વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 2429 906705 905903 2026-11-02T01:29:42Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906705 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox country |conventional_long_name=સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા |common_name=સંયુક્ત રાજ્ય |image_flag=Flag of the United States.svg |image_coat=Great Seal of the United States (obverse).svg |symbol_type=મહાન નિશાન |national_motto=<div style="padding-bottom:0.5em;text-align:center;">"[[In God We Trust]]"<ref>{{USC|36|302}} ''મુદ્રાલેખ''</ref><ref>[[#God|Dept. of Treasury, 2011]]</ref></div> {{collapsible list |title=''{{nobold|અન્ય પારંપરિક આદર્શ વાક્ય &nbsp;}} '' |titlestyle=background:transparent;text-align:center;line-height:1.15em; |liststyle=text-align:center;white-space:nowrap; |{{native phrase|la|"[[E pluribus unum]]"|italics=off}} {{small|(de facto)}}<br>{{small|"Out of many, one"}} |{{native phrase|la|"[[Annuit cœptis]]"|italics=off}}<br>{{small|"[[God|He]] has favored our undertakings"}} |{{native phrase|la|"[[Novus ordo seclorum]]"|italics=off}}<br>{{small|"New order of the ages"}} }} |national_anthem="[[સ્ટાર-સ્પાંગલ્ડ બૅનર]]"<br><br>{{center|[[File:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]}}<br> {{center|'''March:''' "[[The Stars and Stripes Forever]]"<ref name="national march">{{cite web|title=U.S. Code: Title 36, 304|url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/36/304|date=August 12, 1998|website=[[Cornell Law School]]|access-date=February 9, 2017|quote=The composition by John Philip Sousa entitled 'The Stars and Stripes Forever' is the national march.}}</ref>}}<br>{{center|[[File:The Stars and Stripes Forever - U.S. Navy Band.ogg]]}} |image_map=USA orthographic.svg <!-- Consensus map, see talk page. --> |map_width=220px |alt_map=Projection of North America with the United States in green |map_caption=[[સંદિગ્ધ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]; [[અલાસ્કા]] અને [[હવાઈ]]સાથે |image_map2=US insular areas SVG.svg |alt_map2= |map_caption2=યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને તેના બધા ઇલાકાઓ |capital=[[વોશિંગટન ડી.સી.]]<br>{{small|{{coord|38|53|N|77|01|W|display=inline}}}} |largest_city=[[ન્યુ યોર્ક શહેર]]<br>{{small|{{coord|40|43|N|74|00|W|display=inline}}}} |official_languages={{nowrap|ફેડરલ સ્તરે કંઈ નહિં{{refn|group=fn|English is the [[Official language of the United States|official language]] of 32 states; English and [[Hawaiian language|Hawaiian]] are both official languages in [[Hawaii]], and English and [[Alaska Native languages|20 Indigenous languages]] are official in [[Alaska]]. [[Algonquian languages|Algonquian]], [[Cherokee language|Cherokee]], and [[Sioux language|Sioux]] are among many other official languages in Native-controlled lands throughout the country. [[French language|French]] is a ''de facto'', but unofficial, language in [[Maine]] and [[Louisiana]], while [[New Mexico]] law grants [[Spanish language|Spanish]] a special status.<ref>New Mexico Code 1–16–7 (1981).</ref><ref>New Mexico Code 14–11–13 (2011).</ref><ref name=C&F>{{cite book|last1=Cobarrubias|first1=Juan|last2=Fishman|first2=Joshua A.|authorlink2=Joshua Fishman|year=1983|title=Progress in Language Planning: International Perspectives|publisher=Walter de Gruyter|page=195|isbn=90-279-3358-8|url=https://books.google.com/books?id=x9KoAkzfVqIC&pg=PA195|access-date=December 27, 2011}}</ref><ref>{{cite book|last=García|first=Ofelia|year=2011|title=Bilingual Education in the 21st Century: A Global Perspective|publisher=John Wiley & Sons|page=167|isbn=1-4443-5978-9|url=https://books.google.com/books?id=bW6V__K95ckC&pg=PT167|access-date=December 27, 2011}}</ref>}}}} |languages_type=[[રાષ્ટ્રીય ભાષા]] |languages=[[અંગ્રેજી ભાષા]]<ref group="fn" name="language"/> |ethnic_groups='''{{small|વંશીય:}}'''<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/table/PST045216/00|title=UNITED STATES|publisher=US Census Bureau|access-date=May 20, 2017|date=2015}}</ref><br>77.1% [[સફેદ લોક|સફેદ]]<br>13.3% [[અફ્રિકન અમેરિકન|કાળા]]<br>2.6% [[બહુવંશીય લોક|બહુવંશીય]]<br>5.6% [[એશીયન લોક|એશીયન]]<br>1.2% [[મૂળ અમેરિકનો]]<br>0.2% [[પેસિફિક આઇલેન્ડર]]<br>'''{{small|નસ્લી:}}'''<br>17.6% હિસ્પેનિક કે લતીનો<br>82.4% બિન-હિસ્પાનિક કે લતીનો |demonym=અમેરિકન/અમેરિકી |government_type=સંઘીય અધ્ય્ક્ષીય બંધારણીય પ્રજાસત્તાક |leader_title1=રાષ્ટ્રપ્રમુખ |leader_name1={{nowrap|[[ડોનાલ્ડ ટ્રંપ]]}} |leader_title2=ઉપરાષ્ટ્રપ્રમુખ |leader_name2={{nowrap|[[માઇક પેન્સ]]}} |leader_title3={{nowrap|[[Speaker of the United States House of Representatives|Speaker of the House]]}} |leader_name3={{nowrap|[[પૉલ રાયન]]}} |leader_title4=[[Chief Justice of the United States|Chief Justice]] |leader_name4=[[જૉન રોબર્ટ્ઝ]] |legislature=[[United States Congress|Congress]] |upper_house=[[United States Senate|Senate]] |lower_house=[[United States House of Representatives|House of Representatives]] |sovereignty_type=<div style="text-align: left;">[[American Revolution|Independence]] from [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]]</div> |established_event1=[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સ્વતંત્રતાનું જાહેરનામું|જાહેરનામું]] |established_date1=July 4, 1776 |established_event2=[[Articles of Confederation|Confederation]] |established_date2=March 1, 1781 |established_event3=[[Treaty of Paris (1783)|Treaty of Paris]] |established_date3=September 3, 1783 |established_event4={{nowrap|[[United States Constitution|Constitution]]}} |established_date4=June 21, 1788 |established_event5=[[Northern Mariana Islands|Last polity admitted]] |established_date5=March 24, 1976 |area_label=Total area |area_footnote=<ref name="WF"/>{{refn|group=fn|Whether the United States or [[China]] is larger has been [[List of countries and dependencies by area|disputed]]. The figure given is from the U.S. Census and United Nations.<ref name="State and other areas"/>}} |area_rank=3rd/4th |area_sq_mi=3,796,742 |percent_water=6.97 |area_label2=Total land area |area_data2={{convert|3,531,905|sqmi|km2|abbr=on}} |population_estimate=323,127,513<ref name=PEPANNRES2016>{{cite web|url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=PEP_2016_PEPANNRES&src=pt|title=Annual Estimates of the Resident Population: April 1, 2010 to July 1, 2016|publisher=[[United States Census Bureau]]|access-date=July 25, 2017|archive-date=ઑગસ્ટ 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812060921/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=PEP_2016_PEPANNRES&src=pt|url-status=dead}} The 2016 estimate is as of July 1, 2016. The 2010 census is as of April 1, 2010.</ref> |population_census=308,745,538<ref name=PEPANNRES2016 /> |population_estimate_year=2016 |population_estimate_rank=3rd |population_census_year=2010 |population_census_rank=3rd |population_density_sq_mi=90.6<!-- Figures use (population/land area) as of May 2015. --> |population_density_rank=180th |GDP_PPP={{nowrap|$18.558 trillion<!-- End nowrap. -->}}<ref name=imf2/> |GDP_PPP_year=2016 |GDP_PPP_rank=2nd |GDP_PPP_per_capita=$57,220<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank=14th |GDP_nominal={{nowrap|$18.558 trillion}}<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=IMF|access-date=June 19, 2016}}</ref> |GDP_nominal_year=2016 |GDP_nominal_rank=1st |GDP_nominal_per_capita=$57,467<ref>Data refer to the year 2016. [http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?year_high_desc=true] (selecting all countries, GDP per capita (current US$), [[World Bank]]. Accessed on July 1, 2017.</ref> |GDP_nominal_per_capita_rank=7th |Gini=40.8<!-- Number only. --> |Gini_year=2013 |Gini_change=<!-- Increase/decrease/steady. --> |Gini_ref=<ref>{{cite web|title=OECD Income Distribution Database: Gini, poverty, income, Methods and Concepts|url=http://www.oecd.org/els/soc/income-distribution-database.htm|website=Organisation for Economic Co-operation and Development}}</ref><ref>{{cite web|title=Global inequality: How the U.S. compares|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/12/19/global-inequality-how-the-u-s-compares/|website=Pew Research}}</ref><ref>{{cite web|title=Income Distribution and Poverty : by country – INEQUALITY|url=http://stats.oecd.org/index.aspx?queryid=46189|website=OECD|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20150402093506/http://stats.oecd.org/index.aspx?queryid=46189|archive-date=April 2, 2015}}</ref> |HDI=0.920<!-- Number only. --> |HDI_year=2015<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> |HDI_change=increase<!-- Increase/decrease/steady. --> |HDI_ref=<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf|title=2016 Human Development Report|year=2016|access-date=March 23, 2017|publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |HDI_rank=10th |currency=[[{{#property:p38}}]] ($) |currency_code=USD |utc_offset=−4 to −12, +10, +11 |utc_offset_DST=−4 to −10<ref group="fn" name="time"/> |date_format = mm/dd/yyyy&nbsp;([[Anno Domini|AD]]) |drives_on=right<ref group="fn" name="drive"/> |calling_code=[[North American Numbering Plan|+1]] |iso3166code=US |cctld={{nowrap|[[.us]]{{nbsp|3}}[[.gov]]{{nbsp|3}}[[.mil]]{{nbsp|3}}[[.edu]]}} |official_website= <!-- "Religion" parameter displays but is undocumented, as of February 2017. --> |religion = 70.6% [[Christianity in the United States|Christian]]<br>1.9% [[American Jews|Jewish]]<br>0.9% [[Islam in the United States|Muslim]]<br>0.7% [[Buddhism in the United States|Buddhist]]<br>0.7% [[Hinduism in the United States|Hindu]]<br>1.8% [[Religion in the United States|Other faiths]]<br>22.8% [[Irreligion in the United States|Unaffiliated]]<ref name="pew2015">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/|title=America's Changing Religious Landscape|publisher=[[Pew Research Center]]: Religion & Public Life|date=May 12, 2015}}</ref> |latm=|latNS=|longd=|longm=|longEW=|languages2_type=|leader_name5=|leader_name6=|leader_name7=|leader_name8=|leader_name9=|FR_total_population_estimate_year=|FR_foot=|FR_total_population_estimate=|FR_total_population_estimate_rank=|FR_metropole_population_estimate_rank=}} '''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ''', ('''યુએસએ''') '''સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા''' કે '''અમેરિકા''' તરીકે સામાન્યપણે સંદર્ભમાં લેવાતું '''ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા''' [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાજ્યો અને પ્રદેશોની યાદી|પચાસ રાજ્યો]] અને એક સંઘીય જિલ્લાનું બનેલું સંઘીય (ફેડેરલ) બંધારણીય પ્રજાસત્તાક છે.દેશ મુખ્યત્વે મધ્ય [[ઉત્તર અમેરિકા]]માં આવેલો છે, જ્યાં તેના 48 સમીપ-વર્તી રાજ્યો અને પાટનગર જિલ્લો [[વોશિંગ્ટન ડી. સી.|વોશિંગ્ટન ડી.સી.]] [[પ્રશાંત મહાસાગર|પ્રશાંત મહસાગર]] અને [[એટલાન્ટિક મહાસાગર|એટલાન્ટિક મહાસાગરની]] વચ્ચે આવેલા છે, જેમની ઉત્તરમાં [[કેનેડા]] અને દક્ષિણમાં [[મેક્સિકો]]ની સરહદો છે. [[અલાસ્કા]]નું રાજ્ય ખંડની ઉત્તર-પશ્ચિમે આવેલું છે અને તેની પૂર્વમાં [[કેનેડા]] અને પશ્ચિમમાં બેરિંગની સામુદ્રધુનીની પેલે પાર [[રશિયા]] આવેલું છે. [[હવાઈ ટાપુઓ|હવાઈ]] રાજ્ય પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્યમાં આવેલો દ્વીપસમૂહ છે.દેશના કેટલાંક પ્રદેશો [[કેરેબિયન સાગર|કેરેબીયન સાગરમાં]] અને પ્રશાંત મહસાગરમાં પણ આવેલા છે. અંદાજે 30.5 કરોડની વસતી સાથે 37.9 કરોડ ચોરસ માઇલ (98.3 લાખ ચોરસ કિલોમીટર) વિસ્તાર ધરાવતું ધી યુનાઇટેટ સ્ટેટ્સ કુલ વિસ્તાર પ્રમાણે [[વિસ્તાર પ્રમાણે દેશોની યાદી|ત્રીજા કે ચોથા ક્રમનો]] સૌથી મોટો અને જમીન ક્ષેત્ર તથા વસતી પ્રમાણે [[વસ્તી પ્રમાણે દેશોની યાદી|ત્રીજો]] સૌથી મોટો દેશ છે.ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વના સૌથી વધારે વંશીય રીતે વૈવિધ્યપૂર્ણ અને બહુસાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રો પૈકીનો એક છે અને ઘણા દેશોમાંથી કાયમી વસવાટ માટે મોટા પાયે સ્થળાંતર કરનારા લોકોનો બનેલો છે.<ref name="DD">આદમ્સ, જે. ક્યુ. અને પર્લાઇટ સ્ટ્રોથર-આદમ્સ (2001)''વૈવિધ્ય સાથે વહેવાર''શિકાગોઃ કેન્ડોલ-હન્ટઆઇએસબીએન 078728145એક્સ</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું અર્થતંત્ર|અમેરિકી અર્થતંત્ર]] 2008માં અંદાજે 1430 અબજ [[ડોલર|યુએસ $]] ([[:en:United States dollar|US$]])(નોમિનલ જીડીપીના આધારે વિશ્વના કુલ જીડીપીના 23 ટકા અને સમતુલ્ય ખરીદ શક્તિએ લગભગ 23 ટકા)ના કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (જીડીપી) સાથે વિશ્વનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર છે.<ref name="IMF GDP">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/index.aspx|publisher=International Monetary Fund|title=World Economic Outlook Database|month=October|year=2008|access-date=2008-10-27}}</ref><ref>[[યુરોપિય સંઘ]] ([[:en:European Union|European Union]]) સંયુક્તપણે વિશાળ અર્થતંત્ર ધરાવે છે, પરંતુ તે એક રાષ્ટ્ર નથી.</ref> આ દેશની સ્થાપના એટલાન્ટિકના કાંઠે આવેલા [[બ્રિટન|ગ્રેટ બ્રિટનના]] 13 સંસ્થાનોએ કરી હતી. 4 જુલાઈ, 1776માં તેમણે સ્વતંત્રતાનું જાહેરનામું કર્યું હતું, જેણે ગ્રેટ [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]થી અલગ પડીને તેમની સ્વતંત્રતાની અને એક સહકારયુક્ત સંઘની રચનાની જાહેરાત કરી હતી.બળવાખોર રાજ્યોએ સ્વતંત્રતાના પ્રથમ સફળ સંસ્થાનવાદી યુદ્ધ, [[અમેરિકી ક્રાન્તિ યુદ્ધ|અમેરિકી ક્રાન્તિ યુદ્ધમાં]] ગ્રેટ બ્રિટનને હાર આપી હતી.<ref>ડુલ, જોનાથન આર. (2003).''એ કમ્પેનીયન ટુ અમેરિકન રીવોલ્યુશન''માં પ્રકરણ, "ક્રાંતિની મુત્સદ્દીગીરી, 1783 સુધી," પૃષ્ઠ 352, સંપા.જેક પી. ગ્રીન અને જે. આર. પોલમેઇડન, માસઃ બ્લેકવેલ, પૃષ્ઠ352–361આઇએસબીએન 1405116749.</ref>[[ફિલાડેલ્ફિયા, પેન્સિલવેનિયા|ફિલાડેલ્ફીયા]] સંમેલને 17 સપ્ટેમ્બર, 1787એ હાલના [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નું બંધારણ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના બંધારણને]] અપનાવ્યું હતું, ત્યાર પછીના વર્ષે તેને બહાલી મળતાં રાજ્યો એક મજબૂત કેન્દ્રીય સરકાર સાથે એક પ્રજાસત્તાકના ભાગ બન્યા હતા.1791માં બહાલી આપવામાં આવેલા દસ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસનું બંધારણ|બંધારણીય સુધારા]] ધરાવતા હક પત્રકે ઘણા બધા બૂનિયાદી નાગરિક અધિકારો અને મુક્તિઓની ખાત્રી આપી હતી. 19મી સદીમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે ફ્રાન્સ, સ્પેન, બ્રિટન, મેક્સિકો અને રશિયા પાસેથી જમીન ખરીદી અને ટેક્સાસ પ્રજાસત્તાક તથા હવાઈ પ્રજાસત્તાકનું વિલીનીકરણ કર્યું હતું. રાજ્યોના હકો અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગુલામી|ગુલામી પ્રથા]]ના વિસ્તાર અંગે કૃષિપ્રધાન દક્ષિણ અને ઔદ્યોગિક ઉત્તરવચ્ચે થયેલા વિવાદોએ 1860ના અમેરિકી આંતરવિગ્રહને જન્મ આપ્યો હતો.ઉત્તરના વિજયે દેશના કાયમી ભાગલા થતા અટકાવ્યા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં તેરમો સુધારો|કાનૂની ગુલામી]]નો અંત આવ્યો હતો.1870 સુધીમાં, દેશનું અર્થતંત્ર દુનિયામાં સૌથી મોટું બન્યું હતું.<ref>{{cite web|author=Maddison, Angus|url=http://www.ggdc.net/maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_09-2008.xls|title=Historical Statistics for the World Economy|publisher=|year=2006|access-date=2008-11-06|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205205145/http://www.ggdc.net/maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_09-2008.xls|url-status=dead}}</ref> [[સ્પેન-અમેરિકી યુદ્ધ]] અને [[પહેલું વિશ્વયુદ્ધ|પહેલા વિશ્વ યુદ્ધે]] લશ્કરી સત્તા તરીકેના દેશના દરજ્જાને અનુમોદન આપ્યું હતું. 1945માં, [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]<nowiki/>માંથી બહાર આવેલો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અણુ શસ્ત્રો ધરાવતા પ્રથમ દેશ, [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ|સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સુરક્ષા સમિતિ]]<nowiki/>ના કાયમી સભ્ય અને [[નોન એટોમિક ટ્રીટી ઓર્ગેનાઈઝેશન|નાટો]] ([[:en:NATO|NATO]])ના સ્થાપક સભ્ય તરીકે સ્થાપિત થયું હતું. [[શીત યુદ્ધ]]ના અંતે એક માત્ર મહાસત્તા તરીકે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ રહ્યું હતું. દેશ [[લશ્કરી ખર્ચના આધારે દેશોની યાદી|વૈશ્વિક લશ્કરી ખર્ચના લગભગ 50 ટકા]] ધરાવે છે અને વિશ્વમાં અગ્રણી આર્થિક, રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક બળ છે.<ref>{{cite web|author=Cohen, Eliot A.|url=http://www.foreignaffairs.org/20040701faessay83406/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower.html|title=History and the Hyperpower|work=Foreign Affairs|date=July/August 2004|access-date=2006-07-14|archive-date=2009-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090723000051/http://www.foreignaffairs.com/articles/59919/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower|url-status=dead}} {{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm|title=Country Profile: United States of America|publisher=BBC News|date=2008-04-22|access-date=2008-05-18}}</ref> == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == 1507માં જર્મન [[નકશા આલેખન કલા|નકશા આલેખક]] [[માર્ટિન વાલ્ડસીમુલર|માર્ટિન વાલ્ડસીમુલરે]]તૈયાર કરેલા નકશામાં ઇટાલીના સંશોધક અને નકસા આલેખક [[અમેરિગો વેસ્પુસી]] ના નામ પરથી પશ્ચિમી ગોળાર્ધની ભૂમિને [[અમેરિકા ખંડ|"અમેરિકા"]] નામ આપ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/news/nation/2007-04-24-america-turns-500_N.htm?csp=34|title=Cartographer Put 'America' on the Map 500 years Ago|work=USA Today|date=2007-04-24|access-date=2008-11-30}} </ref> ભૂતપૂર્વ બ્રિટિશ સંસ્થાનોએ દેશના આધૂનિક નામનો ઉપયોગ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સ્વતંત્રતાનું જાહેરનામું|સ્વતંત્રતાનું જાહેરનામું]]માં કર્યો હતો, જે 4 જુલાઇ, 1776ના રોજ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકાના પ્રતિનિધિઓએ અમેરિકાના 13 યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા અપનાવાયેલી સર્વસંમત ઘોષણા હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html|title=The Charters of Freedom|publisher=National Archives|access-date=2007-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624075829/http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html|archive-date=2013-06-24|url-status=dead}}</ref>વર્તમાન નામ 15 નવેમ્બર, 1777માં છેવટે નક્કી થયું, જ્યારે [[દ્વિતિય ખંડીય કોંગ્રેસ|બીજી ખંડીય કોંગ્રેસે]] [[મહાસંઘની કલમો|મહાસંઘના અનુચ્છેદો]] ([[:en:Articles of Confederation|Articles of Confederation]]) અપનાવ્યા હતા, જેમાં પ્રથમ જણાવે છે, "આ સમવાયનું શીર્ષક રહેશે 'ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા'."ટૂંકુ રુપ ''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ'' પણ સ્વીકૃત છે.અન્ય સામાન્ય રુપોમાં ''યુ.એસ'', 'ધી યુએસએ'' અને ''અમેરિકા''નો સમાવેશ થાય છે.લોકબોલીમાં ''યુ.એસ. ઓફ એ.'' અને ''ધી સ્ટેટ્સ''નો પણ સમાવેશ થાય છે.''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ માટેનું એક વેળાનું લોકપ્રિય નામ [[કોલંબિયા (નામ)|કોલમ્બીયા]] [[ક્રિસ્ટોફર કોલંબસ|ક્રિસ્ટોફર કોલમ્બસ]])પરથી આવ્યું હતું.તે "[[વોશિંગ્ટન ડી.સી.|કોલમ્બીયાનો જિલ્લો]] નામમાં જણાય છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના નાગરિકનો નિર્દેશ કરવાનો સ્વીકૃત માર્ગ ''[[અમેરિકન (શબ્દ)|અમેરિકી]] તરીકે સંબોધવાનો છે. ''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ'' સત્તાવાર વિશેષણ છે, તેમ છતાં ''અમેરિકી'' અને ''યુ.એસ.'' દેશનો નિર્દેશ કરવા માટે વપરાતા સૌથી સામાન્ય વિશેષણો છે. ("અમેરિકી મૂલ્યો", "યુ.એસ. દળો").''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે જોડાયેલા ના હોય તેવા લોકો માટે અંગ્રેજીમાં ભાગ્યે જ અમેરિકી'' શબ્દ વપરાય છે.<ref>વિલ્સન, કેનેથ જી. (1993).''ધી કોલમ્બીયા ગાઇડ ટુ સ્ટાન્ડર્ડ અમેરિકન ઇંગ્લિશ''ન્યૂ યોર્ક, કોલમ્બીયા પ્રેસ, 27–28આઇએસબીએન 0231069898.</ref>"યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ" શબ્દ-સમૂહ મૂળે બહુવચન ગણાતો હતો, દા.ત. 1885માં બહાલી પામેલા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં તેરમો સુધારો]] ([[:en:Thirteenth Amendment to the United States Constitution|Thirteenth Amendment to the United States Constitution]])માં સમાવિષ્ટ "ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર"આંતર વિગ્રહના અંત પછી તેને એકવચન ગણવાનું સામાન્ય બન્યું, દા.ત. "ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઇઝ"એકવચન રુપ હવે સ્વીકૃત છે, બહુવચન રુપ "ધીસ યુનાઇટ્ડ સ્ટેટ્સ" રુઢીપ્રયોગમાં જળવાયું છે.<ref>{{cite web|url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/002663.html|author=Zimmer, Benjamin|date=2005-11-24|title=Life in These, Uh, This United States|publisher=University of Pennsylvania—Language Log|access-date=2008-02-22}}</ref> == ભૂગોળ અને હવામાન == [[ચિત્ર:USATopographicalMap.jpg|left|thumb|સમીપવર્તી અમેરિકી રાજ્યો ભૌગોલિક વર્ણન કરતો નકશો]] [[સમીપવર્તી અમેરિકી રાજ્યો|સમીપ-વર્તી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] નો કુલ જમીન વિસ્તાર અંદાજે 1.9 અબજ એકર છે.કેનેડા દ્વારા સમીપ-વર્તી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સથી છુટું પડતું અલાસ્કા 36.5 લાખ એકર વિસ્તાર ધરાવતું સૌથી મોટું રાજ્ય છે.ઉત્તર અમેરિકાની દક્ષિણપશ્ચિમે મધ્ય પ્રશાંતમાં દ્વિપ-સમૂહ હવાઈ માત્ર 40 લાખ એકર વિસ્તાર ધરાવે છે.<ref>{{cite web| author = Lubowski, Ruben, Marlow Vesterby, and Shawn Bucholtz| url = http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/| title = AREI Chapter 1.1: Land Use| publisher = Economic Research Service| date = 2006-07-21| access-date = 2009-03-09| archive-date = 2006-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20060808222823/http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/| url-status = dead}}</ref>રશિયા અને કેનેડા પછી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કુલ વિસ્તારની રીતે વિશ્વનું ત્રીજુ કે ચોથુ [[કુલ ક્ષેત્ર પ્રમાણે દેશો અને નજીકના પ્રદેશોની યાદી|સૌથી મોટું રાષ્ટ્ર]] ([[:en:List of countries and outlying territories by total area|largest nation by total area]]) છે અને ક્રમ નિર્ધારણમાં [[પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના|ચીન]] ([[:en:People's Republic of China|China]])થી સહેજ ઉપર અથવા નીચે છે.ચીન અને [[ભારત]] ([[:en:India|India]]) દ્વારા વિવાદીત પ્રદેશોની કઈ રીતે ગણતરી થાય છે અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું કુલ કદ કઈ રીતે ગણાય છે તેના આધારે ક્રમ નિર્ધારણ બદલાય છે. સીઆઈએ ''વર્લ્ડ ફેક્ટ બુક'' 3,794,083 ચો.મી. (9,826,630 ચોરસ કિમી){{convert|3794083|sqmi|km2|0|abbr=on}}, <ref name="WF">{{cite web| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html| title = United States| publisher = CIA| work = The World Factbook| date = 2007-05-31| access-date = 2008-10-14| archive-date = 2018-12-25| archive-url = https://web.archive.org/web/20181225135647/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html| url-status = dead}}</ref>ધી યુનાઇટેડ નેશન્સ સ્ટેટિસ્ટિક્સ ડિવિઝન 3,717,813 ચો.મી. (9,629,091 ચો.મી.){{convert|3717813|sqmi|km2|0|abbr=on}}, <ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2005/Table03.pdf|title=Population by Sex, Rate of Population Increase, Surface Area and Density|publisher=UN Statistics Division|work=Demographic Yearbook 2005|access-date=2008-03-25}}</ref>અને ''એનસાઇક્લોપીડીયા બ્રિટાનિકા'' 3,676,486 ચો.મી. (9,522,055 ચો.મી.) દર્શાવે છે{{convert|3676486|sqmi|km2|0|abbr=on}}.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9111233/United-States|title=United States|publisher=Encyclopedia Britannica|access-date=2008-03-25|archive-date=2012-07-29|archive-url=https://archive.is/20120729115512/http://www.britannica.com/eb/article-9111233/United-States|url-status=bot: unknown}}</ref>માત્ર જમીનના વિસ્તારનો જ સમાવેશ કરીએ તો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કદમાં રશિયા અન ચીન પછી ત્રીજા ક્રમે છે અને કેનેડાથી સહેજ આગળ છે.<ref>{{cite web| url = http://education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html;_ylt=As1XMsN8kgSx746VWazy_s7PecYF| title = World Factbook: Area Country Comparison Table| publisher = Yahoo Education| access-date = 2007-02-28| archive-date = 2009-07-24| archive-url = http://arquivo.pt/wayback/20090724122121/http://education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html;_ylt=As1XMsN8kgSx746VWazy_s7PecYF| url-status = dead}}</ref> [[ચિત્ર:Barns grand tetons.jpg|thumb|ધી ટેટોન રેન્જ, રોકી પર્વતમાળાનો ભાગ]] એટલાન્ટિક દરિયાકાંઠાના પ્રદેશમાં અંદરની બાજુ [[પાનખરના]]જંગલો અને [[પીડમેન્ટ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|પીડમોન્ટ]] ની પર્વતમાળા આવેલી છે.[[એપલેચીયન પર્વતો|અપલેચીયન પર્વતો]] પૂર્વીય સાગરકાંઠાના પ્રદેશને [[મહાન સરોવરો]] અને [[મધ્યપશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટસ|મધ્યપશ્ચિમ]] ([[:en:Midwestern United States|Midwest]])ના ઘાસના મેદાનોથી અલગ પાડે છે. દુનિયાની [[લંબાઈ પ્રમાણે નદીઓની યાદી|ચોથા ક્રમની સૌથી મોટી નદી વ્યવસ્થા]][[મિસિસિપી નદી|મિસિસિપી]]-[[મિસૂરી નદી|મિસૂરી]] મુખ્યત્વે ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ દેશના મધ્યભાગમાં થઈને વહે છે. [[મહાન મેદાનો]] ના સપાટ, ફળદ્રુપ ઘાસના મેદાનો, [[પ્રેઇરી (ઘાસના મેદાનો)|પ્રેઇરી]], પશ્ચિમ સુધી લંબાય છે, જે દક્ષિણપૂર્વમાં [[યુ.એસ. અંતરિયાળ ઉચ્ચપ્રદેશ|એક ઉચ્ચપ્રદેશ]] થી ખંડીત થાય છે.મહાન મેદાનોની પશ્ચિમી ધારે આવેલી [[રોકી પર્વતમાળા]] ઉત્તરથી પશ્ચિમ સુધી સમગ્ર દેશમાં પથરાયેલી છે, જે [[કોલોરાડો]] માં 14,000 ફુટ (4300 મીટર)થી પણ વધારે ઊંચાઇએ પહોંચે છે.એની પશ્ચિમે ખડકાળ [[મહાન બેસન]] ([[:en:Great Basin|Great Basin]]) અને [[મોહાવી રણ|મોહાવી]] જેવા રણો આવેલા છે.[[સીયેર નવાડા (યુ.એસ.)|સીયેર નવાડા]] અને [[કેસ્કેઇડ પર્વતમાળા|કેસ્કેઇડ]] પર્વતમાળાઓ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો પશ્ચિમ દરિયાકાંઠો|પ્રશાંત કાંઠા]] ની નજીક આવેલી છે.20,320 ફુટે (6,194 મી) અલાસ્કાનો [[મકિન્લી પર્વત|પર્વત મકિન્લી]] દેશનું સૌથી ઊંચુ શિખર ધરાવે છે. અલાસ્કાના [[એલેક્ઝાન્ડર દ્વીપસમૂહ|એલેક્ઝાન્ડર]] ([[:en:Alexander Archipelago|Alexander]]) અને [[આલુશન ટાપુઓ]] માં સક્રિય [[જ્વાળામુખી]] આવેલા છે, જ્યારે હવાઈના કેટલાક ટાપુઓ જ્વાળામુખીના બનેલા છે.રોકી પર્વતમાળામાં [[યલોસ્ટોન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]]હેઠળનો [[મહાજ્વાળામુખી]] સમગ્ર ખંડના મોટામાં મોટા જ્વાળામુખી લક્ષણો ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|title=Supervolcano: What's Under Yellowstone?|author=O'Hanlon, Larry|publisher=Discovery Channel|access-date=2007-06-13|archive-url=https://archive.today/20120525210051/http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|archive-date=2012-05-25|url-status=live}}</ref> [[ચિત્ર:Haliaeetus leucocephalus2.jpg|left|thumb|upright|[[બાલ્ડ ઇગલ]]છેક 1782થી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું રાષ્ટ્રીય પક્ષી]] છે.]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તેના વિશાળ કદ અને ભૌગોલિક વૈવિધ્ય સાથે મોટા ભાગના આબોહવા પ્રકારો ધરાવે છે.[[100 રેખાંશ પશ્ચિમ|100 રેખાંશ]] ની પૂર્વમાં આબોહવા ઉત્તરમાં [[આદ્ર ખંડીય]] થી દક્ષિણમાં [[આદ્ર પેટાઉષ્ણપ્રદેશીય]] પ્રકારની છે.[[ફ્લોરિડા]]નો દક્ષિણ છેડો ઉષ્ણપ્રદેશીય છે, એ જ રીતે હવાઈ પણ.100 રેખાંશની પશ્ચિમે આવેલા મહાન મેદાનો અર્ધ-સૂકા છે.મોટા ભાગના પશ્ચિમી પર્વતો [[આલ્પાઇન આબોહવા|આલ્પાઇન]] છે. મહાન બેસનમાં આબોહવા સૂકી,દક્ષિણપશ્ચિમમાં રણ પ્રકારની, [[કેલિફોર્નીયાનો સમુદ્રકાંઠો|તટવર્તી કેલિફોર્નીયા]] માં [[ભૂમધ્ય આબોહવા|ભૂમધ્ય પ્રકાર]] ની અને તટવર્તી [[ઓરેગોન]], [[વોશિંગ્ટન]] અને દક્ષિણ અલાસ્કામાં [[સમુદ્રની આબોહવા|સામૂદ્રીક]] છે.અલાસ્કાનો મોટો ભાગ ધ્રુવ પ્રદેશીય કે પેટાઆર્કટિક છે.અત્યંત વિષમ આબોહવા અસામાન્ય નથી - [[મેક્સિકોની ખાડી]] ની સરહદે આવેલા રાજ્યો [[હરીકેન]]નો ભોગ બને છે અને દુનિયાનો મોટા ભાગનો [[ટોર્નેડો]] દેશમાં ફુંકાય છે, ખાસ કરીને મધ્યપશ્ચિમના [[ટોર્નેડો વિસ્તાર|ટોર્નેડો વિસ્તારમાં]] .<ref>{{cite web|author=Perkins, Sid|url=http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701131631/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archive-date=2007-07-01|title=Tornado Alley, USA|access-date=2006-09-20|date=2002-05-11|work=Science News|url-status=live}}</ref> અમેરિકાનું પર્યાવરણ અત્યંત વૈવિધ્યપુર્ણ છે. સમીપ-વર્તી અમેરિકી રાજ્યો અને અલાસ્કામાં અંદાજે 17,000 [[ઉચ્ચકક્ષાની વનસ્પતિઓ|ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓ]] ([[:en:vascular plants|vascular plants]])ની પ્રજાતિઓ છે અને હવાઈમાં [[સપુષ્પીય વનસ્પતિઓ|બારમાસી વનસ્પતિઓ]] ([[:en:flowering plants|flowering plants]])ની 1800 કરતા વધારે પ્રજાતિઓ આવેલી છે, જેમાંની કેટલીક મુખ્યભૂમિમાં આવેલી છે.<ref>{{cite web|author=Morin, Nancy|url=http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf|title=Vascular Plants of the United States|publisher=National Biological Service|work=Plants|access-date=2008-10-27|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724222726/http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf|url-status=dead}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 400 કરતા વધારે સસ્તન પ્રાણીઓ, 750 પક્ષીઓ અને 500 સરિશૃપો અને ઉભયજીવી પ્રજાતિઓ વસે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html|title=Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species|publisher=SDI Group|date=2001-02-09|access-date=2009-01-20|archive-date=2009-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090118023008/http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html|url-status=dead}}</ref>લગભગ 91,000 કીટ પ્રજાતિઓ વર્ણવવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm|title=Numbers of Insects (Species and Individuals)|publisher=Smithsonian Institution|access-date=2009-01-20}}</ref>1973નો [[જોખમમાં મુકાયેલી પ્રજાતિઓ ધારો|જોખમમાં મુકાયેલી પ્રજાતિ ધારો]] ([[:en:Endangered Species Act|Endangered Species Act]])જેનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાયું છે તેવી પ્રજાતિઓ અને તેમના નિવાસસ્થાનોની સુરક્ષા કરે છે, જેની ઉપર [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ મત્સ્ય અને વન્ય જીવન સેવા]] ([[:en:United States Fish and Wildlife Service|United States Fish and Wildlife Service]]) ચાંપતી દેખરેખ રાખે છે.58 [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વ્યવસ્થામાં આવેલા વિસ્તારોની યાદી|રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો]] છે અને અન્ય સંઘીય રીતે સંચાલિત થતા અન્ય સેંકડો ઉદ્યાનો, જંગલો અને [[વાઇલ્ડરનેસ એરીયા|વાઇલ્ડરનેસ વિસ્તારો]] છે.<ref>{{cite web | url=http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639 | title=National Park Service Announces Addition of Two New Units | publisher=National Park Service | date=2006-02-28 | access-date=2006-06-13 | archive-date=2006-10-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061001195645/http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639 | url-status=dead }}</ref>બધી મળીને દેશના જમીન વિસ્તારની 28.8 ટકા જમીન સરકારની માલિકીની છે.<ref name=FL>{{cite web| url=http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf| title=Federal Land and Buildings Ownership| publisher=Republican Study Committee| date=2005-05-19| access-date=2009-03-09| archive-date=2009-03-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20090309172818/http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf| url-status=dead}}</ref>આમાંની મોટા ભાગની [[સંરક્ષિત વિસ્તાર|સંરક્ષિત]] ([[:en:Protected area|protected]]) છે, તેમ છતાં કેટલીક તેલ અને ગેસ સારકામ, ખાણકામ, વૃક્ષ કટાઈ કે ઘેટા બકરા ઉછેર માટે ભાડા પટ્ટા પર આપવામાં આવી છે, 2.4 ટકા જમીન લશ્કરી ઉપયોગ માટે વપરાય છે.<ref name=FL/> == ઇતિહાસ == {{main|History of the United States}} === દેશી અમેરિકીઓ અને યુરોપિય વસાહતીઓ === [[અલાસ્કાના વતનીઓ|અલાસ્કાના વતની]] સહિતના અમેરિકાની મુખ્યભૂમિના [[અમેરિકાના મૂળ નિવાસીઓ|મૂળ નિવાસીઓ]] [[નવી દુનિયામાં વસવાટ માટે થતા સ્થળાંતરના નમુનાઓ|એશિયામાંથી સ્થળાંતર કરીને]] ([[:en:Models of migration to the New World|migrated from Asia]]) આવ્યા હતા.તેઓ ઓછામાં ઓછા 12,000 અને વધુમાં વધુ 40,000 વર્ષો પહેલાં આવવા માંડ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|title=Peopling of Americas |publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|month=June | year=2004|access-date=2007-06-19}}</ref>એમાંના [[પૂર્વ-કોલમ્બીયાઇ|પૂર્વ-કોલમ્બીયાઈ]] ([[:en:pre-Columbian|pre-Columbian]]) [[મિસિસિપી સંસ્કૃતિ]] ([[:en:Mississippian culture|Mississippian culture]])ના લોકોએ કૃષિ, ભવ્ય સ્થાપત્ય અને રાજ્યકક્ષાના સમાજો વિકસાવ્યા હતા.અમેરિકામાં યુરોપિયનોએ વસવાટ કરવાનું શરુ કર્યું ત્યાર બાદ [[અમેરિકાના મૂળ નિવાસી લોકોની વસતીનો ઇતિહાસ|લાખો મૂળ નિવાસી અમેરિકીઓ [[શીતળા]] ([[:en:smallpox|smallpox]]) જેવા આયાતી રોગોના રોગચાળામાં મૃત્યુ]] ([[:en:Population history of American indigenous peoples|many millions of indigenous Americans died]]) પામ્યા હતા.<ref>{{citation |author=Meltzer, D.J. |year=1992 |title=How Columbus Sickened the New World: Why Were Native Americans So Vulnerable to the Diseases European Settlers Brought With Them? |journal=New Scientist |pages=38–38 |url=http://www.newscientist.com/article/mg13618424.700-how-columbus-sickened-the-new-world-why-were-nativeamericans-so-vulnerable-to-the-diseases-european-settlers-brought-with-them.html}}</ref> વિલિયમ હેલસોલની'' ધી મેફ્લાવર ઇન પ્લાઇમાઉથ હાર્બર'', 1882માં વર્ણવ્યા પ્રમાણે, 1620માં નવી દુનિયામાં [[ચિત્ર:MayflowerHarbor.jpg|left|thumb|ધી ''[[મેફ્લાવર]] ' દ્વારા લવાઈ રહેલા [[પિલગ્રિમ્સ (યાત્રાળુઓ)|પિલગ્રિમ્સ]] .]] 1492માં [[જેનોવા|જેનોવાવાસી]] ([[:en:Genoa|Genoese]]) સંશોધક [[ક્રિસ્ટોફર કોલંબસ]] સ્પેનના રાજા સાથેના કરાર હેઠળ, કેટલાક કેરિબીયન ટાપુઓ પર પહોંચ્યો હતો અને મૂળ નિવાસી લોકો સાથે [[પ્રથમ સંપર્ક (નૃવંશશાસ્ત્ર)|પ્રથમ સંપર્ક]] કર્યો હતો.2 એપ્રિલ, 1513એ સ્પેનિશ [[કોંક્વિસ્ટેડોર (વિજેતા )|કોંક્વિસ્ટેડોર]] ( વિજેતા) [[જુઆન પોન્સ ડી લીઓન|જુઆન પોન્સ ડી લીઓને]]જેને "[[ફ્લોરિડાનો ઇતિહાસ|લા ફ્લોરિડા]] ([[:en:History of Florida|La Florida]])" કહી હતી તેના પર ઉતરાણ કર્યું હતું. એક એવી જગ્યાએ એક યુરોપવાસીનું દસ્તાવેજીકરણ પામેલું આ સર્વપ્રથમ આગમન હતું, જે પાછળથી યુ.એસ. મુખ્યભૂમિના નામે ઓળખાઈ હતી.પ્રદેશમાં સ્પેનિશ વસાહતોના પગલે હાલના [[દક્ષિણપશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ|દક્ષિણપશ્ચિમ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] માં વસાહતો થઈ, જ્યાં હજારો લોકો મેક્સિકો મારફતે આવ્યા હતા.ફ્રાન્સના [[ફરનો વેપાર|ફર વેપારીઓ]] ([[:en:fur trade|fur trade]])એ [[મહાન સરોવરો]] ([[:en:Great Lakes|Great Lakes]])ની આસપાસ [[ન્યૂ ફ્રાન્સ]] ના થાણા સ્થાપ્યા હતા. પાછળથી ફ્રાન્સે છેક મેક્સિકોની ખાડી સુધી ઉત્તર અમેરિકાના ઘણા બધા અંતરિયાળ પ્રદેશ પર દાવો કર્યો હતો.પ્રથમ સફળ અંગ્રેજ વસાહતો 1607માં [[જેમ્સટાઉન, વર્જીનીયા|જેમ્સટાઉન]] માં [[વર્જીનીયાનું સંસ્થાન|વર્જિનીયા સંસ્થાન]] ([[:en:Colony of Virginia|Virginia Colony]]) અને 1620માં [[પિલગ્રિમ (યાત્રાળુ)|પિલગ્રિમ્સ]] ([[:en:Pilgrim|Pilgrim]])નું [[પ્લાયમાઉથ સંસ્થાન]] ([[:en:Plymouth Colony|Plymouth Colony]])હતા.[[મેસચુસિટ્સ બે સંસ્થાન|મેસેચુસેટ્સ બે સંસ્થાન]] ([[:en:Massachusetts Bay Colony|Massachusetts Bay Colony]])નું 1628માં ખતપત્ર થતાં વસાહતીઓનું મોજું આવ્યું હતું, 1634 સુધીમાં [[ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ]] ([[:en:New England|New England]])માં દસેક હજાર [[પ્યુરિટન|પ્યુરિટન્સ]] ([[:en:Puritan|Puritan]]) આવીને વસ્યા હતા.1610ના અંતમાં અને અમેરિકી ક્રાન્તિની પહેલાં લગભગ 50,000 ગુનેગારોને બ્રિટનના અમેરિકી સંસ્થાનોમાં લાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|work=American Historical Review 2|url=http://www.dinsdoc.com/butler-1.htm|title=British Convicts Shipped to American Colonies|publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|month=October|year=1896|access-date=2007-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20020602194900/http://www.dinsdoc.com/butler-1.htm|archive-date=2002-06-02|url-status=dead}}</ref>1614માં ડચ લોકો [[મેનહટ્ટન|મેનહટ્ટન ટાપુ]] ([[:en:Manhattan|Manhattan Island]]) પરના [[ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમ|ન્યૂ એમ્સ્ટર્ડમ]] ([[:en:New Amsterdam|New Amsterdam]]) સહિત [[હડસન નદી]] ([[:en:Hudson River|Hudson River]])ના હેઠવાસમાં સ્થાયી થયા હતા. 1674માં હોલેન્ડે એ વખતનો તેમનો અમેરિકી વિસ્તાર [[ન્યૂ નેધરલેન્ડ|ન્યૂ નેધરલેન્ડ્સ]] ([[:en:New Netherland|New Netherland]]) પ્રાંત ઇંગ્લેન્ડને સોંપી દીધો, જેને ન્યૂ યોર્ક નામ આપવામાં આવ્યું હતું.ઘણા નવા વસાહતીઓ, ખાસ કરીને [[દક્ષિણી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો ઇતિહાસ|દક્ષિણ]] ([[:en:History of the Southern United States|the South]])માં, [[ઇન્ડેચર્ડ સર્વન્ટ|ઇન્ડેચર્ડ સર્વન્ટ્સ]] ([[:en:indentured servants|indentured servants]]) હતા, 1630થી 1680ની વચ્ચે વર્જિનાયાના તમામ વસાહતીઓના બે-તૃતિયાંશ લોકો ઇન્ડેચર્ડ સર્વન્ટ્સ હતા.<ref>રસેલ, ડેવિડ લી (2005)''દક્ષિણના સંસ્થાનોમાં અમેરિકી ક્રાન્તિ''જેફરસન, એન.સી., અને લંડનઃ મેકફારલેન્ડ, પા.12આઇએસબીએન 0786407832.</ref>સદીના અંતે [[સંસ્થાનવાદી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગુલામી|આફ્રિકી ગુલામો]] ([[:en:Slavery in the colonial United States|African slaves]]) બંધુઆ મજુરીનો પ્રાથમિક સ્રોત બન્યા હતા.[[ધી કેરોલિનાસ|કેરોલિનાસ]] ([[:en:the Carolinas|the Carolinas]])ના 1729ના ભાગલા અને 1732માં [[જ્યોર્જીયા (યુ.એસ. સ્ટેટ)|જ્યોર્જીયા]] ([[:en:Georgia (U.S. state)|Georgia]])ના સંસ્થાનકરણ સાથે 13 બ્રિટિશ સંસ્થાનો સ્થપાયા, જે પાછળથી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા બન્યા.[[ઇંગ્લિશમેનના હકો|ઇંગ્લિશમેનના પ્રાચીન હકો]] ([[:en:rights of Englishmen|rights of Englishmen]]) પ્રત્યે વધતી જતી ભક્તિ અને [[પ્રજાસત્તાકવાદ]] ([[:en:republicanism|republicanism]])ને તરવરાટભર્યું સમર્થન આપતી સ્વ-સરકારની ભાવના સાથે એ તમામની સ્થાનિક સરકારો હતી, જેમાં મોટા ભાગના મુક્ત લોકો ચુંટણીમાં ભાગ લઈ શકતા હતા. તમામે [[આફ્રિકી ગુલામ વેપાર|આફ્રીકી ગુલામ વેપાર]] ([[:en:African slave trade|African slave trade]])ને કાનૂની બનાવ્યો.ઊંચો જન્મ દર, નીચો મૃત્યુ દર અને સ્થિર હિજરતીઓના પ્રવાહે સંસ્થાનિક વસતીને ઝડપથી વધારી હતી.[[પ્રથમ મહાન જાગૃતિ|મહાન જાગૃતિ]] ([[:en:First Great Awakening|Great Awakening]])ના નામે ઓળખાયેલી 1730 અને 1740ની ખ્રિસ્તી [[પુનરુત્થાનવાદ|પુનરુત્થાનવાદી]] ([[:en:Revivalism|revivalist]]) ચળવળે ધર્મ અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા બંનેમાં રસ વધાર્યો હતો.[[ફ્રેન્ચ અને ઇન્ડિયન યુદ્ધ]] ([[:en:French and Indian War|French and Indian War]])માં બ્રિટિશ દળોએ ફ્રાન્સ પાસેથી કેનેડા આંચકી લીધું હતું, પરંતુ [[ફ્રેન્ચભાષી]] ([[:en:francophone|francophone]]) વસતી દક્ષિણના સંસ્થાનોથી રાજકીય રીતે અલગ જ રહી."અમેરિકી ઇન્ડિયન્સ"ના નામે જાણીતા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મૂળ અમેરિકી વતનીઓ|અમેરિકાના મૂળ વતનીઓ]] ([[:en:Native Americans in the United States|Native Americans]]) વિસ્થાપિત થઈ રહ્યા હતા, તેમને બાદ કરતા બાકીના તેર સંસ્થાનોની વસતી 1770માં 26 લાખ હતી, જે બ્રિટનની વસતીના એક-તૃતિયાંશ ભાગ જેટલી હતી. દર પાંચ અમેરિકીઓએ એક અ-શ્વેત ગુલામ હતો. <ref>બ્લેકબર્ન, રોબિન (1998).''ધી મેકિંગ ઓફ ન્યૂ વર્લ્ડ સ્લેવરી. ફ્રોમ ધી બેરોક ટુ ધી મોડર્ન, 1492-1800''.લંડન અને ન્યૂ યોર્ક વર્સો.પી.460આઇએસબીએન 1859841953.</ref>[[પ્રતિનિધિત્વ નહીં, તો વેરો નહીં|બ્રિટનના વેરા ભરવા]] છતાં અમેરિકી સંસ્થાનવાસીઓનું [[ગ્રેટ બ્રિટનની સંસદ]] માં કોઈ પ્રતિનિધિત્વ ન હતું. === સ્વતંત્રતા અને વિસ્તરણ === [[જહોન ટ્રંબુલ]] ([[:en:John Trumbull|John Trumbull]]) દ્વારા [[ચિત્ર:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|''[[ટ્રંબુલની સ્વતંત્રતાની ઘોષણા|સ્વતંત્રતાની ઘોષણા]] ([[:en:Trumbull's Declaration of Independence|Declaration of Independence]])'', 1817-18]] અમેરિકી સંસ્થાનવાસીઓ અને બ્રિટન વચ્ચે 1760થી 1770ની શરુઆતના [[અમેરિકી ક્રાન્તિ|ક્રાન્તિકારી સમયગાળા]] ([[:en:American Revolution|revolutionary period]]) દરમિયાન થયેલા તનાવને કારણે [[અમેરિકી ક્રાંતિ સંગ્રામ|અમેરિકી ક્રાન્તિકારી યુદ્ધ]] ([[:en:American Revolutionary War|American Revolutionary War]]) શરુ થયું હતું, જે 1775થી 1781 સુધી લડાયું હતું.14 જુન, 1775એ [[ફિલાડેલ્ફીયા]] ([[:en:Philadelphia|Philadelphia]])માં મળેલી [[દ્વિતિય ખંડીય કોંગ્રેસ|ખંડીય કોંગ્રેસે]] ([[:en:Second Continental Congress|Continental Congress]]) [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન]] ([[:en:George Washington|George Washington]])ની આગેવાની હેઠળ [[ખંડીય લશ્કર]] ([[:en:Continental Army|Continental Army]])ના સ્થાપના કરી હતી."[[બધા માણસો સર્જાયા છે સમાન|તમામ માણસો સમાન છે]] ([[:en:all men are created equal|all men are created equal]])" અને "ચોક્કસ [[મૂળભૂત હકો]] ([[:en:inalienable rights|unalienable Rights]])" ધરાવે છે, તેવી જાહેરાત સાથે કોંગ્રેસે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સ્વતંત્રતાની ઘોષણા|સ્વતંત્રતાની ઘોષણા]] ([[:en:United States Declaration of Independence|Declaration of Independence]])ને 4 જુલાઈ, 1776માં બહાલી આપી હતી, જેનો મુસદ્દો મહદઅંશે [[થોમસ જેફરસન|થોમસ જેફરસને]] ([[:en:Thomas Jefferson|Thomas Jefferson]]) ઘડ્યો હતો.આ તારીખે હવે દર વર્ષે અમેરિકાના [[સ્વતંત્રતા દિવસ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|સ્વતંત્રતા દિન]] ([[:en:Independence Day (United States)|Independence Day]])ની ઉજવણી થાય છે.1777માં, [[મહાસંઘના અનુચ્છેદો]] ([[:en:Articles of Confederation|Articles of Confederation]])ના આઘારે એક નબળી સંઘીય સરકારની સ્થાપના થઈ, જે 1789 સુધી કાર્યાન્વિત રહી હતી. [[અમેરિકી ક્રાન્તિ યુદ્ધમાં ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સની મદદથી]] ([[:en:France in the American Revolutionary War|assisted by the French]]) અમેરિકી દળોએ [[યોર્કટાઉનનો ઘેરો|બ્રિટનને હરાવ્યા]] ([[:en:Siege of Yorktown|British defeat]]) પછી ગ્રેટ બ્રિટને [[પેરિસની સંધિ (1783)|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સ્વતંત્રતા]] ([[:en:Treaty of Paris (1783)|recognized the independence of the United States]]) અને [[મિસિસિપી નદી]] ([[:en:Mississippi River|Mississippi River]])ની પશ્ચિમ સુધીના અમેરિકી વિસ્તાર પરના રાજ્યોના [[સાર્વભૌમત્વ]] ([[:en:sovereignty|sovereignty]])ને સ્વીકાર્યું હતું.કરવેરાની સત્તાઓ સાથેની મજબૂત રાષ્ટ્રીય સરકાર સ્થાપવા માગતા લોકોએ 1787માં [[ફિલાડેલ્ફીયા સંમેલન|બંધારણીય સંમેલન]] ([[:en:Philadelphia Convention|constitutional convention]]) બોલાવ્યું હતું.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ બંધારણ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના બંધારણ]] ([[:en:United States Constitution|United States Constitution]])ને 1788માં બહાલી આપવામાં આવી હતી અને નવા પ્રજાસત્તાકની [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસની પ્રથમ કોંગ્રેસ|પ્રથમ સેનેટ પ્રતિનિધિગૃહ]] ([[:en:1st United States Congress|first Senate, House of Representatives]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના રાષ્ટ્રપ્રમુખ|પ્રમુખ]] ([[:en:President of the United States|president]]) જ્યોર્જ વોશિંગ્ટને 1789માં કાર્યભાર સંભાળ્યો હતો.વ્યક્તિગત આઝાદીઓના સંઘીય અંકુશોને નકારતો અને અસંખ્ય કાનૂની રક્ષણો પ્રદાન કરતો [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ હકોનો ખરડો|હકોનો ખરડો]] ([[:en:United States Bill of Rights|Bill of Rights]])1791માં પસાર થયો હતો. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગુલામી|ગુલામી]] ([[:en:Slavery in the United States|slavery]]) તરફના અભિગમો બદલાઈ રહ્યા હતા, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બંધારણનો અનુચ્છેદ પ્રથમ#કલમ 9 કોંગ્રેસ પર નિયંત્રણો|બંધારણના એક અનુચ્છેદે]] ([[:en:Article One of the United States Constitution#Section 9: Limits on Congress|clause in the Constitution]])આફ્રિકી ગુલામી વેપારને માત્ર 1808 સુધી જ સંરક્ષિત કર્યો હતો.17890થી 1804ના ગાળામાં ઉત્તરના રાજ્યોએ ગુલામી નાબૂદ કરી હતી. દક્ષિણના [[ગુલામ રાજ્ય|ગુલામ રાજ્યો]] ([[:en:slave state|slave state]]) આ "[[વિલક્ષણ સંસ્થા|વિશિષ્ટ સંસ્થા]] ([[:en:peculiar institution|peculiar institution]])"ના બચાવકાર તરીકે રહ્યા.લગભગ 1800માં શરુ થયેલી [[દ્વિતિય મહાન જાગૃતિ|બીજી મહાન જાગૃતિ]] ([[:en:Second Great Awakening|Second Great Awakening]])એ [[ઇસુના શુભસંદેશનો વાદ (ઇવેંજેલિકલિઝમ)|ઇસુના શુભસંદેશના વાદ]] ([[:en:evangelicalism|evangelicalism]])ને જન્મ આપ્યો, જેને કારણે [[ગુલામીના અંતની નીતિ|ગુલામી પ્રથાની નાબૂદી]] ([[:en:abolitionism|abolitionism]]) સહિતની વિવિધ [[સુધારણા ચળવળ|સામાજિક સુધારણા]] ([[:en:reform movement|reform movement]])ની ચળવળો શરુ થઈ. [[ચિત્ર:U.S. Territorial Acquisitions.png|right|thumb|તારીખ પ્રમાણે પ્રદેશોનું સંપાદન]] [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રદેશોનું સંપાદન|પશ્ચિમમાં આગળ વિસ્તરણ]] ([[:en:Territorial acquisitions of the United States|expand westward]]) કરવાની અમેરિકીઓની ઇચ્છાને કારણે [[ઇન્ડિયન યુદ્ધો]] ([[:en:Indian Wars|Indian Wars]])ની લાંબી શૃંખલા ચાલી અને બની [[ઇન્ડિયન હકાલપટ્ટી|ઇન્ડિયન હટાવવાની]] ([[:en:Indian removal|Indian removal]]) નીતિ, જેણે મૂળ વતનીઓનો જમીનનો અધિકાર છીનવી લીધો1803માં પ્રમુખ થોમસ જેફરસનના શાસનમાં ફ્રાન્સના દાવાવાળા વિસ્તારની [[લુઇસીયાના ખરીદી]] ([[:en:Louisiana Purchase|Louisiana Purchase]])એ દેશના કદને લગભગ બમણું કરી દીધું.વિવિધ તકલીફો અંગે બ્રિટન સામે ઘોષિત થયેલા [[1812નું યુદ્ધ|1812ના યુદ્ધ]] ([[:en:War of 1812|War of 1812]])નું કોઈ પરીણામ આવ્યું નહીં, પરંતુ તેનાથી અમેરિકાનો [[રાષ્ટ્રવાદ]] ([[:en:nationalism|nationalism]]) મજબૂત બન્યો.ફ્લોરિડામાં શ્રેણીબદ્ધ અમેરિકી લશકરી કાર્યવાહીને પરીણામે [[આદમ્સ-ઓનિસ સંધિ|સ્પેને તેને અને અન્ય ખાડી કાંઠાના વિસ્તારને 1819માં સોંપી દીધો]] ([[:en:Adams-Onís Treaty|Spain to cede]]).યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે 1845માં [[ટેક્સાસ પ્રજાસત્તાક]] ([[:en:Republic of Texas|Republic of Texas]])નું વિલનીકરણ કર્યું.આ ગાળામાં [[મેનિફેસ્ટ ડેસ્ટિની]] ([[:en:Manifest Destiny|Manifest Destiny]])નો વિચર લોકપ્રિય થયો હતો.<ref>મોરિસન, માઇકલ એ. (1999).''સ્લેવરી એન્ડ ધી અમેરિકન વેસ્ટઃ ધી એક્લિપ્સ ઓફ મેનિફેસ્ટ ડેસ્ટિની એન્ડ ધી કમિંગ ઓફ ધી સિવિલ વોર''.ચેપલ હિલઃ યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ કેરોલિના પ્રેસ, પેજીઝ13-21આઇએસબીએન 0807847968.</ref>1846માં બ્રિટન સાથે [[ઓરેગોન સંધિ]] ([[:en:Oregon Treaty|Oregon Treaty]])ને કારણે યુ.એસ. વર્તમાન [[ઉત્તરપશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ|અમેરિકી ઉત્તરપશ્ચિમ]] ([[:en:Northwestern United States|American Northwest]]) ક્ષેત્ર પર અંકુશ જમાવી શક્યું હતું. [[મેકિસકન-અમેરિકી યુદ્ધ|મેક્સિકો-અમેરિકી યુદ્ધ]] ([[:en:Mexican-American War|Mexican-American War]])માં અમેરિકાના વિજયને પરીણામે 1848માં [[કેલિફોર્નીયા]] ([[:en:California|California]])ની [[મેકિસકો સોંપણી|સોંપણી]] ([[:en:Mexican Cession|cession]]) થઈ અને હાલનો [[દક્ષિણપશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ|દક્ષિણપશ્ચિમ]] ([[:en:Southwestern United States|American Southwest]]) ક્ષેત્ર બન્યો. 1848-49માં [[કેલિફોર્નીયા સોના માટેની હોડ|કેલિફોર્નીયાની સોનાની દોટે]] ([[:en:California Gold Rush|California Gold Rush]]) પશ્ચિમમાં હિજરતને ઉત્તેજન આપ્યું હતું.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રેલ પરીવહન#ઇતિહાસ|નવી રેલવે]] ([[:en:Rail transport in the United States#History|New railways]])એ વસાહતીઓનો પુનર્વસવાટ સરળ બનાવ્યો અને અમેરિકી મૂળ વતનીઓ સાથે સંઘર્ષ વધાર્યો હતો. અડધી સદી દરમિયાન ચામડા-માંસ માટે તેમ જ રેલવે ઝડપથી નાંખવા માટે 4 કરોડ [[અમેરિકી બિસન]] ([[:en:American Bison|American bison]]) કે પાડાની કતલ કરવામાં આવી હતી.[[મેદાનોના ઇન્ડિયન્સ|મેદાની ઇન્ડિયન્સ]] ([[:en:plains Indians|plains Indians]]) માટે પ્રાથમિક સ્રોત જેવા બિસન ખતમ થવાથી મૂળ વતનીઓનીસંસ્કૃતિ પર આકરો પ્રહાર પડ્યો હતો. === આંતરવિગ્રહ અને ઔદ્યોગિકરણ === {{main|American Civil War|Reconstruction era of the United States|Spanish-American War}} [[ચિત્ર:Battle of Gettysburg, by Currier and Ives.png|thumb|left|''[[ગેટીસબર્ગનું યુદ્ધ|બેટલ ઓફ ગેટીસબર્ગ]] ([[:en:Battle of Gettysburg|Battle of Gettysburg]])'', [[કુરીયર એન્ડ ઇવ્સ]] ([[:en:Currier and Ives|Currier & Ives]]) દ્વારા લિથોગ્રાફ, કે.1863]] [[રાજ્યોના હકો|રાજ્ય અને સંઘ સરકાર]] ([[:en:states' rights|state and federal governments]]) વચ્ચેના સંબંધો અંગે થતી દલીલોથી તેમ જ નવા રાજ્યોમાં ગુલામીના પ્રસાર પર થતી [[લોહી નીતરતું કેન્સાસ|હિંસક અથડામણો]] ([[:en:Bleeding Kansas|violent conflicts]])થી ગુલામ રાજ્યો અને [[મુક્ત રાજ્ય (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|મુક્ત રાજ્યો]] ([[:en:Free state (United States)|free states]]) વચ્ચે [[અમેરિકી આંતર વિગ્રહના મૂળ|તનાવ]] ([[:en:Origins of the American Civil War|Tensions]]) વધવા માંડ્યો હતો.વ્યાપક રીતે ગુલામ-વિરોધી [[રીપબ્લિક પક્ષ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|રીપબ્લિકન પક્ષ]] ([[:en:Republican Party (United States)|Republican Party]])ના ઉમેદવાર [[અબ્રાહમ લિંકન]] ([[:en:Abraham Lincoln|Abraham Lincoln]]) 1860માં પ્રમુખ તરીકે ચુંટાયા હતા.તેમણે કાર્યભાર સંભાળ્યો તે પહેલાં સાત ગુલામ રાજ્યોએ [[છૂટા પડવું|અલગ પડવાની]] ([[:en:secession|secession]]) ઘોષણા કરીને [[અમેરિકાના રાજ્યોનો સંઘ|કોન્ફડરેટ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા]] ([[:en:Confederate States of America|Confederate States of America]])ની સ્થાપના કરી, તેમની ઘોષણાને સંઘ સરકારે ગેરકાનૂની ગણાવી.[[ફોર્ટ સુમ્ટરનું યુદ્ધ|ફોર્ટ સુમ્ટર પર કોન્ફડરેટના હુમલા]] ([[:en:Battle of Fort Sumter|attack upon Fort Sumter]]) સાથે [[અમેરિકી આંતર વિગ્રહ|અમેરિકી આંતરવિગ્રહ]] ([[:en:American Civil War|American Civil War]])નો પ્રારંભ થયો અને ચાર વધુ ગુલામ રાજ્યો કોન્ફડરેસીમાં જોડાયા.લિંકનના [[મુક્તિનું જાહેરનામુ|મુક્તિ જાહેરનામા]] ([[:en:Emancipation Proclamation|Emancipation Proclamation]])એ [[સંઘ (અમેરિકી આંતર વિગ્રહ)|સંઘ]] ([[:en:Union (American Civil War)|Union]])ને ગુલામીનો અંત લાવવા પ્રતિબદ્ધ બનાવ્યું.1865માં સંઘના વિજયના પગલે યુ.એસ. બંધારણમાં ત્રણ સુધારા સાથે ગુલામ રખાયેલા લગભગ 40 લાખ [[આફ્રિકી-અમેરિકી|આફ્રિકી અમેરિકી]] ([[:en:African American|African American]])ઓને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં તેરમો સુધારો|આઝાદીની ખાત્રી]] ([[:en:Thirteenth Amendment to the United States Constitution|ensured freedom]]) પૂરી પાડવામાં આવી, <ref>{{cite web | url = http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860a-02.pdf| title = 1860 Census | publisher = U.S. Census Bureau | access-date = 2007-06-10}}પાનુ સાત કુલ ગુલામ વસતી 3,953,760 દર્શાવે છે.</ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં ચૌદમો સુધારો|તેમને નાગરિક બનાવવામાં આવ્યા]] ([[:en:Fourteenth Amendment to the United States Constitution|made them citizens]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં પંદરમો સુધારો|મતદાનના અધિકારો આપવામાં આવ્યા]] ([[:en:Fifteenth Amendment to the United States Constitution|gave them voting rights]]).યુદ્ધ અને તેના નિવારણે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સંઘીયતા|સંઘની સત્તા]] ([[:en:Federalism in the United States|federal power]])માં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો.<ref>ડી રોસા, માર્શલ એલ. (1997).''ધી પોલિટિક્સ ઓફ ડિસોલ્યુશનઃ ધી ક્વેસ્ટ ફોર અ નેશનલ આઇડેન્ટિટી એન્ડ ધી અમેરિકન સિવિલ વોર''.એડિસન, એનજેઃ ટ્રાંઝેક્શન, પા.266આઇએસબીએન 1560003499.</ref> [[ચિત્ર:Ellis island 1902.jpg|thumb|[[એલિસ ટાપુઓ]] ([[:en:Ellis Island|Ellis Island]]), ન્યૂ યોર્ક ખાતે ઉતરાણ કરતા આધિવાસીઓ, 1920]] યુદ્ધ પછી [[અબ્રાહમ લિંકનની હત્યા|લિંકનની હત્યા]] ([[:en:Abraham Lincoln assassination|assassination of Lincoln]])એ [[ઉદ્દામ રીપબ્લિકન (યુએસએ)|ઉદ્દામ બનાવેલી રીપબ્લિકનો]] ([[:en:Radical Republican (USA)|radicalized Republican]])ની [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો પુનર્ગઠન યુગ|પુનઃનિર્માણ]] ([[:en:Reconstruction era of the United States|Reconstruction]])ની નીતિઓએ દક્ષિણી રાજ્યોને ફરીથી એકીકૃત કરવાના અને તેમનું પુનઃનિર્માણ કરવાના ઉદ્દેશ નવા મુક્ત થયેલા ગુલામોના અધિકારો માટે ખાત્રી પુરી પાડી.[[1877નું સમાધાન|1877ના સમાધાન]] ([[:en:Compromise of 1877|Compromise of 1877]])થી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી, 1876|1876ની વિવાદીત પ્રમુખીય ચુંટણી]] ([[:en:United States presidential election, 1876|1876 presidential election]])ના નિરાકરણને કારણે પુનઃનિર્માણનો અંત આવ્યો, [[જિમ ક્રો કાયદા]] ([[:en:Jim Crow laws|Jim Crow laws]])ઓએ તુરત જ ઘણા [[આંતર વિગ્રહ પછી નાગરિકતા-મતાધિકાર હરણ|આફ્રિકી અમેરિકીઓના મતાધિકારને છીનવીલીધો]] ([[:en:Disfranchisement after the Civil War|disenfranchised many African Americans]]).ઉત્તરમાં, શહેરીકરણ અને [[દક્ષિણી યુરોપ|દક્ષિણ]] ([[:en:Southern Europe|Southern]]) તેમ જ [[પૂર્વીય યુરોપ|પૂર્વ યુરોપ]] ([[:en:Eastern Europe|Eastern Europe]])માંથી આવી રહેલા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આધિવાસ#આધિવાસ 1850થી 1930|આધિવાસીઓના અભૂતપૂર્વ પ્રવાહે]] ([[:en:Immigration to the United States#Immigration 1850 to 1930|influx of immigrants]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તકનીકિ અને ઔદ્યોગિક ઇતિહાસ #તકનીકિ પ્રણાલીઓ અને માળખાં|દેશના ઔદ્યોગિકરણ]] ([[:en:United States technological and industrial history#Technological systems and infrastructure|country's industrialization]])ને ઝડપી બનાવ્યું.આધિવાસનું મોજુ 1929 સુધી ટક્યું અને તેણે શ્રમ પૂરો પાડ્યો અને અમેરિકી સંસ્કૃતિમાં પરિવર્તન આણ્યું.આયાત-નિકાસની ચીજો પરની ઊંચી જકાતો, રાષ્ટ્રીય માળખકાકીય સવલતોનું નિર્માણ અને નવા બેન્કિંગ નિયમનોએ વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપ્યું.1867માં રશિયા પાસેથી [[અલાસ્કા ખરીદી|અલાસ્કાની ખરીદી]] ([[:en:Alaska purchase|Alaska purchase]])એ દેશના મુખ્યભૂમિ વિસ્તરણને પૂર્ણ કર્યું.1890નો [[વુન્ડેડ ની હત્યાકાંડ]] ([[:en:Wounded Knee massacre|Wounded Knee massacre]]) [[ઇન્ડિયન યુદ્ધો]] ([[:en:Indian Wars|Indian Wars]])માં છેલ્લો મોટો સશસ્ત્ર સંઘર્ષ હતો. 1893માં, [[હવાઈ સામ્રાજ્ય|હવાઈના પ્રશાંત સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Kingdom of Hawaii|Kingdom of Hawaii]])ની [[પ્રાચીન હવાઈ|મૂળ નિવાસી રાજાશાહી]] ([[:en:Ancient Hawaii|indigenous monarchy]])ને અમેરિકી નિવાસીઓના બળવાએ ઉથલાવી પાડી અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે 1898માં દ્વિપસમૂહને વિલીન કર્યું. એ જ વર્ષે [[સ્પેન-અમેરિકા યુદ્ધ|સ્પેન-અમેરિકી યુદ્ધ]] ([[:en:Spanish-American War|Spanish-American War]])માં વિજયે દર્શાવ્યું કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[મહાન સત્તા|વિશ્વસત્તા]] ([[:en:Great power|world power]]) છે અને પ્વેર્ટો રિકો, ગ્વામ અને [[ફિલિપાઇન્સ]] ([[:en:Philippines|Philippines]])નું વિલીનીકરણ થયું.અડધી સદી પછી ફિલિપાઇન્સે આઝાદી મેળવી, જ્યારે પ્વેર્ટો રિકો અને ગ્વામ યુ.એસ. વિસ્તારો તરીકે રહ્યા. === પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ, મહાન મંદી અને દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ === {{main|American Expeditionary Force|Great Depression in the United States|Military history of the United States during World War II}} [[ચિત્ર:Dust Bowl - Dallas, South Dakota 1936.jpg|thumb|left|[[ડસ્ટ બાઉલ]] ([[:en:Dust Bowl|Dust Bowl]]) દરમિયાન છોડી દેવાયેલું ફાર્મ, [[દક્ષિણ ડાકોટા]] ([[:en:South Dakota|South Dakota]]), 1936]] 1914માં [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ|બીજુ વિશ્વયુદ્ધ]] ([[:en:World War I|World War I]]) ફાટી નીકળ્યું, ત્યારે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તટસ્થ રહ્યું હતું.મોટા ભાગના અમેરિકીઓને બ્રિટન અને ફ્રાન્સ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ હતી, પરંતુ ઘણા લોકો હસ્તક્ષેપ કરવાની વિરુદ્ધમાં હતા.<ref>ફોનર, એરિક અને જહોન એ. ગેરેટી (1991).''ધી રીડર્સ કમ્પેનીયન ટુ અમેરિકન હિસ્ટ્રી''ન્યૂ યોર્ક હાઉટન મિફિન, પા.576આઇએસબીએન 0395513723.</ref>1917માં, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધના મિત્ર દેશો|મિત્ર રાજ્યો]] ([[:en:Allies of World War I|Allies]]) સાથે જોડાયું અને [[કેન્દ્રીય સત્તાઓ|ધરી રાષ્ટ્રો]] ([[:en:Central Powers|Central Powers]])ની વિરુદ્ધમાં બાજી પલટી.યુદ્ધ પછી સેનેટે [[લીગ ઓફ નેશન્સ]] ([[:en:League of Nations|League of Nations]])ની સ્થાપના કરતી [[વર્સાઇની સંધિ (1919)|વેર્સાઇની સંધિ]] ([[:en:Treaty of Versailles (1919)|Treaty of Versailles]])ને બહાલી આપી નહીં.દેશે [[અલગતાવાદ|પૃથકતાતાવાદ]] ([[:en:isolationism|isolationism]]) સુધી લઈ જનારી [[એકપક્ષીયવાદ|એકપક્ષીયતા]] ([[:en:unilateralism|unilateralism]])ની નીતિ અપનાવી, <ref>મેકડફી, જેરોમ, ગેરી વેઇન પિગ્રેમ અને સ્ટીવ ઇ. વુડવર્થ (2005).''યુ.એસ. હિસ્ટ્રી સુપર રીવ્યૂ''પિસ્કાટાવે, એનજે, રીસર્ચ એન્ડ એજ્યુકેશન એસોસિએશન, પા.418આઇએસબીએન 0738600709.</ref>1920માં, [[સ્ત્રીઓના અધિકારો|મહિલા અધિકાર]] ([[:en:women's rights|women's rights]]) આંદોલન [[અમેરિકામાં મહિલા મતાધિકારનો ઇતિહાસ|મહિલાઓને મતદાનનો આધિકાર]] ([[:en:History of women's suffrage in the United States|women's suffrage]]) આપતો [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં ઓગણીસમો સુધારો|બંધારણીય સુધારો]] ([[:en:Nineteenth Amendment to the United States Constitution|constitutional amendment]]) પસાર કરાવવામાં જીત મેળવી.[[ગર્જના કરતો બીજો દાયકો|ગર્જના કરતા બીજા દાયકા]] ([[:en:Roaring Twenties|Roaring Twenties]])ની સમૃદ્ધિનો અંત [[1929નો વોલ સ્ટ્રીટનો કડાકો|1929ના વોલ સ્ટ્રીટના કડાકા]] ([[:en:Wall Street Crash of 1929|Wall Street Crash of 1929]]) સાથે આવ્યો, જેણે [[અમેરિકામામ મહા મંદી|મહાન મંદી]] ([[:en:Great Depression in the United States|Great Depression]])ના પગરણ માંડ્યા.1932માં પ્રમુખ તરીકે ચુંટાયા બાદ [[ફ્રેન્કલિન ડી. રુઝવેલ્ટ|ફ્રેન્કલિન ડી. રુઝવેલ્ટે]] ([[:en:Franklin D. Roosevelt|Franklin D. Roosevelt]]) અર્થતંત્રમાં સરકારી હસ્તક્ષેપ વધારતી નીતિઓ, [[ન્યૂ ડીલ]] ([[:en:New Deal|New Deal]])ને હાથ ધર્યું1935ની આસપાસ આવેલા [[ડસ્ટ બાઉલ|ડસ્ટ બાઉલે]] ([[:en:Dust Bowl|Dust Bowl]]) સંખ્યાબંધ ખેડુત સમુદાયોને કંગાળ બનાવ્યા અને પશ્ચિમી સ્થળાંતરનું નવું મોજુ સર્જ્યું. 6 જુન, 1944ના [[ડી-ડે (આયોજિત લશ્કરી હુમલાનો દિવસ)|ડી-ડે]] ([[:en:D-Day|D-Day]]) ટાણે [[યુ. એસ. લશ્કર|યુ.એસ. લશ્કર]] ([[:en:U.S. Army|U.S. Army]])ના [[પ્રથમ પાયદળ ડિવિઝન (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|પ્રથમ પાયદળ ડિવિઝન]] ([[:en:1st Infantry Division (United States)|1st Infantry Division]])ના [[ચિત્ર:1944 NormandyLST.jpg|thumb|સૈનિકો [[નોર્મન્ડી પર આક્રમણ|નોર્મન્ડી પર ઉતરાણ]] ([[:en:Invasion of Normandy|landing in Normandy]]) કરે છે.]] [[બીજુ વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] ([[:en:World War II|World War II]])ના પ્રારંભિક તબક્કામાં અસરકારકપણે તટસ્થ રહેલું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સપ્ટેમ્બર 1939માં [[નાઝી જર્મની]] ([[:en:Nazi Germany|Nazi Germany]])ના [[પોલાન્ડ પર આક્રમણ (1939)|પોલાન્ડ]] ([[:en:Invasion of Poland (1939)|invasion of Poland]]) પર આક્રમણ પછી [[જમીન ભાડાપટ્ટો|જમીન ભાડાપટ્ટો કાર્યક્રમ]] ([[:en:Lend-Lease|Lend-Lease]]) મારફતે માર્ચ 1941થી [[બીજા વિશ્વયુદ્ધના મિત્ર દેશો|મિત્ર રાજ્યો]] ([[:en:Allies of World War II|Allies]])ને [[લશ્કરી સામગ્રી]] ([[:en:materiel|materiel]]) પૂરી પાડવા માંડ્યું હતું.7 ડીસેમ્બર, 1941એ જાપાનના [[પર્લ હાર્બર પર આક્રમણ|પર્લ હાર્બર પરના આશ્ચર્યજનક હુમલા]] ([[:en:attack on Pearl Harbor|attack on Pearl Harbor]]) પછી [[ધરી દેશો]] ([[:en:Axis powers|Axis powers]])ની સામે મિત્ર રાજ્યો સાથે જોડાયું હતું.અમેરિકાના ઇતિહાસમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધ અન્ય કોઈ પણ યુદ્ધ કરતા વધારે ખર્ચાળ પુરવાર થયું,<ref>{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/2005/0829/p15s01-cogn.html|author=Francis, David R. |title=More Costly than "The War to End All Wars"|date=2005-08-29|access-date = 2006-10-24 |work=Christian Science Monitor}}</ref> પરંતુ તેણે મૂડી રોકાણ અને નોકરીઓ પૂરી પાડીને અર્થતંત્રને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું.મુખ્ય યુદ્ધરત દેશોમાં યુદ્ધને કારણે ગરીબ બનવાને બદલે અમેરિકા સમૃદ્ધ બનનાર, ખરેખર અત્યંત સમૃદ્દ બનનાર એક માત્ર દેશ બન્યો.<ref>કેનેડી, પાઉલ (1989).''મહાન સત્તાઓનું ઉત્થાન અને પતન''.ન્યૂ યોર્ક, વિન્ટિજ, પૃ.358આઇએસબીએન 0670728197.</ref>[[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો વિત્તીય અને નાણાકીય પરીષદ|બ્રેટન વુડ્સ]] ([[:en:United Nations Monetary and Financial Conference|Bretton Woods]]) અને [[યાલ્ટા પરીષદ|યાલ્ટા]] ([[:en:Yalta Conference|Yalta]]) ખાતે મળેલી મિત્ર રાજ્યોની પરીષદોએ આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોની નવી વ્યવસ્થાની રુપરેખા ઘડી કાઢી હતી, જેણે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] ([[:en:United States and the United Nations|United States]]) અને [[સોવિયેત યુનિટન અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|સોવિયેત યુનિયન]] ([[:en:Soviet Union and the United Nations|Soviet Union]])ને વિશ્વ પ્રવાહોના કેન્દ્ર સ્થાને મુક્યા હતા.[[યુરોપમાં વિજયનો દિવસ|યુરોપમાં વિજય]] ([[:en:Victory in Europe Day|victory was won in Europe]])ની સાથે 1945માં [[સાન ફ્રાન્સિસ્કો, કેલિફોર્નીયા|સાનફ્રાન્સિસ્કો]] ([[:en:San Francisco, California|San Francisco]])માં યોજાએલી [[આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠન પર સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|આંતરરાષ્ટ્રીય પરીષદે]] ([[:en:United Nations Conference on International Organization|international conference]]) [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો ખતપત્ર|સંયુક્ત રાષ્ટ્રોનું ખતપત્ર]] ([[:en:United Nations Charter|United Nations Charter]]) ઘડી કાઢ્યું, જે યુદ્ધ પછી સક્રિય બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|title=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941–October 1945|month=October|year=2005|access-date=2007-06-11|publisher=U.S. Dept. of State, Bureau of Public Affairs, Office of the Historian|archive-url=https://web.archive.org/web/20051023164441/http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|archive-date=2005-10-23|url-status=live}}</ref>[[મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટ|અણુ શસ્ત્રો વિકસાવનાર પ્રથમ દેશ]] ([[:en:Manhattan Project|developed the first nuclear weapons]])અમેરિકાએ આ શસ્ત્રોનો ઉપયોગ ઓગસ્ટમાં જાપાનના શહેરો [[હિરોશિમા અને નાગાસાકી પર અણુ બોમ્બ ફેંકાયા|હિરોશિમા અને નાગાસાકી]] ([[:en:atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|Hiroshima and Nagasaki]]) પર કર્યો હતો.2 સપ્ટેમ્બરે [[જાપાનની શરણાગતિ|જાપાને શરણાગતિ]] ([[:en:surrender of Japan|Japan surrendered]]) સ્વીકારતા યુદ્ધનો અંત આવ્યો હતો.<ref>પ્રશાંત યુદ્ધ સંશોધન સમાજ (2006).''જાપાનનો સૌથી લાંબો દિવસ''.ન્યૂ યોર્કઃ ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.આઇએસબીએન 4770028873.</ref> === શીત યુદ્ધ અને દેખાવોની રાજનીતિ === {{main|Cold War|African-American Civil Rights Movement (1955–1968)|Vietnam War}} [[ચિત્ર:Martin Luther King - March on Washington.jpg1963માં, "[[મારું એક સ્વપ્ન છે|મારું એક સ્વપ્ન છે]] ([[:en:I Have a Dream|I Have a Dream]])" એ ભાષણ આપતાં |thumb|left|upright|[[માર્ટિન લ્યુથર કિંગ, જુનિયર]] ([[:en:Martin Luther King, Jr.|Martin Luther King, Jr.]])]] બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સોવિયેત યુનિયન વચ્ચે [[શીત યુદ્ધ]] ([[:en:Cold War|Cold War]])દરમિયાન સત્તા માટે સ્પર્ધા શરુ થઈ, જેણે [[નાટો]] ([[:en:NATO|NATO]]) અને [[વોર્સો કરાર|વોર્સો કરારો]] ([[:en:Warsaw Pact|Warsaw Pact]]) દ્વારા યુરોપની લશ્કરી બાબતો પર પ્રભુત્વ જમાવ્યું હતું.યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે [[ઉદારવાદી લોકશાહી]] ([[:en:liberal democracy|liberal democracy]])ને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું, જ્યારે સોવિયેત યુનિયને સામ્યવાદ અને કેન્દ્રીય [[આયોજિત અર્થતંત્ર]] ([[:en:planned economy|planned economy]])ને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. બંનેએ સરમુખત્યારશાહીને સમર્થન આપ્યું અને [[પરોક્ષ યુદ્ધ]] ([[:en:proxy war|proxy war]])માં જોતરાયા હતા.1950-53ના [[કોરીયાઇ યુદ્ધ|કોરીયાના યુદ્ધ]] ([[:en:Korean War|Korean War]])માં અમેરિકી દળો [[પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના|સામ્યવાદી ચીની]] ([[:en:People's Republic of China|Communist Chinese]]) દળો સામે લડ્યા હતા.[[ગૃહની યુએન-અમેરિકી કામગીરી સમિતિ|ગૃહની બિન-અમેરિકી પ્રવૃત્તિ સમિતિ]] ([[:en:House Un-American Activities Committee|House Un-American Activities Committee]])એ શંકાસ્પદ ડાબેરી ભાગંફોડમાં શ્રેણીબદ્ધ તપાસો હાથ ધરી હતી, જ્યારે સેનેટર [[જોસેફ મેકકાર્થી]] ([[:en:Joseph McCarthy|Joseph McCarthy]]) સામ્યવાદ-વિરોધી લાગણીના મુખ્ય પ્રવક્તા બન્યા. 1961માં સોવિયેત યુનિયને [[વોસ્ટોક 1|પ્રથમ માનવરહિત અવકાશયાન]] ([[:en:Vostok 1|first manned spaceflight]]) છોડતાં પ્રમુખ [[જહોન એફ. કેનેડી]] ([[:en:John F. Kennedy|John F. Kennedy]])એ અમેરિકાને [[એપોલો કાર્યક્રમ|"ચંદ્ર પર પ્રથમ માનવી"]] ([[:en:Apollo program|"a man on the moon,"]]) મોકલનાર પ્રથમ દેશ બનવાનું આહ્વાન કર્યું હતું, જે 1969માં સિદ્ધ થયું હતું. કેનેડીએ ક્યુબામાં સોવિયેત દળો સાથે [[ક્યુબા પ્રક્ષેપાસ્ત્ર કટોકટી|તનાવપૂર્ણ આણ્વિક મૂઠભેડ]] ([[:en:Cuban Missile Crisis|tense nuclear showdown]])નો પણ સામનો કર્યો હતો.દરમિયાન અમેરિકાએ સાતત્યપૂર્ણ આર્થિક વિસ્તરણ સાધ્યું હતું.[[રોઝા પાર્ક્સ]] ([[:en:Rosa Parks|Rosa Parks]]) અને [[માર્ટિન લ્યુથર કિંગ, જુનિયર|માર્ટિન લ્યુથર કિંગ જુનિયર]] ([[:en:Martin Luther King, Jr.|Martin Luther King, Jr.]]) જેવા આફ્રિકી અમેરિકીઓની આગેવાની હેઠળની મજબૂત થતી જતી [[આફ્રિકી-અમેરિકી નાગરિક અધિકાર ચળવળ (1955-1968)|નાગરિક અધિકાર ચળવળે]] ([[:en:African-American Civil Rights Movement (1955–1968)|civil rights movement]]) પૃથકતાવાદ અને ભેદભાવ સામે સંઘર્ષ આદર્યો.1993માં [[જહોન એફ. કેનેડીની હત્યા|કેનેડીની હત્યા]] ([[:en:John F. Kennedy assassination|Kennedy's assassination]]) બાદ પ્રમુખ [[લીંડન બી. જહોન્સન|લીન્ડન બી. જહોન્સન]] ([[:en:Lyndon B. Johnson|Lyndon B. Johnson]])ના શાસન દરમિયાન [[1964નો નાગરિક અધિકારો ધારો|1964નો નાગરિક અધિકાર કાયદો]] ([[:en:Civil Rights Act of 1964|Civil Rights Act of 1964]]) અને [[1965નો મતદાન અધિકારો ધારો|1965નો મતદાન અધિકાર કાયદો]] ([[:en:Voting Rights Act of 1965|Voting Rights Act of 1965]]) પસાર થયા.જહોન્સન અને તેમના અનુગામી [[રિચાર્ડ નિક્સન|રિચાર્ડ નિક્સને]] ([[:en:Richard Nixon|Richard Nixon]])દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં પરોક્ષ યુદ્ધને નિષ્ફળ [[વિયેતનામ યુદ્ધ]] ([[:en:Vietnam War|Vietnam War]]) સુધી વિસ્તાર્યું હતું.[[વિયેતનામ સામે વિરોધ|યુદ્ધ-વિરોધ]] ([[:en:Opposition to the Vietnam War|opposition to the war]]), [[અ-શ્વેત રાષ્ટ્રવાદ|અશ્વેત રાષ્ટ્રવાદ]] ([[:en:black nationalism|black nationalism]]) અને [[લૈંગિક ક્રાન્તિ]] ([[:en:sexual revolution|sexual revolution]])થી પ્રોત્સાહિત થયેલી [[1960ની પ્રતિસંસ્કૃતિ|પ્રતિસંસ્કૃતિ ચળવળ]] ([[:en:Counterculture of the 1960s|countercultural movement]])વ્યાપક પ્રમાણમાં ફેલાઈ ગઈ. [[બેટ્ટી ફ્રિડેન|બેટી ફ્રીડેન]] ([[:en:Betty Friedan|Betty Friedan]]) અને [[ગ્લોરીયા સ્ટાઇનમ]] ([[:en:Gloria Steinem|Gloria Steinem]]) અને અન્યોએ [[નારીવાદનું બીજુ મોજુ|નારીવાદનું નવું મોજુ]] ([[:en:Second-wave feminism|new wave of feminism]]) ફેલાવ્યું, જેણે નારી માટે રાજકીય, સામાજિક અને આર્થિક સમાનતાની માગણી કરી. [[વોટરગેટ કૌભાંડ]] ([[:en:Watergate scandal|Watergate scandal]])ને પરીણામે 1974માં નિક્સન રાજીનામુ આપનારા પ્રથમ પ્રમુખ બન્યા હતા. ન્યાયમાં રુકાવટ અને સત્તાના દુરુપયોગ સહિતના આરોપો અંગે તેમની સામે [[મહાઅભિયોગ]] ([[:en:impeachment|impeached]])ની કાર્યવાહી થઈ નહીં. ઉપપ્રમુખ [[જેરાલ્ડ ફોર્ડ]] ([[:en:Gerald Ford|Gerald Ford]]) તેમના [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખના ઉત્તરાધિકારી|અનુગામી]] ([[:en:United States presidential line of succession|succeeded]]) બન્યા હતા.1970ના અંતભાગમાં [[જિમી કાર્ટર]] ([[:en:Jimmy Carter|Jimmy Carter]])નું વહીવટીતંત્ર [[સ્ટેગફ્લેશન]] ([[:en:stagflation|stagflation]]) અને [[ઇરાન અપહ્રત કટોકટી]] ([[:en:Iran hostage crisis|Iran hostage crisis]])થી ઘેરાયેલું રહ્યું.1980માં [[રોનાલ્ડ રીગન]] ([[:en:Ronald Reagan|Ronald Reagan]])ની પ્રમુખ તરીકેની ચુંટણીએ અમેરિકી રાજનીતિમાં નોંધપાત્ર [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રુઢીચુસ્તવાદ|જમણેરી ઝુકાવ]] ([[:en:Conservatism in the United States|rightward shift in American politics]])નો પ્રારંભ કર્યો હતો, જેનું પ્રતિબિંબ [[રીગેનોમિક્સ|કરવેરા અને ખર્ચ કરવાની અગ્રતા]] ([[:en:Reaganomics|taxation and spending priorities]])માં મહત્વના ફેરફારોમાં પડ્યું.કેમના કાર્યકાળની બીજી મુદતમાં [[ઇરાન-કોન્ટ્રા અફેર|ઇરાન-કોન્ટ્રા કૌભાંડ]] ([[:en:Iran-Contra affair|Iran-Contra scandal]]) અને [[શીત યુદ્ધ (1985-1991)|સોવિયેત યુનિયન સાથે નોંધપાત્ર રાજનૈતિક પ્રગતિ]] ([[:en:Cold War (1985–1991)|diplomatic progress with the Soviet Union]]) બંને જોવા મળ્યા.પાછળથી સોવિયેત યુનિયનમાં ભંગાણ પડતા શીત યુદ્ધનો અંત આવ્યો === સાંપ્રત યુગ === [[ચિત્ર:WTC9-11.jpg[[11 સપ્ટેમ્બર હુમલો|11 સપ્ટેમ્બર, 2001]] ([[:en:September 11 attacks|September 11, 2001]])ની સવારે|thumb|right| ધી [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]] ([[:en:World Trade Center|World Trade Center]])]] {{Main|September 11 attacks|Iraq War|Late 2000s recession}} પ્રમુખ [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ|જ્યોર્જ એચ. ડબ્લ્યુ. બુશ]] ([[:en:George H. W. Bush|George H. W. Bush]])ના શાસનમાં યુએન-સંમત [[ખાડીનું યુદ્ધ|ખાડી યુદ્ધ]] ([[:en:Gulf War|Gulf War]])માં અને [[બિલ ક્લિન્ટન]] ([[:en:Bill Clinton|Bill Clinton]])ના શાસનમાં [[યુગોસ્લાવ યુદ્ધો]] ([[:en:Yugoslav wars|Yugoslav wars]])માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને તેના સાથી દેશોએ ભજવેલી નેતૃત્વની ભૂમિકાએ મહાસત્તા તરીકેના અમેરિકાના સ્થાનને જાળવી રાખવામાં મદદ કરી હતીઆધૂનિક અમેરિકી ઇતિહાસમાં સૌથી લાંબુ આર્થિક વિસ્તરણ માર્ચ 1991થી માર્ચ 2001ના ગાળામાં થયું, જેમાં ક્લિન્ટનના વહીવટ અને [[ડોટ-કોમ ફુગ્ગો|ડોટ કોમ ફુગ્ગાનો સમાવેશ થાય છે]] ([[:en:dot-com bubble|dot-com bubble]]).<ref>{{cite web|author=Voyce, Bill|url=http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&print=1|title=Why the Expansion of the 1990s Lasted So Long|publisher=Iowa Workforce Information Network|date=2006-08-21|access-date=2007-08-16|archive-date=2006-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20061006020321/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&print=1|url-status=dead}}</ref>એક [[પાઉલા જોન્સ|દિવાની દાવો]] ([[:en:Paula Jones|civil lawsuit]]) અને [[લેવિન્સ્કી કૌભાંડ|સેક્સ કૌભાંડ]] ([[:en:Lewinsky scandal|sex scandal]])ને પરીણામે [[બિલ ક્લિન્ટનનો મહાઅભિયોગ|ક્લિન્ટન સામે મહાઅભિયોગ કાર્યવાહી]] ([[:en:Impeachment of Bill Clinton|Clinton's impeachment]]) થઈ, પરંતુ તેઓ સત્તા પર ચાલુ રહ્યા.અમેરિકાના ઇતિહાસમાં કાંટાની ટક્કર સમી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી, 2000|2000ની પ્રમુખપદની ચુંટણી]] ([[:en:United States presidential election, 2000|2000 presidential election]])નું નિરાકરણ [[બુશ વિ. ગોર|યુએસ સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય]] ([[:en:Bush v. Gore|U.S. Supreme Court decision]])થી થયું અને જ્યોર્જ એચ. ડબ્લ્યુ. બુશના પુત્ર [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ]] ([[:en:George W. Bush|George W. Bush]]) પ્રમુખ બન્યા. [[11 સપ્ટેમ્બર હુમલા|11 સપ્ટેમ્બર, 2001]] ([[:en:September 11 attacks|September 11, 2001]])એ [[અલ-કાયદા]] ([[:en:al-Qaeda|al-Qaeda]])ના ત્રાસવાદીઓ ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]] ([[:en:World Trade Center|World Trade Center]]) અને વોશિંગ્ટન ડી.સી. પાસે [[પેન્ટાગોન]] ([[:en:The Pentagon|The Pentagon]]) પર ત્રાટક્યા હતા, જેમાં અંદાજે ત્રણ હજાર લોકો માર્યા ગયા હતા.તેના પ્રતિભાવમાં [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશનું પ્રમુખપદ|બુશ વહીવટીતંત્ર]] ([[:en:Presidency of George W. Bush|Bush administration]])એ "[[ત્રાસવાદ સામેનું યુદ્ધ|ત્રાસવાદ સામે યુદ્ધ]] ([[:en:War on Terrorism|War on Terrorism]])" શરુ કર્યું.2001ના અંતે યુ.એસ. દળોએ [[અફઘાનિસ્તાનમાં યુદ્ધ (2001-અત્યાર સુધી)|અફઘાનિસ્તાનમાં આક્રમણ]] ([[:en:War in Afghanistan (2001–present)|invasion of Afghanistan]])ની આગેવાની લીધી, [[તાલિબાન|તાલિબાન સરકાર]] ([[:en:Taliban|Taliban]]) અને અલ-કાયદાની તાલિમ છાવણીઓને દૂર કરી. તાલિબાન વિદ્રોહીઓએ ગેરીલા યુદ્ધ ચાલુ રાખ્યું છે.2002માં બુશ વહીવટીતંત્રએ [[ઇરાક યુદ્ધ માટેના કારણો|વિવાદાસ્પદ કારણો]] ([[:en:Rationale for the Iraq War|controversial grounds]])આગળ ધરીને [[શાસન પરીવર્તન|સત્તાપલટા]] ([[:en:regime change|regime change]]) માટે દબાણ કરવા માંડ્યું હતું.<ref>{{cite web| title = Many Europeans Oppose War in Iraq| work = USA Today| url = http://www.usatoday.com/news/world/2003-02-14-eu-survey.htm| date = 2003-02-14| access-date = 2008-09-01}}{{cite web| author = Springford, John| title = 'Old’ and ‘New’ Europeans United: Public Attitudes Towards the Iraq War and US Foreign Policy| publisher = Centre for European Reform| url = http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf| month = December| year = 2003| access-date = 2008-09-01| archive-date = 2004-03-28| archive-url = https://web.archive.org/web/20040328182510/http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf| url-status = dead}}</ref>લશ્કરી હસ્તક્ષેપ માટે નાટોના ટેકા વિના કે યુએના સ્પષ્ટ આદેશ વિના, બુશે [[સંમત દેશોનું જોડાણ]] ([[:en:Coalition of the willing|Coalition of the Willing]]) રચ્યું. જોડાણ દળોએ ઇરાક [[દુશ્મન દેશ હુમલો કરે તે પહેલાં આક્રમણ કરવું|હુમલો કરે તે પહેલાં]] ([[:en:preemptive war|preemptively]]) તેની પર [[2003 ઇરાક પર આક્રમણ|આક્રમણ કરી]] ([[:en:2003 invasion of Iraq|invaded Iraq]])ને 2003માં સરમુખત્યાર અને એક વેળાના યુએસના સાથી [[સદ્દામ હુસેન]] ([[:en:Saddam Hussein|Saddam Hussein]])ને હટાવ્યા હતા. હવે મોટા ભાગના અમેરિકીઓ જેનો વિરોધ કરી રહ્યા છે તે [[ઇરાક યુદ્ધ]] ([[:en:Iraq War|Iraq War]]) હજુ ચાલુ છે, જોકે હિંસા ઘટવા માંડી છે.<ref>{{cite web| title = Iraq [poll]|publisher=PollingReport.com| url = http://www.pollingreport.com/iraq.htm| access-date = 2008-09-25}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે ત્રાસવાદ સામેના યુદ્ધ અને ઇરાક યુદ્ધની તેની કામગીરીમાં માનવ અધિકારોનો ભંગ કર્યો હોવાનો આક્ષેપ [[એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ|એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલે]] ([[:en:Amnesty International|Amnesty International]]) મુક્યો છે.<ref>{{cite web|author=|url=http://thereport.amnesty.org/eng/Regions/Americas|title=Amnesty International Report 2007|publisher=Amnesty International|access-date=2008-01-18|archive-date=2012-07-15|archive-url=https://archive.today/20120715080730/http://www.amnesty.org/en/annual-report/2012|url-status=dead}}</ref>2005માં, [[હરિકેન કટરિના]] ([[:en:Hurricane Katrina|Hurricane Katrina]])એ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો ગલ્ફ કોસ્ટ|ગલ્ફ કોસ્ટ]] ([[:en:Gulf Coast of the United States|Gulf Coast]])ના મોટા હિસ્સામાં તીવ્ર નુકસાન પહોંચાડયું હતું અને [[ન્યૂ ઓર્લીયન્સ]] ([[:en:New Orleans|New Orleans]])ને નષ્ટ કરી દીધું હતું. 4 નવેમ્બર, 2008એ વૈશ્વિક [[2000ના આખરની મંદી#યુ.એસ.|આર્થિક મંદી]] ([[:en:Late 2000s recession#U.S.|economic recession]]) વચ્ચે [[બરાક ઓબામા]] ([[:en:Barack Obama|Barack Obama]]) રાષ્ટ્ર પ્રમુખ તરીકે ચુંટાયા.આ હોદ્દો સંભાળનારા તેઓ પ્રથમ [[આફ્રિકી-અમેરિકી|આફ્રિકી અમેરિકી]] ([[:en:African American|African American]]) છે. == સરકાર અને ચુંટણીઓ == {{main|Federal government of the United States|Elections in the United States}} [[ચિત્ર:Capitol Building Full View.jpg[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કેપિટલ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કેપિટલ]] ([[:en:United States Capitol|United States Capitol]])ના |thumb|right|પશ્ચિમ ભાગમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ કોંગ્રેસ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની કોંગ્રેસ]] ([[:en:United States Congress|United States Congress]]) બેસે છે.]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વનું સૌથી જુનું હયાત [[સંઘ|સંઘરાજ્ય]] ([[:en:federation|federation]]) છે.તે [[બંધારણીય પ્રજાસત્તાક]] ([[:en:constitutional republic|constitutional republic]]) છે, "જેમાં [[બહુમતીનું રાજ|બુહમતી શાસન]] ([[:en:majority rule|majority rule]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો કાયદો|કાયદા]] ([[:en:Law of the United States|law]]) દ્વારા રક્ષિત [[લઘુમતીના હકો|લઘુમતી હકો]] ([[:en:minority rights|minority rights]])થી સૌમ્ય બનાવવામાં આવ્યું છે."<ref>સ્કેબ, જહોન એમ., અને જહોન એમ. સ્કેબ II (2002).''એન ઇન્ટ્રોડક્શન ટુ ધી અમેરિકન લીગલ સીસ્ટમ''ફ્લોરેન્સ, કેવાયઃ ડેલ્મર, પા.6આઇએસબીએન 0766827593.</ref>તેનું માળખું મૂળભૂતપણે [[પ્રતિનિધિયુક્ત લોકશાહી|પ્રતિનિધિ લોકશાહી]] ([[:en:representative democracy|representative democracy]]) તરીકે ઘડી કાઢવામાં આવ્યું છે, તેમ છતાં પ્રદેશોમાં વસતા યુ.એસ. નાગરિકોને સંઘરાજ્યના અધિકરીઓ માટે મતદાન કરવાથી દૂર રખાયા છે.<ref>રાસ્કિન, જેમ્સ બી. (2003). ''ઓવરરુલિંગ ડેમોક્રશીઃ ધી સુપ્રીમ કોર્ટ વિ. ધી અમેરિકન પીપલ''લંડન અને ન્યૂ યોર્ક, રાઉટલેજ, પા.36-38આઇએસબીએન 0415934397.</ref>સરકાર અમેરિકી બંધારણ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત અંકુશો [[સત્તાની વહેંચણી|અને સંતુલનો]] ([[:en:separation of powers|checks and balances]])ની વ્યવસ્થા દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે, જે દેશન સર્વોચ્ચ કાનૂની દસ્તાવેજ તરીકે અમેરિકાના લોકો માટે એક [[સામાજિક કરાર]] ([[:en:social contract|social contract]]) તરીકે કામ કરે છે.[[સંઘીયતા#યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ|અમેરિકાની સંઘીય વ્યવસ્થા]] ([[:en:Federalism#United States|American federalist system]])માં નાગરિકો [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રાજકીય ભાગલા|સરકારના ત્રણ પ્રકારના સ્તરો]] ([[:en:Political divisions of the United States|three levels of government]])હેઠળ આવે છે, સંઘ, રાજ્ય અને સ્થાનિક. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થાનિક સરકાર|સ્થાનિક સરકાર]] ([[:en:Local government in the United States|local government]])ની ફરજો સામાન્યપણે [[દેશ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|કાઉન્ટી]] ([[:en:County (United States)|county]]) અને મ્યુનિસિપલ સરકારો વચ્ચે વહેંચાય છે.લગભગ તમામ કિસ્સાઓમાં વહીવટી અને વૈધાનિક અધિકારીઓ જિલ્લાવાર નાગરિકોના [[બહુમતી મતદાન વ્યવસ્થા|બહુમતી મત]] ([[:en:plurality voting system|plurality vote]])થી ચુંટાય છે.સંઘ સ્તરે [[પ્રમાણસરનું પ્રતિનિધિત્વ|પ્રમાણસરના પ્રતિનિધિત્વ]] ([[:en:proportional representation|proportional representation]])ની જોગવાઈ નથી અને નીચલા સ્તરે તે અપવાદરુપ હોય છે.સંઘીય અને રાજ્યના અદાલતી અને [[મંત્રીમંડળ (સરકાર)|કેબિનેટ]] ([[:en:Cabinet (government)|cabinet]]) અધિકારીઓની નિમણૂંક વહીવટી પાંખ દ્વારા થાય છે અને તેને વિધાનસભા મંજુરી આપે છે, તેમ છતાં કેટલાર રાજ્યોમાં ન્યાયમૂર્તિઓ અને અધિકારીઓ લોકોના મતથી પણ ચુંટાય છે. [[ચિત્ર:WhiteHouseSouthFacade.JPG|thumb|left|[[વ્હાઇટ હાઉસ]] ([[:en:White House|White House]])નો દક્ષિણ સન્મુખ ભાગ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના રાષ્ટ્રપ્રમુખ|યુ.એસ. પ્રમુખ]] ([[:en:President of the United States|U.S. president]])નું ઘર અને કાર્યસ્થળ છે.]] સંઘ સરકાર ત્રણ પાંખની બનેલી છેઃ * [[વિધાનસભા]] ([[:en:legislature|Legislative]]): [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સેનેટ|સેનેટ]] ([[:en:United States Senate|Senate]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ પ્રતિનિધિગૃહ|પ્રતિનિધિગૃહ]] ([[:en:United States House of Representatives|House of Representatives]])ની ની બનેલી [[દ્વિગૃહીયતા|દ્વિ-ગૃહીય]] ([[:en:bicameralism|bicameral]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસ]] ([[:en:United States Congress|Congress]]) [[સંઘીય કાયદો|સંઘીય કાયદા]] ([[:en:federal law|federal law]]) બનાવે છે, [[યુદ્ધની ઘોષણા|યુદ્ધ જાહેર કરે]] ([[:en:declaration of war|declares war]]) છે, સંધિઓને બહાલી આપે છે, [[નાણાકોથળીની તાકાત]] ([[:en:power of the purse|power of the purse]]) ધરાવે છે, અને [[મહાઅભિયોગ]] ([[:en:impeachment|impeachment]])ની શક્તિ પણ ધરાવે છે, જેના દ્વારા તે સરકારના હયાત સભ્યોને દૂર કરી શકે છે. * [[વહીવટી (સરકાર)|વહીવટી]] ([[:en:Executive (government)|Executive]]): [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના રાષ્ટ્રપ્રમુખ|પ્રમુખ]] ([[:en:President of the United States|president]]) લશ્કરના [[કમાન્ડર-ઇન-ચીફ]] ([[:en:commander-in-chief|commander-in-chief]]) છે, [[ખરડો (સૂચિત કાયદો)|વૈધાનિક ખરડો]] ([[:en:Bill (proposed law)|legislative bills]]) કાયદો બને તે પહેલાં તેને અટકાવાનો અને રદ કરવાનો અધિકાર ધરાવે છે અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસનુ મંત્રીમંડળ|મંત્રી મંડળ]] ([[:en:United States Cabinet|Cabinet]]) તથા અન્ય અધિકારીઓની નિમણૂંક કરે છે, જેઓ સંઘીય કાયદા અને નીતિઓ હાથ ધરે છે અને તેને લાગુ પાડે છે. * [[ન્યાયતંત્ર|ન્યાયિક]] ([[:en:Judiciary|Judicial]]): [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સર્વોચ્ચ અદાલત|સુપ્રીમ કોર્ટ]] ([[:en:Supreme Court of the United States|Supreme Court]]) અને નીચલી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સંઘીય અદાલતો|સંઘીય અદાલતો]] ([[:en:United States federal courts|federal courts]]), જેના ન્યાયમૂર્તિઓની નિમણૂંક પ્રમુખ સેનેટની મંજુરી સાથે કરે છે. તે કાયદાનું અર્થઘટન કરે છે અને તેમને [[બંધારણીયતા|ગેરબંધારણીય]] ([[:en:constitutionality|unconstitutional]]) લાગતા કાયદા રદ કરે છે. [[ચિત્ર:USSupremeCourtWestFacade.JPG|thumb|right|[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સર્વોચ્ચ અદાલતનું મકાન|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સર્વોચ્ચ અદાલતના મકાન]] ([[:en:United States Supreme Court building|United States Supreme Court building]])નો પશ્ચિમ સન્મુખ ભાગ]] પ્રતિનિધિગૃહ 435 સભ્યો ધરાવે છે, દરેક સભ્ય બે વર્ષની મુદત માટે [[કોંગ્રેસના સભ્યને ચુંટતો જિલ્લો|કોંગ્રેસની ચુટણી માટેના જિલ્લા]] ([[:en:congressional district|congressional district]])નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.ગૃહની બેઠકો દર દસ વર્ષે વસતીના આધારે રાજ્યો વચ્ચે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ કોંગ્રેસની ચુટણી માટે બેઠકોની ફાળવણી|ફાળવાય]] ([[:en:United States congressional apportionment|apportioned]]) થાય છે.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ વતી ગણતરી, 2000|2000ની વસતી ગણતરી]] ([[:en:United States Census, 2000|2000 census]]) પ્રમાણે, સાત રાજ્યો ઓછામાં ઓછો એક પ્રતિનિધિ ધરાવે છે, જ્યારે સૌથી વધારે વસતી ધરાવતો કેલિફોર્નીયા 53 પ્રતિનિધિઓ ધરાવે છે.સેનેટના 100 સભ્યો છે, દરેક રાજ્ય બે સેનેટરો ધરાવે છે. તેમાં એક છ વર્ષની મુદત માટે [[એટ-લાર્જ]] ([[:en:at-large|at-large]]) ચુંટાય છે, સેનેટની એકૃતૃતિયાંશ બેઠકોની દર બીજા વર્ષે ચુટણી થાય છે.રાષ્ટ્રપ્રમુખ ચાર વર્ષની મુદત સુધી કામ કરે છે અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં હોદ્દાની મુદત|બેથી વધારે વખત ચુંટાઈ શકતા નથી.]] ([[:en:Term limits in the United States|no more than twice]])રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી|સીધા મતથી ચુંટાતા નથી]] ([[:en:United States presidential election|not elected by direct vote]]), પરંતુ આડકતરા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ મતદાર મંડળ|મતદારમંડળ]] ([[:en:United States Electoral College|electoral college]])ની વ્યવસ્થાથી ચુંટાય છે, જેમાં રાજ્યની વસતી પ્રમાણે મતો નક્કી થાય છે.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ]] ([[:en:Chief Justice of the United States|Chief Justice of the United States]])ની આગેવાની હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ નવ સભ્યો ધરાવે છે, જેઓ જીવનભર કાર્યભાર સંભાળે છે.રાજ્ય સરકારોનું માળખું પણ લગભગ આ જ પ્રમાણે છે, જોકે, [[નેબ્રાસ્કા]] ([[:en:Nebraska|Nebraska]]) વિશિષ્ટપણે [[એક-ગૃહીય]] ([[:en:unicameral|unicameral]]) વિધાનસભા ધરાવે છે.દરેક રાજ્યના (વડા વહીવટદાર) [[ગવર્નર #યુનાઇટેડ સ્ટેટસ|ગવર્નર]] ([[:en:Governor#United States|governor]]) સીધા ચુંટાય છે. રાજ્ય અને સંઘ બંને સરકારોના તમામ કાયદા અને કાર્યવાહી સમીક્ષાને પાત્ર છે અને બધારણના ભંગ કરતા કોઈ પણ કાયદાને ન્યાયતંત્ર રદ કરી શકે છે.બંધારણનો મૂળ મુસદ્દો સંઘ સરકારના માળખાં અને જવાબદારીઓ પ્રસ્થાપિત કરે છે અને તેની દરેક રાજ્ય સાથેની જવાબદારીઓ નક્કી કરે છે.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બંધારણનો અનુચ્છેદ પ્રથમ|અનુચ્છેદ પ્રથમ]] ([[:en:Article One of the United States Constitution|Article One]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં હેબીયસ કોર્પસ|હેબીયસ કોર્પસ]] ([[:en:Habeas corpus in the United States|habeas corpus]])ની "ગ્રેટ રિટ"ના હકનું રક્ષણ કરે છે, અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બંધારણનો અનુચ્છેદ ત્રણ|અનુચ્છેદ ત્રણ]] ([[:en:Article Three of the United States Constitution|Article Three]]) તમામ ફોજદારી ગુનાઓમાં [[જ્યુરી ટ્રાયલ#યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ|જ્યુરી ટ્રાયલ માટેના હક]] ([[:en:Jury trial#The United States|right to a jury trial]])ની ગેરન્ટી આપે છે.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બંધારણનો અનુચ્છેદ પાંચ|બંધારણમાં સુધારા]] ([[:en:Article Five of the United States Constitution|Amendments to the Constitution]]) માટે ત્રણ-ચતુર્થાં રાજ્યોની બહાલીની જરૂર પડે છે.બંધારણમાં 27 વખત સુધારા થયા છે, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ હકોનો ખરડો|હકોનો ખરડો]] ([[:en:United States Bill of Rights|Bill of Rights]]) પ્રથમ દસ સુધારાથી બન્યો છે, જ્યારે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં ચૌદમો સુધારો|ચૌદ સુધારા]] ([[:en:Fourteenth Amendment to the United States Constitution|Fourteenth Amendment]]) અમેરિકીઓના વ્યક્તિગત હકોનો કેન્દ્રીય પાયો રચે છે. === પક્ષો, વિચારધારા અને રાજકારણ === [[ચિત્ર:Donald_Trump_swearing_in_ceremony.jpg|thumb|((યુ.એસ. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ [[જહોન જી. રોબર્ટ્સ]]સાથે ડોનાલ્ડ ટ્રંપને રાષ્ટ્રપ્રમુખના હોદ્દાના શપથ લેવડાવે છે. 20 જાન્યુઆરી, 2017))]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે તેના મોટા ભાગના ઇતિહાસ દરમિયાન [[બે-પક્ષી વ્યવસ્થા]] હેઠળ કામગીરી બજાવી છે.તમામ સ્તરે ચુંટણી દ્વારા નક્કી થતા હોદ્દાઓ માટે રાજ્ય-સંચાલિત [[પ્રાથમિક ચુટણી|પ્રાથમિક ચુટણીઓ]] પાછળથી યોજાનારી [[સામાન્ય ચુટણી|સામાન્ય ચુટણીઓ]] માટે મુખ્ય પક્ષના નામ-નિર્દિષ્ટોને પસંદ કરે છે.1856ની [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી, 1856|સામાન્ય ચુટણી]] ([[:en:United States presidential election, 1856|general election of 1856]])થી અત્યાર સુધી બે મુખ્ય પક્ષો ચુટણી લડ્યા છે, જેમાં [[ડેમોક્રેટિક પક્ષ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|ડેમોક્રેટિક પક્ષ]] અને [[રીપબ્લિકન પક્ષ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|રીપબ્લિકન પક્ષ]] ([[:en:Republican Party (United States)|Republican Party]])ની [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ રીપબ્લિકન પક્ષનો ઇતિહાસ|સ્થાપના 1854માં]] થઈ હતી.આંતરવિગ્રહથી અત્યાર સુધીમાં [[ત્રીજો પક્ષ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|ત્રીજા પક્ષ]]નો એક માત્ર ઉમેદવારે રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુટણીમાં 20 ટકા જેટલા લોકપ્રય મત મેળવ્યા હતા. અને તે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી, 1912|1912]]માં [[પ્રોગ્રેસિવ પક્ષ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|પ્રોગ્રેસિવ પક્ષ]]ના [[થીયોડોર રુઝવેલ્ટ]]. અમેરિકાની [[રાજકીય સંસ્કૃતિ]] ([[:en:political culture|political culture]])માં રીપબ્લિકન પક્ષ કેન્દ્રથી જમણેરી કે "[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રુઢીચુસ્તવાદ|રુઢીચુસ્ત]] ([[:en:Conservatism in the United States|conservative]])" અને ડેમોક્રેટિક પક્ષ કેન્દ્રથી ડાબેરી અથવા "[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આધૂનિક ઉદારવાદ|ઉદારવાદી]] ([[:en:Modern liberalism in the United States|liberal]])" ગણાય છે.[[ઉત્તરપૂર્વીય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ#રાજનીતિ|ઉત્તરપૂર્વ]] ([[:en:Northeastern United States#Politics|Northeast]]) અને [[પશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ#રાજનીતિ|પશ્ચિમ કાંઠા]] ([[:en:Western United States#Politics|West Coast]])ના રાજ્યો અને [[મહાન સરોવરોનો વિસ્તાર (ઉત્તર અમેરિકા)|મહાન સરોવરો]] ([[:en:Great Lakes Region (North America)|Great Lakes]])ના કેટલાક રાજ્યો [[લાલ રાજ્યો અને વાદળી રાજ્યો|વાદળી રાજ્યો]] ([[:en:Red states and blue states|blue states]]) તરીકે ઓળખાય છે અને સરખામણીમાં ઉદારવાદી છે.[[દક્ષિણી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની રાજનીતિ|દક્ષિણ]] ([[:en:Politics of the Southern United States|South]])ના [[યુ.એસ. રાજ્યોમાં રાજકીય પક્ષ તાકાત|લાલ રાજ્યો]] ([[:en:Political party strength in U.S. states|red states]]) અને [[મધ્યપશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટસ#રાજકીય પ્રવાહો|મહાન મેદાનો]] ([[:en:Midwestern United States#Political trends|Great Plains]]) અને [[પશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ#રાજનીતિ|રોકી માઉન્ટેઇન્સ]] ([[:en:Western United States#Politics|Rocky Mountains]])ના ઘણા રાજ્યો સરખામણીમાં રુઢીચુસ્ત છે. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી, 2008|2008ની રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુટણી]] ([[:en:United States presidential election, 2008|2008 presidential election]]) જીતનારા [[બરાક ઓબામા]] ([[:en:Barack Obama|Barack Obama]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના પ્રમુખોની યાદી|44મા યુએસ પ્રમુખ]] ([[:en:List of presidents of the United States|44th U.S. president]]) છે અને આ હોદ્દો ધરાવનારા પ્રથમ [[આફ્રિકી-અમેરિકી|આફ્રિકી અમેરિકી]] ([[:en:African American|African American]]) છે.અગાઉના તમામ રાષ્ટ્રપ્રમુખો વિશુદ્ધ યુરોપિય વંશના હતા.2008ની ચુટણીમાં ડેમોક્રેટિક પક્ષે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ પ્રતિનિધિગૃહની ચુટણીઓ, 2008|ગૃહ]] ([[:en:United States House of Representatives elections, 2008|House]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સેનેટની ચુટણીઓ, 2008|સેનેટ]] ([[:en:United States Senate elections, 2008|Senate]]) બંને પર તેના અંકુશને મજબૂત બનાવ્યો.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસની 111મી કોંગ્રેસ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની 111મી કોંગ્રેસ]] ([[:en:111th United States Congress|111th United States Congress]])માં, સેનેટમાં 56 ડેમોક્રેટો, બે [[સ્વાયત્ત (રાજકારણી)|સ્વાયત્તો]] ([[:en:Independent (politician)|independents]]) (જે ડેમોક્રેટો સાથે સંલગ્ન છે) અને 41 રીપબ્લિકનો છે. (એક બેઠક વિવાદીત છે). ગૃહમાં 254 ડેમોક્રેટો અને 178 રીપબ્લિકનો છે. (ત્રણ બેઠખો ખાલી છે). == રાજકીય ભાગલા == {{main|U.S. state|Territorial evolution of the United States|Territorial acquisitions of the United States}} યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પચાસ રાજ્યોનું [[સંઘ રાજ્ય|ફેડરલ યુનિયન]] ([[:en:federation|federal union]]) છે.મૂળ તેર રાજ્યો એ [[તેર સસ્થાનો|તેર સંસ્થાનો]] ([[:en:Thirteen Colonies|thirteen colonies]])માંથી બન્યા છે, જેમણે બ્રિટિશ શાસન સામે બળવો કર્યો હતો.બાકીના મોટા ભાગના રાજ્યો યુદ્ધ દ્વારા અથવા યુ.એસ. સરકારે કરેલી ખરીદીથી પ્રાપ્ત થયા છે. આમાં અપવાદરુપ છે, [[વર્મોન્ટ|વેર્મોન્ટ]] ([[:en:Vermont|Vermont]]), [[ટેક્સાસ]] ([[:en:Texas|Texas]]) અને હવાઈ. સંઘમા જોડાતા પહેલાં તેઓ દરેક સ્વાયત્ત પ્રજાસત્તાક હતા.બીજું અપવાદરુપ જુથ એ રાજ્યોનું છે, જેમને મૂળ તેર રાજ્યોના વિસ્તારમાંથી રચવામાં આવ્યા.દેશના પ્રારંભિક ઇતિહાસમાં ત્રણ રાજ્યો આ રીતે રચવામાં આવ્યા. [[વર્જિનીયા]] ([[:en:Virginia|Virginia]])માંથી [[કેન્ટુકી]] ([[:en:Kentucky|Kentucky]]), [[ઉત્તર કેરોલિના|નોર્થ કેરોલિના]] ([[:en:North Carolina|North Carolina]])માંથી [[ટેનેસી]] ([[:en:Tennessee|Tennessee]]) અને [[મેસાચ્યુસેટ્સ|મેસેચુસેટ્સ]] ([[:en:Massachusetts|Massachusetts]])માંથી [[મેઇન]] ([[:en:Maine|Maine]]).[[અમેરિકી આંતર વિગ્રહ|અમેરિકી આંતરવિગ્રહ]] ([[:en:American Civil War|American Civil War]]) દરમિયાન વર્જિનીયામાંથી [[પશ્ચિમ વર્જિનીયા]] ([[:en:West Virginia|West Virginia]]) છુટું પડ્યું.સૌથી નવું રાજ્ય હવાઈ 21 ઓગસ્ટ, 1959માં અસ્તિત્વમાં આવ્યું.રાજ્યોને સંઘમાંથી [[છૂટા પડવું|અલગ]] ([[:en:secession|secede]]) [[ટેક્સાસ વિરુદ્ધ વ્હાઇટ|પડવાનો અધિકાર નથી]] ([[:en:Texas v. White|do not have the right]]). રાજ્યો યુ.એસની જમીનનો વિશાળ ભાગ ધરાવે છે. દેશના બે અન્ય વિસ્તારો દેશના અંગભૂત ગણાય છે, તેઓ છે કોલમ્બીયા જિલ્લો. તે [[સંઘીય જિલ્લો|ફેડરલ જિલ્લો]] ([[:en:federal district|federal district]]) છે અને પાટનગર વોશિંગ્ટન તેમાં આવેલું છે. [[પામાઇરા એટોલ]] ([[:en:Palmyra Atoll|Palmyra Atoll]]) વસતી વગરનો, પરંતુ સંઘમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રદેશો|સામેલ કરેલો]] ([[:en:territories of the United States|incorporated territory]]) પ્રશાંત મહાસાગરમાં આવેલો વિસ્તાર છે.યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દરિયાપારના પાંચ મોટા વિસ્તારો પણ ધરાવે છે. કેરિબીયનમાં [[પ્વેર્ટો રિકો]] ([[:en:Puerto Rico|Puerto Rico]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ વર્જિન ટાપુઓ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વર્જિન ટાપુઓ]] ([[:en:United States Virgin Islands|United States Virgin Islands]]) અને પ્રશાંતમાં [[અમેરિકી સમોઆ]] ([[:en:American Samoa|American Samoa]]), [[ગ્વામ]] ([[:en:Guam|Guam]]) અને [[ઉત્તરીય મેરીયાના ટાપુઓ]] ([[:en:Northern Mariana Islands|Northern Mariana Islands]]).અમેરિકી સમોઆ સિવાયના વિસ્તારોમાં જન્મેલા લોકો [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ ઓફ અમેરિકામાં જન્મજાત નાગરિકત્વ|યુ.એસ. નાગરિકત્વ]] ([[:en:Birthright citizenship in the United States of America|U.S. citizenship]]) ધરાવે છે. {{USA midsize imagemap with state names}} == વિદેશી સંબંધો અને લશ્કર == {{main|Foreign policy of the United States|Military of the United States}} યુનાઇટેડ સ્ટેટસ વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક, રાજકીય અને લશ્કરી વગ ધરાવે છે.તે [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો સુરક્ષા સમિતિ|સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સલામતી સમિતિ]] ([[:en:United Nations Security Council|United Nations Security Council]])નું કાયમી સભ્ય છે અને ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો મુખ્ય મથક|સંયુક્ત રાષ્ટ્રોનું મુખ્ય મથક]] ([[:en:United Nations Headquarters|United Nations Headquarters]]) આવેલું છે. લગભગ તમામ દેશોની વોશિંગ્ટન ડીસીમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં એલચી કચેરીઓની યાદી|એલચી કચેરીઓ]] ([[:en:List of diplomatic missions in the United States|embassies]]) છે અને ઘણાના દેશભરમાં [[કોન્સુલ (પ્રતિનિધિ)|કોન્સ્યુલેટ્સ]] ([[:en:Consul (representative)|consulates]]) છે.એ જ રીતે, લગભગ તમામ દેશોમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં એલચી કચેરીઓ|અમેરિકાની એલચી કચેરીઓ]] ([[:en:Diplomatic missions of the United States|American diplomatic missions]]) છે.જોકે, [[ક્યુબા-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|ક્યુબા]] ([[:en:Cuba-United States relations|Cuba]]), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ-ઇરાન સંબંધો|ઇરાન]] ([[:en:United States-Iran relations|Iran]]), [[ઉત્તર કોરીયા-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|ઉત્તર કોરીયા]] ([[:en:North Korea-United States relations|North Korea]]), [[ભૂતાન]] ([[:en:Bhutan|Bhutan]]), [[સુદાન]] ([[:en:Sudan|Sudan]]) અને [[રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના]] ([[:en:Republic of China|Republic of China]]) (તાઇવાન) યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે રાજદ્વારી સંબંધો ધરાવતા નથી. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|યુનાઇટેડ કિંગડમ]] ([[:en:United Kingdom–United States relations|United Kingdom]]) સાથે [[ખાસ સંબંધો (યુએસ-યુકે)|ખાસ સંબંધો]] ([[:en:Special Relationship (US-UK)|special relationship]]) ધરાવે છે અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ-ઓસ્ટ્રેલીયા સંબંધો|ઓસ્ટ્રેલીયા]] ([[:en:United States-Australia relations|Australia]]), [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|ન્યૂ ઝીલેન્ડ]] ([[:en:New Zealand-United States relations|New Zealand]]), [[જાપાન-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|જાપાન]] ([[:en:Japan-United States relations|Japan]]), [[ઇઝરાયેલ-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|ઇઝરાયેલ]] ([[:en:Israel-United States relations|Israel]]) તેમ જ નાટોના અન્ય સાથી સભ્યો સાથે મજબૂત સંબંધો ધરાવે છે.તે તેના પડોશીઓ સાથે [[અમેરિકી રાજ્યોનું સંગઠન|ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ અમેરિકન સ્ટેટ્સ]] ([[:en:Organization of American States|Organization of American States]]) દ્વારા અને [[કેનેડા-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|કેનેડા]] ([[:en:Canada – United States relations|Canada]]) તેમ જ [[મેક્સિકો-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|મેક્સિકો]] ([[:en:United States-Mexico relations|Mexico]]) સાથે ત્રિપક્ષીય [[ઉત્તર અમેરિકા મુક્ત વેપાર કરારો|ઉત્તર અમેરિકા મુક્ત વેપાર કરાર]] ([[:en:North American Free Trade Agreement|North American Free Trade Agreement]]) જેવા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ મુક્ત વેપાર કરારો|મુક્ત વેપાર કરારો]] ([[:en:United States free trade agreements|free trade agreements]])થી ગાઢપણે કામ કરે છે. 2005માં, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે [[સત્તાવાર વિકાસ સહાય]] ([[:en:official development assistance|official development assistance]]) પાછળ વિશ્વભરમાં સૌથી વધારે 27 અબજ ડોલર ખર્ચ્યા હતા, જોકે, [[કુલ રાષ્ટ્રીય આવક (જીએનઆઇ)|કુલ રાષ્ટ્રીય આવક]] ([[:en:Gross National Income|gross national income]])ના ભાગ તરીકે જોતાં યુ.એસ.નું પ્રદાન ફક્ત 0.22 ટકા છે, જે 22 દાતા દેશોમાં વીસમા ક્રમે છે. ખાનગી ફાઉન્ડેશનો, કોર્પોરેશનો અને શૈક્ષણિક તથા ધાર્મિક સંસ્થાઓ જેવા બિન-સરકારી સ્રોતોએ 96 અબજ ડોલર દાન કર્યું હતું.123 અબજ $નું સંયુક્ત ટોટલ પણ વિશ્વમાં સૌથી વધારે છે અને જીએનઆઇની ટકાવારી તરીકે સાતમા ક્રમે છે.<ref>{{citeweb|title=Americans Favor Private Giving, People-to-People Contacts|date=2007-05-24|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs|url=http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2007&m=May&x=20070524165115zjsredna0.2997553|access-date=2007-06-17|archive-date=2007-06-13|archive-url=https://archive.is/20070613030525/http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2007&m=May&x=20070524165115zjsredna0.2997553|url-status=dead}}</ref> [[ચિત્ર:USSRONALDREAGANgoodshot.jpg|thumb|left|ધી [[યુએસએસ રોનાલ્ડ રીગન (સીવીએન-76)|યુએસએસ ''રોનાલ્ડ રીગન'']] ([[:en:USS Ronald Reagan (CVN-76)|USS ''Ronald Reagan'']]) [[સુપરકેરીયર]] ([[:en:supercarrier|supercarrier]])]] રાષ્ટ્રપ્રમુખ દેશના લશ્કરી દળોના કમાન્ડર-ઇન-ચીફનો ખિતાબ ધરાવે છે અને તેના અગ્રણીઓ, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ પ્રધાન|સંરક્ષણ પ્રધાન]] ([[:en:United States Secretary of Defense|secretary of defense]]) અને [[જોઇન્ટ ચીફ્સ ઓફ સ્ટાફ]] ([[:en:Joint Chiefs of Staff|Joint Chiefs of Staff]])ની નિમણૂંક કરે છે.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલય|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું સંરક્ષણ મંત્રાલય]] ([[:en:United States Department of Defense|United States Department of Defense]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ લશ્કર|લશ્કર]] ([[:en:United States Army|Army]]), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|નૌકાદળ]] ([[:en:United States Navy|Navy]]), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ મરીન કોર્પ્સ|મરીન કોર્પ્સ]] ([[:en:United States Marine Corps|Marine Corps]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હવાઈ દળ|હવાઈદળ]] ([[:en:United States Air Force|Air Force]]) સહિતના લશ્કરી દળોનું સંચાલન કરે છે. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોસ્ટ ગાર્ડ|કોસ્ટ ગાર્ડ]] ([[:en:United States Coast Guard|Coast Guard]])નું શાંતિના સમયમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હોમલેન્ડ સિક્યુરિટી|હોમલેન્ડ સિક્યુરિટી મંત્રાલય]] ([[:en:United States Department of Homeland Security|Department of Homeland Security]]) અને યુદ્ધના સમયમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ મંત્રાલય|નૌકાદળ મંત્રાલય]] ([[:en:United States Department of the Navy|Department of the Navy]]) સંચાલન કરે છે.2005માં, લશ્કરમાં 13.8 લાખ વ્યક્તિઓ સક્રિય ફરજ બજાવતા હતા, <ref>{{cite web|url=http://www.globalpolicy.org/empire/tables/2005/1231militarypersonnel.pdf|title=Department of Defense Active Duty Military Personnel Strengths by Regional Area and by Country (309A)|date=2005-12-31|publisher=Global Policy Forum|access-date=2007-06-21|archive-date=2008-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20081112093417/http://www.globalpolicy.org/empire/tables/2005/1231militarypersonnel.pdf|url-status=dead}}</ref>જેમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના લશ્કરી દળોનો અનામત વિભાગ|અનામતદળો]] ([[:en:Reserve component of the Armed Forces of the United States|Reserves]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના નેશનલ ગાર્ડ|નેશનલ ગાર્ડ]] ([[:en:National Guard of the United States|National Guard]]) દરેકના કેટલાક હજાર લોકોને સામેલ કરતા કુલ સંખ્યા [[કુલ સૈનિકોની સંખ્યા પ્રમાણે દેશોની યાદી|23 લાખ સૈનિકો]] ([[:en:List of countries by number of total troops|2.3 million troops]])ની થાય.સંરક્ષણ મંત્રાલય આ ઉપરાંત લગભગ સાત લાખ નાગરિકોને કામે રાખે છે, જેમાં કોન્ટ્રાક્ટરોનો સમાવેશ થતો નથી.લશ્કરી સેવા સ્વૈચ્છિક છે, જોકે, યુદ્ધના સમયમાં [[પસંદગીયુક્ત સેવા વ્યવસ્થા]] ([[:en:Selective Service System|Selective Service System]]) દ્વારા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ફરજિયાત લશ્કરી તાલિમ|ફરજિયાત લશ્કરી સેવા]] ([[:en:Conscription in the United States|conscription]]) લાગુ પાડી શકાય છે. વાયુદળના ટ્રાંસપોર્ટ એરક્રાફ્ટ અને એરીયલ રીફ્યુએલિંગ ટેન્કર્સના વિશાળ કાફલા, નૌકાદળના 11 એક્ટિવ એરક્રાફ્ટ કેરીયર્સ તેમ જ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ફ્લીટ ફોર્સીસ કમાન્ડ|એટલાન્ટિક]] ([[:en:United States Fleet Forces Command|Atlantic and]]) અને [[કમાન્ડર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પેસિફિક ફ્લીટ|પેસિફિક ફ્લીટ]] ([[:en:Commander United States Pacific Fleet|Pacific fleets]])માં [[મરિન એક્સપિડિશનરી યુનિટ]] ([[:en:Marine Expeditionary Unit|Marine Expeditionary Unit]]) દ્વારા અમેરિકી દળો ઝડપથી તૈનાત થઈ શકે છે.યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની બહાર [[એન્ટાર્ક્ટિકમાં લશ્કરી પ્રવૃત્તિ|એન્ટાર્કટિકા સિવાય]] ([[:en:Military activity in the Antarctic|except Antarctica]]) દરેક ખંડમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના લશ્કરની મોરચા પર જમાવટ|770 લશ્કરી થાણા અને ફેસિલિટીઝમાં લશ્કર તૈનાત]] ([[:en:Deployments of the United States Military|deployed to 770 bases and facilities]]) છે.<ref>{{cite web|url=http://www.globalpolicy.org/empire/intervention/2005/basestructurereport.pdf|title=Department of Defense Base Structure Report, Fiscal Year 2005 Baseline|publisher=Global Policy Forum|access-date=2007-06-21|archive-date=2007-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621150632/http://www.globalpolicy.org/empire/intervention/2005/basestructurereport.pdf|url-status=dead}}</ref>આ વૈશ્વિક લશ્કરી હાજરીનો વ્યાપ જોઇને ઘણા વિદ્વાનો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને "લશ્કરી થાણાઓનું સામ્રાજ્ય" જાળવતું હોવાનું વર્ણવવા પ્રેરાયા છે.<ref>{{cite web |author=Ikenberry, G. John |url=http://people.cas.sc.edu/rosati/ttp.ikenberry.empirereviews.fa.march04.htm |title=Illusions of Empire: Defining the New American Order |work=Foreign Affairs |date=March/April 2004 |access-date=2009-06-09 |archive-date=2012-05-25 |archive-url=https://archive.today/20120525210055/http://people.cas.sc.edu/rosati/ttp.ikenberry.empirereviews.fa.march04.htm |url-status=dead }} {{cite web|author=Kreisler, Harry, and Chalmers Johnson|url=http://globetrotter.berkeley.edu/people4/CJohnson/cjohnson-con3.html|title=Conversations with History|publisher=University of California at Berkeley|date=2004-01-29|access-date=2007-06-21|archive-date=2007-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610041016/http://globetrotter.berkeley.edu/people4/CJohnson/cjohnson-con3.html|url-status=dead}}</ref> 2006માં અમેરિકાનો કુલ લશ્કરી ખર્ચ 528 અબજ ડોલર કરતા વધારે હતો, જે વૈશ્વિક લશ્કરી ખર્ચના 46 ટકા છે. અને યાદીમાં તેની પછીના ચૌદ દેશોના રાષ્ટ્રીય લશ્કરી ખર્ચના કુલ સરવાળા કરતા પણ વધારે છે.([[સમતુલ્ય ખરીદશક્તિ]] ([[:en:purchasing power parity|purchasing power parity]])ના સંદર્ભમાં, તે યાદીમાં તેના પછીના આવા સંયુક્ત ખર્ચ કરતા પણ વધારે છે.)1,756 $નો માથાદીઠ ખર્ચ વૈશ્વિક સરેરા કરતા દસ ગણો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.sipri.org/contents/milap/milex/mex_major_spenders.pdf/download |title=The Fifteen Major Spender Countries in 2006 |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |year=2007 |access-date=2007-06-20 |archive-date=2007-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070814224502/http://www.sipri.org/contents/milap/milex/mex_major_spenders.pdf/download |url-status=dead }}</ref>જીડીપીના 4.06 ટકાએ યુએસનો લશ્કરી ખર્ચ 172 દેશોમાં 27મા ક્રમે છે.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2034rank.html |title=Rank Order—Military Expenditures—Percent of GDP |publisher=CIA |work=The World Factbook |date=2007-05-31 |access-date=2007-06-13 |archive-date=2018-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120113336/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2034rank.html |url-status=dead }}</ref>2009 માટેનું [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું લશ્કરી બજેટ|સંરક્ષણ મંત્રાલયનું સૂચિત બજેટ]] ([[:en:military budget of the United States|Department of Defense budget]]) 515.4 અબજ $ છે, જે 2008ની સરખામણીમાં સાત ટકા અને 2001 કરતા લગભગ 74 ટકા વધારે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/omb/budget/fy2009/defense.html |title=Department of Defense |publisher=Office of Management and Budget |work=Budget of the United States Government, FY 2009 |access-date=2008-03-02 |archive-date=2008-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306191929/http://www.whitehouse.gov/omb/budget/fy2009/defense.html |url-status=dead }}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને [[ઇરાક યુદ્ધ]] ([[:en:Iraq War|Iraq War]])નો ખર્ચ અંદાજે 2.7 ટ્રિલિયન $ થયો છે.<ref>{{cite web |author=Goldman, David |url=http://money.cnn.com/2008/06/11/news/economy/iraq_war_hearing/ |title=Iraq War Could Cost Taxpayers $2.7 Trillion |publisher=CNNMoney |date=2008-06-12 |access-date=2009-03-10 |archive-date=2008-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080717162004/http://money.cnn.com/2008/06/11/news/economy/iraq_war_hearing/ |url-status=dead }}</ref>10 માર્ચ, 2009ની સ્થિતિએ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે યુદ્ધમાં 4,257 લશ્કરી ખુવારી વહોરી છે અને 31,000થી વધારે ઘવાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |title=Iraq Coalition Casualties |publisher=Iraq Coalition Casualty Count |date=2009-03-10 |access-date=2009-03-10 |archive-date=2011-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |url-status=dead }}</ref> == અર્થતંત્ર == {{main|Economy of the United States}} {| class="wikitable" border="1" table cellspacing="0" style="border:1px black; float:right; margin-left:1em;" |- !સ્ટાઇલ=" બેકગ્રાઉન્ડ:#F99;" કોલ્સ્પન="2"|આર્થિક સૂચકો |- |[[બેકારી]] ([[:en:Unemployment|Unemployment]])||8.1 % ^{ફેબ્રુઆરી 2009}<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm|title= Employment Situation Summary|publisher=U.S. Dept. of Labor|date=2009-03-06|access-date = 2009-03-07}}</ref> |- |જીડીપી વૃદ્ધિ||-6.2%^{ચોથુ ત્રિ-માસિક 2008} (1.1%²⁰⁰⁸)<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/national/xls/gdpchg.xls|title=Gross Domestic Product|publisher=Bureau of Economic Analysis|date=2009-02-27|access-date=2009-02-28|archive-date=2009-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090826171407/https://www.bea.gov/national/xls/gdpchg.xls|url-status=dead}}ત્રિમાસિક વૃદ્ધિ વાર્ષિક દરે દર્શાવવામાં આવે છે.</ref> |- |[[ગ્રાહક ભાવાંક|સીપીઆઇ]] ([[:en:Consumer price index|CPI]])ફુગાવો||0.0%^{જાન્યુઆરી 2008-જાન્યુઆરી 2009}<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/pdf/cpi.pdf|title=Consumer Price Index: November 2008|publisher=U.S. Dept. of Labor|date=2009-02-20|access-date = 2009-02-28}}</ref> |- |[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ જાહેર દેવુ|રાષ્ટ્રીય દેવુ]] ([[:en:United States public debt|National debt]])||$10.881 ટ્રિલિયન^{ફેબ્રુઆરી 26, 2009}<ref>{{cite web|url=http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np|title=Debt Statistics|publisher=U.S. Dept. of the Treasury|access-date=2009-02-28|archive-date=2011-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110418203433/http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np|url-status=dead}}</ref> |- |[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગરીબી|ગરીબી]] ([[:en:Poverty in the United States|Poverty]])||12.5%²⁰⁰⁷<ref name="CBPR08">{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/income_wealth/012528.html|title=Household Income Rises, Poverty Rate Unchanged, Number of Uninsured Down|publisher=U.S. Census Bureau|date=2008-08-26|access-date = 2008-09-06}}</ref> |} યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[મૂડીવાદ|મૂડીવાદી]] ([[:en:capitalism|capitalist]]) [[મિશ્ર અર્થતંત્ર|મિશ્રિત અર્થતંત્ર]] ([[:en:mixed economy|mixed economy]]) ધરાવે છે, જે પુષ્કળ [[કુદરતી સંસાધનો]] ([[:en:natural resource|natural resource]]), સુ-વિકસિત આંતર-માળખું, અને ઊંચી ઉત્પાદકતા<ref>{{cite book|title=Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny|url=https://archive.org/details/naturalresources0000unse_f4n2|author=Lederman, Daniel, and William Maloney |publisher=World Bank|year=2007|isbn=0821365452|page=[https://archive.org/details/naturalresources0000unse_f4n2/page/185 185]}}</ref> દ્વારા આગળ વધ્યું છે.[[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ|આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાભંડોળ]] ([[:en:International Monetary Fund|International Monetary Fund]])ના જણાવ્યા પ્રમાણે, અમેરિકાનો 14.3 ટ્રિલિયન $ જીડીપી બજાર વિનિમય દરોએ [[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|કુલ વિશ્વ પેદાશ]] ([[:en:gross world product|gross world product]])ના 23 ટકા જેટલું છે અને [[સમતુલ્ય ખરીદશક્તિ]] ([[:en:purchasing power parity|purchasing power parity]]) (પીપીપી)એ કુલ વિશ્વ પેદાશના લગભગ 21 ટકા છે.