વિકિપીડિયા:ચોતરો

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gu">
  <siteinfo>
    <sitename>વિકિપીડિયા</sitename>
    <dbname>guwiki</dbname>
    <base>https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">વિશેષ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">સભ્ય</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">સભ્યની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">વિકિપીડિયા</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">વિકિપીડિયા ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ચિત્ર</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ચિત્રની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">મીડિયાવિકિ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">મીડિયાવિકિ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ઢાંચો</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ઢાંચાની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">મદદ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">મદદની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">શ્રેણી</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">શ્રેણીની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">વિભાગ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">વિભાગ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>વિકિપીડિયા:ચોતરો</title>
    <ns>4</ns>
    <id>774</id>
    <revision>
      <id>907578</id>
      <parentid>907024</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>18151</id>
      </contributor>
      <comment>/* Article guidance feature is ready to be set up for your Wikipedia */ નવો વિભાગ</comment>
      <origin>907578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95562" sha1="el9w65fzfinouxlyuk34p78zt98lzdw" xml:space="preserve">&lt;!-- --&gt;{{/શીર્ષક}}&lt;!-- --&gt;
&lt;!-- મહેરબાની કરી આ લીટી અને તેની ઉપરનું લખાણ હટાવવું નહી --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' ૦૧:૧૫, ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૧, ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

૦૨:૩૧, ૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Request for Comment: VisualEditor automatic reference names ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]].

We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community.
* Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently &lt;code&gt;&quot;:n&quot;&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;&quot;:0&quot;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&quot;:1&quot;&lt;/code&gt;...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. &lt;code&gt;&quot;book_reference-1&quot;&lt;/code&gt;).
* Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name.
* Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation).
* Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. &quot;title&quot; or &quot;last&quot;+&quot;first&quot;) – defined by the community.

=== Feedback ===
[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]].

'''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism.
We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic.

Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings.

Thank you for participating!&lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ચર્ચા]])&lt;/bdi&gt; ૧૬:૪૫, ૧૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=30281362 --&gt;

== વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ અરજીઓ ખુલ્લી ==

સૌને નમસ્કાર,

વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ માટેની અરજીઓ હવે શરૂ થઈ ગઈ છે. આ પરિષદ ૪ થી ૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ દરમિયાન કોચી, ભારત ખાતે યોજાશે.

વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ભારત, દક્ષિણ એશિયા અને અન્ય વિસ્તારોના વિકિમીડિયન્સ, સમુદાય આયોજકો અને યોગદાનકારોને એકત્રિત કરે છે. આ પરિષદ જોડાવા, શીખવા, અનુભવો વહેંચવા અને મુક્ત જ્ઞાન ચળવળને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સહકાર આપવાનો ઉત્તમ અવસર છે.

જો તમે વિકિમીડિયા પ્રોજેક્ટ્સમાં સક્રિય યોગદાનકાર છો અથવા સમુદાય પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાયેલા છો, તો તમને સ્કોલરશિપ માટે અરજી કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. વિગતવાર જાહેરાત અહીં ઉપલબ્ધ છે. 🙂

અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ: ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૬ રાત્રે ૧૧:૫૯ (IST)

અરજી કડી: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform

વધુ માહિતી: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship]]

કૃપા કરીને આ જાહેરાત તમારા સમુદાયના અન્ય સભ્યો સાથે પણ શેર કરો.

આભાર.

વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ આયોજક ટીમ

-[[સભ્ય:Gnoeee|Gnoeee]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gnoeee|ચર્ચા]]) ૦૨:૨૮, ૨૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST)

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૪૨, ૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF ==

&quot;Kindly feel free to translate this text into your own language.&quot;

Dear Community member,

We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. 

The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. 

This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning.

Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. 

* Platform: Google Meet
* Date: 17th April, 2026
* Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC)
* Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]

Note: Only those who have registered will receive the joining link. 

Look forward to seeing you on the call,

Best, [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૦:૧૧, ૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=29127818 --&gt;


== Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications ==

The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]].

Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects.

'''The hackathon is intended for:'''
* Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc.
* Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc.
* Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces.

Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach.

To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses.

'''Apply here:'''

* Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form]


'''More information:'''

We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page.

* Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]]

If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}.

Best Regards,
On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૬:૨૭, ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) ==

''&lt;small&gt;Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.&lt;/small&gt;''

Hello everyone,

We hope you are doing well.

We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills.

We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&amp;pli=1 apply].

We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants.

Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૩૨, ૧૭ મે ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=30361720 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૨૨:૪૪, ૨૭ મે ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|ચર્ચા]])&lt;/bdi&gt; ૨૨:૪૧, ૨૩ જૂન ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ૧૮:૫૯, ૨૫ જૂન ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== અમને આનંદ છે કે WikiConference India 2026 માટે સ્વ-ભંડોળ નોંધણી (Self-Funded Registration) અને પ્રસ્તાવ આમંત્રણ (Call for Submissions) હવે શરૂ થઈ ગયા છે ==


પ્રિય સમુદાય સભ્યો,

અમને આનંદ છે કે WikiConference India 2026 માટે '''સ્વ-ભંડોળ નોંધણી (Self-Funded Registration)''' અને '''પ્રસ્તાવ આમંત્રણ (Call for Submissions)''' હવે શરૂ થઈ ગયા છે.

WikiConference India 2026 નું આયોજન 4 થી 6 સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન કેરળના કોચીમાં થશે. આ પરિષદમાં ભારત અને દક્ષિણ એશિયાના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી વિકિમીડિયન, સમુદાય નેતાઓ, ડેવલપર, સંશોધકો અને મુક્ત જ્ઞાનમાં રસ ધરાવતા લોકો એકત્રિત થશે, જેથી તેઓ પરસ્પર જોડાઈ શકે, સહકાર આપી શકે અને પોતાના અનુભવ વહેંચી શકે.

આ વર્ષની પરિષદની મુખ્ય થીમ છે:

'''“જ્ઞાન કોમન્સનું પુનઃકલ્પન: વિકસતા વિકિમીડિયા પરિતંત્રમાં સમુદાય નેતૃત્વ”'''

કૃત્રિમ બુદ્ધિ (AI) ના વધતા પ્રભાવ અને જ્ઞાન નિર્માણની નવી પદ્ધતિઓ જેવા ઝડપી ટેક્નોલોજીકલ પરિવર્તનો વચ્ચે, આ પરિષદ સમુદાય નેતૃત્વ, જ્ઞાન સમાનતા, પ્રાદેશિક ભાષાઓ, મુક્ત જ્ઞાન અને ભારત તથા દક્ષિણ એશિયામાં વિકિમીડિયાના ભવિષ્ય અંગે ચર્ચા કરવા માટે એક મંચ પૂરું પાડશે.

=== સ્વ-ભંડોળ નોંધણી ===
સ્વ-ભંડોળ નોંધણી માટેની અરજી હવે Pretix પર ખુલ્લી છે.

'''નોંધણી ફોર્મ:''' &lt;nowiki&gt;https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/&lt;/nowiki&gt;

'''વિગતો અને પાત્રતા:''' &lt;nowiki&gt;https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Registration&lt;/nowiki&gt;

=== પ્રસ્તાવ આમંત્રણ ===
પ્રસ્તાવ આમંત્રણ હવે Eventyay પર ખુલ્લું છે.

અમે વર્કશોપ, ચર્ચા સત્રો, પેનલ ચર્ચાઓ, પરસ્પર ક્રિયાત્મક સત્રો, લાઇટનિંગ ટોક્સ અને પોસ્ટર પ્રસ્તુતિઓ માટે પ્રસ્તાવો આમંત્રિત કરીએ છીએ.

તમે અનુભવી યોગદાનકર્તા હો કે નવા સમુદાય સભ્ય, તમારા વિચારો, અનુભવો અને શીખણો પરિષદના કાર્યક્રમને વધુ સમૃદ્ધ બનાવી શકે છે અને આંદોલનની મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાઓમાં યોગદાન આપી શકે છે.

'''વિગતો અને માર્ગદર્શિકા:''' &lt;nowiki&gt;https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions&lt;/nowiki&gt;

'''પ્રસ્તાવ મોકલવાની છેલ્લી તારીખ:''' 15 જુલાઈ 2026

WikiConference India 2026 વિશેની સંપૂર્ણ માહિતી, જેમાં ભાગીદારીની વિગતો, મહત્વપૂર્ણ તારીખો, પરિષદના અપડેટ્સ અને પ્રસ્તાવ સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ સામેલ છે, તે માટે કૃપા કરીને સત્તાવાર જાહેરાત જુઓ.

'''વિસ્તૃત જાહેરાત:''' &lt;nowiki&gt;https://diff.wikimedia.org/2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/&lt;/nowiki&gt;

અમે તમામ સમુદાય સભ્યોને નોંધણી કરવા, પોતાના પ્રસ્તાવો મોકલવા અને આ જાહેરાતને પોતાના સમુદાય અને નેટવર્કમાં શેર કરવા વિનંતી કરીએ છીએ.

સાદર,

'''WikiConference India 2026 આયોજન ટીમ''' [[સભ્ય:Amrit Sufi|Amrit Sufi]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Amrit Sufi|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૩, ૩૦ જૂન ૨૦૨૬ (IST)

== Reminder: WikiConference India 2026 – Deadline on 15 July 2026 ==

Dear Community Members,

This is a friendly reminder that the deadline for '''Self-funded Registration''' and the '''Call for Submissions''' for '''WikiConference India 2026''' is '''15 July 2026'''.

=== Self-funded Registration ===
https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/

=== Call for Submissions ===
https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions

We invite proposals for workshops, discussions, panel sessions, interactive sessions, lightning talks, and poster presentations.

=== For more information ===
https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026

We encourage everyone to register, submit proposals, and share this reminder within your communities.

Regards,

'''WikiConference India 2026 Organizing Team'''

[[સભ્ય:Gauri Guptaa|Gauri Guptaa]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gauri Guptaa|ચર્ચા]]) ૧૯:૨૯, ૭ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST)

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  ૧૭:૫૪, ૨૪ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 ==

Dear Wikimedia Contributors,

We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with '''[[m:WikiConference_India_2026|WikiConference India 2026]]'''. This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base.

'''Campaign Focus:'''

* Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages

* Improve content quality with citations, images, and comprehensive information

* Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media

* Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics

We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters.

For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project.

Best regards,

''Communications Team, WCI 2026''

&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt; [[સભ્ય:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Shadabgdg|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૧, ૨૫ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST)

== Community Tech Task Force: Technical needs assessment for Indic communities ==
''Please feel free to translate it into your language.''
&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
Hello everyone,
&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
We hope you're doing well!
&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
The [https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_MediaWiki_Developers_User_Group Indic_MediaWiki_Developers_User_Group] (IMDUG) is reaching out to Wikimedia communities across India to strengthen collaboration and better understand the technical needs of different language communities.
Last year, we piloted [https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_Community_Task_Force_2025 Indic_Community_Task_Force_2025] initiative by engaging with two language communities to understand their technical challenges and identify opportunities for collaboration. Based on our learnings, experience, and the valuable insights we received, we are expanding the initiative this year to reach all Indic communities. Our goal is to reach every community and understand where technical support is most needed.
=== What are we looking for? ===
We invite your community to nominate one or two points of contact and share:
*The name of your Wikimedia community.
*A primary and alternate community contact.
*Telegram usernames of the nominated contacts.
*A brief overview of your community's technical challenges, needs, or priorities.
&lt;/br&gt;
This could include areas such as:
*Editing or patrolling workflows that could be improved.
*Gadgets, tools, or bots that your community needs.
*Template or interface-related challenges.
*Technical barriers faced by contributors.
*Any other broad technical priorities for your community.
=== How to participate ===
Please fill out the community response [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdhpPdn0qgHkEiYZCXEumpV-WNWm6n8bZdfR6TIkGTcbuBOew/viewform?usp=dialog form] by '''18th August'''.

If your community prefers, you are also welcome to reply directly on this message.
=== What happens next? ===
The information collected will help us:
*Build a network of community contacts for future technical collaboration.
*Understand and prioritize the technical needs of Indic Wikimedia communities.
*Plan focused technical support and community engagement activities.
*Connect communities with developers and relevant technical initiatives where appropriate.
&lt;/br&gt;
Please note that while we will carefully review every submission, our ability to provide support will depend on the complexity of the request, available expertise within the User Group, volunteer bandwidth, and available resources. Although we may not be able to address every request immediately, we will make every effort to prioritize and support as many community needs as possible, and where appropriate, connect communities with the relevant developers or technical channels.
We look forward to working more closely with your community!
&lt;/br&gt;

'''Best wishes,'''
&lt;/br&gt;
[[User:Kalli navya|Navya sri Kalli]]
&lt;/br&gt;
''On behalf of the Indic MediaWiki Developers User Group (IMDUG)''

== Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 ==

Dear Wikimedia contributors,

As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base.
Campaign Focus:
A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages
B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information
C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village
D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics
We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters.
For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project.

Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps.
This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings.
Campaign Focus:
A. Add freely licensed images of medicinal plants.
B. Improve description of existing medicinal plants.
C. Improve depictions of images.
D. Improve wikidata items.
We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters.
To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project.

Best regards,&lt;br&gt;WikiConference India 2026 pre-conference organizing team

-- [[સભ્ય:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Kuldeepburjbhalaike|ચર્ચા]]) ૧૭:૨૫, ૧૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST)

== “વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)” વિષય ઉપર લેખ બનાવવા અંગે સૂચન ==

નમસ્કાર,
ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર '''“વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)”''' નામે એક સ્વતંત્ર લેખ બનાવવાનો મને વિચાર છે.

“વૃત્તિ” શબ્દનો સામાન્ય ગુજરાતી અને સંસ્કૃતમાં વ્યાપક અર્થ છે, પરંતુ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના ગુજરાતી ધાર્મિક સાહિત્યમાં, ખાસ કરીને '''વચનામૃત''' અને '''સ્વામીની વાતો'''માં, તેનો ખૂબ વિશિષ્ટ અને વારંવાર ઉપયોગ થયો છે.
આ ગ્રંથોમાં “વૃત્તિ”નો ઉપયોગ માત્ર “વિચાર”ના અર્થમાં નથી થતો, પરંતુ મન અને ઇન્દ્રિયોની દિશા અથવા પ્રવૃત્તિ તરીકે થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વૃત્તિ વિષયોમાં ફેલાય છે, વિષયમાંથી પાછી વળે છે, ભગવાનના સ્વરૂપમાં જોડાય છે, અખંડ રહે છે વગેરે પ્રકારના પ્રયોગો જોવા મળે છે.

પ્રસ્તાવિત લેખમાં નીચેના વિષયોનો સમાવેશ કરવાનો વિચાર છે:
“વૃત્તિ” શબ્દનો સામાન્ય શબ્દકોશીય અર્થ
વચનામૃતમાં “વૃત્તિ”નો ઉપયોગ
“અખંડ વૃત્તિ”ની સંકલ્પના
વિષયોમાં ફેલાતી અને ભગવાનમાં એકત્ર થતી વૃત્તિ
અંતર્દૃષ્ટિ, અનુલોમ અને પ્રતિલોમ સાથેનો સંબંધ
વૃત્તિ અને વાસના વચ્ચેનો સંબંધ
સ્વામીની વાતોમાં વૃત્તિનો વ્યવહારુ સાધનાત્મક ઉપયોગ
વૃત્તિ અને “ચેતના” વચ્ચેનો અર્થભેદ
વૃત્તિને સમજાવવા વચનામૃતમાં આપેલા પાણીના પ્રવાહ, અખંડ સેર વગેરે દૃષ્ટાંતો

લેખ માટે મુખ્ય પ્રાથમિક સ્રોત તરીકે '''વચનામૃત''' અને '''સ્વામીની વાતો'''નો ઉપયોગ કરવામાં આવશે જે તમામ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય ને માનનારા વર્ગો માં માન્ય છે. સાથે ગુજરાતી શબ્દકોશો અને ઉપલબ્ધ સ્વતંત્ર શૈક્ષણિક/દ્વિતીય સ્રોતો પણ ઉમેરવાનો પ્રયત્ન રહેશે, જેથી લેખ વિકિપીડિયાની તટસ્થતા અને નોંધપાત્રતાની નીતિ અનુસાર રહી શકે.

“વૃત્તિ” નામે સીધો લેખ બનાવવાને બદલે '''“વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)”''' નામ વધુ યોગ્ય લાગ્યું છે, કારણ કે “વૃત્તિ” શબ્દના યોગ, સંસ્કૃત અને સામાન્ય ગુજરાતી ભાષામાં પણ અન્ય અર્થો છે.

આ વિષય સ્વતંત્ર લેખ તરીકે યોગ્ય છે કે તેને બીજા કોઈ લેખના વિભાગ તરીકે રાખવો વધુ યોગ્ય રહેશે તે અંગે સમુદાયના સભ્યોની સલાહ આવકાર્ય છે.
જો સ્વતંત્ર લેખ યોગ્ય લાગે તો તૈયાર કરેલો મુસદ્દો પણ અહીં સમીક્ષા માટે મૂકી શકાય છે.
આભાર. &lt;!-- Template:Unsigned --&gt;&lt;span class=&quot;autosigned&quot; style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;—&amp;nbsp;આ [[વિકિપીડિયા:સહીઓ|સહી વગરની]] ટીપ્પણી [[User:Hd.gcet|Hd.gcet]] વડે ઉમેરાઇ હતી. ([[User talk:Hd.gcet#top|ચર્ચા]] • [[Special:Contributions/Hd.gcet|યોગદાનો]]) ૧૫:૫૧, ૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)&lt;/span&gt;

== વિકિપીડિયા અને વિકિસ્ત્રોત વિષયક કાર્યશાળા યોજવા બાબત ==
ગુજરાતી વિકિપીડિયા અને વિકિસ્ત્રોત પર નવા સભ્યોને જોડવા તેમજ વર્તમાન સભ્યોને વિવિધ પ્રકારના યોગદાન માટે પ્રોત્સાહિત કરવાના હેતુથી '''વિકિપીડિયા અને વિકિસ્રોત વિષયક કાર્યાશાળા''' યોજવા અંગે સમુદાયમાં ચર્ચા કરવા માટે આ પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવે છે.

કાર્યશાળામાં મુખ્યત્વે નીચેના વિષયો આવરી શકાય:

- ગુજરાતી વિકિપીડિયાનો પરિચય અને તેમાં યોગદાન કરવાની રીત

- નવા લેખોનું સર્જન, સંપાદન અને સુધારણા

- વિશ્વસનીય સ્રોતો અને સંદર્ભોનો યોગ્ય ઉપયોગ

- વિકિપીડિયાની નીતિઓ અને માર્ગદર્શિકાઓનો પરિચય

- વિકિસ્રોતનો પરિચય અને તેનો ઉપયોગ

- પુસ્તકો/સાહિત્યનું ડિજિટાઇઝેશન, પ્રૂફરીડિંગ અને વિકિસ્રોત પર પ્રકાશન

- વિકિસ્રોત અને વિકિપીડિયા વચ્ચેનો સંબંધ તથા બંને પ્રકલ્પોમાં પરસ્પર ઉપયોગી યોગદાન

- Wikimedia Commons પરથી મુક્ત છબીઓનો ઉપયોગ અને યોગ્ય રીતે અપલોડ/વર્ગીકરણ

- નવા સભ્યો માટે પ્રાયોગિક સંપાદન સત્ર

કાર્યશાળાને માત્ર વ્યાખ્યાન પૂરતી મર્યાદિત રાખવાને બદલે hands-on workshop તરીકે યોજવામાં આવે તો નવા સભ્યો પોતે લેખ સંપાદિત કરી શકે અથવા વિકિસ્રોત પર કોઈ પૃષ્ઠનું પ્રૂફરીડિંગ કરી શકે તે રીતે આયોજન કરી શકાય.

આ ઉપરાંત, ગુજરાતી ભાષા, સાહિત્ય, ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સ્થાનિક જ્ઞાન સાથે સંકળાયેલા વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો, શિક્ષકો, સાહિત્યપ્રેમીઓ તથા નવા Wikimedia સભ્યોને ખાસ આમંત્રિત કરી શકાય.

સમુદાયના સભ્યોના સૂચનો આમંત્રિત છે

આ અંગે સભ્યોના સૂચનો આવકાર્ય છે:

1. શું આવી કાર્યશાળા યોજવી જોઈએ?
:ઉ: ચોક્કસ યોજવી જોઈએ, વળી સમયાંતરે યોજતા રહેવું જોઈએ. --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt;

2. કાર્યશાળાનો મુખ્ય વિષય/કેન્દ્રબિંદુ શું હોવો જોઈએ?
:ઉ. આ કાર્યશાળામાં સંભવતઃ વિકિપીડીયા માટે તદ્દન નવા હોય એવા લોકો/વિદ્યાર્થીઓ જોડાવાની સંભાવના વધુ હોવાથી, કેન્દ્રબિંદુ તરીકે વિકિપીડિયા અને અન્ય પ્રકલ્પોની સમજ, વિકિપીડીયામાં શું કરી શકાય છે અને શું નથી કરી શકાતું, વગેરે જેવું પ્રારંભિક જ્ઞાન અને ઉપસ્થિત લોકો જાતે વિકિપીડિયામાં તત્ક્ષણ જોડાઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા અને ત્યાર બાદ ઓનલાઇન એડિટિંગ, આટલું હોવું જોઈએ એમ મારું માનવું છે.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt;

3. માત્ર વિકિપીડિયા, માત્ર વિકિસ્રોત કે બંને પ્રકલ્પોને સાથે રાખવા?
:ઉ. અવશ્યપણે બન્ને પ્રકલ્પોને સાથે રાખી ને જ કાર્યશાળા કરીએ તો સારું.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt;

4. કાર્યશાળા ઑનલાઇન, ઑફલાઇન કે હાઇબ્રિડ સ્વરૂપે યોજવી?
:ઉ. ઉપલબ્ધ સુવિધાના આધારે નક્કી કરી શકીએ, પરંતુ શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઑફલાઇન રાખવી, જેથી લોકો સદેહે પ્રત્યક્ષ હાજર રહી શકે અને એક જ સ્થળે ઉપસ્થિત હોવાથી તેમનું ધ્યાન આપણે આપતા હોઈએ તે વિગતો પર વધુ હોય. જો સુવિધા હોય તો એને હાઇબ્રિડ સ્વરુપે યોજી શકીએ. --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt;

5. સંભવિત સ્થળ અને સમય અંગે સૂચનો.
:ઉ. {{ping|Gazal world}}ના પ્રારંભિક પ્રસ્તાવ અનુસાર અમદાવાદ ખાતે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રાંગણમાં આ કાર્યશાળા યોજાય એવી ઑફલાઇન ચર્ચા થઈ હતી તેને વળગી રહીએ. એ સિવાયના કોઈ વિકલ્પો પણ હોય તો એની પણ મુલવણી કરી શકાય --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt;

6. કાર્યશાળામાં કયા અન્ય વિષયોનો સમાવેશ કરવો જોઈએ?
:ઉ. ભાર તો આપણે પ્રારંભિક યોગદાનોને જ આપીએ, પરંતુ એ ઉપરાંત વિકિપીડિયા પર સમયાંતરે યોજાતી સ્પર્ધાઓ, જેવીકે વિકિપીડિયા એશિયન મન્થ, વિકિ લવ્સ અર્થ/ફુડ/બર્ડ્સ/સાયન્સ, ફેમિનિઝમ એન્ડ ફોકલોર, વગેરે જેવી સ્પર્ધાઓને પણ આવરી શકીએ--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt;

7. કાર્યશાળાના આયોજન, તાલીમ અને માર્ગદર્શન માટે કોણ-કોણ સભ્યો સહયોગ આપી શકે?
:ઉ. હું બધી જ રીતે સહયોગી થવા તૈયાર છું--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt;

સભ્યોના સૂચનોના આધારે કાર્યશાળાનું સ્વરૂપ, વિષયવસ્તુ અને આયોજન અંગે આગળની ચર્ચા કરી શકાય. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૨, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)

===સમર્થન===
&lt;!--{{સમર્થન}} ઢાંચો ઉમેરી ને સમર્થન જાહેર કરી શકો છો, વધારાની ટિપ્પણી કરવાની છૂટ છે.--&gt;
# {{સમર્થન}} વિકિપીડિયા અને વિકિસ્રોત – બંને પ્રકલ્પોનો સમાવેશ કરતી ઓફલાઇન કાર્યશાળા... [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૬, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
# {{સમર્થન}} અને આયોજક તરીકે સહભાગી બની ઘટતી મદદ કરવા તત્પર. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૫:૧૮, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
# {{સમર્થન}} આયોજનમાં સહભાગી બની ઘટતી મદદ કરવા તત્પર. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૦, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
#{{સમર્થન}} આવા પ્રકલ્પની જરૂરિયાત છે.—[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|&lt;sup&gt;મારી સાથે વાત કરો&lt;/sup&gt;]] ૧૭:૦૦, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
#{{સમર્થન}} આયોજન ખૂબ જરૂરી છે,--[[સભ્ય:સતિષચંદ્ર|સતિષચંદ્ર]] ([[સભ્યની ચર્ચા:સતિષચંદ્ર|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૨, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
# {{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Meghdhanu|Meghdhanu]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Meghdhanu|ચર્ચા]]) ૧૯:૩૧, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
#{{સમર્થન}} તાલીમ કાર્યશાળા વગેરેમાં પણ જે કંઈ મદદ કરી શકાય એમ હોય તે હું કરીશ. બધા પ્રકલ્પ માટે સંયુક્ત જ રાખશો. ઓફલાઇન આયોજન. સભ્યો પ્રકલ્પોમાં યોગદાન આપતા શીખી શકે તેના પર ભાર આપવો. [[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૨૦:૧૫, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
#{{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Gazal world|Gazal world]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gazal world|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૪, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
#{{સમર્થન}} -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] &lt;sup&gt;[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]&lt;/sup&gt; ૧૯:૦૫, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)

===વિરોધ===
&lt;!--{{વિરુદ્ધ}} ઢાંચો ઉમેરી ને વિરોધ દર્શાવી શકો છો, એ માટે શક્ય હોય તો કારણ આપશો.--&gt;
#
#

===તટસ્થ===
&lt;!--{{તટસ્થ}} ઢાંચો ઉમેરી ને તમારો મત આપી શકો છો, એ માટે શક્ય હોય તો કારણ આપશો.--&gt;
#
#

===તારણ અને આગળનું આયોજન===
ઉપરોક્ત મતદાનમાં બધા નવે નવ મત કાર્યશાળા યોજવાની તરફેણમાં જ પડ્યા છે અને વિરુદ્ધમાં એક પણ મત પડ્યો નથી જે આપણા સમુદાયની એકતા અને એક સરખી વિચારધારાનું પ્રદર્શન છે. હવે જ્યારે આપણે સૌ આ કાર્યશાળા યોજવાના મતમાં છીએ તો આગળ વધીએ? વિકિકોન્ફરન્સ ઇન્ડિયા ૨૦૨૬ દરમિયાન થયેલી ચર્ચા અનુસાર આપણે ઓક્ટોબર મહિનાના અંતમાં આ આયોજન કરવાનું વિચારતા હતા, જે હવે કદાચ સમયના અભાવે શક્ય બની શકે નહિં એવું બને. તો આપણે આ કાર્યશાળાનું આયોજન ક્યારે કરીશું એની એક કાચી તારિખ/મહિનો નક્કી કરીએ? -- [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૯:૫૪, ૨૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)

:મારા મતે ૧૫ નવેમ્બર એક યોગ્ય વિકલ્પ છે. દિવાળીના તહેવારો પૂરા થયા હશે અને નવા વર્ષનો માહોલ પણ હશે. જોકે, દિવાળી વેકેશન પછી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પરીક્ષાનો સમયગાળો હોય તો તેની એક તપાસ કરવાની રહે. અન્ય વિકલ્પ તરીકે ૧૩ ડિસેમ્બર (બીજો રવિવાર) વિચારી શકાય. અન્ય એક મહત્વનો મુદ્દો – નિશ્ચિત તારીખે કાર્યશાળા યોજવા માટે જરૂરી ભંડોળ મેળવવા માટે અરજી કરવાનો પૂર્વ ગાળો કેટલો હોય છે?
:* વિકલ્પ ૧ - ૧૫ નવેમ્બર (જમા પાસું - એશિયન મહિના અંતર્ગત નવા સભ્યોને યોગદાન માટે પ્રોત્સાહિત કરી શકાય; ઉધાર પાસું - વેકેશન અને પરીક્ષા)
:* વિકલ્પ ૨ - ૧૩ ડિસેમ્બર (જમા પાસું - ભંડોળ મેળવવા માટે પર્યાપ્ત સમય; ઉધાર પાસું - કાર્યશાળા યોજવા માટેનો ઉત્સાહ મંદ પડી શકે.) 
:મારા ઉપરોક્ત વિચારો આગળના આયોજન માટેનો એક કાચો મુસદ્દો છે. અન્ય સભ્યશ્રીઓ તારીખ સંબંધે પોતાનો મત અને અંગત અનુકૂળતાઓ રજૂ કરે પછી યોગ્ય નિષ્કર્ષ પર આવી શકાય. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૬, ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
::[[m:Community Resources and Partnerships/India Rapid Project|ભંડોળની અરજી કરવાની આ રુપરેખા]] અનુસાર લાગે છે કે હાલમાં અરજીનો જે દોર ('''Round 3''') ચાલે છે તેમાં ૧ નવેમ્બર અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ છે અને તેના અંતર્ગત નિર્ણય આવતાં ડિસેમ્બરનો અંત આવી જાય, એટલે [[m:Community Resources and Partnerships/India Rapid Project#Timeline|સમયરેખા]]માં '''૧૫ જાનુઆરી ૨૦૨૭''' પછી કાર્યક્રમ યોજવા માટેનો આ દોર છે એમ સૂચવ્યું છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૨:૪૧, ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)

== Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon ==
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|આ સંદેશો અન્ય ભાષામાં વાંચો]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

&lt;span class=&quot;mw-translate-fuzzy&quot;&gt;[[foundation:|વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન]] તેના પ્રાથમિક અને સહાયક ડેટા સેન્ટરની અદલાબદલીનું પરિક્ષણ કરવા જઈ રહ્યું છે.&lt;/span&gt; આમ કરવાથી એ વાતની ખાતરી થશે કે આપત્તિના સમયે પણ વિકિપીડિયા અને અન્ય વિકિમીડિયા જાળસ્થળો (સાઇટો) ઉપલબ્ધ હોય.

તમામ ટ્રાફિક '''{{#time:j xg|2026-09-23|gu}}''' પર સ્વિચ થશે. ભારતીય સમય મુજબ ૧૯:૩૦ કલાકે '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' પરિક્ષણની શરુઆત થશે.

દુર્ભાગ્યવશ, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]ની અમુક મર્યાદાઓને કારણે આ પરિક્ષણના સમય દરમ્યાન બધું જ સંપાદન કાર્ય અટકાવવું પડે તેમ છે. ખલેલ બદલ અમે દિલગીર છીએ અને ભવિષ્યમાં આવી ખલેલ ઓછામાં ઓછી પડે તે દિશામાં અમે કાર્યરત છીએ. 

પરિક્ષણ શરુ થવાની ૩૦ મિનિટ પહેલાથી બધાં જ વિકિ સંસ્કરણોમાં બેનર મૂકવામાં આવશે. &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This banner will remain visible until the end of the operation.&lt;/span&gt; 
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.&lt;/span&gt;

'''ટૂંકા સમયગાળા માટે તમે બધાં જ વિકિપીડિયા સંસ્કરણો ફક્ત વાંચી શકશો, તેમાં ફેરફાર નહિ કરી શકો.'''

* {{#time:l j xg Y|2026-09-23|gu}} ના રોજ, તમે લગભગ એક કલાક કે તેથી વધુ સમય સુધી વિકિપીડિયામાં કોઈ ફેરફાર કરી શકશો નહીં.
* જો આ સમયગાળામાં તમે કોઈ સંપાદન કરવાનો અને તે ફેરફારો સાચવવાનો પ્રયત્ન કરશો તો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળશે. અમે આશા રાખીએ છીએ કે આ પરિક્ષણ દરમ્યાન કોઈ પણ સંપાદન ખોવાશે નહિ પરંતુ એ વાતની બાંહેધરી આપી શકાય એમ નથી. જો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળે તો બધું જ પૂર્વવત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોશો. પછી તમે કરેલા ફેરફારો સાચવી શકાશે. પણ અમારું સુચન છે કે તમે આવા કોઈ પણ ફેરફારોને કોપી કરી ને રાખી લો જેથી કાંઈ અનિચ્છનિય બને તો તમારી મહેનત બાતલ ન જાય.

''અન્ય અસરો'':

* પૃષ્ઠભૂમિમાં ચાલતાં કામો ધીમાં પડશે કે પછી અટકી જશે. લાલ (મૃત) કડીઓ સામન્ય ઝડપથી અપડેટ ન પણ થાય. તમે એવો કોઈ નવો લેખ બનાવો જે અન્યત્ર જોડાતો હોય તો પહેલાનાં તે પાના પર આ લેખની કડી થોડા વધુ સમય માટે હજુ લાલ જ બતાવે તેમ બને. અમુક લાંબા સમયથી ચાલતી સ્ક્રિપ્ટ અટકાવવી પડશે.
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;We expect the code deployments to happen as any other week.&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.&lt;/span&gt;
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.&lt;/span&gt;

જરુર પડે તો આ પરિક્ષણ પાછું પણ ઠેલવામાં આવે. [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org પર જઈ ને તમે સમયપત્રક]] જોઈ શકો છો. જો કોઈ પણ ફેરફાર હશે તો સમયપત્રકમાં જાણ કરવામાં આવશે. 

'''આ માહિતીને તમારા સમુદાય સાથે વહેંચવા વિનંતી છે.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;

[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ૧૮:૨૮, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;
:{{ping|Trizek (WMF)}}, Looks like the UTC to IST conversion has a slight error, 14:00 UTC should be 19:30 IST (as IST is 5 hours 30 min ahead of UTC) and not 20:30. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૨:૦૨, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
::Thank you for letting me know. We use [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|this centralized message]] and while we asked volunteer translators to review the new time, this is not guaranteed to be done. Perhaps you could help for the next time, by watching the page where the updates are made? This would be really nice! 
::Regarding the message above, please edit it to have the right time on it: what really matters is that everyone gets the right information and the right time. I totally rely on you there!
::Thank you again, I really appreciate your help. [[સભ્ય:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Trizek (WMF)|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૧, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
:::I could change and have changed, but wanted to highlight the issue as not sure whether the same has occured for other Indic languages as well. When I looked at the translation edits for this message, it looks like the edit was probably a vandalism attempt, as the temporary user manually (or by bot) changed the correct time to incorrect one, [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translations%3ATech%2FServer_switch%2F11%2Fgu&amp;diff=29282467&amp;oldid=24622807 see this revision diff]. May be worth reviewing/checking all the edits this temp user/ip address carried out [[m:Special:Contributions/~2025-62886-5]]. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૨:૧૭, ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] ૨૦:૫૬, ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067433 --&gt;

== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''

Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary.

The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the  Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].&lt;br/&gt;
Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes.

Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]])  sent via [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૪:૫૮, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=31142775 --&gt;

== Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon ==
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|આ સંદેશો અન્ય ભાષામાં વાંચો]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

&lt;span class=&quot;mw-translate-fuzzy&quot;&gt;[[foundation:|વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન]] તેના પ્રાથમિક અને સહાયક ડેટા સેન્ટરની અદલાબદલીનું પરિક્ષણ કરવા જઈ રહ્યું છે.&lt;/span&gt; આમ કરવાથી એ વાતની ખાતરી થશે કે આપત્તિના સમયે પણ વિકિપીડિયા અને અન્ય વિકિમીડિયા જાળસ્થળો (સાઇટો) ઉપલબ્ધ હોય.

તમામ ટ્રાફિક '''{{#time:j xg|2026-10-28|gu}}''' પર સ્વિચ થશે. ભારતીય સમય મુજબ ૧૯:૩૦ કલાકે '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]''' પરિક્ષણની શરુઆત થશે.

દુર્ભાગ્યવશ, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]ની અમુક મર્યાદાઓને કારણે આ પરિક્ષણના સમય દરમ્યાન બધું જ સંપાદન કાર્ય અટકાવવું પડે તેમ છે. ખલેલ બદલ અમે દિલગીર છીએ અને ભવિષ્યમાં આવી ખલેલ ઓછામાં ઓછી પડે તે દિશામાં અમે કાર્યરત છીએ. 

પરિક્ષણ શરુ થવાની ૩૦ મિનિટ પહેલાથી બધાં જ વિકિ સંસ્કરણોમાં બેનર મૂકવામાં આવશે. &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This banner will remain visible until the end of the operation.&lt;/span&gt; 
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.&lt;/span&gt;

'''ટૂંકા સમયગાળા માટે તમે બધાં જ વિકિપીડિયા સંસ્કરણો ફક્ત વાંચી શકશો, તેમાં ફેરફાર નહિ કરી શકો.'''

* {{#time:l j xg Y|2026-10-28|gu}} ના રોજ, તમે લગભગ એક કલાક કે તેથી વધુ સમય સુધી વિકિપીડિયામાં કોઈ ફેરફાર કરી શકશો નહીં.
* જો આ સમયગાળામાં તમે કોઈ સંપાદન કરવાનો અને તે ફેરફારો સાચવવાનો પ્રયત્ન કરશો તો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળશે. અમે આશા રાખીએ છીએ કે આ પરિક્ષણ દરમ્યાન કોઈ પણ સંપાદન ખોવાશે નહિ પરંતુ એ વાતની બાંહેધરી આપી શકાય એમ નથી. જો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળે તો બધું જ પૂર્વવત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોશો. પછી તમે કરેલા ફેરફારો સાચવી શકાશે. પણ અમારું સુચન છે કે તમે આવા કોઈ પણ ફેરફારોને કોપી કરી ને રાખી લો જેથી કાંઈ અનિચ્છનિય બને તો તમારી મહેનત બાતલ ન જાય.

''અન્ય અસરો'':

* પૃષ્ઠભૂમિમાં ચાલતાં કામો ધીમાં પડશે કે પછી અટકી જશે. લાલ (મૃત) કડીઓ સામન્ય ઝડપથી અપડેટ ન પણ થાય. તમે એવો કોઈ નવો લેખ બનાવો જે અન્યત્ર જોડાતો હોય તો પહેલાનાં તે પાના પર આ લેખની કડી થોડા વધુ સમય માટે હજુ લાલ જ બતાવે તેમ બને. અમુક લાંબા સમયથી ચાલતી સ્ક્રિપ્ટ અટકાવવી પડશે.
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;We expect the code deployments to happen as any other week.&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.&lt;/span&gt;
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.&lt;/span&gt;

જરુર પડે તો આ પરિક્ષણ પાછું પણ ઠેલવામાં આવે. [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org પર જઈ ને તમે સમયપત્રક]] જોઈ શકો છો. જો કોઈ પણ ફેરફાર હશે તો સમયપત્રકમાં જાણ કરવામાં આવશે. 

'''આ માહિતીને તમારા સમુદાય સાથે વહેંચવા વિનંતી છે.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;

[[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] ૧૯:૩૧, ૨૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;

== Wiki Loves Food 2026 in India – Call for Participation ==
Hello everyone,

India has a rich food culture, with diverse dishes, ingredients, cooking traditions and regional food practices. Many of these are not yet well represented on Wikipedia and Wikimedia Commons.

'''Wiki Loves Food 2026 in India''' is a photography competition on Wikimedia Commons organised by the [[m:Punjabi Wikimedians|Punjabi Wikimedians User Group]] as part of the international Wiki Loves Food 2026 campaign. It invites people across India to photograph local food and culinary traditions and share their images under a free license.

'''Competition details:'''

* '''Dates:''' 1 to 30 November 2026
* '''Platform:''' Wikimedia Commons
* '''Who can participate:''' Anyone with a Wikimedia Commons account

'''What can you photograph?'''

* Traditional dishes, festival foods and home-cooked meals
* Local ingredients, spices and grains
* Cooking methods and food preparation
* Street food, markets and regional food traditions

Your photographs can help improve the coverage of India's food culture across Indian-language Wikipedia articles.

For the rules, prizes and participation details, visit the [[c:Commons:Wiki Loves Food 2026 in India|competition page]]

For questions, visit the [[c:Commons talk:Wiki Loves Food 2026 in India|competition's talk page]]

Please share this announcement with your communities and anyone interested in documenting India's food culture. We look forward to contributions from different regions across the country.

Warm regards,

'''On behalf of the Wiki Loves Food 2026 India organizing team''' [[સભ્ય:VanshikaRathi|VanshikaRathi]] ([[સભ્યની ચર્ચા:VanshikaRathi|ચર્ચા]]) ૧૩:૫૧, ૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST)

== WikiRefine: A 15-Day Wikipedia Article Improvement Campaign ==
Hello everyone,
The Open Knowledge Initiatives (OKI) team is pleased to announce '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine WikiRefine]''', a 15-day article improvement campaign taking place from '''7 to 21 November 2026'''. We invite editors from all participating language communities to take part.
The campaign aims to encourage Wikimedians to improve the overall quality of Wikipedia articles, with a focus on references, article structure, readability, images, internal links and other aspects of content development.

; Article lists 
For this campaign, we have prepared lists based on the 100 most-read articles from the last five years for participating language Wikipedias. You can find the article lists and other campaign information here:  [https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine/List_of_Articles View the article lists]

;Evaluating article improvements
We will be using the [https://wikieval.toolforge.org/ WikiEval tool], developed to support the evaluation of Wikipedia content during campaigns. It will help assess article quality and track improvements made throughout WikiRefine.
;What happens after the campaign?
WikiRefine will also serve as a preparatory activity for a follow-up in-person event focused on qualitative improvements to local-language Wikipedias. We aim to bring together the top two participants (from India only)  from each participating community. Their contributions will be assessed by a jury of experienced Wikimedians familiar with the respective languages.
We encourage each community to identify up to three organisers, ensuring diverse representation of genders and both new and experienced Wikimedians. Jury members should be experienced contributors with a good understanding of their respective language Wikipedias.

'''We invite everyone to participate, improve articles and help make knowledge in our languages more comprehensive and accessible.''' ([[m:IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine/Community Sign-up|Community Sign-up page]])

For more information, please visit the [[m:IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine|WikiRefine project page]].
 
'''Note:''' A few language Wikipedia article lists have not yet been added to the dedicated page due to a technical issue with the tool. We are working to resolve this and aim to add them before the campaign begins.  Thank you! [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૪૧, ૪ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(OKI)/lists/Indic_Wikipedia_VPs&amp;oldid=31250414 --&gt;

== WikiRefine Campaign Starts Today – Join the 15-Day Improvement Drive! ==
''This is a reminder for all communities: if your community has already signed up or is not planning to participate, please feel free to skip this reminder.''

Dear community members,

The **WikiRefine 15-day article improvement campaign** starts today, '''7 November 2026''', and will run until '''21 November 2026'''. The campaign aims to improve the quality of existing articles across participating language Wikipedias.

For this campaign, lists based on the 100 most-read articles over the last five years have been prepared for each participating language community. Participants can work on improving references and citations, article structure, readability, images and media, internal links, and other aspects of article quality.

Since the campaign begins over a long weekend, you can start at your own pace. If your community needs more time to work on the selected articles, you can extend the campaign period upon request.

We will use the [https://wikieval.toolforge.org/ WikiEval tool] to track improvements and assess article quality throughout the campaign.

WikiRefine will also serve as preparation for a follow-up in-person event. The '''top two participants from each community''' will be selected based on their contributions for this event.

'''How to participate:'''

* [https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine WikiRefine project page]
* [https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine/List_of_Articles List of selected articles]
* [https://wikieval.toolforge.org/ WikiEval tool]
* [https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine/Community_Sign-up Community Sign-up page]

We invite everyone to participate and help improve the quality of existing articles in our languages. Happy editing! [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૨:૦૨, ૮ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(OKI)/lists/Indic_Wikipedia_VPs&amp;oldid=31250414 --&gt;

== Article guidance feature is ready to be set up for your Wikipedia ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello Wikipedians,

Apologies, this message is not in your language. {{int:Please-translate}}.

I'm writing on behalf of the Language and Product Localization team. The Article guidance feature is ready to be enabled on your Wikipedia. Administrators and interface administrators can turn on the feature through the &lt;code&gt;Special:CommunityConfiguration/ArticleGuidance&lt;/code&gt; to expose it for editors to use it. 

'''Background information'''

[[mw:Article guidance|Article guidance]] guides contributors when they start a new article, so they don't meet an empty page. It provides a start-up content structure for writing a particular topic at every stage of the article, as well as advice, community practices, and source recommendations. The feature is designed so that communities can fully customize that guidance shown to editors is the most relevant for their wikis and specific topics. We collaborated with a few communities to build and test the feature. Through their feedback and experiments, we improved the feature and validated that articles created through this workflow survive better on Wikipedia.

'''Setting up the feature'''

To ensure that this feature works as intended, you should do the following:
* [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:MessageGroupStats&amp;language=fi&amp;group=ext-articleguidance Translate the user interface] on translatewiki.net
* Create pages called outlines: These pages contain all the editing guidelines tailored for specific article topics that the feature will use. The guidance that editors see depends on the outlines available on your wiki. See [[simple:Wikipedia:Article Guidance|outlines examples in Simple English Wikipedia]] and the [[mw:Article guidance/How to create an outline|How to create an outline]] guide to learn and create outlines. A generic outline can also be created; this generic outline can be the fallback for all topics when no topic-specific outlines exist.
* We have also created a guide for administrators – [[mw:Article guidance/Community Configuration|Article guidance/Community Configuration]] – with instructions on the pre-configuration tasks. We recommend reading it before changing the settings in Community Configuration.

'''Our request'''

We encourage experienced editors to complete the above tasks and work with an admin to enable it. Please join the [https://discord.gg/R59wcJFuh outline creation support Discord server] to ask questions about outlines and get the help you need. Go to [[mw:Talk:Article guidance|this talk page]] to ask the team questions about this feature.
We look forward to seeing it used in your Wiki and the impact it will have on the number of created articles that survive in this Wikipedia. Thank you!
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; ૦૯:૦૦, ૯ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox/AG_dark_launch_message_list_1&amp;oldid=31275344 --&gt;</text>
      <sha1>el9w65fzfinouxlyuk34p78zt98lzdw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સિંગાપુર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15690</id>
    <revision>
      <id>907577</id>
      <parentid>900942</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59234-41</username>
        <id>89906</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>907577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11700" sha1="3bokpmbpjw4gidzapmimbq8gcbandzv" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું દેશ
|native_name = સિંગાપુર ગણરાજ્ય
|conventional_long_name = &lt;center&gt;{{lang|zh-cn|新加坡共和国}} {{zh icon}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang|ms|Republik Singapura}} {{ms icon}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;{{lang|ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}} {{ta icon}} &lt;/center&gt;
|common_name = સિંગાપુર
|image_flag = Flag of Singapore.svg
|image_coat = Coat of Arms of Singapore.svg
|image_map = LocationSingapore૨.png
|largest_city = 
|national_motto = Majulah Singapura&lt;br /&gt; ''માજુલાહ સિંગાપુરા'' &amp;nbsp;(પ્રગતિશીલ સિંગાપુર)
|national_anthem = [[માજુલાહ સિંગાપુરા]]
|official_languages = [[અંગ્રેજ઼ી ભાષા|અંગ્રેજ઼ી (પ્રધાન)]], [[મલય ભાષા|મલય (રાષ્ટ્રીય)]], [[ચીની ભાષા|ચીની]] અને [[તમિલ ભાષા|તમિલ]]
|capital = સિંગાપુર નગર |latd =૧|latm=૧૪|latNS=N|longd=૧૦૩|longm=૫૫|longEW=E
|demonym = સિંગાપુરી
|government_type= સંસદીય ગણરાજ્ય 
|leader_title૧ = [[સિંગાપુર ના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]]
|leader_title૨ = [[સિંગાપુર ના પ્રધાનમંત્રી|પ્રધાનમંત્રી]]
|leader_title૩ = [[સિંગાપુર ના સંસદ|સંસદ કા વક્તા]]
|leader_title૪ = [[સિંગાપુર ના ચીફ઼ જસ્ટિસ|ચીફ઼ જસ્ટિસ]]
|leader_name૧ = [[સેલ્લપન રામનાથન્|સેલ્લપન રામનાથન]]
|leader_name૨ = [[લી શિયન લોંગ]]
|leader_name૩ = [[અબ્દુલ્લાહ તર્મુગી]]
|leader_name૪ = [[ચાન સેક કિયોંગ]]
|legislature = [[સિંગાપુર ની સંસદ|સંસદ]]
|sovereignty_type = [[સિંગાપુર નો ઇતિહાસ|ગઠન]]
|established_event૧ = [[આધુનિક સિંગાપુર નું નિર્માણ|સ્થાપના]]
|established_date૧ = ૨૯ જાન્યૂઆરી ૧૮૧૯
|established_event૨ = [[સિંગાપુર માં સ્વશાસન|સ્વશાસન]]
|established_date૨ = ૩ જૂન ૧૯૫૯
|established_event૩ = [[યુનાઈટેડ કિંગડમ]] થી સ્વતંત્રતા
|established_date૩ = ૩૧ ઓગસ્ટ ૧૯૬૩
|established_event૪ = [[સિંગાપુર મલેશિયા માં|મલેશિયા માં વિલય]]
|established_date૪ = ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૩
|established_event૫ = [[સ્વતંત્રતા|મલેશિયા થી અલગાવ]]
|established_date૫ = ૯ ઓગસ્ટ ૧૯૬૫
|area = ૭૧૦.૨
|area_rank = - 
|areami² = ૨૭૪.૨
|area_magnitude = ૧_E૮ 
|percent_water = ૧.૪૪૪ 
|population_estimate_year = ૨૦૦૮ 
|population_estimate = ૪,૮૩૯,૪૦૦ 
|population_estimate_rank = ૧૧૪મો 
|population_census_year = ૨૦૦૦ 
|population_census = ૪,૧૧૭,૭૦૦ 
|population_density = ૬,૮૧૪ 
|population_densitymi² = ૧૭,૬૪૯ 
|population_density_rank = ૨ 
|GDP_PPP_year = ૨૦૦૮ 
|GDP_PPP = $૨૩૮.૭૫૫ અબજ 
|GDP_PPP_rank = - 
|GDP_PPP_per_capita = $૫૧,૧૪૨ 
|GDP_PPP_per_capita_rank = - 
|HDI_year = ૨૦૦૮ 
|HDI = {{increase}} ૦.૯૧૮ 
|HDI_rank = ૨૮ 
|HDI_category = &lt;font color=&quot;#૦૦૯૯૦૦&quot;&gt;ઉચ્ચ&lt;/font&gt; 
|currency = [[સિંગાપુર ડૉલર]] 
|currency_code = એસજીડી 
|time_zone = [[સિંગાપુર આદર્શ સમય|એસએસટી]] 
|utc_offset = +૮ 
|time_zone_DST = - 
|utc_offset_DST = - 
|cctld = [[.sg]] 
|calling_code = [[૬૫]]&lt;sup&gt;૨&lt;/sup&gt; 
|footnotes = સિંગાપુર નગર-દેશ છે.
}}
[[File:Canadian International School at Singapore.jpg|thumb|કેનેડિયન ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલ, સિંગાપુર]]
'''સિંગાપુર''' વિશ્વ ના પ્રમુખ બંદર અને વ્યાપારિક કેંદ્રોં માં એક છે. આ દક્ષિણ એશિયા માં [[મલેશિયા]] તથા [[ઈંડોનેશિયા|ઇંડોનેશિયા]] ની વચ્ચે સ્થિત છે.