<ref name="IMF GDP"/>તે વિશ્વમાં સૌથી વધુ રાષ્ટ્રીય જીડીપી છે, જે 2007માં પીપીપીએ [[યુરોપિય સંઘ]] ([[:en:European Union|European Union]])ના સંયુક્ત જીડીપી કરતા લગભગ 4 ટકા હતું.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|title=Rank Order—GDP (Purchasing Power Parity)|publisher=CIA|work=World Factbook|date=2008-10-09|access-date=2008-10-21|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|url-status=dead}}</ref> દેશ [[માથાદીઠ (ન્યૂનતમ) જીડીપી પ્રમાણે દેશોની યાદી|માથા દીઠ ન્યૂનતમ જીડીપી]] ([[:en:List of countries by GDP (nominal) per capita|nominal GDP per capita]])માં વિશ્વભરમાં સત્તરમાં સ્થાને અને [[માથાદીઠ (પીપીપી) જીડીપી પ્રમાણે દેશોની યાદી|પીપીપીએ માથાદીઠ આવકમાં છઠ્ઠુ સ્થાન]] ([[:en:List of countries by GDP (PPP) per capita|GDP per capita at PPP]]) ધરાવે છે. <ref name="IMF GDP"/>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ચીજવસ્તુઓનો સૌથી મોટો આયાતકાર અને ત્રીજો સૌથી મોટો નિકાસકાર દેશ છે, જોકે તેની [[માથાદીઠ નિકાસ પ્રમાણે દેશોની યાદી|માથાદીઠ નિકાસ]] ([[:en:List of countries by exports per capita|exports per capita]]) સરખામણીમાં ઓછી છે.કેનડા, ચીન, મેક્સિકો, જાપાન અને જર્મની તેના ટોચના વેપારી ભાગીદાર દેશો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html|title=U.S. Top Trading Partners, 2006|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=2007-03-26}}</ref>અગ્રણી નિકાસ ચીજ ઇલેક્ટ્રિકલ મશીનરી છે, જ્યારે વાહનો અગ્રણી આયાત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2006pubs/07statab/foreign.pdf|title= Table 1289. U.S. Exports and General Imports by Selected SITC Commodity Groups: 2002 to 2005 |publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2007|month=October | year=2006|access-date=2007-08-26}}</ref>માત્ર છ વર્ષ સુધી ટકેલા વિસ્તરણ પછી અમેરિકી અર્થતંત્ર ડીસેમ્બર 2007થી[[2000ના આખરની મંદી|મંદી]] ([[:en:Late 2000s recession|recession]])માં સપડાયું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2008/12/02/business/02markets.html|author=Grynbaum, Michael A.|title=Dow Plunges 680 Points as Recession Is Declared|work=New York Times|date=2008-12-01|access-date=2008-12-01}}</ref> [[ખાનગી ક્ષેત્ર]] ([[:en:private sector|private sector]]) અર્થતંત્રનો મુખ્ય હિસ્સો રોકે છે, જ્યારે સરકાર જીડીપીના 12.4 ટકા માટે સક્રિયપણે જવાબદાર છે. અર્થતંત્ર [[ઔદ્યોગિકરણ પછીનો સમાજ|ઔદ્યોગિકરણ પછીના તબક્કામાં]] ([[:en:post-industrial society|postindustrial]]) છે, જેમાં [[આર્થિક પ્રવૃત્તિનું તૃતિય ક્ષેત્ર|સેવા ક્ષેત્ર]] ([[:en:Tertiary sector of economic activity|service sector]])નો જીડીપીમાં 67.8 ટકા ફાળો છે. <ref name="Econ">{{citeweb|url=http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|access-date=2008-03-12|title=USA Economy in Brief|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs|archive-date=2008-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080312123609/http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|url-status=dead}}</ref>કુલ બિઝનેસ આવક જથ્થાબંધ અને છૂટક વેપારમાંથી આવે છે, જ્યારે ચોખ્ખી આવક નાણા અને વીમા ક્ષેત્રમાંથી થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2006pubs/07statab/business.pdf|title= Table 726. Number of Returns, Receipts, and Net Income by Type of Business and Industry: 2003 |publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2007|month=October | year=2006|access-date=2007-08-26}}</ref>મુખ્ય ઉત્પાદન ક્ષેત્ર તરીકે રસાયણિક પેદાશો સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઔદ્યોગિક તાકાત બની રહ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2006pubs/07statab/manufact.pdf|title= Table 971. Gross Domestic Product in Manufacturing in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2000 to 2005 (2004)|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2007|month=October | year=2006|access-date=2007-08-26}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વમાં ક્રુડ તેલનું ત્રીજા ક્રમનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે, તેમ જ તેનો સૌથી મોટો આયાતકાર પણ.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html|title=Rank Order—Oil (Production)|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-09-06|access-date=2007-09-14|archive-date=2012-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233445/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html|url-status=dead}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html|title=Rank Order—Oil (Consumption)|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-09-06|access-date=2007-09-14|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226073521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html%20|url-status=dead}} {{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/pub/oil_gas/petroleum/data_publications/company_level_imports/current/import.html|title=Crude Oil and Total Petroleum Imports Top 15 Countries|publisher=U.S. Energy Information Administration|date=2008-08-26|access-date=2008-09-10}}</ref>તે દુનિયાનો પ્રથમ ક્રમનો વીજળી અને અણુ ઉર્જા પેદા કરનારો દેશ છે, તેમ જ લિક્વિડ નેચરલ ગેસ, સલ્ફર, ફોસ્ફેટ્સ અને સોલ્ટનો પણ.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કૃષિ|કૃષિ]] ([[:en:Agriculture in the United States|agriculture]]) જીડીપીમાં માત્ર એક જ ટકો હિસ્સો ધરાવતું હોવા છતાં <ref name="Econ"/>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ મકાઈ<ref>{{cite web|url=http://www.grains.org/page.ww?section=Barley%2C+Corn+%26+Sorghum&name=Corn|title= Corn|publisher=U.S. Grains Council|access-date=2008-03-13}}</ref> અને સોયાબિનમાં વિશ્વમાં ટોચનો ઉત્પાદક દેશ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.worldwatch.org/node/5442|title=Soybean Demand Continues to Drive Production|publisher=Worldwatch Institute|date=2007-11-06|access-date=2008-03-13|archive-date=2008-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442|url-status=dead}}</ref>ડોલર વોલ્યૂમના પ્રમાણમાં [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેન્જ]] ([[:en:New York Stock Exchange|New York Stock Exchange]]) વિશ્વમાં સૌથી મોટું છે.<ref>{{cite web|url=http://ir.nyse.com/phoenix.zhtml?c=129145&p=irol-newsArticle&ID=1036503&highlight=|title=New Release/Ultra Petroleum Corp.,|publisher=NYSE Euronext|date=2007-07-03|access-date=2007-08-03|archive-date=2013-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130409073623/http://ir.nyse.com/phoenix.zhtml?c=129145&p=irol-newsArticle&ID=1036503&highlight=|url-status=dead}}</ref> [[કોકા-કોલા]] ([[:en:Coca-Cola|Coca-Cola]]) અને [[મેકડોનાલ્ડ્સ]] ([[:en:McDonald's|McDonald's]]) વિશ્વની બે સૌથી મોટી સ્વીકૃત બ્રાન્ડ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2 |title=Sony, LG, Wal-Mart among Most Extendible Brands |publisher=Cheskin |date=2005-06-06 |access-date=2007-06-19 |archive-date=2012-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312001935/http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:NYC NYSE.jpg|thumb|[[વોલ સ્ટ્રીટ]] ([[:en:Wall Street|Wall Street]])માં [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેન્જ|ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેન્જ આવેલું છે]] ([[:en:New York Stock Exchange|New York Stock Exchange]]).]] 2005માં, 15.5 કરોડ લોકો સ-વેતન નોકરીઓમાં હતા, જેમાંના 80 ટકા પૂર્ણકાલીન નોકરીઓ કરતા હતા.<ref>{{cite web|url=http://pubdb3.census.gov/macro/032006/perinc/new05_001.htm|title=Labor Force and Earnings, 2005|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=2007-05-29|archive-date=2012-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205211749/http://pubdb3.census.gov/macro/032006/perinc/new05_001.htm|url-status=dead}}</ref>આમાં બહુમત લોકો એટલે કે 79 ટકા સેવા ક્ષેત્રમાં નોકરી કરતા હતા.<ref name="WF" />લગભગ 1.55 કરોડ લોકો સાથે આરોગ્ય સંભાળ અને સામાજિક સહાય રોજગારી માટેનું અગ્રણી ક્ષેત્ર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2006pubs/07statab/business.pdf|title= Table 739. Establishments, Employees, and Payroll by Employment-Size Class and Industry: 2000 to 2003 |publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2007|month=October | year=2006|access-date=2007-08-26}}</ref>કામદારોના 12 ટકા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કામદાર મંડળો|સંઘોમાં સંગઠીત]] ([[:en:Labor unions in the United States|unionized]]) છે, સરખામણીએ યુરોપમાં 30 ટકા છે.<ref>{{cite web|author=Fuller, Thomas|url=http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|title=In the East, Many EU Work Rules Don't Apply|date=2005-06-15|work=International Herald Tribune|access-date=2007-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20050616015106/http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|archive-date=2005-06-16|url-status=live}}</ref>કામદારોને ભાડે રાખવાના અને છૂટા કરવાના સરળ નિયમોમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને વિશ્વ બેન્ક પ્રથમ ક્રમે મુકે છે.<ref name="EDBI">{{citeweb|url=http://www.doingbusiness.org/ExploreEconomies/?economyid=197|access-date=2007-06-28|title=Doing Business in the United States (2006)|publisher=World Bank}}</ref>1973થી 2003 દરમિયાન, સરેરા અમેરિકી માટે એક વર્ષનું કામ વધીને 199 કલાકનું થયું.<ref>{{cite web|url=http://www.usnews.com/usnews/opinion/articles/031110/10dobbs.htm|author=Dobbs, Lou|title=The Perils of Productivity|work=U.S. News & World Report|date=2003-11-02|access-date=2007-06-30}}</ref>તેને પરીણામે, કૈંક અંશે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે વિશ્વમાં સૌથી ઊંચી શ્રમ ઉત્પાદકતા જાળવી રાખી.જોકે, 1950થી 1990 સુધીના ગાળામાં હતી તેવી કલાક દીઠ ઉત્પાદકતા તે જાળવી શક્યું નથી. નોર્વે, ફ્રાન્સ, બેલ્જીયમ અને [[લક્ઝમ્બર્ગ|લક્ઝમબર્ગ]] ([[:en:Luxembourg|Luxembourg]]) હવે કલાક દીઠ વધારે ઉત્પાદક છે.<ref>{{cite web|url=http://kilm.ilo.org/2005/press/download/ExSumEN.pdf|title=Highlights of Current Labour Market trends|publisher=International Labour Organization|work=Key Indicators of the Labour Market Programme|date=2005-12-09|access-date=2007-12-20|archive-date=2008-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216000018/http://kilm.ilo.org/2005/press/download/ExSumEN.pdf|url-status=dead}}</ref>યુરોપની સરખામણીમાં યુ.એસ.માં મિલકત અને કોર્પોરેટ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કરવેરા|આવક વેરાના દરો]] ([[:en:Taxation in the United States|income tax rates]]) ઊંચા છે, જ્યારે શ્રમ અને ખાસ કરીને વપરાશ પરના વેરાના દરો ઓછા છે.<ref>{{cite web|author=Gumbel, Peter|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html|title=Escape from Tax Hell|date=2004-07-11|work=Time|access-date=2007-06-28|archive-date=2010-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107005616/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html|url-status=dead}}</ref> === આવક અને માનવ વિકાસ === {{main|Income in the United States|Income inequality in the United States|Poverty in the United States|Affluence in the United States}} [[ચિત્ર:Income gains.jpg1979થી 2005ની વચ્ચે ટોચના એક ટકા અને ચોથા ક્વિન્ટાઇલ્સ માટે વેરા પછીની ઘરેલુ આવકમાં |thumb|300px|ફુગાવો-એડજસ્ટેડ ટકાવારીમાં વધારો (ટોચના એક ટકાના લાભો બોટમ બારમાં જણાય છે.)<ref>{{cite web|url=http://www.cbpp.org/1-23-07inc.htm|author=Sherman, Arloc, and Aviva Aron-Dine|title=New CBO Data Show Income Inequality Continues to Widen|publisher=Center on Budget and Policy Priorities|date=2007-01-23|access-date=2007-11-24}}</ref>]] [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ વસતી ગણતરી|યુનાઇટેડ સ્ટેટચ્સ સેન્સસ બ્યૂરો]] ([[:en:United States Census Bureau|United States Census Bureau]])ના જણાવ્યા પ્રમાણે, 2007માં કરવેરા પહેલાની[[મધ્યવર્તી ઘરેલુ આવક]] ([[:en:median household income|median household income]]) $50,233 હતી.આ સરેરાશ [[મેલેન્ડ|મેરીલેન્ડ]] ([[:en:Maryland|Maryland]])માં $68,080થી [[મિસિસિપી]] ([[:en:Mississippi|Mississippi]])માં $36,338 હતી.<ref name="CBPR08"/>[[સમતુલ્ય ખરીદશક્તિ]] ([[:en:purchasing power parity|purchasing power parity]]) વિનિમય દરનો ઉપયોગ કરતા, સમગ્રપણે આ મધ્યવર્તી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ઘરેલુ આવક#આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી|વિકસિત દેશો]] ([[:en:Household income in the United States#International comparison|developed nations]])ના સૌથી સમૃદ્ધ જુથો જેટલી જ છે.વીસમી સદીના મધ્યભાગમાં તીવ્રપણે ઘટ્યા બાદ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગરીબી|ગરીબી દરો]] ([[:en:Poverty in the United States|poverty rates]]) 1970ના આરંભકાળથી ઊંચા ગયા છે. દર વર્ષે 11-15 ટકા અમેરિકીઓ [[ગરીબી રેખા]] ([[:en:poverty threshold|poverty line]])ની નીચે છે અને 25થી 75 વર્ષની વચ્ચેના 68.5 ટકા લોકો ઓછામાં ઓછું એક વર્ષ ગરીબીમાં પસાર કરે છે.<ref name="USCB IP&HIC 2007">{{cite web|author=DeNavas-Walt, Carmen, Bernadette D. Proctor, and Jessica Smith|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/p60-235.pdf|format=PDF|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2007|publisher=U.S. Census Bureau|month=August | year=2008|access-date = 2008-11-13}}</ref><ref>{{citation |last=Hacker |first=Jacob S. |year=2006 |title=The Great Risk Shift: The New Economic Insecurity and the Decline of the American Dream |location=New York |publisher=Oxford University Press}}</ref>2007માં, 3.73 કરોડ અમેરિકીઓ ગરીબીમાં જીવતા હતા.<ref name="CBPR08"/> [[સાપેક્ષ ગરીબી]] ([[:en:relative poverty|relative poverty]]) અને [[ગરીબી રેખા|નિરપેક્ષ ગરીબી]] ([[:en:Poverty threshold|absolute poverty]])ને સમૃદ્ધ દેશોની સરેરાશ કરતા ઘટાડીને યુ.એસ. કલ્યાણ રાજ્ય વિકસિત દેશોમાં હવે સૌથી સાદગીભર્યું છે.<ref name="Sme">સ્મીડિંગ, ટી. એમ. (2005)"પબ્લિક પોલિસીઃ ઇકોનોમિક ઇનઇક્વોલિટી એન્ડ પોવર્ટી, ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઇન કમ્પેરેટિવ પર્સ્પેક્ટિવ"''સોશલ સાયન્સ ક્વાર્ટલી'' 86, 955-983</ref><ref>કેનવર્થી, એલ. (1999)"ડુ સોશલ-વેલ્ફેર પોલિટિક્સ રીડ્યુશ પોવર્ટી?એ ક્રોસ નેશનલ એસેસમેન્ટ"'' સોશલ ફોર્સીસ'' 77(3), 1119-1139.બ્રેડલી, ડી, ઇ. હુબેર, એસ. મોલર, એફ. નીલ્સન એન્ડ ડી. સ્ટીફન્સ (2003)"ડીટરમિનન્ટ્સ ઓફ રીલેટિવ પોવર્ટી ઇન એડવાન્સ્ડ કેપિટાલિસ્ટ ડેમોક્રસીઝ"'' અમેરિકન સોસીયલોજીકલ રીવ્યૂ'' 68(1), 22-51</ref>મોટી વયના લોકોમાં ગરીબી ઘટાડવામાં અમેરિકી કલ્યાણ રાજ્યએ સારી કામગીરી બજાવી છે, તેમ છતાં <ref>ઓર, ડી.(નવેમ્બર-ડીસેમ્બર, 2004)."સોશલ સીક્યુરિટી ઇઝન્ટ બ્રોકન: સો વ્હાઇ ધી રશ ટુ ફિક્સ ઇટ?"સિ. સ્ટર અને આર. વાસુદેવનમાં, સંપા.(2007). ''કરન્ટ ઇકોનોમિક ઇશ્યૂઝ''.બોસ્ટન: ઇકોનોમિક બ્યૂરો</ref>યુવાનો સરખામણીમાં ઓછી મદદ મેળવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own|author=Starr, Paul|date=2008-02-25|title=A New Deal of Their Own|work=American Prospect|access-date=2008-07-24|archive-date=2008-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505021735/http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own|url-status=dead}}</ref>21 ઔદ્યોગિક દેશોમાં બાળકોની સ્થિતિ અંગેના [[યુનાઇટેડ નેશન્સ ચિલ્ડ્રન્સ ફંડ|યુનિસેફ]] ([[:en:United Nations Children's Fund|UNICEF]])ના એક અભ્યાસે અમેરિકાને છેલ્લેથી બીજા ક્રમે મુક્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/nol/shared/bsp/hi/pdfs/13_02_07_nn_unicef.pdf|title=Child Poverty in Perspective: An Overview of Child Well-Being in Rich Countries|author=UNICEF|work=BBC|year=2007|access-date=2007-09-10}}</ref> ઉત્પાદકતામાં મજબૂત વધારો, નીચી બેરોજગારી અને ફુગાવાનો નીચો દર છતાં 1980થી આવક લાભો અગાઉના દાયકાઓ કરતા ઓછા રહ્યા છે અને ઓછા વહેંચાયા છે અને આર્થિક અસલામતી વધી છે.1947થી 1979ની વચ્ચે [[સાચી આવક|વાસ્તવિક મધ્યવર્તી આવક]] ([[:en:Real income|real median income]]) તમામ વર્ગો માટે 80 ટકા વધી છે અને સમૃદ્ધ અમેરિકીઓ કરતા ગરીબ અમેરિકીઓની આવકો ઝડપથી વધી છે.<ref name="Bar">બાર્ટેલ્સ, એલ. એમ. (2008). ''અનઇક્વલ ડેમોક્રશી: ધી પોલિટિકલ ઇકોનોમી ઓફ ધી ન્યૂ ગિલ્ડેડ એઇજ''.પ્રિન્સટન, એનજેઃ પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ</ref><ref>{{cite web|url=http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|author=Hartman, C.|year=2008|title=By the Numbers: Income|access-date=2008-07-24|archive-date=2011-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725230318/http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Henderson, David R.|url=http://www.hoover.org/publications/digest/3522596.html|title=The Rich—and Poor—Are Getting Richer|work=Hoover Digest|year=1998|access-date = 2007-06-19}}</ref>બેવડી કમાણી ધરાવતા ઘરો, સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચેની ઘટેલી અસમાનતા અને લાંબા કામના કલાકોને કારણે 1980થી તમામ વર્ગો માટે [[મધ્યવર્તી ઘરેલુ આવક]] ([[:en:Median household income|Median household income]]) વધી છે, પરંતુ વૃદ્ધિ ધીમી રહી છે અને એકદમ ટોચ તરફ મજબૂતપણે ઝુકેલી છે. (જુઓ ગ્રાફ).<ref name="Sme"/><ref name="Bar"/><ref>{{cite web|url=http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html|author=Yellen, J.|year=2006|title=Speech to the Center for the Study of Democracy 2006–2007 Economics of Governance Lecture University of California, Irvine|publisher=Federal Reserve Board|location=San Francisco|access-date=2008-07-24|archive-date=2010-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205221853/http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html|url-status=dead}}{{cite web|author=Shapiro, Isaac|url=http://www.cbpp.org/10-17-05inc.htm|title=New IRS Data Show Income Inequality Is Again on the Rise|date=2005-10-17|publisher=Center on Budget and Policy Priorities|access-date=2007-05-16}}ગિલ્બર્ટ,ડી. (1998). ''ધી અમેરિકન ક્લાસ સ્ટ્રક્ચર''.બેલ્મોન્ટ, સીએઃ વેડ્સવર્થ.આઇએસબીએન 0534505201.</ref>પરીણામે, ટોચના 1 ટકાનો આવકમાં હિસ્સો 1980 પછી બમણા કરતા વધ્યો છે, જે 2005માં કુલ નોંધાયેલી આવકના 21.8 ટકા હતો. <ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/03/29/business/29tax.html?ex=1332820800&en=fb472e72466c34c8&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss|title=Income Gap Is Widening, Data Shows|author=Johnston, David Cay| work = New York Times|date=2007-03-29|access-date=2007-05-16}}</ref>તેથી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિકસિત દેશોમાં સૌથી વધારે આવક અસમાનતા ધરાવે છે.<ref name="Sme"/><ref>{{cite web|url=http://elsa.berkeley.edu/~saez/TabFig2005prel.xls|author=Saez, E.|title=Table A1: Top Fractiles Income Shares (Excluding Capital Gains) in the U.S., 1913–2005|publisher=UC Berkeley|month=October|year=2007|access-date=2008-07-24}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Field Listing—Distribution of Family Income—Gini Index|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-06-14|access-date=2007-06-17|archive-date=2007-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|url-status=dead}}</ref>ટોચનો 1 ટકા વર્ગ તમામ સંઘીય વેરાના 27.6 ટકા ચુકવે છે, ટોચના 10 ટકા 54.7 ટકા ચુકવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.cbo.gov/ftpdocs/88xx/doc8885/EffectiveTaxRates.shtml | title=Shares of Federal Tax Liabilities, 2004 and 2005| publisher=Congressional Budget Office| access-date = 2008-11-02}}</ref>આવકની જેમ સંપત્તિ અત્યંત કેન્દ્રિત છે. પુખ્ત વસતીના સૌથી સમૃદ્ધ 10 ટકા દેશની ઘરેલુ સંપત્તિના 69.8 ટકા ધરાવે છે, જે વિકસિત દેશોમાં બીજા ક્રમનો સૌથી વધારે હિસ્સો છે.<ref>{{cite web|author=Domhoff, G. William|url=http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html|title=Table 4: Percentage of Wealth Held by the Top 10% of the Adult Population in Various Western Countries|publisher=University of California at Santa Cruz, Sociology Dept.|work=Power in America|month=December|year=2006|access-date=2006-08-21|archive-date=2011-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020134522/http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html|url-status=dead}}</ref>ટોચના 1 ટકા ચોખ્ખી સંપત્તિના 33.4 ટકા ધરાવે છે.<ref>{{cite web|author=Kennickell, Arthur B.|url=http://www.federalreserve.gov/pubs/oss/oss2/papers/concentration.2004.5.pdf|title=Table11a: Amounts (Billions of 2004 Dollars) and Shares of Net Worth and Components Distributed by Net Worth Groups, 2004|publisher =Federal Reserve Board| work = Currents and Undercurrents: Changes in the Distribution of Wealth, 1989–2004|date=2006-08-02|access-date=2007-06-24}}</ref> === સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી === {{main|Science and technology in the United States|Technological and industrial history of the United States}} [[ચિત્ર:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg[[ચંદ્ર પર ઉતરાણ|ચંદ્ર પર પ્રથમ માનવ ઉતરાણ]] ([[:en:moon landing|landing on the Moon]]) દરમિયાન |right|thumb|અવકાશયાત્રી [[બઝ એલ્ડ્રિન]] ([[:en:Buzz Aldrin|Buzz Aldrin]]), 1969]] 19મી સદીના અંતભાગથી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને તકનીકિ શોધખોળમાં અગ્રણી છે.1876માં, [[એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ]] ([[:en:Alexander Graham Bell|Alexander Graham Bell]])ને [[ટેલીફોનની શોધ|ટેલીફોન માટેની પ્રથમ અમેરિકી પેટન્ટ]] ([[:en:Invention of the telephone|patent for the telephone]]) એનાયત થઈ હતી.[[થોમસ એડિસન|થોમસ એડીસન]] ([[:en:Thomas Edison|Thomas Edison]])ની પ્રયોગશાળાએ [[ફોનોગ્રાફ]] ([[:en:phonograph|phonograph]]), પ્રથમ [[તાપદીપ્ત વિદ્યુત ગોળો|લાંબો સમય ચાલનારો બલ્બ]] ([[:en:Incandescent light bulb|long-lasting light bulb]]) અને પ્રથમ ટકાઉ [[કાઇનેટોસ્કોપ|મુવી કેમેરા]] ([[:en:Kinetoscope|movie camera]]) વિકસાવ્યા.[[નીકોલા ટેસ્લા]] ([[:en:Nikola Tesla|Nikola Tesla]]) [[ઉલટસૂલટ પ્રવાહ]] ([[:en:alternating current|alternating current]]), [[એસી મોટર]] ([[:en:AC motor|AC motor]]) અને [[રેડીયો]] ([[:en:radio|radio]])માં અગ્રેસર હતા.વીસમી સદીની શરુઆતમાં [[રેનસમ ઇ. ઓલ્ડ્સ|રેન્સમ ઇ. ઓલ્ડ્સ]] ([[:en:Ransom E. Olds|Ransom E. Olds]]) અને [[હેનરી ફોર્ડ]] ([[:en:Henry Ford|Henry Ford]])ની ઓટોમોબાઇલ કંપનીઓએ [[એસેમ્બલી લાઇન]] ([[:en:assembly line|assembly line]])ને પ્રોત્સાહન આપ્યું.1903માં [[રાઇટ બંધુઓ]] ([[:en:Wright brothers|Wright brothers]])એ [[પ્રથમ ઉડ્ડયન યંત્ર|પ્રથમ ટકાઉ, અંકુશિત, હવા કરતા ભારે, ઉર્જાથી ચાલતું ઉડ્ડયન કર્યું]] ([[:en:first flying machine|first sustained and controlled heavier-than-air powered flight]]).<ref>{{cite web|author=Benedetti, François|url=http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp|title=100 Years Ago, the Dream of Icarus Became Reality|publisher=Fédération Aéronautique Internationale (FAI)|date=2003-12-17|access-date=2007-08-15|archive-date=2007-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070912065254/http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp|url-status=dead}}</ref>1930માં [[નાઝીવાદ]] ([[:en:Nazism|Nazism]])ના પ્રાદુર્ભાવથી [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન]] ([[:en:Albert Einstein|Albert Einstein]]) અને [[એનરિકો ફર્મિ]] ([[:en:Enrico Fermi|Enrico Fermi]]) સહિતના યુરોપના ઘણા વૈજ્ઞાનિકોને યુનાઇટ્ડે સ્ટેટ્સમાં વસવાટ કરવા જવા પ્રેર્યા.બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન અણુ શસ્ત્રો વિકસાવનાર [[મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Manhattan Project|Manhattan Project]]) [[અણુ યુગ]] ([[:en:Atomic Age|Atomic Age]])માં લઈ ગયો.[[અવકાશ સ્પર્ધા]] ([[:en:Space Race|Space Race]])એ રોકેટ વિજ્ઞાન, [[પરીમાણોનું વિજ્ઞાન|ભૌતિક વિજ્ઞાન]] ([[:en:materials science|materials science]]) અને કમ્પ્યુટર્સમાં ઝડપી પ્રગતિ સાધી.યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે મુખ્યત્વે [[અપ્રાનેટ]] ([[:en:ARPANET|ARPANET]]) અને તેનું અનુગામી [[ઇન્ટરનેટ]] ([[:en:Internet|Internet]]) વિકસાવ્યા.આજે સંશોધન અને વિકાસ માટેના ભંડોળનો મોટો ભાગ, એટલે કે 40 ટકા ખાનગી ક્ષેત્રમાંથી આવે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.census.gov/compendia/statab/tables/08s0775.xls | title = Research and Development (R&D) Expenditures by Source and Objective: 1970 to 2004 | publisher = U.S. Census Bureau | access-date = 2007-06-19 }}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન નિબંધો અને [[અસર પરીબળ]] ([[:en:impact factor|impact factor]])માં વિશ્વમાં અગ્રણી છે..<ref>{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/education/2006/mar/21/highereducation.uk4 |author=MacLeod, Donald| title = Britain Second in World Research Rankings | date=2006-03-21 | work = Guardian | access-date = 2006-05-14 }}</ref>અમેરિકીઓ ઊંચી કક્ષાની તકનીકિ ગ્રાહક ચીજવસ્તુઓ ધરાવે છે <ref>{{cite web | url = http://www.nationmaster.com/graph/med_tel_percap-media-televisions-per-capita | title = Media Statistics > Televisions (per capita) by Country | publisher = NationMaster | month = December | year = 2003 | access-date = 2009-06-09 | archive-date = 2007-03-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070317112936/https://www.nationmaster.com/graph/med_tel_percap-media-televisions-per-capita | url-status = dead }} {{cite web | url = http://www.nationmaster.com/graph/med_per_com_percap-media-personal-computers-per-capita | title = Media Statistics > Personal Computers (per capita) by Country | publisher = NationMaster | month = December | year = 2003 }} {{cite web | url = http://www.nationmaster.com/graph/med_rad_percap-media-radios-per-capita | title = Media Statistics > Radios (per capita) by Country | publisher = NationMaster | month = December | year = 2003 | access-date = 2007-06-03 | archive-date = 2006-12-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061222160715/https://www.nationmaster.com/graph/med_rad_percap-media-radios-per-capita | url-status = dead }}</ref>અને લગભગ દરેક અમેરિકી ઘર [[બ્રોડબેન્ડ ઇન્ટરનેટ એક્સેસ]] ([[:en:broadband Internet access|broadband Internet access]]) ધરાવે છે.<ref>{{cite web | url = http://adage.com/digital/article?article_id=116136 | title = Download 2007 Digital Fact Pack | date=2007-04-23| work = Advertising Age | access-date = 2007-06-10 }}</ref>[[જનીનમાં ફેરફારથી બનાવેલો આહાર|જનીનમાં ફેરફારથી બનાવેલા આહાર]] ([[:en:genetically modified food|genetically modified food]])ને પ્રાથમિકપણે વિકસાવનાર અને ઉગાડનાર દેશ અમેરિકા છે. જૈવતકનીકિ પાક ઉગાડેલી દુનિયાની અડધા કરતા પણ વધારે જમીન અમેરિકામાં છે.<ref>{{cite web | url = http://www.isaaa.org/Resources/Publications/briefs/35/executivesummary/default.html | title = ISAAA Brief 35-2006: Executive Summary—Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2006 | publisher = International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications | access-date = 2007-06-19 }}</ref> === પરીવહન === {{main|Transportation in the United States}} [[ચિત્ર:Map of current Interstates.svg|thumb|[[આંતરરાજ્ય ઘોરીમાર્ગ વ્યવસ્થા|Iઆંતરરાજ્ય ઘોરીમાર્ગ વ્યવસ્થા]] ([[:en:Interstate Highway System|Interstate Highway System]]) લંબાય છે{{convert|46876|mi|km}}.<ref>{{cite web |title=Interstate FAQ (Question #3) |publisher=Federal Highway Administration |year=2006 |url=http://www.fhwa.dot.gov/interstate/faq.htm#question3 |access-date=2009-03-04}}</ref>]] 2003ની સ્થિતિએ દર 1,000 અમેરિકીએ 759 ઓટોમોબાઇલ્સ હતા, તેની સરખામણીમાં પછીના વર્ષે યુરોપિય સંઘના દર હજાર રહીશોએ 472 હતા.<ref>{{cite web | url =http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=STAT/06/125| title =Car Free Day 2006: Nearly One Car per Two Inhabitants in the EU25 in 2004| date=2006-09-19|publisher =Europa, Eurostat Press Office| access-date = 2007-08-15 }}</ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મુસાફરી વાહનો|વ્યક્તિગત વાહનો]] ([[:en:Passenger vehicles in the United States|personal vehicles]])ના લગભગ 40 ટકા વાન્સ, [[સ્પોર્ટ યુટિલિટી વાહનો|એસયુવીઝ]] ([[:en:Sport utility vehicle|SUVs]]) કે હળવી ટ્રક્સ<ref>{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html|title =Household, Individual, and Vehicle Characteristics|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|access-date =2007-08-15|archive-date =2007-09-29|archive-url =https://web.archive.org/web/20070929125403/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html|url-status =dead}}</ref> હતા.તમામ ડ્રાઇવરો અને બિન-ડ્રાઇવરો સહિતના સરેરાશ અમેરિકી પુખ્તો રોજના પ્રવાસમાં ડ્રાઇવિંગ પાછળ 55 મિનીટ ખર્ચે છે{{convert|29|mi|km|0}}.<ref>{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html|title =Daily Passenger Travel|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|access-date =2007-08-15|archive-date =2007-09-29|archive-url =https://web.archive.org/web/20070929125646/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html|url-status =dead}}</ref>અમેરિકાની ઇન્ટરસિટી પેસેન્જર રેલ વ્યવસ્થા સરખામણીમાં નબળી છે.<ref>{{cite web | url = http://www.gao.gov/products/GAO-07-15 | title = Intercity Passenger Rail: National Policy and Strategies Needed to Maximize Public Benefits from Federal Expenditures| date=2006-11-13| publisher = U.S. Government Accountability Office| access-date = 2007-06-20 }}</ref>યુરોપમાં 38.8 ટકાની સરખામણીમાં કુલ યુ.એસ. વર્ક ટ્રિપ્સના માત્ર 9 ટકા [[જાહેર પરીવહન|સમૂહ પરીવહનનો ઉ]] ([[:en:public transport|mass transit]])પયોગ કરે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf | format = PDF | author = Renne, John L., and Jan S. Wells | title = Emerging European-Style Planning in the United States: Transit-Oriented Development (p. 2) | year = 2003 | publisher = Rutgers, The State University of New Jersey | access-date = 2007-06-11 | archive-date = 2014-09-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140912143021/http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf | url-status = dead }}</ref>સાયકલનો ઉપયોગ ન્યૂનતમ છે, યુરોપના સ્તરોથી ઘણો નીચો.<ref>{{cite web | url = http://www.transalt.org/files/resources/other/010901TQpdf021.pdf | author = Pucher, John, and Lewis Dijkstra | title = Making Walking and Cycling Safer: Lessons from Europe | month = February | year = 2000 | publisher = Transportation Alternatives | work = Transportation Quarterly | access-date = 2007-08-15 | archive-date = 2008-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080216000017/http://www.transalt.org/files/resources/other/010901TQpdf021.pdf | url-status = dead }}</ref>નાગરિક વિમાની ઉદ્યોગ સંપુર્ણપણે ખાનગી છે, જ્યારે મોટા ભાગના વિમાની મથકો જાહેર માલિકીના છે.પ્રવાસીઓની સંખ્યાના આધારે દુનિયાની સૌથી મોટી પાંચ વિમાની કંપનીઓ અમેરિકી છે. [[અમેરિકી વિમાની કંપનીઓ|અમેરિકન એરલાઇન્સ]] ([[:en:American Airlines|American Airlines]]) તેમાં પ્રથમ ક્રમે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.iata.org/ps/publications/wats-passenger-carried.htm|title=Scheduled Passengers Carried|publisher=International Air Transport Association (IATA)|year=2006|access-date=2007-08-15|archive-date=2010-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323213100/http://www.iata.org/ps/publications/wats-passenger-carried.htm|url-status=dead}}</ref>દુનિયાના સૌથી વ્યસ્ત ત્રીસ પ્રવાસી વિમાની મથકોમાં સોળ અમેરિકામાં છે, તેમાં સૌથી વ્યસ્ત [[હાર્ટ્સફીલ્ડ-જેક્સન એટલાન્ટા આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઇ મથક]] ([[:en:Hartsfield-Jackson Atlanta International Airport|Hartsfield-Jackson Atlanta International Airport]]) (એટીએલ)નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&cp=1-5-54-55_666_2__|title=Passenger Traffic 2006 Final|publisher=Airports Council International|date=2007-07-18|access-date=2007-08-15|archive-date=2012-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120429000000/http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&cp=1-5-54-55_666_2__|url-status=dead}}</ref> === ઉર્જા === {{main|Energy use in the United States|Energy policy of the United States}} યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું ઉર્જા બજાર વર્ષે 29,000 [[ટેરાવોટ]] ([[:en:terawatt|terawatt]])નું છે.[[ઉર્જાના માથાદીઠ વપરાશ પ્રમાણે દેશોની યાદી|ઉર્જાનો માથાદીઠ વપરાશ]] ([[:en:List of countries by energy consumption per capita|Energy consumption per capita]])દર વર્ષે 7.8 ટન ક્રુડ તેલના સમતુલ્ય છે. તેની સરખાણીમાં જર્મનીમાં 4.2 ટન અને કેનેડામાં 8.3 ટન છે.2005માં 40 ટકા ઉર્જા પેટ્રોલીયમમાંથી, 23 ટકા કોલસામાંથી અને 22 ટકા કુદરતી વાયુમાંથી પ્રાપ્ત થઈબાકીની ઉર્જા અણુ શક્તિ અને [[પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા|પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા સ્રોતો]] ([[:en:renewable energy|renewable energy]])માંથી મેળવવામાં આવી.<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/aer/pdf/pages/sec1_3.pdf|title= Diagram 1: Energy Flow, 2007|work=EIA Annual Energy Review 2007 |publisher=U.S. Dept. of Energy, Energy Information Administration|access-date=2008-06-25}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વમાં સૌથી મોટુ પેટ્રોલીયમનું વપરાશકાર છે.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html|title=Rank Order—Oil (Consumption)|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-09-06|access-date=2007-09-14|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226073521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html%20|url-status=dead}}</ref>દાયકાઓથી અન્ય વિકસિત દેશોની સરખામણીમાં અણુશક્તિએ મર્યાદિત ભૂમિકા ભજવી છે.2007માં, નવા અણુ મથકો માટે કેટલીક અરજીઓ દાખલ થઈ હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.economist.com/science/displaystory.cfm?story_id=9762843|title= Atomic Renaissance|work=Economist|access-date=2007-09-06}}</ref> == વસતીગણતરી સંબંધિત == {{main|Demographics of the United States|Immigration to the United States}} [[ચિત્ર:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County-1396x955.png|thumb|right|કાઉન્ટી પ્રમાણે સૌથી મોટાં વંશીય જૂથો, 2000]] [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગેરકાનૂની આધિવાસ|ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર કરીને]] ([[:en:Illegal immigration to the United States|illegal immigrants]])અમરિકામાં વસેલા અંદાજે 1.12 કરોડ લોકો <ref name="POP">{{cite web|url=http://www.census.gov/population/www/popclockus.html|publisher=U.S. Census Bureau]|title=U.S. POPClock Projection}}આંકડો આપોઆપ અપડેટ થાય છે.</ref>સહિત અમેરિકાના વસતી ગણતરી બ્યૂરોએ અંદાજેલી વસતી છે{{uspop commas}}<ref>{{cite web | url = http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| author =Camarota, Steven A., and Karen Jensenius | title = Homeward Bound: Recent Immigration Enforcement and the Decline in the Illegal Alien Population | month =July | year =2008| publisher = Center for Immigration Studies | access-date = 2008-08-06}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ચીન અને ભારત પછી વિશ્વનું ત્રીજા ક્રમનું સૌથી વધારે વસતી ધરાવતું રાષ્ટ્ર છે.[[વસતી વધારો|વસતી વૃદ્ધિ]] ([[:en:population growth|population growth]])નો દર 0.89%,<ref name="WF"/> છે, તેની સરખામણીમાં યુરોપિય સંઘનો 0.16%.<ref>{{cite web| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html| title = European Union| publisher = CIA| work = The World Factbook| date = 2007-05-31| access-date = 2007-06-15| archive-date = 2020-06-15| archive-url = https://web.archive.org/web/20200615123528/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html| url-status = dead}}</ref> છે.દર 1,000એ 14.6 ટકાનો [[જન્મ દર]] ([[:en:birth rate|birth rate]]) વિશ્વની સરેરાશ કરતા ઓછો છે અને [[આલ્બેનીયા|અલ્બેનીયા]] ([[:en:Albania|Albania]]) અને [[રીપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ|આયર્લેન્ડ]] ([[:en:Republic of Ireland|Ireland]])ને બાદ કરતા યુરોપિય સંઘના કોઈ પણ દેશ કરતા વધારે છે.<ref>{{cite web| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html| title = Rank Order—Birth Rate| publisher = CIA| work = The World Factbook| date = 2007-05-31| access-date = 2007-06-13| archive-date = 2013-03-10| archive-url = https://www.webcitation.org/6F0FiNNzQ?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html| url-status = dead}}</ref>2007ના નાણાકીય વર્ષમાં 10.5 લાખ આધિવાસીઓને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કાયમી નિવાસી કાર્ડ|કાનૂની નિવાસ]] ([[:en:United States Permanent Resident Card|legal residence]]) આપવામાં આવ્યો હતો.બે દાયકા કરતા વધારે સમયથી મેક્સિકો નવા નિવાસીઓનો અગ્રણી સ્રોત છે, 1998થી ચીન, ભારત અને ફિલિપાઇન્સ દર વર્ષે નવા નિવાસીઓને મોકલનારા ટોચના ચાર દેશો રહ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.dhs.gov/ximgtn/statistics/publications/LPR07.shtm|title=Persons Obtaining Legal Permanent Resident Status by Region and Country of Birth: Fiscal Years 1998 to 2007 (Table 3)|publisher=U.S. Dept. of Homeland Security|access-date=2008-09-06|archive-date=2008-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906133358/http://www.dhs.gov/ximgtn/statistics/publications/LPR07.shtm|url-status=dead}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એક માત્ર એવો ઔદ્યોગિક દેશ છે, જયાં મોટા પાયે વસતી વૃદ્ધિના અંદાજો મુકાયા છે.<ref name="PRC">{{cite web|url=http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|title=Executive Summary: A Population Perspective of the United States|publisher=Population Resource Center|month=May|year=2000|access-date=2007-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|archive-date=2007-06-04|url-status=dead}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અત્યંત [[બહુવંશીય સમાજ|વૈવિધ્યપુર્ણ વસતી]] ([[:en:multiethnic society|diverse population]]) ધરાવે છે. 10 લાખ કરતાવધારે સભ્યો ધરાવતા 31 [[અમેરિકાની પ્રાચીન વંશાવળી|વંશીય જૂથો]] ([[:en:maps of American ancestries|ancestry groups]]) છે.<ref name="An2000">{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|title=Ancestry 2000|publisher=U.S.Census Bureau|month=June|year=2004|access-date=2007-06-13}}</ref>[[શ્વેત અમેરિકીઓ]] ([[:en:White Americans|White Americans]]) સૌથી મોટું [[વંશીય જૂથો|વંશીય જૂથ]] ([[:en:racial group|racial group]]) છે, ઉપરાંત [[જર્મન અમેરિકી]] ([[:en:German American|German American]]), [[આઇરિશ અમેરિકી]] ([[:en:Irish American|Irish American]]) અને [[ઇંગ્લિશ અમેરિકી]] ([[:en:English American|English American]]) દેશના ચાર મોટા વંશીય જૂથો પૈકીના ત્રણ છે.<ref name="An2000"/>[[આફ્રિકી અમેરિકી|આફ્રિકી અમરિકી]] ([[:en:African American|African American]])દેશની સૌથી મોટી [[લઘુમતી જૂથો|વંશીય લઘુમતી]] ([[:en:Minority group|racial minority]]) અને ત્રીજું સૌથી મોટું વંશીય જૂથ છે.<ref name="Cen2007">{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/national/asrh/NC-EST2007-srh.html|title=Annual Estimates of the Population by Sex, Race, and Hispanic or Latino Origin for the United States: April 1, 2000 to July 1, 2007 (NC-EST2006-03)| publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date = 2008-05-01| access-date = 2008-09-05}}</ref><ref name="An2000"/>[[એશિયાઇ અમેરિકી]] ([[:en:Asian American|Asian American]])દેશની બીજા ક્રમની સૌથી મોટી વંશીય લઘુમતી છે. [[ચાઇનીઝ અમેરિકી|ચીની]] ([[:en:Chinese American|Chinese]]) અને [[ફિલિપિનો અમેરિકી|ફિલિપિનો]] ([[:en:Filipino American|Filipino]]) બે સૌથી મોટા એશિયાઇ અમેરિકી વંશીય જૂથો છે.<ref name="An2000"/>2007માં યુ.એસ.ની વસતીમાં 29 લાખ જેટલા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મૂળ અમેરિકી વતનીઓ|અમેરિકી ઇન્ડિયનો]] ([[:en:Native Americans in the United States|American Indian]]) કે [[અલાસ્કાના મૂળ વતનીઓ|અલાસ્કાના મૂળવતની]] ([[:en:Alaska Natives|Alaskan native]])ઓ, 10 લાખથી વધારે [[હવાઇના મૂળ વતનીઓ|હવાઈના વતની]] ([[:en:Native Hawaiians|native Hawaiian]]) અને 5 લાખ [[પ્રશાંત ટાપુવાસી|પ્રશાંત ટાપુ]] ([[:en:Pacific Islander|Pacific island]])ના વંશના મળીને અંદાજે 45 લાખ છે.<ref name="Cen2007"/><ref name="Minority">{{cite web|url=http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=July&x=20060707160631jmnamdeirf0.2887079|author=Friedman, Michael Jay|title=Minority Groups Now One-Third of U.S. Population|publisher=U.S. Dept. of State, Bureau of International Information Programs|date=2006-07-14|access-date=2007-06-13|archive-date=2007-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613222159/http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=July&x=20060707160631jmnamdeirf0.2887079|url-status=dead}}</ref> <div style="font-size: 90%"> {| class="wikitable" border="1" table cellspacing="0" style="border:1px black; float:right; margin-left:1em;" |- !સ્ટાઇલ="બેકગ્રાઉન્ડ:#F99;" કોલ્સ્પાન="2"|વંશ/વંશીયતા (2007)<ref name="Cen2007"/> |- |[[શ્વેત અમેરિકી|શ્વેત]] ([[:en:White American|White]])||80.0% |- |[[આફ્રિકી-અમેરિકી]] ([[:en:African American|African American]])||12.8% |- |[[એશિયાઇ અમેરિકી|એશિયાઇ]] ([[:en:Asian American|Asian]])||4.4% |- |[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મૂળ અમેરિકી વતનીઓ|મૂળ અમેરિકી વતનીઓ અને અલાસ્કાના મૂળ વતનીઓ]] ([[:en:Native Americans in the United States|Native American and Alaskan Native]])||1.0% |- |[[હવાઇના મૂળ વતનીઓ|હવાઇના મૂળ વતનીઓ અને પ્રશાંત ટાપુવાસી]] ([[:en:Native Hawaiians|Native Hawaiian and Pacific Islander]])||0.2% |- |[[બહુવંશીય]] ([[:en:Multiracial|Multiracial]])||1.6% |- |[[હિસ્પેનિક અને લેટિન અમેરિકીઓ|હિસ્પેનિક કે લેટિનો]] ([[:en:Hispanic and Latino Americans|Hispanic or Latino]]) (''કોઈ પણ વંશના'')||15.1% |} </div> [[હિસ્પેનિક અને લેટિન અમેરિકીઓ|હિસ્પેનિક અને લેટિનો અમેરિકીઓ]] ([[:en:Hispanic and Latino Americans|Hispanic and Latino Americans]])ની(બંને શબ્દો સત્તાવાર રીતે એકબીજા માટે વાપરી શકાય તેવા છે) વસતીમાં વધારો એ [[વસતીને લગતાં આંકડામાં ફેરફાર|વસતી ગણતરીની તરાહમાં થયેલો સૌથી મોટો ફેરફાર]] ([[:en:Demographic transition|demographic trend]]) છે.વસતી ગણતરી બ્યુરોએ 4.54 કરોડ હિસ્પેનિક મૂળના અમેરિકીઓને એક અલગ "[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની વસતી ગણતરીમાં વંશ અને નૃવંશીયતા|વંશીયતા]] ([[:en:Race and ethnicity in the United States Census|ethnicity]])" ધરાવે છે એમ ગણીને અલગ તારવ્યા છે. 64% of હિસ્પેનિક અમેરિકીઓf [[મેકિસકન-અમેરિકી|મેક્સિકન મૂળના]] ([[:en:Mexican American|Mexican descent]])છે.<ref name=CB2007>{{cite web | url = http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-CONTEXT=dt&-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-geo_id=04000US48&-format=&-_lang=en&-SubjectID=15233304 | title = B03001. Hispanic or Latino Origin by Specific Origin | work = 2007 American Community Survey | publisher = U.S. Census Bureau | access-date = 2008-09-26 | archive-date = 2020-02-12 | archive-url = https://archive.today/20200212040125/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-CONTEXT=dt&-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-geo_id=04000US48&-format=&-_lang=en&-SubjectID=15233304 | url-status = dead }}</ref>2000થી 2007 દરમિયાન દેશની હિસ્પેનિક વસતિમાં 27 ટકાનો વધારો થયો હતો, જ્યારે બિન-હિસ્પેનિક વસતિમાં માત્ર 3.6 ટકાનો જ વધારો થયો હતો.<ref name="Cen2007"/>આમાંની મોટા ભાગની વૃદ્ધિ આધિવાસને આભારી છે. અમેરિકી વસતિનો 12.4 ટકા હિસ્સો વિદેશ-જન્મ ધરાવે છે, જેમાં 54 ટકા લોકો [[લેટિન અમેરિકા]] ([[:en:Latin America|Latin America]])માં જન્મેલા છે.<ref>{{cite web | url = http://www.census.gov/compendia/statab/cats/population/native_and_foreignborn_populations.html| title = Population: Native and Foreign-born Populations (Tables 42 and 43)| publisher = U.S. Census Bureau|work=2009 Statistical Abstract | date = 2008-12-23| access-date = 2009-01-21}}</ref>ફળદ્રુપતા પણ એક પરીબળ છે. સરેરાશ હિસ્પેનિક સ્ત્રી તેના જીવનકાળમાં ત્રણ બાળકોને જન્મ આપે છે.સરખામણીપાત્ર ફળદ્રુપતા દર બિન-હિસ્પેનિક અ-શ્વેત સ્ત્રી માટે 2.2 અને બિન-હિસ્પેનિક શ્વેત સ્ત્રી માટે 1.8 છે. (2.1ના [[કુલ ફળદ્રુપતા દર#પુરવણી દરો|પુરવણી દર]] ([[:en:Total fertility rate#Replacement rates|replacement rate]]) કરતા નીચે).<ref name="PRC"/>[[લઘુમતીઓ]] ([[:en:Minorities|Minorities]]) (વસતિ ગણતરી બ્યૂરોએ કરેલી વ્યાખ્યાપ્રમાણે, બિન-હિસ્પેનિક, બિન-બહુવંશીય ગોરાઓ ઉપરાંતના તમામ) વસતિના 34 ટકા છે, તેઓ 2042 સુધીમાં બહુમતી થવાનો અંદાજ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/012496.html|title=An Older and More Diverse Nation by Midcentury|publisher=U.S. Census Bureau|date=2008-08-14|access-date=2008-09-06}}</ref> લગભગ 79 ટકા અમેરિકીઓ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ શહેરી વિસ્તાર|શહેરી વિસ્તારો]] ([[:en:United States urban area|urban areas]])માં રહે છે. (વસતિ ગણતરી બ્યુરોની વ્યાખ્યા પ્રમાણે આવા વિસ્તારોમાં [[પરુ|પરા]] ([[:en:suburb|suburb]])ઓનો સમાવેશ થાય છે).આમાં અડધા લોકો 50,000થી વધારે વસતિ ધરાવતા શહેરોમાં રહે છે.<ref>{{cite web| url = http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-state=gct&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_box_head_nbr=GCT-P1&-mt_name=&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-1&-_lang=en| title = United States—Urban/Rural and Inside/Outside Metropolitan Area (GCT-P1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000)| publisher = U.S. Census Bureau| date = 2000-04-01| access-date = 2008-09-23| archive-date = 2020-02-12| archive-url = https://archive.today/20200212044207/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-state=gct&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_box_head_nbr=GCT-P1&-mt_name=&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-1&-_lang=en| url-status = dead}}</ref>2006માં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના શહેરોની વસતિ પ્રમાણે યાદી|ઇનકોર્પોરેટેડ સ્થળો]] ([[:en:List of United States cities by population|incorporated places]])એક લાખથી વધારે વસતિ ધરાવતા હતા, નવ શહેરો 10લાખથી વધારે વસતિ ધરાવતા હતા અને ચાર [[વૈશ્વિક શહેર|વૈશ્વિક શહેરો]] ([[:en:global city|global cities]]) વીસ લાખથઈ વધારે વસતિ ધરાવતા હતા. (ન્યૂ યોર્ક શહેર, [[લોસ એંજલસ, કેલિફોર્નિયા|લોસ એન્જેલસ]] ([[:en:Los Angeles, California|Los Angeles]]), શિકાગો, અને[[હાઉસ્ટન, ટેક્સાસ|હાઉસ્ટન]] ([[:en:Houston, Texas|Houston]]))<ref name=PopEstBigCities>{{cite web | url = http://www.census.gov/Press-Release/www/2007/cb07-91table1.pdf|format=PDF| title =Table 1: Population Estimates for the 25 Largest U.S. Cities Based on July 1, 2006, Population Estimates: April 1, 2000 to July 1, 2006 | work = 2006 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date =2007-06-28| access-date = 2007-09-08}}</ref>દસ લખાથી વધાર વસતિ ધરાવતા પચાસ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ મેટ્રોપોલિટન આંકડાકીય વિસ્તારોનું કોષ્ટક|મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો]] ([[:en:Table of United States Metropolitan Statistical Areas|metropolitan areas]]) છે.<ref name="PopEstMSA">{{cite web | url = http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/cb07-51tbl2.pdf |format=PDF| title = Table 2. Population Estimates for the 100 Most Populous Metropolitan Statistical Areas Based on July 1, 2006, Population Estimates | work = 2006 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau| date =2007-04-05| access-date = 2007-06-17}}</ref>પચાસ સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામી રહેલા મેટ્રો વિસ્તારોમાં 23 પશ્ચિમમાં અને 25 દક્ષિણમાં છે.[[એટલાન્ટા]] ([[:en:Atlanta|Atlanta]]), [[ડલાસ, ટેક્સાસ|ડલાસ]] ([[:en:Dallas, Texas|Dallas]]), [[હાઉસ્ટન, ટેક્સાસ|હાઉસ્ટન]] ([[:en:Houston, Texas|Houston]]), [[ફિનિક્સ, એરિઝોના|ફિનીક્સ]] ([[:en:Phoenix, Arizona|Phoenix]]), અને [[રીવરસાઇડ, કેલિફોર્નીયા|રીવરસાઇડ]] ([[:en:Riverside, California|Riverside]])ના મેટ્રો વિસ્તારો 2000થી 2006ની વચ્ચે 10 લાખ લોકોના ત્રણ-ચતુર્થાંશ કરતા વધારે વૃદ્ધિ પામ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/009865.html|title=50 Fastest-Growing Metro Areas Concentrated in West and South|publisher=U.S. Census Bureau|date=2007-04-05|access-date=2007-01-26}}</ref> {{Largest cities of the United States‎}} {{-}} === ભાષા === {{main|Languages of the United States|Language Spoken at Home (U.S. Census)}} <div style="font-size: 90%"> {| class="wikitable" border="1" table cellspacing="0" style="border:1px black; float:right; margin-left:1em;" !સ્ટાઇલ=" બેકગ્રાઉન્ડ:#F99;" કોલ્સ્પન="2"|ભાષાઓ (2005)<ref name="USCB Lang">{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2007pubs/08statab/pop.pdf|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2006| title=Table 52—Languages Spoken at Home by Language: 2005|access-date = 2008-10-18}}</ref> |- |અંગ્રેજી(''માત્ર'')||21.62 કરોડ |- |સ્પેનિશ,[[સ્પેનિશ આધારિત ક્રીયોલ ભાષાઓ|ક્રીયોલ]] ([[:en:Spanish-based creole languages|Creole]])||3.22 કરોડ |- |ચીની||23 લાખ |- |ફ્રેન્ચ,[[ફ્રેન્ચ-આધારિત ક્રીયોલ ભાષાઓ|ક્રીયોલ]] ([[:en:French-based creole languages|Creole]])||19 લાખ |- |[[તગાલોગ ભાષા|તગાલોગ]] ([[:en:Tagalog language|Tagalog]])||14 લાખ |- |[[વિયેટનામી ભાષા|વિયેટનામી]] ([[:en:Vietnamese language|Vietnamese]])||11 લાખ |- |જર્મન||11 લાખ |} </div> [[અમેરિકી અગ્રેજી|અંગ્રેજી]] ([[:en:American English|English]]) વાસ્તવિક [[રાષ્ટ્રીય ભાષા]] ([[:en:national language|national language]]) છે.સંઘીય સ્તરે કોઈ [[સત્તાવાર ભાષા]] ([[:en:official language|official language]]) નથી, તેમ છતાં કેટલાક કાયદાઓ, જેવા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ રાષ્ટ્રીયતા કાયદો#કુદરતીકરણ|યુ.એ. નેચરલાઇઝેશન જરૂરિયાત]] ([[:en:United States nationality law#Naturalization|U.S. naturalization requirements]]) અંગ્રેજીને સ્વીકૃત ગણે છે.2005માં, લગભગ 21.6 કરોડ અથવા તો પાંચ વર્ષથી માંડીને મોટી વયના લોકો ઘરમાં માત્ર અંગ્રેજી બોલતા હતા.વસતિના 12 ટકા લોકો દ્વારા ઘરમાં બોલાતી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્પેનિશ|સ્પેનિશ]] ([[:en:Spanish in the United States|Spanish]]) બીજા ક્રમની સૌથી સામાન્ય ભાષા છે અને સૌથી વધારે શીખવાતી વિદેશી ભાષા છે.<ref name="USCB Lang"/><ref>{{cite web| url = http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf| title = Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning| date = fall 2002| publisher = MLA| access-date = 2006-10-16| archive-date = 2008-08-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20080803020358/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf| url-status = dead}}</ref>અંગ્રેજી ઓછામાં ઓછા 28 રાજ્યોની સત્તાવારા ભાષા હોવાથી તેને દેશની સત્તાવાર ભાષા બનાવવાની કેટલાક અમેરિકીઓ હિમાયત કરે છે.<ref name=ILW>{{cite web| author = Feder, Jody| url = http://www.ilw.com/immigdaily/news/2007,0515-crs.pdf| title = English as the Official Language of the United States—Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress| date = 2007-01-25| publisher = ILW.COM (Congressional Research Service)| access-date = 2007-06-19| archive-date = 2009-06-18| archive-url = https://web.archive.org/web/20090618133418/http://www.ilw.com/immigdaily/news/2007,0515-crs.pdf| url-status = dead}}</ref>હવાઈમાં રાજ્યના કાયદાથી [[હવાઈ ભાષા|હવાઈ]] ([[:en:Hawaiian language|Hawaiian]]) અને અંગ્રેજી બંને સત્તાવાર ભાષાઓ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html|title=The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4|publisher=Hawaii Legislative Reference Bureau|date=1978-11-07|access-date=2007-06-19|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724231656/http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html|url-status=dead}}</ref> [[ન્યૂ મેક્સિકો]] ([[:en:New Mexico|New Mexico]])એ અંગ્રેજી અને સ્પેનિશ બંનેના ઉપયોગ માટે જ્યારે [[લુઇસીયાના]] ([[:en:Louisiana|Louisiana]])એ અગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ માટે કાયદા ઘડ્યા છે, કેમ કે બંનેને કોઇ સત્તાવાર ભાષા નથી.<ref>{{cite book| author =Dicker, Susan J. | title = Languages in America: A Pluralist View | url =https://archive.org/details/languagesinameri00dick |year=2003|pages=[https://archive.org/details/languagesinameri00dick/page/216 216], 220–25 | location =Clevedon, UK| publisher = Multilingual Matters|isbn=1853596515}}</ref> [[કેલિફોર્નીયા]] ([[:en:California|California]]) જેવા અન્ય રાજ્યો અદાલતના ફોર્મ્સ જેવા ચોક્કસ સરકારી દસ્તાવેજો સ્પેનિશમાં પ્રસિદ્ધ કરવા આદેશે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/waisgate?WAISdocID=90544325063+0+0+0&WAISaction=retrieve|title=California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6)| publisher=Legislative Counsel, State of California|access-date=2007-12-17}} {{cite web|url=http://www.courtinfo.ca.gov/forms/allforms.htm|title=California Judicial Council Forms| publisher=Judicial Council, State of California|access-date=2007-12-17}}</ref>કેટલાક ઇન્સ્યુલર વિસ્તારો તેમની મૂળ દેશી ભાષાને અંગ્રેજીની સાથે સત્તાવાર સ્વીકૃતિ આપે છે. અમેરિકી સમોઆ અને ગ્વામે અનુક્રમે [[સમોઆઈ ભાષા|સમોઆઇ]] ([[:en:Samoan language|Samoan]]) અને [[ચમારો ભાષા|ચમારો]] ([[:en:Chamorro language|Chamorro]])ને સ્વીકારી છે. ઉત્તરીય મેરીયાના ટાપુઓએ [[કેરોલિનીયાઈ ભાષા|કેરોલિનીયાઇ]] ([[:en:Carolinian language|Carolinian]]) અને ચમારો ભાષાઓને સ્વીકારી છે. સ્પેનિ પ્વર્ટો રિકોની સત્તાવાર ભાષા છે. === ધર્મ === {{main|Religion in the United States|History of religion in the United States|Freedom of religion in the United States|Separation of church and state in the United States|List of religious movements that began in the United States}} [[ચિત્ર:Pisgah.jpg|thumb|right|એક [[દક્ષિણી બાપ્ટિસ્ટ સંમેલન|દક્ષિણી બાપ્ટિસ્ટ]] ([[:en:Southern Baptist Convention|Southern Baptist]]) ચર્ચ; મોટા ભાગના અમેરિકીઓ ક્રિશ્ચિયન તરીકે ઓળખાય છે.]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સત્તાવાર રીતે [[બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્ય|બિનસાંપ્રદાયિક દેશ]] ([[:en:secular state|secular nation]]) છે. અમેરિકી બંધારણનો [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં પ્રથમ સુધારો|પ્રથમ સુધારો]] ([[:en:First Amendment to the United States Constitution|First Amendment]]) [[ધર્મની સ્થાપના|ધર્મના મુક્ત પાલન]] ([[:en:Establishment of religion|free exercise of religion]])ની ખાત્રી આપે છે અને કોઈ પણ પ્રકારના ધાર્મિક શાસનની સ્થાપનાની મનાઈ ફરમાવે છે.2002ના એક અભ્યાસમાં 59 ટકા અમેરિકીઓએ જણાવ્યું હતું કે "ધર્મ તેમના જીવનમાં અત્યંત મહત્વનો ભાગ" ભજવે છે. આ ટકાવારી અન્ય કોઈ પણ સમૃદ્દ દેશ કરતા ઘણી ઊંચી છે.<ref>{{cite web|url=http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=167|title=Among Wealthy Nations…U.S. Stands Alone in its Embrace of Religion|publisher=Pew Research Center|work=Pew Global Attitudes Project|date=2002-12-19|access-date=2008-10-23|archive-date=2011-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822083255/http://pewglobal.org/2002/12/19/among-wealthy-nations/|url-status=dead}}</ref>2007ના એક સરવે પ્રમાણે, 78.4 ટકા પુશ્ક લોકો પોતાને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી]] ([[:en:Christianity in the United States|Christian]]) તરીકે ઓળખાવે છે. <ref name="Pew">{{cite web|url=http://religions.pewforum.org/pdf/affiliations-all-traditions.pdf|title=Religious Composition of the U.S.| publisher=Pew Forum on Religion & Public Life|work=U.S. Religious Landscape Survey|year=2007|access-date=2008-10-23}}</ref>આ ટકાવારી 1990માં 86.4 હતી.<ref name="ARIS">{{cite web|url=http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm|title=American Religious Identification Survey|publisher=CUNY Graduate Center|year=2001|access-date=2007-06-17|archive-date=2007-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320221156/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm|url-status=dead}}</ref>[[પ્રોટેસ્ટન્ટવાદ|પ્રોટેસ્ટન્ટ]] ([[:en:Protestantism|Protestant]]) સંપ્રદાયના લોકો 51.3 ટકા હતા, જ્યારે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રોમન કેથોલિકવાદ|રોમન કેથોલિકવાદ]] ([[:en:Roman Catholicism in the United States|Roman Catholicism]]) 23.9 ટકાએ સૌથી મોટી વ્યક્તિગત સંજ્ઞા છે.અભ્યાસ વસતિના 26.3 ટકા ગોરા [[ઇસુના શુભસંદેશનો વાદ (ઇવેંજેલિકલિઝમ)|ઇવેન્જેલિકલ્સ]] ([[:en:evangelicalism|evangelicals]])ને દેશનું સૌથી ધાર્મિક જૂથ ગણાવે છે, <ref name="Pew"/>જ્યારે અન્ય અભ્યાસ તમામ વંશોના ઇવેન્જેલિકલ્સને 30-35 ટકા ગણાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|author=Green, John C|title=The American Religious Landscape and Political Attitudes: A Baseline for 2004|publisher=University of Akron|5=Ray C. Bliss Institute of Applied Politics|access-date=2007-06-18|archive-date=2009-12-07|archive-url=https://www.webcitation.org/5lpvuMoCD?url=http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|url-status=dead}}</ref>2007માં વિવરણ હેઠળના કુલ બિન-ખ્રિસ્તી ધર્મો 4.7 ટકાહતા, જે 1990ના 3.3 ટકાથી વધ્યા હતા.<ref name="ARIS"/>અગ્રણી બિન-ખ્રિસ્તી પંથો [[અમેરિકી યહુદીઓ|યહુદી]] ([[:en:American Jews|Judaism]]) (1.7%), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બુદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] ([[:en:Buddhism in the United States|Buddhism]]) (0.7%), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ઇસ્લામ|ઇસ્લામ]] ([[:en:Islam in the United States|Islam]]) (0.6%), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં હિન્દુ ધર્મ|હિન્દુ]] ([[:en:Hinduism in the United States|Hinduism]]) (0.4%), અને [[ઐક્યવાદી સર્વહિતવાદ]] ([[:en:Unitarian Universalism|Unitarian Universalism]]) (0.3%) છે.<ref name="Pew"/>પોતાને [[નિરીશ્વરવાદ|નિરિશ્વરવાદી]] ([[:en:agnosticism|agnostic]]), [[નાસ્તિકવાદ|નાસ્તિક]] ([[:en:atheism|atheist]]), કે કોઈ પણ જાતનો [[બિન-ધર્મ|ધર્મ નહીં]] ([[:en:irreligion|no religion]]) હોવાનું જણાવતા લોકો 1990માં 8.2 ટકાથી વધીને 2007માં <ref name="ARIS"/>16.1 ટકા થયા હતા, <ref name="Pew"/>જે સંખ્યા બ્રિટન (2005: 44%) અને સ્વીડન (2005: 85%) જેવા ઔદ્યોગિકરણ પછીના દેશોની સરખામણીમાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.adherents.com/Na/Na_46.html|title=Studies on Agnostics and Atheists in Selected Countries|publisher=Adherents.com|access-date=2007-06-14|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614114021/http://www.adherents.com/Na/Na_46.html|url-status=dead}}</ref> === શિક્ષણ === {{main|Education in the United States|Educational attainment in the United States|Higher education in the United States}} [[File:Monroe Township High School Front View.jpg|thumb|right|મનરો નગર, [[ન્યૂ જર્સી]] શાળા]] અમેરિકી [[જાહેર શિક્ષણ]] ([[:en:public education|public education]]) રાજ્ય અને સ્થાનિક સરકારો દ્વારા સંચાલિત છે અને સંઘીય અનુદાનોના અંકુશો દ્વારા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ શિક્ષણ મંત્રાલય|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું શિક્ષણ મંત્રાલય]] ([[:en:United States Department of Education|United States Department of Education]]) તેનું નિયમન કરે છે.મોટા ભાગની શાળાઓમાં બાળકો છ કે સાત વર્ષની ઉંમરથી (સામાન્યપણે, [[કિંડરગાર્ટન]] ([[:en:kindergarten|kindergarten]]) અથવા [[પ્રથમ કક્ષા]] ([[:en:first grade|first grade]]))માં) દાખલ થાય છે અને અઢાર વર્ષના થાય ત્યાં સુધી (સામાન્યપણે [[બારમી કક્ષા]] ([[:en:twelfth grade|twelfth grade]]), [[હાઇ સ્કૂલ|હાઇસ્કુલ]] ([[:en:high school|high school]]))ના અંત સુધી) તેઓ ભણે છે. કેટલાક રાજ્યો વિદ્યાર્થીઓને સોળ કે સત્તર વર્ષે શાળા છોડવાની છુટ આપે છે.<ref>{{cite web |url=http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |title=Ages for Compulsory School Attendance... |access-date = 2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Education, National Center for Education Statistics}}</ref>લગભગ 12 ટકા બાળકો [[રુઢીચુસ્ત શાળા|રુઢીચુસ્ત શાળાઓ]] ([[:en:parochial school|parochial]]) કે [[બિન-સંકુચિત]] ([[:en:nonsectarian|nonsectarian]])કે [[ખાનગી શાળા|ખાનગી શાળાઓમાં]] ([[:en:private school|private school]]) દાખલ થાય છે.માત્ર બે ટકા બાળકો [[ઘરે બેઠા ભણતર|ધરે બેઠા ભણે]] ([[:en:homeschooling|homeschooled]]) છે.<ref>{{cite web |url=http://www.ed.gov/about/offices/list/oii/nonpublic/statistics.html |title=Statistics About Non-Public Education in the United States |access-date = 2007-06-05 |publisher=U.S. Dept. of Education, Office of Non-Public Education}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[ઉચ્ચ શિક્ષણ માટેની અમેરિકી સંસ્થાઓની યાદી|ઉચ્ચ શિક્ષણની ઘણી સ્પર્ધાત્મક જાહેર અને ખાનગી સંસ્થાઓ]] ([[:en:List of American institutions of higher education|institutions of higher education]]) તેમ જ ખુલ્લી પ્રવેશ નીતિઓ સાથેની સ્થાનિક [[સમુદાય કોલેજ|સમુદાય કોલેજો]] ([[:en:community college|community college]]) છે.25 અને તેથી વધારે વર્ષની ઉંમરના અમેરિકીઓના 84.6 ટકા હાઇસ્કુલ સુધી ભણે છે, 52.6 ટકા કોલેજમાં જાય છે, 27.2 ટકા [[સ્નાતક ડીગ્રી|સ્નાતકની ડીગ્રી]] ([[:en:bachelor's degree|bachelor's degree]]) મેળવે છે અને 9.6 ટકા અનુ-સ્નાતક ડીગ્રીઓ મેળવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/p20-550.pdf|title=Educational Attainment in the United States: 2003|publisher=U.S. Census Bureau|access-date = 2006-08-01}}</ref>મૂળભૂત [[સાક્ષરતા#યુનાઇટેડ સ્ટેટસ|સાક્ષરતા દર]] ([[:en:literacy#United States|literacy rate]]) અંદાજે 99 ટકા છે.<ref name="WF" /><ref>યુ.એસ. સાક્ષરતા અંગે વધારે વિગતો માટે, જુઓ [http://nces.ed.gov/NAAL/PDF/2006470.PDF 21મી સદીમાં અમેરિકી પુખ્તોની સાક્ષરતા તરફ એક નજર], યુ.એસ. શિક્ષણ મંત્રાલય (2003).</ref>સંયુક્ત રાષ્ટ્રોએ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને 0.97નો શિક્ષણ આંક આપ્યો છે, જે તેને વિશ્વમાં 12મા સ્થાને મુકે છે.<ref>{{cite web|title=Human Development Indicators|year=2005|publisher=United Nations Development Programme, Human Development Reports|access-date=2008-01-14|url=http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070620235428/http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archive-date=2007-06-20|url-status=live}}</ref> === આરોગ્ય === {{main|Health care in the United States|Health care reform in the United States|Health insurance in the United States}} યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[અપેક્ષિત આયુષ્ય]] ([[:en:life expectancy|life expectancy]]) જન્મથી 77.8 વર્ષનું છે, <ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus06.pdf#027|title=Health, United States, 2006|month=November | year=2006|publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics|access-date = 2007-08-15}}</ref>જે પશ્ચિમ યુરોપમાં સમગ્ર આંકડા કરતા એક વર્ષ ઓછું છે અને નોર્વે, સ્વીટ્ઝર્લેન્ડ અને કેનેડા કરતા ત્રણથી ચાર વર્ષ ઓછું છે.<ref>{{cite web|author=Eberstadt, Nicholas, and Hans Groth|url=http://www.iht.com/articles/2007/04/19/opinion/edeber.php|title=Healthy Old Europe|date=2007-04-19|work=International Herald Tribune|access-date=2007-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070423013852/http://www.iht.com/articles/2007/04/19/opinion/edeber.php|archive-date=2007-04-23|url-status=live}}</ref>છેલ્લા બે દાયકામાં અપેક્ષિત આયુષ્યમાં દેશનો ક્રમ વિશ્વમાં 11મા સ્થાનેથી 42મા સ્થાને પહોંચી ગયું છે.<ref>{{cite web|author=MacAskill, Ewen|url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/aug/13/usa.ewenmacaskill |title=US Tumbles Down the World Ratings List for Life Expectancy|date=2007-08-13 |work= Guardian|access-date = 2007-08-15}}</ref>દર હજારે 6.37નો [[બાળ મરણ|બાળ મરણ દર]] ([[:en:infant mortality|infant mortality rate]]) યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને 221 દેશોમાં 42મા સ્થાને મુકે છે, જે પશ્ચિમ યુરોપના તમામ દેશો કરતા પાછળ છે.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html|title=Rank Order—Infant Mortality Rate|date=2007-06-14|publisher=CIA|work=The World Factbook|access-date=2007-06-19|archive-date=2018-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html|url-status=dead}}</ref>યુ.એસ.નો કેન્સરથી ઉગરી જવાનો દર વિશ્વમાં સૌથી ઊંચો છે.<ref> {{cite news| first = Nicole| last = Martin| title = UK Cancer Survival Rate Lowest in Europe| url = http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1560849/UK-cancer-survival-rate-lowest-in-Europe.html | work = The Daily Telegraph| date = 2007-08-24}} {{cite journal| last = Gatta| first = Gemma | year = 2006| month = February| title = Survival from Rare Cancer in Adults: A Population-Based Study| journal = The Lancet Oncology| volume = 7| issue = 2| pages = 132–140| doi = 10.1016/S1470-2045(05)70471-X| issn = 1470-2045}}</ref>પુખ્ત વસતિનો અંદાજે એક-તૃતિયાંશ [[સ્થુળતા|સ્થુળ]] ([[:en:obesity|obese]]) છે અને તે ઉપરાંતનો એક-તૃતિયાંશ વધારે વ ધરાવે છે,<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |title=Prevalence of Overweight and Obesity Among Adults: United States, 2003–2004 |access-date = 2007-06-05 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics}}</ref> સ્થુળતા દર ઔદ્યોગિક દેશોમાં સૌથી ઊંચો છે અને છેલ્લા પચીસ વર્ષમાં બમણા કરતા વધ્યો છે.<ref>{{cite book | author= Schlosser, Eric | year = 2002 | title = Fast Food Nation | url= https://archive.org/details/fastfoodnationda01schl | publisher = Perennial | location = New York| isbn = 0060938455 |page = [https://archive.org/details/fastfoodnationda01schl/page/240 240] }}</ref>આરોગ્ય સુરક્ષા વ્યવસાયિકો સ્થુળતા સંબંધિત [[ડાયાબિટીસ મેલિટસ ટાઇપ 2|ટાઇપ ટુ ડાયાબીટીસ]] ([[:en:diabetes mellitus type 2|type 2 diabetes]])ને [[રોગચાળો]] ([[:en:epidemic|epidemic]]) ગણાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity|year=2005 |access-date = 2007-06-17|work= Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology|publisher=American Heart Association}}</ref>દર હજારે 79.8નો યુ.એસ. સગીર સગર્ભાવસ્થા દર ફ્રાન્સ કરતા ચાર ગણો અને જર્મની કરતા પાંચ ગણો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.advocatesforyouth.org/PUBLICATIONS/factsheet/fsest.htm |title=Adolescent Sexual Health in Europe and the U.S.—Why the Difference? |month=October |year=2001 |access-date=2007-06-17 |publisher=Advocates for Youth |archive-date=2007-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070520020329/http://www.advocatesforyouth.org/PUBLICATIONS/factsheet/fsest.htm |url-status=dead }}</ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગર્ભપાત|ગર્ભપાત]] ([[:en:Abortion in the United States|Abortion]])ને કાયદેસર ગણવાની માગ અત્યંત વિવાદાસ્પદ છે.ઘણા રાજ્યોએ તેની કાર્યવાહીને જાહેર ભંડોળ પૂરું પાડવા પર પ્રતિબંધ મુક્યો છે અને મોડેથી થતા ગર્ભપાતો પર અંકુશ લાદ્યો છે. સગીરો માટે માતા-પિતાનું જાહેરનામુ જરૂરી બનાવ્યું છે અને રાહ જોવાનો ગાળો ફરજિયાત બનાવ્યો છે.ગર્ભપાતનો દર ઘટી રહ્યો છે, ત્યારે દર હજાર જન્મે 241નો ગર્ભપાત દર અને 15થી 44 વર્ષની ઉંમરની દર હજાર સ્ત્રીઓએ 15નો ગર્ભપાત દર મોટા ભાગના પશ્ચિમી દેશો કરતા વધારે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|author=Strauss, Lilo T., et al.|title=Abortion Surveillance—United States, 2003|access-date = 2007-06-17 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Division of Reproductive Health|work=MMWR|date=2006-11-24}}</ref> [[હાઉસ્ટન, ટેક્સાસ|હાઉસ્ટન]] ([[:en:Houston, Texas|Houston]])માં [[ચિત્ર:FlightHoustontoDallas086.jpg|thumb|right| [[ટેક્સાસ તબીબી કેન્દ્ર]] ([[:en:Texas Medical Center|Texas Medical Center]]) વિશ્વનું સૌથી મોટું તબીબી કેન્દ્ર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/FactsandFigures/Facts+and+Figures.htm|title=2007 Facts & Figures|access-date=2008-11-07|publisher=Texas Medical Center|archive-date=2010-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100623171812/http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/FactsandFigures/Facts+and+Figures.htm|url-status=dead}}</ref>]] માથાદીઠ ખર્ચ અને જીડીપીની ટકાવારી બંને રીતે માપતાં યુ.એસ. આરોગ્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થા કોઈ પણ અન્ય દેશ કરતા વધારે છે.<ref>''ઓઇસીડી હેલ્થ ડેટા 2000: એ કમ્પેરેટિવ એનાલિસિસ ઓફ 29 કન્ટ્રીઝ'' [સીડી-રોમ] (ઓઇસીડી: પેરિસ, 2000).આ પણ જુઓ{{cite web|url=http://dll.umaine.edu/ble/U.S.%20HCweb.pdf|title=The U.S. Healthcare System: The Best in the World or Just the Most Expensive?|year=2001|access-date=2006-11-29|publisher=University of Maine|archive-date=2010-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604233313/http://dll.umaine.edu/ble/U.S.%20HCweb.pdf|url-status=dead}}</ref> [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] ([[:en:World Health Organization|World Health Organization]])એ 2000માં યુ.એસ. આરોગ્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થાને પ્રતિભાવ પાઠવવાની બાબતમાં પ્રથમ ક્રમે મુકી હતી, પરંતુ સમગ્ર કામગીરીની રીતે 37મા સ્થાને મુકી હતી.યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તબીબી સંશોધનમાં અગ્રણી છે.2004માં, બિન-ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે જૈવતબીબી સંશોધન પાછળ યુરોપ કરતા ત્રણ ગણો માથાદીઠ ખર્ચ કર્યો.<ref>{{cite journal |author=Groves, Trish| year=2008|month=February |title=Stronger European Medical Research |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2008-02-16_336_7640/page/341|journal=British Medical Journal |volume=336 |pages=341–342| doi=10.1136/bmj.39489.505208.80 |pmid=18276671}}</ref> અન્ય તમામ વિકસિત દેશોથી વિપરીત યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આરોગ્ય સુરક્ષા કવરેજ [[સાર્વત્રિક આરોગ્ય સુરક્ષા|સાર્વત્રિક]] ([[:en:Universal health care|universal]]) નથી.2004માં, ખાનગી વીમા કંપનીઓએ વ્યક્તિગત આરોગ્ય ખર્ચના 36 ટકા ચુકવ્યા, ખાનગી રોકડ ચુકવણીઓ 15 ટકા થઈ, જ્યારે સંઘ, રાજ્ય અને સ્થાનિક સરકારોએ 44 ટકા ચુકવ્યા.<ref name="CDC H">{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus06.pdf|title=Health, United States, 2006|access-date = 2006-11-24 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Health Statistics}}</ref>2005માં, વસતિના 15.9 ટકા એટલે કે, 4.66 કરોડ અમેરિકીઓ વીમા કવચ વિનાના હતા, જે 2001 કરતા 54 લાખ વધારે હતા.આ વધારાનું મુખ્ય કારણ માલિક-પ્રાયોજિત આરોગ્ય વીમા સાથે સંકળાયલા અમેરિકીઓની ઘટેલી સંખ્યા છે.<ref name="CBPP">{{cite web|url=http://www.cbpp.org/8-29-06pov.htm|title=Poverty Remains Higher, and Median Income for Non-Elderly Is Lower, Than When Recession Hit Bottom: Poor Performance Unprecedented for Four-Year Recovery Period|publisher=Center for Budget and Policy Priorities|date =2006-09-01|access-date = 2007-06-24}}</ref>વીમા વિનાના અને અપૂરતો વીમા ધરાવતા અમેરિકીઓ (જેમની સંખ્યાના અંદાજો વ્યાપકપણે ભિન્ન છે), એક મોટો રાજકીય મુદ્દો છે.<ref>{{cite web|author=Abelson, Reed|url=http://www.nytimes.com/2008/06/10/health/policy/10health.html|title=Ranks of Underinsured Are Rising, Study Finds|date= 2008-06-10|work=New York Times|access-date=2008-10-25}} {{cite journal|author=Blewett, Lynn A. et al.|title=How Much Health Insurance Is Enough? Revisiting the Concept of Underinsurance|url=https://archive.org/details/sim_medical-care-research-and-review_2006-12_63_6/page/n4|year= 2006|work=Medical Care Research and Review|volume=63|issue=6|pages=663–700|doi=10.1177/1077558706293634|journal=Medical Care Research and Review|pmid=17099121}}</ref>2006માં, [[મેસચૂસિટ્સ]] ([[:en:Massachusetts|Massachusetts]]) સાર્વત્રિક આરોગ્ય વીમાને કાયદેસર બનાવનારું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું.<ref>{{cite web|author=Fahrenthold, David A.|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/04/AR2006040401937.html|title= Mass. Bill Requires Health Coverage|date= 2006-04-05|work=Washington Post|access-date=2007-06-19}}</ref> === ગુના અને કાયદાનું પાલન === {{main|Policing in the United States|Law of the United States|Crime in the United States|Prisons in the United States|Capital punishment in the United States}} [[ચિત્ર:Homicide rate2004.svg|right|400px]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કાયદાનું પાલન પ્રાથમિકપણે સ્થાનિક પોલિસ અને [[શેરિફ]] ([[:en:sheriff|sheriff]])ના વિભાગની જવાબદારી છે, જ્યારે [[રાજ્યની પોલિસ|રાજ્ય પોલિસ]] ([[:en:state police|state police]]) વ્યાપક સેવાઓ પૂરી પાડે છે.[[ફેડરલ બ્યૂરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન]] ([[:en:Federal Bureau of Investigation|Federal Bureau of Investigation]]) (એફબીઆઈ) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ માર્શલ્સ સર્વિસ|યુ.એસ. માર્શલ્સ સર્વિસ]] ([[:en:United States Marshals Service|U.S. Marshals Service]]) જેવી સંઘીય એજન્સીઓની ખાસ ફરજો હોય છે.સંઘીય સ્તરે અને લગભગ તમામ રાજ્યોમાં [[સામાન્ય કાયદો|સામાન્ય કાયદા]] ([[:en:common law|common law]]) વ્યવસ્થાથી ન્યાયવિધિ ચાલે છે.રાજ્યોની અદાલતો મોટા ભાગની ફોજદારી કાર્યવાહી હાથ ધરે છે, જ્યારે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સંઘીય અદાલતો|સંઘીય અદાલતો]] ([[:en:United States federal courts|federal courts]]) ચોક્કસ નિયુક્ત ગુનાઓ તેમ જ રાજ્ય વ્યવસ્થાઓ સામેની [[અપીલ|અપીલો]] ([[:en:appeal|appeal]]) હાથ ધરે છે. [[વિકસિત દેશ|વિકસિત દેશો]] ([[:en:developed country|developed nations]])માં યુનાટેડ સ્ટેટ્સ હિંસક ગુનાઓમાં સરેરાશથી ઊંચુ સ્તર ધરાવે છે અને ખાસ કરીને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બંદૂક હિંસા|બંદૂક હિંસા]] ([[:en:Gun violence in the United States|gun violence]]) અને [[હત્યા|હત્યાના ગુનાઓ]] ([[:en:homicide|homicide]]) ઊંચા સ્તરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.unodc.org/pdf/crime/eighthsurvey/8sv.pdf|title=Eighth United Nations Survey of Crime Trends and Operations of Criminal Justice Systems (2001–2002) |publisher=United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) |date = 2005-03-31|access-date=2008-05-18}} {{cite journal |author=Krug, E.G, K.E. Powell, and L.L. Dahlberg |year=1998 |title=Firearm-Related Deaths in the United States and 35 Other High- and Upper-Middle Income Countries |journal=International Journal of Epidemiology |volume=7|issue=2 |pages=214–221 |url=http://ije.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/27/2/214 |doi=10.1093/ije/27.2.214 |pmid=9602401}}</ref>2007માં દર એક લાખે 5.6 હત્યાઓ હતી, જે પડોશી દેશ કેનેડા કરતા <ref name="Crime 2007">{{cite web|url=http://www.fbi.gov/ucr/cius2007/data/table_01.html|title=Crime in the United States by Volume and Rate per 100,000 Inhabitants, 1988–2007|work=Crime in the United States 2007|publisher=FBI|month=September|year=2008|access-date=2008-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080916005702/http://www.fbi.gov/ucr/cius2007/data/table_01.html|archive-date=2008-09-16|url-status=live}}</ref>ત્રણ ગણી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/legal02.htm?sdi=crimes|title=Crimes by Type of Offence|publisher=Statistics Canada|date=2008-07-17|access-date=2008-10-26}}</ref>યુ.એસ.માં હત્યાનો દર1991થી 1999ની વચ્ચે 42 ટકા ઘટ્યો હતો અને ત્યારથી લગભગ સ્થિર છે.<ref name="Crime 2007"/>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં બીજો સુધારો|બંદૂક માલિકી હકો]] ([[:en:Second Amendment to the United States Constitution|Gun ownership rights]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બંદૂકની રાજનીતિ|સતત ચાલતા રાજકીય વિવાદનો વિષય છે]] ([[:en:Gun politics in the United States|contentious political debate]]). યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દુનિયામાં સૌથી ઊંચો દસ્તાવેજીકૃત [[જેલવાસ]] ([[:en:incarceration|incarceration]]) દર<ref name="SP">{{cite web|url=http://www.sentencingproject.org/Admin/Documents/publications/inc_newfigures.pdf|title=New Incarceration Figures: Thirty-Three Consecutive Years of Growth|month=December|year=2006|access-date=2007-06-10|publisher=Sentencing Project|archive-date=2007-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070611193444/http://www.sentencingproject.org/Admin/Documents/publications/inc_newfigures.pdf|url-status=dead}}</ref> અને કુલ જેલ વસતિ<ref>{{cite web|author=Walmsley, Roy|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20070628215935/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf|archive-date=2007-06-28|title=World Prison Population List|year=2005|access-date=2007-10-19|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies|url-status=live}}છેલ્લામાં છેલ્લા આંકડા માટે, {{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archive-url=https://web.archive.org/web/20070804061423/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archive-date=2007-08-04|title=Prison Brief for United States of America|date=2006-06-21|access-date=2007-10-19|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies|url-status=live}}જુઓ ચીન અને ઉત્તર કોરીયામાં જેલવાસનો દરના અન્ય અંદાજો માટે જુઓ{{cite web|author=Adams, Cecil|url=http://www.straightdope.com/columns/read/2494/does-the-united-states-lead-the-world-in-prison-population|title=Does the United States Lead the World in Prison Population?|date=2004-02-06|access-date=2007-10-11|publisher=The Straight Dope}}</ref> ધરાવે છે.2008ની શરુઆતમાં, 23 લાખ કરતા વધારે લોકો જેલમાં મોકલાયા હતા, જે આંકડો દર સો પુખ્તોએ એક કરતા વધારેનો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.pewcenteronthestates.org/news_room_detail.aspx?id=35912|title=Pew Report Finds More than One in 100 Adults are Behind Bars|date=2008-02-28|access-date=2008-03-02|publisher=Pew Center on the States|archive-date=2008-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080303025427/http://www.pewcenteronthestates.org/news_room_detail.aspx?id=35912|url-status=dead}}</ref>હાલનો દર 19809ના આંકડા કરતા લગભગ સાત ગણો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/glance/tables/incrttab.htm |title=Incarceration Rate, 1980–2005 |year=2006|access-date = 2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Justice, Bureau of Justice Statistics}}</ref> ગોરા પુરુષો કરતા છ ગણા વધારે અને હિસ્પેનિક પુરુષો કરતા ત્રણ ગણા વધારે આફ્રિકી અમેરિકીઓ જેલમાં ધકેલાયા છે.<ref name="SP"/>2006માં, યુ.એસ. જેલવાસ દર પોલાન્ડ કરતા ત્રણ ગણો હતો. [[આર્થિક સહકાર અને વિકાસ માટેનું સંગઠન|આર્થિક સહકાર અને વિકાસ માટેના સંગઠન]] ([[:en:Organisation for Economic Co-operation and Development|Organisation for Economic Co-operation and Development]]) (ઓઇસીડી)નું સભ્ય પોલાન્ડ યુ.એસ પછી બીજા ક્રમે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/highest_to_lowest_rates.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824173340/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/highest_to_lowest_rates.php|archive-date=2007-08-24|title=Entire World—Prison Population Rates per 100,000 of the National Population|year=2007|access-date=2007-10-19|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies|url-status=live}}</ref>દેશમાં જેલવાસનો ઊંચો દર મહદઅશે [[સંઘીય સજા માર્ગદર્શિકા|સજા]] ([[:en:Federal Sentencing Guidelines|sentencing]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની ડ્રગ નીતિ|ડ્રગ નીતિઓ]] ([[:en:Drug policy of the United States|drug policies]])ને કારણે છે.<ref name="SP"/><ref name="HRW">{{cite web |url=http://www.hrw.org/reports/2000/usa/Rcedrg00-05.htm |title=The Impact of the War on Drugs on U.S. Incarceration |month=May | year=2000 |access-date = 2007-06-10 |publisher=Human Rights Watch}}</ref>[[મૃત્યુ દંડ]] ([[:en:capital punishment|capital punishment]])ની સજા મોટા ભાગના પશ્ચિમી દેશોમાં રદ થઈ ગઈ છે, પરંતુ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તેને ચોક્કસ સંઘીય અને લશ્કરી ગુનાઓ માટે બહાલી મળી છે અને તે તેર રાજ્યોમાં અમલમાં છે.1976માં, જ્યારે યુ.એસ. સુપ્રીમ કોર્ટે ચાર વર્ષની માફી પછી [[ગ્રેગ વિ. જ્યોર્જીયા|મૃત્યુ દંડની સજા પાછી ચાલુ]] ([[:en:Gregg v. Georgia|reinstated the death penalty]]) કરી, ત્યારે 1,000 મૃત્યુદંડનો અમલ થયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007|title=Executions in the United States in 2007|access-date=2007-06-15|publisher=Death Penalty Information Center|archive-date=2008-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907020938/http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007|url-status=dead}}</ref>મૃત્યુદંડની સંખ્યામાં ચીન, ઇરાન, [[પાકિસ્તાન]] ([[:en:Pakistan|Pakistan]]), ઇરાક અને [[સુદાન]] ([[:en:Sudan|Sudan]]) પછીના ક્રમે આવતા અમેરિકાનો 2006ના વર્ષમાં વિશ્વભરમાં મૃત્યુદંડની સંખ્યામાં છઠ્ઠો ક્રમ હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.deathpenaltyinfo.org/death-penalty-international-perspective |title=Executions Around the World|access-date = 2007-06-15|year=2007 |publisher=Death Penalty Information Center}}</ref>1976માં સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય બાદ, ડીસેમ્બર 2007માં [[ન્યૂ જર્સી]] ([[:en:New Jersey|New Jersey]]) મૃત્યુ દંડ નાબૂદ કરનારું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું હતું. == સંસ્કૃતિ == {{main|Culture of the United States|Social class in the United States}} [[ચિત્ર:Motherhood and apple pie.jpg|thumb|અમેરિકાના સાંસ્કૃતિક પ્રતીકો: [[એપલ પાઇ]] ([[:en:apple pie|apple pie]]), [[બેઇઝબોલ]] ([[:en:baseball|baseball]]), અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો રાષ્ટ્રધ્વજ|અમેરિકાનો રાષ્ટ્રધ્વજ]] ([[:en:Flag of the United States|American flag]])]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[બહુસંસ્કૃતિ|બહુસાંસ્કૃતિક]] ([[:en:multicultural|multicultural]]) રાષ્ટ્ર છે, જ્યાં વિવિઝ વંશીય જૂથો, પરંપરાઓ અને મૂલ્યોને સ્થાન છે.<ref name="DD"/><ref name="Society in Focus">થોમ્પસન, વિલિયમ એન્ડ જોસેફ હિકી (2005)''સોસાયટી ઇન ફોક્સ''બોસ્ટનઃ પીયરસનઆઇએસબીએન 020541365X.</ref>હવે બહુ થોડા પ્રમાણમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મૂળ અમેરિકી વતનીઓ|અમરિકી મૂળ વતનીઓ]] ([[:en:Native Americans in the United States|Native American]]) અને [[હવાઇના મૂળ વતનીઓ|હવાઈ મૂળ વતનીઓ]] ([[:en:Native Hawaiians|Native Hawaiian]])ને બાદ કરતા "અમેરિકી વંશીયતા" જેવું નથી. લગભગ બધા જ અમેરિકીઓ કે તેમના પૂર્વજો છેલ્લી પાંચ સદીઓમાં સ્થળાંતર કરીને આવેલા છે.<ref>ફ્લોરિડા, મોરિસ પી., અને પાઉલ ઇ. પીટરસન (2000). ''ધી ન્યૂ અમેરિકન ડેમોક્રશી''.લંડનઃલોંગમેન, પૃ.87આઇએસબીએન 0321070585.</ref>મોટા ભાગના અમેરિકીઓની સંસ્કૃતિ, એટલે કે મુખ્ય પ્રવાહની અમેરિકી સંસ્કૃતિ, [[પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ]] ([[:en:Western culture|Western culture]]) છે, જે મોટે ભાગે [[યુરોપિય અમેરિકી|યુરોપિય આધિવાસઓની પરંપરાઓ]] ([[:en:European American|traditions of European immigrants]]) માથી આવી છે. તેમાં [[આફ્રિકી-અમેરિકી સંસ્કૃતિ|આફ્રિકાથી લવાયેલા ગુલામોની પરંપરાઓ]] ([[:en:African American culture|traditions brought by slaves from Africa]]) જેવા અન્ય સ્રોતોની અસરો ભળી છે.<ref name="DD"/><ref>હોલોવે, જોસેફ. ઇ. (2005).''અમેરિકી સંસ્કૃતિમાં આફ્રિકીવાદ'', બીજા આવૃત્તિબ્લુમિંગ્ટન, ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટી પ્રેસ, પૃ.18-38આઇએસબીએન 0253344794.જહોનસન, ફર્ન એલ. (1999).''સ્પીકિંગ કલ્ચરલી, લેંગ્વેજ ડાયવર્સિટી ઇન ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ''થાઉસન્ડ ઓક્સ, કેલિ., લંડન અને ન્યૂ દિલ્હી, સેઇજ, પૃ.116.આઇએસબીએન 0803959125.</ref>[[એશિયાઇ અમેરિકી|એશિયા]] ([[:en:Asian American|Asia]]) અને ખાસ કરીને [[લેટિન-અમેરિકી સંસ્કૃતિ|લેટિન અમેરિકા]] ([[:en:Latin American culture|Latin America]])માંથી થયેલા તાજેતરના સ્થાયી વસવાટ માટેના સ્થળાંતરોએ એક સાંસ્કૃતિક મિશ્રણમાં ઉમેરો કર્યો છે, જેને એકરુપ કરી દેનારા [[મેલ્ટિંગ પોટ]] ([[:en:melting pot|melting pot]]) અને વૈવિધ્યપુર્ણ [[સલાડ બાઉલ (સાંસ્કૃતિક વિચાર)|સલાડ બાઉલ]] ([[:en:Salad bowl (cultural idea)|salad bowl]]) બંને તરીકે વર્ણવવામાં આવતા રહ્યા છે, જેમાં આધિવાસીઓ અને તેમના વારસદારો ચોક્કસ સાંસ્કૃતિક લાક્ષણિકતાઓ જાળવી રાખે છે.<ref name="DD"/> [[ગીર્ટ હોફસ્ટીડ]] ([[:en:Geert Hofstede|Geert Hofstede]])ના સાંસ્કૃતિક વિશ્લેષણ પ્રમાણે, અભ્યાસ હેઠળના કોઈ પણ દેશ કરતા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[વ્યકિતવાદ|વ્યક્તિવાદ]] ([[:en:individualism|individualism]])માં સૌથી વધારે ગુણ મેળવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.clearlycultural.com/geert-hofstede-cultural-dimensions/individualism/|title=Individualism| publisher = Clearly Cultural|access-date=2009-02-28}}</ref>મુખ્યપ્રવાહની સંસ્કૃતિ માને છે કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એક [[વર્ગવિહીન સમાજ]] ([[:en:classless society|classless society]])છે, <ref>{{cite book |last=Gutfield |first=Amon |year=2002 |title=American Exceptionalism: The Effects of Plenty on the American Experience |publisher=Sussex Academic Press |location=Brighton and Portland |page=65 |isbn=1903900085}}</ref> પરંતુ વિદ્વાનો દેશના [[સામાજિક-કરણ]] ([[:en:socialization|socialization]]), ભાષા અને મૂલ્યને અસર કરતા સામાજિક વર્ગો વચ્ચે નોંધપાત્ર ફરકો આલગ તારવે છે.<ref>{{cite book |last=Zweig |first=Michael |year=2004 |title=What's Class Got To Do With It, American Society in the Twenty-First Century |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, NY |isbn=0801488990}} {{cite web |url=http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/Home.portal?_nfpb=true&_pageLabel=RecordDetails&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED309843&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&objectId=0900000b800472a5 |title=Effects of Social Class and Interactive Setting on Maternal Speech |publisher=Education Resource Information Center |access-date=2007-01-27}}</ref>[[અમેરિકી મધ્યમ વર્ગ|અમેરિકી મધ્યમ અને વ્યવસાયિક વર્ગે]] ([[:en:American middle class|American middle and professional class]])ઘણા સાંપ્રત સામાજિક પ્રવાહોમાં પહેલ કરી છે, જેવા કે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્ત્રીઓનો ઇતિહાસ|આધૂનિક નારીવાદ]] ([[:en:History of women in the United States|modern feminism]]), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પર્યાવરણનું આંદોલન|પર્યાવરણવાદ]] ([[:en:Environmental movement in the United States|environmentalism]]), અને બહુ-સંસ્કૃતિવાદ.<ref>{{cite book |last=Ehrenreich |first=Barbara |year=1989 |title=Fear of Falling, The Inner Life of the Middle Class |url=https://archive.org/details/fearoffallinginn00ehre |publisher=HarperCollins |location=New York |isbn=0060973331}}</ref>અમેરિકીઓના સ્વ-આદર્શો, સામાજિક મંતવ્યો અને સાંસ્કૃતિક અપેક્ષાઓ અસામાન્યપણે ચુસ્ત ડીગ્રી પરત્વેના વળગણ સાથે સંબંધિત છે.<ref>{{cite book |last=Eichar |first=Douglas |year=1989 |title=Occupation and Class Consciousness in America |url=https://archive.org/details/occupationclassc00eich |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT |isbn=0313261113}}</ref>[[એવરેજ જો|સામાન્ય કે સરેરાશ]] ([[:en:Average Joe|ordinary or average]]), કોઈ પણ પ્રકારની સામાજિક-આર્થિક સિદ્ધિઓને મહત્વની ગણવાના અમેરિકીઓના વલણને હકારાત્મક લક્ષણ ગણવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |last=O'Keefe |first=Kevin |year=2005 |title=The Average American |publisher=PublicAffairs |location=New York |id=ISBN 1-58648-270-X}}</ref>[[અમેરિકી સ્વપ્ન]] ([[:en:American Dream|American Dream]]) અથવા તો અમેરિકીઓ ઊંચી [[સામાજિક ગતિશીલતા]] ([[:en:social mobility|social mobility]]) ભોગવે છે, તેવો ખ્યાલ આધિવાસીઓને આકર્ષિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, તેમ છતાં કેટલાક વિશ્લેષકોને જણાય છે કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પશ્ચિમ યુરોપ કે કનેડા કરતા ઓછી ગતિશીલતા ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/world/unitedstates/displayStory.cfm?story_id=3518560|title=Ever Higher Society, Ever Harder to Ascend: Whatever Happened to the Belief That Any American Could Get to the Top|work=Economist|date=2004-12-29|access-date=2006-08-21}} {{cite web|url=http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|title=Intergenerational Mobility in Europe and North America|author=Blanden, Jo, Paul Gregg, and Stephen Malchin|publisher=Centre for Economic Performance|month=April|year=2005|access-date=2006-08-21|archive-date=2006-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623094610/http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|url-status=dead}}</ref> સ્ત્રીઓ હવે ઘરની બહાર કામ કરે છે અને મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં શૈક્ષણિક પ્રપ્તિ|સ્નાતકની પદવીઓ]] ([[:en:Educational attainment in the United States|bachelor's degrees]]) મેળવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |title=Women's Advances in Education |publisher=Columbia University, Institute for Social and Economic Research and Policy |year=2006 |access-date=2007-06-06 |archive-date=2007-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609151527/http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |url-status=dead }}</ref>2005માં, [[સોસાયટી ઓફ ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ#ઘરેલુ ગોઠવણીઓ|28 ટકા ઘરો]] ([[:en:Society of the United States#Household arrangements|28% of households]])બાળકો વિનાના વિવાહીત દંપતિઓના હતા, જે સૌથી સામાન્ય ગોઠવણ છે.<ref>વિલિયમ્સ, બ્રીયાન, સ્ટેસી સી. સોયર અને કાર્લ એમ. વેલસ્ટ્રોમ (2005).''મેરીજીઝ, ફેમિલીઝ એન્ડ ઇન્ટિમેટ રીલેશનશીપ્સ''બોસ્ટનઃ પીયરસનઆઇએસબીએન 0205366740</ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સમ-લિંગી લગ્ન|સમ-લિંગી લગ્ન]] ([[:en:Same-sex marriage in the United States|Same-sex marriage]]) એક વિવાદાસ્પદ મુદ્દો છે, કેટલાક રાજ્યોએ લગ્નના વિકલ્પે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં નાગરિક મંડળો|સિવિલ યુનિયન]] ([[:en:Civil union in the United States|civil unions]])ને મંજુરી આપી છે.2003 અને 2008ની વચ્ચે [[મેસચુસેટ્સમાં સમ-લિંગી લગ્ન|મેસચુસેટ્સ]] ([[:en:Same-sex marriage in Massachusetts|Massachusetts]]), [[કેલિફોર્નાયામાં સમ-લિંગી લગ્ન|કેલિફોર્નાયા]] ([[:en:Same-sex marriage in California|California]]), અને [[કનેક્ટિકટમાં સમ-લિંગી લગ્ન|કનેક્ટિકટ]] ([[:en:Same-sex marriage in Connecticut|Connecticut]])ની સુપ્રીમ કોર્ટોએ ઠરાવ્યું હતું કે સમ-લિંગી લગ્ન પરનો રાજ્યોનો પ્રતિબંધ ગેરકાનૂની છે.કેલિફોર્નીયાના ચુકાદાને નવેમ્બર, 2008માં મતદારોએ મંજુર કરેલા [[કેલિફોર્નાયા પ્રપોઝિશન 8 (2008)|રાજ્ય બંધારણીય સુધારા]] ([[:en:California Proposition 8 (2008)|a state constitutional amendment]]) દ્વારા રદ કરવામાં આવ્યો. આ સુધારો લગ્નને પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચેના સંબંધ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે, જોકે, તેની કાયદેસર હાલમાં અદાલતમાં પડકારાઇ રહી છે.2004 અને 2008 વચ્ચે [[રાજ્ય પ્રમાણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સમ-લિંગી લગ્ન કાયદો|13 અન્ય રાજ્યો]] ([[:en:Same-sex marriage legislation in the United States by state|13 other states]])ના મતદારોએ સમ-લિંગી લગ્ન પર આ જ પ્રકારના બંધારણીય પ્રતિબંધો મુક્યા. === લોકપ્રિય માધ્યમો === {{main|Cinema of the United States|Television in the United States|Music of the United States}} [[ચિત્ર:PB050006.JPG|thumb|ધી[[હોલીવુડ સાઇન]] ([[:en:Hollywood sign|Hollywood sign]])]] દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ચલચિત્રનું વેપારી ધોરણે પ્રદર્શન 1894માં ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં થયું હતું, જેમાં [[થોમસ એડિસન]] ([[:en:Thomas Edison|Thomas Edison]])ના [[કાઇનેટોસ્કોપ]] ([[:en:Kinetoscope|Kinetoscope]])નો ઉપયોગ થયો હતો..પછીના વર્ષે એક પ્રોજેક્ટે ફિલ્મનું પણ ન્યૂ યોર્કમાં સ્ક્રીનિંગ થયું હતું અને પછીના દાયકાઓમાં યુનાઇટેડસ સ્ટેટ્સ [[બોલતી ફિલ્મ|બોલતી ફિલ્મો]] ([[:en:sound film|sound film]])ના નિર્માણમાં મોખરે હતુ.વીસમી સદીના પ્રારંભથી યુ.એસ. ફિલમ ઉદ્યોગ મોટે ભાગે [[હોલીવુડ, લોસ એંજલસ, કેલિફોર્નિયા|હોલીવુડ]] ([[:en:Hollywood, Los Angeles, California|Hollywood, California]]) અને કેલિફોર્નીયાનીમાં અને તેની આસપાસ રહ્યો છે.નિર્દેશક [[ડી. ડબ્લ્યુ. ગ્રિફિથ|ડી. ડબ્લ્યુ. ગ્રિફિથે]] ([[:en:D. W. Griffith|D. W. Griffith]]) [[ફિલ્મનું વ્યાકરણ|ફિલ્મ ગ્રામર]] ([[:en:film grammar|film grammar]])ના નિર્માણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી અને [[ઓર્સન વેલ્ઝ|ઓર્સન વેલ્સ]] ([[:en:Orson Welles|Orson Welles]])ની ''[[સિટિઝન કેઇન|સિટિઝન કેન]] ([[:en:Citizen Kane|Citizen Kane]])'' (1941) તમામ યુગની સૌથી મહાન ફિલ્મ તરીકે વારંવાર સંદર્ભંમાં લેવાય છે.<ref>[http://www.filmsite.org/villvoice.html ''વિલેજ વોઇસ'': 100 બેસ્ટ ફિલ્મ્સ ઓફ ધી 20th સેન્ચુરી (2001)].ફિલ્મસાઇટ.ઓઆરજી; [http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/critics-long.html ''સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ'' ટોપ ટેન પોલ 2002].19 જુન, 2007એ પ્રાપ્ત કરેલ.</ref>અમેરિકાના પડદાના કલાકારો [[જહોન વેઇન]] ([[:en:John Wayne|John Wayne]]) અને [[મેરિલીન મનરો]] ([[:en:Marilyn Monroe|Marilyn Monroe]]) મહાન આદર્શરુપ ચરિત્રો બન્યા છે, જ્યારે નિર્માતા/ઉદ્યોગ સાહસિક [[વોલ્ટ ડિઝની|વોલ્ટ ડીઝની]] ([[:en:Walt Disney|Walt Disney]]) [[એનિમેશન|એનિમેટેડ ફિલ્મ]] ([[:en:Animation|animated film]]) અને મુવી[[વાણિજ્ય|વેપાર]] ([[:en:merchandising|merchandising]]) બંનેમાં અગ્રણી હતા.હોલીવુડના [[મુખ્ય ફિલ્મ સ્ટુડીયો|અગ્રણી સ્ટુડીયોઝે]] ([[:en:major film studio|major film studio]]) ઇતિહાસમાં વેપારી રીતે સૌથી સફળ ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું છે, જેવી કે ''[[Star Wars Episode IV: A New Hope|સ્ટાર વોર્સ]]'' (1977) અને''[[ટાઇટેનિક (1997 ફિલ્મ)|ટાઇટેનિક]] ([[:en:Titanic (1997 film)|Titanic]])'' (1997) અને હોલીવુડની પ્રોડક્ટ્સ આજે વૈશ્વિક ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં પ્રભુત્વ ભોગવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/bpi/eng/unescopress/2000/00-120e.shtml |title=World Culture Report 2000 Calls for Preservation of Intangible Cultural Heritage |date=2000-11-17 |publisher=UNESCO |access-date=2007-09-14}} {{cite web |url=http://www1.worldbank.org/economicpolicy/globalization/thwart.html |title=Summary: Does Globalization Thwart Cultural Diversity? |publisher=World Bank Group |access-date=2007-09-14}}</ref> અમેરિકીઓ વિશ્વમાં ટેલિવિઝનના સૌથી મોટા દર્શકો છે <ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/med_tel_vie-media-television-viewing |title=Media Statistics > Television Viewing by Country |publisher=NationMaster |access-date=2007-06-03}}</ref>અને તેમનો સરેરાશ જોવાનો સમય વધતો રહ્યો છે, જે 2006માં દિવસના પાંચ કલાક સુધી પહોંચ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?id=1005003 |title=Broadband and Media Consumption |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |access-date=2007-06-10 |archive-date=2007-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611081621/http://www.emarketer.com/Article.aspx?id=1005003 |url-status=dead }}</ref>ચાર મોટા પ્રસારણ નેટવર્ક્સ વ્યાપારી ધોરણે ચાલતા સ્વાયત્ત એકમો છે.મોટે ભાગે વેપારી ધોરણે ચાલતા રેડીયો કાર્યક્રમોને દિવસના માત્ર સરેરાશ અઢી કલાકથી વધુ સમયઅમેરિકીઓ સાંભળે છે, <ref>{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?id=1004830 |title=TV Fans Spill into Web Sites |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |access-date=2007-06-10 |archive-date=2007-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609155415/http://www.emarketer.com/Article.aspx?id=1004830 |url-status=dead }}</ref>[[વેબ પોર્ટલ]] ([[:en:web portal|web portal]])s અને [[વેબ સર્ચ એન્જિન|વેબ સર્ચ એન્જિનો]] ([[:en:web search engine|web search engine]]), ઉપરાંત સૌથી લોકપ્રિય વેબસાઇટો છે [[માઇસ્પેસ|માઇ સ્પેસ]] ([[:en:MySpace|MySpace]]), [[યુ ટ્યુબ]] ([[:en:YouTube|YouTube]]), [[ફેઇસબુક]] ([[:en:Facebook|Facebook]]), [[ઇબે]] ([[:en:eBay|eBay]]), અને [[વિકિપીડીયા]] ([[:en:Wikipedia|Wikipedia]]).<ref>{{cite web|url=http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?cc=US&ts_mode=country&lang=none|title=Top Sites in United States|year=2008|publisher=Alexa|access-date=2008-12-29|archive-date=2009-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216145621/http://www.alexa.com//site//ds//top_sites?cc=US&ts_mode=country&lang=none|url-status=dead}}</ref> [[આફ્રિકી-અમેરિકી સંગીત|આફ્રિકી અમેરિકી સંગીત]] ([[:en:African American music|African American music]])ની લયબદ્ધ અને તાલબ્ધ શૈલીઓએ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું સંગીત|અમેરિકી સંગીત]] ([[:en:Music of the United States|American music]])ને વ્યાપકપણે પ્રભાવિત કર્યું છે અને તેને યુરોપિય પરંપરાથી અલગ પાડ્યું છે.[[બ્લુઝ]] ([[:en:blues|blues]]) જેવા અને હવે જે [[જુના સમયનું સંગીત|જુના સમયના સંગીત]] ([[:en:old-time music|old-time music]])તરીકે ઓળખાય છે તેવા [[લોક સંગીત|લોક]] ([[:en:Folk music|folk]]) રુઢિપ્રયોગોમાંથી તત્વો લઇને અને તેમનું રુપાંતર કરીને વૈશ્વિક દર્શકગણો માટેની [[લોકપ્રિય સંગીત|લોકપ્રિય શૈલીઓ]] ([[:en:popular music|popular genres]])નું સર્જન કરવામાં આવ્યું.વીસમી સદીના પ્રારંભકાળમાં [[લુઇસ આર્મસ્ટ્રોંગ]] ([[:en:Louis Armstrong|Louis Armstrong]]) અને [[ડ્યુક એલિંગ્ટન]] ([[:en:Duke Ellington|Duke Ellington]]) જેવા સર્જકોએ [[જાઝ]] ([[:en:Jazz|Jazz]]) વિકસાવ્યું હતું.1920 અને 1950ના અરસામાં [[કાઉન્ટી સંગીત|કન્ટ્રી સંગીત]] ([[:en:Country music|Country music]]), [[રીધમ અને બ્લુઝ]] ([[:en:rhythm and blues|rhythm and blues]]), અને [[રોક એન્ડ રોલ]] ([[:en:rock and roll|rock and roll]])નો ઉદ્ભવ થયો.1960માં [[અમેરિકી લોક સંગીતનો પુનરોદય|લોક પુનરોદય]] ([[:en:American folk music revival|folk revival]])માંથી બહાર આવેલા [[બોબ ડીલાન]] ([[:en:Bob Dylan|Bob Dylan]]) અમેરિકાના સૌથી મહાન ગીતલેખકો પૈકીના એક બન્યા અને [[જેમ્સ બ્રાઉન|જેમ્સ બ્રાઉને]] ([[:en:James Brown|James Brown]]) [[ફંક]] ([[:en:funk|funk]])ને વિકસાવ્યું.મોટા ભાગના તાજેતરના અમેરિકી સર્જનોમાં [[હિપ હોપ સંગીત|હિપ હોપ]] ([[:en:hip hop music|hip hop]]) અને [[ઘરેલુ સંગીત]] ([[:en:house music|house music]])નો સમાવેશ થાય છે.[[એવિસ પ્રેસ્લી]] ([[:en:Elvis Presley|Elvis Presley]]), [[માઇકલ જેક્સન]] ([[:en:Michael Jackson|Michael Jackson]]), અને [[મેડોના (કલાકાર)|મેડોના]] ([[:en:Madonna (entertainer)|Madonna]]) જેવા અમેરિકી પોપ સ્ટારો વૈશ્વિક કક્ષાએ વિખ્યાત થયા છે.<ref>બિડલ, જુલિયન (2001).''વોટ વોઝ હોટ !: ફાઇવ ડીકેડ ઓફ પોપ કલ્ચર ઇન અમેરિકા''.ન્યૂ યોર્ક સિટાડેલ, પૃ.9આઇએસબીએન 0806523115.</ref> === લિટરેચર, ફિલોસોફી એન્ડ ધી આર્ટ્સ === {{main|American literature|Visual arts of the United States|Theater in the United States|American classical music}} [[બીટ પેઢી]] ([[:en:Beat Generation|Beat Generation]])ના સૌથી શ્રેષ્ઠ સર્જકો પૈકીના એક [[ચિત્ર:Kerouac by Palumbo.jpg|thumb|લેખક [[જેક કેરુઆક]] ([[:en:Jack Kerouac|Jack Kerouac]])]] 18મી સદીમાં અને 19મી સદીના પ્રારંભમાં અમેરિકી કલા અને સાહિત્યએ યુરોપમાંથી મોટે ભાગે પ્રેરણા મેળવી હતી.[[નાથાનીયેલ હોથોર્ન]] ([[:en:Nathaniel Hawthorne|Nathaniel Hawthorne]]), [[એડગર એલન પો]] ([[:en:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]), અને [[હેનરી ડેવિડ થોરો]] ([[:en:Henry David Thoreau|Henry David Thoreau]]) જેવા લેખકોએ 19મી સદીના મધ્ય ભાગ સુધીમાં વિશિષ્ટ અમેરિકી સાહિત્યનો અવાજ પ્રસ્થાપિત કર્યો.સદીના ઉત્તરાર્ધમાં [[માર્ક ટ્વેઇન|માર્ક ટ્વેઇ]] ([[:en:Mark Twain|Mark Twain]]) અને કવિ[[વોલ્ટ વ્હીટમેન]] ([[:en:Walt Whitman|Walt Whitman]]) મોટા ગજાના સર્જકો હતા. પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન સાવ જ અજાણ્યા રહેલા [[એમિલી ડિકિન્સન]] ([[:en:Emily Dickinson|Emily Dickinson]]) હવે પ્રસ્થાપિત અમેરિકી કવયિત્રી તરીકે સ્વીકૃત છે.રાષ્ટ્રીય અનુભવ અને ચરિત્રના પાયાના પાસાઓને ઝીલતા સર્જનો - જેવા કે, [[હર્માન મેલવીલે]] ([[:en:Herman Melville|Herman Melville]])ની ''[[મોબિ-ડિક]] ([[:en:Moby-Dick|Moby-Dick]])'' (1851), ટ્વેઇનની ''[[હકલબેરી ફિનના પરાક્રમો]] ([[:en:Adventures of Huckleberry Finn|The Adventures of Huckleberry Finn]])'' (1885), and [[સ્કોટ ફિટ્ઝીરાલ્ડ|એફ. સ્કોટ ફિટ્ઝીરાલ્ડ]] ([[:en:F. Scott Fitzgerald|F. Scott Fitzgerald]])ની ''[[ધી ગ્રેટ ગેટ્સબી]] ([[:en:The Great Gatsby|The Great Gatsby]])'' (1925) - આ તમામને "[[મહાન અમેરિકી નવલકથા]] ([[:en:Great American Novel|Great American Novel]])" કહી શકાય. 11 યુ.એસ. નાગરિકો સાહિત્યનું [[સાહિત્યમાં નોબેલ પ્રાઇઝ|નોબેલ ઇનામ]] ([[:en:Nobel Prize in Literature|Nobel Prize in Literature]])જીત્યા છે, તાજેતરમાં 1993માં [[ટોની મોરિસન]] ([[:en:Toni Morrison|Toni Morrison]]) જીત્યા.1954ના નોબેલ ઇનામ વિજેતા [[અર્નેસ્ટ હેમિંગ્વે]] ([[:en:Ernest Hemingway|Ernest Hemingway]])ને મોટે ભાગે વીસમી સદીના સૌથી પ્રભુત્વશાળી લેખકો પૈકીના એક ગણવામાં આવે છે.<ref>મેયર્સ, જેફરી (1999).''હેમિંગ્વે, એ બાયોગ્રાફી''ન્યૂ યોર્ક, ડા કેપો, પૃ.139આઇએસબીએન 0306808900.</ref>[[પશ્ચિમી કથા સાહિત્ય|પશ્ચિમી]] ([[:en:Western fiction|Western]]) અને [[વાસ્તવિક|વાસ્તવિક અપરાધ કથાઓ]] ([[:en:Hardboiled|hardboiled crime fiction]]) જેવી લોકપ્રિય સાહિત્યિક શૈલીઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વિકસી હતી. [[બીટ પેઢી]] ([[:en:Beat Generation|Beat Generation]])ના લેખકોએ નવા સાહિત્યિક અભિગમો શોધ્યા, જેમાં [[જહોન બાર્થ]] ([[:en:John Barth|John Barth]]), [[થોમસ પીન્ચોન]] ([[:en:Thomas Pynchon|Thomas Pynchon]]), અને [[ડોન ડેલિલો]] ([[:en:Don DeLillo|Don DeLillo]]) જેવા [[અનુ-આધૂનિક સાહિત્ય|અનુ-આધૂનિક]] ([[:en:postmodern literature|postmodernist]]) લેખકોનો સમાવેશ થાય છે. [[રાલ્ફ વાલ્ડો એમર્સન]] ([[:en:Ralph Waldo Emerson|Ralph Waldo Emerson]]) અને થોરોની આગેવાની હેઠળના [[ટ્રાંન્સેનડેન્ટલિઝમ|ટ્રાન્સેનડેન્ટાલિસ્ટો]] ([[:en:transcendentalism|transcendentalists]])એ અમેરિકાની પ્રથમ મોટી [[તત્ત્વજ્ઞાનની ચળવળ|તત્ત્વજ્ઞાનની ચળવળની સ્થાપના કરી હતી.]] ([[:en:philosophical movement|philosophical movement]])આંતર વિગ્રહ પછી [[વ્યવહારવાદ|વહેવારવાદ]] ([[:en:pragmatism|pragmatism]])ના વિકાસમાં [[ચાર્લ્સ પીયર્સ]] ([[:en:Charles Peirce|Charles Peirce]]) અને ત્યાર બાદ [[વિલિયમ જેમ્સ|વિલીયમ જેમ્સ]] ([[:en:William James|William James]]) અને[[જહોન ડેવી]] ([[:en:John Dewey|John Dewey]]) મોખરે હતા.વીસમી સદીમાં [[વિલાર્ડ વાન ઓર્માન ક્વાઇન|ડબ્લ્યુ. વી. ક્વાઇન]] ([[:en:Willard Van Orman Quine|W. V. Quine]]) અને [[રિચાર્ડ રોર્ટી]] ([[:en:Richard Rorty|Richard Rorty]])ની કૃતિઓએ અમેરિકી શિક્ષાવર્તુળોમાં [[વિશ્લેષણાત્મક તત્ત્વજ્ઞાન]] ([[:en:analytic philosophy|analytic philosophy]])ની ચર્ચા આણી.[[એઇન રેન્ડ]] ([[:en:Ayn Rand|Ayn Rand]])નો [[વસ્તુવાદ (એઈન રેન્ડ)|વસ્તુવાદ]] ([[:en:Objectivism (Ayn Rand)|objectivism]]) મુખ્યપ્રવાહમાં લોકપ્રિય બન્યા. દ્રશ્ય કલાઓમાં [[હડસન રીવર સ્કુલ]] ([[:en:Hudson River School|Hudson River School]]) યુરોપના [[કુદરતવાદ (કલા)|કુદરતવાદ]] ([[:en:Naturalism (arts)|naturalism]])નીપરંપરામાં 19મી સદીના મધ્યભાગમાં ચાલેલી ચળવળ હતી.1913માં, યુરોપિય [[આધૂનિક કલા|આધૂનિકતાવાદી કલા]] ([[:en:Modern art|modernist art]]) [[આર્મરી શો]] ([[:en:Armory Show|Armory Show]])ના ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં થયેલા પ્રદર્શને લોકોને આઘાત પહોંચાડ્યો હતો અને અમેરિકી કલા જગતમાં પરિવર્તન આણ્યું હતું.<ref>બ્રાઉન મિલ્ટન ડબ્લ્યુ. (1988 1963).''ધી સ્ટોરી ઓફ ધી આર્મરી શો''.ન્યૂ યોર્ક એબીવીલઆઇએસબીએન 0896597954.</ref>[[જ્યોર્જીયા ઓકીફ]] ([[:en:Georgia O'Keeffe|Georgia O'Keeffe]]), [[માર્સ્ડન હાર્ટલે]] ([[:en:Marsden Hartley|Marsden Hartley]]) અને અન્યોએ નવી શૈલીઓના પ્રયોગો કર્યા અને અત્યંત ઊંચી વ્યક્તિનિષ્ઠ સંવેદનશીલતા ઉજાગરકરી.[[જેકસન પોલોક]] ([[:en:Jackson Pollock|Jackson Pollock]]) અને[[વિલેમ ડી કુનિંગ]] ([[:en:Willem de Kooning|Willem de Kooning]])ના [[અમૂર્ત અભિવ્યક્તિવાદ]] ([[:en:abstract expressionism|abstract expressionism]]) અને [[એન્ડી વારહોલ]] ([[:en:Andy Warhol|Andy Warhol]]) અને [[રોય લિક્ટનસ્ટીન]] ([[:en:Roy Lichtenstein|Roy Lichtenstein]])ની [[પોપ કલા]] ([[:en:pop art|pop art]]) જેવી અગ્રણી કલાત્મક ચળવળો મોટે ભાગે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વિકસી હતી. આધૂનિકતાવાદ અને ત્યાર બાદ [[અનુ-આધૂનિકતાવાદ]] ([[:en:postmodernism|postmodernism]])ના જુવાળે [[ફ્રાન્ક લોઇડ રાઇટ]] ([[:en:Frank Lloyd Wright|Frank Lloyd Wright]]), [[ફિલિપ જહોનસન]] ([[:en:Philip Johnson|Philip Johnson]]), અને [[ફ્રાન્ક ગેરી]] ([[:en:Frank Gehry|Frank Gehry]]) જેવા અમેરિકી સ્થપતિઓને પ્રસિદ્ધિ અપાવી. [[ચિત્ર:45th St theatres NYC.JPG|thumb|right|ન્યૂ યોર્ક શહેરનું [[બ્રોડવે થીયેટર|બ્રોડવે થીયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]] ([[:en:Broadway theatre|Broadway theater district]]) ઘણા લોકપ્રિય કાર્યક્રમો માટેનું સ્થળ છે.]] અમેરિકી થીયેટરના સૌ પ્રથમ અગ્રણી પ્રાયોજકો પૈકીના એક હતા [[પી. ટી. બાર્નમ]] ([[:en:P. T. Barnum|P. T. Barnum]]), જેમણે 1841માં લોઅર [[મેનહટ્ટન]] ([[:en:Manhattan|Manhattan]])માં એક મનોરંજન કોમ્પલેક્સ શરુ કર્યું હતું.1870ના અંતભાગમાં [[એડવર્ડ હેરીગન|હેરીગન અને હાર્ટ]] ([[:en:Edward Harrigan|Harrigan and Hart]])ની ટીમે ન્યૂ યોર્કમાં લોકપ્રિય [[મ્યુઝિકલ થીયેટર|સંગીતબદ્ધ]] ([[:en:musical theatre|musical]]) કોમેડીઝની શ્રેણી રજુ કરી.વીસમી સદીમાં [[બ્રોડવે થીયેટર|બ્રોડવે]] ([[:en:Broadway theatre|Broadway]]) પર આધૂનિક સંગીતબદ્ધ સ્વરુપ બહાર આવ્યું, [[ઇર્વિંગ બર્લિન]] ([[:en:Irving Berlin|Irving Berlin]]), [[કોલ પોર્ટર]] ([[:en:Cole Porter|Cole Porter]]), અને [[સ્ટીફન સોન્ધેમ]] ([[:en:Stephen Sondheim|Stephen Sondheim]]) જેવા મ્યુઝિકલ થીયેટર કમ્પોઝર્સના ગીતો [[પરંપરાગત પોપ સંગીત|પોપ સ્ટાન્ડર્ડ]] ([[:en:Traditional pop music|pop standards]]) બન્યા.નાટ્ય લેખક [[યુજીન ઓનીલ]] ([[:en:Eugene O'Neill|Eugene O'Neill]]) 1936માં સાહિત્યનું નોબેલ ઇનામ જીત્યા, અન્ય લબ્ધપ્રતિષ્ઠિત નાટ્યકારોમાં [[નાટક માટેનું પુલિત્ઝર ઇનામ|પુલિત્ઝર ઇનામ]] ([[:en:Pulitzer Prize for Drama|Pulitzer Prize]]) વિજેતાઓ[[ટેનેસી વિલિયમ્સ]] ([[:en:Tennessee Williams|Tennessee Williams]]), [[એડવર્ડ એલ્બી]] ([[:en:Edward Albee|Edward Albee]]), અને [[ઓગસ્ટ વિલ્સન]] ([[:en:August Wilson|August Wilson]])નો સમાવેશ થાય છે. 1910ના [[ચાર્લ્સ ઇવ્સ]] ([[:en:Charles Ives|Charles Ives]])ના મોટેભાગે એ વખતે ઉવેખાયેલા કાર્યએ તેમને પ્રશિષ્ટ પરંપરાના યુ.એસ.ના પ્રથમ અગ્રણી કમ્પોઝર તરીકે પ્રસ્થાપિત કર્યા હતા. અન્યમાં [[હેનરી કોવેલ]] ([[:en:Henry Cowell|Henry Cowell]]) અને [[જહોન કેઇજ]] ([[:en:John Cage|John Cage]]) જેવા પ્રયોગવાદીઓએ પ્રશિષ્ટ કમ્પોઝિશનમાં અમેરિકી અભિગમ રચ્યો.[[એરોન કોપલેન્ડ]] ([[:en:Aaron Copland|Aaron Copland]]) and [[જ્યોર્જ ગર્શ્વિન|જ્યોર્જ ગર્શ્વિને]] ([[:en:George Gershwin|George Gershwin]]) લોકપ્રિય અને પ્રશિષ્ટ સંગીતનું વિશિષ્ટ સંયોજન વિકસાવ્યું.[[કોરીયોગ્રાફી|કોરીયોગ્રાફર્સ]] ([[:en:Choreography|Choreographers]]) [[ઇસાડોરા ડંકન]] ([[:en:Isadora Duncan|Isadora Duncan]]) અને [[માર્થા ગ્રેહામ|માર્થા ગ્રેહામે]] ([[:en:Martha Graham|Martha Graham]]) [[આધૂનિક નૃત્ય]] ([[:en:modern dance|modern dance]])ની રચનામાં મદદ કરી હતી, જ્યારે [[જ્યોર્જ બેલેન્ચાઇન]] ([[:en:George Balanchine|George Balanchine]]) and [[જેરોમ રોબિન્સ]]s ([[:en:Jerome Robbins|Jerome Robbins]]) વીસમી સદીના બેલેમાં અગ્રણી હતા.[[આલ્ફ્રેડ સ્ટીગ્લીટ્ઝ]] ([[:en:Alfred Stieglitz|Alfred Stieglitz]]), [[એડવર્ડ સ્ટેઇચેન]] ([[:en:Edward Steichen|Edward Steichen]]) અને [[એન્સેલ આદમ્સ]] ([[:en:Ansel Adams|Ansel Adams]]) જેવા અગ્રણી ફોટોગ્રાફરોને કારણે [[ફોટોગ્રાફી]] ([[:en:photography|photography]])ના આધૂનિક કલાત્મક માધ્યમમાં અમેરિકીઓ ઘણા લાંબા સમયથી મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. [[કોમિક સ્ટ્રિપ|કોમિક સ્ટ્રિપ]] ([[:en:comic strip|comic strip]]) અને [[અમેરિકી કોમિક બુક|કોમિક બુક]] ([[:en:American comic book|comic book]]) બંને અખબારો અમેરિકાના સર્જન છે.પ્રશિષ્ટ કોમિક પુસ્તક [[સુપરમેન|સુપરમેન]] ([[:en:Superman|Superman]]) અને [[સુપરહીરો|સુપરહીરો]] ([[:en:superhero|superhero]]) અમેરિકી આદર્શ બન્યા છે. === આહાર === {{main|Cuisine of the United States}} [[ચિત્ર:Strip Mall.jpg|thumb|right|મેક્સિકન અને ચાઇનીઝ આહાર પૂરો પાડતી હોટલો સાથેના અમેરિકી [[સ્ટ્રિપ મોલ]] ([[:en:strip mall|strip mall]])નું દ્રશ્ય.]] મુખ્યપ્રવાહની અમેરિકી [[રાંધણ કલા]] ([[:en:culinary art|culinary art]])ઓ અન્ય પશ્ચિમી દેશો જેવી જ છે.[[ઘઉં]] ([[:en:Wheat|Wheat]]) પ્રાથમિક [[ધાન્ય]] ([[:en:cereal|cereal]]) છે. પરંપરાગત અમેરિકી રાંધણ કલામાં [[ટર્કી (પક્ષી)|ટર્કી]] ([[:en:Turkey (bird)|turkey]]), [[વ્હાઇટ-ટેલ્ડ ડીયર]] ([[:en:white-tailed deer|white-tailed deer]]) [[હરણનું માંસ]] ([[:en:venison|venison]]), [[બટાકા]] ([[:en:potato|potato]]), [[શક્કરીયા]] ([[:en:sweet potato|sweet potato]]), [[મકાઈ]] ([[:en:maize|corn]]), [[કોળુ (વનસ્પતિ)|કોળુ]] ([[:en:squash (plant)|squash]]), અને [[મેપલ સીરપ]] ([[:en:maple syrup|maple syrup]]), ઉપરાંત મૂળ વતનીઓ તેમ જ પ્રારંભિક યુરોપિય વસાહતીઓના દેશી ખોરાકના વિવધ તત્વોનો ઉપયોગ થાય છે.ધીમેથી રંધાતુ ભુંડનું માંસ, બીફ, [[શેકેલું માંસ]] ([[:en:barbecue|barbecue]]), [[ક્રેબ કેક|ક્ેરબ કેક]] ([[:en:crab cake|crab cake]]), [[બટાકાની વેફર|હટાકાની વેફર]] ([[:en:potato chip|potato chip]])અને [[ચોકોલેટ ચિપ કુકી|ચોકોલેટ ચિપ કુકીઝ]] ([[:en:chocolate chip cookie|chocolate chip cookie]]) વિશિષ્ટપણે અમેરિકી શૈલીનો આહાર છે.આફ્રિકી ગુલામોએ વિકસાવેલું [[સાઉલ ફુડ|સાઉલ ફૂડ]] ([[:en:Soul food|Soul food]]) દક્ષિણમાં તેમ જ બીજે ઠેકાણે વસતા આફ્રિકી અમેરિકીઓમાં લોકપ્રિય છે.[[સમન્વયવાદ|સમન્વયકારી]] ([[:en:Syncretism|Syncretic]]) રાંધણ કલા જેવી કે [[લુઇસીયાના ક્રીયોલ રાંધણ કલા|લુઇસીયાના ક્રીયોલ]] ([[:en:Louisiana Creole cuisine|Louisiana creole]]), [[કેજન રાંધણ કલા|કેજન]] ([[:en:Cajun cuisine|Cajun]]), અને [[ટેક્સ-મેક્સ રાંધણ કલા|ટેક્સ-મેક્સ]] ([[:en:Tex-Mex cuisine|Tex-Mex]]) પ્રાદેશિક મહત્વ ધરાવે છે.[[એપલ પાઈ|એપલ પાઇ]] ([[:en:apple pie|apple pie]]), [[તળેલી ચિકન|ફ્રાઇડ ચિકન]] ([[:en:fried chicken|fried chicken]]), [[પીત્ઝા|પિત્ઝા]] ([[:en:pizza|pizza]]), [[હેમબર્ગર]] ([[:en:hamburger|hamburger]]) અને[[હોટ ડોગ]] ([[:en:hot dog|hot dog]]) જેવી લાક્ષણિક વાનગીઓ વિવિધ આધિવાસીઓની રાંધણકલામાંથી આવી છે.[[બુરિટો]] ([[:en:burrito|burrito]]) અને [[ટેકો]] ([[:en:taco|taco]]) અને [[પાસ્તા]] ([[:en:pasta|pasta]]) જેવી મેક્સિકન વાનગીઓ તેમ જ [[ફ્રેન્ચ ફ્રાઇડ પોટેટોઝ|ફ્રેન્ચ ફ્રાઇઝ]] ([[:en:French fried potatoes|French fries]]) ઇટાલીયન સ્રોતમાંથી ફેરફાર કરીને અપનાવવામાં આવી અને વ્યાપકપણે ખવાય છે.<ref name="IFT">{{cite web |url=http://www.ift.org/cms/?pid=1000496 |author=Klapthor, James N. |title=What, When, and Where Americans Eat in 2003 |publisher=Institute of Food Technologists |date=2003-08-23|access-date=2007-06-19}}</ref>અમેરિકીઓ સામાન્યપણે ચા કરતા વધારે કોફીને પસંદ કરે છે.ઓરેન્જ જ્યુસ અને દૂધ નાસ્તા સાથે લેવાતા પીણા તરીકે પ્રચલિત થયા તેના માટે મોટે ભાગે અમેરિકી ઉદ્યોગોનું માર્કેટિંગ જવાબદાર છે.<ref>સ્મિથ, એન્ડ્રુ એફ.(2004)''ધી ઓક્સફર્ડ એન્સાઇક્લોપીડીયા ઓફ ફુડ એન્ડ ડ્રિન્ક ઇન અમેરિકા''ન્યૂ યોર્ક, ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, પૃ.131-32આઇએસબીએન 0195154371.લેવેન્ટેઇન, હાર્વે (2003).''રીવોલ્યુશન એટ ધી ટેબલઃ ધી ટ્રાંસફોર્મેશન ઓફ ધી અમેરિકન ડાયેટ''બર્કલે, લોસ એન્જેલસ એન્ડ લંડન, યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નીયા પ્રેસ, પૃ.154-55આઇએસબીએન 0520234391.</ref>1980 અને 1990ના અરસામાં અમેરિકીઓના આહારમાં કેલરીના પ્રમાણમાં 24 ટકા વધારો થયો. <ref name="IFT" />[[ફાસ્ટ ફૂડ]] ([[:en:fast food|fast food]])ના આઉટલેટ્સ પર વાંરવાર જમવાની આદત, આરોગ્ય અધિકારીઓ જેને અમેરિકી "સ્થુળતા રોગચાળો" કહે છે, તેની સાથે સંકળાયેલી છે.અત્યંત મધુર [[હળવા પીણા]] ([[:en:soft drink|soft drink]]) વ્યાપકપણે લોકપ્રિય છે, ખાંડવાળા હળવા પીણા અમેરિકીઓના સરેરાશ કેલરી વપરાશમાં 9 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity |publisher=American Heart Association |year=2005 |work=Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |access-date=2007-06-09 }} {{cite web |title=Let's Eat Out: Americans Weigh Taste, Convenience, and Nutrition |publisher=U.S. Dept. of Agriculture |url=http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf |access-date=2007-06-09 |archive-date=2009-12-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/5lpvum1lU?url=http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf |url-status=dead }}</ref> === રમતો === [[ચિત્ર:Shea Smith-edit1.jpg|thumb| [[કોલેજ ફુટબોલ]] ([[:en:college football|college football]]) ટીમનો [[ક્વાર્ટરબેક]] ([[:en:quarterback|quarterback]]) [[ફોરવર્ડ પાસ|પાસ]] ([[:en:forward pass|pass]]) કરવાની તૈયારીમાં.]] 19મી સદીના અંત ભાગથી [[બેઇઝબોલ|બેઝબોલ]] ([[:en:baseball|baseball]]) [[રાષ્ટ્રીય રમત]] ([[:en:national sport|national sport]]) ગણાય છે. [[અમેરિકી ફુટબોલ]] ([[:en:American football|American football]]), [[બાસ્કેટબોલ]] ([[:en:basketball|basketball]]), અને [[હોકી|આઇસ હોકી]] ([[:en:ice hockey|ice hockey]]) દેશના અન્ય ત્રણ મુખ્ય વ્યવસાયિક ટીમ સ્પોર્ટ્સ છે.[[કોલેજ ફુટબોલ|કોલેજ ફૂટબોલ]] ([[:en:College football|College football]]) અને [[કોલેજ બાસ્કેટબોલ|બાસ્કેટબોલ]] ([[:en:College basketball|basketball]]) મોટા પ્રમાણમાં પ્રેક્ષકોને આકર્ષે છે.કેટલાક માપદંડોથી હવે ફૂટબોલ સૌથી [[પ્રેક્ષણીય રમતો|પ્રેક્ષણીય રમત]] ([[:en:spectator sport|spectator sport]]) છે.<ref>{{cite web |author=Krane, David K. |title=Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport |url=http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=337 |publisher=Harris Interactive |date=2002-10-30 |access-date=2007-09-14 |archive-date=2009-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104143529/http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=337 |url-status=dead }}મેકકેમ્બ્રિજ, માઇકલ (2004). ''અમેરિકાઝ ગેઇમઃ ધી એપિક સ્ટોરી ઓફ હાવ પ્રો ફુટબોલ કેપ્ચર્ડ એ નેશન''.ન્યૂ યોર્ક રેન્ડમ હાઉસઆઇએસબીએન 0375504540.</ref>[[બોક્સિંગ]] ([[:en:Boxing|Boxing]]) અને [[હોર્સ રેસિંગ]] ([[:en:horse racing|horse racing]]) એક સમયે સૌથી વધારે નિહાળવામાં આવતા વ્યક્તિગત સ્પોર્ટ્સ ગણાતા હતા, પરંતુ હવે તેમનું સ્થાન [[ગોલ્ફ]] ([[:en:golf|golf]]) અને [[ઓટો રેસિંગ|ઓટો રેસિંગે]] ([[:en:auto racing|auto racing]]), ખાસ કરીને [[નાસ્કર|નાસ્કરે]] ([[:en:NASCAR|NASCAR]]) લીધું છે. [[એસોસિયેશન ફુટબોલ|સોકર]] ([[:en:Association football|Soccer]]) યુવા અને શિખાઉ સ્તરોએ વ્યાપકપણે રમાય છે અને એક વ્યવસાયિક રીતે પ્રેક્ષણીય રમત તરીકે વૃદ્ધિ પામી રહ્યું છે.[[ટેનિસ]] ([[:en:Tennis|Tennis]]) અને અન્ય ઘણી આઉટડોર રમતો પણ લોકપ્રિય છે. મોટા ભાગની અમેરિકી રમતો યુરોપિય પ્રણાલીઓમાંથી ઉતરી આવી છે, તેમ છતાં [[વોલીબોલ]] ([[:en:volleyball|volleyball]]), [[સ્કેટબોર્ડિંગ]] ([[:en:skateboarding|skateboarding]]), [[સ્નોબોર્ડિંગ]] ([[:en:snowboarding|snowboarding]]), અને [[ચીયરલીડિંગ]] ([[:en:cheerleading|cheerleading]]) અમેરિકાની મૌલિક રમતો છે.[[લક્રોસ]] ([[:en:Lacrosse|Lacrosse]])અને [[સર્ફિંગ]] ([[:en:surfing|surfing]]) અમેરકાના મૂળ વતનીઓ અને હવાઇના મૂળ વતનીઓની પ્રવૃત્તિઓમાંથી ઉતરી આવ્યા છે, જે પશ્ચિમી સંપર્ક પહેલાની રમતો છે.યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આઠ [[ઓલીમ્પિક રમતો]] ([[:en:Olympic Games|Olympic Games]]) [[ઓલીમ્પિક રમતોમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટસ|યોજાઈ છે.]] ([[:en:United States at the Olympics|taken place in the United States.]])[[ઉનાળુ ઓલીમ્પિક રમતો]] ([[:en:Summer Olympic Games|Summer Olympic Games]])માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે 2,301 ચંદ્રકો જીત્યા છે, જે કોઈ પણ દેશ કરતા વધારે છે <ref>{{cite web|title=All-Time Medal Standings, 1896–2004 | publisher = Information Please|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115108.html | access-date=2007-06-14}} {{cite web|title=Distribution of Medals—2008 Summer Games| publisher = Fact Monster|url=http://www.factmonster.com/sports/olympics/2008/distribution-medals-summer-games.html| access-date=2008-09-02}}</ref>અને [[શિયાળુ ઓલીમ્પિક રમતો]] ([[:en:Winter Olympic Games|Winter Olympic Games]])માં બીજા ક્રમે 216 ચંદ્રકો મેળવ્યા છે.<ref>{{cite web |title=All-Time Medal Standings, 1924–2006 |publisher=Information Please |url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115207.html |access-date=2007-06-14}}નોર્વે પ્રથમ છે, સોવિયેત સંઘ ત્રીજુ છે અને જો તેના ચંદ્રકો રશિયાના ચંદ્રકોની સાથે ગણવામાં આવે તો બીજુ હશે.</ref>{{clear}} == સંદર્ભો == <!--Please DO NOT use a scroll template or form/table for the reflink, please read warning on the scroll template page [[Template:Scroll box#Warning]].--> {{reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય કડીઓ == <!--Please: 1) Follow the [[WP:EL]] guideline where possible and consider discussing on the talk page; 2) Do not turn these bullets into headers! They expand the TOC and make the FAC people rather unhappy.--> ;સરકાર * [http://www.usa.gov/ યુ.એસ. સરકારની સત્તાવાર વેબ પોર્ટલ] સરકારી સાઇટો તરફનો ગેટ વે * [http://www.house.gov/ હાઉસ] યુનાઇટેડ સ્ટેટસ પ્રતિનિધિગૃહની સત્તાવાર વેબ સાઇટ * [http://www.senate.gov/ સેનેટ] યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સેનેટની સત્તાવાર વેબ સાઇટ * [http://www.whitehouse.gov/ વ્હાઇટ હાઉસ] યુનાઇટેડ સ્ટેટસ પ્રમુખની સત્તાવાર વેબ સાઇટ * [http://www.supremecourtus.gov/ સુપ્રીમ કોર્ટ] યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સર્વોચ્ચ અદાલતની સત્તાવાર વેબ સાઇટ ;ઓવરવ્યૂઝ એન્ડ ડેટા * {{CIA World Factbook link|us|United States}} * [http://usinfo.state.gov/infousa/index.html ઇન્ફોયુએસએ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112032831/http://usinfo.state.gov/infousa/index.html |date=2008-11-12 }} યુ.એસ. ઇન્ફર્મેશન એજન્સી રીસોર્સીસની પોર્ટલ * [http://www.loc.gov/index.html લાયબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસ] યુ.એસ.[[કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી]] ([[:en:Library of Congress|Library of Congress]])ની સત્તાવાર સાઇટ * [http://www.census.gov/hhes/www/ યુ.એસ. વસતિ ગણતરી ગૃહ અને આર્થિક આંકડાઓ ] [[યુ.એસ. વસતી ગણતરી બ્યૂરો]] ([[:en:U.S. Census Bureau|U.S. Census Bureau]])માંથી લેવાયેલા વ્યાપક આંકડા * [http://www.uscis.gov/portal/site/uscis યુ.એસ. નાગરિકત્વ અને આધિવાસ સેવાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061102175016/http://www.uscis.gov/portal/site/uscis |date=2006-11-02 }} સત્તાવાર સરકારી સાઇટ * યુ.એસ. [[ઇકોનોમિક રીસર્ચ સર્વિસ]] ([[:en:Economic Research Service|Economic Research Service]])માંથી લેવાયેલા [http://www.ers.usda.gov/statefacts/ સ્ટેટ ફેક્સ શીટ્સ] વસતિ, રોજગારી, આવક અને ફાર્મ આંકડા * યુ.એસ. [[એનર્જી ઇન્ફર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન]] ([[:en:Energy Information Administration|Energy Information Administration]])માંથી દરેક રાજ્ય માટેના [http://tonto.eia.doe.gov/state/ રાજ્ય ઉર્જા પ્રોફાઇલ્સ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211021248/http://tonto.eia.doe.gov/state/ |date=2010-02-11 }} આર્થિક, પર્યાવરણીય અને ઉર્જાની આંકડાકીય માહિતી * પોપ્યુલેશન રેફરન્સ બ્યૂરોમાંથી [http://www.prb.org/Datafinder/Geography/Summary.aspx?region=72&region_type=2 વસતિ ગણતરીની હાઇલાઇટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525084335/http://www.prb.org/Datafinder/Geography/Summary.aspx?region=72&region_type=2 |date=2009-05-25 }} આંકડાઓ * [http://www.teacheroz.com/states.htm યુ.એસ.એ.ના 30 રાજ્યો] દરેક રાજ્ય માટેની સંયુક્ત માહિતીપ્રદ લિન્ક્સ * [[વિકિટ્રાવેલ]] ([[:en:Wikivoyage|Wikivoyage]])માંથી [[wikivoyage:United States of America|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ટ્રાવેલ ગાઇડ]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ] ''એનસાઇક્લોપીડીયા બ્રિટાનિકા'' એન્ટ્રી * {{dmoz|Regional/North_America/United_States}} ;ઇતિહાસ * [http://www.nationalcenter.org/HistoricalDocuments.html હિસ્ટોરિકલ ડોક્યુમેન્ટ્સ] કલેક્ટેડ બાય ધી નેશનલ સેન્ટર ફોર પબ્લિક પોલિસી રીસર્ચ * [http://www.religioustolerance.org/nat_mott.htm યુ.એસ. નેશનલ મોટ્ટોસઃ હિસ્ટરી એન્ડ કન્સ્ટિટ્યુશનાલિટી] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20061212193931/http://www.religioustolerance.org/nat_mott.htm |date=2006-12-12 }} એનાલીસિસ બાય ધી ઓન્ટારીયો કન્સલ્ટન્ટ્સ ઓન રીલીજ્યસ ટોલરન્સ * ઐતિહાસિક વિગતો માટેની [http://www.historicalstatistics.org/index2.html યુએસએ] સંયુક્ત લિન્ક્સ ;નકશઓ * [http://nationalatlas.gov/ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની રાષ્ટ્રીય નકસાપોથી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060720093336/http://nationalatlas.gov/ |date=2006-07-20 }}, અમેરિકાના આંતરિક બાબતોના મંત્રાલયના સત્તાવાર નકસાઓ * [[વિકિમેપીયા]] ([[:en:WikiMapia|WikiMapia]]) (જે વિકિપેડીયા/ [[વિકિમીડીયા ફાઉન્ડેશન]] ([[:en:Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]])સાથે જોડાયેલું નથી)માં [http://www.wikimapia.org/#y=41771312&x=-99492187&z=4&l=0&m=a યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]નો સેટેલાઇટ વ્યૂ [[શ્રેણી:અમેરિકા]] 83wz52p4wmjt3inhhnoynsw08s5cr7t 0 4006 906709 903403 2026-11-02T03:11:41Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906709 wikitext text/x-wiki {{translate}} {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''સત્યજીત રાય''' ([[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]: {{ધ્વનિ|SatyajitRay.ogg|સત્યજિત રાય}} ''શૉત્તોજિત્ રાય્'') ([[મે ૨|૨ મે]] ૧૯૨૧–[[એપ્રિલ ૨૩|૨૩ એપ્રિલ]] ૧૯૯૨) એક [[ભારત|ભારતીય]] ફિલ્મ નિર્દેશક હતા, જેમને ૨૦મી સદીના શ્રે‍ષ્ઠ ફ઼િલ્મ નિર્દેશકોમાં ગણવામાં આવે છે.<ref name="britannica">{{cite encyclopedia | title = રાય, સત્યજિત | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = એંસાઇક્લોપીડિયા બ્રિટૈનિકા ઇંકૉર્પોરેશન | id = <http://www.britannica.com/eb/article-9062818> | accessmonth = [[1 એપ્રિલ]], | accessyear = [[2007]]}}</ref> એમનો જન્મ [[કોલકાતા]] (ત્યારે કલકત્તા)માં [[કલા]] અને [[સાહિત્ય]]ની દુનિયામાં જાણીતા એક [[બંગાળી લોકો|બંગાળી]] પરિવારમાં થયો હતો. એમણે પ્રેસિડેંસી કૉલેજ, કોલકાતા અને વિશ્વ-ભારતી વિશ્વવિદ્યાલયમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. એમણે પોતાની કારર્કિદીની શરુઆત વ્યાપારી કલાકાર [[ચિત્રકાર]] તરીકે જ કરી હતી. તેઓ[[ફ્રાન્સ]]ના ફિલ્મ નિર્દેશક જ઼ાઁ રન્વારને મળ્યા પછી અને [[લંડન]]માં [[ઇટાલી|ઇટાલિયન]] ફિલ્મ ''લાદ્રી દી બિસિક્લેત્તે'' (''Ladri di biciclette'', સાઇકલ ચોર) જોયા પછી ફિલ્મ નિર્દેશન બાજુ ખેંચાયા. રાયે પોતાના જીવન માં ૩૬ ફિલ્મો નુ નિર્દેશન કર્યુ, જેમા [[વૈશિષ્ટિકૃત ફ઼િલ્મ|ફ઼ીચર ફ઼િલ્મો]], [[વૃત્ત ચિત્ર]] અને [[લઘુ ફ઼િલ્મ|લઘુ ફ઼િલ્મો]] પણછે.એમની પહેલી ફ઼િલ્મ ''[[પથેર પાંચાલી]]'' (''પથેર પાઁચાલી'', રસ્તા નુ ગીત) ને [[કાન ફ઼િલ્મોત્સવ]] મા મળેલ “સર્વોત્તમ માનવીય પ્રલેખ” પુરસ્કાર ને ગણીને કુલ અગિયાર અન્તરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યા.૤ આ ફ઼િલ્મ ''[[અપરાજિતો]]'' (''અપરાજિત'') અને ''[[અપુર સંસાર]]'' (''અપુર સંસાર'', અપુ નો સંસાર) મળીને ''[[અપુ ત્રયી]]'' પ્રસિદ્ધ થયેલ છે.૤ રાય ફ઼િલ્મ નિર્માણ ને સંબંધી કેટલાય કામો જાતે કરાતા હતા — [[પટકથા]] , અભિનેતા ની શોધ, [[પાર્શ્વ સંગીત]] લખાણ, [[ચલચિત્રણ]], [[કલા નિર્દેશન]], [[સંપાદન]] અને પ્રચાર સામગ્રી ની રચના કરવી૤. ફ઼િલ્મો બનાવવા ઉપરોક્ત તેઅો વાર્તાકાર, [[પ્રકાશન|પ્રકાશક]], ચિત્રકાર અને ફ઼િલ્મ સમીક્ષક પણ હતા.૤ રાય ને એમના જીવનકાળ દરમિયાન ઘણા પુરસ્કાર મળ્યા, જેમા[[અકાદમી પુરસ્કાર]] અને [[ભારત રત્ન]] નો સમાવેશ થાય છે.૤ == જીવની == === પ્રારંભિક જીવન એવં શિક્ષા === સત્યજિત રાય કે વંશ કી કમ સે કમ દસ પીઢ઼િયોં પહલે તક કી જાનકારી મૌજૂદ હૈ૤<ref>{{Harvnb|સેટન|1971|p=36}}</ref> ઇનકે દાદા [[ઉપેન્દ્રકિશોર રાય ચૌધરી]] લેખક, ચિત્રકાર, દાર્શનિક, પ્રકાશક ઔર અપેશેવર [[ખગોલશાસ્ત્ર|ખગોલશાસ્ત્રી]] થે૤ યે સાથ હી [[બ્રાહ્મ સમાજ]] કે નેતા ભી થે૤ ઉપેન્દ્રકિશોર કે બેટે [[સુકુમાર રાય]] ને લકીર સે હટકર [[બાંગ્લા ભાષા|બાંગ્લા]] મેં [[બેતુકી કવિતા]] લિખી૤ યે યોગ્ય ચિત્રકાર ઔર આલોચક ભી થે૤ સત્યજિત રાય સુકુમાર ઔર સુપ્રભા રાય કે બેટે થે૤ ઇનકા જન્મ કોલકાતા મેં હુઆ૤ જબ સત્યજિત કેવલ તીન વર્ષ કે થે તો ઇનકે પિતા ચલ બસે૤ ઇનકે પરિવાર કો સુપ્રભા કી મામૂલી તન્ખ઼્વાહ પર ગુજ઼ારા કરના પડ઼ા૤ રાય ને કોલકાતા કે પ્રેસિડેન્સી કાલેજ સે [[અર્થશાસ્ત્ર]] પઢ઼ા, લેકિન ઇનકી રુચિ હમેશા [[લલિત કલા|લલિત કલાઓં]] મેં હી રહી૤ [[1940]] મેં ઇનકી માતા ને આગ્રહ કિયા કિ યે ગુરુદેવ [[રવીન્દ્રનાથ ઠાકુર]] દ્વારા સ્થાપિત વિશ્વ-ભારતી વિશ્વવિદ્યાલય મેં આગે પઢ઼ેં૤ રાય કો કોલકાતા કા માહૌલ પસન્દ થા ઔર [[શાન્તિનિકેતન]] કે બુદ્ધિજીવી જગત સે યે ખાસ પ્રભાવિત નહીં થે૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|p=46}}</ref> માતા કે આગ્રહ ઔર ઠાકુર કે પ્રતિ ઇનકે આદર ભાવ કી વજહ સે અંતતઃ ઇન્હોંને વિશ્વ-ભારતી જાને કા નિશ્ચય કિયા૤ શાન્તિનિકેતન મેં રાય પૂર્વી કલા સે બહુત પ્રભાવિત હુએ૤ બાદ મેં ઇન્હોંને સ્વીકાર કિયા કિ પ્રસિદ્ધ ચિત્રકાર [[નન્દલાલ બોસ]]<ref>{{Harvnb|સેટન|1971|p=70}}</ref> ઔર [[બિનોદ બિહારી મુખર્જી]] સે ઇન્હોંને બહુત કુછ સીખા૤ મુખર્જી કે જીવન પર ઇન્હોંને બાદ મેં એક વૃત્તચિત્ર ભી બનાયા૤ [[અજન્તા કી ગુફાએઁ|અજન્તા]], [[એલોરા કી ગુફાએઁ|એલોરા]] ઔર [[એલિફેંટા કી ગુફાએઁ|એલિફેંટા કી ગુફાઓં]] કો દેખને કે બાદ યે ભારતીય કલા કે પ્રશંસક બન ગએ૤<ref>{{Harvnb|સેટન|1971|pp=71–72}}</ref> === ચિત્રકલા === [[1943]] મેં પાઁચ સાલ કા કોર્સ પૂરા કરને સે પહલે રાય ને શાન્તિનિકેતન છોડ઼ દિયા ઔર કોલકાતા વાપસ આ ગએ જહાઁ ઉન્હોંને બ્રિટિશ વિજ્ઞાપન અભિકરણ ડી. જે. કેમર મેં નૌકરી શુરુ કી૤ ઇનકે પદ કા નામ “લઘુ દ્રષ્ટા” (“junior visualiser”) થા ઔર મહીને કે કેવલ અસ્સી રુપયે કા વેતન થા૤ હાલાંકિ [[દૃષ્ટિ રચના]] રાય કો બહુત પસંદ થી ઔર ઉનકે સાથ અધિકતર અચ્છા હી વ્યવહાર કિયા જાતા થા, લેકિન એજેંસી કે બ્રિટિશ ઔર ભારતીય કર્મિયોં કે બીચ કુછ ખિંચાવ રહતા થા ક્યોંકિ બ્રિટિશ કર્મિયોં કો જ્યાદા વેતન મિલતા થા૤ સાથ હી રાય કો લગતા થા કિ “એજેંસી કે ગ્રાહક પ્રાયઃ મૂર્ખ હોતે થે”૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|pp=56–58}}</ref> 1943 કે લગભગ હી યે ડી. કે. ગુપ્તા દ્વારા સ્થાપિત [[સિગ્નેટ પ્રેસ]] કે સાથ ભી કામ કરને લગે૤ ગુપ્તા ને રાય કો પ્રેસ મેં છપને વાલી નઈ કિતાબોં કે મુખપૃષ્ઠ રચને કો કહા ઔર પૂરી કલાત્મક મુક્તિ દી૤ રાય ને બહુત કિતાબોં કે મુખપૃષ્ઠ બનાએ, જિનમેં [[જિમ કાર્બેટ]] કી ''[[મૈન-ઈટર્સ ઑફ઼ કુમાઊઁ]]'' (''Man-eaters of Kumaon'', કુમાઊઁ કે નરભક્ષી) ઔર [[જવાહર લાલ નેહરુ]] કી ''[[ડિસ્કવરી ઑફ઼ ઇંડિયા]]'' (''Discovery of India'', ભારત કી ખોજ) શામિલ હૈં૤ ઇન્હોંને બાંગ્લા કે જાને-માને ઉપન્યાસ ''પથેર પાંચાલી'' (''પથેર પાઁચાલી'', પથ કા ગીત) કે બાલ સંસ્કરણ પર ભી કામ કિયા, જિસકા નામ થા ''આમ આઁટિર ભેઁપુ'' (''આમ આઁટિર ભેઁપુ'', આમ કી ગુઠલી કી સીટી)૤ રાય ઇસ રચના સે બહુત પ્રભાવિત હુએ ઔર અપની પહલી ફ઼િલ્મ ઇસી ઉપન્યાસ પર બનાઈ૤ મુખપૃષ્ઠ કી રચના કરને કે સાથ ઉન્હોંને ઇસ કિતાબ કે અન્દર કે ચિત્ર ભી બનાયે૤ ઇનમેં સે બહુત સે ચિત્ર ઉનકી ફ઼િલ્મ કે દૃશ્યોં મેં દૃષ્ટિગોચર હોતે હૈં૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2005|p=38}}</ref> રાય ને દો નએ [[ફૉન્ટ]] ભી બનાએ — “રાય રોમન” ઔર “રાય બિજ઼ાર”૤ રાય રોમન કો 1970 મેં એક અન્તરરાષ્ટ્રીય પ્રતિયોગિતા મેં પુરસ્કાર મિલા૤ કોલકાતા મેં રાય એક કુશલ ચિત્રકાર માને જાતે થે૤ રાય અપની પુસ્તકોં કે ચિત્ર ઔર મુખપૃષ્ઠ ખુદ હી બનાતે થે ઔર ફ઼િલ્મોં કે લિએ પ્રચાર સામગ્રી કી રચના ભી ખુદ હી કરતે થે૤ === ફ઼િલ્મ નિર્દેશન === [[1947]] મેં [[ચિદાનન્દ દાસગુપ્તા]] ઔર અન્ય લોગોં કે સાથ મિલકર રાય ને [[કલકત્તા ફ઼િલ્મ સભા]] શુરુ કી, જિસમેં ઉન્હેં કઈ વિદેશી ફ઼િલ્મેં દેખને કો મિલીં૤ ઇન્હોંને [[દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ]] મેં કોલકાતા મેં સ્થાપિત [[સંયુક્ત રાજ્ય અમરીકા કી સેના|અમરીકન સૈનિકોં]] સે દોસ્તી કર લી જો ઉન્હેં શહર મેં દિખાઈ જા રહી નઈ-નઈ ફ઼િલ્મોં કે બારે મેં સૂચના દેતે થે૤ [[1949]] મેં રાય ને દૂર કી રિશ્તેદાર ઔર લમ્બે સમય સે ઉનકી પ્રિયતમા [[બિજોય રાય]] સે વિવાહ કિયા૤ ઇનકા એક બેટા હુઆ, [[સન્દીપ રાય|સન્દીપ]], જો અબ ખુદ ફ઼િલ્મ નિર્દેશક હૈ૤ ઇસી સાલ ફ઼્રાંસીસી ફ઼િલ્મ નિર્દેશક [[જ઼ાઁ રન્વાર]] કોલકાતા મેં અપની ફ઼િલ્મ કી શૂટિંગ કરને આએ૤ રાય ને દેહાત મેં ઉપયુક્ત સ્થાન ઢૂંઢને મેં રન્વાર કી મદદ કી૤ રાય ને ઉન્હેં ''પથેર પાંચાલી'' પર ફ઼િલ્મ બનાને કા અપના વિચાર બતાયા તો રન્વાર ને ઉન્હેં ઇસકે લિએ પ્રોત્સાહિત કિયા૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2005|pp=42–44}}</ref> [[1950]] મેં ડી. જે. કેમર ને રાય કો એજેંસી કે મુખ્યાલય [[લંદન]] ભેજા૤ લંદન મેં બિતાએ તીન મહીનોં મેં રાય ને 99 ફ઼િલ્મેં દેખીં૤ ઇનમેં શામિલ થી, [[વિત્તોરિયો દે સીકા]] કી [[નવયથાર્થવાદી]] ફ઼િલ્મ ''[[લાદ્રી દી બિસિક્લેત્તે]]'' (''Ladri di biciclette'', બાઇસિકલ ચોર) જિસને ઉન્હેં અન્દર તક પ્રભાવિત કિયા૤ રાય ને બાદ મેં કહા કિ વે સિનેમા સે બાહર આએ તો ફ઼િલ્મ નિર્દેશક બનને કે લિએ દૃઢ઼સંકલ્પ થે૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2005|p=48}}</ref> ફ઼િલ્મોં મેં મિલી સફલતા સે રાય કા પારિવારિક જીવન મેં અધિક પરિવર્તન નહીં આયા૤ વે અપની માઁ ઔર પરિવાર કે અન્ય સદસ્યોં કે સાથ હી એક કિરાએ કે મકાન મેં રહતે રહે૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|p=5}}</ref> 1960 કે દશક મેં રાય ને [[જાપાન]] કી યાત્રા કી ઔર વહાઁ જાને-માને ફિલ્મ નિર્દેશક [[અકીરા કુરોસાવા]] સે મિલે૤ ભારત મેં ભી વે અક્સર શહર કે ભાગમ-ભાગ વાલે માહૌલ સે બચને કે લિએ દાર્જીલિંગ યા [[પુરી]] જૈસી જગહોં પર જાકર એકાન્ત મેં કથાનક પૂરે કરતે થે૤ === બીમારી એવં નિધન === [[1983]] મેં ફ઼િલ્મ ''[[ઘરે બાઇરે (ફ઼િલ્મ)|ઘરે બાઇરે]]'' (''ઘરે બાઇરે'') પર કામ કરતે હુએ રાય કો [[દિલ કા દૌરા]] પડ઼ા જિસસે ઉનકે જીવન કે બાકી 9 સાલોં મેં ઉનકી કાર્ય-ક્ષમતા બહુત કમ હો ગઈ૤ ''ઘરે બાઇરે'' કા છાયાંકન રાય કે બેટે કી મદદ સે [[1984]] મેં પૂરા હુઆ૤ [[1992]] મેં હૃદય કી દુર્બલતા કે કારણ રાય કા સ્વાસ્થ્ય બહુત બિગડ઼ ગયા, જિસસે વહ કભી ઉબર નહીં પાએ૤ મૃત્યુ સે કુછ હી હફ્તે પહલે ઉન્હેં સમ્માનદાયક અકાદમી પુરસ્કાર દિયા ગયા૤ [[23 અપ્રૈલ]] 1992 કો ઉનકા દેહાન્ત હો ગયા૤ ઇનકી મૃત્યુ હોને પર કોલકાતા શહર લગભગ ઠહર ગયા ઔર હજ઼ારોં લોગ ઇનકે ઘર પર ઇન્હેં શ્રદ્ધાંજલિ દેને આએ૤<ref>{{cite web|author = અમિતાવ ઘોષ|publisher = ડૂમ ઑનલાઇન|url = http://www.doononline.net/pages/info_features/features_spotlights/spotlights/aghosh/ray.htm|title = Satyajit Ray|accessmonthday = [[19 જૂન]]|accessyear = [[2006]]|access-date = 2007-05-17|archive-date = 2005-04-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20050404124235/http://doononline.net/pages/info_features/features_spotlights/spotlights/aghosh/ray.htm|url-status = dead}}</ref> == ફ઼િલ્મેં == {{main|સત્યજિત રાય કી ફ઼િલ્મેં}} === અપુ કે વર્ષ (1950–58) === [[ચિત્ર:Apu_Pather1.jpg|right|thumb|200px|''પથેર પાંચાલી'' મેં અપુ]] <!-- FAIR USE of Image:Apu_Pather1.jpg: see image description page at http://hi.wikipedia.org/wiki/Image:Apu_Pather1.jpg for rationale --> રાય ને નિશ્ચય કર રખા થા કિ ઉનકી પહલી ફ઼િલ્મ બાંગ્લા સાહિત્ય કી પ્રસિદ્ધ [[બિલ્ડુંગ્સરોમાન]] ''પથેર પાંચાલી'' પર આધારિત હોગી, જિસે [[બિભુતિભૂષણ બંદ્યોપાધ્યાય]] ને 1928 મેં લિખા થા૤ ઇસ અર્ધ-આત્મકથાત્મક ઉપન્યાસ મેં એક બંગાલી ગાંવ કે લડ઼કે અપુ કે બડ઼ે હોને કી કહાની હૈ૤ રાય ને લંદન સે ભારત લૌટતે હુએ સમુદ્રયાત્રા કે દૌરાન ઇસ ફ઼િલ્મ કી રૂપરેખા તૈયાર કી૤ ભારત પહુઁચને પર રાય ને એક કર્મીદલ એકત્રિત કિયા જિસમેં કૈમરામૈન [[સુબ્રત મિત્ર]] ઔર કલા નિર્દેશક [[બંસી ચન્દ્રગુપ્તા]] કે અલાવા કિસી કો ફ઼િલ્મોં કા અનુભવ નહીં થા૤ અભિનેતા ભી લગભગ સભી ગૈરપેશેવર થે૤ ફ઼િલ્મ કા છાયાંકન [[1952]] મેં શુરુ હુઆ૤ રાય ને અપની જમાપૂંજી ઇસ ફ઼િલ્મ મેં લગા દી, ઇસ આશા મેં કિ પહલે કુછ શૉટ લેને પર કહીં સે પૈસા મિલ જાએગા, લેકિન ઐસા નહીં હુઆ૤ ''પથેર પાંચાલી'' કા છાયાંકન તીન વર્ષ કે લમ્બે સમય મેં હુઆ — જબ ભી રાય યા નિર્માણ પ્રબંધક [[અનિલ ચૌધરી]] કહીં સે પૈસોં કા જુગાડ઼ કર પાતે થે, તભી છાયાંકન હો પાતા થા૤ રાય ને ઐસે સ્રોતોં સે ધન લેને સે મના કર દિયા જો કથાનક મેં પરિવર્તન કરાના ચાહતે થે યા ફ઼િલ્મ નિર્માતા કા નિરીક્ષણ કરના ચાહતે થે૤ [[1955]] મેં [[પશ્ચિમ બંગાલ]] સરકાર ને ફ઼િલ્મ કે લિએ કુછ ઋણ દિયા જિસસે આખિરકાર ફ઼િલ્મ પૂરી હુઈ૤ સરકાર ને ભી ફ઼િલ્મ મેં કુછ બદલાવ કરાને ચાહે (વે ચાહતે થે કિ અપુ ઔર ઉસકા પરિવાર એક “વિકાસ પરિયોજના” મેં શામિલ હોં ઔર ફ઼િલ્મ સુખાન્ત હો) લેકિન સત્યજિત રાય ને ઇસપર કોઈ ધ્યાન નહીં દિયા૤<ref>{{Harvnb|સેટન|1971|p=95}}</ref> ''પથેર પાંચાલી'' 1955 મેં પ્રદર્શિત હુઈ ઔર બહુત લોકપ્રિય રહી૤ ભારત ઔર અન્ય દેશોં મેં ભી યહ લમ્બે સમય તક સિનેમા મેં લગી રહી૤ ભારત કે આલોચકોં ને ઇસે બહુત સરાહા૤ ''[[દ ટાઇમ્સ ઑફ઼ ઇંડિયા]]'' ને લિખા — “ઇસકી કિસી ઔર ભારતીય સિનેમા સે તુલના કરના નિરર્થક હૈ૤ [...] ''પથેર પાંચાલી'' તો શુદ્ધ સિનેમા હૈ૤”<ref name="set1">{{Harvnb|સેટન|1971|pp=112–15}}</ref> [[સંયુક્ત રાજ્ય અમરીકા|અમરીકા]] મેં લિંડસી એંડરસન ને ફ઼િલ્મ કે બારે મેં બહુત અચ્છી સમીક્ષા લિખી૤<ref name="set1">{{Harvnb|સેટન|1971|pp=112–15}}</ref> લેકિન સભી આલોચક ફ઼િલ્મ કે બારે મેં ઇતને ઉત્સાહિત નહીં થે૤ [[ફ઼્રાંસ્વા ત્રૂફ઼ો]] ને કહા — “ગંવારોં કો હાથ સે ખાના ખાતે હુએ દિખાને વાલી ફ઼િલ્મ મુઝે નહીં દેખની૤”<ref name=filmifunda>{{cite news | author= | url=http://www.telegraphindia.com/1050420/asp/calcutta/story_4634530.asp | title=Filmi Funda Pather Panchali (1955) | publisher=દ ટેલિગ્રાફ઼ | date=[[20 અપ્રૈલ]], [[2005]] | accessmonthday=29 અપ્રૈલ | accessyear=2007 }}</ref> ''[[ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ]]'' કે પ્રભાવશાલી આલોચક બૉજ઼્લી ક્રાઉથર ને ભી ''પથેર પાંચાલી'' કે બારે મેં બહુત બુરી સમીક્ષા લિખી૤ ઇસકે બાવજૂદ યહ ફ઼િલ્મ અમરીકા મેં બહુત સમય તક ચલી૤ રાય કી અગલી ફ઼િલ્મ ''અપરાજિતો'' કી સફલતા કે બાદ ઇનકા અન્તરરાષ્ટ્રીય કૈરિયર પૂરે જોર-શોર સે શુરુ હો ગયા૤ ઇસ ફ઼િલ્મ મેં એક નવયુવક (અપુ) ઔર ઉસકી માઁ કી આકાંક્ષાઓં કે બીચ અક્સર હોને વાલે ખિંચાવ કો દિખાયા ગયા હૈ૤ [[મૃણાલ સેન]] ઔર [[ઋત્વિક ઘટક]] સહિત કઈ આલોચક ઇસે પહલી ફ઼િલ્મ સે બેહતર માનતે હૈં૤ ''અપરાજિતો'' કો [[વેનિસ ફ઼િલ્મોત્સવ]] મેં સ્વર્ણ સિંહ (Golden Lion) સે પુરસ્કૃત કિયા ગયા૤ અપુ ત્રયી પૂરી કરને સે પહલે રાય ને દો ઔર ફ઼િલ્મેં બનાઈં — હાસ્યપ્રદ ''પારશ પત્થર'' ઔર [[જંમીદાર|જંમીદારોં]] કે પતન પર આધારિત ''[[જલસાઘર]]''૤ ''જલસાઘર'' કો ઇનકી સબસે મહત્ત્વપૂર્ણ કૃતિયોં મેં ગિના જાતા હૈ૤<ref name="malcolm1">{{cite web | author = મૈલ્કમ ડી. | publisher = ગાર્ડિયન.કો.યૂકે | url=http://film.guardian.co.uk/Century_Of_Films/Story/0,,36064,00.html | title=Satyajit Ray: The Music Room | accessmonthday=[[19 જૂન]] | accessyear=[[2006]] }}</ref> ''અપરાજિતો'' બનાતે હુએ રાય ને ત્રયી બનાને કા વિચાર નહીં કિયા થા, લેકિન [[વેનિસ]] મેં ઉઠે એક પ્રશ્ન કે બાદ ઉન્હેં યહ વિચાર અચ્છા લગા૤<ref>{{Harvnb|વુડ|1972|p=61}}</ref> ઇસ શૃંખલા કી અન્તિમ કડ઼ી ''અપુર સંસાર'' [[1959]] મેં બની૤ રાય ને ઇસ ફ઼િલ્મ મેં દો નએ અભિનેતાઓં, [[સૌમિત્ર ચટર્જી]] ઔર [[શર્મિલા ટૈગોર]], કો મૌકા દિયા૤ ઇસ ફ઼િલ્મ મેં અપુ કોલકાતા કે એક સાધારણ મકાન મેં ગરીબી મેં રહતા હૈ ઔર અપર્ણા કે સાથ વિવાહ કર લેતા હૈ, જિસકે બાદ ઇન્હેં કઈ કઠિનાઇયોં કા સામના કરના પડ઼તા હૈ૤ પિછલી દો ફ઼િલ્મોં કી તરહ હી કુછ આલોચક ઇસે ત્રયી કી સબસે બઢ઼િયા ફ઼િલ્મ માનતે હૈં (રાબિન વુડ ઔર [[અપર્ણા સેન]])૤<ref>{{Harvnb|વુડ|1972}}</ref> જબ એક બંગાલી આલોચક ને અપુર સંસાર કી કઠોર આલોચના કી તો રાય ને ઇસકે પ્રત્યુત્તર મેં એક લમ્બા લેખ લિખા૤<ref>રાય ને {{Harvnb|રાય|1993|p=13}} મેં ઇસકા વર્ણન કિયા હૈ૤</ref> === ''દેવી'' સે ''ચારુલતા'' તક (1959–64) === [[ચિત્ર:Charulata1.jpg|right|thumb|200px|અમલ કો નિહારતે હુએ ચારુલતા]] ઇસ અવધિ મેં રાય ને કઈ વિષયોં પર ફ઼િલ્મેં બનાઈં, જિનમેં શામિલ હૈં, [[બ્રિટિશ રાજ|બ્રિટિશ કાલ]] પર આધારિત ''[[દેવી (1960 ફ઼િલ્મ)|દેવી]]'' (''દેબી''), [[રવીન્દ્રનાથ ઠાકુર]] પર એક વૃત્તચિત્ર, હાસ્યપ્રદ ફ઼િલ્મ ''[[મહાપુરુષ]]'' (''મહાપુરુષ'') ઔર મૌલિક કથાનક પર આધારિત ઇનકી પહલી ફ઼િલ્મ ''કંચનજંઘા'' (''કાઞ્ચનજઙ્ઘા'')૤ ઇસી દૌરાન ઇન્હોને કઈ ઐસી ફ઼િલ્મેં બનાઈં, જિન્હેં સાથ મિલાકર ભારતીય સિનેમા મેં સ્ત્રિયોં કા સબસે ગહરા ચિત્રાંકન માના જાતા હૈ૤<ref name="kael1">{{cite web | author = પાલોપોલી એસ | publisher = મેટ્રોએક્ટિવ.કૉમ | url=http://www.metroactive.com/papers/cruz/10.08.03/apu-0341.html | title=Ghost 'World' | accessmonthday=[[19 જૂન]] | accessyear=[[2006]] }}</ref> ''અપુર સંસાર'' કે બાદ રાય કી પહલી ફ઼િલ્મ થી ''દેવી'', જિસમેં ઇન્હોંને [[હિંદુ ધર્મ|હિંદુ સમાજ]] મેં [[અંધવિશ્વાસ]] કે વિષય કો ટટોલા હૈ૤ શર્મિલા ટૈગોર ને ઇસ ફ઼િલ્મ કે મુખ્ય પાત્ર દયામયી કી ભૂમિકા નિભાઈ, જિસે ઉસકે સસુર [[કાલી]] કા અવતાર માનતે હૈં૤ રાય કો ચિન્તા થી કિ ઇસ ફ઼િલ્મ કો સેંસર બોર્ડ સે શાયદ સ્વીકૃતિ નહીં મિલે, યા ઉન્હે કુછ દૃશ્ય કાટને પડ઼ેં, લેકિન ઐસા નહીં હુઆ૤ [[1961]] મેં પ્રધાનમંત્રી જવાહર લાલ નેહરુ કે આગ્રહ પર રાય ને ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ઠાકુર કી જન્મ શતાબ્દી કે અવસર પર ઉનકે જીવન પર [[રવીન્દ્રનાથ ટૈગોર (ફ઼િલ્મ)|એક વૃત્તચિત્ર]] બનાયા૤ ઠાકુર કે જીવન કા ફ઼િલ્માંકન બહુત કમ હી હુઆ થા, ઇસલિએ રાય કો મુખ્યતઃ સ્થિર ચિત્રોં કા પ્રયોગ કરના પડ઼ા, જિસમેં ઉનકે અનુસાર તીન ફ઼ીચર ફ઼િલ્મોં જિતના પરિશ્રમ હુઆ૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|p=277}}</ref> ઇસી સાલ મેં રાય ને [[સુભાષ મુખોપાધ્યાય]] ઔર અન્ય લેખકોં કે સાથ મિલકર બચ્ચોં કી પત્રિકા [[સન્દેશ (પત્રિકા)|સન્દેશ]] કો પુનર્જીવિત કિયા૤ ઇસ પત્રિકા કી શુરુઆત ઇનકે દાદા ને શુરુ કી થી ઔર બહુત સમય સે રાય ઇસકે લિએ ધન જમા કરતે આ રહે થે૤<ref>{{Harvnb|સેટન|1971|p=189}}</ref> સન્દેશ કા બાંગ્લા મેં દોતરફા મતલબ હૈ — એક ખ઼બર ઔર દૂસરા મિઠાઈ૤ પત્રિકા કો ઇસી મૂલ વિચાર પર બનાયા ગયા — શિક્ષા કે સાથ-સાથ મનોરંજન૤ રાય શીઘ્ર હી ખ઼ુદ પત્રિકા મેં ચિત્ર બનાને લગે ઔર બચ્ચોં કે લિયે કહાનિયાઁ ઔર નિબન્ધ લિખને લગે૤ આને વાલે વર્ષોં મેં લેખન ઇનકી જીવિકા કા પ્રમુખ સાધન બન ગયા૤ [[1962]] મેં રાય ને ''કાઁચનજંઘા'' કા નિર્દેશન કિયા, જિસમેં પહલી બાર ઇન્હોંને મૌલિક કથાનક પર રંગીન છાયાંકન કિયા૤ ઇસ ફ઼િલ્મ મેં એક ઉચ્ચ વર્ગ કે પરિવાર કી કહાની હૈ જો [[દાર્જીલિંગ]] મેં એક દોપહર બિતાતે હૈં, ઔર પ્રયાસ કરતે હૈં કિ સબસે છોટી બેટી કા વિવાહ લંદન મેં પઢ઼ે એક કમાઊ ઇંજીનિયર કે સાથ હો જાએ૤ શુરૂ મેં ઇસ ફ઼િલ્મ કો એક વિશાલ હવેલી મેં ચિત્રાંકન કરને કા વિચાર થા, લેકિન બાદ મેં રાય ને નિર્ણય કિયા કિ દાર્જીલિંગ કે વાતાવરણ ઔર પ્રકાશ વ ધુંધ કે ખેલ કા પ્રયોગ કરકે કથાનક કે ખિંચાવ કો પ્રદર્શિત કિયા જાએ૤ રાય ને હંસી મેં એક બાર કહા કિ ઉનકી ફ઼િલ્મ કા છાયાંકન કિસી ભી રોશની મેં હો સકતા થા, લેકિન ઉસી સમય દાર્જીલિંગ મેં મૌજૂદ એક વ્યાવસાયિક ફ઼િલ્મ દલ એક ભી દૃશ્ય નહીં શૂટ કર પાયા ક્યોંકિ ઉન્હોને કેવલ ધૂપ મેં હી શૂટિંગ કરની થી૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|p=142}}</ref> [[1964]] મેં રાય ને ''[[ચારુલતા]]'' (''ચારુલતા'') ફ઼િલ્મ બનાઈ જિસે બહુત સે આલોચક ઇનકી સબસે નિષ્ણાત ફ઼િલ્મ માનતે હૈ૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|p=157}}</ref> યહ ઠાકુર કી લઘુકથા ''નષ્ટનીડ઼'' પર આધારિત હૈ૤ ઇસમેં 19વીં શતાબ્દી કી એક અકેલી સ્ત્રી કી કહાની હૈ જિસે અપને દેવર અમલ સે પ્રેમ હોને લગતા હૈ૤ ઇસે રાય કી સર્વોત્કૃષ્ટ કૃતિ માના જાતા હૈ૤ રાય ને ખુદ કહા કિ ઇસમેં સબસે કમ ખામિયાઁ હૈં, ઔર યહી એક ફ઼િલ્મ હૈ જિસે વે મૌકા મિલને પર બિલકુલ ઇસી તરહ દોબારા બનાએંગે૤<ref name="slant">{{cite web | author = એંટની જે | publisher = સ્લાંટ મૈગજ઼ીન | url=http://www.slantmagazine.com/film/film_review.asp?ID=1080 | title=Charulata| accessmonthday=[[19 જૂન]] | accessyear=[[2006]] }}</ref> ચારુ કે રૂપ મેં [[માધવી મુખર્જી]] કે અભિનય ઔર સુબ્રત મિત્ર ઔર બંસી ચન્દ્રગુપ્તા કે કામ કો બહુત સરાહા ગયા હૈ૤ ઇસ કાલ કી અન્ય ફ઼િલ્મેં હૈં: ''મહાનગર'', ''તીન કન્યા'', ''અભિયાન'', ''કાપુરુષ'' (કાયર) ઔર ''મહાપુરુષ''૤ === નઈ દિશાએઁ (1965-1982) === ''ચારુલતા'' કે બાદ કે કાલ મેં રાય ને વિવિધ વિષયોં પર આધારિત ફ઼િલ્મેં બનાઈં, જિનમેં શામિલ હૈં, [[કલ્પનાકથા|કલ્પનાકથાએઁ]], [[વિજ્ઞાનકથા|વિજ્ઞાનકથાએઁ]], [[ગુપ્તચર કથા|ગુપ્તચર કથાએઁ]] ઔર [[ઇતિહાસ|ઐતિહાસિક]] નાટક૤ રાય ને ફ઼િલ્મોં મેં નયી તકનીકોં પર પ્રયોગ કરના ઔર ભારત કે સમકાલીન વિષયોં પર ધ્યાન દેના શુરુ કિયા૤ ઇસ કાલ કી પહલી મુખ્ય ફ઼િલ્મ થી ''[[નાયક]]'' (''નાય઼ક''), જિસમેં એક ફ઼િલ્મ અભિનેતા ([[ઉત્તમ કુમાર]]) રેલ મેં સફર કરતે હુએ એક મહિલા પત્રકાર (શર્મિલા ટૈગોર) સે મિલતા હૈ૤ 24 ઘણ્ટે કી ઘટનાઓં પર આધારિત ઇસ ફ઼િલ્મ મેં ઇસ પ્રસિદ્ધ અભિનેતા કે મનોવિજ્ઞાન કા અન્વેષણ કિયા ગયા હૈ૤ બર્લિન મેં ઇસ ફ઼િલ્મ કો આલોચક પુરસ્કાર મિલા, લેકિન અન્ય પ્રતિક્રિયાએઁ અધિક ઉત્સાહપૂર્ણ નહીં રહીં૤<ref>{{Harvnb|દાસગુપ્ત|1996|p=91}}</ref> [[1967]] મેં રાય ને એક ફ઼િલ્મ કા કથાનક લિખા, જિસકા નામ હોના થા ''દ એલિયન'' (''The Alien'', દૂરગ્રહવાસી)૤ યહ ઇનકી લઘુકથા ''બાઁકુબાબુર બંધુ'' (''બાઁકુબાબુર બન્ધુ'', બાઁકુ બાબુ કા દોસ્ત) પર આધારિત થી જિસે ઇન્હોંને ''સંદેશ'' (''સન્દેશ'') પત્રિકા કે લિએ 1962 મેં લિખા થા૤ ઇસ અમરીકા-ભારત સહ-નિર્માણ પરિયોજના કી નિર્માતા [[કોલમ્બિયા પિક્ચર્સ]] નામક કમ્પની થી૤ [[પીટર સેલર્સ]] ઔર [[માર્લન બ્રૈંડો]] કો ઇસકી મુખ્ય ભૂમિકાઓં કે લિએ ચુના ગયા૤ રાય કો યહ જાનકર આશ્ચર્ય હુઆ કિ ઉનકે કથાનક કે પ્રકાશનાધિકાર કો કિસી ઔર ને હડ઼પ લિયા થા૤ બ્રૈંડો બાદ મેં ઇસ પરિયોજના સે નિકલ ગએ ઔર રાય કા ભી ઇસ ફ઼િલ્મ સે મોહ-ભંગ હો ગયા૤<ref name=IMDbRay> {{cite web | author= ન્યૂમૈન પી | publisher=ઇંટરનેટ મૂવી ડેટાબેસ ઇંકૉર્પોરેશન | url=http://www.imdb.com/name/nm0006249/bio | title=Biography for Satyajit Ray | accessmonthday=[[29 અપ્રૈલ]] | accessyear=[[2006]] }}</ref><ref>{{cite web | publisher=સત્યજિત રાય સોસાયટી | url=http://www.worldofray.com/raysfilmography/unmaderay.aspx | title=The Unmade Ray | accessmonthday=[[4 નવંબર]] | accessyear=[[2006]] | access-date=2007-05-17 | archive-date=2006-11-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061108060113/http://www.worldofray.com/raysfilmography/unmaderay.aspx | url-status=dead }}</ref> કોલમ્બિયા ને 1970 ઔર 80 કે દશકોં મેં કઈ બાર ઇસ પરિયોજના કો પુનર્જીવિત કરને કા પ્રયાસ કિયા લેકિન બાત કભી આગે નહીં બઢ઼ી૤ રાય ને ઇસ પરિયોજના કી અસફલતા કે કારણ 1980 કે એક ''સાઇટ એણ્ડ સાઉંડ'' (''Sight & Sound'') પ્રારૂપ મેં ગિનાએ હૈં, ઔર અન્ય વિવરણ ઇનકે આધિકારિક જીવની લેખક [[એંડ્રૂ રૉબિનસન]] ને ''[[દ ઇનર આઇ]]'' (''The Inner Eye'', અન્તર્દૃષ્ટિ) મેં દિયે હૈં૤ જબ 1982 મેં [[ઈ.ટી. દ એક્સ્ટ્રા-ટેર્રેસ્ટ્રિયલ|ઈ.ટી. ફ઼િલ્મ]] પ્રદર્શિત હુઈ તો રાય ને અપને કથાનક ઔર ઇસ ફ઼િલ્મ મેં કઈ સમાનતાએઁ દેખીં૤ રાય કા વિશ્વાસ થા કિ [[સ્ટીવન સ્પીલબર્ગ]] કી યહ ફ઼િલ્મ ઉનકે કથાનક કે બિના સમ્ભવ નહીં થી (હાલાંકિ સ્પીલબર્ગ ઇસકા ખણ્ડન કરતે હૈં)૤<ref name=UCSCcurrents>{{cite news | author=ન્યૂમૈન જે | url=http://www.ucsc.edu/currents/01-02/09-17/ray.html | title=Satyajit Ray Collection receives Packard grant and lecture endowment | publisher=યૂસી સાંતા ક્રૂજ઼ કરેંટ્સ ઑનલાઇન | date=[[17 સિતંબર]] [[2001]] | accessmonthday=29 અપ્રૈલ | accessyear=2006 | access-date=2007-05-17 | archive-date=2005-11-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20051104203511/http://www.ucsc.edu/currents/01-02/09-17/ray.html | url-status=dead }}</ref> 1969 મેં રાય ને વ્યાવસાયિક રૂપ સે અપની સબસે સફલ ફ઼િલ્મ બનાઈ — ''[[ગુપી ગાઇન બાઘા બાઇન]]'' (''ગુપિ ગાઇન બાઘા બાઇન'', ગુપી ગાએ બાઘા બજાએ)૤ યહ સંગીતમય ફ઼િલ્મ ઇનકે દાદા દ્વારા લિખી એક કહાની પર આધારિત હૈ૤ ગાયક ગૂપી ઔર ઢોલી બાઘા કો ભૂતોં કા રાજા તીન વરદાન દેતા હૈ, જિનકી મદદ સે વે દો પડ઼ોસી દેશોં મેં હોને વાલે યુદ્ધ કો રોકતે હૈં૤ યહ રાય કે સબસે ખર્ચીલે ઉદ્યમોં મેં સે થી ઔર ઇસકે લિએ પૂંજી બહુત મુશ્કિલ સે મિલી૤ રાય કો આખિરકાર ઇસે રંગીન બનાને કા વિચાર ત્યાગના પડ઼ા૤<ref>{{Harvnb|સેટન|1971|pp=291-297}}</ref> રાય કી અગલી ફ઼િલ્મ થી ''અરણ્યેર દિનરાત્રિ'' (''અરણ્યેર દિનરાત્રિ'', જંગલ મેં દિન-રાત), જિસકી સંગીત-સંરચના ''ચારુલતા'' સે ભી જટિલ માની જાતી હૈ૤<ref>{{Harvnb|વુડ|1972|p=13}}</ref> ઇસમેં ચાર ઐસે નવયુવકોં કી કહાની હૈ જો છુટ્ટી મનાને જંગલ મેં જાતે હૈં૤ ઇસમેં [[સિમી ગરેવાલ]] ને એક જંગલી જાતિ કી ઔરત કી ભૂમિકા નિભાઈ હૈ૤ આલોચક ઇસે ભારતીય [[મધ્યમ વર્ગ]] કી માનસિકતા કી છવિ માનતે હૈં૤ ઇસકે બાદ રાય ને સમસામયિક બંગાલી વાસ્તવિકતા પર ધ્યાન દેના શુરુ કિયા૤ બંગાલ મેં ઉસ સમય [[નક્સલવાદ|નક્સલવાદી]] ક્રાંતિ જોર પકડ઼ રહી થી૤ ઐસે સમય મેં નવયુવકોં કી માનસિકતા કો લેકર ઇન્હોંને ''કલકત્તા ત્રયી'' કે નામ સે જાને વાલી તીન ફ઼િલ્મેં બનાઈં — ''[[પ્રતિદ્વંદ્વી]]'' (''પ્રતિદ્બન્દ્બી'') (1970), ''[[સીમાબદ્ધ]]'' (''સીમાબદ્ધ'') (1971) ઔર ''[[જનઅરણ્ય]]'' (''જનઅરણ્ય'') (1975)૤ ઇન તીનોં ફ઼િલ્મોં કી કલ્પના અલગ-અલગ હુઈ લેકિન ઇનકે વિષય સાથ મિલાકર એક ત્રયી કા રૂપ લેતે હૈં૤ ''પ્રતિદ્વંદ્વી'' એક આદર્શવાદી નવયુવક કી કહાની હૈ જો સમાજ સે મોહ-ભંગ હોને પર ભી અપને આદર્શ નહીં ત્યાગતા હૈ૤ ઇસમેં રાય ને કથા-વર્ણન કી એક નયી શૈલી અપનાઈ, જિસમેં ઇન્હોંને નેગેટિવ મેં દૃશ્ય, સ્વપ્ન દૃશ્ય ઔર આકસ્મિક ફ઼્લૈશ-બૈક કા ઉપયોગ કિયા૤ ''જનઅરણ્ય'' ફ઼િલ્મ મેં એક નવયુવક કી કહાની હૈ જો જીવિકા કમાને કે લિએ ભ્રષ્ટ રાહોં પર ચલને લગતા હૈ૤ ''સીમાબદ્ધ'' મેં એક સફલ યુવક અધિક ધન કમાને કે લિએ અપની નૈતિકતા છોડ઼ દેતા હૈ૤ રાય ને 1970 કે દશક મેં અપની દો લોકપ્રિય કહાનિયોં — ''[[સોનાર કેલ્લા]]'' (''સોનાર કેલ્લા'', સ્વર્ણ કિલા) ઔર ''[[જૉય બાબા ફેલુનાથ]]'' (''જય઼ બાબા ફેલુનાથ'') — કા ફ઼િલ્માંકન કિયા૤ દોનોં ફ઼િલ્મેં બચ્ચોં ઔર બડ઼ોં દોનોં મેં બહુત લોકપ્રિય રહીં૤<ref>{{Harvnb|રશદી|1992}}</ref> રાય ને [[બાંગ્લાદેશ મુક્તિ યુદ્ધ]] પર ભી એક ફ઼િલ્મ બનાને કી સોચી, લેકિન બાદ મેં યહ વિચાર ત્યાગ દિયા ક્યોંકિ ઉન્હેં રાજનીતિ સે અધિક શરણાર્થિયોં કે પલાયન ઔર હાલત કો સમઝને મેં અધિક રુચિ થી૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|p=206}}</ref> [[1977]] મેં રાય ને [[મુંશી પ્રેમચન્દ]] કી કહાની પર આધારિત ''[[શતરંજ કે ખિલાડ઼ી]]'' ફ઼િલ્મ બનાઈ૤ યહ [[ઉર્દૂ ભાષા]] કી ફ઼િલ્મ [[1857 કા પ્રથમ ભારતીય સ્વતન્ત્રતા સંગ્રામ|1857 કે ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામ]] કે એક વર્ષ પહલે [[અવધ]] રાજ્ય મેં [[લખનઊ]] શહર મેં કેન્દ્રિત હૈ૤ ઇસમેં ભારત કે ગુલામ બનને કે કારણોં પર પ્રકાશ ડાલા ગયા હૈ૤ ઇસમેં [[બૉલીવુડ]] કે બહુત સે સિતારોં ને કામ કિયા, જિનમેં પ્રમુખ હૈં — [[સંજીવ કુમાર]], [[સઈદ જાફ઼રી]], [[અમજદ ખ઼ાન]], [[શબાના આજ઼મી]], [[વિક્ટર બૈનર્જી]] ઔર [[રિચર્જ એટનબરો]]૤ [[1980]] મેં રાય ને ''ગુપી ગાઇન બાઘા બાઇન'' કી કહાની કો આગે બઢ઼ાતે હુએ ''[[હીરક રાજ]]'' નામક ફ઼િલ્મ બનાઈ જિસમેં હીરે કે રાજા કા રાજ્ય [[ઇંદિરા ગાંધી]] કે [[આપાતકાલ]] કે દૌરાન કે ભારત કી ઓર ઇંગિત કરતા હૈ૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|pp=188-189}}</ref> ઇસ કાલ કી દો અન્ય ફ઼િલ્મેં થી — લઘુ ફ઼િલ્મ ''પિકૂર ડાયરી'' (પિકૂ કી દૈનન્દિની) યા ''પિકુ'' ઔર ઘંટે-ભર લમ્બી હિન્દી ફ઼િલ્મ ''સદ્ગતિ''૤ === અન્તિમ કાલ (1983–1992) === [[ચિત્ર:Sukumar.gif|thumb|150px|સત્યજિત રાય કે પિતા સુકુમાર રાય, જિન કે જીવન પર સત્યજિત ને 1987 મેં એક વૃત્તચિત્ર બનાયા૤]] રાય બહુત સમય સે ઠાકુર કે ઉપન્યાસ ''[[ઘરે બાઇરે]]'' પર આધારિત [[ઘરે બાઇરે (ફ઼િલ્મ)|ફ઼િલ્મ]] બનાને કી સોચ રહે થે૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|pp=66-67}}</ref> બીમારી કી વજહ સે ઇસમેં કુછ ભાગ ઉત્કૃષ્ટ નહીં હૈં, લેકિન ફ઼િલ્મ કો સરાહના બહુત મિલી૤ [[1987]] મેં ઉન્હોંને અપને પિતા સુકુમાર રાય કે જીવન પર એક વૃત્તચિત્ર બનાયા૤ રાય કી આખિરી તીન ફ઼િલ્મેં ઉનકી બીમારી કે કારણ મુખ્યતઃ આન્તરિક સ્થાનોં મેં શૂટ હુઈં ઔર ઇસ કારણ સે એક વિશિષ્ટ શૈલી કા અનુસરણ કરતી હૈં૤ ઇનમેં સંવાદ અધિક હૈ ઔર ઇન્હેં રાય કી બાકી ફ઼િલ્મોં સે નિમ્ન શ્રેણી મેં રખા જાતા હૈ૤ ઇનમેં સે પહલી, ''[[ગણશત્રુ]]'' (''ગણશત્રુ''), [[હેનરિક ઇબસન]] કે પ્રખ્યાત નાટક ''[[એન એનિમી ઑફ઼ દ પીપલ]]'' પર આધારિત હૈ, ઔર ઇન તીનોં મેં સે સબસે કમજોર માની જાતી હૈ૤<ref>{{Harvnb|દાસગુપ્ત|1996|p=134}}</ref> [[1990]] કી ફ઼િલ્મ ''[[શાખા પ્રશાખા]]'' (''શાખા પ્રશાખા'') મેં રાય ને અપની પુરાની ગુણવત્તા કુછ વાપિસ પ્રાપ્ત કી૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|p=353}}</ref> ઇસમેં એક બૂઢ઼ે આદમી કી કહાની હૈ, જિસને અપના પૂરા જીવન ઈમાનદારી સે બિતાયા હોતા હૈ, લેકિન અપને તીન બેટોં કે ભ્રષ્ટ આચરણ કા પતા લગને પર ઉસે કેવલ અપને ચૌથે, માનસિક રૂપ સે બીમાર, બેટે કી સંગત રાસ આતી હૈ૤ રાય કી અંતિમ ફ઼િલ્મ ''[[આગન્તુક]]'' (''આગન્તુક'') કા માહૌલ હલ્કા હૈ લેકિન વિષય બહુત ગૂઢ઼ હૈ૤ ઇસમેં એક ભૂલા-બિસરા મામા અપની ભાંજી સે અચાનક મિલને આ પહુઁચતા હૈ, તો ઉસકે આને કે વાસ્તવિક કારણ પર શંકા કી જાને લગતી હૈ૤ === ફ઼િલ્મ કૌશલ === સત્યજિત રાય માનતે થે કિ કથાનક લિખના નિર્દેશન કા અભિન્ન અંગ હૈ૤ યહ એક કારણ હૈ જિસકી વજહ સે ઉન્હોંને પ્રારંભ મેં બાંગ્લા કે અતિરિક્ત કિસી ભી ભાષા મેં ફ઼િલ્મ નહીં બનાઈ૤ અન્ય ભાષાઓં મેં બની ઇનકી દોનોં ફ઼િલ્મોં કે લિએ ઇન્હોંને પહલે અંગ્રેજી મેં કથાનક લિખા, જિસે ઇનકે પર્યવેક્ષણ મેં અનુવાદકોં ને હિન્દી યા ઉર્દૂ મેં ભાષાંતરિત કિયા૤ રાય કે કલા નિર્દેશક બંસી ચન્દ્રગુપ્તા કી દૃષ્ટિ ભી રાય કી તરહ હી પૈની થી૤ શુરુઆતી ફ઼િલ્મોં પર ઇનકા પ્રભાવ ઇતના મહત્ત્વપૂર્ણ થા કિ રાય કથાનક પહલે અંગ્રેજી મેં લિખતે થે તાકિ બાંગ્લા ન જાનને વાલે ચન્દ્રગુપ્તા ઉસે સમઝ સકેં૤ શુરુઆતી ફ઼િલ્મોં કે છાયાંકન મેં સુબ્રત મિત્ર કા કાર્ય બહુત સરાહા જાતા હૈ, ઔર આલોચક માનતે હૈં કિ અનબન હોને કે બાદ જબ મિત્ર ચલે ગએ તો રાય કી ફ઼િલ્મોં કે ચિત્રાંકન કા સ્તર ઘટ ગયા૤<ref>{{Harvnb|દાસગુપ્ત|1996|p=91}}</ref> રાય ને મિત્ર કી બહુત પ્રશંસા કી, લેકિન રાય ઇતની એકાગ્રતા સે ફિલ્મેં બનાતે થે કિ ''ચારુલતા'' કે બાદ સે રાય કૈમરા ખુદ હી ચલાને લગે, જિસકે કારણ મિત્ર ને 1966 સે રાય કે લિએ કામ કરના બંદ કર દિયા૤ મિત્ર ને બાઉંસ-પ્રકાશ કા સર્વપ્રથમ પ્રયોગ કિયા જિસમેં વે પ્રકાશ કો કપડ઼ે પર સે ઉછાલ કર વાસ્તવિક પ્રતીત હોને વાલા પ્રકાશ રચ લેતે થે૤ રાય ને અપને કો [[ફ઼્રાંસીસી નવ તરંગ]] કે [[જ઼ાઁ-લુક ગૉડાર]] ઔર [[ફ઼્રાંસ્વા ત્રૂફ઼ો]] કા ભી ઋણી માનતે થે, જિનકે નએ તકનીકી ઔર સિનેમા પ્રયોગોં કા ઉપયોગ રાય ને અપની ફ઼િલ્મોં મેં કિયા૤<ref name=abhijitsen>{{cite web | author = સેન એ | publisher = પરબાસ | url=http://www.parabaas.com/satyajit/articles/pAbhijit.html | title=Western Influences on Satyajit Ray | accessmonthday=[[29 અપ્રૈલ]] | accessyear=[[2006]] }}</ref> હાલાંકિ [[દુલાલ દત્તા]] રાય કે નિયમિત ફ઼િલ્મ સંપાદક થે, રાય અક્સર સંપાદન કે નિર્ણય ખુદ હી લેતે થે, ઔર દત્તા બાકી કામ કરતે થે૤ વાસ્તવ મેં આર્થિક કારણોં સે ઔર રાય કે કુશલ નિયોજન સે સંપાદન અક્સર કૈમરે પર હી હો જાતા થા૤ શુરુ મેં રાય ને અપની ફ઼િલ્મોં કે સંગીત કે લિએ લિએ [[રવિ શંકર]], [[વિલાયત ખ઼ાઁ]] ઔર [[અલી અક઼બર ખ઼ાઁ]] જૈસે [[ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત|ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતજ્ઞોં]] કે સાથ કામ કિયા, લેકિન રાય કો લગને લગા કિ ઇન સંગીતજ્ઞોં કો ફ઼િલ્મ સે અધિક સંગીત કી સાધના મેં અધિક રુચિ હૈ૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|pp=315-318}}</ref> સાથ હી રાય કો [[પાશ્ચાત્ય સંગીત]] કા ભી જ્ઞાન થા જિસકા પ્રયોગ વહ ફ઼િલ્મોં મેં કરના ચાહતે થે૤ ઇન કારણોં સે ''તીન કન્યા'' (''તિન કન્યા'') કે બાદ સે ફ઼િલ્મોં કા સંગીત ભી રાય ખુદ હી રચને લગે૤ રાય ને વિભિન્ન પૃષ્ઠભૂમિ વાલે અભિનેતાઓં કે સાથ કામ કિયા, જિનમેં સે કુછ વિખ્યાત સિતારે થે, તો કુછ ને કભી ફ઼િલ્મ દેખી તક નહીં થી૤<ref>{{Harvnb|રાય|1994|p=100}}</ref> રાય કો બચ્ચોં કે અભિનય કે નિર્દેશન કે લિએ બહુત સરાહા ગયા હૈ, વિશેષત: અપુ એવં દુર્ગા (''પાથેર પાંચાલી''), રતન (''પોસ્ટમાસ્ટર'') ઔર મુકુલ (''સોનાર કેલ્લા'')૤ અભિનેતા કે કૌશલ ઔર અનુભવ કે અનુસાર રાય કા નિર્દેશન કભી ન કે બરાબર હોતા થા (''આગન્તુક'' મેં [[ઉત્પલ દત્ત]]) તો કભી વે અભિનેતાઓં કો કઠપુતલિયોં કી તરહ પ્રયોગ કરતે થે (અપર્ણા કી ભૂમિકા મેં શર્મિલા ટૈગોર)૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|p=307}}</ref> === સમીક્ષા એવં પ્રતિક્રિયા === રાય કી કૃતિયોં કો માનવતા ઔર સમષ્ટિ સે ઓત-પ્રોત કહા ગયા હૈ૤ ઇનમેં બાહરી સરલતા કે પીછે અક્સર ગહરી જટિલતા છિપી હોતી હૈ૤<ref name="malcolm2">{{cite web | author = મૈલ્કમ ડી | publisher = ગાર્ડિયન.કો.યૂકે | url=http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,4120,708691,00.html | title=The universe in his backyard| accessmonthday=[[15 ફરવરી]] | accessyear=[[2007]] }}</ref><ref name="sragrow">{{cite web | author=સ્વાગ્રો એમ | publisher=દ એટલૈંટિક મન્થલી | url=http://satyajitray.ucsc.edu/articles/sragow.html | title=An Art Wedded to Truth | accessmonthday=[[15 ફરવરી]] | accessyear=[[2007]] | access-date=2007-05-17 | archive-date=2009-04-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090412212046/http://satyajitray.ucsc.edu/articles/sragow.html | url-status=dead }}</ref> ઇનકી કૃતિયોં કો અન્યાન્ય શબ્દોં મેં સરાહા ગયા હૈ૤ અકિરા કુરોસાવા ને કહા, “રાય કા સિનેમા ન દેખના ઇસ જગત મેં સૂર્ય યા ચન્દ્રમા કો દેખે બિના રહને કે સમાન હૈ૤” આલોચકોં ને ઇનકી કૃતિયોં કો અન્ય કઈ કલાકારોં સે તુલના કી હૈ — [[અંટોન ચેખ઼ફ઼]], [[જ઼ાઁ રન્વાર]], [[વિટ્ટોરિયો દે સિકા]], [[હૉવાર્ડ હૉક્સ]], [[મોત્સાર્ત]], યહાઁ તક કિ [[વિલિયમ શેક્સપિયર|શેક્સપિયર]] કે સમતુલ્ય પાયા ગયા હૈ૤<ref>{{Harvnb|વુડ|1972}}</ref><ref>{{cite web | author=એબર્ટ આર | publisher=સનટાઇમ્સ.કૉમ | url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19990117/REVIEWS08/401010342/1023 | title=The Music Room (1958) | accessmonthday=[[29 અપ્રૈલ]] | accessyear=[[2006]] | access-date=2021-12-26 | archive-date=2005-12-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20051226145349/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19990117%2FREVIEWS08%2F401010342%2F1023 | url-status=dead }}</ref> [[નાઇપૉલ]] ને ''શતરંજ કે ખિલાડ઼ી'' કે એક દૃશ્ય કી તુલના શેક્સપિયર કે નાટકોં સે કી હૈ – “કેવલ તીન સૌ શબ્દ બોલે ગએ, લેકિન ઇતને મેં હી અદ્ભુત ઘટનાએઁ હો ગઈં!”<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|p=246}}</ref> જિન આલોચકોં કો રાય કી ફ઼િલ્મેં સુરુચિપૂર્ણ નહીં લગતીં, વે ભી માનતે હૈં કિ રાય એક સમ્પૂર્ણ સંસ્કૃતિ કી છવિ ફ઼િલ્મ પર ઉતારને મેં અદ્વિતીય થે૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2005|pp=13-14}}</ref> રાય કી આલોચના મુખ્યતઃ ઇનકી ફ઼િલ્મોં કી ગતિ કો લેકર કી જાતી હૈ૤ આલોચક કહતે હૈં કિ યે એક “રાજસી ઘોંઘે” કી ગતિ સે ચલતી હૈં૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|p=157}}</ref> રાય ને ખુદ માના કિ વે ઇસ ગતિ કે બારે મેં કુછ નહીં કર સકતે, લેકિન કુરોસાવા ને ઇનકા પક્ષ લેતે હુએ કહા, “ઇન્હેં ધીમા નહીં કહા જા સકતા૤ યે તો વિશાલ નદી કી તરહ શાન્તિ સે બહતી હૈં૤” ઇસકે અતિરિક્ત કુછ આલોચક ઇનકી માનવતા કો સાદા ઔર ઇનકે કાર્યોં કો આધુનિકતા-વિરોધી માનતે હૈં ઔર કહતે હૈં કિ ઇનકી ફ઼િલ્મોં મેં અભિવ્યક્તિ કી નઈ શૈલિયાઁ નહીં નજ઼ર આતી હૈં૤ વે કહતે હૈં કિ રાય “માન લેતે હૈં કિ દર્શક ઐસી ફ઼િલ્મ મેં રુચિ રખેંગે જો કેવલ ચરિત્રોં પર કેન્દ્રિત રહતી હૈ, બજાએ ઐસી ફ઼િલ્મ કે જો ઉનકે જીવન મેં નએ મોડ઼ લાતી હૈ૤”<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|pp=352-353}}</ref> રાય કી આલોચના [[સમાજવાદ|સમાજવાદી]] વિચારધારાઓં કે રાજનેતાઓં ને ભી કી હૈ૤ ઇનકે અનુસાર રાય પિછડ઼ે સમુદાયોં કે લોગોં કે ઉત્થાન કે લિએ પ્રતિબદ્ધ નહીં થે, બલ્કિ અપની ફ઼િલ્મોં મેં ગરીબી કા સૌન્દર્યીકરણ કરતે થે૤ યે અપની કહાનિયોં મેં દ્વન્દ્વ ઔર સંઘર્ષ કો સુલઝાને કે તરીકે ભી નહીં સુઝાતે થે૤ 1960 કે દશક મેં રાય ઔર [[મૃણાલ સેન]] કે બીચ એક સાર્વજનિક બહસ હુઈ૤ મૃણાલ સેન સ્પષ્ટ રૂપ સે [[માર્ક્સવાદ|માર્ક્સવાદી]] થે ઔર ઉનકે અનુસાર રાય ને ઉત્તમ કુમાર જૈસે પ્રસિદ્ધ અભિનેતા કે સાથ ફ઼િલ્મ બનાકર અપને આદર્શોં કે સાથ સમઝૌતા કિયા૤ રાય ને પલટકર જવાબ દિયા કિ સેન અપની ફ઼િલ્મોં મેં કેવલ બંગાલી મધ્યમ વર્ગ કો હી નિશાના બનાતે હૈં ક્યોંકિ ઇસ વર્ગ કી આલોચના કરના આસાન હૈ૤ 1980 મેં [[સાંસદ]] એવં અભિનેત્રી [[નરગિસ]] ને રાય કી ખુલકર આલોચના કી કિ યે “ગરીબી કી નિર્યાત” કર રહે હૈં, ઔર ઇનસે માઁગ કી કિ યે આધુનિક ભારત કો દર્શાતી હુઈ ફ઼િલ્મેં બનાએઁ૤<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|pp=327-328}}</ref> == સાહિત્યિક કૃતિઓ == {{main|સત્યજિત રાય ની સાહિત્યિક કૃતિઓ}} [[ચિત્ર:Ekerpithedui.jpg|thumb|સત્યજિત રાયના વાર્તાસંગ્રહનું મુખપૃષ્ઠ|100px|right]] રાયે [[બાંગ્લા ભાષા]] ના બાળસાહિત્યમાં બે લોકપ્રિય પાત્રોની રચના કરી— ગુપ્તચર [[ફેલુદા]] (''ફેલુદા'') અને વૈજ્ઞાનિક [[પ્રોફ઼ેસર શંકુ]]૤એમણે ઘણી લઘુવાર્તાઓ પણ લખી, જે બાર-બાર વાર્તાઓનાં સંગ્રહમાં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને એમના નામોમાં હંમેશા "બાર"(૧૨)ને સંબંધિત શબ્દોની રમત રહેતી૤ ઉદાહરણ તરીકે ''[[એકેર પિઠે દુઇ]]'' (''એકેર પિઠે દુઇ'', એકની ઉપર બે)૤ રાયને ઉખાણાં અને બહુઅર્થી શબ્દોની રમતો પ્રત્યે બહુ લગાવ હતો૤ એ એમની વાર્તાઓમાં પણ જોઈ શકાય છે – ફેલુદા ને ઘણીવાર પૂરી વાતને ઊંડાણપૂર્વક સમજવા માટે ઉખાણાં ઉકેલવા પડે છે૤ [[શેરલોક હોમ્સ]] અને [[ડૉક્ટર વૉટસન]] ની જેમ ફેલુદાની કથાઓનું વર્ણન એનો પિતરાઈ ભાઈ તોપસે કરે છે૤ પ્રોફેસર શંકુ ની વિજ્ઞાનકથાઓ એક રોજનિશી(ડાયરી) ના સ્વરૂપમાં છે,જે શંકુના અચાનક ગાયબ થઈ ગયા પછી મળે છે૤ રાયે આ વાર્તાઓમાં અજ્ઞાત અને રોમાંચક તત્વોને ઊંડાણપૂર્વક તપાસ્યા છે, જે એમની ફિલ્મોમાં નથી જોવા મળતું૤<ref name="nandy">{{Harvnb|નન્દી|1995}}</ref> એમની લગભગ બધી વાર્તાઓ હિન્દી,અંગ્રેજી અને અન્ય ભાષાઓમાં અનુવાદિત થઈ ચૂકી છે૤ રાયની લગભગ દરેક વાર્તા પણ બાંગ્લા ભાષામાં સાહિત્યિક પત્રિકા "એકશાન" (''એકશાન'') માં પ્રકાશિત થઈ ચૂકી છે૤ રાયે [[1982]] માં આત્મકથા લખી ''[[જખન છોટો છિલમ]]'' (જ્યારે હું નાનો હતો)૤ એના સિવાય એમણે ફિલ્મોના વિષય પર પણ ઘણાં પુસ્તકો લખ્યાં છે, જેમાં મુખ્યત્વે છે ''[[આવર ફ઼િલ્મ્સ, દેયર ફ઼િલ્મ્સ]]'' (''Our Films, Their Films'', આપણી ફિલ્મો,તેમની ફિલ્મો)૤ 1976 માં પ્રકાશિત થયેલ આ પુસ્તકમાં રાય દ્વારા લખાયેલાં વિવેચનોનો સંગ્રહ છે૤ એના પહેલા ભાગમાં [[ભારતીય સિનેમા]] નું વિવરણ છે, અને બીજો ભાગ [[હૉલીવુડ]] પર કેન્દ્રિત છે૤ રાયે [[ચાર્લી ચૈપલિન]] અને અકીરા કુરોસાવા જેવા નિર્દેશકોં અને ઇતાલવી નવયથાર્થવાદ જેવા વિષયોં પર વિશેષ ધ્યાન આપ્યું છે૤ 1976 માં જ એમણે બીજું એક પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું — ''[[વિષય ચલચિત્ર]]'' (''બિષય઼ ચલચ્ચિત્ર'') જેમાં સિનેમાના વિવિધ પાસાઓ પર એમના ચિંતનનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન છે૤ આના સિવાય એમનં બીજું એક પુસ્તક ''[[એકેઈ બોલે શૂટિંગ]]'' (''એકેઇ બલે શુટિં'') ([[1979]]) અને ફિલ્મો પરનો અન્ય એક નિબંધ પણ પ્રકાશિત થયો છે૤ રાયે નિરર્થક કવિતાઓનું એક સંકલન ''[[તોડ઼ાય બાઁધા ઘોડ઼ાર ડિમ]]'' (''તોડ઼ાય઼ બાઁધા ઘોડ઼ાર ડિમ'', ઘોડાનાં ઈંડાઓનું ગુચ્છ) પણ લખ્યું છે,જેમાં [[લુઇસ કૈરલ]] ની કવિતા ''જૈબરવૉકી'' નો અનુવાદ પણ સામેલ છે૤ એમણે બાંગ્લામાં [[મુલ્લા નસરુદ્દીન]] ની વાર્તાઓનો સંગ્રહ પણ પ્રકાશિત કર્યો૤ == સમ્માન એવં પુરસ્કાર == [[ચિત્ર:Satyajit-ray-oscar-180.jpg|thumb|right|175px|નિધન કે કુછ હી દિન પહલે રાય અકાદમી પુરસ્કાર કે સાથ]] {{main|સત્યજિત રાય કો મિલે સમ્માન}} રાય કો જીવન મેં અનેકોં પુરસ્કાર ઔર સમ્માન મિલે૤ [[ઑક્સફર્ડ વિશ્વવિદ્યાલય]] ને ઇન્હેં [[સમ્માનદાયક ડૉક્ટરેટ]] કી ઉપાધિયાઁ પ્રદાન કી૤ ચાર્લી ચૈપલિન કે બાદ યે ઇસ સમ્માન કો પાને વાલે પહલે ફ઼િલ્મ નિર્દેશક થે૤ ઇન્હેં [[1985]] મેં [[દાદાસાહબ ફાલ્કે પુરસ્કાર]] ઔર [[1987]] મેં ફ્રાંસ કે [[લીજન ઑફ઼ ઑનર]] પુરસ્કાર સે સમ્માનિત કિયા ગયા૤ મૃત્યુ સે કુછ સમય પહલે ઇન્હેં [[સમ્માનદાયક અકાદમી પુરસ્કાર]] ઔર ભારત કા સર્વોચ્ચ સમ્માન [[ભારત રત્ન]] પ્રદાન કિયે ગએ૤ મરણોપરાંત [[સૈન ફ઼્રૈંસિસ્કો અન્તરરાષ્ટ્રીય ફ઼િલ્મોત્સવ]] મેં ઇન્હેં ''નિર્દેશન મેં જીવન-પર્યન્ત ઉપલબ્ધિ-સ્વરૂપ અકિરા કુરોસાવા પુરસ્કાર'' મિલા જિસે ઇનકી ઓર સે શર્મિલા ટૈગોર ને ગ્રહણ કિયા૤<ref>{{cite news | author= | url=http://history.sffs.org/awards_tributes/search.php?search_by=6&searchfield=Satyajit+Ray | title=Awards and Tributes | publisher=સૈન ફ઼્રૈંસિસ્કો ઇંટરનૈશનલ ફ઼િલ્મ ફ઼ેસ્ટિવલ | accessmonthday=11 ફરવરી | accessyear=2007 }}</ref> <!-- However, it is a common opinion that the films he made after his heart attack had lost some of the vitality of his earlier works. His private life was never a subject of media scrutiny, although some believe Ray had an affair with [[માધબી મુખર્જી]] in 1960s.<ref>{{Harvnb|રૉબિનસન|2003|p=362}}</ref> --> == ધરોહર == સત્યજિત રાય ભારત ઔર વિશ્વભર કે બંગાલી સમુદાય કે લિએ એક સાંસ્કૃતિક પ્રતીક હૈં૤ બંગાલી સિનેમા પર રાય ને અમિટ છાપ છોડ઼ી હૈ૤ બહુત સે બાંગ્લા નિર્દેશક ઇનકે કાર્ય સે પ્રેરિત હુએ હૈં — [[અપર્ણા સેન]], [[ઋતુપર્ણ ઘોષ]], [[ગૌતમ ઘોષ]], [[તારિક઼ મસૂદ]] ઔર [[તન્વીર મુકમ્મલ]]૤ ભારતીય સિનેમા પર ઇનકે પ્રભાવ કો હર શૈલી કે નિર્દેશક માનતે હૈં, જિનમેં [[બુદ્ધદેવ દાસગુપ્તા]], [[મૃણાલ સેન]]<ref>{{cite web | author = મૃણાલ સેન | publisher = લિટલ મૈગજ઼ીન | url=http://www.littlemag.com/2000/mrinal.htm | title=Our lives, their lives | accessmonthday=[[29 જૂન]] | accessyear=[[2006]] }} </ref> ઔર [[અદૂર ગોપાલકૃષ્ણન્]] શામિલ હૈં૤ ભારત કે બાહર ભી [[માર્ટિન સોર્સીસી]],<ref>{{cite web | author=ક્રિસ ઇંગ્વી | publisher=હૈચેટ | url=http://www.gwhatchet.com/media/storage/paper332/news/2002/03/04/Arts/Martin.Scorsese.Hits.Dc.Hangs.With.The.Hachet-195598.shtml?norewrite200607071207&sourcedomain=www.gwhatchet.com | title=Martin Scorsese hits DC, hangs with the Hachet | accessmonthday=[[29 જૂન]] | accessyear=[[2006]] }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[જેમ્સ આઇવરી]],<ref>{{cite web | author=શેલ્ડન હૉલ | publisher=સ્ક્રીન ઑનલાઇન | url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/532213/index.html | title=Ivory, James (1928—) | accessmonthday=12 ફરવરી | accessyear=2007 | access-date=2007-05-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061230165100/http://www.screenonline.org.uk/people/id/532213/index.html | archive-date=2006-12-30 | url-status=dead }}</ref> [[અબ્બાસ કિયારોસ્તામી]] ઔર [[એલિયા કાજ઼ાન]] જૈસે નિર્દેશક ભી ઇનકી શૈલી સે પ્રભાવિત હુએ હૈં૤ [[ઇરા સૈક્સ]] કી ફ઼િલ્મ ''ફ઼ૉર્ટી શેડ્સ ઑફ઼ બ્લુ'' (''Forty Sheds of Blue'', ચાલીસ તરહ કે નીલે રંગ) બહુત કુછ ''ચારુલતા'' પર આધારિત થી૤ રાય કી કૃતિયોં કે હવાલે અન્ય કઈ ફ઼િલ્મોં મેં મિલતે હૈં, જૈસે ''સેક્રેડ ઈવિલ'' (''Sacred Evil'', પાવન દુષ્ટતા),<ref>{{cite web | author = એસ. કે. ઝા | publisher = ટેલિગ્રાફ઼ ઇંડિયા | url=http://www.telegraphindia.com/1060609/asp/etc/story_6319302.asp | title=Sacred Ray | accessmonthday=[[29 જૂન]] | accessyear=[[2006]] }} </ref> [[દીપા મહતા]] કી [[તત્વ ત્રયી]] ઔર [[જ઼ાઁ-લુક ગૉડાર]] કી કઈ કૃતિયાઁ૤<ref>{{cite web | author=એંડ્રે હાબીબ | publisher=સેંસસ ઑફ઼ સિનેમા | url=http://archive.sensesofcinema.com/contents/01/16/godard_habib.html | title=Before and After: Origins and Death in the Work of Jean-Luc Godard | accessmonthday=29 જૂન | accessyear=2006 | access-date=2011-01-06 | archive-date=2006-06-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060614150838/http://www.sensesofcinema.com/contents/01/16/godard_habib.html | url-status=dead }}</ref> 1993 મેં [[યૂસી સાંતા ક્રૂજ઼]] ને રાય કી ફ઼િલ્મોં ઔર ઉન પર આધારિત સાહિત્ય કા સંકલન કરના પ્રારંભ કિયા૤ 1995 મેં ભારત સરકાર ને ફ઼િલ્મોં સે સમ્બન્ધિત અધ્યયન કે લિએ [[સત્યજિત રાય ફ઼િલ્મ એવં ટેલિવિજ઼ન સંસ્થાન]] કી સ્થાપના કી૤ લંદન ફ઼િલ્મોત્સવ મેં નિયમિત રૂપ સે એક ઐસે નિર્દેશક કો સત્યજિત રાય પુરસ્કાર દિયા જાતા હૈ જિસને પહલી ફ઼િલ્મ મેં હી “રાય કી દૃષ્ટિ કી કલા, સંવેદના ઔર માનવતા” કો અપનાયા હો૤ <!-- 2007 મેં, [[બીબીસી|બ્રિટિશ બ્રૉડકાસ્ટિંગ કૉર્પોરેશન]] declared that two ''ફેલુદા'' stories would be made into radio programs.<ref>{{cite web | author = દત્ત એસ | publisher = ફ઼ાઇનૈંશિયલ એક્સપ્રેસ | url=http://www.financialexpress.com/fe_archive_full_story.php?content_id=152924 | title= Feluda goes global, via radio | accessmonthday= 12 ફરવરી | accessyear=2007 }} </ref> --> == સાંસ્કૃતિક હવાલે == અમરીકન કાર્ટૂન ધારાવાહિક ''[[દ સિમ્પ્સન્સ]]'' મેં અપુ નહસપીમાપેતિલોન કે ચરિત્ર કા નામ રાય કે સમ્માન મેં રખા ગયા થા૤ રાય ઔર માધવી મુખર્જી પહલે ભારતીય ફ઼િલ્મ વ્યક્તિત્વ થે જિનકી તસ્વીર કિસી વિદેશી ડાકટિકટ ([[ડોમિનિકા]] દેશ) પર છપી૤ કઈ સાહિત્યિક કૃતિયોં મેં રાય કી ફ઼િલ્મોં કા હવાલા દિયા ગયા હૈ — [[સૉલ બેલો]] કા ઉપન્યાસ ''હર્જ઼ોગ'' ઔર [[જે. એમ. કોટજ઼ી]] કા ''યૂથ'' (યૌવન)૤ [[સલમાન રશદી]] કે બાલ-ઉપન્યાસ ''હારુન એંડ દ સી ઑફ઼ સ્ટોરીજ઼'' (''Harun and the Sea of Stories'', હારુન ઔર કહાનિયોં કા સાગર) મેં દો મછલિયોં કા નામ “ગુપી” ઔર “બાઘા” હૈ૤ == સંદર્ભ == === ટીકા-ટિપ્પણી === <references/> === ગ્રન્થ એવં નિબંધસૂચી === <div style=font-size:90%;>{{col-begin}} {{col-2}} * {{ઉદ્ધરણ | last = કૂપર | first = ડી | year = 2000 | title = The Cinema of Satyajit Ray: Between Tradition and Modernity | url = http://assets.cambridge.org/052162/0260/sample/0521620260WSN01.pdf | publisher = કેમબ્રિજ યૂનિવર્સિટી પ્રેસ | isbn = 0521629802 }}૤ * {{ઉદ્ધરણ | last = દાસગુપ્ત | first = સી | year = 1996 | title = The cinema of Satyajit Ray | publisher = પેંગ્વિન ઇંડિયા | isbn = 0140247807 }}૤ * {{ઉદ્ધરણ | last = ગાંગુલી | first = એસ | year = 2001 | title = Satyajit Ray: In search of the modern | publisher = ઇંડિયાલૉગ | isbn = 8187981040 }}૤ * {{ઉદ્ધરણ | last = મિત્ર | first = એસ | year = 1983 | title = The Genius of Satyajit Ray | journal = ઇંડિયા ટુડે }}૤ * {{ઉદ્ધરણ | last = નન્દી | first = એ | year = 1995 | Chapter = Satyajit Ray's Secret Guide to Exquisite Murders | title = The Savage Freud and Other Essays on Possible and Retrievable Selves | publisher = પ્રિંસટન યૂનિવર્સિટી પ્રેસ | isbn = 0691044104 }}૤ * {{ઉદ્ધરણ | last = નાઇસ | first = બી | year = 1988 | title = Satyajit Ray: A Study of His Films | publisher = પ્રેગર પબ્લિશર્સ | isbn = 0275926664 }}૤ * {{ઉદ્ધરણ | last = રાય | first = એસ | year = 1993 | Edition = 3 | title = આવર ફ઼િલ્મ્સ, દેયર ફ઼િલ્મ્સ | publisher = એશિયા બુક કૉર્પ ઑફ઼ એમર | isbn = 0863113176 }}૤ {{col-2}} * {{ઉદ્ધરણ | last = રાય | first = એસ | year = 1994 | title = My Years with Apu | publisher = વાઇકિંગ | isbn = 0670862150 }}૤ * {{ઉદ્ધરણ | last = રાય | first = એસ | year = 2005 | title = Speaking of films | publisher = પેંગ્વિન ઇંડિયા | isbn = 0144000261 }}૤ * {{ઉદ્ધરણ | last = રૉબિનસન | first = એ | year = 2003 | title = Satyajit Ray: The Inner Eye: The Biography of a Master Film-Maker | publisher = આઇ. બી. ટૉરિસ | isbn = 1860649653 }}૤ * {{ઉદ્ધરણ | last = રૉબિનસન | first = એ | year = 2005 | title = Satyajit Ray: A Vision of Cinema | publisher = આઇ. બી. ટૉરિસ | isbn = 1845110749 }}૤ * {{ઉદ્ધરણ | last = રશદી | first = એસ | year = 1992 | title = Imaginary Homelands | publisher = પેંગ્વિન | isbn = 0140140360 }}૤ * {{ઉદ્ધરણ | last = સેટન | first = એમ | year = 1971 | title = Satyajit Ray: Portrait of a director | publisher = ઇંડિયાના યૂનિવર્સિટી પ્રેસ | isbn = 0253168155 }}૤ * {{ઉદ્ધરણ | last = વુડ | first = આર | year = 1972 | title = The Apu trilogy | publisher = નવેમ્બર બુક્સ લિ. | isbn = 0856310034 }}૤ * {{ઉદ્ધરણ | editor-last = બિશ્વાસ | editor-first = એમ | year = 2006 | title = Apu and after: Revisiting Ray's cinema | publisher = સીગલ બુક્સ }}૤ {{col-end}}</div> == બાહ્ય કડીઓ == {{col-begin}} {{col-2}} * [http://www.satyajitray.org સત્યજિતરાય.ઑર્ગ] * {{imdb name|0006249}} * [http://www.worldofray.com રાય કી દુનિયા] * [http://www.telegraphindia.com/1060502/asp/calcutta/story_6171959.asp# "રાય કો યાદ કરના, ફ઼્રેમ-દર-ફ઼્રેમ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107233457/http://www.telegraphindia.com/1060502/asp/calcutta/story_6171959.asp |date=2009-01-07 }} * [http://www.boi-mela.com/Booklist.asp?author=881 સત્યજિત રાય કી પુસ્તકોં કા સંગ્રહણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311044707/http://www.boi-mela.com/Booklist.asp?author=881 |date=2007-03-11 }} * [[અમર્ત્ય સેન]]: [http://satyajitray.ucsc.edu/articles/sen.html સત્યજિત રાય ઔર વિશ્વ કી કલા: હમારી સંસ્કૃતિ, ઉનકી સંસ્કૃતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060904225239/http://satyajitray.ucsc.edu/articles/sen.html |date=2006-09-04 }} {{col-2}} * [http://www.parabaas.com/satyajit પરબાસ મેં સત્યજિત રાય પર અનુચ્છેદ] * [http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/ray/ સિનેમા કી સંવેદનાએઁ: મહાન નિર્દેશકોં કા ડેટાબેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511074653/http://www.sensesofcinema.com/contents/directors/02/ray.html |date=2008-05-11 }} * [http://www.britishcouncil.org/india-connecting-august2005-westindia-satyajit-ray.htm સત્યજિત રાય: સિનેમા કા દર્શન] નિબંધ: [[એંડ્રૂ રૉબિનસન (લેખક)|એંડ્રૂ રૉબિનસન]] * ટૉક્સિકયૂનિવર્સ.કૉમ મેં જૉન નેસ્બિટ કા નિબંધ: [http://www.toxicuniverse.com/review.php?aid=1000439 સત્યજિત રાય કી સર્વોત્કૃષ્ટ કૃતિ: અપુ ત્રયી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927225300/http://www.toxicuniverse.com/review.php?aid=1000439 |date=2007-09-27 }} * [http://satyajitray.ucsc.edu/ યૂસીએસસી મેં રાય કી ફ઼િલ્મોં ઔર નિબંધોં કા સંગ્રહણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313215233/http://satyajitray.ucsc.edu/ |date=2007-03-13 }} * [http://www.calcuttaweb.com/cinema/satyajit/sray.shtml રાય કી ફ઼િલ્મોં કી સૂચી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403101938/http://www.calcuttaweb.com/cinema/satyajit/sray.shtml |date=2007-04-03 }} * [http://www.spicevienna.org/showPerson.php?p=8515 સ્પાઇસ મેં સત્યજિત રાય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927213449/http://www.spicevienna.org/showPerson.php?p=8515 |date=2007-09-27 }} {{col-end}} {{ભારત રત્ન}} {{દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર}} [[શ્રેણી:ભારત રત્ન પુરસ્કારના વિજેતા]] [[શ્રેણી:ભારતીય ફિલ્મ દિગ્દર્શકો]] [[શ્રેણી:૧૯૯૨માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:૧૯૨૧માં જન્મ]] [[શ્રેણી:દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર વિજેતા]] [[શ્રેણી:સંગીત નાટક અદાકમી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] ocx0pihywbvygfdpeb3b0rb68t8mz4l 0 14281 906682 850486 2026-11-01T19:57:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906682 wikitext text/x-wiki '''૨ ઓગસ્ટ'''નો દિવસ [[ગ્રેગોરીયન પંચાંગ]] મુજબ વર્ષનો ૨૧૪મો ([[લિપ વર્ષ]] દરમ્યાન ૨૧૫મો) દિવસ છે. આ દિવસ પછી વર્ષ પુરું થવામાં ૧૫૧ દિવસ બાકી રહે છે. == મહત્વની ઘટનાઓ == * ૧૭૯૦ – [[અમેરિકા]]માં પ્રથમ [[વસ્તી ગણતરી]] (જનગણના) કરવામાં આવી. * ૧૮૭૦ – [[લંડન]]માં વિશ્વની પ્રથમ ભુગર્ભ રેલ્વે,'ટાવર સબવે', ખુલ્લી મુકાઇ. * ૧૯૩૨ – 'કાર્લ ડી.એન્ડરસને' [[પોઝિટ્રોન]] ([[વિજાણુ]]નો પ્રતિકણ)ની શોધ કરી. * ૧૯૩૯ – [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન]] અને 'લિઓ ઝિલાર્ડે' [[અમેરિકા]]નાં પ્રમુખ રૂઝવેલ્ટને પત્ર લખ્યો, જેમાં પરમાણુ શસ્ત્ર બનાવવાનાં કાર્યક્રમ 'મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટ'ને ઝડપથી શરૂ કરવા પર ભાર મુક્યો. * ૧૯૯૦ – [[ઇરાક|ઇરાકે]] [[કુવૈત]] પર આક્રમણ કર્યું, જે આગળ જતાં ખાડીયુદ્ધમાં પરીણમ્યું. == જન્મ == * ૧૯૨૨ - [[એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ]] જેમને સૌપ્રથમ વ્યવહારુ ટેલિફોનની શોધનો યશ આપવામા આવે છે. * ૧૯૬૬ – [[એમ.વી.શ્રીધર]], ભારતીય ક્રિકેટર * == અવસાન == * * == તહેવારો અને ઉજવણીઓ == * == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20060813223228/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/2 બી.બી.સી.(BBC): આજનો દિવસ] {{commons|August 2}} ---- {{ઢાંચો:માસ}} [[શ્રેણી:ઓગસ્ટ]] 3gom8krceuwuiliakleq6ckzfkbi1is 0 20979 906686 599167 2026-11-01T20:16:17Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906686 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું તળાવ | name = કાયલાના તળાવ | image = Kaylana.JPG | caption = કાયલાના સરોવર, જોધપુર | location = જોધપુરની ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશામાં ૮ કિમી દૂર | coords = {{coord|26|17|N|72|58|E|region:IN_type:waterbody_source:GNS-enwiki|display=inline}} | type = | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = ભારત | length = | width = | area = {{convert|84|km2|abbr=on}} | depth = {{convert|35|to|40|ft|abbr=on}} | max-depth = {{convert|45|to|50|ft|abbr=on}} | volume = | residence_time = | shore = | elevation = | islands = | cities = જોધપુર }} '''કાયલાના સરોવર''' એ [[ભારત]]ના [[રાજસ્થાન]] રાજ્યના એક શહેર [[જોધપુર]]ની પશ્ચિમે ૮ કિમી દૂર આવેલું છે. આ એક કૃત્રિમ સરોવર છે જેને પ્રતાપ સિંહ દ્વારા ૧૮૭૨માં બંધાવવામાં આવ્યું હતું. ==બાહ્ય કડીઓ== {{commons category}} * [http://wikimapia.org/2010762/Kaylana-Lake-Jodhpur Kaylana Lake in Wikimapia] * [https://web.archive.org/web/20160303214540/http://www.india9.com/i9show/Kaylana-Lake-36250.htm About Kaylana Lake] {{geo-stub}} [[શ્રેણી:જોધપુરના પ્રવાસી આકર્ષણો]] [[શ્રેણી:તળાવ]] 36bhyljrknsxw0ybnlh2cuyj5pvycqa 0 24646 906704 905898 2026-11-02T00:29:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906704 wikitext text/x-wiki '''ભારતીય સિનેમા''' માં ભારતભરમાં નિર્માણ થતી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે જેમાં [[મુંબઈ]]ના સિનેમાની સંસ્કૃતિ ઉપરાંત [[આંધ્ર પ્રદેશ]], [[આસામ]], [[કર્ણાટક]], [[કેરળ]], [[પંજાબ]], [[તમિલનાડુ]] અને [[પશ્ચિમ બંગાળ]] જેવા રાજ્યોની સિનેમાની પરંપરાનો સમાવેશ થાય છે. ભારતીય ફિલ્મો સમગ્ર [[દક્ષિણ એશિયા]] અને મધ્ય પૂર્વમાં જોવાય છે. સિનેમાને એક માધ્યમ તરીકે દેશમાં લોકપ્રિયતા મળી છે અને દર વર્ષે વિવિધ [[ભારતીય ભાષાઓ]]માં લગભગ 1000 ફિલ્મનું નિર્માણ થાય છે. બ્રિટન અને અમેરિકા જેવા દેશમાં વસતા ભારતીયોના કારણે [[હિંદી ભાષા]]ની ફિલ્મોને આંતરરાષ્ટ્રીય દર્શકો મળી રહે છે. 20મી સદીમાં અમેરિકન અને [[ચાઇનીઝ ફિલ્મ ઉદ્યોગ]]ની સાથે ભારતીય સિનેમા વૈશ્વિક સાહસ બન્યું.<ref name="Khanna155">ખન્ના, 155</ref> સુધરેલી ટેકનોલોજીના કારણે પ્રોડક્ટ રજૂ કરવાના પ્રસ્થાપિત સિનેમેટિક નિયમોમાં સુધારો થયો અને લક્ષ્યાંકિત દર્શકો સુધી સામગ્રી પહોંચાડવાની પદ્ધતિમાં ધરમૂળથી ફેરફાર થયો.<ref name="Khanna155" /> ભારતીય સિનેમાને 90થી વધુ દેશોમાં બજાર મળ્યું જ્યાં ભારતની ફિલ્મો પણ પ્રદર્શિત થતી હતી.<ref name="Khanna158">ખન્ના, 158</ref> ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવોમાં પણ ભાગ લીધો ખાસ કરીને સત્યજિત રે (બંગાળી), અદૂર ગોપાલ ક્રિષ્નન, શાજી એન કરૂણ (મલયાલમ).<ref name="Khanna158" /> શેખર કપૂર, મીરા નાયર, દીપા મહેતા વગેરે જેવા ભારતીય ફિલ્મનિર્માતાઓએ વિદેશમાં સફળતા મેળવી.<ref name="Khanna158-59">ખન્ના, 158–159</ref> ભારત સરકારે વિદેશમાં ફિલ્મ પ્રતિનિધિમંડળ મોકલ્યા જેમ કે યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા અને જાપાનમાં, જ્યારે દેશના ફિલ્મ પ્રોડ્યુસર્સ ગિલ્ડે સમગ્ર યુરોપમાં આવા મિશન મોકલ્યા હતા.<ref name="Khanna159">ખન્ના, 159</ref> ભારત વિશ્વમાં સૌથી મોટો ફિલ્મ નિર્માતા દેશ છે જ્યાં દર વર્ષે લગભગ એક હજાર ફિલ્મો બને છે.<ref name="eb-watson">વોટસન(2009)</ref><ref name="Khanna2-140">ખન્ના, "ધ બિઝનેસ ઓફ હિન્દી ફિલ્મ્સ", 140</ref> કુલ ફિલ્મોમાંથી લગભગ 600 ફિલ્મો [[તેલુગુ]] અને [[હિંદી]]માં હોય છે, બંને ભાષામાં આશરે 300 ફિલ્મો બને છે જ્યારે બાકીની ફિલ્મો અન્ય ભાષામાં બને છે.<ref name="Khanna2-140"/> જોકે ભારતમાં સિનેમા દ્વારા પેદા થતી કુલ આવકમાં [[હિંદી ફિલ્મો]]નો હિસ્સો લગભગ અડધો છે.<ref name="Khanna2-140"/> 100% ટકા સીધા વિદેશી મૂડી રોકાણ માટે છૂટ મળવાના કારણે [[20થ સેન્ચ્યુરી ફોક્સ]], [[સોની પિક્ચર્સ]] અને [[વોર્નર બ્રધર્સ]] જેવા વિદેશી સાહસો માટે ભારતીય ફિલ્મ માર્કેટ આકર્ષક બન્યું છે.<ref name="Khanna156">ખન્ના, 156</ref> અગ્રણી ભારતીય સાહસો જેમ કે [[ઝી]], [[યુટીવી]] અને [[એડલેબ્સ]] વગેરે પણ ફિલ્મ નિર્માણ અને વિતરણમાં સક્રિય છે.<ref name="Khanna156"/> મલ્ટીપ્લેક્સીસને કર રાહત મળવાના કારણે ભારતમાં મલ્ટીપ્લેક્સ ક્ષેત્રે તેજી આવી છે.<ref name="Khanna156"/> 2003 સુધીમાં [[નેશનલ સ્ટોક એક્સ્ચેન્જ ઓફ ઇન્ડિયા]] પર લગભગ 30 ફિલ્મ નિર્માણ કંપનીઓ લિસ્ટેડ હતી જેના કારણે આ માધ્યમની વ્યાપારી હાજરી વર્તાતી હતી.<ref name="Khanna156">ખન્ના, 156</ref> વિદેશમાં [[ભારતીય મૂળ]]ના કરોડો લોકો વસવાટ કરે છે જેમના માટે ડીવીડી દ્વારા અને તેમના રહેણાંકના દેશમાં જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં ફિલ્મનું સ્ક્રીનિંગ કરીને તેમના માટે ફિલ્મ ઉપલબ્ધ કરાવાય છે.<ref name="Potts74">પોટ્ટ્સ, 74</ref> મુખ્ય પ્રવાહની ફિલ્મો દ્વારા પેદા થતી આવકમાં 12 ટકા હિસ્સો વિદેશમાં સ્ક્રીનિંગની આવકનો હોય છે જે ભારતીય સિનેમાની એકંદર આવકમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે, જેનું નેટવર્થ 2000માં 1.3 અબજ અમેરિકન ડોલર આંકવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Potts75">પોટ્ટ્સ, 75</ref> ભારતમાં ફિલ્મ નિર્માણ માટે ઉપલબ્ધ સુવિધાઓમાં [[તેલુગુ ફિલ્મ ઉદ્યોગ]]ના ઘર ગણાતા [[હૈદરાબાદ]]માં રામોજી સિટી છે જેને ગિનેસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સ દ્વારા વિશ્વના સૌથી મોટા સ્ટુડિયો કોમ્પ્લેક્સ તરીકે પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="Kumar132">શહેરની અંદર એક શહરે, રામોજી ફિલ્મ સિટી (આરએફસી) વિશ્વનું સૌથી મોટુ, સૌથી સર્વાંગી અને સૌથી પ્રોફેશનલી પ્લાન્ડ ફિલ્મ નિર્માણ કેન્દ્ર હોવાનો દાવો કરે છે....ઓગણત્રીસ વિભાગોમાં સાડા સાત હજારથી વધુ કર્મચારી સાથે રામોજી ફિલ્મ સિટી એક સાથે વીસ આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મનો સમાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને સાથે સાથે ચાલીસ ભારતીય ફિલ્મોની જરૂરીયાત સંતોષવાની ક્ષમતા ધરાવે છે – કુમાર, 132.</ref> ભારતીય સિનેમામાં સંગીત આવક પેદા કરવાનું અન્ય એક મહત્વનું સાધન છે. ભારતમાં ફિલ્મ દ્વારા પેદા થતી આવકમાં 4-5% ટકા હિસ્સો એકલા સંગીતના અધિકારોનો હોય છે.<ref name="Potts75"/> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Raja Harishchandra.jpg|thumb|પૂર્ણ કક્ષાનું પ્રથમ ચલચિત્ર રાજા હરિશચંદ્ર (1913)નું એક દૃશ્ય]] [[ચિત્ર:Achhut Kanya2.jpg|thumb|દેવિકા રાની અને અશોક કુમાર અછૂત કન્યામાં (1936).]] લંડનમાં [[લ્યુમિયર]] ચલચિત્રના પ્રદર્શન (1895) બાદ યુરોપભરમાં સિનેમાએ હલચલ મચાવી દીધી અને જુલાઇ 1896 સુધીમાં લ્યુમિયર ફિલ્મો બોમ્બે (હવે [[મુંબઈ]])માં દર્શાવવામાં આવી હતી.<ref name="Burra&Rao252">બુર્રા એન્ડ રાવ, 252</ref> ભારતમાં પ્રથમ ટૂંકી ફિલ્મોનું નિર્દેશન [[હીરાલાલ સેન]]એ કર્યું હતું જેની શરૂઆત ''ધી ફલાવર ઓફ પર્શિયા'' (1898) સાથે થઇ હતી.<ref name="Hiralal2">{{cite web |last = McKernan |first = Luke|date = 1996-12-31|url = http://www.victorian-cinema.net/sen.htm|title = Hiralal Sen (copyright British Film Institute)|access-date = 2006-11-01}}</ref> ભારતમાં પૂર્ણ લંબાઇના ચલચિત્રનું નિર્માણ [[દાદાસાહેબ ફાળકે]]એ કર્યું હતું જેઓ ભારતીય ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિના વિદ્વાન હતા અને [[સંસ્કૃત]] મહાકાવ્યો પરથી પ્રેરણા લઇને [[મરાઠી]]માં મૂંગી ફિલ્મ ''[[રાજા હરિશ્ચંદ્ર]]'' (1913) બનાવી હતી. (રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મમાં સ્ત્રીના પાત્રો પુરુષ કલાકારોએ ભજવ્યા હતા.)<ref name="Burra&Rao253">બુર્રા એન્ડ રાવ, 253</ref> ભારતમાં સિનેમા થિયેટરની પ્રથમ ચેઇનની માલિકી [[કલકત્તા]]ના ઉદ્યોગ સાહસિક [[જમશેદજી ફ્રામજી મદન]] પાસે હતી જેઓ દર વર્ષે 10 ફિલ્મના ઉત્પાદન પર દેખરેખ રાખતા હતા અને સમગ્ર [[ભારતીય ઉપખંડ]]માં તેનું વિતરણ કરતા હતા.<ref name="Burra&Rao253"/> 20મી સદીની શરૂઆતમાં એક માધ્યમ તરીકે સિનેમાએ ભારતીય પ્રજામાં અને તેના ઘણા આર્થિક વર્ગમાં લોકપ્રિયતા મેળવી.<ref name="Burra&Rao252"/> ટિકીટના દર ઘટાડવામાં આવ્યા જેથી તે સામાન્ય માણસને પોસાવા લાગી અને નાણાકીય રીતે સક્ષમ માટે વધારાની ટિકીટના દરે વધુ સગવડો પૂરી પાડવામાં આવી.<ref name="Burra&Rao252"/> બોમ્બેમાં મનોરંજનનું આ પોસાય તેવું માધ્યમ એક ''આના'' (4 ''પૈસા'' ) જેટલા નીચા દરે ઉપલબ્ધ હોવાથી દર્શકો સિનેમા હોલ પર ઉભરાવા લાગ્યા.<ref name="Burra&Rao252"/> ભારતીય કોમર્શિયલ સિનેમાની સામગ્રી વધુને વધુ આ લોકોને અપીલ કરે તેવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવી.<ref name="Burra&Rao252"/> યુવા ભારતીય નિર્માતાઓ તેમની ફિલ્મોમાં ભારતીય સામાજિક જીવન અને સંસ્કૃતિના પાસાને વણવા લાગ્યા.<ref name="Burra&Rao252-253">બુર્રા એન્ડ રાવ, 252–253</ref> બીજા તેમની સાથે દુનિયાભરના વિચાર લઇ આવ્યા.<ref name="Burra&Rao252-253"/> આ સમયે વૈશ્વિક દર્શકો અને બજારોને ભારતીય ફિલ્મ વિશે જાણ થવા લાગી.<ref name="Burra&Rao252-253"/> [[અરદેશિર ઇરાની]]એ 14 માર્ચ 1931ના રોજ ભારતની પ્રથમ બોલતી ફિલ્મ ''[[આલમ આરા]]'' રિલિઝ કરી.<ref name="Burra&Rao253"/> ભારતમાં ‘ટોકિઝ’ની શરૂઆત થયા બાદ કેટલાક ફિલ્મ કલાકારોની ભારે માંગ રહેતી હતી અને તેઓ અભિનય દ્વારા સારી એવી આવક મેળવતા હતા.<ref name="Burra&Rao253"/> 1930માં સાઉન્ડ ટેકનોલોજીનો વિકાસ થયો તેની સાથે ભારતીય સિનેમામાં સંગીતનું પ્રમાણ વધ્યું અને ''ઇન્દ્રસભા'' અને ''દેવી દેવયાની'' જેવી સંગીત આધારિત ફિલ્મો બનવા લાગી જેની સાથે ભારતીય ફિલ્મોમાં સંગીત અને નૃત્યનો યુગ શરૂ થયો.<ref name="Burra&Rao253"/> [[ચેન્નાઇ]], કોલકતા અને મુંબઈ જેવા શહેરોમાં સ્ટુડિયો બનવા લાગ્યો કારણ કે ફિલ્મ એક કળા તરીકે 1935 સુધીમાં પ્રસ્થાપિત થઇ ચૂકી હતી, ''[[દેવદાસ]]'' તેનું ઉદાહરણ હતું જેણે દેશભરમાં દર્શકોને મોહિત કર્યા હતા.<ref name="Burra&Rao254">બુર્રા એન્ડ રાવ, 254</ref> 1934માં [[બોમ્બે ટોકિઝ]]ની સ્થાપના થઇ અને [[પૂણે]]માં પ્રભાત સ્ટુડિયોએ [[મરાઠી ભાષા]]ના દર્શકોને ધ્યાનમાં રાખી ફિલ્મો બનાવવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref name="Burra&Rao254"/> ફિલ્મ નિર્માતા આર. એસ. ડી. ચૌધરીએ ''વ્રેથ'' (1930)નું નિર્માણ કર્યું જેના પર ભારતમાં [[બ્રિટીશ રાજ]]એ પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો કારણ કે તેમાં કલાકારોને ભારતીય નેતાઓ તરીકે દર્શાવાયા હતા જે [[ભારતીય સ્વતંત્રતાની ચળવળ]] દરમિયાન સેન્સરને પાત્ર હતી.<ref name="Burra&Rao253"/> બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી ભારતમાં ''[[મસાલા ફિલ્મ]]'' નું આગમન થયું જે ગીત, સંગીત અને રોમાન્સથી ભરપૂર કોમર્શિયલ ફિલ્મો માટે વપરાતો શબ્દ છે.<ref name="Burra&Rao254"/> એસ. એસ. વાસનની ''[[ચંદ્રલેખા]]'' રિલીઝ થવાની સાથે સમગ્ર ભારતમાં દક્ષિણ ભારતની ફિલ્મોને પ્રાધાન્ય મળવા લાગ્યું.<ref name="Burra&Rao254"/> 1940ના દાયકા દરમિયાન ભારતના કુલ સિનેમા હોલમાંથી લગભગ અડધા સિનેમા હોલ [[દક્ષિણ ભારત]]માં આવેલા હતા અને સિનેમાને સાંસ્કૃતિ પુનઃજાગૃતિના સાધન તરીકે જોવામાં આવ્યું.<ref name="Burra&Rao254"/> સ્વતંત્રતા બાદ [[ભારતનું વિભાજન]] થતા રાષ્ટ્રની સંપત્તિમાં પણ ભાગ પડ્યા અને ઘણા સ્ટુડિયો નવા રચાયેલા [[પાકિસ્તાન]]માં જતા રહ્યા.<ref name="Burra&Rao254"/> ભાગલા સમયના હુલ્લડો ત્યાર પછીના દાયકાઓમાં ફિલ્મ નિર્માણમાં મહત્વનો વિષય બન્યા.<ref name="Burra&Rao254"/> સ્વતંત્રતા પછી ભારતીય સિનેમા એસ. કે પાટિલ કમિશન હેઠળ આવ્યું.<ref name="Rajadhyaksa96-679">રાજાધ્યક્ષ, 679</ref> કમિશનના વડા એસ. કે. પાટિલે ભારતીય સિનેમાના કોમર્શિયલ મૂલ્યને ધ્યાનમાં લેવા ઉપરાંત તેને ‘કળા, ઉદ્યોગ અને શોમેનશિપના સંયોજન’ તરીકે જોતા હતા.<ref name="Rajadhyaksa96-679"/> પાટિલે [[નાણા મંત્રાલય]] હેઠળ ફિલ્મ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશનની રચના કરવા ભલામણ કરી હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-684"/> 1960માં આ સલાહ પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું અને સમગ્ર ભારતમાં પ્રતિભાશાળી ફિલ્મ નિર્માતાઓને નાણાકીય સલાહ પૂરી પાડવા માટે આ સંસ્થાની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-684">રાજાધ્યક્ષ, 684</ref> ભારત સરકારે 1949 સુધીમાં એક ફિલ્મ ડિવિઝનની રચના કરી હતી જે પછી વિશ્વમાં સૌથી મોટું દસ્તાવેજી ફિલ્મ નિર્માતા બન્યું અને જેણે વર્ષે લગભગ 200થી વધુ ટૂંકી ફિલ્મો બનાવી. દરેક ફિલ્મ 18 ભાષામાં બનતી હતી અને દેશભરમાં કાયમી ફિલ્મ થિયેટર માટે 9000 પ્રિન્ટ બનાવવામાં આવી હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-681-683">રાજાધ્યક્ષ, 681–683</ref> [[ઇન્ડિયન પીપલ્સ થિયેટર એસોસિયેશન]] (આઇપીટીએ) સામ્યવાદ તરક જુકાવ ધરાવતી કળાની ચળવળ છે જેની શરૂઆત 1940 અને 1950ના દાયકામાં થવા લાગી હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-679"/> આઇપીટીએના ઘણા વાસ્તવવાદી નાટકો જેમ કે 1944માં [[બિજોન ભટ્ટાચાર્ટ]]નું ''[[નબાન્ના]]'' ([[1943ના બંગાળના ભૂખમરા]] પર આધારિત) દ્વારા ભારતીય સિનેમામાં વાસ્ત્વવાદનો પાયો મજબૂત થયો હતો જેમાં પછી 1946માં [[ખ્વાજા અહમદ અબ્બાસ]]ની ''[[ધરતી કે લાલ]]'' (ચિલ્ડ્રન ઓફ ધી અર્થ) જેવી કૃતિઓ આવી.<ref name="Rajadhyaksa96-679"/> આઇપીટીએ ચળવળે વાસ્તવવાદ પર ભાર મૂકવાનું ચાલુ રાખ્યું અને ''[[મધર ઇન્ડિયા]]'' અને ''[[પ્યાસા]]'' જેવી ફિલ્મો બનાવી જે ભારતની સૌથી વધુ ખ્યાતિપ્રાપ્ત સિનેમેટિક નિર્માણ ગણાય છે.<ref name="Rajadhyaksa96-681">રાજાધ્યક્ષ, 681</ref> === ભારતીય સિનેમાનો સુવર્ણ યુગ === [[ભારતની સ્વતંત્રતા]] પછી 1940ના દાયકાથી 1960ના દાયકા સુધીનો યુગ ફિલ્મ ઇતિહાસકારો દ્વારા ભારતીય સિનેમાના ‘સુવર્ણયુગ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|page=17}}</ref><ref>{{citation|title=Gender, Nation, and Globalization in Monsoon Wedding and Dilwale Dulhania Le Jayenge|first=Jenny|last=Sharpe|journal=Meridians: feminism, race, transnationalism|volume=6|issue=1|year=2005|pages=58–81 [60 & 75]}}</ref><ref>{{citation|first=Sharmistha|last=Gooptu|title=Reviewed work(s): ''The Cinemas of India'' (1896–2000) by Yves Thoraval|journal=[[Economic and Political Weekly]]|volume=37|issue=29|year=2002|date=July 2002|pages=3023–4}}</ref> વિવેચકો દ્વારા વખાણવામાં આવેલી ભારતની કેટલીક શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોનું નિર્માણ આ ગાળામાં થયું હતું. કોમર્શિયલ [[હિંદી સિનેમા]]માં તે સમયની વિખ્યાત ફિલ્મોમાં [[ગુરુ દત્ત]]ની ફિલ્મો ''[[પ્યાસા]]'' (1957) અને ''[[કાગઝ કે ફુલ]]'' (1959) અને [[રાજ કપૂર]]ની ફિલ્મો ''[[આવારા]]'' (1951) અને ''[[શ્રી 420]]'' (1955)નો સમાવેશ થાય છે. આ ફિલ્મોએ શહેરી ભારતમાં કામદાર વર્ગ પર આધારિત સામાજિક થીમ રજૂ કરી. ''આવારા'' એ શહેરને એક દુઃસ્વપ્ન અને સ્વપ્ન સમાન રજૂ કર્યું, જ્યારે ''પ્યાસા'' માં શહેરી જીવનની બનાવટનું નિરૂપણ કર્યું.<ref name="Gokulsing-18">{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|page=18}}</ref> આ સમયમાં ભારતીય સિનેમાની કેટલીક [[યાદગાર ફિલ્મો]]માં [[વિદેશી ભાષાની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકે એકેડેમી એવોર્ડ]]<ref>{{imdb title|id=0050188|title=Mother India}}</ref> માટે નામાંકિત થયેલી [[મહેબુબ ખાન]]ની ''[[મધર ઇન્ડિયા]]'' (1957) અને [[કે આસિફ]]ની ''[[મોગલ-એ-આઝમ]]'' (1960)નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=Film Festival – Bombay Melody|publisher=[[University of California, Los Angeles]]|date=17 March 2004|url=http://www.international.ucla.edu/calendar/showevent.asp?eventid=1618|access-date=2009-05-20|archive-date=2009-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620171328/http://www.international.ucla.edu/calendar/showevent.asp?eventid=1618|url-status=dead}}</ref> [[વી. શાંતારામ]]ની ''[[દો આંખે બારહ હાથ]]'' (1958) પરથી પ્રેરણા લઇને [[હોલીવૂડ]]ની ફિલ્મ ''[[ધ ડર્ટી ડઝન]]'' (1967) બની હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Bobby">{{cite web|title=Do Ankhen Barah Haath (1957)|author=Bobby Sing|publisher=Bobby Talks Cinema|date=10 February 2008|url=http://bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid041609102834|access-date=2009-05-30|archive-date=2012-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114034802/http://bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid041609102834|url-status=dead}}</ref> [[બિમલ રોય]] દ્વારા નિર્મિત અને [[રિત્વિક ઘટક]] દ્વારા લખાયેલી ''[[મધુમતી]]'' (1958)એ [[પશ્ચિમી લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ]]માં [[પુનઃજન્મ]]ની થીમને લોકપ્રિય બનાવી હતી.<ref name="Doniger">{{citation|last=Doniger|first=Wendy|title=The woman who pretended to be who she was: myths of self-imitation|chapter=Chapter 6: Reincarnation|pages=112–136 [135]|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2005|isbn=0195160169}}</ref> તે સમયે મુખ્યધારાના અન્ય ફિલ્મ નિર્માતાઓમાં [[કમાલ અમરોહી]] અને [[વિજય ભટ્ટ]]નો સમાવેશ થતો હતો. કોમર્શિયલ ભારતીય સિનેમાનો વિકાસ થતો હતો ત્યારે નવી [[સમાંતર સિનેમા]]ની ચળવળ પણ જોવા મળી જેમાં [[બંગાળી સિનેમા]]એ મુખ્યત્વે આગેવાની લીધી હતી.<ref name="Gokulsing-18"/> આ ચળવળની ફિલ્મોના શરૂઆતના ઉદાહરણોમાં [[ચેતન આનંદ]]ની ''[[નીચા નગર]]'' (1946),<ref name="Hindu">[http://www.hindu.com/fr/2007/06/15/stories/2007061551020100.htm મેકર ઓફ ઇનોવેટિવ મીનિંગફૂલ મૂવીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107142440/http://www.hindu.com/fr/2007/06/15/stories/2007061551020100.htm |date=2012-11-07 }}. ધ હિન્દુ''[[]]'' , 15 જૂન 2007</ref> રિત્વિક ઘટકની ''[[નાગરિક]]'' (1952)<ref>{{Citation | surname1 = Ghatak | given1 = Ritwik | year = 2000 | title = Rows and Rows of Fences: Ritwik Ghatak on Cinema | publisher = Ritwik Memorial & Trust Seagull Books | ISBN = 8170461782 | pages= ix & 134–36 }}</ref><ref>{{Citation | surname1 = Hood | given1 = John | year = 2000 | title = The Essential Mystery: The Major Filmmakers of Indian Art Cinema | publisher = Orient Longman Limited | ISBN = 8125018700 | pages=21–4 }}</ref> અને [[બિમલ રોય]]ની ''[[ટુ એકર્સ ઓફ લેન્ડ]]'' (દો બિઘા જમીન) (1953) સામેલ છે જેણે ભારતમાં [[નવવાસ્તવવાદ]]<ref name="filmreference">[http://www.filmreference.com/Films-De-Dr/Do-Bigha-Zamin.html દો બિઘા જમીન ફિલ્મરેફરન્સ ખાતે]</ref>નો અને "Indian New Wave".નો પાયો નાખ્યો<ref name="Srikanth Srinivasan">{{cite web|title=Do Bigha Zamin: Seeds of the Indian New Wave|author=Srikanth Srinivasan|publisher=Dear Cinema|date=4 August 2008|url=http://dearcinema.com/review-do-bigha-zamin-bimal-roy|access-date=2009-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307010006/http://dearcinema.com/review-do-bigha-zamin-bimal-roy/|archive-date=2009-03-07|url-status=dead}}</ref> ''[[ધી અપુ ટ્રિલોજી]]'' (1955–1959)ના પ્રથમ ભાગ ''[[પાથેર પંચાલી]]'' (1955) દ્વારા [[સત્યજિત રે]]એ ભારતીય સિનેમામાં યાદગાર પ્રવેશ કર્યો.<ref name="Rajadhyaksa96-683">રાજાધ્યક્ષ, 683</ref> તમામ મહત્વના આંતરરાષ્ટ્રીય [[ફિલ્મ મહોત્સવ]]માં ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' ને મોટા એવોર્ડ મળ્યા અને ભારતીય સિનેમામાં સમાંતર સિનેમાનો પાયો મજબુત બન્યો. [[વિશ્વ સિનેમા]] પર તેનો પ્રભાવ “પચાસના દાયકાના મધ્યથી કળા ગૃહોને છલકાવતા યુવાનીથી ભરપૂર [[નવા યુગ]]ના [[ડ્રામા]]” પર જોવા મળે છે જેણે ”અપુ ટ્રિલોજીની દેન છે”<ref name="Sragow"/> સત્યજિત રે અને રિત્વિવ ઘટકે ઘણી વિવેચકો દ્વારા વખણાયેલી [[આર્ટ ફિલ્મો]]નું નિર્માણ કર્યું અને [[મૃણાલ સેન]], [[અદૂર ગોપાલક્રિષ્નન]], [[મણી કૌલ]] અને [[બુદ્ધદેવ દાસગુપ્તા]] જેવા પ્રતિષ્ઠિત ભારતીય સ્વતંત્ર ફિલ્મ નિર્માતાઓ તેમને અનુસર્યા હતા.<ref name="Gokulsing-18"/> 1960ના દાયકા દરમિયાન [[ઇંદિરા ગાંધી]]એ ભારતના માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રી તરીકે દરમિયાનગીરી કરી અને અને ભારતમાં ઓફ-બીટ ફિલ્મોનું નિર્માણ શરૂ થયું જેને ફિલ્મ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશન દ્વારા સત્તાવાર મદદ મળી રહી હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-684"/> સત્યજિત રેની ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' દ્વારા પ્રારંભ કરનારા સિનેમેટોગ્રાફર [[સુબ્રતા મિત્રા]]એ વિશ્વભરતમાં [[સિનેમેટોગ્રાફી]] પર ભારે પ્રભાવ પાડ્યો હતો. તેમની ખૂબ મહત્વની ટેકનિક પૈકી એક [[બાઉન્સિંગ લાઇટ્સ]] છે જેનાથી તેઓ સેટ પર દિવસના અજવાળાની અસર પેદા કરતા હતા. તેમણે ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' ના બીજા ભાગ ''[[અપરાજિતો]]'' (1956)ના ફિલ્માંકન દરમિયાન આ ટેકનિકમાં કૌશલ્યે મેળવ્યું હતું.<ref name="cinematographers">{{cite web|title=Subrata Mitra|publisher=Internet Encyclopedia of Cinematographers|url=http://www.cinematographers.nl/GreatDoPh/mitra.htm|access-date=2009-05-22|archive-date=2009-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602164022/http://www.cinematographers.nl/GreatDoPh/mitra.htm|url-status=dead}}</ref> સત્યજિત રેએ જે ટેકનિક વિકસાવી તેમાં [[ફોટો-નેગેટિવ]] [[ફ્લેશબેક્સ]] અને [[એક્સ-રે]] [[ડિગ્રેશન્સ]]નો સમાવેશ થાય છે જે ''[[પ્રતિદ્વંદી]]'' (1972)ના ફિલ્માંકન વખતે વિકસાવાઇ હતી.<ref>{{cite web|title=First Light: Satyajit Ray From the Apu Trilogy to the Calcutta Trilogy|author=Nick Pinkerton|date=April 14, 2009|publisher=''[[The Village Voice]]''|url=http://www.villagevoice.com/2009-04-15/film/first-light-satyajit-ray-from-the-apu-trilogy-to-the-calcutta-trilogy|access-date=2009-07-09|archive-date=2009-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625154630/http://www.villagevoice.com/2009-04-15/film/first-light-satyajit-ray-from-the-apu-trilogy-to-the-calcutta-trilogy|url-status=dead}}</ref> ''[[ધ એલિયન]]'' નામની ફિલ્મ માટે રેની 1967ની સ્ક્રિપ્ટ, જે પાછળથી રદ કરવામાં આવી હતી, પરથી [[સ્ટીવન સ્પીલબર્ગ]]ને ''[[ઇ.ટી.]]'' (1982) બનાવવાની પ્રેરણા મળી હોવાનું કહેવાય છે.<ref name="unmaderay">{{cite web|url=http://www.satyajitrayworld.com/raysfilmography/unmaderay.aspx|title=Ordeals of the Alien|last=Ray|first=Satyajit|work=The Unmade Ray|publisher=Satyajit Ray Society|access-date=2008-04-21|archive-date=2008-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080427215538/http://www.satyajitrayworld.com/raysfilmography/unmaderay.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="IMDbRay">{{cite web|author= Neumann P|publisher=Internet Movie Database Inc|url=http://www.imdb.com/name/nm0006249/bio|title=Biography for Satyajit Ray|access-date=2006-04-29}}</ref><ref name="UCSCcurrents">{{cite news|author=Newman J|url=http://www.ucsc.edu/currents/01-02/09-17/ray.html|title=Satyajit Ray Collection receives Packard grant and lecture endowment|publisher=UC Santa Cruz Currents online|date=2001-09-17|access-date=2006-04-29|archive-date=2005-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20051104203511/http://www.ucsc.edu/currents/01-02/09-17/ray.html|url-status=dead}}</ref> રિત્વિક ઘટકની કેટલીક ફિલ્મો અને ત્યાર પછીની અમુક આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મો વચ્ચે ઘણી સમાનતા છે જેમ કે ''[[બારી થેકે પાલિયે]]'' (1958) અને [[ફ્રાન્કોઇસ ટ્રુફોત]]ની ''[[ધ 400 બ્લોઝ]]'' (1959)માં સામ્યતા છે. ''[[આજંત્રિક]]'' (1958) ઘણા અંશે ''[[ટેક્સી ડ્રાઇવર]]'' (1976) અને [[હર્બી]] ફિલ્મ્સ (1967-2005)ને મળતી આવે છે. આ ગાળામાં અન્ય પ્રાદેશિક ઉદ્યોગ માટે પણ ‘સુવર્ણ યુગ’ હતો. કોમર્શિયલ [[તમિલ સિનેમા]]એ વ્યાપારી દૃષ્ટિએ અનેક સફળ ફિલ્મોનું નિર્માણ કરીને વૃદ્ધિનો અનુભવ કર્યો હતો. તે સમયની કેટલીક સૌથી લોકપ્રિય તમિલ ફિલ્મ હસ્તિઓમાં [[એમ. જી. રામચંદ્રન]], [[શિવાજી ગણેસન]], એમ. એન. નામ્બિયાર, અશોકન અને [[નાગેશ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=Nagesh: A legacy like no other|publisher=India Glitz|date=1 February 2009|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/44687.html|access-date=2009-05-21|archive-date=2009-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221162551/http://indiaglitz.com/channels/tamil/article/44687.html|url-status=dead}}</ref> [[મરાઠી સિનેમા]]એ પણ તે સમયે ‘સુવર્ણ યુગ’નો અનુભવ કર્યો હતો જેમાં [[વી. શાંતારામ]] જેવા તેના કેટલાક નિર્દેશકોએ મુખ્યધારાની હિંદી સિનેમાના ‘સુવર્ણ યુગ’માં પણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref>{{cite web|title=Marathi cinema gets a shot in the arm|date=29 August 2004|author=Mukta Rajadhyaksha|publisher=''[[Times of India]]''|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/831206.cms|access-date=2009-05-29}}</ref> ચેતન આનંદની [[સામાજિક વાસ્તવવાદી]] ફિલ્મ ''[[નીચા નગર]]'' ને [[પ્રથમ કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]<ref name="Hindu"/> ખાતે [[ગ્રાન્ડ પ્રાઇઝ]] મળ્યું ત્યારથી ભારતીય ફિલ્મો [[કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] ખાતે [[પામ ડી’ઓર]] માટે 1950 દરમિયાન અને 1960ના દાયકામાં વારંવાર નિયમિત રીતે સ્પર્ધામાં રહી છે, જેમાંથી ઘણી ફિલ્મોને આ મહોત્સવ દરમિયાન મોટા ઇનામ મળ્યા હતા. સત્યજિત રેને [[વેનિસ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] ખાતે ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' ની બીજી ફિલ્મ ''[[અપરાજિતો]]'' (1956) માટે [[ગોલ્ડન લાયન]] એવોર્ડ અને [[બર્લિન ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]માં [[ગોલ્ડન બેર]] તથા [[શ્રેષ્ઠ ડિરેક્ટર માટે બે સિલ્વર બેર]] મળ્યા હતા.<ref name="passionforcinema">{{cite web|title=India and Cannes: A Reluctant Courtship|publisher=Passion For Cinema|year=2008|url=http://passionforcinema.com/india-and-cannes-a-reluctant-courtship|access-date=2009-05-20|archive-date=2009-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620032814/http://passionforcinema.com/india-and-cannes-a-reluctant-courtship/|url-status=dead}}</ref> રેના સમકાલિન રિત્વિક ઘટક અને ગુરુ દત્તની તેમના જીવન કાળ દરમિયાન અવગણના થઇ હતી પરંતુ 1980ના દાયકામાં અને 1990ના દાયકામાં તમને તેમને મોડેથી ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ મળી હતી.<ref name="passionforcinema"/><ref>{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|pages=18–9}}</ref> રેને [[20મી સદીના સિનેમા]]માં સૌથી [[મહાન હસ્તિ]]ઓ પૈકી એક ગણવામાં આવે છે,<ref>{{Citation|surname1 = Santas|given1 = Constantine|year = 2002|title =Responding to film: A Text Guide for Students of Cinema Art|publisher = Rowman & Littlefield|ISBN =0830415807|page=18}}</ref> જ્યારે દત્ત<ref name="Lee">{{cite web|title=A Slanted Canon|author=Kevin Lee|publisher=Asian American Film Commentary|date=2002-09-05|url=http://www.asianamericanfilm.com/archives/000026.html|access-date=2009-04-24|archive-date=2012-05-31|archive-url=https://www.webcitation.org/684ysTg3l?url=http://www.asianamericanfilm.com/archives/000026.html|url-status=dead}}</ref> અને ઘટક<ref name="Totaro">{{citation|title=The “Sight & Sound” of Canons|first=Donato|last=Totaro|journal=Offscreen Journal|publisher=[[Canada Council|Canada Council for the Arts]]|date=31 January 2003|url=http://www.horschamp.qc.ca/new_offscreen/canon.html|access-date=2009-04-19}}</ref>ને પણ સૌથી મહાન ફિલ્મ નિર્માતાઓમાં ગણવામાં આવે છે. 1992માં ''[[સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ]]'' ક્રિટિક્સ પોલમાં રેને 7મું સ્થાન મળ્યું હતું અને અત્યાર સુધીના ટોચના 10 ડિરેક્ટરોમાં સ્થાન મળ્યું હતું<ref>{{cite web|title=Sight and Sound Poll 1992: Critics|publisher=[[California Institute of Technology]]|url=http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/sight/1992_1.html|access-date=2009-05-29|archive-date=2015-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618053015/http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/sight/1992_1.html|url-status=dead}}</ref> જ્યારે દત્તને 2002ના ''સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ'' ના સૌથી મહાન ડિરેક્ટરોના પોલમાં 73મું સ્થાન મળ્યું હતું.<ref name="Lee"/> વિવિધ વિવેચકો અને ડિરેક્ટરોના તારણમાં આ યુગની અનેક ભારતીય ફિલ્મોને ઘણી વખત [[અત્યાર સુધીની સૌથી મહાન ફિલ્મો]]માં સ્થાન મળે છે. ''સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ'' ક્રિટિક્સના તારણમાં સત્યજિત રેની ઘણી ફિલ્મોને સ્થાન મળ્યું છે જેમાં ''ધ અપુ ટ્રિલોજી'' (સંયુક્ત મત ગણવામાં આવે તો 1992માં ક્રમ# 4),<ref name="Caldwell">{{cite web|author=Aaron and Mark Caldwell|title=Sight and Sound|publisher=Top 100 Movie Lists|year=2004|url=http://www.geocities.com/aaronbcaldwell/dimsscri.html|access-date=2009-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20010414021113/http://www.geocities.com/aaronbcaldwell/dimsscri.html|archive-date=2001-04-14|url-status=live}}</ref> ''[[ધ મ્યુઝિક રૂમ]]'' (1992માં ક્રમ #27), ''[[ચારુલતા]]'' (1992માં ક્રમ #41)<ref name="SS-1992-ranking">{{cite web|title=SIGHT AND SOUND 1992 RANKING OF FILMS|url=http://www.geocities.com/the7thart/ranking.html|access-date=2009-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20071023170331/http://www.geocities.com/the7thart/ranking.html|archive-date=2007-10-23|url-status=live}}</ref> અને ''[[ડેઝ એન્ડ નાઇટ ઇન ફોરેસ્ટ]]'' (1982માં ક્રમ #81) સામેલ છે. <ref name="SS-1982-ranking">{{cite web|title=SIGHT AND SOUND 1982 RANKING OF FILMS|url=http://www.geocities.com/the7thart/1982.html|access-date=2009-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20071023170326/http://www.geocities.com/the7thart/1982.html|archive-date=2007-10-23|url-status=dead}}</ref> 2002ના ''સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ'' ક્રિટિક્સ અને ડિરેક્ટર્સ પોલમાં પણ ગુરુદત્તની ફિલ્મો ''પ્યાસા'' અને ''કાગઝ કે ફુલ'' (બંનેનો ક્રમ #10) સમાવેશ થાય છે. રિત્વિત ઘટકની ''[[મેઘે ઢકા તારા]]'' (ક્રમ# 231 ) અને ''કોમલ ગાંધાર'' (ક્રમ # 346 પર) અને રાજ કપુરની ''આવારા'' , [[વિજય ભટ્ટ]]ની ''[[બૈજુ બાવરા]]'' , મહેબુબ ખાનની ''મધર ઇન્ડિયા'' અને કે આસિફની ''મોગલ-એ-આઝમ'' તમામને ક્રમ # 346 મળ્યો હતો.<ref name="Cinemacom">{{cite web|title=2002 Sight & Sound Top Films Survey of 253 International Critics & Film Directors|publisher=Cinemacom|year=2002|url=http://www.cinemacom.com/2002-sight-sound.html|access-date=2009-04-19}}</ref> 1998માં [[એશિયન ફિલ્મ]] મેગેઝિન ''[[સિનેમાયા]]'' દ્વારા કરવામાં આવેલા વિવેચકોના પોલમાં ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' (સંયુક્ત વોટ ગણવામાં આવે તો ક્રમ 1 પર), રેની ''ચારુલતા'' અને ''મ્યુઝિક રૂમ'' (ક્રમ 11 પર), અને ઘટકની ''[[સુબ્રણરેખા]]'' (તે પણ 11મા ક્રમે)નો સમાવેશ થયો હતો.<ref name="Totaro"/> 1999માં ''[[ધ વિલેજ વોઇસ]]'' ટોપ 250 “બેસ્ટ ફિલ્મ્સ ઓફ ધી સેન્ચુરી” વિવેચકોના પોલમાં ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' (તમામ મત સંયુક્ત રીતે ગણવામાં આવે તો ક્રમ 5 પર)નો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="villagevoice"/> 2005માં ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' અને ''પ્યાસા'' ને [[ટાઇમ મેગેઝિનના ઓલ-ટાઇમ 100 શ્રેષ્ઠ ફિલ્મો]]ની યાદીમાં પણ સ્થાન મળ્યું હતું.<ref name="Time"/> === આધુનિક ભારતીય સિનેમા === [[શ્યામ બેનેગલ]] જેવા કેટલાક ફિલ્મ નિર્માતાઓએ 1970ના દાયકામાં વાસ્તવવાદી [[સમાંતર સિનેમા]] બનાવવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું<ref name="Rajadhyaksa96-685">રાજાધ્યક્ષ, 685</ref> તેમની જેમ [[બંગાળી સિનેમા]]માં [[સત્યજિત રે]], [[રિત્વિક ઘટક]], [[મૃણાલ સેન]], [[બુદ્ધદેવ દાસગુપ્તા]] અને [[ગૌતમ ઘોષ]], [[મલયાલમ સિનેમા]]માં [[અદૂર ગોપાલક્રિષ્નન]], [[જ્હોન અબ્રાહમ]] અને [[જી. અરવિંદન]] અને [[હિંદી સિનેમા]]માં [[મણી કૌલ]], [[કુમાર સાહની]], [[કેતન મહેતા]], [[ગોવિંદ નિહલાની]] અને [[વિજય મહેતા]]એ આવી ફિલ્મો બનાવી હતી.<ref name="Gokulsing-18"/> જોકે 1976માં જાહેર સાહસો અંગેની કમિટીની તપાસ દરમિયાન ફિલ્મ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશનના આર્ટ ફિલ્મો તરફી જુકાવની ટીકા થઇ હતી અને આ સંસ્થા કોમર્શિયલ સિનેમાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પૂરતી મદદ કરતી ન હોવાના આરોપ થયા હતા.<ref name="Rajadhyaksa96-688">રાજાધ્યક્ષ, 688</ref> 1970ના દાયકામાં જોકે ''[[શોલે]]'' (1975) જેવી ફિલ્મને મળેલી ભારે સફળતાના કારણે કોમર્શિયલ સિનેમાનો યુગ ફરી આવ્યો હતો. આ ફિલ્મથી [[અમિતાભ બચ્ચન]]નું સ્થાન મુખ્ય કલાકાર તરીકે પ્રસ્થાપિત થયું હતું.<ref name="Rajadhyaksa96-688"/> ભક્તિ પર આધારિત ક્લાસિક ફિલ્મ ''[[જય સંતોષી માં]]'' પણ 1975માં રજૂ થઇ હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-688"/> 1975માં રજૂ થયેલી અન્ય એક મહત્વની ફિલ્મ ''[[દિવાર]]'' હતી જેનું નિર્દેશન [[યશ ચોપરા]]એ કર્યું હતું અને [[સલીમ-જાવેદે]] પટકથા લખી હતી. આ [[ક્રાઇમ ફિલ્મ]] “વાસ્તવિક જીવનના દાણચોર [[હાજી મસ્તાન]] પર આધારિત હતી જેમાં એક પોલિસ અધિકારી અને તેનો ગેંગ લીડર ભાઈ આમને સામને આવી જાય છે.” અમિતાભ બચ્ચને ગેંગ લીડરની ભૂમિકા ભજવી હતી અને [[ડેની બોયલ]]એ તેને “ભારતીય સિનેમાની મુખ્ય ચાવી” સમાન ફિલ્મ ગણાવી હતી.<ref name="Kumar"/> 1980 અને 1990ના દાયકામાં કોમર્શિયલ સિનેમાનો વધુ વિકાસ થયો હતો અને ''[[મિ. ઇન્ડિયા]]'' , (1987), ''[[કયામત સે કયામત તક]]'' (1988), ''[[તેઝાબ]]'' (1988), ''[[ચાંદની]]'' (1989), ''[[મૈને પ્યાર કિયા]]'' (1989), ''[[બાઝીગર]]'' (1993),<ref name="Rajadhyaksa96-688"/> ''[[ડર]]'' (1993), ''[[દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે]]'' (1995) અને ''[[કુછ કુછ હોતા હૈ]]'' (1998) જેવી ફિલ્મો રજૂ થઇ હતી જેમાંથી ઘણી ફિલ્મોમાં [[આમિર ખાન]], [[સલમાન ખાન]] અને [[શાહરુખ ખાન]] મુખ્ય ભૂમિકામાં હતા. 1990ના દાયકામાં જ [[તમિલ સિનેમા]]ની રાષ્ટ્રવ્યાપી લોકપ્રિયતામા વધારો થયો હતો જેમાં [[મણિ રત્નમ]] દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મોએ સૌનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું.<ref name="Rajadhyaksa96-688"/> આવી કેટલીક ફિલ્મોમાં ''[[રોજા]]'' (1992) અને ''[[બોમ્બે]]'' (1995)નો સમાવેશ થાય છે. રત્નમની શરૂઆતની ફિલ્મ ''[[નાયગન]]'' (1987)માં [[કમલ હસન]] મુખ્ય ભૂમિકામાં હતો અને આ ફિલ્મને સત્યજિત રેની ''[[ધી અપુ ટ્રિલોજી]]'' (1955-1959) અને [[ગુરુદત્ત]]ની ''[[પ્યાસા]]'' (1957) સાથે [[ટાઇમ મેગેઝિનની ઓલ ટાઇમ 100 શ્રેષ્ઠ ફિલ્મો]]માં સ્થાન મળ્યું હતું.<ref name="Time"/> અન્ય તમિલ નિર્દેશક [[એસ. શંકર]]એ પણ પોતાની ફિલ્મ ''[[કાધલન]]'' દ્વારા ચર્ચા જગાવી હતી જે તેના સંગીત અને [[પ્રભુ દેવા]]ના નૃત્યના કારણે જાણીતી બની હતી. [[દક્ષિણ ભારત]]ની ફિલ્મ ઉદ્યોગે માત્ર રાષ્ટ્રીય અપીલ ધરાવતી ફિલ્મો રિલીઝ કરી ન હતી, પરંતુ બહુસાંસ્કૃતિક સંગીત પણ તેની વિશેષતા હતી જેનાથી રાષ્ટ્રીય ભારતીય દર્શકોમાં લોકપ્રિયતા મળી હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-688-689">રાજાધ્યક્ષ, 688–689</ref> કેટલાક તમિલ ''[[ફિલ્મી]]'' સંગીતકારોમાં [[એ. આર. રહેમાન]] અને [[ઇલિયારાજા]]એ રાષ્ટ્રીય અને ત્યાર બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રશંસકો મેળવ્યા છે. રહેમાનનો [[રોજા માટે પ્રથમ સાઉન્ડ ટ્રેક|''રોજા'' માટે પ્રથમ સાઉન્ડ ટ્રેક]] ટાઇમ મેગેઝિનના સર્વકાલિન “[[10 શ્રેષ્ઠ સાઉન્ડટ્રેક્સ]]”માં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો<ref name="Timetop10s">{{cite web | author=Corliss, Richard | title=Best Soundtracks – ALL TIME 100 MOVIES – TIME | work=[[Time (magazine)|TIME]] | url=http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,soundtracks,00.html | year=2005 | dateformat=mdy | access-date=24 February 2008 | archive-date=12 માર્ચ 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100312033139/http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,soundtracks,00.html | url-status=dead }}</ref> અને તેમને આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ [[સ્લમડોગ મિલિયનેર (2008) સાઉન્ડટ્રેક|''સ્લમડોગ મિલિયનેર'' (2008) સાઉન્ડટ્રેક]] માટે બે [[એકેડેમી એવોર્ડ]] મળ્યા હતા. [[કન્નડ ફિલ્મ]] ''[[તબારાના કાથે]]'' ને તાશ્કંદ, નાન્તેસ, ટોકયો અને રશિયન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ સહિત વિવિધ ફિલ્મ મહોત્સવમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite book | title=Pop Culture India!: Media, Arts and Lifestyle| last=Kasbekar|first=Asha| year=2006| publisher=ABC-CLIO|location=| url=http://books.google.co.uk/books?id=Sv7Uk0UcdM8C&pg=PA215&dq=A.+R.+Rehman+tamil&lr=|chapter=|isbn= 9781851096367|pages=215|quote=Songs play as important a part in South Indian films and some South Indian music directors such as A. R. Rehman and Ilyaraja have an enthusiastic national and even international following}}</ref> ભારતીય સિનેમાના સુવર્ણયુગ પછી દક્ષિણ ભારતના [[કેરળના મલયાલમ સિનેમા]]એ 1980ના દાયકામાં અને 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં પોતાના સુવર્ણ યુગનો અનુભવ કર્યો હતો. તે સમયના કેટલાક પ્રતિષ્ઠિત ફિલ્મ નિર્માતાઓમાંથી કેટલાક મલયાલમ ઉદ્યોગના હતા જેમાં [[અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નન]], [[જી. અરવિંદન]], [[ટી. વી. ચંદ્રન]] અને [[શાજી એન. કરૂણ]]નો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="malayalamcinema1">{{cite web |url=http://malayalamcinema.com/Content-4/CinemaHistory.html |title=Cinema History Malayalam Cinema |publisher=Malayalamcinema.com |date= |access-date=2008-12-30 |archive-date=2008-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081223132036/http://malayalamcinema.com/Content-4/CinemaHistory.html |url-status=dead }}</ref> અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નને ઘણી વખત સત્યજિત રેના આધ્યાત્મિક વારસદાર ગણવામાં આવે છે,<ref>{{cite web|title=The Movie Interview: Adoor Gopalakrishnan|publisher=[[Rediff.com|Rediff]]|date=31 July 1997|url=http://www.rediff.com/movies/jul/31adoor.htm|access-date=2009-05-21}}</ref> તેમણે આ ગાળામાં કેટલીક ઘણી વખણાયેલી ફિલ્મો બનાવી હતી જેમાં [[લંડન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] ખાતે [[સુધરલેન્ડ ટ્રોફી]] જીતનારી ''[[ઇલિપથાયમ]]'' (1981) અને [[વેનિસ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]માં મોટા ઇનામો જીતનારી ''[[મથિલુકાલ]]'' (1989)નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{imdb name|id=0329715|name=Adoor Gopalakrishnan}}</ref> શાજી એન. કરૂણની પ્રથમ ફિલ્મ ''[[પિરાવી]]'' (1989)ને [[1989ના કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] દરમિયાન [[કેમેરા ડી’ઓર]] મળ્યો હતો જ્યારે તેમની બીજી ફિલ્મ ''[[સ્વહમ]]'' (1994) [[1994માં કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] વખતે [[પામ ડી’ઓર]] માટે સ્પર્ધામાં હતી.<ref>{{imdb name|id=0440267|name=Shaji N. Karun}} .અન્ય મલયાલમ ફિલ્મ "યોધા"ને તેની શ્રેષ્ઠ એક્શન સિક્વન્સ અને ટેકનોલોજીકલ બાબતો માટે ભારતભરમાંથી સરાહના પ્રાપ્ત થઇ.</ref> 1990ના દાયકામાં સમાંતર ફિલ્મે હિંદી સિનેમામાં પુનર્જન્મનો અનુભવ કરવાનું શરૂ કર્યું જેના માટે મુખ્યત્વે [[ઓછા બજેટની ફિલ્મ]] ''[[સત્યા]]'' (1998)ને મળેલી વિવેચકોની અને કોમર્શિયલ સફળતા જવાબદાર હતી. [[મુંબઇની અંધારી આલમ]] પર બનેલી આ ફિલ્મનું નિર્દેશન [[રામ ગોપાલ વર્મા]]એ કર્યું હતું અને [[અનુરાગ કશ્યપ]]એ વાર્તા લખી હતી. આ ફિલ્મને મળેલી સફળતાના કારણે ''[[મુંબઈ નોઇર]]'' <ref name="Nayar">{{cite news| title = Bollywood on the table| author = Aruti Nayar| work = The Tribune| date = 2007-12-16| access-date = 2008-06-19| url = http://www.tribuneindia.com/2007/20071216/spectrum/main11.htm}}</ref> તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ય પ્રકારનો ઉદભવ થયો હતો જે શહેર આધારિત ફિલ્મો હતી અને [[મુંબઈ]] શહેરની સામાજિક સમસ્યાઓ પર પ્રકાશ ફેંકતી હતી.<ref name="Jungen">{{cite web|title=Urban Movies: The Diversity of Indian Cinema|author=Christian Jungen|publisher=[[FIPRESCI]]|date=4 April 2009|url=http://www.fipresci.org/festivals/archive/2009/fribourg/indian_cinema_chjungen.htm|access-date=2009-05-11|archive-date=2009-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090617225942/http://www.fipresci.org/festivals/archive/2009/fribourg/indian_cinema_chjungen.htm|url-status=dead}}</ref> ત્યાર બાદ ''મુંબઈ નોઇર'' પ્રકારની ફિલ્મોમાં [[મધુર ભંડારકર]]ની ''[[ચાંદની બાર]]'' (2001) અને ''[[ટ્રાફિક સિગ્નલ]]'' (2007), રામ ગોપાલ વર્માની ''[[કંપની]]'' (2002) અને તેની પ્રિક્વલ ''[[ડી]]'' (2005), અનુરાગ કશ્યપની ''[[બ્લેક ફ્રાઇડે]]'' (2004), અને ઇરફાન કાલની ''થેંક્સ મા'' (2009) સામેલ છે. આજે સક્રિય હોય તેવા અન્ય આર્ટ ડિરેક્ટરોમાં મૃણાલ સેન, બુદ્ધદેવ દાસગુપ્તા, ગૌતમ બોઝ, [[સંદીપ રે]], [[અપર્ણા સેન]] અને [[રિતુપર્ણો ઘોષ]] બંગાળી સિનેમામાં, અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નન, શાજી એન, કરુણ અને ટી. વી. ચંદ્રન મલયાલમ સિનેમામાં, મણી કૌલ, કુમાર સાહની, કેતન મહેતા, [[ગોવિંદ નિહલાની]], શ્યામ બેનેગલ,<ref name="Gokulsing-18"/> [[મીરા નાયર]], [[નાગેશ કુકુનુર]], [[સુધીર મિશ્રા]] અને [[નંદિતા દાસ]] હિંદી સિનેમામાં, મણી રત્નમ અને સંતોષ સિવાન તમિલ સિનેમામાં, અને [[દીપા મહેતા]], [[અનંત બાલાની]], [[હોમી અડાજણીયા]], વિજય સિંઘ અને [[સૂની તારાપોરવાલા]] [[ભારતીય અંગ્રેજી]] સિનેમામાં સક્રિય છે. == પ્રભાવો == [[ચિત્ર:Imax theater hyderabad.jpg|right|thumb|હૈદરાબાદ ખાતે પ્રસાદ આઇમેક્સ થિયેટર, વિશ્વનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું આઇમેક્સ થ્રીડી થિયેટર (વિશ્વનું સૌથી મોટું આઇમેક્સ થિયેટર ઓસ્ટ્રેલિયાના સિડનીમાં આવેલું છે.).<ref>http://www.rediff.com/money/2003/jun/10imax.htm</ref>]] ભારતમાં લોકપ્રિય સિનેમાની રૂપરેખા તૈયાર કરવામાં મુખ્યત્વે છ પ્રભાવની ભૂમિકા જોવા મળે છે. સૌથી પહેલી અસર ''[[મહાભારત]]'' અને ''[[રામાયણ]]'' જેવા [[ભારતીય મહાકાવ્યો]]ની હતી જેણે લોકપ્રિય ભારતીય સિનેમાના વિચાર અને કલ્પના પર ભારે પ્રભાવ પાડ્યો હતો. ખાસ કરીને તેના વર્ણનમાં તેનો પ્રભાવ છે. આ પ્રભાવની ટેકનિકના ઉદાહરણમાં [[સાઇડ સ્ટોરી]], [[બેક-સ્ટોરી]] અને [[વાર્તાની અંદર વાર્તા]]નો સમાવેશ થાય છે. ભારતીય લોકપ્રિય ફિલ્મોમાં ઘણી વખત એવા પ્લોટ હોય છે જેની પેટા-પ્લોટમાં શાખા પડે છે, આ પ્રકારના વર્ણનના ઉદાહરણ 1993ની ફિલ્મો ''[[ખલનાયક]]'' અને ''[[ગર્દિશ]]'' માં જોઇ શકાય છે. બીજો પ્રભાવ પ્રાચિન [[સંસ્કૃત નાટકો]]ની અસર રૂપે જોવા મળે છે જે એકદમ છટાદાર હતા અને ભવ્યતા પર વધુ ધ્યાન અપાયું હતું જેમાં [[સંગીત]], [[નૃત્ય]] અને સંજ્ઞાની મદદથી "એક જોશપૂર્ણ કલાકારીયુક્ત એકમની રચના થતી હતી જેમાં નૃત્ય અને માઇમને નાટ્યાત્મક અનુભવમાં" કેન્દ્ર સ્થાન મળતું હતું. સંસ્કૃત નાટકો ''[[નાટ્ય]]'' તરીકે ઓળખાતા હતા અને આ નામ ''નૃત'' (નૃત્ય) પરથી ઉતરી આવ્યું હતું. તેમાં શાનદાર નૃત્ય આધારિત ડ્રામા સામેલ હતા જે ભારતીય સિનેમામાં હજુ પણ ચાલુ છે.<ref name="Gokulsing-98"/> સંસ્કૃત નાટકોના સમયથી શરૂ થયેલી પ્રદર્શનની ''[[રસ]]'' પદ્ધતિ ભારતીય સિનેમાને વિશ્વના સિનેમાથી અલગ પાડતી પાયાની વિશેષતા છે. ''રસ'' પદ્ધતિમાં કલાકાર દ્વારા [[ભારપૂર્વક]] લાગણી વ્યક્ત કરવામાં આવે છે અને દર્શકો તે સંવેદનાનો અનુભવ કરે છે. તેનાથી વિપરીત [[પશ્ચિમી સ્ટાનિસ્લાવિસ્કી પદ્ધતિ]] છે જેમાં કલાકારોએ માત્ર સંવેદના વ્યક્ત કરવાના બદલે પાત્રનું જીવતું જાગતું સ્વરૂપ બની જવું પડે છે અભિનયની ''રસ'' પદ્ધતિ હિંદી ફિલ્મોના લોકપ્રિય કલાકારો [[અમિતાભ બચ્ચન]] અને [[શાહરૂખ ખાન]], રાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત ફિલ્મ ''[[રંગ દે બસંતી]]'' (2006)<ref name="Jones">{{citation|title=Bollywood, Rasa and Indian Cinema: Misconceptions, Meanings and Millionaire|author=Matthew Jones|soi=10.1080/08949460903368895|journal=Visual Anthropology|volume=23|issue=1|date=January 2010|pages=33–43}}</ref> અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિ પામેલી [[સત્યજિત રે]] દ્વારા નિર્દેશિત બંગાળી ફિલ્મોમાં સ્પષ્ટ જોવા મળે છે.<ref name="Cooper 2000 1-4"/> ત્રીજો પ્રભાવ પરંપરાગત લોક નાટકોના [[ભારતીય થિયેટર]]નો છે જે સંસ્કૃત થિયેટરના પતન સાથે 10મી સદીમાં વધુ પ્રભાવશાળી બન્યા હતા. આ પ્રાદેશિક પરંપરામાં [[બંગાળ]]માં [[યાત્રા]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]]માં [[રામલીલા]] અને [[તમિલ નાડુ]]માં [[ટેરુક્કુટુ]]નો સમાવેશ થાય છે. ચોથો પ્રભાવ [[પારસી]] થિયેટરનો હતો જેમાં [[વાસ્તવવાદ]] અને [[કલ્પના]], સંગીત અને નૃત્ય, વર્ણન, ભવ્યતા, સાદા સંવાદો, અને સ્ટેજ પર રજૂઆતની સંર્જનશીલતાનું મિશ્રણ કરવામાં આવતું હતું જેમાંથી [[મેલોડ્રામા]]નું સર્જન થતું હતું. પારસી નાટકોમાં હલકી કક્ષાની રમુજ, સુમધુર ગીતો અને સંગીત, સનસનાટી અને ભવ્ય સ્ટેજની કળાનો ઉપયોગ થતો હતો.<ref name="Gokulsing-98">{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|page=98}}</ref> આ તમામ પ્રભાવની અસર [[મનમોહન દેસાઇ|મનમોહન દેસાઈ]]ની 1970ના દાયકાની અને 1080ના પ્રારંભમાં ''[[મસાલા]]'' ફિલ્મોમાં જોવા મળે છે જેમાં ''[[કુલી]]'' (1983) મુખ્ય છે. અમુક અંશે તાજેતરની વિવેચકો દ્વારા વખણાયેલી ''રંગ દે બસંતી'' જેવી ફિલ્મ પર પણ તેનો પ્રભાવ છે.<ref name="Jones"/> પાંચમો પ્રભાવ [[હોલિવૂડ]]નો છે જ્યાં 1920ના દાયકાથી 1950ના દાયકા દરમિયાન [[મ્યુઝિકલ]] લોકપ્રિય હતા, જોકે ભારતીય ફિલ્મોએ અમુક અંશે હોલિવૂડની ફિલ્મો કરતા અલગ પદ્ધતિ અપનાવી હતી. ઉદાહરણ તરીકે હોલિવૂડના મ્યુઝિકલનો પ્લોટ મનોરંજન જગત પર આધારિત રહેતો હતો. ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓએ ભારતીય લોકપ્રિય ફિલ્મોમાં વ્યાપક કલ્પનાના તત્વનો ઉમેરો કરીને તેમની ફિલ્મોમાં ગીત અને સંગીતનો ઉપયોગ જેતે સ્થિતિની રજૂઆતના કુદરતી માધ્યમ તરીકે કર્યો હતો. પૌરાણિક કથા, ઇતિહાસ, પરીકથા વગેરેને ગીત અને સંગીત દ્વારા રજૂ કરવાની એક મજબુત ભારતીય પરંપરા છે. આ ઉપરાંત હોલિવૂડના ફિલ્મનિર્માતાઓ વાસ્તવવાદી વર્ણન સંપૂર્ણપણે પ્રભાવ જમાવે તે માટે તેમના કામના ઉભા કરાયેલા પ્રકારને છુપાવવાનો પ્રયાસ કરતા હતા જ્યારે ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓએ એ હકીકત છુપાવવાનો બિલકુલ પ્રયાસ ન કર્યો કે સ્ક્રીન પર જે દર્શાવવામાં આવે છે તે એક સર્જન, ભ્રમણા અને કલ્પના છે. જોકે તેમણે દર્શાવ્યું હતું કે કઇ રીતે આ સર્જન લોકોના જીવનમાં જટિલ અને રસપ્રદ રીતે આંતરિક રીતે વણાયેલ છે.<ref>{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|pages=98–99}}</ref> અંતિમ પ્રભાવ પશ્ચિમી મ્યુઝિકલ ટેલિવિઝન ખાસ રરીને એમટીવીનો હતો જેનો પ્રભાવ 1990ના દાયકાથી વધી રહ્યો હતો. તેની અસર ગતિ, કેમેરાના એંગલ, ડાન્સ સિક્વન્સ અને તાજેતરની ફિલ્મોના સંગીત પર જોવા મળે છે. [[મણી રત્નમ]]ની ''[[બોમ્બે]]'' (1995) આ વલણનું પ્રારંભિક ઉદાહરણ છે.<ref>{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|page=99}}</ref> મુખ્યપ્રવાહના લોકપ્રિય ભારતીય સિનેમાની જેમ ભારતીય [[સમાંતર સિનેમા]] પર પણ ભારતીય થિયેટર (ખાસ કરીને સંસ્કૃત નાટકો) અને [[ભારતીય સાહિત્ય]] (ખાસ કરીને [[બંગાળી સાહિત્ય]])નો પ્રભાવ જોવા મળે છે, પરંતુ વિદેશી પ્રભાવની વાત આવે ત્યારે અલગ પડે છે જ્યાં તે હોલિવૂડ કરતા [[યુરોપિયન સિનેમા]] (ખાસ કરીને [[ઇટાલિયન નવ વાસ્તવવાદ]] અને ફ્રેન્ચ [[કાવ્યાત્મક વાસ્તવવાદ]])થી વધુ પ્રભાવિત છે. સત્યજિત રેએ તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''[[પાથેર પાંચાલી]]'' (1955) પર ઇટાલીયન ફિલ્મ નિર્માતા [[વિટ્ટોરિયો ડી સિકા]]ની ''[[બાઇસિકલ થિવ્ઝ]]'' (1948) અને ફ્રેન્ચ ફિલ્મ નિર્માતા [[જીન રેનોર]]ની ''[[ધ રિવર]]'' (1951), જેમાં તેઓ સહાયક હતા, તેનો પ્રભાવ હોવાનું જણાવ્યું હતું. યુરોપિયન સિનેમા અને બંગાળી સાહિત્યના પ્રભાવ ઉપરાંત રે પર ભારતીય થિયેટરની પરંપરાનો, ખાસ કરીને સંસ્કૃત નાટકની પદ્ધતિ રસનો પ્રભાવ હતો. ''રસ'' ની જટિવ વિચારધારામાં લાગણી વ્યક્ત કરવા માટે માત્ર મુખ્ય પાત્રો પર નહીં, પરંતુ અમુક આર્ટિસ્ટીક પદ્ધતિનો પણ ઉપયોગ કરીને દર્શકને તેનો અનુભવ કરાવવામાં આવે છે. ''રસ'' ના આ બેવડા પ્રકાર ''[[ધી અપુ ટ્રિલોજી]]'' માં જોવા મળે છે.<ref name="Cooper 2000 1-4">{{citation|last=Cooper|first=Darius|title=The Cinema of Satyajit Ray: Between Tradition and Modernity|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|isbn=0521629802|pages=1–4}}</ref> [[બિમલ રોય]]ની ''[[ટુ એકર્સ ઓફ લેન્ડ]]'' (1953) પર ડી સિકાની ''બાઇસિકલ થિવ્ઝ'' નો પ્રભાવ છે અને તેનાથી ભારતમાં એક નવી લહેરનો માર્ગ ખુલ્યો હતો જે સમયે [[ફ્રેન્ચ ન્યુ વેવ]] અને [[જાપાનના ન્યુ વેવ]]નો પણ પ્રારંભ થયો હતો.<ref name="Srikanth Srinivasan"/> == પ્રાદેશિક ઉદ્યોગો == === મરાઠી સિનેમા === મરાઠી સિનેમા (मराठी चित्रपट) ભારતના મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં મરાઠી ભાષામાં બનેલી ફિલ્મોના સંદર્ભમાં વપરાય છે. તે ભારતમાં સૌથી જૂનો ફિલ્મ ઉદ્યોગ છે. ભારતમાં પ્રથમ ફિલ્મ રાજા હરિશ્ચંદ્ર (1913) નામે એક મૂંગી ફિલ્મ હતી જે એક મહારાષ્ટ્રીયન દાદાસાહેબ ફાળકેએ મરાઠી ભાષામાં બનાવી હતી અને તેમાં મરાઠી કલાકારોનો ઉપયોગ કરાયો હતો જેઓ મરાઠી અને સંસ્કૃત સંગીત નાટિકાઓ (મ્યુઝિકલ્સ) તથા તે સમયે મરાઠીમાં ભજવાતા નાટકોમાં કામ કરતા હતા. પ્રથમ બોલતી હિંદી ફિલ્મ આલમઆરા રિલિઝ થયાના માત્ર એક વર્ષ બાદ પ્રથમ મરાઠી બોલતી ફિલ્મ અયોધ્યાચા રાજા (પ્રભાત ફિલ્મનું નિર્માણ) 1932માં રજૂ થઇ હતી. મરાઠી સિનેમાનો આ ગાળામાં વિકાસ થયો હતો. આ ઉદ્યોગ મહારાષ્ટ્રમાં મુંબઇ ખાતે આવેલો હતો. મરીઠી સિનેમા એ ભારતીય સિનેમા જેટલું જ જૂનું છે. વાસ્તવમાં ભારતમાં સિનેમા ક્ષેત્રે [[દાદાસાહેબ ફાળકે]] અગ્રણી હતા જેઓ 1913માં પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ ''[[રાજા હરિશ્ચંદ્ર]]'' દ્વારા ભારતમાં ચાલતા ચિત્રોની ક્રાંતિ લાવ્યા હતા. આ ફિલ્મ મરાઠી કલાકારોને લઇને બની હોવાથી [[IFFI]] અને [[NIFD]] દ્વારા તેને મરાઠી સિનેમાનો હિસ્સો ગણવામાં આવે છે. === આસામી સિનેમા === [[આસામી ભાષા]]ના ફિલ્મ ઉદ્યોગના મૂળ ક્રાંતિકારી વિચારક [[રૂપકુંવર જ્યોતિપ્રસાદ અગરવાલ]]ની અસલ કૃતિઓમાં રહેલું છે જેઓ વિખ્યાત કવિ, નાટ્યલેખક, સંગીતકાર અને [[સ્વતંત્રતા સેનાની]] હતા. તેમણે 1935માં પ્રથમ આસામી ફિલ્મ [[જોયમતિ]]ના નિર્માણમાં ભૂમિકા ભજવી હતી જે ચિત્રકલા મૂવીટોનના બેનર હેઠળ બની હતી.<ref>જોયમોતી (1935) [http://www.imdb.com/title/tt0151153/ ], IMDB.com</ref> 21મી સદીની શરૂઆતમાં [[બોલિવૂડ]] સ્ટાઇલની આસામી ફિલ્મો રજૂ થવા લાગી હતી, પરંતુ આ ઉદ્યોગ માર્કેટમાં સ્પર્ધા કરવામાં સક્ષમ રહ્યો નથી અને [[બોલિવૂડ]] જેવું મોટું ફિલ્મ ઉદ્યોગ તેના પર છવાઇ ગયું છે.<ref>લક્ષ્મી બી, ઘોષ, ''આસામીઝ સિનેમાની દુનિયામાં ડોકીયું'' [http://www.hindu.com/2006/01/05/stories/2006010504870200.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110195304/http://www.hindu.com/2006/01/05/stories/2006010504870200.htm |date=2006-01-10 }}, ધ હિન્દુ, 2006</ref> === બંગાળી સિનેમા === [[ચિત્ર:Satyajit Ray.jpg|thumb|right|150px|સત્યજીત રે, બંગાળી ફિલ્મ નિર્માતા]] [[પશ્ચિમ બંગાળ]]માં [[ટોલીગંજ]]ની [[બંગાળી ભાષા]]ની સિનેમેટિક પરંપરાએ ઘણા પ્રતિષ્ઠિત ફિલ્મનિર્માતાઓ આપ્યા છે જેમાં [[સત્યજિત રે]], [[રિત્વિક ઘટક]] અને [[મૃણાલ સેન]] સૌથી વધુ સુપ્રસિદ્ધ છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake138">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 138</ref> તાજેતરમાં જે બંગાળી ફિલ્મોએ રાષ્ટ્રનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે તેમાં [[ઐશ્વર્યા રાય]] દ્વારા અભિનિત [[રિતુપર્ણો ઘોષ]]ની ''[[ચોકેર બાલી]]'' સામેલ છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake139">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 139</ref> બંગાળી ફિલ્મનિર્માણમાં [[બાંગ્લા સાયન્સ ફિક્શન]] ફિલ્મો તથા સામાજિક મુદ્દા પર બનેલી ફિલ્મો સામેલ છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake138-140">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 138–140</ref> 1993માં બંગાળી ફિલ્મોનું કુલ ઉત્પાદન 57 ફિલ્મનું હતું.<ref name="Gokulsing&Dissanayake129"/> [[બંગાળ]]માં સિનેમાનો ઇતિહાસ 1890ના દાયકાથી શરૂ થાય છે જ્યારે [[કોલકાતા|કલકત્તા]]ના થિયેટરમાં પ્રથમ [[બાયોસ્કોપ]] દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. એક દાયકાની અંદર [[વિક્યોરિયન યુગ]]ના અગ્રણી [[હીરાલાલ સેન]]એ ઉદ્યોગના બીજ રોપ્યા હતા જેમણે [[રોયલ બાયોસ્કોપ કંપની]]ની સ્થાપના કરીને [[સ્ટાર થિયેટર, કલકત્તા]], [[મિનરવા થિયેટર]], ક્લાસિક થિયેટર ખાતે અનેક લોકપ્રિય શોના સ્ટેજ પ્રદર્શનોના દૃશ્યો રજુ કર્યા હતા. સેનના કામ પછી લાંબા વિરામ બાદ [[ધિરેન્દ્ર નાથ ગાંગુલી]] (ડી. જી. દાસ તરીકે જાણીતા) દ્વારા 1918માં [[ઇન્ડો બ્રિટિશ ફિલ્મ કંપની]]ની રચના કરવામાં આવી હતી જે બંગાળી માલિકીની પ્રથમ પ્રોડક્શન કંપની હતી. જોકે, પ્રથમ બંગાળી ફિલ્મ [[બિલવામંગલ]]નું નિર્માણ 1919માં [[મદન થિયેટર]]ના બેનર હેઠળ થયું હતું. [[બિલાટ ફેરત]] 1921માં આઇબીએફસીનું પ્રથમ નિર્માણ હતું. [[મદન થિયેટર]] દ્વારા બનાવાયેલી [[જમાઇ શષ્ઠી]] પ્રથમ બંગાળી ટોકી હતી.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0316049/ આઇએમડીબી પેજ ઓન જમાઇ શષ્ઠીઃ પ્રથમ બંગાળી ટોકી]</ref> 1932માં બંગાળી સિનેમા માટે [[ટોલીવૂડ]] શબ્દ પ્રચલિત થયો હતો જેમાં ટોલીગંજને [[હોલિવૂડ]] સાથે પ્રાસ બેસાડવામાં આવ્યો હતો અને તે સમયે તે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર હતું. ત્યાર બાદ તેના પરથી બોલીવૂડ શબ્દ રચાયો હતો અને મુંબઇ સ્થિત ફિલ્મ ઉદ્યોગે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગના કેન્દ્ર તરીકે ટોલીગંજને પાછળ રાખી દીધું હતું. [[હોલિવૂડ પ્રેરિત નામ]] ઉતરી આવ્યા હતા.