સિંગાપુર એટલે કે સિંહોનું નગર. એટલે કે આને સિંહોં નો શહેર કહે છે. અહીં ઘણાં ધર્મોં માં વિશ્વાસ રાખવાવાળા, વિભિન્ન દેશોંની સંસ્કૃતિ, ઇતિહાસ તથા ભાષાના લોકો એક બની રહે છે. મુખ્ય રૂપે અહીંયા ચીની તથા અઁગ્રેજી બંને ભાષાઓ પ્રચલિત છે. આકારમાં મુંબઈથી થોડા નાના આ દેશમાં વસવા વાળી લગભગ ૩૫ લાખની વસતિમાં ચીની, મલય તથા ૮ ટકા ભારતીય લોકો રહે છે.

== આધુનિક સિંગાપુર ==
દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં, નિકોબાર દ્વીપ સમૂહથી લગભગ ૧૫૦૦ કિ.મી. દૂર એક નાનો, સુંદર અને વિકસિત દેશ સિંગાપુર પાછલા વીસ વર્ષોંથી પર્યટન અને વ્યાપારના એક પ્રમુખ કેંદ્રના રૂપેમાં ઉભરી આવ્યો છે. આધુનિક સિંગાપુરની સ્થાપના સન્‌ ૧૮૧૯માં સર સ્ટેમફોર્ડ રેફલ્સએ કરી, જેમને [[ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની]]ના અધિકારીના રૂપમાં [[દિલ્લી]] સ્થિત તત્કાલીન વૉયસરાય દ્વારા કંપની નો વ્યાપાર વધારવા હેતુ સિંગાપુર મોકલાવ્યા હતા. આજે પણ સિંગાપુર ડૉલર અને સેંટ ના સિક્કા પર આધુનિક નામ સિંગાપુર અને જુનુ નામ સિંગાપુરા અંકિત રહે છે. સન્‌ ૧૯૬૫માં મલેશિયાથી અલગ થઈ નવા સિંગાપુર રાષ્ટ્ર નો ઉદય થયો. કિંવદંતી છે કે ચૌદમી શતાબ્દીમાં સુમાત્રા દ્વીપના એક હિંદુ રાજકુમાર જ્યારે શિકાર હેતુ સિંગાપુર દ્વીપ પર ગયા તો ત્યાં જંગલમાં સિંહોને જોઈ તેણે ઉક્ત દ્વીપનું નામકરણ સિંગાપુરા અર્થાત સિંહોનો દ્વીપ કરી દીધું. 

== અર્થવ્યવસ્થા ==
અર્થશાસ્ત્રીઓએ સિંગાપુરને 'આધુનિક ચમત્કાર' તરીકેની ઉપમા આપી છે. અહીંના બધા જ પ્રાકૃતિક સંસાધન અહીંયા ના નિવાસી જ છે. અહીં પાણી મલેશિયાથી, દૂધ, ફળ તેમ જ શાકભાજી [[ન્યૂઝીલેન્ડ]] તથા [[ઑસ્ટ્રેલિયા]]થી દાળ, ચોખા તેમ જ અન્ય રોજિંદા ઉપયોગની વસ્તુઓ [[થાઇલેન્ડ|થાઈલેન્ડ]], ઇંડોનેશિયા વગેરે દેશોમાંથી આયાત કરવામાં આવે છે.

== પર્યટન ==
[[ચિત્ર:Saint Andrew's Cathedral, Singapore 2.JPG|thumb|250px|સેંટ એન્ડ્રુ ચર્ચ.]]
સિંગાપુરના પ્રમુખ દર્શનીય સ્થળોમાં અહીંયાના ત્રણ સંગ્રહાલય, જૂરોંગ બર્ડ પાર્ક, રેપ્ટાઇલ પાર્ક, ઝૂલૉજિકલ ગાર્ડન, સાયંસ સેંટર સેંટોસા દ્વીપ, પાર્લિયામાંટ હાઉસ, હિન્દુ, ચીની તથા બૌદ્ધ મંદિર તથા ચીની અને જાપાની બાગ જોવા લાયક છે. સિંગાપુર મ્યૂજિયમમાં સિંગાપુરની આઝાદી ની વાર્તા આકર્ષક થ્રી-ડી વીડિયો શો દ્વારા બતાડવામાં આવે છે. આ આઝાદી ની લડ઼ાઈમાં ભારતીયોં નું પણ મહત્વપૂર્ણ યોગદાન હતું.

સિંગાપોર ખાતે કેનેડિયન ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલ]]'''કલ્ચર મ્યૂજિયમ''' માં વિભિન્ન જાતિઓ ના તહેવારોને પ્રદર્શિત કરાયો છે, જેમાં દશેરા, દીવાળી તથા તેમનું મહત્વ બતાવાયું છે. ૬૦૦ પ્રજાતિઓ અને ૮૦૦૦ થી વધુ પક્ષીઓ ના સંગ્રહ સાથે જુરોંગ બર્ડ પાર્ક એશિયા-પ્રશાંત ક્ષેત્ર નો સૌથી મોટું પક્ષી પાર્ક છે. દક્ષિણી ધ્રુવનું કૃત્રિમ વાતાવરણ બનાવી અહીંયા પેંગ્વિન પક્ષી રખાયા છે. ૩૦ મીટર ઊઁચા માનવ નિર્મિત જલપ્રપાત અને ઑલ સ્ટાર બર્ડ શો જેમાં પક્ષી ટેલીફોન પર વાત કરે છે, જે અન્ય પ્રમુખ આકર્ષણ છે.

'''રેપ્ટાઇલ પાર્ક''' માં ૧૦ ફુટ લાંબા જીવતા મગરમચ્છના મોંમાં પ્રશિક્ષક દ્વારા પોતાનું મોં નાખવાના અને કોબરા સાઁપનું ચુંબન લેવા જેવા રોમાંચકારી હર્તબ છે. ઝૂલૉજિકલ ગાર્ડનમાં એનિમલ ફીડિંગ શો સી લાયન ડાંસ શો આદિ દર્શકોં નો મન મોહી લે છે.

== આ પણ જુઓ ==
* [[wikt:સિંગાપુર]] (વિક્ષનરી)

{{-}}

{{એશિયા}}

[[શ્રેણી:સિંગાપુર]]</text>
      <sha1>3bokpmbpjw4gidzapmimbq8gcbandzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ક્ષય રોગ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22580</id>
    <revision>
      <id>907572</id>
      <parentid>907032</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261108sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>907572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="180208" sha1="6og6nepgxe23xpwrrfsha3kqme9jsu2" xml:space="preserve">'''ક્ષયરોગ''', જેને '''ઘાસણી''' તરીકે પણ ઓળખાય (અંગ્રેજીમાં ''ટ્યુબરક્યુલોસિસ'', ''TB'' (TUBERCAL BESILAS ટૂંકું લખાણ) એ દંડાકારના [[માયકોબેક્ટેરિયા]] (mycobacteria), સામાન્ય રીતે ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' (Mycobacterium tuberculosis) દ્વારા માનવીમાં થતો સામાન્ય અને ઘણીવાર ઘાતક [[ચેપી રોગ]] છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;&gt;{{cite book |author=Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; &amp; Mitchell, Richard N. |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1 |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=[https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1/page/516 516]–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}&lt;/ref&gt; તેને પ્રાચીન કાળમાં '''યક્ષ્મા''' તરીકે જાણીતું હતું. ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામાન્ય રીતે [[ફેફસા]] પર હુમલો કરતા હોય છે પરંતુ ઘણીવાર શરીરના અન્ય ભાગને પણ નુક્શાન પહોંચાડતા હોય છે. તે હવા દ્વારા ફેલાતો રોગ છે. જ્યારે રોગી વ્યક્તિને ખાંસી ખાય છે, છીંક ખાય છે કે થૂંકે છે ત્યારે આ રોગના બેક્ટેરિયા ફેલાતા હોય છે. માનવીમાં મોટા ભાગના ચેપ બિમારીના ચિહ્નો ના હોય તેવા [[એસિમ્પટમેટિક]] અને સુપ્ત હોય છે. સુપ્ત ચેપના દસમાંથી એક કિસ્સો સક્રિય બિમારીમાં પરિણમે છે અને તેની જો સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે તો પચાસ ટકા દર્દીઓની તેમાં મોત થાય છે.

આ રોગના ચિહ્નોમાં [[લાંબા સમય સુધી ખાંસી]], [[ગળફા]]માં [[લોહી પડવું]], [[તાવ]], [[રાત્રે પસીનો વળવો]] અને [[વજનમાં ઘટાડો]] થવા જેવા ચિહ્નોનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય અવયવોનો ચેપ ચિહ્નોમાં વધારો કરે છે. [[રેડિયોલોજી]] (સામાન્ય રીતે [[છાતીનો એક્સ-રે]]), [[ટ્યુબરક્યુલિન ચામડી પરિક્ષણ]], લોહીનું પરિક્ષણ તેમજ માઇક્રોસ્કોપિક તપાસ અને શરીરના સ્ત્રાવોનું [[માઇક્રોબાયોલોજીકલ કલ્ચર]]ને આધારે આ રોગનું નિદાન થાય છે. આ રોગની [[સારવાર]] ઘણી અઘરી છે અને તેમાં લાંબા સમય સુધી વિવિધ એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ કરવો પડે છે. દર્દીના સંપર્કમાં આવતા વ્યક્તિઓની પણ જરૂર પડે તો તપાસ કરવી પડે છે. [[(તીવ્ર)]] [[મલ્ટિ-ડ્રગ-ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]માં બેક્ટેરિયા દ્વારા [[એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકારક શક્તિ]] કેળવી લેવાની સમસ્યા દિવસે દિવસે વધુ ગંભીર બની રહી છે. ટીબી અટકાવવાનો આધાર સ્ક્રિનીંગ કાર્યક્રમ અને [[બેસિલસ કાલમેટ-ગ્યુરિન]] (Bacillus Calmette-Guérin) રસી સાથેના [[રસીકરણ]] પર રહેલો છે.

દુનિયાની ત્રીજા ભાગની વસતી ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' થી પીડાતી હોવાનું માનવામાં આવે છે&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Jasmer RM, Nahid P, Hopewell PC |title=Clinical practice. Latent tuberculosis infection |journal=N. Engl. J. Med. |volume=347 |issue=23 |pages=1860–6 |year=2002 |month=December |pmid=12466511 |doi=10.1056/NEJMcp021045 |url=http://jasoncartermd.com/resources/pdf/Latent%20TB%20Infection.pdf |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224105038/http://jasoncartermd.com/resources/pdf/Latent%20TB%20Infection.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને દર બીજી સેકન્ડે વધુ એક વ્યક્તિને તેનો ચેપ લાગે છે.&lt;ref name=&quot;WHO2004data&quot;/&gt; ટ્યુબરક્યુલોસિસથી બીમાર પડતા દર્દીઓની સંખ્યા દર વર્ષે સ્થિર થઇ રહી છે અથવા ઘટી રહી છે પરંતુ વસતી વધારાને કારણે નવા કેસોની ચોક્કસ સંખ્યા હજુ પણ વધી રહી છે.&lt;ref name=&quot;WHO2004data&quot;/&gt; 2007માં ક્ષયરોગના અંદાજે 1.37 કરોડ ગંભીર કેસ હતા અને 93 લાખ કેસ નવા નોંધાયા હતા તેમજ 18 લાખ દર્દીઓના મોત થયા હતા. આમાંથી મોટા ભાગના કિસ્સા [[વિકાસશીલ દેશો]]માં નોંધાયા હતા.&lt;ref name=&quot;WHO2009-Epidemiology&quot;/&gt; વધુમાં [[વિકસિત દેશો]]માં ક્ષય રોગના દર્દીઓની સંખ્યામાં વધારો થઇ રહ્યો છે કારણકે [[ઇમ્યુનોસપ્રેસિવ ડ્રગ]] (immunosuppressive drug), [[પદાર્થોના વધુ પડતા]] ઉપયોગ અથવા [[એઇડ્સ]]ને કારણે તેમની [[રોગપ્રતિકારક શક્તિ]] ઘટી છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ક્ષયરોગના દર્દીઓની સંખ્યા સમાન નથી. એશિયા અને આફ્રિકાના ઘણા દેશોની 80 ટકા વસતી ટ્યુબરક્યુલિન ટેસ્ટમાં પોઝિટીવ આવે છે જ્યારે અમેરિકાની માત્ર 5-10 ટકા વસતીનો જ ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;

== વર્ગીકરણ ==
ક્ષય રોગ માટે અત્યારની તબીબી વર્ગીકરણ પદ્ધતિ રોગના ઉત્પતિ સ્થાન પેથોજીનેસિસ (pathogenesis) આધારિત છે.{{Citation needed|date=June 2009}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;text-align:left&quot;
|+ ક્ષય રોગ માટે વર્ગીકરણ પદ્ધતિ
|- align=&quot;center&quot;
|  પ્રકાર 
|  વર્ણન
|-
|  0 
|  ક્ષયના રોગના સંપર્કમાં ન આવવું&lt;br /&gt;ચેપ ન હોવો 
|  સંપર્કનો કોઇ ઇતિહાસ ન હોવો&lt;br /&gt;[[ટ્યુબરક્યુલિન]] ત્વચા પરિક્ષણ પર નકારાત્કમ પ્રતિભાવ
|-
|  1 
|  ક્ષય રોગના સંપર્કમાં આવવું&lt;br /&gt;ચેપ હોવાના કોઇ પુરાવા ન હોવા
|  સંપર્કમાં આવ્યા હોવાનો ઇતિહાસ&lt;br /&gt;ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ પર નકારાત્મક પ્રતિભાવ
|-
|  ૨ 
|  ક્ષય રોગ ચેપ &lt;br /&gt;બિમારી નહીં 
|  ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ પર હકારાત્મક પ્રતિભાવ&lt;br /&gt;નકારાત્મક જીવાણુ વિજ્ઞાન વિષયક અભ્યાસ (જો કરાયો હોય તો)
&lt;br /&gt;ક્ષય રોગના કોઇ તબીબી, જીવાણુ વિજ્ઞાન અથવા રેડિયોલોજીક પુરાવાની ગેરહાજરી
|-
|  3 
|  ક્ષય રોગ, તબીબી રીતે સક્રિય 
|  ''એમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ''  કલ્ચર્ડ (જો કરાવ્યું હોય તો)&lt;br /&gt; વર્તમાન રોગના તબીબી, જીવાણુ વિજ્ઞાન અથવા રેડીયોલોજીકલ પુરાવા
|-
| 4 
| ક્ષય રોગ &lt;br /&gt; તબીબી રીતે સક્રિય નહીં 
|  ક્ષય રોગના ભાગનો ઇતિહાસ &lt;br /&gt; '''અથવા'''  &lt;br /&gt;અસામાન્ય પરંતુ સ્થિર રેડિયોગ્રાફિક તારણ &lt;br /&gt;ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ પર હકારાત્મક પ્રતિભાવ&lt;br /&gt; જીવાણુ વિજ્ઞાન વિષયક અભ્યાસ પર નકારાત્મક પ્રતિભાવ (જો કરાયો હોય તો) &lt;br /&gt; '''અને''' &lt;br /&gt; વર્તમાન રોગના કોઇ તબીબી અથવા રેડિયોગ્રાફિક પુરાવાની ગેરહાજરી
|-
| 5
| ક્ષય રોગની શંકા 
| રોગ નિદાન બાકી&lt;br /&gt;3 માસની અંદર ક્ષય રોગ છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ કરવું
|}

== સંકેતો અને લક્ષણો ==
[[ચિત્ર:Tuberculosis symptoms.svg|thumb|Main symptoms of variants and stages of tuberculosis,&lt;ref&gt;[http://www.emedicinehealth.com/tuberculosis/page3_em.htm Tuberculosis Symptoms] From [[:en:eMedicine|eMedicine]]Health. લેખક: જ્યોર્જ સ્કિફમેન, એમડી, એફસીસીપી. છેલ્લી સમીક્ષા: 1/15/2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;પ્રારંભિક પલ્મોનરી ચેપના વધારાના ચિહનો: [http://www.wrongdiagnosis.com/t/tuberculosis/symptoms.htm wrongdiagnosis.com --&gt; Diseases » Tuberculosis » Symptoms] 1 જૂન 2009ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt; ઘણા ચિહ્નો અન્ય સાથે મળતા આવે છે જ્યારે અન્ય ચિહ્નો (બધા જ નહીં) ચોક્કસ જાત માટે ચોક્કસ છે. એક કરતા વધુ જાતો એક સાથે હાજર હોઇ શકે છે.]]
[[ચિત્ર:Mycobacterium tuberculosis.jpg|right|thumb|માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસનું ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોગ્રાફ સ્કેનિંગ]]
[[ચિત્ર:Mycobacterium phylogenetic tree.png|thumb|right|જીનસ માયકોબેક્ટેરિયમનું ફાયલોજિનેટિક વૃક્ષ.]]

રોગ જ્યારે સક્રિય થાય છે ત્યારે 75 ટકા કેસ [[ફેફસા]]ના ટીબીના હોય છે. તેના લક્ષણોમાં [[છાતીમાં દુખાવો]], [[ગળફામાં લોહી પડવું]] અને ત્રણ સપ્તાહથી વધુ સમય માટે ખાંસી અને કફનો સમાવેશ થાય છે. પદ્ધતિસરના લક્ષણોમાં [[તાવ]], [[ઠંડી લાગવી]], [[રાત્રે પસીનો વળવો]], [[ભૂખ ના લાગવી]], [[વજન ઘટી જવું]], [[ફીકાશ]] અને ઘણી વાર [[નબળાઇ]] વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;WHO2004data&quot;/&gt;

અન્ય 25 ટકા સક્રિય કેસમાં ચેપ ફેફસાથી આગળ વધીને અન્ય અવયવોમાં ફેલાય છે અને અન્ય પ્રકારનો ક્ષય રોગ થાય છે જેને એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ કહેવાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.aafp.org/afp/20051101/1761.html એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ: એન ઓવરવ્યૂ] માર્જોરી પી. ગોલ્ડન. એમ.ડી., યેલ યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ મેડિસિન એન્ડ હોસ્પિટલ ઓફ સેન્ટ રેફલ, ન્યૂ હેવન, કનેક્ટિકટ. હોલેનરસીપુર આર. વિક્રમ, એમ. ડી. માયો ક્લિનિક, સ્કોટ્સડેલ, એરિઝોના.&lt;/ref&gt; [[નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ]] ધરાવતા લોકો અને નાના બાળકોમાં તે બહુ સામાન્ય રીતે થાય છે. એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ચેપના સ્થળોમાં ફેફસાની અંતઃત્વચામાં સોજામાં [[ફેફસાની અંતઃત્વચા]], [[મગજના તાવ]]માં [[કેન્દ્રીય ચેતાતંત્ર]], [[કંઠમાળ]]માં [[લસિકાવાહિની તંત્ર]], [[યુરોજેનિટલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]માં [[જેનિટોયુરિનરી સિસ્ટમ]] અને કરોડની [[પોટ્સ બિમારી]]માં હાડકા અને સાંધાનો સમાવેશ થાય છે. સૌથી ગંભીર રૂપ ડિસસેમિનેટેડ ટીબી છે જે [[મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] તરીકે ઓળખાય છે. એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટીબી પલ્મોનરી ટીબીની સાથે પણ થઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;CDCcourse&quot;&gt;[[સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] (CDC), ટ્યુબરક્યુલોસિસ નાબૂદીનો વિભાગ. [http://www.cdc.gov/tb/pubs/corecurr/default.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ પર મુખ્ય અભ્યાસક્રમ: વોટ ધ ક્લિનિસિયન શુડ નો.] 4થી આવૃત્તિ (2000). સુધારો ઓગસ્ટ 2003માં.&lt;/ref&gt;

== કારણો ==
{{Main|Mycobacterium tuberculosis}}

ક્ષય રોગના મુખ્ય કારણ દંડ આકારના બેક્ટેરિયા ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' નાના, [[ઓક્સિજન પર જીવતા]], હલનચલન ન કરી શકે તેવા [[જીવાણુ]] છે. આ રોગ પેદા કરતા જીવાણુનું [[લિપિડ]]નું ઊંચું પ્રમાણ તેની ઘણી વિશેષ તબીબી લાક્ષણિકતા માટે જવાબદાર છે.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Southwick |first=Frederick |title=Infectious Diseases: A Clinical Short Course, 2nd ed. |publisher=McGraw-Hill Medical Publishing Division |date=10 December 2007 |pages=313–314 |chapter=Chapter 4: Pulmonary Infections |page=104 |url=http://pharma-books.blogspot.com/2009/01/infectious-disease-clinical-short.html |isbn=0071477225 |archive-url=https://archive.today/20120713125232/http://pharma-books.blogspot.de/2009/01/infectious-disease-clinical-short.html |archive-date=13 જુલાઈ 2012 |access-date=23 માર્ચ 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; તેનું પ્રત્યેક 16થી 20 કલાકે [[વિભાજન]] થાય છે. આ વિભાજન દર અન્ય બેક્ટેરિયાની તુલનાએ ઘણો ધીમો છે. બેક્ટેરિયા સામાન્ય રીતે એક કલાકથી ઓછા સમયમાં વિભાજિત થતા હોય છે.&lt;ref name=&quot;Cox_2004&quot;&gt;{{cite journal |author=Cox R |title=Quantitative relationships for specific growth rates and macromolecular compositions of ''Mycobacterium tuberculosis'', ''Streptomyces coelicolor'' A3(2) and ''Escherichia coli'' B/r: an integrative theoretical approach |journal=Microbiology |volume=150 |issue=Pt 5 |pages=1413–26 |year=2004 |url=http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/150/5/1413?view=long&amp;pmid=15133103#R35 | pmid = 15133103 | doi = 10.1099/mic.0.26560-0}}&lt;/ref&gt; (દાખલા કરીકે, ''[[ઇ. કોલી]]'' સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતા બેક્ટેરિયામાંના એક છે જે પ્રત્યેક 20 મિનીટમાં વિભાજિત થાય છે.) એમટીબીને કોશિકા થર હોય છે પરંતુ તેમાં [[ફોસ્ફોલિપિડ]] [[બાહ્ય આવરણ]]નો અભાવ હોય છે. તેને [[ગ્રામ-પોઝિટિવ]] બેક્ટેરિયમ તરીકે [[વર્ગીકૃત]] કરવામાં આવ્યું છે. પરંતુ જો [[ગ્રામ સ્ટેન]] હાથ ધરવામાં આવે તો એમટીબી ઘણું નબળું ગ્રામ-પોઝિટીવ આપે છે અથવા તેની કોશિકા થરના ઊંચા લિપિડ અને માયકોલિક એસિડ તત્વને કારણે રંગ જાળવી શકતી નથી.&lt;ref name=&quot;Madison_2001&quot;&gt;{{cite journal |author=Madison B |title=Application of stains in clinical microbiology |journal=Biotech Histochem |volume=76 |issue=3 |pages=119–25 |year=2001 |pmid=11475314 |doi=10.1080/714028138}}&lt;/ref&gt; એમટીબી નબળા [[બિનચેપી તત્વો]] સામે લડે છે અને સપ્તાહો સુધી [[સુકા સ્વરૂપ]]માં જીવી શકે છે. કુદરતમાં, બેક્ટેરિયમ માત્ર [[યજમાન]] અયવવના કોશિકાની અંદર વિકસી શકે છે પરંતુ ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ને ''[[અવયવની બહાર બનાવટી વાતાવરણ]]'' માં વિકસાવી શકાય છે.

[[ગળફા]]ના નમૂના પર [[હિસ્ટોલોજીકલ]] સ્ટેનનો ઉપયોગ કરીને વૈજ્ઞાનિકો સામાન્ય માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ એમટીબી ઓળખી શકે છે. એસિડિક દ્વાવણો સાથે પ્રક્રિયા કરાવ્યા બાદ પણ એમટીબી ચોક્કસ સ્ટેન જાળવી રાખતું હોવાથી તેને [[એસિડ-ફાસ્ટ બેસિલસ]] (AFB) તરીકે વર્ગિકૃત કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Madison_2001&quot;/&gt; સૌથી સામાન્ય એસિડ ફાસ્ટ સ્ટેનિંગ ટેકનિક [[ઝીલ-નીલસન સ્ટેન]] એસિડ ફાસ્ટ બેસિલસને ચમકતા લાલ રંગમાં રંગે છે જે વાદળી બેકગ્રાઉન્ડમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. એએફબીને દેખી શકાય તેવા કરવાની અન્ય પદ્ધતિઓમાં [[ઓરેમાઇન-રોડામાઇન સ્ટેન]] અને [[ફ્લોરોસન્ટ માઇક્રોસ્કોપી]]નો સમાવેશ થાય છે.

એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ માળખામાં અન્ય ચાર ટીબીજનક [[માયકોબેક્ટેરિયા]]: ''[[એ. બોવિસ]]'' , ''[[એમ. આફ્રિકેનમ]]'' , ''[[એમ. કનેટી]]'' અને ''[[એમ. માઇક્રોટી]]'' નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=van Soolingen D, Hoogenboezem T, de Haas PE, ''et al.'' |title=A novel pathogenic taxon of the Mycobacterium tuberculosis complex, Canetti: characterization of an exceptional isolate from Africa |journal=Int. J. Syst. Bacteriol. |volume=47 |issue=4 |pages=1236–45 |year=1997 |month=October |pmid=9336935 |doi=10.1099/00207713-47-4-1236 |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/47/4/1236 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526115751/http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/47/4/1236 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ''[[એમ. આફ્રિકેનમ]]'' વ્યાપક નથી પરંતુ આફ્રિકાના કેટલાક ભાગોમાં ટીબી માટે તે મુક્ય કારક છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Niemann S, Rüsch-Gerdes S, Joloba ML, ''et al.'' |title=''Mycobacterium africanum'' subtype II is associated with two distinct genotypes and is a major cause of human tuberculosis in Kampala, Uganda |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=40 |issue=9 |pages=3398–405 |year=2002 |month=September |pmid=12202584 |pmc=130701 |url=http://jcm.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=12202584 |doi=10.1128/JCM.40.9.3398-3405.2002 |last12=Okwera |first12=A |last13=Schwander |first13=SK }}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Niobe-Eyangoh SN, Kuaban C, Sorlin P, ''et al.'' |title=Genetic biodiversity of ''Mycobacterium tuberculosis'' complex strains from patients with pulmonary tuberculosis in Cameroon |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=41 |issue=6 |pages=2547–53 |year=2003 |month=June |pmid=12791879 |pmc=156567 |url=http://jcm.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=12791879 |doi=10.1128/JCM.41.6.2547-2553.2003 }}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; એક સમયે ''[[એમ. બોવિસ]]'' ક્ષય રોગ માટે મુખ્ય કારક હતું પરંતુ [[પેશ્ચ્યુરાઇઝ્ડ દૂધ]] આવતા વિકસિત દેશોમાં જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા તરીકે તેનો મોટે ભાગે નાશ થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Thoen C, Lobue P, de Kantor I |title=The importance of ''Mycobacterium bovis'' as a zoonosis |journal=Vet. Microbiol. |volume=112 |issue=2-4 |pages=339–45 |year=2006 |month=February |pmid=16387455 |doi=10.1016/j.vetmic.2005.11.047}}&lt;/ref&gt; ''એમ. કનેટી'' દુર્લભ અને આફ્રિકા સુધી જ મર્યાદિત હોય તેમ જણાય છે જો કે કેટલાક આફ્રિકન ઇમિગ્રન્ટ્સમાં કેટલાક કેસ નોંધાયા છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Pfyffer GE, Auckenthaler R, van Embden JD, van Soolingen D |title=Mycobacterium canettii, the smooth variant of M. tuberculosis, isolated from a Swiss patient exposed in Africa |journal=Emerging Infect. Dis. |volume=4 |issue=4 |pages=631–4 |year=1998 |pmid=9866740 |pmc=2640258}}&lt;/ref&gt; ''એમ. માઇક્રોટી'' મુખ્યત્વે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોમાં જોવા મળે છે. જો કે આ રોગ પેદા કરતા એજન્ટની [[હાજરી]]ને ઓછી આંકવામાં આવી હોય તેવું શક્ય છે.&lt;ref name=&quot;Niemann_2000&quot;&gt;{{cite journal |author=Niemann S, Richter E, Dalügge-Tamm H, Schlesinger H, Graupner D, Königstein B, Gurath G, Greinert U, Rüsch-Gerdes S |title=Two cases of ''Mycobacterium microti'' derived tuberculosis in HIV-negative immunocompetent patients |journal=Emerg Infect Dis |volume=6 |issue=5 |pages=539–42 |year=2000 |pmid = 10998387 |doi=10.3201/eid0605.000516 |pmc=2627952}}&lt;/ref&gt;

અન્ય જાણીતા પેથોજેનિક [[માયકોબેક્ટેરિયા]]માં ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ લેપ્રે]]'' , ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ એવિયમ]]'' અને ''એમ કાન્સાસી'' નો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લા બે બેક્ટેરિયા [[નોનટ્યુબરક્યુલસ માયકોબેક્ટેરિયા]] (NTM) જૂથના ભાગ છે. નોનટ્યુબરક્યુલસ માયકોબેક્ટેરિયાથી ટીબી કે [[રક્તપિત્ત]] થતો નથી પરંતુ તે ટીબી જેવા અન્ય ફેફસાને લગતા રોગ ''ચોક્કસ'' પેદા કરે છે.&lt;ref name=&quot;ALA_1997&quot;&gt;{{cite journal |author= |title=Diagnosis and treatment of disease caused by nontuberculous mycobacteria. This official statement of the American Thoracic Society was approved by the Board of Directors, March 1997. Medical Section of the American Lung Association |journal=Am J Respir Crit Care Med |volume=156 |issue=2 Pt 2 |pages=S1–25 |year=1997 |pmid = 9279284}}&lt;/ref&gt;

=== જોખમી પરિબળો ===
જે લોકો [[સિલિકોસિસ]]થી પીડાઇ રહ્યાં છે તેમનામાં ક્ષય રોગ થવાનો ''30 ગણો'' ભય હોય છે. સિલિકાના કણ શ્વસનતંત્રમાં તકલીફ ઉભી કરે છે જેને કારણે [[ફેગોસાયટોસિસ]] જેવો ઇમ્યુનોજેનિક પ્રતિભાવ ઉભો થાય છે અને લસિકા વાહિનીઓમાં જમા થાય છે.&lt;ref&gt;ટ્યુબરક્યુલોસિસ અને સિલિકોસિસ, જે. એચ. લી, કેન મેડ એસોક જે. 1948 એપ્રિલ; 58(4): 349–353. &lt;/ref&gt; આ વિક્ષેપ અને [[મેક્રોફેજ]] કાર્યમાં અવરોધને કારણે ક્ષય રોગનું જોખમ વધી જાય છે.&lt;ref&gt;http://emedicine.medscape.com/article/302027-overview&lt;/ref&gt; જે લોકોના મૂત્રપિંડ નકામા થઇ ગયા છે અને હિમોડાયાલિસિસ પર છે તેમનામાં ક્ષય રોગ થવાનું જોખમ સામાન્ય વ્યક્તિ કરતા 10-25 ગણુ વધું છે. [[ડાયાબિટીસ]]ના દર્દીઓમાં સક્રિય ટીબી થવાનું જોખમ વધુ હોય છે અને તે ડાયાબિટીસ વગરના વ્યક્તિની તુલનાએ ચાર ગણુ વધુ હોય છે. તેમાં પણ જે દર્દીઓને ઇન્શ્યુલિન પર આધાર રાખવો પડે છે અથવા જેમનો ડાયાબિટીસ પર કાબુ નથી તેમનામાં જોખમ વધી જાય છે. સક્રિય ટીબી સાથે સંકળાયેલી અન્ય તબીબી સ્થિતિઓમાં [[ગેસ્ટ્રેક્ટોમી]] અને માલએબસોર્પશ્ન, જેજુનોઇલીય બાયપાસ, રેનલ અને કાર્ડિયાક ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન, માથા અથવા ગળાનું કાર્સિનોમા અને અન્ય નિયોપ્લાઝમા (દાખલા તરીકે, ફેફસાનું કેન્સર, લિમ્ફોમા અને લ્યુકેમીયા)નો સમાવેશ થાય છે[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr4906a1.htm#tab3].

સિલિકોસિસ ટ્યુબરક્યુલોસિસનું જોખમ વધારતું હોવાથી વિવિધ (ઇનડોર) વાયુ પ્રદુષકોની રોગ પર અસર પર વધુ સંશોધન કરવું વધુ જરૂરી બનશે. સિલિકાના કેટલાક ઇનડોર ઉદભવ સ્થાનોમાં [[પેઇન્ટ]], [[કોન્ક્રીટ]] અને [[પોર્ટલેન્ડ સિમેન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે.

ઓછું વજન પણ ક્ષય રોગના જોખમ સાથે સંકળાયેલું છે. 18.5થી નીચો બોડી માસ ઇન્ડેક્સ (BMI) 2-3 ગણુ જોખમ વધારે છે. જ્યારે બીજી બાજુ શરીરના વજનમાં વધારો ક્ષય રોગનું જોખમ ઘટાડે છે [http://archinte.ama-assn.org/cgi/content-nw/full/167/12/1297/IOI70054T5], [http://archinte.ama-assn.org/cgi/content-nw/full/167/12/1297/IOI70054F1]. [[ડાયાબિટીસ]]ના દર્દીઓ કોન્ટ્રાક્ટિંગ ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામે વધુ અસુરક્ષિત હોય છે&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Restrepo BI|title=Convergence of the tuberculosis and diabetes epidemics: Renewal of old acquaintances|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2007-08-15_45_4/page/436|journal=Clin Infect Dis|year=2007|volume=45|pages=436–438|doi=10.1086/519939|pmid=17638190|last1=Restrepo|first1=BI|issue=4}}&lt;/ref&gt; અને તેઓ સારવારને નબળો પ્રતિભાવ આપે છે, કદાચ નબળી દવા શોષણ ક્ષમતાને કારણે આમ થતું હશે.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Nijland HMJ, Ruslami R, Stalenhoef JE, ''et al.''|title=Exposure to rifampicin is strongly reduced in patients with tuberculosis and type 2 diabetes|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2006-10-01_43_7/page/848|journal=Clin Infect Dis|year=2006|volume=43|issue=7|pages=848–854|pmid=16941365|doi=10.1086/507543}}&lt;/ref&gt;

અન્ય સ્થિતિઓ કે જે ક્ષય રોગનું જોખમ વધારે છે તેમાં [[IV ડ્રગનો વધુ પડતો ઉપયોગ]], તાજેતરમાં ટીબીનો ચેપ લાગ્યો હોય અથવા ટીબીની આયોગ્ય સારવાર થઇ હોય તેવો ઇતિહાસ, અગાઉના ટીબીનું સૂચન કરતા હોય તેવા છાતીના એક્સરે કે જે લેઝન્સ અને નોબ્યુલ્સ દર્શાવે છે, [[કોર્ટિકોસ્ટિરોઇડ]] થેરાપીનો લાંબા સમયથી ઉપયોગ અને અન્ય રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિરોધી થેરાપી, નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા દર્દીઓ (એઇડ્સના 30-40 ટકા દર્દીઓને ક્ષય રોગ છે), [[હિમેટોલોજીક]] અને [[રેટિક્યુલોએન્ડોથેલિયલ]] રોગ જેમકે [[લ્યુકેમિયા]] અને [[હોડ્ગકિન્સ રોગ]], [[કિડનીની અંતિમ તબક્કામાં બિમારી]], આંતરડાની બાયપાસ સર્જરી, ક્રોનિક [[માલએબસોર્પશન]] સિન્ડ્રોમ, વિટામિન-ડીની ઊણપ&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Nnoaham KE, Clarke A|title=Low serum vitamin D levels and tuberculosis: a systematic review and meta-analysis|url=https://archive.org/details/international-journal-of-epidemiology_2008-02_37_1/page/113|journal=Int J Epidemiol|year=2008|volume=37|pages=113–19|doi=10.1093/ije/dym247|pmid=18245055|issue=1}}&lt;/ref&gt; અને શરીરનું ઓછું વજન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CDCcourse&quot;/&gt;

1940માં [[જોડીયા બાળકોમાં હાથ ધરાયેલા અભ્યાસે]] સૂચવ્યું હતું કે ક્ષય રોગની શંકા વારસા સાથે સંકળાયેલી છે. જોડીયા બાળકોમાં જો કોઇ એકને ક્ષય રોગ હોય તો બીજામાં ક્ષય રોગની શક્યતા વધુ હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Kallmann FJ, Reisner D|title=Twin studies on the significance of genetic factors in tuberculosis|journal=Am Rev Tuberc|year=1942|volume=16|pages=593–617}}&lt;/ref&gt; આ તારણને [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માં હાથ ધરાયેલા અભ્યાસો દ્વારા તાજેતરમાં સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Jepson A, Fowler A, Banya W, ''et al.''|title=Genetic regulation of acquired immune responses to antigens of ''Mycobacterium tuberculosis:'' a study of twins in West Africa|url=https://archive.org/details/sim_infection-and-immunity_2001-06_69_6/page/3989|journal=Infect Immun|year=2001|volume=69|pages=3989–94|pmid=11349068}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Sepulveda RL, Heiba IM, Navarrete C, Elston RC, Gonzalez B, Sorensen RU|title=Tuberculin reactivity after newborn BCG immunization in mono‐ and dizygotic twins|journal=Tuber Lung Dis|year=1994|volume=75|pages=138–43|pmid=8032047}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=High heritability of antimycobacterial immunity in an area of hyperendemicity for tuberculosis disease|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2010-07-01_202_1/page/n24|author=Cobat A, Gallant CJ, Simkin L, ''et al.''|journal=J Infect Dis|year=2010|volume=201|issue=1|pages=15–19|doi=10.1086/648611}}&lt;/ref&gt; ''[[IL12B]]'' માં ચોક્કસ જીન પોલિમોર્ફિમિઝમ ક્ષય રોગની શક્યતા સાથે સંકળાયેલી છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Tso HW, Lau YL, Tam CM, Wong HS, Chiang KS|title=Associations between ''IL12B'' polymorphisms and tuberculosis in the Hong Kong Chinese population|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2004-09-01_190_5/page/913|journal=J Infect Dis|year=2004|volume=190|issue=5|pages=913–9|pmid=15295696|doi=10.1086/422693}}&lt;/ref&gt;

[[ટ્યુમર નેક્રોસિ ફેક્ટર આલ્ફા]] ([[સાયટોકિન]] સર્જતો સોજો)ને બ્લોક કરતી [[સંધિવા]]ની સારવાર સહિતની કેટલીક દવાઓ ટીબી સામેની પ્રતિકારક શક્તિમાં આ સાયટોકિનના મહત્વને કારણે સુપ્ત ચેપને સક્રિય કરવાનું જોખમ વધારે છે.&lt;ref name=&quot;Mutlu_2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Mutlu G, Mutlu E, Bellmeyer A, Rubinstein I |title=Pulmonary adverse events of anti-tumor necrosis factor-alpha antibody therapy |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2006-08_119_8/page/639 |journal=Am J Med |volume=119 |issue=8 |pages=639–46 |year=2006 | pmid = 16887405 | doi = 10.1016/j.amjmed.2006.01.015}}&lt;/ref&gt;

== વ્યવસ્થાતંત્ર ==
=== ચેપ ફેલાવવો ===
{{Further|[[Transmission (medicine)]]}}
પલ્મોનરી ટીબીના દર્દી જ્યારે ખાંસી ખાય છે, છીંક ખાય છે, બોલે છે અથવા બોલે છે ત્યારે તેઓ [[હવામાં તરી શકે તેવા]] ૦.5થી 5 [[µm]]વ્યાસવાળા નાના ટીપાઓ બહાર ફેંકે છે. એક જ છીંકમાં આવા 40,000 જેટલા ટીપાઓ બહાર ફેંકાય છે.&lt;ref name=&quot;Cole_1998&quot;&gt;{{cite journal |author=Cole E, Cook C |title=Characterization of infectious aerosols in health care facilities: an aid to effective engineering controls and preventive strategies |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-infection-control_1998-08_26_4/page/453 |journal=Am J Infect Control |volume=26 |issue=4 |pages=453–64 |year=1998 |pmid=9721404 | doi = 10.1016/S0196-6553(98)70046-X}}&lt;/ref&gt; આ પ્રત્યેક ટીપું બિમારીનું વહન કરી શકે છે. જો કે ટ્યુબરક્યુલોસિસની ચેપી માત્રા ઘણી ઓછી હોય છે અને દસથી ઓછા બેક્ટેરિયા શ્વાસમાં લેવાથી ચેપ લાગી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Nicas M, Nazaroff WW, Hubbard A |title=Toward understanding the risk of secondary airborne infection: emission of respirable pathogens |journal=J Occup Environ Hyg |volume=2 |issue=3 |pages=143–54 |year=2005 |pmid=15764538 | doi = 10.1080/15459620590918466}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Behr MA, Warren SA, Salamon H, ''et al.'' |title=Transmission of Mycobacterium tuberculosis from patients smear-negative for acid-fast bacilli |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-02-06_353_9151/page/444 |journal=Lancet |volume=353 |issue=9151 |pages=444–9 |year=1999 |month=February |pmid=9989714}}&lt;/ref&gt; 

જે લોકો ક્ષય રોગના દર્દીના સંપર્કમાં લાંબા સમય સુધી, અવારનવાર અથવા સતત આવે છે તેમને ચેપ લાગવાનું જોખવ વધુ હોય છે અને તેનો ચેપ લાગવાનો દર અંદાજે 22% હોય છે. સક્રિય પરંતુ ઇલાજ ના થયેલો હોય તેવો ટ્યુબરક્યુલોસિસનો દર્દી દર વર્ષે 10-15 અન્ય લોકોને ચેપ લગાડે છે.&lt;ref name=&quot;WHO2004data&quot;/&gt; જેમના પર ક્ષય રોગનું જોખમ છે તેવા લોકોમાં, ક્ષય રોગની બિમારી વ્યાપક છે તેવા વિસ્તાર સતત હાજરી ધરાવતા લોકો, સ્વચ્છ કર્યા વગરની સોંય વડે દવા લેતા લોકો, વધુ જોખમ ધરાવતા રહેવાસીઓ અને કર્મચારીઓ ભેગા થતા હોય તેવા લોકો, તબીબી સારવાર ન લઇ શકતા હોય તેમજ ઓછી આવક ધરાવતા લોકો, ક્ષય રોગનું જોખમ ધરાવતા હોય તેવા વંશમાંથી આવતા લોકો અથવા વંશીય લઘુમતિ વસતી, ક્ષય રોગનું ઊંચું જોખમ ધરાવતા હોય તેવા લોકોના સંપર્કમાં આવતા બાળકો, [[HIV]]/[[AIDS]] જેવી બિમારીને કારણે [[રોગ પ્રતિકારકશક્તિ ગુમાવેલા]] લોકો, રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ઘટાડતી હોય તેવી દવા લેતા લોકો અને ઊંચું જોખમ ધરાવતા દર્દીઓને સેવા આપતા આરોગ્ય સંભાળ કામદારોનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Griffith_1996&quot;&gt;{{cite journal |author=Griffith D, Kerr C |title=Tuberculosis: disease of the past, disease of the present |journal=J Perianesth Nurs |volume=11 |issue=4 |pages=240–5 |year=1996 | pmid = 8964016 | doi = 10.1016/S1089-9472(96)80023-2}}&lt;/ref&gt;

માત્ર સક્રિય ટીબી ધરાવતા હોય તેવા લોકો દ્વારા જ ચેપ ફેલાય છે સુપ્ત ટીબી ધરાવતા લોકો દ્વારા નહીં&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;. એક વ્યક્તિમાંથી બીજા વ્યક્તિમાં ચેપ લાગવાની શક્યતાનો આધાર વાહક દ્વારા બહાર ફેંકવામાં આવેલા ચેપી ટીપાઓની સંખ્યા, વાતાવાત વ્યવસ્થાની અસરકારકતા, સંપર્કનો સમયગાળો અને ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' [[સ્ટ્રેન]]ની [[ઘાતકતા]] પર રહેલો છે.&lt;ref name=&quot;CDCcourse&quot;/&gt; આ ચેપ લાગવાની શૃંખલા સક્રિય રોગ ધરાવતા દર્દીને એકલો રાખવાથી અને તેને ક્ષય રોગ વિરોધી અસરકારક એન્ટિ-ટ્યુબરક્યુલસ થેરાપી શરૂ કરીને તોડી શકાય છે. આવી સારવારના બે સપ્તાહ બાદ [[બિનપ્રતિકારક]] સક્રિય ટીબી ધરાવતા લોકો સામાન્ય રીતે ચેપ ફેલાવતા અટકે છે. જો કોઇ વ્યક્તિને ચેપ લાગે તો આ ચેપ લાગેલો નવો વ્યક્તિ ઓછામાં ઓછા 21 દિવસ અથવા ચાર સપ્તાહના સમય બાદ જ અન્ય કોઇ વ્યક્તિને ચેપ લગાડી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.mayoclinic.com/health/tuberculosis/DS00372/DSECTION=3|title=Causes of Tuberculosis|access-date=19 October 2007|date=21 December 2006|last=|first=|publisher=[[Mayo Clinic]]}}&lt;/ref&gt;
ક્ષય રોગ ધરાવતું માસ ખાવાથી પણ ક્ષય રોગનો ચેપ લાગી શકે છે. ''માયકોબેક્ટેરિયમ બોવિસ'' પ્રાણીઓમાં ક્ષય રોગ કરે છે. (નીચ દર્શાવેલી માહિતી જુઓ.)

=== રોગનો ઉદભવ અને વિકાસ ===
''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબર ક્યુલોસિસ'' નો ચેપ ધરાવતા લગભગ 90 ટકા લોકો [[એસિમ્પટમેટિક]], સુપ્ત ટીબી ચેપ ધરાવે છે. સુપ્ત ચેપ ક્ષય રોગની બિમારીમાં ફેરવાય તેવી માત્ર 10 ટકા શક્યતા હોય છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; જો કે જો તેની સારવાર ન કરવામાં આવે તો આવા સક્રિય ટીબી કેસોનો મૃત્યુ દર 50 ટકાથી વધુ છે.&lt;ref name=&quot;TDRreport&quot;&gt;ઓન્યેબ્યુજોહ, ફિલિપ અને રોક, ગ્રેહામ એ. ડબલ્યુ[https://web.archive.org/web/20041120214500/http://www.who.int/tdr/dw/tb2004.htm વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા બિમારી અવલોકન: કેન્દ્ર: ટ્યુબરક્યુલોસિસ.] ડિસેમ્બર 2004 ઉપયોગ 7 ઓક્ટોબર 2006.&lt;/ref&gt;

માયકોબેક્ટેરિયા જ્યારે [[પલ્મોનરી એલવીઇઓલી]]માં પહોંચે છે ત્યારે ક્ષય રોગનો ચેપ શરૂ થાય છે અહીં તેઓ એલવિયોલર [[મેક્રોફેજિસ]]ના [[એન્ડોસોમ્સ]]માં ઘૂસ મારે છે અને પોતાની સંખ્યા વધારે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Houben&quot;&gt;{{cite journal |author=Houben E, Nguyen L, Pieters J |title=Interaction of pathogenic mycobacteria with the host immune system |journal=Curr Opin Microbiol |volume=9 |issue=1 |pages=76–85 |year=2006 | pmid = 16406837 | doi = 10.1016/j.mib.2005.12.014}}&lt;/ref&gt; ફેફસામાં ચેપ લાગવાના પ્રારંભિક સ્થાનને [[ઘોન ફોકસ]] કહેવાય છે અને સામાન્ય રીતે તે ફેફસાની નીચેની બુટના ઉપરના ભાગમાં અથવા [[ઉપલી બુટ]]ના નીચેના ભાગમાં આવેલું હોય છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; બેક્ટેરિયા [[ડેન્ડ્રિટિક કોશિકા]] દ્વારા એકત્ર થાય છે જે રેપ્લિકેશન થવા દેતા નથી જો કે આ કોશિકા બેસિલીને સ્થાનિક [[મેડિયાસ્ટિનલ]] [[લિમ્ફ નોડ]] સુધી પરિવહન કરી શકે છે. ચેપનો વધુ વ્યાપ અન્ય માંસપેશી અને અવયવોમાં લોહીના પ્રવાહ દ્વારા થાય છે જેમાં ફેફસાના અન્ય ભાગ (ખાસ કરીને ફેફસાની બુટના ટોચના ભાગમાં),પેરિફેરલ લિમ્ફ નોડ્સ, કિડની, મગજ અને હાડકા સુધી સેકન્ડરી ટીબી લેઝન વિકસી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Herrmann_2005&quot;&gt;{{cite journal |author=Herrmann J, Lagrange P |title=Dendritic cells and ''Mycobacterium tuberculosis'': which is the Trojan horse? |journal=Pathol Biol (Paris) |volume=53 |issue=1 |pages=35–40 |year=2005 | pmid = 15620608 |doi=10.1016/j.patbio.2004.01.004}}&lt;/ref&gt; શરીરના તમામ ભાગને ક્ષય રોગનો ચેપ લાગી શકે છે પરંતુ તે [[હૃદય]], [[હાડપિંજરના સ્નાયુ]], [[સ્વાદુપિંડ]] અને [[થાયરોઇડ]]ને ભાગેજ અસર કરી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Agarwal R, Malhotra P, Awasthi A, Kakkar N, Gupta D |pmc=1090580 |title=Tuberculous dilated cardiomyopathy: an under-recognized entity? |journal=BMC Infect Dis |volume=5 |issue=1 |pages=29 |year=2005 |pmid=15857515 |doi=10.1186/1471-2334-5-29}}&lt;/ref&gt;