<ref name="Sarkar">{{citation|first=Bhaskar|last=Sarkar|title=The Melodramas of Globalization|journal=Cultural Dynamics|year=2008|volume=20|pages=31–51 [34]}}</ref> બંગાળી ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં [[સમાંતર સિનેમા]]ની ચળવળ 1950ના દાયકામાં શરૂ થઇ હતી. ત્યાર બાદ લાંબો ઇતિહાસનો પથ કાપવામાં આવ્યો છે જેમાં [[સત્યજિત રે]], [[મૃણાલ સેન]], [[રિત્વિક ઘટક]] અને બીજા મહાન ફિલ્મ નિર્માતાઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રશંસા મેળવી અને [[ફિલ્મના ઇતિહાસ]]માં તેમનું સ્થાન સુરક્ષિત કર્યું. === ભોજપુરી સિનેમા === [[ભોજપુરી ભાષા]]ની ફિલ્મો મુખ્યત્વે [[બિહાર]] અને પૂર્વ [[ઉત્તર પ્રદેશ]]માં વસતા લોકોને ધ્યાનમાં રાખીને બને છે. [[દિલ્હી]] અને [[મુંબઈ]] જેવા શહેરોમાં પણ ભોજપુરી ફિલ્મોને ઘણા દર્શકો મળી રહે છે જ્યાં ભોજપુરી ભાષી વિસ્તારના ઘણા લોકો સ્થળાંતર કરીને વસવાટ કરવા ગયા છે. ભારત ઉપરાંત ભોજપુરી ભાષી દેશોમાં પણ આ ફિલ્મો માટે મોટું માર્કેટ છે જેમાં [[વેસ્ટ ઇન્ડિઝ]], [[ઓસેનિયા]] અને દક્ષિણ અમેરિકા સામેલ છે.<ref>{{cite book |title=Language in Indenture: A Sociolinguistic History of Bhojpuri-Hindi in South Africa |last=Mesthrie |first=Rajend |year=1991 |publisher=Routledge |location=London |isbn=041506404X |pages=19–32 }}</ref> ભોજપુરી ભાષાની ફિલ્મોનો ઇતિહાસ 1962માં શરૂ થાય છે જ્યારે [[ગંગા મૈયા તોહો પિયારી ચઢાઇબો]] (ગંગા માતા, હું તને પીળી સાડી ચઢાવું છું) જેનું નિર્દેશન કુંદન કુમારે કર્યું હતું.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0233774/ આઇએમડીબી]</ref> ત્યાર પછીના દાયકામાં ભોજપુરી ફિલ્મોનું નિર્માણ અટકી અટકીને ચાલતું હતું. [[બિદેશિયા]] (વિદેશી, 1963, એસ. એન. ત્રિપાઠી દ્વારા નિર્દેશિત) અને ''ગંગા'' (ગંગા, 1965, કુંદન કુમાર દ્વારા નિર્દેશિત) નફો કરી શકી અને લોકપ્રિય બની. પરંતુ 1960 અને 1970ના દાયકામાં સામાન્ય રીતે ભોજપુરી ફિલ્મો બનતી ન હતી. 2001માં સુપરહિટ ફિલ્મ ''સૈયાં હમાર'' (માય સ્વીટહાર્ટ, નિર્દેશન મોહન પ્રસાદ) રજૂ થવાની સાથે ઉદ્યોગમાં ફરી તેજી આવી. તે ફિલ્મના હિરો રવિ કિશન સુપરસ્ટાર બની ગયા.<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraphindia.com/1060414/asp/etc/story_6075200.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2012-08-26 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AC5guab5?url=http://www.telegraphindia.com/1060414/asp/etc/story_6075200.asp |url-status=dead }}</ref> સફળતા પછી બીજી કેટલીક નોંધપાત્ર સફળ ફિલ્મો બની હતી જેમાં ''પંડિતજી બતાઇના બિયાહ કબ હોઇ'' (પંડિતજી, મને કહો કે મારા લગ્ન ક્યાર થશે, 2005, મોહન પ્રસાદ દ્વારા નિર્દેશિત) અને ''સસુરા બડા પૈસે વાલા'' (મારો સસરો પૈસાવાળો, 2005) સામેલ છે. ભોજપુરી ફિલ્મો ઉદ્યોગના વિકાસના માપરૂપે આ બંને ફિલ્મોએ ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારમાં તે સમયની મુખ્ય ધારાની બોલિવૂડની હિટ ફિલ્મો કરતા પણ સારો બિઝનેસ કર્યો હતો. બંને ફિલ્મો અત્યંત નીચા બજેટથી બનાવાઇ હતી અને નિર્માણ ખર્ચ કરતા તેને 10 ગણી વધુ આવક મેળવી હતી.<ref>"મૂવ ઓવર બોલિવૂડ, હિયર ઇસ ભોજપૂરી," બીબીસી ન્યૂઝ ઓનલાઇન: http://news.bbc.co.uk/go/pr/fr/-/1/hi/world/south_asia/4512812.stm</ref> અન્ય ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગોની સરખામણીમાં તે નાનો ફિલ્મ ઉદ્યોગ હોવા છતાં તેની ઝડપી સફળતાના કારણે ભોજપુરી સિનેમાની હાજરીમાં નાટ્યાત્મક વધારો થયો છો. ભોજપુરી ફિલ્મ ઉદ્યોગ હવે એક એવોર્ડ શો<ref>{{Cite web |url=http://www.bhojpurifilmaward.com/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2009-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091102163552/http://www.bhojpurifilmaward.com/ |url-status=dead }}</ref> અને ટ્રેડ મેગેઝિન ''ભોજપુરી સિટી'' પણ ચલાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.bhojpuricity.com/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2009-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090904183654/http://www.bhojpuricity.com/ |url-status=dead }}</ref> ભોજપુરી ફિલ્મોએ સમગ્ર વિશ્વમાં વિશિષ્ટ નામ મેળવ્યું છે. ભોજપુરી ફિલ્મોએ સમગ્ર વિશ્વમાં વિશિષ્ટ નામ મેળવ્યું છે. બિહારના મુખ્ય મંત્રી નિતિશ કુમાર રાજગીરમાં (પટનાથી 80 કિમીના અંતરે) ફિલ્મ ઉદ્યોગ શરૂ કરી રહ્યા છે. આ ફિલ્મ ઉદ્યોગથી બિહાર અને પૂર્વ ઉત્તર પ્રદેશમાં ઘણા લોકોને રોજગારી મળશે. એવી ઘણી ફિલ્મો છે જેમાં અમિતાભ બચ્ચન, અજય દેવગણ, નગ્મા, મિથુન ચક્રવર્તી જેવા બોલિવૂડના કલાકારોએ કામ કર્યું છે અને ભોજપુરી ફિલ્મ ઉદ્યોગને ટેકો આપ્યો છે.... === હિંદી સિનેમા === [[મુંબઈ]]નો [[હિંદી ભાષા]]નો ફિલ્મ ઉદ્યોગ એ ભારતીય સિનેમાની સૌથી મોટી અને સૌથી લોકપ્રિય શાખા છે જે બોમ્બે ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી તરીકે પણ ઓળખાય છે.<ref>{{cite book|author=Pippa de Bruyn; Niloufer Venkatraman; Keith Bain|title=Frommer's India|year=2006|publisher=Frommer's|isbn=0471794341|pages=579}}{{cite book|author=Crusie, Jennifer;Yeffeth, Glenn|title=Flirting with Pride & Prejudice|year=2005|publisher=BenBella Books, Inc.|isbn=1932100725|pages=92}}</ref> હિંદી સિનેમાએ શરૂઆતમાં જાતિ અને સાંસ્કૃતિક મુદ્દાઓ પર ફિલ્મો બનાવી હતી જેમાં ''[[અછુત કન્યા]]'' (1936) અને ''[[સુજાતા]]'' (1959) સામેલ છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake10-11">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 10–11</ref> [[રાજકપૂર]]ની ''[[આવારા]]'' સાથે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠા મળી.<ref name="Gokulsing&Dissanayake10">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 10</ref> 1990ના દાયકામાં હિંદી સિનેમાના ક્ષેત્રમાં વધારો થયો હતો અને 1991માં લગભગ 215 ફિલ્મો બની હતી.<ref name="Potts74"/> ''[[દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે]]'' સાથે હિંદી સિનેમાએ [[પશ્ચિમના વિશ્વ]]માં તેની કોમર્શિયલ હાજરી પ્રસ્થાપિત કરી હતી.<ref name="Potts74"/> 1995માં ભારતીય અર્થતંત્રમાં નોંધપાત્ર વાર્ષિક વૃદ્ધિ જોવા મળી અને કોમર્શિયલ સાહસ તરીકે હિંદી સિનેમાએ વાર્ષિક 15%ના દરે વૃદ્ધિ નોંધાવી હતી.<ref name="Potts74"/> કોમર્શિયલ અસરમાં વધારો થવાના કારણે [[શાહરુખ ખાન]], [[આમિર ખાન]] અને [[રિત્વિક રોશન]] જેવા જાણીતા ભારતીય કલાકારોની આવક 2010 સુધીમાં ફિલ્મ દીઠ રૂ. 15 કરોડ સુધી પહોંચી ગઇ હતી.<ref name="Potts75">પોટ્ટ્સ, 75</ref> [[માધુરી દિક્ષિત]] જેવા મહિલા કલાકારને પણ એક ફિલ્મ માટે રૂ. 1.25 કરોડ મળવા લાગ્યા હતા.<ref name="Potts74"/> ઘણા કલાકારોએ એક સાથે 3-4 ફિલ્મોમાં કામ કરવા માટે કરાર કર્યા.<ref name="Potts75"/> હિંદી ફિલ્મોને ફાઇનાન્સ કરવા માટે [[ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ડેવલપમેન્ટ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયા]] જેવી સંસ્થાઓ પણ આગળ આવી.<ref name="Potts75"/> ''[[ફિલ્મફેર]]'' , ''[[સ્ટારડસ્ટ]]'' , ''[[સિનેબ્લિટ્ઝ]]'' જેવા ઘણા મેગેઝિન લોકપ્રિય બન્યા.<ref name="Gokulsing&Dissanayake11">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 11</ref> === ગુજરાતી સિનેમા === ગુજરાતમાં પ્રાદેશિક ફિલ્મોનો સફર 1932માં શરૂ થયો હતો. ત્યારથી [[ગુજરાતી ફિલ્મો]]એ ભારતીય સિનેમાને પુષ્કળ યોગદાન આપ્યું છે. ભારતીય પ્રાદેશિક ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં ગુજરાતી ફિલ્મોને લોકપ્રિયતા મળી છે. ગુજરાતી ફિલ્મો હંમેશા પૌરાણિક કથાઓથી લઇને ઇતિહાસ અને સામાજિકથી લઇને રાજકીય વિષયોની પટકથા પર આધારિત હોય છે. પ્રારંભથી જ ગુજરાતી સિનેમાએ વિવિધ વાર્તાઓ અને ભારતીય સમાજના મુદ્દાઓ પર પ્રયોગાત્મક ફિલ્મો આપી છે. આ ઉપરાંત, ગુજરાતે બોલીવૂડને પણ નોંધપાત્ર યોગદાના આપ્યું છે કારણ કે કેટલાક ગુજરાતી કલાકારો ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં ગ્લેમર લાવ્યા છે. ગુજરાતી ફિલ્મોની સ્ક્રિપ્ટ અને વાર્તા માનવ સંવેદનાઓ પર આધારિત હતી. તેમાં માનવીય આકાંક્ષાઓ સાથે પારિવારિક સંબંધો પરની ફિલ્મો બનતી હતી જેમાં ભારતીય કૌટુંબિક સંસ્કૃતિને લગતા વિષય હતા. તેથી ગુજરાતી સિનેમામાં માનવીય સંવેદનાથી ઇનકાર કરી શકાતો નથી. પ્રથમ ગુજરાતી ફિલ્મ 'નરસિંહ મહેતા' 1932માં રિલીઝ થઇ હતી જેનું નિર્દેશન નટુભાઈ વકીલે કર્યું હતું. ફિલ્મમાં મુખ્ય કલાકારોમાં મોહનલાલા, મારુતિરાવ, માસ્ટર મનહર અને મિસ મેહતાબ હતા. તે સંત ફિલ્મ પ્રકારની ફિલ્મ હતી જેમાં સંત નરસિંહ મહેતાના જીવનનું આલેખન હતું. તેઓ જે સંપ્રદાયમાં થઇ ગયા તે સંપ્રદાયમાં સદીઓ બાદ મહાત્મા ગાંધીનો જન્મ પણ થયો હતો. આ ફિલ્મ અતુલ્ય હતી કારણ કે તેમાં કોઇ ચમત્કારનું વર્ણન કરાયું ન હતું. 1935માં અન્ય એક સામાજિક ફિલ્મ 'ઘર જમાઇ' રિલીઝ થઇ હતી જેનું નિર્દેશન હોમી માસ્ટરે કર્યું હતું. ફિલ્મમાં હીરા, જમના, બેબી નૂરજહાં, અમુ અલીમિયા, જમશેદજી અને ગુલામ રસૂલે ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મમાં ઘરજમાઇ અને તેના દુઃસાહસી કારનામા તથા મહિલા સ્વતંત્રતા વિરૂદ્ધ તેનું સમસ્યા પેદા કરતું વલણ રજૂ કરાયું હતું. તે કોમેડી પ્રકારની ફિલ્મ હતી અને ઉદ્યોગમાં તેને ભારે સફળતા મળી હતી. [[ગુજરાતી ફિલ્મો]]એ આ રીતે કેટલાક અન્ય મહત્વના સામાજિક, રાજકીય તથા ધાર્મિક મુદ્દાઓ ધ્યાને લીધા છે. 1948, 1950, 1968 અને 1971માં વિવિધતામાં વિસ્તાર થયો હતો. ચતુરભાઈ દોશી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ કરિયાવર, રામચરણ ઠાકોર દ્વારા નિર્દેશિત વડીલોના વાંકે, રતિભાઈ પુનાતર દ્વારા નિર્દેશિત ગાડાનો બેલ, અને વલ્લભ ચોક્સી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ લીલુડી ધરતીએ ઉદ્યોગને ભારે સફળતા અપાવી હતી. આધુનિકીકરણની સમસ્યા કેટલીક ફિલ્મોમાં મુખ્યત્વે જોવા મળે છે. ગાડાનો બેલ જેવી ફિલ્મમાં મજબુત વાસ્તવવાદ અને સુધારાવાદ જોવા મળે છે. ગુજરાતી ફિલ્મ ઉદ્યોગે વિવિધ મુદ્દા પર પ્રયોગ પણ કર્યા છે. લીલુડી ધરતી જેવી ગુજરાતી ફિલ્મમાં ફળદ્રુપતાની વિધિ સાથે ગ્રામિણ વિશ્વનું પ્રતિબિંબ છે. 1975માં ચંદ્રકાંત સંગાણી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ તાનારીરીમાં અકબરની ઓછી જાણીતી બાજુ રજૂ કરવામાં આવી હતી જેને સામાન્ય રીતે કાયમ દયાશીલ શાસક તરીકે દર્શાવાય છે. ગિરિશ મનુકાંત દ્વારા નિર્દેશિત અને 1976માં રિલીઝ કરવામાં આવેલી ફિલ્મ સોનબાઇની ચુંદડી ગુજરાતી સિનેમાની પ્રથમ સિનેમાસ્કોપ ફિલ્મ હતી. આ ઉપરાંત 1980માં કેતન મહેતા દ્વારા નિર્દેશિત ભવની ભવાઇ રિલીઝ થઇ હતી. આ ફિલ્મમાં ઉત્કૃષ્ટ અભિનય, કુશળ કેમેરા વર્ક જોવા મળ્યું અને બે એવોર્ડ જીત્યા તેમાં બેસ્ટ ફિચર ફિલ્મ ઓન નેશનલ ઇન્ટીગ્રેશન માટે નેશનલ એવોર્ડ તથા ફ્રાન્સમાં નેન્ટસ ફેસ્ટિવલમાં અન્ય એક એવોર્ડ મળ્યો હતો. 1992માં સંજીવ શાહ દ્વારા નિર્દેશિત હું, હુશી હુંશીલાલને આધુનિક ફિલ્મ ગણવામાં આવી હતી. અમુક ફિલ્મ હસ્તિઓના પ્રભાવશાળી કામના કારણે ગુજરાતી ફિલ્મો સમૃદ્ધ બની હતી. અનુપમા, ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી,સ્નેહલતા, અરવિંદ ત્રિવેદી, રમેશ મહેતા અને વેલજીભાઈ ગજ્જર, દિલીપ પટેલ, રણજીતરાજ, સોહિલ વિરાણી, નારાયણ રાજગોર, પ્રેમશંકર ભટ્ટ, જય પટેલ, અશ્વિન પટેલ, ગિરિજા મિત્રા, અંજાના, મનમોહન દેસાઈ, સંજય ગઢવી, કલ્યાણજી આનંદજી, દિપીકા ચિખલિયા, બિંદુ ઝવેરી,આશા પારેખ,રીતા ભાદુરી,કિરણકુમાર, રેણુકા સહાને અને પ્રિતિ પારેખ જેવી હસ્તિઓએ ગુજરાતી ફિલ્મ ઉદ્યોગને યોગદાન આપ્યું છે. === કન્નડ સિનેમા === ''સેંડલવુડ'' તરીકે ઓળખાતો કન્નડ ફિલ્મ ઉદ્યોગ [[બેંગલોર]] સ્થિત છે અને મોટા ભાગે [[કર્ણાટક]] રાજ્યના લોકોને ધ્યાનમાં રાખી ફિલ્મો બનાવે છે. [[ડો. રાજકુમાર]] કન્નડ ફિલ્મોની પ્રતિમા સમાન છે. પોતાની કારકિર્દીમાં તેમણે વિવિધ પાત્રો ભજવ્યા છે અને ફિલ્મો અને આલ્બમ માટે લગભગ 300 ગીતો ગાયા છે.{{Citation needed|date=January 2010}} કેટલાક જાણીતા કન્નડ ફિલ્મ નિર્દેશકોમાં [[ગિરિશ કાસરવલ્લી]], [[પુત્તના કાનાગલ]], [[જી. વી. ઐયર]], [[ગિરિશ કર્નાડ]], [[ટી. એસ. નાગાભારણા]], [[યોગરાજ ભટ]], [[સુરી]] સામેલ છે. લોકપ્રિય કલાકારોમાં [[વિષ્ણુવર્ધન]], [[અંબરિશ]], [[રવિચંદ્રન]], [[રમેશ]], [[અનંત નાગ]], [[શંકર નાગ]], [[પ્રભાકર]], [[ઉપેન્દ્ર]], [[સુદીપ]], [[દર્શન]], [[શિવરાજ કુમાર]], [[પુનિત રાજકુમાર]], કલ્પના, ભારતી, જયંતિ, પંડરી બાઇ, બી. સરોજદેવી, સુધારાણી, માલાશ્રી, તારા, ઉમાશ્રી અને રમ્યાનો સમાવેશ થાય છે. જાણીતા સંગીત નિર્દેશકોમાં [[જી. વી. વેંકટેશ]], [[વિજય ભાસ્કર]], ટી. જી. લિંગપ્પા, [[રાજન-નાગેન્દ્ર]], [[હમસાલેખા]] અને [[ગુરુકિરણ]]નો સમાવેશ થાય છે. બંગાળી સિનેમા અને મલયાલમ સિનેમાની સાથે કન્નડ સિનેમાએ ભારતીય [[સમાંતર સિનેમા]]ને ઘણું યોગદાન આપ્યું છે. આ પ્રકારની કેટલીક પ્રભાવશાળી ફિલ્મોમાં ''[[સમસ્કારા]]'' ([[યુ. આર. અનંતમૂર્તિ]]ની નવલકથા પર આધારિત), [[બી. વી. કારંથ]]ની ''[[ચોમાના ડુડી]]'' , ''[[તબારાના કાથે]]'' સામેલ છે. [[સમસ્કારા]], [[વામસવૃક્ષ]], [[પાનિયમ્મા]], [[કાડુ કુદુરે]], [[હમસાગીથે]], [[ચોમાના ડુડી]], [[એક્સિડન્ટ]], [[ઘાટ શ્રદ્ધા]], [[આક્રમણ]], [[મુરુ ધારીગુલુ]], [[તબારાના કાથે]], [[બનાધા વેશા]], [[માને]], [[ક્રાઉર્ય]], [[તાયી સાહેબા]], [[દ્વીપા]] વગેરે પ્રતિષ્ઠિત ''આર્ટહાઉસ'' ફિલ્મો છે. === મલયાલમ સિનેમા === [[ચિત્ર:Adoor gopalakrishnan.jpg|thumb|left|આદૂર ગોલાપકૃષ્ણન, મલયાલમ ફિલ્મ નિર્માતા]] દક્ષિણના રાજ્ય [[કેરળ]] સ્થિત ફિલ્મ ઉદ્યોગને મલયાલમ ફિલ્મ ઉદ્યોગ કહેવામાં આવે છે જે [[સમાંતર સિનેમા]] અને મુખ્યપ્રવાહના સિનેમા વચ્ચેની ખાઇ પૂરે છે અને વિચારોત્તેજક સામાજિક મુદ્દા પર ફિલ્મો બનાવે છે. જાણીતા ફિલ્મ નિર્માતાઓમાં [[અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નન]], [[શાજી એન. કરુણ]], [[જી. અરવિંદન]], [[પદ્મરાજન]], [[સાથ્યાન આંથિકડ]], [[પ્રિયદર્શન]] અને [[શ્રીનિવાસન]]નો સમાવેશ થાય છે. 1928માં નિર્માણ થયેલી અને જે. સી. ડેનિયલ દ્વારા નિર્દેશિત [[મૂંગી ફિલ્મ]] વિગતકુમારનથી મલયાલમ સિનેમાની શરૂઆત થઇ હતી. 1938માં રજૂ થયેલી બાલન પ્રથમ મલયાલમ [[બોલતી ફિલ્મ]] હતી. મલયાલમ ફિલ્મો 1947 સુધી મોટા ભાગે [[તમિલ]] નિર્માતાઓ દ્વારા બનતા હતી, 1947માં પ્રથમ સ્ટુડિયો [[ઉદય]]ની કેરળમાં સ્થપના થઇ હતી. 1954માં ''નીલાક્કુયિલ'' ફિલ્મે રાષ્ટ્રપતિનો રજત ચંદ્રક જીતીને દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. જાણીતા મલયાલમ નવલકથાકાર [[ઉરુબ]] દ્વારા લખાયેલી અને [[પી. ભાસ્કરન]] તથા [[રામુ કરિયાત]] દ્વારા નિર્દેશિત આ ફિલ્મને પ્રથમ વાસ્તવિક મલયાલી ફિલ્મ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.cinemaofmalayalam.net/malayalam_his_2.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2009-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204063033/http://www.cinemaofmalayalam.net/malayalam_his_2.html |url-status=dead }}</ref> રામુ કરિયત દ્વારા નિર્દેશિત અને [[તાકાઝી સિવશંકર પિલ્લાઇ]]ની વાર્તા પર આધારિત [[ચીમીન]] (1965) અત્યંત લોકપ્રિય બની હતી અને [[શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ માટે નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ]] જીતનારી પ્રથમ મલયાલમ ફિલ્મ બની હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.cinemaofmalayalam.net/malayalam_his_3.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731013632/http://www.cinemaofmalayalam.net/malayalam_his_3.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.asia.si.edu/kerala/Malayalam_Cinema.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119140418/http://www.asia.si.edu/kerala/Malayalam_Cinema.pdf |url-status=dead }}</ref> મલયાલમ ફિલ્મના પ્રારંભિક ગાળામાં [[પ્રેમ નાઝિર]], [[સથ્યન]], [[શીલા]] અને [[શારદા]] જેવા કલાકારોનું પ્રભુત્વ હતું. 70ના દાયકામાં ન્યુ વેવ મલયાલમ સિનેમાનો ઉદભવ થયો. અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નને તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''[[સ્વયંવરમ]]'' (1972) દ્વારા ખ્યાતિ મેળવી. આ ગાળામાં બનેલી અન્ય નોંધપાત્ર ફિલ્મોમાં એમ. ટી. વાસુદેવન નાયરની ''[[નિર્મલમ]]'' , જી. અરવિંદનની ''[[ઉત્તરાયણમ]]'' , ''[[ચેરિયાચાંટે કૃરાક્રિથયાંગલ]]'' (1979) અને [[જોન અબ્રાહમ]]ની ''[[અમ્મા અરિયા]]'' (1986)નો સમાવેશ થાય છે. 1980ના દાયકાથી 1990ના દાયકાની શરૂઆતના ગાળાને મલયાલમ સિનેમાના સુવર્ણ યુગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે જેમાં [[મામુટી]] અને [[મોહનલાલ]] જેવા કલાકારોનો ઉદભવ થયો અને [[આઇ. વી. સાસી]], [[ભારથન]], [[પદમરાજન]], [[સાથ્યન અંતિકાડ]], [[પ્રિયદર્શન]], [[એ. કે. લોહિતાદાસ]], [[સિદ્દીકી-લાલ]] અને [[શ્રીનિવાસન]] જેવા ફિલ્મ નિર્માતાઓ આવ્યા. આ ગાળાની લોકપ્રિય સિનેમામાં રોજબરોજના જીવનને અને સામાજિક તથા વ્યક્તિગત સંબંધોને કેન્દ્ર સ્થાને રાખવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.indiancinemas.com/News-21/History+of+Malayalam+Cinema.html?newsid=143&linkid=21 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-12-19 |archive-date=2012-08-26 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AC5woVNJ?url=http://www.indiancinemas.com/News-21/History+of+Malayalam+Cinema.html?newsid=143 |url-status=dead }}</ref> ''[[નાડોદીક્કટુ]]'' (1988)માં જોવા મળે છે તેમ આ ફિલ્મોમાં વ્યક્તિગત સંઘર્ષ અને રચનાત્મક રમૂજનો સમન્વય થયો છે. [[શાજી એન. કરુણ]]ની ''[[પિરાવી]]'' (1989) [[કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] ખાતે [[કેમેરા ડી’ઓર]]-મેન્શન જીતનારી પ્રથમ મલયાલમ ફિલ્મ હતી. આ ગાળામાં ''[[રામજી રાવ સ્પીકિંગ]]'' (1989) જેવી ઉત્કૃષ્ટ રીતે બનેલી રમૂજી ફિલ્મોની શરૂઆત પણ થઇ હતી. મલયાલમમાં જ ભારતની પ્રથમ થ્રીડી ફિલ્મ (માય ડિયર કુટ્ટીચટ્ટન થ્રીડી)નું અસલ વર્ઝન બન્યું હતું જે કેરળના જાણીતા ફિલ્મ નિર્માતા નવોદય અપ્પાચન દ્વારા બનાવાઇ હતી. 1990 અને 2000ના દાયકા દરમિયાન મલયાલમ સિનેમાએ ફોર્મ્યુલા આધારિત ફિલ્મો અને કોમેડી તરફ વળવા લાગી. મલયાલમ ફિલ્મ ઉદ્યોગને તાજેતરમાં [[સેટેલાઇટ ટેલિવિઝન]] અને બધે પ્રચલિત ફિલ્મ [[પાઇરસી]]ના કારણે સહન કરવું પડ્યું છે. === ઉડિયા સિનેમા === [[ભુવનેશ્વર]] અને [[કટક]] સ્થિત [[ઉડિયા ભાષા]]ના ફિલ્મ ઉદ્યોગને ઉડિયા કે ઓરિયા ફિલ્મ ઉદ્યોગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઘણી વખત ઉડિયા અને [[હોલીવૂડ]] શબ્દના [[મિશ્રણ]]ને ઓલીવૂડ તરીકે પણ ઓળખાય છે, જોકે આ નામ ક્યાંથી આવ્યું તે વિશે મતભેદ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.izeans.com/ollywoodhistory |title=History Of Oriya Film Industry |3=iZeans |publisher=www.izeans.com |access-date=2008-10-23 |last= |first= |archive-date=2011-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920045053/http://www.izeans.com/ollywoodhistory |url-status=dead }}</ref>પ્રથમ ઉડિયા બોલતી ફિલ્મ [[1936]]માં [[મોહન સુંદર દેવ ગોસ્વામી]]એ બનાવેલી [[સીતા બિબાહ]] હતી. મોહમ્મદ મોહસિને ઉડિયા સંસ્કૃતિની વિશિષ્ટતાઓ પર ભાર મૂકવા ઉપરાંત તેમાં નવાપણું જાળવીને ઉડિયા ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં એક ક્રાંતિની શરૂઆત કરી હતી. તેમની ફિલ્મોના કારણે ઉડિયા ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં સુવર્ણ યુગ આવ્યો હતો અને ઉડિયા ફિલ્મોમાં એક પ્રકારની તાજગી જોવા મળી હતી.<ref>{{cite web |url=http://orissacinema.com/history.html |title=Orissa Cinema :: History of Orissa Cinema, Chronology of Orissa Films |publisher=orissacinema.com |access-date=2008-10-23 |last= |first= |archive-date=2008-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705050243/http://www.orissacinema.com/history.html |url-status=dead }}</ref> તે સમયે પ્રથમ રંગીન ફિલ્મ દંતકથારૂપ સિનેમેટોગ્રાફર એમ. સુરેન્દ્ર સાહુની "બનારા છાઇ" (જંગલનો પડછાયો) હતી. === પંજાબી સિનેમા === કે. ડી. મહેરાએ પ્રથમ પંજાબી ફિલ્મ શીલા (પિંડ દી કુડી તરીકે પણ જાણતી) બનાવી હતી. બેબી નૂરજહાંને આ ફિલ્મમાં અભનેત્રી અને ગાયિકા તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. શીલાનું નિર્માણ કલકત્તામાં થયું હતું અને પંજાબની રાજધાની લાહોરમાં રિલીઝ કરાઇ હતી. તે ઘણી સફળ રહી અને આખા પ્રાંતમાં હિટ થઇ હતી. આ પ્રથમ ફિલ્મને મળેલી સફળતાના કારણે ઘણા નિર્માતાઓ પંજાબી ફિલ્મો બનાવવા લાગ્યા હતા. 2009 સુધીમાં પંજાબી સિનેમાએ 900થી 1000 ફિલ્મો બનાવી છે. 1970ના દાયકામાં દર વર્ષે રજૂ થતી ફિલ્મોની સરેરાશ સંખ્યા નવ હતી, 1980ના દાયકામાં આઠ અને 1990ના દાયકામાં છ હતી. 1995માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મોની સંખ્યા 11 હતી. 1996માં તે ઘટીને સાત થઇ અને 1997માં માત્ર પાંચ ફિલ્મ રિલીઝ થઇ હતી. 2000 બાદ પંજાબી સિનેમામાં પુનઃજીવન જોવા મળ્યું છે અને દર વર્ષે વધુ મોટા બજેટની વધુ ફિલ્મો રિલીઝ થઇ રહી છે જેમાં સ્થાનિક કલાકારો ઉપરાંત પંજાબી મૂળના બોલીવૂડના કલાકારો કામ કરે છે. === તમિલ સિનેમા === [[તમિલ ભાષા]]નો ફિલ્મ ઉદ્યોગ તમિલ સિનેમા તરીકે ઓળખાય છે અને તે ગુણવત્તા અને ટેકનોલોજીની દૃષ્ટિએ ભારતમાં સૌથી મોટા ફિલ્મ ઉદ્યોગ પૈકી એક છે જે [[તમિલનાડુ]]માં [[ચેન્નાઇ]]ના [[કોડામ્બાક્કમ]] જિલ્લામાં સ્થિત છે. વિશ્વભરમાં વસતા તમિલ લોકો તથા [[દક્ષિણ ભારત]]ના તમામ રાજ્યોના લોકો તમિલ ફિલ્મો જુએ છે. તમિલ ફિલ્મોમાં તમિલ સંસ્કૃતિનું સારું એવું નિરૂપણ કરવામાં આવે છે જેમાં અમુક અંશે જાતિય અભિવ્યક્તિ તથા ઉત્તર ભારતીય ફિલ્મોની સરખામણીમાં પ્રમાણસર ગ્લેમર હોય છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake132">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 132</ref> તમિલનાડુ રાજ્યમાં સ્થાનિક રાજકારણમાં પણ તમિલ સિનેમા એક બળ પૂરવાર થયું છે જ્યાં [[એમ. જી. રામચંદ્રન]], [[એમ. કરૂણાનિધિ]] અને [[જે. જયલલિતા]] જેવી ફિલ્મ ઉદ્યોગની હસ્તિઓએ રાજકીય પદ ધારણ કર્યા છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake132-33">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 132–133</ref> મદ્રાસ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની રચના બાદ તમિલ સિનેમાની ગુણવત્તામાં 1980ના દાયકામાં સુધારો થયો છે અને [[મણી રત્નમ]] જેવા ફિલ્મનિર્માતાઓની કામથી તેના વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ મળ્યું છે.આજે તમિલ ફિલ્મો શ્રીલંકા, સિંગાપોર, સાઉથ કોરિયા, મલેશિયા, મોરેશિયસ, સાઉથ આફ્રિકા, પશ્ચિમ યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકા જેવા દેશોમાં અને તમિલ મૂળના લોકો વસવાટ કરતા હોય તેવા અન્ય ભાગોમાં રિલીઝ થાય છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake133">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 133</ref> 1993માં તમિલ ઉદ્યોગે કુલ 168 ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું હતું.<ref name="Gokulsing&Dissanayake129"/> [[કમલ હસન]] જેવા તમિલ કલાકારને સૌથી વધુ ''[[નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ]]'' અને ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યા છે ''[[એકેડેમી એવોર્ડ ફોર બેસ્ટ ફોરેન લેંગ્વેજ ફિલ્મ]]'' માટે તેમની સૌથી વધુ ફિલ્મો મોકલવામાં આવી છે. [[રજનિકાંત]] મોટી સંખ્યામાં ચાહકો ધરાવે છે અને ભારતમાં સૌથી વધુ રકમ મેળવતા કલાકાર છે. [[ઇલિયારાજા]], [[એ. આર. રહેમાન]] જેવા મહાન ફિલ્મ નિર્દેશકો તમિલ ફિલ્મ ઉદ્યોગની દેન છે. === તેલુગુ સિનેમા === [[આંધ્ર પ્રદેશ]]નો [[તેલુગુ ભાષા]]નો ફિલ્મ ઉદ્યોગ હાલમાં દર વર્ષે નિર્માણ થતી ફિલ્મોની સંખ્યાની દૃષ્ટિએ ભારતમાં સૌથી મોટો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.blonnet.com/2007/11/06/stories/2007110650842300.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2009-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090811085956/http://www.blonnet.com/2007/11/06/stories/2007110650842300.htm |url-status=dead }}</ref> [[આંધ્ર પ્રદેશ]] રાજ્ય ભારતમાં સૌથી મોટી સંખ્યામાં સિનેમા હોલ ધરાવે છે. 2006માં તેલુગુ ફિલ્મ ઉદ્યોગે ભારતમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં ફિલ્મો બનાવી હતી અને તે વર્ષે 245 ફિલ્મનું નિર્માણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.blonnet.com/2007/11/06/stories/2007110650842300.htm |title=તેલુગુ ફિલ્મ ઉદ્યોગનો નવા યુગમાં પ્રવેશ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2009-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090811085956/http://www.blonnet.com/2007/11/06/stories/2007110650842300.htm |url-status=dead }}</ref> આંધ્રપ્રદેશની રાજધાની હૈદરાબાદની બહાર [[રામોજી ફિલ્મ સિટી]] છે જે વિશ્વનો સૌથી મોટો ફિલ્મ સ્ટુડિયો કોમ્પ્લેક્સ છે. ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં વિવિધ નાના પ્રાદેશિક ઉદ્યોગ પણ સામેલ છે જે ચોક્કસ ભાષાના દર્શકો માટે ફિલ્મો બનાવે છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake129">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 129</ref> જોકે વિવિધ વિસ્તારો વચ્ચે નોંધપાત્ર પ્રાદેશિક સંબંધ જોવા મળે છે અને એક વિસ્તારના કલાકારો ઘણી વખત બીજા વિસ્તારની ફિલ્મોમાં પણ કામ કરે છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake129"/> કે. વિશ્વનાથ, બાપુ, જંધ્યાલા, સિંગથમ શ્રીવાસરાવ, રામ ગોપાલ વર્મા, ક્રાંતિ કુમાર, દસારી નારાયણ રાવ, રાઘવેન્દ્ર રાવ, ક્રિષ્ના વામશી, પુરી જગન્નાથ, રાજા મૌલી, વી. વી. વિનાયક, સુરેન્દ્ર રેડ્ડી, બોમ્મારિલુ ભાસ્કર, શેખર કામ્મુલા વગેરે તેલુગુ સિનેમાના ઇતિહાસમાં થઇ ગયેલા શ્રેષ્ઠ નિર્દેશકો છે. દંતકથારૂપ કલાકારો [[એનટીઆર]] અને [[એએનઆર]] તેલુગુ ઉદ્યોગમાં થયા છે. [[આંધ્રપ્રદેશ]]ના રાજકારણી [[ચિરંજીવી]]એ તેમની કારકિર્દીની શરૂઆત તેલુગુ ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં એક કલાકાર તરીકે કરી હતી. == પ્રકાર અને શૈલી == === મસાલા ફિલ્મો === ''મસાલા'' ફિલ્મો ભારતીય સિનેમાની, ખાસ કરીને [[બોલીવૂડ]] અને [[દક્ષિણ ભારતીય]] ફિલ્મોની [[શૈલી]] છે જેમાં એક ફિલ્મમાં વિવિધ શૈલીનું મિશ્રણ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે એક ફિલ્મમાં [[એક્શન]], [[કોમેડી]], [[ડ્રામા]], [[રોમાન્સ]] અને [[મેલોડ્રામા]] એક સાથે જોવા મળે છે. આમાંની ઘણી ફિલ્મો [[મ્યુઝિકલ]] હોય છે જેમાં નયનરમ્ય સ્થળો પર ગીતોનું ફિલ્માંકન કરવામાં આવે છે જે બોલીવૂડની ફિલ્મોમાં બહુ સામાન્ય છે. આવી ફિલ્મોની વાર્તા અજાણ્યા દર્શકો માટે બિનતાર્કિક અને માનવામાં ન આવે તેવી હોય છે. આ પ્રકાર માટે ''[[મસાલા]]'' શબ્દ વપરાય છે જે [[ભારતીય વાનગીઓ]]માં વપરાતા [[મરીમસાલા]] માટે વપરાતો શબ્દ છે. === સમાંતર સિનેમા === ''[[આર્ટ સિનેમા]]'' અથવા ''ઇન્ડિયા ન્યુ વેવ'' તરીકે ઓળખાતું ''સમાંતર સિનેમા'' એ ભારતીય સિનેમાની એક ચોક્કસ ચળવળ છે જે તેની ગંભીર સામગ્રી, વાસ્તવવાદ અને યથાર્થવાદ માટે જાણીતું છે જેમાં જે તે સમયના સામાજિક-રાજકીય વાતાવરણ પર ધ્યાન અપાય છે. આ ચળવળ મુખ્યપ્રવાહની [[બોલીવૂડ]] સિનેમા કરતા અલગ છે અને [[ફ્રેન્ચ ન્યુ વેવ]] અને [[જાપાનીઝ ન્યુ વેવ]]ની સાથે જ તેની શરૂઆત થઇ હતી. શરૂઆતમાં આ ચળવળની આગેવાની [[બંગાળી સિનેમા]] (જેનું નિર્માણ આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત ફિલ્મ નિર્માતાઓ [[સત્યજિત રે]], [[મૃણાલ સેન]], [[રિત્વિક ઘટક]] અને અન્ય દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.)એ લીધી હતી ત્યાર બાદ ભારતમાં અન્ય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં પણ તેને પ્રાધાન્ય મળ્યું. આ ચળવળની કેટલીક ફિલ્મોને કોમર્શિયલ સફળતા મળી જેમાં તે કળા અને કોમર્શિયલ સિનેમા વચ્ચે સફળ સંતુલન જાળવી શકી. [[બિમલ રોય]]ની ''[[ટુ એકર્સ ઓફ લેન્ડ]]'' (1953)નું પ્રારંભિક ઉદાહરણ છે જેને કોમર્શિયલ તથા ક્રિટિકલ સફળતા મળી હતી અને [[1954માં કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]માં આંતરરાષ્ટ્રીય એવોર્ડ મળ્યો હતો. આ ફિલ્મની સફલતાએ ઇન્ડિયન ન્યુ વેવ માટે માર્ગ મોકળો કર્યો હતો.<ref name="filmreference"/><ref name="Srikanth Srinivasan"/><ref>[http://www.filmreference.com/encyclopedia/Independent-Film-Road-Movies/India-TRENDS-AND-GENRES.html વલણ અને પ્રકારો]</ref> બંગાળી ફિલ્મ નિર્માતા સત્યજિત રે સૌથી વિખ્યાત ભારતીય [[નવ-યથાર્થવાદી]] હતા જેમના પછી રિત્વિક ઘટક, મૃણાલ સેન, [[શ્યામ બેનેગલ]], [[અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નન]]<ref name="Gokulsing-18"/> અને [[ગિરિશ કસરવલ્લી]]<ref name="Gokulsing&Dissanayake132"/>નો સમાવેશ થાય છે. રેની સૌથી લોકપ્રિય ફિલ્મોમાં ''[[ધી અપુ ટ્રિલોજી]]'' ની ગણતરી થાય છે જેમાં ''[[પાથેર પંચાલી]]'' (1955), ''[[અપરાજિતો]]'' (1956) અને ''[[ધ વર્લ્ડ ઓફ અપુ]]'' (1959)નો સમાવેશ થાય છે. આ ત્રણેય ફિલ્મોને [[કાન]], [[બર્લિન]] અને [[વેનિસ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]માં મોટા એવોર્ડ મળ્યા હતા અને [[અત્યાર સુધીની સૌથી મહાન ફિલ્મો]]માં વારંવાર તેની ગણના થાય છે.<ref name="villagevoice">{{cite web |url=http://www.villagevoice.com/specials/take/one/full_list.php3?category=10 |title=Take One: The First Annual Village Voice Film Critics' Poll |access-date=2006-07-27 |year=1999 |publisher=''[[The Village Voice]]'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20070826201343/http://www.villagevoice.com/specials/take/one/full_list.php3?category=10 |archive-date=2007-08-26 |url-status=live }}</ref><ref name="Time">{{cite web|url=http://www.time.com/time/2005/100movies/the_complete_list.html|title=[[Time magazine's "All-TIME" 100 best movies|All-Time 100 Best Movies]]|year=2005|access-date=2008-05-19|work=Time|publisher=Time, Inc.|archive-date=2007-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070314020006/http://www.time.com/time/2005/100movies/the_complete_list.html|url-status=dead}}</ref><ref name="bfipoll">{{cite web|url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/history/1992.html|title=The Sight & Sound Top Ten Poll: 1992|work=[[Sight & Sound]]|publisher=[[British Film Institute]]|access-date=2008-05-20|archive-date=2012-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309164155/http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/history/1992.html|url-status=dead}}</ref><ref name="nytimes">[http://www.nytimes.com/ref/movies/1000best.html The Best 1,000 Movies Ever Made] By THE FILM CRITICS OF THE NEW YORK TIMES, New York Times [[2002]].</ref> == ફિલ્મ સંગીત == [[ચિત્ર:Bollywood dance show in Bristol.jpg|thumb|right|ભારતીય ફિલ્મ નૃત્યુ સામાન્ય રીતે ફિલ્મી ગીતોને અનુસરે છે.]] ભારતીય ફિલ્મોનું સંગીત નોંધપાત્ર આવક પેદા કરે છે, ભારતમાં ફિલ્મ દ્વારા પેદા થતી કુલ ચોખ્ખી આવકમાં સંગીતના હકના વેચાણનો હિસ્સો 4-5% જેટલો હોય છે.<ref name="Potts75"/> ભારતની મુખ્ય ફિલ્મ સંગીત કંપનીઓમાં [[સારેગામા]], [[સોની મ્યુઝિક]] વગેરે સામેલ છે.<ref name="Potts75"/> કોમર્શિયલ રીતે જોતા ભારતના કુલ સંગીત વેચાણમાં ફિલ્મ સંગીતનો હિસ્સો 48% છે.<ref name="Potts75"/> ભારતીય ફિલ્મમાં આખી ફિલ્મ દરમિયાન નૃત્યબદ્ધ કરાયેલા ઘણા ગીતો હોઇ શકે છે.<ref name="Thompson">[170] ^ થોમ્પસન 1982.</ref> બહુસાંસ્કૃતિક અને વધુ વૈશ્વિક બની રહેલા ભારતીય દર્શકોની માંગના કારણે વિવિધ શુદ્ધ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મ્યુઝિક પરંપરાનો સમન્વય થયો છે.<ref name="Thompson"/> સ્થાનિક નૃત્ય અને ગીતો આમ છતાં હંમેશા સફળ રહ્યા છે અને ભારતની સરહદ બહાર વિદેશમાં વસવાટ કરતા મૂળ ભારતીયોમાં ચાહના મેળવી છે.<ref name="Thompson"/> [[લતા મંગેશકર]] જેવા પ્લે બેક ગાયિકા રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ સંગીતના સ્ટેજ શોમાં મોટી સંખ્યામાં દર્શકોને આકર્ષે છે.<ref name="Thompson"/> 19મી સદીના અંતમાં અને 21મી સદીની શરૂઆતમાં ભારત અને પશ્ચિમી જગતના કલાકારો વચ્ચે સંવાદ થયો.<ref name="Zumkhawala-Cook312"/> ભારતીય મૂળના કલાકારોએ પોતાના દેશના વારસાની પરંપરાનું સંયોજન કરીને લોકપ્રિય સમકાલીન સંગીતને ઉત્તેજન આપ્યું છે.<ref name="Zumkhawala-Cook312">ઝૂમખાવાલા-કૂક, 312</ref> == વૈશ્વિક સંવાદ == બ્રિટીશ શાસન વખતે ભારતીયો યુરોપથી ફિલ્મના ઉપકરણો ખરીદતા હતા.<ref name="Burra&Rao252-253"/> [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] વખતે બ્રિટીશરોએ યુદ્ધ સમયની પ્રચાર ફિલ્મો માટે ભંડોળ આપ્યું હતું જેમાંથી અમુકમાં [[ભારતીય સેના]]ને [[સત્તાની ધરી]] સામે લડતી દર્શાવાઇ હતી, ખાસ કરીને [[જાપાનના સામ્રાજ્ય]] સામેની લડાઇ ડે ભારતમાં અંદર સુધી આવી ગઇ હતી.<ref name="Velayutham174">વેલાયુથમ, 174</ref> આવી એક વાર્તા ''બર્મા રાની'' ની હતી જેમાં મ્યાનમારમાં હાજર બ્રિટીશ અને ભારતીયો દ્વારા જાપાનના કબ્જા સામેનો સંઘર્ષ રજૂ કરાયો હતો.<ref name="Velayutham174"/> જે. એફ. મદન અને અબ્દુલાલ્લી ઇસુફલી જેવા સ્વતંત્રતા પહેલાના બિઝનેસમેન વૈશ્વિક સિનેમામાં વ્યાપાર કરતા હતા.<ref name="Burra&Rao253"/> આ ફિલ્મો [[સોવિયેત યુનિયન]], મધ્ય પૂર્વ અને [[દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા]] અને ચીનમાં જવા લાગી તે સાથે અન્ય વિસ્તારો સાથે ભારતીય સિનેમાના પ્રારંભિક સંબંધ સ્થપાયા.<ref name="Desai38">દેસાઈ, 38</ref> [[રાજકપૂર]] જેવા મુખ્યપ્રવાહની [[હિંદી ફિલ્મ]]ના સિતારાએ સમગ્ર એશિયા<ref>{{cite web|title=Lagaan revives memories of Raj Kapoor in China|author=Anil K. Joseph|publisher=[[Press Trust of India]]|date=20 November 2002|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=16983|access-date=2009-01-30|archive-date=2012-08-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6AC5TaOD8?url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=16983|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Rahman's 'Lagaan' cast a spell on me|publisher=[[Sify]]|date=13 February 2004|url=http://sify.com/peopleandplaces/fullstory.php?id=13388284|access-date=2009-02-24}}</ref> અને [[પૂર્વ યુરોપ]]<ref>{{cite web|url=http://www.russiatoday.ru/features/news/11895|title=RussiaToday : Features : Bollywood challenges Hollywood in Russia|access-date=2010-06-23|archive-date=2008-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626020120/http://www.russiatoday.ru/features/news/11895|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chillibreeze.com/articles/Indian-films.asp|title=Promoting Bollywood Abroad Will Help to Promote India|last=Ashreena|first=Tanya|access-date=2010-06-23|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203003948/http://www.chillibreeze.com/articles/Indian-films.asp|url-status=dead}}</ref>માં આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ મેળવી. ભારતીય ફિલ્મો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર અને [[ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]માં રજૂ થવા લાગી.<ref name="Desai38"/> તેનાથી [[સત્યજિત રે]] જેવા [[સમાંતર]] [[બંગાળી ફિલ્મોના નિર્માતાઓ]]ને વૈશ્વિક પ્રસિદ્ધિ મળવા લાગી જેમાં તેમની ફિલ્મો યુરોપિયન, [[અમેરિકન]] અને એશિયન દર્શકોમાં સફળતા મેળવવા લાગી.<ref>{{cite web|title=Why we admire Satyajit Ray so much|author=Arthur J Pais|publisher=[[Rediff.com]]|date=14 April 2009|url=http://movies.rediff.com/report/2009/apr/14/why-we-admire-satyajit-ray-so-much.htm|access-date=2009-04-17}}</ref> રેના કામની વૈશ્વિક અસર પડી અને [[માર્ટિન સ્કોર્સેસી]],<ref>{{cite web | author=Chris Ingui | publisher=Hatchet | url=http://media.www.gwhatchet.com/media/storage/paper332/news/2002/03/04/Arts/Martin.Scorsese.Hits.Dc.Hangs.With.The.Hachet-195598.shtml | title=Martin Scorsese hits DC, hangs with the Hachet | access-date=2009-06-06 | archive-date=2009-08-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090826214118/http://media.www.gwhatchet.com/media/storage/paper332/news/2002/03/04/Arts/Martin.Scorsese.Hits.Dc.Hangs.With.The.Hachet-195598.shtml | url-status=dead }}</ref> [[જેમ્સ આઇવરી]],<ref>{{cite web | author=Sheldon Hall | publisher=Screen Online | url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/532213/index.html | title=Ivory, James (1928–) | access-date=2007-02-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061230165100/http://www.screenonline.org.uk/people/id/532213/index.html | archive-date=2006-12-30 | url-status=dead }}</ref> [[અબ્બાસ કિયારોસ્તામી]], [[એલિયા કાઝન]], [[ફ્રાન્કોઇસ ટ્રુફોત]],<ref>{{cite web|title=THE 'WORLD' OF SATYAJIT RAY: LEGACY OF INDIA'S PREMIER FILM MAKER ON DISPLAY|author=Dave Kehr|publisher=''[[Daily News (New York)|Daily News]]''|date=5 May 1995|url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1995/05/05/1995-05-05_the__world__of_satyajit_ray_.html|access-date=2009-06-06|archive-date=2009-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915204359/http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1995/05/05/1995-05-05_the__world__of_satyajit_ray_.html|url-status=dead}}</ref> [[સ્ટીવન સ્પીલબર્ગ]],<ref name="unmaderay"/><ref name="IMDbRay"/><ref name="UCSCcurrents"/> [[કાર્લોસ સોરા]],<ref>{{cite web|title=Satyajit Ray is this Spanish director's inspiration|author=Suchetana Ray|publisher=[[CNN-IBN]]|date=11 March 2008|url=http://ibnlive.in.com/news/satyajit-ray-is-this-spanish-directors-inspiration/60900-8.html|access-date=2009-06-06|archive-date=2009-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915212023/http://ibnlive.in.com/news/satyajit-ray-is-this-spanish-directors-inspiration/60900-8.html|url-status=dead}}</ref> [[જીન-લુક ગોડાર્ડ]],<ref>{{cite web | author=André Habib | publisher=Senses of Cinema | url=http://archive.sensesofcinema.com/contents/01/16/godard_habib.html | title=Before and After: Origins and Death in the Work of Jean-Luc Godard | access-date=2006-06-29 | archive-date=2006-06-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060614150838/http://www.sensesofcinema.com/contents/01/16/godard_habib.html | url-status=dead }}</ref> [[ઇસાઓ ટાકાહાટા]],<ref>{{cite web|author=Daniel Thomas|title=Film Reviews: Grave of the Fireflies (Hotaru no Haka)|date=20 January 2003|url=http://www.danielthomas.org/pop/film_reviews/fireflies.htm|access-date=2009-05-30|archive-date=2012-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030085422/http://www.danielthomas.org/pop/film_reviews/fireflies.htm|url-status=dead}}</ref> [[ગ્રેગરી નાવા]], [[ઇરા સેક્સ]] અને [[વેસ એન્ડરસન]]<ref name="The Statesman">{{cite web| title = On Ray's Trail| url = http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=30&id=172929&usrsess=1| publisher = The Statesman| access-date = 2007-10-19| archive-date = 2008-01-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20080103071501/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=30&id=172929&usrsess=1| url-status = dead}}</ref> જેવા ફિલ્મ નિર્માતાઓ પર રેની સિનેમેટિક સ્ટાઇલની અસર પડી અને [[અકિરા કુરોસાવા]] જેવા લોકોએ તેમના કામની પ્રશંસા કરી.<ref>{{Citation |surname1 = Robinson |given1 = A |year = 2003 |title = Satyajit Ray: The Inner Eye: The Biography of a Master Film-Maker |publisher = I. B. Tauris |ISBN = 1860649653 |page = 96}}</ref> 'યુવાનીથી ભરપૂર [[નવા યુગ]]ના [[ડ્રામા]] પચાસના દાયકાના મધ્યથી આર્ટ હાઉસમાં છલકાઇ રહ્યા છે જે [[અપુ ટ્રિલોજી]]ને ઘણા અંશે આભારી છે.'<ref name="Sragow">{{citation|title=An Art Wedded to Truth|first=Michael|last=Sragow|year=1994|journal=[[The Atlantic|The Atlantic Monthly]]|publisher=[[University of California, Santa Cruz]]|url=http://satyajitray.ucsc.edu/articles/sragow.html|access-date=2009-05-11|archivedate=2009-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090412212046/http://satyajitray.ucsc.edu/articles/sragow.html}}</ref> [[સુબ્રતા મિત્રા]]ની [[બાઉન્સિંગ લાઇટ્સ]]ની સિનેમેટોગ્રાફિક ટેકનિક પણ ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' થી પ્રેરિત હતી.<ref name="cinematographers"/> [[રિત્વિક ઘટક]]<ref>{{citation|first=Megan|last=Carrigy|title=Ritwik Ghatak|journal=[[Senses of Cinema]]|date=October 2003|url=http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/03/ghatak.html|access-date=2009-05-03}}</ref> અને [[ગુરુ દત્ત]]<ref>{{cite web|title=Asian Film Series No.9 GURU DUTT Retorospective|publisher=[[Japan Foundation]]|year=2001|url=http://www.jpf.go.jp/e/culture/new/old/0101/01_03.html|access-date=2009-05-13|archive-date=2009-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620144748/http://www.jpf.go.jp/e/culture/new/old/0101/01_03.html|url-status=dead}}</ref> જેવા ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓ, જેમની અગાઉ અવગણના થઇ હતી, તેમને 1980ના દાયકાથી મરણોપરાંત આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠા મળી છે. ઘણા એશિયન અને [[દક્ષિણ એશિયન]] દેશોને પશ્ચિમી સિનેમા કરતા ભારતીય સિનેમા તેમની સંવેદના સાથે વધુ મેળ ખાતું હોય તેમ જણાય છે.<ref name="Desai38"/> જિજ્ઞા દેસાઈ જણાવે છે કે 21મી સદી સુધીમાં ભારતીય સિનેમા પ્રાદેશિકતાના બંધનમાંથી મુક્ત થયું હતું અને [[ભારતીય મૂળ]]ના લોકો જ્યાં વસવાટ કરતા હતા તેવા ઘણા દેશોમાં ફેલાવો થયો હતો તથા અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સિનેમાનો વિકલ્પ બન્યું હતું.<ref name="Desai37">દેસાઈ, 37</ref> ભારતીય સિનેમાએ તાજેતરમાં પશ્ચિમની [[મ્યુઝિકલ ફિલ્મ]] પર પ્રભાવ પાડવાની શરૂઆત કરી છે અને [[પશ્ચિમી જગત]]માં આ પ્રકારને પુનઃજીવંત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. [[બાઝ લુહરમેન]]એ જણાવ્યું હતું કે તેમની સફળ મ્યુઝિકલ ફિલ્મ ''[[મુલા રુઝ!]]'' (2001)ની પ્રેરણા બોલિવૂડ મ્યુઝિકલ્સ પરથી મળી હતી.<ref>{{cite web|url=http://movies.about.com/library/weekly/aa030902a.htm|title=Baz Luhrmann Talks Awards and "Moulin Rouge"|publisher=[[About.com]]|access-date=2009-05-15|archive-date=2012-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502074825/http://movies.about.com/library/weekly/aa030902a.htm|url-status=dead}}</ref> ''મુલા રુઝ'' ને વિવેચકોની અને નાણાકીય સફળતા મળ્યા બાદ તે સમયે નિષ્ક્રિય થયેલા પશ્ચિમી મ્યુઝિકલ પ્રકારની ફિલ્મો માટે ફરીથી રસ જાગ્યો હતો અને આ પ્રકારની ફિલ્મોમાં પુનઃજીવન જોવા મળ્યું હતું.<ref>{{cite web|title=Guide Picks – Top Movie Musicals on Video/DVD|publisher=[[About.com]]|url=http://movies.about.com/library/weekly/aatpmusicals.htm|access-date=2009-05-15|archive-date=2009-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124220433/http://movies.about.com/library/weekly/aatpmusicals.htm|url-status=dead}}</ref> [[ડેની બોયલ]]ની [[ઓસ્કાર]] એવોર્ડ વિજેતા ફિલ્મ ''[[સ્લમડોગ મિલિયનેર]]'' (2008) ભારતીય ફિલ્મો<ref name="Kumar">{{cite web|author=Amitava Kumar|title=Slumdog Millionaire's Bollywood Ancestors|publisher=''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]''|date=23 December 2008|url=http://www.vanityfair.com/online/oscars/2008/12/slumdog-millionaires-bollywood-ancestors.html|access-date=2008-01-04|archive-date=2012-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529011746/http://www.vanityfair.com/online/oscars/2008/12/slumdog-millionaires-bollywood-ancestors|url-status=dead}}</ref><ref name="Age">{{cite web|title=Slumdog draws crowds, but not all like what they see|publisher=''[[The Age]]''|date=25 January 2009|url=http://www.theage.com.au/world/slumdog-draws-crowds-but-not-all-like-what-they-see-20090124-7p33.html|access-date=2008-01-24}}</ref> પરથી પ્રભાવિત હતી અને તેને હિંદી કોમર્શિયલ સિનેમાને શ્રદ્ધાંજલિ સમાન ગણવામાં આવે છે.<ref name="Hindu"/> અન્ય ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓ પણ વધુ વૈશ્વિક દર્શકો સુધી પહોંચવા પ્રયત્નશીલ છે જેમાં નવી ફિલ્મો લાવી રહેલા નિર્દેશકો [[વિધુ વિનોદ ચોપરા]], [[જાહનુ બરુઆ]], [[સુધીર મિશ્રા]] અને [[પાન નલીન]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7412344.stm</ref> == પુરસ્કારો == {| class="wikitable" border="1" |- ! એવોર્ડ ! કયારથી ! કોના દ્વારા પુરસ્કાર |- | [[રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર]] | 1954 | [[ડિરેક્ટોરેટ ઓફ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સ]], [[ભારત સરકાર]] |- | [[બેંગાલ ફિલ્મ જર્નાલિસ્ટ્સ એસોસિયેશન એવોર્ડ્સ]] | 1937 | [[બેંગાલ ફિલ્મ જર્નાલિસ્ટ્સ એસોસિયેશન એવોર્ડ્સ]], [[પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર]] |- | [[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર]] | 1954 | [[ફિલ્મફેર]] |- | [[સ્ટાર સ્ક્રીન પુરસ્કાર]] | 1995 | [[સ્ટાર ટીવી (એશિયા)]] |- | [[ઝી સિને પુરસ્કાર]] | 1998 | [[ઝી એન્ટરટેનમેન્ટ એન્ટરપ્રાઇઝિસ]] |- | [[આયફા (IIFA)]] | 2000 | |- |} અન્ય એવોર્ડ્સમાં સામેલ છે [[ઇન્ટરનેશન ઇન્ડિયન ફિલ્મ એકેડેમી એવોર્ડ્સ]], [[ઇન્ટરનેશનલ તમિલ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ]], [[બોલીવૂડ મૂવી એવોર્ડ્સ]], ધી [[નંદી એવોર્ડ્સ]] અને ધી [[ગ્લોબલ ઇન્ડિયન ફિલ્મ એવોર્ડ્સ]] == ભારતમાં ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ == કેટલીક સરકારી અને ખાનગી સંસ્થાઓ ફિલ્મનિર્માણના કેટલાક પાસાનું વિધિવત શિક્ષણ પૂરું પાડે છે. તેમાંથી અમુક સામેલ છેઃ * [[સ્ક્રીપ્ટ હબ]] * [[એમ. જી. આર. ગવર્નમેન્ટ ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, તારામણી]], ચેન્નાઇ * [[ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા]], પૂણે * [[એલ. વી. પ્રસાદ ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન એકેડેમી]], હૈદરાબાદ * [[સત્યજિત રે ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]], કોલકતા * [[વિશલિંગ વુડ્સ ઇન્ટરનેશનલ]] * [[માઇન્ડસ્ક્રીન ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] * [[એશિયન એકેડેમી ઓફ ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન]] '''નોંધઃ''' ''આ યાદી સંપૂર્ણ નથી.'' == નોંધ == {{Reflist|3}} == સંદર્ભો == * બોલિવૂડ શોપેલેસિસ, સિનેમા થિયેટર્સ ઇન ઇન્ડિયા, ડેવિડ વિનેલ્સ એન્ડ બ્રેન્ટ સ્કેલી, ISBN 0-9516563-5-X * બુરા, રાની ડે એન્ડ રાવ, મૈથિલી (2006) “સિનેમા”, ''એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ ઇન્ડિયા'' (વોલ્યુમ ''1)'' , થોમ્સન ગેલ, ISBN 0-684-31350-2. * દેસાઈ, જિજ્ઞા (2004), ''બિયોન્ડ બોલિવૂડઃ ધ કલ્ચરલ પોલિટિક્સ ઓફ સાઉથ એશિયન ડાયસ્પોરિક ફિલ્મ'' , રોલ્ટેજ, ISBN 0-415-96684-1. * ગોકુલસિંગ, કે. એમ. એન્ડ ડિસાનાયાકે, ડબલ્યુ. (2004), ''ઇન્ડિયન પોપ્યુલર સિનેમાઃ એ નેરેટિવ ઓફ કલ્ચરલ ચેન્જ (બીજી આવૃત્તિ)'' , ટ્રેન્ટહેમ બુક્સ, ISBN 1-85856-329-1. * ખન્ના, અમિત (2003), ધ બિઝનેસ ઓફ હિંદી ફિલ્મસ, ''એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ હિંદી સિનેમાઃ હિસ્ટોરિકલ રેકોર્ડ, ધ બિઝનેસ એન્ડ ઇટ્સ ફ્યુચર, નેરેટિવ ફોર્મ્સ, એનાલિસિસ ઓફ ધ મિડિયમ, માઇલસ્ટોન્સ, બાયોગ્રાફિઝ'' , એન્સાયક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા (ઇન્ડિયા) પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, ISBN 81-7991-066-0. * ખન્ના, અમિત (2003), ધ ફ્યુચર ઓફ હિંદી ફિલ્મ બિઝનેસ, ''એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ હિંદી સિનેમાઃ હિસ્ટોરિકલ રેકોર્ડ, ધ બિઝનેસ એન્ડ ઇટ્સ ફ્યુચર, નેરેટિવ ફોર્મ્સ, એનાલિસિસ ઓફ ધી મિડિયમ, માઇલસ્ટોન્સ, બાયોગ્રાફિઝ'' , એન્સાયક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા (ઇન્ડિયા) પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, ISBN 81-7991-066-0. * કુમાર, શાંતિ (2008), બોલિવૂડ એન્ડ બિયોન્ડઃ ધ ટ્રાન્સનેશનલ ઇકોનોમી ઓફ ફિલ્મ પ્રોડક્શન ઇન રામોજી ફિલ્મ સિટી, હૈદરાબાદ, ''ગ્લોબલ બોલિવૂડઃ ટ્રાવેલ્સ ઓફ હિંદી સોંગ એન્ડ ડાન્સ'' , યુનિવર્સિટી ઓફ મિનેસોટા પ્રેસ, પોટ્સ, મિશેલ ડબલ્યુ (2006), ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી, એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ ઇન્ડિયા (વોલ્યુમ 2), થોમ્સન ગેલ, ISBN 978-0-8166-4578-7. * પોટ્સ, મિશેલ ડબલ્યુ (2006), ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી, ''એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ ઇન્ડિયા (વોલ્યુમ'' ''2'' ), થોમ્સન ગેલ, ISBN 0-684-31351-0. * રાજાધ્યક્ષ, આશિષ (1996), ઇન્ડિયાઃ ફિલ્મિંગ ધ નેશન, ધ ''ઓક્સફર્ડ હિસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ સિનેમા'' , ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ISBN 0-19-811257-2. * થોમ્સન, ગોર્ડન (2006), ફિલ્મિજિટ, ''એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ ઇન્ડિયા'' (વોલ્યુમ ''2)'' , થોમ્સન ગેલ, ISBN 0-684-31351-0. * વેલાયુથમ, સેલવેરાજ (2008), ધ ડાયસ્પોરા એન્ડ ધી ગ્લોબલ સર્ક્યુલેશન ઓફ તમિલ સિનેમા, ''તમિલ સિનેમાઃ ધ કલ્ચરલ પોલિટીક્સ ઓફ ઇન્ડિયાઝ અધર ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી'' , રોલ્ટેજ, ISBN 978-0-415-39680-6. * વોટ્સન, જેમ્સ એલ. (2009), ''ગ્લોબલાઇઝેશન'' , એન્સાયક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા. * ઝુમખાવાલા-કુક, રિચાર્ડ (2008), બોલિવૂડ ગેટ્સ ફંકીઃ અમેરિકન હિપ-હોપ, બેઝમેન્ટ ભાંગરા, એન્ડ ધ રેસિયલ પોલિટિક્સ ઓફ મ્યુઝિક, ''ગ્લોબલ બોલિવૂડઃ ટ્રાવેલ ઓફ હિંદી સોંગ એન્ડ ડાન્સ'' , યુનિવર્સિટી ઓફ મિનેસોટા પ્રેસ ISBN 978-0-8166-4578-7. == માહિતીની સાઇટ == * [http://www.bollypedia.de જર્મન બોલિવૂડ લેક્સિકન]{{Dead link|date=મે 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[શ્રેણી:ભારતીય સિનેમા]] [[શ્રેણી:ભારત]] j6d7xk9s04ufjiyotu6k5nlcpvqcxb1 0 25120 906710 901270 2026-11-02T03:13:38Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906710 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[ચિત્ર:Samurai.jpg|thumb|250px|બખતરમાં સમુરાઇ, 1860ફેલીસ બીયાટો દ્વારા હાથથી રંગીન કરેલ ફોટોગ્રાફ ]] [[ચિત્ર:Japanese Embassy to Europe Members in Paris 1862.png|thumb|250px|1860ની આસપાસના સમુરાઇ]] {{Nihongo|'''Samurai'''|[[wikt:侍|侍]]<!--"武士" is pronounced "Bushi" or, occasionally, "mononofu"-->}} એ [[પૂર્વ ઔદ્યોગિક]] [[જાપાન]]ના ઉમદા લશ્કરી પદસ્થાન માટેનો શબ્દ છે. અનુવાદક [[વિલિયમ સ્કોટ વિલ્સન]] મુજબ : “ ચાઇનીઝમાં, 侍 અક્ષર એ મૂળ રૂપથી એક ક્રિયાપદ છે જેનો અર્થ રાહ જોવી કે પછી સમાજના ઉચ્ચ વર્ગમાં એક વ્યકિતને સાથ આપવો થાય છે, અને આ જાપાનિઝમાં મૂળ શબ્દ [[wiktionary:侍う#Etymology 2|સબુરાઉ]]ના માટે પણ સત્ય છે. બંને દેશોમાં શબ્દનો અર્થ 'ઉચ્ચ ખાનદાનીમાં નજદીકની હાજરીમાં જેઓ સેવા આપે છે' તેના માટે નામકરણ કરેલું હતું, જાપાનિઝમાં ઉચ્ચારને બદલીને [[wiktionary:侍#Etymology 1|સબુરાઇ]] કરાયો હતો. વિલ્સન મુજબ, શબ્દ “ સમુરાઇ ” નો સૌથી આરંભિક ઉલ્લેખ [[કોકીન વકાશું]] (905-914), જે નવમી સદીના પ્રથમ ભાગમાં પૂર્ણ થયેલ પ્રથમ સાર્વભૌમ કવિતાઓનો સંગ્રહ હતો, તેમાં દેખાયો છે. 12મી સદીના અંત સુધીમાં, સમુરાઇ લગભગ પૂર્ણ રૂપથી ''બુશી'' (武士)નો સમાનાર્થક બની ગયો, અને આ શબ્દ યોદ્ધા વર્ગના મધ્ય અને ઉચ્ચ સેનાના વિભાગ સાથે ખૂબ નજીકથી જોડાયેલો હતો. સમુરાઇ એક [[બુશીડો]] કહેવાતા લિખિત નિયમોના સમૂહોને માનતા હતા. તેઓની સંખ્યા જાપાનની વસ્તીના 10% થી ઓછી છે.<ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/520850/samurai સમુરાઇ (જાપાની યોદ્ધો)]". વિશ્વકોશ બ્રિટાનિકા.</ref> આજે પણ સમુરાઇ શિક્ષા આ આધુનિક સમાજના દિવસે માર્શલ આર્ટ [[કેન્ડો]] જેનો અર્થ ''તલવારની રીત'' થાય છે તેમાં જોવા મળે છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:KofunCuirass.jpg|thumb|200px|left|લોખંડી હેલ્મેટ અને બખતર સાથે ચમકીલા બ્રોન્ઝના શણગારવાળુ, કોફૂન યુગ, 5મી સદી.ટોકયો રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય.]] 663 એ.ડી.માં [[ટેન્ગ]] [[ચાઈના]] અને [[શીલા]]ના વિરૂદ્ધમાં [[હકુસુકીનોઈના યુદ્ધ]] પછી, જાપાનના પીછેહઠમાં પરિણમી હતી, જાપાન એક વ્યાપક નવરચનામાંથી પસાર થયું. એમાંથી સૌથી મહત્વનું એક 646 એ.ડી.માં પ્રિન્સ નાકા નો ઓઈ ([[સમ્રાટ ટેન્જી]]) દ્વારા ઇશ્યૂ કરેલ [[ટાઇકા સુધારણા]] હતું. આ આદેશે જાપાની ઉચ્ચતમકુળના શાસનને [[ટેન્ગ રાજવંશ]]ના રાજકીય માળખાં [[અમલદારશાહી શાસન]], સંસ્કૃતિ, ધર્મ અને ફિલસૂફીને ગ્રહણ કરવાની પરવાનગી આપી.<ref name="HW">વિલિયમ વેયને ફેરીસ, હેવનલી વોરિયર્સ - ધ ઈવોલ્યુશન ઓફ જાપાન્સ મિલિટરી, 500-1300, [[હાર્વડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1995</ref> 702 એ.ડી.ના [[ટાઈહો કોડ]]ના ભાગરૂપે, અને પછી [[યોરો કોડ]]ના ભાગરૂપે,<ref name="HOJ GS">અ હિસ્ટરી ઓફ જાપાન, અંક 3 અને 4, જ્યોર્જ સેમ્સન, ટટલ પ્રકાશન, ૨૦૦૦.</ref> જનતાએ સમગ્ર જનગણના માટે નિયમિત રૂપથી અહેવાલ આપવો જરૂરી હતો, જેનો રાષ્ટ્ર અનિવાર્ય ભરતી માટેના સંકેત તરીકે ઉપયોગ થતો હતો. કેવી રીતે જનતા વિસ્તરીત છે તેની સમજ મેળવ્યા પછી, [[સમ્રાટ મોમ્મુ]]એ એક કાયદો પ્રવેશ કર્યો જેના હેઠળ દરેક 3-5 વયસ્ક પુરૂષમાંથી 1 ને રાષ્ટ્ર લશ્કરમા મૂકવામાં આવતો હતો. આ સૈનિકોએ પોતાના ઓજારો મોકલવાના જરૂરી હતા, અને તેના બદલામાં તેઓને કર અને વેરામાંથી મુકિત મળતી હતી.<ref name="HW"/> આ શાસક સાર્વભૌમ સરકારના પ્રયત્નોમાંનો એક ચાઇનીઝ પદ્ધતિ પછી ચિત્રાકીંત કરેલ એક સુવ્યવસ્થિત લશ્કર બનાવવાનો પ્રથમ પ્રયત્ન હતો. તેને પછીના ઇતિહાસકારો દ્વારા ''ગુંદન-સેઈ'' (軍団制)કહેવાતું હતું અને જેનું ટૂંકું જીવન હતું તેવું માનવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=March 2007}} ટાઈહો કોડ એ 12મા ક્રમમાં મોટાભાગના સામ્રાજય શાસકોનું વર્ગીકરણ કર્યું છે, દરેક બે ઉપ-ક્રમમાં વિભાજીત થયેલ છે, પ્રથમ ક્રમ એ સમ્રાટના સૌથી ઉચ્ચ સલાહકાર હોય છે. તેમાંનો 6ઠ્ઠો ક્રમ અને તેના પછીનાનો ઉલ્લેખ “ સમુરાઇ ” તરીકે થયો છે અને જે રોજિંદી ઘટનાઓ સાથેનું કાર્ય કરતા હતા. ભલે આ “ સમુરાઇ ” સરકારી જનતાના સેવકો હતા, પણ આ નામ આ શબ્દ પરથી મેળવવામાં આવ્યું હોય તેવું મનાતું હતું. લશ્કરી પુરૂષોને, જો કે, ઘણી સદીઓ સુધી સમુરાઇ તરીકે ઉલ્લેખ નથી થયો.{{Citation needed|date=June 2007}} પ્રારંભિક [[હેઈન સમય]], 8મી સદીના અંત અને 9મી સદીનો પ્રારંભ, [[સમ્રાટ કેમ્મુ]], ઉત્ત્તરી [[હોન્સુ]]માં પોતાના સામ્રાજ્યને મજબુત કરવા અને ફેલાવા માંગતો હતો, પરંતુ તેણે વિદ્રોહી [[એમીશી]] લોકો પર કબજો મેળવવા જે સેના મોકલી તે પ્રેરણા અને અનુશાસન ના અભાવે તેમના કાર્યમાં અસફળ રહી.{{Citation needed|date=June 2007}} સમ્રાટ કેમ્મુએ ''સિયેતાઇશોગન'' નો ખિતાબ{{lang|ja|征夷大将軍}} અથવા [[શોગન]]ને જાહેર કર્યું, અને એમીશી પર કબજો મેળવવા તાકતવર પ્રાદેશિક જૂથો પર નિર્ભર રહેવાનું શરૂ કર્યું. પહાડી લડાઈ અને [[તીરબાજી]] ([[ક્યુડો]]) માં નિપુણ એવા આ લડવૈયાઓ સમ્રાટના વિદ્રોહીઓને નમાવવા માટેના પસંદગીદાર હથિયાર બન્યા.{{Citation needed|date=June 2007}} જો કે આ લડવૈયાઓ શિક્ષિત હોઇ શકે પરંતુ આ સમયમાં (7મીથી 9મી સદી) શાહી ન્યાયાલય અધિકારીઓ તેમને નિર્દયથી થોડા જ વધુ તરીકે ગણતા હતા.{{Citation needed|date=June 2007}} આખિરકાર, સમ્રાટ કેમ્મુએ તેની સેનાને વિખેરી દીધી, અને તે સમયથી, આ સમ્રાટની સત્તા ધીમે ધીમે ઘટતી ગઈ. જ્યારે સમ્રાટ શાસક હતા, ત્યારે શકિતશાળી [[ક્યોટો]]ની{{lang|ja|京都}} આસપાસના જૂથોએ પોતાનું સ્થાન મંત્રી તરીકે માની લીધું અને તેમના સંબંધીઓએ ન્યાયાધીશો તરીકે પદ મેળવી લીધું.{{Citation needed|date=June 2007}} ઘણા મેજિસ્ટ્રેટોએ પોતાની ધનસંપત્તિ જમા કરવા અને દેવા ચૂકતે કરવા વધારે કર લાદી દીધો, જેના કારણે ઘણા ખેડૂતો જમીન વિનાના થઈ ગયા હતા.{{Citation needed|date=June 2007}} [[ચિત્ર:NasunoYoichi.jpg|200px|thumb|તૈરા શીપનું માસ્ટના ટોચ પર ફેન ખાતે નાસુ નો યોચી તેના પ્રસિદ્ધ શોટ માટે શુટીંગ કરી રહ્યો છે.લટકેલા સ્ક્રોલ પરથી, વોટાનેબ મ્યુઝીયમ, ટોટ્ટોરી પ્રીફેકચર, જાપાન.]] સુરક્ષિત કરારો અને રાજકીય લગ્નોથી, તેઓએ રાજકીય સત્તા હાંસિલ કરી, જે ધીરે ધીરે આગળ જઈ પારંપારીક કુળશાસન બની.{{Citation needed|date=June 2007}} થોડાક સમૂહો મૂળરૂપથી ખેડૂતો દ્વારા બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેમને સામ્રાજ્ય મેજિસ્ટ્રેટો, જે તેમને જમીનનું સંચાલન કરવા અને કર ઉઘરાવવા મોકલતા હતા, તેઓએ પોતાની રક્ષા કરવા માટે હથિયાર હાથમાં લીધા હતા.{{Citation needed|date=June 2007}} આ સમૂહો એ વધારે શકિતશાળી સમૂહોની સામે પોતાની રક્ષા કરવા માટે મૈત્રી-જોડાણ બનાવ્યા હતા, અને મધ્ય હેઈન સમય-ગાળા સુધી તેઓએ લાક્ષણિક જાપાની બખતર અને શસ્ત્રો અપનાવી લીધા હતા, અને ''[[બુશીદો]]'' ના સિદ્ધાંતો, તેઓની નૈતિક કોડને છોડી દીધા હતા. {{Citation needed|date=June 2007}} સમુરાઇ યોદ્ધાઓ પોતાને “ ધ વે ઓફ ધ વોરિયર ” અથવા બુશીદોના શિષ્યો તરીકે વર્ણવતા હતા. જાપાની શબ્દકોશ દ્વારા [[બુશીદો]]ને [[શોગકુકન કોકુગો ડેજીટેન]] જેનો અર્થ “ એક એકમાત્ર સિદ્ધાંત (રોન્રી) જે મુરોમાચી (ચૂસેઇ) સમયથી યોદ્ધા વર્ગમાં ફેલાયેલો હતો ” તરીકે પરિભાષીત કરવામાં આવ્યો. આરંભિક સમયથી જ સમુરાઇ માને છે કે યોદ્ધાની રાહ તેના માસ્ટરના સમ્માન, ફરજોને મહત્વ આપનારી અને મૃત્યુ સુધી વફાદાર જ હોય છે.<ref>કિલયરી, થોમસ ટ્રેનીંગ ધ સમુરાઇ માઈન્ડ : એક બુશીદો સ્ત્રોત પુસ્તક શામભાલા (મે, 2008) આઇએસબીએન 1-59030-572-8</ref> 13મી સદીમાં, [[હોજો શીગેટોકી]] (1198-1261 એ.ડી.) એ લખ્યું હતું : 'જ્યારે કોઈ સરકારી રૂપથી અથવા પોતાના માસ્ટરના દરબારમાં સેવા કરતું હોય તો તેણે સો કે હજાર લોકોનો વિચાર ના કરવો જોઇએ, પરંતુ માત્ર પોતાના માસ્ટરના મહત્વને ધ્યાનમાં રાખવું જોઇએ.' 1979ના તેના હોજો વિશેના નિબંધમાં, [[ડો કાર્લ સ્ટીનસ્ટ્રુપે]] 13મી અને 14મી સદીના યોદ્ધા લેખોને (ગુન્કી) ને ધ્યાનમાં લીધા “ બુશીને તેમના કુદરતી મૂળતત્વ, યુદ્ધ, તેમના સદગુણો જેમ કે બેપરવાહ બહાદૂરી, ભીષણ કૌટુંબિક ગર્વ, અને સ્વાર્થહિન, તેજ સમયે માસ્ટર અને મનુષ્યના વિચાર વિનાની આત્મનિષ્ઠ)નું ચિત્રાંકન કર્યું. ” સામન્ત સ્વામી જેમ કે શીબા યોશિમાસા (1350-1410 એ.ડી.) જણાવે છે કે એક યોદ્ધા પોતાના લશ્કરી નેતા અથવા તો સમ્રાટની સેવામાં એક ગર્વપૂર્ણ મૃત્યુ માટે આગળ જુએ છે : 'એ એક અફસોસની બાબત છે કોઈ મૃત્યુની સામે તે ક્ષણ ને જવા દે.... પ્રથમ, વ્યકિત કે જેનો વ્યવસાય હથિયાર ચલાવવાનો છે, તેણે વિચારવું જોઈએ અને પછી, પોતાની પ્રસિદ્ધિ માટે જ નહીં પરંતુ તેના હાથ નીચેના લોકો માટે તેણે તેના પર અમલ કરવો જોઈએ. તેણે તેનું એકમાત્ર જીવનને વ્હાલું કરી પોતાના નામને કાયમ માટે કલંકિત કરવું ના જોઈએ...કોઈનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ક્યાં તો તેના સમ્રાટના ભલા માટે અથવા તો કોઇ લશ્કરી સેનાપતિના કોઈ મોટા ઉત્ત્તરદાયિત્યમાં પોતાનું જીવન સમર્પિત કરી દેવું જોઈએ. એ અચૂક પણે તેનાથી નીચેના લોકો માટે ખૂબ મહાન યશની વાત હશે. [[ચિત્ર:Akashi Gidayu writing his death poem before committing Seppuku.jpg|thumb|left|180px|1582માં એક યુદ્ધમાં તેના નેતા માટે હાર્યા પછી, જનરલ આકાશી ગીડાયુ સેપ્પુકુ કરવા માટે તૈયારી કરી રહ્યો છે.તેણે ત્યારે જ તેના મૃત્યુની કવિતા લખી.]] 1412 એ.ડી.માં, [[ઈમાગવા સદાયો]]એ તેના ભાઈને, ઠપકો આપતો અને પોતાના માસ્ટર પ્રત્યેની ફરજોના મહત્વ પર ભાર આપતો પત્ર લખ્યો હતો. ઈમાગવાની તેના જીવનભર દરમિયાન લશ્કરી અને પ્રશાસકિય નિપુણતાનું સંતુલન રાખવા માટે પ્રશંસા થઈ હતી અને તેના લેખો પણ ખૂબ ફેલાયા. આ પત્રો ટોકુગાવા યુગના કાયદાઓના કેન્દ્ર બન્યા અને પારંપારિક જાપાનીઓ માટે બીજા વિશ્વયુદ્ધ સુધી જરૂરી અભ્યાસ બન્યાં : {{quote|First of all, a samurai who dislikes battle and has not put his heart in the right place even though he has been born in the house of the warrior, should not be reckoned among one's retainers....It is forbidden to forget the great debt of kindness one owes to his master and ancestors and thereby make light of the virtues of loyalty and filial piety....It is forbidden that one should...attach little importance to his duties to his master...There is a primary need to distinguish loyalty from disloyalty and to establish rewards and punishments.}} તે જ રીતે, સામન્ત સ્વામી [[ટકેડા નોબુશીગ]] (1525-1561 એ.ડી.) એ જણાવ્યું : 'નાની કે મોટી બંને બાબતોમાં, કોઈએ પણ તેના માસ્ટરના આદેશનું ઉલ્લંઘન ન કરવું જોઈએ...કોઈએ પણ માસ્ટર પાસેથી ભેટ કે જાગીરની માંગણી ના કરવી જોઈએ...માસ્ટર તેની જોડે અવ્યવહારિક વર્તન કરે તેને લક્ષમાં લીધા વિના, તેને અસંતુષ્ટ ન લાગવું જોઈએ...હાથ નીચેના માણસે તેનાથી ઉચ્ચના નિર્ણયોની અવગણના ના કરે.' નોબુશીગના ભાઈ [[ટકેડા શીંજેન]] (1521-1573 એ.ડી.) એ આને મળતું જ નિરીક્ષણ કર્યું : “ કોઈ જે એક યોદ્ધાના ઘરમાં જન્મ્યું હોય, ભલે ને તેનો ગમે તેવો ક્રમ કે વર્ગ હોય, પ્રથમ તો તેણે પોતાનો પરિચય વફાદારીમાં લશ્કરી અસાધારણ કાર્યો અને પરાક્રમો કરનાર વ્યકિત તરીકે જ કરવો પડે...બધા જાણે છે કે જો કોઈ માણસ પોતાના માતા-પિતા તરફ ઋણ ધર્મ પરાયણતાને નહીં રાખે, તો તે સ્વામી પ્રત્યે પણ પોતાની ફરજ ને પણ ટાળી શકશે. તે પ્રકારનું ટાળવું નો અર્થ માનવતા તરફ બિનવફાદાર થાય. આથી તેનો પુરૂષ ‘ સમુરાઇ ’ કહેવા યોગ્ય નથી. સામન્ત સ્વામી [[અસાકુરા યોશિકેજ]] (1428-1481 એ.ડી.) એ લખ્યું : 'અસાકુરાની જાગીરમાં, કોઈ વંશાગત મુખ્ય સુરક્ષા કરનાર નિર્ધારિત ના હોવો જોઇએ. વ્યકિતની નિમણૂક તેની કાબેલિયત અને વફાદારી મુજબ કરવી જોઇએ.' અસાકુરાએ એ પણ નીરિક્ષણ કર્યું કે તેના પિતાની સફળતાઓ યોદ્ધા અને સામાન્ય લોકો જે ડોમેઇનમાં રહેતા હોય તેના સારા-દયાભાવના કારણે મેળવી. તેમની સત્યતા દ્વારા, 'બધા જ તેમના માટે પોતાના જીવ કુરબાન કરવા તૈયાર હતા અને બધા તેમના રાષ્ટ્રમિત્ર હતા. [[કાટો કિયોમાસા]] સેનગોકુ યુગના સૌથી શકિતશાળી અને સારા પ્રસિદ્ધ સ્વામીઓમાંથી હતા. કોરિયાના આક્રમણ (1592-1598) દરમિયાન તેમણે મોટાભાગના જાપાનના મુખ્ય સમૂહોનું સેનાપતિ કર્યું હતું. એક હાથ-પુસ્તકમાં તેમને સંબોધ્યું હતું કે “ બધા સમુરાઇઓ, તેમના ક્રમને લક્ષમાં લીધા સિવાય ” તેના શિષ્યોને કહેતા કે યોદ્ધાની તેના જીવનમાં એકમાત્ર ફરજ “ નાની અને મોટી તલવારો પકડી લેવી અને મૃત્યુ પામવું ” છે. તે તેના શિષ્યોને હુકમ કરતો કે લશ્કરી કલાસિકોનો અભ્યાસ કરવા વધારેને વધારે પ્રયાસ મૂકવા કહેતો હતો, ખાસ કરીને તેઓ જે વફાદારી અને સંટાનીય ધર્મપરાયણતાને સંબંધિત હતા. તે તેના લખાણ માટે ખૂબ જાણીતા હતા : “ જો કોઈ વ્યકિત દરરોજ બુશિદોની બાબતોમાં નીરિક્ષણ નહીં કરે, તો તેના માટે બહાદુરીથી મરવું અને મર્દાની મૃત્યુ મેળવવી અઘરી બની જશે. માટે આ ખૂબ આવશ્યક છે કે આ યોદ્ધાના ધંધાનો પ્રભાવ તેના મગજમાં સારી રીતે પાડે. ” [[નાબેશીમા નાઓશીગે]] (1538-1618 એ.ડી.) એ બીજો સેનગોકુ દાઇમ્યો હતો જે કોરિયામાં કાટો કિયોમાસાની સાથે સાથે લડયો હતો. તેણે જણાવ્યું કે એક પુરૂષ માટે ખૂબ શરમજનક વાત છે કે તેણે તેની ફરજની રાહમાં એક પણ વખત તેની જાન જોખમમાં નથી નાખી, ભલે ને ગમે તે તેનો ક્રમ હોય. નાબેશીમાના શબ્દો તેના પુત્ર અને પૌત્રને પણ મળ્યા હશે અને માટે તે [[સુનેટોમો યામામોટો]]ના ''[[હાગાકુરે]]'' માટેના આધાર બન્યા હશે. તે “ સમુરાઇનો રસ્તો તેની નિર્ભયતામાં છે. દશ માણસ અથવા વધારે તેવા પુરૂષને મારી નથી શકતા ” કહેવા માટે ખૂબ જાણીતા છે. [[ચિત્ર:Sengoku period battle.jpg|thumb|1561નું કવાનાકાજીમાનું યુદ્ધ]] [[તોરી મોટોટાડા]] (1539-1600) એ ટોકુગવા લેયાસુની સેવામાં રહેતા સામાન્તી સ્વામી હતા. [[સેકીગહારા]]ના યુદ્ધની પૂર્વસંધ્યાએ, તે સ્વૈચ્છિક રૂપથી વોનાશ તરફ જતા [[ફુશીમી મહેલ]]માં પાછળ રોકવા માટે તૈયાર થયા, જ્યારે તેમના સ્વામી પૂર્વમાં આગળ વધ્યા. તોરી અને તોકુગાવા બંને સંમત થયા હતા કે મહેલ અરક્ષણીય હતો. તેના સ્વામી માટેની વફાદારીના કાર્યમાં, તોરીએ પાછળ રહેવાનું પસંદ કર્યું, તે અને તેના માણસો અંત સુધી લડયા કરશે તેવી પ્રતિજ્ઞા કરી. જેવી રીત હતી, તેમ તોરીએ પ્રતિજ્ઞા લીધી કે તેઓ તેને જીવતો પકડી નહીં શકશે. આ નાટકીય છેલ્લા મુકામે, 2000 માણસોની રક્ષકસેના દસ દિવસ માટે ઈશીદા મીત્સુનારીના 40,000 યોદ્ધાની ભારી સેના સામેના જબરદસ્ત વિષમતાઓની સામે બંધાઈ રહી. [http://74.125.93.104/search?q=cache:Mr-4Ma_JxJAJ:se1.isn.ch/serviceengine/FileContent%3FserviceID%3D47%26fileid%3DA2ACEFA7-841A-1AB5-38EF-4F01450AC856%26lng%3Den+http://se2.isn.ch/serviceengine/FileContent%3FserviceID%3D23%26fileid%3DA2ACEFA7-841A-1AB5-38EF-4F01450AC856%26lng%3Den&amp;cd=1&amp;hl=en&amp;ct=clnk&amp;gl=us&amp;client=firefox-a{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} મરતી વખતે તેણે તેના પુત્ર તડામાસાને આખરી વાકય કહ્યું, તેણે લખ્યું કે : 'કોઇપણ સંજોગોમાં શર્માવું અને મૃત્યુને ટાળવી આ એક યોદ્ધાની (એટલે કે બુશીડો) રાહ નથી જે નિશ્ચિત રૂપથી મહત્વપૂર્ણ નથી. એ કહ્યા વગર સત્ય છે કે પોતાના માસ્ટરના ભલા માટે જીવન ત્યાગ કરવો એ અપરિવર્તિત સિદ્ધાંત છે. માટે હું આ દેશના બીજા બધા યોદ્ધાઓથી આગળ વધવા સક્ષમ હોવો જોઈએ અને મારા માસ્ટરના ભલમનસાઇના ભલા માટે મારુ જીવન સમર્પિત કરવું એ મારા પરિવાર માટે ગર્વની વાત છે અને ઘણા વર્ષોથી મારી સૌથી જોશીલી ઈચ્છા પણ હતી.' એવું કહેવાય છે કે બંને માણસો અલગ થતી વખતે ખૂબ રડ્યા હતા, કારણ કે બંને જાણતા હતા હવે પછી તે એકબીજાને પાછા જોઈ શકશે નહીં. તોરીના પિતા અને દાદાએ પણ તેના પહેલા તોકુગાવાને સેવા આપેલી અને તેનો પોતાનો ભાઈનું યુદ્ધમાં મૃત્યુ થયું હતું. તોરીના આ કાર્યએ જાપાની ઇતિહાસનો વિષય જ બદલી નાખ્યો. લેયાસુ તોકુગાવાએ પછી સફળતાપૂર્વક સેના ઊભી કરી અને [[સેકીગહારા]] પર વિજય મેળવ્યો. ''હાગાકુરે'' ના અનુવાદક, [[વિલ્યમ સ્કોટ વિલ્સને]] યામામોટો સિવાયના પણ સમૂહમાં યોદ્ધાના મોત પર ભાર મૂકવાના ઉદાહરણોનું નિરીક્ષણ કરેલું : 'તે (તકેડા શીનજેન) યોદ્ધા તરીકે ખૂબ કડક શિષ્ટાચાર હતો, અને ''હાગાકુરે'' માં બે લડવૈયાઓની પ્રસ્તુતિને સંબંધિત એક આદર્શનીય વાર્તા છે, ના તો એટલે કે તેઓ લડયા હતા પરંતુ એ કારણે કે તેઓ મોત સુધી ના લડયા.' <ref>સુઝુકી, દૈસેટ્ઝ તૈટારો [http://www.amazon.com/dp/0691017700 ઝેન એન્ડ જાપાનીઝ કલ્ચર]{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (ન્યૂ યોર્ક : પેન્થન બુકસ)</ref> [[તકેડા શીનજેન]] (1521-1573) નો દુશ્મન [[યુસુગી કેનશીન]] (1530-1578) હતો; જે એક મહાન શેનગોકુ યુદ્ધ સ્વામી ચીની લશ્કરી અભ્યાસમાં સારી રીતે નિપૂણ, અને જેને “ યોદ્ધાની રાહ એટલે મૃત્યુ ” ની વકીલાત કરેલી. જાપાની ઇતિહાસકારો ડેઇસેટઝ ટેઇટારો સુઝુકીએ યુસુગીના વિચારોનું વર્ણન [http://www.amazon.com/dp/0691017700 “ ઝેન અને જાપાનીઝ સંસ્કૃતિ ”] (1959) માં કર્યું છે : “ તેઓ જે જીવ આપી દેવામાં અને મૌતને આલિંગન કરવામાં અરુચિત છે તેઓ સાચા લડવૈયા નથી... દૃઢતાથી વિજયના વિશ્વાસથી યુદ્ધભુમિ પર જાઓ, અને જે કઈ પણ હોય પણ એક પણ ઘા વિના તમે ઘરે પાછા ફરશો. લડાઈમાં મરી જ જવાના સંકલ્પ સાથે પૂરી રીતે રોકાયેલા રહો, અને તમે જીવતા રહેશો; યુદ્ધમાં જીવતા રહેવાની ઈચ્છા રાખશો તો ચોક્કસપણે તમે મોતને ભેટશો. જ્યારે તમે ઘર છોડતા નક્કી કરો કે પાછા ઘરે નથી આવવું, તો તમે પાછા ઘરે સુરક્ષિત ફરશો; જ્યારે તમે પાછા ફરવાનો વિચાર કરતા હશો ત્યારે તમે પાછા નહીં ફરી શકશો. તમે એવું વિચારવામાં ખોટા ના હોઇ શકો કે વિશ્વ એ હંમેશા ફેરફાર માટે છે, પરંતુ યોદ્ધા આ પ્રકારના વિચારોથી આનંદિત ના થવા જોઈશે, કારણ કે તેનું નસીબ હંમેશા નિશ્ચિત જ હોય છે. ” [[ચિત્ર:Samurai hand colored c1890.jpg|thumb|left|સમુરાઇ સીર્કા 1890નું હાથથી રંગીન કરેલ આલ્બમ પ્રિન્ટ]] પરિવાર જેમ કે ઈમાગાવા, યોદ્ધાના આદર્શોના વિકાસમાં ખૂબ પ્રભાવશાળી રહ્યા હતા અને ઘણા બીજા સ્વામીઓ દ્વારા તેમના જીવનભર દરમિયાન વ્યાપકરૂપથી લખવામાં આવેલા હતાં. [[ઈમાગાવા સદાયો]]ના લેખો ખુબ સન્માનીય હતા અને તોકુગાવા લેયાસુની નજરે [http://www.uni-erfurt.de/ostasiatische_geschichte/texte/japan/dokumente/17/tokugawa_legislation/index.htm જાપાની ફયુડેલ કાયદા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021003115/http://www.uni-erfurt.de/ostasiatische_geschichte/texte/japan/dokumente/17/tokugawa_legislation/index.htm |date=2012-10-21 }}ના સ્ત્રોત તરીકે હતા. આ લેખો એ બીજા વિશ્વ યુદ્ધ સુધી પારંપારિક જાપાનીઓ માટે જરૂરી અભ્યાસ હતા. તેના પુસ્તક “ જાપાની સંસ્કૃતિ ” (2000)માં, ઇતિહાસકાર એચ. પૌલ વેર્લીએ ઈસાઈ નેતા [[સેન્ટ. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયર]] (1506-1556) દ્વારા કરાયેલ જાપાનના વર્ણનની નોંધ કરી છે : 'એવો દુનિયામાં કોઈ દેશ નથી જે મોતથી નથી ડરતો.' ઝેવિયર લોકોની રીતભાત અને સમ્માનનું વધુ [http://www.archive.org/details/lifelettersofstf01coleuoft વર્ણન] કરે છે : “ મારી રુચિ એ હતી કે એવા દુનિયામાં કોઈ લોકો નથી જે તેમના સમ્માન માટે જાપાની કરતા વધારે અત્યોપચારિક હોય, કારણ કે તેઓ એક પણ અપમાન કે ક્રોધમાં બોલાયેલ એક શબ્દને પણ મૂકી નથી શકતા. ” ઝેવિયરે 1549-1551 નો સમય જાપાનીઓને ઈસાઈ ધર્મમાં પરિવર્તિત કરવા માટે ત્યાં ગાળ્યો હતો. તેમણે એ પણ નીરિક્ષણ કર્યું : “ જાપાનીઓ ચાઈના, કોરિયા, [[તર્નેટ]] અને બીજા ફિલીપાઈન્સના આજુબાજુના દેશોના લોકો કરતા ઘણા વધારે બહાદુર અને વધારે લડાકુ છે. ” ડિસેમ્બર 1547માં, ફ્રાન્સિસ મલાક્કામાં (મલેસિયામાં) હતા અને ગોવા (ઈન્ડિયા) પાછા જવા માટે રાહ જોતા હતા, જ્યારે તે ઓછા ક્રમના સમુરાઇ જેનું નામ અંજિરો (શકયતા છે “ યાજિરો ” લખાતુ હોય) ને મળ્યા. અંજિરો કોઈ મહાન પુરૂષ કે પછી કોઈ બુદ્ધિમાન વ્યકિત ન હતા, પરંતુ તેણે ઝેવિયરને પ્રભાવિત કરી દીધા, કારણ કે ચર્ચમાં ઝેવિયર જે કંઈ પણ કહેતા તેની તે ધ્યાનથી નોંધણી લેતો હતો. ઝેવિયરે જાપાનના ભાગોમાં જવાનો નિર્ણય લીધો કારણ કે આ ઓછા ક્રમના સમુરાઇએ તેમને પોર્ટુગીસ ભાષામાં ખાતરી કરાવી હતી જાપાની લોકો ખૂબ શીક્ષિત હતા અને શીખવા માટે ઉત્સુક છે. તેઓ ખૂબ મહેનતુ હતાં અને અધિકારીઓ માટે સન્માન ધરાવતાં હતાં. તેઓના કાયદા અને રિવાજોમાં, તેઓ કોઈ કારણથી પછાત રહ્યા છે, અને ઈસાઈ ધર્મનો વિશ્વાસ તેઓને સચ્ચાઈથી મનાવશે તો તેઓ તેનો સ્વીકાર મોટા પાયે કરશે.<ref name="Coleridge">કોલેરીડઝ, હેનરી જેમ્સ ''ધ લાઈફ એન્ડ લેટર્સ ઓફ સેન્ટ ફ્રાન્સીસ ઝેવિયર'' (લંડન : બર્નસ એન્ડ ઓટ્સ, 1872) </ref> 12મી સદી સુધી, 7મી અને 9મી સદીમાં ચાઈનાથી કોન્ફયુસિયાનિઝમના સામાન્ય પ્રવેશના કારણે અને સામ્રાજ્ય ન્યાયાલય સાથે તેમની અનુભવિત જરૂરિયાતોની વાત કરવા માટેના પ્રતિકારરૂપે સમુરાઇનો ઊંચો વર્ગ ખૂબ શિક્ષિત હતો, જેમની લગભગ હેઈન સમયથી શિક્ષા અને સંસ્કૃતિ પર એકાધિકાર છે. તેના પરિણામે તેઓ શાહીપણા માટે વધારે સંસ્કારી કાબેલિયેતોની ઈચ્છા ધરાવે છે.<ref name="Matsura">માત્સુરા, યોશીનોરી ફુકુઈકેન-શી 2 (ટોકયો : સાન્શુશા, 1921)</ref> ઉદાહરણો જેમ કે તૈરા તાડાનોરી (એક સમુરાઇ જે [[હૈકી મોનોગતારી]]માં દેખાય છે) પ્રસ્તુત કરે છે કે યોદ્ધાઓ તે કલામાં આદર્શનીય બનવું અને તેમાં વધારે નિપુણ બનવા ઈચ્છતા હતા. તાડાનોરી પેન અને તલવાર સાથેની તેના કૌશલ્ય માટે અથવા તો “ બન એન્ડ ધ બુ ”, લડવાની અને શીખવાની સમન્વય માટે પ્રસિદ્ધ હતાં. સમુરાઇ સંસ્કારી અને શિક્ષિત હોવાનું મનાતું હતું, અને પ્રાચીન કહેવા “ બન બુ રયો ડો ”ô (文武両道, સાહિત્ય કલા, મિલિટરી કલા, બંને રીતે) અથવા “ સુમેળ રીતે પેન અને તલવાર ” નું આદર કરતા હતા. ઈડોના સમય સુધીમાં, જાપાન એ યુરોપ કરતા વધારે સાક્ષરતાનું પ્રમાણ ધરાવતાં હતાં. ઈડોના સમય સુધીમાં, જાપાન એ યુરોપ કરતા વધારે સાક્ષરતાનું પ્રમાણ ધરાવતાં હતાં. પુરુષોની સંખ્યા જેમણે હકીકતમાં આદર્શ હાંસિલ કર્યું અને પોતાનું જીવન જીવ્યું તે ખૂબ વધારે હતું. યોદ્ધા માટેનો પ્રારંભિક શબ્દ, “ ઉરુવાશી ”, એ કાનજી સાથે લખવામાં આવેલો જે સાહિત્ય અભ્યાસ “ બન 文” અને મિલિટરી કલા “ બુ 武” ના શબ્દોનું મિશ્રણ છે, અને જેનો હૈકી મોનોગતારી (12મી સદીના અંત) માં પણ ઉલ્લેખ કરાયો છે. હૈકી મોનોગતારી શિક્ષિત કવિ-તલવારધારી વ્યકિતના આદર્શ વિષે તૈરા નો તાડાનોરીના મૃત્યુને જણાવી ઉલ્લેખ કરે છે. {{quote|Friends and foes alike wet their sleeves with tears and said,<br /> What a pity! Tadanori was a great general,<br /> pre-eminent in the arts of both sword and poetry.}} તેના પુસ્તક “ [[આઇડલ્સ ઓફ ધ સમુરાઇ]] ” માં અનુવાદક [[વિલિયમ સ્કોટ વિલ્સન]] જણાવે છે : '[http://etext.lib.virginia.edu/japanese/heike/heike.html હૈકી મોનોગતારી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501170001/http://etext.lib.virginia.edu/japanese/heike/heike.html |date=2008-05-01 }}ના યોદ્ધાઓ પછીની પેઢીના શિક્ષિત યોદ્ધાઓ માટે આદર્શનું કામ કર્યું અને તેમના દ્વારા ચિત્રિત કરવામાં આવેલા આદર્શો પણ પહોંચ બહારના નતા માનવામાં આવતા. ઉપરથી, આ આદર્શો ઝડપભેર યોદ્ધા સમાજના ઉચ્ચ સોપાનકમાં કરાયા અને જાપાની શસ્ત્રધારી પુરૂષ માટે ઉચિત સ્વરૂપ તરીકે ભલામણ કરવામાં આવ્યા. હૈકી મોનોગતારીની સાથે, સાહિત્યમાં જાપાની યોદ્ધાઓની છબી તેની પૂર્ણ પરિપકવતાએ પહોંચી.' વિલ્સને પછી વિવિધ યોદ્ધાઓના લેખોનું અનુવાદન કર્યું છે જેમણે હૈકી મોનોગતારીને તેમના પાલન કરવા માટેના પુરૂષોના ઉદાહરણ તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો છે. 13મી સદી પછી ઘણી સંખ્યામાં યોદ્ધાઓએ આ આદર્શ પર લેખ લખ્યા. મોટાભાગના યોદ્ધાઓ આ આદર્શને ઈચ્છતા અથવા તો અનુસરતા નહીં તો આ સમુરાઇ સેનામાં એકતા કયારની નહીં રહી હોત.<ref name="Wilson">[[વિલિયમ સ્કોટ વિલ્સન]], [[આઈડયલ્સ ઓફ ધ સમુરાઇ]] : રાઈટીંગ્સ ઓફ જાપાનીઝ વોરીયર્સ (કોડાન્સા, 1982) આઇએસબીએન 0-89750-081-4</ref> === કામાકુરા બાકુફુ અને સમુરાઇનો ઉદય === [[ચિત્ર:Tosei Gusoku Hatisuka clan.jpg|thumb|right|જાપાની સમુરાઇ બખતર (ઓ-યોરોઇ) (તોસેઈ ગુસોકુ, હાચીસુકા સમૂહનું)]] મૂળરૂપ સમ્રાટ અને ઉચ્ચ વર્ગના લોકો આ યોદ્ધાઓને નિયુકત કરતા હતા. સમય જતા, પ્રથમ સમુચ્ચય શાસિત સંસ્કાર સ્થાપવા તેઓએ જરૂરી માનવ શકિત, સાધન સંપત્તિ અને રાજકીય સમર્થન એક બીજા સાથે મૈત્રી સંધી કરી જમા કરી દીધું. જેવી આ પ્રાદેશિક સમૂહોની શકિત વધી, તેઓનો મુખ્ય એ સમ્રાટનો દૂરનો સંબંધી જ પ્રતીકરૂપે રહેતો, અને ઘણા ઓછા સભ્યો એ કયાં તો [[ફુજીવારા]], [[મીનામોટો]] અથવા [[તૈરા]] સમૂહોના હતા. ભલે ને મૂળરૂપથી પ્રાંતિય ક્ષેત્રોમાં મેજિસ્ટ્રેટ તરીકે નિશ્ચિત ચાર વર્ષ માટે મોકલવામાં આવેલ, ''ટોરયો'' એ જ્યારે તેમની મુદ્દત પૂરી થઇ ગઇ ત્યારે રાજધાની પાછી આપવાની ના પાડી, અને તેમના પુત્રો તેમના સ્થાને ઉત્ત્તરાધિકારી બન્યા અને ચાલુ જ રહ્યા જેથી સમૂહોએ આખા જાપાનમાં મધ્ય અને પછીના હેઈન સમયમાં બાગીઓ મૂકી દીધા. 1185માં સમુરાઇએ [[દન-નો-ઉરા]]નું નૌસેના યુદ્ધ લડયું. તેમના વિકસિત લશ્કરી અને આર્થિક શકિતના કારણે, યોદ્ધાઓ આખિરકાર ન્યાયાલયના રાજકારણમાં નવી સેના બની. હેઈન સમયના અંતમાં તેમની [[હોગેન]]માં સંડોવણીએ તેમની શકિતને વધારે મજબૂત કરી, અને અંતમાં દુશ્મનો [[મીનામોટો]] અને [[તૈરા]] સમૂહોએ એકબીજા સાથે 1160ના [[હૈજી રિબેલિયનો]]માં સામનો કર્યો. વિજેતા, [[તૈરા નો કિયોમોરી]], શાહી સલાહકાર બન્યા, અને આ જગ્યાને હાંસિલ કરનાર પ્રથમ યોદ્ધા હતા. તેમણે પછી કેન્દ્ર સરકારના નિયંત્રણ પર કાબૂ મેળવી લીધો, પ્રથમ સમુરાઇ શાસીત સરકારની સ્થાપના કરી અને સમ્રાટને શોભાની મૂર્તિ તરીકે નિર્વાસિત કર્યાં. જો કે, જ્યારે તૈરા સમૂહ પછીના ઉત્ત્તરાધિકારી, ધ મીનામોટો, સાથે તુલના કરીએ ત્યારે તૈરા સમૂહ પણ ખૂબ રૂઢીવાદી હતા, અને તેના લશ્કરી બળને વધારવા અને મજબૂત કરવાની જગ્યાએ, તૈરા સમૂહ તેમની સ્ત્રીઓના લગ્ન સમ્રાટો સાથે કરાવતા અને સમ્રાટ થકી નિયંત્રણ રાખતા હતા. ધ તૈરા અને ધ મીનામોટો વચ્ચે ફરી 1180માં સંઘર્ષ થયો, [[ગેમ્પી યુદ્ધ]] શરૂ કરી જે 1185 માં સમાપ્ત થયું. વિજયી [[મીનામોટો નો યોરીતોમો]] કુળશાસન પર સમુરાઇની સર્વોચ્ચતાની સ્થાપના કરી. 1190માં, તેમણે કયોટોની મુલાકાત લીધી અને 1192માં [[સેઈ ટાઈશોગન]] બન્યા, અને કામાકુરા શોગુનેટ અથવા તો ''કામાકુરા બકુફુ'' ની સ્થાપના કરી. કયોટો પરથી રાજ કર્યા વગર, તેમણે [[કામકુરા]]માં, તેમની શકિતના આધાર પાસે, શોગુનેટ ગોઠવ્યો. “ બકુફુ ” નો અર્થ “ તમ્બુ સરકાર ” થાય, લશ્કરી સરકાર તરીકે બકુફુની પ્રતિષ્ઠા મુજબ, સૈનિકો જ્યાં રહેતા હશે ત્યાં શિબિરમાંથી લેવામાં આવ્યો. સમય જતા, શકિતશાળી સમુરાઇ સમૂહો યોદ્ધા શ્રેષ્ઠતા બન્યા, અથવા તો “ ''બ્યુક'' ”, જે કુળશાસન ન્યાયાલયમાં ફકત નામમાત્ર રૂપે જ હતા. જ્યારે સમુરાઇઓએ ઉચ્ચતમ કુળ શાસનના મનોરંજન જેમ કે [[સુલેખન]], કવિતા અને સંગીતને ગ્રહણ કરવાનું શરૂ કર્યુ, થોડા ન્યાયાલય ઉચ્ચતમ કુળોએ પણ સમુરાઇ રિવાજોને ગ્રહણ કરવાનું શરૂ કરી દીધું. વિવિધ સમ્રાટો દ્વારા વિવિધ સાજીશો રચાઈ હોવા છતાં અને ટૂંકા ગાળાના શાસન હોવા છતાં, સાચી સત્તા તો શોગુન અને સમુરાઇના હાથમાં જ ત્યાં સુધી હતી. === આશીકાગા શોગુનેટ === [[ચિત્ર:Mōko Shūrai Ekotoba Mongol Invasion Takezaki Suenaga 2 Page 5-7.jpg|thumb|350px|જાપાન પર મોંગલોના આક્રમણ દરમિયાન, સમુરાઇ સ્યુનાગા મોંગલોનો સામનો.મોકો શ્યુરાય ઈકોટોબા (蒙古襲来絵詞) સિરકા 1293.]] વિવિધ સમુરાઇ સમૂહોએ [[કામાકુરા]] અને [[આશીકાગા શોગુનેટસ]] દરમિયાન સત્તા માટે ખૂબ સંઘર્ષ કર્યો. 13મી સદીમાં [[ઝેન બુદ્ધ ધર્મ]] સમુરાઇમાં ખૂબ ફેલાયો અને તેમને આચરણના માપદંડા નક્કી કરવા ખાસ કરીને મૃત્યુ અને હત્યાના ડરથી મુકત થવામાં મદદ કરી, પરંતુ સાધારણ જનસંખ્યામાં, [[પવિત્ર ભૂમિ બુદ્ધ ધર્મ]]ને ખુબ સમર્થન મળ્યું. 1274માં, મોંગલ સ્થાપિત [[ચાઈના]]ની [[યુઆન સામ્રાજ્ય]]એ જાપાનમાં ઉત્તર [[કયુશુ]] પર આક્રમણ કરવા 40,000 સૈનિકો અને 900 જહાજોની સેનાને મોકલી. જાપાન પાસે આ ભયનો સામનો કરવા માત્ર 10,000 સમુરાઇઓની હાજરી હતી. આક્રમિક સેન્યને આ સમગ્ર [[ચઢાઈ]] દરમિયાન ખૂબ મોટા વાવાઝોડાએ સતાવ્યા હતા, તેઓને ખૂબ ભારે નુકસાન થયું જેથી બચાવકર્મીઓને ખૂબ મદદ મળી. આખરે યુઆન સેનાને પાછી બોલાવવામાં આવી અને આક્રમણને પડતું મૂકાયું. મોંગલ આક્રમણખોરોએ નાના [[બોમ્બ]]નો ઉપયોગ કર્યો હતો, જે જાપાનમાં બોમ્બ અને [[ગનપાઉડર]]નો લગભગ પ્રથમ દેખાવ હતો. જાપાની બચાવકર્મીઓને એક પુન: આક્રમણની શકયતાની ખબર પડી ગઈ, અને તેમણે 1276માં [[હકાટા ખાડી]]ની આજુબાજુ મોટા, પત્થરી અવરોધના નિર્માણની શરૂઆત કરી. 1277માં પૂર્ણ થયેલ, આ દિવાલ ખાડીની સીમાની આજુબાજુ 20 કિ.મી. સુધી લાંબી છે. મોંગલોની સામે આને એક મજબૂત બચાવ મુદ્દાનું કામ કર્યું હશે. મોંગલોએ આ વિવાદને કૂટનીતીરૂપથી 1275થી 1779 સુધી શાંત કરવાના પ્રયત્નો કર્યા પરંતુ દરેક દૂત જેને જાપાન મોકલવામાં આવેલ તેને ફાંસી આપવામાં આવતી. આણે જાપાની ઇતિહાસમાં સૌથી પ્રસિદ્ધ વિવાદમાંના એક વિવાદના મંચ તરીકે આકૃતિ આપી. 1281માં, 140000 સૈનિકો અને 5,000 જહાજો સાથેની યુઆન સેના ફરીથી જાપાન પર આક્રમણ કરવા માટે હાજર થઈ ગયા. જાપાની સેનાના 40,000 સૈનિકો દ્વારા નોર્ધર્ન કયુશુને બચાવી લેવાયું. જ્યારે એક પ્રચંડ વાવાઝોડુ નોર્ધર્ન કયુશુ ટાપુ સાથે અથડાયું ત્યારે મોંગલ સેના હજૂ તેના જહાજો પર અવતરણ સંચાલન માટેનું આયોજન કરતી હતી. પ્રચંડ વાવાઝોડા દ્વારા પહોંચાડાયેલા નુકસાન અને દુર્ઘટનાઓ, અને પછી જાપાનીઓનું હકાટા ખાડી અવરોધ દ્વારા બચાવકાર્યના પરીણામે મોંગલોએ પાછી તેમની સેનાને બોલવી લીધી. [[ચિત્ર:Takezaki suenaga ekotoba bourui.jpg|thumb|350px|left|સમુરાઇ અને હકાટા ખાતે રક્ષણાત્મક દિવાલ.મોકો શ્યુરાય ઈકોટોબા (蒙古襲来絵詞) સિરકા 1293.]] 1274ના ગાજવીજ સાથેનો વરસાદ અને 1281ના પ્રચંડ વાવાઝોડાએ જાપાનના સમુરાઇ બચાવકર્મીઓને મોંગલ આક્રમણકારો મોટી સંખ્યામાં હોવા છતાં પાછા હટાવવામાં મદદ કરી. આ વાવાઝોડું પછીથી ''કામી-નો-કાઝે'' તરીકે જાણીતી થઈ, જેનો શાબ્દિક અર્થ અનુવાદ “ દેવોના પવન ” થાય છે. આને ઘણી વખત સાધારણરૂપે ’દિવ્ય પવન’ તરીકે પણ અનુવાદન કરાય છે. ''કામી-નો-કાઝે'' ઇસ્ટર પહેલાંના ચાલીસ દિવસના ઉપવાસનું પર્વના વિશ્વાસ માટે એવી જાપાની માન્યતા છે કે તેઓની જમીન એક દૈત્ય અને અલૌકિક શકિતની સુરક્ષા હેઠળ હતી. 14મી શતાબ્દીમાં, એક લુહાર જેનું નામ [[મસામુને]] હતું, તેણે તલવારના ઉપયોગ માટે નરમ અને કઠણ સ્ટીલ ધાતુનો એક બે-સ્તરીય ઢાંચો બનાવ્યો. આ ઢાંચાએ ઘણો સુધરેલ કાપવાની શકિત અને ક્ષમતા આપી, અને તેની ઉત્પાદન પ્રૌદ્યોગિકે જાપાની તલવારોને ([[કટાના]]), પૂર્વ-ઔદ્યોગિક [[પૂર્વી એશિયા]]ના સૌથી શકિતશાળી હાથના હથિયાર તરીકે ઓળખાણ આપી. આ પ્રૌદ્યોગિકતાથી બનેલી ઘણી તલવારોને [[પૂર્વી ચાઈના દરિયા]] પર નિર્યાત કરવામાં આવી, થોડી તલવારોએ દૂર [[ભારત]] સુધી આવી. વારસદારની સમસ્યાઓ કૌટુંબિક ઝગડાઓનું કારણ બની કેમ કે વિપરીત પણે 14મી શતાબ્દી પહેલાં કાયદા દ્વારા નિર્દિષ્ટ ઉત્તરોત્તરના વિભાગ હોવા છતાં પણ [[આદિપુરષ]] સામાન્ય બની ગયા હતા. અંદર અંદર લડવાનું ટાળવા, પાડોશી સમુરાઇ પ્રદેશ પર આક્રમણો સામાન્ય થઈ ગયા હતા, અને સમુરાઇમાં ઝગડા થવા એ [[કામાકુરા]] અને [[આશીકાગા]] શોગુનેટસ માટે એક કાયમી સમસ્યા હતા. ''[[સેનગોકુ જીદાઇ]]'' (“ લડતા રાજ્યોનો સમય ”) સમુરાઇ સંસ્કૃતિના નબળાપણાથી ઓળખાતો થઈ ગયો સાથે લોકો જે બીજા સામાજિક સંસ્તરમાં જન્મ્યા હતા, અને પોતાની ઓળખાણ યોદ્ધા તરીકે કરાવતા અને માટે [[ડી ફેકટો]] સમુરાઇ બન્યા. આ ઉપદ્રવિત સમયમાં, [[બુશીદો]] નૈતિકતા જન આદશોને નિયંત્રણ અને કાયમ રાખવા માટેના મહત્વના પરિબળ બન્યા. જાપાની યુદ્ધોની રણનીતિ અને ટેકનોલોજી 15મી અને 16મી શતાબ્દીમાં ઝડપભેર સુધર્યા. [[આશીગરુ]] ('લાઇટ-ફૂટ', તેમના હળવા બખતરના કારણે) કહેવાતા મોટી સંખ્યામાં પગપાળા સૈનિકોનો ઉપયોગ નમ્ર યોદ્ધાઓની રચના અથવા ''નાગાયારી'' (લાંબુ [[ચાકુ]]) અથવા ([[નાગીનતા]]) સાથેના સામાન્ય લોકોનો પણ ઘોડસવારીની શાળામાં ઘોડેસવારો સાથે મળીને પ્રવેશ કરાયો હતો. યુદ્ધ સંગ્રામમાં તૈયારી કરતા લોકોની સંખ્યાની સીમા હજારોથી લાખોની હતી. [[ચિત્ર:NanbanDo.jpg|thumb|150px|left|નંન્બાન (પશ્ચિમી) શૈલીના સમુરાઇ કયુરાસ, 16મી સદી.]] 1543માં ચીની [[સમુદ્રી ચાંચીયા]] જહાજો થકી [[પોર્ટુગીઝ]] દ્વારા [[જુની તોપો]], [[છરાવાળી બંદુકો]]ને લાવ્યા, અને જાપાનીઓ એને એક દશકમાં ભેગી કરવામાં સફળ રહ્યા. સ્વાર્થીઓના ટોળાઓ સાથે [[જુની તોપો]]ના મોટા પાયે ઉત્પાદને મહત્વની ભૂમિકા ભજવવાની શરૂ કરી. સામન્તી સમયના અંત સુધીમાં, ઘણા લાખો અગ્નિ-હથિયાર જાપાનમાં અસ્તિત્વ પામ્યા અને યુદ્ધમાં ભારી 100,000 થી પણ વધારે સંખ્યાની સેનાઓ યુદ્ધમાં ભીડાયા. તુલનાત્મકરૂપે, યુરોપની સૌથી મોટી અને સૌથી વધુ શકિતશાળી સેના બની, જેની સામે [[સ્પેનીસ]], પાસે તો થોડા હજાર અગ્નિ હથિયાર હતા અને ફકત 30,000 ટુકડીઓને એકત્રિત કરી શકે. 1590માં, અને ફરી 1598માં, [[ટોયોટોમી હાઈડેયોશી]]એ [[ચાઈના]]{{lang|ja|唐入り}} પર આક્રમણ કરવાનું નક્કી કર્યું અને 160000 ખેડૂતો અને સમુરાઇની સેનાને [[કોરિયા]] મોકલી. [[હાઇડેયોશીનું કોરિયા પર આક્રમણ]], {{lang|ja|朝鮮征伐}}). તોપો ચલાવવાની નિષ્ણાતતાનો લાભ લઈને જાપાની સમુરાઇ યુદ્ધ લગભગ જીતી જવાના હતા, પરંતુ [[મીંગ ચીની]] ટુકડીઓના પ્રવેશના કારણે એવું કરવામાં અક્ષમ રહ્યા. આ યુદ્ધના સૌથી વધુ પ્રસિદ્ધ સમુરાઇ સેનાપતિઓમાં થોડા [[કાટો કિયોમાસા]], [[કોનીશી યુકીનાગા]] અને [[શીમાઝુ યોશીહીરો]] હતા. સામાજિક ગતિશીલતા વધારે ઉચ્ચ થતી હતી, અને પ્રાચીન શાસન પ્રણાલી ભાંગી પડી હતી અને પ્રભાવિત ક્ષેત્રોમાં એક મોટી લશ્કરી અને વહીવટી સંગઠન કાયમ કરવાની સમુરાઇને જરૂરિયાત ઊભી થઈ હતી. મોટાભાગના સમુરાઇ પરિવારો જે 19મી શતાબ્દીમાં જીવંત રહ્યા તેઓ મૂળ આ યુગના છે, પોતાને પ્રાચીન ચાર શાહી સમૂહો, [[મીનામોટો]], [[તૈરા]], [[ફુજીવારા]] અને [[તાચીબાના]]માંના કોઈ એક સમૂહના વંશ તરીકે જાહેર કરે છે. આમ છતાં, મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં આ સાબિત કરવું અઘરું છે. {{see also|Nanban trade period}} === ઓડા, ટોયોટોમી અને ટોકુગાવા === [[ઓડા નોબુનાગા]] એ [[નગોયા]] પ્રદેશ (જેને એક વખત [[ઓવારી પ્રાન્ત]] કહેવાતું) ના ખૂબ પ્રસિદ્ધ નેતા હતા અને આ [[સેનગોકુ સમય]]ના સમુરાઇના અસાધારણ ઉદાહરણ હતા. તે થોડા વર્ષો પહેલા આવ્યા, અને પોતાના શિષ્યોને અનુસરવા માટેનો માર્ગ તૈયાર કર્યો, એક નવા બકુફુ (શોગુનેટ) હેઠળ જાપાનનું પુન: એકીકરણ કર્યું. ઓડા નોબુનાગાએ સંગઠન અને યુદ્ધ રણનિતીના ક્ષેત્રોમાં સુધારા કર્યાં, ભારે માત્રામાં તોપોનો ઉપયોગ કર્યો, વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ વિકસાવ્યો અને નવીનતાઓને ભંડાર બનાવ્યો. એક પછી એક વિજયોએ તેમને આશીકાગા બાકુફની સમાપ્તી સમજવા અને બુદ્ધ સંતોના લશ્કરી શકિતઓને નિશસ્ત્ર કરવા માટે સક્ષમ કર્યા, જેણે સદીઓ સુધી જનસાધારણ વચ્ચે વ્યર્થ સંઘર્ષ ભડકાવેલા. બુદ્ધ મંદિરોના “ અભ્યારણો ” પરથી હુમલો કરી, જે યુદ્ધ નેતા અને સમ્રાટ જે તેમને કાબૂમાં લાવવાનો પ્રયત્ન કરતો તેમના માટે સતત પરેશાન બની ગયા હતા. જ્યારે તેમનો એક સેનાપતિ, [[અકેચી મીત્સુહાઈડ]], તેની સેના સાથે તેમની સામે થઈ ગયો ત્યારે 1582માં તે મૃત્યુ પામ્યા. [[ચિત્ર:Hasekura in Rome.JPG|thumb|180px|1615માં રોમમાં, સમુરાઇ હસેકુરા સુનેનાગા, કોલ-બોર્ગીસ, રોમ. ]] મહત્વપૂર્ણપણે, [[ટોયોટોમી હાઈડેયોશી]] (નીચે જુઓ) અને [[ટોકુગાવા લેયાસુ]], જેમણે ટોકુગાવા શોગુનેટની રચના કરી, તે નોબુનાગાના વફાદાર શિષ્યો હતા. હાઈડેયોશીનો નોબુનાગાના ઉચ્ચ સેનાપતિઓમાંના એક અનામી ખેડૂતે ઉછેર કરેલો અને લેયાશુએ તેનું બાળપણ નોબુનાગા સાથે વિતાવ્યું હતું. હાઈડેયોશીએ મીટસુહાઈડને એક મહિનાની અંદર જ હરાવી દીધો અને મીટસુહાઈડના વિશ્વાસઘાત સાથે બદલો લઈ નોબુનાગાના સાચા ઉત્તરાધિકારી તરીકે માનવામાં આવ્યો. આ બંને નોબુનાગાના પૂર્વ પરાક્રમોની બક્ષીસ પામેલ હતા જેના પર એક એકત્રિત જાપાન ઊભું થયું અને એક કહેવત પણ છે : “ એકીકરણ એ એક ચોખાની કેક છે; ઓડાએ તેને બનાવી. હસીબાએ આકાર આપ્યો. અને છેલ્લે, લેયાશુએ તેને ચાખી હતી. ”{{Citation needed|date=March 2007}} (હાશીબા એ પારિવારિક નામ છે જેનો ટોયોટોમી હાઈડેયોશી ઉપયોગ કરતો હતો તે દરમિયાન તે નોબુનાગાનો શિષ્ય હતો.) [[ટોયોટોમી હાઈડેયોશી]], જે 1586માં ગ્રાન્ડ મિનિસ્ટર બન્યા, જે પોતે એક ગરીબ ખેડૂત પરિવારના પુત્ર હતા, જેણે એક કાયદાની રચના કરી, જેથી સમુરાઇ સમાજ કાયમી રૂપથી અને વાંરસાગત રૂપથી નિયમિત થઈ જાય, અને બિન સમુરાઇ પર શસ્ત્રો લેવા માટે પાબંદી ફરમાવી, જેથી તે પોઇન્ટ સુધી જાપાનના સામાજિક ગતિશીલતાને સમાપ્ત કરે, જે મેઈજી બળવાખોરો દ્વારા ઈડો શોગુનેટના સમાપ્તિ સમય સુધી રહી. આની નોંધ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે કે સમુરાઇ અને બિન સમુરાઇ વચ્ચેના તફાવતો એટલા અસ્પષ્ટ હતા કે 16મી સદી દરમિયાન, મોટાભાગના પુખ્ત પુરૂષો કોઈપણ સામાજિક વર્ગના (નાના ખેડૂતોના પણ) ઓછામાં ઓછા એક લશ્કરી સંગઠન, જે તેમના પોતાના હોય, તેની સાથે જોડાયેલ હતા અને હાઈડેયોશીના શાસન દરમિયાન અને પહેલાં પણ યુદ્ધોમાં ફરજ બજાવતા. એવું કહી શકાય કે “ સર્વેના વિરુદ્ધ સર્વે ” જે સ્થિતિ એક સદી સુધી કાયમ રહી. 17મી શતાબ્દી પછી અધિકૃત સમુરાઇ પરિવારો એ હતા જેઓએ નોબુનાગા, હાઈડેયોશી અને લેયાસુને અનુસરવાનું નક્કી કર્યું. શાસન પ્રણાલી વચ્ચેના બદલાવ દરમિયાન મોટી લડાઈઓ થઈ અને મોટી સંખ્યામાં હારેલા સમુરાઇનો વિનાશ થઈ ગયો, [[રોનીન]] થઇ ગયા અથવા સામાન્ય જનસાધારણ દ્વારા શોષી લેવાયા. === ટોકુગાવા શોગુનેટ === [[ચિત્ર:Samourai servante Itcho.jpg|thumb|left|હાનાબુસા ઈત્ચો (1652-1724) દ્વારા, ચાલતા સમુરાઇ પાછળ ગૂલામ આવતા હતા.]] [[ટોકુગાવા શોગુનેટ]] દરમિયાન, સમુરાઇ યોદ્ધા કરતા વધારેને વધારે દરબારી, અમલદાર અને વહીવટકાર બન્યા. પ્રારંભિક 17મી સદીથી કોઈપણ યુધ્ધ સંગ્રામ વગર, [[ટોકુગાવા યુગ]] દરમિયાન ([[ઈડો સમય]] પણ કહેવાય છે), સમુરાઇએ ધીમે ધીમે તેમનું લશ્કરી કાર્ય ગુમાવ્યું. ટોકુગાવા યુગના અંત સુધીમાં, સમુરાઇ શાહી અમલદાર [[દાઇમ્યો]] માટેના, તેમના ''[[દાઇશો]]'' સાથે, લાંબી અને ટૂંકી સમુરાઇની તલવારોની જોડ (સીએફ. [[કટાના]] અને [[વાકીઝાશી]]), જે રોજિંદા જીવનમાં વપરાતા હથિયાર કરતા વધારે શકિતનું સંકેતાત્મક પ્રતીક બન્યું. તેઓને હજી પણ કોઈપણ [[સામાન્યજન]] જે વ્યવસ્થિત સમ્માન ના બતાવતો હોય તેણે કાપી નાખવાનો અધિકાર (''[[કિરિ સ્યુટ ગોમેન]]'' ) છે,{{lang|ja|斬り捨て御免}} પરંતુ કેટલી હદ સુધી આ અધિકારનો ઉપયોગ થયો તે હજી અજાણ છે. જ્યારે કેન્દ્રીય સરકારે દાઇમ્યોને તેમના હથિયાર સાથે તેમની શક્તિને બળપૂર્વક ઓછી કરી, ત્યારે બેરોજગાર [[રોનીન]] સામાજીક સમસ્યા બન્યા. એક સમુરાઇ અને તેના નેતાની (સામાન્ય રીતે દાઇમ્યો) વચ્ચેના સૈદ્ધાન્તિક કર્તવ્ય જેનપેઇ યુગથી ઈડો યુગ સુધી વધ્યા. તેઓ [[કોન્ફ્યુસિયસ]] અને [[મેન્સીયસ]] (સીએ 550 બી.સી.) ના શિક્ષણથી તેઓ ખૂબ મક્કમપણે પ્રભાવિત થયા હતા, જે શિક્ષિત સમુરાઇ વર્ગ માટે આવશ્યક વાંચન હતા. ઈડો સમય પહેલાં ઘણા પ્રભાવશાળી નેતાઓ અને પરિવારો દ્વારા બુશીદોને નિશ્ચિત સ્વરૂપ અપાયું હતું. બુશીદો આદર્શનીય હતું, અને તે 13મી શતાબ્દીથી 19મી શતાબ્દી સુધી ઉચિતપણે એકસમાન રહ્યું - બુશીદોના આદર્શોએ યોદ્ધા વર્ગના સામાજિક વર્ગ, સમય અને ભૌગોલિક સ્થાનને શ્રેષ્ઠ બનાવ્યા હતા. 13મી શતાબ્દીની પહેલાં [[બુશીદો]]ને સમુરાઇ જેમ કે ઈમાગાવા રયોશન દ્વારા નિશ્ચિત સ્વરૂપ અપાયું હતું. સમુરાઇ વર્ગના આચરણ બીજા સામાજિક વર્ગો માટે આદર્શ સ્વરૂપ આચરણનું કાર્ય કરતા હતા. તેમના હાથમાં સમય આવતા, સમુરાઇ વધારે સમય બીજી રુચિઓમાં ફાળવતા હતા જેમ કે વિદ્યાવાન બનવું. આધુનિક જાપાનમાં બુશીદો પોતે હવે કંઈ વધારે ધ્યાન ખેંચે એવું નથી રહ્યું, જો કે તેના થોડા ઘણા આદર્શો અને અધ્યાપનો જીવંત રહ્યાં. === આધુનિકરણ === {{main|Late Tokugawa shogunate}} [[ચિત્ર:Japanese Soldiers Marching Shimonoseki Campaign by Wirgman 1864.png|thumb|1864 માં શોગુન સમુરાઇ ટુકડીઓ (લંડન ન્યૂઝ દ્વારા પ્રકાશિત).]] [[ચિત્ર:Modern Costumes of Japanese Officers Shogunate Army 1866.png|thumb|સ્વ. ટોકુગાવા શોગુનેટ, 1866 દરમિયાન, બે તલવારધારી સમુરાઇ પશ્ચિમી કપડાઓમાં. ]] આ સમય સુધીમાં, મૃત્યુની રાહને અને ઉત્સુકતાને{{Clarify me|date=March 2009}} 1853ની ઉગ્ર જાગ્રતતા દ્વારા ગ્રહણ લાગી ગયો હતો, જ્યારે કોમોડોર [[મેથ્યુ પેરી]]ના યુ.એસ. નૌસેનાના ભારી સ્ટીમ જહાજોએ એક સમયની પ્રબળ અલગતાની રાષ્ટ્રીય નીતિના લીધે વિસ્તૃત વ્યાપાર લાદયો. તેના પહેલાં થોડા બન્દરગાહ શહેર, શોગુનેટના કડક નિયંત્રણ હેઠળ પશ્ચિમી વ્યાપારમાં ભાગ લેવા માટે સક્ષમ હતા અને તેના પછી, તે મોટાભાગે [[ફ્રાન્સીસ્કેન્સ]] અને [[દોમિનીકન]] એક બીજા વિરુદ્ધ કરવાના વિચાર પર આધારિત હતા (સંકટકાલિન [[તોપો]]ની ટેકનોલોજીના આદાન-પ્રદાનમાં, જે પાછળથી ક્લાસિકલ સમુરાઇની પડતીનું મુખ્ય યોગદાન હતું). 1854થી, સમુરાઇ સેના અને નૌસેનાને આધુનિક કરાયા. એક [[નૌસેના પ્રશિક્ષણ શાળા]]ની સ્થાપના 1854માં [[નાગાસાકી]]માં કરાઇ હતી. નૌસેના વિદ્યાર્થીઓને ઘણા વર્ષો માટે પશ્ચિમી નૌસેનાની શાળાઓમાં અભ્યાસ કરવા માટે મોકલવામાં આવ્યા, અને વિદેશ-શિક્ષિત-ભવિષ્યના નેતાઓની, જેમ કે એડમાઇરલ [[ઈનોમોટો]], પરંપરા શરૂ કરી. ફ્રેન્ચ નૌસેનાના ઈજનેરોને નૌસેના આયુધશાળાને બાંધવા માટે રોકવામાં આવ્યા હતાં, જેમ કે [[યોકોસુકા]] અને [[નાગાસાકી]]. 1867માં ટોકુગાવા શોગુનેટના અંત સુધીમાં, [[શોગુન]]ની જાપાની નૌસેના ફલેગશીપ [[કેયો મારુ|''કેયો મારુ'']] ની સાથે આઠ પશ્ચિમી શૈલીના સ્ટીમ યુદ્ધ જહાજોની પહેલેથી માલિક હતી, જેમનો ઉપયોગ પશ્ચાત શાહી સેનાની વિરુદ્ધમાં [[બોશીન યુદ્ધ]]માં એડમાઇરલ [[ઇનોમોટો]]ના નેતૃત્વ હેઠળ કરાયો હતો. એક [[ફ્રેન્ચ મિલિટરી મીસન ટુ જાપાન (1857)]]ની સ્થાપના [[બકુફુ]]ની સેનાને આધુનિક કરવાની મદદ કરવા માટે કરાઇ હતી. મૂળ સમૂરાયનો અંતિમ દેખાવ 1857માં દેખાયો હતો જ્યારે [[ચોસુ]] અને [[સતસુમા]] પ્રાન્તોના સમુરાઇએ [[બોશીન યુદ્ધ]] (1868-1969) માં સમ્રાટના શાસનના તરફેણમાં શોગુનેટ ચેનાઓને હરાવી હતી. આ બંને પ્રાન્તો દાઇમ્યોની ભૂમિમાં હતી જેને [[સેકિગહારાના યુદ્ધ]] (1600) પછી લેયાસુને સોંપવામાં આવી હતી. 1860 સુધી ટોકુગાવા શોગુનેટ પણ જાપાનથી અલગ થઈ ગયા. === પતન === [[ચિત્ર:Satsuma-samurai-during-boshin-war-period.jpg|left|thumb|બોશીન યુદ્ધ સમય દરમિયાન, સિર્કા 1867, સત્સુમા સમૂહના સમુરાઇ. ફેલીસ બીયાટો દ્વારા હાથથી રંગીન કરેલ ફોટોગ્રાફ ]] [[સમ્રાટ મેઇજી]]એ 1873માં વધારે આધુનિક, પશ્ચિમી શૈલીવાળી, અનિવાર્ય સેનાની તરફેણમાં માત્ર આ હથિયાર બંધ સેના હોવાના સમુરાઇ અધિકારને નાબુદ કર્યો. સમુરાઇ હવે ''શીઝોકુ'' બન્યા{{lang|ja|士族}} જેમણે તેમનો કેટલોક પગાર કાયમ રાખ્યો, પરંતુ જાહેરમાં કતાના પહેરવાના હકને પછી તેમનું અપમાન કરનારા સાધારણ વ્યકિતને [[ફાંસી]] આપવાના હકની સાથે નાબુદ કર્યા. સો વર્ષો સુધી પોતાની પ્રતિષ્ઠા, સત્તા અને તેમની જાપાનની સરકાર રચવાની કાબિલયતને માણ્યા પછી આખિરકારે સમુરાઇનો અંત આવ્યો. જો કે, લશ્કરી વર્ગ દ્વારા રાજ્ય પર શાસનનો હજી સુધી અંત નહતો આવ્યો. એક આધુનિક જાપાન કેવું હોવું જોઈએ, તેની પરિભાષા કરતા, મેઇજી સરકારના સભ્યોએ [[યુનાઈટેડ કિંગડમ]] અને [[જર્મની]]ના પગલાઓને અનુસરવાનો નિર્ણય લીધો, જે '[[ઉમરાવ વર્ગની સેવા કરવાની]]' વિભાવના પર આધારિત દેશો છે. સમુરાઇ નવા ઓર્ડર હેઠળ રાજકીય બળ ન હતાં. 19મી સદીના અંતમાં [[મેઇજી]] સુધારણા સાથે, સમુરાઇના વર્ગને નાબુદ કર્યો, અને પશ્ચીમી શૈલીની રાષ્ટ્રીય સેનાની સ્થાપના કરી હતી. શાહી જાપાની સેના અનિવાર્ય હતી, પરંતુ ઘણા સમુરાઇ સ્વૈચ્છિકપણે સૈનિકો બન્યા અને ઘણા અધિકારીઓ તરીકે પ્રશિક્ષિત થવા આગળ આવ્યા હતા. ઘણા શાહી લશ્કરી અધિકારીઓનો વર્ગ સમુરાઇ મૂળનો હતો અને તેઓ ખૂબ પ્રેરિત, શિસ્ત અને અપવાદરૂપે પ્રશિક્ષિત હતા. [[ચિત્ર:SaigoWithOfficers.jpg|thumb|સૈગો તાકોમોરી (પશ્ચીમી કપડામાં બેઠેલા), 1877 સત્સુમા બળવાખોરો દરમિયાન, અધિકારીઓથી ઘેરાયેલા, સમુરાઇ પહેરવેશમાં.લે મોન્ડે, 1877 માં સમાચાર લેખ]] છેલ્લો સમુરાઇ સંઘર્ષ, વિવાદ્યરીતે 1877માં, [[સતસુમા બળવાખોરો]]ના [[શીરોયામાના યુદ્ધ]] દરમિયાન થયો હતો. આ સંઘર્ષ ગ્રમ્ય ટોકુગાવા શોગુનેટને હરાવવાના પહેલાના વિદ્રોહમાં તેની ઉત્પતિ હતી, જેના લીધે મેઇજી પુન:સ્થાપનાનું નિર્માણ થયું. નવી રચાયેલી સરકારે, સતસુમાના સમાવેશ સાથે, સમાન્તી અધિકારક્ષેત્રની સત્તાને ઘટાડવાના હેતુથી ઘણા મૂળભૂત બદલાવોની સ્થાપના કરી, અને સમુરાઇ પ્રતિષ્ઠાનું વિલયન થયું. આના પરિણામે આખિરકાર અપરિપકવ વિદ્રોહ, [[સૈગો તાકામોરી]]ના નેતૃત્વ દ્વારા થયો. સમુરાઇ એ ઘણા પ્રારંભિક આદાન-પ્રદાનીય વિદ્યાર્થીઓ હતા, અને સીધા રૂપથી ન હતા કારણ કે તેઓ સમુરાઇ હતા, પરંતુ ઘણા સમુરાઇ સાક્ષર અને સારા-શિક્ષિત વિદ્યાવાન હતા. આમાના કેટલાક આ આદાન-પ્રદાનીય વિદ્યાર્થીઓએ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે ખાનગી શાળાઓની સ્થાપના કરી, જ્યારે ઘણા સમુરાઇએ લેખક અને સંવાદદાતા બનવા અને અખબાર કંપનીઓને સ્થાપિત કરવા માટે બંદુકોને છોડી હાથમાં પેન પકડી, અને બીજા સરકારી નોકરીમાં દાખલ થયા. તેના પછી માત્ર નામ શીઝોકુ જ અસ્તિત્વમાં રહ્યું. [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ]] જાપાને હાર્યા પછી, આ નામ શીઝોકુ 1 જાન્યુઆરી 1947ના કાયદા હેઠળ અસ્તિત્વમાં ના રહ્યું. == પશ્ચિમી સમુરાઇ == [[ચિત્ર:EugeneCollache.jpg|thumb|150px|બોશીન યુદ્ધઇ (1869) દરમિયાન સમુરાઇ તરીકે શોગુન માટે લડતા ફ્રાન્સના નૈસેનાના અધિકારી યુજેન કોલાચે.]] અંગ્રેજ નાવિક અને સાહસકાર [[વિલિયમ એડમ્સ]] (1564-1620) સમુરાઇનો હોદ્દો મેળવવાવાળા પહેલા વિદેશી જણાતા હતા. શોગુન [[ટોકુગાવા લેયાશુ]]એ પોતાને સમુરાઇના અધિકાર પ્રસ્તુત કરતી બે તલવારો સાથે રજૂ કર્યા અને આદેશ આપ્યો કે વિલિયમ એડમ્સ જે નાવિક છે તે મૃત્યુ પામ્યા અને મિયુરા અનજીન{{lang|ja|三浦按針}} એક સમુરાઇનો જન્મ થયો હતો. એડમ્સે ''[[હતામોટો]]'' ની (બનેરમેન) પણ ઉપાધિ મેળવી છે, જે એક ઉચ્ચ પ્રતિષ્ઠા પદ છે જે શોગુનના દરબારમાં પ્રત્યક્ષ હાજર રહેતા હજુરિયા હતા. તેમને વિશાળ પ્રમાણમાં આમદની આપવામાં આવતી હતી : “ સેવા માટે જે હું કરું છું અને દરરોજ કરું છું, સમ્રાટની સેવામાં નિયુકત થયેલ છું, અને સમ્રાટે મને જીવન આપ્યું છે ” (પત્રો). તેને હેમીમાં{{lang|ja|逸見}} એક જાગીર, આજની તારીખમાં [[યોકોસુકા શહેર]]ની સીમામાં આપવામાં આવી છે, 'એંસી કે નેવું ખેડૂતો સાથે જે મારા ગુલામ કે નોકર હશે' (પત્રો). તેની જાગીરની મૂલ્ય 250 [[કોકુ]] (ચોખામાં જમીનની આવકનું માપદંડ જે લગભગ પાંચ [[બુશેલ]] બરાબર થાય) કિંમત અંકાય છે. તેણે અંતમાં લખ્યું, “ ભગવાને મને ઘણી તકલીફો પછી આ બધુ મેળવી આપ્યું છે ” (પત્રો) જેનામાં તેનો અર્થ સંકટમય-થયેલી મુસાફરી જેણે પ્રારંભમાં તેમને જાપાન લાવી દીધા, થી છે. [[જાન જુસ્ટન વેન લોડેનસ્ટેઇજીન]] (1556?-1623?), એડમ્સના એક ડચ સહકર્મી, તેમના ખરાબ ભાગ્યની ડે લાઈફડે જહાજમાં જાપાન સુધીની મુસાફરી, તેને સરખા વિશેષ લાભ ટોકુગાવા ઈયાસુ દ્વારા આપવામાં આવી હતી. એવું દેખાય છે કે જુસ્ટન સમુરાઇ બન્યા{{Citation needed|date=June 2007}} અને તેમને ઈડોમાં લેયાસુના મહેલમાં રહેઠાણ આપવામાં આવેલું હતું. આજે, આ પ્રદેશ [[ટોકયો સ્ટેશન]]ના પૂર્વમાં બહારની બાજુ છે જેને [[યાઇશુ]] (八重洲) તરીકે જાણીતું છે. યાઈસુ એ ડચના પુરૂષનું જાપાની નામ યોયુસુ (耶楊子)નું સંયોજન છે. સામાન્ય પણે એડમ્સની જેમ, જુસ્ટનને પણ [[રેડ સીલ જહાજ]] (朱印船) આપી, જાપાન અને [[ઈન્ડો-ચાઈના]] વચ્ચે વ્યાપાર કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવી હતી. [[બટાવીયા]]થી પાછા ફરતી વખતે જુસ્ટનનું જહાજ ભૂગ્રસ્ત થઈ જતા તેઓ ડૂબી ગયા. [[બોશીન યુદ્ધ]] (1868-1869) દરમિયાન પણ ફ્રેન્ચ સૈનિકો દક્ષિણી દાઇમ્યોના વિરુદ્ધ શોગુનની સેનામાં જોડાયા, [[મેઇજી સમ્રાટ]]ની પુન:સ્થાપનામાં સહયોગી બન્યા. એવું અભિલિખિત છે કે ફ્રેન્ચ નૌસેનાના અધિકારી [[યુજીન કોલાચે]]એ તેના જાપાની હથિયારવાળા ભાઈઓ સાથે મળીને સમુરાઇ પહેરવેશમાં લડયા હતા. તે જ સમયે, પર્શિયન [[એડવર્ડ રકેનેલે]] લશ્કરી આદેશકાર અને હથિયારોના દલાલ તરીકે [[ઐઝુ]] ભુસ્પતિમાં સેવા આપેલી. તેમને જાપાની નામ હીરામાત્સુ બુહેઈ (平松武兵衛) આપવામાં આવેલું હતું, જે દાઇમ્યોના નામ [[મત્સુદૈરા]]નો વિપરીત શબ્દ છે. હિરામત્સુ (સ્કેનેલ) ને તલવાર રાખવાનો અધિકાર આપવામાં આવેલો, તેમ જ [[વાકામત્સુ]]ના મહેલમાં રહેઠાણ, એક જાપાની પત્ની, અને પગારદારો આપવામાં આવેલ. ઘણા સમકાલ ઉલ્લેખોમાં, તેનું ચિત્રાંકન જાપાની કીમો, ઓવરકોટ અને તલવારો સાથે પશ્ચિમી સવારી કરવા માટેનું ટ્રાઉઝર અને જોડા પહેરેલ રૂપે થયું છે. == સંસ્કૃતિ == સદીઓ માટે શાહી કુળશાસનની ''હકિકત'' ના કારણે, સમુરાઇએ પોતાની સંસ્કૃતિને વિકસિત કરી જે જાપાનની સમગ્ર સંસ્કૃતિને પ્રભાવિત કરતી હતી. સમુરાઇ સાથે જોડાયેલી સંસ્કૃતિ જેમ કે [[ચ્હા સમારોહ]], મોનોક્રોમ ઇન્ક ચિત્રકારી, ચટ્ટાનીય બગીચા અને કવિતાઓ 1200-1600 સદીઓ સુધી યોદ્ધા સમર્થકો દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવેલું. આ કાર્યાન્વિતઓ ચીની કલાઓ પાસેથી ગ્રહણ કરવામાં આવેલી. ઝેન સંતોએ જાપાન સાથે પોતાનો પરિચય કરાવ્યો અને તેમને તેમના શકિતશાળી યોદ્ધા સર્વોત્કૃષ્ટતાના કારણે ઉન્નતિ કરવાની પરવાનગી મળી. મ્યુસો સોસેકી (1275-1351) એક ઝેન સંત હતા જે બંને સમ્રાટ ગો-ડેઈગો અને સેનાપતિ આશીકાગા તકાઉજી (1304-58)ના સલાહકાર હતા. મ્યુસો તેમ જ બીજા સંતો જાપાન અને ચાઈના વચ્ચેના રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક રાજદૂતનું કાર્ય કરતા હતા. મ્યુસો વિશિષ્ટ રૂપથી તેની બગીચાની શૈલી માટે ખૂબ જાણીતા હતા. કલાના બીજા આશીકાગા સમર્થક યોશીમાસા હતા. તેમના સાંસ્કૃતિક સલાહકાર, ઝેન સંત ઝિયામીએ ચ્હા સમારોહની શરૂઆત કરી. પહેલાં, ચ્હાનો ઉપયોગ પ્રાથમિકરૂપથી બુદ્ધ સંતો ચિંતન કરતી વખતે જાગૃત રહેવા માટે કરતા હતા.<ref>મેસન, આરએચપી એન્ડ જેજી કેઇગર “ અ હિસ્ટોરી ઓફ જાપાન ” 1997</ref> === શિક્ષણ === સામાન્યરૂપે, કાન્જીમાં સમુરાઇ, કુળશાસન, અને પાદરીઓનું ખૂબ ઉચ્ચ સાક્ષરતાનું પ્રમાણ હતું. હાલના અભ્યાસે બતાવ્યું છે કે સમાજના બીજા વર્ગો કરતાં કાન્જીમાં સાક્ષરતા પહેલાં સમજવામાં આવેલી તેના કરતા થોડી ઘણી વધારે હતી. ઉદાહરણરૂપે, ન્યાયાલયના દસ્તાવેજો, જન્મ અને મરણ અહેવાલો અને લગ્ન અહેવાલો જે કામાકુરા સમયમાં ખેડૂતો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા, જે કાન્જીમાં બનાવવામાં આવેલા હતા. કાન્જી સાક્ષરતા પ્રમાણ અને ગણિતના કૌશલ્યો બંને કામકુરા સમયના અંત સુધી ખુબ સુધરેલી.<ref name="Matsura"/> સાક્ષરતા યોદ્ધા અને સામાન્ય વર્ગમાં પણ સામાન્યરૂપે વધારે હતી. સામન્તી નેતા [[આશાકુરા નોરીકેજે]] (1474-1555 એ.ડી.) તેમના પિતાને અપાયેલી મહાન વફાદારીની નોંધ કરી હતી, જે તેમના પિતાના નમ્ર પત્રો, ફકત સાથી સમુરાઇને નહીં, પરંતુ ખેડૂતો અને નગરના લોકોને કારણે મળી હતી : “ નેતા એયરીનના ચરિત્રમાં ઘણી એવી ઊંચી વાતો હતી જેને માપવી અઘરી હતી, પરંતુ વૃદ્ધોના મુજબ સૌથી આગળ પડતા તેમાંના હતા, તેમની સત્યતાથી પ્રાન્તનું સંચાલન કરવાની તેમની રીત હતી. એ કહેવુ પડે એવું નથી કે તે સમુરાઇ વર્ગ સાથે આ રીતે વ્યવહાર કરતા, પરંતુ તે ખેડૂતો અને નગરના લોકોને પત્ર લખતા હતાં તેમાં પણ નમ્ર હતા, અને આ પત્રોને સંબોધવામાં પણ સાધારણ રૂપ આચારણ પર દયામય રહેતા હતા. આ રીતે, બધા તેના માટે જીવનનો ત્યાગ કરવા માટે ઈચ્છિત હતા અને તેના સાથીદાર પણ બન્યા. ”<ref name="Wilson"/> 29 જાન્યુઆરી 1552ના એક પત્રમાં, [[સેંટ ફ્રાન્સીસ ઝેવિયરે]] તે સમયે જાપાનમાં ઉચ્ચ સ્તરની સાક્ષરતાના કારણે જાપાનીઓ જે સહેલાઇથી પ્રાર્થના શીખી જતા હતા તેનું નિરીક્ષણ કરેલું : “ જાપાનમાં બે પ્રકાર લખાણ છે, એક જે પુરૂષો દ્વારા અને બીજી સ્ત્રીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે; અને મોટા ભાગે પુરૂષો અને સ્ત્રીઓ બંને, ખાસ કરીને શાહી અને વ્યાપારી વર્ગમાં, પાસે સાહિત્યક શિક્ષણ હતું. બૌદ્ધ ભિક્ષુઓ અને ભિક્ષુકારાઓ, તેમના મઠમાં છોકરાઓ અને છોકરીઓને પત્રો શીખવતા હતા, જો કે અમીર અને શાહી લોકો તેમના બાળકોનું શિક્ષણ ખાનગી શિક્ષકને સોંપતા હતા. ” “ મોટાભાગના વાંચી શકતા હતા, અને આ તેમને પોતાની રોજિદી પ્રાર્થના અને પોતાના પવિત્ર ધર્મના મુખ્ય મુદ્દાઓને સહેલાઈથી સમજવામાં ખૂબ મદદરૂપ થતા હતા. ”<ref name="Coleridge"/> [[રોમ]] ખાતે [[ફાધર ઈગ્નાટીયસ લોયેલા]]ને લખેલ પત્રમાં, ઝેવિયરે ઉચ્ચવર્ગોના શિક્ષણની વધુ નોંધ કરી છે : “ શાહી લોકો તેમના બાળકોને જેવા તે 8 વર્ષના થઈ જાય ત્યારે મઠમાં શિક્ષિત થવા મોકલે છે, અને તેઓ 19 અથવા 20 વર્ષના થાય ત્યાં સુધી ત્યાં રહે છે, વાંચવાનું, લખવાનું અને ધર્મને શીખે છે; જેવા તેઓ બહાર આવે છે, તેઓ લગ્ન કરી અને રાજકારણમાં પોતાને આવેદિત કરે છે. ” “ તેઓ વિવેકી, ઉદાર અને સદગુણો તેમજ પત્રોના પ્રેમીઓ છે, શિક્ષિત લોકોનું ખૂબ સમ્માન કરે છે. ” નવેમ્બર 11, 1549ના એક પત્રમાં, ઝેવિયરે જાપાનમાં બહુ પંથોવાળી શિક્ષણ તંત્રનું વર્ણન કર્યું છે, જેમાં “ યુનિવર્સિટી ”, 'કોલેજો', 'એકેડમિક' અને સો જેટલા મઠોનો સમાવેશ થાય છે, જે જનસાધારણને શિક્ષિત કરવા માટેના મુખ્ય કેન્દ્ર હતા. “ પરંતુ હવે અમે તમને અમારા કાગોક્ષીમાં રહેવાના કારણ આપીએ છીએ. અમે બન્દરમાં રોકાઇ ગયા કારણ કે પવન અમારી મિયાકોની જળયાત્રા માટે બહુ પ્રતિકૂળ હતો, મિયાકો એ જાપાનનું સૌથી મોટું શહેર છે, રાજા અને રાજકુમારના નિવાસસ્થાન તરીકે ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે. એવું કહેવાય છે કે ચાર મહિના પ્રસાર થયા પછી મિયાકોની જળયાત્રા કરવા માટેની સાનુકૂળ ઋતુ આવશે, અને પછી ભગવાનની સારી કૃપાથી અમે ત્યાં માટે સમુદ્રયાત્રા શરૂ કરીશુ. કાગોક્ષીમાથી તેનું અંતર ત્રણસો લીગ્સ છે. અમે ઘણી અદભૂત વાર્તાઓ મિયાકોના વિસ્તારને લઈને સાંભળી છે : તેઓ કહે છે કે નેવું હજારથી વધારે નિવાસિયો અહીં છે ત્યાં એક ખૂબ પ્રસિદ્ધ યુનિવર્સિટી છે, સાથે વિદ્યાર્થીઓની પાંચ મુખ્ય કોલેજો, અને બસો જેટલા બૌદ્ધ ભિક્ષુઓની મઠો છે, અને બીજા જેઓ મઠવાસીઓ જેવા જ છે, જેમને લેગીઓક્ષી, સાથે સ્ત્રીઓ માટે એવા જ પ્રકારના છે જેમને હામાકયુટિસ કહેવાય છે. મિયાકોના સિવાય, જાપાનમાં બીજી પાંચ મુખ્ય એકેડેમિક છે, કોયામાં, નેગુમાં, ફિસ્સોમાં અને હોમિયામાં. આ સર્વે મિયાકોની આજુબાજુ જ સ્થિત છે, બધા વચ્ચે ટૂંકું અંતર છે, અને દરેક ત્રણ હજાર પાનસો વિદ્યાવાનો દ્વારા નિરન્તરીત છે. આ સિવાય બંદોઉમાં પણ એક એકેડેમિક છે, થોડી મોટી અને સમગ્ર જાપાનમાં સૌથી વધુ પ્રસિદ્ધ છે, અને મિયાકોથી ખૂબ દૂર છે. બદોઉ એક મોટો પ્રદેશ છે, જે છ સગીર રાજકુમારો દ્વારા શાસિત છે, તેઓ પૈકી એક અન્ય કરતાં ખૂબ શક્તિશાળી હોય છે અને તેઓની આજ્ઞા માને છે, તે પોતાને જાપાનના રાજા તરીકે ગણે છે, જેને મિયાકોના મહાન રાજા કહે છે. આ વસ્તુઓ જેથી આ યુનિવર્સિટીઓને મહાનતા અને ખ્યાતિ આપેલી છે અને શહેરો એકદમ અદભૂત છે કે અમને પોતાની નજરે પ્રથમ જોવાનો વિચાર આવે છે અને સત્ય જાણવાની ઈચ્છા થાય છે, અને પછી એમ જાણ્યું અને શોધ્યું કે હકીકતમાં વસ્તુઓ કેવી છે, તમને તેનો અહેવાલ લખું છું. તેઓ કહે છે કે ઉપર અમે જણાવ્યા એતેના કરતાં થોડી ઓછી એકેડેમિક છે. === શુદો === [[ચિત્ર:ShudoMonogatari.jpg|thumb|300px|right|જુવાન અને વૃદ્ધ સમુરાઇ વચ્ચે શુડો પ્રકારની લડાઈ. “ ટેલ ઓફ શુડો ” (衆道物語) 1661માંથી.]] ''[[શુદો]]'' {{lang|ja|衆道}}, જુના અને નવા સમુરાઇઓ વચ્ચે પ્રેમના સંબંધની પરંપરાને “ સમુરાઇ જોશનું ફૂલ ” બનવા રાખવામાં આવી હતી, અને સમુરાઇ સુંદરતાના અસલી આધાર બનાવ્યો. આ આચરણ બુશીદોની માન્યતાઓમાંથી ઉત્પન્ન થઈ એવું સામાન્યરૂપે માનવામાં આવે છે, માન્યતાઓ જે મોટા અંદાજે મૂળરૂપે બુદ્ધસંતો જેમને પ્રારંભમાં બુશીદોના પ્રારંભિક સિદ્ધાંતને પ્રભાવિત કર્યા હતા, તે ચાલતી આવી છે. તે [[ગ્રિક]] [[પેડેરેસ્ટ્રી]] શિક્ષણ આધારને અનુરૂપ હતી અને સમ્માનીય હતી અને સમુરાઇ સમાજમાં મહત્વની પ્રથા હતી. આ મુખ્ય રસ્તાઓમાંનો એક મુખ્ય રસ્તો છે જેમાં સમુરાઇ પરંપરાના નિયમો અને કળાઓ એક પેઢીથી બીજી પેઢી પસાર થઈ છે. {{Citation needed|date=February 2007}} આ સંબધોનું બીજું નામ ''બીડો'' છે{{lang|ja|美道}} ('સુંદર રસ્તો'). નિષ્ઠા જે બે સમુરાઇને એકબીજા માટે હશે તે લગભગ તેમને તેમની [[દાઇમ્યો]] કરતા પણ વધારે મહાન હશે. ખરેખર, સમકાલિન વિવરણ મુજબ, પ્રેમી અને તેના માસ્ટર વચ્ચેની પસંદગી સમુરાઇ માટે ફિલસૂફ સમસ્યા રહી હશે. ''[[હાગાકુરે]]'' અને બીજી સમુરાઇ મેન્યુઅલ્સ વિશેષ સૂચનાઓ એવી રીતે આપે છે કે આ પરંપરાને નિભાવાય અને આદર કરાય. [[મેઇજી પુન:સ્થાપના]] પછી અને જીવનશૈલી વધારે પશ્ચિમી થયા પછી, આ વ્યવહાર અસ્તિત્વમાં ના રહ્યા. તેના પ્રસ્તાવકો હોવા છતાં, શુદો પરંપરાને તેના આલોચકો પણ છે, જેમ કે “ કેઇચુ કીબુન મકુરાબુન્કો ” જે ''ઈનસેઇસન'' ના ઉપનામથી ઈડો યુગમાં લખાયું હતું, જે સ્પષ્ટપણે આલોચનભર્યું છે.<ref>「日本仏教における僧侶と稚児の男色」હિરામાત્સુ રયુયેન</ref> === નામો === એક સમુરાઇનું નામ મોટાભાગે તેના પિતાના અથવા દાદાના એક કાન્જીને અને એક નવા [[કાન્જી]]ને સંયોજીત કરીને રખાય છે. સમુરાઇ સામાન્યરીતે તેમના આખા નામનો ફકત એક નાના ભાગનો જ ઉપયોગ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[ઓડા નોબુનાગા]]નું પૂરું નામ “ ઓડા કાઝુસાનોસુકે સબુરો નોબુનાગા ” હશે,{{lang|ja|織田上総介三郎信長}} જેમાંથી ‘ ઓડા ’ એક સમૂહ અથવા પારિવારિક નામ છે, " કાઝુસાનોસુકે " એ કાઝુસા પ્રાન્તના ઉપ-રાજ્યપાલની ઉપાધિ છે, હશે; "સબુરો" ''જેનપુકુ'' પહેલાંનું નામ છે, જે યુગ સમારોહને પ્રવેશ છે, અને “ નોબુનાગા ” એ પુખ્ત નામ છે. સમુરાઇ પોતાનું પ્રથમ નામ જાતે જ નક્કી કરવા સમર્થ હતા. === લગ્ન === એક સમુરાઇના [[લગ્ન]], જેના લગ્ન થઇ રહ્યા છે તેના સમાન અથવા ઊંચા પદના સાથે કોઇક દ્વારા લગ્નની ગોઠવણ કરાતી હતી. જ્યારે ઉચ્ચપદના સમુરાઇ માટે આ આવશ્યક હતું (મોટાભાગે સ્ત્રીને મળવાની તકો ખૂબ ઓછી હતી), નિચલા પદના સમુરાઇ માટે આ ફકત એક [[વ્યવહાર]] હતો. મોટાભાગના સમુરાઇ, સમુરાઇ કુટુંબ સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરે છે, પરંતુ નિચલા પદના સમુરાઇને સાધારણ કુટુંબમાં લગ્ન કરવાની અનુમતિ હતી. આ લગ્નોમાં [[દહેજ]] સ્ત્રીઓ દ્વારા લાવવામાં આવે અને તેમનું નવું જીવન શરૂ કરવામાં તેનો ઉપયોગ કરતા હતાં. એક સમુરાઇ [[રખાત]] રાખી શકે છે પણ તેણીનું પૃષ્ટભૂમિ ઉચ્ચ વર્ગના સમુરાઇ દ્વારા કડકરૂપથી તપાસવામાં આવતી હતી. ઘણા કિસ્સાઓમાં, આને લગ્નની જેમ પણ માનવામાં આવતું હતું. રખાતનું “ અપહરણ ” જો કે કલ્પિત વાતોમાં સામાન્ય છે, ગુનો નતો કહેવાતો પણ શરમજનક કહેવાતું. જ્યારે તેણી એક સામાન્ય વ્યકિત હોય, ત્યારે દૂતને લગ્નના પૈસા અથવા કરની છૂટના કાગળોની નોંધ, તેણીના માતા-પિતાને સ્વીકારવા માટે પૂછવા માટે મોકલવામાં આવતો હતો અને ઘણા માતા-પિતા તેનો ખુશીથી સ્વીકાર કરતાં હતાં. એક સમુરાઇની પત્ની દીકારાને જન્મ આપે, તો તે દિકરો સમુરાઇ બની શકે. એક સમુરાઇ તેની પત્નીને ઉચ્ચ વરિષ્ઠ પાસેથી મંજૂરી લઈ વિવિધ કારણો માટે [[છૂટાછેડા]] આપી શકે, પરંતુ છૂટાછેડા સમગ્રપણે બિનઅસ્તિત્વરૂપ ન હતું, એ ભાગ્યેજ બનતી ઘટના હતી. છૂટાછેડાનું કારણ એ પણ હોઇ શકે કે તે દિકરાને જન્મ નથી આપી શકી, પરંતુ પછી તલાકના વિકલ્પ તરીકે [[દત્તક]] દિકરાની ગોઠવણી કરી આપવામાં આવી શકે. એક સમુરાઇ વ્યકિતગત કારણોથી છૂટાછેડા આપી શકે, તેને તેની પત્ની નથી ગમતી એવા કારણોસર પણ, પરંતુ આ સામાન્યરીતે ટાળવામાં આવતું હતું કેમ કે જે સમુરાઇએ લગ્ન ગોઠવી આપ્યા હોય તેને શરમિંદગી અનુભવી પડે. એક સ્ત્રી પણ છૂટાછેડા આપી શકે, જો કે સમુરાઇ તેણીને છૂટાછેડા આપી રહ્યાનું ફોર્મ સામાન્ય પણે લેવું પડે. છૂટાછેડા પછી સમુરાઇ તેણીને લગ્નનો ખર્ચો પાછો આપવો પડે, જેણે કારણે છૂટાછેડા અટકી જાય. ઘણા અમીર વ્યાપારીઓ પોતાની દિકરીના લગ્ન સમુરાઇને દેવામાંથી મુકત કરવા અને પોતાની પ્રતિષ્ઠા વધારવા માટે સમુરાઇ સાથે કરે. એક સમુરાઇ પત્ની જો નાત બહાર કાઢી દીધેલ હોય તો તેણીની બદનામી થઇ શકે અને તેણીને [[જીગાઈ]] (સ્ત્રીનું [[સિપુક્કુ]]) કરવાની અનુમતિ મળી શકે.{{Citation needed|date=March 2007}} == ફિલસૂફી == [[બુદ્ધ ધર્મ]] અને [[ઝેન]]ના તત્વજ્ઞાનીઓ, અને થોડા ઓછા પ્રમાણમાં [[કોન્ફયુસિયાનિઝમ]] અને [[શીન્તો]]એ સમુરાઇ સંસ્કૃતિને પ્રભાવિત કર્યા હતા. ઝેન ચિંતન એ કોઈના મનને ઠંડુ પ્રક્રિયા આપવાના કારણે ખૂબ મહત્વની શિક્ષા હતી. [[પુન:દેહધારણ]] અને [[પુર્નજન્મ]]ના બુદ્ધ લોકોના વિચારોના કારણે ઘણા સમુરાઇએ ત્રસ્ત અને બિનજરૂરિયાત ખૂનોનો બંધ કરી દીધા, જ્યારે ઘણા સમુરાઇએ હિંસા છોડી દીધી અને તેમના ખૂનો કેટલા નિર્દયી છે એવું જાણ્યા પછી તેઓ બુદ્ધ સંત બની ગયા. ઘણા સમુરાઇની હત્યા યુદ્ધના મેદાનોમાં આ વિચારને ધ્યાનમાં લેવાના કારણે થઈ હતી. સૌથી વધુ પરિભાષિત ભૂમિકામાં જે [[કોન્ફયુસિયાનિઝમે]] સમુરાઇ ફિલસૂફીમાં ભજવી, તે સ્વામી સાથેની કાયમી સંબંધોના મહત્વ પર ભાર આપતા સિદ્ધાંત હતા; આ છે, વફાદારી જે એક સમુરાઇએ પોતાના સ્વામીને બતાવવી જરૂરી છે. [[બુશીદો]] (‘ યોદ્ધાનો રસ્તો ’) એ એક શબ્દ હતો 1885 માં ચાઈનાથી અને 1905 માં રશિયાથી જાપાનની હાર થયા પછી બૌદ્ધિક અને રાષ્ટ્રીય પ્રવચનોમાં દેખાવાનો શરૂ થઈ ગયો. <ref>શાર્ફ, રોબર્ટ, એચ “ ધ ઝેન ઓફ જાપાનીઝ નેશ્નલિઝમ ([[યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ]], 1993)</ref> [[યામામોટો સુનેટોમો]] દ્વારા ''[[હાગાકુરે]]'' અથવા “ હિડન ઇન લિવ્સ ” અને મિયામોટો મુસાશી દ્વારા ''ગોરિન નો શો'' અથવા “ બુક ઓફ ધ ફાઇવ રીંગ્સ ” બંને ટોકુગાવા સમય (1603-1868) વખતે લખાયેલી છે, જે બુશીદો અને ઝેન ફિલસૂફીના સિદ્ધાંતો સાથે જોડાયેલી છે. [[બુદ્ધ ધર્મ]] અને [[ઝેન]]ના તત્વજ્ઞાનીઓ, અને થોડા ઓછા પ્રમાણમાં [[કોન્ફયુસિયાનિઝમ]] અને [[શીન્તો]]નો, સમુરાઇ સંસ્કૃતિના વિકાસમાં ખૂબ શ્રેય છે. " એ ધારણા છે કે ઝેન સામાન્યરૂપથી જાપાની સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલ છે અને બુશીદો વિશિષ્ટ રૂપથી, ઝેનના પશ્ચિમી વિદ્યાર્થીને ડી.ટી. સુઝુકીના લેખો દ્વારા પરિચિત છે, ડી.ટી સુઝુકી કોઈ પણ શક વિના, પશ્ચિમમાં ફેલાયેલા ઝેનમાં એકમાત્ર સૌથી મહત્વની હસ્તી છે." <ref>શાર્ફ, રોબર્ટ, એચ “ ધ ઝેન ઓફ જાપાનીઝ નેશ્નલિઝમ (યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, 1993) પૃષ્ઠ 12</ref> જાપાનના એક લેખમાં જે રોમમાં ફાધર ઈગ્નાટીયસ લોયોલાને મોકલેલ, એંગર (હેન-શીરોનું પશ્ચિમી નામ)ને લખેલ વિધાનો પરથી અંકિત કરી, ઝેવિયરે જાપાનીના સમ્માનના મહત્વનું વર્ણન કર્યું છે (પત્ર કોઈમ્બ્રાની કોલેજમાં સંગ્રહ કરાયેલ છે) : ‘ દેશો જેની સાથે આપણને લાગતું વળગતું છે, તેમાં પ્રથમ સ્થાનમાં, બીજા બધા દેશો જે પાછળથી શોધાયા તેમાં આ દેશ સારો ભાવુક છે. હું ખરેખર વિચારું છું કે અશુદ્ધ દેશોમાં, તેવો કોઈ દેશ નથી, જેની પાસે કુદરતી સારાપણું જાપાન કરતા વધારે હોય. તેઓ કૃપાળુ મનોવૃત્તિ, કયારેય છેતરપિંડી ના કરે તેવા, અદ્ભૂતપણે માન અને પદની ઈચ્છતા જેવા છે. તેમનું માન સર્વ કરતા ઉપરના સ્થાનમાં હોય છે. તેઓમાં ગરીબ પણ ઘણા છે, પરંતુ ગરીબાઈ તેઓ માટે કલંક નથી. તેઓમાં એક વસ્તુ છે જે હું ભાગ્યે જ જાણી શકું છું કે ક્યાંય પણ ઈસાઈઓમાં આ અમલ કરાય છે કે નહીં. કુલીન, ગમે તેટલા ગરીબ કેમ ના હોય, તેઓ અમીર હોત તો પણ બીજા પાસેથી જે સમ્માન મેળવતા હોત તેટલું મેળવે છે. " <ref>વર્લી, એચ. પૌલ ''જાપાનીઝ કલ્ચર'' ([[યુનિવર્સિટી ઓફ હવાઇ પ્રેસ]], 2000) આઇએસબીએન 0-8248-2152-1, 9780824821524</ref> == સ્ત્રીઓ == સમુરાઇ સ્ત્રીઓનું મુખ્ય કર્તવ્ય ઘરકામ સંભાળવું હતું. પ્રારંભિક સામાન્તી જાપાન દરમિયાન જ્યારે યોદ્ધા પતિઓ સમૂહના યુદ્ધમાં ઘણીવખત વિદેશ મુસાફરીઓ કરતા કે પછી સમૂહના યુદ્ધમાં રોકાયેલા રહેતા હતાં ત્યારે આ વિશિષ્ટરૂપથી મહત્વનું હતું. પત્ની, અથવા ''ઓકુસન'' (અર્થ: જેને ઘરે રહેવું પડતું તે), તમામ ઘર સંબંધિતના કાર્યો સંભાળવા, બાળકોની દેખભાળ રાખવા, અને જરૂર પડે તો બળપૂર્વક ઘરને બચાવવા માટે પાછળ ઘરે રહેતી હતી. આ કારણે, ઘણી સમુરાઇ વર્ગની સ્ત્રીઓ દંડાબાજી ચલાવવું, જેને [[નેગીનાટા]] કહેતા, એક ખાસ ચપ્પ્યુ જેને ''[[કેયકેન]]'' કહેતા, જે ''[[ટેન્ટોજુત્સુ]]'' તરીકે કહેવાતી કલાને શીખતી હતી, જેનો ઉપયોગ તેઓ જરૂર પડે ત્યારે ઘર પરિવાર અને સમ્માનને બચાવવા કરી શકતી. જે વિશિષ્ટાઓથી સમુરાઇ વર્ગની સ્ત્રીઓ સમ્મનિત થતી તે વિનમ્રતા, આજ્ઞાકારી, આત્મ નિયંત્રણ, શકિતશાળી અને વફાદારી હતી. આદર્શરીતે, એક સમુરાઇ પત્ની સંપતિ સંભાળવામાં, હિસાબ રાખવામાં, આર્થિક બાબતોમાં કામ પાર પાડવામાં, બાળકોને ભણાવવામાં (અને કદાચ નોકરને પણ), અને વયયસ્ક માતા-પિતાની કાળજી રાખવામાં અથવા એક જ ઘરમાં સાસુ-સસરા રહેતા હોય તો તેમની કાળજી રાખવામાં નિપુણ હશે. કોન્ફયુસિયન કાયદા, જેણે વ્યકિતગત સંબંધોને પરિભાષિત કરવામાં મદદ કરી અને યોદ્ધા વર્ગની નૈતિકતાની નિયમાવલી માટે એક સ્ત્રીએ પોતાના પતિ તરફ આજ્ઞાકારિતા બતાવી જરૂરી છે, માતા-પિતાને ઋણધર્મપરાયણ અને બાળકોની કાળજી લેવી જરૂરી છે. વધારે પડતો પ્રેમ અને લાગણી પણ નિરંકૂષ કરે અને તરુણોને બગાડી દે એમ પણ કહેવાતું હતું. માટે એક સ્ત્રી શિષ્ટતાનું પણ પાલન કરતી હતી. જો કે સમૃદ્ધ સમુરાઇ પરિવારની સ્ત્રીઓ તેમના સમાજમાં પ્રતિષ્ઠિત હોદ્દાના પ્રભાવને માણતી હતી, જેમ કે શારીરિક મજૂરીને ટાળવું જેમાં નીચા વર્ગની સ્ત્રીઓ લગભગ રોકાયેલી રહેતી હતી, તેઓને હજી પણ પુરૂષની નીચેની દૃષ્ટિએ જ જોવાતી હતી. સ્ત્રીઓને રાજકીય મામલાઓમાં દખલગીરીની પાબંદી હતી અને મોટાભાગે તેમની ઘરેલું બાબતોની મુખ્ય પણ નથી હોતી. આનો અર્થ એવો નથી કે સમુરાઇ સ્ત્રીઓ હંમેશા શક્તિહિન હતી. શકિતશાળી સ્ત્રીઓ હોશિયારીથી અને બિન-હોંશિયારી બંનેથી વિવિધ પ્રસંગોમાં સત્તા ચલાવતી હતી. [[આશીકાગા યોશીમાસા]] પછી, મુરોમાચી શોગુનેટના 8માં શોગુનનો રાજકારણમાંથી રસ જતો રહ્યો, તેની પત્ની હીનો ટોમીકો મોટાભાગે તેની જગ્યાએ શાસન કરતી હતી. નેને, ટોયોટોમી હાઈડેયોશીની પત્ની, તે સમયે, તેના પતિના નિર્ણયોને રદ કરવા માટે જાણીતી હતી અને યોડો, તેની રખાત, ઓસાકા મહેલની અને હાઈડેયોશીના મૃત્યુ પછી ટોયોટોમી સમૂહની માસ્ટર બની. ચીયો, યામૌચી કાઝુટોયોની પત્ની, લાંબા સમય માટે આદર્શ સમુરાઇ પત્ની તરીકે માનવામાં આવી. દંતકથા મુજબ, તેણીએ તેના કિમોનો જુના કપડાઓના જડિત ટૂકડાઓથી બનાવતી અને પેનીઓ બચાવતી જેથી તેના પતિનો ઘોડો ખરીદી શકે, જેના પર સવારી કરી તેના પતિએ ઘણા વિજયો મેળવ્યાં હતાં. હકીકત છે કે ચીયો (જો કે તે ‘ યામૌચી કાઝુટોયોની પત્ની ’ તરીકે વધારે જાણીતી હતી) એ આર્થિક સુઝબુઝ માટે આટલું ઉચ્ચ આદર મેળવ્યું, એની હકીકત છે કે તે કયારેય વંશજ પેદા ન કરી શકી અને યામૌચી સમૂહ કાઝુટોયોના નાના ભાઈ દ્વારા વંશજ પામ્યો. સ્ત્રીઓ માટે સત્તાનો સ્ત્રોત એટલે હોઈ શકે કે સમુરાઇ પૈસા સંબંધિત બાબતો ઉપર નીચું જોતા હતા અને નાણાઓને તેમની પત્ની પાસે છોડતા હતા. જેમ ટોકુગાવા સમયની પ્રગતિ થઈ તેમ વધારે ભાર શિક્ષણ પર મૂકવામાં આવ્યો, અને સ્ત્રીઓનું શિક્ષણ યુવાનીમા શરૂ થતું જે પરિવાર અને સમાજ સમગ્ર માટે મહત્વપૂર્ણ બન્યું. લગ્ન માપદંડમાં પત્નીમાં બુદ્ધિ અને શિક્ષણ અને શારીરિક આકર્ષણની સાથે, ઈચ્છિત સદગૂણ તરીકે વજન આપવા લાગ્યા. જો કે ઘણા પાઠો ટોકુગાવાના સમય દરમિયાન સ્ત્રીઓ પર લિખિત હતાં જેમાં કેવી રીતે એક સ્ત્રી સફળ પત્ની અને ગૃહકાર્ય પ્રબંધક બની શકે તેને સંબંધીત જ હતા, પરંતુ તે પણ હતું કે જેણે વાંચન શીખવાનો પડકાર લીધો અને ફિલસૂફી અને સાહિત્ય શાસ્ત્રને પણ હાથ ધર્યા. ટોકુગાવા સમયના અંત સુધીમાં લગભગ બધી જ સ્ત્રીઓ સમુરાઇવર્ગની શિક્ષિત થઈ ચૂકી હતી. == હથિયારો == [[ચિત્ર:Samurai helmet with face mask.jpg|right|thumb|200px|સમુરાઇનું અર્ધમુખ માસ્ક સાથેનું હેલ્મેટ, ચામડા અને લોખંડનું બનેલ, ઈડો સમય, 17મી સદી.સાન ફ્રાન્સિસકોનું એશિયન કલા સંગ્રહાલય ]] સમુરાઇ વિવિધ હથિયારોનો ઉપયોગ કરે છે, પરંતુ કતાના એ હથિયાર છે, અલંકારયુક્ત તરીકે કહેતા, જે સમુરાઇના પર્યાય તરીકે ઊભરી આવ્યું. [[બુશીદો]] શીખવે છે કે કતાના એ સમુરાઇની આત્મા છે અને કોઈક વખત એક સમુરાઇનું ચિત્રાંકન સંપૂર્ણપણે લડવા માટે હથિયાર પર નિર્ભરીત કરાયું છે. તેઓ માટે કતાના એટલું મૂલ્યવાન મનાતું હતું કે ઘણી વખત તેઓ તેને નામ પણ આપતા અને જીવનના ભાગની જેમ ગણતા હતા. એક પુરૂષ ''બુશી '' બાળકના જન્મ પછી, તે તેની પ્રથમ તલવાર એક ''મામોરીગાતાના'' તરીકે કહેવાતા સમારોહમાં મેળવે છે. તલવાર, જો કે એક આકર્ષિક તલવાર જ હોય, જરીથી ઢંકાયેલી અને પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો પહેરે તેવા પાકિટ કે વોલેટ સાથે જોડાયેલું હોય. 13 વર્ષની ઉંમરે પહોંચતાં, ''જેનપુકુ'' {{lang|ja|元服}} તરીકે કહેવાતા સમારોહમાં, પુરૂષ બાળકને તેની પ્રથમ અસલ હથિયાર અને બખતર, અને એક પુખ્ત નામ આપવામાં આવતાં હતા અને તે સમુરાઇ બનતાં હતાં. એક કતાના અને વાકીઝાશી બંને ભેગા થઇને ''[[દૈશો]]'' (અર્થ, ‘ મોટું અને નાનું ’) કહેવાય છે. વાકીઝાશી પોતે પણ સમુરાઇનું ‘ માનનીય હથિયાર ’ હતું અને તાત્પર્યરીતે કયારેય સમુરાઇની બાજુને છોડતું ન હતું. તે તેન પોતાના ઓશિકાની નીચે મૂકીને સૂતા હતાં અને જ્યારે સમુરાઇ ઘરમાં પ્રવેશે ત્યારે તેને પોતાની સાથે લાવે છે અને બીજા મુખ્ય હથિયારોને બહાર છોડી દે છે. ''દૈશો'' માં [[ટેન્ટો]] એક નાનુ ચપ્પુ છે જે કોઈક વાર પહેરવામાં આવે છે અથવા વાકીઝાશીની જગ્યાએ પહેરવામાં આવે છે. ટેન્ટો અથવા વાકીઝાશીનો ઉપયોગ ''[[સેપ્પુક]]'' કરવામાં આવતો હતો, જે પેટ ચીરી આંતરડા બહાર કાઢતી પ્રક્રિયા દ્વારા એક ધાર્મિક આત્મહત્યા છે. [[ચિત્ર:Samurai-in-Armour-by-Kusakabe-Kimbei.png|thumb|left|250px|અલગ હથિયાર સાથે સમુરાઇ.]] ''[[યુમી]]'' (લાંબુ ધનુષ) સાથેની કળામાં સમુરાઇ ભાર મૂકતા, જે ''[[ક્યુજુત્સુ]]'' ની કળામાં પરાવર્તિત થતી (ધનુષ સાથેની કળા). [[સેનગોકુ સમય]]માં અગ્નિ હથિયાર આવ્યા હોવા છતાં જાપાની લશ્કરીમાં ધનુષ મહત્વપૂર્ણ અવયવ બની રહ્યું. ''યુમી'' , એક [[વિષમ મિશ્રિત ધનુષ]] છે જે [[વાંસ]], [[લાકડા]], [[સળી]]ઓ અને [[ચામડા]]માંથી બનાવેલું, પરંતુ યુરાસિયનની [[પ્રતિક્રિયા]] રૂપે [[વિષમ મિશ્રિત ધનુષ]] કરતા વધારે શકિતશાળી ન હતું, જો ચોકસાઈની સમસ્યા ન હોય તો તે અસરકારક 50 મીટરની દૂરી (લગભગ 164 ફૂટ) અથવા 100 મીટર (328 ફૂટ) નક્કી કરી શકે. પગ પર, મોટાભાગે ''ટિડેટ'' {{lang|ja|手盾}}ની પાછળ ઉપયોગ કરાતું હતું, જે એક મોટી અને ફરતી વાંસની દિવાલ હતી, પરંતુ ઘોડા પરથી તેના વિષમ આકારના કારણે ઉપયોગ કરાતો હતો. ઘોડાની પીઠ પરથી શિકારનો અભ્યાસ એ શીન્ટો સમારોહ બન્યો જેને ''[[યાબુસેમ]]'' કહેવાતું ({{lang|ja|流鏑馬}}). 15મી સદીમાં, ''[[યારી]]'' (ભાલા) પણ ખૂબ પ્રસિદ્ધ હથિયાર બન્યા. યુદ્ધના મેદાનમાં ''[[નાગીનાટા]]'' નું સ્થાન લઈ લીધું, કારણ કે વ્યકિતગત બલહાદુરી હવે ઓછું કારણ બન્યું અને સામૂહિક, સસ્તી પગપાળા ટૂકડીઓ (''[[આશીગારુ]]'' ) ની આસપાસ યુદ્ધ વધારે સંઘટિત બન્યા. એક પદભાર, ઘોડેસવાર અને બિનઘોડેસવાર પણ તલવાર કરતા ભાલા વાપરતી વખતે ખૂબ અસરકારક બન્યા, કારણ કે એક તલવારનો ઉપયોગ કરી રહેલા સમુરાઇ કરતાં તે વિષમતાની સામે વધારે સારી રીતે પ્રસ્તુત કરી શકાય. [[શીઝુગાટેકના યુદ્ધ]]માં જ્યાં [[શીબાટા કાટશ્યુ]]નો [[ટોયોટોમી હાઈડેયોશી]] દ્વારા હાર થયો હતો, જે હાસીબા હાઈડેયોશી તરીકે જાણીતો થયો, સાત સમુરાઇ જે "[[શીઝુગાટેકના સાત ભાલા]]"{{lang|ja|賤ヶ岳七本槍}} તરીકે જાણીતા થયા, જેઓ એ વિજય થવામાં ખૂબ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. [[ચિત્ર:Japanese armor.jpg|right|thumb|200px|અર્ધ મુખ માસ્ક સાથે સમુરાઇ હેલ્મેટ, ન્યૂયોર્કમાં મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ. ]] 16મી શતાબ્દીના પછીના અર્ધમાં પોર્ટુગીઝ દ્વારા વેપારથી જાપાનમાં ''ટેપ્પો'' અથવા [[આર્ક્વેબસ]] (તોપો)નો પ્રવેશ થયો, જેનો યુદ્ધ નેતાઓને ખેડૂતોના સમૂહમાંથી પ્રભાવશાળી સેના બનાવવા માટે સમર્થ કરતા. આ નવા હથિયારો ખૂબ વિવાદાસ્પદો હતા. તેઓનો સહેલો ઉપયોગ અને ભયાનક અસરકારકતાને ઘણા સમુરાઇ પરંપરાનું અનાદર અપમાન કરાયા તરીકે ગણતા હતા. 1575માં [[નાગાશીનોના યુદ્ધ]]માં [[ઓડા નાબુનાગા]]એ ''ટેપ્પો'' નો ભયંકર ઉપયોગ કર્યો હતો, જેના પરિણામે [[તકેડા સમૂહ]]નો અંત થઈ ગયો હતો. તેઓના પ્રારંભિક [[પોર્ટુગીઝ]] અને [[ડચ]] દ્વારા પરિચય કરાયા પછી, ''ટેપ્પો'' મોટા પાયે જાપાની હથિયાર બનાવવાના કારીગરો દ્વારા ઉત્પન્ન કરાયા હતા. 16મી શતાબ્દીના અંત સુધીમાં, બીજા યુરોપિયન રાષ્ટ્રો કરતાં જાપાનમાં વધારે આગ હથિયાર હતા. ''ટેપ્પો'' , ''જથ્થા'' માં પ્રયોગ, વધારે તો ''આશીગારુ'' ખેડૂતોની પદસેના દ્વારા સમુહમાં થયો, જે ઘણી બધી રીતે સમુરાઇની બહાદુરીની ખંડાત્મક રજુઆત કરતાં હતાં. ટોકુગાવા શોગુનેટની સ્થાપના સાથે અને જનઆંદોલનના અંતમાં, બંદૂકોનું ઉત્પાદન અધિકારત્વની મનાઈ સાથે ઝડપથી ઘટયું. ટોકુગાવા સમયમાં, મોટા ભાગના ભાલા આધારિત હથિયારો ધીમે ધીમે બહાર થતા ગયા કારણ કે તેઓ તે સમયે સામાન્ય તેવી તદ્ન નજદીકી સત્ર લડાઈ માટે ઓછા અનુકૂળ હતા; તેની સાથે ઉપર જણાવ્યા મુજબ આગ હથિયારો પર પાબંદી હતી જેના પરિણામે ''દૈશો'' જ એવો હથિયાર હતો જે વિશિષ્ટપણે સમુરાઇ દ્વારા લેવાયા. [[ચિત્ર:Oozutsu cannon Japan 16th century.jpg|thumb|left|220px|ઓઝુટસુ (大筒), સ્વીવેલ બ્રીચ ભરેલી તોપ, 16મી સદી.]] 