ટ્યુબરક્યુલોસિસનું સોજાને કારણે [[ગાંઠ]] થઇ ગયેલી સ્થિતિ તરીકે વર્ગીકરણ થયેલું છે. [[મેક્રોફેજ]], [[ટી લિમ્ફોસાઇટ્સ]], [[બી લિમ્ફોસાઇટ્સ]] અને [[ફાઇબરોબ્લાસ્ટ]]નો ચેપી મેક્રોફેજને ફરતે [[લિમ્ફોસાઇટ્સ]] દ્વારા [[ગાંઠ]] રચવા માટે ભેગા થતા કોશિકાઓમાં સમાવેશ થાય છે. ગાંઠ માયકોબેક્ટેરિયાના ફેલાવાને અટકાવવા ઉપરાંત રોગ પ્રતિકારક તંત્રના કોશિકાના પ્રત્યાયન માટે સ્થાનિક વાતાવરણ પુરું પાડે છે. ગાંઠની અંદર ટી લિમ્ફોસાઇટ્સ [[ઇન્ટરફેરોન ગેમા]] જેવા [[સાયટોકાઇન્સ]]નો સ્ત્રાવ કરે છે જે મેક્રોફેજીસને તે બેક્ટેરિયાનો નાશ કરવા સક્રિય કરે છે કે જેનો તેમને ચેપ લાગ્યો છે. [[સાયટોટોક્સિક ટી કોશિકાઓ]] પણ [[પર્ફોરિન]] અને [[ગ્રેન્યુલોસિન]]નો સ્ત્રાવ કરીને ચેપી કોશિકાઓનો સીધો નાશ કરી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Houben&quot;/&gt;

મહત્તની વાત છે કે, બેક્ટેરિયાનો ગાંઠમાં હંમેશા નાશ નથી કરી શકાતો પરંતુ તેને નિષ્ક્રિય બનાવી શકાય છે જે આખરે સુપ્ત ચેપમાં પરિણમે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; માનવ ટ્યુબરક્યુલોસિસના ગ્રેન્યુલોમાસના અન્ય લક્ષણોમાં કોષિકાનું મૃત્યુ થવાની શરૂઆત થાય છે જેને [[નેક્રોસિસ]] કહેવાય છે, જે [[ટ્યુબરકલ્સ]]નું કેન્દ્ર છે. ખુલ્લી આંખે તે નરમ સફેદ ચીઝ જેવી ભાત ધરાવે છે અને તેને [[કેસીયસ]] [[નેક્રોસિસ]] કહેવાય છે.&lt;ref name=&quot;Grosset&quot;&gt;{{cite journal |author=Grosset J |title=''Mycobacterium tuberculosis'' in the extracellular compartment: an underestimated adversary |url=https://archive.org/details/sim_antimicrobial-agents-and-chemotherapy_2003-03_47_3/page/833 |journal=Antimicrob Agents Chemother |volume=47 |issue=3 |pages=833–6 |year=2003 | pmid = 12604509 | doi = 10.1128/AAC.47.3.833-836.2003 |pmc=149338}}&lt;/ref&gt;

જો ટીબીના બેક્ટેરિયા નુક્શાન પામેલી પેશીમાંથી લોહીના પ્રવાહમાં પ્રવેશ મેળવે તો તે સમગ્ર શરીરમાં ફેલાઇ શકે છે અને ચેપના ઘણા કેન્દ્રો રચી શકે છે જે પેસીમાં નાના સપેદ ટ્યુબરકલ્સ જેવા દેખાય છે. ક્ષય રોગનું આ ગંભીર સ્વરૂપ બાળકો અને મોટાઓમાં સૌથી સામાન્ય છે અને તેને [[મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] કહેવામાં આવે છે. આવા ડિસસેમિનેટેડ ટીબીના દર્દીને જો સારવાર ન આપવામાં આવે તો તેનો મૃત્યુ દર લગભગ 100 ટકા છે. પરંતુ જો વહેલી સારવાર આપવામાં આવે તો તે ઘટીને લગભગ 10 ટકા થઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;Kim_2003&quot;&gt;{{cite journal |author=Kim J, Park Y, Kim Y, Kang S, Shin J, Park I, Choi B |title=Miliary tuberculosis and acute respiratory distress syndrome |journal=Int J Tuberc Lung Dis |volume=7 |issue=4 |pages=359–64 |year=2003 | pmid = 12733492}}&lt;/ref&gt;

ઘણા દર્દીઓમાં ચેપની વધ ઘટ થાય છે. પેશીનો નાશ અને નેક્રોસિસને સારવાર અને [[ફાઇબ્રોસિસ]] દ્વારા સંતુલિત કરી શકાય છે.&lt;ref name=&quot;Grosset&quot;/&gt; અસરગ્રસ્ત પેશીના સ્થાને ડાઘો પડી જાય છે અને પોલાણમાં ચીઝ જેવું સફેદ નેક્રોટિક તત્વ ભરાય છે. સક્રિય બિમારી દરમિયાન આમાંના કેટલાક પોલાણ [[શ્વસન નળીની શાખાઓ]] સાથે જોડાય છે અને આ તત્વને ગળફા દ્વારા બહાર ફેંકી શકાય છે. તે જીવતા બેક્ટેરિયા ધરાવે છે અને માટે તે ચેપ ફેલાવી શકે છે. યોગ્ય એન્ટિબાયોટિક દ્વારા સારવારથી બેક્ટેરિયાનો નાશ થાય છે અને રૂઝ આવે છે. સારવાર દરિમયાન અસરગ્રસ્ત વિસ્તારને સ્થાને ડાઘાવાળી પેશીઓ આવે છે.&lt;ref name=&quot;Grosset&quot;/&gt;

જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' નો ચેપ [[લોબર ન્યુમોનિયા]] બની શકે છે.&lt;ref name=&quot;Sambandamurth_2002&quot;&gt;{{cite journal |author=Sambandamurth, V, Wang, X, Chen, B, Russell, R,
Derrick, S, Collins, F, Morris, S, Jacobs, W |title=A pantothenate auxotroph of ''Mycobacterium tuberculosis'' is
highly attenuated and protects mice against tuberculosis |journal=Nat Med |volume=8 |issue=10 |pages=1171–74 |year=2002 | pmid = 12219086 |doi=10.1038/nm765}}&lt;/ref&gt;

== નિદાન ==
[[ચિત્ર:TB in sputum.png|thumb|ગળફામાં માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ (સ્ટેઇન્ડ રેડ) ]]

તબીબી નમૂના ([[ગળફો]] અથવા [[પરુ]] )માં ક્ષય રોગના પ્રેરણાત્મક અંગ (''[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' )ને ઓળખી કાઢીને ક્ષય રોગનું નિદાન ચોક્કસ થઇ શકે છે. જ્યારે આ શક્ય ન હોય ત્યારે ઇમેજિંગ (એક્સ-રે અથવા સ્કેન) અને અથવા [[ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ (મેન્ટોક્સ ટેસ્ટ)]]નો ઉપયોગ કરીને સંભવિત નિદાન કરી શકાય છે.

ક્ષય રોગ નિદાનની મુખ્ય સમસ્યા તે છે કે આ ધીમે વૃદ્ધિ પામતા જીવાણુઓનું પ્રયોગશાળામાં કલ્ચરિંગ કરવું મુશ્કેલ છે. લોહી અથવા ગળફાને કલ્ચર થતા 4થી 12 સપ્તાહનો સમય લાગે છે. ક્ષય રોગના સંપૂર્ણ તબીબી મૂલ્યાંકનમાં તબીબી ઇતિહાસ, શારીરિક તપાસ, [[છાતીનો એક્સ-રે]], માઇક્રોબાયોલોજીકર સ્મીયર્સ અને કલ્ચરનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં [[સેરોલોજીકલ]] ટેસ્ટ, [[ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણના અર્થઘટનનો આધાર વ્યક્તિના ચેપ માટે જોખમ પરિબળ અને અન્ય ક્ષય રોગના દર્દી સાથે સંપર્ક અથવા નબળીરોગ પ્રતિકારક શક્તિ જેવા ક્ષય રોગના કારક પર રહે છે.&lt;ref name=&quot;CDCcourse&quot;/&gt;

અત્યારે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા વ્યક્તિમાં સુપ્ત ચેપનું નિદાન ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ દ્વારા કરવામં આવે છે જે ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' માંથી બનાવેલા [[અર્ક]] પર વિલંબિત અતિસંવેદનશીલ પ્રકારનો પ્રતિભાવ આપે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; ક્ષય રોગ સામે પ્રતિકારકતા ધરાવતા લોકો અથવા ભૂતકાળમાં ચેપ મટેલા લોકો અત્યારે જે લોકો ચેપ ધરાવે છે તેવી રીતે જ અતિસંવેદનશીલ પ્રતિભાવ આપશે માટે આ પરિક્ષણને અત્યંત સાવચેતીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જોઇએ તેમાં પણ જ્યાં ક્ષય રોગ પ્રતિકારક સામાન્ય છે તેવા દેશમાં રહેતા લોકોના પરિક્ષણમાં ખાસ.&lt;ref name=&quot;Rothel_2005&quot;&gt;{{cite journal |author=Rothel J, Andersen P |title=Diagnosis of latent ''Mycobacterium tuberculosis'' infection: is the demise of the Mantoux test imminent? |journal=Expert Rev Anti Infect Ther |volume=3 |issue=6 |pages=981–93 |year=2005 | pmid = 16307510 | doi = 10.1586/14787210.3.6.981}}&lt;/ref&gt; ટ્યુબરક્યુલિન પરિક્ષણમાં પરિણામ ખોટી રીતે નકારાત્મક મળવાનો ગેરલાભ છે. તેમાં પણ ખાસ કરીને જ્યારે દર્દી [[સાર્કિયોડોસિસ]], હોડ્ગકિન્સ લિમ્ફોમા, કુપોષણ સાથે [[કો-મોર્બિડ]] હોય અથવા સક્રિય ટ્યુબરક્યુલોસિસ બિમારી ધરાવતો હોય ત્યારે વિશેષ.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; નવી ઇન્ટરફેરોન રિલીઝ એસે (IGRAs) પદ્ધતિ આમાંની ઘણી સમસ્યાઓનો હલ લાવે છે. IGRAs એ ''કૃત્રિમ વાતાવરણમાં'' કરવામાં આવતું લોહીનું પરિક્ષણ છે જે ત્વચા પરિક્ષણ કરતા વધુ ચોક્કસ હોય છે. IGRAs [[ESAT-6]] જેવા માયકોબેક્ટેરિયલ પ્રોટીનના પ્રતિભાવમાં મુક્ત થયેલા [[ઇન્ટરફેરોન ગેમા]]ને શોધે છે.&lt;ref name=&quot;Nahid_2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Nahid P, Pai M, Hopewell P |title=Advances in the diagnosis and treatment of tuberculosis |journal=Proc Am Thorac Soc |volume=3 |issue=1 |pages=103–10 |year=2006 | pmid = 16493157 | doi = 10.1513/pats.200511-119JH |pmc=2658675}}&lt;/ref&gt; તેના પર રોગપ્રતિકારકતા અથવા [[પર્યાવરણીય માયકોબેક્ટેરિયા]]ની અસર થતી નથી માટે તે ઓછા પ્રમાણમાં [[ખોટા હકારાત્મક]] પરિણામ આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Pai M, Zwerling A, Menzies D |title=Systematic Review: T-Cell-Based Assays for the Diagnosis of Latent Tuberculosis Infection: An Update |journal=Ann. Intern. Med. |volume=149 |issue=3 |pages=1–9 |year=2008 |month=June |pmid=18593687}}&lt;/ref&gt;એવો પણ પુરાવો છે કે ટીસ્પોટ ''ટીબી'' આઇજીઆરએ (T-SPOT TB IGRA)ત્વચા પરિક્ષણ કરતા વધુ સંવેદનશીલ છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Lalvani A, Richeldi L, Kunst H |title=Interferon gamma assays for tuberculosis |journal=Lancet Infect Dis |volume=5 |issue=6 |pages=322–4; author reply 325–7 |year=2005 |month=June |pmid=15919613 |doi=10.1016/S1473-3099(05)70118-3}}&lt;/ref&gt; 

ક્ષય રોગ માટે નવા પરિક્ષણો વિકસાવાઇ રહ્યાં છે જે સસ્તા, ઝડપી અને વધુ ચોક્કસ ટીબી ટેસ્ટિંગ હોવાની આશા છે. તેમાં બેક્ટેરિયલ ડીએનએની ઓળખ માટે [[પોલિમરેઝ ચેન રિએક્શન]] એસેનો સમાવેશ થાય છે. ઝડપી અને સસ્તા ડાયગ્નોસ્ટિક ટેસ્ટનો વિકાસ વિકાસશિલ દેશો માટે વધુ મૂલ્યવાન સાબિત થશે.&lt;ref name=&quot;pmid11831744&quot;&gt;{{cite journal |author=Reddy JR, Kwang J, Lechtenberg KF, Khan NC, Prasad RB, Chengappa MM |title=An immunochromatographic serological assay for the diagnosis of ''Mycobacterium tuberculosis'' |journal=Comp. Immunol. Microbiol. Infect. Dis. |volume=25 |issue=1 |pages=21–7 |year=2002 |month=January |pmid=11831744 |doi= 10.1016/S0147-9571(01)00016-9|url=https://archive.org/details/sim_comparative-immunology-microbiology-and-infectious_2002-01_25_1/page/21}}&lt;/ref&gt;

== અવરોધકતા ==
ક્ષયરોગની અટકાયત અને અંકુશ બે સમાંતર અભિગમ અપનાવે છે. પ્રથમ અભિગમમાં, ક્ષય રોગના દર્દી અને તેના સંપર્કમાં આવતા લોકોને ઓળખવામાં આવે છે અને તેની સારવાર કરવામાં આવે છે. ચેપની ઓળખમાં ઘણીવાર ક્ષય રોગ માટે વધુ જોખમ ધરાવતા સમુદાયોનો સમાવેશ થાય છે. બીજા અભિગમમાં ટીબી સામે રક્ષણ આપવા માટે બાળકોનું [[રસીકરણ]] કરવામાં આવે છે. પુખ્ત લોકોને વિશ્વાસપાત્ર રક્ષણ આપી શકે તેવી કોઇ [[રસી]] ઉપલબ્ધ નથી. જો કે ઉષ્મકટીબંધીય વિસ્તારો કે જ્યાં માયકોબેક્ટેરિયાની અન્ય જાતનું સ્તર ઊંચું હોય છે ત્યાં [[નોનટ્યુબરક્યુલોસિસ માયકોબેક્ટેરિયા]] સાથેનો સંપર્ક ઘણીવાર ક્ષય રોગ સામે રક્ષણ આપે છે.&lt;ref name=&quot;Fine_2001&quot;&gt;{{cite journal |author=Fine P, Floyd S, Stanford J, Nkhosa P, Kasunga A, Chaguluka S, Warndorff D, Jenkins P, Yates M, Ponnighaus J |title=Environmental mycobacteria in northern Malawi: implications for the epidemiology of tuberculosis and leprosy |url=https://archive.org/details/sim_epidemiology-and-infection_2001-06_126_3/page/379 |journal=Epidemiol Infect |volume=126 |issue=3 |pages=379–87 |year=2001 | pmid = 11467795 | doi = 10.1017/S0950268801005532}}&lt;/ref&gt;

[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]]એ ક્ષય રોગને 1993માં વૈશ્વિક આરોગ્ય કટોકટી તરીકે જાહેર કર્યો હતો અને સ્ટોપ ટીબી પાર્ટનરશિપ નામની સંસ્થાએ [[ગ્લોબલ પ્લાન ટુ સ્ટોપ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] નામનો કાર્યક્રમ વિકસાવ્યો હતો જેણે 2006થી 2015ની વચ્ચે 1.4 કરોડ લોકોને ક્ષય રોગથી બચાવવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે.&lt;ref&gt;[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO). [http://www.stoptb.org/globalplan/ ક્ષય રોગ ભાગીદારી રોકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061231124211/http://www.stoptb.org/globalplan/ |date=2006-12-31 }} 3 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.&lt;/ref&gt; ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' એક માત્ર માનવીમાં જ જોવા મળતા હોવાથી તેનો નાશ શક્ય છે. આ ઉદેશને અસરકારક રસી દ્વારા મદદ મળશે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Martin C |title=Tuberculosis vaccines: past, present and future |journal=Curr Opin Pulm Med |volume=12 |issue=3 |pages=186–91 |year=2006 |month=May |pmid=16582673 |doi=10.1097/01.mcp.0000219267.27439.1b}}&lt;/ref&gt;

=== રસીઓ ===
ઘણા દેશો તેમના ક્ષય રોગ અંકુશ કાર્યક્રમના ભાગ રૂપે [[બેસિલસ કોલમેટ ગ્યુરિન]] (બીસીજી) રસીનો ઉપયોગ કરે છે તેમાં પણ ખાસ કરીને બાળકોમાં વિશેષ. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના જણાવ્યા મુજબ, આ દુનિયાભરમાં મોટે ભાગે વપરાત રસી છે 1993માં 172 દેશોના 85 ટકા શિશુઓને બીસીજીની રસી અપાઇ હતી.&lt;ref name=&quot;BCG-use&quot;&gt;[http://whqlibdoc.who.int/wer/WHO_WER_1995/WER1995_70_229-236%20(N%C2%B032).pdf ટ્યુબરક્યુલોસિસની અટકાયત માટે બીસીજી ફેરરસીકરણ પર વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનું નિવેદન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325104940/http://whqlibdoc.who.int/wer/WHO_WER_1995/WER1995_70_229-236%20%28N%C2%B032%29.pdf |date=2009-03-25 }}. જીનિવા: વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા; 1995.&lt;/ref&gt; આ ક્ષય રોગ માટેની સૌપ્રથમ રસી હતી અને તે 1905 અને 1921ની વચ્ચે ફ્રાન્સમાં [[પેશ્ચર ઇન્સ્ટિટ્યુટ]] ખાતે વિકસાવાઇ હતી.&lt;ref name=&quot;Bonah&quot;&gt;{{cite journal |author=Bonah C |title=The 'experimental stable' of the BCG vaccine: safety, efficacy, proof, and standards, 1921–1933 |journal=Stud Hist Philos Biol Biomed Sci |volume=36 |issue=4 |pages=696–721 |year=2005 |pmid=16337557 |doi=10.1016/j.shpsc.2005.09.003 }}&lt;/ref&gt; જો કે [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] સુધી બીસીજીનું મોટા પાયે રસીકરણ શરૂ કરાયું ન હતું.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite journal |author=Comstock G |title=The International Tuberculosis Campaign: a pioneering venture in mass vaccination and research |url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_1994-09_19_3/page/528 |journal=Clin Infect Dis |volume=19 |issue=3 |pages=528–40 |year=1994 |pmid=7811874 }}&lt;/ref&gt; બાળકોમાં ટીબીના ગંભીર સ્વરૂપો (દાખલા તરીકે [[મેનિન્જાઇટિસ]])ને અટકાવવામાં બીસીજીની રક્ષણાત્મક કાર્યક્ષમતા 80 ટકાથી વધુ છે. યુવકો અને પુખ્ત લોકામાં પલ્મોનરી ટીબી અટકાવવાની તેની રક્ષણાત્મક કાર્યક્ષમતા બદલાતી રહે છે. તે 0થી 80 ટકાની રેન્જમાં છે.

ક્ષય રોગનો સૌથી વધુ વ્યાપ ધરાવતા દક્ષિણ આફ્રિકામાં ત્રણ વર્ષથી નીચેની ઉંમરના દરેક બાળકને બીસીજીની રસી આપવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070630073246/http://www.who.int/immunization_monitoring/data/south_africa.pdf WHO/UNICEF Review of National Immunization Coverage 1980–2005: South Africa] (PDF). વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા(ઓગસ્ટ 2006). 8 જૂન 2007ના રોજ સુધારો કરાયો&lt;/ref&gt; જો કે જ્યાં માયકોબેક્ટેરિયાનો [[વ્યાપ]] ઓછો છે ત્યાં બીસીજી ઓછી અસરકારક છે માટે આ દેશોમાં સમગ્ર વસતીને બીસીજીની રસી અપાતી નથી. દાખલા તરીકે અમેરિકામાં ચોક્કસ માપદંડ સંતોષતા હોય તેમના સિવાયના લોકો માટે બીસીજીની રસીની ભલામણ કરવામાં આવતી નથી.&lt;ref name=&quot;CDCcourse&quot;/&gt;
* નકારાત્મક ત્વચા પરિણામ સાથેના બાળકો કે જેઓ ઇલાજ નહીં કરાયેલા અથવા બિનઅસરકારક સારવાર લીધેલા દર્દીના સતત સપર્કમાં આવેલા હોય અથવા તેઓ [[મલ્ટિડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી]]ના સતત સંપર્કમાં આવવાના હોય.
* વ્યક્તિગત વાતાવરણને આધારે આરોગ્યસંભાળ કાર્યકર ધ્યાનમાં લેવામાં આવતા હતા જેમાં એમડીઆર-ટીબી દર્દીઓની ઊંચી ટકાવારી જોવા મળતી હોય, એમડીઆર-ટીબીના ટ્રાન્સમિશનની શક્યતા, અને ક્ષય રોગ અંકુશની તકેદારીઓ લેવાઇ છે પરંતુ સફળ રહી ન હતી.

બીસીજી પેડિયાટ્રીક ટીબીના ગંભીર સ્વરૂપ સામે થોડું રક્ષણ આપે છે પરંતુ પુખ્ત પલ્મોનરી ટીબી સામે તે અવિશ્વસનીય જોવા મળી છે. દુનિયાભરના રોગોમાં પુખ્ત પલ્મોનરી ટીબીનું ભારણ સૌથી વધુ છે. દુનિયામાં અત્યારે ટીબીના ઇતિહાસમાં અગાઉ ક્યારેય ન નોંધાયા હોય તેટલા કેસ છે અને મોટા ભાગના લોકો તમામ વયજૂથના લોકો અને એચઆઇવીના દર્દી સહિત તમામ લોકોમાં રેઝિસ્ટન્ટ સ્ટ્રેઇન સહિત ટીબીના તમામ સ્વરૂપને અટકાવી શકે તેવી નવી, વધુ અસરકારક રસી શોધવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત સાથે સહમત છે.&lt;ref&gt;સેડઓફ, જેરી. ટ્યુબરક્યુલોસિસ રસી વ્યૂહરચનાના અગાળના તબક્કા નેચર રિવ્યૂઝ માઇક્રોબાયોલોજી. ભાગ 4. જૂન 2006&lt;/ref&gt;

ક્ષય રોગના ચેપને અટકાવાવ માટે કેટલીક નવી રસીઓ વિકસાવાઇ છે. પ્રથમ [[રિકોમ્બિનન્ટ]] ટ્યુબરક્યુલોસિસ [[રસી]] આરબીસીજી30 (rBCG30) 2004માં અમેરિકામાં [[ક્લિનિકલ ટ્રાયલ]] તબક્કે પ્રવેશી હતી. તેને [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ એલર્જી એન્ડ ઇન્ફેક્શિયસ ડિસીઝ]] દ્વારા પ્રયોજિત કરાઇ છે.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=First U.S. Tuberculosis Vaccine Trial in 60 Years Begins |publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]] |date=26 January 2004 |url=http://www.nih.gov/news/pr/jan2004/niaid-26.htm |access-date=27 September 2009 |archivedate=24 સપ્ટેમ્બર 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090924074417/http://www.nih.gov/news/pr/jan2004/niaid-26.htm }}&lt;/ref&gt; 

2005ના એક અભ્યાસે દશાવ્યું હતું કે, ઉંદરોમાં પરંપરાગત [[કેમોથેરાપી]] સાથે આપવામાં આવેલી [[ડીએનએ ટીબી રસી]] બેક્ટેરિયા દૂર થવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે તેમજ ફરીથી ચેપ લાગવાની શક્યતા સામે રક્ષણ આપે છે. માનવી માટે આ રસી ઉપલબ્ધ થવા માટે હજુ ચારથી પાંચ વર્ષનો સમય લાગશે. [[ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી]]ના એક જૂથની આગેવાનીવાળી ક્ષય રોગ માટે ઘણી અસરકારક રસી [[MVA85A]] દક્ષિણ આફ્રિકામાં અત્યારે [[બીજા તબક્કાના ટ્રાયલ]]માં છે અને તે જિનેટિકલી મોડીફાઇડ [[વેક્સિનિયા]] વાયરસ આધારિત છે. નવીન રસી વિકસાવવા માટે અન્ય ઘણી વ્યૂહરચનાઓનો ઉપયોગ થઇ રહ્યો છે જેમાં હાયબ્રિડ-1 (Hybrid-1), હાયવેક4 (HyVac4) અથવા એમ72 જેવી [[સ્યુબ્યુનિટ રસી]] (બે રિકોમ્બિનન્ટ પ્રોટીનના ફ્યુઝન પરમાણુને [[એડજ્યુવાન્ટ]]માં છોડવામાં આવે છે.) અને એડી35 જેવી [[રિકોમ્બિનન્ટ]] એડિનોવાયરસિસનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Vaccine Research - Tuberculosis|publisher=[[Statens Serum Institut]]|url=http://www.ssi.dk/sw13853.asp|access-date=1 March 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Statens Serum Institut (SSI), Intercell (ICLL), and Aeras Global Tuberculosis Vaccine Foundation (Aeras) announce the initiation of a clinical trial for a novel vaccine candidate|date=4 December 2007|publisher=[[Aeras Global TB Vaccine Foundation|Aeras]]|url=http://www.aeras.org/newscenter/news-detail.php?id=705|access-date=1 March 2009|archive-date=9 ઑગસ્ટ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809123604/http://www.aeras.org/newscenter/news-detail.php?id=705|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Vaccine Discovery — Overview|publisher=[[Aeras Global TB Vaccine Foundation|Aeras]]|url=http://www.aeras.org/our-approach/vaccine-development.php?discovery-overview|access-date=1 March 2009|archive-date=21 મે 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521214609/http://www.aeras.org/our-approach/vaccine-development.php?discovery-overview|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tuberculosis Vaccine|publisher=[[Crucell]]|url=http://www.crucell.com/R_and_D-Clinical_Development-Tuberculosis_Vaccine|access-date=1 March 2009|archive-date=2 ડિસેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121202153627/http://www.crucell.com/R_and_D-Clinical_Development-Tuberculosis_Vaccine|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આમાંની કેટલીક રસી સોંય વગર આપી શકાય છે જેને કારણે જ્યાં એચઆઇવી ઘણો સામાન્ય છે ત્યાં રસી માટે પ્રથમ પસંદગી કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Dietrich J, Andersen C, Rappuoli R, Doherty TM, Jensen CG, Andersen P|title=Mucosal Administration of Ag85B-ESAT-6 Protects against Infection with ''Mycobacterium tuberculosis'' and Boosts Prior Bacillus Calmette-Guérin Immunity|journal=[[Journal of Immunology]]|year=2006|volume=177|pages=6353–6360|url=http://www.jimmunol.org/cgi/reprint/177/9/6353.pdf|format=[[Portable Document Format|PDF]]|access-date=1 March 2009}}&lt;/ref&gt;

આ તમામ રસીઓ માનવીમાં સફળ રીતે પરિક્ષણ કરાઇ છે અને ટીબી એન્ડિક ક્ષેત્રોમાં તે અત્યારે વધારાના પરિક્ષણ હેઠળ છે. વધુ સંશોધન કરવા માટે સંશોધકો અને નીતી ઘડવૈયાઓ રસી વિકસાવવાના નવા આર્થિક મોડલને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યાં છે જેમાં ઇનામો, કર રાહત અને [[એડવાન્સ માર્કેટ ખાતરીઓ]]નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;વેબર, ડેવિડ અને ક્રેમર, માઇકલ. [http://www.who.int/bulletin/archives/79(8)735.pdf ઉપેક્ષિત ચેપી બિમારીઓ માટે ઔદ્યોગિક સંશોધનને ઉત્તેજનઃ આર્થિક દ્રષ્ટિએ(PDF).] ''વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનું બુલેટિન'' 79(8), 2001, pp. 693–801.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;બાર્ડર, ઓવેન, ક્રેમર, માઇકલ, વિલિયમ્સ, હીદી. [http://www.bepress.com/ev/vol3/iss3/art1 &quot;વિકસિત બજારની ખાતરીઓઃ ઉપેક્ષિત બિમારીઓ માટેની રસીમાં રોકાણને ઉત્તેજન આપવાની નીતિ,&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061105083659/http://www.bepress.com/ev/vol3/iss3/art1 |date=2006-11-05 }} ''ધ ઇકોનોમિસ્ટ્સ વોઇસ'' , ભાગ 3 (2006) અંક 3.&lt;/ref&gt;

ક્ષય રોગની નવી રસી વિકસાવવાની ઝુંબેશને [[ધ બિલ એન્ડ મેલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન]] જોરદાર સમર્થન આપી રહ્યું છે. તાજેતરમાં તેણે છ વિવિધ રસીઓના ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ માટે [[એરાસ ગ્લોબલ ટીબી વેક્સિન ફાઉન્ડેશન]]ને ૨૦ કરોડ ડોલરની ગ્રાન્ટ આપવાની જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aeras.org/news/Gatesgrant2007.html |title=એરાસને ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન તરફથી નવી ગ્રાન્ટ મળી |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227023805/http://www.aeras.org/news/Gatesgrant2007.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== સ્ક્રિનિંગ ==
[[ચિત્ર:Mantoux tuberculin skin test.jpg|thumb|right|મેનટોક્સ ટ્યુબરસ્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ]]

[[મેન્ટોક્સ ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ]] ઊંચું જોખમ ધરાવતા લોકોની નિયમિત તપાસ માટે કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00038873.htm |title=Screening for Tuberculosis and Tuberculosis Infection in High-Risk Populations Recommendations of the Advisory Council for the Elimination of Tuberculosis |work=CDC |access-date=15 June 2009}}&lt;/ref&gt;

[[ઇન્ટરફેરનો-વાય રિલીઝ એસે]] એ કેટલીક ચેપી બિમારીઓના નિદાનમાં ઉપયોગમાં લેવાતું લોહીનું પરિક્ષણ છે. ક્ષય રોગના નિદાન માટે અત્યારે બે ઇન્ટરફેરોન-વાય રિલીઝ એસે ઉપલબ્ધ છેઃ
* [[ક્વાન્ટીફેરોન-ટીબી ગોલ્ડ]] (જેને અમેરિકા, યુરોપ અને જાપાનમાં પરવાનો મળેલો છે); અને
* [[ટી-સ્પોટ.ટીબી]], [[એલિસ્પોટ]]નું એક સ્વરૂપે (જેને યુરોપમાં પરવાનો મળેલો છે).

[[ચેસ્ટ ફોટોફ્લોરોગ્રાફી]]નો ક્ષય રોગના મોટા પાયે સ્ક્રિનીંગ માટે ઉપયોગ થાય છે.

== સારવાર ==
ક્ષય રોગની સારવારમાં બેક્ટેરિયાનો નાશ કરવા માટે [[એન્ટિબાયોટિક્સ]]નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. માયકોબેક્ટેરિયલ કોશિકા થરનું અસામાન્ય માળખા અને રસાયણિક બંધારણને કારણે અસરકારક ક્ષય રોગની સારવાર મુશ્કેલ છે કારણકે આવી કોશિકા દિવલા ઘણા એન્ટિબાયોટિક્સને બિનઅસરકારક બનાવી દે છે અને દવાઓના પ્રવેશમાં અવરોધ ઉભો કરે છે.&lt;ref name=&quot;Acharya&quot; et=&quot;&quot; al=&quot;&quot;&gt;{{cite journal |author=Acharya NPV(PV Acharya's Phd thesis at Universite de Paris, Sorbonne) Senn M and Lederer E |title=Sur la presence et structure de mycolate d'arabinose dans les lipides lies de deux souches de Mycobacteries|journal= Compte Rendu Acad Sci Hebd Acad Sci D. |volume=264 |pages=2173-2176 |year=1967}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Migliore&quot;&gt;{{cite journal |author=Migliore D, Acharya NPV and Jolles P |title=Characterization of large quantities of glutamic acid in the walls of human virulent strains of mycobacteria.|journal= Compte Rendu Acad Sci Hebd Acad Sci D. |volume=263 |issue=11 |pages=846–8 |year=1966 | pmid = 4958543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Acharya&quot;&gt;{{cite journal |author=Acharya, PV and Goldman DS |title=Chemical composition of the cell wall of the H37Ra strain of ''Mycobacterium tuberculosis''.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1970-06_102_3/page/733 |journal= J Bacteriol|volume=102 |issue=3 |pages=733–9 |year=1970 | pmid = 4988039 |pmc=247620}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Brennan PJ, Nikaido H |title=The envelope of mycobacteria |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1995_64/page/29 |journal=Annu. Rev. Biochem. |volume=64 |issue= |pages=29–63 |year=1995 |pmid=7574484 |doi=10.1146/annurev.bi.64.070195.000333}}&lt;/ref&gt; ક્ષય રોગની સારવારમાં વ્યાપકપણે વપરાતા બે એન્ટિબાયોટિક્સમાં [[રિફામ્પિસિન]] અને[[આઇસોનિયાઝિડ]]નો સમાવેશ થાય છે. જો કે, અન્ય બેક્ટેરિયલ ચેપના ઉપચાર માટે એન્ટિબાયોટિકનો ટૂંકા ગાળા માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જ્યારે ક્ષય રોગની સારવામાં શરીરમાંથી માયકોબેક્ટેરિયાને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવા માટે લાંબા ગાળાની (લગભગ 6થી ૨૪ મહિનાની) સારવાર આપવી પડે છે.&lt;ref name=&quot;CDCcourse&quot;/&gt; સુપ્ત ટીબીની સારવારમાં સામાન્ય રીતે એક જ એન્ટિબાયોટિકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જ્યારે સક્રિય ક્ષય રોગની શ્રેષ્ઠ સારવારમાં બેક્ટેરિયામાં [[એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકારક શક્તિ]] વિકસાવવાનું જોખમ ઘટાડવા કેટલાક એન્ટિબાયોટિક્સના મિશ્રણનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;OBrien&quot;&gt;{{cite journal |author=O'Brien R |title=Drug-resistant tuberculosis: etiology, management and prevention |journal=Semin Respir Infect |volume=9 |issue=2 |pages=104–12 |year=1994 | pmid = 7973169}}&lt;/ref&gt; સુપ્ત ચેપ ધરાવતા લોકોને જીવનના પાછળના તબક્કે સક્રિય ક્ષય રોગ ના થાય તે માટે સારવાર આપવામાં આવે છે.

દવા પ્રતિકારક ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામાન્ય ક્ષય રોગની જેમ જ ફેલાય છે. જે લોકોને ક્ષય રોગના રેઝિસ્ટન્ટ સ્ટ્રેઇનથી ચેપ લાગ્યો છે તેમનામાં પ્રાથમિક પ્રતિકારક વિકસે છે. સંપૂર્ણપણે શંકાસ્પદ ક્ષય રોગ દર્દી ક્ષય રોગની થેરાપી દરમિયાન બીજા સ્તરની પ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવે છે (જેમાં તે પ્રતિકારક શક્તિ હાંસલ કરી લે છે).દર્દીએ યોગ્ય સારવાર લીધી ના હોય, દવાઓને યોગ્ય રીતે લીધી ના હોય અથવા હલકી ગુણવત્તાવાળી દવાઓ લીધી હોય તો આમ થાય છે.&lt;ref name=&quot;OBrien&quot;/&gt; ઘણા વિકાસશીલ દેશોમાં ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી જાહેર આરોગ્યની સમસ્યા છે કારણકે તેની સારવાર માટે લાંબો સમય જોઇએ છે અને તેની દવાઓ ઘણી મોંઘી હોય છે. [[મલ્ટિ-ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] (MDR-TB)માં બેક્ટેરિયા સૌથી અસરકારક પ્રથમ હરોળના બે એન્ટિબાયોટિક [[રિફામ્પિસિન]] અને [[આઇસોનિયાઝિડ]] સામે પ્રતિકારક શક્તિ હાંસલ કરી લે છે. [[એક્સટેન્સિવ ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી]] (XDR-TB) પણ બીજી હરોળની ત્રણથી છ વર્ગની દવાઓ સામે પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;MMWR2006&quot;/&gt; ક્ષય રોગની સારવાર માટે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા દ્વારા ભલામણ કરાતા [[ડોટ્સ]] (ડાયરેક્ટ ઓબ્ઝર્વ્ડ ટ્રીટમેન્ટ શોર્ટ-કોર્સ) ભારતના ચેન્નાઇ સ્થિત ટ્યુબરક્યુલોસિસ રિસર્ચ સેન્ટર દ્વારા 1970માં હાથ ધરાયેલા તબીબી પરિક્ષણને આધારિત છે. ક્ષય રોગનો દર્દી ક્યા દેશમાં રહે છે તેના આધારે તેની સારવાર પદ્ધતિ નક્કી થાય છે. કારણકે મલ્ટિડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ પ્રથમ હરોળની તમામ દવાઓ સામે પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે આવી સ્થિતિમાં દર્દીને સાજો કરવા માટે વૈકલ્પિક સારવાર પદ્ધતિ કે જેને ઘણીવાર સેકન્ડ-લાઇન એન્ટિટ્યુબરક્યુલોસિસ મેડિકેશન કહેવાય છે તેનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી બને છે. જો કે આવી ઉપચાર પદ્ધતિનો ખર્ચ ઘણો ઊંચો છે, આમ વિકાસશીલ દેશોમાં ગરીબ લોકો આવી સારવારનો નહીવત અથવા મર્યાદિત ઉપયોગ ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Farmer P |title=The major infectious diseases in the world--to treat or not to treat? |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2001-07-19_345_3/page/208 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=345 |issue=3 |pages=208–10 |year=2001 |month=July |pmid=11463018}}&lt;/ref&gt;

== આવર્તન ==
''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' સ્ટ્રેઇની ડીએનએ ફિન્ગરપ્રિન્ટનો ઉપયોગ કરીને હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસ સૂચવે છે કે રિકરન્ટ ટીબીમાં ફરીથી ચેપ લાગવાની પ્રક્રિયા અગાઉ વિચારવામાં આવી હતી તેના કરતા ઘણી નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં યોગદાન આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S1473-3099(03)00607-8 |title=Recurrence in tuberculosis: relapse or reinfection? |year=2003 |last1=Lambert |first1=M |last2=Hasker |last3=Deun |last4=Roberfroid |last5=Boelaert |last6=Vanderstuyft |journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=3 |pages=282 |pmid=12726976 |author2=Hasker |author3=Van Deun |author4=Roberfroid |author5=Boelaert |author6=Van Der Stuyft |issue=5}}&lt;/ref&gt; 12થી 77 ટકા કેસો ફેરચેપને કારણે થયેલા હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15831840 |year=2005 |last1=Verver |first1=S |last2=Warren |last3=Beyers |last4=Richardson |last5=Van Der Spuy |last6=Borgdorff |last7=Enarson |last8=Behr |last9=Van Helden |title=Rate of reinfection tuberculosis after successful treatment is higher than rate of new tuberculosis. |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2005-06-15_171_12/page/1430 |volume=171 |issue=12 |pages=1430–5 |doi=10.1164/rccm.200409-1200OC |journal=American journal of respiratory and critical care medicine |author2=Warren |author3=Beyers |author4=Richardson |author5=Van Der Spuy |author6=Borgdorff |author7=Enarson |author8=Behr |author9=Van Helden}}
વધુ જુઓ
* {{cite journal |pmid=8098637 |year=1993 |last1=Das |first1=S |last2=Chan |last3=Allen |last4=Mitchison |last5=Lowrie |title=Application of DNA fingerprinting with IS986 to sequential mycobacterial isolates obtained from pulmonary tuberculosis patients in Hong Kong before, during and after short-course chemotherapy. |volume=74 |issue=1 |pages=47–51 |journal=Tubercle and lung disease : the official journal of the International Union against Tuberculosis and Lung Disease |author2=Chan |author3=Allen |author4=Mitchison |author5=Lowrie}}
* {{cite journal |pmid=8593378 |year=1995 |last1=Das |first1=S |last2=Paramasivan |last3=Lowrie |last4=Prabhakar |last5=Narayanan |title=IS6110 restriction fragment length polymorphism typing of clinical isolates of ''Mycobacterium tuberculosis'' from patients with pulmonary tuberculosis in Madras, south India. |volume=76 |issue=6 |pages=550–4 |journal=Tubercle and lung disease : the official journal of the International Union against Tuberculosis and Lung Disease |author2=Paramasivan |author3=Lowrie |author4=Prabhakar |author5=Narayanan}}
* {{cite journal |pmid=12196086 |year=2002 |last1=García De Viedma |first1=D |last2=Marín |last3=Hernangómez |last4=Díaz |last5=Ruiz Serrano |last6=Alcalá |last7=Bouza |title=Tuberculosis recurrences: reinfection plays a role in a population whose clinical/epidemiological characteristics do not favor reinfection. |volume=162 |issue=16 |pages=1873–9 |journal=Archives of internal medicine |doi=10.1001/archinte.162.16.1873 |author2=Marín |author3=Hernangómez |author4=Díaz |author5=Ruiz Serrano |author6=Alcalá |author7=Bouza}}
* {{cite journal |pmid=10519895 |year=1999 |last1=Van Rie |first1=A |last2=Warren |last3=Richardson |last4=Victor |last5=Gie |last6=Enarson |last7=Beyers |last8=Van Helden |title=Exogenous reinfection as a cause of recurrent tuberculosis after curative treatment. |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1999-10-14_341_16/page/1174 |volume=341 |issue=16 |pages=1174–9 |journal=The New England journal of medicine |doi=10.1056/NEJM199910143411602 |author2=Warren |author3=Richardson |author4=Victor |author5=Gie |author6=Enarson |author7=Beyers |author8=Van Helden}}
* {{cite web|url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no11/pdfs/05-1207.pdf|title=Recurrent Tuberculosis and Exogenous Reinfection, Shanghai, China|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=19 October 2009}}
&lt;/ref&gt;

== રોગના વલણનું પૂર્વાનુમાન ==
ટીબીના ચેપથી ક્ષય રોગની બિમારીમાં વિકાસ ત્યારે થાય છે જ્યારે ટીબી બેસિલી પ્રતિકારક વ્યવસ્થાની સંરક્ષણ શક્તિને ખતમ કરી નાંખે અને પોતાની સંખ્યા વધારવાનું શરૂ કરી દે છે. પ્રાથમિક ક્ષય રોગના 1-5 ટકા કેસ હોય છે અને તે ચેપ લાગ્યાના તુરંત બાદ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; જો કે મોટા ભાગના કેસોમાં [[સુપ્ત ચેપ]] લાગે છે જે કોઇ ચોક્કસ લક્ષણો ધરાવતો નથી.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; આ સુપ્ત બેસિલી ઘણા વર્ષોના ચેપ બાદ આવા સુપ્ત કેસોના 2-23 ટકા કેસોમાં ક્ષય રોગ પેદા કરી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Parrish_1998&quot;&gt;{{cite journal |author=Parrish N, Dick J, Bishai W |title=Mechanisms of latency in ''Mycobacterium tuberculosis'' |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_1998-03_6_3/page/107 |journal=Trends Microbiol |volume=6 |issue=3 |pages=107–12 |year=1998 | pmid = 9582936 | doi = 10.1016/S0966-842X(98)01216-5}}&lt;/ref&gt; [[એચઆઇવી]]ના ચેપની જેમ ક્ષય રોગમાં પણ રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ઘટવાની સાથે ચેપ ફરીથી સક્રિય થવાનું જોખમ વધે છે. ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' અને એચઆઇવી બંનેનો ચેપ ધરાવતા દર્દીમાં ફેર સક્રિયનું જોખમ દર વર્ષે 10 ટકા વધે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDRreport&quot;/&gt;

== રોગચાળાનું શાસ્ત્ર ==
[[ચિત્ર:Tuberculosis world map - DALY - WHO2002.svg|thumb|ટ્યુબરક્યુલોસિસ માટે પ્રત્યેક 100,000 રહેવાસી દીઠ ડિસએબિલિટી-એડજસ્ટેડ લાઇફ યર.[186][187][188][189][190][191][192][193][194][195][196][197][198]]]
[[ચિત્ર:Tuberculosis-prevalence-WHO-2009.svg|thumb|alt=World map with sub-Saharan Africa in various shades of yellow, marking prevalences above 300 per 100,000, and with the U.S., Canada, Australia, and northern Europe in shades of deep blue, marking prevalences around 10 per 100,000. Asia is yellow but not quite so bright, marking prevalences around 200 per 100,000 range. South America is a darker yellow.|2007માં સબ-સહારન આફ્રિકામાં પ્રત્યેક એક લાખ વ્યક્તિ દીઠ ક્ષયો રોગનો વ્યાપ સૌથી વધુ હતો અને એશિયાની પ્રમાણમાં પણ પ્રમાણમાં ઊંચો હતો.&lt;ref name=WHO2009-Burden&gt;[199]&lt;/ref&gt;]]
[[ચિત્ર:TB incidence.png|thumb|ક્ષય રોગના નવા નોંધાયેલા કેસોની વાર્ષિક સંખ્યા.વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના આંકડા.&lt;ref&gt;વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) WHO અહેવાલ 2008: વૈશ્વિક ટ્યુબરક્યુલોસિસ અંકુશ 13 એપ્રિલ 2009ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt;]]

દુનિયાની લગભગ ત્રીજા ભાગની વસતીને ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' નો ચેપ છે અને પ્રત્યેક સેકન્ડે એક નવી વ્યક્તિને ચેપ લાઘી રહ્યો છે.&lt;ref name=&quot;WHO2004data&quot;&gt;{{cite web |publisher=World Health Organization |url=http://who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html |title=Tuberculosis |year=2007 |access-date=12 November 2009 |archive-date=11 નવેમ્બર 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091111125916/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html |url-status=dead }} ફેક્ટ શીટ N&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt; 104.&lt;/ref&gt; જો કે ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ના તમામ ચેપ ક્ષય રોગમાં નથી ફેરવાતા અને કેટલાક ચેપ એસિમ્પટમેટિક હોય છે.&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;[[સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ]]. [http://www.cdc.gov/od/oc/Media/pressrel/fs050317.htm ફેક્ટ શીટ: અમેરિકામાં ટ્યુબરક્યુલોસિસ] 17 માર્ચ 2005, 6 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt; 2007માં અંદાજે 1.37 કરોડ લોકોને સક્રિય ક્ષય રોગ હતો જેમાં 93 લાખ નવા કેસ અને 18 લાખ મૃત્યુનો સમાવેશ થાય છે. વાષિક [[ચેપ]] દર આફ્રિકામાં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 363 અને [[અમેરિકા]]માં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 32નો રહ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;WHO2009-Epidemiology&quot;&gt;{{cite book |title=Global tuberculosis control: epidemiology, strategy, financing |author=World Health Organization |year=2009 |isbn=978 92 4 156380 2 |chapter=Epidemiology |chapterurl=http://who.int/entity/tb/publications/global_report/2009/pdf/chapter1.pdf |access-date=12 November 2009 |pages=6–33 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ટ્યુબરક્યુલોસિસ પ્રજનન કરી શકે તેવી ઊંમરવાળી મહિલાઓનો સૌથી મોટો ચેપી હત્યારો છે અને [[એચઆઇવી]] અને [[એઇડ્ઝ]]ના દર્દીઓના મૃત્યુનું કારણ બને છે.&lt;ref&gt;ક્ષય રોગ ભાગીદારી અટકાવો. [http://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=95088 લંડન ટ્યુબરક્યુલોસિસ દર અત્યારે ત્રીજા વિશ્વના પ્રમાણ જેટલો.] ''પીઆર ન્યૂઝવાયર યુરોપ લિમિટેડ'' 4 ડિસેમ્બર 2002. 3 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.&lt;/ref&gt;

એચઆઇવી ચેપમાં વધારો અને ક્ષય રોગ અંકુશ કાર્યક્રમોની ઉપેક્ષાથી ક્ષય રોગ ફરી સક્રિય થયો છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Iademarco MF, Castro KG |title=Epidemiology of tuberculosis |journal=Seminars in respiratory infections |volume=18 |issue=4 |pages=225–40 |year=2003 |pmid=14679472 |doi=10.1017/S0950268801005532}}&lt;/ref&gt; [[ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ]] સ્ટ્રેઇનનો ઉદભ પણ નવા રોગચાળામાં યોગદાન આપી રહ્યો છે. 2000થી 2004 દરમિયાન ટીબીના 20 ટકા કેસ પ્રમાણભૂત સારવાર સામે અને 2 ટકા કેસ [[બીજી હરોળની દવાઓ]] સામે પ્રતિકારક શક્તિ મેળવી ચૂક્યા હતા.&lt;ref name=&quot;MMWR2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Emergence of ''Mycobacterium tuberculosis'' with extensive resistance to second-line drugs—worldwide, 2000–2004 |journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep |volume=55 |issue=11 |pages=301–5 |year=2006 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5511a2.htm | pmid = 16557213 |author1=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}&lt;/ref&gt; ક્ષય રોગના નવા કેસ ઉભા થવાનો દર અલગ અલગ છે. આરોગ્ય સંભાળ વ્યવસ્થામાં તફાવતને કારણે બે પડોશી દેશોમાં પણ આ દર અલગ હોઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;Sobero_2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Sobero R, Peabody J |title=Tuberculosis control in Bolivia, Chile, Colombia and Peru: why does incidence vary so much between neighbors? |journal=Int J Tuberc Lung Dis |volume=10 |issue=11 |pages=1292–5 |year=2006 | pmid = 17131791}}&lt;/ref&gt;

2007માં [[સ્વિત્ઝર્લેન્ડ]]માં સૌથી ઉંચો અંદાજિત [[ચેપ દર]] હતો. ત્યાં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 1,200 લોકોને ચેપ હતો. ભારતમાં કુલ સૌથી વધુ નવા કેસ નોંધાયા હતા. ભારતમાં અંદાજે 20 લાખ નવા કેસ નોંધાયા હતા.&lt;ref name=&quot;WHO2009-Epidemiology&quot;/&gt; ફિલિપાઇન્સ ક્ષય રોગના કેસની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ દુનિયામાં ચોથા ક્રમે અને તે દક્ષિણ એશિયામાં વ્યક્તિ દીઠ કેસની મહત્તમ સંખ્યા ધરાવે છે. ફિલિપાઇન્સના બે તૃત્યાંશ ભાગના લોકોને ક્ષય રોગ છે અને દર વર્ષે વધુ 50 લાખ લોકોને ચેપ લાગે છે. વિકસિત રાષ્ટ્રોમાં ક્ષય રોગ ઓછો દેખાય છે અને તે મોટે ભાગે શહેરી રોગ છે. 2007માં, યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ પ્રત્યેક એક લાખ વ્યક્તિએ 15ની હતી અને [[પશ્ચિમ યુરોપ]]માં સૌથી વધુ ચેપ દર પોર્ટુગલ અને સ્પેનમાં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 30નો હતો. [[ચીન]]માં આ દર પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 98 અને [[બ્રાઝિલ]]માં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 48 હતો. અમેરિકામાં 2007માં ક્ષય રોગના કેસનો કુલ દર પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 4નો હતો.&lt;ref name=&quot;WHO2009-Burden&quot;/&gt; કેનેડામાં અમૂક ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ક્ષય રોગ હજુ પણ હંમેશા મળી આવતો રોગ (endemic) છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/ma?f=102188560.html |title=Rural outbreaks of ''Mycobacterium tuberculosis'' in a Canadian province |journal=Abstr Intersci Conf Antimicrob Agents Chemother Intersci Conf Antimicrob Agents Chemother |year=1998 |month=September |volume=38 |pages=555 |id=abstract no. L-27 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118161808/http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/ma?f=102188560.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ટીબીનો ચેપ લાગવાનો દર ઊંમર સાથે બદલાય છે. આફ્રિકામાં ક્ષય રોગ મુખ્યત્વે તરૂણ અને નાના પુખ્ત લોકોને જ અસર કરે છે.&lt;ref&gt;[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO). [https://web.archive.org/web/20060716135331/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2006/pdf/full_report_correctedversion.pdf ગ્લોબલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ કન્ટ્રોલ રિપોર્ટ, 2006] - બિડાણ 1 ઊંચુ ભારણ ધરાવતા દેશોની માહિતી. (PDF) 13 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.&lt;/ref&gt; પરંતુ અમેરિકા જેવા દેશોમાં કે જ્યાં ક્ષય રોગના ચેપનો દર ઊંચીથી ઘટીને નીચો થયો છે ત્યાં ક્ષય રોગ મુખ્યત્વે ઘરડા લોકોમાં અથવા નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોમાં જોવા મળતી બિમારી છે&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[13] ^ સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (CDC). [http://www.cdc.gov/nchstp/tb/pubs/slidesets/surv/surv2005/default.htm 2005 સર્વેલન્સ સ્લાઇડ સેટ.] (12 સપ્ટેમ્બર 2006) 13 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.&lt;/ref&gt;.