1570માં તોપો સમુરાઇ શસ્ત્રોનો સામાન્ય ભાગ બની. તેઓ ઘણીવખત મહેલ અથવા જહાજોમાં ગોઠવવામાં આવતી, મહેલની દિવાલો અથવા તેવા કોઇ માટે, તોપોનો અમાનવીય હથિયાર તરીકે ઉપયોગ થતો, જો કે [[નાગાશીનો મહેલની ઘેરાબંધી]]માં (1575), તોપનો ઉપયોગ દૂશ્મનની ઘેરાબંધીની સામે અસરકારક પ્રભાવ તરીકે ઉપયોગ કરાઇ હતી. પ્રથમ પ્રસિદ્ધ જાપાની તોપ સ્વીવેલ બ્રીચ લોડર્સ હતી જેનું નામ ''કુનીકુઝુશી'' અથવા “ પ્રાન્તને નષ્ટ કરનાર ” હતું. ''કુનીકુઝુશી'' નું વજન હતું,{{convert|264|lb|abbr=on}} અને ઉપયોગો થયો હતો.{{convert|40|lb|abbr=on}} કક્ષો, 10 પાઉન્ડનો નાનો ગોળો છોડતી હતી. કયુશુના [[આરીમા સમૂહે]] [[ઓકીનાવેટના યુદ્ધ]]માં બંદુકોનો ઉપયોગ આ રીતે [[રુયુઝોજી સમૂહ]]ની સામે કર્યો હતો. [[ઓશાકા સંઘર્ષ]] (1614-1615) ના સમયમાં, તોપની ટેકનોલોજીએ જાપાનમાં ઓસાકા છે ત્યાં ખૂબ સુધારો કર્યો હતો, [[લી નાઓટાક]]એ {{convert|18|lb|abbr=on}}ને મહેલને રાખવા માટે ગોળા છોડવાનું સંભાળ્યું હતું. કર્મચારીના હથિયારો પણ પ્રસંગોપાત્ત સમુરાઇ દ્વારા ઉપયોગ કરાતા હતાં, ''[[બો]]'' તેમાનું સૌથી પ્રસિદ્ધ ઉદાહરણ છે. તેને સ્ટીલની રીંગથી ઢાંકીને વધારે મજબૂત બનાવી શકાય, ઉદાહરણ તરીકે, ''[[જો]]'' . કલબ જેને [[કાનાબો]] કહેવાય, જે સ્ટીલના સ્ટડથી કોટ કરેલ છે, હકીકત કરતા, પુરાણોમાં વધારે વારંવાર જોવા મળતું હતું. આમ છતાં, જ્યારે હકીકતમાં ઉપયોગ થયો, ત્યારે તે યુદ્ધના મેદાનમાં એક ભયંકર બળ હતું. == સમુરાઇ અને સબંધિત શબ્દોનું વ્યુત્પતિ શાસ્ત્ર == [[ચિત્ર:Samurai-shodo.svg|thumb]] ''સમુરાઇ'' શબ્દ મૂળરૂપે અર્થે “ તેઓ જ અમીરીને નજદીકીથી હાજરી આપતા ” અને [[ચીની અક્ષરો]] (અથવા ''[[કાન્જી]]'' ) માં લિખિત જેનો પણ સરખો જ અર્થ થાય છે. જાપાનીમાં, તે મૂળ રૂપથી પૂર્વ [[હેઇન સમય]]માં ''સબુરાઉ'' તરીકે ઉચ્ચારવામાં આવતો અને પછી ''સબુરાઇ'' તરીકે અને પછી ઇડો સમયમાં ''સમુરાઇ'' તરીકે ઉચ્ચારવામાં આવતો. જાપાની સાહિત્યમાં, [[કોકિનશુ]]{{lang|ja|古今集}} (પ્રારંભિક 10મી શતાબ્દીમાં) સમુરાઇનો આરંભિક ઉલ્લેખ કરાયો છે. {{quote|Attendant to your nobility<br /> Ask for your master's umbrella<br /> The dews 'neath the trees of Miyagino<br /> Are thicker than rain}}<ref>http://etext.lib.virginia.edu/japanese/kokinshu/kikokin.html{{Dead link|date=માર્ચ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (જાપાનીઝ)</ref> શબ્દ '''''બુશી'' ''' ({{lang|ja|武士}}, શાબ્દિક અર્થ, “ યૌદ્ધો અથવા હથિયારપુરૂષ ”) ''[[શોકુ નીહોન્ગી]]'' ({{lang|ja|続日本記}}, 797, એ.ડી.) તરીકે કહેવાતો પ્રથમ વખત જાપાનના પ્રારંભિક ઇતિહાસમાં દેખાયો. પુસ્તકના ભાગમાં 721 એ.ડીનું વર્ષ આવરી લેતું હતું, ''શોકુ નીહોન્ગી'' એ જણાવ્યું કે : “ સાક્ષરરૂપથી પુરૂષો અને યોદ્ધાઓ જેમના માટે રાષ્ટ્રના મૂલ્યો હોય ”. ''બુશી'' શબ્દ [[ચીની]] મૂળનો છે અને ''યોદ્ધા'' માટે દેશી જાપાનીમાં ઉમેરાયો. ''સુવામોનો'' અને ''મોનોનોફુ'' . ''બુશી'' પારંપારિક યોદ્ધા પરિવારના પ્રાચીન જાપાની સૈનિકોને અપાયેલું નામ છે. ''બુશી'' વર્ગ મોટાપાયે ઉત્તર જાપાનમાં વિકાસ પામ્યો હતો. તેઓ શકિશાળી સમૂહો બનાવતા જે 12મી શતાબ્દીમાં ક્યોટોમાં રહેતાં શાહી કુટુંબો, જે સામ્રાજ્યિક પરિવારને સહકાર આપવા પોતાનું સમૂહ બનાવતા હતા તેમના વિરોધી હતા. સમુરાઇ શબ્દ [[કુગે]] કુલીન વર્ગ દ્વારા વપરાતો હતો, યૌદ્ધા પોતે ''બુશી'' શબ્દને પસંદ કરતાં હતા. ''[[બુશીદો]]'' શબ્દ, “ યોદ્ધાની રાહ ”ú પણ આ જ શબ્દ પરથી ઉત્પન્ન કરાયો છે અને યોદ્ધાના ઘરને ''બુકેયાશીકી'' કહેવાતું હતું. [[વિલિયમ સ્કોટ વિલ્સન]]ના તેના પુસ્તક ''આઈડિયલ્સ ઓફ સમુરાઇ - રાઇટીંગ ઓફ જાપાનીઝ વોરિયર્સ'' , પ્રમાણે, 12મી સદીના અંત સુધીમાં ''બુશી'' અને ''સમુરાઇ'' એકબીજાના પર્યાય બન્યા. વિલ્સના પુસ્તકમાં જાપાની ઇતિહાસમાં તેમ જ ''કાન્જી'' માં જેમાં આ શબ્દને પ્રસ્તુ કરાતો તેમાં સમગ્રપણે ''યોદ્ધા'' શબ્દના મૂળની ખોજ કરી છે. ‘ શબ્દને તોડતા બુ (武) મૂળગત (止) બતાવે છે જેનો અર્થ ‘ રોકવું ’ થાય છે, અને મૂળગત (戈 ) ‘ સ્પીયર ’ નુ ટૂંકાપણું છે. ધ શ્યુ વેન, પ્રારંભિક ચીની શબ્દકોશવાલીએ આ પરિભાષા આપી છે : “ બુનો અર્થ હથિયારને નિયંત્રિત કરવું અને તેથી ભાલાને રોકવું. " ધ ત્સો ચ્યુન, બીજો પ્રારંભિક ચીની સ્ત્રોત, આગળ કહે છે : :બુનો અર્થ બન (文) થાય, સાહિત્ય અથવા પત્રો (સામાન્યરૂપે શાંતિની કળા), ભાલાને રોકવો. બુ હિંસાને રોકે છે અને હથિયારોને નિયંત્રિત રાખે છે.... તે લોકોને શાંતિમય રાખે છે, અને સમુહને સમન્વય કરે છે. બીજી બાજુ મૂળગત શી (±) એક વ્યકિત જે કોઈક કાર્ય કરે છે અથવા જેની કોઈક ક્ષેત્રમાં નિષ્ણતા છે તેમ જણાય છે. પ્રારંભિક ચીની ઇતિહાસમાં તે ઉચ્ચવર્ગના સમાજને પરિભાષિત કરવા આવ્યો અને બુક ઓફ હેનમાં તેની આવી પરિભાષા આપી છે : :શી, ખેડૂત, કલાકાર, અને વ્યાપારીઓ એ ચાર લોકોના વ્યવસાય છે. તે જે ઉપલબ્ધ સાધનોમાંથી શીખે છે અને ક્રમ મેળવે છે તેને શી કહેવાય છે. વિલ્સન જણાવે છે કે શી, ચાર વર્ગના સૌથી ઉચ્ચ હોવાથી, હથિયારો તથા પુસ્તકોને માટે છે. તેથી ''બુશી'' નો માટે અનુવાદ થાય છે “ એક માણસ જેનામાં શાંતિ જાળવવાની કાબેલિયત છે, ક્યાં તો શિક્ષિત રૂપથી અથવા લશ્કરી માધ્યમથી, પરંતુ પ્રધાનપણે હમણાના માધ્યમથી. ” પ્રારંભિક આધુનિક સમય, નામે [[અઝુચી-મોમોયામા સમય]] અને 16મીનાં અંત સમય અને 17મી શતાબ્દીના પ્રારંભના પ્રારંભિક [[ઈડો સમય]], કે શબ્દ ''સમુરાઇ'' એ ''સબુરાઇ'' શબ્દની જગ્યા નતી લીધી. જો કે, શબ્દનો અર્થ ઘણી વખત પહેલા બદલાઇ ગયો હતો. [[ચિત્ર:Koshirae.jpg|thumb|300px|કોશીરાયમાં સમુરાઇની કતાના.]] સમુરાઇના શાસન યુગ દરમિયાન, તલવારબાજી વધારે મહત્વની બની હોવા છતાં પણ શબ્દ ''યુમીટોરી'' ({{lang|ja|弓取}}, “ ધનુષધારી ”) નો પણ ઉપયોગ પૂર્ણ યોદ્ધાની સમ્માનસૂચક પદવી તરીકે થતો હતો. (જાપાની તીરબાજી (''[[ક્યુજુત્સુ]]'' ) આજે પણ તેમના યુદ્ધ ઈશ્વર [[હાચીમેન]] સાથે મક્કમપણે જોડાયેલી છે.) સમુરાઇ જેનો કોઈ પણ સમૂહ કે ''[[દાઇમ્યો]]'' {{lang|ja|大名}} સાથે જોડાણ નથી તેને ''[[રોનીન]]'' {{lang|ja|浪人}} કહેવાતું હતું. જાપાનીમાં, ''રોનીન'' શબ્દનો અર્થ ‘ વેવ મેન ’, એક વ્યકિત જે ભાગ્યના કારણે કાયમ માટે ધ્યેય વગર ભટકયા કરે છે, સમુદ્રના મોજાની જેમ. આ શબ્દ આવ્યો એક સમુરાઇ જે હવે તેના સ્વામીની સેવામાં કાર્યકર્તા નથી રહ્યો કારણ કે તેના સ્વામી મૃત્યુ પામ્યા, કારણ કે સમુરાઇનો દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો અથવા સામાન્ય પણે કારણ કે સમુરાઇએ રોનીન રહેવાનું નક્કી કર્યું હતું. સમુરાઇની ચૂકવણી ચોખાના ''કોકુ'' માં (180 લીટર; એક વર્ષ માટે એક વ્યકિતને ખવડાવા પૂરતું છે) મપાતું હતું. [[હેન|''હેન'']] ની સેવામાં રહેતા સમુરાઇને ''હંસી'' કહેવાય છે. [[ચિત્ર:Istanbul.Topkapi081.jpg|thumb|right|225px|સમુરાઇનું બખતર ટોકકાપી મહેલ, ઈસ્તનબુલ, ટર્કી]] નીચે આપેલા શબ્દો સમુરાઇ અથવા તો સમુરાઇ પરંપરા સાથે સંબંધિત છે : * ''ઉરુવાશી '' <br />એક સંસ્કારી યોદ્ધો જે “ બન ” (અભ્યાસ શિક્ષણ) અને “ બુ ” (લશ્કરી અભ્યાસ અથવા કળા) માટે કાન્જી દ્વારા ચિન્હિત છે * ''બ્યુક '' ({{lang|ja|武家}})<br />એક યુદ્ધ સંબંધી ઘર અથવા તો તેવા ઘરનો સભ્ય * ''મોનોનોફૂ '' (もののふ)<br />યોદ્ધાનો પ્રાચીન શબ્દ અર્થ. * ''મુશા'' ({{lang|ja|武者}})<br />''બુગેઈશા'' નું ટૂંકુરૂપ ({{lang|ja|武芸者}}), શિક્ષણ રીતે યુદ્ધકલાવાળી વ્યકિત. * ''શી'' ({{lang|ja|士}})<br />એક શબ્દ જેના ઉપરથી અર્થ “ શિક્ષિત પુરૂષ ” થાય, તેનો કોઈક વખત સમુરાઇ માટે ઉપયોગ થતો, ખાસ કરીને શબ્દો જેમ કે ''બુશી'' માં ({{lang|ja|武士}},અર્થ યોદ્ધા કે સમુરાઇ). * ''સુવામોનો'' ({{lang|ja|兵}})<br />[[મત્સાઉ બાશો]] દ્વારા તેના પ્રખ્યાત [[હૈકુ]]માં સૈનિક માટે વપરાતો જૂનો શબ્દ. શાબ્દિક અર્થ એક મજબૂત વ્યક્તિ. <table border="0" cellpadding="0"><td> <tr valign="top"><td align="center" width="10%"><td width="30%">નટસુકુસા યા<br />સુવામોનો ડોમો ગા<br />યુમે નો એટો</td></td></tr></td></table> મત્સુઓ બાશો <table><td width="5%"><td width="30%">ઉનાળું ઘાસ,<br />જે બધું રહે છે <br />સૈનિકના સપનાનું </td></td></table> (અનુવાદ. લ્યુસિયન સ્ટ્રિક) == દંતકથા અને હકીકત == મોટાભાગના સમુરાઇ [[સમ્માન]]ની નિયમાવલી દ્વારા બંધાયેલા હતાં અને તેમનાથી નીચેનાઓ માટે ઉદાહરણરૂપ બનવા માટે અપેક્ષિત હતા. તેમની નિયમાવલીનો એક નોંધનીય ભાગ {{Nihongo|[[seppuku]]|切腹|seppuku}} છે, જે તેમને મૃત્યુની સ્વીકૃતિ દ્વારા કલંકિત સમુરાઇને પાછુ તેનું માન મેળવવાની પરવાનગી આપે છે, જ્યાં સમુરાઇ ત્યારે પણ સામાજિક નિયમોના અહેસાનમંદ હતા. જ્યારે સમુરાઇ વર્તનમાં ઘણાં કલ્પનામાં રચતા લક્ષણો છે જેમ કે 1905માં {{Nihongo|[[Bushido]]|武士道|Bushidō}}() ને લખવું, [[કોબુડો]] અને પારંપારિક [[બુડો]] દર્શાવે છે કે બીજા બધા યોદ્ધાઓ કરતાં સમુરાઇ યુદ્ધભૂમિ પર વધારે વ્યાવહારિક હતા. 20મી સદીના પ્રબળ કલ્પનામાં રચતા લક્ષણો હોવા છતાં, સમુરાઇ બેઇમાણ અને વિશ્વાસઘાતી (ઉદા. [[અકેચી મીત્સુઇડ]]), કાયર, બહાદુર અથવા વધારે પડતા વફાદાર (ઉદા. [[કુસુનોકી માસાશીગે]]) હોઇ શકે. સમુરાઇ મોટાભાગે તેમના નજદીકી વરિષ્ઠોને વફાદાર રહેતા હતાં, જે પછી ઉચ્ચ સ્વામી સાથે પોતાની મિત્રતા કરતા. ઉચ્ચ સ્વામીની આ વફાદારી ઘણી બદલાતી, ઉદાહરણ માટે, [[ટોયોટોમી હાઈડેયોશી]] {{lang|ja|豊臣秀吉}}() ની ઉચ્ચ સ્વામીઓ સાથે મિત્રતા હતા, જેની વફાદાર સમુરાઇ ફરજ બજાવતા હતા, પરંતુ [[સામન્તી]] સ્વામીઓ તેમની હેથળનો તેમનો સહકાર [[ટોકુગાવા]] તરફવાળી દીધો હતો, અને તેમના સમુરાઇને પણ તેમની સાથે લઈ ગયા. જો કે, એવા પણ નોંધનીય ઉદાહરણ હતા જેમાં જ્યારે સમ્રાટની વફાદારીને પ્રધાનત્વ આપવાની જરૂર પડતી ત્યારે સમુરાઇ તેમના સામન્તી સ્વામી એક [[દાઇમ્યો]]ને નિષ્ઠાહીન થતા. <ref>માર્ક રવિના, ધ લાસ્ટ સમુરાઇ - ધ લાઈફ એન્ડ બેટલ્સ ઓફ સૈગો તાકામોરી, જોન વીલે એન્ડ સન્સ, 2004.</ref> == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ == {{further|[[Samurai cinema]]}} [[ચિત્ર:MitoKomonSatomiKotaro.jpg|thumb|250px|right|મીટો કોમોનના સેટ પર અભિનેતા કોટારો સાટોમી]] [[જીદાયગેકી]] (શાબ્દિક અર્થ, ઐતિહાસીક [[ડ્રામા]]) એ હંમેશા જાપાની ફિલ્મો અને ટી.વી. પર પ્રધાન કાર્યક્રમ રહ્યો છે. આ કાર્યક્રમ વિશિષ્ટપણે કેનજુત્સુ સાથેના સમુરાઇને દેખાડે છે જે દૂષ્ટ સમુરાઇ અને વ્યાપારીઓના વિરોધમાં ઊભો રહે છે. ''[[મીટો કોમન]]'' {{lang|ja|水戸黄門}}() એ [[ટોકુગાવા મિત્સુકુની]]ની કાલ્પનિક વાર્તાઓની શ્રેણી છે, જે પ્રસિદ્ધ ટીવી ડ્રામા છે જેમાં મીત્સુકુની, નિવૃત અમીર વ્યાપારીની જેમ વેશ ધારણ કરી બે બિન હથિયારી સમુરાઇ જે તેના મિત્રના વેશમાં સાથે મુસાફરી કરે છે.{{Citation needed|date=May 2007}} એ જ્યાં જાય છે ત્યાં તેને મુસીબત આવે છે, અને પછી સબૂત ભેગા કરી, તે પોતાની ઓળખાણ બતાવ્યા પહેલાં, તેનો સમુરાઇનો પ્રહાર પછતાવા વગર દૂષ્ટ સમુરાઇ અને વ્યાપારીઓ પર કરે છે. પછી વિલનો તરફ પ્રત્યક્ષ થઈ જાય છે કે તે તેમના આખા સમૂહનો વિનાશ કરી દેશે અને પછી ગૂંડા શરણે થઈ જાય છે એવી આશા એ કે તેની સજા તેમના પરીવાર સુધી ફેલાશે. {{Citation needed|date=May 2007}} ફિલ્મ નિર્દેશક [[અકિરા કુરોસાવા]]ના સમુરાઇ વિષયક કાર્યો શૈલીના સૌથી વધુ પ્રશંસનીયમાંથી છે, વિશ્વભરમાં ઘણા ફિલ્મ રચેતાઓને તેની આગવી કાર્યરીતી અને કહાનીઓથી પ્રભાવિત કર્યા.{{Citation needed|date=May 2007}} તેના નોંધનીય કાર્યોમાં ''[[સેવન સમુરાઇ]]'' , જેમાં એક ઘેરાયેલું ખેતી ગામ એક ભટકતા સમુરાઇના સમૂહને ડાકુઓને હરાવવા માટે રોકે છે, ''[[યોજીમ્બો]]'' , જેમાં એક પહેલાંનો સમુરાઇ પોતાને એક શહેરના ગેંગની લડાઈમાં બંને બાજુએથી લડીને સામેલ કરી છે, અને ''[[ધ હીડન ફોર્ટ્રેસ]]'' , જેમાં બે મૂર્ખ ખેડૂતો પોતાને દંતકંઠિત સેનાપતિ રક્ષક કહી રાજકુમારીની સલામતિ માટે મદદ કરતા જોવા મળે છે. પછીની એક [[જ્યોર્જ લુકાસ]]ની ''[[સ્ટાર વોર્સ]]'' માટેની પ્રાથમિક પ્રેરણા હતી, આ ફિલ્મે પણ સમુરાઇમાંથી ઘણી સંખ્યામાં પહેલુઓ લીધા હતા, જેમ કે, [[જેડી નાઈટસ]] ઓફ ધ સિરિઝ. [[દર્થ વેડર]]નો પહેરવેશ પણ સમુરાઇના માસ્ક અને બખતરથી વધારે પ્રેરિત છે. સમુરાઇ ફિલ્મો અને [[પશ્ચિમી]] ઘણી સામ્યતાઓને વહેંચે છે અને બંને એકબીજાને વર્ષોથી પ્રભાવિત કરે છે. કુરોસાવા નિર્દેશક [[જોહન ફોર્ડ]]ના કામથી ખૂબ પ્રેરિત થયા હતા અને બદલામાં કુરોસાવાનાં કામો પશ્ચિમમાં ફરીથી બનાવવામાં આવ્યા જેમ કે ''ધ સેવન સમુરાઇ'' ને ''[[ધ મેગ્નીફિસિન્ટ સેવન]]'' માં અને ''[[યોજીમ્બો]]'' ને ''[[અ ફિસ્ટફૂલ ઓફ ડોલર્સ]]'' . “ ધ સેવન સમુરાઇ ” ([[સમુરાઇ 7]]) નું એનિમેશન પણ ગ્રહણ કરવામાં આવેલું જે ઘણી કડીઓ સુધી ચાલ્યું. [[એઇજી યોશીકાવા]] એ સૌથી પ્રસિદ્ધ નોવેલકારમાંના એક પ્રસિદ્ધ જાપાની [[ઐતિહાસિક નોવેલકાર]] છે. તેના વાર્તાના પ્રસિદ્ધ લેખો જેમાં ''[[ટૈકો]]'' , ''[[મુસાશી]]'' , અને ''[[હૈક ટેલ]]'' વાચકોમાં ખુબ પ્રસિદ્ધ રહ્યા, તેમની વીર કથા વર્ણન અને સમુરાઇ અને યોદ્ધા સંસ્કૃતિને દર્શાવવામાં ખૂબ સચ્ચાઈને માટે પ્રસિદ્ધ રહ્યા. બીજી કાલ્પનિક ટેલિવિઝન શ્રેણી, ''[[અબારેમ્બો શોગૂન]]'' , [[યોશીમ્યુન]], આંઠમાં [[ટોકુગાવા]] [[શોગુન]]ને દર્શાવતી હતી. બધા સ્તરના સમુરાઇ એ શોગુનથી નીચેના ક્રમ સુધીના, સાથે [[રોનીન]] જે પણ આ કાર્યક્રમમાં પ્રશંસનીય રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. ''[[શોગુન]]'' એ [[જેમ્સ ક્લેવલ]]ની એશિયાઈ ગાથાની પ્રથમ નોવેલ છે. તે 1600ની સાલની આસપાસ સામન્તી જાપાનમાં ગોઠવાયેલી છે, અને [[ટોકુગાવા લેયાસુ]]થી [[શોગુનેટ]]ના ઉદયને વધારે અવાસ્તવિક બતાવે છે, જે એક અંગ્રેજી નાવિક જેની કાલ્પનિક બહાદુરીએ [[વિલિયમ એડમ્સ]]ના શોષણ પર થોડી આધારિત છે, તેના દ્વારા નજરે જોવાયેલી છે. [[ચિત્ર:ShiroyamaBattle.jpg|thumb|300px|શીરોયામાના યુદ્ધ વખતે, સૈગો તાકામોરી (ઉપરથી જમણે, પશ્ચિમ વેશમાં) તેની ટૂકડીને આદેશ આપતી, ઘણા એમાંના સમુરાઇ પારંપારિક બખતરમાં.]] એક હોલીવુડ ફિલ્મ, ''[[ધ લાસ્ટ સમુરાઇ]]'' , હકિકત અને કાલ્પનિકના મિશ્રણથી બનેલી, 2003માં રજૂ થઈ હતી, જેને સામાન્યપણે ઉત્તર અમેરિકામાં સારા પ્રતિભાવો મળ્યા. ફિલ્મનો વિષય એ 1877ના [[સત્સુમા બળવાખોરો]] [[સૈગો તાકામોરી]]ના નેતૃત્વ હેઠળના પર થોડો આધારિત છે, અને [[જુલ્સ બ્રુનેટ]], એક ફ્રાન્સના સેનાની કપ્તાન જે [[બોશીન યુદ્ધ]]માં [[ઈનોમોટો ટકૈકી]]ની તરફથી લડતો હોય છે, તેની કથા પર પણ આધારિત છે. અભિનેતા [[ફોરેસ્ટ વ્હિટેકર]]ને, સમકાલિન અમેરિકામાં શ્વેત હત્યારાના કેન્દ્રીય પાત્રના રૂપે તારાંકિત કરતી મૂવી ''[[Ghost Dog: The Way of the Samurai]]'' છે જે ''હાગાકુરે'' પરથી પ્રેરણા મેળવી છે. સાઉન્ડટ્રેક આલ્બમની સ્થિતિ ''[[હાગાકુરે]]'' ના વાંચનની વિરુદ્ધ છે. [[કવેનટીન તરનટી]]નો દ્વારા ''[[કિલ બીલ]]'' નું વર્ણન [[કતાના]]ના ગુણગાન તરીકે કરી શકાય. તે પ્રાથમિક રૂપથી જુની કુંગ-ફૂ ફિલ્મોથી પ્રેરિત છે અને સમુરાઇ સાથે થોડી સંબંધિત છે. આ સમુરાઇ સંસ્કૃતિની આ પ્રકારની [[વિકૃત્તિ ધર્મ પ્રણાલી]] ફિલ્મોની ઓછા-બજેટની દુનિયામાં ચાલુ જ રહી, જેમાંની ફિલ્મો જેમ કે ''[[સમુરાઇ વેમ્પાયર બાયકર્સ ફ્રોમ હેલ]]'' , મુખ્ય પાત્રો સમુરાઇના વંશને ચિત્રાંકિત કરવાની કોશિષ કરે છે, પરંતુ વધારે, અંતિમ 20મી સદીની [[એનીમેટેડ]] કે [[કોમિક પુસ્તક]] સંસ્કૃતિની સાથે જોડાયેલી છે. સમુરાઇ જાપાની કોમિક્સ ([[માંગા]]) અને એનિમેશન ([[એનિમે]]) માં પણ વારંવાર દેખાયા છે. સૌથી સામાન્ય ઐતિહાસિક કાર્ય છે જેમાં નાયક કયાં તો સમુરાઇ અથવા પહેલાનો સમુરાઇ (અથવા બીજા પદ/ક્રમનો) છે જે યુદ્ધની કળા નોંધનીય પ્રમાણમાં ધરાવે છે. બે સૌથી પ્રસિદ્ધ ઉદાહરણો ''[[લોન વુલ્ફ અને કબ]]'' છે, જેમાં પહેલાંના શોગુન પ્રતિનિધિ માટે પાલનકર્તા અને તેનો પગલા માંડતો પુત્ર, બીજા સમુરાઇ અને અમીરોથી દગો દેવાયા પછી રોકેલા હત્યારા બને છે, અને ''[[રુરૌની કેન્શીન]]'' જે એક પહેલાનો હત્યારો છે, બાકુમાત્સુ યુગનો અંત કરવા અને મેઈજી યુગને પાછી લાવવામાં મદદ કરી, પોતાને નવા મળેલ મિત્રોની સુરક્ષા કરતો અને જુના દુશ્મનો સાથે લડતો બતાવ્યો છે જ્યારે તેણે બીજી વાર નહીં મારવાની કસમને બે બાજુથી તે જ તલવારના ઉપયોગ દ્વારા પકડી રાખે છે. સમુરાઇ જેવા પાત્રો માત્ર ઐતિહાસિક ગોઠવણી સુધી જ સિમિત નથી અને આધુનિક યુગમાં પણ સંખ્યાબંધ કાર્યો છે, અને હજી ભવિષ્યમાં પણ થશે, જેમાં એવા પાત્રોનો સમાવેશ થાય છે જે રેલગાડીમાં જીવે છે અને સમુરાઇની જેમ લડે છે. નોંધનીય ઉદાહરણોમાં [[ગોમોન ઈશીકાવા XIII]] નો સમાવેશ થાય છે જે ''[[લ્યુપીન III]]'' , જે કોમિક્સ, ટેલિવીઝન, અને મુવી, અને રોમેન્ટિક રમુજી ''[[લવ હિના]]'' માંથી મોટોકો આઓયામા શ્રેણીમાંથી છે. બીજા વધારે પશ્ચિમી ફિલ્મ [[ધ હન્ટેડ (1995)]] છે, જેમાં એક જીવીત સમુરાઇ એક સાક્ષીની સુરક્ષા દૂષ્ટ નીન્જાઓથી કરે છે. સમુરાઇનો થોડો દેખાવ કાર્યક્રમ ''[[બેબ્લેડ]]'' માં પણ જોવા મળી શકે છે, જે વર્તમાનમાં ગોઠવાય છે. એક પાત્ર, જીન ઓફ ધ ગેલ, એ સમુરાઇ અને [[નીન્જા]] વિશિષ્ટાઓનું મિશ્રણ છે. બીજા [[એનીમેશન]], જે ઈરાદાપૂર્વક પૂખ્ત દર્શકો માટે છે, જેમાં સમુરાઇનો સમાવેશ છે તે 2004 ની ''[[સમુરાઇ ચેમ્પલુ]]'' છે, જે ઈડો સમયના જાપાન સાથે આધુનિક શેરીની સંસ્કૃતિ અને ''[[હિપ-હોપ]]'' ને ભેગા કરીને ચિત્રાંકિત કરે છે. એક કાર્યક્રમનો મુખ્ય પાત્ર જીન છે, જે એક સંપૂર્ણ સમુરાઇ છે જે તેના માસ્ટરને મારીને એક ભટકતો રોનીન છે. [[એફ્રો સમુરાઇ]] એક બીજા સમુરાઇની વાર્તા છે, પરંતુ તે ભવિષ્યમાં હજુ થવાની છે. અમેરિકન [[કોમિક પુસ્તકો]]એ આ પ્રકારના પાત્રને પોતાની બનાવેલી વાર્તાઓ માટે ગ્રહણ કર્યા છે. જેમ કે, [[માર્વેલ યુનિવર્સ]]નો મુખ્ય [[સુપરહિરો]] [[વોલ્વરિને]] 1980 દરમિયાન સમુરાઇના આદર્શો અને વિચારોનો ઉપયોગ કરવાની કોશિશ કરી છે, જેથી તેના હિંસક ઉત્સુકતાને રુચિત રૂપે નિયંત્રિત રાખી શકે. રોનીનને એક પ્રસિદ્ધ શ્રેણીમાં, જેમ કે [[ફ્રેન્ક મીલર]] દ્વારા ''[[રોનીન]]'' અને [[સ્ટેન સકાય]] દ્વારા ''[[યુસાગી યોજીમ્બો]]'' માં પણ દેખાડવામાં આવ્યા છે. સમુરાઇની વિભાવના, જે તે [[શૂરવીર]]ની વિભાવનાથી વિરુદ્ધ, તેણે જાપાન અને બાકીના વિશ્વમાં કેવી રીતે [[યોદ્ધા]] અથવા [[નાયક]]માં મુખ્ય તફાવત છે તે દર્શાવે છે. એક સમુરાઇ એ લાંબો અને વધારે મજબૂત સ્નાયુબદ્ધ હોવો જરૂરી નથી - તે માંડ પાંચ ફૂટ ઊંચો પણ હોય શકે, નજરે જોતા નબળો અને [[અશક્ત]] પણ હોઇ શકે. સ્ત્રીઓ પણ સમુરાઇ હોય શકે. બરાબરીવાળુ કદ સાથે સત્તા અને મજબુતી એ જાપાની સૌંદર્યપૂરકને લોભવતું નથી. આ માટેનું સંપૂર્ણ ઉદાહરણ ''[[બ્લાઈન્ડ સ્વોર્ડસમેન ઝાટોઈચી]]'' ફિલ્મ શ્રેણીમાં જોઇ શકાય છે. એ પણ મહત્વપૂર્ણ છે કે, અમેરીકી અને જાપાની બંને સંસ્કૃતિના હીપ હોપ સંગીતમાં સમુરાઇનો ઉપયોગ નોંધનીય છે. તે સામાન્યપણે રેપ સંગીતમાં “ ગેંગસ્ટેસ ” ને સ્પર્શી જતું જોવા મળે છે. સંસ્કૃતિ અને એનિમેશન બંનેના સમાવેશના રેપ કલાકારોના સહયોગનામાં આ સંલગ્ન પ્રત્યક્ષ છે. <ref>કોન્ડ્રી, ઈઆન. “ અ હીસ્ટરી ઓફ જાપાનીઝ હીપ-હોપ : સ્ટ્રીટ ડાન્સ, કલબ સીન, પોપ માર્કેટ. ” ઇન ગ્લોબલ નોઈસ : રેપ એન્ડ હીપ-હોપ આઉટસાઇડ ધ યુએસએ, 237. મિડલટાઉન : [[વેસ્લેયાન યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 2001. </ref> ઉપર જણાવેલ કિસ્સાઓ પરથી શું દેખાય છે તે એ છે કે સમુરાઇ વિવિધ મીડિયાઓ દ્વારા અનુરૂપિત કરાયા છે. આ ‘ સમુરાઇને પુન: આકાર આપવાની આ પ્રક્રિયા અનુકૂળતા, ન તો ઇતિહાસ, પરંતુ ક્ષણની જરૂરિયાત પ્રમાણે જ ચાલુ રહી... દરેક પેઢીએ સમુરાઇને તેમના રવેયા અને કાર્યરીતી પ્રમાણે પુનચિત્રિત કર્યા. <ref>પેટ્રીક ડ્રેઝન, એનીમે એક્ષપ્લોઝન! ધ વોટ? વાય? એન્ડ વાવ? ઓફ જાપાનીઝ એનિમેશન (યુ.એસ.એ : સ્ટોન બ્રીજ પ્રેસ : 2003), 109</ref> આ સમુરાઇને પુન:ચિત્રિત કરવું તે આધુનિક મીડિયા સુધી જ સિમિત નથી પરંતુ કોઈપણ સમયના મીડિયાના બધા સ્વરૂપ માટે છે. વિવિધ મીડિયાના સમુરાઇ સામાન્ય ગુણ વહેંચે છે જેમ કે તલવાર ઉઠાવવી, અથવા તો એક નિશ્ચિત રીતે વર્તવું. આ દર્શકોને વિષયના પાત્રને ઓળખવામાં મદદરૂપ થવાનું કાર્ય કરે છે, અને પાત્રને આગળ વધવામાં મદદ કરે છે. === રમતમાં === ઘણી કોમ્પ્યુટર રમતોમાં સમુરાઇ નાયક પણ છે અને ખલનાયક પણ છે, અને વિશિષ્ટપણે [[આરપીજી]], [[યોજના]], [[લડાઈ]], [[સાહસ]] અને [[યુદ્ધ શૈલીની રમતો]]માં જોવા મળી શકે છે. ઉદાહરણરૂપે, સમુરાઇ યોજનાવાળી રમતોની શ્રેણી ''[[નોબુનાગાની એમ્બીશન]]'' , ''[[કેસ્સન]]'' , ''[[બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ 2]]'' , ''[[એજ ઓફ એમ્પાયર્સ]]'' , [[સીવીલાઈઝેશન IV]], ''[[બેટલ રીયલ્મસ]]'' અને ''[[Ultima Online: Samurai Empire]]'' [[એમએમઓઆરપીજી]]માં જોવા મળી શકે છે. સુમરાય યુદ્ધો પણ યોજનામય ઉત્પેરિત માટે પણ વિષય અર્પણ કરે છે,''[[Shogun: Total War]]'' જે [[સન-ટ્ઝુ]] યુદ્ધ ફિલસૂફીનું ચિત્રણ કરે છે. સમુરાઇ પાત્રનો વર્ગ પણ પ્રસિદ્ધ આરપીજી ''[[વીઝર્ડરી 8]]'' માં મળી આવે છે. ''[[ફાઈનલ ફેન્ટસી ટેકટીકસ]]'' , ''[[ફાઈનલફેન્ટસી V]]'' , ''X'' , ''X-2'' અને ''[[XI]]'' પણ સમુરાઇ વર્ગનો સમાવેશ કરે છે. થોડા પ્રસિદ્ધ જાપાની પદવીઓ જેમાં સમુરાઇનો સમાવેશ કરે છે તે ''[[શિન્જેન ધ રુલર]]'' , ''[[બુશીદો બ્લેડ]]'' , ''[[સમુરાઇ વોરિયર્સ]]'' , ''[[બ્રેવ ફેન્સર મુસાશી]]'' , ''[[Musashi: Samurai Legend]]'' ,અને ''[[સેવન સમુરાઇ 20xx]]'' છે. વિજ્ઞાન વિષયક રોમાંચક રમત ''[[ક્ષેનોસાગા એપિસોડ II : જેનસેઇટસ વોન ગટ ઉન્ડ બોસ]]'' માં પણ સમુરાઇના મુખ્ય પાત્ર ચિત્રાંકિત કરે છે, જેમાં નામ [[જીન ઉઝુકી]] છે. જીન ઉઝુકી, [[શીયોન ઉઝુકી]]નો ભાઈ છે જે એક સમુરાઇ છે જે તલવારથી જ લડે છે અને પારંપારિક કીમોનો પહેરે છે. બીજી પ્રસિદ્ધ જાપાની રમતો જેમાં સમુરાઇ મુખ્ય પાત્રો તરીકે દેખાય છે તેઓ ''[[ઓનીમુશા]]'' , ''[[Genji: Dawn of the Samurai|ગેન્જી]]'' , અને ''[[વે ઓફ ધ સમુરાઇ]]'' ની શ્રેણીઓ છે. ''[[નીન્જા ગેઈડન]]'' માં, એક સાહેબ ઘોડેસવાર સમુરાઇ છે જ્યારે બીજો અસૂરી બદમાશ છે જેણે સમુરાઇનો વેશ ધારણ કર્યો છે. વધારામાં, (એફ્રો સમુરાઇ) એ સમુરાઇ હથિયારો, વ્યવહાર અને પહેરવેશમાંથી પણ પ્રેરણા લીધી છે. વિવિધ લડાકુ રમતો સમુરાઇ યોદ્ધાઓ, ઉદાહરણ તરીકે, ''[[ડાર્કસ્ટોકર્સ]]'' માંથી [[બીશામોન]], અને ''[[સ્ટ્રીટ ફાઈટર આલ્ફા]]'' માંથી [[સોડોમ]]ને પકડી રાખ્યા છે. ''[[સમુરાઇ શોડાઉન]]'' પાસે સમગ્ર સમુરાઇ પાત્રોની સૂચિ છે. [[હાઉમારુ]] અને [[ગેન્જુરો કીબાગામી]] એ આ લડાકુ રમતોમાં આવતા સૌથી પ્રસિદ્ધ પારંપારિક સમુરાઇ છે. ''[[સોલ]]'' શ્રેણી એક સમુરાઇ પાત્ર : [[મીત્સુરુગી]]ને પણ પ્રસ્તુત કરે છે. ટ્રેડિંગ કાર્ડ રમત [[મેજીક ધ ગેધરીંગ]] પણ જાપાની વિષયક [[કામીગાવા]] ગોઠવણીના ભાગરૂપે સમુરાઇનો સમાવેશ કરે છે. [[Command and Conquer: Red Alert 3]]માં, સમુરાઇને '''શાહી યોદ્ધા''' કહેવાયા છે. તેનું હથિયાર કિરણવાળુ કતાના છે, જે [[સ્ટાર વોર્સ]]ના હથિયાર [[રોશનીવાળી તલવાર]]ને મળતી આવતી છે. == પ્રસિદ્ધ સમુરાઇ == {| | valign="top" | * [[અકેચી મીત્સુહાઈડ]] * [[ડેટ મસામુને]] * [[હાટ્ટોરી હાન્ઝો]] * [[હોજો ઉજીમાસા]] * [[કુસુનોકી માસાશીગે]] * [[મીનામોટો નો યોશિતસુન]] * [[મીનામોટો યોશીઈ]] * [[મીયામોટો મુસાશી]] | width="50"|&nbsp; | valign="top" | * [[ઓડા નોબુનાગા]] * [[સૈગો તાકામોરી]] * [[સૈટો હાજીમ]] * [[સાકામોટો રયોમા]] * [[સનાડા યુકીમુરા]] * [[શસાકી કોજીરો]] * [[શીમાઝુ તકાહીસા]] * [[શીમાઝુ યોશીહીરો]] | width="50"|&nbsp; | valign=/tvcselect/harvest.search"top" | * [[તકેડા શીન્જેન]] * [[ટોકુગાવા લેયાસુ]] * [[ટોયોટોમી હાઈડેયોશી]] * [[ઉસુગી કેન્શીન]] * [[યગ્યુ જુબેઇ મીત્સુયોશી]] * [[યગ્યુ મુનેનોરી]] * [[યામામોટો સુનેટોમો]] * [[યામાઓકા તેસ્સુ]] |} == સમુરાઇ ફિલ્મો == === ઐતિહાસિક === '''[[અકિરા કુરોસાવા]] દ્વારા નિર્દેશિત :''' * ''[[ધ સેવન સમુરાઇ]]'' * ''[[ધ હિડન ફોર્ટ્રેસ]]'' * ''[[રેન]]'' * ''[[કેજમુશા]]'' * ''[[યોજીમ્બો]]'' * ''[[સનજયુરો]]'' '''બીજી ફિલ્મો ''' * ''[[સમુરાઇ ટ્રાયોલોજી]]'' - સ્ટાર્સ [[તોશીરો મીફુન]] * ''[[શોગુન]] '' * ''[[ટવીલાઈટ સમુરાઇ]]'' * ''[[વેન ધ લાસ્ટ સ્વોર્ડ ઈસ ડ્રાઉન]]'' * ''[[લોન વુલ્ફ એન્ડ કલબ ટીવી સીરીઝ]]'' * ''[[ધ સ્વોર્ડ ઓફ ધ ડૂમ]]'' * ''[[અરાગામી]]'' * ''[[સમુરાઇ ફિકશન]]'' * ''[[ધ લાસ્ટ સમુરાઇ]]'' * ''[[47 રોનીન]]'' * ''[[નીન્જા સ્ક્રોલ]]'' (એનીમેશન) * ''[[ધ હિડન બ્લેડ]]'' === સમુરાઇથી પ્રભાવિત === * ''[[Ghost Dog: The Way of the Samurai]]'' * ''[[રોનીન]]'' * ''[[ધ વે ઓફ ધ ગન]]'' * ''[[લે સામોરાઈ]]'' * ''[[સ્ટાર વોર્સ]] '' * ''[[સમુરાઇ જેક]]'' * ''[[સુમરાય સેન્ટાઈ શીન્કેન્ગર]]'' * ''[[એફ્રો સમુરાઇ]]'' * ''[[બ્લીચ]]'' * ''[[ધ લાસ્ટ સમુરાઇ]]'' * ''[[રુરોની કેન્શીન]]'' == આ પણ જોશો == {{wikisourcepar|The Precepts of Kato Kiyomasa}} {{wiktionary|samurai}} {{wiktionary|侍}} {{commonscat|Samurai}} * [[જાપાની સમૂહો]] * [[કેન્ડો]] * [[કીરી સ્યુટ ગોમેન]] * [[જાપાની યુદ્ધોની સૂચી]] * [[સમુરાઇની યાદી]] * [[લોન વુલ્ફ એન્ડ કબ]] * [[નીન્જા]] * [[ઓન્ના બુગેઈ-શા]] * [[પેચીન]] * [[સમુરાઇ સિનેમા]] * [[સૈવા ગેન્જી]] == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [https://web.archive.org/web/20201125084019/http://samurai-archives.com/ સમુરાઇ આર્કાઇવ્સ, જાપાનના ઇતિહાસનું પૃષ્ઠ ] * [http://www.sharpblades.net સમુરાઇ તલવાર અને સમુરાઇ સંસ્કૃતિ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428020237/http://www.sharpblades.net/ |date=2019-04-28 }} [[શ્રેણી:સમુરાઇ]] [[શ્રેણી:જાપાની યોદ્ધાઓ]] [[શ્રેણી:જાપાની શબ્દો અને વાક્યાંશો]] 74vwfvxeast5vnprvix96c57m6slbc9 0 25880 906697 904325 2026-11-01T21:03:53Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906697 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''ગેલેલિયો ગેલિલી''' (Italian pronunciation:ɡaliˈlɛːo ɡaliˈlɛi)(૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૫૬૪<ref name="birthdate">[[ગૅલિલિયો ગૅલિલિ#Reference-Drake-1978|Drake (1978, p. 1).]] The date of Galileo's birth is given according to the [[Julian calendar]], which was then in force throughout the whole of Christendom. In 1582 it was replaced in Italy and several other Catholic countries with the [[Gregorian calendar]]. Unless otherwise indicated, dates in this article are given according to the Gregorian calendar.</ref>&nbsp;– ૮ જાન્યુઆરી ૧૬૪૨),<ref name="McTutor"/><ref>{{ws|"[[s:Catholic Encyclopedia (1913)/Galileo Galilei|Galileo Galilei]]" in the 1913 ''Catholic Encyclopedia''}} by John Gerard. Retrieved 11 August 2007</ref> જે '''ગેલેલિયો''' ના નામે જાણીતો છે, એ એક [[ઈટાલી|ઈટાલીયન]] [[ભૌતિકશાસ્ત્રી]], [[ગણિતશાસ્ત્રી]], [[ખગોળશાસ્ત્રી]], અને [[તત્ત્વચિંતક]] હતો. તેણે [[વૈજ્ઞાનિક ક્રાન્તિ]]([[:en:Scientific Revolution|Scientific Revolution]])માં મોટો ભાગ ભજવ્યો હતો. તેણે ટેલિસ્કોપમાં સુધારા કર્યા અને તેના દ્વારા ખગોળીય અવલોકનો કરી [[કોપરનિકસ|કોપરનિકનીઝમ]]([[:en:Nicolaus Copernicus|Copernicanism]]) ને સમર્થન આપ્યું. ગેલેલિયો ને "ફાધર ઓફ મોર્ડન ઑબ્ઝર્વેશનલ એસ્ટ્રોનોમી([[:en:observational astronomy|observational astronomy]])",<ref>{{Cite document | title = A Short History of Science to the Nineteenth Century | first = Charles | last = Singer | year = 1941 | publisher = Clarendon Press | url = http://www.google.com.au/books?id=mPIgAAAAMAAJ&pgis=1 | postscript = <!--None--> }} (page 217)</ref> "ફાધર ઓફ મોર્ડન [[ભૌતિક શાસ્ત્ર|ફિઝિક્સ]]",<ref name="Einstein">{{cite book|last=Weidhorn|first=Manfred|title=The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History|url=https://archive.org/details/personofmillenni0000weid|year=2005|publisher=iUniverse|isbn=0-595-36877-8|pages=[https://archive.org/details/personofmillenni0000weid/page/155 155]}}</ref> "ફાધર ઓફ સાયન્સ",<ref name="Einstein" /> અને "ફાધર ઓફ મોર્ડન સાયન્સ"<ref name=finocchiaro2007>[[#Reference-Finocchiaro-2007|Finocchiaro (2007)]].</ref> કહેવાય છે. [[સ્ટીફન હોકિંગ]]([[:en:Stephen Hawking|Stephen Hawking]]) ના મત પ્રમાણે, "આધુનિક વિજ્ઞાનના જન્મ પાછળ ગેલેલિયો નો ફાળો સૌથી વિશેષ છે."<ref>''Galileo and the Birth of Modern Science'', by Stephen Hawking, American Heritage's Invention & Technology, Spring 2009, Vol. 24, No. 1, p. 36</ref> તેણે ઑબ્ઝર્વેશનલ એસ્ટ્રોનોમીમાં કરેલા પ્રદાનમાં [[શુક્ર]]ની કળાઓની પુષ્ટિ, [[ગુરુ]]ના ચાર મોટા ઉપગ્રહોની શોધ, અને સૂર્યકલંકોના અવલોકન અને વિશ્લેષણનો સમાવેશ થાય છે. ગેલેલિયોએ કાર્યોપયોગી વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી માં પણ ફાળો આપ્યો છે. તેણે હોકાયંત્રમાં સુધારા કર્યા અને અન્ય કેટલાક યંત્રો ની શોધ કરી. તેના જીવનકાળ દરમિયાન જ્યારે મોટા ભાગ ના લોકો પૃથ્વીકેન્દ્રીવાદ([[:en:geocentrism|geocentrism]])માં માનતા હતા ત્યારે ગેલેલિયો દ્વારા સૂર્યકેંદ્રીવાદ([[:en:heliocentrism|heliocentrism]]) ને ઉતેજન આપવું વિવાદાસ્પદ થયું હતું.<ref name="Isabelle Pantin 1999">Isabelle Pantin (1999), "New Philosophy and Old Prejudices: Aspects of the Reception of Copernicanism in a Divided Europe", Stud. Hist. Phil. Sci. 30: 237–262</ref> સ્ટેલર પેરેલાક્ષ([[:en:stellar parallax|stellar parallax]])ના પ્રત્યક્ષ પુરાવાના અભાવે ખગોળશાસ્ત્રીઓ પૃથ્વીકેન્દ્રીવાદ([[:en:geocentrism|geocentrism]])માં માનતા હતા, તેઓએ પણ ગેલેલિયોનો વિરોધ કર્યો.<ref name="Isabelle Pantin 1999"/> આ મામલાની તપાસ ૧૬૧૫ માં રોમન ઇંકવીઝીશન([[:en:Roman Inquisition|Roman Inquisition]]) દ્વારા કરવામાં આવી, તેઓએ તારણ આપ્યું કે સૂર્યકેંદ્રીવાદ એક શક્યતા છે ખરી પણ તે માન્ય સિદ્ધાંત નથી.<ref name="Isabelle Pantin 1999"/><ref name="contrary to scripture">[[#Reference-Sharratt-1994|Sharratt (1994, pp. 127–131)]], [[#Reference-McMullin-2005a|McMullin (2005a)]].</ref> ગેલેલિયોએ પોતાનો પક્ષ રજું કરતું પુસ્તક "ડાઈલોગ કન્સર્નિંગ ધ ટુ ચીફ વર્લ્ડ સિસ્ટમ([[:en:Dialogue Concerning the Two Chief World Systems|Dialogue Concerning the Two Chief World Systems]])" લખ્યું , તેના પરથી પોપ([[:en:Urban VIII|Urban VIII]])ના વિરોધનો ભાસ થતો હતો. આનાથી ગેલેલિયો અત્યાર સુધી તેનું સમર્થન કરનારા પાદરીઓથી અળખામણો થઈ ગયો.<ref name="Isabelle Pantin 1999"/> તેના વિરુદ્ધ ઇંકવીઝીશન દ્વારા ખટલો ચલાવવામાં આવ્યો. તેને પોતાની માન્યતા નું ખંડન કરવા માટે ફરજ પાડવામા આવી અને તેને જીવનપર્યંત નજરકેદમાં રાખવાની સજા થઈ.<ref>[http://books.google.com.au/books?id=ewKMpRsF4Y8C&pg=PA47 Finocchiaro (1997), p. 47].</ref><ref>[http://books.google.com.au/books?id=KBKSyHOLzZAC&pg=PA96 Hilliam (2005), p. 96].</ref> આ નજરકેદ દરમિયાન ગેલેલિયોએ પોતાની શ્રેષ્ઠ કૃતિ "ટુ ન્યુ સાયન્સીઝ([[:en:Two New Sciences|Two New Sciences]])"નીરચના કરી. આ ગ્રંથ તેના ચાળીસ વર્ષ પહેલા કરેલા કામ નો સારાંશ હતો.<ref name=JoCarney>{{cite book| first=Jo Eldridge |last=Carney |year=2000 |title=Renaissance and Reformation, 1500–1620: a| url=https://archive.org/details/renaissancerefor0000unse_t1p6 | publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-30574-9 }}</ref><ref name="Allan-Olney 1870">Allan-Olney (1870)</ref> == શરૂઆત નું જીવન == ગેલેલિઓનો જન્મ [[ઈટલી]] ના પીઝા શહેરમાં થયો હતો. તે પ્રખ્યાત લ્યૂટનિસ્ટ([[:en:lutenist|lutenist]]), સંગીત રચનાકાર અને સંગીત શાસ્ત્રના જાણકાર વિન્સેન્ઝો ગેલિલી([[:en:Vincenzo Galilei|Vincenzo Galilei]]) અને જુલિયા અમ્માંન્નાતી ના છ બાળક પૈકી એક હતો. આ છ માંથી ચાર જ બાળકો જીવતા રહ્યા હતા, જેમાંથી સૌથી નાના માઈકલએગ્નોલો([[:en:Michelagnolo Galilei|Michelagnolo]])એ લ્યૂટનિસ્ટ([[:en:lutenist|lutenist]]) અને સંગીત રચનાકાર તરીકે કાઠું કાઢ્યું હતું. ગેલેલિઓનું નામકરણ તેના ૧૪મી સદીમાં થઇ ગયેલા પૂર્વજ ગેલેલિઓ બોનૈઉતી પર થી કરવામાં આવ્યું હતું. ગેલેલિઓ બોનૈઉતી એ એક ચિકિત્સક, પ્રાધ્યાપક અને રાજકારણી હતા જે ફ્લોરેન્સ શહેરમાં રહેતા હતા. આજ સમય દરમિયાન પરિવારની અટક બોનૈઉતી થી ગેલિલી કરવામાં આવી. ગેલેલિઓ બોનૈઉતીને જે ચર્ચ ના કબરસ્તાનમાં દફનાવવામાં આવ્યા, તેજ કબરસ્તાનમાં ૨૦૦ વર્ષ પછી તેમના પ્રખ્યાત વંશજ ગેલેલિયો ગેલિલીને પણ દફનાવવામાં આવ્યા. [[ચિત્ર:Suor maria celeste.jpg|thumb|ગેલેલિઓની વહાલસોયી મોટી પુત્રી, વર્જીનીયા (સિસ્ટર મારિયા સેલેસ્ટે), જે પોતાના પિતાને સમર્પિત હતી. તેણીને તેના પિતાની કબર માં દફનાવવામાં આવી.]] આમતો ખરેખર ધાર્મિક રોમન કેથોલિક હોવા છતાં, <ref>[[#Reference-Sharratt-1994|Sharratt (1994, pp. 17, 213)]]</ref> ગેલેલિઓએ મરીના ગમ્બા સાથે ત્રણ અનૌરસ સંતાનો ને જન્મ આપ્યો. અનૌરસ જન્મને કારણે ગેલેલિઓ તેમની પુત્રીઓને પરણાવવા લાયક સમજતો નહોતો, આથી તેમનો એકમાત્ર સંમાનનીય વિકલ્પ ધાર્મિક જીવન હતો. બંને પુત્રીઓ ને સાન માટેઓ ની કોન્વેન્ટમાં મોકલી દેવામાં આવી, જ્યાં તેઓએ પોતાનું સમગ્ર જીવન પસાર કર્યું.<ref name="daughters unmarriageable">[[#Reference-Sobel-2000|Sobel (2000, p. 5)]] [http://www.galileosdaughter.com/firstchapter.shtml Chapter 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000510012932/http://www.galileosdaughter.com/firstchapter.shtml |date=2000-05-10 }} Retrieved on 26 August 2007. "But because he never married Virginia's mother, he deemed the girl herself unmarriageable. Soon after her 13th birthday, he placed her at the Convent of San Matteo in Arcetri."</ref> જયારે પુત્રને ગેલેલિઓએ કાયદેસર રીતે અપનાવી લીધો અને તેના લગ્ન કરવામાં આવ્યા.<ref>{{cite conference| last=Pedersen | first=O. | title=Galileo's Religion| booktitle=Proceedings of the Cracow Conference, The Galileo affair: A meeting of faith and science| publisher = Dordrecht, D. Reidel Publishing Co.| pages=75–102 | date=24–27 May 1984 | location=Cracow| bibcode=1985gamf.conf...75P}}</ref> == Notes == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{sisterlinks|s=Author:Galileo Galilei}} * [http://beinecke.library.yale.edu/exhibitions/starrymessenger/ Starry Messenger: Observing the Heavens in the Age of Galileo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614033450/http://beinecke.library.yale.edu/exhibitions/starrymessenger/ |date=2010-06-14 }} an exhibition at the [http://www.library.yale.edu/beinecke/index.html Beinecke Rare Book and Manuscript Library at Yale University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118113045/http://www.library.yale.edu/beinecke/index.html |date=2012-01-18 }} * [http://www.museogalileo.it/en/index.html Museo Galileo - Florence, Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702052237/http://www.museogalileo.it/en/index.html |date=2014-07-02 }} * [https://web.archive.org/web/20150708072723/http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=134975 Galileo's math genealogy] * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/PictDisplay/Galileo.html Portraits of Galileo] * [http://asv.vatican.va/en/stud/download/CAV_21.htm Original documents on the trial of Galileo Galilei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080329172508/http://asv.vatican.va/en/stud/download/CAV_21.htm |date=2008-03-29 }} in the [[Vatican Secret Archives]] * [https://web.archive.org/web/20071209222631/http://www.catholic.net/rcc/Periodicals/Issues/GalileoAffair.html Galileo Affair catholic.net] * [http://galileo.rice.edu/ The Galileo Project] at [[Rice University]] * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/galileo/ PBS Nova Online: ''Galileo's Battle for the Heavens''] * [http://www.pbs.org/400years/ PBS documentary: ''400 Years of the Telescope''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530051811/https://www.pbs.org/retired-site/ |date=2020-05-30 }} * [http://plato.stanford.edu/entries/galileo/ Stanford Encyclopedia of Philosophy entry on Galileo] * [http://www.galilean-library.org/ The Galilean Library], educational site. * [http://www.catholicleague.org/research/galileo.html ''Galileo and the Catholic Church''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412153623/http://www.catholicleague.org/research/galileo.html |date=2008-04-12 }} article at Catholic League * {{imdb title|id=0956139|title=Animated Hero Classics: Galileo (1997)}} * [http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Galileo_Prototype/MAIN.HTM Electronic representation of Galilei's notes on motion (MS. 72)] * Galileo's 1590 ''De Motu'' translation [http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/content/scientific_revolution/galileo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091128183313/http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/content/scientific_revolution/galileo/ |date=2009-11-28 }} * [http://www.intratext.com/Catalogo/Autori/AUT158.HTM Works by Galileo Galilei]: text with concordances and frequencies. * [http://www.pacifier.com/~tpope/ CCD Images through a Galilean Telescope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209065733/http://www.pacifier.com/~tpope/ |date=2009-02-09 }} Modern recreation of what Galileo might have seen * Galilei, Galileo. [http://www.rarebookroom.org/Control/galgal/index.html ''Le Operazioni del Compasso Geometrico et Militare''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229003143/http://www.rarebookroom.org/Control/galgal/index.html |date=2008-12-29 }} 1610 Rome. From [[Rare Book Room]]. Scanned first edition. * Galilei, Galileo. [http://www.rarebookroom.org/Control/galsol/index.html ''Istoria e Dimostrazioni Intorno Alle Macchie Solar''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229003148/http://www.rarebookroom.org/Control/galsol/index.html |date=2008-12-29 }} 1613 Rome. From [[Rare Book Room]]. Scanned first edition. * Linda Hall Library features a [http://contentdm.lindahall.org/u?/classics,5292 first edition of ''Sidereus Nuncius Magna''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209103144/http://contentdm.lindahall.org/u%3F/classics,5292 |date=2019-12-09 }} as well as a [http://contentdm.lindahall.org/u?/classics,426 pirated edition from the same year] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209103145/http://contentdm.lindahall.org/u%3F/classics,426 |date=2019-12-09 }}, both fully digitized. * [http://www.youtube.com/watch?v=5C5_dOEyAfk&feature=related Feather & Hammer Drop on Moon] [[શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક]] 920jg7sbz3ohx5xbdp5bymuij7536nt 0 26179 906679 905798 2026-11-01T18:58:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906679 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ડિસેમ્બર ૨૦૧૨}} [[ચિત્ર:NPT Participation.svg|right|300px|thumb|અણુ અપ્રસાર સંધિમાં ભાગીદારી (તાઇવાન) (ભારત, ઇઝરાયેલ, પાકિસ્તાન)]] '''અણુશસ્રોના અપ્રસાર પરની સંધિ''' '''અણુ અપ્રસાર સંધિ''' કે ('''એનપીટી''' કે '''એનએનપીટી''' ) તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ [[સંધિ]]નો હેતુ વિશ્વમાં વિનાશક [[અણુશસ્ર]]નો [[પ્રસાર]]ને મર્યાદિત કરવાનો છે. આ સંધિ પાંચ માર્ચ, 1970ના રોજ અમલમાં આવી હતી અને અત્યારે જગતના [[189 રાષ્ટ્ર]] તેના સભ્યો છે. તેમાંથી પાંચ રાષ્ટ્રને અણુશસ્ત્ર રાષ્ટ્રની માન્યતા આપવામાં આવી છેઃ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]], [[રશિયા]], [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]], [[ફ્રાન્સ]] અને [[ચીન]], જેઓ [[સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ]]ના પાંચ [[કાયમી સભ્યો]] પણ છે. આ સંધિ ન ધરાવતા ચાર રાષ્ટ્ર અણુશસ્રો ધરાવે છે અથવા તેઓ આ પ્રકારનો શસ્રસરંજામ ધરાવતા હોવાનું મનાય છેઃ [[ભારત]], [[પાકિસ્તાન]] અને [[ઉત્તર કોરિયા]]એ જાહેરમાં અણુશસ્રોનું પરિક્ષણ કર્યું છે અને તેમની પાસે આ પ્રકારના શસ્ત્રો હોવાની જાહેરાત પણ કરી છે જ્યારે [[ઇઝરાયેલ]]ની તેની [[પોતાની અણુશસ્ર કાર્યક્રમ]] સંબંધિત નીતિ [[અસ્પષ્ટ]] છે. [[ઉત્તર કોરિયા]]એ સંધિની સંમતિ આપી હતી, પછી તેનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું અને છેવટે વર્ષ 2003માં તેમાંથી પીછેહટ કરી હતી. આ સંધિની દરખાસ્ત [[આયર્લેન્ડ]] અને [[ફિનલેન્ડ]]એ મૂકી હતી અને તેમણે જ તેના પર સૌપ્રથમ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. એનપીટી પ્રસ્તાવના અને 11 ધારા ધરાવે છે. એનપીટીમાં કોઈ પણ જગ્યાએ તેના "આધારસ્તંભ"ની વિભાવના વ્યક્ત કરવામાં નથી તેમ છતાં કેટલીક વખત આ સંધિનું અર્થઘટન ''ત્રણ આધારસ્તંભ'' ધરાવતી વ્યવસ્થા તરીકે કરવામાં આવે છે, જેમની વચ્ચે સંતુલન છેઃ<br /> # ''[[અપ્રસાર]]'' , # ''[[નિઃશસ્રીકરણ]]'' , અને # ''[[અણુ ટેકનોલોજીના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગનો અધિકાર]]'' .<ref>રાજદૂત [[સુદજાદનાન પાર્નોહાદિનિન્ગ્રાત]], 26 એપ્રિલ, 2004, [[સંયુક્ત રાષ્ટ્ર]], ન્યુયોર્ક, [http://www.indonesiamission-ny.org/issuebaru/Events/opening_npt.htm અણુશસ્ત્રોના અણુ-અપ્રસાર પર સંધિના સભ્ય રાષ્ટ્રોની વર્ષ 2005ની સમીક્ષા પરિષદ માટે પૂર્વતૈયારી સમિતિનું ત્રીજું સત્ર], [[અમેરિકા]]માં [[ઇન્ડોનેશિયા ગણતંત્ર]]નું [[કાયમી અભિયાન]] (indonesiamission-ny.org) </ref> અણુશસ્રોના અપ્રસારની સંધિના સભ્યો રાષ્ટ્રોની સમીક્ષા પરિષદની બેઠકોમાં દર પાંચ વર્ષે આ સંધિની સમીક્ષા હાથ ધરવામાં આવે છે. ઉપરાંત વચગાળના વર્ષોમાં સમીક્ષા પરિષદ માટેની પ્રાથમિક તૈયારી કરનાર સમિતિના સત્રો યોજાય છે. તેની સાથેસાથે દુનિયામાં અનેક જગ્યાએ સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ, નિષ્ણાતોના જૂથો, માર્ગદર્શકો અને બિનસરકારી સંગઠનો દ્વારા વિવિધ કાર્યક્રમો યોજાય છે, જે પ્રાથમિક તૈયારી કરનાર સમિતિને અહેવાલો સુપ્રત કરે છે અને ભલામણ કરે છે.<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે, [http://www.icnnd.org આઇસીએનએનડી રીપોર્ટ], [http://www.npsglobal.org/eng/index.php/events-mainmenu-35/recent-events/international-seminar-2009-the-future-of-the-npt.html આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદઃ એનપીટીનું ભવિષ્ય]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} અને [http://www.carnegieendowment.org/events/nppcon2009/ કાર્નેગી એન્ડોમેન્ટ પરિષદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110117182440/http://www.carnegieendowment.org/events/nppcon2009/ |date=2011-01-17 }}ની વેબસાઇટ્સ.</ref> શરૂઆતમાં આ સંધિનો સમયગાળો 25 વર્ષ મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યો હોવા છતાં સભ્ય રાષ્ટ્રોએ કોઈ પણ પ્રકારની શરતો વિના 11 મે, 1995ના રોજ [[ન્યુયોર્ક સિટી]]માં યોજાયેલી સમીક્ષા પરિષદ દરમિયાન તેને સર્વનામુતે અનિશ્ચિત સમયગાળા સુધી લંબાવવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. તાજેતરમાં મે, 2010માં [[સમીક્ષા પરિષદ]] યોજાઈ હતી.<ref>[http://www.un.org/en/conf/npt/2010/ અણુશસ્ત્રોના અપ્રસાર પર સંધિ (એનપીટી)ના સભ્ય રાષ્ટ્રોની વર્ષ 2010ની સમીક્ષા પરિષદ], મે 3-28, 2010.</ref> == સંધિના "આધારસ્તંભો" == સામાન્ય રીતે એનપીટીના ત્રણ "આધારસ્તંભ" છેઃ અપ્રસાર, નિઃશસ્રીકરણ અને શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ.<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે, કેનેડાની સરકારની એનપીટી વેબસાઇટ [http://www.international.gc.ca/arms-armes/nuclear-nucleaire/npt-tnp.aspx અણુ અપ્રસાર સંધિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727020349/http://www.international.gc.ca/arms-armes/nuclear-nucleaire/npt-tnp.aspx |date=2014-07-27 }}.</ref> આ "આધારસ્તંભો"ની વિભાવના પર કેટલાંક લોકો પ્રશ્ન ઉઠાવે છે, જેઓ માને છે કે આ સંધિનો આશય તેના નામ પ્રમાણે મુખ્યત્વે અપ્રસારનો છે. તેમની મુખ્ય ચિંતા એ છે કે "ત્રણ આધારસ્તંભ"ની ભાષા ગેરમાર્ગે દોરે છે, જે ત્રણે પરિબળો એકસમાન મહત્વ ધરાવતું હોવાનું સૂચવે છે.<ref>બુશ વહીવટીતંત્ર કે સરકારના અંત સમયે એનપીટીમાં અમેરિકાના પ્રતિનિધિ ક્રિસ્ટોફર ફોર્ડે આ અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો હતો. જુઓ "[https://web.archive.org/web/20080110144743/http://www.state.gov/t/isn/rls/rm/98382.htm અત્યાર સુધીની 2010 સમીક્ષા ચક્રઃ અમેરિકામાંથી એક અભિપ્રાય]," જે 20 ડીસેમ્બર, 2007ના રોજ બ્રિટનના વિલ્ટન પાર્કમાં રજૂ થયો હતો.</ref> === પહેલો આધારસ્તંભઃ અપ્રસાર === એનપીટી દ્વારા પાંચ રાષ્ટ્રને અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્ર(એનડબલ્યુએસ)નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છેઃ [[ચીન]] (1992માં જોડયું), [[ફ્રાન્સ]] (1992), [[સોવિયત યુનિયન]] (1968, કરારનામું અને અત્યારે [[રશિયન સંઘ]] દ્વારા તેનું પાલન), [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] (1968) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] (1968) (સંધિના [[સ્થાપક સભ્યો]]માં અમેરિકા, બ્રિટન અને સોવિયત મહાસંઘ જ એવા રાષ્ટ્ર છે જેઓ ખુલ્લેઆમ આ પ્રકારના શસ્રો ધરાવે છે, જે 1970માં અમલમાં આવી હતી.) આ પાંચ રાષ્ટ્રો [[સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ]]ના પાંચ કાયમી સભ્યો પણ છે. આ પાંચ એનડબલ્યુએસ કોઈ પણ બિનઆણ્વિક શસ્ર રાષ્ટ્ર (એનએનડબલ્યુએસ)ને "અણુશસ્રો કે અન્ય [[અણુ વિસ્ફોટક]] સાધનસામગ્રીઓ" ટ્રાન્સફર ન કરવા અને તેઓ અણુશસ્રો હસ્તગત કરી શકે તે માટે "કોઈ પણ પ્રકારની સહાય, પ્રોત્સાહન" ન આપવા સંમત થયા છે. (ધારા એક) એનપીટીના એનએનડબલ્યુએસ પક્ષો પણ "અણુશસ્રોના ઉત્પાદનમાં કોઈ પણ પ્રકારની સહાય ન મેળવવા કે ન માંગવા" અથવા અણુશસ્રો "પ્રાપ્ત કરવા", "ઉત્પાદન" કે "હસ્તગત" ન કરવા સંમત થયા છે. (ધારા બે) એનએનડબલ્યુએસ પક્ષો પણ '''[[આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સી]]''' (આઇએઇએ)ની સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો સ્વીકાર કરવા સંમત થયા છે, જેમાં તેમણે ખાતરી આપી છે કે તેઓ અણુશસ્રો કે [[અણુ વિસ્ફોટક]] સાધનસામગ્રીના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગમાંથી પ્રાપ્ત અણુ ઊર્જાનો દૂરપયોગ નહીં કરે (ધારા ત્રણ). પાંચ એનડબલ્યુએસ પક્ષોએ બાંહેધરી આપી છે કે તેઓ અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રો સાથે જોડાણમાં પરંપરાગત હુમલામાં કે પરમાણુ આક્રમણના જવાબમાં એનએનડબલ્યુએસ પક્ષો સામે અણુશસ્રોનો ઉપયોગ નહીં કરે. જોકે આ પ્રકારની બાહેંધરીને સંધિમાં ઔપાચારિક રીતે સામેલ કરવામાં આવી નથી અને તેની ચોક્કસ માહિતી સમયે-સમયે બદલાય છે. અમેરિકાએ વર્ષ 1959થી 1991 સુધી એનએનડબલ્યુએસ ઉત્તર કોરિયાને લક્ષ્યાંક કરતાં અણુશસ્ત્રો ગોઠવી પણ દીધા હતા. બ્રિટનના ભૂતપૂર્વ [[સંરક્ષણ પ્રધાન]] [[જ્યોફ હૂને]] "[[બદમાશ રાષ્ટ્રો]]" દ્વારા અપરંપરાગત હુમલાના જવાબમાં દેશના અણુશસ્રોનો ઉપયોગ કરવાની શક્યતા દર્શાવી છે.<ref>20 માર્ચ, 2002ના રોજ બીબીસીનો લેખ [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/1883258.stm 'અણુશસ્ત્રોના ઉપયોગ માટે બ્રિટન તૈયાર']</ref> જાન્યુઆરી, 2006માં [[ફ્રાંસ]]ના રાષ્ટ્રપતિ [[જેકસ શિરાક]]એ સૂચવ્યું હતું કે ફ્રાંસ પર રાષ્ટ્ર-પ્રાયોજક હુમલો થશે તેઓ "બદમાશ રાષ્ટ્રોના" શક્તિ કેન્દ્રોનો નાશ કરવાના આશય સાથે નાના પાયે અણુ હુમલો કરી શકે છે.<ref>19 જાન્યુઆરી, 2006ના રોજ બીબીસીનો લેખ [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4627862.stm ફ્રાન્સ'અણુશસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરશે']</ref><ref>20 જાન્યુઆરી, 2006ના રોજ વોશિંગ્ટન પોસ્ટનો લેખ, [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/19/AR2006011903311.html શિરાકઃ આતંકવાદને અણુ હુમલા વડે જવાબ આપવો શક્ય છે]</ref> === બીજો આધારસ્તંભઃ નિઃશસ્રીકરણ === એનપીટીના આમુખમાં જે ભાષાનો ઉપયોગ થયો છે તેમાં સભ્ય રાષ્ટ્રોએ આંતરરાષ્ટ્રીય ઘર્ષણ હળવું કરવાની અને પારસ્પરિક વિશ્વાસ વધારવાની ભાવના વ્યક્ત કરી છે, જેના પગલે એક દિવસ વિશ્વમાં અણુશસ્રોનું ઉત્પાદન સ્થગિત થાય તેવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થાય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સામાન્ય અને સંપૂર્ણ નિઃશસ્ત્રીકરણનો ઉદ્દેશ હાંસલ થઈ શકે. ખાસ કરીને સભ્ય રાષ્ટ્રો અણુશસ્રોમાંથી છૂટકારો મેળવી શકે. એનપીટીના છઠ્ઠી કલમમાં અણુશસ્રોની નાબૂદી અને સંપૂર્ણ નિઃશસ્રીકરણની દિશામાં પગલાં લેવાનું કહેવાયું છે, પણ તેમાં જે શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે અને જે દલીલ કરવામાં આવી છે તે અસ્પષ્ટ છે અને સભ્ય રાષ્ટ્રોની ગૂંચવણમાં વધારો થાય છે. તેમાં કહેવાયું છે કે "સામાન્ય અને સંપૂર્ણ નિઃશસ્રીકરણની સમજૂતી પર અને અણુશસ્રો મેળવવાની સ્પર્ધાનો અંત ઝડપથી આવે તે માટે જરૂરી પગલાં લેવા સંધિમાં જોડાયેલા તમામ સભ્ય રાષ્ટ્રો શક્ય તેટલી વહેલી તકે વિશ્વાસયુક્ત વાતાવરણમાં વાટાઘાટ હાથ ધરશે."<ref>[http://disarmament.un.org/wmd/npt/npttext.html એનપીટી પૃષ્ઠભૂમિ]</ref> આ અર્થઘટન હેઠળ, છઠ્ઠી કલમ તમામ સભ્ય રાષ્ટ્રોને ફરજિયાત નિઃશસ્રીકરણ કરવા કે આ પ્રકારની સંધિ કરવા ફરજ પાડતી નથી. તેના બદલે તેમાં ફક્ત વિશ્વાસયુક્ત વાતાવરણમાં વાટાઘાટ કરવાનું સૂચન કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.acronym.org.uk/docs/0502/doc13.htm |title=એનપીટીની છઠ્ઠી કલમ સાથે અમેરિકાની માન્યતા |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615183227/http://www.acronym.org.uk/docs/0502/doc13.htm |url-status=dead }}</ref> બીજી તરફ કેટલાંક રાષ્ટ્રોની સરકારો, ખાસ કરીને [[બિનજોડાણવાદી અભિયાન]] (નામ) સાથે જોડાયેલા બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રો છઠ્ઠી કલમને અસ્પષ્ટ હોવાનું અર્થઘટન કરે છે. તેમના મત મુજબ, આ કલમ એનપીટીએ માન્યતા આપેલા આણ્વિક રાષ્ટ્રોને તેમની રીતે અણુશસ્રોનો નાશ કરવાની ઔપચારિક જવાબદારી સૂચવે છે. તેમની દલીલ છે કે આ રાષ્ટ્રો તેમની જવાબદારી નિભાવવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યાં છે. નિઃશસ્રીકરણ પરની પરિષદમાં હાજરી આપનાર કેટલાંક રાષ્ટ્રોના પ્રતિનિધિમંડળોએ સંપૂર્ણ અને વૈશ્વિક નિઃશસ્રીકરણની દરખાસ્ત રજૂ કરી છે, પણ આ દરખાસ્તોમાંથી કોઈ પણ પ્રકારની નિઃશસ્રીકરણ સંધિ થઈ શકી નથી.{{Citation needed|date=November 2008}} એનપીટીની માન્યતા ધરાવતા અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રોના ટીકાકારોની દલીલ એવી છે કે એનપીટીની માન્યતા ધરાવતા અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રો નિઃશસ્ત્રીકરણ કરવામાં નિષ્ફળ ગયા હોવાથી આ સંધિનો ઉદ્દેશ માર્યો ગયો છે અને તેના પગલે, ખાસ કરીને [[શીત યુદ્ધ]] પછીના સમયગાળામાં એનપીટી સાથે જોડાયેલાં કેટલાંક બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોમાં નારાજગી વધી છે. આ ટીકાકારો ઉમેરે છે કે, આ પ્રકારની નિષ્ફળતા બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોને એનપીટીમાંથી ખસી જવા માટેનું અને પોતાની રીતે અણુ શસ્રો વિકસાવવાનું વાજબી કારણ પૂરું પાડે છે. અન્ય વિશ્લેષકો સૂચવે છે કે અણુશસ્રોના પ્રસાર અને નિઃશસ્રીકરણ વચ્ચેનો સંબંધ અન્ય એક રીતે કામ કરે છે. દાખલા તરીકે, ઉત્તર કોરિયા અને ઇરાનમાં અણુશસ્રોના પ્રસારને રોકવામાં સાંપડેલી નિષ્ફળતાને પગલે નિઃશસ્રીકરણની સંભવિતતતા પર ગંભીર પ્રશ્નાર્થ ઊભો કરી દેશે.{{Citation needed|date=November 2008}} આ દલીલ મુજબ, જ્યાં સુધી અન્ય રાષ્ટ્રો અણુશસ્રો મેળવશે નહીં કે વિકસાવશે નહીં તેવી ખાતરી સંપૂર્ણપણે ન થાય ત્યાં સુધી એક પણ અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્ર તેમના અણુશસ્રોને દૂર નહીં કરે. કેટલાંક વિશ્લેષકો તો એવું પણ સૂચવે છે કે હજારો શસ્ત્રોનો નાશ કરવાનું નેતૃત્વ ધરાવતી અને વિતરણ વ્યવસ્થા<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે, [https://web.archive.org/web/20070413212545/http://www.state.gov/t/isn/rls/other/81946.htm નિઃશસ્ત્રીકરણ, અમેરિકા અને એનપીટી], ક્રિસ્ટોફર ફોર્ડ, અણુ અપ્રસાર માટે અમેરિકાના વિશેષ પ્રતિનિધિ, જેમણે 17 માર્ચ, 2007ના રોજ ફ્રાન્સના એન્નેસી ખાતે "2010 માટે તૈયારીઃ યોગ્ય પ્રક્રિયા મેળવવી" પર યોજાયેલી પરિષદમાં આપેલું પ્રવચન; [http://geneva.usmission.gov/CD/updates/0430USstatementNPT.html અણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ પ્રગતિ અને શીતયુદ્ધ પછીની દુનિયાના પડકારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515200154/http://geneva.usmission.gov/CD/updates/0430USstatementNPT.html |date=2008-05-15 }}, 30 એપ્રિલ, 2008ના રોજ જીનીવામાં આયોજીત 2010 એનપીટી સમીક્ષા પરિષદ માટે પૂર્વતૈયારી સમિતિના બીજા સત્રમાં અમેરિકાનું નિવેદન</ref> કરતી વિશ્વની મહાસત્તાઓ દ્વારા નિઃશસ્રીકરણની દિશામાં પગલું લેવાશે તો નાના શસ્રના વ્યૂહાત્મક મૂલ્યમાં વધારો થવાથી અણુશસ્રો ધરાવવાનું આકર્ષણ વધી શકે છે. અમેરિકાના એક અધિકારી અને એનપીટી નિષ્ણાતે વર્ષ 2007માં ચેતવણી આપી હતી કે એક તર્ક સૂચવે છે કે "અણુશસ્રોની સંખ્યામાં ઘટાડો થશે તેમ લશ્કરી સત્તાના સાધન તરીકે અણુશસ્રની 'આંશિક ઉપયોગિતા'માં વધારો થશે. એટલું જ નહીં ચરમસીમાએ તો એકથી બે અણુશસ્રોનો વ્યૂહાત્મક ઉપયોગ પણ મોટા પાયે નુકસાનકારક પુરવાર થશે."<ref>[http://merln.ndu.edu/archivepdf/wmd/State/92733.pdf 31 ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ જાપાનના નાગાસાકીમાં નિઃશસ્ત્રીકરણ અને અપ્રસારના મુદ્દા પર પરિષદમાં અણુ અપ્રસાર માટે અમેરિકાના વિશેષ પ્રતિનિધિ ક્રિસ્ટોફર ફોર્ડનું "આવતીકાલની દુનિયામાં નિઃશસ્ત્રીકરણ અને બિનઆણ્વિક સ્થિરતા" પર ટીપ્પણી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612183441/http://merln.ndu.edu/archivepdf/wmd/State/92733.pdf |date=2010-06-12 }}.</ref> === ત્રીજો આધારસ્તંભઃ અણુ ઊર્જાનો શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ === {{Refimprovesect|date=March 2008}} આ સંધિનો ત્રીજો આધારસ્તંભ એનપીટીના સભ્ય રાષ્ટ્રોને નાગરિક પરમાણુ ઊર્જાના કાર્યક્રમો વિકસાવવા અણુ ટેકનોલોજી અને સાધનસામગ્રીના હસ્તાંતરણ માટેની મંજૂરી આપે છે, પણ તેની સાથે એક શરત જોડાયેલી છે. જે રાષ્ટ્રો પરમાણુ કાર્યક્રમોનો ઉપયોગ અણુશસ્ત્રોના ઉપયોગ માટે કરતાં નથી તેવું પ્રસ્થાપિત કરતાં રહેશે ત્યાં સુધી જ એનપીટીના સભ્ય રાષ્ટ્રો તેમને અણુ ટેકનોલોજી પૂરી પાડી શકશે. [[અણુ ઊર્જા]] કાર્યક્રમો ધરાવતા બહુ ઓછાં રાષ્ટ્રોએ અણુ ઊર્જાનો ઉપયોગ ન કરવાની તૈયારી દાખવી છે ત્યારે એનપીટીની છઠ્ઠી કલમ હેઠળ ત્રીજો આધારસ્તંભ અન્ય રાષ્ટ્રોને અણુ ઊર્જાનો ઉપયોગ ચાલુ રાખવાની લીલી ઝંડી પણ આપે છે, પણ તેની શરતો હેઠળ અણુશસ્ત્રો વિકસાવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. આ સંધિ સાર્વભૌમિક રાષ્ટ્રોને શાંતિપૂર્ણ હેતુ માટે અણુ ઊર્જાના ઉપયોગના અબાધિત અધિકારની માન્યતા આપે છે, પણ એનપીટી રાષ્ટ્રો માટે પહેલી અને બીજી કલમ સાથે તેનો ઉપયોગ કરવામાં કેટલીક મર્યાદા નિશ્ચિત કરે છે (સંધિના પહેલા આધારસ્તંભની રચના કરતી અણુ અપ્રસારની મૂળભૂત જવાબદારી). વ્યાવસાયિક રીતે લોકપ્રિય [[લાઇટ વોટર રીએક્ટર]] [[ન્યુક્લીઅર પાવર સ્ટેશન]]માં ઇંધણ તરીકે ગુણવત્તાયુક્ત યુરેનિયમ ફ્યુઅલનો ઉપયોગ થતો હોવાથી અણુ ઊર્જાનું ઉત્પાદન કરવા માગતા રાષ્ટ્રોને સ્થાનિક સ્તરે યુરેનિયમના સ્રોતનો ઉપયોગ વધારવો પડે અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી તેની ખરીદી કરવી પડે. [[આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સી]]ના ડિરેક્ટર જનરલ [[મોહમ્મદ અલબરદાઈ]]એ યુરેનિયમના સંવર્ધનના વ્યાપ અને પુનઃપ્રક્રિયાની ક્ષમતાને અણુ અપ્રસાર સંધિની [[સૌથી મોટી નબળાઈ]] ગણાવી છે. વર્ષ 2007 સુધી 13 રાષ્ટ્રો પાસે યુરેનિયમનું સંવર્ધન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Transcripts/2007/ft190207.html|date=19 February 2007|title=Director General's Interview on Iran and DPRK|author=Daniel Dombey|publisher=[[Financial Times]]|access-date=2006-05-04}}</ref> દેશના અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાના પ્રયાસ માટે લાંબા સમયથી અણુકેન્દ્રીય વિભાજનક્ષમતાની ઉપલબ્ધતા મોટા અવરોધ સમાન ગણાય છે એટલે વર્ષ 2004માં અમેરિકાની નીતિમાં તેના પર ભાર મૂકવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી જેથી યુરેનિયમનના સંવર્ધનનો વધારે વ્યાપ અટકાવી શકાય અને પ્લુટોનિયમની પુનઃપ્રક્રિયા અટકાવી (એટલે કે "ઇએનઆર" ટેકનોલોજી)શકાય.<ref>11 ફેબ્રુઆરી, 2004ના રોજ રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ વિશ્વવિદ્યાલય ખાતે રાષ્ટ્રપ્રમુખ બુશ દ્વારા ટીપ્પણી જુઓ, http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2004/02/20040211-4.html પર ઉપલબ્ધ (ઇએનઆર ટેકનોલોજીના પ્રસારને અટકાવવા જાહેર થયેલી પહેલ)</ref> એવો ડર પ્રવર્તે છે કે ઇએનઆર ક્ષમતા ધરાવતા દેશો હકીકતમાં આ ક્ષમતાનો ઉપયોગ માંગને આધારે શસ્ત્રો માટે અણુકેન્દ્રીય વિભાજનક્ષમતા ધરાવતી સામગ્રીનું ઉત્પાદન કરવા માટે કરશે એટલે તેમને "વાસ્તવિક" અણુ શસ્ત્રોના કાર્યક્રમ મળશે. એનપીટીના સભ્ય રાષ્ટ્રો અમુક મર્યાદામાં ઇએનઆર ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવાનો અધિકાર ધરાવે છે તેમ છતાં તેમાં અણુશસ્ત્રોના પ્રસારની ચિંતા રહેલી છે, એટલે આ બાબત નીતિમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે અને સંધિની છઠ્ઠી કલમ અને તેનો પહેલી, બીજી અને ત્રીજી કલમ સાથેનો સંબંધના અર્થઘટનની કાયદાકીય ચર્ચા જન્માવે છે. જે રાષ્ટ્રોએ બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રો તરીકે અને સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે તેમણે અણુશાસ્ત્રોનું નિર્માણ નહીં કરવાનો રેકર્ડ જાળવી રાખવો પડે છે. જોકે [[ઇરાક]]એ એનપીટીના સુરક્ષાના ધારાધોરણો અને સંધિના નીતિનિયમોનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાનું આઇએઇએએ દર્શાવ્યું હતું અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પરિષદે તેની પુષ્ટિ કરી હતી. [[ઉત્તર કોરિયા]]એ એનપીટીના માન્ય માપદંડોનું ક્યારેય પાલન કર્યું નહોતું <ref>http://www.iaea.org/NewsCenter/Focus/IaeaDprk/dprk.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607003906/http://www.iaea.org/NewsCenter/Focus/IaeaDprk/dprk.pdf |date=2007-06-07 }} and http://www.iaea.org/NewsCenter/MediaAdvisory/2003/med-advise_048.shtml</ref>અને અવારનવાર ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાના ખુલાસા થયા છે. પાછળથી તે એનપીટીમાંથી ખસી ગયું હતું અને અણુ શસ્ત્રોનું પરિક્ષણ અનેક વખત કર્યું હતું. [[ઇરાન]]એ એનપીટી સંધિનું પાલન કર્યું નહોતું અને તેના માન્ય માપદંડોનું અવારનવાર ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાની વાતો બહાર આવી હતી. તેને અવારનવાર યુરેનિયમના ઉપયોગની સ્પષ્ટતા કરવાનું અને તેના પરમાણુ પ્લાન્ટનું પરિક્ષણ કરવા દેવાનું કહેવાયું હતું છતાં તેણે એક પણ વખત હકારાત્મક પ્રતિસાદ આપ્યો નહોતો અને યુરેનિયમના સંવર્ધનની સ્પષ્ટતા કરી નહોતી. આ કારણે એનપીટીના સભ્ય રાષ્ટ્રોને અસાધારણ રીતે સર્વાનુમતિના અભાવે પણ એવો નિર્ણય લેવાની ફરજ પડી હતી કે ઇરાનને અનેક વખત સમય આપવા છતાં તે તેના પરમાણુ કાર્યક્રમની સ્પષ્ટતા કરવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યું છે.<ref name="IAEA-GOV/2003/75">{{citation|url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2003/gov2003-75.pdf |access-date=2007-10-25|title=Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran|date=10 November 2003|id=GOV/2003/75|publisher=IAEA |format=PDF}}</ref><ref name="IAEA-GOV/2005/77">{{citation|url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2005/gov2005-77.pdf |access-date=2007-10-25|title=Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran|date=24 September 2005|id=GOV/2005/77|publisher=IAEA |format=PDF}}</ref> [[લિબયા]] ડીસેમ્બર, 2003માં એનપીટીમાંથી ખસી ગયું હતું પણ તે અગાઉ તેણે રહસ્યમય હેતુઓ સાથે અણુશસ્ત્રો મેળવ્યાં હતાં. વર્ષ 1991માં રોમાનિયાએ અગાઉના શાસન દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી અણુ પ્રવૃત્તિઓ જાહેર કરી હતી અને આઇએઇએએ તેને સંધિનું ઉલ્લંઘન ગણાવી સુરક્ષા પરિષદને માહિતગાર કરી હતી. કેટલાંક વિસ્તારોમાં હકીકત એ છે કે તમામ પડોશી રાષ્ટ્રો જુદી જુદી માત્રામાં પોતપોતાની રીતે અણુશસ્ત્રો ઘટાડવા સ્વતંત્ર છે હકીકત એ છે કે કેટલાંક વિસ્તારોમાં તમામ પડોશી રાષ્ટ્રો અણુશસ્ત્રો ઘટાડવાની ખરાઈ કરવા સ્વતંત્ર છે અને જો કોઈ રાષ્ટ્રો દબાણની લાગણી અનુભવતા હોય તો આ પ્રકારના શસ્ત્રો તેમની રીતે વિકસાવી રહ્યાં છે. એટલું જ નહીં પડોશી રાષ્ટ્રો શાંતિપૂર્ણ અને નાગરિક ઊર્જાના ઉદ્દેશ સાથે અણુ ઊર્જા કાર્યક્રમો ચલાવતાં હોવાની જાણકારી હોવા છતાં અન્ય શંકાને કારણે તેઓ આવું કરે છે. તેમાં સંધિ ડીઝાઇન તરીકે કામ કરે છે. વર્ષ 2004માં [[આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સી]] (આઇએઇએ)ના તત્કાલિન ડિરેક્ટર જનરલ [[મોહમ્મદ અલબરદાઈ]]એ કહ્યું હતું કે કેટલાંક અંદાજ મુજબ 35થી 40 રાષ્ટ્રો અણુશસ્રો વિકસાવવાની માહિતીથી પરિચિત છે.<ref>{{citation|url=http://www.unidir.org/pdf/articles/pdf-art2185.pdf|format=PDF|title=Preserving the Non-Proliferation Treaty|author=Mohamed ElBaradei|publisher=Disarmament Forum|year=2004|access-date=2007-11-17|archivedate=2007-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071127093014/http://www.unidir.org/pdf/articles/pdf-art2185.pdf}}</ref> == મહત્વપૂર્ણ કલમો == કલમ એકઃ<ref name="NPT">{{Cite web |url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf |title=અણુ અપ્રસાર સંધિ (પીડીએફ)- આઇએઇએ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2007-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf |url-status=dead }}</ref> દરેક અણુશસ્ત્ર સંપન્ન રાષ્ટ્ર (એનડબલ્યુએસ) કોઈ પણ અન્ય રાષ્ટ્રને અણુશસ્ત્રો કે અણુવિસ્ફોટ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર નહીં કરે અને એક પણ બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રને આ પ્રકારના શસ્ત્રો કે સાધનો મેળવવામાં કે વિકસાવવામાં સહાય નહીં કરે. કલમ બેઃ દરેક બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્ર કોઈ પણ પ્રકારના સ્રોતનો ઉપયોગ કરીને અણુશસ્ત્રો કે અણુવિસ્ફોટક સાધનો મેળવશે નહીં, આ પ્રકારના શસ્ત્રો કે સાધનસામગ્રી મેળવશે નહીં કે તેનું ઉત્પાદન નહીં કરે અને તેના ઉત્પાદન માટે કોઈ પણ પ્રકારની સહાય મેળવશે નહીં. કલમ ત્રણઃ દરેક બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોએ અણુસામગ્રીનો ઉપયોગ તમામ પ્રકારની શાંતિપૂર્ણ આણ્વિક પ્રવૃત્તિઓ માટે થશે તેવી ખાતરી આઇએઇએ સાથેના કરારમાં આપી છે. એટલું જ નહીં તેઓ આ પ્રકારની સામગ્રીનો ઉપયોગ અણુશસ્ત્રોનું કે અન્ય અણુવિસ્ફોટક સામગ્રીનું ઉત્પાદન કરવા માટે નહીં કરે. કલમ ચારઃ 1. આ સંધિ કોઈ પણ રાષ્ટ્રના અણુઊર્જાનો શાંતિપૂર્ણ હેતુ માટે ઉપયોગ કરવાના સાર્વભૌમિક અધિકાર પર અસર કરતો નથી તેવું અર્થઘટન ન થઈ શકે. આ સંધિની પહેલી અને બીજી કલમ તેમને અણુઊર્જાનો રચનાત્મક ઉપયોગ કરવા માટે કોઈ પણ પ્રકારની મર્યાદા મૂકતી નથી. કોઈ પણ રાષ્ટ્ર શાંતિપૂર્ણ હેતુ માટે અણુઊર્જાનો ઉપયોગ, સંશોધન અને ઉત્પાદન કરી શકે છે. 2. સંધિમાં જોડાયેલા તમામ રાષ્ટ્રો અણુઊર્જાના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ માટે વૈજ્ઞાનિક અને ટેકનોલોજિકલ માહિતી, સામગ્રીઓ અને સાધનોની શક્ય તેટલી આદાનપ્રદાન કરી શકે છે. એટલું જ નહીં શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે અણુઊર્જાના વધુ વિકાસ માટે સભ્ય રાષ્ટ્રો સંયુક્તપણે કે એકલા હાથે આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો કે અન્ય રાષ્ટ્રોને, ખાસ કરીને બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોને મદદ કરી શકશે. તેમાં દુનિયાના વિકાસશીલ વિસ્તારોની જરૂરિયાતો ધ્યાન પર લેવાશે. કલમ છઃ રાષ્ટ્રો શક્ય તેટલી વહેલી તકે અણુશસ્ત્રોની સ્પર્ધાનો અંત લાવવા અને અણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ સંબંધિત અસરકારક પગલાં લેવા તેમજ કડક અને અસરકારક આંતરરાષ્ટ્રીય નિયંત્રણ હેઠળ "સામાન્ય અને સંપૂર્ણ નિઃશસ્ત્રીકરણ પરની સંધિ તરફ વિશ્વાસયુક્ત વાતાવરણમાં વાટાઘાટ હાથ ધરશે." કલમ દસઃ કોઈ પણ રાષ્ટ્ર ત્રણ મહિનાની નોટિસ આપીને સંધિમાંથી ખસી જવાનો અધિકાર ધરાવે છે. તે સંધિનો સમયગાળો પણ પ્રસ્થાપિત કરે છે (1995માં વિસ્તરણની પહેલ કરવા અગાઉ 25 વર્ષ). == ઇતિહાસ == {{See also|Nuclear proliferation}} અત્યારે અનેક રાષ્ટ્રો અણુશસ્ત્રો ધરાવે છે એટલે એનપીટીનો આશય કે હાર્દ આ વિનાશક શસ્ત્રોથી દુનિયાની સુરક્ષા કરવાનો છે. [[શીત યુદ્ધ]]ના કારણે [[અમેરિકા]] અને [[સોવિયત યુનિયન]] વચ્ચે ફેલાયેલી કડવાશનો અંત આવી ગયો છે તેને તે માન્યતા આપે છે. અણુશસ્ત્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રોની સંખ્યા વધવાથી તમામ લોકોની સુરક્ષામાં ઘટાડો થશે, ખોટી ગણતરીના કારણે અનેકગણું જોખમ વધશે, અકસ્માતોમાં વધશે, અણુશસ્ત્રોનો ગેરકાયદેસર ઉપયોગ વધશે, આંતરરાષ્ટ્રીય ઘર્ષણ વધવાથી અણુસંઘર્ષ થશે એનપીટી પ્રક્રિયા વર્ષ 1958માં આયર્લેન્ડના વિદેશ મંત્રી [[]]ફ્રેન્ક આઇકીને શરૂ કરી હતી. વર્ષ 1968માં તેને હસ્તાક્ષર માટે ખુલ્લી મૂકાઈ હતી અને તેના પર પ્રથમ હસ્તાક્ષર કરનાર રાષ્ટ્ર ફિનલેન્ડ હતું. 1992 સુધીમાં તત્કાલિન પાંચ અણુ મહાસત્તાઓ તેમાં જોડાઈ ગઈ હતી અને વર્ષ 1995માં આ સંધિને લંબાવવામાં આવી હતી (અને વર્ષ 1996માં [[કોમ્પ્રીહેન્સિવ ટેસ્ટ બાન ટ્રેટી]] દ્વારા અનુસરવામાં આવી હતી). કેટલાંક એનપીટી રાષ્ટ્રોએ અણુશસ્ત્રો કે અણુશસ્ત્ર કાર્યક્રમોને ત્યાગ કર્યો છે. [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]એ 1970ના દાયકામાં ઇઝરાયેલની મદદથી અણુશસ્ત્ર વિકસાવવાનો કાર્યક્રમ [[હાથ ધર્યો હોવાનો]] અને 1979માં [[એટલાન્ટિક]] મહાસાગરમાં એક અણુ પરિક્ષણ હાથ ધર્યુ હોવાનો આરોપ મૂકાય છે, પણ તે પછી તેણે અણુ કાર્યક્રમ સાથે છેડો ફાડવાની જાહેરાત કરી હતી અને તેના નાના [[શસ્ત્રગાર]]નો નાશ કર્યા પછી 1991માં આ સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. અગાઉ સોવિયત ગણતંત્ર સાથે જોડાયેલા રાષ્ટ્રોએ સોવિયત સંઘ પાસેથી પ્રાપ્ત કરેલા અણુશસ્ત્રોનો નાશ કર્યો છે અથવા રશિયાને ટ્રાન્સફર કરી દીધા છે. === અમેરિકા-નાટો (NATO) અણુશસ્ત્રોની વહેંચણી === [[ચિત્ર:nwfz.svg|thumb|250px|[37][38][39][40] ]] {{Main|Nuclear sharing}} જે સમયે સંધિ પર વાટાઘાટ ચાલતી હતી ત્યારે [[નાટો]]ના સભ્ય રાષ્ટ્રો [[અણુશસ્ત્રો વહેંચણી]]ની ગુપ્ત સમજૂતીઓ કરતાં હતાં, જેમાં [[અમેરિકા]] નાટોના અન્ય સભ્ય રાષ્ટ્રોને અણુશસ્ત્રો પૂરાં પાડવાનું હતું અને તેમના વતી તેનો સંગ્રહ કરવાનું હતું. કેટલાંક લોકોની દલીલ છે કે આ સમજૂતીઓ એનપીટી સંધિઓની પહેલી અને બીજી કલમનું ઉલ્લંઘન છે અને અણુશસ્ત્રોનો પ્રસાર છે. તેની સામે વળતી દલીલ એવી છે કે નાટોના સભ્ય રાષ્ટ્રોની અંદર સંગ્રહિત શસ્ત્રો પર અમેરિકાનું નિયંત્રણ હતું અને જ્યાં સુધી યુદ્ધમાં જવાનો નિર્ણય લેવાય નહીં ત્યાં સુધી શસ્ત્રોના હસ્તાંતરણ કે તેના પર નિયંત્રણનો આશય નહોતો અને તેના પર એનપીટી સંધિનું નિયંત્રણ હતું નહીં એટલે તેના ઉલ્લંઘનનો સવાલ જ નહોતો. આ સમજૂતીઓ [[સોવિયત યુનિયન]] સહિત કેટલાંક રાષ્ટ્રો સમક્ષ જાહેર કરવામાં આવી હતી, પણ 1968માં આ સંધિમાં જોડાયેલા મોટા ભાગના રાષ્ટ્રો આ સમજૂતી અને તેના અર્થઘટનથી તે સમયે અપરિચિત હતાં.<ref name="is_it_legal">ઓટફ્રાઇડ નેસ્સોર, ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર એનર્જી એન્ડ એન્વાયર્નમેન્ટલ રીસર્ચ, સાયન્સ ફોર ડેમોક્રેટિક એક્શન વોલ્યુમ 9 નંબર 3, મે 2001, [http://www.ieer.org/sdafiles/vol_9/9-3/nato.html નાટોમાં અણુ વહેંચણીઃ તે કાયેદસર છે?]</ref> 2005 સુધી એક અંદાજ મુજબ નાટો સમજૂતી હેઠળ [[બેલ્જિયમ]], [[જર્મની]], [[ઇટાલી]], [[નેધરલેન્ડ્સ]] અને [[તુર્કી]]ને ઉપયોગ માટે [[અમેરિકા]] પાસે હજુ પણ 180 જેટલાં વ્યૂહાત્મક [[બી61 અણુબોંબ]] પૂરાં પાડે છે.<ref name="nrdc eur">હાન્સ એમ ક્રિષ્ટેન્સેન, નેશનલ રીસોર્સીસ ડીફેન્સ કાઉન્સિલ, ફેબ્રુઆરી, 2005, [http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro.pdf યુરોપમાં અમેરિકાના અણુશસ્ત્રોઃ શીતયુદ્ધ પછી યુદ્ધ નીતિ, દબાણના સ્તરો અને યુદ્ધ આયોજનની એક સમીક્ષા]</ref> અનેક રાષ્ટ્રો અને [[બિનજોડાણવાદી અભિયાન]] હવે સંધિની પહેલી અને બીજી કલમના ઉલ્લંઘનની દલીલ કરે છે અને આ સમજૂતીઓ તોડી નાંખવા રાજદ્વારી દબાણ કરે છે. તેઓ એ મુદ્દા પર ધ્યાન દોરે છે કે બિનઆણ્વિક નાટો રાષ્ટ્રોના પાઇલોટ્સ અને અન્ય કર્મચારી અમેરિકાના અણુબોંબનું સંચાલન કરવાની અને ડિલીવરી કરવાની પ્રેક્ટિસ કરે છે અને બિનઅમેરિકી યુદ્ધ હવાઈજહાજો અમેરિકાના અણુબોંબ પહોંચાડવાનું સ્વીકારે છે, જેમાં અણુશસ્ત્રોની કેટલીક ટેકનિકલ માહિતી ટ્રાન્સફર ચોક્કસ થાય. નાટોનું માનવું છે કે "યુદ્ધ અટકાવવામાં અણુ સત્તાઓ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવાનું ચાલુ રાખશે, પણ તેમની ભૂમિકા હવે રાજકીય રીતે વધારે પડતી આધારભૂત છે."<ref>નાટો (nato.int), [http://www.nato.int/issues/nuclear/sec-environment.htm નવા સુરક્ષા વાતાવરણમાં નાટોના અણુ પરિબળો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040702001907/http://www.nato.int/issues/nuclear/sec-environment.htm |date=2004-07-02 }}</ref> નાટોના અધિકારીઓ એવું પણ જણાવે છે કે અમેરિકાએ એક પણ અણુશસ્ત્ર અમેરિકાનું નિયંત્રણ ન હોય તેવા રાષ્ટ્રને આપ્યું નથી, એટલે સંધિની પહેલી અને બીજી કલમનું ઉલ્લંઘન થતું નથી. અમેરિકાની અણુ વહેંચણી નીતિઓ મૂળે અણુશસ્ત્રોના પ્રસારને અટકાવવામાં મદદરૂપ થાય તે રીતે બનાવવામાં આવી હતી. તે સમયે તત્કાલિન પશ્ચિમ જર્મનીને સ્વતંત્રપણે અણુશસ્ત્રો ન વિકસાવવા સમજાવવામાં આવ્યું હતું અને વોરસો સંધિમાં જોડાયેલા રાષ્ટ્રો સાથે યુદ્ધની સ્થિતિનું નિર્માણ થાય તો તેવા સંજોગોમાં તે સ્વબચાવમાં અમેરિકાના અણુશસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરી શકવા સમક્ષ હશે તેવી ખાતરી તેને આપવામાં આવી હતી. (જોકે સંપૂર્ણ યુદ્ધની સ્થિતિનું નિર્માણ ન થાય ત્યાં સુધી શસ્ત્રો અમેરિકાના હાથમાં "સુરક્ષિત" રહેશે.) તેની પાછળનો મુદ્દો વિવિધ રાષ્ટ્રોને તેમની રીતે અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાના કાર્યક્રમો હાથ ધરતાં અટકાવવાનો હતો. આ આશય પાર પાડવા માટે એવી ખાતરી આપવામાં આવી હતી કે નાટોના સભ્ય રાષ્ટ્રો પ્રસારનો માર્ગ નહીં પસંદ કરે.<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે, યુ એસ ડિરેક્ટર ઓફ સેન્ટ્રલ ઇન્ટલિજન્સ, લાઇકલીહૂડ એન્ડ કોન્સીક્વન્સીસ ઓફ એ પ્રોલિફેરેશન ઓફ ન્યુક્લીઅર વેપન્સ સીસ્ટમ્સ, ડીક્લાસિફાઇડ યુએસ નેશનલ ઇન્ટેલિજન્સી એસ્ટિમેટ, એનઆઇઈ 4-63 (28 જૂન, 1963), પેજ 17 પર, પેરાગ્રાપ 40.</ref> (સોવિયન યુનિયન અને તેના સાથીદાર રાષ્ટ્રો સામે સંરક્ષણ થઈ શકશે તેવી ખાતરી પશ્ચિમ જર્મન (રાજધાની બોન)ના અધિકારીઓને નહીં થાય તો પશ્ચિમ જર્મનીએ અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાની ક્ષમતા ધરાવવાની સંભવિતતા ધરાવતા રાષ્ટ્ર તરીકે કેટલાંક વર્ષ રહેશે તેના અંદાજ વિશે અમેરિકાના જાસૂસી ખાતમાં ચર્ચા થતી હતી.<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે અમેરિકની કેન્દ્રીય જાસૂસીતંત્રના ડિરેક્ટર, રાષ્ટ્રીય જાસૂસી અંદાજ પરિશિષ્ટ નંબર 100-2-58: ચોથા રાષ્ટ્રો દ્વારા અણુ ક્ષમતાનો વિકાસઃ શક્યતા અને પરિણામો, અમેરિકન રાષ્ટ્રીય જાસૂસી અંદાજનું વર્ગીકરણ રદ કરવું, એનઆઇઈ 100-2-58 (પહેલી જુલાઈ, 1958), પેજ ચાર, ફકરાં 18-19;અમેરિકની કેન્દ્રીય જાસૂસીતંત્રના ડિરેક્ટર, વધુ રાષ્ટ્રો દ્વારા અણુ ક્ષમતાના વિકાસની શક્યતા અને પરિણામો, અમેરિકન રાષ્ટ્રીય જાસૂસી અંદાજનું વર્ગીકરણ રદ કરવું, એનઆઇઈ 100-4-6- (20 સપ્ટેમ્બર, 1960), પેજ 2, ફકરાં ચાર અને પેજ 8, ફકરો 27 અને 29.</ref>) === ભારત, ઇઝરાયેલ અને પાકિસ્તાન === {{See also|India and weapons of mass destruction|Israel and weapons of mass destruction|Pakistan and weapons of mass destruction}} [[ભારત]], [[ઇઝરાયેલ]] અને [[પાકિસ્તાન]]-આ ત્રણ રાષ્ટ્રોએ [[સંધિ પર હસ્તાક્ષર]] કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે. ભારત અને પાકિસ્તાન અણુસત્તા છે જ્યારે ઇઝરાયેલએ લાંબા સમયથી જાણીજોઈને આ મુદ્દે [[ઇરાદાપૂર્વક અસ્પષ્ટ નીતિ]] જાળવી રાખી છે ([[અણુશસ્ત્રો ધરાવતા રાષ્ટ્રોની યાદી જુઓ]]). આ રાષ્ટ્રોની દલીલ છે કે એનપીટીના કારણે અણુશક્તિ ધરાવતા બહુ ઓછા રાષ્ટ્રોના એક જૂથની અને તેની સાથેસાથે 1967 અગાઉ અણુ પરિક્ષણ ન કર્યા હોય તેવા બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોના એક જૂથની રચના કરી છે. એટલું જ નહીં બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોને કાયદેસર રીતે અણુશસ્ત્રો ન વિકસાવવાની શરત લાદે છે. આ પ્રકારના ભેદભાવને વાજબી ઠેરવી શકે તેવા [[સૈદ્ધાંતિક]] આધારની સમજણ સંધિમાં ક્યારેય આપવામાં આવી નથી. ભારત અને પાકિસ્તાને અણુશસ્ત્રો ધરાવવાની જાહેરાત કરી છે અને અણુવિસ્ફોટોનું પરિક્ષણ કર્યું હતું. ભારતે [[આ પ્રકારનો અણુધડાકો]] 1974માં અને 1998માં અણુ પરિક્ષણ કર્યું હતું, જેના જવાબમાં પાકિસ્તાને 1998માં [[અન્ય પરમાણુ પરિક્ષણ]] કર્યું હતું. ભારત પાસે 150 કરતાં વધારે અણુશસ્ત્રો માટે પૂરતી વિસ્ફોટક સામગ્રી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.carnegieendowment.org/files/atomsforwarfinal4.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2012-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302195918/http://www.carnegieendowment.org/files/atomsforwarfinal4.pdf |url-status=dead }}</ref> જ્યારે પાકિસ્તાન પાસે 80થી 120 અણુશસ્ત્રો માટેનો સ્ફોટક જથ્થો છે તેવું તેના વ્યૂહાત્મક લશ્કરી વિભાગના ભૂતપૂર્વ વડાએ જણાવ્યું હતું.<ref>[http://www.dawn.com/2007/12/03/top7.htm પાકિસ્તાન અણુશસ્ત્રો પર અમેરિકાની યુદ્ધની રમતની ‘નકારાત્મક’ અસર-ડૉન-ટોપ સ્ટોરીઝ; ત્રીજી ડીસેમ્બર, 2007]</ref> અણુ શસ્ત્રોને [[પહેલો ઉપયોગ નહીં કરવાની નીતિ (નો ફર્સ્ટ યુઝ)]] ધરાવતા કેટલાંક રાષ્ટ્રોમાંનું એક રાષ્ટ્ર ભારત છે. તેણે વચન આપ્યું છે કે વિરોધી રાષ્ટ્ર અણુશસ્ત્રનો ઉપયોગ નહીં કરે ત્યાં સુધી તે આ પ્રકારના શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરવાની પહેલ નહીં કરે.<ref>http://www.indianembassy.org/policy/CTBT/nuclear_doctrine_aug_17_1999.html</ref> એનપીટી પર હસ્તાક્ષર નહીં કરવાનું અને અણુશસ્ત્રો ધરાવવાનું કારણ જણાવતાં ભારતે કહ્યું હતું કે પડોશી રાષ્ટ્ર ચીન અણુશસ્ત્રો ધરાવે છે.<ref>http://www.undemocracy.com/meeting/A-52-PV.67#pg015-bk01{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ભારતના વિદેશ મંત્રી પ્રણવ મુખર્જીએ વર્ષ 2007માં ટોક્યોની મુલાકાત દરમિયાન કહ્યું હતું કેઃ "ભારત એનપીટી પર હસ્તાક્ષર કરતું નથી તો તેનો અર્થ એ નથી કે તે અણુ અપ્રસાર માટે પ્રતિબદ્ધ નથી, પણ તેનું કારણ એ છે કે અમે એનપીટીને ખામીયુક્ત સંધિ ગણીએ છીએ અને તે સાર્વત્રિક, ભેદભાવ વિનાની અને માવજતની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતી નથી."<ref>{{Cite web |url=http://www.whereincity.com/news/3/15197 |title=એનપીટીની દોષ સુધારવા જાપાનના સમર્થન માટે ભારતની માગણી |access-date=2010-08-18 |archive-date=2012-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112151514/http://www.whereincity.com/news/3/15197 |url-status=dead }}</ref> ચીન અને ભારત વચ્ચે સરહદને લઈને લાંબા સમયથી વિવાદ ચાલે છે. આ મામલે બંને વચ્ચે વર્ષ 1962માં યુદ્ધ પણ થયું હતું. લીક થયેલી જાસૂસી માહિતી મુજબ, ઇઝરાયેલ વર્ષ 1958થી [[નેગેવ]]માં સ્થિત તેની [[ડિમોના]] સાઇટ ખાતે અણુશસ્ત્રો વિકસાવી રહ્યું છે અને ડેવિડ અલબ્રાઇટ જેવા અનેક અપ્રસાર વિશ્લેષકોનો અંદાજ છે કે ઇઝરાયેલે ડિમોનાથી પુનઃપ્રક્રિયા પામેલા પ્લુટોનિયમનો ઉપયોગ કરીને 100થી 200 અણુશસ્ત્રોનો જથ્થો ઊભો કર્યો હશે. ઇઝરાયેલ સરકારે ક્યારયે અણુશસ્ત્રો હોવાનો ક્યારેય સ્વીકાર કર્યો નથી કે ક્યારેય ઇનકાર કર્યો નથી. જોકે ઇઝરાયેલના નીચલી કક્ષાના અણુ ટેકનિશ્યન [[મોર્ડેચાઈ વાનુનુ]]એ વર્ષ 1986માં [[બ્રિટિશ]] ''[[સન્ડે ટાઇમ્સ]]'' માં અણુ કાર્યક્રમ વિશે ઘટસ્ફોટ કર્યા પછી ઇઝરાયેલ પાસે અણુશસ્ત્રો છે કે નહીં તે [[ઓપન સીક્રેટ]] જેવી વાત છે. આ ઘટસ્ફોટ પછી વાનુનુને ઝડપી લેવામાં આવ્યો હતો અને દેશદ્રોહના આરોપસર સજા કરવામાં આવી હતી. માર્ચ, 2006ની શરૂઆતમાં ભારત અને [[અમેરિકા]]એ બંને દેશોમાં ટીકાનો સામનો કરવાની સાથે એક સમજૂતીને અંતિમ ઓપ આપ્યો હતો, જે ભારતને અમેરિકાની નાગરિક પરમાણુ ટેકનોલોજી પૂરી પાડે છે. આ સમજૂતી હેઠળ ભારતે તેના 22માંથી 14 અણુ ઊર્જામથકો નાગરિક ઉપયોગ માટે વર્ગીકૃત કરવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે અને તેને [[આઇએઇએ]]ના નિરીક્ષણ હેઠળ મૂકવાની પણ તૈયારી દાખવી છે. [[આઇએઇએ]]ના તત્કાલિન ડિરક્ટર જનરલ [[મોહમ્મદ અલબરદાઈ]]એ આ સમજૂતીની આવકારી હતી અને "અપ્રસાર સંધિમાં ભારતને મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર રાષ્ટ્ર" ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://merln.ndu.edu/archivepdf/iran/State/66861.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326021423/http://merln.ndu.edu/archivepdf/iran/State/66861.pdf |url-status=dead }}</ref> ડીસેમ્બર, 2006માં [[અમેરિકન કોંગ્રેસ]]એ [[અમેરિકા-ભારત શાંતિયુક્ત અણુ ઊર્જા સહકાર ધારા]]ને મંજૂરી આપી હતી જેને તે વર્ષની શરૂઆતમાં રાષ્ટ્રપ્રમુખ બુશના ભારતપ્રવાસ દરમિયાન ઓપ અપાયો હતો. આ ખરડો કાયદો ભારતને નાગરિક પરમાણુ સાધનસામગ્રી ટ્રાન્સફર કરવાની લીલી ઝંડી આપે છે. ભારત અણુ અપ્રસાર સંધિમાં સામેલ ન હોવા છતાં અમેરિકાએ તેના સ્વચ્છ અપ્રસાર રેકર્ડના આધારે અને ભારતમાં ઝડપથી વધતાં ઔદ્યોગિકરણ અને અબજ કરતાં વધારે વસતીની ઊર્જાની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને આ સમજૂતીને મંજૂરી આપી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5geN2RWjoN4oJhPibc7rhkyxMXfzg |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-28 |archive-date=2009-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091228032712/http://afp.google.com/article/ALeqM5geN2RWjoN4oJhPibc7rhkyxMXfzg |url-status=dead }}</ref> પહેલી ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ [[આઇએઇએ]]એ ભારતીય સેફગાર્ડસ સમજૂતીને મંજૂરી આપી હતી<ref>[http://www.iaea.org/NewsCenter/News/2008/board010808.html ભારતીય સુરક્ષા માપદંડ સમજૂતીને આઇએઇએ બોર્ડની મંજૂરી]</ref> અને છઠ્ઠી સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ ઓસ્ટ્રિયાના વિયેનામાં [[ન્યુક્લીઅર સપ્લાયર્સ ગ્રૂપ]] (એનએસજી)ની બેઠકમાં ભારતે મંજૂરી આપી હતી. ઓસ્ટ્રિયા, આયર્લેન્ડ અને ન્યુઝીલેન્ડ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી ચિંતા દૂર થયા પછી આ સંધિને સર્વાનુમતે મંજૂર કરવામાં આવી હતી અને એક અસામાન્ય કદમ ઉઠાવીને એનપીટી અને [[કોમ્પ્રીહેન્સિવ ટેસ્ટ બાન ટ્રેટી]] (સીટીબીટી) પર હસ્તાક્ષર ન કરનાર રાષ્ટ્રને છૂટછાટ આપવામાં આવી હતી.<ref name="NSG CLEARS NUCLEAR WAIVER FOR INDIA">{{cite news|url=http://www.ibnlive.com/news/nsg-clears-nuclear-waiver-for-india/73011-3.html?from=rssfeed|title=NSG CLEARS NUCLEAR WAIVER FOR INDIA|date=September 6, 2008|publisher=CNN-IBN|access-date=2008-09-06|archive-date=2008-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912234107/http://www.ibnlive.com/news/nsg-clears-nuclear-waiver-for-india/73011-3.html?from=rssfeed|url-status=dead}}</ref><ref name="INDIA JOINS NUCLEAR CLUB, GETS NSG WAIVER">{{cite news|url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080064332|title=INDIA JOINS NUCLEAR CLUB, GETS NSG WAIVER|date=September 6, 2008|publisher=NDTV.com|access-date=2008-09-06|archive-date=2008-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080908231453/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080064332|url-status=dead}}</ref> ભારત અન્ય ઇચ્છિત રાષ્ટ્રો સાથે અણુ વેપાર હાથ ધરી શકશે.<ref>{{cite news| url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/09/11/AR2008091103099.html | work=The Washington Post | title=Yes for an Answer | date=2008-09-12 | access-date=2010-05-20}}</ref> અમેરિકાની કોંગ્રેસે આ સમજૂતીને મંજૂરી આપી દીધી છે અને આઠ ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ તેના રાષ્ટ્રપ્રમુખે હસ્તાક્ષર પણ કરી નાંખ્યા છે.<ref>[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2008/10/20081008-4.html રાષ્ટ્રપ્રમુખ બુશના એચ આર 7081 પર હસ્તાક્ષર, અમેરિકા-ભારત અણુ સહકાર મંજૂરી અને અપ્રસાર વિસ્તરણ ધારો]</ref> એનએસજીની વર્તમાન માર્ગદર્શિકા તમામ મુખ્ય સપ્લાયર્સ દ્વારા પાકિસ્તાન અને ઇઝરાયેલને અણુ નિકાસની સંભાવનાને નકારી કાઢે છે, કારણ કે બંનેમાંથી એક પણ રાષ્ટ્રએ આઇએઇએના સુરક્ષા માપદંડોનું સંપૂર્ણ પાલન કરવાની જવાબદારી સ્વીકારી નથી (એટલે કે તેમની તમામ અમુ પ્રવૃત્તિઓના સુરક્ષા ધારાધોરણો). પાકિસ્તાન દ્વારા આ જ પ્રકારની સમજૂતી કરવાના પ્રયાસને અમેરિકા અને એનએસજીના અન્ય સભ્યોએ નિષ્ફળ બનાવી દીધો છે. આ માટેનું કારણ સમજાવતા જણાવવામાં આવ્યું છે કે ભારત જેટલી ઊર્જાની પાકિસ્તાનને જરૂર નથી તેમજ ગેરકાયેદસર રીતે અણુશસ્ત્રોનો પ્રસાર કરવામાં પાકિસ્તાનના ટ્રેક રેકર્ડને લીધે પણ નજીકના ભવિષ્યમાં આ પ્રકારના કોઈ પણ અણુ સોદાને અવકાશ નથી.<ref>[http://news.bbc.co.uk/go/em/fr/-/2/hi/south_asia/4764826.stm બીબીસી (bbc.co.uk), બીજી માર્ચ, 2006, અમેરિકા અને ભારત વચ્ચે અણુ સમજૂતીને મંજૂરી]</ref> 18 સપ્ટેમ્બર, 2009ના રોજ [[આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સી]]ની સામાન્ય પરિષદમાં ઇઝરાયેલને તેના અણુ ઊર્જા મથકો અને પરમાણુ પ્લાન્ટ આઇએઇએના નિરીક્ષણ માટે ખુલ્લા મૂકવાની અને "ઇઝરાયેલની અણુ ક્ષમતા" પર ઠરાવના ભાગરૂપે અપ્રસાર સંધિનો સ્વીકાર કરવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી. આ ઠરાવ 49વિરૂદ્ધ 45ની પાતળી બહુમતી સાથે પસાર થયો હતો, જેમાં 16 રાષ્ટ્રના પ્રતિનિધિ ગેરહાજર રહ્યાં હતાં. ઇઝરાયેલના મુખ્ય પ્રતિનિધિએ જણાવ્યું હતું કે "ઇઝરાયેલ આ ઠરાવને કોઈ પણ રીતે સાથસહકાર નહીં આપે."<ref>http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/09/2009918173136830771.html</ref> === ઉત્તર કોરિયા === {{See also|North Korea and weapons of mass destruction|2006 North Korean nuclear test|Six-party talks}} [[ઉત્તર કોરિયા]]એ 12 ડીસેમ્બર, 1985ના રોજ સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, પણ અમેરિકાએ તેના પર ગેરકાયદેસર રીતે [[યુરેનિયમ સંવર્ધન]] કરી અણુશસ્ત્ર કાર્યક્રમ શરૂ કરવાનો આરોપ મૂકતાં 10 જાન્યુઆરી, 2003ના રોજ સંધિમાંથી ખસી જવાની નોટિસ આપી હતી. ત્યારબાદ અમેરિકાએ [[સમજૂતીના ધારાધોરણો]]<ref>{{Cite web |url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc457.pdf |title=માન્યતાપ્રાપ્ત માળખાનો મુસદ્દો |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604091657/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc457.pdf |url-status=dead }}</ref> મુજબ [[ઇંધણ ઓઇલ]]ના જહાજોને અટકાવી દીધા હતા. આ સમજૂતીનો ઠરાવ વર્ષ 1994માં બહાર પડ્યો હતો<ref>કોરિયન ન્યૂસ સર્વિસ, ટોક્યો (kcna.co.jp), 10 જાન્યુઆરી, 2003, [http://www.kcna.co.jp/item/2003/200301/news01/11.htm#1 એનપીટીમાંથી ખસી જવાના મુદ્દે ડીપીઆરકે સરકારનું નિવેદન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090920185607/http://www.kcna.co.jp/item/2003/200301/news01/11.htm#1 |date=2009-09-20 }}</ref>. 10 એપ્રિલ, 2003ના રોજ ઉત્તર કોરિયા એનપીટીમાંથી ખસી જનાર પહેલું રાષ્ટ્ર બન્યું હતું.<ref>ન્યુક્લીઅર એજ પીસ ફાઉન્ડેશન (wagingpeace.org), 10 એપ્રિલ, 2003, [http://www.wagingpeace.org/articles/2003/04/10_chaffee_korea-npt.htm એનપીટીમાં સત્તાવાર રીતે ઉત્તર કોરિયાનું ખસી જવું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060412044216/http://www.wagingpeace.org/articles/2003/04/10_chaffee_korea-npt.htm |date=2006-04-12 }}</ref> આ અગાઉ પણ તેણે 12 માર્ચ, 1993ના રોજ સંધિમાંથી ખસી જવાની જાહેરાત કરી હતી, પણ તેનો અમલ થાય એ અગાઉ આ નોટિસ રદ કરવામાં આવી હતી.<ref>આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સી (iaea.org), મે 2003, [http://www.iaea.org/NewsCenter/Focus/IaeaDprk/fact_sheet_may2003.shtml ડીપીઆરકે અણુ સુરક્ષા માપદંડો પરની હકીકત]</ref> 10 ફેબ્રુઆરી, 2005ના રોજ ઉત્તર કોરિયાએ જાહેરાત કરી હતી કે તે અણુશસ્ત્રો ધરાવે છે અને આ મુદ્દે રાજકીય ઉકેલ લાવવા ચીન દ્વારા આયોજિત [[છ પક્ષીય વાટાઘાટ]]માંથી ખસી જાય છે. આ મુદ્દે ઉત્તર કોરિયાના વિદેશ મંત્રીએ એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે "અમે અણુ અપ્રસાર સંધિમાંથી ખસી જવાનું મક્કમ કદમ ઉઠાવ્યું છે અને ડીપીઆરકે (ડેમોક્રેટિક પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ કોરિયા)ને એકલા પાડી દેવાની અને દબાવવાની બુશ વહીવટીતંત્રની ભવિષ્યની નીતિઓ સામે સ્વરક્ષણ માટે અણુશસ્ત્રોનું ઉત્પાદન કરીએ છીએ."<ref>કોરિયન ન્યૂસ સર્વિસ, ટોક્યો (kcna.co.jp), ફેબ્રુઆરી, 2005, [http://www.kcna.co.jp/item/2005/200502/news02/11.htm#1 અનિશ્ચિત ગાળા માટે છ-પક્ષીય વાટાઘાટમાં ભાગીદારી રદ કરવા પર પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કરતાં ડીપીઆરકેના વિદેશમંત્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531175657/http://kcna.co.jp/item/2005/200502/news02/11.htm#1 |date=2009-05-31 }}</ref> છ પક્ષીય વાટાઘાટા જુલાઈ, 2005માં ફરી શરૂ થઈ હતી. 19 સપ્ટેમ્બર, 2005ના રોજ ઉત્તર કોરિયાએ જાહેરાત કરી હતી કે તે અગાઉના સમજૂતી પર સહમત થશે. આ સમજૂતી હેઠળ, ઉત્તર કોરિયા તેના તમામ અણુશસ્ત્રો અને અણુ ઉત્પાદન સુવિધાઓનો નાશ કરશે, એનપીટીમાં ફરી જોડાશે અને આઇએઇએના નિરક્ષકો માટે દરવાજા ખોલી નાંખશે. પણ મુશ્કેલ મુદ્દો 1994ની [[સમજૂતીના ધારાધોરણો]] મુજબ, ઉત્તર કોરિયાના [[સ્વદેશી અણુ ઊર્જા પ્લાન્ટ કાર્યક્રમ]]ને સ્થાને વિવિધ [[લાઇટ વોટર રીએક્ટર]]નો પુરવઠો પૂરો પાડવાનો હતો, જે ભવિષ્યમાં ચર્ચાવિચારણ દરમિયાન ઉકેલવામાં આવશે તેવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news |first=Joseph |last=Khan |authorlink= |coauthors= |title=North Korea Says It Will Abandon Nuclear Efforts |url=http://www.nytimes.com/2005/09/19/international/asia/19korea.html |work=New York Times |publisher= |date=19 September 2005 |access-date= }}</ref> જોકે તે પછીના દિવસે જ ઉત્તર કોરિયાએ તેનું અગાઉનું વલણ જાળવી રાખ્યું હતું અને લાઇટ વોટર રીએક્ટરનો પુરવઠો પૂરો પાડવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી તે તેના અણુશસ્ત્રોના નાશ નહીં કરે કે એનપીટીમાં જોડાશે પણ નહીં તેવી જાહેરાત કરી હતી.<ref>એજન્સી ફ્રાન્સ પ્રેસ, 2006, રીએક્ટરની માગણી સાથે ઉત્તર કોરિયાએ અણુ સમજૂતી પર માગણીઓ ઉઠાવી, મીડિયા કોર્પ ન્યૂસ દ્વારા તૈયાર (channelnewsasia.com), 20 સપ્ટેમ્બર, 2005</ref> બીજી ઓક્ટોબર, 2006ના રોજ ઉત્તર કોરિયાના વિદેશ મંત્રીએ જાહેરાત કરી હતી કે તેમનો દેશ ભવિષ્યમાં અણુશસ્ત્રોનું પરિક્ષણ કરવાની યોજના ધરાવે છે. જોકે તેઓ ક્યારે આ પરિક્ષણ હાથ ધરશે તે વિશે સ્પષ્ટતા કરી નહોતી.<ref>[[બીબીસી]] (news.bbc.co.uk), ત્રીજી ઓક્ટોબર, 2006, [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/5402018.stm ઉત્તર કોરિયાએ 'પરમાણુ પરિક્ષણ હાથ ધર્યુ']</ref> નવમી ઓક્ટોબર, 2006ને સોમવારે યુટીસી સમય પ્રમાણે એક કલાક 35 મિનિટ અને 27 સેકન્ડે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીઓલોજિકલ સરવે]]એ કિમચાએકની ઉત્તરે 45 માઇલ કે 70 કિમીના અંતરે 4.2ની તીવ્રતા ધરાવતી [[ભૂગર્ભીય હિલચાલ]] નોંધી હતી, જે ઉત્તર કોરિયાએ અણુ પરિક્ષણ હાથ ધર્યાનો સંકેત હતો. તે પછી ટૂંક સમયમાં ઉત્તર કોરિયાની સરકારે જાહેરાત કરી હતી કે તેમણે [[સફળતાપૂર્વક ભૂગર્ભીય અણુ પરિક્ષણ]] પૂર્ણ કર્યું છે. વર્ષ 2007માં વોશિંગ્ટનમાંથી પ્રસિદ્ધ થયેલા અહેવાલોએ સૂચવ્યું હતું કે ઉત્તર કોરિયા યુરેનિયમ સંવર્ધન શસ્ત્રોનો કાર્યક્રમ વિકસાવી રહ્યું છે તેવું વર્ષ 2002ના [[સીઆઇએ]]ના અહેવાલોએ જણાવ્યું હતું, જેના પગલે ઉત્તર કોરિયાને એનપીટી છોડી દેવાની ફરજ પડી છે. પણ આ અહેવાલોને અતિશયોક્તિ તરીકે લેવાયા હતા અથવા જાસૂસી સૂચનાઓનું ખોટું અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/N09302593.htm|title=N.Korean uranium enrichment program fades as issue|author=Carol Giacomo|publisher=[[Reuters]]|date=10 February 2007|access-date=2007-02-11}} {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/03/01/washington/01korea.html|title=U.S. Had Doubts on North Korean Uranium Drive|publisher=New York Times|date=March 1, 2007|access-date=2007-03-01 | first1=David E. | last1=Sanger | first2=William J. | last2=Broad}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/28/AR2007022801977.html|title=New Doubts On Nuclear Efforts by North Korea|publisher=Washington Post|date=March 1, 2007|access-date=2007-03-01 | first=Glenn | last=Kessler}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/01/AR2007030101507.html|title=Another Intelligence Twist|publisher=Washington Post|date=March 2, 2007|access-date=2007-03-10}}</ref> આ અખબારી આક્ષેપોમાંથી કેટલીક માહિતી જાહેર કરાઈ છે જે યુરેનિયમ પ્રયાસનું અસ્તત્વિ હોવાનું સૂચવે છે. હકીકત એ છે કે ઉત્તર કોરિયાના પહેલા વાઇસ મિનિસ્ટર કોંગ સોક જુએ એક તબક્કે યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ ચાલુ હોવાનો સ્વીકાર કર્યો હતો. પાકિસ્તાનના તત્કાલિન પ્રમુખ મુશરફે ખુલાસો કર્યો હતો કે [[એ ક્યુ ખાન]]ના પ્રસાર નેટવર્કે ઉત્તર કોરિયાને યુરેનિયમ સંવર્ધન માટે ડીઝાઇન કરવામાં આવેલા અનેક ગેસ સેન્ટ્રિફ્યુજ પૂરાં પાડ્યાં હતા. ઉપરાંત અખબારી અહેવાલોએ અમેરિકાના અધિકારીઓના હવાલેથી જણાવ્યું હતું કે લિબિયાના ડબલ્યુએમડી (સામૂહિક વિનાશના શસ્ત્રો) કાર્યક્રમોને નાશ કરવાના પુરાવા ઉત્તર કોરિયા તરફ લિબિયાના [[યુરેનિયમ હેક્ઝાફ્લોરાઇડ]] (UF₆)ના સ્ત્રોત તરફ આંગળી ચીંધે છે. જો આ બાબત સાચી હોય તો તેનો અર્થ એ થશે કે ઉત્તર કોરિયા પાસે સેન્ટ્રિફ્યુજ સંવર્ધન માટે કાચા માલના ઉત્પાદન માટે યુરેનિયમનું પરિવર્તન કરવાની સુવિધા હશે.<ref>જુઓ અમેરિકાનો વિદેશ વિભાગ, “શસ્ત્રો નિયંત્રણ, અપ્રસાર અને નિઃશસ્ત્રીકરણની સમજૂતીઓ અને પ્રતિબદ્ધતાઓની માન્યતા અને અવલંબન,” ઓગસ્ટ, 2005, પેજ 87-92, www.state.gov/documents/organization/52113.pdf; એન્થોની ફાયોલા, “ઉત્તર કોરિયાએ પોતાને અણુસત્તા જાહેર કરી,” ધ વોશિંગ્ટન પોસ્ટ, 10 ફેબ્રુઆરી, 2005, www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A12836-2005Feb10.html; “ખાને ઉત્તર કોરિયાને સેન્ટ્રિફ્યુજીસ આપ્યાં હતાં,” બીબીસી ન્યૂસ, 24 ઓગસ્ટ, 2005, http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4180286.stm; “પાકિસ્તાન અને ઉત્તર કોરિયાઃ જોખમી પ્રતિવ્યાપાર,” આઇઆઇએસએસ સ્ટ્રેટેજિક કમેન્ટ્સ, વોલ્યુમ 8, નંબર 9 (નવેમ્બર, 2002).</ref> === ઇરાન === {{Main|Iran and weapons of mass destruction|Nuclear program of Iran}} [[ઇરાન]] એનપીટીનું સભ્ય રાષ્ટ્ર હતું, પણ તેના સુરક્ષાના ધારાધોરણોની સમજૂતીનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાની જાણકારી પ્રાપ્ત થઈ હતી અને તેના અણુ કાર્યક્રમોનો દરજ્જો વિવાદાસ્પદ છે. નવેમ્બર, 2003માં [[આઇએઇએ]]એ તત્કાલિન ડિરેક્ટર જનરલ [[મોહમ્મદ અલબરદાઈ]]એ જણાવ્યું હતું કે ઇરાન તેની સુરક્ષા ધોરધોરણોની જવાબદારીઓ નિભાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે.તેને વધારે સમય આપવા છતાં તે તેના યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્મ જાહેર કરી શક્યું નથી.<ref name="IAEA-GOV/2003/75"/> યુરોપિયન યુનિયમ ત્રણના નેતૃત્વમાં રાજદ્વારી પ્રયાસો થતાં અને ઇરાને કામચલાઉ રીતે તેના યુરેનિયમના સંવર્ધનનો કાર્યક્રમ રદ કર્યાના બે વર્ષ પછી આઇએઇએના બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સે આઇએઇએના બંધારણની કલમ બાર સી હેઠળ કાર્યવાહી હાથ ધરી હતી<ref>{{Cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,1564,1595892,00.html |title=યુરોપીયન યુનિયન અને ઇરાને પરમાણુ મડાંગાંઠ ટાળી |access-date=2010-08-18 |archive-date=2012-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131172652/http://www.dw-world.de/dw/article/0,1564,1595892,00.html |url-status=dead }}</ref> અને 12 સભ્ય રાષ્ટ્રોની ગેરહાજરીમાં સર્વાનુમતિ વિના એક અપવાદરૂપ નિર્ણય લીધો કે આઇએઇએા સુરક્ષાની ધારાધોરણનો લગતી સમજૂતીનું પાલન કરવામાં આ નિષ્ફળતા છે.<ref name="IAEA-GOV/2005/77"/> આ બાબતની જાણકારી વર્ષ 2006માં [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પરિષદ]]ને આપવામાં આવી હતી,<ref>[http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2006/gov2006-14.pdf ઇરાન ઇસ્લામિક ગણતંત્રમાં એનપીટી સુરક્ષાકવચ સમજૂતીનું અમલીકરણ], ચોથી ફેબ્રુઆરી, 2006ના રોજ ઠરાવનો સ્વીકાર,</ref> જે પછી સુરક્ષા પરિષદે એક ઠરાવ પસાર કરીને ઇરાનને તેના સંવર્ધન કાર્યક્રમ રદ કરવાની માગણી કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/GEN/N06/681/42/PDF/N0668142.pdf?OpenElement |title=સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદનો ઠરાવ 1737 |access-date=2010-08-18 |archive-date=2009-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090810205404/http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/GEN/N06/681/42/PDF/N0668142.pdf?OpenElement |url-status=dead }}</ref> તેના બદલે ઇરાને તેના સંવર્ધન કાર્યક્રમ ફરી શરૂ કરી દીધા હતા.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4709490.stm [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4709490.stm બીબીસી]: ઇરાને અણુ સંવર્ધન કાર્યક્રમ ફરી શરૂ કર્યો]</ref> આઇએઇએ ઇરાનમાં જાહેર અણુ સામગ્રીના બીજા હેતુ માટે ઉપયોગની ખાતરી કરી શકે છે અને તેની જાહેર ન થયેલી ગુપ્ત આણ્વિક પ્રવૃત્તિઓ તપાસવાની કામગીરી ચાલુ છે.<ref name="IAEA_111307">[http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2007/gov2007-58.pdf એનપીટીના સુરક્ષાકવચ સમજૂતીના અમલીકરણ અને ઇરાન ઇસ્લામિક ગણતંત્રમાં સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવ 1737 (2006) અને 1747 (2007)ની સંબંધિત જોગવાઈઓ]</ref> ફેબ્રુઆરી, 2008માં આઇએઇએએ એવું પણ જણાવ્યું હતું કે કેટલાંક સભ્ય રાષ્ટ્રો દ્વારા પૂરાં પાડવામાં આવેલા દસ્તાવેજોને આધારે તે શસ્ત્રીકરણના કથિત અભ્યાસને લગતી કામગીરી કરી રહ્યું છે. આ દસ્તાવેજો ઇરાનમાંથી પ્રાપ્ત થયા હોવાનો દાવો તે રાષ્ટ્રોએ કર્યો હતો. ઇરાને આ આરોપોને પાયાવિહાણા ગણાવી ફગાવી દીધા હતા અને દસ્તાવેજોને બનાવટી ગણાવ્યાં હતાં.<ref>[http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2008/gov2008-4.pdf એનપીટીના સુરક્ષાકવચ સમજૂતીના અમલીકરણ અને 22 ફેબ્રુઆરી, 2008ના રોજ ઇરાન ઇસ્લામિક ગણતંત્રમાં સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવ 1737 (2006) અને 1747 (2007)ની સંબંધિત જોગવાઈઓ]</ref> જૂન, 2009માં આઇએઇએએ જણાવ્યું હતું કે “ઇરાન બાકીના મુદ્દાઓ સાથે એજન્સીને સહકાર આપતું નથી...જે ઇરાનના અણુ કાર્યક્રમને લશ્કરી પાસાંની શક્યતા દૂર કરવા સ્પષ્ટતાની જરૂર છે.”<ref>[http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2009/gov2009-35.pdf GOV/2009/35],એનપીટીના સુરક્ષાકવચ સમજૂતીના અમલીકરણ અને ઇરાન ઇસ્લામિક ગણતંત્રમાં પાંચમી જૂન, 2009ના રોજ સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવ 1737 (2006), 1747(2007) અને 1835 (2008)ની સંબંધિત જોગવાઈઓ.</ref> અમેરિકાએ તારણ કાઢ્યું હતું કે ઇરાને એનપીટીની સુરક્ષાના ધારાધોરણોની જવાબદારીઓ જણાવતી કલમ ત્રીજીનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું અને પારિસ્થિતિક દસ્તાવેજ પર આધારિત દલીલ કરતાં કહ્યું હતું કે ઇરાનના સંવર્ધન કાર્યક્રમનો હેતુ શસ્ત્રોનું નિર્માણ કરવાનો હતો અને આ કારણે ઇરાને અપ્રસારની જવાબદારીઓ જણાવતી બીજી કલમનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું.<ref>[https://web.archive.org/web/20051114130908/http://www.state.gov/t/vci/rls/rpt/51977.htm શસ્ત્રો નિયંત્રણ, અપ્રસાર, અને નિઃશસ્ત્રીકરણ સમજૂતી અને પ્રતિબદ્ધતાઓ સાથે પૂર્તતા અને અવલંબન], [[બ્યુરો ઓફ વેરિફિકેશન એન્ડ કમ્પ્લાયન્સ]], [[અમેરિકન વિદેશ વિભાગ]], 30 ઓગસ્ટ, 2005.</ref> નવેમ્બર, 2007માં અમેરિકાની [[નેશનલ ઇન્ટલિજન્સી એસ્ટિમેટ]] (એનઆઇઈ)એ તારણ કાઢ્યું હતું કે ઇરાને વર્ષ 2003ની પાનખર ઋતુમાં તેના અણુશસ્ત્ર વિકસાવવાના કાર્યક્રમ સ્થગિત કરી દીધા હતા, જે વર્ષ 2007ની મધ્ય સુધી સક્રિય થયા નહોતા. જોકે એનઆઇઈના "મહત્વપૂર્ણ ચુકાદા"એ સ્પષ્ટતા પણ કરી હતી કે ઇરાને વર્ષ 2003માં ફક્ત અણુશસ્ત્રની ડીઝાઇન અને શસ્ત્રીકરણની કામગીરી અટકાવી હતી અને ગુપ્ત રીતે યુરેનિયમ કન્વર્ઝન સંબંધિત અને યુરેનિયમ સંવર્ધન સંબંધિત કામગીરી ચાલુ હતી.ઇરાનના અણુશસ્ત્રોના પ્રયાસોના એ પાસાં અખબારોમાં લીક થઈ ગયા હતા અને આઇએઇએની તપાસના વિષય બન્યાં છે.<ref name="DNIIran">{{Cite web |url=http://www.dni.gov/press_releases/20071203_release.pdf |title=ઇરાનઃ પરમાણુ આશયો અને ક્ષમતા (રાષ્ટ્રીય જાસૂસી અંદાજ) |access-date=2010-08-18 |archive-date=2012-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505054216/http://www.dni.gov/press_releases/20071203_release.pdf |url-status=dead }}</ref> એનઆઇઈ ચર્ચા કરેલા શસ્ત્રીકરણની કામગીરી અને અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાની માટેના લક્ષ્યાંકો માટેનું કાર્ય એકસાથે શરૂ થયું તે અગાઉ ઇરાનના નાતાન્ઝ ખાતે યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ- અને અરાક ખાતે હેવી વોટર રીએક્ટર પર ચાલુ કામગીરી જે પ્લુટોનિયમના ઉત્પાદન માટે આદર્શ હશે-વર્ષો અગાઉ ગુપ્તપણે શરૂ થયો હતા. અનેક વિશ્લેષકોને જાણવા મળ્યું હતું કે ઇરાનની ફિસાઇલ ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા સતત વિકસાવવાની બાબત ચિંતાજનક છે. ખાસ કરીને લાંબા સમયથી ફિસાઇલ સામગ્રીની ઉપલબ્ધતાને અણુશસ્ત્રોના વિકાસ અને અણુશસ્ત્રોના કાર્યક્રમના મુખ્ય ચાલક બળ આડેનો મુખ્ય અવરોધ મનાતું હોવાથી ઇરાને શસ્ત્રીકરણનો કાર્યક્રમ સસ્પેન્ડ કર્યો હોવાનું બહુ મનાય તેવી વાત નથી.<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે, અણુ અપ્રસાર માટે અમેરિકાના વિશેષ પ્રતિનિધિ ક્રિસ્ટોફર એ ફોર્ડ, 20 ડીસેમ્બર, 2007ના રોજ બ્રિટનના વિલ્ટન પાર્ક ખાતે "વર્ષ 2020 સુધી એનપીટીનું સમીક્ષા ચક્રઃ અમેરિકામાંથી એક મત"ની ટીપ્પણી, https://web.archive.org/web/20080110144743/http://www.state.gov/t/isn/rls/rm/98382.htm ("અણુશસ્ત્રો વિકસાવવામાં અણુકેન્દ્રી વિભાજન સાધનસામગ્રીને મેળવવા સૌથી મોટો પડકાર, તાજેતરમાં અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય જાસૂસી અંદાજ (એનઆઇઈ)ની જાહેરાતમાં ઇરાનના અણુ કાર્ય વિશે અમારી ચિંતાને ભાગ્યે જ ઉઠાવે છે.")</ref> અમેરિકાના નેશનલ ઇન્ટેલિજન્સ ડિરેક્ટર માઇક મેકકોન્નેલે આ બાબત રજૂ કરી છે, તેમના કામનો દ્રષ્ટિકોણ છે કે ઇરાને શસ્ત્રીકરણના કાર્યક્રમ સસ્પેન્ડ કર્યા છે તે વાત બહુ મનાય તેવી નથી અને કાર્યક્રમનો ઓછો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.<ref>{{cite news | author=[[Mark Mazzetti]] |authorlink= |coauthors= |title=Intelligence Chief Cites Qaeda Threat to U.S. |url=http://www.nytimes.com/2008/02/06/washington/06intel.html |work=New York Times |publisher= |date=February 6, 2008 |access-date=}}</ref> ઇરાને જણાવ્યું છે કે એનપીટી હેઠળ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે યુરેનિયમનું સંવર્ધન કરવા તે કાયદેસર અધિકાર ધરાવતું રાષ્ટ્ર છે અને તેણે વધુમાં કહ્યું છે કે તેણે એનપીટી હેઠળ તેની જવાબદારીઓ સતત અદા કરી છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા એજન્સીના ઠરાવનું પાલન કર્યું છે.<ref name="InfCirc724">{{Cite web |url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/2008/infcirc724.pdf |title=આઇએઇએ માહિતી સર્કયુલર 724 (માર્ચ 2008): ઇરાન ઇસ્લામિક ગણતંત્રના કાયમી અભિયાનમાંથી એજન્સી સાથે સંવાદ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100911030304/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/2008/infcirc724.pdf |url-status=dead }}</ref> ઇરાને તેવું પણ જણાવ્યું છે કે તેનો સંવર્ધન કાર્યક્રમ તેના નાગિરક અણુ ઊર્જા કાર્યક્રમનો એક ભાગ છે, જેને એનપીટીની છઠ્ઠી કલમ હેઠળ લીલી ઝંડી મળી છે. આઇએઇએ સાથે ઇરાનના સતત સહકારની વાતને બિનજોડાણવાદી અભિયાને આવકારી હતી અને ઇરાનના અણુ ટેકનોલોજીના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગના અધિકારની પુષ્ટિ કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/2008/infcirc733.pdf |title=બિન-જોડાણવાદી અભિયાનની પંદરમી મંત્રીસ્તરીય પરિષદ (જુલાઈ, 2008): ઇરાન ઇસ્લામિક ગણતંત્રના અણુ મુદ્દા પર નિવેદન |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100911030318/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/2008/infcirc733.pdf |url-status=dead }}</ref> [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવ]] [[બાન કિ-મૂન]]એ ઇરાન અને આઇએઇએ વચ્ચેના સતત સંવાદને આવકાર્યો છે અને આ મુદ્દે શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ લાવવા હાકલ કરી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.oic-oci.org/oicnew/is11/English/un-sg-sp.pdf |title=ઓઆઇસી (માર્ચ, 2008): ઇસ્લામિક સંગઠન પરિષદની 11મી બેઠકમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવનું સંબોધન |access-date=2010-08-18 |archive-date=2008-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218010912/http://www.oic-oci.org/oicnew/is11/English/un-sg-sp.pdf |url-status=dead }}</ref> એપ્રિલ, 2010માં અમેરિકાએ ઇરાનના અણુ કાર્યક્રમો પર પ્રતિબંધો મૂકવાનો નવા તબક્કો શરૂ કરવાનો પ્રયાસ કરવા પગલાં લીધા હતા. પણ ભારત અને ચીન જેવા મહત્વપૂર્ણ એશિયાની સત્તાઓએ ઇરાન વિરૂદ્ધ નવા તબક્કાના પ્રતિબંધો મૂકવાનો વિરોધ કર્યો છે. [[સીસીઈ કાઉન્સિલ]] જેવી કેટલાંક બૌદ્ધિક સંગઠનોએ એવી દલીલ કરી છે કે ઇરાનની અણુ કટોકટી એશિયામાં નવેસરથી શસ્ત્રોની સ્પર્ધા શરૂ કરશે.<ref>{{cite news |last=Firzli |first=M. Nicolas |title=“Turkey, Asia and the Iranian Nuclear Crisis” |date=May 2010 |publisher=The Vienna Review |url=http://canadianeuropean.com/yahoo_site_admin/assets/docs/Turkey_Asia__Iranian_Nuclear_Crisis_Vienna_Review__May_2010.11575525.pdf |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100508172145/http://canadianeuropean.com/yahoo_site_admin/assets/docs/Turkey_Asia__Iranian_Nuclear_Crisis_Vienna_Review__May_2010.11575525.pdf |url-status=dead }}</ref> === દક્ષિણ આફ્રિકા === {{See also|South Africa and weapons of mass destruction}} [[દક્ષિણ આફ્રિકા]] એકમાત્ર એવું રાષ્ટ્ર છે જેણે પોતાની રીતે અણુશસ્ત્રો વિકસાવ્યાં છે અને પાછળથી તેનો નાશ કર્યો છે જ્યારે ભૂતપૂર્વ સોવિયંત રાજ્યો યુક્રેન, બેલારુસ અને [[કઝાખિસ્તાન]]એ ભૂતપૂર્વ [[યુએસએસઆર]]માંથી અણુશસ્ત્રો મેળવ્યાં હતાં અને બિનઆણ્વિક અણુ રાષ્ટ્રો તરીકે એનપીટીનો સ્વીકાર પણ કર્યો હતો. [[રંગભેદ]]ના દિવસો દરમિયાન દક્ષિણ આફ્રિકાની ગોરી સરકારને અશ્વેત બળવા અને સામ્યવાદ એમ બંનેનો ડર સતાવતો હતો. તેના કારણે કટોકટીના ધોરણે ધાક બેસાડવા ગુપ્તપણે અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાનો ગુપ્ત કાર્યક્રમ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. દક્ષિણ આફ્રિકા પાસે [[યુરેનિયમ]]નો મોટા જથ્થો છે, જે દેશની સોનાની ખાણોમાં દટાયેલો છે. સરકારે પ્રીટોરિયા નજીક પેલિન્બાદામાં અણુ સંશોધન સુવિધા ઊભી કરી હતી જ્યાં કોઇબર્ગ ખાતે અણુ વીજ પ્લાન્ટ માટે ઇંધણ ગ્રેડ અને બોંબના ઉત્પાદન માટે વેપન ગ્રેડ તરીકે યુરેનિયમનું સંવર્ધન થતું હતું. 1991માં આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ પછી અને સરકારમાં પરિવર્તન થવાની તૈયારી હતી ત્યારે અમેરિકામાં દક્ષિણ આફ્રિકાના રાજદૂત [[હેરી શ્વાર્ઝ]]એ અણુ અપ્રસાર સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. 1993માં તત્કાલિન પ્રમુખ [[ફ્રેડરિક વિલિયમ ડી ક્લર્ક]]એ જાહેરમાં સ્વીકાર્યું હતું કે રાષ્ટ્રએ મર્યાદિત અણુશસ્ત્ર ક્ષમતા વિકસાવી હતી. એનપીટીમાં જોડાણ અગાઉ આ શસ્ત્રો નાબૂદ કરવામાં આવ્યાં હતાં. તે પછી દક્ષિણ આફ્રિકાએ [[આઇએઇએ]]ના નિરીક્ષણ માટે દરવાજા ખુલ્લાં મૂકી દીધાં હતાં. 1994માં આઇએઇએએ તેનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું હતું અને જાહેરાત કરી હતી કે દક્ષિણ આફ્રિકાએ તેના અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાના કાર્યક્રમ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી દીધા છે. === લિબીયા === લિબિયાએ અણુ અપ્રસાર સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને તેને લીલી ઝંડી પણ આપી હતી. તેણે આઇએઇએના નિરીક્ષકોને અણુ સુરક્ષાના ધારાધોરણો ચકાસણી કરવાની તૈયારી પણ દાખવી હતી, પણ તેણે ગુપ્ત રીત અણુશસ્ત્રો વિકસાવીને એનપીટીની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું. લિબિયાએ એ ક્યુ ખાનના પ્રસાર નેટવર્ક દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલી સામગ્રી અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જેમાં ચીનમાં બનાવવામાં આવેલી વાસ્તવિક અણુશસ્ત્રોની ડીઝાઇન સામેલ હતી. લિબિયાએ તેના ડબલ્યુએમડી કાર્યક્રમોને રદ કરવા અમેરિકા અને બ્રિટન સાથે માર્ચ, 2003માં ગુપ્ત વાટાઘાટ શરૂ કરી હતી. ઓક્ટોબર, 2003માં મલેશિયામાંથી પાકિસ્તાનને ડીઝાઇન કરેલા સેન્ટ્રિફ્યુજ પાર્ટ્સનું જહાજ રોકાવામાં આવતાં લિબિયા શરમજનક સ્થિતિમાં મૂકાઈ ગયું હતું. આ જહાજ [[એ ક્યુ ખાન]]ના અણુ પ્રસાર જહાજનો એક ભાગ પણ હતું. ડીસેમ્બર, 2003માં લિબિયાએ જાહેરાત કરી હતી કે તે તેના તમામ ડબલ્યુએમડી કાર્યક્રમ રદબાતલ કરવા તૈયાર છે અને તેણે આ પ્રક્રિયામાં સહાય કરવા અને તે પૂર્ણ થઈ છે કે નહીં તેની ખાતરી કરવા દેશમાં આઇએઇએના નિરીક્ષકો સાથે અમેરિકા અને બ્રિટનની ટુકડીઓને આવવાની મંજૂરી આપી હતી. અમેરિકાએ લિબિયામાંથી અણુશસ્ત્રોની વિવિધ ડીઝાઇન, યુરેનિયમ સંવર્ધન માટે ગેસ સેન્ટ્રિફ્યુજીસ અને સુધારેલી એસસીયુડી બેલિસ્ટિક મિસાઇલ્સ માટે પ્રોટોટાઇપ્સ સહિત અન્ય સાધનસામગ્રી દૂર કરી હતી. (લિબિયા કેમિકલ વેપન્સ કન્વેન્શનમાં જોડાતાં તેના રાસાયણિક શસ્ત્રોનો જથ્થો અને રાસાયણિક બોમ્બનો પણ આંતરરાષ્ટ્રીય ખાતરી સાથે સાઇટ પર જ નાશ કરવામાં આવ્યો હતો.) લિબિયાએ આઇએઇએઆ સુરક્ષાના ધારાધોરણોનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાની વાત સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પરિષદને જણાવવામાં આવી હતી, પણ કોઈ પગલાં લેવામાં આવ્યાં નહોતા, કારણ કે લિબિયાએ સુરક્ષાના માપદંડોનું પાલન કરવા તૈયાર થઈ ગયું હતું અને એનપીટીની બીજી કલમને આવકારી હતી.<ref>જુઓ અમેરિકાના જનરલ આસિસ્ટન્ટ સેક્રેટરી પૌલા ડીસ્યુટ્ટર, "લિબયાની સામૂહિક વિનાશના શસ્ત્રોનો નાશ કરવાની કબૂલાત, http://usinfo.state.gov/journals/itps/0305/ijpe/desutter.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112060246/http://usinfo.state.gov/journals/itps/0305/ijpe/desutter.htm |date=2008-11-12 }}; ડીસ્યુટ્ટર, "લિબયામાં ખાતરીનું કાર્ય પૂર્ણ," આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદ, અપ્રસાર અને માનવાધિકારો પર ઉપસમિતિ સમક્ષ પુરાવા (22 સપ્ટેમ્બર, 2004), http://www.state.gov/t/vci/rls/rm/2004/37220.htm; ડીસ્યુટ્ટર, "લિબયાના તેના સામૂહિક વિનાશના શસ્ત્રો (ડબલ્યુએમડી) નાશ કરવા અમેરિકન સરકારની સહાય," વિદેશી સંબંધોની સમિતિ સમક્ષ પુરાવો (26 ફેબ્રુઆરી, 2004).http://www.state.gov/t/vci/rls/rm/2004/29945.htm.</ref> == સંધિવિચ્છેદ == સંધિની દસમી કલમ કોઈ પણ રાષ્ટ્રને સંધિમાંથી બહાર નીકળ જવાનો અધિકાર આપે છે, પણ આ સંધિની કોઈ જોગવાઈ અને સંબંધિત રાષ્ટ્રના સર્વોચ્ચ હિત વચ્ચે ઘર્ષણ થાય તેવી અસાધારણ ઘટના ઊભી થાય તો તે ત્રણ મહિનાની (૯૦ દિવસ) નોટિસ આપીને સંધિમાંથી બહાર નીકળી શકે છે. આ નોટિસમાં જે તે રાષ્ટ્રએ એનપીટીમાંથી ખસી જવાના કારણો દર્શાવવા જરૂરી છે. [[નાટો]]ના રાષ્ટ્રોએ દલીલ કરી છે કે સાધારણ યુદ્ધની પરિસ્થિતિ ઊભી થાય ત્યારે સંધિ લાંબો સમય સુધી અમલમાં રહેતી નથી અને આ કારણે રાષ્ટ્રોને નોટિસ આપ્યાં વિના સંધિમાંથી ખસી જવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ. નાટો [[અણુશસ્ત્રોની વહેંચણી]]ની નીતિને સમર્થન માટે આ દલીલ જરૂરી છે, પણ સંધિના તર્ક માટે મુશ્કેલરૂપ છે. નાટોની દલીલ સંધિની પ્રસ્તાવાના એ વાક્ય પર આધારિત છે કે "આ પ્રકારના યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ ઊભી થાય તેનું જોખમ ટાળવા દરેક પ્રયાસની જરૂરિયાત છે." આ શબ્દો અને વાક્ય અમેરિકાના રાજદ્વારીઓના આદેશને પગલે ઉમેરવામાં આવ્યાં છે. તેમની દલીલ છે કે તે મુદ્દે સંધિ યુદ્ધ અટકાવવાનું તેનું કામ પાર પાડવામાં નિષ્ફળ નિવડશે અને આ કારણે લાંબા ગાળા સુધી બંધનકર્તા રહેશે નહીં.<ref name="is_it_legal"/> અનેક રાષ્ટ્રોએ આ દલીલ સ્વીકારી નથી. જુઓ ઉપરોક્ત [[અમેરિકા-નાટો અણુશસ્ત્રો વહેંચણી]] . ઉત્તર કોરિયાએ પણ સંધિની આ જોગવાઈના ઉપયોગ દ્વારા ઘોંઘાટ મચાવ્યો છે. કલમ 10.1 મુજબ રાષ્ટ્રને ફક્ત ત્રણ મહિનાની નોટિસ આપવાની જરૂર છે અને અન્ય રાષ્ટ્રોને સંબંધિત રાષ્ટ્રના "દેશના સર્વોચ્ચ હિતો"ના અર્થઘટન પર પ્રશ્ન ઉઠાવવા માટેની જોગવાઈ પૂરી પાડતી નથી. 1993માં ઉત્તર કોરિયાએ એનપીટીમાંથી નીકળી જવાની નોટિસ આપી હતી. જોકે 89 દિવસ પછી ઉત્તર કોરિયાએ [[માન્યતાપ્રાપ્ત માળખા]] હેઠળ તેના અણુ કાર્યક્રમ સ્થગિત કરવા અમેરિકા સાથે સમજૂતી કરી હતી અને તેની એનપીટીમાંથી નીકળી જવાની નોટિસ રદ કરી હતી. ઓક્ટોબર, 2002માં અમેરિકાએ ઉત્તર કોરિયા પર ગુપ્તરીતે યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ હાથ ધરી માન્યતાપ્રાપ્ત માળખાનું ઉલ્લંઘન કર્યુ હોવાનો આરોપ મૂક્યો હતો અને સમજૂતી હેઠળ ભારે ઇંધણ ઓઇલના જહાજો અટકાવી દીધા હતા. તેના જવાબમાં ઉત્તર કોરિયાએ આઇએઇએઆ નિરીક્ષકોને તગડી મૂક્યાં હતાં, આઇએઇએઆ સાધનોને અક્ષમ કરી દીધા હતાં અને 10 જાન્યુઆરી, 2003ના રોજ જાહેરાત કરી હતી કે એનપીટીની ખસી જવાના અગાઉના જાહેરનામાની સસ્પેન્શનનો તે અંત લાવે છે. ઉત્તર કોરિયાએ કહ્યું હતું કે એનપીટીમાંથી ખસી જવા માટે એક વધુ નોટિસ પૂરતી છે,કારણ કે તેણે અગાઉ 89 દિવસ આપ્યાં હતાં.<ref>{{Cite web |url=http://www.nti.org/e_research/profiles/NK/Nuclear/index.html |title=ઉત્તર કોરિયા પ્રોફાઇલ-અણુ નિરીક્ષણ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110922050752/http://www.nti.org/e_research/profiles/NK/Nuclear/index.html |url-status=dead }}</ref> આ અર્થઘટનને આઇએઇએા બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સે ફગાવી દીધું હતું.<ref>[http://www.iaea.org/NewsCenter/MediaAdvisory/2003/med-advise_048.shtml મીડિયા એડવાઇસરી 2003/48- ઉત્તર કોરિયામાં સુરક્ષાના માપદંડો પર આઇએઇએ બોર્ડ ઓફ ગર્વનર્સ દ્વારા ઠરાવનો સ્વીકાર- 12 ફેબ્રુઆરી]</ref>. મોટા ભાગના દેશોએ જાળવી રાખ્યું હતું કે નવી ત્રણ મહિનાની નોટિસ જરૂર હતી અને ઉત્તર કોરિયાનું જાહેરનામું "અસાધારણ ઘટનાઓ" અને "સર્વોચ્ચ હિતો"ને ઉચિત ઠેરવે તો પણ કેટલાંક પ્રશ્નો ઊઠે છે. [[છ-પક્ષીય વાટાઘાટ]]ના ચોથા રાઉન્ડના અંતે 19 સપ્ટેમ્બર, 2005ના રોજ સંયુક્ત નિવેદનમાં ઉત્તર કોરિયાને એનપીટીમાં પાછાં ફરવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી, બધા જાણતા છે કે તે એનપીટીમાંથી ખસી ગયું હતું. == તાજેતર અને આગામી ઘટનાઓ == [http://www.un.org/events/npt2000/ વર્ષ 2000ની સમીક્ષા પરિષદ]નું મુખ્ય પરિણામ એ આવ્યું હતું કે તેમાં અણુ શસ્ત્ર ધરાવતા રાષ્ટ્રોની નિઃશસ્ત્રીકરણની જવાબદારીઓ વ્યાવહારિક રીતે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવી હતી અને તેને કહેવાતાં [[13 પગલાં]]માં વર્ણવવામાં આવી હતી. 18 જુલાઈ, 2005ના રોજ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ ભારતીય વડાપ્રધાન [[મનમોહન સિંઘ]]ને મળ્યાં હતાં અને તેમણે ભારત સાથે અમેરિકન નાગરિક અણુ ટેકનોલોજીમાં વેપાર કરવાના અમેરિકન કાયદા અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોમાં ફેરફાર કરવાની જાહેરાત કરી હતી.<ref>ધ એસોસિએટેડ પ્રેસ, 2005, [http://www.cnn.com/2005/POLITICS/07/18/us.india.ap/ ભારત માટે ઊર્જાના દરવાજા ખોલતાં બુશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060219104025/http://www.cnn.com/2005/POLITICS/07/18/us.india.ap/ |date=2006-02-19 }}, સીએનએન દ્વારા તૈયાર (cnn.com), 18 જુલાઈ, 2005.</ref> બ્રિટનના કટારલેખક [[જ્યોર્જ મોનબાયોટ]] જેવા કેટલાકે દલીલ કરી હતી કે [[ઇરાન]] (એનટીપી પર હસ્તાક્ષર કરનાર)ને નાગરિક અણુ ઊર્જા ઉત્પાદન ટેકનોલોજી પૂરી પાડવાનો વિરોધ કરનાર અમેરિકાની ભારત સાથે આ પ્રકારની સમજૂતીથી એનપીટીનો અંત આવી શકે છે,<ref>જ્યોર્જ મોનબાયોટ, ધ ગાર્ડિયન (guardian.co.uk),2 ઓગસ્ટ, 2005, [http://www.guardian.co.uk/Columnists/Column/0,5673,1540683,00.html ધ ટ્રેટી રેકર્સ]</ref> જ્યારે અન્ય લોકો{{Who|date=December 2008}}એ દલીલ કરી હતી કે આ પ્રકારના કદમથી ભારત જેવા એનપીટી સાથે ન જોડાયેલા દેશ આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષણ હેઠળ આવી શકશે. [http://www.un.org/events/npt2005/ મે, 2005માં સાતમી સમીક્ષા પરિષદ]માં [[અમેરિકા]] અને અન્ય મોટા ભાગના રાષ્ટ્રો વચ્ચે તીવ્ર મતભેદો સર્જાયા હતા. તેમાં અમેરિકા આ પરિષદ અપ્રસાર પર, ખાસ કરીને [[ઇરાન]] સામે તેના આરોપો પર કેન્દ્રીત રાખવા માગતું હતું જ્યારે અન્ય રાષ્ટ્રો અણુ મહાસત્તાઓ દ્વારા [[અણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ]]ની દિશામાં ગંભીરતાના અભાવ પર ચર્ચા કરવા માગતા હતા. [[બિનજોડાણવાદી રાષ્ટ્રો]]એ અણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ માટેની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું.<ref>સૈયદ હમિદ અકબર, મલેશિયાના વિદેશ મંત્રી, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, (un.org), ન્યુયોર્ક, બે મે, 2005, [http://www.un.org/events/npt2005/statements/npt02malaysia.pdf અણુશસ્ત્રોના અપ્રસાર પર સંધિના સભ્ય રાષ્ટ્રોની 2005 સમીક્ષા પરિષદની સામાન્ય ચર્ચા]</ref> [[વર્ષ 2010ની સમીક્ષા પરિષદ]] મે, 2010માં ન્યુયોર્ક સિટીમાં યોજાઈ હતી અને સંધિના આધારે અણુ અપ્રસાર તંત્રને મજબૂત કરવા મહત્વપૂર્ણ હોવાનું જણાતું હતું. એનપીટીની પ્રીપેરેટરી કમિટીનું વર્ષ 2009નું સત્ર મે મહિનામાં યોજાયું હતું, જેમાં આગામી સમીક્ષા પરિષદ માટેની કોઈ પણ પ્રકારની ભલામણ કરવા મટે નિષ્ફળતા મળી હતી. તેમ છતાં તેને બેઠક દરમિયાન ચર્ચિત મુખ્ય મુદ્દાઓની વ્યાખ્યા કરવામાં સફળ ગણવામાં આવે છે.<ref>2009 [http://npsglobal.org/eng/index.php/component/content/article/144-articles/553-2009-npt-prepcom-pluses-minuses-and-bottom-line.html એનપીટી પ્રીકોમ-પ્લીસસ, માઇનસીસ અને બોટમ લાઇન ]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(2009 એનપીટીની પૂર્વતૈયારી સમિતિ-હકારાત્મક, નકારાત્મક અને બોટમ લાઇન)</ref> "[[ગ્લોબલ સમિટ ઓન ન્યુક્લીઅર સીક્યોરિટી]]" 12 અને 13 એપ્રિલ, 2010ના રોજ યોજાઈ હતી. [[રાષ્ટ્રપ્રમુખ બરાક ઓબામા]]એ પ્રાગમાં આ પરિષદ યોજવાનો દરખાસ્ત મૂકી હતી અને તેનો આશય [[પ્રસાર સુરક્ષા પહેલ]] અને [[પરમાણુ આતંકવાદ અટકાવવા આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલ]] સાથે સમન્વય સાધી અણુ અપ્રસાર સંધિને મજબૂત કરવાનો હતો.<ref>[http://www.america.gov/ America.gov]માંથી [https://web.archive.org/web/20090715025608/http://www.america.gov/st/peacesec-english/2009/July/20090709132238dmslahrellek0.58482.html માર્ચ, 2010માં વૈશ્વિક અણુ પરિષદ માટે ઓબામાની અપીલ], આઠ જાન્યુઆરી, 2010ના રોજ પાછું મેળવું.</ref> આ [http://www.whitehouse.gov/the-press-office/key-facts-about-national-security-summit પરિષદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828102603/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/key-facts-about-national-security-summit |date=2010-08-28 }}માં 47 રાષ્ટ્ર અને ત્રણ આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠને ભાગ લીધો હતો, જેમાં અધિકૃત દસ્તાવેજ<ref>[http://www.whitehouse.gov/the-press-office/communiqu-washington-nuclear-security-summit વોશિંગ્ટન અણુ સુરક્ષા પરિષદના સરકારીપત્રક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926102050/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/communiqu-washington-nuclear-security-summit |date=2012-09-26 }}, 13 એપ્રિલ, 2010.</ref> અને કાર્યકારી યોજના ઇશ્યૂ કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.whitehouse.gov/the-press-office/work-plan-washington-nuclear-security-summit વોશિંગ્ટન અણુ સુરક્ષા પરિષદની કાર્ય યોજના], 13 એપ્રિલ, 2010.</ref> == ટીકા અને પ્રતિસાદ == કેટલાંક લોકો દલીલ કરે છે કે એનપીટીમાં ઉલ્લેખિત કટિબદ્ધતાનું એનડબલ્યુએસ સંપૂર્ણપણે પાલન કરતાં નથી.<ref>[http://www.fair.org/index.php?page=2619 ]</ref> સંધિની પાંચમી ધારાના પાલન માટે એનપીટી પક્ષોને શસ્ત્રોની હરિફાઈનો અંત લાવવા, "અણુ નિઃશસ્રીકરણ અને સામાન્ય અને સંપૂર્ણ નિઃશસ્ત્રીકરણ"ની સંધિ પર "વાટાઘાટ" કરવાની જરૂર છે. શીત યુદ્ધનો અંત આવ્યાનાં લાંબા સમય બાદ આજે પણ હજારો અણુ શસ્ત્રો અસ્તિત્વમાં આવે છે, જેમાંથી કેટલાંક હાઇ-એલર્ટ પર છે. જાન્યુઆરી, 2002માં યુએસ ન્યુક્લીર રીવ્યૂને પગલે [[સંરક્ષણ વિભાગ]] દ્વારા એક અહેવાલમાં એવી ભલામણ કરવામાં આવી હતી કે અણુશસ્ત્રોનો નાશ કરવો મુશ્કેલ છે,<ref>{{Cite web |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/policy/dod/npr.htm |title=ન્યુક્લીઅર પોસ્ચર રીવ્યૂ એક્સર્પટ્સ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2009-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090610094536/http://www.globalsecurity.org/wmd/library/policy/dod/npr.htm |url-status=dead }}</ref> પણ તેના પરિણામે રચાયેલ [[રોબસ્ટ ન્યુક્લીઅર અર્થ પેનીટ્રેટર]]ને ક્યારેય કોંગ્રેસનું સંપૂર્ણ સમર્થન મળ્યું નહોતું અને વર્ષ 2005માં તેને રદ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.cnn.com/2006/POLITICS/04/10/hersh.access/index.html હર્શઃ ઇરાન માટે અમેરિકાના પરમાણુ વિકલ્પો]</ref> બિનજોડાણવાદી અભિયાન તરફથી ઘાનાના પ્રતિનિધિઓએ અને આફ્રિકાના જૂથે કહ્યું હતું કે નિઃશસ્ત્રીકરણ અને અપ્રસાર એકબીજાના પૂરક છે અને એકબીજાને મજબૂત કરે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે "નિઃશસ્ત્રીકરણમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ કર્યા વિના અણુ અપ્રસારનું હાલનું મહત્વ નહીં જળવાય."<ref>{{Cite web |url=http://www.un.org/News/Press/docs/2006/gadis3322.doc.htm |title=નિઃશસ્ત્રીકરણ પ્રક્રિયાને હાસ્યાસ્પદ બનાવતા હાઈ એલર્ડ પર મૂકાયેલા હજારો અણુશસ્ત્રો, લોપસાઇડેડ એપ્રોચ દ્વારા અણુપ્રસારના ભયની સાથે, ફર્સ્ટ કમિટી ટોલ્ડ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805062631/http://www.un.org/News/Press/docs//2006/gadis3322.doc.htm |url-status=dead }}</ref> અમેરિકાના નિઃશસ્ત્રીકરણ પર થતી ટીકાના જવાબમાં પ્રતિસાદ આપતાં તેણે આંકડાકીય હકીકતો રજૂ કરી હતી. અમેરિકાએ જણાવ્યું હતું કે તેણે તમામ પ્રકારના અણુશસ્ત્રો દૂર કરવાની અને પૂરાં પાડવાની વ્યવસ્થામાં તબક્કાવાર ઘટાડો કરવાની પ્રક્રિયામાં અને અણુશસ્ત્રો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા શીતયુદ્ધના અંતથી અત્યાર સુધી 13,000 કરતાં વધારે શસ્ત્રોનો નાશ કર્યો છે અને નાટો સાથે સંકળાયેલા વિવિધ રાષ્ટ્રોમાં યુદ્ધ માટે વ્યૂહાત્મક રીતે સજ્જ 80 ટકા શસ્ત્રો અને 90 ટકા બિનવ્યૂહાત્મક શસ્ત્રસરંજામ હટાવી લીધો છે.{{Citation needed|date=May 2010}} અમેરિકાના અધિકારીઓએ એ બાબત પ્રત્યે પણ ધ્યાન દોર્યું હતું કે અમેરિકામાં અણુશસ્રો દૂર કરવાની પ્રક્રિયા ચાલુ છે. રાષ્ટ્રપ્રમુખ જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ દ્વારા અણુશસ્ત્રો નાબૂદ કરવાના આદેશ પરની કામગીરી પૂર્ણ થશે ત્યારે અમેરિકાના સૈન્ય પાસે શીતયુદ્ધના અંત સમયે જેટલો શસ્રસરંજામ હતો તેના કરતાં ચોથા કદના શસ્ત્રો રહેશે. એટલું જ નહીં તેનું કદ આઇઝનહોવરના વહીવટી સમયગાળા કરતાં કોઈ પણ રીતે ઓછું હશે.<ref>[http://www.defense.gov/news/d20100503stockpile.pdf આંકડાકીય માહિતીઃ અમેરિકાના અણુશસ્ત્રોના જથ્થા પર પારદર્શકતામાં વધારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100506091705/http://www.defense.gov/news/d20100503stockpile.pdf |date=2010-05-06 }}, ત્રણ મે, 2010.</ref> શીતયુદ્ધનો અંત આવ્યાં પછી અમેરિકાએ અગાઉના સોવિયત સંઘનો ભાગ હોય તેવા વિવિધ દેશો પાસેથી યુરેનિયમ સ્વરૂપે હજારો શસ્ત્રોની ખરીદી પણ કરી હતી. તેનો ઉપયોગ રીએક્ટર ફ્યુઅલમાં પરિવર્તિત કરવા માટે થાય છે.