ક્ષય રોગ ચેપ પ્રત્યે લોકોને વધુ શંકાસ્પદ બનાવે તેવા ઘણા જાણીતા પરિબળો છે. વૈશ્વિક સ્તરે આમાંનું એક એચઆઇવી છે. [[એચઆઇવી]] સાથેનો ચેપ [[આફ્રિકાના પેટા સહારા]]ના દેશોમાં મોટી સમસ્યા છે કારણકે આ દેશોમાં એચઆઇવીના ચેપનો દર ઘણો ઊંચો છે.&lt;ref name=&quot;WHOreport&quot;&gt;[119] ^ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO). [http://www.who.int/tb/publications/global_report/en/index.html ગ્લોબલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ કન્ટ્રોલ - સર્વેલન્સ, પ્લાનિંગ, ફાઇનાન્સિંગ WHO રિપોર્ટ 2006.] 13 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
|volume=358
|pages=1089–1092
|year=2008
|issue=11
|title=Tuberculosis in Africa—combating an HIV-driven crisis
|author=Chaisson RE, Martinson NA
|journal=N Engl J Med
|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/11/1089?query=TOC
|doi=10.1056/NEJMp0800809
|pmid=18337598}}&lt;/ref&gt; રોજની 20 [[સિગરેટ]] પિવાથી પણ ક્ષયો રોગના જોખમમાં બેથી ચાર ગણો વધારો થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal
|title=Smoking and tuberculosis: the epidemiological association and pathogenesis
|author=Davies PDO, Yew WW, Ganguly D, ''et al.''
|year=2006
|volume=100
|pages=291–8
|journal=Trans R Soc Trop Med Hyg
|pmid=16325875 | doi = 10.1016/j.trstmh.2005.06.034
|issue=4
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
|author=Jha P, Jacob B, Gajalakshmi V, ''et al.''
|title=A nationally representative case–control study of smoking and death in India
|journal=N Engl J Med
|volume=358
|pages=1137–1147
|year=2008
|issue=11
|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/11/1137?query=TOC | doi = 10.1056/NEJMsa0707719
|pmid=18272886
|last12=Peto
|first12=R
|last13=Rgi-Cghr
|first13=Investigators
}}&lt;/ref&gt; ડાયાબિટીસ પણ એક મહત્ત્વનું જોખમ પરીબળ છે જે વિકાસશીલ દેશોમાં ઝડપથી વધી રહ્યું છે.&lt;ref name=&quot;pmid17638190&quot;&gt;{{cite journal 
|author=Restrepo BI 
|title=Convergence of the tuberculosis and diabetes epidemics: renewal of old acquaintances 
|journal=Clin. Infect. Dis. 
|volume=45 
|issue=4 
|pages=436–8 
|year=2007 
|month=August 
|pmid=17638190 
|doi=10.1086/519939 |url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2007-08-15_45_4/page/436}}&lt;/ref&gt; અન્ય રોગો કે જેનાથી ક્ષય રોગ થવાનું જોખમ વધે છે તેમાં [[હોડ્ગકિન લિમ્ફોમા]], [[એન્ડ-સ્ટેજ રેનલ ડિસીઝ]], લાંબા ગાળાની ફેફસાની બિમારી, [[કુપોષણ]], અને[[દારૂ પિવાની આદત]]નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; 

ખોરાકની આદતથી પણ જોખમ વધી શકે છે. દાખલા તરીકે ભારતીય ઉપખંડમાંથી લંડનમાં આવીને વસેલા શાકાહારી હિંદુ એશિયનમાં, દરરોજની એક માછલી ખાતા અને માસાહારી મુસ્લિમોની તુલનાએ 8.5 ગણુ જોખમ વધુ છે. આ માટેના તર્કને આંકડાકીય સમર્થન મળ્યું નથી&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Davis L |title=Vegetarian diet and tuberculosis in immigrant Asians |journal=Thorax |volume=50 |issue=8 |pages=915–6 |year=1995 |month=August |pmid=7570453 |pmc=474924 |doi=10.1136/thx.50.8.915-c}}&lt;/ref&gt; તેમ છતાં આ ઊંચું જોખમ [[માઇક્રોન્યુટ્રીયન્ટ]]ની ઉણપને કારણે હોઇ શકે છે જેમાં ખાસ કરીને લોહ તત્વ, વિટામીન B12 અથવા વિટામિન Dનો સમાવેશ થાય છે. વધુ અભ્યાસે વિટામિન-ડીની ઉણપ અને ચેપી ક્ષય રોગના વધતા જોખમ વચ્ચેના સંબંધ અંગે વધુ પુરાવા આપ્યાં હતા.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Ustianowski A, Shaffer R, Collin S, Wilkinson RJ, Davidson RN |title=Prevalence and associations of vitamin D deficiency in foreign-born persons with tuberculosis in London |journal=The Journal of infection |volume=50 |issue=5 |pages=432–7 |year=2005 |month=June |pmid=15907552 |doi=10.1016/j.jinf.2004.07.006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Nnoaham KE, Clarke A |title=Low serum vitamin D levels and tuberculosis: a systematic review and meta-analysis |url=https://archive.org/details/international-journal-of-epidemiology_2008-02_37_1/page/113 |journal=International journal of epidemiology |volume=37 |issue=1 |pages=113–9 |year=2008 |month=February |pmid=18245055 |doi=10.1093/ije/dym247}}&lt;/ref&gt; વિકાસશીલ વિશ્વના અમુક ભાગમાં જોવા મળતી ગંભીર [[કુપોષણ]]ની સમસ્યા તેની [[રોગ પ્રતિકારક વ્યવસ્થા]] પર નુક્શાનકારક અસરને કારણે સક્રિય ટ્યુબરક્યુલોસિસ વિકસાવવાનું જોખમ વધારે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Schaible UE, Kaufmann SH |title=Malnutrition and infection: complex mechanisms and global impacts |journal=PLoS medicine |volume=4 |issue=5 |pages=e115 |year=2007 |month=May |pmid=17472433 |pmc=1858706 |doi=10.1371/journal.pmed.0040115 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&amp;doi=10.1371/journal.pmed.0040115 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226035229/http://www.plosmedicine.org/article/info:doi/10.1371/journal.pmed.0040115 |archive-date=2014-12-26 |access-date=2010-03-23 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Lönnroth K, Raviglione M |title=Global epidemiology of tuberculosis: prospects for control |journal=Seminars in respiratory and critical care medicine |volume=29 |issue=5 |pages=481–91 |year=2008 |month=October |pmid=18810682 |doi=10.1055/s-0028-1085700}}&lt;/ref&gt; ભીડભાડ અને નબળું પોષણ ક્ષય રોગ અને [[ગરીબી]] વચ્ચે જોવા મળેલા સંબંધને યોગદાન પુરુ પાડે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Davies PD |title=The world-wide increase in tuberculosis: how demographic changes, HIV infection and increasing numbers in poverty are increasing tuberculosis |url=https://archive.org/details/annals-of-medicine_2003_35_4/page/235 |journal=Annals of medicine |volume=35 |issue=4 |pages=235–43 |year=2003 |pmid=12846265 |doi=10.1080/07853890310005713}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Spence DP, Hotchkiss J, Williams CS, Davies PD |title=Tuberculosis and poverty |journal=BMJ (Clinical research ed.) |volume=307 |issue=6907 |pages=759–61 |year=1993 |month=September |pmid=8219945 |pmc=1696420 |doi=10.1136/bmj.307.6907.759}}&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==
{{Main|History of tuberculosis}}

ક્ષય રોગ છેક [[પ્રાચિનકાળ]]થી માનવીમાં હાજર છે. ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ની સૌપ્રથમ સ્પષ્ટ ઓળખ આજથી 18,000 વર્ષ પહેલાની જંગલી ભેંસના અવશેષોમાં થઇ હતી.&lt;ref name=&quot;Rothschild_2001&quot;&gt;{{cite journal |author=Rothschild B, Martin L, Lev G, Bercovier H, Bar-Gal G, Greenblatt C, Donoghue H, Spigelman M, Brittain D |title=''Mycobacterium tuberculosis'' complex DNA from an extinct bison dated 17,000 years before the present |url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2001-08-01_33_3/page/305 |journal=Clin Infect Dis |volume=33 |issue=3 |pages=305–11 |year=2001 | pmid = 11438894 | doi = 10.1086/321886}}&lt;/ref&gt; ક્ષય રોગ પ્રથમ પશુઓમાં ઉદભવ્યો અને બાદમાં માનવીમાં પ્રવેશ્યો હતો કે સમાન પૂર્વજો ધરાવતી વિવિધ જાતમાં ઉતર્યો હતો તે હજુ સુધી સ્પષ્ટ થઇ શક્યું નથી.&lt;ref name=&quot;Pearce-Duvet_2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Pearce-Duvet J |title=The origin of human pathogens: evaluating the role of agriculture and domestic animals in the evolution of human disease |url=https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2006-08_81_3/page/369 |journal=Biol Rev Camb Philos Soc |volume=81 |issue=3 |pages=369–82 |year=2006 | pmid = 16672105 |doi=10.1017/S1464793106007020}}&lt;/ref&gt; જો કે તે સ્પષ્ટ છે કે ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ''એમ. બોવિસ'' થી જૂનો નથી જે પ્રમાણમાં તાજેતરમાં વિકસ્યો હોય તેમ જણાય છે.

[[ચિત્ર:Mummy at British Museum.jpg|thumb|left|ઇજિપ્તના મમીની કરોડ રજ્જૂમાં ટ્યુબરક્યુલર ક્ષય જોવા મળ્યો હતો.તસવીર: બ્રિટીશ મ્યુઝિયમમાં ઇજિપ્તનું મમી]]
ભૂમધ્ય સમુદ્રના પશ્ચિમી વિસ્તારમાં આવેલા નિયોલિથિક સેટલમેન્ટમાંથી મળેલા હાડપિંજરના અવશેષો સૂચવે છે કે પ્રાગૈતિહાસિક ([[ઇ.સ. પૂર્વે]] 7,000 વર્ષ) માનવીમાં પણ ક્ષય રોગ હતો.&lt;ref name=&quot;Hershkovitz_2008&quot;&gt; {{cite journal |author=Hershkovitz I, Donoghue HD, Minnikin DE, Besra GS, Lee OY-C, et al. |title= Detection and Molecular Characterization of 9000-Year-Old ''Mycobacterium tuberculosis'' from a Neolithic Settlement in the Eastern Mediterranean. |journal= PLoS ONE |volume= 3 |issue= 10 |pages= e3426 |date= 15 October 2008 |doi= 10.1371/journal.pone.0003426 |pmid=18923677 |last1=Hershkovitz |first1=I |last2=Donoghue |first2=HD |last3=Minnikin |first3=DE |last4=Besra |first4=GS |last5=Lee |first5=OY |last6=Gernaey |first6=AM |last7=Galili |first7=E |last8=Eshed |first8=V |last9=Greenblatt |first9=CL |pmc=2565837}}&lt;/ref&gt; ઇ.સ. 3,000-2,400 પૂર્વેના મળી આવેલા [[મમી]]માં કરોડ રજ્જૂમાં ક્ષય રોગની હાજરી જોવા મળી હતી.&lt;ref name=&quot;Zink_2003&quot;&gt;{{cite journal |author=Zink A, Sola C, Reischl U, Grabner W, Rastogi N, Wolf H, Nerlich A |title=Characterization of ''Mycobacterium tuberculosis'' complex DNAs from Egyptian mummies by spoligotyping |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2003-01_41_1/page/359 |journal=J Clin Microbiol |volume=41 |issue=1 |pages=359–67 |year=2003 | pmid = 12517873 | doi = 10.1128/JCM.41.1.359-367.2003 |pmc=149558}}&lt;/ref&gt; થિસિસ ક્ષય રોગ માટે ગ્રીક શબ્દ છે ઇ.સ. 460 વર્ષ પૂર્વે [[તબીબી સારવાર આપતા લોકો]] (હિપોક્રેટક્સ)એ થિસિસને તે સમયની સૌથી વ્યાપક બિમારી તરીકે ઓળખી હતી. આ બિમારીમાં કફમાં લોહી પડવું, તાવ આવવો વગેરે લક્ષણોનો સમાવેશ થતો હતો જે હમેશા ઘાતક હતા.&lt;ref&gt;Hippocrates. [https://web.archive.org/web/20050211173218/http://classics.mit.edu/Hippocrates/aphorisms.mb.txt Aphorisms.] 7 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.&lt;/ref&gt; દક્ષિણ અમેરિકામાં ક્ષય રોગના સૌથી જૂના પુરાવા [[પેરાકાસ]]-કેવર્ના સંસ્કૃતિ (ઇ.સ. 750 વર્ષ પૂર્વેથી ઇ.સ. 100 સુધી) સાથે સંકળાયેલા છે.&lt;ref&gt; [http://memorias.ioc.fiocruz.br/98sup/6psa.html &quot;સાઉથ અમેરિકા: પ્રિહિસ્ટોરિક ફાઇન્ડિંગ્સ&quot;]. ''Memorias do Instituto Oswaldo Cruz'' , ભાગ. 98 (Suppl.I) જાન્યુઆરી 2003. 8 ફેબ્રુઆરી 2007ના રોજ કરાયેલો સુધારો.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Konomi_2002&quot;&gt; {{cite journal |author=Konomi N, Lebwohl E, Mowbray K, Tattersall I, Zhang D |title=Detection of mycobacterial DNA in Andean mummies |journal=J Clin Microbiol |volume=40 |issue=12 |pages=4738–40 |year=2002 | pmid = 12454182 | doi = 10.1128/JCM.40.12.4738-4740.2002 |pmc=154635}}&lt;/ref&gt; 

=== અન્ય નામો ===
ભૂતકાળમાં ટ્યુબરક્યુલોસિસને '''વપરાશ''' (consumption) કહેવામાં આવતો હતો કારણકે તે [[કફમાં લોહી]], તાવ, [[ફિકાશ]] અને અશક્તિ મારફતે શરીરને અંદરથી કોરી ખાતો હોય તેમ લાગતું હતું. અન્ય નામમાં ''થિસિસ'' (વપરાશ માટે ગ્રીક શબ્દ) અને ''થિસિસ પલ્મોનાલિસ'' , [[સ્ક્રોફ્યુલા]] (પુખ્તમાં) જે લસિકા તંત્રને અસરક કરે છે અને ગળાની ગ્રંથીઓ પર સોજો આવે છે ટેબસ મેસનટેરિકા પેટનો ટીબી અને ''[[લ્યુપસ વલ્ગરિસ]]'' , ચામડીનો ટીબી, અશક્તિ આવવી, શ્વેત પ્લેગ કારણકે પીડિત ફિક્કો પડી જાય છે. કિંગ્સ એવિલ કારણકે એવું માનવામાં આવતું હતું કે રાજાનો સ્પર્ષ સ્ક્રોફ્યુલાનું રૂઝ લાવશે અને [[પોટ્સ બિમારી]] અથવા કરોડ રજ્જુ અથવા સાંધાના ગિબ્સનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Britannica1911&quot;&gt;[http://www.1911encyclopedia.org/Tuberculosis ટ્યુબરક્યુલોસિસ] ''એનસાયક્લોપેડિયા બ્રિટનિકા,'' 11મી આવૃત્તિ&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.antiquusmorbus.com/English/English.htm &quot;રુડીસ લિસ્ટ ઓપ આર્કેઇક મેડિકલ ટર્મ્સ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070709111154/http://www.antiquusmorbus.com/English/English.htm |date=2007-07-09 }}, '' પ્રાચીન તબીબી શબ્દો, બિમારીઓ અને મૃત્યુના કારણોનો અંગ્રેજી શબ્દકોશ'' , 9 ઓક્ટોબ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; 

[[ચિત્ર:RobertKoch.jpg|left|thumb|ડો. રોબર્ટ કોચે ટ્યુબરક્યુલોસિસ બેસિલસની શોધ કરી.]]
''[[મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' - કે જે અત્યારે ડિસસેમિનેટેડ ટીબી તરીકે ઓળખાય છે તે ત્યારે થાય છે કે જ્યારે ચેપ રૂધિરાભિષણ તંત્રમાં ઘુસે છે જેને પગલે છાતીમાં બાજરી જેવી ટીબી બેસિલીની ગાંઠો થાય છે.&lt;ref name=&quot;Britannica1911&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000624.htm ડિસસેમિનેટેડ ટ્યુબરક્યુલોસિસ] એનઆઇએચ મેડિકલ એનસાયક્લોપેડિયા. 9 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; ક્ષય રોગને વૈજ્ઞાનિક [[રોબર્ટ કોચ]] પાછળ કોચની બિમારી પણ કહેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Bhansali SK |title=Abdominal tuberculosis. Experiences with 300 cases |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_1977-04_67_4/page/324 |journal=Am. J. Gastroenterol. |volume=67 |issue=4 |pages=324–37 |year=1977 |month=April |pmid=879148}}&lt;/ref&gt;

=== ફોકલોર ===
[[ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]] પહેલા ક્ષય રોગને ઘણીવાર [[વેમ્પાયરવાદ]] તરીકે ગણવામાં આવતો હતો. પરિવારના એક સભ્યનું ક્ષય રોગને કારણે મૃત્યુ થાય એટલે અન્ય ચેપી સભ્યોનું આરોગ્ય પણ ધીમે ધીમે બગડવા માંડે છે. લોકો માનતા હતા કે મૂળ પીડિત પરિવારના અન્ય સભ્યોમાંથી જીવન ખેચે છે એટલે આમ થાય છે. વધુમાં ક્ષય રોગના દદીર્ના લક્ષણો લોકો જેને વેમ્પાયર માનતા હતા તેને મળતા આવતા હતા. ક્ષય રોગના દર્દીઓ જે લક્ષણો ધરાવે છે તેમાં લાલ, સૂજી ગયેલી આંખો(જે તેજસ્વી પ્રકાશ સામે સંવેદનશીલ પણ પેદા કરે છે), ફિક્કી પડી ગયેલી ચામડી, ઠંડું પડી ગયેલું શરીર, નબળું હૃદય અને ગળફામાં લોહી પડવું વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જે એવો વિચાર સૂચવતા હતા કે ચેપી દર્દીને ગુમાવેલું લોહી પાછુ મેળવવાનો એકમાત્ર રસ્તો લોહી ચુસવાનો છે.&lt;ref name=&quot;Sledzik_1994&quot;&gt;{{cite journal |author=Sledzik P, Bellantoni N |title=Brief communication: bioarcheological and biocultural evidence for the New England vampire folk belief |journal=Am J Phys Anthropol |volume=94 |issue=2 |pages=269–74 |year=1994 |url=http://users.net1plus.com/vyrdolak/tableone.htm |pmid=8085617 |doi=10.1002/ajpa.1330940210 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070109092915/http://users.net1plus.com/vyrdolak/tableone.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અન્ય લોક માન્યતા કહે છે કે ચેપી દર્દીને [[સમલેંગિક]] રાત્રી ઉજવણીમાં ભાગ લેવા ફરજ પાડવામાં આવતી હતી. પીડિત આરામ ન મળવાને કારણે ફિક્કો પડી જતો હતો. સમલેંગિક અને મૃતક વચ્ચે મજબૂત સંબંધ જોવા મળતો હોય તે સમયે આ માન્યતા સૌથી પ્રબળ બનતી હતી.&lt;ref name=&quot;Briggs&quot;&gt;[[કેથરાઇન બ્રિન્ગ્સ]], &quot;કન્ઝમ્પ્શન&quot; ,''એન સાયક્લોપેડીયા ઓફ ફેરીઝ'' , [[પેન્થિઓન બૂક્સ]], 1976, p. 80. ISBN 0-394-73467-X&lt;/ref&gt; તેવી જ રીતે અન્ય એક લોક માન્યતા મુજબ, ડાકણો તેમની રાત્રી બેઠકોમાં મુસાફરી કરવા પીડિતને ઘોડામાં ફેરવતી હતી જેને પગલે પીડિતને આરામ ન મળતા તેને ક્ષય રોગ થતો હતો.&lt;ref name=&quot;Briggs&quot;/&gt;

ઓગણીસમી સદીમાં ક્ષય રોગને રોમાન્ટિક બનાવવામાં આવ્યો હતો. ઘણા લોકો માનતા હતા કે ક્ષય રોગ ક્ષેમ કુશળની ભાવના પેદા કરે છે જેને ''સ્પેસ થિસિકા'' કહેવાય છે. એવું માનવામાં આવતું હતું કે ક્ષય રોગથી પીડાતા કલાકારો જેમ બિમારી ગંભીર બનતી જાય તેમ તેનામાં સર્જનાત્મકતા વધતી જાય છે. એવું પણ માનવામાં આવતું હતું કે ક્ષય રોગ પીડિત તેના મૃત્યુ પહેલા ઊર્જાનો અંતિમ વિસ્ફોટ હાંસલ કરે છે જે મહિલાને વધુ સુંદર અને પુરૂષને વધુ સર્જનાત્મક બનાવે છે.&lt;ref name=&quot;StudiesLiteraryImagination-Clark&quot;&gt;લોલર, ક્લાર્ક. &quot;ટ્રાન્સએટલાન્ટિક કન્ઝ્મ્પ્શન: ડિસીઝ, ફેમ એન્ડ લિટરરી નેશનાલિઝમ ઇન ડેવિડસન સિસ્ટર્સ, સાઉથી, એન્ડ પો&quot;, ''સ્ટડીઝ ઇન લિટરરી ઇમેજિનેશન'' , ફોલ 2003. [http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3822/is_200310/ai_n9310101 findarticles.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208195644/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3822/is_200310/ai_n9310101 |date=2007-12-08 }} પર ઉપલબ્ધ 8 જૂન 2007ના રોજ સુધારો કરાયો&lt;/ref&gt; 20મી સદીની શરૂઆતમાં કેટલાક લોકો માનતા હતા કે ક્ષય રોગ [[હસ્ત મૈથુન]]ને કારણે થાય છે.&lt;ref&gt;લૌમાન, એડવર્ડ ઓ. (1994) [http://books.google.com/books?id=72AHO0rE2HoC&amp;printsec=frontcover#PPA80,M1 ''સોસિયલ ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ સેક્સ્યુઆલિટીઃ સેક્સ્યુઅલ પ્રેક્ટિસ ઇન ધન યુનાઇટેડ સ્ટેટ''] , યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ p 80, ISBN 0-226-47020-2&lt;/ref&gt;