<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે, "નિઃશસ્ત્રીકરણ, અમેરિકા અને એનપીટી," http://www.state.gov/t/isn/rls/other/81946.htm; અણુ અપ્રસાર માટે અમેરિકાના વિશેષ પ્રતિનિધિ ક્રિષ્ટોફર ફોર્ડ, "એનપીટીના સમીક્ષા ચક્રમાં પ્રક્રિયા અને સારઃ અણુ નિઃશસ્ત્રીકરણના ઉદાહરણ," 17 માર્ચ, 2007ના રોજ ફ્રાન્સના એન્નેસીમાં આયોજિત "2010 માટે તૈયારીઃ યોગ્ય પ્રક્રિયાનો અધિકાર" પર આયોજિત પરિષદમાં ટીપ્પણીઓ, http://www.state.gov/t/isn/rls/rm/81940.htm; "The United States and Article VI: A Record of Accomplishment," http://geneva.usmission.gov/CD/updates/05-06-08%20Article%20VI%20Briefing.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218010910/http://geneva.usmission.gov/CD/updates/05-06-08%20Article%20VI%20Briefing.pdf |date=2008-12-18 }}.</ref> (આ પ્રયાસના પરિણામે અમેરિકામાં દર દસમાંથી એક લાઇટબલ્બ પરમાણુ ઊર્જા દ્વારા પ્રજ્જવલિત થાય છે તેવો અંદાજ છે. આ ઊર્જા એ જ યુરેનિયમરૂપી ઇંધણમાંથી મેળવવામાં આવી છે, જે શીતયુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકા અને તેના સાથી રાષ્ટ્રોને લક્ષ્યાંક બનાવતા અણુશસ્ત્રોમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને સહકાર માટેના કેન્દ્ર ખાતે અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર સ્ટીફન હેડલીની ટીપ્પણીઓ, સ્ટેન્ફોર્ડ યુનિવર્સિટી (આઠ ફેબ્રુઆરી, 2008), http://www.whitehouse.gov/news/releases/2008/02/20080211-6.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112073329/http://www.whitehouse.gov/news/releases/2008/02/20080211-6.html |date=2008-11-12 }}.</ref>) અણુ અપ્રસાર માટે અમેરિકાના વિશેષ પ્રતિનિધિએ જણાવ્યું હતું કે અપ્રસાર અને નિઃશસ્ત્રીકરણ વચ્ચે સંબંધ છે. તેમણે નોંધ્યું છે કે તેઓ પારસ્પરિક ફરજ પાડી શકે છે, પણ પ્રસારના જોખમમાં વૃદ્ધિના પગલે એવું વાતાવરણ ઊભું થશે જેમાં નિઃશસ્ત્રીકરણની પ્રક્રિયા વધારે મુશ્કેલ બની જશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.state.gov/t/isn/rls/other/81946.htm |title=નિઃશસ્ત્રીકરણ, અમેરિકા અને એનપીટી |access-date=2007-04-13 |archive-date=2007-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070413212545/http://www.state.gov/t/isn/rls/other/81946.htm |url-status=live }}</ref> તે જ રીતે યુનાઇટેડ કિંગડમ,<ref>{{Cite web |url=http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/counter-terrorism/weapons/nuclear-weapons/ |title=અણુ શસ્ત્રો પર એમસીઓ આંકડાકીય માહિતી |access-date=2008-04-06 |archive-date=2008-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406222852/http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/counter-terrorism/weapons/nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref>, ફ્રાન્સ<ref>{{Cite web |url=http://www.armscontrol.org/act/2005_01-02/Levitte |title=વર્ષ 2005ની એનપીટી સમીક્ષા પરિષદઃ ફ્રાંસનો એક દ્રષ્ટિકોણ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430235354/http://www.armscontrol.org/act/2005_01-02/Levitte |url-status=dead }}</ref> અને રશિયા<ref>[http://www.un.org/events/npt2005/statements/npt03russian.pdf વર્ષ 2005ની એનપીટી સમીક્ષા પરિષદ ખાતે રશિયાના નાયબ વિદેશ મંત્રી કિસલેક દ્વારા અપાયેલું નિવેદન]</ref>એ તેમના અણુ નિઃશસ્રીકરણને રેકર્ડ્સનો બચાવ કર્યો હતો અને વર્ષ 2008માં એનપીટીની માન્યતા ધરાવતા પાંચ એનડબલ્યુએસએ સંયુક્ત નિવેદન બહાર પાડી છઠ્ઠી કલમના હાર્દ સમાન નિઃશસ્ત્રીકરણ પ્રત્યે કટિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.un.org/NPT2010/SecondSession/delegates%20statements/P5%20Statement.pdf |title=વર્ષ 2008માં એનપીપીની પ્રાથમિક તૈયારી કરતી સમિતિને પીફાઇવનું નિવેદન |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604142332/http://www.un.org/NPT2010/SecondSession/delegates%20statements/P5%20Statement.pdf |url-status=dead }}</ref> ઉપરોક્ત ચર્ચા મુજબ, સંધિની છઠ્ઠી કલમ હેઠળ અણુશસ્ર રાષ્ટ્રોની ચોક્કસ જવાબદારી વિરોધાભાસી છે. == આ પણ જોશો == {{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}} {{wikinewscat|Nuclear proliferation}} * [[બુડાપેસ્ટ મેમોરેન્ડમ ઓન સીક્યોરિટી એસ્સ્યોરન્સ]] 1994 * [[અણુ આતંકવાદ અટકાવવા આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલ]] * [[અણુ અપ્રસાર અને નિઃશસ્ત્રીકરણ પર આંતરરાષ્ટ્રીય પંચ]] * [[મિસાઇલ ટેકનોલોજી નિયંત્રણ તંત્ર]] * [[અણુમુક્ત દુનિયા]] * [[13 કદમ]] (સંધિની સમીક્ષા પરિષદ, 2000ના નિર્ણાયક દસ્તાવેજમાં સામેલ મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ) * [[અણુયુદ્ધ]] * [[અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રોની યાદી]] * [[અણુવિભાજન]] * [[અણુ સંયોજન]] * [[આણ્વિક શાંતિ]] * [[અણુ ઊર્જા ફેસ-આઉટ]] * [[અણુ પ્રસાર]] * [[પ્રસાર સુરક્ષા પહેલ]] * [[સ્ટ્રેટેજિક ઓફન્સિવ રીડક્શન્સ ટ્રેટી (સોર્ટ)]] * [[ન્યૂ એજન્ડા કોલિશન]] == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf અણુ અપ્રસાર સંધિ (પીડીએફ)-આઇએઇએ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf |date=2007-08-07 }} * [http://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml એનપીટી સેક્શન નિઃશસ્ત્રીકરણ બાબતની સંયુક્ત રાષ્ટ્રની ઓફિસ] * [http://www.motherearth.org/a2000/ એબોલિશન 2000 યુરોપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914124016/http://www.motherearth.org/a2000/ |date=2018-09-14 }} * [http://video.google.com/videoplay?docid=3149979950735473461&amp;q=globalvision પીપલ વર્સિસ ધ બોમ્બઃ શો ડાઉન એટ ધ યુએન (વીડિયો)] * [http://www.nuclearfiles.org/menu/library/treaties/non-proliferation-treaty/trty_npt_1970-03-05.htm NuclearFiles.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150608111209/http://www.nuclearfiles.org/menu/library/treaties/non-proliferation-treaty/trty_npt_1970-03-05.htm |date=2015-06-08 }} અણુ એનપીટીમાંથી સમરી અને વિસ્તૃત માહિતી * [http://disarmament.un.org/TreatyStatus.nsf/NPT%20(in%20alphabetical%20order)?OpenView સભ્યપદ/સભ્યરાષ્ટ્રો] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20030528042802/http://disarmament.un.org/TreatyStatus.nsf/NPT%20(in%20alphabetical%20order)?OpenView |date=2003-05-28 }} * સેન્ટર ફોર એ વર્લ્ડ ઇન બેલેન્સ ખાતે [http://www.worldinbalance.net/agreements/nnpr.html અણુ અપ્રસાર સમજૂતીનું નિરીક્ષણ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.npec-web.org ધ નોનપ્રોલિફેરેશન પોલિસી એજ્યુકેશન સેન્ટર] (એનપીઇસી)-અપ્રસાર નીતિ શિક્ષણ કેન્દ્ર વોશિંગ્ટન ડીસીમાં એક સેવાભાવી સંગઠન છે. તેની સ્થાપના નીતિનિર્માતાઓ, નિષ્ણાતો અને મીડિયાના લોકો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક શસ્ત્રોના પ્રસારના મુદ્દે વધુ સમજણને કેળવવા 1994માં કરવામાં આવી છે. * [http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 અણુ મુદ્દા માટે અલ્સોસ ડિજિટલ લાઇબ્રેરીમાંથી એનપીટી પર સ્પષ્ટ ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&results=10 |date=2008-04-12 }} * [http://newsblaze.com/story/20080630082120tsop.nb/topstory.html વર્ષ 2008માં અણુ અપ્રસાર સંધિને 40 વર્ષ થયા]. * જ્યોર્જ પર્કોવિચ, [http://www.ifri.org/files/Securite_defense/Perkovich_Reforming_Nuclear_Order.pdf "પ્રિન્સિપલ્સ ફોર રીફોર્મિંગ ધ ન્યુક્લીઅર ઓર્ડર"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326212753/http://www.ifri.org/files/Securite_defense/Perkovich_Reforming_Nuclear_Order.pdf |date=2009-03-26 }}, ''પ્રોલિફેરેશન પેપર્સ'' , પેરિસ, આઇફ્રાઇ, 2008ની પાનખર. * અમેરિકાનો વિદેશ વિભાગ, એનપીટી સમીક્ષા ચક્ર સંબંધિત પેપર્સ અને ભાષણોનો સંગ્રહની વેબસાઇટ, https://web.archive.org/web/20060209120207/http://www.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ * વિદેશી સંબંધોનો વિભાગ, ફિલિપાઇન્સ ગણતંત્ર, http://dfa.gov.ph/main/index.php/newsroom/npt-information-a-updates {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100119180036/http://dfa.gov.ph/main/index.php/newsroom/npt-information-a-updates |date=2010-01-19 }} {{Cold War}} [[શ્રેણી:શસ્ત્ર નિયંત્રણ સંધિઓ]] [[શ્રેણી:અણુ પ્રસાર]] [[શ્રેણી:અણુ શસ્ત્રોની નીતિ]] [[શ્રેણી:અમેરિકાની સંધિઓ]] [[શ્રેણી:સોવિયત યુનિયનની સંધિઓ]] [[શ્રેણી:શીત યુદ્ધની સંધિઓ]] [[શ્રેણી:1968માં થયેલી સંધિઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૭૦માં અમલમાં આવેલી સંધિઓ]] nefyx8ww1yqvqq5q051odt5adkhymn9 0 26668 906707 905059 2026-11-02T02:20:44Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906707 wikitext text/x-wiki '''વંશીય જૂથ''' લોકોનું બનેલું એક એવું [[જૂથ]] છે જેનાં સભ્યો એકબીજા સાથે, વાસ્તવિક કે ધારી લેવામાં આવેલાં એક સહિયારા [[સાંસ્કૃતિક વારસા]] દ્વારા અભિન્નપણે જોડાયેલાં હોય છે.<ref name="Smith">સ્મિથ 1987{{page number}}</ref><ref>માર્કસ બેંક્સ, ''એથ્નિસિટી: એંથ્રોપોલોજિકલ કંસ્ટ્રક્શંસ'' (1996), પી. 151 “એથ્નિક ગ્રુપ્સ” ઈંવેરિએબલી સ્ટ્રેસ કૉમન એંસેસ્ટ્રી ઑર એન્ડોગેમી”. </ref> આ હિસ્સેદારીપૂર્ણ સાંસ્કૃતિક વારસાનો આધાર [[કલ્પિત]], [[પૈતૃક પરંપરા]], [[ઇતિહાસ]], [[સંસ્કૃતિ]], [[રૂઢિઓ]], [[સગપણ]], [[ધર્મ]], [[ભાષા]], [[સહિયારું રાજ્ય]], [[રાષ્ટ્રીયતા]] અને/અથવા [[શારીરિક દેખાવ]] હોઇ શકે છે. [[વંશીય જૂથ]]નાં સભ્યો પોતાનાં [[વંશીય જૂથ]]ને લઈને સભાન હોય છે; તદુપરાંત [[વંશીય અભિન્નતા]]ને અન્ય લોકો જૂથની લાક્ષણિકતા સૂચવતા ચિહ્નો દ્વારા ઓળખી શકે છે.<ref name="EB">"એંથ્રોપોલોજી. The study of [[ethnicity]], [[minority groups]], and [[identity]]," ''[[Encyclopaedia Britannica]], 2007.'' ધ સ્ટડી ઑફ [[એથ્નિસિટી]], [[માઈનૉરિટી ગ્રુપ્સ]], એન્ડ [[આઈડેંટિટી]]," ''[[એંસાઈક્લોપિડીયા બ્રિટાનિકા]], 2007.'' </ref><ref>{{cite book|last=Bulmer|first=M.|title=Ethnicity in the 1991 Census of Population|editor=Coleman, D and Salt, J.|publisher=HMSO|year=1996|pages=35|chapter=The ethnic group question in the 1991 Census of Population}}</ref> [[સ્ટેટીસ્ટીક્સ કેનેડા]] અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેંસસ બ્યુરો]] દ્વારા (એપ્રિલ 1-3, 1992) આયોજિત પરિષદ "વંશીય વિશ્વ માપન માટેનાં પડકારો: [[વિજ્ઞાન]], [[રાજનીતિ]] અને [[વાસ્તવિક્તા]]" ખાતે ચર્ચા કરવામાં આવેલા, "માનવ જીવનમાં [[વંશીયતા]] એ એક આધારભૂત પરિબળ છે: માનવીય અનુભવ અંતર્ગત સાહજિક રીતે બનતી આ એક અસાધારણ ઘટના છે."<ref>[http://www.statcan.ca/english/concepts/definitions/e-race.htm સ્ટેટીસ્ટીક્સ કેનેડા]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જો કે, ઘણાં સામાજિક વિજ્ઞાનીઓ, જેમ કે [[ફ્રેડરીક બાર્થ]] અને [[એરિક વુલ્ફ]] જેવાં [[માનવશાસ્ત્ર]]નાં જ્ઞાતાઓ, વંશીય અભિન્નતાને નિરપવાદ માનવા તૈયાર નથી. તેઓ વંશીયતાને માનવીય જુથોને સાહજિક રીતે પ્રાપ્ત જરૂરી ગુણવત્તા કરતાં, વિશિષ્ટ પ્રકારે આંતર-જૂથ પ્રતિક્રિયાની ફલશ્રુતિ ગણાવે છે.<ref>ફ્રેડરીક બાર્થ એડ. 1969 ''એથ્નિક ગ્રુપ્સ એન્ડ બાઉંડ્રીઝ: ધ સોશ્યલ ઑર્ગેનાઈઝેશન ઑફ કલ્ચરલ ડિફરેંસ; એરિક વુલ્ફ 1982'' યુરોપ એન્ડ ધ પિપલ વિધાઉટ હિસ્ટ્રી'' પી.381'' </ref> એવી પ્રક્રિયાઓ કે જેનાં પરિણામે આવી અભિન્નતાઓ ઉદભવે છે, તેને [[વંશીય-ઉત્પત્તિ વિજ્ઞાન]] કહેવામાં આવે છે. સમય જતાં, વંશીય જૂથનાં સભ્યો સમગ્રતામાં, સાંસ્કૃતિક સાતત્યતાનો દાવો કરતા હોય છે. જો કે, [[ઇતિહાસકારો]] અને [[સાંસ્કૃતિક માનવશાસ્ત્ર]]ઓએ નોંધ્યું છે કે ઘણા બધાં મૂલ્યો, પ્રસ્થાપિત રીતો, અને ધોરણો કે જેનાં દ્વારા ભૂતકાળ સાથે સાતત્ય સાધી શકાય છે તે બધાં સાપેક્ષાત્મક રૂપે વર્તમાનમાં શોધાયેલી વસ્તુઓ છે.<ref>હૉબ્સબૉવ્મ એન્ડ રેંજર (1983), ''ધ ઈંવેંશન ઑફ ટ્રેડીશન'' , સાઈડર 1993 ''લુમ્બી ઇંડિયન હિસ્ટ્રીઝ'' .</ref><ref>સિડનર,(1982), ''એથ્નિસિટી, લેંગ્વેજ, એંડ પાવર ફ્રોમ અ સાઈકોલિંગ્વિસ્ટીક પર્સ્પેક્ટીવ'' , પીપી. 2-3</ref> [[થોમસ હાઈલેંડ એરિક્સેન]] મુજબ, હમણાં સુધી [[વંશીયતા]]ને બે ભિન્ન વાદના પ્રભાવ હેઠળ [[અભ્યાસ]] કરવામાં આવતી હતી. તેમાંનો એક “[[આદિકાળવાદ]]” અને “[[નિમિત્તવાદ]]”ની વચ્ચેનો છે. [[આદિકાળવાદ]]ના અભિપ્રાય મુજબ, વંશીય જૂથનાં સહભાગીદારો તેમાં ઉભી થતી મુશ્કેલીને બહારથી આવી પડેલી, અને જુલમગાર પરંતુ સામાજિક રીતે જોડી રાખનાર તત્ત્વ તરીકે સામૂહિક સ્વીકાર કરે છે.<ref>ગીર્ત્ઝ, ક્લિફર્ડ, ઇડી. (1967) ''Old Societies and New States: The Quest for Modernity in [[Africa]] and [[Asia]]'' . ''ઑલ્ડ સોસાયટીઝ એંડ ન્યુ સ્ટેટ્સ: ધ ક્વેસ્ટ ફોર મૉડ્ર્નિટી ઈન [[આફ્રિકા]] એન્ડ [[એશિયા]]'' . ન્યુયોર્ક: ધ ફ્રી પ્રેસ.</ref> જ્યારે કે, [[નિમિત્તવાદી]] અભિગમ વંશીયતાને મૂળભૂત રીતે રાજકીય વ્યૂહરચનાનાં હંગામી તત્ત્વ તરીકે જુએ છે, જેનો ઉપયોગ સ્થાપિત હિતો પોતાનાં સહાયક ઉદ્દેશ્ય જેવાં કે, સંપત્તિ, સત્તા કે માન-મોભો વધારવા માટે કરતાં હોય છે.<ref>કોહેન, એબ્નર (1969) ''કસ્ટમ એંડ પૉલિટીક્સ ઈન અર્બન આફ્રિકા: અ સ્ટડી ઓફ હૌસા માઈગ્રંટ્સ ઈન અ યોરુબા ટાઉન.'' લંડન: રાઉટ્લેજ એન્ડ કેગન પૉલ.</ref><ref>એબ્નર કોહેન (1974) ''ટુ ડાઈમેંશનલ મેન: એન એસ્સે ઓન પાવર એન્ડ સિમ્બોલિઝ્મ ઈન કોમ્પ્લેક્ષ સોસાયટી'' . લંડન: રાઉટ્લેજ એન્ડ કેગન પૉલ.</ref> આ ચર્ચા હજી પણ [[રાજ્યશાસ્ત્ર]]માં એક મહત્વના સંદર્ભ તરીકે જોવામાં આવે છે, યદ્યપિ મોટાં ભાગનાં વિદ્ધવાનોનો અભિગમ આ બન્ને ધ્રુવની વચ્ચે આવીને ક્યાંક અટકે છે.<ref>જે. હચીંસન એન્ડ એ.ડી. સ્મિથ(ઈડીએસ.), ''ઓક્સ્ફર્ડ રીડર્સ: એથ્નિસિટી'' (ઓક્સ્ફર્ડ 1996), “ઈંટ્રોડક્શન”, 8-9 </ref> બીજી ચર્ચા “[[રચનાવાદ]]” અને “[[તત્વવાદ]]” વચ્ચેની છે. રચનાવાદીઓ રાષ્ટ્રીય અને વંશીય એકત્વને, મહદઅંશે, જ્યારે અભિન્નતાઓને આરંભ કાળની હોય તે રીતે રજૂ કરવાં છતાં ઐતિહાસિક અનિવાર્યતાની ફલશ્રુતિ તરીકે જુએ છે.<ref>ગેલનર, અર્નેસ્ટ (1983) ''નેશંસ એન્ડ નેશનાલિઝ્મ'' . ઓક્ષ્ફોર્ડ: બ્લેકવેલ.</ref><ref>અર્નેસ્ટ ગેલનર (1997) નેશનાલિઝ્મ. લંડન: વિડનફિલ્ડ એન્ડ નિકલસન.</ref> તત્વવાદીઓ આવી અભિન્નતાઓને [[સત્તત્ત્વ સ્વરૂપ મીમાંસા]]ની શ્રેણીઓ તરીકે સામાજિક અદાકારોની વ્યાખ્યા આપતાં જુએ છે, અને સામાજિક ક્રિયાનાં પરિણામ તરીકે નહીં.<ref>સ્મિથ એંથની ડી. (1986) ''ધ એથ્નિક ઓરીજિંસ ઓફ નેશંસ.'' ઓક્ષ્ફર્ડ: બ્લેકવેલ.</ref><ref>એંથની સ્મિથ (1991) ''[[નેશનલ આઇડેંટિટી]]'' . હાર્મંડ્સ્વર્થ: પેંગ્વિન.</ref> [[એરિક્સેન]]ના મત મુજબ, આ ચર્ચાઓને, જુદાં-જુદાં વંશીય જૂથો અને રાષ્ટ્રોનાં સભ્યો દ્વારા રાજકીય સ્વરૂપે સ્વ-પ્રતિનિધિત્વની વધતી જતી પ્રવૃતિની પ્રતિક્રિયાના વિદ્વાનોના પ્રયાસ-સ્વરૂપે, વિશેષતઃ: [[માનવશાસ્ત્ર]]માંથી કાઢી નાંખવામાં આવી છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડા જેવાં દેશો, કે જે વિવિધ સંસ્કૃતિવાળા ઘણા બધાં દેશોની દેશાગમન કરેલ વસતી ધરાવે છે, અને વસાહતવાદ પછીના સમયગાળા દરમ્યાન [[કેરેબિયન]] અને [[દક્ષિણ એશિયા]]ના દેશોમાં, બહુસાંસ્કૃતિકવાદ ઉપર કરવામાં આવતી ચર્ચાઓનાં સંદર્ભમાં આમ માનવામાં આવે છે.<ref>ટી.એચ. એરિક્સન “એથ્નિક આઈડેંટિટી, નેશનલ આઈડેંટિટી એન્ડ ઈંટર્ગ્રુપ કોંફ્લિક્ટ: ધ સિગ્નિફિકેંસ ઓફ પર્સનલ એક્સપિરીયંસિઝ” ઈન એશ્મોર, જુસ્સિમ, વિલ્ડર(ઈડીએસ.): ''સોશ્યલ આઈડેંટિટી, ઈંટરગ્રુપ કોંફ્લિક્ટ, એન્ડ કોંફ્લિક્ટ રીડક્શન'' , પીપી. 42-70. ઓક્ષ્ફર્ડ: ઓક્ષ્ફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ’. 2001</ref> == વંશીયતાની વ્યાખ્યા કરવી == “વંશીયતા”(એથ્નિસિટી) અને “વંશીય જૂથ”(એથ્નિક ગ્રુપ) શબ્દો [[ગ્રીક]] શબ્દ ''[[એથ્નોસ]]'' પરથી આવ્યા છે, જેનું સામાન્ય અનુવાદ “[[રાષ્ટ્ર]]”(નેશન) અથવા સામાન્ય રીતે એક જાતિ સ્વરૂપે ઓળખાતાં લોકો જે ચોક્ક્સ સંસ્કૃતિ ધરાવે છે, તેમ કરવામાં આવે છે. “[[એથ્નિક]]” શબ્દ અને તેનાં આનુષાંગિક સ્વરૂપો અંગ્રેજીમાં 14મી સદીથી 19મી સદીના મધ્ય સુધી “મૂર્તિપૂજક/અસંસ્કારી” નાં અર્થમાં વપરાતા હતાં. થીઈ.ટોંકીન , એમ.મેકડોનાલ્ડ અને એમ.ચેપમેન, ''હિસ્ટ્રી એન્ડ એથ્નિસિટી'' (લંડન 1989), પીપી. 11-17 (જે.હચીંસન અને એ.ડી. સ્મિથ(ઈડીએસ.)માં અવતરણ કરવામાં આવેલ છે, ''ઓક્ષ્ફોર્ડ રીડર્સ: એથ્નિસિટી'' (ઓક્ષ્ફોર્ડ 1996), પીપી.18-24)</ref> “વંશીય જૂથ”(એથ્નિક ગ્રુપ)નો આધુનિક ઉપયોગ, જો કે, ઔદ્યોગિક રાષ્ટ્રો દ્વારા તેમનાં અધીન જૂથની સાથે વિવિધ પ્રકારનાં ઘર્ષણો દર્શાવે છે, જેમ કે દેશાગમન કરેલ લોકો અને વસાહતી પાત્રો; “વંશીય જૂથ” “રાષ્ટ્ર” ની વિરુદ્ધમાં આવીને ભિન્ન સાંસ્કૃતિક અભિન્નતા ધરાવતાં લોકો કે જે, સ્થાનાંતરણ કે જીત દ્વારા, વિદેશી રાષ્ટ્રોની વિષય વસ્તુ બની ચૂક્યાં છે, એવાં લોકોનો સંદર્ભ સૂચવે છે. શબ્દનો આધુનિક પ્રયોગ પ્રમાણગત રીતે નવો છે–1851<ref>''ઓક્ષ્ફર્ડ ઈંગ્લિશ ડિક્ષનરી'' સેકંડ એડીશન, ઑનલાઈન વર્ઝન એઝ ઓફ 2008-01-12, "એથ્નિક, એ. એન્ડ એન.". સાઇટ્સ સર [[ડેનિયલ વિલસન]], ''ધ આર્કિયોલોજી એન્ડ પ્રિહિસ્ટોરિક એનલ્સ ઓફ સ્કોટલેન્ડ 1851' (1863)'' </ref> – અને વંશીય જૂથ'' શબ્દનો પ્રથમ વખત ઉપયોગ 1935,<ref>ઓક્ષ્ફર્ડ ઈંગ્લિશ ડિક્ષનરી'' સેકંડ એડીશન, ઑનલાઈન વર્ઝન એઝ ઓફ 2008-01-12, "એથ્નિક, એ. એન્ડ એન.". '' ''સાઈટીંગ [[હક્ષલે]] એન્ડ [[હેડ્ડન]](1935), '' વી યુરોપિયંસ, ''પીપી. 136,181 '' </ref>માં થયો હતો, અને ઓક્ષ્ફોર્ડ ઇંગ્લિશ ડિક્ષ્નેરીમાં તેને સમાવેશ 1972માં કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>કોહેન, રોનાલ્ડ. (1978) "એથ્નિસિટી: પ્રોબ્લેમ એન્ડ ફોકસ ઈન એંથ્રોપોલોજી” એન્ન.રેવ.એંથ્રોપોલ.'' '' ''1978. '' ''7:379-403'' </ref><ref>ગ્લેઝર, [[નેથન]] અને [[ડેનિઅલ પી. મોયનીહન]] (1975) એથ્નિસિટી – થિયરી એન્ડ એક્સપિરીયંસ'', કેમ્બ્રીજ, માસ. '' ''[[હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]]'' </ref>'' ''[[ઓક્ષ્ફોર્ડ ઈંગ્લિશ ડિક્ષ્નેરી]]માં આપવામાં આવેલી આધુનિક ઉપયોગની વ્યાખ્યા '''છે:''' '' {{quote| ''a[djective]'' :... :2.a. Pertaining to race; peculiar to a race or nation; ethnological. Also, pertaining to or having common racial, cultural, religious, or linguistic characteristics, esp. designating a racial or other group within a larger system; hence (U.S. colloq.), foreign, exotic. :b ''ethnic minority (group)'', a group of people differentiated from the rest of the community by racial origins or cultural background, and usu. claiming or enjoying official recognition of their group identity. Also ''attrib''. ''n[oun]'' :... :3 A member of an ethnic group or minority. ''orig. U.S.'' |Oxford English Dictionary "ethnic, a. and n."<ref>Oxford English Dictionary Second edition, online version as of 2008-01-12, "ethnic, a. and n."</ref>}} [[ગ્રેટ બ્રિટેન]] અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ની સામાન્ય ભાષામાં “વંશીય” શબ્દના ઉપયોગ વિશે લખતાં વૉલમેને નોંધ્યું છે કે, :બ્રિટેનમાં ‘વંશીયતા’ શબ્દનો લોકપ્રિય સૂચિતાર્થ ‘[વંશ]’ છે, જે અચોક્કસ, અને હળવાં અભિપ્રાય સાથેનો હોય છે. ઉત્તર અમેરિકામાં, વિરૂદ્ધ ગુણ દર્શાવતા, ‘[વંશ]’ નો સર્વ સામાન્ય અર્થ રંગ થાય છે, અને ‘માનવવંશીય’ એ લોકોને ગણવામાં આવે છે જે સાપેક્ષ રીતે અંગ્રેજી ન બોલતાં દેશોમાંથી હાલમાં સ્થાનાંતરિત થયેલા લોકોનાં વંશજ હોય. ’[વંશીય]’ ને બ્રિટેનમાં સંજ્ઞા ગણવામાં નથી આવતી. વાસ્તવિક અસરમાં ત્યાં કોઈ ‘વંશીયતા’ નથી; ત્યાં માત્ર ‘વંશીય સંબંધો’ જ છે.<ref>વૉલમેન,એસ. "એથ્નિસિટી રીસર્ચ ઈન બ્રિટેન", ''કરંટ એંથ્રોપોલોજી'' , વી. 18, એન. 3, 1977, પીપી. 531–532.</ref> આ રીતે, આજની દૈનિક ભાષામાં, “વંશીય” અને “વંશીયતા” શબ્દોનાં વર્તુળમાં હજી પણ વિલાયતી લોકો, લઘુમતીના પ્રશ્નો અને વંશીય સંબંધો રહેલાં છે. [[સામાજિક વિજ્ઞાન]]માં, જો કે, તેનો ઉપયોગ બધાં જ માનવીય જૂથો કે જેઓ સ્પષ્ટપણે પોતાની જાતને સાંસ્કૃતિક રીતે અલગ માને છે અને અન્યો દ્વારા પણ તેમને અલગ માનવામાં આવે છે.<ref>એરિક્સન 1993 પી. 2</ref> સામાજિક વિજ્ઞાનમાં સૌ પ્રથમ વખત “વંશીય જૂથ” શબ્દનો પ્રયોગ કરનાર જર્મન [[સમાજશાસ્ત્રી]] [[મેક્સ વેબર]] હતાં, જેમણે આ પ્રમાણે વ્યાખ્યા આપી હતી કે: <blockquote>શારીરિક પ્રકાર કે રિવાજો કે બન્નેની સમાનતાના કારણે કે વસાહતવાદ અને સ્થાનાંતર ની યાદોનાં કારણે પોતાનાં સમાન વંશ ઉદગમની વિષયાત્મક માન્યતાઓને પ્રાધાન્ય આપનારું માનવીય જૂથ; આ માન્યતાઓ જૂથની રચના કરવા માટે મહત્વની હોવી જોઇએ; વધુમાં એ બાબતોથી કોઈ ફરક નથી પડતો કે વાસ્તવિક લોહીનાં સંબંધો અસ્તિત્વ ધરાવે છે કે નહીં.<ref name="weber">મેક્સ વેબર [1922]1978 ''ઈકોનોમી એન્ડ સોસાયટી'' ઇડીએસ. ગ્યુંથર રોથ એન્ડ ક્લૌસ વિટ્ટીક્, ટ્રાંસ. ''એફ્રૈમ ફિસ્કોફ'' , વોલ્યુમ. 2 બર્કલે: યુનિવર્સિટી ઓફ કેલીફોર્નિયા પ્રેસ, 389</ref> </blockquote> == વંશીયતાનો કલ્પનાત્મક ઇતિહાસ == વેબર દૃઢતા પૂર્વક જણાવે છે કે વંશીય જૂથો ''કુંસ્ટ્લીચ'' (બનાવટી, એટલે કે સામાજિક રીતે ઘડી કાઢવામાં આવેલાં) હતાં કેમ કે તેમની ઉપસ્થિતિનો આધાર હિસ્સેદારી ''[[જેમિંસ્કાફ્ટ]]'' (સમુદાય)ના સિદ્ધાંત પર અવલંબિત હતો. બીજું, આ માન્યતા હિસ્સેદારીપૂર્ણ જેમિંસ્કાફ્ટ જૂથ બનાવતાં નહોતાં; પરંતુ જૂથ માન્યતાનું નિર્માણ કરતાં હતાં. ત્રીજું, જૂથની રચના સત્તા અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠાનાં એકાધિકાર મેળવવા માટેની હોડનું પરિણામ હતું. આ પ્રવર્તમાન સમયની પ્રકૃતિશાસ્ત્રજ્ઞ માન્યતાથી તદ્દન ઊલટું હતું, જેમાં એવી માન્યતા વ્યાપ્ત હતી કે લોકોમાં પરસ્પર જ્યારે સહિયારા વંશ ઉદગમમાંથી આનુવંશિક વિશિષ્ટ લક્ષણો અને વૃત્તિને કારણે સામાજિક-સાંસ્કૃતિક અને વર્તણુંકને લાગતાં મતભેદ ઉગી નીકળે છે, ત્યારે “[[વંશ]]” કહેવામાં આવે છે.<ref>બેન્ટોન, માઈકલ. (2007) "વેબર ઓન એથ્નિક કોમ્યુનિટીઝ: અ ક્રિટીક", ''નેશંસ એન્ડ નેશનાલિઝ્મ 13'' (1), 2007, 19–35.</ref> <ref name="cohen">રોનાલ્ડ કોહેન 1978 “એથ્નિસિટી: પ્રોબ્લેમ એન્ડ ફોકસ ઈન એંથ્રોપોલોજી”, ''એન્યુઅલ રિવ્યુ ઓફ એંથ્રોપોલોજી'' 7: 383 પાલો અલ્ટો: [[સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]]</ref>વંશીયતાનાં વિવરણકારોમાં [[ફ્રેડરીક બાર્થ]]નું નામ આગવું મહત્વ ધરાવતું છે, જેની 1969 ની “વંશીય જૂથો અને સીમાઓ” એ સમાજ શાસ્ત્રમાં આ શબ્દના ઉપયોગનો 1980 અને 1990નાં દશકમાં ફેલાવો કરનાર તરીકે આધારભૂત ગણવામાં આવે છે.<ref name="cohen">રોનાલ્ડ કોહેન 1978 “એથ્નિસિટી: પ્રોબ્લેમ એન્ડ ફોકસ ઈન એંથ્રોપોલોજી”, ''એન્યુઅલ રિવ્યુ ઓફ એંથ્રોપોલોજી'' 7: 383 પાલો અલ્ટો: [[સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]]</ref> વંશીયતાનાં યોજનાબદ્ધ મૂળ સ્વરૂપ પર ભાર મૂકવાનાં મામલે બાર્થ, વેબર કરતાં પણ આગળ જાય છે. બાર્થનાં જણાવ્યા પ્રમાણે, વંશીયતા શાશ્વત પણે બાહ્ય આરોપણ અને આંતરિક સ્વ-ઓળખ દ્વારા એકતા સિદ્ધ કરીને કરવામાં આવેલી વાટાઘાટ અને પુન:વાટાઘાટો હતી. બાર્થનાં મત મુજબ વંશીય જૂથો સાંસ્કૃતિક રીતે એકલાં પાડી દેવામાં આવેલાં વિછિન્ન લોકો, કે તર્કસંગત રીતે ક્રમાનુસાર ''અગ્રિમ પંક્તિ'' ના નથી, જે કુદરતીપણે લોકો હોય છે. તે સંસ્કૃતિઓનાં માનવશાસ્ત્રનાં મૂળભૂત ખ્યાલને એકસૂત્રમાં બંધાયેલી વસ્તુને વિભાજિત કરવાં માગતા હતા, અને વંશીયતાને આદિકાળથી અસ્તિત્વ ધરાવતી હોવાનું જણાવીને, તેઓ જૂથોની વચ્ચે ચાલતી ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં બદલવા માગતા હતા. એટલાં માટે, “વંશીય જૂથો અને સીમાઓ”, એ વંશીય અભિન્નતાનાં આંતરજોડાણ પર કેન્દ્રિત છે. બાર્થ લખે છે: “[...] શ્રેણીગત વંશીય તફાવતોનું અવલંબન સ્થળાંતરશીલતા, સંપર્ક અને માહિતીના અભાવ પર કાયમ નથી હોતું, પરંતુ વ્યક્તિગત ઇતિહાસના જીવન-ક્રમમાં બદલાતી જતી સહભાગિતા અને સભ્યપદ હોવા છતાં વિવિત્ત કક્ષાઓને જાળવી રાખીને બાકાત રાખવાં અને જોડાણની સામાજિક પ્રક્રિયાઓને આવશ્યક બનાવે છે.” 1978માં, માનવશાસ્ત્રી રોનાલ્ડ કોહેનએ દાવો કર્યો હતો કે સમાજ વિજ્ઞાનીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી “વંશીય જૂથો” ની અભિન્નતા તદ્દેશીય વાસ્તવિકતાઓ કરતાં વધુ તો અચોક્કસ વર્ગસૂચકતા દર્શાવે છે: <blockquote>... આપવામાં આવેલાં નામ ધરાવતી આપણે સ્વીકારેલી વંશીય અભિન્નતા વિશે, સાહિત્યમાં જે મૂળભૂત વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે તેનો વિચાર કર્યા વગર જ, કે અચોક્ક્સતા પૂર્ણ રીતે ક્યારેક આપણે ફેંસલો ઠોકી બેસાડતાં હોઇએ છીએ.<ref name="cohen"/> </blockquote> આ રીતે, તેમણે એ હકીકત તરફ નિર્દેશ કર્યો છે કે બહારના લોકો ઉદાહરણ તરીકે માનવશાસ્ત્રીઓ, દ્વારા વંશીય જૂથની એકતા સિદ્ધ કરવામાં આવે છે, તે કદાચ જે તે જૂથનાં સભ્યોની સ્વ-ઓળખ સાથે મેળ નથી ખાતી. તેણે એવું પણ વર્ણન કર્યું છે કે ઉપયોગ શરૂ કર્યાનાં પહેલાં દસકાઓમાં, વંશીયતા શબ્દનો ઉપયોગ જ્યારે સમાન સાંસ્કૃતિક વ્યવસ્થાઓ અને સમાન વારસો ધરાવતાં નાનાં જૂથોનાં સંદર્ભમાં કરવામાં આવતો ત્યારે “સાંસ્કૃતિક” કે “આદિજાતિ જૂથ” શબ્દો પ્રયોજવામાં આવતાં હતાં, પરંતુ તે “વંશીયતા” એ આદિજાતિ અને આધુનિક સમાજો બન્ને વચ્ચે જૂથ અભિન્નતાની વ્યવસ્થામાં સમાનતાઓને વર્ણવી શકાય તે માટેનાં જરૂરી મૂલ્યો ઉમેર્યાં. કોહેને એ પણ સૂચવ્યું કે “વંશીય” અભિન્નતાઓને લગતાં કરવામાં આવતાં દાવાઓ ( જેમ કે અગાઉ “આદિજાતિ” અભિન્નતાને લગતાં દાવાઓ) વારંવાર કરવામાં આવતી વસાહતિવાદીઓની પ્રસ્થાપિત રીતો તેમજ વસાહતી બનાવવામાં આવેલાં લોકો અને રાષ્ટ્ર-રાજ્યની વચ્ચેના સંબંધોની અસર છે.<ref name="cohen">રોનાલ્ડ કોહેન 1978 “એથ્નિસિટી: પ્રોબ્લેમ એન્ડ ફોકસ ઈન એંથ્રોપોલોજી”, ''એન્યુઅલ રિવ્યુ ઓફ એંથ્રોપોલોજી'' 7: 383-384 પાલો અલ્ટો: સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ</ref> સમાજ વિજ્ઞાનીઓએ એટલે જ વંશીય અભિન્નતાને દર્શાવતાં સ્થિતિસૂચકોને કેમ, ક્યારે અને કેવી રીતે સ્પષ્ટ કરી શકાય, તેનાં પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. તદનુસાર, માનવશાસ્ત્રી જોઆન વિંસેંટએ અવલોકન કર્યું કે વંશીય સીમાઓ કાયમ પારદમ્ય ચરિત્ર ધરાવે છે.<ref>જોઆન વિંસેંટ 1974, "ધ સ્ટ્રક્ચર ઓફ એથ્નિસિટી ઇન ''હ્યુમન ઑર્ગેનાઈઝેશન 33(4): 375-379'' </ref> રોનાલ્ડ કોહેન નિષ્કર્ષ આપતાં જણાવે છે કે વંશીયતા “અંતર્ભાવ અને અનન્યતાની દ્વિભાજકતાઓને ઉછેરવાની એક શ્રેણીબદ્ધ રીત છે.<ref name="cohen"/> તેઓ જોઆન વિંસેંટના અવલોકન સાથે સંમત થાય છે કે (કોહેનના શબ્દોનાં રૂપાંતરમાં) “વંશીયતાને... રાજકીય ગતિશીલતાની નિશ્ચિત જરૂરિયાતોનાં સંબંધે તેના સીમાંકનને વિસ્તારી કે ટુંકાવી શકાય છે. એટલાં માટે જ કદાચ એવું હશે કે વંશના ઉદગમને ક્યારેક વંશીયતાનું સ્થિતિસૂચક માનવામાં આવે છે, તો ક્યારેક નહીં: જે વંશીયતાનો ભેદ-નિર્દેશક સ્પષ્ટ રીતે એ વાત પર નિર્ભર કરે છે કે લોકો વંશીય સીમાઓને કઈ રીતે ઉપર કે નીચે ખેંચે છે, અને તેઓ તેને ઉપર કે નીચે ખેંચે છે તે સામાન્ય રાજકીય પરિસ્થિતિ ઉપર અવલંબે છે. === વંશો અને વંશીય વર્ગો === વંશીય વર્ગીકરણને અન્યો દ્વારા આપવામાં આવતાં જુદાં-જુદાં નામોથી કે સ્વ-ઓળખથી ઉભી થતી મુશ્કેલીને ખાળવા માટે, એવી દરખાસ્ત કરવામાં આવી કે “વંશીય વર્ગો”, “વંશીય રચનાતંત્રો” તેમજ “વંશીય સમુદાય” કે “વંશો” ની વિભાવનાઓ વચ્ચે લક્ષણાત્મક ભેદ પાડવાં જોઈએ.<ref>{{Harv|Smith|1999|loc=p. 12}}</ref><સંદર્ભ><ref name="dgk171">ડેલંટી, જેરાર્ડ એન્ડ ક્રિશન કુમાર (2006) ધ સેજ હેંડબૂક ઓફ નેશંસ એન્ડ નેશનાલિઝ્મ. સેજ. આઈએસબીએન 1-41290101-4 p. 171</ref> * “''વંશીય વર્ગ'' ” એક એવો વર્ગ છે જે બહારના લોકોએ ઊભો કર્યો છે, એટલે કે, જેઓ સ્વયં તે વર્ગના સદસ્યો નથી, અને જેનાં સદસ્યો એવી વસતી છે જેમને બહારના લોકોએ એવી રીતે વર્ગીકૃત કરી દીધાં છે જેમ કે તેમનો સહિયારા નામ કે નિશાન, સહિયારા સાંસ્કૃતિક તત્વો અને કોઈ એક ચોક્કસ ક્ષેત્રનાં આધારે ભેદ કરવામાં આવ્યો હોય. પરંતુ, જે સભ્યોનું વંશીય વર્ગોમાં આરોપણ કરવામાં આવ્યું છે તેઓ પોતે તેમનાં સહિયારા, વિશિષ્ટ જૂથનાં સ્વામિત્વભાવ વિશે કશી જ માહિતી ધરાવતાં નથી. * “''વંશીય રચનાતંત્રો'' ” ના સ્તરે, જૂથમાં સામૂહિકતાની ભાવનાની શરૂઆત થવાં લાગે છે, અને આ સ્તરે, ઊગમ અને હિસ્સેદારીપૂર્ણ સાંસ્કૃતિક અને જીવવિજ્ઞાન વિષયક વારસાની સામાન્ય દંતકથાઓ ઉભરવાની શરૂઆત થવા લાગે છે, ચુનીંદા જૂથ-વર્ગો વચ્ચે તો એમ થાય જ છે.<ref name="dgk171"/> * “''વંશો'' ” કે “''વંશીય સમુદાયો'' ” ના સ્તરે, સભ્યોને પોતાને સ્પષ્ટ રીતે જાણકારી છે કે તેઓ “નામ ધારી માનવ વસતી છે જે સહિયારી વંશપરંપરા, સમાન ઐતિહાસિક યાદગીરીઓ, અને એક કે તેથી વધુ સહિયારા સાંસ્કૃતિક તત્ત્વો ધરાવે છે, જેમાં તેમની પોતાની જમીનો પણ સામેલ છે, અને થોડા-ઘણાં અંશે પરસ્પરાવલંબન, જે કમ સે કમ ચુનીંદા જૂથ-વર્ગો વચ્ચે તો રહેલું છે”. એટલે કે, વંશ એક જૂથ તરીકેની સ્વ-ઓળખ ધરાવે છે, જ્યારે કે વંશીય વર્ગો બહારના લોકો દ્વારા ઊભાં કરવામાં આવ્યાં હોય છે પછી ભલે ને તેનાં પોતાનાં સભ્યોને પોતાને આપવામાં આવેલી વર્ગીય ઓળખ હોય કે ન હોય.<ref name="smith13">{{Harv|Smith|1999|loc=p. 13}}</ref> * “''સંજોગોને આધીન વંશીયતા'' ” એક એવી વંશીય અભિન્નતા છે જેની પસંદગી સામાજિક પાશ્ર્વભૂમિ કે સંજોગો પર આધારિત ક્ષણ માટે કરવામાં આવી હોય છે.<ref name="cmiller7777">ઇંટ્રોડક્શન ટુ સોશિયોલોજી, 7th એડીશન. એંથની જીડેંસ, મિશેલ ડુનિઅર, રિચાર્ડ એપલબૉમ, ડેબ્રાહ કાર</ref> === વંશીયતાને સમજવા માટેનાં અભિગમો === માનવીય જીવન અને સમાજનાં પરિબળ તરીકે વંશીયતાનાં મૂળ સ્વરૂપને સમજવાના પ્રયાસ રૂપે જુદાં-જુદાં સમાજ વિજ્ઞાનીઓ દ્વારા વંશીયતાને સમજવા માટે જુદાં-જુદાં અભિગમોનો ઉપયોગ કરે છે. આવાં અભિગમોનાં ઉદાહરણોમાં : અસ્તિત્વવાદ, તત્વવાદ, સનાતનવાદ, રચનાવાદ, આધુનિકતાવાદ અને નિમિત્તવાદનો સમાવેશ થાય છે. * “''અસ્તિત્વવાદ'' ”, એવું માને છે કે વંશીયતા માનવ ઇતિહાસનાં દરેક સમયે હાજર હતી અને એ કે આધુનિક વંશીય જૂથો લાંબા ભૂતકાળથી ઐતિહાસિક સાતત્ય ધરાવે છે તેમનાં માટે વંશીયતાનો વિચાર રાષ્ટ્રોનાં વિચારની સાથે સંલગ્ન છે અને તેના મૂળીયાં વેબર-પૂર્વેની માનવતાની સમજમાં [[સગપણ]] અને જીવવિજ્ઞાન વારસા દ્વારા ઉત્પત્તિ પામેલા પ્રવર્તમાન અસ્તિત્વમાં રહેલાં જૂથોમાં વિભાજિત થયેલા છે. ** “''તત્વવાદી અસ્તિત્વવાદ'' ” એક ડગલું આગળ એવી માન્યતા ધરાવે છે કે વંશીયતા માનવ અસ્તિત્વ ''પહેલાં'' પણ મોજૂદ હતી, તેમજ વંશીયતા માનવીની સામાજિક પરસ્પરતા પહેલાથી હતી અને એ પણ કે મૂળભૂત રીતે તેનાથી અપરિવર્તીત રહી. આ સિદ્ધાંત વંશીય જૂથોને કુદરતી દૃષ્ટિથી જુએ છે, માત્ર ઐતિહાસિક રીતે નહીં. આ સમજણ એ ખુલાસો નથી આપતી કે સમગ્ર ઇતિહાસમાં રાષ્ટ્રો અને વંશીય જૂથો કેમ અને કેવી રીતે પ્રગટ થયાં, અપ્રગટ બન્યાં અને ફરી પાછા દેખાવાં લાગ્યા. આધુનિક સમયના બહુ-વંશીય [[સમાજો]]ના બંધારણ માટે આંતરવિવાહ, સ્થાનાંતરણ અને વસાહત વસાવવાનાં પરિણામો સાથે નીપટવું પણ મુશ્કેલીભર્યું બની ગયું.<ref name="smith13"/> ** “''સગપણનો અસ્તિત્વવાદ'' ” એ માન્યતા ધરાવે છે કે વંશીય સમુદાયો સરખાપણું ધરાવતાં એકમોનાં લંબાવેલા ભાગ છે, જે મૂળભૂત રીતે સાદ્રશ્ય કે એક પૂર્વજના વંશજો વચ્ચેના જોડાણની નીપજ છે જ્યાં સાંસ્કૃતિક સંકેતોની (ભાષા, ધર્મ, રૂઢિઓ) પસંદગીઓ બરાબર આ જીવવિજ્ઞાની સગપણ દર્શાવવાં માટે કરવામાં આવે છે. આ રીતે, જીવવિજ્ઞાનની વંશપરંપરાની જે સામાન્ય માન્યતાઓ છે કે જે વંશીય સમુદાયોને વર્ણવતા લક્ષણ છે તેને વાસ્તવિક જીવવિજ્ઞાનનાં ઇતિહાસનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે તે રીતે સમજવું પડશે. વંશીયતા પરનાં આ વિચારમાં એક મુશ્કેલી એ છે કે તે વારંવાર એમ દર્શાવતી પ્રત્યક્ષ વસ્તુસ્થિતિ નથી કે જેમાં વિશિષ્ટ વંશીય સમુદાયનાં પ્રાચીન દંતકથા વિષયક તત્વોનો જ્ઞાત જીવવિજ્ઞાનનાં ઇતિહાસની સાથે સીધો વિરોધ હોય.<ref name="smith13"/> ** “''ગીર્ત્ઝનો અસ્તિત્વવાદ'' ”, માનવશાસ્ત્રના જ્ઞાતા [[ક્લિફર્ડ ગીર્ત્ઝ]] નોંધનીય રીતે તેને ટેકો આપતાં એવી દલીલ કરે છે કે માણસો તેમના સામાન્ય આરોપણમાં આદિકાળનાં લોકો દ્વારા “આપવામાં આવેલા” જેમ કે લોહીનાં સંબંધો, ભાષા, ક્ષેત્ર અને સાંસ્કૃતિક અસામનતાઓમાં દુર્નિવાર શક્તિ ધરાવે છે. ગીર્ત્ઝના મત મુજબ, વંશીયતા ખુદ પોતે અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી પરંતુ માણસો તેમ સમજે છે કેમ કે તે તેમનાં દુન્યવી અનુભવમાં વણાયું છે.<ref name="smith13"/> * “''સનાતનવાદ'' ” માને છે કે વંશીયતા સતત બદલાતી રહે છે, અને એ કે વંશીયતાની વિભાવના સદાકાળથી વિદ્યમાન છે, જ્યાં સુધી વંશીય સીમાંકનને નવી ભાત પ્રમાણે પુન: પ્રસ્થાપિત કરવામાં નહોતાં આવ્યા ત્યાં સુધી વંશીય જૂથો સામાન્યત ટૂંકું જીવન જીવતા હતાં. વિરોધી સનાતનવાદી વિચારસરણી વળી એવો મત ધરાવે છે કે સમગ્ર ઐતિહાસિક કાળ દરમ્યાન જ્યારે વંશીયતા અને વંશીય જૂથતા વિદ્યમાન હતી, ત્યારે પણ તે નિયત કુદરતી વ્યવસ્થાનો ભાગ નહોતાં. ** "''શાશ્વત સનાતનવાદ'' ” માને છે કે વિશિષ્ટ વંશીય જુથો સમગ્ર ઐતિહાસિક પરિવેશમાં લગાતાર હાજર હતાં. ** “''સંજોગોની માન્યતા પર આધારિત સનાતનવાદ'' ” માને છે કે રાષ્ટ્રો અને જુથો બને છે, બદલાય છે, અને સમય જતાં ઇતિહાસમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે. આ વિચારધારાનો મત એવો છે કે વંશીયતાની વિભાવના સામાન્યપણે રાજકીય જૂથો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલું એવું ઓજાર છે જેનાં વડે તેઓ પોતાનાં જૂથ-વિશેષનાં હિત માટે સંપત્તિ, સત્તા, વિસ્તાર કે માન-મોભો જેવાં સંસાધનોને ચાલાકીથી મેળવી શકતાં હતાં. તદનુસાર, વંશીયતાનો ઉદભવ ત્યારે થયો જ્યારે તેને આગળ સામુહિક હિત માટે અને સમાજમાં સ્થાન પામતાં રાજકીય બદલાવો પ્રમાણે બદલાવા માટે સુસંગત ગણવામાં આવી. વંશીયતાના અસ્તિત્વવાદી અર્થઘટનનાં ઉદાહરણો જે બાર્થ, અને સિડનર પાસેથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે, તે વંશીયતાને નિરંતર સામાજિક વાટાઘાટો અને વાર્તાલાપો દ્વારા સ્થાપિત લોકોનાં જૂથો વચ્ચે કાયમ બદલાતી સીમા તરીકે જુએ છે. ** "''નિમિત્તવાદી અસ્તિત્વવાદ'' ", વંશીયતાને પ્રાથમિક સ્વરૂપે જુએ છે અને સાથે એક એવાં સર્વતોમુખી ઓજાર તરીકે જુએ છે જે વિવિધ વંશીય જુથો અને તેમની મર્યાદાને સમયના અનુબંધમાં બાંધે છે, ત્યારે એવો ખુલાસો આપે છે કે વંશીયતા [[સામાજિક સ્તરીકરણ]]ની રચના છે, જેનો અર્થ એવો કરી શકાય કે વંશીયતા વ્યક્તિગત સ્તરીકરણની વ્યવસ્થાનો આધાર છે. ડોનાલ્ડ નોએલ, એક સમાજશાસ્ત્રી જેણે વંશીય સ્તરીકરણના ઉદ્ભવનો સિદ્ધાંત વિકસિત કર્યો છે, તેઓના મત મુજબ વંશીય સ્તરીકરણ “સ્તરીકરણની એક એવી વ્યવસ્થા છે જેમાં કેટલાંક સંબંધિત જૂથ સભ્યપદ (દા.ત. જાતિ, ધર્મ કે રાષ્ટ્રીયતા) ને સામાજિક દરજ્જાઓ આપવા માટે પ્રમુખ માપદંડ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે”.<ref name="Noel1968">{{cite journal | author = Noel, Donald L. | year = 1968 | title = A Theory of the Origin of Ethnic Stratification | url = https://archive.org/details/sim_social-problems_fall-1968_16_2/page/157 | journal = Social Problems | volume = 16 | issue = 2 | pages = 157–172 | doi = 10.1525/sp.1968.16.2.03a00030 | ref = harv }}</ref> વંશીય સ્તરીકરણ ઘણાં બધા વિવિધ પ્રકારના સામાજિક સ્તરીકરણમાનું એક છે, જેમાં [[સામાજિક-આર્થિક દરજ્જો]], [[જાતિ]], કે [[લિંગ]] આધારિત સ્તરીકરણનો સમાવેશ થાય છે. ડોનાલ્ડ નોએલના મત મુજબ, વંશીય સ્તરીકરણ ત્યારે જ સ્થાન પામે છે જ્યારે વિશિષ્ટ વંશીય જૂથોને એકબીજાનાં સમ્પર્કમાં લાવવામાં આવે છે, અને માત્ર ત્યારે જ કે જ્યારે તે જૂથોનું નૃવંશ કેન્દ્રવાદ, પ્રતિસ્પર્ધા, અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે સત્તા-સોંપણીનાં ઉચ્ચ પ્રમાણ દ્વારા ચરિત્ર-ચિત્રણ કરવામાં આવે. [[નૃવંશ કેન્દ્રવાદ]] પ્રાથમિક રીતે દુનિયાને સ્વયંની સંસ્કૃતિની સાપેક્ષતાથી જોવાની, અને પોતાની સંસ્કૃતિમાં નિહિત સિવાયના બધાં જ જુથોને ઉતારી પાડવાની વૃત્તિ છે. કેટલાંક સમાજશાસ્ત્રીઓ, જેમ કે લૉરેંસ બોબો અને વિંસેંટ હચિંગ્સ, જણાવે છે કે વંશીય સ્તરીકરણ ઉત્પત્તિ વંશીય પૂર્વાગ્રહને લઈને વ્યક્તિગત સ્વભાવ પર અવલંબિત છે, જે નૃવંશ કેન્દ્રવાદના સિદ્ધાંતની સાથે સંબંધ ધરાવે છે.<ref name="Bobo1996">{{cite journal | author = Bobo, Lawrence; Hutchings, Vincent L. | year = 1996 | title = Perceptions of Racial Group Competition: Extending Blumer's Theory of Group Position to a Multiracial Social Context | journal = American Sociological Review | volume = 61 | issue = 6 | pages = 951–972 | doi = 10.2307/2096302 | url = http://jstor.org/stable/2096302 | publisher = American Sociological Association | ref = harv }}</ref> નોએલના સિદ્ધાંતની સાથે આગળ વધીએ, તો એમ કહી શકીએ કે વંશીય સ્તરીકરણના ઉદભવ માટે કેટલાંક અંશે પરિવર્તનશીલ સત્તાની ઉપસ્થિતિ હોવી જ જોઇએ. અન્ય શબ્દોમાં, વંશીય જૂથોની વચ્ચે સત્તાની અસમાનતા એટલે “એ લોકો એવી રીતે અસમાન સત્તા ભોગવી રહ્યા છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ આસાનીથી પોતાની મરજી અન્ય વ્યક્તિ પર લાદી શકે છે”.<ref name="Noel1968"/> પરિવર્તનશીલ સત્તાની સાથોસાથ, વંશીય કાર્યપ્રણાલીની રીતોમાં મહદ અંશે સ્પર્ધાત્મક સંરચના વંશીય સ્તરીકરણ માટેની એક પૂર્વશરત છે. વિવિધ વંશીય જૂથો એક સહિયારા ઉદ્દેશ્ય માટે સ્પર્ધામાં હોવા જરૂરી છે, જેમ કે સત્તા કે પ્રભાવ, કે ભૌતિક રસ-જેમ કે સંપત્તિ કે વિસ્તાર. લૉરેંસ બોબો અને વિંસેંટ હચિંગ્સનો પ્રસ્તાવ છે કે સ્પર્ધા સ્વ-રુચિ અને વિરોધથી પ્રભાવિત હોવી જોઇએ, અને તેના પરિણામ અનિવાર્ય સ્તરીકરણ અને [[સંઘર્ષ]]માં આવવાં જોઇએ.<ref name="Bobo1996"/> * “''રચનાવાદ'' ” અસ્તિત્વવાદી અને સનાતનવાદી એમ બન્ને વિચારધારા અપૂર્ણ હોવાનું જુએ છે,<ref name="Bobo1996"/> અને પાયાની માનવીય દશા તરીકે વંશીયતાની કલ્પનાને નકારી કાઢે છે. તે માને છે કે વંશીય જૂથો માત્ર માનવીય સામાજિક ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાની ઊપજ છે, જેને ત્યાં સુધી જ જાળવી રાખવામાં આવશે જ્યાં સુધી તે સમાજમાં પ્રમાણભૂત સામાજિક રચનાઓ તરીકે જાળવી શકાશે. ** “''સુધારાવાદી રચનાવાદ'' " વંશીયતાના ઉદભવને આધુનિક કાળની શરૂઆતમાં થયેલી [[રાષ્ટ્ર-રાજ્ય]] માટેની ચળવળ સાથે સાંકળે છે.<ref>{{Harv|Smith|1999|loc=pp. 4–7}}</ref> આ સિદ્ધાંતના પ્રસ્તાવકર્તા, જેમ કે [[એરિક હોબ્સબૉન]], એવી દલીલ રજૂ કરે છે કે વંશીયતા અને વંશીય ગૌરવની કલ્પના, જેવી કે રાષ્ટ્રીયતા, સંપૂર્ણત: આધુનિક શોધ છે, જે દુનિયાના ઇતિહાસમાં માત્ર આધુનિક કાળ દરમ્યાન જ નજરે પડે છે. તેઓ એમ માને છે કે આના પહેલાં, મોટાં ગજાનાં સમાજોનાં નિર્માણમાં વંશીય એકરૂપતાને એક આદર્શ કે જરૂરી પરિબળ ગણવામાં આવતી નહોતી. == વંશીયતા અને જાતિ == વેબર પહેલાં, જાતિ અને વંશીયતાને કાયમ એક જ વસ્તુના બે પાસાં તરીકે જોવામાં આવતા હતાં. 1900ની આસપાસ અને વંશીયતાની તત્વવાદી અસ્તિત્વવાદી સમજ પ્રભાવ ધરાવતી હતી તે પહેલાં, લોકોની વચ્ચેના સાંસ્કૃતિક ભેદને વારસામાં ઉતરી આવેલાં વિશિષ્ટ લક્ષણો અને વૃત્તિઓ તરીકે જોવામાં આવતાં હતાં.<ref>બેંટન માઈકલ. (2007) "વેબર ઓન એથ્નિક કમ્યુનિટીઝ: અ ક્રિટિક", ''નેશંસ એન્ડ નેશનાલિઝ્મ'' 13 (1), 2007, 19–35.</ref> આ એ સમય હતો જ્યારે “વિજ્ઞાન” જેવાં કે [[મસ્તિષ્ક સામુદ્રિકશાસ્ત્ર]] માટે એવો દાવો કરવામાં આવતો હતો કે તે જુદી-જુદી વસતીના વર્તણુંક અને સાંસ્કૃતિક લક્ષણોને તેમની બાહ્ય શારીરિક લાક્ષણિકતાઓ, જેવી કે તેમની ખોપરીના આકાર વિગેરેનો એકબીજા સાથે સંબંધ દર્શાવી શકે છે. વેબર દ્વારા સામાજિક રચનાનો પરિચય વંશીયતા તરીકે આપવામાં આવ્યો તે સાથે જ, જાતિ અને વંશીયતાનો એકબીજાની સાથે વિચ્છેદ થઈ ગયો. જીવ વિજ્ઞાનની રીતે સારી રીતે વ્યાખ્યા કરવામાં આવેલ જાતિઓ અંગેની સામાજિક માન્યતા ટકી રહી. 1950માં, [[યુનેસ્કો]] દ્વારા આપવામાં આવેલાં નિવેદન, “[[ધ રેસ ક્વેશ્ચન]]”- જાતિ અંગેનો વિવાદ, તે સમયના આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત વિદ્વાનો (જેમાં [[એશ્લે મોંટેગ્યુ]], [[ક્લૉડ લેવી-સ્ટ્રૉસ]], [[ગન્નર મિર્ડેલ[[]], [[જુલિયન હક્સ્લી]]]] વિગેરેનો સમાવેશ થાય છે.), માં એવું સુચન કર્યું હતું કે: “જરૂરી નથી કે રાષ્ટ્રીય, ધાર્મિક, ભૌગોલિક, ભાષાઓનાં, અને સાંસ્કૃતિક જૂથો જાતીય રીતે એક હોય: અને આ પ્રકારના જૂથોનાં સાંસ્કૃતિક વિશિષ્ટ લક્ષણોમાં ક્યાંય જાતીય લક્ષણો સાથે જનનશાસ્ત્રને લગતાં કોઈ સંબંધ જોવામાં આવ્યાં નથી. જ્યારે સામાન્ય બોલચાલમાં “જાતિ” શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે ત્યારે આદતનાં જોરે આ પ્રકારની ગંભીર ભૂલો થઈ જતી હોવાને કારણે, જ્યારે માનવીય જાતિઓ વિશે બોલતાં હોઇએ ત્યારે ‘જાતિ’ શબ્દને સમૂળગો પડતો મૂકીને ‘વંશીય જૂથો’ બોલવું સારૂં રહેશે.”<ref>એ. મેટ્રોક્ષ (1950) "યુનાઈટેડ નેશંસ ઈકોનોમિક એન્ડ સિક્યુરિટી કાઉંસિલ સ્ટેટમેંટ બાય એક્ષ્પર્ટ્સ ઓન પ્રોબ્લેમ્સ ઓફ રેસ", ''અમેરિકન એંથ્રોપોલોજિસ્ટ'' 53(1): 142-145)</ref> 1982માં અમેરિકાના સાંસ્કૃતિક માનવશાસ્ત્રના જ્ઞાતાઓએ, માનવજાતના ફેલાવા પરના ચાલીસ વર્ષનાં સંશોધનોને એકત્ર કરી તારણ આપ્યું કે, જાતીય અને વંશીય શ્રેણીઓ દુનિયાના અલગ-અલગ ભાગમાંથી જુદી-જુદી રીતે વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં એકત્ર થયાં તેની પ્રતીકાત્મક નિશાની હતી: :વિરોધી હિતસંબંધીઓ કે જેમણે કામમાં રોકાયેલા વર્ગોને વિભાજિત કર્યાં હતાં તેમણે આગળ જતાં “વંશીય” અને “જાતીય” વ્યક્તિત્વોને વિનંતીઓ દ્વારા વધુ મજબુત બનાવ્યું. આવી અપીલો વિવિધ શ્રેણીઓનાં કામદારોને મજૂર વર્ગના બજારો માટેનાં પગથિયાં ઉપલબ્ધ કરાવે છે, દૂષણ જાહેર કરવામાં આવેલી વસતીને નીચી પાયરી પર ઉતારે છે અને સમૂહમાં ઉચ્ચ સ્થાને બેઠેલાં લોકોને નીચેથી પુરી પડતી પ્રતિસ્પર્ધાની સામે આવરણ ઉપલબ્ધ કરાવે છે. મૂડીવાદ વંશીયતા અને જાતિની એ બધી જ શ્રેષ્ઠતાની રચના નથી કરતું જે કામદારોની શ્રેણીઓ નક્કી કરવા માટે કાર્ય કરે છે. એ તો, તથાપિ, મૂડીવાદ અંતર્ગત કામદારોનાં અભિપ્રેરણની એવી પ્રક્રિયા છે જે આ શ્રેષ્ઠતાને તેનાં અસરદાર મૂલ્યો પ્રદાન કરે છે. વુલ્ફ અનુસાર, યુરોપિયન વ્યાપાર વિસ્તરણનાં સમયગાળા દરમ્યાન જાતિની રચના અને તેને કાયદેસરતા આપવામાં આવી, અને વંશીય જૂથો મૂડીવાદી વિસ્તરણનાં સમયગાળા દરમ્યાન અસ્તિત્વમાં આવ્યાં.<સંદર્ભ> :આ રીતે બારીકાઈથી જોઇએ તો, જાતિની શ્રેષ્ઠતા વંશીય ભિન્નતા કરતાં કેટલેક અંશે જુદાં સૂચિતાર્થ ધરાવે છે. જાતીય તફાવતો, જેમ કે “ઇંડિયન” કે “આફ્રિકન અમેરિકન”, યુરોપિયન વ્યાપાર વિસ્તરણ દરમ્યાન વસતીઓને તાબામાં લેવાનું પરિણામ છે. શબ્દ “ઇંડિયન”, અને પછી “અમેરિકાના મૂળ નિવાસી”, નવી દુનિયાની જીતવામાં આવેલી વસતી માટે પ્રયોજવામાં આવે છે, જેમાં તેમની વચ્ચેના કોઈ સાંસ્કૃતિક કે શારીરિક તફાવતોને ધ્યાને લેવામાં આવતાં નથી. આ જ રીતે “નિગ્રો”, અને પછીથી “આફ્રિકન અમેરિકન”, શબ્દનો ઉપયોગ પણ સાંસ્કૃતિક અને શારીરિક રીતે ફેરફાર પામેલા આફ્રિકન, એવાં લોકો કે જે ગુલામ તરીકે સુસજ્જ કરવામાં આવતા હતાં, તેમજ ગુલામો માટે કરવામાં આવ્યો. ઇંડિયંસ જીતવામાં આવેલા એવાં લોકો હતાં કે જેમની પાસે જબરદસ્તીથી મજૂરી કરાવાતી હતી કે તેમને ખંડણી તરીકે આપ-લે કરવામાં આવતી હતી; નિગ્રો લોકો “લાકડાં વાઢનારા તેમજ પાણી સિંચનારા” લોકો હતાં, જે હિંસક બળપ્રયોગ દ્વારા મેળવવામાં આવ્યા હતાં અને સખ્તીથી કામ પર લગાવવામાં આવતાં હતાં. આ બન્ને પરિભાષાઓને તદનુસાર પ્રાથમિક એકાગ્રતા માટે એકરૂપ કરી દેવામાં આવી છે, જેનું ઐતિહાસિક તથ્ય એ છે કે આ વસતીને મહારાજાઓના નવાં વર્ગની મદદ માટે ગુલામ બનાવી મજૂરી કરાવવામાં આવતી હતી. એવી જ રીતે, કેટલીક પરિભાષાઓ, જેવી કે “શ્વેત લોકો”, દરેક મોટી શ્રેણીમાં સાંસ્કૃતિક અને શારીરિક તફાવતની અવગણના કરતા અને, કોઇ પણ પ્રકારની બંધારણીય જૂથ રાજનૈતિક, આર્થિક કે વિચારસરણીને લગતી તેની પોતાની ઓળખને નકારતા હતા. :જાતીય પરિભાષાઓ રાજકીય પ્રક્રિયાનું પ્રતિબિંબ પાડતી હતી જેનાથી સમગ્ર ખંડની વસતીને સખ્તીથી વધારાની મજૂરી કરનારાઓ તરીકે બદલી નાંખવામાં આવતા હતાં. મૂડીવાદ અંતર્ગત, આ પરિભાષાઓએ નાગરિક અક્ષમતા સાથેનો પોતાનો સમાયોગ ખોયો નહોતો. તેમણે તો આ પ્રકારના તાબેદાર લોકોમાંથી તથાકથિત વંશ ઉદગમને બોલાવવાનું જારી રાખ્યું હતું જેથી મજૂરોની બજારનાં ઉપલાં સ્તરથી કલ્પિત વંશજોને દૂર રાખી શકાય. “ઇન્ડિયંસ” અને “નિગ્રોસ” ને તેથી ઔદ્યોગિક સેનાના નિમ્ન કોટીનાં હોદ્દા પર રાખવામાં આવ્યાં કે ઔદ્યોગિક અનામતમાં દબાયેલાં રાખવામાં આવ્યા. મૂડીવાદ અંતર્ગત જાતીય શ્રેણીઓનાં કાર્યકલાપોને બહિષ્કૃત ગણવામાં આવતા હતાં. તેઓ જૂથોની નિંદા કરતા હતાં જેથી તેમને વધુ મહેનતાણું આપતી નોકરીઓથી બાકાત રાખી શકાય અને તેમના દેહાંતદંડ માટે જરૂરી માહિતીની પહોંચથી દૂર રાખી શકાય. તેઓ વધુ ફાયદાકારક મજૂરોને નીચેથી પૂરી પડતી પ્રતિસ્પર્ધાથી દૂર રાખતા હતાં, જેથી નોકરીદાતાઓ માટે દૂષિત લોકોનો સસ્તાં વિકલ્પ તરીકે કે હડતાલ પર ઊતરેલા કામગારની જગ્યાએ કામ કરનાર તરીકે ઉપયોગ કરવો મુશ્કેલ બની જાય. આખરે, તેઓ આ પ્રકારનાં જૂથોની શક્તિને નબળી પાડી દેતાં હતા જેથી તેઓને તેમનાં પોતાનાં જોરે રાજકીય રીતે એકત્ર કરીને અવારનવાર કામે લગાડી શકાય અને એ રીતે તેમની વચ્ચે પરસ્પરની સ્પર્ધાને અપૂરતાં અને સ્થળાંતર પામતાં સંસાધનો માટે સઘન બનાવી શકાય. :જ્યારે જાતિની શ્રેણીઓ પ્રાથમિક રીતે લોકોને ઔદ્યોગિક સૈન્યમાં નિમ્ન સ્તરના જૂથો સુધી સીમિત રાખવા સિવાય બધાંથી બાકાત રાખતી હતી, વંશીય શ્રેણીઓ એવાં રસ્તા દર્શાવતી હતી કે કોઈ ખાસ વર્ગના લોકો આગળ આવીને તેમને સોંપવામાં આવતા કામદાર બજારનાં વિભાગો સાથે પોતાનો સંબંધ સ્થાપિત કરે. આ પ્રકારની શ્રેણીઓ બે સ્ત્રોતમાંથી બહાર આવતી હતી, એક જે જૂથ હોય તેની બહારથી, અને બીજું આંતરિક. જેમ દરેક જૂથ ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયામાં પ્રવેશ કરતું હતું, બહારના લોકો તેને કલ્પિત મૂળની પરિભાષામાં શ્રેણીબદ્ધ કરી શકતા હતાં અને કામદાર બજારનાં કોઈ ખાસ વિભાગ સાથે તેની સામ્યતાની ધારણા બાંધી લેતા હતાં. બરાબર એ જ સમયે, જૂથનાં સભ્યો આપમેળે જ જૂથમાં સભ્યપદની મૂલવણી કરવા આવી જતાં જેની વ્યાખ્યા આર્થિક અને રાજકીય દાવાઓ કરવાં માટેની યોગ્યતા તરીકે કરવામાં આવતી હતી. આવી વંશીયતાઓ ઔદ્યોગિક રંગરૂટોની સાથે શરૂઆતની સ્વ-ઓળખમાં જવલ્લે જ ઐક્યતા સાધી સકતી, કેમ કે તે પોતાને જર્મન કરતાં સવિશેષ હેનોવેરિયંસ કે બવેરિયંસ તરીકે જોતાં, પોલ્સ કરતાં તેમનાં ગામનાં સભ્યો કે તેમનાં પેરિશ (''ઑકિલોકા'' )ના, અને "ન્યાસાલેન્ડર્સ" કરતાં વધુ ટોંગા કે યાઓ તરીકે વધુ વિચારતાં હતાં. જેમ વધારે વ્યાપક શ્રેણીઓ બહાર આવવા લાગી, માત્ર કેટલાંક ખાસ મજૂર-જૂથોને જ કામદાર બજારો સુધી પહોંચવાનો લાભ મળ્યો અને તેઓએ પોતાની એ પહોંચને સામાજિક અને રાજકીય એમ બન્ને રીતે પ્રતિકાર કરવાના સંસાધન તરીકે ગણવા માંડી. આ વંશીયતાને એટલે જ “આદિકાળથી અસ્તિત્વ ધરાવતી” સામાજિક સગપણ સંબંધ ગણવામાં આવતી નથી. તેઓ તો મૂડીવાદી પ્રથા હેઠળ કામદાર બજારનાં વર્ગીકરણની ઐતિહાસિક પેદાશ છે. એરિક વુલ્ફ, 1982, “''યુરોપ એન્ડ ધ પીપલ વિધાઉટ હિસ્ટ્રી'' ”, બર્કલે: યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ. 380-381 </સંદર્ભ> અનેક વખત, વંશીયતા સહિયારી સંસ્કૃતિ, ભાષાની, આચરણ કે ધાર્મિક વૃત્તિને સૂચિત કરે છે. દાખલા તરીકે, કોઈને પણ [[જ્યુઈશ]] કે [[આરબ]] કહેવું એટલે તરત જ ભાષા, ધર્મ, સાંસ્કૃતિક અને જાતીય લક્ષણો જે પ્રત્યેક વંશીય શ્રેણીમાં એક સમાન હોય છે, તેને સંબોધન આપ્યું કહેવાય. આ પ્રકારની વિસ્તૃત વંશીય શ્રેણીઓને ''દીર્ઘ વંશીયતા'' તરીકે પણ પરિભાષિત કરવામાં આવે છે.<ref>મારિયા રોસ્તવોરોવસ્કી, [http://incas.perucultural.org.pe/english/histec10.htm "ધ ઈંકાઝ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017062554/http://incas.perucultural.org.pe/english/histec10.htm |date=2010-10-17 }}, પેરૂ કલ્ચર</ref> આ તેને નાનાં, વધારે વિષયાત્મક વંશીય લક્ષણો, જેને અનેક વખત ''સૂક્ષ્મ વંશીયતા'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કરતાં અલગ પાડે છે.<ref>{{Cite web |url=http://whp.uoregon.edu/Lockhart/Intro.pdf |title=પેરૂ કલ્ચર, ''માઈક્રો એથ્નિસિટી ઈન ફિલોલોજિકલ એથ્નોહિસ્ટ્રી'' |access-date=2021-07-10 |archive-date=2014-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527222749/http://whp.uoregon.edu/Lockhart/Intro.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.umassd.edu/cas/portuguese/clarkosh.cfm ક્રિસ્ટોફર લાર્કોશ, “જે મે સોવિએંસ...ઔસ્સી: માઈક્રોએથ્નોસિટી એન્ડ ધ ફ્રેજીલિટી ઓફ મેમરી ઈન ફ્રેંચ-કેનેડીયન ન્યુ ઈંગ્લેંડ”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528074708/http://www.umassd.edu/cas/portuguese/clarkosh.cfm |date=2010-05-28 }} ''ટોપિઆ: જર્નલ ફોર કેનેડીયન કલ્ચરલ સ્ટડીઝ'' , ઈસ્યુ 16 (ટોરોંટો, 2006). પીપી. 91-108</ref> == વંશીયતા અને રાષ્ટ્ર == કેટલાંક કિસ્સાઓમાં, ખાસ કરીને જેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થાનાંતર, કે વસાહતોનો ફેલાવો સામેલ હોય, ત્યાં વંશીયતાને રાષ્ટ્રીયતા સાથે જોડવામાં આવે છે. માનવશાસ્ત્રના જ્ઞાતાઓ અને ઇતિહાસકારો, અર્નેસ્ટ ગેલનર<ref>ગેલનર 2006 ''નેશંસ એન્ડ નેશનાલિઝ્મ'' બ્લેકવેલ પબ્લિશિંગ</ref> અને બેનેડિક્ટ એન્ડર્સન<ref>એન્ડર્સન 2006 ''ઈમેજીંડ કોમ્યુનિટીઝ'' વર્સન</ref> દ્વારા સુચવવામાં આવેલી વંશીયતાની આધુનિકતાવાદી સમજને અનુસરતાં, રાષ્ટ્રો અને રાષ્ટ્રીયતાને, સત્તરમી સદીમાં આધુનિક રાજ્ય વ્યવસ્થાનાં ઉદભવની સાથે વિકાસશીલ વસ્તુ તરીકે જુવે છે. તે અંતમાં “રાષ્ટ્ર-રાજ્યો” ના ઊગમમાં પરિણમી, જેમાં રાષ્ટ્રની સંભવનીય સીમાઓ (કે કેવળ કલ્પનાતીત થતી) ને રાજ્યની સીમાઓ સાથે એક ગણાવી. એટલે, પશ્ચિમમાં, [[રાષ્ટ્ર]] અને [[જાતિ]]ની જેમ જ, યુરોપિયન વસાહતોના વિસ્તરણના સંદર્ભમાં વંશીયતાની કલ્પનાનો વિકાસ એવાં સમયે થયો, જ્યારે [[વાણિજ્યવાદ]] અને [[મૂડીવાદ]] લોકોની વૈશ્વિક હિલચાલને પ્રોત્સાહન પુરું પાડી રહ્યાં હતાં અને બરાબર એ જ સમયે [[રાજ્ય]]ની સીમાઓને વધુ સ્પષ્ટ અને જડતાથી નક્કી કરવામાં આવી રહી હતી. ઓગણીસમી સદીમાં, આધુનિક રાજ્યો સામાન્યપણે કાયદેસર રીતે “રાષ્ટ્રો” નું પ્રતિનિધિત્વ ધરાવવા માગતા હતાં. જો કે, [[રાષ્ટ્ર-રાજ્યો]], સ્થિરપણે એવી વસતીનો સમાવેશ કરતા જતાં હતા જેને એક યા અન્ય કારણસર રાષ્ટ્રીય જીવનમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યાં હોય. બાકાત કરવામાં આવેલાં જૂથોનાં સભ્યો, તેથી, કાં તો સમાનતાના આધારે સમાવેશ કરવાની માંગ કરતા હતાં, અથવા તો સ્વાયત્તતા ઇચ્છતા હતાં, ક્યારેક તો પોતાનાં જ રાષ્ટ્ર-રાજ્યમાં સંપૂર્ણ રાજકીય વિચ્છેદ સુધીની માંગ કરતા હતાં.<ref>વૉલ્ટર પોહ્લ, [http://www.kroraina.com/bulgar/pohl_etnicity.html “કંસેપ્શંસ ઓફ એથ્નિસિટી ઈન અર્લી મિડાઈવલ સ્ટ્ડીઝ"], ''ડીબેટીંગ ધ મિડ્ડલ એજિસ: ઈસ્યુઝ એન્ડ રીડીંગ્સ'' , એડ. લેસ્ટર કે. લિટ્ટલ એન્ડ બાર્બરા એચ. રોસેનવિન, (બ્લેકવેલ), 1998, પીપી 13-24, એવી નોંધ કરે છે કે ઇતિહાસકારોએ 19મી સદીનાં રાષ્ટ્ર-રાજ્યોને જન્મ અને વિકાસનાં જીવવિજ્ઞાની રૂપકો લગાવીને સમયની દૃષ્ટીએ પછાત હોવાનાં વિચારને પ્રકાશિત કર્યો હતો: “કે સ્થાનાંતરણ સમયગાળા દરમ્યાન લોકોને પરાક્રમી કહેવવા (કે ક્યારેક બ્રુટિશ) સાથે કંઈ લાગતું વળગતું નહોતું, તેને હવે ઇતિહાસકારો સ્વીકારતાં થયાં છે” એવું તેમણે નોંધ્યું છે. મધ્યકાલીન સમયની શરૂઆતનાં લોકો ધાર્યાં કરતાં ઓછાં દેશી હતાં, અને પોહ્લ આ બાબતે રીનહાર્ડ વેંસ્કુસને અનુસરે છે, ''સ્ટેમ્મસબિલ્ડંગ અન્ડ વર્ફાસ્સુંગ'' (કોલોન એન્ડ ગ્રેઝ) 1961, જેનાં [[જર્મન]] પ્રજાનાં “એથ્નો જીનેસિસ” સંશોધનોએ તેને ખાતરી કરાવી હતી કે સામાન્ય મૂળનો વિચાર, જે રીતે [[ઇસીડોર ઓફ સેવિલે]] વ્યક્ત ર્કયું હતું કે ''જેન્સ એસ્ટ મલ્ટિટ્યુડો અબ ઉનો પ્રિન્સિપિઓ ઓર્ટા'' (માણસ કોઇ એક મૂળમાંથી મોટી સંખ્યામાં પ્રવાહિત થયો છે જે ઓરિજીનલ ''એટિમોલોજીએ'' IX.2.i માં પણ દેખાડવામાં આવ્યો છે) ''"સીવે અબ એલિયા નેશને સેકન્ડમ પ્રોપ્રિયમ કલેશનેમ ડિસ્ટિન્ક્ટા'' (કે "પોતાનાં યોગ્ય બંધનો કરતાં અન્ય લોકોથી ભિન્ન છે) એક કલ્પના માત્ર છે. </ref> આ પરિસ્થિતિ અંતર્ગત – જ્યારે લોકો એક રાજ્યથી બીજા રાજ્યમાં સ્થાનાંતર કરે,<ref>ઐહ્વે ઑંગ 1996 “કલ્ચરલ સિટીજનશીપ ઈન ધ મેકિંગ” ઈન ''કરંટ એંથ્રોપોલોજી'' 37(5) </ref> કે એક રાજ્યને જીતી લે, લોકોને તેમની રાષ્ટ્રીય સીમાથી અલગ રાખીને તેઓની વસાહતો ઉભી કરે – ત્યારે એવાં લોકો દ્વારા વંશીય જૂથો બનાવવામાં આવતા હતાં જેમની ઓળખ તો એક રાષ્ટ્ર સાથે હોય પરંતુ તે અન્ય રાજ્યમાં નિવાસ કરતાં હોય. == નૃવંશ રાષ્ટ્રીય સંઘર્ષ == ક્યારેક વંશીય જૂથો પૂર્વગ્રહયુક્ત મનોવૃત્તિના અને રાજ્ય કે તેના ઘટકોનાં શિકાર બની જતાં હતાં. વીસમી સદીમાં, લોકોએ એવી દલીલ કરવાની શરૂઆત કરી કે વંશીય જૂથો વચ્ચે કે વંશીય જૂથોનાં સભ્યો અને રાજ્ય વચ્ચેનાં સંઘર્ષોને બે માંથી એક પ્રકારે ઉકેલી શકાય અને ઉકેલવો જોઇએ. [[જુર્ગેન હેબર્મસ]] અને [[બ્રુસ બેરી]] જેવાં કેટલાંકે એવી દલીલ કરી કે આધુનિક રાજ્યોની કાયદેસરતા સ્વાયત્ત વ્યક્તિગત વિષયોનાં રાજકીય અધિકારોની કલ્પના પર આધારિત હોવી જોઇએ. આ વિચાર પ્રમાણે, રાજ્ય દ્વારા વંશીય, રાષ્ટ્રીય કે જાતીય ઓળખનો સ્વીકાર કરવાને બદલે બધાં જ વ્યક્તિઓને રાજકીય અને કાયદેસરની સમાનતા લાગુ થાય તેવાં પ્રયત્નો થવા જોઇએ. [[ચાર્લ્સ ટેલર]] અને [[વિલ કાઈમ્લિકા]] જેવાં, અન્યની દલીલ છે કે સ્વાયત્ત વ્યક્તિત્વની કલ્પના પોતાનામાં જ એક સાંસ્કૃતિક રચના છે. આ મત મુજબ, રાજ્યોએ વંશીય ઓળખને માન્ય કરવી જોઇએ અને એવી પ્રક્રિયાઓ વિકસાવવી જોઇએ કે જેનાં દ્વારા વંશીય જૂથોની વિશેષ જરૂરિયતોને રાષ્ટ્ર-રાજ્યની સીમાઓમાં સમાવિષ્ટ કરી શકાય. જ્યારે જાતિ અંગેની વિભાવના [[રાષ્ટ્રીયતા]] સાથે સૌ પ્રથમ જર્મન સિદ્ધાંતકાર [[જોહાન્ન ગોટ્ફ્રાઈડ વૉન હર્ડર]] દ્વારા સંલગ્વીન કરવામાં આવી ત્યારે ઓગણીસમી સદીએ [[વંશીય રાષ્ટ્રીયતા]]ની રાજકીય વિચારધારાનો વિકાસ જોયો. એવાં બનાવો કે જ્યાં ઇતિહાસ કે ઐતિહાસિક સંદર્ભોને જ્યાં સમાજો દ્વારા વંશીય જોડાણો પર ધ્યાન કેંદ્રિત કરવામાં આવ્યું હોય ત્યાંથી દલીલો દ્વારા પ્રયત્નપૂર્વક દૂર રાખવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યાં હોય, રાષ્ટ્રવાદી લક્ષ્યોને ન્યાય આપવામાં પરિણ્મ્યાં છે. આ બાબતને લગાતાર ઉદાહરણ તરીકે આલેખવા જે બે સમયગાળાને જોવામાં આવે છે તેમાં ઓગણીસમી સદીમાં [[જર્મન સામ્રાજ્ય]]ને મજબૂત કરવા અને વિસ્તરણ કરવા તેમજ વીસમી સદીમાં [[ત્રીજા (બહોળા જર્મન) રીચ]] મહત્વનાં છે. દરેકે સમગ્ર વંશીય વિચાર પ્રોત્સાહિત કર્યો કે આ સરકારો માત્ર એવી જમીન સંપાદન કરી રહી છે જે વંશીય જર્મનો દ્વારા રહેવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી હતી. રાષ્ટ્ર-રાજ્યના નમુનામાં મોડેથી પ્રવેશ કરનારાઓનો ઇતિહાસ, જેમ કે જે લોકો પૂર્વ નજીક અને દક્ષિણ પૂર્વીય યુરોપમાં ઑટોમન અને ઑસ્ટ્રો-હંગેરિયન સામ્રાજ્યનાં વિઘટન બાદ બહાર આવનારા, તેમજ જે લોકો પૂર્વ યુએસએસઆરમાંથી બહાર આવતા હતાં, તેઓ [[આંતર-વંશીય સંઘર્ષો]] દ્વારા નિશાનીબદ્ધ છે. આવાં સંઘર્ષો સામાન્યપણે બહુ-વંશીય રાજ્યોમાં જ, વિશ્વના અન્ય ભાગોની જેન જ, તેમની વચ્ચેના વિરોધને કારણે બનતા હતાં. એટલે, આ સંઘર્ષો જ્યારે તે બહુ-વંશીય રાજ્ય અંતર્ગત આંતર-વંશીય સંઘર્ષ હોય ત્યારે તેને ખોટી રીતે [[આંતર વિગ્રહ]] તરીકે ગેરમાર્ગે દોરે તે રીતે ચીતરવામાં આવતા હતાં. == ચોક્કસ દેશોમાં વંશીયતા == [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકા]]માં, “વંશીયતા” શબ્દનો ઉપયોગ અન્ય કેટલાંક દેશોમાં કરવામાં આવે છે તેનાં કરતાં ઘણાં વિસ્તૃત અર્થમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. વંશીયતાને સામાન્ય સંદર્ભમાં સંબંધિત જૂથોની સામૂહિકતા સાથે, જેનો સંબંધ રાજકીય સીમાઓ કરતાં વધુ તો આકાર વિજ્ઞાન, ખાસ કરીને ચામડીનાં રંગ સાથે જોડવામાં આવે છે. આ હેતુ માટે “રાષ્ટ્રીયતા” શબ્દનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે વધુ કરવામાં આવે છે (દા.ત. ઈટાલીયન, જર્મન, ફ્રેંચ, રશિયન, જાપાનીઝ, વગેરે રાષ્ટ્રીયતાઓ છે.) યુ,એસ. માં સૌથી વધુ તો, [[લેટિન અમેરિકન]]માંથી ઉતરી આવેલી વસતીને “[[હિસ્પેનિક]]” કે “[[લેટિનો]]” વંશીયતા ધરાવતાં જૂથો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પહેલાં [[ઑરિએંટલ]] ''વંશીય'' જૂથો તરીકે નક્કી કરવામાં આવેલાં ઘણાં બધા જૂથોને ગણતરીમાં લઈ શકાય તે માટે હવે [[એશિયન]] ''જાતીય'' જૂથો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યાં છે. “[[બ્લેક]]” અને “[[આફ્રિકન અમેરિકન]]” આ પરિભાષાઓ, અલગ-અલગ હોવા છતાં, બન્નેને યુ.એસ. માં વંશીય શ્રેણીઓ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. 1980નાં દશકનાં ઉત્તરાર્ધમાં “આફ્રિકન અમેરિકન” શબ્દને સૌથી ઉપયુક્ત અને રાજકીય રીતે સાચી જાતીય ઉપાધિ તરીકે મૂકવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.answers.com/african-american એંસાઈક્લોપિડીયા ઓફ પબ્લીક હેલ્થ, બાય ધ ગેલ ગ્રુપ, ઈંક]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જ્યારે તેને ઘણીવાર “અશ્વેત જાતિ” ના ઐતિહાસિક વિચારો સાથે જોડાયેલાં અમેરિકાના ભૂતકાળની જાતીય અસમાનતાઓથી દૂર લઈ જવાનો હેતુપૂર્વકનો ઈરાદો કરવામાં આવ્યો, ત્યારે તે બ્લેક, કલર્ડ, નિગ્રો, અને તેના જેવી અનેક પરિભાષાઓ માટે સરળતાથી વપરાશમાં લઈ શકાય તેવો શબ્દ બની ચુક્યો હતો, જે કોઈપણ ઘેરાં રંગની ચામડી ધરાવતાં વ્યક્તિને તેનાં ભૌગોલિક વંશ ઉદગમથી પર રહીને ઉલ્લેખ કરતો હતો. એવી જ રીતે, આફ્રિકાથી આવેલાં હળવા રંગની ચામડી ધરાવતાં અમેરિકનોને “આફ્રિકન અમેરિકન” ગણવામાં આવતાં નથી. ઘણાં બધાં આફ્રિકન અમેરિકનો બહુજાતિય હોય છે. અડધાંથી પણ વધારે આફ્રિકન અમેરિકંસ એક પેઢીની સમકક્ષનું યુરોપીય કુળ ધરાવતાં હોય છે, અને પાંચ ટકા મૂળ અમેરિકન કુળ ધરાવે છે જે લગભગ એક પેઢી સુધી આગળ જાય છે.<ref>હેનરી લુઈસ ગેટ્સ, જુનિ., ''ઈન સર્ચ ઓફ અવર રૂટ્સ: હાઉ 19 એક્સ્ટ્રાઓર્ડીનરી આફ્રિકન અમેરિકંસ રીક્લેમ્ડ ધેર પાસ્ટ'' , ન્યુયોર્ક: ક્રાઉન પબ્લીશર્સ, 2009, પીપી. 20-21. </ref> “શ્વેત” શબ્દ સામાન્યપણે એવાં લોકોને વર્ણવે છે જેમનાં કુળને [[યુરોપ]] સુધી લંબાવી શકાય છે જેમાં યુરોપિયન લોકો જ્યાં આવીને વસ્યા છે તેવા દેશો જેવાં કે [[આર્જેંટીના]], [[ઑસ્ટ્રેલિયા]], [[બ્રાઝિલ]], [[કેનેડા]], [[ચીલી]], [[ક્યુબા]], [[ન્યુઝીલેંડ]], અને [[સાઉથ આફ્રિકા]] અને અન્ય ઘણાં બધાં દેશોનો સમાવેશ કરી શકાય.) અને જેઓ હવે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વસે છે. [[મધ્ય પૂર્વીય]] લોકોનો પણ ક્યારેક “શ્વેત” ની શ્રેણીમાં સમાવેશ કરવામાં આવે છે. આમાં [[દક્ષિણ પશ્ચિમ એશિયા]] અને [[ઉત્તર આફ્રિકા]], તેમજ, [[આરબ રાષ્ટ્રો]], [[ઈરાન]], [[અફઘાનિસ્તાન]], અને [[પાકિસ્તાન]]નો સમાવેશ થાય છે. ઉપરોક્ત દર્શાવવામાં આવેલાં બધાને, યુ.એસ. વસતી ગણતરીના વર્ગીકરણ મુજબ, “શ્વેત” જાતીય જૂથ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. આ શ્રેણીઓને બે જૂથોમાં વિભાજિત કરવામાં આવી છે: [[હિસ્પેનિક્સ]] અને નૉન-હિસ્પેનિક્સ ( દા.ત. શ્વેત નૉન-હિસ્પેનિક અને [[શ્વેત હિસ્પેનિક]].) જો કે [[પૂર્વ એશિયા]]નાં લોકોની ચામડી વિશિષ્ટ પ્રકારે હળવો રંગ ધરાવતી હોય છે, એટલે તેમનાં મોંગોલોઇડ મૂળના કારણે “શ્વેત” તરીકે તેમનો સમાવેશ કરવામાં આવતો નથી, જે જાતીય જૂથોનાં સામાજિક-રચનાના લક્ષણને પ્રતિબિંબિત કરે છે. [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં, ઔપચારિક અને અનૌપચારિક, ઘણાં અલગ-અલગ વંશીય વર્ગીકરણોને, ઉપયોગમાં લેવાય છે. કદાચ સૌથી વધારે સ્વીકૃત રાષ્ટ્રીય આંકડાશાસ્ત્ર વર્ગીકરણ છે, જે 2001માં ઈંગ્લેંડ અને વેલ્સની ([[વંશીયતા (યુનાઇટેડ કિંગડમ)]] જુઓ) ''વસતી ગણતરી'' માં ઉપયોગમાં લેવાયેલાને બરાબર મળતું આવે છે. શ્વેત બ્રિટીશ વર્ગીકરણનો ઉપયોગ [[મૂળ]] [[બ્રિટીશ લો]]કોનાં સંદર્ભમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. [[ઑરિએંટલ]] શબ્દનો ઉલ્લેખ [[ચીન]], [[જાપાન]], કોરિઆ અને [[પેસિફિક કિનારા]]નાં લોકોનાં સંદર્ભમાં કરવામાં આવે છે જ્યારે ''એશિયન'' શબ્દ [[ભારતીય ઉપખંડ]]; ભારત, પાકિસ્તાન અને બાંગ્લદેશીય લોકોનો ઉલ્લેખ સૂચવે છે. [[ચીન]]માં અધિકૃત રીતે 56 વંશીય જૂથો ઓળખી કાઢવામાં આવ્યાં છે, જેમાં સૌથી મોટું [[હાન ચાઈનીઝ]] છે. ઘણી વંશીય લઘુમતિઓએ પોતાની સંસ્કૃતિ, ભાષા અને ઓળખ જાળવી રાખી છે, જો કે કેટલીક વધુ પશ્ચિમી બની રહી છે. હાન-ચાઈનીઝ ચીનનાં મોટા ભાગનાં વિસ્તારોમાં, વસ્તીને લગતાં વિજ્ઞાન અને રાજકીય રીતે વર્ચસ્વ ધરાવે છે, જો કે [[તિબેટ]] અને [[ઝિનજિયાંગ]] પ્રાંતમાં કે જ્યાં હાન હજુ પણ લઘુમતિમાં છે, ઓછું વર્ચસ્વ ધરાવે છે. હાન ચાઈનીઝ એકમાત્ર એવું વંશીય જૂથ છે જે [[એક-બાળકની નીતિ]]ને સ્વીકારીને ચાલે છે. (વધુ વિગતો માટે, [[ચીનમાં વંશીય જૂથોની સૂચિ]] અને [[ચીનમાં વંશીય લઘુમતિઓ]]ની સૂચિ જુઓ). [[ફ્રાંસ]]માં, સરકાર વંશીય શ્રેણીઓની સાથે વસતી ગણતરીની વિગતો એકત્ર કરતી નથી. [[વિચી શાસન]]ના ભ્રષ્ટાચારોની યાદમાં ધારાસભાએ સરકારને વંશીય વસતીના આંકડાઓને એકત્ર કરવાં, તેને જાળવી રાખવાં કે તેનો ઉપયોગ કરવાથી રોકવા માટેના કાનૂન માટેનાં ખરડાંઓ પસાર કર્યાં હતાં.<ref>{{fr}} ''article 8 de la [http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=LEGITEXT000006068624&dateTexte=20080129 loi Informatique et libertés], 1978: "Il est interdit de collecter ou de traiter des données à caractère personnel qui font apparaître, directement ou indirectement, les origines raciales ou ethniques, les opinions politiques, philosophiques ou religieuses ou l'appartenance syndicale des personnes, ou qui sont relatives à la santé ou à la vie sexuelle de celles-ci."'' </ref> {{Reference necessary|Under the administration of [[Nicolas Sarkozy]], the French government in 2008 began a legislative process to repeal this prohibition|date=May 2010}}. [[ભારત]]માં, વંશીય શ્રેણીઓની સરકાર દ્વારા ઓળખ કરવામાં આવતાં નથી. વસતીને, 1652 [[બોલાતી માતૃભાષાઓ]] અને/અથવા 645 [[અનુસૂચિત જાતિઓ]] કે જેમાં વ્યક્તિઓ સભ્ય હોય છે, તેનાં આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. [[રશિયા]]માં, [[ટોફલર]] કે ટોફ લોકો જે [[સાઈબેરિ]]યા વિસ્તારના [[ટોફેલેરિયા]]માં વસે છે, તેમને વિશ્વના સૌથી નાના વંશીય જૂથ તરીકે માનવામાં આવે છે. {{Citation needed|date=April 2010}} == નોંધ == {{Reflist|2}} == સંદર્ભો == * અબીઝાદેહ, આરશ, [https://web.archive.org/web/20100403094314/http://profs-polisci.mcgill.ca/abizadeh/Ethnicity.htm “એથ્નિસિટી, રેસ, એન્ડ અ પોસ્સિબલ હ્યુમેનિટી”] ''વર્લ્ડ ઓર્ડર'' , 33.1 (2001): 23-34 (વંશીયતા અને જાતિની સામાજિક રચનાને તપાસતો લેખ.) * બાર્થ, ફ્રેડરીક. ''વંશીય જૂથો અને સીમાઓ. '' ''સાંસ્કૃતિક ભિન્નતાનું સામાજિક સંગઠન'' , ઓસ્લો: યુનિવર્સિટેટ્સ્ફોર્લાગેટ, 1969 * બિલીંગર, માઈકલ એસ.((2007), “[http://coa.sagepub.com/cgi/content/abstract/27/1/5 એનધર લૂક એટ એથ્નિસિટી એઝ એ બાયોલોજિકલ કૉંસેપ્ટ : મુવિંગ એંથ્રોપોલોજી બિયોંડ ધ રેસ કૉંસેપ્ટ”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090709224852/http://coa.sagepub.com/cgi/content/abstract/27/1/5 |date=2009-07-09 }}, ''ક્રિટીક ઑફ એંથ્રોપોલોજી'' '''27''' , 1:5-35. * કૉલ,સી.એલ. “નાઈકી’ઝ અમેરિકા/અમેરિકા’ઝ માઈકલ જૉર્ડન”, ''માઈકલ જૉર્ડન ઈંકૉર્પોરેશન: કૉર્પોરેટ સ્પૉર્ટ, મિડીયા કલ્ચર, એન્ડ લેઇટ મોર્ડન અમેરિકા'' . (ન્યુયોર્ક: [[સની પ્રેસ]], 2001). * ડુન્ન્હૉપ્ટ, ગેર્હાર્ડ, “ધ બિવાઈલ્ડરીંગ જર્મન બાઉંડ્રીઝ”, ઈન: ''ફેસ્ટ્સ્ક્રિફ્ટ ફોર પી.એમ.મિશેલ'' (હિડેલબર્ગ: વિંટર 1989). * આયસેંક, એચ.જે., ''રેસ, એજ્યુકેશન એન્ડ ઈંટેલિજંસ'' (લંડન: ટેમ્પલ સ્મિથ, 1971) (આઈએસબીએન 0-8511-7009-9) * હાર્ટમાન, ડ્ગ્લાસ. “નોટ્સ ઑન મિડનાઈટ બાસ્કેટબૉલ એન્ડ ધ કલ્ચરલ પૉલિટીક્સ ઑફ રિક્રિએશંસ, રેસ એન્ડ એટ-રિસ્ક અર્બન યુથ", ''જર્નલ ઑફ સ્પોર્ટ્સ એન્ડ સોશ્યલ ઈસ્યુઝ'' . 25 (2001): 339-366. * [[હૉબ્સબૉવ્મ, એરિક]], એન્ડ ટેરેંસ રેંજર, એડિટર્સ, ''ધ ઈંવેંશન ઑફ ટ્રેડીશન'' . (કેમ્બ્રિજ: [[કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1983). * [[થૉમસ હાઈલેંડ એરિક્સન]] (1993) ''એથ્નિસિટી એન્ડ નેશનાલિઝ્મ: એંથ્રોપોલોજિકલ પર્સ્પેક્ટીવ્સ'' , લંડન : પ્લુટો પ્રેસ * લેવિંસન, ડેવિડ, ''એથ્નિક ગ્રુપ્સ વર્લ્ડવાઈડ: અ રેડી રેફ્રેંસ હેંડબુક'' , ગ્રીનવુડ પબ્લિશીંગ ગ્રુપ (1998), આઈએસબીએન 9781573560191. * મોરાલ્સ-ડાયઝ, એંરિક્: ગેબ્રિઅલ એનરિક્; એન્ડ માઈકલ સ્લેટ્ચર, “એથ્નિસિટી”, ઈન માઈકલ સ્લેટ્ચર, એડ., ''ન્યુ ઈંગ્લેંડ'' , (વેસ્ટપોર્ટ,સીટી, 2004). * ઑમ્ની, માઈકલ એન્ડ હૉવર્ડ વિનેંટ. ''રેસિયલ ફોર્મેશન ઈન ધ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ફ્રોમ ધ 1960s ટુ 1980s'' . (ન્યુયોર્ક: રૉઉટ્લેજ એન્ડ કેગન પૉલ, ઈંક,.1986). * સિડનર, સ્ટેનલી એસ. એથ્નિસિટી, ''લેંગ્વેજ, એન્ડ પાવર ફ્રોમ અ સાઈકોલિંગ્વિસ્ટીક પર્સ્પેક્ટીવ'' . (બ્રુક્ષેલ્સ: સેંટર દા રેચેર્ચે સ્યુર લા પ્લ્યુર્લૈંગુઇઝ્મ 1982). * સાઈડર, ગેરાલ્ડ, ''લુમ્બી ઇંડિયન હિસ્ટ્રીઝ'' (કેમ્બ્રિજ: કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1983). * {{Cite document|last=Smith|first= Anthony D.|authorlink=Anthony D. Smith|year= 1987|title=The Ethnic Origins of Nations|publisher= Blackwell|ref=harv|postscript=<!--None-->}} * {{Cite document|last=Smith|first=Anthony D.|authorlink=Anthony D. Smith|year=1999|title=Myths and memories of the Nation|publisher=[[Oxford University Press]]|ref=harv|postscript=<!--None-->}} * {{note|census}} [[• યુ.એસ. સેંસસ બ્યુરો]] [http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_68178.htm સ્ટેટ એન્ડ કાઉંટી ક્વીક ફેક્ટ્સ: રેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831085310/http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_68178.htm |date=2009-08-31 }}. == બાહ્ય લિંક્સ == * ડાઉનલોડ કરી શકાય તેવો લેખ: "એવીડેંસ ધેટ અ વેસ્ટ-ઈસ્ટ એડ્મિક્ષ્ડ પૉપુલેશન લિવ્ડ ઇન ધ તરિમ બેઝિન એઝ અર્લી એઝ ધ અર્લી બ્રોંજ એઇજ” લી એટ અલ. બીએમસી બાયોલોજી 2010, 8:15. [http://www.biomedcentral.com/content/pdf/1741-7007-8-15.pdf Biomedcentral.com] * [http://en.rian.ru/video/20071226/94198588.html Rian.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606034652/http://en.rian.ru/video/20071226/94198588.html |date=2011-06-06 }} * [http://www.apa.org/pi/oema/index.aspx અમેરિકન સાઈકોલોજીકલ અસોસિએશન’સ ઑફિસ ઑફ એથ્નિક માઈનૉરિટી અફેયર્સ] nfntc780bokan57glcdxpqmckpsw0tg 0 28096 906703 794771 2026-11-02T00:27:33Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906703 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ભારતીય વિજ્ઞાન સંસ્થા | image = | established = ૧૯૦૯<ref>{{cite web|title=IISc History|url=http://www.iiscalumni.com/resource-center/iisc-history.htm|access-date=2015-08-28|archive-date=2015-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220173810/http://iiscalumni.com/resource-center/iisc-history.htm|url-status=dead}}</ref> | caption = ભારતીય વિજ્ઞાન સંસ્થાનો લોગો | free_label = સ્થાપક | free = જમશેદજી તાતા | type = જાહેર | director = અનુરાગ કુમાર<ref>{{cite web|title=administration|url=http://www.iisc.ernet.in/administration/director.php|access-date=2015-08-28|archive-date=2015-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908011759/http://www.iisc.ernet.in/administration/director.php|url-status=dead}}</ref> | city = [[બેંગલોર]] | state = [[કર્ણાટક]] | country = [[ભારત]] | campus = શહેરી | students = | undergrad = | postgrad = | website = [http://www.iisc.ernet.in/ www.iisc.ernet.in] }} '''ભારતીય વિજ્ઞાન સંસ્થા''' એ અનુસંધાન અને ઉચ્ચ શિક્ષણ માટેનું કાર્ય કરતી એક અગ્રગણ્ય શિક્ષણ સંસ્થા છે, જે [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કર્ણાટક| કર્ણાટક રાજ્ય]]ના પાટનગર [[બેંગલોર]] ખાતે આવેલી છે. આ સંસ્થામાં પદોત્તર અને ડોક્ટરેટને લગતા અભ્યાસ કાર્યક્રમો ઉપલબ્ધ છે, જે અંતર્ગત હાલમાં ૧૨૦૦ કરતાં પણ વધારે સંશોધકો ૩૭ જેટલા વિવિધ વિભાગોમાં કામ કરી રહ્યા છે. ઉદાહરણાર્થે: અભિયાંત્રિકી ક્ષેત્રમાં [[અંતરાક્ષ અભિયાંત્રિકી]], [[સંગણકશાસ્ત્ર]] તથા [[સ્વયંચલન]] વગેરે; તથા વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં [[ભૌતિકશાસ્ત્ર]], [[રસાયણશાસ્ત્ર]] વગેરે. ભારતીય વિજ્ઞાન સંસ્થા, ભારત દેશમાં અનુસંધાન કરવા માટે સર્વોત્કૃષ્ટ સંસ્થાઓ પૈકીની એક ગણાય છે. <gallery> File:Indian Institute of Science - Electrical Engineering Department.jpg| ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જનિયરિંગ વિભાગ File:Indian Institute of Science, Aerospace Engineering Department.jpg| એરોસ્પેસ એન્જનિયરિંગ વિભાગ File:Signal Processing Building.jpg| સિગ્નલ પ્રોસેસિંગ વિભાગ File:Corridors of Main IISc Building.jpg|મુખ્ય વિભાગના રસ્તાઓ File:IISc Main Building.jpg|મુખ્ય વિભાગ </gallery> == ઇતિહાસ == ભારતીય વિજ્ઞાન સંસ્થાની સ્થાપના ઈ. સ. ૧૯૦૯માં ઉદ્યોગપતિ [[જમશેદજી તાતા]]ની દીર્ઘદૃષ્ટિના પરિણામે સાકાર થઈ હતી. ઈ. સ. ૧૮૯૮માં એક તત્કાલિન સમિતિ બનાવવામાં આવી હતી. [[નોબેલ પારિતોષિક]] વિજેતા સર વિલિયમ રામ્સે દ્વારા બેંગલોર શહેરનું નામ સુચવવામાં આવ્યું હતું અને મૉરીસ ટ્રૅવર્સ આ સંસ્થાના પહેલા નિદેશક બન્યા હતા. == કેટલાક જાણીતા વિદ્યાર્થીઓ તથા જોડાયેલી હસ્તીઓ == * [[હોમી ભાભા]] * [[સતીશ ધવન]] * [[જવાહરલાલ નેહરુ]] * [[જી. એન. રામચંદ્રન]] * [[સી. વી. રામન]] * [[રાજા રામન્ના]] * [[સી. એન. આર. રાવ]] * [[વિક્રમ સારાભાઈ]] * [[જમશેદજી તાતા]] * [[મોક્ષગુંડમ વિશ્વેશ્વરૈયા]] * [[અબ્દુલ કલામ| એ. પી. જે. અબ્દુલ કલામ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.iisc.ernet.in/hindi/ ભારતીય વિજ્ઞાન સંસ્થા] * [https://web.archive.org/web/20041013225851/http://www.cs.concordia.ca/~goswami/IISC_Picture1.jpg ભારતીય વિજ્ઞાન સંસ્થા પરિસર] [[શ્રેણી:ભારત]] [[શ્રેણી:સંસ્થાઓ]] q4w8yxamr2whjvo3ddddcmjya2uyr93 0 28500 906696 904974 2026-11-01T20:53:13Z NavalkathaVanchnar 89817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|1 */ 906696 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Activated Carbon.jpg|thumb|right|250px|સક્રીય કાર્બન]] '''સક્રિય કાર્બન''' જેને '''સક્રિય ચારકોલ''' કે '''સક્રિય કોલસો''' પણ કહેવાય છે, તે [[કાર્બન]]નો પ્રકાર છે, જેની પર પ્રક્રિયા કરી તેને અતિશળ છિદ્રાળું બનાવી દેવાય છે અને તેમ છતાં તે ખુબ વિશાળ સપાટી વિસ્તાર ઘરાવે છે, જેનો ઉપયોગ શોષણ કે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા માટે થાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.activated-carbon.com/1-3.html |title="પ્રોપર્ટીઝ ઓફ એક્ટીવેટેડ કાર્બન", સીપીએલ (CPL) કારોન લિંક, એક્સેડ 2008-05-02 |access-date=2010-11-30 |archive-date=2012-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120619020627/http://www.activated-carbon.com/1-3.html |url-status=dead }}</ref> ''સક્રિયકૃત'' શબ્દને કેટલીક વાર ''સક્રિય'' શબ્દની સાથે બદલવામાં આવે છે. તેની ઊંચી માત્રાની સૂક્ષ્મ છિદ્રોળુંતાના કારણે, 1 ગ્રામ જેટલો સક્રિય કાર્બનનો સપાટી વિસ્તાર વિસ્તરીને 500 m²(જે એક ફૂટબોલના મેદાનની દસમાં ભાગની જગ્યાને બરાબર છે) જેટલો થઇ જાય છે, જે લાક્ષણિક રીતે [[નાઇટ્રોજન]] ગેસના શોષણને કારણે નિશ્ચિત થાય છે ઊંચા સપાટી વિસ્તારમાંથી ઉપયોગી ઉપયુક્ત પ્રયોગો માટે પર્યાપ્ત સક્રિયતા કદાચ અબાધિત થઇ શકે, જોકે આગળની રાસાયણિક પદ્ધતિને મોટે ભાગે પદાર્થની શોષવાની સક્રિય કાર્બન મોટેભાગે કોલસામાંથી મેળવવામાં આવે છે. == ઉત્પાદન == સક્રિય કાર્બન કાર્બનના ઉત્પાદનો જેવા કે નટશેલ, પીટ, લાકડા, કાથીના દોરડા, લિગ્નાઇટ, કોલસા અને પેટ્રોલિયમ પીચ અને ડામર જેવા કારબોનકેયસ સ્ત્રોતમાંથી મળે છે. તે નીચે દર્શાવેલી કોઇ પણ એક પ્રક્રિયા દ્વારા મેળવી શકાય છે: # '''ફિઝિકલ રીએક્ટીવેશન''' (ભૌતિક રીતે પુન:ફરીથી પ્રેરણ કરીને): ગેસનો ઉપયોગ કરીને પહેલાથી સક્રિય કાર્બન વિકસાવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે નીચે માંથી કોઇ એક કે બંન્નેને જોડીને કરવામાં આવે છે: #* ''કાર્બનીકરણ'' : કાર્બન ઘરાવતા પદાર્થને 600–900&nbsp;°Cની શ્રેણીના તાપમાને, હવાની ગેરહાજરીમાં (મોટેભાગે ઓરગોન કે [[નાઇટ્રોજન]] જેવા વાયુઓના મંદ વાતાવરણમાં) પાયરોલિઝડ કરવામાં આવે છે. #* ''સક્રિયકરણ/ઓક્સીડેશન'' : કાચા પદાર્થ કે કાર્બનયુક્ત પદાર્થને ઓક્સીડાઇઝવાળા વાતાવરણમાં (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, ઓક્સિજન, કે વરાળ) 250&nbsp;°Cથી ઊંચા તાપમાને, લગભગ 600–1200&nbsp;°Cના તાપમાન શ્રેણીમાં ખુલ્લું પાડવામાં આવે છે. # '''રાસાયણિક સક્રિયકરણ''' : કાર્બનીકરણથી ઉપરના કાચા પદાર્થને કેટલાક રસાયણો સાથે તરબોળ કરવામાં આવે છે. આ રસાયણો ખાસ કરીને સખત આધારવાળો, એક એસિડ કે એક મીઠું (ફોસફેટ એસિડ, [[પોટેશિયમ]] હાઇડ્રોક્સાઇડ, સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ, ઝીંક ક્લોરાઇડ, ક્રમશ:) હોય છે. ત્યારબાદ, આ કાચા પદાર્થને ઓછા તાપમાને તેનું (450–900&nbsp;°C) કાર્બનીકરણ કરવામાં આવે છે. તેવું માનવામાં આવે છે કે કાર્બનીકરણ / સક્રિયકરણની ચરણબદ્ધ પ્રક્રિયા રાસાયણિક સક્રિયતાની સાથે એક સાથે કરવામાં આવે છે. રસાયણિક સક્રિયકરણને ભૌતિક સક્રિયકરણ કરતા તેના ઓછા તાપમાન અને પદાર્થના સક્રિયકરણ માટે ઓછા સમય લગાડવાના કારણે વધુ પસંદ કરવામાં આવે છે. == વર્ગીકરણો == સક્રિય કાર્બન જટિલ ઉત્પાદનો છે, જેને તેના વર્તન, સપાટીની લાક્ષણિકતાઓ અને બનાવવાની પદ્ધતિના આધારે વર્ગીકૃત કરવું મુશ્કેલ છે. જોકે, તેના ભૌતિક લક્ષણોના આઘારે સામાન્ય ધારણા માટે કેટલાક વ્યાપક વર્ગીકરણ બનાવવામાં આવ્યા છે. === પાવડર સક્રિય કાર્બન (પીએસી (PAC)) === [[File:ActivatedCharcoalPowder BrightField.jpg|thumb|right|300px|માઇક્રોસ્કોપના પ્રકાશ હેઠળ પ્રકાશિત થયેલા સક્રિય કોલસાનો એક માઇક્રોગ્રાફતૂટેલા જેવા દેખાતા ભાગના રજકણોને જુઓ જે તેઓના પ્રચંડ સપાટી વિસ્તારને સૂચવે છે. આ છબીમાં દેખાતા તમામ કણો, 0.1 mm જેટલીજ પહોયાઇ ઘરાવતા હોવા છતાં, તેમનો સપાટી વિસ્તાર કેટલાક સ્કેવર મીટરો જેટલો છે.સક્રિય કાર્બનની આ છબી પાણીમાં 6.236 6.236 પીક્સલ્સ/μm (યુએમ), આ સમગ્ર છબી લગભગ 1.1 થી 0.7 mm જેટલો વિસ્તાર આંતરે છે. ]] પરંપરાગતરીતે, સક્રિય કાર્બન ચોક્કસ આકારમાંથી બને છે, પાવડર કે સૂક્ષ્મ કણો તરીકે તે 1.0 mmના કદ ઘરાવે છે તથા તેની સરેરાશ પહોળાઇ .15 અને .25 mmની વચ્ચે હોય છે.<ref>http://en.mimi.hu/astronomy/granule.html</ref> તેમ છતાં, એક નાના ફેલાયેલા અંતરમાં તેઓ એક વિશાળ સપાટીના જથ્થાના પ્રમાણ સાથે દેખાય છે. પીએસી (PAC) કાર્બનના રજકણોને છૂંદીને કે સૂક્ષ્મ કણીઓમાંથી બનેલા છે, તેમાંથી 95–100% કણો એક વિશિષ્ટ જાળીદાર ચાળણી કે ચાળણીમાંથી પસાર થઇ શકે છે. એક 50 વાળી જાળીદાર ચાળણી (0.297 mm) માંથી દાણાદાર સક્રિય કાર્બનો રોકાઇ જાય છે અને પીએસી (PAC) પદાર્થ સૂક્ષ્મ પદાર્થો તરીકે રહી જાય છે, જ્યારે એએસટીએમ (ASTM) વર્ગીકૃત સૂક્ષ્મ કણો એક 80વાળી જાણીદાર ચાળણી (0.177 mm) અનુરૂપ માપ મેળવે છે અને તેનાથી નાના કણોને પીએસી (PAC) તરીકે ગણવામાં આવે છે. પીએસી (PAC)માં રહેલા ઊંચા હેડ લોસના કારણે સામાન્ય રીતે નાજુક વાસણોમાં તેનો ઉપયોગ નથી થતો. મોટેભાગે પીએસી (PAC)ને અન્ય પ્રક્રિયાના એકમોમાં સીધો જ ઉમેરવામાં આવે છે, જેમ કે કાચા પાણીને ભરવામાં, ઝડપથી બેસિનમાં મિશ્રિત કરવા, નિર્મળકો તરીકે, અને ગુરુત્વાકર્ણ ગાળણોમાં. === દાણાદાર સક્રિય કાર્બન (જીએસી (GAC)) === દાણાદાર સક્રિય કાર્બન, પાવડર સક્રિય કાર્બનના રજકણના કદની સરખામણીમાં મોટા હોય છે, જે એક નાની બાહ્ય સપાટીને દર્શાવે છે. શોષકોનો આ વિસ્તરીત વિસ્તાર એક મહત્વનો ભાગ હોય છે. આ કાર્બનોને તમામ વાયુ અને બાષ્પના શોષકો માટે વધુ પસંદ કરવામાં આવે છે કારણકે તેના વિસરણની શ્રેણી ખુબ જ ઝડપ હોય છે. પાણીની પદ્ધતિ, ડિયોડોરાઝેશન અને વહેતી રચનામાંથી ઘટકોને અલગ કરવા માટે દાણાદાર કાર્બનનો ઉપયોગ થાય છે. જીએસી (GAC) બહિષ્કૃત કે દાણાદાર પ્રકારે હોઇ શકે છે. જીએસી (GAC)ના પ્રવાહી તબક્કાના પ્રયોગો માટે 8×20, 20×40, કે 8×3૦ જેવા માપ દ્વારા વર્ણવામાં આવે છે અને બાષ્પ તબક્કાના પ્રયોગો માટે 4×6, 4×8 કે 4×10 આ મુજબ વર્ણવામાં આવે છે. એક 20×40નો કાર્બનના બનેલા રજકણો એક યુ.એસ (U.S.) માનક ચાળણીના માપ નંબર 20 ચાળણીમાંથી (0.84 mm) (મોટેભાગે લાક્ષણિક રીતે 85 ટકા પસાર થઇ જાય છે) પસાર થઇ જાય છે પણ યુ.એસ.(U.S.) માનક જાળીદાર માપ નંબર.40 (0.42 mm) ચાળણીમાંથી પસાર નથી થતી. (સામાન્ય રીતે લાક્ષણિક તેવા 95% ટકા તરીકે બાકી રહી જાય છે). ઓછામાં ઓછા જીએસી (GAC)ના કદ માટે એડબલ્યુડબલ્યુએ (AWWA) (1992) બી (B) 604નો ઉપયોગ 5૦- જાળીદાર ચાળણી તરીકે થાય છે. સૌથી જાણીતા જલીય તબક્કાના કાર્બન 12×40 અને 8×30 કદોનો છે કારણે તેમની પાસે સપ્રમાણ કદ, સપાટી વિસ્તાર અને હેડ લોસ લક્ષણો છે. === બહિષ્કૃત સક્રિય કાર્બન (ઇએસી (EAC)) === બહિષ્કૃત સક્રિય કાર્બનમાં પાવડર સક્રિય કાર્બનની સાથે એક બાઇન્ડરને જોડવામાં આવે છે, જે તેને એકીકૃત કરે છે અને એક નળાકાર આકારના સક્રિય કાર્બનના બ્લોકમાં 0.8 થી 130 એમએમ (mm)ના વ્યાસમાં બહિષ્કૃત કરે છે. વાયુ તબક્કાના પ્રયોગો માટે તેનો મોટાપાયે ઉપયોગ થાય છે કારણ કે તેઓ ઓછા દબાણવાળા ટીપાની સાથે ઊંચી યાંત્રિક ક્ષમતા અને ઓછી ધૂળના ઘટકોના ઘરાવે છે. === ફળદ્રુપ કાર્બન === છિદ્રોવાળા કાર્બન કેટલીક પ્રકારના અકાર્બનિક ફળદ્રુપ કાર્બન જેવા કે ઓયોડીન, [[ચાંદી]], Al, Mn, Zn, Fe, Li, Ca જેવા કટિયન ધરાવે છે, તથા તેને [[વાયુનું પ્રદૂષણ|હવાના પ્રદૂષણ]]ની ખાસ અરજીઓને નિયંત્રિક કરવા ખાસ કરીને સંગ્રહાલયો અને ગેલરીઓ માટે તૈયાર પણ કરવામાં આવે છે. ચાંદીથી ભરેલા સક્રિય કાર્બનમાં પ્રતિમાઇક્રોબિયલ/જંતુનાશક ગુણો હોવાને કારણે તેનો ઉપયોગ એક સૂકવી દેનાર પદાર્થ તરીકે ઘરેલૂ પાણીની સફાઇ માટે થાય છે. આ પીવા લાયક પાણી કદાચ પ્રાકૃતિક પાણીમાંથી પ્રક્રિયા કરેલા પ્રાકૃતિક પાણી સાથે એક સક્રિય કાર્બન અને Al(OH)₃, એક ફ્લોક્યુએટ એજન્ટના મિશ્રણને મેળવીને બનાવવામાં આવ્યું હોય તેવું બની શકે. ફળદ્રુપ કાર્બનોનો ઉપયોગ H₂S અને થીઓલને શોષવા માટે પણ થાય છે. વજન દ્વારા નોંધ્યા પ્રમાણે H₂S તરીકે વજનની રીતે શોષવાનો દર 50% જેટલો ઊંચા હોય છે. === પોલિમરવાળો કાર્બન === આ પ્રક્રિયાથી છિદ્રોવાળા કાર્બનને જૈવસુસંગત પોલિમરનું આવરણ લગાવી શકાય છે, જે છિદ્રોને પૂર્યા વગર તેને સુંવાળું અને પ્રસરી શકે તેવો બનાવે છે. હેમોપર્ફ્યુશન માટે પણ આ પરિણામવાળા કાર્બનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. હેમોપફ્યુશન નામની આ પ્રક્રિયા પદ્ધતિમાં દર્દીના લોહીની મોટા માત્રાને શોષક ઘટકોમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે જેથી લોહીમાંથી ઝેરી ઘટકો દૂર થાય. === અન્ય === કપડા અને ફાઇબરો જેવા પ્રકારોમાં ખાસ પ્રકારે સક્રિય કાર્બન ઉપલબ્ધ હોય છે. લશ્કરમાં વ્યક્તિગત બચાવ માટે આવા "કાર્બન કપડા"નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. == ગુણો == એક ગ્રામ સક્રિય કાર્બનનો સપાટી વિસ્તાર વધુમાં વધુ 500 m² હોઇ શકે છે, અને તેને 1500 m² સુધી સહેલાઇથી પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.<ref>[http://cgpl.iisc.ernet.in/site/Portals/0/Publications/Presentations/Bio-Energy/Value%20Added%20Products%20From%20Gasification%20%20-%20Activated%20Carbon.pdf વેલ્યૂ એડેડ પ્રોડક્ટ ફોર્મ ગાસીફિકેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912145846/http://cgpl.iisc.ernet.in/site/Portals/0/Publications/Presentations/Bio-Energy/Value%20Added%20Products%20From%20Gasification%20%20-%20Activated%20Carbon.pdf |date=2014-09-12 }} – એક્ટીવેટડ કાર્બન, બાય શોભા જહધવ, ધ કોમબુસ્ટીન,ગાસીફિકેશન એન્ડ પ્રોપુલેશન લેબોરેટરી (સીજીપીએલ (CGPL)) એટ ધ ઇન્ડિયન ઇનસ્ટીટ્યૂટ ઓફ સાયાન્સ (આઇઆઇએસસી (IISc))</ref> કાર્બન એરજેલ, જે ઘણાજ મોંધા હોય છે, તેનો સપાટી વિસ્તાર વધુ હોય છે અને ખાસ પ્રયોગો માટે જ તેનો ઉપયોગ થાય છે. [[ચિત્ર:Activated-carbon.jpg|thumb|right|250px|એક ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોસ્કોપથી દેખાતો સક્રિય કાર્બન]] વીજાણુ સૂક્ષ્મદર્શકની હેઠળ જોતા, સક્રિય કાર્બનની ઊંચા સપાટી વિસ્તારવાળી રચનાઓની રીતે જોવા મળે છે. વ્યક્તિગત રજકણો વધુ પડતા જટિલ હોય છે અને તેઓ વિવિધ પ્રકારની છિદ્રોળુંતા બતાવે છે, તેવા પણ કેટલાક વિસ્તાર હોઇ શકે જ્યાં સપાટ સપાટીનું ગ્રેફાઇડ જેવા પદાર્થો એકબીજાથી સમાન દરે ચાલતા હોય અને થોડાક જ નાનોમીટરો દ્વારા તે અલગ પડી શકતા હોય કે તેવી જ રીતે. આ સૂક્ષ્મ છિદ્રો શોષવા માટે અતિશય અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઉપલબ્ધ કરાવે છે, કારણકે શોષતા પદાર્થો અનેક સપાટીઓ જોડે એક સાથે અનેક જોડે ક્રિયા પ્રક્રિયા કરી શકે છે. મોટેભાગે શોષણની રીતભાતનું પરીક્ષણ ઊંચા વેક્યૂમ હેઠળ 77 K પર [[નાઇટ્રોજન]] વાયુની સાથે કરવામાં આવે છે, પણ રોજિંદી અવધિમાં સક્રિય કાર્બન તેના વાતાવરણ, પ્રવાહી પાણીમાંથી 100&nbsp;°Cની વરાળ સ્વરૂપે અને વાતાવરણના 1/10,000 ના દબાણમાંથી શોષણ દ્વારા અનુરૂપ ઉત્પાદન મેળવવામાં સક્ષમ છે. ભૌતિક રીતે, સક્રિય કાર્બન વાન ડેર વાલ્સ બળ કે લંડન ડિસપ્રેસન બળ દ્વારા મેળવેલા પદાર્થો છે. સક્રિય કાર્બનને કેટલાક રસાયણિક દ્રવ્યો સાથે જોડી શકાતો નથી, જેમાં દારૂ, ગ્લાયકોલ, તીવ્ર એસિડ અને આઘારો, ધાતુઓ અને તમામ અકાર્બનિક, જેવા કે લીથીયમ, સોડિયમ, [[લોખંડ|લોહ]], સીસું, અર્સેનિક, ફ્લુઓરીન, અને બોરિક એસિડનો સમાવેશ થાય છે. સક્રિય કાર્બન આયોડીનને સારી રીતે શોષી લે છે અને આયોડિન આંકડા, એમજી-જી (mg/g) (એએસટીએમ ડી28 (ASTM D28) માનક પદ્ધતિ તપાસ)નો ઉપયોગ એક તમામ સપાટી વિસ્તારને બતાવનાર તરીકે કરવામાં આવે છે. સમગ્ર જાળમાં ફરીથી દાવો કરવો પ્રતિકૂળ છે {{Citation needed|date=May 2010}}, સક્રિય કાર્બન વાયુરૂપી એમોનિયાને પકડી શકે છે. અનેક ડાયાઝો કોપિયર મશીનોમાં આ કાર્ય માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. સક્રિય કાર્બન કેટલાક અકાર્બનિક માટે શોષવાની ક્ષમતા વધારવા માટે વિવિઘ રાસાયણિક પ્રયોગોમાં એક સબસ્ટ્રેટ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે (અને સમસ્યા ઊભા કરતા કાર્બનમાં પણ) આવા ઘટકોમાં હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ (H₂S), એમોનિયા (NH₃), ફોર્મલ્ડેહાઇડ (HCOH), રેડિઓસોટોપ્સ આયોડિન-131(¹³¹I) અને પારો (Hg)નો સમાવેશ થાય છે. આ ગુણોને કેમીસોર્પશન તરીકે ઓળખાય છે. ;આયોડિન આંકડા અનેક કાર્બન અધિક પ્રમાણમાં નાના પરમાણુઓને શોષી લે છે. લાક્ષણિક રીતે સક્રિય કાર્બનના સિદ્ધાંતને માપવા માટે આયોડિન આંકડાઓ શ્રેષ્ઠ આધારભૂતો છે. તે તેના સક્રિય સ્તરને માપે છે (ઊંચા આંકડો ઊંચી દરની સક્રિયતાને બતાવે છે) જેને મોટેભાગે mg/g (એમજી-જી)માં નોંધવામાં આવે છે (દાખલા તરીકે 500–1200 mg/g શ્રેણી). સોલ્યુશનમાંથી આયોડિનના શોષણ દ્વારા સક્રિય કાર્બન (૦ થી 20 Å, કે 2 nm (એનએમ) સુધી) ઘરાવતા માઇક્રોપોરનું તે એક માપ છે. તે સપાટી વિસ્તારના સમાન જથ્થા 900 m²/g અને 1100 m²/g વચ્ચે છે. પ્રવાહી તબક્કાના પ્રયોગો માટે આ માનક માપદંડ છે. આયોડિન આંકડાને એક ગ્રામ કાર્બન દ્વારા શોષાયેલા ઓયોડિનના મિલિગ્રામ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે, જ્યારે આયોડિન એકાગ્રતામાં બાકી રહેલી ગળેલા પ્રવાહી સામાન્ય રીતે 0.02 હોય છે ત્યારે. મૂળભૂતરીતે, આયોડિન આંકડા છિદ્રોમાં આયોડિન શોષવાનું માપ છે અને, તે સક્રિય કાર્બનના હિતમાં ઉપલબ્ધ છિદ્રોના જથ્થાને દર્શાવે છે. ખાસ કરીને, પાણીની પ્રક્રિયાના કાર્બનો 600 થી 1100ની શ્રેણીના આયોડિન આંકડાઓ ધરાવે છે. વારંવાર, આ પેરામીટરનો ઉપયોગમાં લેવાયેલા કાર્બનના શૂન્યકરણની શ્રેણીને નક્કી કરવામાં ઉપયોગી થાય છે. જોકે, એડશોર્બેટ સાથે રાસાયણિક ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરતી વખતે સાવધાની રાખવી જરૂરી છે કારણકે તેનાથી આયોડિનની ગ્રહણ શક્તિને અસર થઇ શકે છે જે ખોટા પરિણામો આપે છે. શોષિતો સાથેની રાસાયણિક ક્રિયાપ્રતિક્રિયામાંથી જો તે મુક્ત થાય તો આ કાર્બનની પથારીને શૂન્યીકરણના દરને માપનારા આયોડિન આંકડાઓ તરીકે ઉલ્લેખી શકાય છે અને આ શૂન્યીકરણની હદ ખાસ પ્રયોગો માટે નિર્ણાયક કારણ બનતી હોય છે. ;કાકવી કેટલાક કાર્બન વિશાળ પરમાણુને શોષવામાં નિષ્ણાત હોય છે. દ્રાવણમાંથી કાકવીના શોષણ દ્વારા કાકવી આંકડા કે કાકવીની કાર્યક્ષમતા મેસોપોર ઘરાવતા સક્રિય કાર્બનનું એક માપ મળે છે (20 Åથી વધુ, કે 2 nm કરતા વધુ). ઊંચા કાકવી આંકડાઓ મોટા પરમાણુઓનું એક ઊંચું શોષણ બતાવે છે (દર 95–600). કારમેલ ડીપી (ડીકોલોરાજીંગ પર્ફોમન્સ) કાકવી આંકડાથી સમાન છે. કાકવીની કાર્યક્ષમતાની નોંધ ટકામાં (દર 40%–185%) અને સમાતંર કાકવીની નોંધ નંબરોમાં (600 = 185%, 425 = 85%) થાય છે. યુરોપીયન કાકવી આંકડા (શ્રેણી 525–110) ઉત્તર અમેરિકન કાકવી આંકડાથી ઉલટા ક્રમે વર્ણવામાં આવે છે. કાકવી આંકડા એક રંગ નીકાળવાની પ્રક્રિયાના માનક કાકવી દ્રાવણના તબક્કાને માપે છે જે તેને માનક સક્રિય કાર્બનની આગળ પાતળું અને માનક બનાવે છે. રંગોના શરીરના કદના કારણે, વિશાળ શોષણ જાતિઓ માટે પરમાણુ, કાકવી આંકડા સમર્થ છિદ્રના જથ્થાની ઉપલબ્ધતાને દર્શાવે છે ચોક્કસ પ્રકારના ગંદા પાણીના પ્રયોગમાં શોષણ માટે તમામ છિદ્રોનો જથ્થો ઉપલબ્ધ ના હોય તેવું પણ બની શકે છે, અને કેટલાક શોષકો નાના છિદ્રોમાં કદાચ દાખલ પણ થઇ જાય. જે ખાસ પ્રયોગો માટે ચોક્કસ સક્રિય કાર્બનનું યોગ્ય માપ માટે અયોગ્ય છે. તેમની શોષણની શ્રેણી માટે સક્રિય કાર્બનોની એક શ્રેણીનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે આ માપદંડો ઉપયોગી વારંવાર થાય છે. શોષણ માટે સમાન છિદ્રોના જથ્થા સાથે બે સક્રિય કાર્બનને લેવામાં આવે તો, એક જેમાં મોટા પરિપૂરક છિદ્રો છે તે સામાન્ય રીતે ઊંચો કાકવી આંકડો આપશે જેના કારણે શોષણના વિસ્તારમાં વધુ યોગ્ય રીતે શોષકો પરિવર્તન પામે છે. ;ટેનીન ટેનીન એક વિશાળ અને મધ્ય કદના પરમાણુઓનું મિશ્રણ છે. સૂક્ષ્મ છિદ્રો અને મેસોપોરના એક જોડાણ સાથે કાર્બન ટેનીનોને શોષે છે. એક કાર્બનમાં ટેનીનને શોષવાની કેટલી ક્ષમતા હોય શકે છે તેને તેના પ્રતિ મિલિયન એકાગ્રતાના ભાગોમાં નોંધવામાં આવે છે (શ્રેણી 200 ppm–362 ppm). ;મેથલિન બ્લુ કેટલાક કાર્બનમાં એક મેસોપોરનું (20 Å થી 50 Å, કે 2 થી 5 nm) માળખું હોય છે જે મેથલિન બ્લુ જેવા રંગદ્રવ્યોના મધ્યમ કદના પરમાણુને શોષી શકે છે. મેથલિન બ્લુના આ શોષણને g/100g (શ્રેણી 11–28 g/100g)માં નોંધાય છે. ;ડેકલોરીનેશન ડેકલોરીનેશનના આધાર પર આકરણી કરતા કેટલાક કાર્બન અડધી કિંમતની લંબાઇ ધરાવે છે, જે ક્લોરીન દૂર કરવાની સક્રિય કાર્બનની ક્ષમતાના માપદંડને દર્શાવે છે. 5 ppm થી 3.5 ppmના વહેતા પાણીમાંથી ક્લોરીનનું સ્તર ઘટાડવા માટે કાર્બનની ઊંડાઇ ડેક્લોરીનેશનના અડધા મૂલ્યની લંબાઇ જેટલી હોવી જોઇએ. ઊંચા પ્રદર્શન તેની એક ઓછા અડધી કિંમતની લંબાઇ દર્શાવે છે. ;સ્પષ્ટ ઘનતા ઊંચી ઘનતા વિશાળ જથ્થાની સક્રિયતા ઉપલબ્ધ કરાવે છે અને સામાન્ય રીતે સારી ગુણવત્તાવાળો સક્રિય કાર્બનનું સૂચન કરે છે. ;સખતાઇ/ઘસરકાના આંકડા સક્રિય કાર્બનના ઘસારાની પ્રતિકારકતાનું તે એક માપ છે. તે સક્રિય કાર્બનનું મહત્વ સૂચવે છે જેથી ભૌતિક સંપૂર્ણતાને જાણવી રાખાય અને બેકવોશિંગ દ્વારા આરોપિત સંઘર્ષને લગતા બળો સામે ટક્કર જીલાય. અહીં સક્રિય કાર્બનની સખતાઇમાં મોટો ભેદ છે, જે તેના કાચા પદાર્થ અને સક્રિયતા સ્તર પર આધાર રાખે છે. ;રાખ ઘટક સક્રિય કાર્બનની સંપૂર્ણ સક્રિયતાને તે ઓછી કરે છે. તે તેની ફરીથી સક્રિય થવાની ક્ષમતાને ઓછી કરે છે. ડાધા પાડનાર સક્રિય કાર્બનને સાફ કરવા માટે ઘાતુના ઓક્સાઇડ (Fe₂O₃) પ્રવાહીમાં નાખવામાં આવે છે. એસિડ/જળ દ્રાવ્ય રાખ ઘટક કુલ રાખ ઘટક કરતા વધુ નોંધપાત્ર છે. દ્રાવ્ય રાખ ઘટક માછલીઘરકાર માટે ઘણું મહત્ત્વનું છે કારણકે ફેરિક ઓક્સાઇડ પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. વધારાના છોડ/શેવાળની વૃદ્ધિને ઝેરી કરતી ભારે ધાતુને અટકાવવા નીચી દ્રાવ્ય શેવાળની વૃદ્ધિને રાખવાળા ઘટક સાથેના કાર્બનનો દરીયાઇ, તાજા પાણીની માછલી અને રીફ ટેન્ક માટે ઉપયોગ કરવો જોઇએ. ;કાર્બન ટેટ્રાક્લોરાઇડ સક્રિયતા સાંદ્ર કાર્બન ટેટ્રાક્લોરાઇડ બાષ્પના શોષણ દ્વારા સક્રિય કાર્બનની છિદ્રાળુતાનું માપન. ;કણ કદ વિતરણ સક્રિયકૃત કાર્બનના કણનું કદ જેટલું ઝીણું તેટલી સપાટી વિસ્તારની પ્રાપ્યતા વધુ અને તેટલો વધુ ઝડપી શોષણ ગતિકીનો દર. બાષ્પ તબક્કા પ્રણાલીમાં દબાણમાં ઘટાડા સામે તેને ધ્યાનમાં લેવું જોઇએ જે ઊર્જા ખર્ચને અસર કરશે. કણ કદ વિતરણની સંભાળપૂર્વક ગણતરી નોંધપાત્ર સંચાલકીય લાભ પૂરા પાડી શકે છે. == શોષણના ઉદાહરણો == === વિષમાંગ ઉદ્દીપન === તે ઉદ્યોગમાં જોવા મળતું રાસાયણિક શોષણનું સૌથી સામાન્ય સ્વરૂપ છે. જ્યારે ઘન ઉદ્દીપક વાયુ ફીડસ્ટોક, પ્રક્રિયકો સાથે પ્રક્રિયા કરે છે ત્યારે વિષમાંગ ઉદ્દીપન સર્જાય છે. ઉદ્દીપક સપાટી પર પ્રક્રિયકનું શોષણ પ્રક્રિયક અણુની ફરતે ઇલેક્ટ્રોન ઘનતામાં ફેરફાર કરીને રાસાયણિક બંધ રચે છે અને તેને તે પ્રક્રિયા કરવાની છૂટ આપે છે જે સામાન્ય રીતે તેને ઉપલબ્ધ હોતી નથી. === શોષણ પ્રશીતન === શોષણ પ્રશીતન અને ઉષ્મા પંપ ચક્ર નીચા દબાણે શોષકમાં પ્રશીતક વાયુના શોષણ અને ત્યારબાદ ઉષ્મા દ્વારા અપશોષણ પર આધાર રાખે છે. શોષક “રાસાયણિક કમ્પ્રેસર” તરીકે વર્તે છે અને તેનું ચાલન ઉષ્મા દ્વારા થાય છે આમ આ દ્રષ્ટિકોણથી તે પ્રણાલીનો “પંપ” છે. તે સૌર સંગ્રાહક, એક કન્ડેન્સર અથવા ઉષ્મા-વિનિમયકાર અને પ્રશીતક બોક્સમાં આવેલું બાષ્પીભવક ધરાવે છે. સંગ્રાહકની અંદરની બાજુમાં હારબદ્ધ શોષણ પટ્ટાઓ આવેલા હોય છે જે મિથેનોલમાં શોષિત સક્રિય કાર્બનથી ભરેલા હોય છે. પ્રશીતક બોક્સને પાણીથી ભરીને [[ઉષ્મા]]<nowiki/>રોધિત બનાવવામાં આવે છે. સક્રિય કાર્બન માફકસરના તાપમાને મિથેનોલ બાષ્પનું મોટી માત્રમાં શોષણ કરી શકે છે અને ઊંચા તાપમાને (લગભગ 100 ડીગ્રી સેલ્સિયસ) તેનું અપશોષણ કરે છે. દિવસના સમય દરમિયાન સૂર્યપ્રકાશ સંગ્રાહકને પ્રજ્વલિત કરે છે માટે સંગ્રાહક ગરમ થાય છે અને સક્રિય કાર્બનમાંથી મિથેનોલનું અપશોષણ થાય છે. અપશોષણમાં કોલસામાં અધિશોષિત થયેલો પ્રવાહી મિથેનોલ ગરમ થાય છે અને તેનું બાષ્પીભવન થાય છે. મિથેલોન બાષ્પનું સંઘનન થાય છે અને બાષ્પીભવકમાં સંગ્રહ થાય છે. રાતે સંગ્રાહક તાપમાન ઘટીને માફકસરનું થાય છે અને ચારકોલ બાષ્પીભવક માંથી મિથેનોલનું શોષણ કરે છે. બાષ્પીભવકમાં પ્રવાહી મિથેનોલ બાષ્પીભવન પામે છે અને ટ્રેમાં રહેલા પાણીમાંથી ઉષ્માનું શોષણ કરે છે. શોષણ ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા હોવાથી સંગ્રાહકે રાતે ઠંડું પડવું જ પડે છે. ઉપર દર્શાવ્યા મુજબ, શોષણ પ્રશીતન પ્રણાલી પ્રશીતન અસર ઉભી કરવા માટે છુટીછવાઇ રીતે કામ કરે છે. ઉષ્મીય ચક્રીય સક્રિય કાર્બન ‘શોષણ પંપ’ દ્વારા પણ [[હીલિયમ|હિલીયમ]] વાયુને 4 [[કેલ્વિન]] અને તેનાથી ઉંચા તાપમાને પંપ કરી શકાય છે. આનું ઉદહારણ ઓક્સફોર્ડ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એટીએસ (AST) શ્રેણી મંદન પ્રશીતક માટે ઠારણ ઊર્જા પૂરી પાડવાનું છે. પ્રવાહી ⁴He અને તેના સમસ્થાનિક ³Heના મિશ્રણની મંદ કલાની સપાટીમાંથી ³He બાષ્પ પંપ કરાય છે. નીચા તાપમાને (લાક્ષણિક રીતે <4K) ³Heનું કાર્બનની સપાટી પર શોષણ થાય છે, 20 અને 40kની વચ્ચે પંપનું પુનઉત્પાદન ³Heને પ્રવાહી મિશ્રણની સાંદ્ર તબક્કામાં પાછું મોકલે છે. બે પ્રવાહી તબક્કાના આંતરાપૃષ્ઠ વચ્ચે ઠારણ થાય છે કારણકે ³He કલા સરહદ પર બાષ્પીભવન પામે છે. જો પ્રણાલીમાં એક કરતા વધુ પંપ હાજર હોય તો વાયુનો સતત પ્રવાહ હશે અને માટે એક શોષણ પંપના પુનઃજનન અને બીજાના પંપીંગ દ્વારા સતત ઠારણ ઉર્જા મેળવી શકાય છે. આના જેવી પ્રણાલીથી બહુ ઓછા ચલન ભાગ સાથે 10 mK (0.01 કેલ્વિન) જેટલું નીચું તાપમાન મેળવી શકાય છે. == ઉપયોગો == [[વાયુનું પ્રદૂષણ|વાયુ શુદ્ધિકરણ]], સોનાનું શુદ્ધિકરણ, ધાતુ નિષ્કર્ષણ, જળ શુદ્ધિકરણ, તબીબી, સુએજ ટ્રીટમેન્ટ, ગેસ માસ્ક અને ફિલ્ટર માસ્કમાં હવા ગાળક, સંકોચિત હવામાં ગાળક અને અન્ય ઘણા ઉપયોગોમાં સક્રિય કાર્બનનો ઉપયોગ થાય છે. એક મોટા ઔદ્યોગિક ઉપયોગમાં ધાતુ ફિનીશિંગ ક્ષેત્રમાં સક્રિય કાર્બનનો ઉપયોગ સામેલ છે. ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ દ્રાવણના શુદ્ધિકરણ માટે તેનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે. દાખલા તરીકે, ચળકતા નિકલ પ્લેટિંગ દ્રાવણોમાંથી કાર્બનિક અશુદ્ધિઓ દૂર કરવા માટેની તે મુખ્ય શુદ્ધિકરણ તકનીક છે. પ્લેટિંગ દ્રાવણની નિક્ષેપન ગુણવત્તા સુધારવા અને ચળકાટ, મૃદુતા, તનનીયતા વગેરે જેવા ગુણધર્મો વધારવા માટે પ્લેટિંગ દ્રાવણોમાં વિવિધ પ્રકારના કાર્બનિક રસાયણો ઉમેરવામાં આવે છે. સીધા પ્રવાહના માર્ગ અને ધનધ્રુવીય ઓક્સિડેશન અને ઋણધ્રુવીય રિડક્શનની વિદ્યુતવિભાજીય પ્રક્રિયાને કારણે કાર્બનિક યોજકો દ્રાવણમાં બિનજરૂરી ભંગાણ નીપજો પેદા કરે છે. તેની વધુ પડતી નીપજ પ્લેટિંગની ગુણત્તા અને નિક્ષેપન પામેલી ધાતુના ગુણધર્મો પર ખરાબ અસર પાડી શકે છે. સક્રિય કાર્બનની સારવાર આવી અશુદ્ધિઓ દૂર કરે છે અને પ્લેટિંગ કામગીરીને ઇચ્છિત સ્તરે સ્થાપિત કરે છે. === વૈશ્લેષિક રસાયણશાસ્ત્ર ઉપયોગો === સેલાઇટના 50% w/w મિશ્રણમાં કાર્બોદિતો (મોન-ડાઇ- ટ્રાઇ સેકરેડ્સ)ના નીચા દબાણવાળા ક્રોમેટોગ્રાફિક અલગીકરણમાં સક્રિય કાર્બનનો સ્થિર તબક્કા તરીકે ઉપયોગ થાય છે. વૈશ્લેષિક અથવા પ્રિપરેટિવ પ્રોટોકોલમાં ઇથેલનોલ દ્રાવણ (5–50%)નો ગતીશીલ તબક્કા તરીકે ઉપયોગ થાય છે. === પર્યાવરણીય ઉપયોગો === [[ચિત્ર:Water Filtration Systems.png|thumb|210px|right|સક્રિય કાર્બનનો ઉપયોગ મોટેભાગે પાણીને ગાળવાની પ્રણાલીઓમાં થાય છે.આ છબીમાં, સક્રિય કાર્બન ચોથા સ્તર પર છે (નીચેથી ગણતરી કરો તો).]] હવા અથવા પાણીના પ્રવાહમાંથી પ્રદૂષકો દૂર કરવામાં કાર્બન શોષણના અનેક ઉપયોગો છે. તેનો ફીલ્ડ અને ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયામાં નીચે મુજબ ઉપયોગ થાય છે: * સ્પિલની સફાઇ * ભૂગર્ભજળ ઇલાજ * પીવાના પાણીનું ગાળણ * હવા શુદ્ધિકરણ * રંગક, ડ્રાય ક્લીંનીંગ, ગેસોલિન વિતરણ કામગીરી અને અન્ય પ્રક્રિયાઓમાં તરલ કાર્બનિક સંયોજનો ઝડપવા 2007માં વેલ્ટ ફ્લાન્ડર્સ યુનિવર્સિટી (બેલ્જિયમમાં)એ તહેવારો બાદ પાણીના શુદ્ધિકરણ પર સંશોધન શરૂ કર્યું હતું. <ref>[http://www.labmeeting.com/paper/28552316/van-hulle-2008-sustainable-wastewater-treatment-of-temporary-events-the-dranouter-music-festival-case-study સસ્ટેનેબલ વેસ્ટવોટર ટ્રીટમેન્ટ ઓફ ટેમ્પરરી ઇવેન્ટ: ધ ડાનોઉટર મ્યુઝિક ફેસ્ટીવલ કેસ સ્ટડી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227104215/http://www.labmeeting.com/paper/28552316/van-hulle-2008-sustainable-wastewater-treatment-of-temporary-events-the-dranouter-music-festival-case-study |date=2014-02-27 }}</a>. વોટર સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી : અ જર્નલ ઓફ ધ ઇન્ટરનેશનલ ઓસોસિએશન ઓન વોટર પોપ્યુલેશન રીસર્ચ. 2008;58(8):1653–7.</ref> 2008માં ડ્રેનોટર મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ ખાતે પૂર્ણ કક્ષાની સક્રિય કાર્બન ગોઠવણ ઉભી કરાઇ હતી{{Citation needed|reason=where is this documented?|date=July 2009}}. આગામી 20 વર્ષ માટે આ તહેવાર ખાતે પાણીના શુદ્ધિકરણ માટે આ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવાના આયોજન સાથે આ ગોઠવણ ઉભી કરાઇ હતી{{Citation needed|reason=where is this documented?|date=July 2009}}. હવામાં રેડોનની સાંદ્રતા માપવા માટે પણ સક્રિય ચારકોલનો ઉપયોગ થાય છે. === તબીબી ઉપયોગો === મોંથી ગળી ગયા બાદ ઝેરની અસર અને વધુ પડતી માત્રાની સારવાર માટે સક્રિય કાર્બનનો ઉપયોગ થાય છે. તે ઝેરી પદાર્થ સાથે જોડાતો હોવાનું અને તેનું જઠરાંત્રિય માર્ગ દ્વારા શોષણ અટકાવતો હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઝેરી અસરના શંકાસ્પદ કિસ્સામાં તબીબી વ્યાવસાયિકો પીડિતને ઘટના સ્થળ પર અથવા હોસ્પિટલના તાત્કાલિક વિભાગ ખાતે સક્રિય ચારકોલ આપે છે. માત્રા સામાન્ય રીતે શરીરના વજનના પ્રતિ કિલોગ્રામ દીઠ 1 ગ્રામ જેટલી પ્રારંભિક હોય છે. (કિશોરો અને પુખ્યવયના લોકોને 50-100 ગ્રામ આપવામાં આવે છે). તે સામાન્ય રીતે એક જ વાર આપવામાં આવે છે પરંતુ લેવાયેલી દવાને અધારે તેને એક કરતા વધુ વખત આપી શકાય છે. ભાગ્યે જ સર્જાયેલી સ્થિતિમાં ઇન્ટેન્સિવ કેરમાં, ઝેરની અસર પામેલા દર્દીના રૂધિર પ્રવાહમાંથી હાનિકારક દવાઓને ગાળીને બહાર કાઢવા માટે સક્રિય ચારકોલનો ઉપયોગ થાય છે. ઝેરની ઘણી અસરની સારવારમાં સક્રિય ચારકોલ પસંદગીની સારવાર બની છે અને ઇપેકાક-ઇન્ડ્યુસ્ડૉ એમેસિસ અથવા સ્ટમક પંપીંગ જેવી ડિકોન્ટામિનેશન પદ્ધતિઓનો હવે ભાગ્યે જ ઉપયોગ થાય છે. [[ચિત્ર:ActivatedCharcoal.JPG|thumb|right|દવાના ઉપયોગ માટે સક્રિય કોલસો.]] ઝેરની તીવ્ર અસરની સારવારમાં સક્રિય કાર્બન ઉપયોગી સાબિત થયો છે જ્યારે ઝેરી વનસ્પતિનાશક દવાઓના ઉપયોગ જેવી ક્રિયાઓને કારણે લાંબા સમય સુધી સંચિત થયેલા ઝેરની સારવારમાં તે અસરકારક નથી.<ref>{{cite journal|author=Eddleston M, Juszczak E, Buckley NA, ''et al.''|title=Multiple-dose activated charcoal in acute self-poisoning: a randomised controlled trial|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-16-22-2008_371_9612/page/579|journal=Lancet|year=2008|volume=371|issue=9612|doi=10.1016/S0140-6736(08)60270-6|page=579}}</ref> કાર્યના માળખાઓ: * પેટ અને આંતરડાના શોષણને અટકાવવા ઝેરી પદાર્થ સાથે બંધન. બંધન પ્રતિગામી પ્રક્રિયા છે માટે સોર્બિટોલ જેવો કેથાર્ટિક પણ ઉમેરી શકાય છે. * તે કેટલીક દવાઓ/ઝેરના આંતરડા તેમજ યકૃતને લગતા વહન અને તેમના પદાર્થોમાં વિક્ષેપ ઉભો કરે છે ખોટો ઉપયોગ ફુપ્સુસીય ચૂષણમાં પરીણમી શકે જે ઘણીવાર જો તાત્કાલિક તબીબી સારવાર શરૂ ન કરવામાં આવે તો ઘાતક નિવડી શકે છે.<ref name="Chest1989-Elliott">{{cite journal | author = Elliott C, Colby T, Kelly T, Hicks H | title = Charcoal lung. Bronchiolitis obliterans after aspiration of activated charcoal | url = https://archive.org/details/sim_chest_1989-09_96_3/page/n289 | journal = Chest | volume = 96 | issue = 3 | pages = 672–4 | year = 1989 | pmid = 2766830 | doi = 10.1378/chest.96.3.672}}</ref> જ્યારે શરીરમાં ગ્રહણ કરેલો પદાર્થ એસિટ, આલ્કલી કે પેટ્રિલીયમ પેદાશ હોય તો સક્રિય ચારકોલનો ઉપયોગ સલાહભર્યો નથી છે. હોસ્પિટલ પહેલાના (અર્ધ તબીબી) ઉપયોગ માટે તે પાણીમાં પહેલેથી મિશ્ર કરેલા સ્વરૂપમાં પ્લાસ્ટિકની ટ્યૂબ કે બાટલીમાં ઉપલબ્ધ છે. તે સામાન્ય રીતે 12.5 અથવા 25 ગ્રામની હોય છે. તેના વેપારી નામોમાં ઇન્સ્ટાચાર, સુપરચાર, એક્ટિડોઝ, ચાર્કોડોટ અને લિક્વિ-ચારનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ તેને સામાન્ય રીતે સક્રિય ચારકોલ કહેવાય છે આલ્કોહોલિક પીણાઓના ઉપભોગ પહેલા સક્રિય ચારકોલનું ગ્રહણ રૂધિરમાં [[ઇથેનોલ]]નું શોષણ ઘટાડતું હોય તેમ જણાય છે. 170 મિલિલિટર શુદ્ધ ઇથેનોલ (જે આલ્કોહોલિક પીણાના 10 સર્વિંગને સમકક્ષ છે) સાથે શરીરના વજનના કિલોગ્રામ દીઠ 5થી 15 મિલિગ્રામ ચારકોલ લેવામાં આવે તો સંભવિત રૂધિર આલ્કોહોલ ઘટક ઘટાડે છે.<ref>{{Cite patent | inventor1-last = Procter | inventor1-first = Richard | inventor2-last = Anondson | inventor2-first = Stanton | title = Method of altering intoxicating effects of alcohol | issue-date = 1986 | patent-number = 4594249 | country-code = US | postscript = <!--None-->}}</ref> જો કે કેટલાક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે આ વાત સાચી નથી અને સક્રિય ચારકોલના ઉપયોગને કારણે ઇથેનોલ રૂધિર સાંદ્રતા ''વધી'' હતી.<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3723647 એક્ટીવેટડ ચારકોલ ઇન ઓરલ ઇથેનોલ ઓબસોર્પશન: લેક ઓફ ઇફેક્ટ ઇન હ્યુમન્સ.], મીનોચા એ, હાર્લોડ ડીએ, બાર્થ જીટી, ગીડેઓન ડીએ, સ્પાયકેર ડીએ., જે ટોક્સિકલ ક્લીન કોસીકલ. 1986;24(3):225–34, PubMED</ref> 19મી સદીના પ્રારંભમાં ઇંગ્લેન્ડમાં ફ્લૅટ્યુલન્સ અને પેટની સમસ્યામાં વિષમારણ તરીકે ચારકોલ બિસ્કિટ વેચાતા હતા.<ref name="Rolland">{{cite book | last= Rolland |first= Jacques L. | title= The Food Encyclopedia: Over 8,000 Ingredients, Tools, Techniques and People | url= https://archive.org/details/foodencyclopedia0000roll | publisher=Robert Rose | year=2006 | isbn= 0778801500 | pages= [https://archive.org/details/foodencyclopedia0000roll/page/148 148]}}</ref> દેશોમાં અતિસાર, અપચો અને ફ્લૅટ્યુલન્સની સારવાર માટે સક્રિય ચારકોલની ગોળીઓ (ટેબલેટ) અથવા કેપ્સ્યુલ્સને ઓવર-ધ-કાઉન્ટર ડ્રગ તરીકે ઉપયોગ થાય છે.<ref name="stearn2007"> {{cite book |title=Warts and all: straight talking advice on life's embarrassing problems |last=Stearn |first=Margaret |authorlink= |year=2007 |publisher=Murdoch Books |location=London |isbn=978-1-92125984-5 |page=333 |pages= |url=http://books.google.com/?id=aSRmxC47VNMC&printsec=frontcover#PPA333 |access-date= 2009-05-03 }} </ref> ઇરિટેબલ બોવેલ સિન્ડ્રોમ (આઇબીએસ (IBS))<ref>{{cite journal |author=Hübner WD, Moser EH |title=Charcoal tablets in the treatment of patients with irritable bowel syndrome |journal=Adv Ther |volume=19 |issue=5 |pages=245–52 |year=2002 |pmid=12539884 |url=https://www.advancesintherapy.com/detail.aspx?ID=276 |doi=10.1007/BF02850364 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>ની સારવામાં તેની અસરકારકતાના અને ઇરિનોટેકન ગ્રહણ કરેલા કેન્સરના દર્દીઓમાં અતિસાર અટકાવવાના કેટલાક પુરાવા છે.<ref>{{cite journal |author=Michael M, Brittain M, Nagai J, ''et al.'' |title=Phase II study of activated charcoal to prevent irinotecan-induced diarrhea |journal=J Clin Oncol. |volume=22 |issue=21 |pages=4410–7 |year=2004 |month=Nov |pmid=15514383 |doi=10.1200/JCO.2004.11.125 }}</ref> તે કેટલીક દવાઓની શોષકતામાં વિક્ષેપ ઉભો કરે છે અને ગૌઇઆક કાર્ડ ટેસ્ટ જેવા તબીબી પરિક્ષણમાં કેટલાક અવાસ્તવિક વાંચન આપે છે.<ref>{{cite journal |author=Gogel HK, Tandberg D, Strickland RG |title=Substances that interfere with guaiac card tests: implications for gastric aspirate testing |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-emergency-medicine_1989-09_7_5/page/474 |journal=Am J Emerg Med |volume=7 |issue=5 |pages=474–80 |year=1989 |month=Sep |pmid=2787993 |doi=10.1016/0735-6757(89)90248-9 }}</ref> પિત્ત, સ્વાદુપિંડ અને મુત્રપિંડમાં રહેલી પથરી જોવા માટે પેટની રેડિયોગ્રાફી કરતા પહેલા આંતરડાંમાં રહેલો ગેસ ઘટાડીને આંતરડાને તૈયાર કરવા માટે પણ સક્રિય ચારકોલનો ઉપયોગ થાય છે. પશુ સંભાળ પેદાશ તરીકે પણ અનેક પ્રકારના ચારકોલ બિસ્કિટનું વેચાણ થાય છે. === ઈંધણ સંગ્રહ=== કુદરતી વાયુ અને હાઇડ્રોજન વાયુનો સંગ્રહ કરવાની વિવિધ સક્રિય કાર્બનની ક્ષમતા ચકાસવા સંશોધનો થઇ રહ્યાં છે. વિવિધ પ્રકારના વાયુઓ માટે છિદ્રાણુ પદાર્થ સ્પોન્જ તરીકે કામ કરે છે. વાન ડર વાલ બળો મારફતે વાયુ કાર્બન પદાર્થ પ્રત્યે આકર્ષાય છે. કેટલાક કાર્બન 5–10 KJ પ્રતિ મોલની બંધન ઉર્જા ધરાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. બાદમાં વાયુનું જ્યારે તાપમાન વધારવામાં આવે છે અને કાર્ય કરવા દહન કરવામાં આવે અથવા હાઇડ્રોજન ઇંધણ કોશમાં ઉપયોગ માટે હાઇડ્રોજન વાયુનું નિષ્કર્ષણ કરવામાં આવે ત્યારે વાયુ શોષિત થાય છે. સક્રિય ચારકોલમાં વાયુનો સંગ્રહ વાયુ સંગ્રહ કરવાની એક આકર્ષક પદ્ધતિ છે કારણકે વાયુનો નીચા દબાણે, નીચા દળે, નીચા કદના પર્યાવરણમાં સંગ્રહ થઇ શકે છે, જે વાહનોમાં બોર્ડ કમ્પ્રેસન ટેન્ક કરતા વધુ વ્યવહારુ છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનર્જીએ નેનો-છિદ્રાણુ કાર્બન પદાર્થોના સંશોધન અને વિકાસના ક્ષેત્રમાં હાંસલ કરવા માટે ચોક્કસ ઉદેશ નક્કી કર્યાં છે તમામ ઉદ્દેશો હજુ સંતોષવાના બાકી છે પરંતુ એલાયન્સ ફોર કોલાબોરેટિવ રિસર્ચ ઇન ઓલ્ટરનેટિવ ફ્યુઅલ ટેકનોલોજી (ઓલ-ક્રાફ્ટ (ALL-CRAFT), http://all-craft.missouri.edu {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720000057/http://all-craft.missouri.edu/ |date=2011-07-20 }}) પ્રોગ્રામ સહિતની અનેક સંસ્થાઓ આ શક્તિશાળી ક્ષેત્રમાં કામગીરી કરી રહ્યાં છે. === વાયુ શુદ્ધિકરણ === હવા માંથી તેલ બાષ્પ, ગંધ અને અન્ય [[હાઇડ્રોકાર્બન]] દૂર કરવા માટે સંકોચિત હવા અને બાષ્પના શુદ્ધિકરણમાં સક્રિય કાર્બનના ગાળકોનો ઉપયોગ થાય છે. સૌથી સામાન્ય ડિઝાઇન 1 તબક્કો અથવા 2 તબક્કાના ગાળણ સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કરે છે જેમાં સક્રિય કાર્બનને ગાળણ માધ્યમની અંદર જડવામાં આવે છે. સ્પેસસુટ પ્રાઇમરી લાઇફ સપોર્ટ સિસ્ટમ્સમાં પણ સક્રિય ચારકોલનો ઉપયોગ થાય છે. ન્યૂક્લિયર બોઇલર વોટર રિએક્ટર ટર્બાઇન કન્ડેન્સરમાંથી કિરણોત્સર્ગી વાયુઓ પાછા મેળવવા સક્રિય ચારકોલ ગાળકોનો ઉપયોગ થાય છે. સંગ્રાહક પાત્રોમાંથી હવાને ચૂસી લેવામાં આવે છે જેથી કિરણોત્સર્ગી વાયુઓ વિષે માહિતી મેળવી શકાય. ચારકોલના મોટા પટ્ટા આ વાયુઓનું શોષણ કરે છે તેમને પાછા મેળવે છે જ્યારે તે ઝડપથી બિન કિરણોત્સર્ગી ઘન જાતોમાં ક્ષય પામે છે. ઘન કણો ચારકોલ કણમાં ફસાઇ જાય છે જ્યારે ગળાયેલી હવા તેમાંથી પસાર થાય છે. === રસાયણ શુદ્ધિકરણ === સોડિયમ એસિટેટ જેવા ઘરે બનાવેલા બિન-ખતરનાક રસાયણોના શુદ્ધિકરણ માટે સક્રિય કાર્બનનો સામાન્યપણે ઉપયોગ થાય છે. બાદમાં તેને ગાળીને બહાર કાઢી લેવામાં આવે છે. === દારૂવાળા આસવિત પીણાઓનું શુદ્ધિકરણ === [[વોડકા]] અને વ્હિસ્કીના રંગ, સ્વાદ અને ગંધને અસર કરતી કાર્બનિક અશુદ્ધિઓ દૂર કરવા માટે સક્રિય કાર્બન ગાળકોનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. કાર્બનિક રીતે અશુદ્ધ વોડકાને સક્રિય કાર્બન ગાળકમાંથી યોગ્ય પ્રવાહ દરે પસાર કરવાથી સમરૂપ આલ્કોહોલ ઘટકવાળું અને નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં કાર્બનિક શુદ્ધિઓ વધેલો વોડકા મળશે જે ગંધ અને સ્વાદ દ્વારા પારખી શકાય છે.{{Citation needed|date=April 2009}} === પારાનું સ્ક્રબિંગ === કોલસા સંચાલિત વીજમથકો, તબીબી ભઠ્ઠીના પારાના ઉત્સર્જનને ઝડપવા તેમજ વેલહેડ ખાતે કુદરતી વાયુ ઝડપવા આયોડિન અથવા સલ્ફરવાળા સક્રિય કાર્બનનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે. કાર્બન વિશેષ ઉત્પાદન છે તેનો ખર્ચ કિલો દીઠ 4.00 ડોલરથી વધુ છે. જો કે તેને ઘણીવાર રિસાયકલ કરાતો નથી. ===== અમેરિકામાં પારાના શોષણ બાદ નિકાલ ===== પારાવાળો સક્રિય કાર્બન તેના નિકાલ અંગે દ્વિધા પેદા કરે છે.{{Citation needed|date=May 2009}} જો સક્રિય કાર્બન 260 પીપીએમ (ppm) કરતા ઓછો પારો ધરાવે તો કેન્દ્રીય કાયદો તેને પુરાણમાં વાપરવા (દાખલા તરીકે, કોંન્ક્રીટમાં ફસાયેલા) તેને સ્થિર કરવાની છૂટ આપે છે.{{Citation needed|date=May 2009}} જો કે 260 પીપીએમ (ppm) થી વધુ પારો ધરાવતા કચરાને ઉચ્ચ પારાના પેટાજૂથમાં ગણવામાં આવે છે અને તેને જમીનમાં દાટવા પર પ્રતિબંધ છે (લેન્ડ-બેન રુલ).{{Citation needed|date=May 2009}} આ તે પદાર્થ છે જેને અંદાજિત વાર્ષિક 1,000 ટનના દરે વખારો અને ઊંડી ત્યજી દેવાયેલી ખાણોમાં એકત્રિત કરવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=May 2009}} પારાવાળા સક્રિય કાર્બનના નિકાલની સમસ્યા માત્ર અમેરિકા પૂરતી સીમિત નથી. નેધરલેન્ડ્સમાં પણ આ પારાને મોટા પ્રમાણમાં મેળવવામાં આવે છે<ref>{{Cite web |url=http://www.bmt-begemann.nl/index.html |title=''બીટીએમ (BMT)-બેગેમન્ન, પારા વેસ્ટ ટ્રીટમેન્ટ ફેસીલીટી'' |access-date=2010-11-30 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724145546/http://www.bmt-begemann.nl/index.html |url-status=dead }}</ref> અને તેને સક્રિય કાર્બનથી સંપૂર્ણપણે બાળીને નિકાલ કરવામાં આવે છે. == પુનઃજનન == સક્રિય કાર્બનના પુનઃજનનમાં સક્રિય કાર્બનની સપાટી પર શોષિત દૂષકોને શોષિત કરીને સાંદ્ર સક્રિય કાર્બનની શોષણ ક્ષમતા જાળવવામાં આવે છે. === ઉષ્મીય (થર્મલ) પુનઃજનન === ઉષ્મીય (થર્મલ) પુનઃજનન એ ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયામાં અમલી સૌથી સામાન્ય પુનઃજનન તકનીક છે.<ref>{{Cite journal | last = Bagreev | first = A. | authorlink = | coauthors = Rhaman, H., & Bandosz, T. J | title = Thermal regeneration of a spent activated carbon adsorbent previously used as hydrogen sulfide adsorbent | journal = Carbon | volume = 39 | issue = | pages = 1319–1326 | publisher = | location = | year = 2001 | url =https://archive.org/details/sim_carbon_2001_39_9/page/1319 | issn = | doi =10.1016/S0008-6223(00)00266-9 | id = | access-date = }}</ref> ઉષ્મીય (થર્મલ) પુનસુધારણાની પ્રક્રિયા મોટેભાગે નીચેના ત્રણ તબક્કાઓમાં થાય છે <ref name="sabio">{{Cite journal | last = Sabio | first = E. | authorlink = | coauthors = Gonzalez, E., Gonzalez, J. F., Gonzalez-Garcia, C. M., Ramiro, A., & Ganan, J | title = Thermal regeneration of activated carbon saturated with p-nitrophenol | journal = Carbon | volume = 42 | issue = | pages = 2285–2293 | publisher = | location = | year = 2004 | url =https://archive.org/details/sim_carbon_2004_42_11/page/2285 | issn = | doi =10.1016/j.carbon.2004.05.007 | id = | access-date = }}</ref>: * લગભગ 105&nbsp;°C શોષણ સૂકવણી * નિષ્ક્રિય વાતાવરણમાં ઊંચા તાપમાને અપશોષણ અને વિઘટન (500–900&nbsp;°C) * એલિવેટેડ તાપમાને (800&nbsp;°C) ઓક્સિડાઇઝિંગ વાયુ (વરાળ અથવા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) દ્વારા અવશેષીય કાર્બનિક વાયુકરણ હીટ ટ્રીટમેન્ટ તબક્કો શોષણના ઉષ્માક્ષેપક સ્વભાવનો ઉપયોગ કરે છે અને અપશોષણ, આંશિક ક્રેકિંગ અને શોષિત કાર્બનિકના બહુલીકીકરણમાં પરીણમે છે. અંતિમ પગલામાં અગાઉના તબક્કામાં રચાયેલા છિદ્રાણુ માળખાઓમાંથી રાખ થયેલા કાર્બનિક અવશેષોને દૂર કરીને છિદ્રાણુ કાર્બન માળખાને ફરીથી એક્સપોઝ કરીને તેની મૂળ સપાટી લાક્ષણિકતાનું પુનઃજનન કરવામાં આવે છે. ટ્રીટમેન્ટ બાદ શોષણ સ્તંભનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય છે. કાર્બન પટ્ટાના 5–15 wt%ની વચ્ચે પ્રતિ શોષણ ઉષ્મીય પુનઃજનન ચક્ર બળે છે શોષણ ક્ષમતાને નુકસાન થાય છે.<ref>{{Cite journal | last = Miguel | first = G. S. | authorlink = | coauthors = Lambert, S. D., & Graham, N. J. D | title = The regeneration of field spent granular activated carbons | journal = Water Research | volume =35 | issue = 11 | pages = 2740–2748 | publisher = | location = | year = 2001 | url =https://archive.org/details/sim_water-research_2001-08_35_11/page/2740 | issn = | doi =10.1016/S0043-1354(00)00549-2 | id = | access-date = | pmid = 11456174 }}</ref>. ઉષ્મીય પુનઃજનન પ્રક્રિયા તેમાં ઊંચા તાપમાનની જરૂર રહેતી હોવાથી ઊંચી ઊર્જા પ્રક્રિયા છે જેના કારણે તે ઊર્જાની દ્રષ્ટિએ તેમજ વાણિજ્યિક દ્રષ્ટિએ મોંઘી પ્રક્રિયા બને છે.<ref name="sabio"></ref> સક્રિય કાર્બનના ઉષ્મીય પુનઃજનન પર આધાર રાખતા એકમો આર્થિક દ્રષ્ટિએ વ્યવહારુ બનવા માટે ચોક્કસ કદના હોવા જોઇએ. પરિણામે, નાના કચરા નિકાલ સ્થળો માટે તેમના સક્રિય કાર્બન કચરાને પુનઃજનન માટે વિશિષ્ટ સુવિધામાં મુકલવું સામાન્ય છે જે કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટને નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં વધારે છે.<ref>{{Cite journal | last = Alvarez | first = P. M. | authorlink = | coauthors = Beltran, F. J., Gomez-Serrano, V., Jaramillo, J., & Rodriguez, E. M | title = Comparison between thermal and ozone regenerations of spent activated carbon exhausted with phenol | journal = Water Research | volume = 38 | issue =8 | pages = 2155–2165 | publisher = | location = | year = 2004 | url =https://archive.org/details/sim_water-research_2004-04_38_8/page/2155 | issn = | doi =10.1016/j.watres.2004.01.030 | id = | access-date = | pmid = 15087197 }}</ref> === અન્ય પુનઃજનન તકનીકો === હાલની ઉચ્ચ ઊર્જા/કિંમતવાળા સક્રિય કાર્બનના ઉષ્મા પુનઃજનન સાથે હાલ તે ચિંતા છે કે તે પુનઃજનનની પ્રક્રિયાના વૈકલ્પિક સંશોધન માટે ઉત્સાહિત કરે છે જેથી આવી પ્રક્રિયાઓની અસર વાતાવરણ પર ઓછી પડે. પુનઃજનનની કેટલીક પદ્ધતિઓને પૂર્ણપણે અભ્યાસના સંશોધનમાં દાખલા તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે, કેટલીક વૈકલ્પિક ઉષ્મા પુનઃજનનની રચનાઓને ઉદ્યોગોમાં કાર્યરત કરવામાં આવી છે. હાલની વૈકલ્પિક પુનઃજનનની પદ્ધતિઓ આ પ્રમાણે છે: * રાસાયણિક અને દ્રાવક નવજીવન <ref>{{Cite journal | last = Martin | first = R. J. | authorlink = | coauthors = Wj, N | title = The repeated exhaustion and chemical regeneration of activated carbon | journal = Water Research | volume = 21 | issue = 8 | pages = 961–965 | publisher = | location = | year = 1997 | url = | issn = | doi =10.1016/S0043-1354(87)80014-3 | id = | access-date = }}</ref> * માઇક્રોબાયલ નવજીવન <ref>{{Cite journal | last = Aizpuru | first = A. | authorlink = | coauthors = Malhautier, L., Roux, J. C., & Fanlo, J. L | title = Biofiltration of a mixture of volatile organic compounds on granular activated carbon | journal = Biotechnology and Bioengineering | volume = 83 | issue = 4 | pages = 479–488 | publisher = | location = | year = 2003 | url =https://archive.org/details/sim_biotechnology-and-bioengineering_2003-08-20_83_4/page/479 | issn = | doi =10.1002/bit.10691 | id = | access-date = | pmid = 12800142 }}</ref> * ઇલેક્ટ્રોકેમિકલ નવજીવન <ref>{{Cite journal | last = Narbaitz | first = R. M. | authorlink = | coauthors = Karimi-Jashni, A | title = Electrochemical regeneration of granular activated carbons loaded with phenol and natural organic matter | journal = Environmental Technology | volume = 30 | issue = 1 | pages = 27–36 | publisher = | location = | year = 2009 | url = | issn = | doi =10.1080/09593330802422803 | id = | access-date = | pmid = 19213463 }}</ref> * અલ્ટ્રાસોનિક નવજીવન <ref>{{Cite journal | last = Lim | first = J. | authorlink = | coauthors =Okada, M | title = Regeneration of granular activated carbon using ultrasound | journal = Ultrasonic-Sono-Chemistry | volume = 12 | issue =4 | pages = 277–285 | publisher = | location = | year = 2005 | url = | issn = | doi =10.1016/j.ultsonch.2004.02.003 | id = | access-date = | pmid = 15501710 }}</ref> * ભીની હવાનું ઓક્સીડેશન <ref>{{Cite journal | last = Shende | first = R. V. | authorlink = | coauthors = Mahajani, V | title = Wet oxidative regeneration of activated carbon loaded with reactive dye | journal = Waste Management | volume = 22 | issue =1 | pages = 73–83 | publisher = | location = | year = 2002 | url =https://archive.org/details/sim_waste-management_2002_22_1/page/73 | issn = | doi =10.1016/S0956-053X(01)00022-8 | id = | access-date = | pmid = 11942707 }}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.ag.ndsu.edu/pubs/h2oqual/watsys/ae1029w.htm "એક્ટિવેટેડ કાર્બન ફોર વોટર ફિલ્ટરેશન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205030919/http://www.ag.ndsu.edu/pubs/h2oqual/watsys/ae1029w.htm |date=2010-12-05 }} – ઘરગથ્થુ પાણીના પુરવઠા માટે પ્રક્રિયા પદ્ધતિ] એઇ (AE)-1029, ફેબ્રુઆરી 1992 * [http://www.personal.rdg.ac.uk/~scsharip/Activated_carbon_JPCM.pdf "ઇમેઝીન ધ ઓટોમેટિક સ્ટ્રક્ચર ઓફ એક્ટિવેટેડ કાર્બન"] – જર્નલ ઓફ ફિઝિક્સ: કંડેન્સ્ડ મેટર * એન્ગબર, ડેનિયલ (નવેમ્બર 28, 2005). [http://www.slate.com/id/2131130/ "હાઉ ડઝ એક્ટિવેટેડ કાર્બન વર્ક?"]. ''સ્લેટ'' . [[શ્રેણી:કાર્બન સ્વરૂપો]] [[શ્રેણી:ગળણીઓ]] [[શ્રેણી:વિષવિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા અનિવાર્ય દવાઓ]] [[શ્રેણી:રસાયણવિજ્ઞાન]] bfoqev32h5qgdb049cr5maryptuglgn 0 29352 906675 905263 2026-11-01T16:25:40Z ~2026-58154-24 89815 906675 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = નવાપુરા | state_name = ગુજરાત | district = વાવ-થરાદ | taluk_names = સુઈગામ | latd = 24.363445 | longd = 71.516012 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[નોકરી]][[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[એરંડા]], [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''નવાપુરા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[વાવ-થરાદ જિલ્લો|વાવ-થરાદ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ સુઈગામ તાલુકો| સુઈગામ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. નવાપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[એરંડા]], [[મકાઈ]], [[બાજરી]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:સુઈગામ તાલુકો]] tskg7mk8izjzxypj38k1qa6nbu9vyx2 906676 906675 2026-11-01T16:26:19Z ~2026-58154-24 89815 /* */ 906676 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = નવાપુરા | state_name = ગુજરાત | district = વાવ-થરાદ | taluk_names = સુઈગામ | latd = 24.363445 | longd = 71.516012 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[નોકરી]],[[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[એરંડા]], [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''નવાપુરા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[વાવ-થરાદ જિલ્લો|વાવ-થરાદ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ સુઈગામ તાલુકો| સુઈગામ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. નવાપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[એરંડા]], [[મકાઈ]], [[બાજરી]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:સુઈગામ તાલુકો]] cggne1xemyxmc90nitgajpzd613dtzy 906720 906676 2026-11-02T11:31:45Z ~2026-58154-24 89815 /* */ 906720 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = નવાપુરા | state_name = ગુજરાત | district = વાવ-થરાદ | taluk_names = સુઈગામ | latd = 24.363445 | longd = 71.516012 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]],[[ દૂધની ડેરી]],[[માધ્યમિક સરકારી શાળા]],[[પોસ્ટ ઓફિસ]] | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[નોકરી]],[[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[એરંડા]], [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[શાકભાજી]],[[ઘઉં]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''નવાપુરા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[વાવ-થરાદ જિલ્લો|વાવ-થરાદ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ સુઈગામ તાલુકો| સુઈગામ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. નવાપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[એરંડા]], [[મકાઈ]], [[બાજરી]],[[ઘઉં]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]]-[[માધ્યમિક સરકારી શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]],[[પોસ્ટ ઓફિસ]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:સુઈગામ તાલુકો]] 1mjv9w7df3iaftk0xfklanwj7l5wjj6 0 32498 906689 886459 2026-11-01T20:30:24Z NavalkathaVanchnar 89817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 906689 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} '''ભારતની સમાન નાગરિક સંહિતા''' એ [[ભારત]]માં બહુચર્ચિત નાગરિક કાયદા સંહિતાના ખ્યાલનો ઉલ્લેખ કરતો શબ્દ છે. સમાન નાગરિક સંહિતામાં ધર્મ, જાતિ અને સમુદાયના પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખ્યા વગર તમામ લોકો માટે બિનસાંપ્રદાયિક નાગરિક કાયદાઓના સમાન માળખાનો સમાવેશ થાય છે. આ સંહિતા ધર્મ અને જાતિ અને સમુદાયના આધારે વિવિધ વ્યક્તિગત કાયદાઓ હેઠળના નાગરિકોના હકનું સ્થાન લે છે. આવી સંહિતાઓ મોટાભાગના આધુનિક દેશોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. નાગરિક સંહિતા હેઠળ આવરી લેવાયેલા સમાન ક્ષેત્રોમાં મિલકતના અધિગ્રહણ અને સંચાલન, લગ્ન, છૂટાછેડા અને દત્તક લેવાનાં સંબંધિત કાયદાઓનો સમાવેશ થાય છે. [[ભારત]]માં આ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જ્યાં ભારતના બંધારણ દ્વારા તેના નાગરિકો માટે નિર્દેશક સિદ્ધાંત અથવા સિદ્ધ કરવાના ધ્યેય તરીકે સમાન નાગરિક સંહિતા નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો છે. == અંગત કાયદાઓ == [[ભારત]]માં મોટા ભાગના કૌટુંબિક કાયદાઓ જે તે વ્યક્તિઓના સંબંધિત ધર્મ દ્ગારા નક્કી કરાયેલાં હોય છે.<ref>[http://books.google.co.in/books?id=GlYq9ONRTUIC&amp;dq=india+family+law&amp;printsec=frontcover&amp;source=in&amp;hl=en&amp;ei=990rS-6DDMqIkAXqlvWACQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=11&amp;ved=0CD0Q6AEwCg મોડર્ન ઇન્ડિયન ફેમિલી લો] - વેર્નર મેનસ્કી દ્વારા</ref> હિંદુ, શીખ, જૈન અને બૌદ્ધ હિંદુ કાયદા હેઠળ છે જ્યારે મુ્સ્લિમ અને ખ્રિસ્તીઓને તેઓના પોતાના કાયદાઓ છે. મુસ્લિમ કાયદો શરિયત આધારિત છે. અન્ય ધાર્મિક સમુદાયોના અંગત કાયદાઓને ભારતીય સંસદના કાયદા દ્વારા મર્યાદિત કરાયા છે. અન્ય કાયદાઓ જેવાં કે ફોજદારી કાયદાઓ અને દિવાની કાયદાઓ, પુરાવાઓ, મિલકતની ફેરબદલી, કરવેરા વગેરે જેવા અન્ય કાયદાઓને પણ કાયદાના સ્વરૂપમાં સંહિતાકરણ કરાયા છે. == ઇતિહાસ == સમાન નાગરિક સંહિતા પરની આ ચર્ચા અંગ્રેજોના જમાનાથી ચાલતી આવે છે. લેક્સ લોસીના ઓક્ટોબર 1840ના અહેવાલમાં ગુનાઓ, પુરાવાઓ, કરાર વગેરે સંબંધી ભારતીય કાયદાના સંહિતાકરણમાં સમાનતા લાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મુકાયો હતો, પરંતુ તેણ ભલામણ કરી હતી કે હિંદુ અને મુસ્લિમનાં અંગત કાયદાને આવા સંહિતાકરણની બહાર રાખવો જોઇએ.<ref>[http://books.google.co.in/books?id=7MXExXXb9usC&amp;pg=PA134&amp;lpg=PA134&amp;dq=Lex+Loci+Report&amp;source=bl&amp;ots=52iriejVLi&amp;sig=bVxyLUk3-YyxVb3dgULgMFDKcmA&amp;hl=en&amp;ei=XH59S-7jNo3i7APww8SmBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=6&amp;ved=0CCkQ6AEwBQ#v=onepage&amp;q=Lex%20Loci%20Report&amp;f=false ઇંગ્લિશ લો ઇન ઇન્ડિયા: અનિલ ચંદ્રા બેનરજી દ્વારા]</ref> હિંદુ કાયદામાં બે પ્રમુખ વિચારધારા છે, દયાભાગ અને મિતાક્ષર છે. મિતાક્ષર ફરીથી ચાર નાની વિચારધારાઓમાં ઉપવિભાજિત થાય છે. આ સિવાય, સદાચારનો રિવાજ પણ મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. ધારાકીય પ્રક્રિયા દ્વારા હિંદુ કાયદાને સુધારવાનાં પ્રયત્નો અંગ્રેજોના સમયગાળા દરમિયાન શરૂ થયા હતા. સુધારાઓ જેવાં કે જાતિ અસમર્થતા નાબૂદી ધારો, 1850, હિન્દુ વિધવા પુનઃલગ્ન ધારો-1856, હિંદુ વારસા (સુધારા) ધારો-1929, હિંદુ ગેઇન ઓફ લર્નિંગ ધારો-1930, હિંદુ મહિલાઓનો મિલકતમાં હક ધારો– 1937, હિંદુ વિવાહિત મહિલાના અલગ રહેઠાણ અને ભરણપોષણ હક ધારો, 1946 વગેરે કે જેને પૌરાણિક શાસ્ત્રોના નિયમોથી સંતોષ ન હતો તેઓને રાહત આપવા માટે ઘડવામાં આવ્યાં હતાં. તમામ હિંદુ કાયદાઓને આવરી લેતાં સર્વગ્રાહી કાયદોની વિચારણા કરવા 1941માં હિંદુ કાયદા સમિતિની નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://books.google.co.in/books?id=Y5gOwlE24boC&amp;pg=RA1-PA219&amp;lpg=RA1-PA219&amp;dq=Hindu+Law+Committee+1941&amp;source=bl&amp;ots=w5fo6QVOIl&amp;sig=mPei7OI8D6UvW13eCzGaoOUCpjs&amp;hl=en&amp;ei=VoZ9S-DzKIHC6gPYpODBBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CAkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=Hindu%20Law%20Committee%201941&amp;f=false ફેમિલો લો એન્ડ કસ્ટમરી લો ઇન એશિયા]</ref> યુધ્ધના કારણે થોડો સમય સમિતિએ કાર્ય કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું. તેને 1944માં સર બી.એન. રાવના ચેરમેન પદ હેઠળ પુનર્જીવીત કરવામાં આવી હતી અને લગ્ન વારસા હક, વાલીપણું અને દત્તક લેવા જેવી બાબતોનું નિયમન કરવા 1955 અને 1956માં પસાર કરાયેલા શ્રેણીબધ્ધ ધારાઓ દ્વારા રાવ સમિતિની ભલામણોનો અમલ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં હિંદુ લગ્ન ધારો, 1955, હિંદુ વારસા હક ધારો-1956, હિંદુ લઘુમતી અને વાલીપણા ધારો, 1956 અને છેલ્લે હિંદુ દત્તક અને ભરણપોષણ ધારો-1956નો સમાવેશ થતો હતો. મુસ્લિમોમાં સુન્ની, શીયા, ઇસ્માઇલી, વ્હોરા, ખોજા અને રૂઢિચુસ્ત નહીં તેવા અહેમદીયા વર્ગનો સમાવેશ થાય છે. સુન્નીઓમાં અલગ-અલગ ચાર સંપ્રદાય ધરાવે છે. આ ઉપરાંત કચ્છી મેમણો પણ છે, જેઓએ કેટલાંક અંશે હિંદુઓના વ્યક્તિગત કાયદાઓ જાળવી રાખ્યાં છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.memonpoint.com/History.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-31 |archive-date=2009-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604170803/http://www.memonpoint.com/History.htm |url-status=dead }}</ref> મોટા ભાગના કાયદાઓ ખાસ કરીને ન્યાયતંત્રના ચૂકાદાઓને રદ કરવા અને શરિયત કાયદાને પુનઃસ્થાપિત કરવાં માટે ઘડવામાં આવ્યા છે. પ્રિવી કાઉન્સિલના નિર્ણયને રદ કરવા માટે વકફ વેલિડેશન ધારો, 1913 પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.commonlii.org/in/legis/num_act/mwva1913251/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-31 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724161006/http://www.commonlii.org/in/legis/num_act/mwva1913251/ |url-status=dead }}</ref> મુસ્લિમ સમુદાયનો વિરોધ ટાળવાના પ્રયાસના ભાગ રૂપે અંગ્રેશ શાસન વખતના સંખ્યાબંધ ધારામાંથી તેમને વિશેષ મુક્તિ આપવામાં આવી હતી. વારસા હક અને વારસા સંબંધિત 1925નો ભારતીય વારસા હક ધારામાંથી મુસ્લિમોને વિશેષ મુક્તિ આપવામાં આવી હતી.<ref>http://www.legalserviceindia.com/wills.htm</ref> મુસ્લિમોમાં સમુદાયમાં કુરાન પર આધારિત જટિલ વારસા પદ્ધતિ હતી. મૂળ ભારતીય વારસા ધારો 1865માં ઘડવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં હિંદુઓને પણ મુક્તિ આપવામાં આવી હતી. જોકે આ ધારો આખરે હિંદુઓ પર લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. 1872નો વિશેષ લગ્ન ધારો, જે મૂળભૂત રીતે ધર્મનિરપેક્ષ લગ્ન કાયદો હતો, તેમાં પણ મુસ્લિમોને મુક્તિ આપવામાં આવી હતી. મુસ્લિમોને મુક્તિ આપવાની તમામ માગણીનો સ્વીકાર થયો ન હતો. 1872નો ભારતીય પુરાવા ધારામાં કલમ-112 સામેલ કરાઇ હતી જે બાળકની ઔરસતા સંબંધી છે. મુસ્લિમ કાયદા સાથે સુસંગતન હોવા છતાં આ કલમ બાદમાં મુસ્લિમોને પણ લાગુ કરવાનું જણાયું હતું. વારસા હક, મહિલાઓની વિશિષ્ટ સંપત્તિ, લગ્નો અને લગ્નવિચ્છેદન, વાલીપણું, ભેટ, ટ્રસ્ટની મિલકતો, વકફ વગેરે સંબંધિત દરેક પ્રશ્નો જે ''શરિયત'' ની વિરૂદ્ધ હોય તેવા કોઇપણ રિવાજો અને ઉપયોગોને શરિયત કાયદો-1937એ ફગાવ્યા હતા.<ref>http://ier.sagepub.com/cgi/pdf_extract/34/1/1{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> મુસ્લિમોનો લગ્નવિચ્છેદનો કાયદો- 1939 મહિલાઓને લગ્નવિચ્છેદનો હક આપતો હતો.<ref>http://www.legalserviceindia.com/article/l338-Muslim-womens-right-for-dissolution-of-marriage.html</ref> ખ્રિસ્તીઓના કિસ્સામાં ભારતીય ખ્રિસ્તી લગ્ન ધારો ઘડવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ તે સર્વગ્રાહી ધારો ન હતો.<ref>[http://nrcw.nic.in/shared/sublinkimages/57.htm ઇન્ડિયન ક્રિશ્ચિયન મેરેજ એક્ટ, 1872]</ref> પારસીઓનો અંગત કાયદો આંશિક રીતે ઘડાયો છે, પરંતુ છૂટાછેડા અને લગ્નવિષયક રાહતો વગેરે બાબતોના ઉકેલ માટેની વ્યવસ્થા પૂરતી નથી. == મુસ્લિમો અને સમાન નાગરિક સંહિતા == === 1950-1985 === નહેરુ જેવા નેતાઓ સહિતાના ભારતીય બંધારણના ઘડવૈયાઓ એ વાતે સહમત હતાં કે મુસ્લિમો સહિત વિવિધ ધર્મોના નાગરિકો પર સમાન નાગરિક સંહિતા લાદવામાં આવે તે પહેલાં કેટલાંક અંશે આધુનિકિકરણ જરૂરી છે. આ ઉપરાંત એ પણ ભય હતો કે વિવિધ ધર્મોના અંગત કાયદાઓને અવગણવાનો કોઇપણ પ્રયત્ન ગૃહ યુદ્ધ, મોટા પ્રમાણમાં તોફાનો અને સામાજિક અશાંતિ દર દોરી શકે છે. 1948ના ઘટનાક્રમના સંદર્ભમાં આ સ્વાભાવિક ચિતા ઉભી થઇ હતી કારણકે કોમવાદી મુદ્દાને કારણે ગાંધીજી હત્યા કરવામાં આવી હતી. 1939માં સૈયદ અબ્દુલ લતીફે ભારત માટે આદર્શ બંધારણ લખ્યું ત્યારે તેમણે આ સમસ્યાની અગાઉથી કલ્પના કરી હતી, જેમાં એક કલમનો સમાવેશ કરાયો હતો કે કે “ મુસ્લિમો તેમજ અન્ય લઘુમતિ સમુદાયોના હિતોનું યોગ્ય રીતે રક્ષણ થવું જોઇએ.” ન્યાયતંત્ર અંગેના તેમના લેખમાં તેમણે ટિપ્પણી કરી હતી કે “મુસ્લિમોના અંગત કાયદોનો અમલ મુસ્લિમ ન્યાયાધિશો દ્વારા થવો જોઇએ.’’ જો ઉદાર બંધારણ નહીં આપવામાં આવે ભારતનું વિઘટન થઈ શકે છે તેવી લાગણી રજવાડાઓના વિલિનીકરણથી વધુ તેજ બની હતી, કારણ કે હૈદરાબાદ જેવા કેટલાંક રજવાડાને બળપૂર્વક વિલિન કરવામાં આવ્યા હતા. માત્ર આ પૂર્વભૂમિકામાં જ કોઇપણ વ્યક્તિ ભારતીય બંધારણ અને લઘુમતિઓના હકો અંગેના તેના અભિપ્રાયનું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે. તે સમયે ભારતના નેતાઓ પશ્ચિમી લોકશાહીના નમૂનારૂપ ધર્મનિરપેક્ષ બંધારણ ઇચ્છતા હતાં. જો કે, દેશમાં જે થયું તે પશ્ચિમની ભાવના મુજબ ધર્મનિરપેક્ષ ન હતું. તેના સ્થાને ભારત તેના ધર્મિક સમુદાયો માટે ધર્મ આધારિત કાયદાઓ સાથેનો ‘ધર્મનિરપેક્ષ’ દેશ બન્યો હતો. મુશીર ઉલ- હક્કે જણાવ્યું કે ભારતમાં ‘ધર્મનિરપેક્ષ’ એટલે “ ધર્મની બાબતમાં દરમિયાનગીરી ન કરવી તે”. ભારતમાં ઘણાં ધાર્મિક સમુદાયો છે, જેમાં ખાસ કરીને હિંદુ બહુમતિ, નોંધપાત્ર મુસ્લિમ લઘુમતિ અને નાના પ્રમાણમાં બૌદ્ધ, શીખો, જૈન, ખ્રિસ્તી, યહુદી અને આદિવાસી લોકોનો સમાવેશ થાય છે. સંપૂર્ણપણે ધર્મનિરપેક્ષ રાજ્યની રચના કરવાનો ઉદ્દેશ કલમ-44માં છે, જે જણાવે છે કે “રાજ્યે ભારતના તમામ વિસ્તારમાં નાગરિકો માટે સમાન નાગરિક સંહિતા લાવવાનો પ્રયત્ન કરવાનો રહેશે." જો કે, આ હેતુના પ્રતિસાદ રૂપે કેટલીક કલમો અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેમાં કલમ- 14 છે જે કાયદા સમક્ષ સમાનતાના મૂળભૂત હકની બાંહેધરી આપે છે, કલમ- 15 જે ધર્મ, વંશ, જાતિ, લિંગ અથવા જન્મ સ્થળના આધારે કોઇપણ નાગરિક સામે ભેદભાવ સામે પ્રતિબંધ ફરમાવે છે અને કલમ 25-29 છે જે ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સ્વાતંત્ર્ય આપે છે...બંધારણની કલમ 13 જણાવે છે કે બંધારણ અમલના સમયે પ્રવર્તમાન તમામ કાયદા જો તે મૂળભૂત અધિકારોને વિરોધી હશે તેનો કોઇપણ ભોગે રદ કરવાનો રહેશે.આની સાથે સાથે કલમ 372 મુજબ તે પણ જરૂરી બનાવે છે કે “ભારતની સીમામાં પ્રવર્તમાન બધા જ કાયદાઓ આ બંધારણ અમલમાં આવે તે પહેલાં તેને સક્ષમ કાયદા મંડળ અથવા સક્ષમ સત્તામંડળ દ્વારા બદલવામાં આવે અથવા રદ્દ કરવામાં આવે અથવા સુધારો કરવામાં આવે ત્યાં સુધી તે અમલમાં ચાલું રહેશે.” અહિં પાયાનો વિરોધાભાષ છે. એકબાજુ, બંધારણ અંગત કાયદાનું અસ્તિત્વ ચાલું રાખવાને માન્યતા આપે છે, અને તે કારણોસર કલમ-44 અપેક્ષા રાખે છે કે ભારતમાં હવે પછીના દિવસોમાં સમાન નાગરિક સંહિતા હશે. બીજુ બાજુ, કલમ 14-19 જેવી એવી કેટલીક કલમ અસ્તિત્વ ધરાવે છે કે જે સમાન હકની બાંયધરી આપે છે. વિવિધ સમુદાયના અંગત કાયદાઓ સહજ રીતે અસમાન હોવાથી, મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ છૂટાછેડા લીધેલી મહિલાને હિંદુ કાયદા કરતાં અલગ હક મળતા હોવાથી, કલમ-15 અંગત કાયદો ગેરબંધારણીય ઠેરવતો હોય તેમ લાગે છે. વધુમાં, કલમ- 15 મુજબ “ લિંગ”ના આધારે ભેદભાવ કરી શકાશો નથી, પરંતુ મુસ્લિમ અંગત કાયદો ઘણી બાબતમાં અને ખાસ કરીને છૂટાછેડા અને બહુપત્નીત્વના મુદ્દામાં પુરુષોની તરફેણ કરે છે. કાયદા સમક્ષ સમાનતાનો અર્થ આવશ્યક રીતે એવો થાય છે કે મુસ્લિમ મહિલાઓ ચાર પતિ કરી શકે છે. બંધારણમાં આ મુદ્દા વણઉકલ્યા રહ્યા છે. [[મુંબઈ|મુંબઇ]], મદ્રાસ અને પંજાબની હાઇકોર્ટે 1952 અને 1968ના અગાઉના ચુકાદાઓ દરમિયાન આ વિરોધાભાસને સમજવામાં ઘણો પ્રયાસ કર્યો હતો. બહુપત્ની પ્રથા સહિતના આ કેસોમાં તારણ ઘણા જ જટિલ હતા. બીજી બાજુ કોર્ટોને લાગ્યું કે કલમ- 372 હેઠળ ‘આજે અસ્તિત્વ ધરાવતા કાયદા’ તરીકે મુસ્લિમ અંગત કાયદાનો સમાવેશ થતો નથી કારણ કે મુસ્લિમ અંગત કાયદાના મૂળ કુરાનમાં રહેલાં છે અને તેથી ‘ધારાસભા દ્ગારા તેને પસાર કરવામાં આવ્યા છે તેવું કહી શકાય નહીં’ આ બાબત એ હકીકતની અવગણના કરે છે કે 1950ના દાયકા બાદ અમલમાં રહેલો એન્ગો-મોહમિદન કાયદો માત્ર કુરાન આધારિત નહીં, પરંતુ શરિયત ધારા આધારિત પણ હતો. બીજી વાત, ન્યાયધિશોને લાગ્યું હતું કે કલમ- 13 અને તેની સમાનતાની જરૂરિયાતે અંગત કાયદાને નાબૂદ કર્યો નથી, કારણ કે જો આવું થયું હોય તો પછી અંગત કાયદાનો અન્ય જગ્યાએ ઉલ્લેખ કરાયો ન હોત. તારણ એ હતું કે કે બંધારણે કલમ-44માં અંગત કાયદાઓને માન્યતા આપી છે, કલમ- 13 માં તેને રદ્દ ગણવામાં આવ્યાં નથી અને આ કલમ- 372 અંગત કાયદાઓને લાગુ પડતી નથી કારણ કે આ કાયદા ધારાસભા દ્વારા ઘડવામાં આવ્યા નથી, પરંતુ ધાર્મિક લખાણોથી પ્રેરણા પામેલા છે. આથી, અંગત કાયદાઓ સમાનતાના કોઇપણ ચુકાદાના દાયરાની બહાર રહ્યાં છે. આ ન્યાયિક વિચારસરણી 1980ના દાયકામાં શાહબાનો કેસ બહાર આવ્યો ત્યાં સુધી અમલમાં રહી હતી. બંધારણ અને મુસ્લિમ અંગત કાયદાના મહત્ત્વ અંગે વધુ બે મુદ્દાનો ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી હતો. પ્રથમ મુદ્દો કલમ- 25 સંબંધિત છે જે જણાવે છે કે “આ કલમ અમલમાં રહેલા કોઇપણ કાયદાને અસર કરશે નહીં.” કલમ- 372ની જેમ, આ કલમ પણ બ્રિટિશ શાસન હેઠળ પસાર કરવામાં આવેલા કાયદાનો સમાવેશ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, આમાંથી ઘણા કાયદા બંધારણ પસાર થયા પછી પણ અમલમાં રહ્યા છે. વધુમાં, કલમ- 44 સરકારને સમાન નાગરિક સંહિતાના અમલનો સ્પષ્ટપણે સરકારને આદેશ કરે છે, જેમાં મુસ્લિમોને તેઓના અંગત કાયદામાં મુખ્ય રક્ષણો આપવામાં આવ્યાં છે તેવી કેટલીક બાબતો જેવી કે લગ્ન, વારસો અને છૂટાછેડા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. તાહિર મેહમુદ તેમના ઉત્કૃષ્ટ અભ્યાસ, ''મુસ્લિમ અંગત કાયદો'' માં સાર તરીકે જણાવે છે કે “કલમ- 44 નથી ઇચ્છતું કે રાજ્ય સમાન નાગરિક સંહિતાનો ઉતાવળમાં અમલ કરે, તે તબક્કાવાર ધોરણે આવી સંહિતાના અમલ માટેની છૂટ આપે છે... મુસ્લિમો અને અન્ય લઘુમતિઓ તેનો ‘સ્વીકાર કરવા અને સામાજિક સુધારણાં કરવાં તૈયાર નથી’ તેથી સૌને લાગુ પડતી સમાન નાગરિક સંહિતાના ઘડતરને કાયદાકીય રીતે મુલતવી રાખી શકાય છે.’’ 1950 દાયકામાં હિંદુ સંહિતા ખરડાની મંજૂરી મુસ્લિમ અંગત કાયદાના ઇતિહાસમાં મહત્વપૂર્ણ વળાંક લાવવામાં નિમિત્ત બની હતી. આ સમય સુધી, મુસ્લિમ અંગત કાયદો હિંદુઓ અને અન્ય ધાર્મિક સમુદાયના કાયદાઓની સમકક્ષ સાથે-સાથે અસ્તિત્વ ધરાવતો હતો. હિંદુ સંહિતા ખરડો એ એવા શ્રેણીબદ્ધ કાયદાઓ છે જે સમગ્રપણે હિંદુ સમાજમાં ધર્મનિરપેક્ષતા લાવવાનો અને તેના કાયદાઓ આધુનિક સમય મુજબનો કરવાનો હેતુ ધરાવે છે, જેનો અર્થ એ છે કે હિંદુ કાયદાને નાબૂદ કરવા અને પશ્ચિમની સંસ્કૃતિ પર આધારિત કાયદાઓ ધારાસભા દ્વારા ઘડવાં જે પુરૂષ અને સ્ત્રી વચ્ચે સમાનતા પ્રસ્થાપિત કરે અને અન્ય વિકાસશીલ વિચારો અપનાવે. 1955નો હિંદુ લગ્ન કાયદો [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]] સિવાય સમગ્ર ભારતમાં લાગું પડાયો. હિંદુ લગ્ન કાયદાનો અમલ હિંદુઓમાં બહુપત્નીત્વને પ્રતિબંધિત કરવાનો અને છૂટાછેડા લીધેલ મહિલાને ભરણપોષણ કે ખોરાકીના હકમાં વૃધ્ધિ કરવા માટે હતો. આ ધારો મુસ્લિમો, ખ્રિસ્તીઓ, પારસીઓ અને યહુદીઓ સિવાય ભારતમાં તમામને લાગુ પડે છે. યહુદીઓ અને પારસીઓ બહુ નાની લઘુમતિમાં છે અને ખ્રિસ્તીઓ પર પહેલેથી આધુનિક{{Citation needed|date=July 2009}} અથવા પ્રગતિશીલ કાયદા{{Clarify|date=July 2009}} અમલી છે, તેથી મુસ્લિમ અલાયદા ધાર્મિક કાયદા સાથેની એક માત્ર મોટી લઘુમતિ રહી જેના કાયદા અધુનિકતાના વિચારને પ્રતિબિંબત કરવા સુધારવામાં આવ્યા ન હતા. મુસ્લિમોને બાકાત રાખવાની કાનૂની પદ્ધતિ 1961ના દહેજ પ્રતિબંધ ધારા સાથે ચાલુ રહી હતી, આ ધારામાં મુસ્લિમ અંગત કાયદો (શરિયત) લાગુ પડતો હોય તેવા વ્યકિતના કિસ્સામાં ‘દહેજ કે મહેર’ને મુક્તિ આપવામાં આવેલી છે. 1973માં ક્રિમિનસ પ્રોસિજર કોડમાં સુધારા અંગેની ચર્ચામાં મુસ્લિમને લગતાં કેસોમાં છૂટાછેડા લીધેલી પત્નીઓના ભરણપોષણના સંદર્ભમાં એક મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો કે કોર્ટે નોંધ લેવી જોઇએ કે અંગત કાયદા હેઠળ મહિલા ભરણપોષણ મેળવી શકે કે નહીં. મુસ્લિમો માટે, આનો અર્થ ''ઇદ્દા'' નો સમયગાળો અથવા છૂટાછેડા લીધા બાદના ત્રણ મહિના બાદનો સમય. સંસદે ફરી એક વાર મુસ્લિમોને બાકાત રાખ્યા હતા જ્યારે કાયદો અન્ય ત્યક્તાને લાગુ પડશે અને તેમને ત્રણ મહિના સુધી ભરણપોષણ મળશે. શાહીદા લતીફની આ સમયગાળાની ટકોરમાં એવો નિરીક્ષણનો સમાવેશ થાય છે કે ‘હિંદુ સંહિતા વિધેયકને મંજૂરી બાદ હિંદુ પુરૂષો અને હિંદુ મહિલાઓ વચ્ચેના હકની કાયદેસર અસમાનતા દૂર થઇ હતી, જ્યારે મુસ્લિમ મહિલાઓ અને પુરૂષો વચ્ચેના હકની નજીવી અસમાનતા યથાવત રહી હતી". 1950-1985નો સમયગાળાને એવા સમયગાળા તરીકે ટૂંકમાં વર્ણવી શકાય છે કે જેમાં મુસ્લિમ અંગત કાયદાને ધારાકીય પ્રક્રિયામાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં કોઇ સુધારા કરવામાં આવ્યા ન હતા. તેને એવા સમયગાળા તરીકે પણ જોઇ શકાય છે કે જેમાં મુસ્લિમો માટે બિનસાંપ્રદાયિકતાના સમાન સ્થળો ખુલ્યાં હતા, જેમાંથી સૌથી મોટું માધ્યમ વિશેષ લગ્ન ધારો, 1950 હતો. આ કાયદા પાછળનો હેતું ભારતમાં દરેક નાગરિકને અંગત કાયદાની બહાર લગ્ન કરવાની ક્ષમતા પ્રદાન કરવાનો હતો, જેને આપણે સિવિલ મેરેજ તરીકે ઓળખીએ છીએ. હંમેશાની જેમ આ કાયદો જમ્મુ અને કાશ્મીર સિવાય સમગ્ર ભારતમાં લાગુ પાડવામાં આવ્યો હતો. ઘણી બાબતોમાં, આ ધારો 1955નો હિંદુ લગ્ન ધારો જેવો જ હતો, જે હિંદુઓના બનાવેલાં કાયદા સંદર્ભમાં તેને કઇ રીતે ધર્મનિરપેક્ષ બનાવી શકાય તેના કેટલાંક વિચારો આપે છે. વિશેષ લગ્ન ધારો મુસ્લિમોને તેના હેઠળ લગ્ન કરવાની મંજૂરી આપે છે અને તેના દ્વારા રક્ષણ મેળવે છે, જે સામાન્ય રીતે લાભાન્વિત મુસ્લિમ મહિલા તેને અંગત કાયદામાં મેળવી શકી ન હોત. આ ધારા હેઠળ બહુપત્નીત્વ ગેરકાયદેસર છે, અને વારસો અને ઉત્તરાધિકારી સંબંધિત મુદ્દાઓનું સંબંધિત મુસ્લિમ અંગત કાયદાને બદલે ભારતીય વારસ હક ધારા હેઠળ સંચાલન થશે. છૂટાછેડા પણ ધર્મનિરપેક્ષ કાયદા દ્વારા ચલાવવામાં આવશે અને છૂટાછેડા લીધેલ પત્નીનો ભરણપોષણ માટે પણ દિવાની કાયદામાં જણાવેલ જોગવાઈ લાગુ પડશે. મુસ્લિમ વડાઓએ આ ખરડાનો ઝનૂની વિરોધ કર્યો હતો અને જમાત અલ- ઉલેમાએ દાવો કર્યો કે “જો મુસ્લિમો 1954ના આ ધારા હેઠળ લગ્ન કરશે તો તેણે પાપ કર્યુ કહેવાશે અને તેના લગ્ન ઇસ્લામની દૃષ્ટિએ ગેરકાયદેસર ગણાશે." 1972 સુધી આ સમાજે બિનસાંપ્રદાયિક જોગવાઈ ધરાવતા બાળકોને દત્તક લેવાના ખરડાને કાયમી ધોરણે અભેરાઇ પર ચડાવી દેવાની પૂરતી રાજકીય શક્તિ મેળવી લીધી હતી. મુસ્લિમો માટે આ એવો સમયગાળો હતો કે તેઓ સુધારાને અટકાવવામાં સફળ થયા હતા, તેમાં ધાર્મિક વડાઓ સંપૂર્ણ રીતે સરકારીના કાયદાઓથી સંતુષ્ટ નહોતાં. === અંગત કાયદા સામે પ્રહાર 1985-2005 === મુસ્લિમ અંગત કાયદાનો વિકાસ શૂન્યવકાશમાં થયો ન હતો. બંધારણની કલમ 44 અને સમાન સંહિતા માટેના તેના આદેશની કેવી કેવી રીતે અવગણના કરવામાં આવી હતી તે માટે સમજવા માટે ભારતીય રાજકારણની ગતિવિધિઓની આકલન કરવું જરૂરી છે. ભારતમાં મુસ્લિમોની આશરે 12 ટકા વસતી છે અને તે આઝાદી મળી ત્યારથી છે. તેથી 1973માં ભારતમાં આશરે ૬.૧૦ કરોડ મુસ્લિમો હતા. હાલમાં આ આંકડો આશરે ૧૩.૫૦ કરોડ હોવાનો અંદાજ છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-31 |archive-date=2008-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |date=2008-06-11 }}</ref> સૌથી મોટા લઘુમતી જૂથ તરીકે ભારતના મુસ્લિમો ઘણા રાજકીય પક્ષો ધરાવતી લોકશાહીના રાજકીય માળખાનો અભિન્ન હિસ્સો છે. 1990ના દાયકા સુધી ભારતમાં કેન્દ્રમાં સત્તા સ્થાને કોંગ્રેસનું પ્રભુત્વ રહ્યું હતું અને તેને રાજકીય ટેકો મેળવવાની આશાએ{{Clarification needed|date=October 2010}} ભારતના મુસ્લિમો માટે તૃષ્ટીકરણની નીતિ અપનાવી છે.{{Citation needed|date=October 2010}} કોંગ્રેસ પક્ષ ડાબેરી વિચારધારામાં માને છે અને ભારતના મુસ્લિમોને તેમના શ્રેષ્ઠ હિતોના રક્ષણ માટે ડાબેરી પક્ષો માટે પસંદગી ઉતારી છે, તેથી ભારતના મુસ્લિમો અને મોટાભાગના સમયગાળામાં ભારતના સત્તાધારી ચુનંદા વર્ગ વચ્ચે એકબીજાના લાભ આધારિત સંબંધો રહ્યા છે. કોંગ્રેસ પક્ષના નેતાઓના નામો જાણીતા છે, તેમાં 1950ના દાયકામાં નહેરુ, 1970ના દાયકા અને 80ના દાયકાની શરૂઆતમાં [[ઈન્દિરા ગાંધી|ઇન્દિરા ગાંધી]]નો સમાવેશ થાય છે. હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી સંગઠન આરએસએસ (RSS) અને શિવ સેના સાથે જોડાણ ધરાવતી અને જમણેરી વિચારધારાના સંગઠન ભારતીય જનતા પાર્ટી (બીજેપી (BJP))ના ઉદભવથી અંગત કાયદાની જગ્યાએ સમાન નાગરિક સંહિતા અમલી બનાવવાના મુદ્દાને મોટી અસર થઈ છે. તેની 1999ની ધર્મ સંબંધિત રાજકીય ઘોષણામાં જણાવાયું છે કે: "36. અમે એવી સુસંસ્કૃત, માનવીય અને ન્યાયી નાગરિક વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવા પ્રતિબદ્ધ છીએ, કે જે જાતિ, ધર્મ, વર્ગ, રંગ, વંશ કે લિંગના આધારે ભેદભાદ ન કરે. અમે ‘સર્વ પંથ સમધારા’ (તમામ ધર્મ માટે સમાન સન્માન)ની ભારતીય પરંપરા અને તમામ માટે સમાનતાના આધાર સાથે બિનસાંપ્રાદાયિક સિદ્ધાંતોના ખ્યાલને સાચી નિષ્ઠા અને દિલથી સમર્થન આપીએ છીએ અને તેનું વ્યવહારમાં પાલન કરીએ છીએ. અમે લઘુમતીઓના આર્થિક, સામાજિક અને શૈક્ષણિક વિકાસ માટે અને આ સંદર્ભમાં અસરકારક પગલાં લેવા પ્રતિબદ્ધ છીએ.’’ આ ઘોષણપત્ર થોડુ અસ્પષ્ટ છે અને તેનો ચોક્કસ હેતુ શું છે તે નક્કી કરવાનું મુશ્કેલ છે, પરંતુ દિલ્હીમાં પક્ષના પ્રવક્તા મુખ્તાર અબ્બાસ સાથેના વાર્તાલાપમાંથી તે સ્પષ્ટ બને છે કે આ હેતુ મુસ્લિમ અંગત કાયદાના પુનર્ગઠન કે નાબુદીનો છે. સૌથી વધુ સંભાવના એવી છે કે સમાન નાગરિક સંહિતાનું સર્જન કરવાના કલમ 44ના આદેશ મારફતે આવું કરવામાં આવશે. ભાજપના મતહિસ્સામાં સતત વધારો જોવા મળ્યો છે અને 1996 અને ફરીવાર 1998-2004માં ભાજપના નેતા વડાપ્રધાન બન્યા હતા. રાજકારણને પૂર્વભૂમિકામાં રાખીને આપણે આ સમયગાળામાં મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં ફેરફારો અને પ્રયાસ કરાયેલા સુધારાની ચકાસણી કરી શકીએ છીએ. શાહ બાનો વિ. મોહંમદ અહમદ ખાનના કેસમાં 23 એપ્રિલ, 1985માં ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે છૂટાછેડા આપવામાં આવેલી શાહ બાનોને ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડની પેટાકલમ 125 હેઠળ ભરણપોષણ મેળવવાનો હક છે. બાનો 73 વર્ષીય મુસ્લિમ મહિલા હતી અને તેના પતિએ ત્રણ વખત તલાક બોલવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને છૂટાછેડા આપ્યા હતા, જેમાં પતિને ત્રણ સમયગાળામાં ત્રણ વખત ‘હું તને છૂટાછેડા આપું છું’ બોલીને પોતાની પત્નીને એકપક્ષીય રીતે છૂટાછેડા આપવાનો હક મળે છે. પતિએ મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ નિર્ધારિત સમયગાળા પછી ભરપોષણ આપવાનું બંધ કરતા બાનોએ કોર્ટમાં અરજી કરીને દાવો કર્યો હે ક્રિમિનલ કોડ મુસ્લિમોને લાગુ પડવા જોઇએ અને તેને મુસ્લિમ અંગત કાયદા હેઠળ આપવામાં આવતા ભરપોષણ કરતા વધુ ભરપોષણ મેળવવાનો હક છે. આ પછી કદાચ મુસ્લિમોના વિરોધની ધારણાએ કોર્ટે દલીલ કરી હતી કે કુરાનમાં પણ મહિલાને સુરાને કારણે ભરપોષણ મેળવવાનો હક છે 2:241-242. કોર્ટે તેના ચુકાદામાં દાવો કર્યો હતો કે ‘‘આ આયાત (પંક્તિ) નિશંકપણે કહે છે કે કુરાનમાં આ ત્યકતા પત્ની માટે જોગવાઈ કરવાની કે ભરપોષણ આપવાની મુસ્લિમ પતિ પર ફરજ લાદવામાં આવી છે.’’ અહીં રસપ્રદ મુદ્દો એ હતો કે કોર્ટને માત્ર એવું લાગ્યું ન હતું કે તેને ક્રિમિનલ કોડ મુસ્લિમોને લાગુ પડે છે તેવો ચુકાદો જ આપવાનો નથી, પરંતુ કુરાનનું અર્થઘટન કરવાની જરૂરિયાત પણ અનુભવી હતી. આ ચુકાદા પ્રત્યે મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં પ્રતિક્રિયા તાકીદની અને પ્રત્યાઘાતી હતી. શેરીઓમાં વિરોધ પ્રદર્શન કરાયા હતા, અશાંતિ ઊભી થઈ હતી અને મુસ્લિમ નેતાઓએ જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ તેમના અંગત કાયદાનું રક્ષણ કરવા માટે ‘‘સર્વસ્વ’’નું બલિદાન આપશે. ઇન્દિરાના પુત્ર રાજીવ ગાંધીની સરકારે તાકીદે પગલાં લઇને 1986માં મુસ્લિમ મહિલા (છૂટાછેડામાં અધિકારોનું રક્ષણ) ધારાને પસાર કર્યો હતો, જે કાયદામાં મૂળભૂત રીતે મુસ્લિમ મહિલા માટેના ભરપોષણને ક્રિમિનલ કોડની બહાર રાખવાની જોગવાઈ હતી અને તેથી એ નિશ્ચિત બન્યું હતું કે મુસ્લિમ મહિલાઓને સમાનતા બંધારણીય હક હેઠળ રક્ષણ મળતું નથી અને તેઓ હવે ક્રિમિનલ કોડની સેક્શન 125 હેઠળ કાનૂની આશ્રય લઈ શકશે નહીં. આ ધારો શરિયત ધારો અથવા મુસ્લિમ અંગત કાયદા હેઠળના અગાઉના છૂટાછેડા અધિકારોમાં સુધારો હતો, જે શ્રીમતી બાનો ઇચ્છતા હતા. મુસ્લિમ મહિલા (છૂટાછેડામાં અધિકારોનું રક્ષણ) ધારામાં મહેર પાછી આપવાની ઇદ્દતના સમયગાળા માટે પ્રમાણભૂત ભરપોષણ માટેની જોગવાઈ છે અને તેમાં નીચેની જોગવાઈ પણ છેઃ * પેટાકલમ (1) જો મેજિસ્ટ્રેટને સંતોષ થાય છે કે છૂટાછેડા લીધેલી મહિલાએ પુનઃલગ્ન કર્યા નથી અને ઇદ્દતના સમયગાળા પછી પોતાનું ભરપોષણ કરી શકે તેમ નથી તો મુસ્લિમ કાયદા મુજબ આ મહિલાના મૃત્યુ પછી તેની સંપત્તિ વારસામાં આપવાનો હક છે તેવા આ સંબંધિઓને ત્યક્તા મહિલાને તેમને યોગ્ય અને સાનુકુળ લાગે તેટલું આવું વાજબી અને ન્યાયી ભરપોષણ આપવાનો આદેશ કરી શકે છે અને આ ભરણપોષણમાં ત્યકતા મહિલાની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખવી જોઇએ અને તેના લગ્નજીવન દરમિયાન તેના જીવનધોરણો મુજબનું હોવું જોઇએ. * પેટાકલમ (2)... મેજિસ્ટ્રેટ આ મહિલા રહેતી હોય તેવા વિસ્તારમાં કાર્યરત રાજ્યના તે સમયના કાયદા હેઠળ કે વકફ ધારા, 1954ની કલમ 9 હેઠળ સ્થાપિત રાજ્યના વકફ બોર્ડને તેમના દ્વારા પેટાકલમ (1) હેઠળ નિર્ધારિત આવા ભરપોષણ ચુકવવા આદેશ આપી શકે છે. માઇનોરિટી રાઇટ્સ ગ્રૂપ ઇન્ટરનેશનલે આ કાયદા અંગે ટિપ્પણી કરી હતી કે તે ‘‘જાતિય સમાનતા સિદ્ધાંત આધારિત બંધારણીય કાયદો અને આ શ્રેણીના આધારે ભેદભાવ કરતા ધાર્મિક કાયદાઓ વચ્ચેના વિચ્છેદને ઉજાગર કરે છે.’’ શાહિદા લતીફે તેમના ''મુસ્લિમ વિમેન ઇન ઇન્ડિયા'' માં દાવો કર્યો હતો કે મુસ્લિમ મહિલાઓના ‘‘ભાવિ સામે સદા સજાગ રૂઢિચુસ્ત લોકોએ મારેલો ફટકો છે, જેમના માટે ઇસ્લામ, મહિલાઓના હકોને કાળજીપૂર્વક ઘડતર કરનારા સમગ્રતયા ન્યાયની પ્રણાલીને રજૂ કરતો નથી, પરંતુ મહિલાઓના ભોગે લઘુમતીને અલગ તારવવાના નિર્ધારને રજૂ કરવાની માત્ર તક છે.’’ શાહ બાનો કેસને હજુ પણ ભારતમાં મુસ્લિમ અંગત કાયદાના પ્રશ્ને નિર્ણાયક મુદ્દો માનવામાં આવે છે કે કારણ કે તેને પુરવાર કર્યું છે કે સમાનતા માટે હાઇ કોર્ટે આદેશ આપ્યો હોવા છતાં ધારાસભા અંગત કાયદાને મર્યાદાની બહાર રાખવા તેની સત્તાનો કોઇ પણ રીતે ઉપયોગ કરશે. આ પાછળની વિચારસણી એવી છે કે જેમાં બિન-મુસ્લિમો દાવો કરે છે કે મુસ્લિમોએ તેમની જાતે અંગત કાયદામાં ફેરફાર અને સુધારા કરવા પડશે, તેમજ ભારતની મુસ્લિમ વસતી અને ઓલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લો બોર્ડ કે જમાત-એ-ઉલેમા જેવા તેમના સંગઠનો ફેરફાર માટે આગળ નહીં આવે ત્યાં સુધી આ અંગે કંઈ થશે નહીં. આની સાથે સાથે મુસ્લિમો તેમના આ કાયદાને તેમની સંસ્કૃતિના આવશ્યક હિસ્સો તરીકે જોવે છે અને આ લાગણીને સામ્રાજ્યવાદી યુગ દરમિયાન અભિવ્યક્તિ મળી હતી. મુસ્લિમોને ભય છે કે પર્સનલ લોને નાબૂદ કરવાના કોઇપણ પ્રયાસથી આ ઉપખંડમાં મુસ્લિમ સંસ્કૃતિનો નાશ થશે. જો કે બાનો કેસથી મહિલાઓના અધિકાર માટે નહીં, પરંતુ સમાન નાગરિક સંહિતાના સમર્થન માટે જમણેરી પાંખના હિંદુ જૂથો એક થયા હતા. બિપન ચંદ્રએ ''ઇન્ડિયા આફ્ટર ઇનડિપેન્ડન્સ'' માં ટિપ્પણી કરી છે કે આ મુદ્દા ‘‘એકંદર કોમવાદી વાતાવરણથી વધુ જટિલ બન્યો હતો, જેમાં મુસ્લિમ ઓળખના મુદ્દાઓ મહિલાઓના અધિકાર જેવા સાદા મુદ્દામાં ભળી ગયા હતા અને મુસ્લિમ મહિલાઓના અધિકાર માટે હિંદુઓના કોમવાદી ઉત્સાહથી મહિલા અધિકાર માટે કામ કરતા કાર્યકરો ગૂંચવણમાં મૂકાઈ ગયા હતા અને લાચાર બન્યા હતા.’’ માઇનોરિટી રાઇટ્સ ગ્રૂપ ઇન્ટરનેશનલે તેના દાવામાં સમાન પ્રકારનો સુર કાઢતા જણાવ્યું હતું કે ‘‘ભાજપે મુસ્લિમ અંગત કાયદાની જગ્યાએ સમાન નાગરિક સંહિતા માટે આક્રમક ઝુંબેશ કરીને મહિલાઓના અધિકાર અંગેની ચર્ચાને બાનમાં લીધી હતી.’’ 1986થી અત્યાર સુધીનો માર્ગે આ પાયાના સંધર્ષનું પ્રતિબિંબ રજૂ કર્યું છે. મુસ્લિમ મહિલા વતી ઝુંબેશ ચલાવતા જમણેરી પક્ષોએ વાસ્તવમાં મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં મહિલા સાથેના ભેદભાવ સામેના પોતાના રોષને ઠંડો કરવાની લઘુમતી અને મહિલા જૂથોને ફરજ પાડી હતી અને બીજી તરફ મુસ્લિમ રુઢિવાદી જુથો તેમના બચાવમાં વધુ મક્કમ બન્યા હતા. ત્રણ વખત તલાકની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને પતિએ છૂટાછેડા આપેલી મહિલા શકિલા પરવીનના કેસના સંદર્ભમાં જૂન 2000ના વર્ષમાં 1986ના આ કાયદાની કસોટી થઈ હતી. ‘‘1993ના વર્ષની એક સવારમાં તે (મારા પતિ) મારી પાસે આવ્યા અને તલાક, તલાક અને તલાક બોલ્યા હતા.’’ ન્યાયમૂર્તિ એમ.સી. માનચંદાએ ભારતમાં લગ્નવિચ્છેદ કાયદા અંગેની તેમની 1973ની ટિપ્પણીમાં ત્રણ તલ્લાકના ઉપયોગને ‘ગેરમાન્ય પદ્ધતિ’ જાહેર કરી હતી અને આ તે જ પદ્ધતિ છે જેનો શાહ બાનોના પતિએ ઉપયોગ કર્યો હતો અને તેને મહિલા જૂથો દ્વારા છૂટાછેડાની અન્યાયી પદ્ધતિ માનવામાં આવે છે, પરંતુ આ પદ્ધતિ હજુ પણ સામાન્ય છે. માનચંદાએ ટિપ્પણી કરી હતી કે ‘‘આ પદ્ધતિમાં પવિત્રતાના એક સમયગાળામાં એક સાથે અથવા તેના જ જુદા જુદા સમયગાળામાં ત્રણ ઘોષણા થઈ હતી’’ માનચંદાએ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે તલાકની ‘માન્ય’ પદ્ધતિમાં "પવિત્રતાના ત્રણ સળંગ સમયગાળા દરમિયાન ત્રણ સળંગ ઘોષણ (તલાકની)નો સમાવેશ થાય છે." શકિલા પરવીનને તેમના ઇદ્દાહ (ત્રણ હાયધ/ માસિક સ્ત્રાવના સમયગાળા) માટે દર મહિને રૂ. 800 ઉપરાંત તેમના રૂ. 2500ના મહેર ચુકવણીને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, મહેર ભારતમાં ઘણા કિસ્સામાં લગ્ન સમયે પત્નીને વાસ્તવમાં આપવામાં આવતું નથી, જે કુરાનના ઉદ્દેશનો ભંગ છે. પરવીને મુસ્લિમ મહિલા (છૂટાછેડાના અધિકારોમાં રક્ષણ) ધારા, 1986 હેઠળ હાઇ કોર્ટ ઓફ કલકત્તામાં અરજી કરી હતી. જુલાઇ 2000માં ન્યાયમૂર્તિ બાસુદેવ પાણિગ્રહીએ ચુકાદો આપ્યો હતો કે ‘‘છૂટાછેડા લીધેલી મુસ્લિમ મહિલાને તેમની ભાવિ જરૂરિયાતની વિચારણા કર્યા પછી ભરપોષણનો હક છે અને આ ભરપોષણ માત્ર ઇદ્દતના સમયગાળા પૂરતું સીમિત નથી. ધારા, 1986ની કલમ 3 (આઇ) (એ)માં ઉપયોગ થયેલા શબ્દસમૂહ વાજબી અને ન્યાયી જોગવાઈ છે અને છૂટાછેડા પછી આવી મહિલાને ગુજરાનના પૂરતા સાધન મળે તેમજ તેમણે નિરાધાર ન બનવું પડે અથવા રસ્તા પર આવી જવું ન પડે તે સુનિશ્ચિત કરવા તેમને ભરપોષણ આપવું જોઇએ.’’ આ ચુકાદાના તર્કને બોમ્બે અને લખનોની કોર્ટમાં પણ લાગુ કરવામાં આવ્યા છે અને એવું લાગે છે કે મુસ્લિમ મહિલા ધારા, 1986એ સુપ્રીમ કોર્ટના 1985ના મૂળ ચુકાદાને લાંબા ગાળે સિદ્ધ કર્યો છે, જેમાં જણાવાયું હતું કે મુસ્લિમ મહિલાઓને ઇદ્દાહ સમયગાળાની બહાર પણ ભરપોષણ મેળવવાનો હક છે. મુસ્લિમ મહિલા ધારા હેઠળના ચુકાદાઓ ઉપરાંત મહિલા જૂથોએ આ ધારાની બંધારણીય યોગ્યતાને પડકારી છે, કારણ કે તે ભારતીય બંધારણમાં આપવામાં આવેલા જાતિય સમાનતાના વચનની સામે વિરોધભાષ હોય તેમ લાગે છે. આ અરજીઓને સુપ્રીમ કોર્ટે હાથ પર લીધી નથી, તેનું કારણ કદાચ એ છે કે કોર્ટને મુસ્લિમ સમુદાયમાં અશાંતિ ઊભી થવાની આશંકા છે. હકીકતમાં 1997માં આવી એક પિટિશનની કોર્ટ દ્વારા સુનાવણી થશે તેવું લાગતું હતું ત્યારે એક અખબારમાં આવેલા લેખમાં મુસ્લિમ ‘ધર્મ ખતરામાં’નો દાવો કરાયો હતો. 1994માં બીજા એક કિસ્સામાં અલ્લાહબાદના એક ન્યાયમૂર્તિએ ત્રણ તલાકના સમગ્ર સિદ્ધાંતને ગેરબંધારણીય ગણાવ્યો હતો. જોકે આ ચુકાદાને અદાલતની બહારના મુદ્દાને કારણે અભરાઇ પર ચડાવી દેવામાં આવ્યો હતો. આ ચુકાદાને રાહિમ બીના કેસમાં બોમ્બ હાઇ કોર્ટેના એક અલગ ચુકાદામાં મજબૂતાઈ મળી હોય તેમ લાગે છે, જેમાં ત્રણ તલાક પદ્ધતિને ગેરકાનૂની ગણવામાં આવી હતી. આ વિગતો 1985ના શાહ બાનો કેસ પછીથી મુસ્લિમ પર્સનલ લો સંબંધિત વિવિધ ચુકાદાઓનું ઝડપથી કરાયેલું સર્વેક્ષણ છે. મૂળ સંદેશ એ છે કે ધીમે ધીમે પરંતુ મક્કમતાપૂર્વક અદાલતો ઇસ્લામિક કાયદાના સૌથી વધુ ખુલ્લા ભેદભાવના પાસાંને દૂર કર્યું છે. તલાક આધારિત છૂટાછેડા અને ત્યક્તા મુસ્લિમ મહિલાઓના હકો કાનૂની પુનઃમૂલ્યાંકન હેઠળ આવ્યા છે. જો કે, એક મહત્ત્વનો મુદ્દો કે જેને પડકારવામાં આવ્યો નથી તેવું નથી, પરંતુ તેમાં ફેરફાર થયો નથી તે મુદ્દો છેઃ બહુપત્નીત્વનો મુદ્દો. બહુપત્નીત્વનો કાયદો શરિયાના બીજા કોઇ પણ કાયદા કરતા મહિલાઓ માટે વધુ ભેદભાવપૂર્ણ કાયદો છે અને તેની સાથે સાથે તેમાં ફેરફાર કરવાનું પણ સૌથી વધુ મુશ્કેલ છે, કારણ કે તેનો કુરાનમાં વિશેષ કરીને વિગતાવર ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ભારતમાં બહુપત્નીત્વ અંગેનો કાયદો અતિશય શિથિલ છે, કારણ કે તેમાં પુરુષે એવું કોઇપણ રીતે પુરવાર કરવાનું હોતું નથી, કે તે એક કરતા વધુ પત્ની રાખી શકે છે. તેથી સૌથી ગરીબ પુરુષો પણ એક કરતા વધુ પત્ની કોઇપણ નિયંત્રણ વગર રાખે છે. ભારતમાં બહુપત્નીત્વ સામેના પ્રહારના અવસર ત્રણગણા છે. પ્રથમ એ કે પતિની બહુપત્નીત્વની પસંદગીઓ સાથેની ચોક્કસ સમસ્યા અંગે કોર્ટમાં પિટિશન દ્વારા મુસ્લિમ મહિલાઓ દ્રારા તુલનાત્મક રીતે ભાગ્યે જ ફરિયાદ થાય છે. બીજુ એ કે ઘણા ગ્રૂપો અને પ્રગતિશીલ લોકો દલીલ કરે છે કે મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં ટ્યુનિશિયા કે [[તુર્કસ્તાન|તૂર્કી]]ની માર્ગરેખા મુજબ સુધારા થવા જોઇએ. પ્રહારની છેલ્લી તક સમાન નાગરિક સંહિતાની માગણી અને મુસ્લિમ અંગત કાયદાની નાબૂદી છે, જો કે છેલ્લુ માધ્યમ બિનવ્યવહારુ લાગે છે. ‘બહુપત્નીત્વની પ્રથાનો અંત આણો, મુસ્લિમ મહિલાની એસસી (SC) (સુપ્રીમ કોર્ટ)માં અપીલ’ નામની હેડલાઇન હેઠળ 2001માં ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાના અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે{{Citation needed|date=October 2007}} આ મહિલાના વકીલ લિલી થોમસે દલીલ કરી છે કે "મુસ્લિમોને છૂટ આપવામાં આવેલી બહુપત્નીત્વની પરંપરા અને તેનો અમલ તેમજ ન્યાયતંત્ર બહારના છૂટાછેડા બંધારણની કલમો 14,15 અને 21 દ્વારા તમામ નાગરિકોને બાંયધરી આપવામાં આવા સમાનતા, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને માનવ હકોનો ઇનકાર છે... (તેમણે કોર્ટને એ જાહેર કરવા વિનંતી કરી હતી કે) મુસ્લિમ સમાજ દ્વારા પાલન કરવામાં આવતી બહુપત્નીત્વની પ્રથા ગેરકાનૂની, ગેરબંધાયરણી છે અને રદબાતલ છે અને તેની જગ્યાએ એકપત્નીત્વનો કાયદો લાવવો જોઇએ." આ વિનંતી થઈ હોવા છતાં કોર્ટે મુસ્લિમ લોને રદ કર્યો ન હતો અને કોર્ટે બહુપત્નીત્વનો સ્વીકાર કર્યો હતો. 1995માં ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે હિંદુ પુરુષે બીજી પત્ની સાથે લગ્ન કરવા ઇસ્લામ ધર્મ સ્વીકાર્યો હતો તેવા ચાર કેસોની સમીક્ષા કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ કેસ સરલા મુદગલ વિ. ભારત સંઘ, એઆઇઆર 1995, એસી 153 (AIR 1995 SC 153) કેસ છે, દરેક કેસમાં પ્રથમ લગ્ન 1954ના હિંદુ લગ્ન ધારા હેઠળ કરવામાં આવ્યા હતા. ન્યાયમૂર્તિ કુલદિપ સિંઘે 1945ના જુના કેસનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેમાં કોર્ટે જાહેર કર્યું હતું કે ‘‘જો આ ઇસ્લામિક દેશ હોત, કે જ્યાં એક પક્ષકાર મુસ્લિમ હોય તેવા તમામ કેસોમાં ઇસ્લામિક કાયદો લાગુ પડે છે તો તે શક્ય છે કે ફરિયાદ પક્ષને તેમને માગણી કરી છે તે મુજબ એકરાર કરવાનો હક છે. પરંતુ આ ઇસ્લામિક દેશ નથી અને ઇસ્માલિક કાયદો આ ભૂમિનો કાયદો નથી." ન્યાયમૂર્તિ સિંઘનો ચુકાદો સંખ્યાબંધ પાસાંમાં અતિશય રસપ્રદ હતો. પ્રથમ એ કે તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો હતો ‘‘ભારતમાં તમામને લાગુ પડતા હોય તેવા લગ્નવિષયક કાયદા ક્યારેય અસ્તિત્વમાં રહ્યા નથી. ધારાકીય કાયદા ઉપરાંત લગ્ન પક્ષકારોના પર્સનલ કાયદા હેઠળ પણ સંચાલિત છે.’’ બીજો તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો છે કે ‘‘કોઇ ચોક્કસ અંગત કાયદા હેઠળ થયેલા લગ્નને બીજા એવા અંગત કાયદાને લાગુ પાડીને વિચ્છેદ કરી શકાય નહીં કે તેમાં એક જીવનસાથી ધર્મપરિવર્તન કરે છે અને બીજા આવું કરવાનો ઇનકાર કરે છે.’’ તારણ કાઢવામાં આવ્યું હતું કે ‘‘ભારતમાં એકપત્નીત્વ હિંદુઓનો કાયદો છે અને મુસ્લિમ કાયદામાં ચાર પત્ની કરવાની છૂટ મળે છે, તેથી સ્વીકાર્ય ધોરણોનું પાલન ન કરતા હિંદુ પતિ હિંદુ કાયદાની જોગવાઈમાંથી અને શિક્ષાત્મક પરિણામથી છટકવા માટે ઇસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કરે છે.’’ પોતાના લંબાણપૂર્વકના ચુકાદામાં તેમણે 20 વખત ભારત માટે સમાન નાગરિક સંહિતાના મહત્ત્વનો ટૂંકો ઉલ્લેખ કર્યો છે. સિંઘે સમાન નાગરિક સંહિતા માટેની જરૂરિયાતને સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત કરતા તેમની ટિપ્પણીમાં જણાવ્યું છે કે ‘‘અત્યાર સુધીની એક પછીની બીજી સરકારોએ કલમ 44 હેઠળના બંધારણીય આદેશનો અમલ કરવાની તેમની ફરજની સંપૂર્ણપણે ઉપેક્ષા કરી છે.’’ 2003માં સુપ્રીમ કોર્ટે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ વી.એન. ખરેના વડપણ હેઠળ જોહન વલ્લામટ્ટમ વિ. ભારત સંઘ, એઆઇઆર 2003 એસસી 2902 (AIR 2003 SC 2902) કેસમાં તેની ટિપ્પણીમાં સમાન પ્રકારની જરૂરિયાત દર્શાવતા જણાવ્યું હતું કે ‘‘અમે જણાવવા માગીએ છીએ કે કલમ 44 જોગવાઈ કરે છે કે સરકાર ભારતના તમામ વિસ્તારમાં સમાન નાગરિક સંહિતાનો તમામ નાગરિકો માટે અમલ કરવાનો પ્રયાસ કરશે. તે ખૂબ જ દુઃખની વાત છે કે બંધારણની કલમ 44ને અમલી બનાવવામાં આવી નથી. સંસદે હજુ દેશમાં સમાન નાગરિક સંહિતા ઘડવા માટે પગલું લીધું નથી. સમાન નાગરિક સંહિતા વિચારણીઓ આધારિત વિરોધાભાષને નાબૂદ કરીને રાષ્ટ્રીય એકતાનું સર્જન કરવામાં મદદ કરશે.’’ કલમ 44ને ધારાસભા દ્રારા કાયદો બનાવવામાં ન આવ્યો હોવા પાછળના કારણને ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની 1954ની એવી જાહેરાતમાં શ્રેષ્ઠ સારાંશમાં રજૂ કરી શકાય છે કે ‘‘મને લાગતું નથી કે હાલના સમયે તેનો અમલ કરવાનો ભારતમાં સમય પાકી ગયો હોય.’’ સામ્રાજ્યવાદ પછીના ભારતમાં તેના મોટાભાગના સમયગાળામાં નહેરુના કોંગ્રેસ પક્ષનું શાસન રહ્યું છે તેમજ તેમની પુત્રી અને પૌત્રે ભારતની આઝાદીના 58 વર્ષમાંથી 35 વર્ષ સુધી વડાપ્રધાન પદ મેળવ્યું છે તેથી તે સમજવું સરળ બન્યું છે કે નહેરુના પક્ષે ભારતના મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં સુધારો કરવા માટે શા માટે કોઇ પગલાં લીધા નથી. ભારતના બંધારણની કલમ 44 અને સમાન નાગરિક સંહિતા માટેના તેના આદેશનો અવિરત વિવાદ સમય સાથે શમ્યો નથી કે બંધારણમાં સુધારો કરવાનો કોઇ પ્રયાસ થયો નથી. મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે આ જ બંધારણની કલમ 25 ‘‘ધર્મના પાલન અને પ્રચાર, મુક્ત વ્યવસાય અને સભાનતાની સ્વતંત્રના હક’’ની બાંયધરી આપે છે કે નહીં. 1990ના દાયકાના મધ્યમાં ભારતના મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં સત્તા પર આવેલા શિવ સેના પક્ષે દાવો કર્યો હતો કે તે 1995માં સમાન નાગરિક સંહિતા અમલી બનાવવો માગતો હતો, પરંતુ આવો ખરડો પસાર કર્યો ન હતો. કેટલાંક મુસ્લિમ નેતાઓએ આ પ્રયાસને ‘મુસ્લિમની ઓળખ નાબૂદ કરવાના પ્રયાસ’ તરીકે ગણાવ્યો હતો. નાના રાજ્ય [[ગોઆ|ગોવા]]માં નાગરિક સંહિતા જૂના [[પોર્ટુગલ|પોર્ટુગિઝ]] ફેમિલી કાયદા આધારિત છે અને મુસ્લિમ અંગત કાયદા પર પ્રતિબંધ છે. તેનું કારણ એ છે કે ભારતે 1961માં ગોવા પર કબજો મેળવ્યો ત્યારે ભારતની સરકારે ત્યાંના લોકોને વચન આપ્યું હતું કે તેમના કાયદાને અકબંધ રાખવામાં આવશે. ગોવાના કાયદાના જાણકાર વ્યક્તિ માર્ગારેટ માસ્કરેનહાસે લખ્યું છે કે ‘‘હાલમાં ગોવામાં અમલી લગ્ન, છૂટાછેડા, બાળકના રક્ષણ અને વારસા સંબંધિત નાગરિક કાયદા જાતિ, વંશ કે લિંગના સંદર્ભમાં બિનભેદભાવપૂર્ણ છે.’’ ગોવાના કાયદા આધારિત સમાન નાગરિક સંહિતાનો સમગ્ર ભારતમાં અમલ કરવા માટેની 1979ની કોન્ફરન્સમાં માગણી થઈ હતી, પરંતુ ગોવા રાજ્ય આ નિયમમાં અપવાદ રહ્યું છે. અહીં એ ઉલ્લેખનિય છે કે 1978માં ભારતે 21 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના પુરુષ અને 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની યુવતીના લગ્ન પર પ્રતિબંધ મૂકવા બાળલગ્ન પ્રતિબંધ ધારામાં સુધારો કર્યો હતો. સુધારા કાયદો થોડી સમસ્યા ઊભી કરે છે, કારણ કે ભારતના 1972ના કોન્ટ્રાક્ટ ધારા મુજબ પુરુષ 18 વર્ષની ઉંમરે લગ્નકરાર કરી શકે છે. બાળલગ્ન કાયદાના 1978નો સુધારો આ કોન્ટ્રાક્ટ ધારાને બિનઅસરકાર બનાવે છે. === સમાન નાગરિક સંહિતાની દિશામાં === મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં સુધારણા લાવવા ઈચ્છતા લોકો જ્યાં આ પ્રકારની સુધારણા શક્ય બની છે તેવા મુસ્લિમ દેશોનું ઉદાહરણ ઘણીવાર આપે છે. ટૅરેન્સ ફૅરિસે, પોતાના પ્રકરણ ''ધી ડેવલપમેન્ટ ઓફ ઇસ્લામિક લૉ'' માં નોંધ્યું છે કે પાકિસ્તાનનો 1961નો મુસ્લિમ ફૅમિલી લૉ વટહુકમ “બીજા લગ્ન કરવા ઇચ્છતા વ્યક્તિ માટે સરકાર દ્વારા નિમાયેલી લવાદ સમિતિની લેખિત પરવાનગી મેળવવી આવશ્યક બનાવે છે.” પાકિસ્તાનના કિસ્સાનો રસપ્રદ મુદ્દો એ છે કે 1947 સુધી ભારત અને પાકિસ્તાન- બન્નેના મુસ્લિમો 1937ના શરિયત એક્ટ હેઠળ આવતા હતા. જો કે, 1961 સુધીમાં પાકિસ્તાન કે જે એક મુસ્લિમ દેશ હતો, તેણે હકીકતમાં મુસ્લિમ કાયદામાં ભારતની તુલનાએ વધારે સુધારણા કરી હતી અને આજે પણ ભારતની સરખામણીએ ત્યાં વધારે સુધારા થાય છે. મુશીર અલ-હક અને તાહીર મહમૂદ, બન્ને ઇસ્લામિક કાયદાઓ પરના ભારતીય લેખકો છે, તેમણે એવું નોંધ્યું છે કે ટ્યુનિશિયા અને તૂર્કીમાં સુધારા થયા છે અને ત્યાં બહુપત્નીત્વની પ્રથા નાબૂદ થઈ ગઈ છે. [[ઈરાન]], દક્ષિણ યેમન અને [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]], આ તમામ દેશોએ 1970ના દશકમાં તેમના મુસ્લિમ કાયદાઓમાં સુધારણા કરી હતી. અલબત્ત, ઈરાને પુનઃ જૂના કાયદાઓ અમલી બનાવ્યા હોય એવું જણાય છે. દલીલોના અંતે એક વાત સ્પષ્ટ થઈ જાય છે. જો મુસ્લિમ દેશો ઇસ્લામિક કાયદાઓમાં સુધારણા કરી શકતા હોય, અને જો પશ્ચિમી લોકશાહીઓમાં સંપૂર્ણપણે બિનસાંપ્રદાયિક પ્રણાલી હોય, તો પછી ભારતીય મુસ્લિમોએ શા માટે 1930ના દાયકામાં પસાર કરાયેલા જરીપૂરાણા કાયદાઓ હેઠળ જીવવું જોઈએ? આ વિષય પરના મોટાભાગના લખાણો તાહીર મહમૂદ જેવા સંસ્કૃતિ અને રાજકીય સૂઝ ધરાવનારા મુક્ત વિચાર ધરાવનારા મુસ્લિમ લોકોની નાની સંખ્યા તરફ ઇશારો કરે છે જેઓ અંગત કાયદાને નાબૂદ કરવાની અથવા તો તેમાં સુધારણા કરવાની તરફેણ કરે છે. જો કે, જમિયત અલ-ઉલેમા અને અન્ય રૂઢિચુસ્ત મુસ્લિમ જૂથોની આગેવાની હેઠળના વિશાળ બહુમતીવાળા મુસ્લિમોએ અંગત કાયદામાં કોઈ પણ પ્રકારના ફેરફાર સામે તીવ્ર વિરોધ કર્યો છે. મુશીર ઉલ-હકે પોતાના ગ્રંથ ''ઇસ્લામ ઇન સેક્યુલર ઇન્ડિયા'' માં ત્રણ જૂથો દર્શાવ્યા છેઃ કડક પાલન કરનારાઓ, મધ્યમ અને સુધારાવાદી. સુધારાવાદી જૂથમાં એ લોકોનો સમાવેશ થાય છે જેઓ અંગત કાયદાને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવા તથા તેના સ્થાને સમાન સંહિતા લાવવાના પક્ષમાં છે. ફેરિયસે તેમને એવા લોકો તરીકે વર્ણવ્યા છે કે જેઓ “મુસ્લિમો પૈકી ખૂબ જ નાની સંખ્યામાં રહેલા લોકો છે... જેઓ મહદઅંશે પશ્ચિમી તાલીમ ધરાવે છે.” મધ્યમસ્તરીય લોકોમાં, અમને એ.એ. ફાયઝી જેવા લોકો મળી આવ્યા જેઓ માને છે કે ઇજમા અથવા સમાજની પરવાનગી મળવાની શરતે શરિયાના કાયદામાં પરિવર્તન કરી શકાય છે અને તેને સુધારી શકાય છે. ધર્મનું કડક પાલન કરનારા અથવા અગાઉ જણાવ્યા મુજબ રૂઢિચુસ્તો મુશીર ઉલ-હકની દલીલો ઉપર નિર્ભર છે, તેઓ ''ઇસ્લામ ઇન સેક્યુલર ઇન્ડિયા'' માં એવી દલીલ કરે છે કે ટ્યુનિશિયા અને તૂર્કી અથવા [[ઈરાક|ઇરાક]] જેવા દેશોના કાયદાઓએ “સત્તાવાદી શાસકો દ્વારા પોતાના ગળા કાપી નાખ્યાં છે” તથા “અત્યાર સુધીમાં ભાગ્યે જ એવો કોઈ દેશ છે કે જેણે શરિયાના સૂત્રોની સત્તાનો ઈનકાર કર્યો છે.” આ તર્કપૂર્ણ દલીલો બાવજૂદ, આ વિષય પરના લખાણોનો સમયગાળો મોટેભાગે 1970ના દશકથી શરૂ થાય છે. મહમૂદે પોતાની કૃતિ ''મુસ્લિમ અંગત કાયદા'' 1977માં પ્રસિદ્ધ કરી હતી, જ્યારે ઉલ-હકે પોતાની કૃતિ 1972માં લખી હતી. વધુ આધુનિક સ્રોતો મોટેભાગે લેખોનો સંગ્રહ છે, જેમાં 1980માં પ્રસિદ્ધ થયેલી ''ધ મુસલમાન્સ ઓફ ધ સબકોન્ટિનેન્ટ'' અથવા 1988માં પ્રસિદ્ધ થયેલી ''ધ મુસ્લિમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા'' નો સમાવેશ થાય છે. આ બાબતે બિનસાંપ્રદાયિકોમાં ઘણી ચર્ચા પેદા કરી છે અને સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના ચુકાદામાં પણ તે દેખાય છે. 1985ના શાહબાનુ કેસને પગલે ચેતવણીની ઘંટડી વાગી છે અને યુનિફોર્મ સિવિલ કોડની સામે વિરોધ જોવા મળતો નથી. ભારતની આઝાદીના લગભગ 60 વર્ષ બાદ એવી સંભાવના છે કે મુસ્લિમ સમુદાય સમાન સંહિતાને યોગ્ય બાબત તરીકે નિહાળતો હોય. અંગત કાયદામાં ત્રણ વિકલ્પો ખુલ્લાં છે. તેને વણસ્પર્શ્યો, અખંડિત રાખી શકાય અને તેને 1937ના શરિયત એક્ટ અનુસારનો રાખી શકાય, પરંતુ ઘણાં સંદર્ભમાં તે 19મી સદીના એંગ્લો-મુહમ્મદન લૉને મળતો આવે છે. આ કાયદાની પુર્નરચના કરી શકાય પરંતુ તેને લીધે સંકુચિત મુસ્લિમ સંગઠનો તેની સામે ચળવળ આદરે તેમ હોવાથી પુનઃરચનાની શક્યતા નથી. કારણ કે મુસ્લિમ સંગઠનોમાં આ માટે સંમતિનું પ્રમાણ બહુ ઓછું છે, અને હકીકતમાં આવા સંગઠનો આ કાયદાને લીધે ભારતમાં મુસ્લિમ સંસ્કૃતિનો નાશ થઈ શકે એવો દાવો કરીને સુધારાની સામે લડત ચલાવે છે. છેલ્લા વિકલ્પ એટલે કે સમાન સંહિતાને પસાર કરવાની શક્યતા વધતી જતી જણાય છે. જો કે, 1970ના દશકમાં લોકો આ જ વાત ઉચ્ચારી રહ્યાં હતા અને શાહબાનોને લીધે 1985માં તેમની આશાઓને નવું ઇજન મળ્યું, આ વાતને હવે દશકો થઈ ગયા છે. સુધારાવાદીઓનાં મુખ્ય કાનૂની મુદ્દાઓમાં બહુપત્નીત્વ, મહિલાઓના છૂટાછેડા માટેના અધિકારો અને છુટાછેડા પછી ભરણપોષણ માટેના મહિલાઓના અધિકારોનો સમાવેશ થાય છે. તેમની એવી અનુભૂતિ છે કે બહુપત્નીત્વને સમુળગી નાબૂદ થવી જોઈએ, છૂટાછેડા માટે યાચિકા દાખલ કરવા માટે મહિલાઓને અનુકૂળ સમય મળવો જોઈએ, છૂટાછેડા માટે પતિઓ ત્રણ વખત તલાક બોલવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકે એવું હોવું જોઈએ નહીં અને બિન-મુસ્લિમોની જેમ જ ભરણપોષણની પરવાનગી મળવી જોઈએ. વાસ્તવમાં તેમની દલીલ એવી છે કે 1954ના સ્પેશ્યલ મેરેજ એક્ટની જોગવાઇઓ ફક્ત આ કાયદા હેઠળ લગ્ન કરનાર લોકો પૂરતી જ નહીં પરંતુ મુસ્લિમો ઉપર પણ લાગુ કરવી જોઈએ. સુપ્રિમ કોર્ટ સમક્ષ ચાલેલા કેસમાં લિલી થોમસે દલીલ કર્યાં મુજબ, તેણીએ અંગત કાયદા હેઠળ મુસ્લિમોને મળેલી ઘણી “ગેરન્યાયિક” પદ્ધતિઓ તરફ ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. આ પદ્ધતિઓમાં જેનો અગાઉ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે તે તલાક પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે જેને માત્ર પુરૂષ જ બોલી શકે છે. મુસ્લિમ પુરૂષ જ્યારે ચાર મહિના માટે સંબંધોથી દૂર રહેવાની પ્રતિજ્ઞા લે ત્યારે ઈલા પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. ઝિહાર પદ્ધતિનું નામ “પીઠ” શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યું છે અને આ પદ્ધતિનો શબ્દશઃ અર્થ પણ એવો જ છે, તેમાં જ્યારે પુરૂષ એવા નિર્ણય પર આવે કે તેની પત્નીની પીઠ તેની માતાની પીઠ જેવી છે તો તેમનો સંબંધ પ્રતિબંધિત થાય છે. જ્યારે પત્ની પોતાની લગ્નગ્રંથિથી છૂટી કરવા માટે પતિને સંમતિપૂર્વક નક્કી કરાયેલી એક રકમ ચૂકવે ત્યારે પારસ્પરિક સંમતિથી થનારા છૂટાછેડા અથવા ખુલા થાય છે. નોંધવામાં આવ્યા પ્રમાણે, આ તમામ પદ્ધતિઓ પતિના હુકમને આધારે થાય છે, અને તે “ગેરન્યાયિક” છે કારણ કે તેમાં 1939ના ડિઝોલ્યૂશન ઓફ મુસ્લિમ મેરેજ એક્ટ હેઠળ મુસ્લિમ મહિલા દ્વારા યાચિકા દાખલ કરવા સહિતની અદાલત પદ્ધતિનો સમાવેશ થતો નથી. અત્રે એ મુદ્દો નોંધવા જેવો છે કે આ તમામ કાનૂની વિવાદો બાવજૂદ પણ ભારતની ઘણી મુસ્લિમ મહિલાઓને તેમના અધિકારોની જાણ સુદ્ધાં નથી, અને માત્ર ભારતીય કાયદા જ નહીં પણ શરિયતના કાયદાનો પણ ભંગ કરતા ઘણાં મુસ્લિમ લગ્નો થાય છે. ''ડિવોર્સ એન્ડ મુસ્લિમ વિમેન'' પુસ્તકમાં લેખકે વિવિધ અભ્યાસો રજૂ કર્યાં છે, જેમાં [[પશ્ચિમ બંગાળ]]માં અનુસરાતી પદ્ધતિઓ ઉપર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. મુર્શિદાબાદ શહેરમાં, એક અભ્યાસમાં એવું જણાયું હતું કે માત્ર 44.83 ટકા વાલીઓએ જ લગ્ન માટે તેમની પુત્રીઓની સંમતિ લીધી હતી.{{Citation needed|date=April 2009}} આ પૈકીના મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, પુત્રીઓ તરૂણવયની અથવા કેટલીકવખત તો 10 વર્ષની હતી. ભારતમાં હજુ પણ વાલીઓ દ્વારા ગોઠવાયેલા લગ્નો એક સામાન્ય બાબત છે અને નાની વયની બાલિકાઓના લગ્નો એ સામાન્ય બાબત નથી. આ કિસ્સાઓમાં આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે ઈસ્લામિક કાનૂનનો હુકમના પત્તા તરીકે ઉપયોગ કરવો એ સ્થાનિક રીતરિવાજોની સૌથી જૂની સમસ્યા છે, આ એક એવી સમસ્યા છે કે જેના લીધે 1938માં સૌપ્રથમવાર શરિયતનો કાયદો પસાર કરવો પડ્યો હતો. મહેર નહીં પણ દહેજના કિસ્સામાં એવું જણાઈ આવ્યું છે કે મોટાભાગના મુસ્લિમો દહેજ પણ ચૂકવે છે જે મુસ્લિમ કાનૂનના સીધા ભંગ સમાન છે. મહેરના કિસ્સામાં, સામાન્ય રીતે એટલી ઊંચી કિંમત રાખવામાં આવે છે કે જેથી પુરૂષ લગ્નના સમયે પત્નીને ચૂકવી શકે નહીં. કેટલાકઅંશે, પતિ દ્વારા મહેરને “જામીન’ સ્વરૂપે રાખવામાં આવે છે. છૂટાછેડા થઈ જાય ત્યારે પત્ની પોતાની મહેર પરત કરવાની માગ કરી શકે છે. છૂટાછેડાના કિસ્સામાં, એવું જણાઈ આવ્યું છે કે, પુરૂષો તલાક જાહેર કર્યા બાદ જરૂરી ત્રણ મહિનાના સમયગાળા સુધી પ્રતિક્ષા કરતા નથી, એટલું જ નહીં, મોટાભાગના છૂટાછેડા કાઝી (મુસ્લિમ ન્યાયાધીશ) અથવા કોર્ટની સમક્ષ નહીં પણ ‘સામાન્ય માણસો’ સમક્ષ થાય છે. ડૉ. સૈયદ અબ્દુલ હાફીઝ મોઇનુદ્દીન પશ્ચિમ બંગાળના મુસ્લિમો પરના પોતાના અભ્યાસનો નિષ્કર્ષ તારવતા લખે છે કે “પશ્ચિમ બંગાળમાં છૂટાછેડા લીધેલ/ અલગ થયેલી મુસ્લિમ મહિલા દયનીય જીવન જીવે છે... સિદ્ધાંતો અને વ્યવહાર વચ્ચેનો તફાવત પણ અત્યંત સ્પષ્ટ છે... સ્થાનિક લોકોને સામાન્યરીતે તલાક વિશેના કુરાનના સિદ્ધાંતોની માહિતી હોતી નથી.” શાહીદા લતીફે, મુસ્લિમ મહિલાઓના પોતાના અભ્યાસમાં, આ જ મુદ્દો તારવ્યો છે, તેમણે એ વાત ઉપર ભાર મૂક્યો છે કે ઘણા કિસ્સાઓમાં મુસ્લિમ મહિલાઓને તેમના અધિકારોની માહિતી હોતી નથી. માઇનોરિટી રાઇટ્સ ગ્રૂપ ઇન્ટરનેશનલ (એમઆરજીઆઈ (MRGI)) જેવા ઉદાર માનસ ધરાવતા જૂથોએ સૌથી પહેલા તો દોષનો ટોપલો ભારત સરકારના માથે ઢોળીને, અને ત્યારપછી જમણેરી પક્ષો ઉપર આ ચર્ચાનું રાજકીયકરણ કરવાનો આરોપ મૂકીને મુસ્લિમ મહિલાઓનું અહિત કર્યું છે. એમઆરજીઆઈ (MRGI)એ દાવો કર્યો છે કે “અંગત કાયદાના સંદર્ભમાં સીઇડીએડબ્લ્યૂ (CEDAW)ની કલમોનો ભારત સરકાર દ્વારા કરાયેલ ઈનકાર સમાજ અને કુટુંબમાં મહિલાઓના અધિકારોને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની પ્રતિબદ્ધતાનો અભાવ દર્શાવે છે તથા મહિલાઓનાં સમાનતાના બંધારણીય અધિકારનો ભંગ છે.” અત્યંત “જાતિવાદી” તરીકે ઉભરવાથી હંમેશા ગભરાતા રહેલા આ જ પ્રકાશને એવો નિષ્કર્ષ કાઢ્યો છે કે, “તેમનો (મુસ્લિમ મહિલાઓ) દરજ્જો ઇસ્લામના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પાસાઓને આભારી ન પણ હોઈ શકે.” આથી, આ પ્રકારના જૂથો મુજબ, “ભારતના બિનસાંપ્રદાયિક સ્વરૂપ સમક્ષ પડકાર ઊભો કરનાર રાજનીતિ અને ધર્મ વચ્ચેની પોતાની જન્મજાત કડી બદલ બીજેપી (BJP)નો દોષ છે.” વધુમાં, “તેની જમણેરી વર્ચસ્વ અને તેનો એકહથ્થું સત્તાવાદ... તથા મહિલાઓ અંગેના તેના વિચારો, ભારતની તમામ મહિલાઓ માટે પ્રતિકૂળ છે.” મહિલા અધિકાર કર્મશીલો, ખાસ કરીને પશ્ચિમના લોકોની સ્થિતિ સ્પષ્ટ છે. સમાન અધિકારો માટે અભિયાન ચલાવી રહેલા જમણેરી પક્ષો અસ્વીકાર્ય છે જ્યારે 50 વર્ષની નેતાગીરી દરમિયાન મુસ્લિમ કાયદામાં સુધારો કરવાની દિશામાં અલ્પ કામગીરી કરનાર કોંગ્રેસ પક્ષ “મહિલાઓના હિતોની સુરક્ષા કરવા માટેના તેની પોતાની બંધારણીય જોગવાઈઓ તથા માનવ અધિકારોના આંતરરાષ્ટ્રીય ધારાધોરણોને” વળગી રહ્યો છે. ભારતના બંધારણના પિતામહ ડૉ. આંબેડકરે આર્ટિકલ-44 વિશે જણાવતા એવું અવલોકન કર્યું હતું કે, “એવું ચોક્કસપણે સંભવ છે કે ભવિષ્યમાં સંસદ એવી જોગવાઈ કરી શકે છે કે જેમાં આ સંહિતાને પ્રારંભમાં માત્ર જેઓ તેને વળગી રહેવા માટે તૈયાર હોવાની ઘોષણા કરે એ લોકો ઉપર જ લાગુ કરવામાં આવે, જેથી આરંભિક તબક્કામાં આ સંહિતાનો અમલ સ્પષ્ટપણે સ્વૈચ્છિક હોઇ શકે.” ડૉ. આંબેડકર સ્પષ્ટ ધારણા ધરાવતા હતા કે રાજ્યને અંગત કાયદા ઉપર કાયદો લાદવાની સત્તા છે પરંતુ તેમણે એવી ચેતવણી ઉચ્ચારી હતી કે, “કોઇ પણ સરકાર સત્તાનો ઉપયોગ એ રીતે કરી શકે નહીં કે જેનાથી મુસ્લિમ સમુદાયને વિદ્રોહ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત થાય.” 5,00,000 ભારતીયોના જીવ લેનારી 1948ની કોમી હિંસા જેવી હિસાનો ભય સેવતા ડૉ. આંબેડકરના સાવચેત અભિગમને અનુસરવાને બદલે, નહેરુની અનુભૂતિનું વિશ્લેષણ ઉપયોગી નિવડી શકે છે. આર્ટિકલ-44ના અમલમાં નહેરુએ પણ નબળો દેખાવ કર્યો હતો. એક ‘બિનસાંપ્રદાયિક’ દેશ તરીકે ભારતના વિચાર ઉપર દ્વષ્ટિપાત કરતા, તેમણે એવો અભિપ્રાય આપ્યો હતો કે, “આ શબ્દ ‘બિનસાંપ્રદાયિક’ કદાચ અત્યંત ખુશાલીપૂર્ણ શબ્દ નથી અને તેથી વધુ સારા શબ્દની જરૂર છે, આપણે તેનો ઉપયોગ કર્યો છે.” આનો મતલબ શું થાય? તેનો સ્પષ્ટ અર્થ એક એવા સમાજનો નથી થતો કે જ્યાં ધર્મ નિરુત્સાહી થયેલો હોય. તેનો મતલબ ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યતા અને સદવિવેકબુદ્ધિનો થાય છે." જો કે, ભારતના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. એસ. રાધાકૃષ્ણને આ મુદ્દે પોતાના વિચાર વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું હતું કે, “આપણે એ વાતનો સ્વીકાર કરીએ છીએ કે કોઇ પણ ધર્મને પસંદગીનો દરજ્જો અથવા આગવી પદવી આપવી જોઈએ નહીં.” ભારતમાં એક જન્મજાત વિરોધાભાસ રહેલો છે, આ એક એવી સમસ્યા છે જેનો ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો નથી. વિશાળ વૈવિધ્યતા, અતિ વસતીની સમસ્યા સહિત વિશાળ સંખ્યામાં મુસ્લિમ લઘુમતી ધરાવતા કોઈ પણ દેશની તમામ સમસ્યાઓ પૈકી આ સમસ્યા પ્રકૃતિદત્ત હોય છે. ભારતમાં, તમામ નાગરિકો સાથે એકસમાન વ્યવહાર કરવા માટે વિવિધ જૂથો માટેના અંગત કાયદાનો પ્રયોગ નિષ્ફળ નીવડ્યો છે. આ દેશે તમામ અંગત કાયદાને નાબૂદ કર્યાં છે, અને લઘુમતી જૂથો પૈકીના એક જૂથ ઉપર લાગુ થતા કાયદાઓ તેમાં અપવાદરૂપ છે. ધર્મનિરપેક્ષતા અને સમાન અધિકારોના પશ્ચિમી ધારાધોરણો અનુસાર અન્ય લઘુમતીઓને એકસમાન રાખવામાં આવ્યા છે. જો કે, વ્યાપક તોફાન અને વિદ્રોહ ફાટી નીકળવાના ભયને લીધે, સરકારે મુસ્લિમ સમુદાય માટેના સુધારા અભેરાઈએ ચઢાવી દીધા છે, અને 1930ના દશકથી આ મુદ્દો જેમનો તેમ છે. બ્રિટિશે તેથી ઉલટું કર્યું હતું. મોહમ્મદન લૉના અમલમાં, બ્રિટિશરોએ હકીકતમાં ભારતીય મુસ્લિમોના રૂઢિગત કાયદાઓ પૈકીના ઘણાની ગુણવત્તા વધારી હતી. આઝાદી બાદની ભારત સરકારે તેનાથી ઉલટું કર્યું. સરકારે પોતાની પચાસ મિલિયન મુસ્લિમ મહિલા નાગરિકોને સમાન અધિકારોને અમલી બનાવવા માટે કોઈ કાનૂની માર્ગ શોધવાનો ઇનકાર કરી દીધો છે. અંતમાં, સંભવિતપણે સુધારાની તરફેણમાં રહેલા સમાન લોકો – પશ્ચિમી ઉદારવાદીઓ સમાન સંહિતાના વિચાર તરફ વળ્યાં છે કારણ કે તેમને એવો ડર છે કે જમણેરી પક્ષ આ મુદ્દા વડે પોતાનો પ્રચાર કરી રહ્યો છે. યુનિફોર્મ સિવિલ સંહિતાને એક એવા “હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી ષડયંત્ર” તરીકે જોવામાં આવે છે કે જેને લઘુમતી મુસ્લિમ સમુદાયને દબાવવા માટે રચી કાઢવામાં આવ્યું છે. એમ લડાયક અભિમાનવાળા હિંદુ રાષ્ટ્રવાદીઓ દ્વારા મુસ્લિમ મહિલાઓ વિશે કરાતી ચિંતાને “કપટ અથવા કોમવાદ પ્રેરિત” પગલા તરીકે જોવામાં આવે છે એવું સામાન્યપણે માનવામાં આવે છે.{{Citation needed|reason=April2009|date=April 2009}} જમણેરી પક્ષો દ્વારા આ મુદ્દો હાથ ધરાયો છે તેનું કારણ કોંગ્રેસ પક્ષ અને તેના દ્વારા કરાતા મુસ્લિમ સમુદાયના સંતુષ્ટીકરણમાં રહેલું છે. ડૉ. આંબેડકરે સ્વીકાર્યા મુજબ સરકારને જે કામ કરવાની સત્તા છે તે મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં સુધારણા કરવાનું કામ કોંગ્રેસે 1970ના દશકમાં અથવા મોડામાં મોડું 1985માં કર્યું હોત, તો આ મુદ્દાને લઈને વાજપેયી અને બીજેપી (BJP) ચૂંટણી જીતી શક્યા ન હોત. ભારતના ઘણા ભાગોમાં બીજેપી (BJP) આજે એક મહત્વનું પરિબળ છે, ખાસ કરીને “હિંદી પટ્ટા”માં જે સમગ્ર ઉત્તર અને મધ્ય ભારતમાં પથરાયેલો છે. ભારતમાં ઈસ્લામિક કાનૂન 850 વર્ષથી છે. ધર્મનિરપેક્ષ સિદ્ધાંતોને અનુસરતા બહુમતી હિંદુઓના આગમને ઇસ્લામિક કાયદાઓને મસ્જિદો અને સમારોહોમાં તબદીલ કર્યો હોવો જોઈએ. જો કે, તેના વિરોધાભાસમાં, અને ઘણી વખત ઢોંગપૂર્વક લઘુમતીના સંતુષ્ટીકરણને લીધે, ભારતીય સરકારે એક એવું બંધારણ ઘડ્યું છે કે જેમાં એક બાજુ અંગત કાયદા દ્વારા ભેદભાવની છૂટ આપવામાં આવી છે અને બીજી બાજું સમાનતાની વાત કરવામાં આવી છે. આ મુદ્દો અદાલત અને રાજનીતિમાં અટવાયેલો છે, જે સમયને આધિન બાબત છે. આજનો મુસ્લિમ સમુદાય હઠાગ્રહપૂર્વક સુધારાનો ઇનકાર કરે છે, અને તેઓ એટલા માટે ઇનકાર કરી રહ્યાં છે કે તેમને અંગત કાયદા દ્વારા જે વિશેષ દરજ્જા મળે છે તે નાબૂદ થઈ જાય તેમ છે. ઇસ્લામવાદીઓ દ્વારા કરાયેલા દાવાઓથી ઊલટું, સમાન નાગરિક સંહિતાને હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી છાવણી સિવાયના ઘણા લોકોએ ટેકો આપેલો છે, જેમાં ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયન રેશનલિસ્ટ એસોસિયેશન્સ જેવા રેશનાલિસ્ટ અને માનવતાવાદી લોકોનો સમાવેશ થાય છે, જેઓ હિંદુ રાષ્ટ્રવાદનો વિરોધ કરે છે.[http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-20888777_ITM] == વિવાદ == યુનિફોર્મ સિવિલ સંહિતાની તરફેણની દલીલ બે વાક્યમાં છેઃ # આ સંહિતા સમાનતાનું સર્જન કરે છે. અન્ય અંગત કાયદામાં સુધારા કરાયેલા છે, મુસ્લિમ લૉમાં સુધારા થયા નથી. હિંદુ રાષ્ટ્રવાદીઓ એવી દલીલ કરે છે કે મુસ્લિમોએ આમ કરવાની છૂટ આપવી જોઈએ, ઉદાહરણ તરીકેઃ એક કરતા વધુ લગ્ન. હિંદુ અથવા ખ્રિસ્તીઓએ આવું કરવા માટે કાનૂની પગલા લેવા પડે છે. તેઓ તમામ ધર્મો માટે યુનિફોર્મ સિવિલ સંહિતાની માગ કરે છે. # જાતિ સમાનતા વિવિધ ઉદારવાદી અને મહિલા જૂથોએ એવી દલીલ કરી છે કે સમાન નાગરિક સંહિતા મહિલાઓને વધુ અધિકારો આપે છે. === આર્થિક સહાય === મુસ્લિમોને હજ, મક્કાની યાત્રા માટે અને તેમની ધાર્મિક શાળાઓ (મદ્રેસા)ને પણ સહાય મળે છે. એક તરફ ભારત સરકાર હજ પઢવા માટે મુસ્લિમોને આર્થિક સહાય આપે છે, બીજી બાજું ભારત સરકાર સરકારી હવાઇ સેવા દ્વારા ઉડ્યન કરીને જવા સામે પ્રતિબંધ મૂકે છે, ભારતીય મુસ્લિમોને સેવા પૂરી પાડવા બદલ [[સાઉદી અરેબિયા]] પાસેથી પણ સહાય મળે છે, જ્યારે હિંદુઓના દાવા મુજબ ભારત સરકાર તેમની પવિત્ર યાત્રાઓ અથવા ધાર્મિક સંસ્થાઓને સમાન વિશેષ લાભ આપતી નથી. હિંદુ સંતો દ્વારા સ્થપાયેલા આશ્રમ માટે સરકાર મફત જમીન અને અન્ય સુવિધાઓ (નિઃશુલ્ક) આપે છે. આશ્રમની આવકને પણ સરકારે કરવેરામાંથી સંપૂર્ણ માફી આપેલ છે તથા સંતોને ઝેડ કક્ષાની સુરક્ષા પણ આપેલી છે. === શાહ બાનો કેસ === સુપ્રિમ કોર્ટના ચુકાદાને ઉલટાવવા માટે સંકુચિત મુસ્લિમોના દબાણ હેઠળ રાજીવ ગાંધીએ ભારતીય કાયદામાં કરેલા સુધારાથી હિંદુત્વના ટેકેદારો ગુસ્સે ભરાયા હતા. સુધારીને શરિયતને સમકક્ષ કરાયેલા કાયદાઓમાં, છૂટાછેડા લીધેલ મુસ્લિમ મહિલાઓને મળતા અધિકારો ઘટી ગયા, અગાઉ વધુ અધિકારો મળતા હતા. રાજીવ ગાંધીને આ માટે અત્યંત આકરી કિંમત ચૂકવવી પડી હતી. == આ પણ જુઓ == * નાગરિક સંહિતા == સંદર્ભો == * અકબર, એમ. જે. ધ શેડ ઓફ સ્વોર્ડ્સઃ જિહાદ એન્ડ ધ કોન્ફ્લિક્ટ બિટવીન ઇસ્લામ એન્ડ ક્રિસ્ટિનિટી રૂટલેજ, ન્યૂ યોર્ક, 2002. * [http://www.wluml.org/english/pubs/pdf/occpaper/OCP-07.pdf એન્ડરસન, માઇકલ એ. ઇસ્લામિક લો એન્ડ ધ કોલોનિયલ એનકાઉન્ટર ઇન ઇન્ડિયા. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429174400/http://www.wluml.org/english/pubs/pdf/occpaper/OCP-07.pdf |date=2009-04-29 }}જૂન 1996 સુધારો, ફેબ્રુઆરી 20, 2005. * [http://www.law.emory.edu/IFL/cases/India.htm સુધારો માર્ચ 14, 2005 બિલિમોરિયા, પુરોષોત્તમ. ][http://www.law.emory.edu/IFL/cases/India.htm મુસ્લિમ પર્સનલ લો ઇન ઇન્ડિયા: કોલોનિયનલ લેગસી એન્ડ કરન્ટ ડિબેટ્સ]. * ચંદ્ર, બિપન. ઇન્ડિયા આફ્ટર ઇનડિપેન્ડન્સ 1947–2000. નવી દિલ્હી, 2000. * [http://www.indiatogether.org/women/articles/veil0802.htm દિવરાજ, રણજીત. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140723235102/http://indiatogether.org/women/articles/veil0802.htm |date=2014-07-23 }}[http://www.indiatogether.org/women/articles/veil0802.htm ફાઇટિંગ ધ વીલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140723235102/http://indiatogether.org/women/articles/veil0802.htm |date=2014-07-23 }}. સુધારો 14 માર્ચ, 2005. ઑગસ્ટ 2002. * [http://www.colaco.net/1/CarmoFamLawsGoa.htm ડીસુઝો, કાર્મો. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527205934/http://www.colaco.net/1/CarmoFamLawsGoa.htm |date=2011-05-27 }}[http://www.colaco.net/1/CarmoFamLawsGoa.htm ફેમિલી લોઝ ઓપ ગોઆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527205934/http://www.colaco.net/1/CarmoFamLawsGoa.htm |date=2011-05-27 }}. સુધારો માર્ચ 26, 2005. * એન્જિનિયર, અસઘર અલી. ધ શાહ બાનો કેસ. હૈદરાબાદ, 1987. * - [http://ecumene.orgIIScsss39.htm સેક્યુલર પર્સ્પેક્ટિવ. ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://ecumene.orgIIScsss39.htm મુસ્લિમ વિમેન્સ મેન્ટેનન્સ- સમ ન્યૂ જજમેન્ટ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. સુધારો 15 માર્ચ, 2005. જુલાઈ 16, 2000. * ફરગ્યુસન, નૈલ. એમ્પાયર. લંડન 2003. * [http://www.swordoftruth.comswordoftrutharchives/byauthor/aghosh/aftmwii.html ઘોષ, એ એલિમની ફોર તલાકીડ મુસ્લિમ વિમેન ઇન ઇન્ડિયા]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. સુધારો ફેબ્રુઆરી 26, 2005. * હક, મુશિર ઉલ. ઇસ્લામ ઇન સેક્યુલર ઇન્ડિયા. સિમલા 1972. * ઇમામ, ઝફર (આવૃત્તિ). ધ મુસલમાન્સ ઓફ ધ સબકોન્ટિનન્ટ સમ એસ્પેક્ટ્સ ઓફ ધ પ્રોબ્લેમ્સ ઓફ મુસ્લિમ સોસિયલ રિફોર્મ બાય મુશિરુલ હસન. લાહોર 1980. * જેકસન, પૌલ (આવૃત્તિ). ધ મુસ્લિમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા. ધ ડેવલપમેન્ટ ઓફ ઇસ્લામિક લો બાય ટેરિન્સ ફરિયાસ. નવી દિલ્હી 1988. * જૈન, એમ. પી. આઉટલાઇન્સ ઓફ ઇન્ડિયન લિગલ હિસ્ટ્રી. લંડન, 1966. * કાઝી, સીમા. મુસ્લિમ વિમેન ઇન ઇન્ડિયા. લંડન, 1999. * કિ, જ્હોન. ઇન્ડિયાઃ એ હિસ્ટ્રી. લંડન, 2000. * [http://www.legalservicesindia.com/articles/rfs.htm કુલકર્ણી, ગૌલી. ][http://www.legalservicesindia.com/articles/rfs.htm સોસાયટીઝ લો કોલેજ. ][http://www.legalservicesindia.com/articles/rfs.htm પૂણે] સુધારો માર્ચ, 14, 2005. * [http://iupress.indiana.edu/textnet/0-253-33990-1/0253108683.htm લાર્સન, ગેરાલ્ડ જેમ્સ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041230105625/http://iupress.indiana.edu/textnet/0-253-33990-1/0253108683.htm |date=2004-12-30 }}[http://iupress.indiana.edu/textnet/0-253-33990-1/0253108683.htm રિલિજીયન એન્ડ પર્સનલ લો ઇન સેક્યુલર ઇન્ડિયાઃ એ કોલ ટુ જજમેન્ટ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041230105625/http://iupress.indiana.edu/textnet/0-253-33990-1/0253108683.htm |date=2004-12-30 }}[http://iupress.indiana.edu/textnet/0-253-33990-1/0253108683.htm 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041230105625/http://iupress.indiana.edu/textnet/0-253-33990-1/0253108683.htm |date=2004-12-30 }}. * લતીફ, શાહિદા. મુસ્લિમ વિમેન ઇન ઇન્ડિયાઃ પોલિટિકલ એન્ડ પ્રાઇવેટ રિયાલીટીઝ. નવી દિલ્હી, 1990. * લતીફ, સૈયદ અબ્દુલ. ધ મુસ્લિમ પ્રોબ્લેમ ઇન ઇન્ડિયા. બોમ્બે, 1939. * મેહમૂદ, તાહિર. મુસ્લિમ પર્સનલ લોઃ રોલ ઓફ ધ સ્ટેટ ઇન ધ સબકોન્ટિનન્ટ. નવી દિલ્હી, 1977. * મનચંદા, એસ. સી. ધ લો એન્ડ પ્રેક્ટિસ ઓફ ડાઇવોર્સ. અલ્હાબાદ, 1973. * [http://mmascgoa.tripod.com/id12.html મસ્કરેનહાસ, માર્ગારેટ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717103124/http://mmascgoa.tripod.com/id12.html |date=2011-07-17 }}[http://mmascgoa.tripod.com/id12.html લિગલ લેગસી]{{Dead link|date=જૂન 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. સુધારો માર્ચ 26, 2005 * મોઇનુદ્દિન, એસ.એ.એચ ડાઇવોર્સ એન્ડ મુસ્લિમ વિમેન. જયપુર, 2000. * રાજુ, એમ. પી. યુનિફોર્મ સિવિલ કોડઃ એ મિરાજ? દિલ્હી, 2003. * [http://www.hvk.orgarticles0900124.html રાથો, સર બિપિન બહિરા. ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.hvk.orgarticles0900124.html યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ, એ રિફ્લેક્શન]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. સુધારો માર્ચ 6, 2005. સપ્ટેમ્બર 2000થી. * [http://www.Shivsena.org શિવ સેના એટ એ ગ્લાન્સ. ][http://www.Shivsena.org શિવ સેના પાર્ટી વેબસાઇટ]. * [http://www.shaadi.com/wedding/legal/legal/050119-qa-legalities-muslimmarriage.php શાદી ટાઇમ્સ. ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.shaadi.com/wedding/legal/legal/050119-qa-legalities-muslimmarriage.php લિગલ ઇશ્યુસ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. સુધારો ફેબ્રુઆરી 20, 2005. * શાકિર, મોઇન. ધ સેક્યુલરાઇઝેશન ઓફ મુસ્લિમ બિહેવિયર. કલકત્તા, 1973. * તૈયબજી, ફૈઝ બી. મુહમ્મદન લો. બોમ્બે, 1940. * [http://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/cedaw.htm યુનાઇટેડ નેશન્સઃ ડિવિઝન ઓફ ધ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ વિમેન. ][http://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/cedaw.htm સીઇડીએડબલ્યુ] (CEDAW). સુધારો માર્ચ 13, 2005. * [http://indiacode.nic.in/coiweb/welcome.html ભારત સરકાર ][http://indiacode.nic.in/coiweb/welcome.html ભારતનું બંધારણ] સુધારો, માર્ચ 14, 2005. * વર્મા, બી. આર. કોમેન્ટ્રીઝ ઓન મોહમ્મદન લો. અલ્હાબાદ, 2002. * [http://ecumene.org/IIS/csss39.htm ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇસ્લામિક સ્ટડીઝ એન્ડ સેન્ટર ફોર સ્ટડી ઓફ સોસાયટી એન્ડ સેક્યુલારિઝમ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719051023/http://ecumene.org/IIS/csss39.htm |date=2011-07-19 }}[http://ecumene.org/IIS/csss39.htm મુસ્લિમ વિમેન્સ મેન્ટેનન્સ સમ ન્યૂ જજમેન્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719051023/http://ecumene.org/IIS/csss39.htm |date=2011-07-19 }}. જુલાઈ 16–31, 2000. સુધારો 27 માર્ચ, 2005. * [http://www.madhoo.com/archives/000815.php મુસ્લિમ પર્સનલ લો ઇન ઇન્ડિયા]. સુધારો ફેબ્રુઆરી 7, 2005. સુધારેલું ઓક્ટોબર 7, 2002. * [https://web.archive.org/web/20021105073020/http://www.geocities.com/WestHollywood/Park/6443/Polygamy/india.html The Times of India. એન્ડ પોલીગામી, મુસ્લિમ વુમન પ્લેજ વિથ એસસી (SC). 12 મે 2001]. સુધારો માર્ચ 14, 2005. * [http://www.bjp.org/philo.htm બીજેટી (BJP) પાર્ટી વેબપૃષ્ઠ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314162545/http://www.bjp.org/philo.htm |date=2012-03-14 }}. સુધારો માર્ચ 25, 2005. * [http://www.islamicvoice.com/july.2000/law.htm ઇસ્લામિક વોઇસ (મેગેઝિન) ઓનલાઇન. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604015051/http://www.islamicvoice.com/july.2000/law.htm |date=2011-06-04 }}[http://www.islamicvoice.com/july.2000/law.htm જૂન 2000. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604015051/http://www.islamicvoice.com/july.2000/law.htm |date=2011-06-04 }}[http://www.islamicvoice.com/july.2000/law.htm મુસ્લિમ વિમેન એન્ડ ધ લો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604015051/http://www.islamicvoice.com/july.2000/law.htm |date=2011-06-04 }}. સુધારો માર્ચ 26, 2005. * ભાજપના રાષ્ટ્રીય પ્રવક્તા મુક્તાર અબ્બાસ સાથે મુલાકાત ફેબ્રુઆરી 10, 2005. નવી દિલ્હી ભારત * [http://www.indiatogether.org/women/articles/veil0802.htm ફાઇટિંગ ધ વીલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140723235102/http://indiatogether.org/women/articles/veil0802.htm |date=2014-07-23 }}. સુધારો માર્ચ 27, 2005. * [https://web.archive.org/web/20091027121331/http://geocities.com/india_pil/sarla_m1.htm Indian Public Law Initiative]. સુધારો માર્ચ 26, 2005. == નોંધ == {{More footnotes|date=June 2009}} {{refs|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://in.rediff.com/news/ucc.htm સમાન નાગરિક સંહિતા] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3530608.stm મુસ્લિમ વિમેન ફાઇટ ઇન્સ્ટન્ટ ડાઇવોર્સ (બીબીસી (BBC))] {{DEFAULTSORT:Uniform Civil Code Of India}} [[શ્રેણી:ભારતનું રાજકારણ]] [[શ્રેણી:નાગરિક સંહિતા]] [[શ્રેણી:ભારતમાં બિનસાંપ્રદાયિકતા]] [[શ્રેણી:ભારતીય કાયદો]] kzfpp4qjfkpqdau7p8wli9kqzw1pi7v 0 33118 906693 874781 2026-11-01T20:47:48Z NavalkathaVanchnar 89817 સંદર્ભ ઉમેર્યા 906693 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{સંદર્ભ આપો}} {{Infobox religious building | name = અમરનાથ | native_name = | native_name_lang = | image = Cave Temple of Lord Amarnath.jpg | alt = | caption = અમરનાથ ગુફા મંદિર | map_type = India3 | map_size = | map_alt = | map_relief = | map_caption = જમ્મુ અને કાશ્મીરના નકશામાં સ્થાન | coordinates = {{coord|34.2149|75.5008|type:landmark_region:IN|display=inline}} | coordinates_footnotes = | religious_affiliation = [[હિંદુ]] | locale = | location = પહેલગામ, અનંતનાગ | deity = અમરનાથ ([[શિવ]]) | rite = | sect = | tradition = | festivals = | cercle = | sector = | municipality = | district = | territory = | prefecture = | state = [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]] | province = | region = | country = {{flag|ભારત}} | administration = | consecration_year = | organisational_status = <!-- or | organizational_status = --> | functional_status = | heritage_designation = | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | website = {{url|www.shriamarnathjishrine.com}} | architect = પ્રાકૃતિક સંરચના | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or | date_destroyed = --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = ૧ | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or | elevation_ft = --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | footnotes = }} '''અમરનાથ''' હિન્દુઓનું એક મહત્વનું તીર્થસ્થળ છે. આ તીર્થધામ [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]]માં [[શ્રીનગર]] શહેરથી ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં ૧૩૫ કિલો મીટર દૂર સમુદ્રતટ કરતાં ૧૩,૬૦૦ ફૂટ જેટલી ઊઁચાઈ પર આવેલી એક પહાડી ગુફામાં સ્થિત છે. આ ગુફાની લંબાઈ (અંદર તરફની ઊંડાઈ) ૧૯ મીટર અને પહોળાઈ ૧૬ મીટર જેટલી છે. ગુફા ૧૧ મીટર જેટલી ઊંચી છે.<ref>{{cite web |url= http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/3283049.cms|title= અમરનાથ યાત્રા : પ્રકૃતિ દર્શન અને અધ્યાત્મનો યોગ |access-date=૪ માર્ચ,૨૦૦૯|format= સીએમએસ|publisher= નવભારત ટાઇમ્સ|language=}}</ref> અમરનાથ ગુફા ભગવાન શિવના પ્રમુખ ધાર્મિક સ્થળોમાનું એક છે. અમરનાથને તીર્થોનું તીર્થ કહે છે કેમકે અહીં જ ભગવાન શિવે માઁ પાર્વતીને અમરત્વનું રહસ્ય સમજાવ્યું હતું. અહીંની પ્રમુખ વિશેષતા પવિત્ર ગુફામાં બરફથી પ્રાકૃતિક શિવલિંગનું નિર્માણ થવું છે. પ્રાકૃતિક હિમથી નિર્મિત થવાને કારણે આને સ્વયંભૂ હિમાની શિવલિંગ (બર્ફાની બાબા) પણ કહે છે. [[અષાઢ સુદ ૧૫|અષાઢી પૂર્ણિમા]]થી શરૂ કરી રક્ષાબંધન સુધી પૂરા [[શ્રાવણ]] મહીનામાં થવા વાળા પવિત્ર હિમલિંગ દર્શન માટે લાખો લોકો અહીં આવે છે. ગુફાનો પરિઘ લગભગ દોઢ સો ફૂટ છે અને આમાં ઊપરથી બરફના પાણીના ટીપાં ઘણી જગ્યાએ ટપકતા રહે છે. અહીં એક એવી જગ્યા છે, જેમાં ટપકતા હિમ ટીપાંથી લગભગ દસ ફૂટ ઊંચું શિવલિંગ બને છે. [[ચંદ્ર|ચંદ્રમા]]ના ઘટવા-વધવા સાથે આ બરફનો આકાર પણ ઘટતો-વધતો રહે છે. [[શ્રાવણ સુદ ૧૫|શ્રાવણી પૂર્ણિમા]]એ તે પોતાના પૂરા આકારમાં આવી જાય છે અને અમાસ સુધીમાં ધીરે-ધીરે નાનું થઈ જાય છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ શિવલિંગ નક્કર બરફનું બનેલું હોય છે, જ્યારે ગુફામાં સામાન્ય રીતે કાચો બરફ હોય છે જે હાથમાં લેતાં જ ચૂરેચૂરો થઈ જાય છે. મૂળ અમરનાથ શિવલિંગથી અમુક ફૂટ દૂર ગણેશ, ભૈરવ અને પાર્વતીના એવા જ અલગ અલગ હિમખંડ છે. == લોકવાયકાઓ == [[ચિત્ર:Lord Amarnath.jpg|thumb|250px|right|અમરનાથ ગુફામાં બરફથી બનેલું પ્રાકૃતિક શિવલિંગ]] એવી લોકવાયકા પ્રચલિત છે કે આ જ ગુફામાં માતા [[પાર્વતી]]ને ભગવાન શિવે અમરકથા સંભળાવી હતી, જેને સાંભળીને સદ્યોજાત શુક-શિશુ, શુકદેવ ઋષિના રૂપમાં અમર થઈ ગયાં હતાં. ગુફામાં આજે પણ શ્રદ્ધાળુઓને કબૂતરોની એક જોડી દેખાઈ જાય છે, જેને શ્રદ્ધાળુ અમર પક્ષી કહે છે. તે પણ અમરકથા સાંભળી અમર થયા છે.<ref>{{Cite web|title=Amarnath Pigeon Mystery: अमरनाथ गुफा में क्यों अमर हुआ कबूतर का जोड़ा? जानें इसकी प्रमुख वजह - Amarnath Yatra 2025 opening date What is the Mystery of the Pigeon Pair in Amarnath Cave|url=https://www.jagran.com/spiritual/mukhye-dharmik-sthal-amarnath-yatra-2025-opening-date-what-is-the-mystery-of-the-pigeon-pair-in-amarnath-cave-23872737.html?app=true&utm_source=referral&utm_medium=social&utm_campaign=deeplink|access-date=2026-11-01|website=Jagran|language=hi}}</ref> એવી માન્યતા પણ છે કે જે શ્રદ્ધાળુઓને કબૂતરોની જોડી દેખાય છે, તેમને શિવ પાર્વતી પોતાના પ્રત્યક્ષ દર્શનથી ધન્ય કરી તે પ્રાણીને મુક્તિ પ્રદાન કરે છે. એમ પણ માનવામાં આવે છે કે ભગવાન શિવે તેમની અર્ધાંગિની પાર્વતીને આ ગુફામાં એક એવી કથા સંભળાવી હતી, જેમાં અમરનાથની યાત્રા અને તેના માર્ગમાં આવનારા અનેક સ્થળોનું વર્ણન હતું. આ કથા કાલાંતરમાં અમરકથા નામથી વિખ્યાત થઈ. અમુક વિદ્વાનોનો મત છે કે ભગવાન શંકર જ્યારે પાર્વતીને અમર કથા સંભળાવવા લઈ જતા હતાં, ત્યારે તેમણે નાના-નાના અનંત નાગોને [[અનંતનાગ]]માં છોડ્યાં, માથાના ચંદનને ચંદનવાડીમાં ઉતાર્યું, અન્ય પિસ્સુઓ (જંતુઓ)ને પિસ્સૂ ટૉપ પર અને ગળાના શેષનાગને શેષનાગ નામક સ્થળ પર છોડ્યાં હતાં. આ તમામ સ્થળ હજી પણ અમરનાથ યાત્રામાં આવે છે. અમરનાથ ગુફાની સૌથી પહલી ખબર સોળમી શતાબ્દીના પૂર્વાર્ધમાં એક મુસલમાન ભરવાડને પડી હતી.{{સંદર્ભ}} આજે પણ ચોથા ભાગનો ચડાવો તે મુસલમાન ભરવાડના વંશજોને મળે છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે અમરનાથ ગુફા એક નથી. અમરાવતી નદીના રસ્તા પર આગળ વધતા સમયે અન્ય ઘણી નાની-મોટી ગુફાઓ દેખાય છે, તે બધી બરફથી ઢંકાયેલી છે. == અમરનાથ યાત્રા == અમરનાથ યાત્રાએ જવાના બે રસ્તા છે. એક પહેલગામ થઈ અને બીજો સોનમર્ગ બાલતાલથી. એટલે કે પહેલગામ અને બાલતાલ સુધી કોઈ પણ વાહન દ્વારા પહોંચો, અહીંથી આગળ જવા માટે પોતાના પગોનો જ ઉપયોગ કરવો પડે છે. અશક્ત કે વૃદ્ધો માટે સવારીનો પ્રબંધ કરાય છે. પહેલગામથી જતો રસ્તો સરળ અને સુવિધાજનક ગણાય છે. બાલતાલથી અમરનાથ ગુફાનું અંતર કેવળ ૧૪ કિલોમીટર છે અને આ બહુ જ દુર્ગમ રસ્તો છે અને સુરક્ષાની દૃષ્ટિ એ પણ સંદિગ્ધ છે. આ માટે સરકાર આ માર્ગને સુરક્ષિત નથી માનતી અને મોટાભાગના યાત્રિકોને પહેલગામના રસ્તે અમરનાથ જવા માટે પ્રેરિત કરે છે. પણ રોમાંચ અને જોખમ લેવાનો શોખ ધરાવતા લોકો આ માર્ગે યાત્રા કરવાનું પસંદ કરે છે. આ માર્ગ દ્વારા જવા વાળા લોકો પોતાના જોખમે યાત્રા કરે છે. રસ્તામાં કોઈ અણધારી ઘટના ઘટે તે માટે ભારત સરકાર જવાબદારી નથી લેતી. === પહેલગામથી અમરનાથ === પહેલગામ જમ્મુથી ૩૧૫ કિલોમીટર દૂર છે. આ વિખ્યાત પર્યટન સ્થળ પણ છે અને અહીંનું નૈસર્ગિક સૌંદર્ય અપ્રતિમ છે. પહેલગામ સુધી જવા માટે જમ્મૂ-કાશ્મીર પર્યટન કેન્દ્રથી સરકારી બસો ઉપલબ્ધ છે. પહેલગામમાં બિન સરકારી સંસ્થાઓ તરફથી લંગરની (અન્નક્ષેત્રની) વ્યવસ્થા કરાય છે. તીર્થયાત્રિઓની પગપાળા યાત્રા અહીંથી આરંભ થાય છે. પહેલગામ પછી પહેલો પડાવ '''ચંદનવાડી''' છે, જે પહેલગામથી આઠ કિલોમીટર દૂર છે. પહેલી રાત તીર્થયાત્રી અહીં વિતાવે છે. અહીં રાત્રિ નિવાસ માટે કેમ્પ લગાડાય છે. બીજા દિવસે પિસ્સુ ખીણની ચઢાઈ શરૂ થાય છે. કહે છે કે પિસ્સુ ખીણ પર દેવતાઓ અને રાક્ષસો વચ્ચે ઘમાસાણ લડાઈ થઈ, જેમાં રાક્ષસોની હાર થઈ. લિદ્દર નદીને કિનારે-કિનારે જો ચંદનવાડીથી આગળ આ જ નદી પર બરફનો આ પુલ સલામત રહે તો પહેલા ચરણની આ યાત્રા વધુ અઘરી નથી. ચંદનવાડીથી ૧૪ કિલોમીટર દૂર શેષનાગમાં પછીનો પડાવ છે. આ માર્ગ ઊભી ચઢાઈ વાળો અને ખતરનાક છે. અહીં પિસ્સૂ ખીણના દર્શન થાય છે. અમરનાથ યાત્રામાં પિસ્સૂ ખીણ ઘણું જોખમ ભરેલું સ્થળ છે. પિસ્સૂ ખીણ સમુદ્રતટથી ૧૧,૧૨૦ ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલું છે. યાત્રી શેષનાગ પહોંચી તાજામાજા થાય છે. અહીં પર્વતમાળાઓ વચ્ચે ભૂરા પાણીનું સુંદર તળાવ છે. આ તળાવમાં જોતા એમ ભ્રમ થઈ ઊઠે છે કે ક્યાંક આકાશ તો આ તળાવમાં નથી ઉતરી આવ્યું ને ! આ તળાવ લગભગ દોઢ કિલોમીટર લંબાઈમાં ફેલાયેલું છે. વાયકાઓ અનુસાર '''શેષનાગ તળાવ'''માં શેષનાગનો વાસ છે અને ચોવીસ કલાકમાં શેષનાગ એક વખત તળાવમાંથી બહાર આવીને દર્શન આપે છે, પણ આ દર્શન નસીબદારોને જ થાય છે. તીર્થયાત્રી અહીં રાત્રિ વિશ્રામ કરે છે અને અહીંથી ત્રીજા દિવસની યાત્રા શરૂ કરાય છે. શેષનાગથી '''પંચતરણી''' આઠ માઈલના અંતરે છે. માર્ગમાં બૈવવૈલ ટૉપ અને મહાગુણાસ કોતરને પાર કરવું પડે છે, જેની સમુદ્રતટથી ઊંચાઈ ક્રમશ: ૧૩,૫૦૦ ફૂટ તથા ૧૪,૫૦૦ ફૂટ છે. મહાગુણાસ શિખરથી પંચતરણી સુધી આખો રસ્તો ઉતરાણનો છે. અહીં પાંચ નાની-નાની નદીઓ વહેતી હોવાને કારણે જ આ સ્થળનું નામ પંચતરણી પડ્યું છે. આ સ્થાન ચારે તરફથી પહાડોનાં ઊંચા-ઊંચા શિખરોથી ઢંકાયેલું છે. ઊઁચાઈને કારણે ઠંડી પણ વધુ હોય છે. પ્રાણવાયુની ઉણપને કારણે તીર્થયાત્રિઓને અહીં સુરક્ષાના ઉપાયો કરવા પડે છે. અમરનાથની ગુફા અહીંથી કેવળ આઠ કિલોમીટર દૂર છે અને રસ્તામાં બરફ જ બરફ જામેલ હોય છે. આ દિવસે ગુફાની નજીક પહોંચી, પડાવ નાખી, રાત વિતાવી શકાય છે અને બીજા દિવસે સવારે પૂજા-અર્ચના કરી પંચતરણી પરત ફરી શકાય છે. અમુક યાત્રી સાંજ સુધીમાં શેષનાગ સુધી પાછા પહોંચી જાય છે. આ રાસ્તો ઘણો કપરો છે, પણ અમરનાથની પવિત્ર ગુફામાં પહોંચતા જ યાત્રાનો બધો થાક ઊતરી જાય છે અને અદ્‌ભુત આધ્યાત્મિક આનંદની અનુભૂતિ થાય છે. ===બાલતાલથી અમરનાથ=== જમ્મુથી બાલતાલ ૪૦૦ કિલોમીટર દૂર છે. જમ્મૂથી ઉધમપુરને રસ્તે બાલતાલ માટે જમ્મુ કાશ્મીર પર્યટક સ્વાગત કેન્દ્રની બસો સરળતાથી મળી જાય છે. બાલતાલ કેમ્પથી તીર્થયાત્રી એક દિવસમાં અમરનાથ ગુફાની યાત્રા કરી પાછા કેમ્પ પર આવી શકે છે. ==આ પણ જુઓ== * [[શ્રીનગર]] * [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Amarnath|અમરનાથ}} * {{official website|http://www.shriamarnathjishrine.com}} [[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]] 2drs0pxfa3kl8kjyn9n2vpiq3xlacjf 0 33759 906706 766850 2026-11-02T02:03:32Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906706 wikitext text/x-wiki [[File:Laxmanjhula.jpg|thumb|right|300px| લક્ષ્મણ ઝુલાની તસવીર]] '''લક્ષ્મણ ઝૂલા''' ([[હિંદી ભાષા| હિંદી]]:लक्ष्मण झूला; [[અંગ્રેજી ભાષા]]:Lakshman Jhula)એ [[ઋષિકેશ]] ખાતે [[ગંગા નદી]] પર બનાવવામાં આવેલો એક પુલ છે, જે લોખંડનાં દોરડાં વડે બનેલો છે. પુરાતન કથન અનુસાર ભગવાન [[રામ| શ્રીરામ]]ના અનુજ (નાના ભાઈ) [[લક્ષ્મણ]]એ આ સ્થાન પર શણ (જૂટ)નાં દોરડાંઓની મદદ વડે આ નદીને પાર કરી હતી. સ્વામી [[વિશુદાનંદ]]ની પ્રેરણાથી [[કલકત્તા]]ના શેઠ સૂરજમલ ઝુહાનૂબલા નામના વ્યક્તિએ અહીં એક પુલ ઇ. સ. ૧૮૮૯ના વર્ષમાં લોખંડનાં મજબૂત તારો વડે બનાવડાવ્યો હતો, આ પૂર્વે શણનાં દોરડાંઓ વડે બનાવવામાં આવેલો પુલ આ સ્થળે હતો અને દોરડાંના આ પુલ પર લોકોને ઝોળી (છીંકા)માં બેસાડીને તેને બીજા દોરડાં વડે ખેંચવામાં આવતું હતું. પરંતુ આ લોખંડના તારો વડે બનાવવાયેલો પુલ પણ ઇ. સ. ૧૯૨૪ના વર્ષમાં આવેલી રેલમાં ખેંચાઈ ગયો હતો. ત્યાર બાદ હાલનો મજબૂત તેમજ આકર્ષક પુલ ઇ. સ. ૧૯૩૯માં બનાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="india9">{{cite web|url=http://www.india9.com/i9show/Lakshman-Jhula-20926.htm|title=Lakshman Jhula|publisher=India9.com|access-date=2009-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606062757/http://www.india9.com/i9show/Lakshman-Jhula-20926.htm|archive-date=2011-06-06|url-status=dead}}</ref> આ પુલના પશ્ચિમી કિનારા પર ભગવાન લક્ષ્મણનું મંદિર આવેલું છે, જ્યારે પુલની બીજી તરફ શ્રીરામનું મંદિર આવેલું છે. એમ કહેવાય છે કે શ્રીરામ સ્વયં આ સુંદર સ્થળ પર પધાર્યા હતા. પુલ પાર કરીને ડાબી તરફ પગ રસ્તો બદરીનાથ તરફ અને જમણી તરફ સ્વર્ગાશ્રમ જાય છે. [[કેદારખંડ]]માં આ પુલની નીચે [[ઇંદ્રકુંડ]] હોવાનું વિવરણ જોવા મળે છે, જે વર્તમાન સમયમાં પ્રત્યક્ષ નથી. == સંદર્ભો == {{reflist}} {{coor d|30|7|23.4|N|78|18|51.9|E|type:landmark|display=title}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ઋષિકેશ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]] [[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]] agy7yvc1kxu7p8bs9y6pggrg7rakuzc 0 50805 906702 765021 2026-11-01T22:01:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906702 wikitext text/x-wiki {{Geobox | નદી <!-- *** Name section *** --> | name = તવા નદી | other_name = | other_name1 = <!-- *** Image *** ---> | image = Tawa river mp India.jpg | image_size = 300px | image_caption = તવા નદી <!-- *** Etymology *** ---> | etymology = <!-- *** Country etc. *** --> | country = [[ભારત]] | country1 = ભારત | state = મધ્ય પ્રદેશ | state1 = | region = | region1 = | district = | district1 = | city = | city1 = | city2 = | landmark = | landmark1 = <!-- *** Geography *** --> | length = 172 | watershed = | discharge_location = | discharge = | discharge_max = | discharge_min = | discharge1_location = | discharge1 = <!-- *** Source *** --> | source_name = [[સાતપુડા પર્વતમાળા]] | source_location = [[બેતુલ જિલ્લો]] | source_district = | source_region = | source_state = [[મધ્ય પ્રદેશ]] | source_country = | source_coordinates = | source_elevation = | source_length = <!-- *** Mouth *** --> | mouth_name = [[નર્મદા નદી]] | mouth_location = બાન્દ્રાભન | mouth_district=[[હોશંગાબાદ જિલ્લો]] | mouth_region = | mouth_state = | mouth_country = | mouth_coordinates = | mouth_elevation = <!-- *** Tributaries *** --> | tributary_left = | tributary_left1 = | tributary_right = | tributary_right1 = }} '''તવા નદી''' [[નર્મદા નદી]]ની એક ઉપનદી છે. આ નદી [[ભારત]] દેશના [[મધ્ય પ્રદેશ]] રાજ્યમાં આવેલ [[સાતપુડા પર્વતમાળા]]માં આવેલા [[બેતુલ જિલ્લો| બેતુલ જિલ્લા]]માંથી નીકળી [[હોશંગાબાદ જિલ્લો| હોશંગાબાદ જિલ્લા]]માં આવેલા બાન્દ્રાભન (Bandra Bhan) ગામ પાસે નર્મદા નદીમાં મળી જાય છે. નર્મદા નદીની ઉપનદીઓ પૈકીની સૌથી મોટી એવી આ નદી કુલ ૧૭૨ કિલોમીટર (૧૦૭ માઈલ) જેટલું અંતર કાપે છે. == બંધ == આ નદી પર ઈ. સ. ૧૯૭૮ના વર્ષમાં ''તવા બંધ'' બાંધવામાં આવ્યો છે, જેના વડે રચાયેલા સરોવરમાં કુલ ૪૪ ગામો ડુબાણમાં ગયા હતાં<ref name="india9">{{cite web|url=http://www.india9.com/i9show/Tawa-River-65822.htm|title=Tawa River|last=|first=|date=|publisher=India9|access-date=૧૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૦|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529025300/http://www.india9.com/i9show/Tawa-River-65822.htm|archive-date=2012-05-29|url-status=dead}}</ref>. == ખીણ પ્રદેશ == આ નદીની ખીણમાં ગાઢ જંગલો આવેલાં છે, જેને અંગ્રેજોના શાસન વેળા ઈ. સ. ૧૮૬૫ના વર્ષમાં ''બોરી રીઝર્વ ફોરેસ્ટ'' તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. વર્તમાન સમયમાં આ જંગલ ''બોરી અભયારણ્ય'' તરીકે ઓળખાય છે, જે ''પંચમઢી રક્ષિત ક્ષેત્ર'' અંતર્ગત આવે છે. == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:મધ્ય પ્રદેશ]] [[શ્રેણી:ભારતની નદીઓ]] r94m00n9flxwm2jjtcvw5qghmz3v0f2 0 54629 906699 841038 2026-11-01T21:25:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906699 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = {{PAGENAME}} | type = ગામ | latd = 23.097536 | longd = 69.774148| locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = ૨૦૧૧<ref name="kutchpdf">{{cite web |url=https://panchayat.gujarat.gov.in/panchayatvibhag/Images/Kutch-grampanchayat.pdf |title=પત્રક-૧ તા. ૩૦/૦૬/૨૦૧૫ની સ્થિતિએ જીલ્લો કચ્છ |publisher=panchayat.gujarat.gov.in |format=PDF |access-date=૧૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૭ }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_total = ૧૧૮૭ | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = GJ-12| sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ=યોગ્ય }} '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]]ના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[કચ્છ]] જિલ્લાના [[ભુજ તાલુકો|ભુજ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે<ref name="bvndp1234">{{cite web |url = http://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-4.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20160325172325/https://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-4.htm |archive-date = ૨૫ માર્ચ ૨૦૧૬ |title = કચ્છ જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ પર ભુજ તાલુકાના ગામોની યાદી |last = જિલ્લા-પંચાયત |first = કચ્છ |date = |website = |publisher = ગુજરાત સરકાર |access-date = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325172325/https://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-4.htm |date=2016-03-25 }}</ref>. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], નોકરી તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[મગ]] , [[તલ]], [[બાજરી]], [[જુવાર]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે<ref name="bvndp1234"></ref>. જાંબુડી ગામ તાલુકા અને જિલ્લાના પાટનગર ભુજથી ૨૦ કિમી દૂર આવેલું છે અને [[કોટડા ઉગમણા (તા. ભુજ)|કોટડા ઉગમણા]] ગ્રામપંચાયત હેઠળ આવે છે.<ref name="kutchpdf" /> == ઈતિહાસ == કચ્છ ગુર્જર ક્ષત્રિયો દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલા ૧૯ ગામો પૈકી જાંબુડી એક ગામ હતું. સાતમી સદીમાં તેઓ સૌરાષ્ટ્રમાં સ્થાયી થયા અને ૧૨મી સદીમાં તેમનો મોટો સમૂહ કચ્છમાં દાખલ થયો અને [[ધાણેટી (તા. ભુજ)]] માં સ્થાયી થયા. ૧૨મી સદી પછી તેઓ [[અંજાર]] અને ભૂજ વચ્ચે સ્થાયી થયા અને ૧૯ ગામોની સ્થાપના કરી.<ref>{{Cite web |url=http://www.india9.com/i9show/Gurjar-Kshatriyas-36231.htm |title=Gurjar Kshatriyas, also known as Mistris, came to Kutch from Rajasthan. They are skilled in building construction. They first established themselves at Dhaneti and were granted 18 villages by the rulers of Kutch. They are famous designers and developers of buildings and bridges. |access-date=2015-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034501/http://www.india9.com/i9show/Gurjar-Kshatriyas-36231.htm |archive-date=2015-09-24 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.chawra.com/kgk/history2.htm |title=At that time 11 (eleven) villages named Anjar, Meghpar, Galpadar, Vidi, Nagalpar, Sinogara, Khambhara, CHANDIA, Lovaria, Kumbharia, and Devalia were the main centres where our ancestors settled. All 11 villages are nereby and around Anjar. The area is plain and in general called Ugamna Pat. Regarding Dungara Pat (area of small mountains) there are 7(seven) villages named Nagher, Kukma, Reha, Hajapar, Jambudi and Ratnal and Madhapar where our ancestors of different channels settled. |access-date=2015-12-03 |archive-date=2011-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303084223/http://www.chawra.com/kgk/history2.htm |url-status=dead }}</ref> ૨૬ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૧ના ભૂકંપ દરમિયાન મોટાભાગનાં ઉત્તમ બાંધકામ ધરાવતાં જૂનાં મકાનો નષ્ટ પામ્યા હતા.<ref>[http://www.expressindia.com/latest-news/Sinougra-houses-no-longer-live-up-to-their-claim-to-fame/274190/Press Report after earthquake Giving details of Villages, Art & Skills of Mistris of Kutch]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010312/ina12017.html |title=Press Report on Houses, History of Mistiris of Kutch |access-date=2015-12-03 |archive-date=2012-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121220074425/http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010312/ina12017.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121220074425/http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010312/ina12017.html |date=2012-12-20 }}</ref> == જાણીતાં લોકો == ૧૮મી સદીના અંતમાં ગામ અને જૂની નગર વ્યવસ્થા, મંદિરો અને મેઘસર તળાવ વગેરે ગૂર્જર ક્ષત્રિયો દ્વારા બાંધવામાં આવ્યા હતા. આમાનાં કેટલાંક લોકોએ ૧૮૬૦-૧૯૩૦ વચ્ચે બ્રિટિશ રેલ્વેનું કામ કરવાનું શરૂ કર્યું અને ત્યારબાદ ઝરિયામાં કોલસાની ખાણોના પરવાના પણ લીધાં.<ref>Nanji Bapa ni Nondh-pothi published in Gujarati in year 1999 from Vadodara.It is a diary of Railway Contracts done by KGK community noted by Nanji Govindji Tank of Hajapar/Jamshedpur, complied by Dharsibhai Jethalal Tank of Nagalpar/Tatanagar. This book was given Aank Sidhhi award by Kutch Shakti at Mumbai in year 2000. '''Railway Contractor from Galpadar'''</ref><ref>Ratna Bhagat Ni Chopdi :1930</ref><ref>Kadia Kshatriya Abhudaya:1897</ref> {{ભુજ તાલુકાના ગામ}} ==સંદર્ભ== {{reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભુજ તાલુકો]] kgud4it7y963d8ljyyugkowpl8ecnso 0 54827 906698 814121 2026-11-01T21:10:02Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906698 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = ચંદીયા | type = ગામ | latd = 23.092277 | longd = 69.839536 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = કચ્છ | leader_title = | leader_name = | altitude = 27 | population_as_of = | population_total = | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = ૦૨૮૩૬ | postal_code = ૩૭૦૧૧૦ | vehicle_code_range = જીજે-૧૨ | sex_ratio = ૦.૮૯૪ | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} [[ચિત્ર:ઉચ્ચમાધ્યમિક શાળા - ચંદીયા.jpg|thumb|માધ્યમિક શાળા, ચંદીયા]] '''ચંદીયા''' [[ભારત]]ના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[કચ્છ]] જિલ્લાના [[અંજાર તાલુકો|અંજાર તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે.<ref name="bvndp1234">{{cite web |url = https://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-2.htm |title = કચ્છ જીલ્લા પંચાયત - મારો તાલુકો - અંજાર |archive-url = https://web.archive.org/web/20110104084135/https://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-2.htm |archive-date = ૪ જાન્યુઆરી ૨૦૧૧ |website = |publisher = ગુજરાત સરકાર |access-date = }}</ref> આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], નોકરી તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[મગ]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[જુવાર]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[માધ્યમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે<ref name="bvndp1234"></ref>. આ ગામ [[અંજાર]]થી ૧૮ કિમીના અંતરે આવેલું છે. == ઇતિહાસ == ચાંદીયા એ ગુર્જર ક્ષત્રિયોનાં ૧૯ ગામો પૈકીનું એક છે. ગૂર્જર ક્ષત્રિયો સૌ પ્રથમ ૭મી સદીમાં [[સૌરાષ્ટ્ર]]માં સ્થાયી થયા અને પછી તેમનાં પૈકી મોટાભાગનાં ૧૨મી સદીમાં કચ્છનાં ધાનેટીમાં સ્થાયી થયા. ૧૨ સદીના અંતમાં તેઓ અંજાર અને ભુજ વચ્ચે સ્થાયી થયા અને અંજાર, [[સીનુગ્રા (તા. અંજાર)|સીનુગ્રા]], ખંભરા, નાગલપર, [[ખેડોઈ (તા. અંજાર)|ખેડોઈ]], [[માધાપર (તા. ભુજ)|માધાપર]], હજાપર, કુકમા, [[ગલપાદર (તા. ભુજ)|ગલપાદર]], રેહા, [[વીડી (તા. અંજાર)|વીડી]], [[રતનાલ (તા. અંજાર)|રતનાલ]], જાંબુડી, [[દેવળીયા (તા. અંજાર)|દેવળીયા]], લોહારીયા, નાગોર, ચંદીયા, મેઘપર અને [[કુંભારીયા (તા. અંજાર)|કુંભારીયા]] ગામોની સ્થાપના કરી.<ref>{{Cite web |url=http://www.chawra.com/kgk/history2.htm |title=Kutch Gujar Kshatriyas, History & names of their 18 villages |access-date=2015-10-26 |archive-date=2011-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303084223/http://www.chawra.com/kgk/history2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/Sinougra-houses-no-longer-live-up-to-their-claim-to-fame/274190/ |title=Press Report after earthquake Giving details of Villages, Art & Skills of Mistris of Kutch |access-date=2015-10-26 |archive-date=2012-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120930182039/http://www.expressindia.com/latest-news/Sinougra-houses-no-longer-live-up-to-their-claim-to-fame/274190/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010312/ina12017.html |title=Press Report on Houses, History of Mistiris of Kutch |access-date=2015-10-26 |archive-date=2012-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121220074425/http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010312/ina12017.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.docstoc.com/docs/6135227/Kachchh Kutch Gurjar Kshatriyas]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.india9.com/i9show/Gurjar-Kshatriyas-36231.htm |title=Gurjar Kshatriyas, also known as Mistris, came to Kutch from Rajasthan. They are skilled in building construction. They first established themselves at Dhaneti and were granted 18 villages by the rulers of Kutch. They are famous designers and developers of buildings and bridges |access-date=2015-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034501/http://www.india9.com/i9show/Gurjar-Kshatriyas-36231.htm |archive-date=2015-09-24 |url-status=dead}}</ref> જૂનાં ઘરો, મંદિરો અને અન્ય જૂનું સ્થાપત્ય ગુર્જર ક્ષત્રિય સમુદાયે બાંધ્યું હતું. જોકે, [[૨૦૦૧ ગુજરાત ધરતીકંપ|૨૦૦૧ના ગુજરાત ધરતીકંપ]]માં મોટાભાગનું આ અનોખું સ્થાપ્ત્ય નાશ પામ્યું હતું. == જાણીતાં વ્યક્તિઓ == કેટલાક ગૂર્જર ક્ષત્રિયો એ ૧૮૬૦-૧૯૪૦ના સમયગાળા દરમિયાન બ્રિટિશ ભારતમાં રેલ્વેનાં કાર્યો કર્યા હતા. તેમાંથી એક વિશ્રામજી કરમાનજી ચાવડા એ જાણીતું નામ છે, તેમણે [[મુન્દ્રા]] બંદર અને ૧૮૮૩માં [[રુક્માવતી નદી]] નદી પર બંધ બાંધ્યો હતો. આ બંધ એ હાલમાં ભારતનાં જૂનામાં જૂનાં બાંધકામોનું એક ગણાય છે.<ref>Ratna Bhagat ni Chopdi-IInd Edition,1932: Article by K. V. Chavda</ref><ref>Diary of Golden Days at Jharia - A Memoir & History of Gurjar Kashtriya Samaj of Kutch in Coalfields of Jharia - written by Natwarlal Devram Jethwa of Calcutta/Sinugra complied by Raja Pawan Jethwa (in English) in 1998.</ref><ref>Nanji Bapa ni Nondh-pothi published in Gujarati in year 1999 from Vadodara.It is a diary of Railway Contracts done by KGK community noted by Nanji Govindji Tank of Hajapar/Jamshedpur, complied by Dharsibhai Jethalal Tank of Nagalpar/Tatanagar. This book was given Aank Sidhhi award by Kutch Shakti at Mumbai in year 2000.Railway Contractors from Chandia</ref><ref>Ratna Bhagat Ni Chopdi:1930</ref><ref>Kadia Kshatriya Abhudaya:1897</ref> == ધાર્મિક સ્થળો == [[File:જડેશ્વર મહાદેવ મંદિર - ચંદીયા (તા. અંજાર).jpg|thumb|જડેશ્વર મહાદેવ મંદિર]] કચ્છ ગુર્જર ક્ષત્રિય સમુદાયના ઘણાં કુળદેવીઓના મંદિરો આ ગામમાં આવેલા છે. પાંચ ગામો - ચંદીયા, લોહારીયા, [[માધાપર (તા. ભુજ)|માધાપર]], [[સીનુગ્રા (તા. અંજાર)|સીનુગ્રા]] અને [[ગલપાદર (તા. ભુજ)|ગલપાદર]] - ના ચાવડાઓની કુળદેવી ચામુંડા માતાનું મંદિર અહીં આવેલું છે. ૧૯૦૦ની સાલમાં ગૂર્જર ક્ષત્રિયો દ્વારા ઠાકોર મંદિર અને જડેશ્વર મહાદેવનાં મંદિરો બાંધવામાં આવ્યા હતા, જે તેમના રંગ અને કોતરણીઓ માટે પ્રખ્યાત છે. {{અંજાર તાલુકાના ગામ}} ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:અંજાર તાલુકો]] 79fvaz22a9evgpiplnv9jf653dxqsca 0 54848 906692 812096 2026-11-01T20:42:47Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906692 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = {{PAGENAME}} | type = ગામ | latd = 23.105569 | longd = 69.940617 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | district = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = | population_total = | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = GJ-12 | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]]ના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[કચ્છ]] જિલ્લાના [[અંજાર તાલુકો|અંજાર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે.<ref name="bvndp1234">{{cite web |url = http://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-2.htm |title = કચ્છ જીલ્લા પંચાયત - મારો તાલુકો - અંજાર |last = જિલ્લા-પંચાયત |first = કચ્છ |date = |website = જિલ્લા પંચાયત, કચ્છ |publisher = ગુજરાત સરકાર |access-date = |archive-date = 2011-01-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110104084135/https://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-2.htm |url-status = dead }}</ref> આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], નોકરી તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[મગ]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[જુવાર]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.<ref name="bvndp1234"/> == ઇતિહાસ == ખંભરા ગામ કચ્છ ગુર્જર ક્ષત્રિય અથવા મિસ્ત્રીઓએ સ્થાપેલા ૧૮ ગામોમાંનું એક છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.chawra.com/kgk/history2.htm |title=Kutch Gujar Kshatriyas, History & names of their 18 Villages |access-date=2018-10-10 |archive-date=2011-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303084223/http://www.chawra.com/kgk/history2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.expressindia.com/latest-news/Sinougra-houses-no-longer-live-up-to-their-claim-to-fame/274190/ Press Report after earthquake Giving details of Villages, Art & Skills of Mistris of Kutch] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120930182039/http://www.expressindia.com/latest-news/Sinougra-houses-no-longer-live-up-to-their-claim-to-fame/274190/ |date=2012-09-30 }}</ref><ref>[http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010312/ina12017.html Press Report on Houses, History of Mistiris of Kutch]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121220074425/http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010312/ina12017.html |date=2012-12-20 }}</ref><ref>[http://www.docstoc.com/docs/6135227/Kachchh Kutch Gurjar Kshatriyas] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110710143114/http://www.docstoc.com/docs/6135227/Kachchh |date=2011-07-10 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.india9.com/i9show/Gurjar-Kshatriyas-36231.htm |title=Gurjar Kshatriyas, also known as Mistris, came to Kutch from Rajasthan. They are skilled in building construction. They first established themselves at Dhaneti and were granted 18 villages by the rulers of Kutch. They are famous designers and developers of buildings and bridges |access-date=2018-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034501/http://www.india9.com/i9show/Gurjar-Kshatriyas-36231.htm |archive-date=2015-09-24 |url-status=dead}}</ref> ૧૮૮૦ના દાયકામાં મિસ્ત્રીઓએ ખંભરામાં મંદિરો અને અન્ય બાંધકામ કરેલું, જે ૨૦૦૧ના ધરતીકંપમાં નષ્ટ પામ્યું હતું. સરકારી સહાય અને બિન-સરકારી સંસ્થાઓની સહાયથી ગામનું પુન:સ્થાપન થયું હતું, પરંતુ જૂની ઇમારતો નષ્ટ પામી હતી. == જાણીતા વ્યક્તિઓ == * [[હરીન્દ્ર દવે]] - ગુજરાતી ભાષાના કવિ, નવલકથાકાર, નિબંધકાર. {{અંજાર તાલુકાના ગામ}} == સંદર્ભ == {{reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:અંજાર તાલુકો]] i1j82haxn81b01gwrbh3oih4u625tpq 0 54937 906694 812189 2026-11-01T20:49:32Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906694 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = {{PAGENAME}} | type = ગામ | latd = 23.08 | longd = 70.13| locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = | population_total = | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = GJ-12| sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | }} '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]]ના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[કચ્છ]] જિલ્લાના [[ગાંધીધામ તાલુકો|ગાંધીધામ તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે<ref name="bvndp1234">{{cite web |url = http://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-4.htm |title = કચ્છ જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ પર ભુજ તાલુકાના ગામોની યાદી |last = જિલ્લા-પંચાયત |first = કચ્છ |date = |website = |publisher = ગુજરાત સરકાર |access-date = |archive-date = 2016-03-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160325172325/https://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-4.htm |url-status = dead }}</ref>. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], નોકરી તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[મગ]] , [[તલ]], [[બાજરી]], [[જુવાર]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે<ref name="bvndp1234"/>. == ભૂગોળ == આ ગામ [[ગાંધીધામ]]થી ૩ કિમી, [[અંજાર]]થી ૧૧ કિમી અને [[ભૂજ]]થી ૫૧ કિમીના અંતરે આવેલું છે. == ઇતિહાસ == કચ્છ ગુર્જર ક્ષત્રિયો દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલા ૧૮ ગામો પૈકી ગળપાદર એક ગામ હતું. સાતમી સદીમાં તેઓ સૌરાષ્ટ્રમાં સ્થાયી થયા અને ૧૨મી સદીમાં તેમનો મોટો સમૂહ કચ્છમાં દાખલ થયો અને ધાનેટીમાં સ્થાયી થયા. ૧૨મી સદી પછી તેઓ [[અંજાર]] અને ભૂજ વચ્ચે સ્થાયી થયા અને ૧૮ ગામોની સ્થાપના કરી.<ref>{{Cite web |url=http://www.india9.com/i9show/Gurjar-Kshatriyas-36231.htm |title=Gurjar Kshatriyas, also known as Mistris, came to Kutch from Rajasthan. They are skilled in building construction. They first established themselves at Dhaneti and were granted 18 villages by the rulers of Kutch. They are famous designers and developers of buildings and bridges. |access-date=2015-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034501/http://www.india9.com/i9show/Gurjar-Kshatriyas-36231.htm |archive-date=2015-09-24 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.chawra.com/kgk/history2.htm |title=At that time 11 (eleven) villages named Anjar, Meghpar, Galpadar, Vidi, Nagalpar, Sinogara, Khambhara, CHANDIA, Lovaria, Kumbharia, and Devalia were the main centres where our ancestors settled. All 11 villages are nereby and around Anjar. The area is plain and in general called Ugamna Pat. Regarding Dungara Pat (area of small mountains) there are 7(seven) villages named Nagher, Kukma, Reha, Hajapar, Jambudi and Ratnal and Madhapar where our ancestors of different channels settled. |access-date=2015-08-29 |archive-date=2011-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303084223/http://www.chawra.com/kgk/history2.htm |url-status=dead }}</ref> ૧૮મી સદીના અંતમાં ગામ અને જૂની નગર વ્યવસ્થા, મંદિરો અને મેઘસર તળાવ વગેરે ગૂર્જર ક્ષત્રિયો દ્વારા બાંધવામાં આવ્યા હતા. આમાનાં કેટલાંક લોકોએ ૧૮૬૦-૧૯૩૦ વચ્ચે બ્રિટિશ રેલ્વેનું કામ કરવાનું શરૂ કર્યું અને ત્યારબાદ ઝરિયામાં કોલસાની ખાણોના પરવાના પણ લીધાં.<ref>Nanji Bapa ni Nondh-pothi published in Gujarati in year 1999 from Vadodara.It is a diary of Railway Contracts done by KGK community noted by Nanji Govindji Tank of Hajapar/Jamshedpur, complied by Dharsibhai Jethalal Tank of Nagalpar/Tatanagar. This book was given Aank Sidhhi award by Kutch Shakti at Mumbai in year 2000. '''Railway Contractor from Galpadar'''</ref><ref>[http://www.expressindia.com/latest-news/Sinougra-houses-no-longer-live-up-to-their-claim-to-fame/274190/Press Report after earthquake Giving details of Villages, Art & Skills of Mistris of Kutch]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010312/ina12017.html |title=Press Report on Houses, History of Mistiris of Kutch |access-date=2015-08-29 |archive-date=2012-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121220074425/http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010312/ina12017.html |url-status=dead }}</ref> ૨૬ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૧ના ભૂકંપ દરમિયાન મોટાભાગનાં ઉત્તમ બાંધકામ ધરાવતાં જૂનાં મકાનો નષ્ટ પામ્યા હતા. == હાલની સ્થિતિ == ૧૯૫૦ સુધી [[કંડલા બંદર]] અને ગાંધીધામનો વિકાસ નહોતો થયો ત્યાં સુધી ગળપાદર આ વિસ્તારનું સૌથી મોટું ગામ હતું. હાલમાં ગાંધીધામ શહેર અને એરપોર્ટ અહીંથી માત્ર ૩ કિમીના અંતરે આવેલા છે. તાજેતરમાં, ભૂજની જેલને અહીં ખસેડવાનો પ્રસ્તાવ મૂકાયો છે.<ref>[http://www.expressindia.com/news/ie/daily/19990726/ige26175.html ભૂજ જેલ ગળપાદરમાં ખસેડવામાં આવશે]</ref> ---- {{ઢાંચો:ગાંધીધામ તાલુકાના ગામ}} == સંદર્ભ == {{reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} bz0bzprxj1jcxvorpeirx15mg3nv20p 0 55157 906717 813250 2026-11-02T11:17:29Z Vishal.nexios 88157 LATEST INFO 906717 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction |native_name = {{PAGENAME}} |type = ગામ |latd = 22.077169 |longd = 71.861465 |state_name = ગુજરાત |district = બોટાદ |leader_title = |leader_name = |altitude = |population_as_of = |population_total = |area_magnitude= |area_total = |area_telephone = |postal_code = |vehicle_code_range = GJ-33 |sex_ratio = |unlocode = |website = |footnotes = |સ્થિતિ=યોગ્ય }} '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારના [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ જિલ્લા]]માં આવેલા [[બોટાદ તાલુકો|બોટાદ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે.<ref>{{Cite web|url=https://botad.nic.in/village-panchayats/|title=Villages & Panchayats, District Botad, Government of Gujarat, India|language=en|access-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127100249/https://botad.nic.in/village-panchayats/|archive-date=2021-01-27}}</ref> આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. રતનવાવ ગામમાં 1955 પેહલા ભાવનગર સ્ટેટ વખની શાળાની જગ્યા પણ આવેલ છે.તેમજ અહીં ભાવનગર કો.ઓપરેટીવ બેન્ક પણ આવેલ છે.આ સિવાય આધુનિકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ એવું બોટાદ જિલ્લામાં પ્રથમ કોઈ ગામની એન્ડ્રોઇડ એપ્પ પ્લેઇસ્ટોર પર ઉપલબ્ધ છે તે છે [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.ratanvav&hl=en_IN રતનવાવ] એપ. {{બોટાદ તાલુકાના ગામો}} ==સંદર્ભો== {{reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} 1qq7ampkws609oljifeiyhr8jedxdch 906719 906717 2026-11-02T11:19:55Z Vishal.nexios 88157 906719 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction |native_name = {{PAGENAME}} |type = ગામ |latd = 22.077169 |longd = 71.861465 |state_name = ગુજરાત |district = બોટાદ |leader_title = |leader_name = |altitude = |population_as_of = |population_total = |area_magnitude= |area_total = |area_telephone = |postal_code = |vehicle_code_range = GJ-33 |sex_ratio = |unlocode = |website = |footnotes = |સ્થિતિ=યોગ્ય }} '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારના [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ જિલ્લા]]માં આવેલા [[બોટાદ તાલુકો|બોટાદ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે.<ref>{{Cite web|url=https://botad.nic.in/village-panchayats/|title=Villages & Panchayats, District Botad, Government of Gujarat, India|language=en|access-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127100249/https://botad.nic.in/village-panchayats/|archive-date=2021-01-27}}</ref> આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. રતનવાવ ગામમાં 1955 પેહલા ભાવનગર સ્ટેટ વખતની શાળાની જગ્યા પણ આવેલ છે.તેમજ અહીં ભાવનગર કો.ઓપરેટીવ બેન્ક પણ આવેલ છે.આ સિવાય આધુનિકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ એવું બોટાદ જિલ્લામાં પ્રથમ કોઈ ગામની એન્ડ્રોઇડ એપ્પ પ્લેઇસ્ટોર પર ઉપલબ્ધ છે તે છે [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.ratanvav&hl=en_IN રતનવાવ] એપ. {{બોટાદ તાલુકાના ગામો}} ==સંદર્ભો== {{reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} 2kw1ycb98gk1kdmpgs4uyvlgqk62ezy 0 70007 906700 903587 2026-11-01T21:39:10Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906700 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું વિશ્વ ધરોહર સ્થળ}} '''જોન્ગમ્યો''' એ એક કોન્ફ્યુશિયન સમાધિ છે. આ સમાધિ કોરિયન જોસિયોન વંશ (૧૩૯૨–૧૮૯૭)ના રાજાઓ અને રાણીઓને સમર્પિત છે. યુનેસ્કો અનુસાર આ સમધિ જાળવાયેલી સૌથી જૂની કોન્ફ્યુશિયન શાહી સમધિ છે. અહીં ૧૪મી સદીમાં આરંભાયેલી પરંપરાઓ હજી પણ ચાલુ છે. આવી અન્ય સમાધિઓ કોરિયાના ત્રિરાજ કાળમાં પણ અસ્તિત્વ ધરાવતી હતી પણ તેનું સંવર્ધન થયું નથી. ૧૯૯૫માં જોન્ગમ્યો સમાધિને યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની યાદીમાં ઉમેરવામાં આવી. જોન્ગમ્યો દક્ષિણે આવેલા ચેન્ગડકગુન્ગ અને ચેન્ગ્યોગગુન્ગની (તે નામના બે મહેલો) નજીકમાં આવેલું છે. જોસિયોન સમયમાં આ બંને જોડાયેલા હતા. પણ ત્યાર બાદ જાપાની વસાહતવાદીઓએ તે બેની વચમાં રસ્તો બાંધી તેમને જુદા કર્યા હતા. સમાધિને પાછા જુના સ્વરૂપે આણવાના પ્રયત્નો ચાલુ છે. આ સમાધિની મુખ્ય ઈમારતનું બાંધકામ ઑક્ટોબર ૧૩૯૪માં કરવામાં આવ્યું હતું જ્યારે જોસિયોન રાજા તીજોએ તેની રાજધાની સીયોલમાં ખસેડી. ઈ. સ. ૧૫૯૨–૯૮ દરમ્યાન જાપાને કરેલા કોરિયા પરના આક્રમણમાં તેનો નાશ થયો. ૧૬૦૮માં તેને ફરી બાંધવામાં આવ્યું ==ઇતિહાસ== ૧૩૯૪માં જ્યારે તીજો રાજાના આદેશ પર આ ઈમારત બાંધવામાં આવી ત્યારે તે એશિયાની સૌથી લાંબી ઈમારત હતી. તેના મુખ્ય ખંડ જોન્ગયોનમાં સાત ઓરડા હતા. દરેક ઓરડો એક રાજા અને તેની રાણીમાટે આરક્ષિત હતો. ત્યાર બાદ રાજા સેનોન્ગ(ઈ.સ. ૧૪૧૮-૫૦)ના આદેશ અનુસાર તેનું વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું અને યોન્ગયોન્ગજીયોન (શાહી એશો-આરામ ધરાવતો ખંડ)નામનો ઓરડો બાંધવામાં આવ્યો. ઈમારત વિસ્તરણની આ પરંપરા આગળ ચાલુ રહી અને આ સમાધિ પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ વધતી ગઈ. નવા નવા રાજાની યાદગિરી રૂપે નવા ખંડો ઉમેરાતા કુલ ૧૯ ખંડ બન્યા. ઈ.સ. ૧૫૯૨-૯૮ દરમ્યાન થયેલા જાપાની આક્રમણ સમયે ચાલેલા સાત-વર્ષી યુદ્ધમાં આ સમાધિને બાળી નાખવામાં આવી હતી. તેનું પુનઃબાંધકામ ૧૬૦૧માં થયું અને તે આજ સુધી ટક્યું છે. જુના રાજાઓના સ્મરણ-તખ્તાઓને સામાન્ય માણસના ઘરમાં સંતાડીને આક્રમણ સમયે બચાવી લેવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.orientalarchitecture.com/seoul/jongmyoindex.htm]</ref> રાજાના મરણ પછી ત્રણ વર્ષે તેના સ્મરણ - તખ્તાને સમાધિસ્ત કરવામાં આવતા. અત્યારે અહીં ૧૯ રાજાઓના અને ૩૦ રાણીઓના સ્મરણ તખ્તાઓ છે. દરેક ઓરડાઓ એક્દમ સાદગીથી બાંધવામાં આવ્યા છે. માત્ર બે જ રાજાઓના તખ્તાઓને અહીં સમાધિસ્ત કરવામાં નથી આવ્યા.<ref>{{Cite web |url=http://www.lifeinkorea.com/Travel2/77 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2015-11-16 |archive-date=2006-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060517100716/http://www.lifeinkorea.com/Travel2/77 |url-status=dead }}</ref> આ સ્મરણ તખ્તા સિવાય રાજાઓની ઉપલબ્ધિઓની તક્તિ પણ મુકવામાં આવી છે. અત્યારે જીયોન્ગજીયોન (કોરિયા રાષ્ટ્રીય ખાજાનો ક્રમાંક ૨૨૭) એ સુધી લાંબી પારંપારિક કોરિયન વાસ્તુ ધરાવતી ઈમારત છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.lifeinkorea.com/Travel2/77 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2015-11-16 |archive-date=2006-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060517100716/http://www.lifeinkorea.com/Travel2/77 |url-status=dead }}</ref> ==વર્ણન== ગ્યોન્બોકગુન્ગ મહેલમાં રાજાના સિંહાસનથી જોતા જોન્ગમ્યો સમાધિ રાજાની ડાબે દેખાય છે અને અન્ય એક મહત્ત્વપૂર્ણ કોન્ફ્યુશિયસ સમાધિ સાજિક સમાધિ રાજાની જમણે દેખાતી. આ વ્યવસ્થા ચીની પરંપરાનું અનુકરણ હતી. તેના મુખ્ય ખંડો ટેકરીઓથી ઘેરાયેલા છે. મુખ્ય ખંડની આગળ આંગણું છે જેને વોલ્ડેલ કહે છે. તે ૧૫૦ મીટર લાંબુ અને ૧૦૦ મીટર પહોળું છે. દક્ષિણતરફનું દ્વાર આત્માઓની આવક જાવક માટે અનામત રખાય છે. પૂર્વ તરફનું દ્વાર રાજાઓ માટે હોય છે. પશ્ચિમ તરફના દ્વારમાંથી શાહી ક્રીયાકાંડ કરનારા આદિ પ્રવેશ કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://media.graniteschools.org/Curriculum/korea/confucian.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2015-11-16 |archive-date=2005-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051224080341/http://media.graniteschools.org/Curriculum/korea/confucian.htm |url-status=dead }}</ref> જોન્ગમ્યો સમાધિ ૧૫ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચાએલી છે. ==ક્રિયાકાંડ અને કાર્યક્રમો== ===જોન્ગમ્યો જેર્યીક=== [[File:Korean Royal Ancestral Ritual Music-Jongmyo Jeryeak-01.jpg|thumb|મે, ૨૦૦૭ માં થયેલું જોન્ગમ્યો જેર્યીકનો કાર્યક્રમ.]] જોન્ગમ્યો જેર્યેની વિધિના એક ભાગ તરીકે અહીં "જોન્ગમ્યો જેર્યીક" નામનો પ્રાચીન શાહી વાદ્ય અને નૃત્યનો કાર્યક્રમ યોજવામાં આવે છે. સંગીતકારો, નૃત્યકારો અને બુદ્ધિજીવીઓ અહીં કોન્ફ્યુશિયન વિધિ પ્રમાણે વર્ષમાં પાંચ વખત જોન્ગમ્યો દાઈજે (શાહી સમાધિ વિધિ)નામની વિધિ કરે છે. [http://www.lifeinkorea.com/Travel2/77] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060517100716/http://www.lifeinkorea.com/Travel2/77 |date=2006-05-17 }}. હાલના સમયમાં આ વિધિઓનું પુનર્નવીનીકરણ કરાયું છે. જોન્ગમ્યો દાઈજે ને મહત્વ પૂર્ણ અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક ધરોહર (ક્રમાંક ૫૬ - કોરિયા સરકારની યાદિ પ્રમાણે)તરીકે ગણવામાં આવી છે. અને દર વર્ષે મે મહિનામાં તેનુ આયોજન થાય છે. [http://www.lifeinkorea.com/Travel2/77] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060517100716/http://www.lifeinkorea.com/Travel2/77 |date=2006-05-17 }}. આ ઉત્સવમાં પારંપારીક દરબારી સંગીતને શાહી દરબારી સંગીત વૃંદ ( કોરિયા સરકારની મહત્વ પૂર્ણ અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક ધરોહર કમાંક ૧) દ્વારા વગાડવામાં આવે છે.[http://www.lifeinkorea.com/Travel2/77] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060517100716/http://www.lifeinkorea.com/Travel2/77 |date=2006-05-17 }}. આ સંગીતનું મૂળ ચીનમાં છે. ગોર્યો (ઈ.સ. ૯૧૮-૧૩૯૨)ના સમય દરમ્યાન તેને ચીનથી કોરિયામાં લવાઈ હતી. [https://web.archive.org/web/20060906125221/http://www.lifeinkorea.com/cgi-bin/pictures.cfm?FileName=perform8]. રાજા સેનોન્ગએ ઈ.સ. ૧૪૪૭ અને ઈ.સ. ૧૪૬૨માં હ્યાન્ગાક ના આધારે નવા સંગીતની રચના કરી. [https://web.archive.org/web/20060906125221/http://www.lifeinkorea.com/cgi-bin/pictures.cfm?FileName=perform8]. == સંદર્ભ == {{Reflist}} ==પુસ્તક સંદર્ભ== *{{cite book | last = Hoon | first = Shin Young | title = The Royal Palaces of Korea: Six Centuries of Dynastic Grandeur | location = Singapore | publisher = Stallion Press | year = 2008 | type = Hardback | id = ISBN 978-981-08-0806-8}} ==બાહ્ય કડીઓ== * [http://www.jongmyo.net/english_index.asp આધિકારીક વેબસાઇટ (વેબ સાઇટ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012184603/http://www.jongmyo.net/english_index.asp |date=2007-10-12 }} * [http://whc.unesco.org/en/list/738 યુનેસ્કો જોન્ગમ્યો સમાધિ] * [http://www.unesco.org/bpi/intangible_heritage/korea.htm યુનેસ્કો મૌખિક અને અમૂર્ત ધરોહર - જોન્ગમ્યો દાઈજી સમારંભ] * [http://www.visitseoul.net/en/article/article.do?_method=view&art_id=36643&lang=en&m=0003001006008&p=06 જોન્ગમ્યો જેર્યીક : સીયોલ શહેરની આધિકારીક વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721181654/http://www.visitseoul.net/en/article/article.do?_method=view&art_id=36643&lang=en&m=0003001006008&p=06 |date=2011-07-21 }} * [http://english.visitkorea.or.kr/enu/CU/CU_EN_8_5_5_1.jsp જોન્ગમ્યો જેર્યીક : કોરિયા પ્રવાસનની આધિકારીક વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205101250/http://english.visitkorea.or.kr/enu/CU/CU_EN_8_5_5_1.jsp |date=2017-02-05 }} * [http://www.lifeinkorea.com/Travel2/77 કોરિયન જીવન: જોન્ગમ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060517100716/http://www.lifeinkorea.com/Travel2/77 |date=2006-05-17 }} * [http://www.orientalarchitecture.com/koreasouth/seoul/jongmyo.php એશિયન ઐતિહાસિક વાસ્તુકલા : જોન્ગમ્યો] * [http://www.theseoulguide.com/sights/shrines/jongmyo-shrine/ સિયોલ ભોમિયો : જોન્ગમ્યો સમાધિ] [[શ્રેણી: વિશ્વ ધરોહર સ્થળ]] [[શ્રેણી: કોરિયા]] qrly13fjrpfontvnrw7c9y42hxqyqiz 0 70780 906712 902107 2026-11-02T03:23:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906712 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]]<br/>{{background color|darkblue|{{font color|white|સાબરમતી રેલ્વે સ્ટેશન}}}} | type = ભારતીય રેલ્વે સ્ટેશન | style = ભારતીય રેલ્વે | image = Sabarmati Railway Station.JPG | image_caption = સાબરમતી રેલ્વે સ્ટેશન | address = સાબરમતી, [[અમદાવાદ]] (પશ્ચિમ વિભાગ), [[ગુજરાત]] | country = {{flag|India|ભારત}} | coordinates = {{coord|23|4|17|N|72|35|13|E|display=inline}} | elevation = ૫૫ મીટર | line = જયપુર-અમદાવાદ લાઇન | other = AMTS બસ સ્ટોપ 'સાબરમતી રેલ્વે સ્ટેશન', BRTS બસ સ્ટોપ 'સાબરમતી પાવરહાઉસ', 'સાબરમતી પોલીસ સ્ટેશન' અને 'મોટેરા ક્રોસ રોડ્સ', ઓટોરિક્ષા સ્ટેન્ડ | structure = પ્રમાણભૂત (જમીન પરનું સ્ટેશન) | platform = ૪ | tracks = | entrances = | parking = હા | opened = | closed = | rebuilt = ૧૩ માર્ચ ૨૦૨૧{{citation needed|date=ડિસેમ્બર ૨૦૨૧}} | electrified = હા | ADA = | code = SBIB {{Indian railway code | code = | zone = પશ્ચિમ રેલ્વે | division = અમદાવાદ }} | owned = ભારતીય રેલ્વે | operator = પશ્ચિમ રેલ્વે | status = સક્રિય | former = | passengers = | pass_year = | pass_percent = | pass_system = | map_locator = | map_type = India Ahmedabad#India3 | map_dot_label = સાબરમતી જંકશન | map_size = 300 }} '''સાબરમતી જંકશન''' એ પશ્ચિમ રેલ્વેની હેઠળ આવતું અને મુખ્ય [[અમદાવાદ રેલ્વે સ્ટેશન]]થી માત્ર ૬ કિમી દૂર આવેલું રેલ્વે સ્ટેશન છે. તે [[અમદાવાદ]] - [[મહેસાણા]] રેલ્વે લાઇન પર આવેલું જંકશન છે. આ સ્ટેશન [[મહાત્મા ગાંધી]] દ્વારા સ્થાપિત [[સાબરમતી આશ્રમ]] માટે વધુ પ્રખ્યાત છે. સાબરમતી સ્ટેશનમાં મહેસાણા તરફ જતી ટ્રેન માટે મીટરગેજ અને અમદાવાદ તરફ જતી બધી ટ્રેન માટે બ્રોડગેજ પાટાઓ આવેલા છે. સાબરમતીના મીટરગેજ ટર્મિનસને મહાત્મા ગાંધીની યાદગીરીમાં '''ગાંધીગ્રામ''' નામ આપવામાં આવ્યું છે. સાબરમતીમાં મુસાફર ટ્રેન માટે ખાસ યાર્ડ આવેલું છે. અમદાવાદ શહેરના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા આ સ્ટેશનને દિલ્હી તરફ જતી ટ્રેન માટે વધારાનું ટર્મિનલ બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મુકાયો છે. વધુમાં, અમદાવાદના વૈકલ્પિક સ્ટેશન તરીકે આ સ્ટેશનને વિકસાવાની યોજના છે.<ref>{{cite news|last1=Himanshu|first1=Kaushik|title=Sabarmati station upgrade underway {{!}} Ahmedabad News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Sabarmati-station-upgrade-underway/articleshow/44704701.cms|access-date=8 February 2021|work=The Times of India|publisher=Times of India|date=8 October 2014|language=en}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20180609204814/http://www.india9.com/i9show/Sabarmati-Junction-Railway-Station-62334.htm સાબરમતી જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન (અંગ્રેજી)] * [http://maps.msn.com/%28ggws5d55s0wf2cmmfaa5r245%29/map.aspx?lats1=23.083333&lons1=72.666667&alts1=1&regn1=2 MSN નકશો (અંગ્રેજી)]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://indiarailinfo.com/station/map/846 સાબરમતી જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન રેલ ઇન્ફો (અંગ્રેજી)] [[શ્રેણી:અમદાવાદ જિલ્લાનાં રેલ્વે સ્ટેશનો]] [[શ્રેણી:અમદાવાદ જિલ્લો]] l9pzd30w55qlryswj9tes533rokgt9e 0 74788 906701 874211 2026-11-01T21:47:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906701 wikitext text/x-wiki '''ટિપ્પણી''' અથવા '''ટીપણી નૃત્ય'''એ એક [[લોકનૃત્ય]] છે. તેનું ઉદ્ગમ [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[સૌરાષ્ટ્ર]]માંના [[ચોરવાડ (તા. માળીયા હાટીના)|ચોરવાડ]] પ્રદેશમાં થયું હતું.<ref name="Kesari2014">{{Cite book|author=Vedanta Kesari|title=Living Imprints of Indian Culture|url=http://books.google.com/books?id=l1tXCAAAQBAJ&pg=PT58|date=૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=Lulu.com|isbn=978-1-312-73458-6|page=૫૮}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == વ્યુત્પત્તિ == ''ટીપણી'' લાકડાની ૧૭૫ સેમી લાંબી લાકડીની બનેલી હોય છે જેને એક છેડે લાકડાનો અથવા ધાતુનો ઘનાકાર ટુકડો હોય છે, જેને ''ગરબો'' કહે છે. પ્રાચીન સમયમાં બાંધકામના પાયાને અથવા ઉપરના માળમાં વપરાયેલા ચૂનાના ગારાને ટીપી ટીપી મજબૂત બનાવવા માટે ટીપણી વપરાતી. ટીપવાના કામમાં આવતી એકવિધતાને રોચક બનાવવા માટે તે સાથે નૃત્ય કરવામાં આવતું. પથ્થર તોડીને જમીન સપાટ કરનારી કોળી જાતિના લોકોએ આ નૃત્યની શરૂઆત કરી.<ref name="Sharma2004">{{Cite book|author=Manorma Sharma|title=Folk India: A Comprehenseive Study of Indian Folk Music and Culture|url=http://books.google.com/books?id=qzLaAAAAMAAJ|year=૨૦૦૪|publisher=Sundeep Prakashan|isbn=978-81-7574-136-2|pages=૨૫૩–૨૬૫}}</ref><ref name="India9">{{Cite web|title=Tippani Dance in India|website=India9|date=૧ જન્યુઆરી ૨૦૧૦|url=http://www.india9.com/i9show/Tippani-Dance-27970.htm|access-date=૧૨ જૂન ૨૦૧૬|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307221111/http://www.india9.com/i9show/tippani-dance-27970.htm|archive-date=2016-03-07|url-status=dead}}</ref><ref name="dis">{{Cite web|title=Tippani Folk Dance in Gujarat|website=Discovered India|date=|url=http://www.discoveredindia.com/gujarat/culture-in-gujarat/dance-in-gujarat/tippani-dance.htm|access-date=૧૨ જૂન ૨૦૧૬|archive-date=2016-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616191433/http://www.discoveredindia.com/gujarat/culture-in-gujarat/dance-in-gujarat/tippani-dance.htm|url-status=dead}}</ref> == નૃત્ય == આ નૃત્ય માત્ર સ્ત્રીઓ દ્વારા જ કરવામાં આવતું હતું. આ નૃત્યમાં ટીપવાનું કાર્ય કરતી મહિલાઓ સામસામી હરોળમાં ઊભી રહી લોક ગીતો ગાતી નૃત્યો કરતી. આ સાથે સંગીત ઉત્પન્ન કરવા તુરી અને થાળીનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો. આ સિવાય નૃત્યમાં ઝાઝ, [[મંજીરા]], [[તબલા]], ઢોલ અને શરણાઈ પણ વપરાય છે.<ref name="Sharma2004"/><ref name="India9"/><ref name="dis"/><ref name="Shukla1966">{{Cite book|author=Harkant Shukla|title=Folk Dances of Gujarat|url=http://books.google.com/books?id=bLYMAAAAYAAJ|year=૧૯૬૬|publisher=Directorate of Information and Tourism|pages=૧૭–૧૮}}</ref><ref>{{Cite book|title=Dances Of India|url=http://books.google.com/books?id=GC9Vegt10IwC&pg=PA52|date=૧ ઑગસ્ટા ૨૦૧૦|publisher=Har-Anand Publications Pvt. Limited|isbn=978-81-241-1337-0|page=૫૨}}</ref> કાર્ય સિવાય ઉત્સવો અને લગ્નપ્રસંગે પણ આ નૃત્ય કરવામાં આવે છે.<ref name="Desai2007">{{Cite book|author=Anjali H. Desai|title=India Guide Gujarat|url=http://books.google.com/books?id=gZRLGZNZEoEC&pg=PA44|year=૨૦૦૭|publisher=India Guide Publications|isbn=978-0-9789517-0-2|page=૪૪}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં લોકનૃત્યો]] rrdtnrlmupeiat564pbonwazipgbpzt 0 96722 906680 849977 2026-11-01T19:20:18Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906680 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = આરીફ અલ્વી |image = Arif Alvi.jpeg |office = પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપ્રમુખ |term_start = ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮ |term_end = |primeminister = [[ઇમરાન ખાન]] |predecessor = |successor = |office1 = પાકિસ્તાનના સંસદસભ્ય |term_start1 = ૧૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ |term_end1 = ૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮ |constituency1 = NA-૨૪૭ ''(કરાચી દક્ષિણ-૨)'' |term_start2 = ૧ જુન ૨૦૧૩ |term_end2 = ૩૧ મે ૨૦૧૮ |constituency2 = NA-૨૫૦ ''(કરાચી-૧૨)'' |predecessor2 = |birth_date = ૨૯ જુલાઈ ૧૯૪૯ |birth_place = કરાચી, પાકિસ્તાન |nationality = પાકિસ્તાની |party = પાકિસ્તાન તહેરિક-એ-ઇન્સાફ |spouse = સમિના અલ્વી<ref name="dunyanews/4sept2018-1">{{cite news |title=Dr Arif ur Rehman Alvi - 10 things to know about the newly elected 13th President of Pakistan |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/455436-Facts-about-Dr-Arif-Alvi-13-elected-President-of-Pakistan-PTI-candidate |access-date=4 September 2018 |work=Dunya News}}</ref> |children = ૪ |alma_mater = ડૅ'મોન્ટ્મોરેન્સી કાૅલેજ<br />મિશીગન વિશ્વવિદ્યાલય<br />પૅસિફિક વિશ્વવિદ્યાલય }} '''આરીફ-ઉર-રહેમાન અલ્વી'''''(عارف الرحمان علوی)'' એક પાકિસ્તાની રાજકારણી છે. તે ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮થી [[પાકિસ્તાન]]ના તેરમા અને વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ છે.<ref>{{cite news|url=https://www.nawaiwaqt.com.pk/03-Sep-2018/897941|title=ڈاکٹر عارف الرحمان علوی نے سیاسی سفر کا آغاز جماعت اسلامی سے کیا|date=3 September 2018|work=Nawa-i-Waqt|language=ur-PK|access-date=4 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225211442/https://www.nawaiwaqt.com.pk/03-Sep-2018/897941%20|archive-date=25 ડિસેમ્બર 2018|url-status=dead}}</ref> તેઓ વર્ષ ૨૦૧૩માં પાકિસ્તાનના સંસદ સભ્ય બન્યા હતા અને વર્તમાન શાસક પક્ષ ''પાકિસ્તાન તહેરિક-એ-ઇન્સાફ'' સ્થાપક સભ્ય છે. == સંદર્ભો == {{reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:૧૯૪૯માં જન્મ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] 4ocr861o04n7tghmiq8xb2nt6c7wk8d 0 99532 906684 892878 2026-11-01T20:07:05Z NavalkathaVanchnar 89817 નવી નવલકથા ઉમેરેલ છે 906684 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ચુનીલાલ શાહ | image = | image_size = 180px | caption = | native_name = ચુનીલાલ શાહ | native_name_lang = gu | birth_name = ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહ | pseudonym = સાહિત્યપ્રિય | birth_date = {{Birth date|df=y|1887|5|02}} | birth_place = [[વઢવાણ]], [[ગુજરાત]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1966|5|12|1887|5|02}} | death_place = | awards = [[રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક]] (૧૯૩૭) }} '''ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહ''' ‍(ઉપનામ: સાહિત્યપ્રિય) ([[મે ૨|૨ મે]] ૧૮૮૭ – [[મે ૧૨|૧૨ મે]] ૧૯૬૬) ગુજરાતી સાહિત્યકાર અને પત્રકાર હતા. તેમનો જન્મ [[વઢવાણ]] ખાતે થયો હતો. વ્યવસાયે તેઓ ''રાજસ્થાન'' અને ''જૈનોદય'' સામાયિકોના સંપાદક હતા. તેમણે [[અખંડ આનંદ]]નું સંપાદન કરેલું અને ''પ્રજાબંધુ'' સાપ્તાહિકના સહતંત્રી હતા.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=KNkhDQAAQBAJ&pg=PT154&lpg=PT154&dq=%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2+%E0%AA%B6%E0%AA%BE%E0%AA%B9&source=bl&ots=-khvk3-5kO&sig=nHuQuK0kasSwbLB7Z0YObZVewU4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjX09Xuu_TeAhUGT48KHTAGAqwQ6AEwEHoECAYQAQ#v=onepage&q=%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2%20%E0%AA%B6%E0%AA%BE%E0%AA%B9&f=false|title=ગુજરાતી પત્રકારત્વનું સાહિત્યિક અને સામાજીક પ્રદાન|last=કચોટ|first=ડો. સંજય|date=2014-10-10|publisher=RED'SHINE Publication. Inc|isbn=9789384190125|language=gu}}</ref> ૧૯૩૭માં તેમને [[રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક]] પ્રાપ્ત થયો હતો. '''ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહે''' સાહિત્યપ્રિય ઉપનામ હેઠળ પ્રજાબંધુમાં પુસ્તક સમીક્ષાઓ લખી હતી . તેમને ૧૯૩૭માં રણજીતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક એવોર્ડથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. ૧૯૪૧ માં તેમને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પત્રકારત્વ વિભાગના અધ્યક્ષ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. ગુજરાતીની સાથે સાથે તેમનું હિન્દી , મરાઠી , બંગાળી , ઉર્દૂ અને અંગ્રેજી ભાષા પર પણ પ્રભુત્વ હતું.<ref>{{Cite book|url=https://books-google-com.translate.goog/books?id=KnPoYxrRfc0C&dq=chunilal+vardhman+shah+birth+date&pg=PA3940&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=gu&_x_tr_hl=gu&_x_tr_pto=tc|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|last=Lal|first=Mohan|date=1992|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1221-3|language=en}}</ref> તેઓ ગાંધીજીની રાજકીય પ્રવૃત્તિઓમાં ઊંડાણપૂર્વક સામેલ હતા.<ref>{{Cite book|url=https://books-google-com.translate.goog/books?id=AQ9z_P1-lXEC&dq=chunilal+shah+gujarati+Author&pg=PA114&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=gu&_x_tr_hl=gu&_x_tr_pto=tc|title=Politics and the Novel in India|last=Malik|first=Yogendra K.|date=1975|publisher=E. J. Brill|language=en}}</ref> તેમણે ૧૯૦૧માં મંગળદાસ શાહ દ્વારા શરૂ કરાયેલ ગુજરાતી સામયિક ગુજરાતી પંચ માટે લખ્યું.<ref>{{Cite book|url=https://books-google-com.translate.goog/books?id=mkwjDQAAQBAJ&dq=%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2+%E0%AA%B5%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A7%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%A8+%E0%AA%B6%E0%AA%BE%E0%AA%B9&pg=PT92&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=gu&_x_tr_hl=gu&_x_tr_pto=tc#v=onepage&q=%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2%20%E0%AA%B5%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A7%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%A8%20%E0%AA%B6%E0%AA%BE%E0%AA%B9&f=false|title=19 Mi Sadinu Gujarati Patrakaratva Pravaho ane Prabhav|language=en}}</ref> તેઓ ૧૯૫૬ થી ૧૯૬૪ સુધી ગુજરાત સાહિત્ય સભાના ઉપપ્રમુખ હતા.<ref>{{cite book|title=Gujarat Na Saraswato (Who's Who in Gujarati Literature)|last=Shastri|first=Keshavram Kashiram|publisher=Gujarat Sahitya Sabha|year=1977|location=Ahmedabad|pages=14–15|oclc=900401455|author-link=Keshavram Kashiram Shastri}}</ref> == સર્જન == === નવલકથા === * વિમળા (૧૯૦૫) * પ્રમોદા અથવા દિલેર દિલારામ (૧૯૦૭) * ધારાનગરીનો મુંજ (૧૯૧૧) * ''સિંધ ઉપર સવારી'' (૧૯૧૨) * ''સોમનાથ સાધ્વી શિવલિંગ'' (૧૯૧૩) * ચાણક્ય અને ચંદ્રગુપ્ત * નોકરીનો ઉમેદવાર (૧૯૧૪) * કર્તવ્ય કૌમુદી (૧૯૧૫) * પાટણની પડતીનો પારંભ (૧૯૧૫) * ન્યાયના મૂળમાં નીતિ (૧૯૧૬) * ''વસઈ નો ઘેરો'' (૧૯૧૬) * મૂળરાજ સોલંકી (૧૯૨૦) * ''કર્મયોગી રાજેશ્વર'' (૧૯૩૫) * ''રાજહત્યા'' (૧૯૩૭) * ''અવંતિનાથ (૧૯૩૯) ('' સંસ્કૃતમાં અનુવાદિત ) * રૂપમતી (૧૯૪૧) * ''વિલોચના'' (૧૯૪૧) * રૂપાનો ઘંટ (૧૯૪૨) * જિગર અને અમી (૧૯૪૪) * વિષચક્ર(૧૯૪૬) * ''તપોવન'' (૧૯૪૬) * ''એકલવીર'' (૧૯૪૭) * નીલકંઠ નું બાણ (૧૯૪૭) * કાળજાનો ઘા (૧૯૫૫) * ''સંધિકાલ'' (૧૯૫૬) * ''કલ્પનાની પાંખે'' (૧૯૫૮) * "નગ્ન સત્ય" - ભાગ ૧ અને ૨ (૧૯૬૧ અને ૧૯૬૨). આ શાનદાર નવલકથાઓ છે. * કંટક છયો પંથ (૧૯૬૩) (બૃહદ નવલકથા) === નાટકો === * ચાંપરાજ હાંડો (૧૯૦૬) * દેવકીનંદન (૧૮૫૮) * સાક્ષર મહાશય (૧૯૬૪) === નવલિકા સંગ્રહ === * વર્ષા અને બીજી વાતો (૧૯૫૪) === ચરિત્ર સંગ્રહ === * ધરતીને ખોળે (૧૯૪૪) === બાળસાહિત્ય === * હૈયાનું ધામ (૧૯૬૩) === સમીક્ષા === * ૧૯૩૦-૩૧ના ગ્રંથસ્થ વાડ્મય === અનુવાદ === * હૈયાની થાપણ (૧૯૫૬) * ભોળો ખેડૂત (૧૯૫૬) == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સાહિત્ય સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૬૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:૧૮૮૭માં જન્મ]] 61uj55cbufd6llbdizfdhd080jhazo6 906685 906684 2026-11-01T20:15:37Z NavalkathaVanchnar 89817 ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહ ની છબી ઉમેરેલ છે. 906685 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ચુનીલાલ શાહ | image = Shah-chunilal-vardhman.png | image_size = 180px | caption = | native_name = ચુનીલાલ શાહ | native_name_lang = gu | birth_name = ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહ | pseudonym = સાહિત્યપ્રિય | birth_date = {{Birth date|df=y|1887|5|02}} | birth_place = [[વઢવાણ]], [[ગુજરાત]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1966|5|12|1887|5|02}} | death_place = | awards = [[રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક]] (૧૯૩૭) }} '''ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહ''' ‍(ઉપનામ: સાહિત્યપ્રિય) ([[મે ૨|૨ મે]] ૧૮૮૭ – [[મે ૧૨|૧૨ મે]] ૧૯૬૬) ગુજરાતી સાહિત્યકાર અને પત્રકાર હતા. તેમનો જન્મ [[વઢવાણ]] ખાતે થયો હતો. વ્યવસાયે તેઓ ''રાજસ્થાન'' અને ''જૈનોદય'' સામાયિકોના સંપાદક હતા. તેમણે [[અખંડ આનંદ]]નું સંપાદન કરેલું અને ''પ્રજાબંધુ'' સાપ્તાહિકના સહતંત્રી હતા.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=KNkhDQAAQBAJ&pg=PT154&lpg=PT154&dq=%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2+%E0%AA%B6%E0%AA%BE%E0%AA%B9&source=bl&ots=-khvk3-5kO&sig=nHuQuK0kasSwbLB7Z0YObZVewU4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjX09Xuu_TeAhUGT48KHTAGAqwQ6AEwEHoECAYQAQ#v=onepage&q=%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2%20%E0%AA%B6%E0%AA%BE%E0%AA%B9&f=false|title=ગુજરાતી પત્રકારત્વનું સાહિત્યિક અને સામાજીક પ્રદાન|last=કચોટ|first=ડો. સંજય|date=2014-10-10|publisher=RED'SHINE Publication. Inc|isbn=9789384190125|language=gu}}</ref> ૧૯૩૭માં તેમને [[રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક]] પ્રાપ્ત થયો હતો. '''ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહે''' સાહિત્યપ્રિય ઉપનામ હેઠળ પ્રજાબંધુમાં પુસ્તક સમીક્ષાઓ લખી હતી . તેમને ૧૯૩૭માં રણજીતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક એવોર્ડથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. ૧૯૪૧ માં તેમને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પત્રકારત્વ વિભાગના અધ્યક્ષ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. ગુજરાતીની સાથે સાથે તેમનું હિન્દી , મરાઠી , બંગાળી , ઉર્દૂ અને અંગ્રેજી ભાષા પર પણ પ્રભુત્વ હતું.<ref>{{Cite book|url=https://books-google-com.translate.goog/books?id=KnPoYxrRfc0C&dq=chunilal+vardhman+shah+birth+date&pg=PA3940&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=gu&_x_tr_hl=gu&_x_tr_pto=tc|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|last=Lal|first=Mohan|date=1992|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1221-3|language=en}}</ref> તેઓ ગાંધીજીની રાજકીય પ્રવૃત્તિઓમાં ઊંડાણપૂર્વક સામેલ હતા.<ref>{{Cite book|url=https://books-google-com.translate.goog/books?id=AQ9z_P1-lXEC&dq=chunilal+shah+gujarati+Author&pg=PA114&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=gu&_x_tr_hl=gu&_x_tr_pto=tc|title=Politics and the Novel in India|last=Malik|first=Yogendra K.|date=1975|publisher=E. J. Brill|language=en}}</ref> તેમણે ૧૯૦૧માં મંગળદાસ શાહ દ્વારા શરૂ કરાયેલ ગુજરાતી સામયિક ગુજરાતી પંચ માટે લખ્યું.<ref>{{Cite book|url=https://books-google-com.translate.goog/books?id=mkwjDQAAQBAJ&dq=%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2+%E0%AA%B5%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A7%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%A8+%E0%AA%B6%E0%AA%BE%E0%AA%B9&pg=PT92&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=gu&_x_tr_hl=gu&_x_tr_pto=tc#v=onepage&q=%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2%20%E0%AA%B5%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A7%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%A8%20%E0%AA%B6%E0%AA%BE%E0%AA%B9&f=false|title=19 Mi Sadinu Gujarati Patrakaratva Pravaho ane Prabhav|language=en}}</ref> તેઓ ૧૯૫૬ થી ૧૯૬૪ સુધી ગુજરાત સાહિત્ય સભાના ઉપપ્રમુખ હતા.<ref>{{cite book|title=Gujarat Na Saraswato (Who's Who in Gujarati Literature)|last=Shastri|first=Keshavram Kashiram|publisher=Gujarat Sahitya Sabha|year=1977|location=Ahmedabad|pages=14–15|oclc=900401455|author-link=Keshavram Kashiram Shastri}}</ref> == સર્જન == === નવલકથા === * વિમળા (૧૯૦૫) * પ્રમોદા અથવા દિલેર દિલારામ (૧૯૦૭) * ધારાનગરીનો મુંજ (૧૯૧૧) * ''સિંધ ઉપર સવારી'' (૧૯૧૨) * ''સોમનાથ સાધ્વી શિવલિંગ'' (૧૯૧૩) * ચાણક્ય અને ચંદ્રગુપ્ત * નોકરીનો ઉમેદવાર (૧૯૧૪) * કર્તવ્ય કૌમુદી (૧૯૧૫) * પાટણની પડતીનો પારંભ (૧૯૧૫) * ન્યાયના મૂળમાં નીતિ (૧૯૧૬) * ''વસઈ નો ઘેરો'' (૧૯૧૬) * મૂળરાજ સોલંકી (૧૯૨૦) * ''કર્મયોગી રાજેશ્વર'' (૧૯૩૫) * ''રાજહત્યા'' (૧૯૩૭) * ''અવંતિનાથ (૧૯૩૯) ('' સંસ્કૃતમાં અનુવાદિત ) * રૂપમતી (૧૯૪૧) * ''વિલોચના'' (૧૯૪૧) * રૂપાનો ઘંટ (૧૯૪૨) * જિગર અને અમી (૧૯૪૪) * વિષચક્ર(૧૯૪૬) * ''તપોવન'' (૧૯૪૬) * ''એકલવીર'' (૧૯૪૭) * નીલકંઠ નું બાણ (૧૯૪૭) * કાળજાનો ઘા (૧૯૫૫) * ''સંધિકાલ'' (૧૯૫૬) * ''કલ્પનાની પાંખે'' (૧૯૫૮) * "નગ્ન સત્ય" - ભાગ ૧ અને ૨ (૧૯૬૧ અને ૧૯૬૨). આ શાનદાર નવલકથાઓ છે. * કંટક છયો પંથ (૧૯૬૩) (બૃહદ નવલકથા) === નાટકો === * ચાંપરાજ હાંડો (૧૯૦૬) * દેવકીનંદન (૧૮૫૮) * સાક્ષર મહાશય (૧૯૬૪) === નવલિકા સંગ્રહ === * વર્ષા અને બીજી વાતો (૧૯૫૪) === ચરિત્ર સંગ્રહ === * ધરતીને ખોળે (૧૯૪૪) === બાળસાહિત્ય === * હૈયાનું ધામ (૧૯૬૩) === સમીક્ષા === * ૧૯૩૦-૩૧ના ગ્રંથસ્થ વાડ્મય === અનુવાદ === * હૈયાની થાપણ (૧૯૫૬) * ભોળો ખેડૂત (૧૯૫૬) == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સાહિત્ય સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૬૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:૧૮૮૭માં જન્મ]] 1pue7xke34dn0st97b9wkkzxy3koxxj 906687 906685 2026-11-01T20:27:09Z NavalkathaVanchnar 89817 નવી નવલકથા ને નવલિકા ઉમેરેલ છે 906687 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ચુનીલાલ શાહ | image = Shah-chunilal-vardhman.png | image_size = 180px | caption = | native_name = ચુનીલાલ શાહ | native_name_lang = gu | birth_name = ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહ | pseudonym = સાહિત્યપ્રિય | birth_date = {{Birth date|df=y|1887|5|02}} | birth_place = [[વઢવાણ]], [[ગુજરાત]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1966|5|12|1887|5|02}} | death_place = | awards = [[રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક]] (૧૯૩૭) }} '''ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહ''' ‍(ઉપનામ: સાહિત્યપ્રિય) ([[મે ૨|૨ મે]] ૧૮૮૭ – [[મે ૧૨|૧૨ મે]] ૧૯૬૬) ગુજરાતી સાહિત્યકાર અને પત્રકાર હતા. તેમનો જન્મ [[વઢવાણ]] ખાતે થયો હતો. વ્યવસાયે તેઓ ''રાજસ્થાન'' અને ''જૈનોદય'' સામાયિકોના સંપાદક હતા. તેમણે [[અખંડ આનંદ]]નું સંપાદન કરેલું અને ''પ્રજાબંધુ'' સાપ્તાહિકના સહતંત્રી હતા.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=KNkhDQAAQBAJ&pg=PT154&lpg=PT154&dq=%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2+%E0%AA%B6%E0%AA%BE%E0%AA%B9&source=bl&ots=-khvk3-5kO&sig=nHuQuK0kasSwbLB7Z0YObZVewU4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjX09Xuu_TeAhUGT48KHTAGAqwQ6AEwEHoECAYQAQ#v=onepage&q=%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2%20%E0%AA%B6%E0%AA%BE%E0%AA%B9&f=false|title=ગુજરાતી પત્રકારત્વનું સાહિત્યિક અને સામાજીક પ્રદાન|last=કચોટ|first=ડો. સંજય|date=2014-10-10|publisher=RED'SHINE Publication. Inc|isbn=9789384190125|language=gu}}</ref> ૧૯૩૭માં તેમને [[રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક]] પ્રાપ્ત થયો હતો. '''ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહે''' સાહિત્યપ્રિય ઉપનામ હેઠળ પ્રજાબંધુમાં પુસ્તક સમીક્ષાઓ લખી હતી . તેમને ૧૯૩૭માં રણજીતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક એવોર્ડથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. ૧૯૪૧ માં તેમને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પત્રકારત્વ વિભાગના અધ્યક્ષ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. ગુજરાતીની સાથે સાથે તેમનું હિન્દી , મરાઠી , બંગાળી , ઉર્દૂ અને અંગ્રેજી ભાષા પર પણ પ્રભુત્વ હતું.<ref>{{Cite book|url=https://books-google-com.translate.goog/books?id=KnPoYxrRfc0C&dq=chunilal+vardhman+shah+birth+date&pg=PA3940&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=gu&_x_tr_hl=gu&_x_tr_pto=tc|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|last=Lal|first=Mohan|date=1992|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1221-3|language=en}}</ref> તેઓ ગાંધીજીની રાજકીય પ્રવૃત્તિઓમાં ઊંડાણપૂર્વક સામેલ હતા.<ref>{{Cite book|url=https://books-google-com.translate.goog/books?id=AQ9z_P1-lXEC&dq=chunilal+shah+gujarati+Author&pg=PA114&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=gu&_x_tr_hl=gu&_x_tr_pto=tc|title=Politics and the Novel in India|last=Malik|first=Yogendra K.|date=1975|publisher=E. J. Brill|language=en}}</ref> તેમણે ૧૯૦૧માં મંગળદાસ શાહ દ્વારા શરૂ કરાયેલ ગુજરાતી સામયિક ગુજરાતી પંચ માટે લખ્યું.<ref>{{Cite book|url=https://books-google-com.translate.goog/books?id=mkwjDQAAQBAJ&dq=%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2+%E0%AA%B5%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A7%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%A8+%E0%AA%B6%E0%AA%BE%E0%AA%B9&pg=PT92&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=gu&_x_tr_hl=gu&_x_tr_pto=tc#v=onepage&q=%E0%AA%9A%E0%AB%81%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%B2%E0%AA%BE%E0%AA%B2%20%E0%AA%B5%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A7%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%A8%20%E0%AA%B6%E0%AA%BE%E0%AA%B9&f=false|title=19 Mi Sadinu Gujarati Patrakaratva Pravaho ane Prabhav|language=en}}</ref> તેઓ ૧૯૫૬ થી ૧૯૬૪ સુધી ગુજરાત સાહિત્ય સભાના ઉપપ્રમુખ હતા.<ref>{{cite book|title=Gujarat Na Saraswato (Who's Who in Gujarati Literature)|last=Shastri|first=Keshavram Kashiram|publisher=Gujarat Sahitya Sabha|year=1977|location=Ahmedabad|pages=14–15|oclc=900401455|author-link=Keshavram Kashiram Shastri}}</ref> == સર્જન == === નવલકથા === * વિમળા (૧૯૦૫) * પ્રમોદા અથવા દિલેર દિલારામ (૧૯૦૭) * ધારાનગરીનો મુંજ (૧૯૧૧) * ''સિંધ ઉપર સવારી'' (૧૯૧૨) * ''સોમનાથ સાધ્વી શિવલિંગ'' (૧૯૧૩) * ચાણક્ય અને ચંદ્રગુપ્ત * નોકરીનો ઉમેદવાર (૧૯૧૪) * કર્તવ્ય કૌમુદી (૧૯૧૫) * પાટણની પડતીનો પારંભ (૧૯૧૫) * ન્યાયના મૂળમાં નીતિ (૧૯૧૬) * ''વસઈ નો ઘેરો'' (૧૯૧૬) * મૂળરાજ સોલંકી (૧૯૨૦) * ''કર્મયોગી રાજેશ્વર'' (૧૯૩૫) * ''રાજહત્યા'' (૧૯૩૭) * ''અવંતિનાથ (૧૯૩૯) ('' સંસ્કૃતમાં અનુવાદિત ) * રૂપમતી (૧૯૪૧) * ''વિલોચના'' (૧૯૪૧) * રૂપાનો ઘંટ (૧૯૪૨) * જિગર અને અમી (૧૯૪૪) * વિષચક્ર(૧૯૪૬) * ''તપોવન'' (૧૯૪૬) * ''એકલવીર'' (૧૯૪૭) * નીલકંઠ નું બાણ (૧૯૪૭) * કાળજાનો ઘા (૧૯૫૫) * ''સંધિકાલ'' (૧૯૫૬) * ''કલ્પનાની પાંખે'' (૧૯૫૮) * "નગ્ન સત્ય" - ભાગ ૧ અને ૨ (૧૯૬૧ અને ૧૯૬૨). આ શાનદાર નવલકથાઓ છે. * કંટક છયો પંથ (૧૯૬૩) (બૃહદ નવલકથા) * ગુર્જરેશ્વર * પરમ આર્હત * સિંધ, તારા શૌર્ય ના સંભારણાં * ભસ્મરેખા * જ્યોત અને જ્વાળા [૨ ગ્રંથ] * પ્રણય અને પરિણય * વર કે પર? * વિકાસ * છાસ અને માખણ [૨ ભાગ] === નાટકો === * ચાંપરાજ હાંડો (૧૯૦૬) * દેવકીનંદન (૧૮૫૮) * સાક્ષર મહાશય (૧૯૬૪) === નવલિકા સંગ્રહ === * વર્ષા અને બીજી વાતો (૧૯૫૪) * એકદંડિયો મહેલ અને બીજી વાતો * નાગવેણી અને બીજી વાતો * કાળ ની કલમે === ચરિત્ર સંગ્રહ === * ધરતીને ખોળે (૧૯૪૪) === બાળસાહિત્ય === * હૈયાનું ધામ (૧૯૬૩) === સમીક્ષા === * ૧૯૩૦-૩૧ના ગ્રંથસ્થ વાડ્મય === અનુવાદ === * હૈયાની થાપણ (૧૯૫૬) * ભોળો ખેડૂત (૧૯૫૬) == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સાહિત્ય સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૬૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:૧૮૮૭માં જન્મ]] 6xpxzunxbyd00ca5d85qofnhruzd1v0 0 105218 906708 906451 2026-11-02T02:36:19Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906708 wikitext text/x-wiki {{કામ ચાલુ}} {{Infobox occupation |name=વિદ્યુત ઇજનેરી/ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગ |image= |caption= |official_names=વિદ્યુત ઇજનેર/ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયર <!------------Details-------------------> |type= |activity_sector=[[Electronics]], [[Electrical circuit]], [[Electromagnetics]], [[Power engineering]], [[Electrical Machines]], [[Telecommunication]] |competencies=technical knowledge, management skills, design (see also [[Glossary of electrical and electronics engineering]]) |formation= |employment_field=[[technology]], [[science]], [[space exploration|exploration]], [[military]], [[industry]] |related_occupation= |average_salary= }} [[ચિત્ર:Power_plant.jpg|thumb| મોટા સ્તર (મેક્રોસ્કોપિક) પર કેટલાક વિદ્યુત ઇજનેરો જટિલ પાવર સિસ્ટમ ડિઝાઇન કરે છે. ]] [[ચિત્ર:Silego_clock_generator.JPG|thumb| વિદ્યુત ઇજનેરો માઇક્રોસ્કોપિક ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો અને ઇલેક્ટ્રોનિક સર્કિટ્રી માટે પણ ડિઝાઇન કરે છે, જેણે સિંગલ લોજિક ગેટ માટે 1 નેનોમીટરની રેકોર્ડ સેટિંગ લંબાઈ પ્રાપ્ત કરી છે. <ref>{{Cite web|url=http://newscenter.lbl.gov/2016/10/06/smallet-transistor-1-nm-gate/|title=Smallest. Transistor. Ever. - Berkeley Lab|last=Yang|first=Sarah|date=6 October 2016}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ]] '''વિદ્યુત ઇજનેરી''' અથવા '''ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગ''' એ એક ટેકનિકલ શિસ્ત સંબંધિત અભ્યાસ સાથે, ડિઝાઇન અને એપ્લિકેશન સાધનો, ઉપકરણો અને સિસ્ટમોનો ઉપયોગ કરે છે; જેમાં વીજળી, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, અને વિદ્યુતચુંબકીય શાખાનો સમાવેશ થાય છે. ઇલેક્ટ્રિકલ ઇજનેરી હવે કમ્પ્યુટર ઇજનેરી, પાવર ઇજનેરી, ટેલિકમ્યુનિકેશન, રેડિયો ફ્રીક્વન્સી એન્જીનિયરિંગ, સિગ્નલ પ્રોસેસિંગ, ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટેશન અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સહિત વિશાળ ક્ષેત્રોમાં વહેંચાયેલ છે. આમાંની ઘણી શાખાઓ અન્ય ઇજનેરી શાખાઓ સાથે ઓવરલેપ થાય છે, જેમાં હાર્ડવેર ઇજનેરી, પાવર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક્સ (વિદ્યુતચુંબકશાસ્ત્ર) અને મોજા, માઇક્રોવેવ એન્જીનિયરિંગ, નેનોટેકનોલોજી, ઇલેક્ટ્રોકેમિસ્ટ્રી (વિદ્યુતરસાયણશાસ્ત્ર), નવીનીકરણીય ઊર્જા, મેકેટ્રોનિક્સ અને ઇલેક્ટ્રિકલ મટિરીયલ્સ સાયન્સ(વિદ્યુત પદાર્થ વિજ્ઞાન) નો સમાવેશ થાય છે. વિદ્યુત ઇજનેરો સામાન્ય રીતે વિદ્યુત ઇજનેરી અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક ઇજનેરીમાં ડિગ્રી ધરાવે છે. પ્રેક્ટિસિંગ એન્જિનિયરો પાસે વ્યવસાયિક પ્રમાણપત્ર હોઈ શકે છે અને વ્યવસાયિક સંસ્થા અથવા તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય માનક સંગઠનના સભ્યો હોઈ શકે છે. આમાં ઇન્ટરનેશનલ ઇલેક્ટ્રોટેક્નિકલ કમિશન (ICC), ઇલેક્ટ્રિકલ એન્ડ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એન્જિનિયર્સ (IEEE) અને ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેક્નોલોજી (IET) ''(અગાઉ આઇઇઇ) નો સમાવેશ થાય છે'' . આઇઇસી સર્વસંમતિ દ્વારા વિકસિત ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનીયરીંગ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો તૈયાર કરે છે, જેનાં ધોરણો વિશ્વભરમાં ૧૭૨ દેશોમાંથી આવતા ૨૦૦૦૦ ઇલેક્ટ્રોકનિકલ નિષ્ણાતોના કાર્યને આભારી છે. વિદ્યુત ઇજનેરો ઉદ્યોગોમાં ખૂબ જ વિશાળ રેંજમાં કામ કરે છે અને આવશ્યક કુશળતા એ જ રીતે ચલાયમાન છે. આ સર્કિટ સિદ્ધાંતથી પ્રોજેક્ટ મેનેજરની મેનેજમેન્ટ કુશળતા સુધી છે. વ્યક્તિગત રીતે ઇજનેરને જરૂર પડે તેવા ટૂલ્સ અને સાધનો સમાન વોલ્ટમીટરથી લઈને ટોચ અંત વિશ્લેષક સુધીના આધુનિક ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન સૉફ્ટવેર સુધીના સામાન હોય છે. == ઇતિહાસ == ૧૭ મી સદીના પ્રારંભથી વીજળી વૈજ્ઞાનિક રસનો વિષય રહી છે. વિલિયમ ગિલ્બર્ટ અગ્રણી એવા પ્રારંભિક ઇલેક્ટ્રિકલ વૈજ્ઞાનિક હતા અને ચુંબકવાદ અને સ્થાયી વીજળી વચ્ચેના સ્પષ્ટ તફાવતને દર્શાવનાર પ્રથમ વ્યક્તિ હતા. તેમને "વીજળી" શબ્દના સ્થાપક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. {{Sfn|Martinsen|Grimnes|2011}} તેમણે વર્મોરિયમ પણ બનાવ્યું: એક ઉપકરણ કે જે સ્થાયી વિદ્યુતભારિત કરેલી વસ્તુઓની હાજરીને ઓળખે છે. ૧૭૬૨ માં સ્વીડિશ અધ્યાપક જોહન કાર્લ વિલ્કેએ પાછળથી ઇલેક્ટ્રોફોરસ નામની એક ઉપકરણની શોધ કરી હતી જેણે સ્ટેટિક ઇલેક્ટ્રિક ચાર્જ (સ્થાયી વિદ્યુત ભાર) ઉત્પન્ન કર્યો હતો. ૧૮૦૦ સુધીમાં એલેસાન્ડ્રો વોલ્ટાએ વોલ્ટેઇક ઢાંકણું વિકસાવ્યું હતું, જે ઇલેક્ટ્રિક બેટરીનું પુરોગામી હતું. === ૧૯મી સદી === [[ચિત્ર:Faraday_Cochran_Pickersgill.jpg|right|thumb| માઇકલ ફેરાડેની શોધે ઇલેક્ટ્રિક મોટર તકનીકની સ્થાપના કરી ]] 19 મી સદીમાં, આ વિષયમાં સંશોધન વધુ તીવ્ર બન્યું. આ સદીમાં નોંધનીય આ વિકાસમાં હેન્સ ક્રિશ્ચિયન ઑર્સ્ટેડ નો સમાવેશ થાય છે જેમણે 1820 માં શોધી કાઢ્યું હતું કે ઇલેક્ટ્રિક પ્રવાહ ચુંબકીય ક્ષેત્રનું ઉત્પાદન કરે છે હોકાયંત્ર સોયનું ચલન કરશે. વિલિયમ સ્ટર્જન એ 1825 માં ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટની શોધ કરી હતી. જોસેફ હેન્રી અને એડવર્ડ ડેવી એ 1835 માં વિદ્યુત રિલે ની શોધ કરી. જ્યોર્જ ઓહ્મ, જેમણે 1827 માં વીજપ્રવાહ અને વિદ્યુત સ્થિતિમાનના તફાવત નો વાહક માં સંબંધ માપ્યો. <ref>{{Citation|first=Richard S.|last=Kirby|title=Engineering in History|pages=331–33|year=1990|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-486-26412-7}}</ref> માઇકલ ફેરાડે (ના સંશોધક ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ઇન્ડક્શન 1831 માં), અને જેમ્સ ક્લાર્ક મેક્સવેલ, જેમણે1873 માં વીજળી અને ચુંબકત્વના તેમના ગ્રંથોમાં ''વીજળી અને ચુંબકવાદનો'' એક સંયુક્ત સિદ્ધાંત પ્રકાશિત કર્યો. {{Sfn|Lambourne|2010}} 1782 માં જ્યોર્જીસ-લૂઈ લે સેજએ બર્લિનમાં વિશ્વભરમાં ઇલેક્ટ્રિક ટેલિગ્રાફીનો પ્રથમ પ્રકાર વિકસાવી અને પ્રસ્તુત કર્યો હતો, જે 24 વિવિધ તારનો ઉપયોગ કરીને બનાવેલ હતું. જેમાં દરેક મૂળાક્ષરના માટે એક તાર હતો. આ ટેલિગ્રાફએ બે રૂમને જોડ્યાં. તે ઇલેકટ્રોસ્ટેટિક ટેલિગ્રાફ હતું જેણે વિદ્યુત વહન દ્વારા સુવર્ણ પર્ણ ખસેડ્યું હતું. 1795 માં, ફ્રાન્સિસ્કો સાલ્વા કેમ્પિલોએ ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક ટેલિગ્રાફ સિસ્ટમનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. 1803-1804 ની વચ્ચે, તેમણે ઇલેક્ટ્રિકલ ટેલિગ્રાફી પર કામ કર્યું અને 1804 માં, તેમણે રોયલ એકેડેમી ઓફ નેચરલ સાયન્સિસ અને બાર્સિલોનાની આર્ટ્સમાં તેનો રિપોર્ટ રજૂ કર્યો. સાલ્વાની ઇલેક્ટ્રોલાઇટ ટેલીગ્રાફ સિસ્ટમ ખૂબ જ નવીન હતી, જોકે 1800 માં યુરોપમાં બનાવવામાં આવેલી બે નવી શોધોના આધારે તેને ખૂબ જ પ્રભાવિત કરવામાં આવી હતી અને એલેકઝાન્ડ્રો વોલ્ટાની ઇલેક્ટ્રિક બેટરી ઇલેક્ટ્રિક પ્રવાહ અને વિલિયમ નિકોલ્સન અને એન્થોની કાર્લલેના પાણીના વિદ્યુત વિચ્છેદન માટે ઉત્પન્ન કરવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Francesc_Salv%C3%A0_i_Campillo|title=Francesc Salvà i Campillo : Biography|last=|first=|date=2016-01-25|website=ethw.org|archive-url = |archive-date=|dead-url=|access-date= 2019-03-25}}</ref> ઇલેક્ટ્રિકલ ટેલિગ્રાફી ઇલેક્ટ્રિકલ ઇજનેરીનું પ્રથમ ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે. 19 મી સદીમાં ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગ વ્યવસાય બની ગયું. પ્રેક્ટિશનરોએ વૈશ્વિક વિદ્યુત ટેલિગ્રાફ નેટવર્ક બનાવ્યું હતું અને યુકે અને યુએસએમાં નવી ધારાને ટેકો આપવા માટે પ્રથમ વ્યાવસાયિક વિદ્યુત ઇજનેરી સંસ્થાઓની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. ફ્રાન્સિસ રોનાલ્ડ્સે 1816 માં ઇલેક્ટ્રિક ટેલિગ્રાફ સિસ્ટમની રચના કરી અને વીજળી દ્વારા વિશ્વને કેવી રીતે રૂપાંતરિત કરી શકાય તેના દ્રષ્ટિકોણનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું. <ref>{{Cite book|title=Sir Francis Ronalds: Father of the Electric Telegraph|last=Ronalds|first=B.F.|publisher=Imperial College Press|year=2016|isbn=978-1-78326-917-4|location=London|pages=}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Ronalds|first=B.F.|date=2016|title=Sir Francis Ronalds and the Electric Telegraph|url=|journal=Int. J. For the History of Engineering & Technology|volume=86|pages=42–55|doi=10.1080/17581206.2015.1119481|pmid=|access-date=}}</ref> 50 વર્ષ પછી, તેઓ નવા સોસાયટી ઑફ ટેલિગ્રાફ એન્જીનીયર્સ (ટૂંક સમયમાં ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનીયર્સનું નામ બદલીને) માં જોડાયા, જ્યાં તેમને અન્ય સભ્યો દ્વારા તેમના જૂથના પ્રથમ તરીકે માનવામાં આવ્યાં. <ref>{{Cite journal|last=Ronalds|first=B.F.|date=July 2016|title=Francis Ronalds (1788-1873): The First Electrical Engineer?|url=|journal=Proceedings of the IEEE|volume=104|issue=7|pages=1489–1498|doi=10.1109/JPROC.2016.2571358|pmid=|access-date=}}</ref> 19 મી સદીના અંત સુધીમાં, વિશ્વભરમાં 1890 થી, વાયરલેસ ટેલિગ્રાફીથી લેન્ડ લાઇન્સ, સબમરીન કેબલ્સ અને એન્જિનિયરિંગ ડેવલપમેન્ટ દ્વારા શક્ય ઝડપી સંચાર દ્વારા વિશ્વને હંમેશાં બદલવામાં આવ્યું હતું. આવા ક્ષેત્રોમાં પ્રાયોગિક એપ્લિકેશન્સ (ઉપયોગો) અને એડવાન્સિસે [[એકમ|માપદંડના]] પ્રમાણિત [[એકમ|એકમો]] માટે વધતી જતી જરૂરિયાત ઊભી કરી. વોલ્ટ, એમ્પીયર, કોલંબ, ઓહ્મ, વિદ્યુત શક્તિનો એકમ, અને હેનરી વગેરે એકમોના મનકીકરણ તરફ દોરી ગયાં. આને 1893 માં શિકાગોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદમાં પ્રાપ્ત કરવામાં આવ્યું હતું. {{Sfn|Rosenberg|2008}} આ ધોરણોના પ્રકાશનને વિવિધ ઉદ્યોગોમાં માનકકરણમાં ભવિષ્યના વિકાસનો આધાર બનાવવામાં આવ્યો હતો, અને ઘણાં દેશોમાં, વ્યાખ્યાઓને સંબંધિત કાયદામાં તાત્કાલિક માન્યતા આપવામાં આવી હતી. {{Sfn|Tunbridge|1992}} આ વર્ષો દરમિયાન, વીજળીનો અભ્યાસ મોટાભાગે [[ભૌતિકશાસ્ત્ર|ભૌતિક વિજ્ઞાનની]] પેટાશાખા તરીકે કરવામાં આવતો હતો કારણ કે પ્રારંભિક વિદ્યુત તકનીકને ઇલેક્ટ્રોમિકેનિકલ સ્વભાવ માનવામાં આવતી હતી. તકનીકી યુનિવર્સિટ્ટ ડર્મસ્ટેડે 1882 માં વિશ્વની પ્રથમ વિદ્યુત ઇજનેરીની સ્થાપના કરી હતી. પ્રથમ વિદ્યુત ઇજનેરી ડિગ્રી પ્રોગ્રામ પ્રોફેસર ચાર્લ્સ ક્રોસ હેઠળ ભૌતિકશાસ્ત્ર વિભાગમાં મેસેચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી (એમઆઇટી) માં શરૂ થયો હતો, {{Sfn|Wildes|Lindgren|1985}} જો કે કોર્નેલ યુનિવર્સિટી એ 1885 માં વિશ્વના પ્રથમ વિદ્યુત ઇજનેરી સ્નાતક બનાવ્યાં હતાં. <ref>{{Cite web|url=https://www.ece.cornell.edu/ece/about/history.cfm|title=History - School of Electrical and Computer Engineering - Cornell Engineering|access-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130606163120/http://www.ece.cornell.edu/ece/about/history.cfm|archive-date=2013-06-06|url-status=dead}}</ref> ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનીયરીંગનો પ્રથમ અભ્યાસ 1883 માં કોર્નેલની સિબિલી કોલેજ ઓફ મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ મિકેનિક આર્ટ્સમાં ભણાવવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{Cite web |url=https://www.engineering.cornell.edu/about/upload/Cornell-Engineering-history.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2019-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165241/http://www.engineering.cornell.edu/about/upload/Cornell-Engineering-history.pdf |archive-date=2016-03-03 |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://president.cornell.edu/andrew-dickson-white/|title=Andrew Dickson White - Office of the President}}</ref> તે જ વર્ષે, યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડનની સ્થાપના ગ્રેટ બ્રિટનમાં ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનીયરીંગની પ્રથમ ચેર સ્થાપી હતી. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TLLmAAAAMAAJ|title=The Electrical Engineer|year=1911|page=54}}</ref> યુનિવર્સિટી ઓફ મિઝોરીના પ્રોફેસર મેન્ડેલ પી. વીનબેકે તરત જ 1886 માં વિદ્યુત ઇજનેરી વિભાગની સ્થાપના કરી હતી. <ref>{{Cite web|url=http://engineering.missouri.edu/ece/about/department-history/|title=Department History - Electrical & Computer Engineering|access-date=2019-08-02|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117054305/http://engineering.missouri.edu/ece/about/department-history/|url-status=dead}}</ref> ત્યારબાદ, યુનિવર્સિટીઓ અને ટેક્નોલૉજીની સંસ્થાઓએ ધીરે ધીરે સમગ્ર વિશ્વમાં તેમના વિદ્યાર્થીઓને વિદ્યુત ઇજનેરી કાર્યક્રમો પ્રદાન કરવાનું શરૂ કર્યું. <gallery widths="120px" perrow="4"> ચિત્ર:Thomas Edison, 1878.jpg|[[Thomas Edison]], electric light and (DC) power supply networks ચિત્ર:ZBD team.jpg|[[Károly Zipernowsky]], [[Ottó Bláthy]], [[Miksa Déri]], the ZBD transformer ચિત્ર:William-Stanley_jr.jpg|[[William Stanley, Jr.]], transformers ચિત્ર:Galileo_Ferraris.jpg|[[Galileo Ferraris]], electrical theory, induction motor ચિત્ર:Tesla_Sarony.jpg|[[Nikola Tesla]], practical polyphase (AC) and induction motor designs ચિત્ર:Doliwo-Dobrowolsky.jpg|[[Mikhail Dolivo-Dobrovolsky]] developed standard 3-phase (AC) systems ચિત્ર:Charlesproteussteinmetz.jpg|[[Charles Proteus Steinmetz]], AC mathematical theories for engineers ચિત્ર:Oheaviside.jpg|[[Oliver Heaviside]], developed theoretical models for electric circuits </gallery> આ દાયકા દરમિયાન ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગનો ઉપયોગ નાટકીય રીતે વધ્યો. 1882 માં [[થૉમસ ઍડિસન|એડિસને]] વિશ્વના પ્રથમ મોટા પાયે ઇલેક્ટ્રિક પાવર નેટવર્ક પર સ્વિચ કર્યું જેણે [[ન્યુ યોર્ક|ન્યૂ યોર્ક સિટીના]] [[મેનહટન|મેનહટન આઇલેન્ડ]] પરના 59 ગ્રાહકોને 110 વોલ્ટ - ડાયરેક્ટ કરંટ (ડીસી) પૂરા પાડ્યા. સર ચાર્લ્સ પાર્સન દ્વારા 1884 માં સ્ટીમ ટર્બાઇનની શોધ વધુ કાર્યક્ષમ ઇલેક્ટ્રિક પાવર ઉત્પાદન માટે કરવામાં આવી. ટ્રાન્સફોર્મર્સના ઉપયોગ દ્વારા લાંબા અંતર પર શક્તિને વધુ અસરકારક રીતે સ્થાનાંતરિત કરવાની ક્ષમતા સાથે એસી પ્રવાહ પ્રચલિત થયો. પ્રેક્ટિકલ એ.સી. મોટર ડિઝાઇનનો સમાવેશ ઇન્ડક્શન મોટર્સ સાથે સ્વતંત્ર રીતે ગેલેલિઓ ફેરારીસ અને નિકોલા ટેસ્લા દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો અને તે પછી મિખાઈલ ડોલીવો-ડોબ્રોવોલ્સ્કી અને ચાર્લ્સ યુજીન લેન્સલોટ બ્રાઉન દ્વારા વ્યવહારિક રીતે પ્રવાહ વિધ્યુતૈકી ને ત્રણ તબક્કાના સ્વરૂપમાં વિકસિત કરવામાં આવી. {{Sfn|Heertje|Perlman|1990}} ચાર્લ્સ સ્ટેઇનમેટ્ઝ અને ઓલિવર હેવીસાઇડે વૈકલ્પિક વર્તમાન ઇજનેરીના સૈદ્ધાંતિક ધોરણે ફાળો આપ્યો. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=f5FqsDPVQ2MC&pg=PA1229&dq=theoretical%20%20alternating%20current%20%20Oliver%20Heaviside#v=onepage&q=theoretical%20%20alternating%20current%20%20Oliver%20Heaviside&f=false|title=Companion Encyclopedia of the History and Philosophy of the Mathematical Sciences|last=Grattan-Guinness|first=I.|date=1 January 2003|publisher=JHU Press|isbn=9780801873973|via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=lew5IC5piCwC&pg=PA329&dq=theoretical%20%20alternating%20current%20%20Charles%20Steinmetz#v=onepage&q=theoretical%20%20alternating%20current%20%20Charles%20Steinmetz&f=false|title=Mathematics in Historical Context|last=Suzuki|first=Jeff|date=27 August 2009|publisher=MAA|isbn=9780883855706|via=Google Books}}</ref> યુ.એસ. માં એ.સી. ના ઉપયોગનો ફેલાવો, જેણે જ્યોર્જ વેસ્ટિંગહાઉસ સમર્થિત એસી સિસ્ટમ અને થોમસ એડિસન સમર્થિત ડીસી પાવર સિસ્ટમ વચ્ચે ''કરંટનું યુદ્ધ'' કહેવાતું હતું, એસીને ધોરણ તરીકે એકંદરે સ્વીકારવામાં આવ્યો. {{Sfn|Severs|Leise|2011}} === આધુનિક વિકાસ === [[ચિત્ર:Guglielmo_Marconi.jpg|thumb| ગુગલીએલ્મો માર્કોની, લાંબા અંતરના રેડિયો ટ્રાન્સમિશન પરના તેમના અગ્રણી કાર્ય માટે જાણીતા છે ]] રેડિયોના વિકાસ દરમિયાન, ઘણા વૈજ્ઞાનિકો અને શોધકોએ રેડિયો તકનીક અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સમાં ફાળો આપ્યો. ૧૮૫૦ ના દાયકામાં જેમ્સ ક્લાર્ક મેક્સવેલના ગાણિતિક કાર્યમાં, અદ્રશ્ય હવાયુક્ત તરંગો (પછીથી "રેડિયો તરંગો" તરીકે ઓળખાતા સંભવિત) [[વિઘ્યુતચુંબકિય વિકીરણ]]<nowiki/>વિવિધ સ્વરૂપોનો સંબંધ દર્શાવ્યો હતો. ૧૮૮૮ ના તેમના ક્લાસિક ભૌતિકશાસ્ત્રના પ્રયોગોમાં, હેનરિચ હર્ટ્ઝે સ્પાર્ક-ગેપ ટ્રાન્સમિટરથી રેડિયો તરંગો પ્રસારિત કરીને મેક્સવેલની સિદ્ધાંત સાબિત કરી, અને તેમને સરળ વિદ્યુત ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરીને શોધી કાઢ્યો. અન્ય ભૌતિકશાસ્ત્રીઓએ આ નવા તરંગો સાથે પ્રયોગ કર્યો અને પ્રક્રિયામાં તેમને ટ્રાન્સમિટ કરવા અને શોધવા માટેના ઉપકરણો વિકસિત કર્યા. ૧૮૯૫ માં, ગુગેલિલ્મો માર્કોનીએ આ "હર્ટ્ઝિયન તરંગો" ને વ્યવસાયિક વાયરલેસ ટેલિગ્રાફિક સિસ્ટમ બનાવના હેતુમાં પરિવહન અને શોધવાની જાણીતી પદ્ધતિઓને અનુરૂપ બનાવવાના માર્ગ પર કામ શરૂ કર્યું. શરૂઆતમાં, તેણે દોઢ માઇલના અંતરે વાયરલેસ સિગ્નલો મોકલ્યા. ડિસેમ્બર ૧૯૦૧ માં, તેમણે એવા વાયરલેસ તરંગો મોકલ્યા જેના પર પૃથ્વીની વક્રતાની અસર થતી નથી. <ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1909/marconi-bio.html Marconi's biography at Nobelprize.org] retrieved 21 June 2008.</ref> ૧૮૯૭માં કાર્લ બ્રાઉને કૅથોડ રે ટ્યુબની શોધ કરી જેનાથી ટીવીની શોધ માટેની તકનીક વિકસિત થઈ. {{Sfn|Abramson|1955}} જ્હોન ફ્લેમિંગે ૧૯૦૪ માં પ્રથમ રેડિયો ટ્યુબ, કે જે ડાયોડ હતી તેની શોધ કરી. બે વર્ષ પછી, રોબર્ટ વોન લીબેન અને લી ડી ફોરેસ્ટ સ્વતંત્ર રીતે એમ્પ્લીફાયર ટ્યુબ વિકસાવી, જેને ટ્રાયોડ કહેવામાં આવે છે. {{Sfn|Huurdeman|2003}} ૧૯૨૦ માં આલ્બર્ટ હલે મેગ્નેટ્રોનનો વિકાસ કર્યો જે આખરે પર્સી સ્પેન્સર દ્વારા ૧૯૪૬ માં માઇક્રોવેવ પકાવવાની નાની ભઠ્ઠીના વિકાસ તરફ દોરી ગયો. <ref>{{Cite web|url=http://www.ieee.org/organizations/history_center/legacies/hull.html|title=Albert W. Hull (1880–1966)|website=IEEE History Center|archive-url = https://web.archive.org/web/20020602014513/http://www.ieee.org/organizations/history_center/legacies/hull.html|archive-date=2 June 2002|url-status = dead|access-date= 22 January 2006}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.gallawa.com/microtech/history.html|title=Who Invented Microwaves?|access-date=22 January 2006|archive-date=12 ડિસેમ્બર 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212162021/http://www.gallawa.com/microtech/history.html|url-status=dead}}</ref> ૧૯૩૪ માં, બ્રિટિશ સૈન્યએ ડૉ. વિમ્પરીસના માર્ગદર્શન હેઠળ રડાર (જે મેગ્નેટ્રોનનો ઉપયોગ પણ કરે છે) તરફ આગળ વધવાનું શરૂ કર્યું, જેનો અંત ઓગસ્ટ 1936 માં બાવ્ડેસી ખાતેના પ્રથમ રડાર સ્ટેશનની કામગીરી થી અંત આવ્યો. <ref>{{Cite web|url=http://www.penleyradararchives.org.uk/history/introduction.htm|title=Early Radar History|website=Peneley Radar Archives|access-date=22 January 2006|archive-date=1 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201090207/http://www.penleyradararchives.org.uk/history/introduction.htm|url-status=dead}}</ref> ૧૯૪૧ માં કોનરાડ ઝુઝે ઇલેક્ટ્રોમિકેનિકલ ભાગોનો ઉપયોગ કરીને વિશ્વનો પ્રથમ સંપૂર્ણ વિધેયાત્મક અને પ્રોગ્રામેબલ કમ્પ્યુટર ઝેડ 3 રજૂ કર્યું. ૧૯૪૩ માં ટોમી ફ્લાવર્સે વિશ્વના પ્રથમ સંપૂર્ણ વિધેયાત્મક, ઇલેક્ટ્રોનિક, ડિજિટલ અને પ્રોગ્રામેબલ કમ્પ્યુટર કોલોસસની રચના અને નિર્માણ કર્યું. <ref>{{Cite encyclopedia}}<br /><br />{{Cite encyclopedia}}</ref> ૧૯૪૬ માં જ્હોન પ્રેસ્પર એકકાર્ટ અને જ્હોન મૌચલીના ENIAC (ઇલેક્ટ્રોનિક ન્યુમરિયલ ઇન્ટિગ્રેટર અને કમ્પ્યુટર), કમ્પ્યુટિંગ યુગની શરૂઆત કરી. આ મશીનોના અંકગણિત પ્રદર્શનથી એન્જિનિયરોને નવી નવી તકનીકીઓ વિકસિત કરવાની અને નવી ઉદ્દેશો પ્રાપ્ત કરવાની તક મળી, જેમાં એપોલો પ્રોગ્રામનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે ચંદ્ર પર અવકાશયાત્રીઓના ઉતરાણમાં પરિણમ્યો . <ref>{{Cite web|url=http://www.seas.upenn.edu/~museum/guys.html|title=The ENIAC Museum Online|access-date=18 January 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090913072134/http://www.seas.upenn.edu/~museum/guys.html|archive-date=13 સપ્ટેમ્બર 2009|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ચકાસણી કર્યા વગરના ભાષાંતરો]] [[શ્રેણી:વિદ્યુત ઇજનેરી]] 93hswvsrny0emkefu0mixoatmk1sfdu 0 120581 906683 905576 2026-11-01T20:06:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906683 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કનુ ગાંધી | birth_date = ૧૯૧૭ | death_date = ૨૦ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૮૬ }} '''કનુ ગાંધી''' (૧૯૧૭ – ૨૦ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૮૬) ભારતીય ફોટોગ્રાફર હતા. તેઓ [[મહાત્મા ગાંધી]]ના ભત્રીજા હતા, જેઓ તેમના કેટલાક આશ્રમોમાં તેમની સાથે રહ્યા હતા અને તેમના અંગત સ્ટાફના સભ્ય હતા. તેમને ગાંધીજીના ફોટોગ્રાફર તરીકે શ્રેષ્ઠ રીતે યાદ કરવામાં આવે છે. તેમણે ૧૯૩૮થી ૧૯૪૮માં ગાંધીજીની હત્યા સુધીની ફિલ્મોમાં ગાંધીજીના જીવનની ઘણી ક્ષણોનું રેકોર્ડિંગ કર્યું હતું. ગાંધીજીના મૃત્યુ બાદ કનુ અને તેમનાં પત્ની આભા [[રાજકોટ]] આવી વસ્યા હતાં, જ્યાં તેઓ [[કસ્તુરબા|કસ્તુરબા ગાંધી]]ના નામનું ગ્રામીણ કેન્દ્ર ચલાવતા હતા. ગાંધીજીની હત્યાના દિવસે કનુ ગાંધીના પત્ની આભાબહેન બિરલા હાઉસ, [[દિલ્હી]] ખાતે ગાંધીજીની સાથે હતા.<ref name="gandhiserve">{{Cite web|url=http://www.gandhiserve.org/information/our_photographers/kanu_gandhi.html|title=Kanu Gandhi|access-date=19 June 2013|archive-date=13 ફેબ્રુઆરી 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120213083932/http://www.gandhiserve.org/information/our_photographers/kanu_gandhi.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=TEyXCoc76AEC&pg=PA688&dq=kanu+gandhi#v=onepage&q=kanu%20gandhi&f=false|title=Mohandas: A True Story of a Man, His People, and an Empire|last=Gandhi|first=Rajmohan|publisher=Penguin India|year=2006|isbn=9780143104117|location=New Delhi|page=688}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == તેમનો જન્મ ગાંધીજીના ભત્રીજા અને તેમના સાબરમતી આશ્રમના મેનેજર નારણદાસ ગાંધી તથા જમુના ગાંધીને ત્યાં ૧૯૧૭માં થયો હતો. કનુભાઈએ તેમનું પ્રારંભિક જીવન [[સાબરમતી આશ્રમ]]માં તેના માતાપિતા સાથે વિતાવ્યું હતું. જ્યારે તેઓ માત્ર બે વર્ષના હતા ત્યારે તેમના માતાપિતા વર્ધામાં રહેવા ગયા હતા. તેમણે અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમમાં શિક્ષણ મેળવ્યું હતું.<ref name="hindu">{{Cite news|title=The Mahatma as his muse|url=http://www.hindu.com/mag/2005/03/13/stories/2005031300060500.htm|access-date=19 June 2013|work=The Hindu|date=13 March 2005|archive-date=1 એપ્રિલ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050401122813/http://www.hindu.com/mag/2005/03/13/stories/2005031300060500.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=hCR0AJx-9pwC&pg=PA294&dq=kanu+gandhi#v=onepage&q=kanu%20&f=false|title=Gandhi's Prisoner?: The Life of Gandhi's Son Manilal|last=Dhupelia-Mesthrie|first=Uma|publisher=Permanent Black|year=2004|isbn=9788178241166|location=New Delhi|pages=294}}</ref> == ગાંધીજી સાથે == [[દાંડી સત્યાગ્રહ]]માં ભાગ લેવા બદલ ફક્ત ૧૫ વર્ષની તેમને કારાવાસની સજા કરવામાં આવી હતી. જોકે તેઓ ડૉક્ટર બનવા માગતા હતા, પરંતુ તેઓ વર્ધામાં ગાંધીજીના અંગત સ્ટાફ સાથે જોડાયા હતા, જ્યાં તેમણે ૧૯૩૬થી ૧૯૪૮ સુધી ક્લાર્ક, પત્રવ્યવહાર અને એકાઉન્ટિંગની કામગીરીની દેખરેખ રાખી હતી.<ref name="hindu"/> તેઓ મહાત્માની ખૂબ જ નજીક હતા તથા તેઓ "બાપુના [[હનુમાન]]" તરીકે ઓળખાતા. ૧૯૪૪માં [[કસ્તુરબા]]ની ઇચ્છા અને ગાંધીના આશીર્વાદથી તેમણે આભાબેન ચેટર્જી સાથે લગ્ન કર્યા હતા, જેમને ગાંધીજીએ દત્તક લીધા હતા. અને તેઓ ૧૩ વર્ષની ઉંમરથી તેમની સાથે હતા અને તેઓ "ગાંધીની ચાલવાની લાકડીઓમાંની એક" તરીકે જાણીતા હતા.<ref name="outlookindia">{{Cite news|title=Mahatma: An Intimate View|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?204994|access-date=19 June 2013|work=Outlook|date=2 February 1998|archive-date=30 મે 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530093405/http://outlookindia.com/article.aspx?204994|url-status=dead}}</ref> == ગાંધીજીના ફોટોગ્રાફર == [[વિનોબા ભાવે|વિનોભા ભાવેના]] ભાઈ શિવાજી ભાવેએ [[સેવાગ્રામ|વર્ધાની]] મુલાકાત લીધી હતી, જ્યાં તેમણે સૌ પ્રથમ કનુને આશ્રમના કાર્યક્રમો માટે ફોટોગ્રાફી કરવા કહ્યું હતું. જ્યારે કનુ વિનંતી સાથે ગાંધી પાસે પહોંચ્યા, ત્યારે ભંડોળની અછતને કારણે ગાંધીએ તેમને ઠુકરાવ્યા. ગાંધીના સહયોગી ઉદ્યોગપતિ જી.ડી. બિરલાએ કનુને તેનો કેમેરો, રોલિફ્લેક્સ અને ફિલ્મનો રોલ ખરીદવા માટે ૱ ૧૦૦ આપ્યા હતા. ૧૯૩૮થી ગાંધીના મૃત્યુ સુધી કનુએ મહાત્માના ઘણા અંગત ફોટા પાડ્યા હતા.<ref name="hindustantimes">{{Cite news|title=Rare portraits of the Mahatma|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Art/Rare-portraits-of-the-Mahatma/Article1-751959.aspx|access-date=19 June 2013|work=The Hindustan Times|date=30 September 2011|archive-date=20 જૂન 2013|archive-url=https://archive.today/20130620061620/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Art/Rare-portraits-of-the-Mahatma/Article1-751959.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="gandhimedia">{{Cite web|url=http://www.gandhimedia.org/read_more/writings/books/books_on_gandhi/english/WRBOOGEN0218_rs.pdf|title=Mahatma Gandhi - Our Father|access-date=19 June 2013|archive-date=17 જુલાઈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130717213347/http://www.gandhimedia.org/read_more/writings/books/books_on_gandhi/english/WRBOOGEN0218_rs.pdf|url-status=dead}}</ref> ગાંધીજીએ કનુને ત્રણ શરતો પર તેમના ફોટોગ્રાફ કરવાની છૂટ આપી હતી, કે તે કોઈ ફ્લેશનો ઉપયોગ કરશે નહિ કે તેમને ક્યારેય પોઝ આપવાનું કહેવું નહી અને તેની ફોટોગ્રાફીને આશ્રમ દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવશે નહીં.<ref name="gandhiserve"/><ref>{{Cite web|url=http://www.phaidon.com/store/general-non-fiction/gandhi-9780714841038/|title=Gandhi - A Photo Biography|publisher=Phaidon|access-date=19 June 2013|archive-date=20 એપ્રિલ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130420172838/http://www.phaidon.com/store/general-non-fiction/gandhi-9780714841038/|url-status=dead}}</ref> કનુએ વંદેમાતરમના અમૃતલાલ ગાંધી દ્વારા તેમને ચૂકવવામાં આવતા ૧૦૦ પાઉન્ડના માસિક સ્ટાઇપેન્ડ મારફતે ફોટોગ્રાફીનો ખર્ચ પૂરો કર્યો હતો.<ref name="hindu"/> તેમણે કેટલાક ફોટોગ્રાફ્સને અખબારોમાં પણ વેચી દીધા હતા અને સમય જતાં તે દૈનિક ધોરણે છબીઓ ઉત્પન્ન કરવાનું શરૂ કર્યું. કનુએ ૧૯૪૭માં [[નોઆખલી]]માં તેમની એક કૂચ સહિત ગાંધીજીની ફિલ્મો પણ બનાવી હતી.<ref name="gandhimedia"/><ref>{{Cite web|url=http://www.colonialfilm.org.uk/node/635|title=MAHATMA GANDHI NOA KHALI MARCH (Archive)|access-date=19 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415182642/http://colonialfilm.org.uk/node/635|archive-date=15 એપ્રિલ 2015|url-status=dead}}</ref> જોકે કનુને ગાંધીજીએ કસ્તુરબાની છેલ્લી ક્ષણો ને ફોટોગ્રાફ કરવાની મનાઈ ફરમાવી હતી, કારણ કે તેણીની પૂણેના આગાખાન પેલેસમાં કેદ દરમિયાન ગાંધીજીના ખોળામાં પડલા હતા. વર્ષો બાદ ગાંધીજીએ [[ગાંધી સ્મૃતિ|બિરલા હાઉસ]], [[દિલ્હી]] ખાતે આભાના ખોળામાં અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા, ત્યારે કનુ નોઆખલી ખાતે હતા, જ્યાં ગાંધીજીએ તેમને રોકાવાનો આદેશ આપ્યો હતો.<ref name="outlookindia"/> ગાંધીજીની હત્યા સાથે જ કનુના ફોટોગ્રાફીના રસનો પણ અંત આવ્યો હતો જોકે તેમણે 1950ના દાયકામાં [[દુષ્કાળ|દુષ્કાળગ્રસ્ત]] [[બિહાર]] સહિત કેટલાક કાર્યો કર્યા હતા.<ref name="gandhimedia"/> ફોટોગ્રાફીમાં કોઈ ઔપચારિક તાલીમ ન હોવાથી કનુએ આ કામ વિશેની કળા શીખી. તેમના કાર્યની ગુણવત્તામાં વિવિધતા છે જે ગાંધીજી અને આશ્રમના જીવનમાં બનેલી ઘણી ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે. "ધ ઈન્ડિપેન્ડન્ટને" તેમના કાર્યને "કુદરતી રીતે પ્રગટાયેલા કાળા-સફેદ ફોટોગ્રાફ્સ" તરીકે ઓળખાવ્યા છે, જે ગાંધીજીના જીવન પ્રત્યે અસાધારણ આંતરિક દૃષ્ટિકોણ આપે છે.<ref name="independent">{{Cite news|title=Exhibitions Kanu Gandhi's Mahatma|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/exhibitions-kanu-gandhis-mahatma-1593465.html|access-date=19 June 2013|work=The Independent|date=27 July 1995}}</ref> 1980ના દાયકામાં જર્મન કલેક્ટર પીટર રૂહે આ પ્રકારની સામગ્રી શોધી કાઢી અને તેનું માર્કેટિંગ શરૂ કર્યું ત્યાં સુધી કનુની મૂળ તસવીરો અસ્પષ્ટ રહી હતી. ૨૦૦૭માં રૂહે એ પોતાના ફોટોગ્રાફ્સ અને ફિલ્મનું કલેક્શન સાબરમતી આશ્રમ ટ્રસ્ટને 5 મિલિયન ડોલરમાં વેચવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. ૨૦૧૨માં ફરીથી ખાનગી વેચાણ માટે આવું થયું. ગાંધી સ્મૃતિની હરાજી કરવાના પ્રયાસોએ ભારતમાં ઘણો વિવાદ ઊભો કર્યો હતો.<ref name="dnaindia">{{Cite news|title=4,600 rare Gandhi photos offered for Rs4.3 crore|url=http://www.dnaindia.com/india/1755907/report-4600-rare-gandhi-photos-offered-for-rs4-3-crore|access-date=19 June 2013|work=DNA|date=25 October 2012}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Harvesting a legacy|url=http://indiatoday.intoday.in/story/Harvesting+a+legacy/1/78191.html|access-date=19 June 2013|work=India Today|date=7 January 2010}}</ref> == ગાંધીજી પછી == ૧૯૪૮માં ગાંધીની હત્યા પછી, કનુ અને આભા ગાંધી [[રાજકોટ]] સ્થળાંતર થયા જ્યાં તેઓ કસ્તુરબાધામ અને રાષ્ટ્રીયશાળા સંસ્થાઓ ચલાવતા.<ref name="dnaindia"/> કસ્તુરબાધામ એ ૧૯૩૯માં કસ્તુરબા ગાંધીની નજરકેદનું સ્થળ હતું અને સરકારે [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ|આઝાદી]] પછી મેળવ્યું હતું. કનુએ તેમના પિતાના વતી કેન્દ્ર ચલાવ્યું હતું, જેને સરકારે તેની કામગીરી સોંપી હતી અને તેને નાના પાયાના ઉદ્યોગો અને સેકન્ડરી સ્કૂલના કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરવા વિકસાવી હતી. ૨૦ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૬ના રોજ [[મધ્ય પ્રદેશ|મધ્યપ્રદેશમાં]] યાત્રા દરમિયાન કનુ ગાંધીનું [[હૃદયરોગનો હુમલો|હૃદયરોગના હુમલાથી]] નિધન થયું હતું.<ref name="gandhimedia"/> == વારસો == કનુની ગાંધીજીની તસવીરો ભારતમાં પ્રખ્યાત છે અને ગાંધી પર ઘણાં પુસ્તકોમાં છાપવામાં આવી છે, તેમ છતાં તે પોતે લાઇમલાઇટથી દૂર રહ્યા હતા અને દિલ્હીમાં ફક્ત એક જ પ્રદર્શન તેમના નામ હેઠળ દર્શાવવામાં આવ્યું.<ref name="hindustantimes"/><ref name="independent"/> ૧૯૮૬માં કનુના મૃત્યુ બાદ રૂહા દ્વારા તેના ફોટોગ્રાફ્સ આભા પાસેથી મેળવવામાં આવ્યા હતા અને તેનો કોઈ ઉપયોગ ન જોઈને તેણે નિકાલ કરવાની યોજના બનાવી હતી. ૧૯૯૫માં, [[લંડન]] સ્થિત કલાકાર સલીમ આરિફના પ્રયત્નો દ્વારા લીસુસ્ટર મ્યુઝિયમ અને આર્ટ ગેલેરીમાં કનુના ફોટોગ્રાફ્સનું પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શન યોજવામાં આવ્યું હતું. રિચાર્ડ એટનબરોની બાયોપિક ગાંધીના અનેક દ્રશ્યો કનુની તસવીરોના આધારે શૂટ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|title=Documenting history|url=http://www.hindu.com/thehindu/lr/2002/05/05/stories/2002050500260300.htm|access-date=19 June 2013|work=The Hindu|date=5 May 2002|archive-date=6 નવેમ્બર 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20031106232443/http://www.hindu.com/thehindu/lr/2002/05/05/stories/2002050500260300.htm|url-status=dead}}</ref> કનુનો અંતિમ વારસો "માત્ર ફોટોગ્રાફર જ નહીં પરંતુ ગાંધીના ફોટો-બાયોગ્રાફર" તરીકે જ રહે છે, જેમણે પોતાના કેમેરા મારફતે [[મહાદેવભાઈ દેસાઈ|મહાદેવ દેસાઈ]] અને પ્યારેલાલે તેમના સંસ્મરણો અને જીવનચરિત્રો દ્વારા ગાંધીને અમર બનાવવા માટે કર્યું હતું.<ref name="gandhimedia"/> == સંદર્ભ == {{Reflist|2}} {{ઢાંચો:મહાત્મા ગાંધી}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.gandhiserve.org/information/our_photographers/kanu_gandhi.html કનુ ગાંધી દ્વારા ફોટોગ્રાફ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019214609/http://gandhiserve.org/information/our_photographers/kanu_gandhi.html |date=2017-10-19 }} [[શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી]] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ફોટોગ્રાફર]] [[શ્રેણી:૧૯૧૭માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૮૬માં મૃત્યુ]] j365nl3rull8z8q4v4yvqe3wfj078pa 3 128563 906677 844917 2026-11-01T17:52:45Z S.Marchenko 89187 S.Marchenkoએ [[સભ્યની ચર્ચા:Martin Jalali]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Ihsannuri]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Martin Jalali|Martin Jalali]]" to "[[Special:CentralAuth/Ihsannuri|Ihsannuri]]" 800594 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Martin Sultanov}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૧૨, ૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૧ (IST) huawsenepq6mlhv6yn5llag6545rgpr 0 129343 906691 816244 2026-11-01T20:40:26Z NavalkathaVanchnar 89817 સંદર્ભ ઉમેર્યા 906691 wikitext text/x-wiki {{સંદર્ભ આપો}} {{Infobox person | name = બેલ્લમકોંડા શ્રીનિવાસ | image = Bellamkonda Sai Srinivas (cropped).jpg | birth_date = ૩ જાન્યુઆરી ૧૯૯૩ | birth_place = ગુંટુર, [[આંધ્ર પ્રદેશ]], [[ભારત]] | occupation = અભિનેતા | years_active = ૨૦૧૪-હાલ | parents = {{ plain list| * બેલ્લમકોંડા સુરેશ (પિતા) * બેલ્લમકોંડા પદ્મા (માતા)}} }} '''સાઈ શ્રીનિવાસ બેલ્લમકોંડા''' એ એક ભારતીય અભિનેતા છે, જે તેલુગુ ફિલ્મોમાં કામ કરે છે. તેઓ બેલ્લામકોંડા સુરેશના પુત્ર છે. તેમણે સ્ટ્ર્સબેર્ગ થેટર & ફિલ્મ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ થી ફિલ્મ નો અભ્યાસ કરેલ છે.તેમણે એક્શન-કોમેડી ફિલ્મ ''અલ્લુડુ સીનુ''(૨૦૧૪)થી તેમની ફિલ્મ કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. ફિલ્મમાં તેમના અભિનય માટે દક્ષિણનો શ્રેષ્ઠ પુરૂષ ડેબ્યુ માટેનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યો હતો. == ચલચિત્રો == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scop="col"|વર્ષ ! scop="col"|ફિલ્મ ! scop="col"|પાત્ર ! scop="col"|નોંધ !સંદર્ભ |- |૨૦૧૪ |અલ્લુડુ સીનુ |અલ્લુડુ સીનુ |ડેબ્યુ ફિલ્મ, બેસ્ટ મેલ ડેબ્યુ માટેનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ-દક્ષિણ |<ref>{{Cite news|title=Winners list: 62nd Britannia Filmfare Awards (South) - The Times of India|url=https://web.archive.org/web/20150627012915/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Winners-list-62nd-Britannia-Filmfare-Awards-South/articleshow/47836755.cms|newspaper=The Times of India|access-date=2026-11-01}}</ref> |- |૨૦૧૬ |સ્પીડુન્નોડુ |શોભન |તમિલ ફિલ્મ સુંદરપાંડિયનની રિમેક | |- |૨૦૧૭ |જયા જાનકી નાયકા |ગગન ચક્રવર્તી | | |- |૨૦૧૮ |સાક્ષ્યમ |વિશ્વા | | |- | |કવચમ |ઇન્સપેક્ટર વિજય | | |- | |સીતા |રઘુરામ | | |- |૨૦૧૯ |રક્ષાસુડુ |અરૂણ કુમાર |તમિલ ફિલ્મ રાત્સાસનની રિમેક |<ref>{{Cite web|last=K|first=Janani|date=2021-07-16|title=SS Rajamouli launches Bellamkonda Sreenivas's Chatrapathi Hindi remake|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/ss-rajamouli-launches-bellamkonda-sreenivas-s-chatrapathi-hindi-remake-1828862-2021-07-16|access-date=2026-11-01|website=India Today|language=en}}</ref> |- |૨૦૨૦ |ધીરા |તેનાલી રામકૃષ્ણ |એનિમેટેડ ફિલ્મ; અવાજ ની ભૂમિકા |<ref>{{Cite news|title=Bellamkonda Sreenivas gives his voiceover for animated film ‘Dhira’|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/bellamkonda-sreenivas-gives-his-voiceover-for-animated-film-dhira/articleshow/79193403.cms|newspaper=The Times of India|date=2020-11-12|access-date=2026-11-01|issn=0971-8257}}</ref> |- |૨૦૨૧ |અલ્લુડુ અદુર્સ |સાઈ શ્રીનુ શ્રીનિવાસ | | |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{IMDB name|6618354}} [[શ્રેણી:અભિનેતા]] o79ug5lu885ajjvdlrp32cdzws0fppz 906711 906691 2026-11-02T03:19:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906711 wikitext text/x-wiki {{સંદર્ભ આપો}} {{Infobox person | name = બેલ્લમકોંડા શ્રીનિવાસ | image = Bellamkonda Sai Srinivas (cropped).jpg | birth_date = ૩ જાન્યુઆરી ૧૯૯૩ | birth_place = ગુંટુર, [[આંધ્ર પ્રદેશ]], [[ભારત]] | occupation = અભિનેતા | years_active = ૨૦૧૪-હાલ | parents = {{ plain list| * બેલ્લમકોંડા સુરેશ (પિતા) * બેલ્લમકોંડા પદ્મા (માતા)}} }} '''સાઈ શ્રીનિવાસ બેલ્લમકોંડા''' એ એક ભારતીય અભિનેતા છે, જે તેલુગુ ફિલ્મોમાં કામ કરે છે. તેઓ બેલ્લામકોંડા સુરેશના પુત્ર છે. તેમણે સ્ટ્ર્સબેર્ગ થેટર & ફિલ્મ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ થી ફિલ્મ નો અભ્યાસ કરેલ છે.તેમણે એક્શન-કોમેડી ફિલ્મ ''અલ્લુડુ સીનુ''(૨૦૧૪)થી તેમની ફિલ્મ કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. ફિલ્મમાં તેમના અભિનય માટે દક્ષિણનો શ્રેષ્ઠ પુરૂષ ડેબ્યુ માટેનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યો હતો. == ચલચિત્રો == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scop="col"|વર્ષ ! scop="col"|ફિલ્મ ! scop="col"|પાત્ર ! scop="col"|નોંધ !સંદર્ભ |- |૨૦૧૪ |અલ્લુડુ સીનુ |અલ્લુડુ સીનુ |ડેબ્યુ ફિલ્મ, બેસ્ટ મેલ ડેબ્યુ માટેનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ-દક્ષિણ |<ref>{{Cite news|title=Winners list: 62nd Britannia Filmfare Awards (South) - The Times of India|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Winners-list-62nd-Britannia-Filmfare-Awards-South/articleshow/47836755.cms|newspaper=The Times of India|access-date=2026-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627012915/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Winners-list-62nd-Britannia-Filmfare-Awards-South/articleshow/47836755.cms|archive-date=2015-06-27|url-status=bot: unknown}}</ref> |- |૨૦૧૬ |સ્પીડુન્નોડુ |શોભન |તમિલ ફિલ્મ સુંદરપાંડિયનની રિમેક | |- |૨૦૧૭ |જયા જાનકી નાયકા |ગગન ચક્રવર્તી | | |- |૨૦૧૮ |સાક્ષ્યમ |વિશ્વા | | |- | |કવચમ |ઇન્સપેક્ટર વિજય | | |- | |સીતા |રઘુરામ | | |- |૨૦૧૯ |રક્ષાસુડુ |અરૂણ કુમાર |તમિલ ફિલ્મ રાત્સાસનની રિમેક |<ref>{{Cite web|last=K|first=Janani|date=2021-07-16|title=SS Rajamouli launches Bellamkonda Sreenivas's Chatrapathi Hindi remake|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/ss-rajamouli-launches-bellamkonda-sreenivas-s-chatrapathi-hindi-remake-1828862-2021-07-16|access-date=2026-11-01|website=India Today|language=en}}</ref> |- |૨૦૨૦ |ધીરા |તેનાલી રામકૃષ્ણ |એનિમેટેડ ફિલ્મ; અવાજ ની ભૂમિકા |<ref>{{Cite news|title=Bellamkonda Sreenivas gives his voiceover for animated film ‘Dhira’|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/bellamkonda-sreenivas-gives-his-voiceover-for-animated-film-dhira/articleshow/79193403.cms|newspaper=The Times of India|date=2020-11-12|access-date=2026-11-01|issn=0971-8257}}</ref> |- |૨૦૨૧ |અલ્લુડુ અદુર્સ |સાઈ શ્રીનુ શ્રીનિવાસ | | |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{IMDB name|6618354}} [[શ્રેણી:અભિનેતા]] k0ya2nnq7lv8n4r7uz60g81x8qve9x4 0 129509 906695 886276 2026-11-01T20:51:34Z NavalkathaVanchnar 89817 સન્દર્ભ ઉમેરેલ છે. 906695 wikitext text/x-wiki {{સંદર્ભ આપો}} '''પત્ની''' એ [[સ્ત્રી]] પાત્ર છે, એ વૈવાહિક જીવનમાં [[લગ્ન]] પછી [[પુરુષ]]ની (જેને પતિ તરીકે ઓળખાય છે) સાથીદાર છે.<ref>{{Cite web|title=Welcome to Bhagwadgomandal|url=http://www.bhagavadgomandal.com/index.php?action=dictionary&sitem=%E0%AA%AA%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AB%80&type=1&key=false&page=0|access-date=2026-11-01|website=www.bhagavadgomandal.com}}</ref> તેને અર્ધાંગિની તરીકે પણ ઓળખાય છે. પત્ની જ્યાં સુધી કાયદાકીય રીતે પતિ સાથે જોડાયેલી હોય ત્યાં સુધી (એટલે કે છૂટાછેડા ન થાય ત્યાં સુધી) પત્ની તરીકેનું સ્થાન પામે છે. પતિના અવસાન પછી પત્ની વિધવા તરીકે ઓળખાય છે. પત્નીના હક્ક, સ્થાન અને સામાજીક સ્થિતિ દરેક સંસ્કૃતિ અને કાયદાઓ પ્રમાણે અલગ-અલગ હોય છે અને તેમાં સમયાંતરે સુધારા આવ્યા છે. {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર]] ax1xi7dppmim3po279ffq9jjfc6rb9k 0 137891 906688 837980 2026-11-01T20:29:24Z NavalkathaVanchnar 89817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 906688 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Flag of Belgorod.svg|thumb|બેલ્ગોરોડ ધ્વજ]] બેલ્ગોરોડનો ધ્વજ એ બેલ્ગોરોડ શહેર, બેલ્ગોરોડ પ્રદેશ, રશિયન ફેડરેશનના સત્તાવાર પ્રતીકોમાંથી એક છે (શસ્ત્રોના કોટ સાથે). ધ્વજ એ શહેરના રહેવાસીઓની એકતા અને ક્રિયાપ્રતિક્રિયાનું પ્રતીક છે. વર્તમાન ધ્વજ 22 જુલાઈ, 1999 ના રોજ બેલ્ગોરોડ સિટી કાઉન્સિલ ઑફ ડેપ્યુટીઝ નંબર 321 ના ​​નિર્ણય દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો અને 2002 માં નોંધણી નંબર 978 સાથે રશિયન ફેડરેશનના સ્ટેટ હેરાલ્ડિક રજિસ્ટરમાં દાખલ થયો હતો.<ref name="ф321">Решение Белгородского городского Совета депутатов от 22.07.1999 № 321 [http://www.guest-belgorod.ru/index.php?ds=6644 «О внесении изменений в решение городского Совета депутатов от 18 июня 1999 года № 279 „Об утверждении Положения о флаге города Белгорода“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214002605/http://www.guest-belgorod.ru/index.php?ds=6644 |date=2019-02-14 }}</ref> == વર્ણન == બેલ્ગોરોડ શહેરનો ધ્વજ (તળિયે સફેદ પટ્ટા સાથેનો વાદળી કેનવાસ) પીળા સિંહને તેના પાછળના પગ પર ઊભેલા સફેદ [[ગરુડ]] સાથે તેની ઉપર ઉડતો દર્શાવે છે. શહેરના પ્રતીકો 300 વર્ષથી વધુ જૂના છે અને પીટર I ના શાસન દરમિયાન દેખાયા હતા. રશિયન ઝારે પોલ્ટાવા (1709) ના યુદ્ધમાં [[સ્વીડિશ]] લોકો પર વિજયના સન્માનમાં બેલ્ગોરોડના લોકોને શસ્ત્રોનો કોટ રજૂ કર્યો હતો. 1712 માં, બેલ્ગોરોડ રેજિમેન્ટના બેનર પર શસ્ત્રોનો કોટ દર્શાવવામાં આવ્યો હતો, જેણે દુશ્મનને હરાવી હતી, અને 1727 માં તે નવા રચાયેલા પ્રાંતનું પ્રતીક બની ગયું હતું.<ref>https://militaryarms.ru/simvolika/goroda/flag-belgoroda/</ref> == લિંક્સ == 4p3ewu1abqk1mzh11arcfqj3khdkqxh 0 146261 906690 872163 2026-11-01T20:31:21Z NavalkathaVanchnar 89817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 906690 wikitext text/x-wiki {{સુધારો|date=જૂન ૨૦૨૪}} '''તરુણ ગોગોઈ''' (૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ - ૨૩ નવેમ્બર ૨૦૨૦) એક ભારતીય રાજકારણી અને વકીલ હતા જેમણે ૨૦૦૧થી ૨૦૧૬ સુધી આસામના ૧૩મા મુખ્યમંત્રી તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓ આસામના સૌથી લાંબા સમય સુધી સેવા આપનારા મુખ્યમંત્રી હતા. તેઓ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના સભ્ય હતા. મુખ્યમંત્રી તરીકેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન તેમને રાજ્યની નાણાકીય સ્થિતિમાં સુધારો કરવા ઉપરાંત આતંકવાદી વિદ્રોહનો અંત લાવવાનો અને હિંસા ઘટાડવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે. તેઓ ૨૦૦૧થી ૨૦૨૦માં તેમના મૃત્યુ સુધી ટીટાબાર મતવિસ્તારમાંથી અને માર્ગેરીતા મતવિસ્તારમાંથી ૧૯૯૬થી ૧૯૯૮ સુધી આસામ વિધાનસભાના સભ્ય હતા. તેઓ ૧૯૯૧થી ૧૯૯૬ અને ફરીથી ૧૯૯૮થી ૨૦૦૧ અને જોરહાટ સુધી કાલિયાબોરનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા લોકસભાના સભ્ય હતા. ૧૯૭૧થી ૧૯૮૪ સુધી મતવિસ્તાર. તેઓ ૧૯૯૩થી ૧૯૯૫ સુધી પી.વી. નરસિમ્હા રાવ મંત્રાલયમાં ખાદ્ય અને પ્રક્રિયા ઉદ્યોગના રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) પણ હતા. તેમને મરણોત્તર પદ્મ ભૂષણ, ભારતનું ત્રીજું સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન, ૨૦૨૧માં એનાયત કરવામાં આવ્યું હતું. == શરૂઆતના વર્ષો == તરુણ ગોગોઈનો જન્મ 1 એપ્રિલ 1936ના રોજ રંગાજન ટી એસ્ટેટ ખાતે વંશીય આસામી તાઈ-અહોમ પરિવારમાં થયો હતો, જે અગાઉનો સિબસાગર જિલ્લો હતો, જે હવે આસામનો જોરહાટ જિલ્લો છે. તેમના પિતા, કમલેશ્વર ગોગોઈ[8] રંગજન ટી એસ્ટેટમાં મેડિકલ પ્રેક્ટિશનર હતા. તેમની માતા ઉષા ગોગોઈ આસામી કવિ ગણેશ ગોગોઈની નાની બહેન હતી. તે આસામી પીઢ ફિલ્મ નિર્માતા પરણ બાર્બરુઆહના મોટા ભાઈ અને શ્રેષ્ઠ મિત્ર છે. તેઓ આસામી ફિલ્મ દિગ્દર્શક પ્રેરણા બાર્બરૂઆહના કાકા પણ છે. તે દીપ ગોગોઈના મોટા ભાઈ છે, જેમણે કાલિયાબોર માટે સંસદ સભ્ય અને ટીટાબાર માટે આસામ વિધાનસભાના સભ્ય તરીકે પણ સેવા આપી હતી. જોરહાટ મદ્રેસા શાળા (ચોથા ધોરણથી) અને ભોલાગુરી હાઈસ્કૂલમાં (વર્ગ VI સુધી) જતાં પહેલાં તેણે 26 નંબરની રંગજન નિમના બુનિયાદી વિદ્યાલય (નીચલી પાયાની શાળા) ખાતે પ્રાથમિક શિક્ષણની શરૂઆત કરી. તેમણે જગન્નાથ બરૂહા કોલેજમાંથી સ્નાતક થયા પહેલા જોરહાટ સરકારી હાઈસ્કૂલમાંથી તેમનું ઉચ્ચ [[માધ્યમિક શાળા]] પ્રમાણપત્ર (HSLC) પાસ કર્યું હતું. તેણે ગૌહાટી યુનિવર્સિટીમાંથી કાયદાની સ્નાતક (એલએલબી)ની ડિગ્રી મેળવી. == રાજકીય કારકિર્દી == ગોગોઈએ જોરહાટમાંથી 1971માં પાંચમી લોકસભામાં ચૂંટાયા પહેલા 1968માં જોરહાટ ખાતે મ્યુનિસિપલ બોર્ડના સભ્ય તરીકે તેમની રાજકીય કારકિર્દી શરૂ કરી હતી. તેમણે 1985 સુધી આગામી બે ટર્મ દરમિયાન જોરહાટનું લોકસભામાં પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. તેમણે 1991 અને 1996 ની વચ્ચે દસમી લોકસભામાં અને 1998 અને 2001 ની વચ્ચે બારમી અને તેરમી લોકસભામાં કાલિયાબોરનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું. તેમણે 2001 માં આસામના મુખ્ય પ્રધાન તરીકેનો કાર્યભાર સંભાળવા માટે, તેરમી લોકસભા, મધ્ય-ગાળામાં છોડી દીધી. સંસદના સભ્ય તરીકે કુલ છ ટર્મ. લોકસભામાં તેમની બીજી મુદત દરમિયાન, તેઓ 1976માં વડા પ્રધાન [[ઈન્દિરા ગાંધી]] હેઠળ અખિલ ભારતીય કોંગ્રેસ સમિતિ (AICC)ના સંયુક્ત સચિવ તરીકે ચૂંટાયા હતા.[14] બાદમાં તેમણે વડા પ્રધાન [[રાજીવ ગાંધી]] હેઠળ 1985 થી 1990 સુધી AICCના મહાસચિવ તરીકે સેવા આપી હતી.[14] તેમણે 1991 અને 1996 ની વચ્ચે ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ મંત્રાલયમાં કેન્દ્રીય રાજ્ય પ્રધાન તરીકે વડા પ્રધાન પી. વી. નરસિમ્હા રાવ હેઠળ ભારતની કેન્દ્રીય કેબિનેટમાં સેવા આપી હતી. તેઓ સરકારી ખાતરીઓ, સલાહકાર સમિતિ, કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયની સમિતિના સભ્ય હતા. અને કુદરતી ગેસ, અને દસમી લોકસભામાં બાહ્ય બાબતોની સમિતિ. તેરમી લોકસભામાં તેઓ રેલ્વે સમિતિના સભ્ય હતા. તેમણે 1986 અને 1990 ની વચ્ચે આસામ પ્રદેશ કોંગ્રેસ કમિટી (APCC) ના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપી હતી, 1996 માં ફરીથી પ્રમુખ તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી હતી. તેમણે સૌપ્રથમ 1996 અને 1998 ની વચ્ચે માર્ગેરિટા મતવિસ્તાર અને 2001 થી ટીટાબાર મતવિસ્તારનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું. == હોદ્દાઓ સંભાળ્યા == {{div col}} * 1968 : જોરહાટ મ્યુનિસિપલ બોર્ડના સભ્ય. * 1968 : જોરહાટ મ્યુનિસિપલ બોર્ડના સભ્ય. * 1971 : પાંચમી લોકસભા માટે ચૂંટાયા. * 1976 : ઓલ ઈન્ડિયા કોંગ્રેસ કમિટીના જોઈન્ટ સેક્રેટરી. * 1977 : 6ઠ્ઠી [[લોક સભા|લોકસભા]] (બીજી મુદત) માટે ફરીથી ચૂંટાયા. * 1983 : 7મી લોકસભા (3જી મુદત) માટે ફરીથી ચૂંટાયા. * 1983 : ઓલ ઈન્ડિયા કોંગ્રેસ કમિટી (AICC (I)) ના જોઈન્ટ સેક્રેટરી. * 1985 : જનરલ સેક્રેટરી, ઓલ ઈન્ડિયા કોંગ્રેસ કમિટી (AICC (I). * 1986-1990 : પ્રમુખ, પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિ PCC (I)), આસામ. * 1991-1993 : કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) ખાદ્ય મંત્રાલય. * 1993-1995 : કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો). ખાદ્ય પ્રક્રિયા ઉદ્યોગ મંત્રાલય. * 1993-1995 : આસામ વિધાનસભાના સભ્ય. * 1997-1998 : ALA ના સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા. * 1998-99 : સભ્ય, સરકારી ખાતરી સમિતિ * 1998-99 : ફોરેન અફેર્સ કમિશનના સભ્ય. * 1998-99 : સભ્ય, સલાહકાર સમિતિ, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય. * 1998 : 12મી લોકસભા (5મી મુદત) માટે ફરીથી ચૂંટાયા. * 1999 : 13મી લોકસભા (6ઠ્ઠી મુદત) માટે ફરીથી ચૂંટાયા. * 1999-2000 : રેલવે કમિશનના સભ્ય. * 18 મે, 2001 : [[આસામ|આસામના]] મુખ્યમંત્રી તરીકેનો ચાર્જ સંભાળ્યો. (1લી અવધિ) * સપ્ટેમ્બર 2001 : ALA ના સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા. * 11 મે, 2006 : ALA ના સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા. * 14 મે, 2006 : મુખ્ય પ્રધાન તરીકે હોદ્દો સંભાળ્યો, આસામ (બીજી મુદત) * 13 મે, 2011 : ALA ના સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા. * 18 મે, 2011 : આસામના મુખ્યમંત્રી તરીકેનો ચાર્જ સંભાળ્યો. (3જી અવધિ) == અંગત જીવન == '''<big>કુટુંબ અને રસ:</big>''' [https://vidyapedia.org/ ગોગોઈએ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240611080416/https://vidyapedia.org/ |date=2024-06-11 }} 30 જુલાઈ 1972ના રોજ ગૌહાટી યુનિવર્સિટીમાંથી પ્રાણીશાસ્ત્રમાં અનુસ્નાતક ડોલી ગોગોઈ સાથે લગ્ન કર્યા. આ દંપતિને બે બાળકો છે, એક પુત્રી ચંદ્રીમા ગોગોઈ, એમબીએ અને એક પુત્ર, ગૌરવ ગોગોઈ, કાલિયાબોરથી સંસદના સભ્ય છે. તેમના પુત્રએ ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટીમાંથી પબ્લિક એડમિનિસ્ટ્રેશનમાં ડિગ્રી મેળવી છે. રાજ્ય વિધાનસભામાં તેમની પ્રોફાઇલમાં તેમને એક શોખ ગોલ્ફર તરીકે ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યા છે. ગોગોઈ સાથે સંબંધિત અન્ય દિગ્ગજો છે કવિ ગણેશ ગોગોઈ (કાકા), ફિલ્મ નિર્માતા પરાણ બાર્બરૂઆહ (ભાઈ), ફિલ્મ દિગ્દર્શક પ્રેરણા બાર્બરૂહા (ભત્રીજી) અને ક્રિકેટર શિવ ગોગોઈ (કાકા). ગોગોઈએ તેમના જીવનકાળમાં અનેક દેશોની મુલાકાત લીધી હતી અને 2014 સુધીમાં 2001થી 18 સત્તાવાર વિદેશ યાત્રાઓ કરી હતી. ગોગોઈએ જે દેશોની મુલાકાત લીધી તેમાં ઈન્ડોનેશિયા, સિંગાપોર, કેનેડા, યુકે, ઈટાલી, શ્રીલંકા, યુએસ, ચીન, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, ફ્રાન્સ, ભૂતાન, બાંગ્લાદેશનો સમાવેશ થાય છે. , સ્પેન, બેલ્જિયમ, દક્ષિણ કોરિયા, જાપાન, વિયેતનામ અને થાઈલેન્ડ. '''<big>આરોગ્ય:</big>''' મુંબઈની એશિયન હાર્ટ ઈન્સ્ટિટ્યૂટમાં બાયપાસ સર્જરી, એઓર્ટિક વાલ્વ રિપ્લેસમેન્ટ અને એરોર્ટાને કૃત્રિમ રીતે વિસ્તૃત કરવાની પ્રક્રિયા સહિત મુખ્ય પ્રધાન તરીકેના તેમના બીજા કાર્યકાળના ઉત્તરાર્ધ દરમિયાન તેમની ઘણી હૃદયની શસ્ત્રક્રિયાઓ થઈ હતી. તેમના કૃત્રિમ કાર્ડિયાક પેસમેકરને બદલવા માટે, 2011 માં તેમની ત્રીજી મુદત માટે ચૂંટણીઓ પહેલાં તેમની વધારાની સર્જરી કરવામાં આવી હતી. આ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓમાંથી સ્વસ્થ થઈને ગોગોઈ તેમના પક્ષને ત્રીજી ટર્મની જીત તરફ દોરી ગયા હતા. == સંદર્ભ == {{Reflist}}18. [https://vidyapedia.org/tarun-gogoi-bio-graphy/ Tarun Gogoi Bio-Graphy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240611080416/https://vidyapedia.org/tarun-gogoi-bio-graphy/ |date=2024-06-11 }} A detail BioGraphy in Few Words == બાહ્ય લિંક્સ == [https://vidyapedia.org/tarun-gogoi-bio-graphy/ Vidyapedia.Org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240611080416/https://vidyapedia.org/tarun-gogoi-bio-graphy/ |date=2024-06-11 }} https://en.wikipedia.org/wiki/Tarun_Gogoi {{જીવનકાળ|1936|2020|Gogoi, Tarun}} [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:લોકસભાના સભ્ય]] [[શ્રેણી:ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના નેતા]] [[શ્રેણી:આસામના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન,]] mko3thuv3i28lolwch3en9dvhbwdjzp 3 155495 906673 2026-11-01T13:16:33Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906673 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Ajmeri Atik}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૮:૪૬, ૧ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) nxcg607wl4dq45tw9yce7f9mp8dg8qd 3 155496 906674 2026-11-01T14:18:22Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906674 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Sanjaygagiya41}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૯:૪૮, ૧ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 5p41j8yxya33lsraom4tj9m6s6rfjo5 3 155497 906678 2026-11-01T17:52:45Z S.Marchenko 89187 S.Marchenkoએ [[સભ્યની ચર્ચા:Martin Jalali]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Ihsannuri]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Martin Jalali|Martin Jalali]]" to "[[Special:CentralAuth/Ihsannuri|Ihsannuri]]" 906678 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:Ihsannuri]] nuxudl495vil9s0swppp2r2m6b0umc0 3 155498 906681 2026-11-01T19:21:34Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906681 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=NavalkathaVanchnar}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૦:૫૧, ૨ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 3jtc28d2ydxa4t25qqlwaey30ky7loz 3 155499 906713 2026-11-02T06:36:02Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906713 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Kajal Bamaniya}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૨:૦૬, ૨ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 98k9uc68xkzektjqnf9vayjw4xlowyf 3 155500 906714 2026-11-02T09:02:19Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906714 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Hookstar1993}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૪:૩૨, ૨ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 1q8gyrx7iandqyv7nly0wg7ubltcc4c 2 155501 906715 2026-11-02T09:24:05Z Hookstar1993 89820 સંતશ્રી બ્હ્રામલીન નારાયણ સ્વામી (પૂરું નામ: શક્તિદાન મહીદાન લાંગાવદરા), જેઓ '''નારાયણનંદ સરસ્વતી''' તરીકે પણ જાણીતા હતા, ગુજરાતી ભજનિક, સંતવાણી ગાયક, હાર્મોનિયમ વાદક અને આધ્યાત્મિક સાધક હતા. 906715 wikitext text/x-wiki '''નારાયણ સ્વામી''' (મૂળ નામ: શક્તિદાન મહીદાન લાંગાવદરા; ૨૯ જૂન ૧૯૩૮ – ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૦) ગુજરાતી ભજનિક, સંતવાણી ગાયક અને સંન્યાસી હતા. તેઓ ''નારાયણનંદ સરસ્વતી'' તથા ''નારાયણ બાપુ'' તરીકે પણ ઓળખાતા હતા. તેમનો જન્મ સૌરાષ્ટ્રના આંકડીયા ગામમાં થયો હતો. ગુજરાતી સંતવાણી, ભજન અને લોકસંગીતના ક્ષેત્રે તેમણે પોતાની ગાયકી અને હાર્મોનિયમવાદન દ્વારા ઓળખ મેળવી હતી. તેઓ કચ્છના માંડવી ખાતે આવેલા ચપલેશ્વર મહાદેવ આશ્રમ સાથે સંકળાયેલા હતા.<ref name="shradha">{{Cite web |title=Shaktidan Mahidan Langavadra – Biography and Family |url=https://www.shradhanjali.com/profile/shaktidan-langavadra-57 |website=Shradhanjali.com}}</ref><ref name="dinvani">{{Cite web |title=સંત વાણીનો સૂરીલો સિંહ નારાયણ સ્વામી |url=https://dinvani.wordpress.com/2014/01/21/સંત-વાણીનો-સૂરીલો-સિંહ-નારાયણ-સ્વામી/ |website=દીનવાણી |date=21 January 2014}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન અને જન્મ == નારાયણ સ્વામીનો જન્મ ૨૯ જૂન ૧૯૩૮ના રોજ સૌરાષ્ટ્રના ઢસા નજીક આવેલા આંકડીયા ગામમાં થયો હતો. તેમનું બાળપણનું નામ શક્તિદાન હતું. તેમના પિતાનું નામ મહીદાનજી લાંગાવદરા અને માતાનું નામ જીવુબાબેન લાંગાવદરા હતું. તેમનો પરિવાર આઈ જાનબાઈની પરંપરા સાથે સંકળાયેલો હતો. તેમના પિતા મહીદાનજીને ભજન, છંદ અને દુહા બોલવાનો શોખ હતો. તેઓ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં રસ ધરાવતા હતા. માતા જીવુબાબેન પણ સાધુ-સંતો પ્રત્યે આદર અને ભક્તિભાવ ધરાવતા હતાં. પરિવારના ઘરમાં ભજન-કીર્તન અને ધાર્મિક વાતાવરણ રહેતું હતું. શક્તિદાનના બાળપણનો કેટલોક સમય સૌરાષ્ટ્રના ચિતલ નજીક આવેલા ભેલા-ભીલડી ગામમાં વીત્યો હતો. તેમના મોસાળમાં પણ ભજન અને ધાર્મિક પરંપરાનું વાતાવરણ હતું. તેમણે ગુજરાતી ભાષામાં બે ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યો હતો. બાળપણથી જ તેમને સંતોનો સમાગમ, ભજન અને આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં વિશેષ રસ હતો.<ref name="shradha"/><ref name="dinvani"/> == બાળપણમાં સાધુસેવા અને ભજનની શરૂઆત == શક્તિદાન આશરે આઠ વર્ષના હતા ત્યારે ઢસા નજીક ગુંદાળા ગામથી થોડા અંતરે આવેલા રાસવદરના જંગલ વિસ્તારમાં આવેલા હનુમાનજીના મંદિરમાં રહેતા દિગંબર સાધુ બાલાનંદજી બ્રહ્મચારીના સંપર્કમાં આવ્યા હતા. બાલાનંદજી બ્રહ્મચારી આશ્રમમાં સાધના અને સેવાકાર્ય કરતા હતા. શક્તિદાન દરરોજ પોતાની માતા પાસેથી દૂધ લઈને આશ્રમમાં જતા અને ત્યાં સાધુની સેવા કરતા હતા. તેઓ બાલાનંદજી સમક્ષ ભજન અને છંદ રજૂ કરતા હતા. આ પ્રવૃત્તિ આશરે ચારથી પાંચ વર્ષ સુધી ચાલુ રહી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન શક્તિદાનને ભજન ગાવાની સાથે સંતો અને સાધુઓના જીવનનો નજીકથી પરિચય મળ્યો હતો. તેમના ભજનો સાંભળવા આસપાસના લોકો પણ આશ્રમમાં આવતા હોવાનું જીવનવર્ણનમાં જણાવાયું છે.<ref name="shradha"/><ref name="dinvani"/> == રામદાસબાપુ ગોદડિયા સાથે સંપર્ક == બાળપણ દરમિયાન શક્તિદાનનો પરિચય સ્વામી પ્રેમદાસજી અને તેમના ગુરુ રામદાસજી સાથે થયો હતો. રામદાસજી ઢસામાં શેઠ મોતીલાલ સથરાવાળાની ધર્મશાળામાં આસોપાલવના વૃક્ષ નીચે બિરાજતા હતા. સ્થાનિક લોકો તેમને ''ગોદડિયા બાપુ'' તરીકે ઓળખતા હતા. સ્વામી પ્રેમદાસજી શક્તિદાનને રામદાસબાપુ પાસે લઈ ગયા હતા. ત્યાં શક્તિદાને ભજનો રજૂ કર્યા હતા. તેમના ભજનથી પ્રભાવિત થઈ રામદાસબાપુએ તેમને વધુ ભજન રજૂ કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા. ત્યારબાદ શક્તિદાન ગોદડિયા બાપુના આશ્રમમાં વારંવાર જવા લાગ્યા હતા. આ સમય દરમિયાન તેમના ભજન સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા વધવા લાગી હતી.<ref name="dinvani"/> == સંતશ્રી હરિહરાનંદજી સાથે પ્રથમ મુલાકાત (૧૯૪૯) == આંકડીયા નજીક આવેલા દેરડી ગામમાં આઈ જાનબાઈની દેરી ખાતે નરનારાયણની મૂર્તિની પ્રતિષ્ઠા નિમિત્તે ધાર્મિક મહોત્સવનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રસંગે વિવિધ સાધુ-સંતોને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. તેમાં સરધારના સંતશ્રી હરિહરાનંદજી બાપુને પણ આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. જૂન ૧૯૪૯માં રામદાસબાપુ સાથે શક્તિદાન આ મહોત્સવમાં ગયા હતા. આ પ્રસંગે તેમને પ્રથમ વખત હરિહરાનંદજી બાપુનાં દર્શન થયાં હતાં. રામદાસબાપુએ હરિહરાનંદજીને શક્તિદાનનો પરિચય કરાવી જણાવ્યું હતું કે તેઓ સારાં ભજનો ગાય છે. હરિહરાનંદજીના આગ્રહથી શક્તિદાને ઉપસ્થિત સાધુ-સંતો અને શ્રોતાઓ સમક્ષ ચાર ભજનો રજૂ કર્યા હતા. તેમના ગાયનથી પ્રભાવિત થઈ હરિહરાનંદજી બાપુએ તેમને સરધાર ખાતેના પોતાના આશ્રમમાં આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું હતું.<ref name="shradha"/><ref name="dinvani"/> == સરધાર આશ્રમ અને ગુરુસેવા == સરધાર ગામની બહાર આવેલા હરિહરા આશ્રમમાં ધારેશ્વર મહાદેવનું મંદિર, કાશી વિશ્વનાથ મંદિર અને સંન્યાસાશ્રમ આવેલાં હતાં. હરિહરાનંદજી બાપુ આ આશ્રમમાં સાધના અને આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિઓ કરતા હતા. આશરે પંદર વર્ષની ઉંમરે શક્તિદાન હરિહરાનંદજીના આમંત્રણથી સરધાર આશ્રમમાં ગયા હતા. ત્યાં દરરોજ સંતવાણી અને ભજનના કાર્યક્રમો યોજાતા હતા. તેઓ આશ્રમમાં આશરે પંદર દિવસ રોકાયા હતા. આશ્રમના વાતાવરણ અને સંતોના સમાગમથી તેઓ પ્રભાવિત થયા હતા. તેમને ત્યાંથી પરત જવાની ઇચ્છા નહોતી, પરંતુ માતા-પિતાના આગ્રહથી ઘરે પાછા ફર્યા હતા. ત્યારબાદ હરિહરાનંદજીના સંદેશથી તેઓ ફરી આશ્રમમાં આવ્યા અને આશરે ચાર વર્ષ સુધી ગુરુના સાનિધ્યમાં રહ્યા હોવાનું જીવનવર્ણનમાં નોંધાયું છે. આ સમય દરમિયાન તેઓ ગુરુસેવા, સંતવાણી, શિવપુરાણ અને ધાર્મિક કાર્યક્રમોમાં હાજરી આપતા હતા. હરિહરાનંદજી બાપુ જૂનાગઢની સનાતન ધર્મશાળામાં મહા વદ બીજથી અગિયારસ સુધી શિવપુરાણની કથા યોજતા હતા. તેમાં અનેક સાધુ-સંતો ભાગ લેતા હતા. શક્તિદાન પણ ત્યાં સેવા આપતા હતા. એક પ્રસંગે હરિહરાનંદજી બાપુએ શક્તિદાનને રુદ્રાક્ષ આપ્યો હોવાનું પણ જીવનવર્ણનમાં જણાવાયું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમનો પરિચય ચારણ સાધુ પ્રેમદાસબાપુ અને કચ્છના પાલુ ભગત જેવા ભજનિકો સાથે થયો હતો.<ref name="dinvani"/> == લગ્ન અને પારિવારિક જીવન == હરિહરાનંદજી બાપુએ શક્તિદાનને લગ્ન કરવાનો આગ્રહ કર્યો હતો. ગુરુની આજ્ઞાને અનુસરીને ઈ.સ. ૧૯૬૨માં તેમના લગ્ન નાથુબા સાથે થયા હતા. લગ્ન બાદ તેમને ત્રણ સંતાનો થયાં. તેમના સંતાનોમાં એક પુત્રી અને બે પુત્રોનો સમાવેશ થાય છે. * ચંદનબેન * હરેશભાઈ * હિતેશભાઈ લગ્ન અને પારિવારિક જીવન દરમિયાન પણ તેમનો સંતોનો સમાગમ, ભજન અને સંગીત પ્રત્યેનો રસ ચાલુ રહ્યો હતો.<ref name="shradha"/><ref name="dinvani"/> == હાર્મોનિયમની તાલીમ અને સંગીતસાધના == શરૂઆતમાં શક્તિદાન ભજનો ગાતા હતા ત્યારે હાર્મોનિયમ અને તબલાની સંગત અન્ય કલાકારો કરતા હતા. ગુંદાળા ગામમાં રહેતા જીવણ બીજલ રબારી ભજનિક અને હાર્મોનિયમવાદક હતા. તેઓ દૃષ્ટિહીન હોવા છતાં ભજન અને સંગીતમાં કુશળ હતા. શક્તિદાન તેમની પાસે ભજનો સાંભળવા જતા હતા અને પોતે પણ ભજનો રજૂ કરતા હતા. તેમણે જીવણ બીજલ ભગતને હાર્મોનિયમ શીખવવા વિનંતી કરી હતી. જીવણ બીજલ ભગતે તેમને હાર્મોનિયમ શીખવવાનું સ્વીકાર્યું હતું. તેમણે ''જાગો જલારામ વીરપુર નિવાસી'' ભજનની હાર્મોનિયમ પર સંગત શીખી હતી. ત્યારબાદ તેઓ જીવણ બીજલ ભગતનું હાર્મોનિયમ ઘરે લઈ જઈ સ્વાધ્યાય દ્વારા વગાડવાની પ્રેક્ટિસ કરતા હતા. એક વખત હાર્મોનિયમ સાથે ભજન રજૂ કરતાં હરિહરાનંદજી બાપુએ તેમને આશીર્વાદ આપ્યા હોવાનું જીવનવર્ણનમાં જણાવાયું છે. ત્યારબાદ તેમને જાહેર ભજન કાર્યક્રમો માટે આમંત્રણ મળવા લાગ્યાં હતાં.<ref name="shradha"/><ref name="dinvani"/> == રાજકોટ અને અન્ય સ્થળોએ ભજન પ્રવૃત્તિ == નારાયણ સ્વામી તરીકે ઓળખાતા પહેલાં શક્તિદાન રાજકોટ અને સૌરાષ્ટ્રના અન્ય વિસ્તારોમાં ભજન પ્રવૃત્તિ કરતા હતા. રાજકોટના મવડી રોડ પર ફળિયા હનુમાન મંદિર નજીક તેઓ થોડો સમય રહ્યા હતા. ત્યારબાદ શાપર-વેરાવળ નજીક આવેલા પરબવાળા હનુમાન મંદિર સાથે પણ તેઓ સંકળાયા હતા. પરબવાળા હનુમાન મંદિરે દર શનિવારે ભજન યોજવાની પરંપરા શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ પ્રવૃત્તિમાં સ્થાનિક ભજનપ્રેમીઓ અને અન્ય સાથીદારોનો સહયોગ રહ્યો હતો.<ref name="suresh">{{Cite web |title=નારાયણ સ્વામી – ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય |url=https://sureshbjani.wordpress.com/2013/08/17/narayan-swami/ |website=ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય}}</ref> == સંન્યાસ અને નારાયણનંદ સરસ્વતી નામ (૧૯૬૯) == હરિહરાનંદજી બાપુના અવસાનના સમાચાર મળતાં શક્તિદાનને ઊંડો આઘાત લાગ્યો હતો. તેઓ ગુરુના અંતિમ દર્શન કરવા હલેન્ડા ગયા હતા. ગુરુના અવસાન પછી તેમને વૈરાગ્યની ભાવના વધુ પ્રબળ બની હતી. જીવનવર્ણન અનુસાર, તેમણે ગુરુની સમાધિ પાસે દીક્ષા લેવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. આ સમયે રામેશ્વરાનંદજી દ્વારા અન્ય ગુરુના શિષ્ય બનવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી, પરંતુ શક્તિદાનને તે સ્વીકાર્ય ન લાગતાં તેમણે ગુરુની સમાધિ પાસે માનસિક રીતે સંન્યાસની દીક્ષા સ્વીકારી હતી. ઈ.સ. ૧૯૬૯માં તેમણે ''સ્વામી નારાયણાનંદ સરસ્વતી'' નામ ધારણ કર્યું અને ધાર્મિક સ્થળોની યાત્રા શરૂ કરી હતી. બીજા એક પ્રકાશિત જીવનવર્ણન અનુસાર, હરિદ્વારના માયાપુર ગણેશઘાટ ખાતે આવેલા નિરંજન પંચાયતી અખાડામાં સ્વામી ઈશ્વરભારતીએ તેમને ભગવાં વસ્ત્રો ધારણ કરાવ્યા હતા અને ''નારાયણનંદ સરસ્વતી'' નામથી સ્વીકાર્યા હતા. આ વિગતો માટે વધુ સ્વતંત્ર દસ્તાવેજી પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ નથી.<ref name="dinvani"/> == લીલાખા આશ્રમ અને તપસ્યા == સંન્યાસ બાદ નારાયણ સ્વામી સૌરાષ્ટ્રના વિવિધ સ્થળોએ રહ્યા હતા. રાજકોટ અને શાપર-વેરાવળ પછી તેઓ લીલાખા ગામે ગયા હતા. ત્યાં ગ્રામજનોના આગ્રહથી અને સ્થાનિક આગેવાનોના સહયોગથી આશ્રમની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. ઈ.સ. ૧૯૭૦માં લીલાખા ખાતે તેમણે તપસ્યા શરૂ કરી હતી. તેમના જીવનવર્ણન મુજબ તેઓ દિવસ દરમિયાન લાંબા સમય સુધી ઊભા રહી સાધના કરતા હતા અને દિવસમાં એક વખત સામો તથા બટાકાની ભાજી લેતા હતા. રાત્રિના સમયે આશ્રમમાં ભજન અને સંતવાણીના કાર્યક્રમો યોજાતા હતા. લીલાખામાં દર પૂનમના દિવસે સંતવાણી યોજાતી હતી. આ કાર્યક્રમોમાં મોટી સંખ્યામાં શ્રોતાઓ હાજરી આપતા હતા. આશ્રમની પ્રવૃત્તિઓનો વિકાસ થયા બાદ સ્થાનિક લોકોએ તેમના નામે કેળવણી ટ્રસ્ટ સ્થાપ્યું હતું અને આશ્રમનું મકાન શાળાની પ્રવૃત્તિ માટે અર્પણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન મુંબઈના ભજનપ્રેમીઓ તરફથી પણ તેમને કાર્યક્રમો માટે આમંત્રણ મળવા લાગ્યાં હતાં.<ref name="dinvani"/> == કચ્છમાં સંતવાણી કાર્યક્રમો (૧૯૭૧) == લીલાખા આશ્રમ દરમિયાન નારાયણ સ્વામીનો પરિચય કચ્છના ભક્તો અને ભજનપ્રેમીઓ સાથે થયો હતો. કચ્છના પીયાકા ગામના લાલજીભાઈ ભાનુશાળીના માધ્યમથી તેમનો પરિચય લાછબાઈ માતા સાથે થયો હોવાનું જીવનવર્ણનમાં જણાવાયું છે. ઈ.સ. ૧૯૭૧માં મોડકુબા ગામે તેમની સંતવાણીનો કાર્યક્રમ યોજાયો હતો. ત્યારબાદ બાયઠ અને ભોજાય જેવા ગામોમાં પણ ભજન કાર્યક્રમો યોજાયા હતા. આ કાર્યક્રમો દ્વારા કચ્છ વિસ્તારમાં તેમના શ્રોતાઓનો વર્ગ વધ્યો હતો.<ref name="dinvani"/> == સોનબાઈ માતા સાથેનો પ્રસંગ == લીલાખા ખાતે તપસ્યા દરમિયાન એક વખત સ્થાનિક આગેવાન સામતભાઈના આગ્રહથી નારાયણ સ્વામી કણેરી ખાતે સોનબાઈ માતાનાં દર્શન કરવા ગયા હતા. આ પ્રસંગે સોનબાઈ માતાએ તેમને માતૃઋણ અંગે સમજાવ્યું હતું. તેમણે નારાયણ સ્વામી પાસેથી વચન લીધું કે તેઓ પોતાની તપસ્યા અને ઉપવાસ પૂર્ણ કરશે. નારાયણ સ્વામીએ આપેલા વચનનું પાલન કરીને તપસ્યાની પૂર્ણાહુતિ કરી હતી અને માતાને લીલાખા આશ્રમમાં આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું હતું. આ પ્રસંગ તેમના તપસ્યાકાળ સાથે સંકળાયેલો હોવાનું જીવનવર્ણનમાં નોંધાયું છે.<ref name="dinvani"/> == ભજન રેકોર્ડિંગ અને કેસેટો == નારાયણ સ્વામીની સંતવાણી અને ભજનોની લોકપ્રિયતા વધતાં તેમના કાર્યક્રમોનું રેકોર્ડિંગ શરૂ થયું હતું. શરૂઆતમાં તેમના કંઠે ગવાયેલાં ભજનોની રેકોર્ડ તૈયાર કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ વધુ ભજનો સમાવતી લોંગ પ્લે રેકોર્ડ પણ બહાર પાડવામાં આવી હતી. મુંબઈના રેડિયો ઘર સાથે સંકળાયેલા ચંદુભાઈ ઠક્કરે તેમનાં ભજનોનું રેકોર્ડિંગ કરાવ્યું હતું. ઈ.સ. ૧૯૮૨થી રેડિયો ઘર દ્વારા તેમની અનેક કેસેટો તૈયાર કરવામાં આવી હોવાનું ૧૯૮૬ના યુવદર્શન સામયિકના લેખના પુનઃપ્રકાશનમાં જણાવાયું છે. પાર્લા ખાતેના હરિશભાઈએ પણ તેમના ભજનોની કેસેટો તૈયાર કરી હતી. એચ.એમ.વી. (H.M.V.) કંપની દ્વારા પણ તેમના કાર્યક્રમો રેકોર્ડ કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. તેમના કાર્યક્રમોમાંથી સંતવાણી અને ભજનોના રેકોર્ડિંગ દ્વારા તેમની ગાયકી વધુ મોટા શ્રોતાવર્ગ સુધી પહોંચી હતી.<ref name="dinvani"/> == મોરારી બાપુ સાથેના પ્રસંગો == નારાયણ સ્વામી અને મોરારી બાપુનો પરિચય કચ્છમાં યોજાયેલા રામચરિતમાનસ પારાયણ અને જ્ઞાનયજ્ઞના કાર્યક્રમો દરમિયાન થયો હતો. કચ્છના ખીડોઈ અને માંડવી ખાતે યોજાયેલા ધાર્મિક કાર્યક્રમોમાં નારાયણ સ્વામીની સંતવાણીનું આયોજન પણ કરવામાં આવ્યું હતું. મોરારી બાપુ તેમના ભજન કાર્યક્રમો સાંભળવા શ્રોતાઓની વચ્ચે બેસતા હતા. ત્યારબાદ તલગાજરડા ખાતે યોજાતી ભાગવત સપ્તાહ અને અન્ય ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં નારાયણ સ્વામી હાજરી આપતા અને સંતવાણી રજૂ કરતા હતા. કચ્છના વિગોડી ગામે રામચરિતમાનસ પારાયણ દરમિયાન પણ તેમની મોરારી બાપુ સાથે મુલાકાત થઈ હતી. ત્યારબાદ મોરારી બાપુ માંડવીના આશ્રમે પણ ગયા હતા.<ref name="dinvani"/> == માંડવી ખાતે ચપલેશ્વર મહાદેવ આશ્રમ (૧૯૭૪) == ઈ.સ. ૧૯૭૪માં નારાયણ સ્વામી લીલાખા આશ્રમ છોડીને કચ્છના માંડવી ખાતે આવ્યા હતા. અહીં ચપલેશ્વર મહાદેવ ટ્રસ્ટ દ્વારા મંદિર અને તેની માલિકીની જમીન તેમને આશ્રમની પ્રવૃત્તિઓ માટે આપવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ તેમણે ચપલેશ્વર મહાદેવ મંદિર ખાતે આશ્રમની સ્થાપના કરી હતી. આશ્રમમાં સંતવાણી, ભજન, ધાર્મિક કાર્યક્રમો અને ગૌસેવા સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં આવતી હતી. બીમાર અને અશક્ત ગાયોની સંભાળ માટે ગૌશાળાની વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવી હતી. આશ્રમની સ્થાપના બાદ ગુજરાતના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી ભજનપ્રેમીઓ અને શ્રોતાઓ માંડવી ખાતે આવવા લાગ્યા હતા. નારાયણ સ્વામીનું બાકીનું જીવન મોટાભાગે માંડવીના આશ્રમ સાથે સંકળાયેલું રહ્યું હતું.<ref name="dinvani"/><ref name="suresh"/> == કચ્છના દુષ્કાળ દરમિયાન સેવાકાર્ય == ઈ.સ. ૧૯૭૪ દરમિયાન કચ્છ વિસ્તારમાં દુષ્કાળની પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ હતી. તે સમયના જીવનવર્ણન અનુસાર, નારાયણ સ્વામીએ વિવિધ સ્થળોએ સંતવાણી અને ભજન કાર્યક્રમો યોજ્યા હતા. આ કાર્યક્રમોમાં મળેલી ભેટની રકમ દુષ્કાળ રાહત માટે આપવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત અનેક ગામડાંઓમાં ગાયોના ઘાસચારા માટે પણ નાણાંનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રવૃત્તિ તેમના આશ્રમ સાથે સંકળાયેલી ગૌસેવા અને સામાજિક સેવાકાર્યનો ભાગ હતી.<ref name="dinvani"/> == બીદડા અને જૂનાગઢ આશ્રમ == ઈ.સ. ૧૯૭૬માં નારાયણ સ્વામીએ કચ્છના બીદડા ગામે બીજો આશ્રમ સ્થાપ્યો હતો. આશ્રમનો વિકાસ થયા બાદ તેની વ્યવસ્થા ગામના લોકોને સોંપવામાં આવી હતી. ઈ.સ. ૧૯૭૮માં તેમણે જૂનાગઢમાં પણ આશ્રમ સ્થાપ્યો હતો. આ આશ્રમમાં સંતવાણી અને હરિભજનના કાર્યક્રમો યોજાતા હતા. આશ્રમની પ્રવૃત્તિઓમાં અન્ય સાધુ-સંતો પણ ભાગ લેતા હતા.<ref name="dinvani"/> == અમદાવાદમાં કેસેટ વિમોચનનો પ્રસંગ (૧૯૮૩) == ઈ.સ. ૧૯૮૩માં અમદાવાદના સરખેજ વિસ્તારમાં વિશ્વભારતી મંદિરની સ્થાપના અને મૂર્તિપ્રતિષ્ઠાના કાર્યક્રમ સાથે નારાયણ સ્વામીની સંતવાણીની કેસેટોના વિમોચનનો પ્રસંગ જોડાયેલો હતો. આ કાર્યક્રમમાં મોરારી બાપુ અને દ્વારકાના જગદ્ગુરુ શંકરાચાર્ય સ્વામી સ્વરૂપાનંદ સરસ્વતી ઉપસ્થિત રહ્યા હોવાનું જીવનવર્ણનમાં નોંધાયું છે. કેસેટોનું વિમોચન શંકરાચાર્યના હસ્તે કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રસંગ દરમિયાન નારાયણ સ્વામીએ ''શંકર તેરી જટામેં'' ભજન રજૂ કર્યું હતું. જીવનવર્ણન મુજબ શંકરાચાર્ય આ ભજનથી પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે તે ફરીથી રજૂ કરવાની વિનંતી કરી હતી. કાર્યક્રમ દરમિયાન મોરારી બાપુ અને શંકરાચાર્યએ તેમની સંતવાણી સાંભળી હતી.<ref name="dinvani"/> == ગાયકી અને સંતવાણીની શૈલી == નારાયણ સ્વામીની ગાયકીમાં ગુજરાતી સંતવાણી, ભક્તિગીતો અને પરંપરાગત ભજનોને વિશેષ સ્થાન હતું. તેઓ ભજનની રજૂઆતમાં વિવિધ રાગ અને રાગિણીનો ઉપયોગ કરતા હતા. તેમની સાથે હાર્મોનિયમ અને તબલાની સંગત રહેતી હતી. તેમના કાર્યક્રમોમાં ગંગાસતી, મીરાંબાઈ, નરસિંહ મહેતા, ભોજો ભગત, દાસી જીવણ, પ્રીતમ, કવિ દાદ અને અન્ય સંતકવિઓની રચનાઓ રજૂ થતી હતી. તેમની રજૂઆતમાં જાણીતી રચનાઓ ઉપરાંત ઓછા જાણીતા ભજનકારોની રચનાઓને પણ સ્થાન મળતું હતું. તેમના ભજન કાર્યક્રમો ઘણીવાર રાત્રે શરૂ થઈ સવાર સુધી ચાલતા હતા. કાર્યક્રમોની શરૂઆત ગણેશવંદનાથી થતી હતી અને ત્યારબાદ વિવિધ સંતવાણી તથા ભજનોની રજૂઆત કરવામાં આવતી હતી. સાહિત્ય અને સંતવાણીના લેખક વસંત ગઢવીએ તેમના વિશેના લેખમાં તેમની વિશિષ્ટ રજૂઆતશૈલી, ભજનોની વિવિધતા અને વિશાળ શ્રોતાવર્ગનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.<ref name="vasant">{{Cite web |title=સંતવાણીનું ગુરુ શિખર – નારાયણ સ્વામી |url=https://vasantgadhavi.com/2024/08/08/સંતવાણીનું-ગુરુ-શિખર-નારાયણ-સ્વામી/ |website=વસંત ગઢવી |date=8 August 2024}}</ref> == જાણીતા ભજનો == નારાયણ સ્વામીના કંઠે રજૂ થયેલી અને તેમના નામ સાથે જોડાયેલી જાણીતી ભજનરચનાઓમાં નીચેની રચનાઓનો ઉલ્લેખ મળે છે: * કૈલાશ કે નિવાસી * ઓધાજી મારા વાલાને * મેં ગોવાલણ તેરી કાનુડા * માનવ નડે છે માનવીને * શંકર તેરી જટામાં * જાગો જલારામ વીરપુર નિવાસી આ રચનાઓના લેખક અને મૂળ રચનાકાર અલગ હોઈ શકે છે. નારાયણ સ્વામી મુખ્યત્વે તેમની ગાયકી અને રજૂઆત માટે જાણીતા હતા.<ref name="vasant"/><ref name="bombay">{{Cite web |title=વલો કચ્છ: કર મન ભજનનો વેપાર ધણી! તારા નામનો આધાર |url=https://bombaysamachar.com/news/narayan-swami-bhajan-kutch-santisanjivani-giriraj-article |website=બોમ્બે સમાચાર}}</ref> == અવસાન == નારાયણ સ્વામીનું અવસાન ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૦ના રોજ માંડવી, કચ્છ ખાતે થયું હોવાનું તેમના પરિવાર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા જીવનવર્ણન અને અન્ય સ્મૃતિસ્રોતોમાં જણાવાયું છે. તેમના અવસાન પછી તેમના ભજનો, કેસેટો અને સંતવાણીની રજૂઆતો દ્વારા તેમની સંગીત પરંપરા શ્રોતાઓ સુધી પહોંચતી રહી છે.<ref name="shradha"/> == સ્મૃતિ અને વારસો == નારાયણ સ્વામી ગુજરાતી ભજન અને સંતવાણીના ક્ષેત્રમાં તેમના ગાયન, સંગીતસાધના અને આશ્રમજીવન માટે યાદ કરવામાં આવે છે. રાજકોટ શહેરમાં તેમના નામ પરથી ''નારાયણ સ્વામી માર્ગ'' નામનો જાહેર માર્ગ હોવાનું એક ગુજરાતી જીવનપરિચયમાં નોંધાયું છે. તેમના મૂળ વતન આંકડીયા ગામમાં તેમના પરિવાર દ્વારા તેમની સ્મૃતિમાં મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા અને ધાર્મિક કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. એપ્રિલ ૨૦૨૫માં યોજાયેલા આ કાર્યક્રમમાં મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા, હરિરસ કથા, ભજન અને સંતવાણીના કાર્યક્રમો રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref name="greatworld">{{Cite web |title=ભજન સમ્રાટ નારાયણ સ્વામીની મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવ તેમના વતન આકડીયા ગામે થશે |url=https://thegreatworld.in/ભજન-સમ્રાટ-નારાયણ-સ્વામી/ |website=The Great World}}</ref><ref name="suresh"/> == સંદર્ભો == <references/> == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.shradhanjali.com/profile/shaktidan-langavadra-57 શક્તિદાન મહીદાન લાંગાવદરા – પરિવાર અને જીવનવર્ણન] * [https://dinvani.wordpress.com/2014/01/21/સંત-વાણીનો-સૂરીલો-સિંહ-નારાયણ-સ્વામી/ સંત વાણીનો સૂરીલો સિંહ નારાયણ સ્વામી] * [https://vasantgadhavi.com/2024/08/08/સંતવાણીનું-ગુરુ-શિખર-નારાયણ-સ્વામી/ સંતવાણીનું ગુરુ શિખર – વસંત ગઢવી] * [https://sureshbjani.wordpress.com/2013/08/17/narayan-swami/ ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય – નારાયણ સ્વામી] [[શ્રેણી:ગુજરાતી ગાયકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી ભજન ગાયકો]] [[શ્રેણી:ભારતીય ધાર્મિક વ્યક્તિઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૩૮માં જન્મેલા લોકો]] [[શ્રેણી:૨૦૦૦માં અવસાન પામેલા લોકો]] 1vo9fn2ap313msghf9dnjac8nw57heu 0 155502 906716 2026-11-02T09:30:20Z Hookstar1993 89820 નારાયણ સ્વામીના જીવન, જન્મ, આધ્યાત્મિક સફર અને ગુજરાતી ભજન તથા સંતવાણી ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન અંગે લેખનો પ્રારંભિક મુસદ્દો તૈયાર કર્યો છે. 906716 wikitext text/x-wiki '''નારાયણ સ્વામી''' (મૂળ નામ: શક્તિદાન મહીદાન લાંગાવદરા; ૨૯ જૂન ૧૯૩૮ – ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૦) ગુજરાતી ભજનિક, સંતવાણી ગાયક અને સંન્યાસી હતા. તેઓ ''નારાયણનંદ સરસ્વતી'' તથા ''નારાયણ બાપુ'' તરીકે પણ ઓળખાતા હતા. તેમનો જન્મ સૌરાષ્ટ્રના આંકડીયા ગામમાં થયો હતો. ગુજરાતી સંતવાણી, ભજન અને લોકસંગીતના ક્ષેત્રે તેમણે પોતાની ગાયકી અને હાર્મોનિયમવાદન દ્વારા ઓળખ મેળવી હતી. તેઓ કચ્છના માંડવી ખાતે આવેલા ચપલેશ્વર મહાદેવ આશ્રમ સાથે સંકળાયેલા હતા.<ref name="shradha">{{Cite web |title=Shaktidan Mahidan Langavadra – Biography and Family |url=https://www.shradhanjali.com/profile/shaktidan-langavadra-57 |website=Shradhanjali.com}}</ref><ref name="dinvani">{{Cite web |title=સંત વાણીનો સૂરીલો સિંહ નારાયણ સ્વામી |url=https://dinvani.wordpress.com/2014/01/21/સંત-વાણીનો-સૂરીલો-સિંહ-નારાયણ-સ્વામી/ |website=દીનવાણી |date=21 January 2014}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન અને જન્મ == નારાયણ સ્વામીનો જન્મ ૨૯ જૂન ૧૯૩૮ના રોજ સૌરાષ્ટ્રના ઢસા નજીક આવેલા આંકડીયા ગામમાં થયો હતો. તેમનું બાળપણનું નામ શક્તિદાન હતું. તેમના પિતાનું નામ મહીદાનજી લાંગાવદરા અને માતાનું નામ જીવુબાબેન લાંગાવદરા હતું. તેમનો પરિવાર આઈ જાનબાઈની પરંપરા સાથે સંકળાયેલો હતો. તેમના પિતા મહીદાનજીને ભજન, છંદ અને દુહા બોલવાનો શોખ હતો. તેઓ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં રસ ધરાવતા હતા. માતા જીવુબાબેન પણ સાધુ-સંતો પ્રત્યે આદર અને ભક્તિભાવ ધરાવતા હતાં. પરિવારના ઘરમાં ભજન-કીર્તન અને ધાર્મિક વાતાવરણ રહેતું હતું. શક્તિદાનના બાળપણનો કેટલોક સમય સૌરાષ્ટ્રના ચિતલ નજીક આવેલા ભેલા-ભીલડી ગામમાં વીત્યો હતો. તેમના મોસાળમાં પણ ભજન અને ધાર્મિક પરંપરાનું વાતાવરણ હતું. તેમણે ગુજરાતી ભાષામાં બે ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યો હતો. બાળપણથી જ તેમને સંતોનો સમાગમ, ભજન અને આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં વિશેષ રસ હતો.<ref name="shradha"/><ref name="dinvani"/> == બાળપણમાં સાધુસેવા અને ભજનની શરૂઆત == શક્તિદાન આશરે આઠ વર્ષના હતા ત્યારે ઢસા નજીક ગુંદાળા ગામથી થોડા અંતરે આવેલા રાસવદરના જંગલ વિસ્તારમાં આવેલા હનુમાનજીના મંદિરમાં રહેતા દિગંબર સાધુ બાલાનંદજી બ્રહ્મચારીના સંપર્કમાં આવ્યા હતા. બાલાનંદજી બ્રહ્મચારી આશ્રમમાં સાધના અને સેવાકાર્ય કરતા હતા. શક્તિદાન દરરોજ પોતાની માતા પાસેથી દૂધ લઈને આશ્રમમાં જતા અને ત્યાં સાધુની સેવા કરતા હતા. તેઓ બાલાનંદજી સમક્ષ ભજન અને છંદ રજૂ કરતા હતા. આ પ્રવૃત્તિ આશરે ચારથી પાંચ વર્ષ સુધી ચાલુ રહી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન શક્તિદાનને ભજન ગાવાની સાથે સંતો અને સાધુઓના જીવનનો નજીકથી પરિચય મળ્યો હતો. તેમના ભજનો સાંભળવા આસપાસના લોકો પણ આશ્રમમાં આવતા હોવાનું જીવનવર્ણનમાં જણાવાયું છે.<ref name="shradha"/><ref name="dinvani"/> == રામદાસબાપુ ગોદડિયા સાથે સંપર્ક == બાળપણ દરમિયાન શક્તિદાનનો પરિચય સ્વામી પ્રેમદાસજી અને તેમના ગુરુ રામદાસજી સાથે થયો હતો. રામદાસજી ઢસામાં શેઠ મોતીલાલ સથરાવાળાની ધર્મશાળામાં આસોપાલવના વૃક્ષ નીચે બિરાજતા હતા. સ્થાનિક લોકો તેમને ''ગોદડિયા બાપુ'' તરીકે ઓળખતા હતા. સ્વામી પ્રેમદાસજી શક્તિદાનને રામદાસબાપુ પાસે લઈ ગયા હતા. ત્યાં શક્તિદાને ભજનો રજૂ કર્યા હતા. તેમના ભજનથી પ્રભાવિત થઈ રામદાસબાપુએ તેમને વધુ ભજન રજૂ કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા. ત્યારબાદ શક્તિદાન ગોદડિયા બાપુના આશ્રમમાં વારંવાર જવા લાગ્યા હતા. આ સમય દરમિયાન તેમના ભજન સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા વધવા લાગી હતી.<ref name="dinvani"/> == સંતશ્રી હરિહરાનંદજી સાથે પ્રથમ મુલાકાત (૧૯૪૯) == આંકડીયા નજીક આવેલા દેરડી ગામમાં આઈ જાનબાઈની દેરી ખાતે નરનારાયણની મૂર્તિની પ્રતિષ્ઠા નિમિત્તે ધાર્મિક મહોત્સવનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રસંગે વિવિધ સાધુ-સંતોને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. તેમાં સરધારના સંતશ્રી હરિહરાનંદજી બાપુને પણ આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. જૂન ૧૯૪૯માં રામદાસબાપુ સાથે શક્તિદાન આ મહોત્સવમાં ગયા હતા. આ પ્રસંગે તેમને પ્રથમ વખત હરિહરાનંદજી બાપુનાં દર્શન થયાં હતાં. રામદાસબાપુએ હરિહરાનંદજીને શક્તિદાનનો પરિચય કરાવી જણાવ્યું હતું કે તેઓ સારાં ભજનો ગાય છે. હરિહરાનંદજીના આગ્રહથી શક્તિદાને ઉપસ્થિત સાધુ-સંતો અને શ્રોતાઓ સમક્ષ ચાર ભજનો રજૂ કર્યા હતા. તેમના ગાયનથી પ્રભાવિત થઈ હરિહરાનંદજી બાપુએ તેમને સરધાર ખાતેના પોતાના આશ્રમમાં આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું હતું.<ref name="shradha"/><ref name="dinvani"/> == સરધાર આશ્રમ અને ગુરુસેવા == સરધાર ગામની બહાર આવેલા હરિહરા આશ્રમમાં ધારેશ્વર મહાદેવનું મંદિર, કાશી વિશ્વનાથ મંદિર અને સંન્યાસાશ્રમ આવેલાં હતાં. હરિહરાનંદજી બાપુ આ આશ્રમમાં સાધના અને આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિઓ કરતા હતા. આશરે પંદર વર્ષની ઉંમરે શક્તિદાન હરિહરાનંદજીના આમંત્રણથી સરધાર આશ્રમમાં ગયા હતા. ત્યાં દરરોજ સંતવાણી અને ભજનના કાર્યક્રમો યોજાતા હતા. તેઓ આશ્રમમાં આશરે પંદર દિવસ રોકાયા હતા. આશ્રમના વાતાવરણ અને સંતોના સમાગમથી તેઓ પ્રભાવિત થયા હતા. તેમને ત્યાંથી પરત જવાની ઇચ્છા નહોતી, પરંતુ માતા-પિતાના આગ્રહથી ઘરે પાછા ફર્યા હતા. ત્યારબાદ હરિહરાનંદજીના સંદેશથી તેઓ ફરી આશ્રમમાં આવ્યા અને આશરે ચાર વર્ષ સુધી ગુરુના સાનિધ્યમાં રહ્યા હોવાનું જીવનવર્ણનમાં નોંધાયું છે. આ સમય દરમિયાન તેઓ ગુરુસેવા, સંતવાણી, શિવપુરાણ અને ધાર્મિક કાર્યક્રમોમાં હાજરી આપતા હતા. હરિહરાનંદજી બાપુ જૂનાગઢની સનાતન ધર્મશાળામાં મહા વદ બીજથી અગિયારસ સુધી શિવપુરાણની કથા યોજતા હતા. તેમાં અનેક સાધુ-સંતો ભાગ લેતા હતા. શક્તિદાન પણ ત્યાં સેવા આપતા હતા. એક પ્રસંગે હરિહરાનંદજી બાપુએ શક્તિદાનને રુદ્રાક્ષ આપ્યો હોવાનું પણ જીવનવર્ણનમાં જણાવાયું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમનો પરિચય ચારણ સાધુ પ્રેમદાસબાપુ અને કચ્છના પાલુ ભગત જેવા ભજનિકો સાથે થયો હતો.<ref name="dinvani"/> == લગ્ન અને પારિવારિક જીવન == હરિહરાનંદજી બાપુએ શક્તિદાનને લગ્ન કરવાનો આગ્રહ કર્યો હતો. ગુરુની આજ્ઞાને અનુસરીને ઈ.સ. ૧૯૬૨માં તેમના લગ્ન નાથુબા સાથે થયા હતા. લગ્ન બાદ તેમને ત્રણ સંતાનો થયાં. તેમના સંતાનોમાં એક પુત્રી અને બે પુત્રોનો સમાવેશ થાય છે. * ચંદનબેન * હરેશભાઈ * હિતેશભાઈ લગ્ન અને પારિવારિક જીવન દરમિયાન પણ તેમનો સંતોનો સમાગમ, ભજન અને સંગીત પ્રત્યેનો રસ ચાલુ રહ્યો હતો.<ref name="shradha"/><ref name="dinvani"/> == હાર્મોનિયમની તાલીમ અને સંગીતસાધના == શરૂઆતમાં શક્તિદાન ભજનો ગાતા હતા ત્યારે હાર્મોનિયમ અને તબલાની સંગત અન્ય કલાકારો કરતા હતા. ગુંદાળા ગામમાં રહેતા જીવણ બીજલ રબારી ભજનિક અને હાર્મોનિયમવાદક હતા. તેઓ દૃષ્ટિહીન હોવા છતાં ભજન અને સંગીતમાં કુશળ હતા. શક્તિદાન તેમની પાસે ભજનો સાંભળવા જતા હતા અને પોતે પણ ભજનો રજૂ કરતા હતા. તેમણે જીવણ બીજલ ભગતને હાર્મોનિયમ શીખવવા વિનંતી કરી હતી. જીવણ બીજલ ભગતે તેમને હાર્મોનિયમ શીખવવાનું સ્વીકાર્યું હતું. તેમણે ''જાગો જલારામ વીરપુર નિવાસી'' ભજનની હાર્મોનિયમ પર સંગત શીખી હતી. ત્યારબાદ તેઓ જીવણ બીજલ ભગતનું હાર્મોનિયમ ઘરે લઈ જઈ સ્વાધ્યાય દ્વારા વગાડવાની પ્રેક્ટિસ કરતા હતા. એક વખત હાર્મોનિયમ સાથે ભજન રજૂ કરતાં હરિહરાનંદજી બાપુએ તેમને આશીર્વાદ આપ્યા હોવાનું જીવનવર્ણનમાં જણાવાયું છે. ત્યારબાદ તેમને જાહેર ભજન કાર્યક્રમો માટે આમંત્રણ મળવા લાગ્યાં હતાં.<ref name="shradha"/><ref name="dinvani"/> == રાજકોટ અને અન્ય સ્થળોએ ભજન પ્રવૃત્તિ == નારાયણ સ્વામી તરીકે ઓળખાતા પહેલાં શક્તિદાન રાજકોટ અને સૌરાષ્ટ્રના અન્ય વિસ્તારોમાં ભજન પ્રવૃત્તિ કરતા હતા. રાજકોટના મવડી રોડ પર ફળિયા હનુમાન મંદિર નજીક તેઓ થોડો સમય રહ્યા હતા. ત્યારબાદ શાપર-વેરાવળ નજીક આવેલા પરબવાળા હનુમાન મંદિર સાથે પણ તેઓ સંકળાયા હતા. પરબવાળા હનુમાન મંદિરે દર શનિવારે ભજન યોજવાની પરંપરા શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ પ્રવૃત્તિમાં સ્થાનિક ભજનપ્રેમીઓ અને અન્ય સાથીદારોનો સહયોગ રહ્યો હતો.<ref name="suresh">{{Cite web |title=નારાયણ સ્વામી – ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય |url=https://sureshbjani.wordpress.com/2013/08/17/narayan-swami/ |website=ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય}}</ref> == સંન્યાસ અને નારાયણનંદ સરસ્વતી નામ (૧૯૬૯) == હરિહરાનંદજી બાપુના અવસાનના સમાચાર મળતાં શક્તિદાનને ઊંડો આઘાત લાગ્યો હતો. તેઓ ગુરુના અંતિમ દર્શન કરવા હલેન્ડા ગયા હતા. ગુરુના અવસાન પછી તેમને વૈરાગ્યની ભાવના વધુ પ્રબળ બની હતી. જીવનવર્ણન અનુસાર, તેમણે ગુરુની સમાધિ પાસે દીક્ષા લેવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. આ સમયે રામેશ્વરાનંદજી દ્વારા અન્ય ગુરુના શિષ્ય બનવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી, પરંતુ શક્તિદાનને તે સ્વીકાર્ય ન લાગતાં તેમણે ગુરુની સમાધિ પાસે માનસિક રીતે સંન્યાસની દીક્ષા સ્વીકારી હતી. ઈ.સ. ૧૯૬૯માં તેમણે ''સ્વામી નારાયણાનંદ સરસ્વતી'' નામ ધારણ કર્યું અને ધાર્મિક સ્થળોની યાત્રા શરૂ કરી હતી. બીજા એક પ્રકાશિત જીવનવર્ણન અનુસાર, હરિદ્વારના માયાપુર ગણેશઘાટ ખાતે આવેલા નિરંજન પંચાયતી અખાડામાં સ્વામી ઈશ્વરભારતીએ તેમને ભગવાં વસ્ત્રો ધારણ કરાવ્યા હતા અને ''નારાયણનંદ સરસ્વતી'' નામથી સ્વીકાર્યા હતા. આ વિગતો માટે વધુ સ્વતંત્ર દસ્તાવેજી પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ નથી.<ref name="dinvani"/> == લીલાખા આશ્રમ અને તપસ્યા == સંન્યાસ બાદ નારાયણ સ્વામી સૌરાષ્ટ્રના વિવિધ સ્થળોએ રહ્યા હતા. રાજકોટ અને શાપર-વેરાવળ પછી તેઓ લીલાખા ગામે ગયા હતા. ત્યાં ગ્રામજનોના આગ્રહથી અને સ્થાનિક આગેવાનોના સહયોગથી આશ્રમની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. ઈ.સ. ૧૯૭૦માં લીલાખા ખાતે તેમણે તપસ્યા શરૂ કરી હતી. તેમના જીવનવર્ણન મુજબ તેઓ દિવસ દરમિયાન લાંબા સમય સુધી ઊભા રહી સાધના કરતા હતા અને દિવસમાં એક વખત સામો તથા બટાકાની ભાજી લેતા હતા. રાત્રિના સમયે આશ્રમમાં ભજન અને સંતવાણીના કાર્યક્રમો યોજાતા હતા. લીલાખામાં દર પૂનમના દિવસે સંતવાણી યોજાતી હતી. આ કાર્યક્રમોમાં મોટી સંખ્યામાં શ્રોતાઓ હાજરી આપતા હતા. આશ્રમની પ્રવૃત્તિઓનો વિકાસ થયા બાદ સ્થાનિક લોકોએ તેમના નામે કેળવણી ટ્રસ્ટ સ્થાપ્યું હતું અને આશ્રમનું મકાન શાળાની પ્રવૃત્તિ માટે અર્પણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન મુંબઈના ભજનપ્રેમીઓ તરફથી પણ તેમને કાર્યક્રમો માટે આમંત્રણ મળવા લાગ્યાં હતાં.<ref name="dinvani"/> == કચ્છમાં સંતવાણી કાર્યક્રમો (૧૯૭૧) == લીલાખા આશ્રમ દરમિયાન નારાયણ સ્વામીનો પરિચય કચ્છના ભક્તો અને ભજનપ્રેમીઓ સાથે થયો હતો. કચ્છના પીયાકા ગામના લાલજીભાઈ ભાનુશાળીના માધ્યમથી તેમનો પરિચય લાછબાઈ માતા સાથે થયો હોવાનું જીવનવર્ણનમાં જણાવાયું છે. ઈ.સ. ૧૯૭૧માં મોડકુબા ગામે તેમની સંતવાણીનો કાર્યક્રમ યોજાયો હતો. ત્યારબાદ બાયઠ અને ભોજાય જેવા ગામોમાં પણ ભજન કાર્યક્રમો યોજાયા હતા. આ કાર્યક્રમો દ્વારા કચ્છ વિસ્તારમાં તેમના શ્રોતાઓનો વર્ગ વધ્યો હતો.<ref name="dinvani"/> == સોનબાઈ માતા સાથેનો પ્રસંગ == લીલાખા ખાતે તપસ્યા દરમિયાન એક વખત સ્થાનિક આગેવાન સામતભાઈના આગ્રહથી નારાયણ સ્વામી કણેરી ખાતે સોનબાઈ માતાનાં દર્શન કરવા ગયા હતા. આ પ્રસંગે સોનબાઈ માતાએ તેમને માતૃઋણ અંગે સમજાવ્યું હતું. તેમણે નારાયણ સ્વામી પાસેથી વચન લીધું કે તેઓ પોતાની તપસ્યા અને ઉપવાસ પૂર્ણ કરશે. નારાયણ સ્વામીએ આપેલા વચનનું પાલન કરીને તપસ્યાની પૂર્ણાહુતિ કરી હતી અને માતાને લીલાખા આશ્રમમાં આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું હતું. આ પ્રસંગ તેમના તપસ્યાકાળ સાથે સંકળાયેલો હોવાનું જીવનવર્ણનમાં નોંધાયું છે.<ref name="dinvani"/> == ભજન રેકોર્ડિંગ અને કેસેટો == નારાયણ સ્વામીની સંતવાણી અને ભજનોની લોકપ્રિયતા વધતાં તેમના કાર્યક્રમોનું રેકોર્ડિંગ શરૂ થયું હતું. શરૂઆતમાં તેમના કંઠે ગવાયેલાં ભજનોની રેકોર્ડ તૈયાર કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ વધુ ભજનો સમાવતી લોંગ પ્લે રેકોર્ડ પણ બહાર પાડવામાં આવી હતી. મુંબઈના રેડિયો ઘર સાથે સંકળાયેલા ચંદુભાઈ ઠક્કરે તેમનાં ભજનોનું રેકોર્ડિંગ કરાવ્યું હતું. ઈ.સ. ૧૯૮૨થી રેડિયો ઘર દ્વારા તેમની અનેક કેસેટો તૈયાર કરવામાં આવી હોવાનું ૧૯૮૬ના યુવદર્શન સામયિકના લેખના પુનઃપ્રકાશનમાં જણાવાયું છે. પાર્લા ખાતેના હરિશભાઈએ પણ તેમના ભજનોની કેસેટો તૈયાર કરી હતી. એચ.એમ.વી. (H.M.V.) કંપની દ્વારા પણ તેમના કાર્યક્રમો રેકોર્ડ કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. તેમના કાર્યક્રમોમાંથી સંતવાણી અને ભજનોના રેકોર્ડિંગ દ્વારા તેમની ગાયકી વધુ મોટા શ્રોતાવર્ગ સુધી પહોંચી હતી.<ref name="dinvani"/> == મોરારી બાપુ સાથેના પ્રસંગો == નારાયણ સ્વામી અને મોરારી બાપુનો પરિચય કચ્છમાં યોજાયેલા રામચરિતમાનસ પારાયણ અને જ્ઞાનયજ્ઞના કાર્યક્રમો દરમિયાન થયો હતો. કચ્છના ખીડોઈ અને માંડવી ખાતે યોજાયેલા ધાર્મિક કાર્યક્રમોમાં નારાયણ સ્વામીની સંતવાણીનું આયોજન પણ કરવામાં આવ્યું હતું. મોરારી બાપુ તેમના ભજન કાર્યક્રમો સાંભળવા શ્રોતાઓની વચ્ચે બેસતા હતા. ત્યારબાદ તલગાજરડા ખાતે યોજાતી ભાગવત સપ્તાહ અને અન્ય ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં નારાયણ સ્વામી હાજરી આપતા અને સંતવાણી રજૂ કરતા હતા. કચ્છના વિગોડી ગામે રામચરિતમાનસ પારાયણ દરમિયાન પણ તેમની મોરારી બાપુ સાથે મુલાકાત થઈ હતી. ત્યારબાદ મોરારી બાપુ માંડવીના આશ્રમે પણ ગયા હતા.<ref name="dinvani"/> == માંડવી ખાતે ચપલેશ્વર મહાદેવ આશ્રમ (૧૯૭૪) == ઈ.સ. ૧૯૭૪માં નારાયણ સ્વામી લીલાખા આશ્રમ છોડીને કચ્છના માંડવી ખાતે આવ્યા હતા. અહીં ચપલેશ્વર મહાદેવ ટ્રસ્ટ દ્વારા મંદિર અને તેની માલિકીની જમીન તેમને આશ્રમની પ્રવૃત્તિઓ માટે આપવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ તેમણે ચપલેશ્વર મહાદેવ મંદિર ખાતે આશ્રમની સ્થાપના કરી હતી. આશ્રમમાં સંતવાણી, ભજન, ધાર્મિક કાર્યક્રમો અને ગૌસેવા સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં આવતી હતી. બીમાર અને અશક્ત ગાયોની સંભાળ માટે ગૌશાળાની વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવી હતી. આશ્રમની સ્થાપના બાદ ગુજરાતના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી ભજનપ્રેમીઓ અને શ્રોતાઓ માંડવી ખાતે આવવા લાગ્યા હતા. નારાયણ સ્વામીનું બાકીનું જીવન મોટાભાગે માંડવીના આશ્રમ સાથે સંકળાયેલું રહ્યું હતું.<ref name="dinvani"/><ref name="suresh"/> == કચ્છના દુષ્કાળ દરમિયાન સેવાકાર્ય == ઈ.સ. ૧૯૭૪ દરમિયાન કચ્છ વિસ્તારમાં દુષ્કાળની પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ હતી. તે સમયના જીવનવર્ણન અનુસાર, નારાયણ સ્વામીએ વિવિધ સ્થળોએ સંતવાણી અને ભજન કાર્યક્રમો યોજ્યા હતા. આ કાર્યક્રમોમાં મળેલી ભેટની રકમ દુષ્કાળ રાહત માટે આપવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત અનેક ગામડાંઓમાં ગાયોના ઘાસચારા માટે પણ નાણાંનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રવૃત્તિ તેમના આશ્રમ સાથે સંકળાયેલી ગૌસેવા અને સામાજિક સેવાકાર્યનો ભાગ હતી.<ref name="dinvani"/> == બીદડા અને જૂનાગઢ આશ્રમ == ઈ.સ. ૧૯૭૬માં નારાયણ સ્વામીએ કચ્છના બીદડા ગામે બીજો આશ્રમ સ્થાપ્યો હતો. આશ્રમનો વિકાસ થયા બાદ તેની વ્યવસ્થા ગામના લોકોને સોંપવામાં આવી હતી. ઈ.સ. ૧૯૭૮માં તેમણે જૂનાગઢમાં પણ આશ્રમ સ્થાપ્યો હતો. આ આશ્રમમાં સંતવાણી અને હરિભજનના કાર્યક્રમો યોજાતા હતા. આશ્રમની પ્રવૃત્તિઓમાં અન્ય સાધુ-સંતો પણ ભાગ લેતા હતા.<ref name="dinvani"/> == અમદાવાદમાં કેસેટ વિમોચનનો પ્રસંગ (૧૯૮૩) == ઈ.સ. ૧૯૮૩માં અમદાવાદના સરખેજ વિસ્તારમાં વિશ્વભારતી મંદિરની સ્થાપના અને મૂર્તિપ્રતિષ્ઠાના કાર્યક્રમ સાથે નારાયણ સ્વામીની સંતવાણીની કેસેટોના વિમોચનનો પ્રસંગ જોડાયેલો હતો. આ કાર્યક્રમમાં મોરારી બાપુ અને દ્વારકાના જગદ્ગુરુ શંકરાચાર્ય સ્વામી સ્વરૂપાનંદ સરસ્વતી ઉપસ્થિત રહ્યા હોવાનું જીવનવર્ણનમાં નોંધાયું છે. કેસેટોનું વિમોચન શંકરાચાર્યના હસ્તે કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રસંગ દરમિયાન નારાયણ સ્વામીએ ''શંકર તેરી જટામેં'' ભજન રજૂ કર્યું હતું. જીવનવર્ણન મુજબ શંકરાચાર્ય આ ભજનથી પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે તે ફરીથી રજૂ કરવાની વિનંતી કરી હતી. કાર્યક્રમ દરમિયાન મોરારી બાપુ અને શંકરાચાર્યએ તેમની સંતવાણી સાંભળી હતી.<ref name="dinvani"/> == ગાયકી અને સંતવાણીની શૈલી == નારાયણ સ્વામીની ગાયકીમાં ગુજરાતી સંતવાણી, ભક્તિગીતો અને પરંપરાગત ભજનોને વિશેષ સ્થાન હતું. તેઓ ભજનની રજૂઆતમાં વિવિધ રાગ અને રાગિણીનો ઉપયોગ કરતા હતા. તેમની સાથે હાર્મોનિયમ અને તબલાની સંગત રહેતી હતી. તેમના કાર્યક્રમોમાં ગંગાસતી, મીરાંબાઈ, નરસિંહ મહેતા, ભોજો ભગત, દાસી જીવણ, પ્રીતમ, કવિ દાદ અને અન્ય સંતકવિઓની રચનાઓ રજૂ થતી હતી. તેમની રજૂઆતમાં જાણીતી રચનાઓ ઉપરાંત ઓછા જાણીતા ભજનકારોની રચનાઓને પણ સ્થાન મળતું હતું. તેમના ભજન કાર્યક્રમો ઘણીવાર રાત્રે શરૂ થઈ સવાર સુધી ચાલતા હતા. કાર્યક્રમોની શરૂઆત ગણેશવંદનાથી થતી હતી અને ત્યારબાદ વિવિધ સંતવાણી તથા ભજનોની રજૂઆત કરવામાં આવતી હતી. સાહિત્ય અને સંતવાણીના લેખક વસંત ગઢવીએ તેમના વિશેના લેખમાં તેમની વિશિષ્ટ રજૂઆતશૈલી, ભજનોની વિવિધતા અને વિશાળ શ્રોતાવર્ગનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.<ref name="vasant">{{Cite web |title=સંતવાણીનું ગુરુ શિખર – નારાયણ સ્વામી |url=https://vasantgadhavi.com/2024/08/08/સંતવાણીનું-ગુરુ-શિખર-નારાયણ-સ્વામી/ |website=વસંત ગઢવી |date=8 August 2024}}</ref> == જાણીતા ભજનો == નારાયણ સ્વામીના કંઠે રજૂ થયેલી અને તેમના નામ સાથે જોડાયેલી જાણીતી ભજનરચનાઓમાં નીચેની રચનાઓનો ઉલ્લેખ મળે છે: * કૈલાશ કે નિવાસી * ઓધાજી મારા વાલાને * મેં ગોવાલણ તેરી કાનુડા * માનવ નડે છે માનવીને * શંકર તેરી જટામાં * જાગો જલારામ વીરપુર નિવાસી આ રચનાઓના લેખક અને મૂળ રચનાકાર અલગ હોઈ શકે છે. નારાયણ સ્વામી મુખ્યત્વે તેમની ગાયકી અને રજૂઆત માટે જાણીતા હતા.<ref name="vasant"/><ref name="bombay">{{Cite web |title=વલો કચ્છ: કર મન ભજનનો વેપાર ધણી! તારા નામનો આધાર |url=https://bombaysamachar.com/news/narayan-swami-bhajan-kutch-santisanjivani-giriraj-article |website=બોમ્બે સમાચાર}}</ref> == અવસાન == નારાયણ સ્વામીનું અવસાન ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૦ના રોજ માંડવી, કચ્છ ખાતે થયું હોવાનું તેમના પરિવાર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા જીવનવર્ણન અને અન્ય સ્મૃતિસ્રોતોમાં જણાવાયું છે. તેમના અવસાન પછી તેમના ભજનો, કેસેટો અને સંતવાણીની રજૂઆતો દ્વારા તેમની સંગીત પરંપરા શ્રોતાઓ સુધી પહોંચતી રહી છે.<ref name="shradha"/> == સ્મૃતિ અને વારસો == નારાયણ સ્વામી ગુજરાતી ભજન અને સંતવાણીના ક્ષેત્રમાં તેમના ગાયન, સંગીતસાધના અને આશ્રમજીવન માટે યાદ કરવામાં આવે છે. રાજકોટ શહેરમાં તેમના નામ પરથી ''નારાયણ સ્વામી માર્ગ'' નામનો જાહેર માર્ગ હોવાનું એક ગુજરાતી જીવનપરિચયમાં નોંધાયું છે. તેમના મૂળ વતન આંકડીયા ગામમાં તેમના પરિવાર દ્વારા તેમની સ્મૃતિમાં મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા અને ધાર્મિક કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. એપ્રિલ ૨૦૨૫માં યોજાયેલા આ કાર્યક્રમમાં મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા, હરિરસ કથા, ભજન અને સંતવાણીના કાર્યક્રમો રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref name="greatworld">{{Cite web |title=ભજન સમ્રાટ નારાયણ સ્વામીની મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવ તેમના વતન આકડીયા ગામે થશે |url=https://thegreatworld.in/ભજન-સમ્રાટ-નારાયણ-સ્વામી/ |website=The Great World}}</ref><ref name="suresh"/> == સંદર્ભો == <references/> == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.shradhanjali.com/profile/shaktidan-langavadra-57 શક્તિદાન મહીદાન લાંગાવદરા – પરિવાર અને જીવનવર્ણન] * [https://dinvani.wordpress.com/2014/01/21/સંત-વાણીનો-સૂરીલો-સિંહ-નારાયણ-સ્વામી/ સંત વાણીનો સૂરીલો સિંહ નારાયણ સ્વામી] * [https://vasantgadhavi.com/2024/08/08/સંતવાણીનું-ગુરુ-શિખર-નારાયણ-સ્વામી/ સંતવાણીનું ગુરુ શિખર – વસંત ગઢવી] * [https://sureshbjani.wordpress.com/2013/08/17/narayan-swami/ ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય – નારાયણ સ્વામી] [[શ્રેણી:ગુજરાતી ગાયકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી ભજન ગાયકો]] [[શ્રેણી:ભારતીય ધાર્મિક વ્યક્તિઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૩૮માં જન્મેલા લોકો]] [[શ્રેણી:૨૦૦૦માં અવસાન પામેલા લોકો]] 1vo9fn2ap313msghf9dnjac8nw57heu 3 155503 906718 2026-11-02T11:17:32Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906718 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Vishal.nexios}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૬:૪૭, ૨ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 0psoyby2bmpcsnexg9850xvsg9x4iil