=== અભ્યાસ અને સારવાર ===

ક્ષય રોગનો અભ્યાસ કે જે ઘણીવાર [[થિશિયાટ્રી]] તરીકે ઓળખાય છે તે 1020માં [[ઇબ્ન સિના]] લિખિત ''[[કેનન ઓફ મેડિસિન]]'' જેટલો જૂનો છે. પલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસને [[ચેપી રોગ]] તરીકે ઓળખનાર તે પ્રથમ ફિઝિશિયન હતો. ક્ષય રોગના ડાયાબિટીસ સાથેના સંબંધને ઓળખનાર અને ક્ષય રોગ [[જમીન]] અને [[પાણી]]ના સંપર્કમાં આવવાથી પણ ફેલાય છે તેવું સૂચન કરનાર તે પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.&lt;ref&gt;વાય. એ. અલ-શરાહ (2003), &quot;તબીબી શિક્ષણની આરબ પરંપરા અને તેનો યુરોપીયન પરંપરા સાથે સંબંધ&quot;, ''પ્રોસ્પેક્ટસ'' '''33''' (4), [[સ્પ્રિન્ગર]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[જ્યોર્જ સાર્ટન]], ''વિજ્ઞાનના ઇતિહાસની રજૂઆત '' . &lt;br /&gt; ([[સીએફ.]] ડો. એ. ઝહૂર અને ડો. ઝેડ હક (1997). [http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html વિજ્ઞાનના જાણીતા ઇતિહાસકારોના સુવાક્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080203140704/http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html |date=2008-02-03 }}, સાયબરિસ્તાન.)&lt;/ref&gt; ક્ષય રોગનો ફેલાવો અટકાવવા માટે તેમણે [[ક્વેરેન્ટાઇન]]ની એટલે કે દર્દીને બધાથી અલગ અલાયદી જગ્યાએ રાખવાની પદ્ધતિ વિકસાવી હતી.&lt;ref&gt;ડેવિડ ડબલ્યુ. ચેન્ઝ, એસપીએચ, પીએચડી (ઓગસ્ટ 2003). &quot;યુરોપીયન દવાના આરબ મૂળ&quot;, ''હાર્ટ વ્યૂઝ'' '''4''' (2).&lt;/ref&gt; પ્રાચિન સમયમાં સારવારમાં પીડિતના ખોરાક પર ધ્યાન આપવામાં આવતું હતું. [[પ્લિની ધ એલ્ડરે]] તેની ''[[નેચરલ હિસ્ટરી]]'' માં કેટલીક પદ્ધતિઓ વર્ણવી છેઃ શિયાળના યકૃતને પાતળા વાઇન સાથે લેવું અથવા ગધેડીના માસનો સૂપ બનાવીને પિવો વગેરે.&lt;ref&gt;લાઇની ધ એલ્ડર, પ્રાકૃતિક ઇતિહાસ{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=GO8tcTpgj-0C|title=Roman Civilization|author=Naphtali Lewis, Meyer Reinhold}}&lt;/ref&gt;

ક્ષય રોગનું પલ્મોનરી સ્વરૂપ ટ્યુબરકલ્સ સાથે સંકળાયેલું છે તેવું [[ડો. રિચાર્ડ મોર્ટન]] દ્વારા પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું&lt;ref name=&quot;WhoNamedIt-Calmette&quot;&gt;તેને કોણે નામ આપ્યું? [http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2413.html લિઓન ચાર્લ્સ એલબર્ટ કેલમેટ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041209211631/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2413.html |date=2004-12-09 }} 6 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MedHist1970-Trail&quot;&gt;{{cite journal |author=Trail R |title=Richard Morton (1637–1698) |journal=Med Hist |volume=14 |issue=2 |pages=166–74 |year=1970 | pmid = 4914685 |pmc=1034037}}&lt;/ref&gt; તેમ છતાં તેના વિવિધ લક્ષણોને કારણે 1820 સુધી ક્ષય રોગ એક જ રોગ તરીકે ઓળખી શકાયો ન હતો અને 1839 સુધી તેને ટ્યુબરક્યુલોસિસ નામ આપવામાં આવ્યું ન હતું. [[જે એલ સ્કોનલીન]] દ્વારા તેને ટ્યુબરક્યુલોસિસ નામ આપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;ઝુર પેથોજીની ઇમ્પેટિજીન્સ. ઓસઝગ ઓસ ઇનર બ્રીફલિન્ચન મિટીંલન્ગ એન ડેન હેરોસગેબર. [Müller’s] ''Archiv für Anatomie, Physiologie und wissenschaftliche Medicin'' . 1839, પાનું 82.&lt;/ref&gt; [[મેમથ કેવ]]ના માલિક ડો. [[જોહન ક્રોઘને]] 1838થી 1845 દરમિયાન ક્ષય રોગથી પીડાતા અનેક દર્દીઓને એક ગુફામાં ભેગા કર્યા હતા. તેને આશા હતી કે તે સતત તાપમાન અને ગુફાની શુદ્ધ હવાથી દર્દીઓની સારવાર કરી શકશે પરંતુ એક વર્ષની અંદર તમામ દર્દીઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2004/TRAVEL/DESTINATIONS/02/26/mammoth.cave.ap/index.html કેન્ટુકી: મેમથ કેવ લોન્ગ ઓન હિસ્ટરી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813140746/http://edition.cnn.com/2004/TRAVEL/DESTINATIONS/02/26/mammoth.cave.ap/index.html |date=2006-08-13 }} ''[[CNN]]'' . 27 ફેબ્રુઆરી 2004. 8 ઓક્ટોબરના 2006ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; સૌપ્રથમ ટીબી [[સેનેટોરિયમ]] 1854માં [[ગોર્બર્સડ્રોફ, જર્મની]] (Görbersdorf, Germany)(અત્યારનું [[સોકોલોવસ્કો, પોલેન્ડ]] (Sokołowsko, Poland))ખાતે હર્મન બ્રેહમર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;sanatoria&quot;&gt;{{cite journal |author=McCarthy OR |title=The key to the sanatoria |journal=J R Soc Med |volume=94 |issue=8 |pages=413–7 |year=2001 | pmid = 11461990 |pmc=1281640}}&lt;/ref&gt;

ટ્યુબરક્યુલોસિસ પેદા કરતા [[બેસિલસ]] ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ની 24 માર્ચ 1882ના રોજ [[રોબર્ટ કોચ]] દ્વારા ઓખળ થઇ હતી અને તેનું વર્ણન કરાયું હતું. તેમને આ શોધ બદલ 1905માં [[ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિનમાં નોબલ પ્રાઇઝ]] મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;[[નોબેલ ફાઉન્ડેશન]]. [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિનમાં નોબેલ પ્રાઇઝ 1905.] 7 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.&lt;/ref&gt; પશુ અને માનવીના ટ્યુબરક્યુલોસિસ સમાન છે તેમ કોચ માનતા ન હતા જેને પગલે ચેપી દૂધને કારણે પણ ચેપ ફેલાઇ શકે છે તેવી ધારણાને માન્યતા મળવામાં મોડું થયું હતું. બાદમાં આ સ્ત્રોતને [[પેશ્ચ્યુરાઇઝેશન]] પ્રક્રિયા દ્વારા દૂર કરવામાં આવ્યો હતો. કોચે 1890માં ટ્યુબરકલ બેસિલીના [[ગ્લિસરીન]] અર્કને ટ્યુબરક્યુલોસિસના ઉપચાર તરીકે જાહેરાત કરી હતી. કોચે તેને ટ્યુબરસ્યુલિન એમ નામ આપ્યું હતું. તે અસરકારક ન હતું પરંતુ બાદમાં તેનો પ્રિ-સિમ્પટમેટિક ટ્યુબરક્યુલોસિસના પરિક્ષણ માટે ઉપયોગ શરૂ થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Waddington_2004&quot;&gt;{{cite journal |author=Waddington K |title=To stamp out &quot;so terrible a malady&quot;: bovine tuberculosis and tuberculin testing in Britain, 1890–1939 |journal=Med Hist |volume=48 |issue=1 |pages=29–48 |year=2004 | pmid = 14968644 |pmc=546294}}&lt;/ref&gt;

ક્ષય રોગ સામે સૌપ્રથમ પ્રતિકારક શક્તિ 1906માં [[એલબર્ટ કાલમેટ]] અને [[કમિલ ગૌરિને]] એટેન્યુએટેડ બોવાઇન સ્ટ્રેઇન ટ્યુબરક્યુલોસિસમાંથી વિકસાવી હતી. તેને બીસીજી &quot;BCG&quot; ([[Bacillus of Calmette and Guérin]]) કહેવાઇ હતી. માનવી પર બીસીજી રસીનો સોપ્રથમ ઉપયોગ 1921માં ફ્રાન્સમાં થયો હતો&lt;ref name=&quot;Bonah&quot;/&gt; પરંતુ [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] બાદ જ તેને અમેરિકા, ગ્રેટ બ્રિટન અને જર્મનીમાં વ્યાપક સ્વીકૃતિ મળી હતી.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;/&gt;

19મી સદી અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં ક્ષય રોગ અથવા કન્ઝમ્પ્શન શહેરી ગરીબોની [[સ્થાનિક બિમારી]] તરીકે જાહેર આરોગ્ય માટે મોટો ચિંતાનો વિષય હતો.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/608235/tuberculosis/253299/Tuberculosis-through-history ટ્યુબરક્યુલોસિસ થ્રુ હિસ્ટરી]. ''એનસાયક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા.'' &lt;/ref&gt; 1815માં ઇંગ્લેન્ડમાં દર ચાર મૃત્યુમાંથી એક મૃત્યુ ક્ષય રોગને કારણે થતી હતી, 1918 સુધીમાં ફ્રાન્સમાં દર છ મૃત્યુમાંથી એક મૃત્યુ ક્ષય રોગથી થતું હતું. 20મી સદીમાં ક્ષય રોગે 10 કરોલ લોકોનો ભોગ લીધો હતો.&lt;ref&gt;[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;amp;t=p ટોરી ઇએફ અને યોલ્કન આરએચ. 2005. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p |date=2013-06-26 }}[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;amp;t=p ધેર બગ્સ આર વર્સ ધેન ધેર બાઇટ્સ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p |date=2013-06-26 }}[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;amp;t=p વોશિંગ્ટન પોસ્ટ, 3 એપ્રિલ, p. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p |date=2013-06-26 }}[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;amp;t=p B01.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p |date=2013-06-26 }}&lt;/ref&gt; બિમારી ચેપી છે એવું 1880માં સ્થાપિત થયા બાદ બ્રિટનમાં ક્ષય રોગને [[સરકારને નોંધ કરાવવી પડે તેવી બિમારી]] જાહેર કરાઇ હતી. જાહેર સ્થળો પર લોકોને થૂંકતા અટકાવવા માટે ઘણી ઝુંબેશો ચલાવવામાં આવી હતી અને ચેપી ગરીબ દર્દીઓને જેલ જેવા લાગતા [[સેનેટોરિયા]]માં રહેવા ફરજ પડાતી હતી. મધ્યમ અને ઉપલા વર્ગ માટેના સેનેટોરિયામં દર્દીને શ્રેષ્ઠ સારવાર અને સતત તબીબી માર્ગદર્શન અપાતું હતું.&lt;ref name=&quot;sanatoria&quot;/&gt; સેનેટોરિયાના તાજી હવા અને સમૂહજીવનના કથિત જે પણ લાભ હોય તેમ છતાં શ્રેષ્ઠ સ્થિતિમાં પણ ત્યાં રહેલા 50 ટકા લોકો પાંચ વર્ષની અંદર (1916) મૃત્યુ પામ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;sanatoria&quot;/&gt;
[[ચિત્ર:TB poster.jpg|thumb|જાહેર આરોગ્ય આંદોલનોએ ક્ષય રોગને ફેલાતો અટકાવવા માટે પ્રયાસ કર્યા]]

ટ્યુબરક્યુલોસિસ કાર્યક્રમો માટે ભંડોળ ઉભું કરવાના રસ્તા તરીકે 1904માં ડેનમાર્કમાં [[ક્રિસમસ સીલ્સ]]નું પ્રમોશન શરૂ થયું હતું. નેશનલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ એસોસિયેશન (જેને બાદમાં [[અમેરિકન લન્ગ એસોસિયેશન]] કહેવામાં આવતું હતું)ને મદદ કરવા 1907-1908માં તેનું અમેરિકા અને કેનેડા સુધી વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું હતું.

અમેરિકામાં ક્ષય રોગ ફેલાવવાની ચિંતાએ લોકોને [[થૂકદાની]] સિવાય થૂંકતા અટકાવવા માટેની ઝુંબેશ ચલાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

યુરોપમાં ક્ષય રોગનો મૃત્યુ દર 1850ના પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 500થી ઘટીને 1950માં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 50 થયો હતો. એન્ટિબાયોટિક્સ આવ્યા ન હતા તે પહેલા જાહેર આરોગ્યમાં સુધારો આવવાને કારણે ટ્યુબરક્યુલોસિસના કેસ ઘટી રહ્યાં હતા. આ બિમારી જાહેર આરોગ્ય માટે એટલી ખતરનાક હતી કે 1913માં બ્રિટનમાં જ્યારે [[મેડિકલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ]]ની સ્થાપના થઇ ત્યારે તેની પ્રારંભિક કામગીરી ક્ષયો રોગ અંગે સંશોધન કરવાની હતી.&lt;ref&gt;[[મેડિકલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ (UK)]]. [http://www.mrc.ac.uk/YourHealth/StoriesDiscovery/Tuberculosis/index.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ સંશોધનમાં એમઆરસીનું યોગદાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215135215/http://www.mrc.ac.uk/YourHealth/StoriesDiscovery/Tuberculosis/index.htm |date=2007-12-15 }} 2 જુલાઈ 2007ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt;

1946માં એન્ટિબાયોટિક [[સ્ટ્રોપ્ટોમાયસિન]] વિકસ્યા ન હતા ત્યાં સુધી આમ જ ચાલતું હતું. પરંતુ એન્ટી બાયોટિક્સની શોધ બાદ સારવાર અસરકારક અને શક્ય બની હતી. આ દવાની શોધ પહેલા સેનેટોરિયા સિવાયની એક માત્ર સારવાર સર્જિકલ ઇન્ટરવેન્શન હતી જેમાં [[ન્યુમોથોરેક્સ]] અથવા [[પ્લોમ્બેજ]] ટેકનિકનો સમાવેશ થાય છે આ ટેકનિકમાં ચેપી ફેફસાને આરામ કરવા દઇને ઘાને રૂઝ આવવા દેવાતું હતું. આ ટેકનિકથી થોડો લાભ થતો હતો પરંતુ 1950 બાદ તેનો ઉપયોગ બંધ કરી દેવાયો હતો.&lt;ref name=&quot;Wolfart_1990&quot;&gt;{{cite journal |author=Wolfart W |title=Surgical treatment of tuberculosis and its modifications—collapse therapy and resection treatment and their present-day sequelae |journal=Offentl Gesundheitswes |volume=52 |issue=8–9 |pages=506–11 |year=1990 | pmid = 2146567}}&lt;/ref&gt; મલ્ટિડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીના ઉદભવે આ ચેપની સારવારના ભાગ રૂપે ફરીથી સર્જરી દાખલ કરી હતી. તેમાં, છાતીનું પોલાણ તબીબી રીતે દૂર કરતા ફેફસામાં બેક્ટોરિયાની સંખ્યા ઘટશે તેમજ બાકીના બેક્ટોરિયાનો લોહીના પ્રવાહમાં રહેલી દવાઓનો સંપર્ક વધારશે. તેનાથી કેમોથેરાપીની અસરકારકતા વધે છે એમ માનવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Lalloo_2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Lalloo U, Naidoo R, Ambaram A |title=Recent advances in the medical and surgical treatment of multi-drug resistant tuberculosis |journal=Curr Opin Pulm Med |volume=12 |issue=3 |pages=179–85 |year=2006 | pmid = 16582672 | doi = 10.1097/01.mcp.0000219266.27439.52}}&lt;/ref&gt;

આ બિમારી સંપૂર્ણપણે દૂર થઇ જશે તેવી આશા 1980માં [[ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ]] સ્ટ્રેઇનના ઉદભવ સાથે ભાંગી પડી હતી. દાખલા તરીકે, બ્રિટનમા 1913માં ક્ષય રોગના દર્દીઓની સંખ્યા 1,17,000 હતી જે 1987માં ઘટીને 5,000 થઇ હતી પરંતુ 2000માં ફરીથી વધીને 6,300 અને 2005માં 7,600 થઇ હતી.&lt;ref&gt;{{cite web | url =http://www.hpa.org.uk/infections/topics_AZ/tb/epidemiology/table1.htm | title = Tuberculosis&amp;nbsp;— Respiratory and Non-respiratory Notifications, England and Wales, 1913-2005 | publisher = Health Protection Agency Centre for Infections | date = 21 March 2007 | access-date = 1 August 2007}}&lt;/ref&gt; ન્યૂ યોર્કમાં જાહેર આરોગ્ય સુવિધા દૂર કરવાથી તેમજ એચઆઇવીનો વ્યાપ વધવાથી 1980માં ક્ષય રોગનું ફરીથી જોર વધ્યું હતું. દવાનો કોર્ષ પુરો કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યાં હોય તેવા દર્દીઓની સંખ્યા ઊંચી છે. ન્યૂ યોર્કને [[મલ્ટિડ્રગ- રેઝિસ્ટન્ટ]] સ્ટ્રેઇન (જેમાં રિફામ્પિન અને આઇસોનિયાઝીડ બંનેની સામે પ્રતિકારક શક્તિ) ધરાવતા 20,000 ક્ષય રોગના દર્દીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. 

ક્ષય રોગે ફરીથી માથુ ઉચકતા વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાને 1993માં તેને વૈશ્વિક આરોગ્ય કટોકટી જાહેર કરવી પડી હતી.&lt;ref&gt;[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO). [https://web.archive.org/web/20041225163604/http://www.who.int/tb/hiv/faq/en/index.html]ટીબી અને એચઆઇવી અંગે વારંવાર પૂછાયેલા પ્રશ્નો0} 6 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; દર વર્ષે સમગ્ર વિશ્વમાં લગભગ 5 લાખ જેટલા નવા કેસ મલ્ટિડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસના નોંધાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2009/tuberculosis_drug_resistant_20090402/en/index.html આરોગ્ય મંત્રીઓ ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીની સામે પ્રયત્નો તેજ બનાવશે]. ''વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા.'' &lt;/ref&gt;

=== ઉત્ક્રાંતિ ===
ક્ષય રોગની વર્ષોથી માનવ જાત સાથે [[સહ-ઉત્ક્રાંતિ]] થઇ રહી છે.આ સંબંધ કદાચ કેટલાક લાખો વર્ષ જૂનો પણ હોઇ શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Gutierrez MC, Brisse S, Brosch R, ''et al.'' |title=Ancient origin and gene mosaicism of the progenitor of ''Mycobacterium tuberculosis'' |journal=PLoS Pathog. |volume=1 |issue=1 |pages=e5 |year=2005 |month=September |pmid=16201017 |pmc=1238740 |doi=10.1371/journal.ppat.0010005 |url=http://www.plospathogens.org/article/info:doi/10.1371/journal.ppat.0010005}}&lt;/ref&gt; ક્ષય રોગના ચિહ્નો ધરાવતા માનવીના સૌથી જૂના અવશેષ 9,000 વર્ષ જૂના છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Hershkovitz I, Donoghue HD, Minnikin DE, ''et al.''|title=Detection and molecular characterization of 9000-year-old ''Mycobacterium tuberculosis'' from a neolithic settlement in the eastern mediterranean|journal=PLoS ONE|volume=3|issue=10|pages=e3426|doi=10.1371/journal.pone.0003426|year=2008|pmid=18923677|last1=Hershkovitz|first1=I|last2=Donoghue|first2=HD|last3=Minnikin|first3=DE|last4=Besra|first4=GS|last5=Lee|first5=OY|last6=Gernaey|first6=AM|last7=Galili|first7=E|last8=Eshed|first8=V|last9=Greenblatt|first9=CL|pmc=2565837}}&lt;/ref&gt; [[ઉત્ક્રાંતિ]] દરમિયાન ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસે'' તેના [[જીનોમ]]માં અસંખ્ય કોડિંગ અને નોનકોડિંગ રિજન ગુમાવ્યા હતા. આ નુક્શાનનો બેક્ટોરિયાના સ્ટ્રેઇન્સ વચ્ચે તફાવત પાડવા માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે. તેની અસર તે છે કે ''એમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' સ્ટ્રેઇન ભૌગોલિક રીતે બદલાય છે માટે તેમનો જીનેટિક તફાવતનો તેનું મૂળ શોધવા તેમજ પ્રત્યેક સ્ટ્રેઇનની હિલચાલ શોધવા માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;Rao_2005&quot;&gt;{{cite journal |author=Rao K, Kauser F, Srinivas S, Zanetti S, Sechi L, Ahmed N, Hasnain S |title=Analysis of genomic downsizing on the basis of region-of-difference polymorphism profiling of ''Mycobacterium tuberculosis'' patient isolates reveals geographic partitioning |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2005-12_43_12/page/5978 |journal=J Clin Microbiol |volume=43 |issue=12 |pages=5978–82 |year=2005 |pmid=16333085 | doi=10.1128/JCM.43.12.5978-5982.2005 |pmc=1317167}}&lt;/ref&gt;

== સમાજ અને સંસ્કૃતિ ==
તેની મહત્વની ઐતિહાસિક વ્યક્તિઓને અસર કરવાની ક્ષમતા મારફતે ક્ષય રોગનો યુરોપના ઇતિહાસ પર પ્રભાવ જોવા મળ્યો હતો અને કળાની થીમનો એક ભાગ બન્યો હતો તેમાં ખાસ કરીને સાહિત્ય, સંગીત અને ફિલ્મનો સમાવેશ થાય છે.

=== જાહેર આરોગ્ય ===
ક્ષય રોગ એ [[એઇડ્ઝ]] અને [[મેલેરિયા]] બાદ [[ગરીબી]] સાથે સંકળાયેલો ત્રીજો મુખ્ય રોગ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wpro.who.int/media_centre/press_releases/pr_20020916.htm |title=WHO/Western Pacific Region-Poverty Issues Dominate RCM |work= |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20050430093247/http://www.wpro.who.int/media_centre/press_releases/pr_20020916.htm |archive-date=2005-04-30 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ગ્લોબલ ફંડ ટુ ફાઇટ એઇડ્ઝ, ટ્યુબરક્યુલોસિસ એન્ડ મેલેરિયા]]ની આ ચેપી રોગોની સમસ્યા હલ કરવા માટે જરૂરી ભંડોળ ઉભું કરવા માટે 2002માં શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. [[વૈશ્વિકરણ]]ને કારણે પણ આ રોગોને ફેલાવવામાં મદદ મળી છે. [[2007માં ક્ષય રોગનો ભય]] ફરી ફેલાયો હતો કે જ્યારે એન્ડ્રૂ સ્પીકર [[મલ્ટિ-ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] સાથે ટ્રાન્સએટલાન્ટિક ફ્લાઇટમાં પ્રવાસ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=ajze0qn17uXM&amp;refer=home |title=Border Agents Failed to Stop Man With Tuberculosis (Update4) - Bloomberg.com |format= |work= |access-date=}}&lt;/ref&gt;

અમેરિકામાં, [[સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] (સીડીસી)નો એક ભાગ [[નેશનલ સેન્ટર ફોર એચઆઇવી, એસટીડી એન્ડ ટીબી પ્રિવેન્શન]] જાહેર આરોગ્ય સર્વેલન્સ અને અટકાયત સંશોધન માટે જવાબદાર છે.

== સંશોધન ==
[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ સ્ટ્રકચરલ જીનોમિક્સ કન્સોર્ટિયમ]]એ ક્ષય રોગનું નિદાન અને સારવારને લગતા સંશોધન કરતા વૈજ્ઞાનિકોનું એક વૈશ્વિક કન્સોર્ટિયમ છે. તેઓ ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' માંથી પ્રોટીનનું ત્રી-પારિમાણીય માળખું તૈયાર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે.{{Citation needed|date=June 2009}}

== અન્ય પ્રાણીઓનો ચેપ ==
ટ્યુબરક્યુલોસિસનો ચેપ [[સ્તનધારી પ્રાણીઓ]] દ્વારા ફેલાઇ શકે છે. જોકે બિલાડી અને કુતરા જેવા પાળતું પ્રાણીઓ ક્ષય રોગમાંથી મુક્ત છે પરંતુ જંગલી પ્રાણીઓ ચેપ ફેલાવી શકે છે. 

''[[માયકોબેક્ટેરિયમ બોવાઇસ]]'' પશુઓમાં ક્ષય રોગ કરે છે. પ્રાણીઓ અને ન્યૂ ઝીલેન્ડના હરણના ઝૂંડમાંથી ક્ષય રોગ નાબુદ કરવા માટે હાલ પ્રયત્નો થઇ રહ્યાં છે. પ્રાણીઓના ઝૂંડમાં એવા વિસ્તારોમાં ચેપ જોવા મળ્યો છે કે જ્યાં પીંછી જેવી પૂંછડી ધરાવતા પોસમ જેવા [[પ્રાકૃતિક તળાવો]] સ્થાનિક પશુધનના સંપર્કમાં આવતા હોય.&lt;ref name=&quot;Tweddle_1994&quot;&gt;{{cite journal |author=Tweddle N, Livingstone P |title=Bovine tuberculosis control and eradication programs in Australia and New Zealand |journal=Vet Microbiol |volume=40 |issue=1–2 |pages=23–39 |year=1994 | pmid = 8073626 | doi = 10.1016/0378-1135(94)90044-2}}&lt;/ref&gt; પશુઓમાં ક્ષય રોગથી ઘેરાયેલું ન્યૂ ઝીલેન્ડ પોસમ નાબૂદી અને પશુધનમાં રોગના સ્તર પર નિયમિત સતત નજર દ્વારા રોગ પર અંકુશ લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.

[[આયર્લેન્ડ]] ગણરાજ્ય અને યુનાઇટેડ કિંગડમમાં [[બેઝર]]ને બોવાઇન ટ્યુબરક્યુલોસિસનો ચેપ ફેલાવતી જાતીમાંની એક તરીકે ઓળખવામાં આવી છે. પરિણામે, કેટલાક સમુદાયો, તેમાં પણ ખાસ કરીને ડેરી ખેડૂતો તરફથી સરકાર પર બોવાઇન ટુબીના કેસ ઘટાડવાના ઉદેશ સાથે ચોક્કસ વિસ્તારોમાં બેઝરને નાબૂદ કરવા સક્રિય ઝુંબેશ ચલાવવા દબાણ આવ્યું છે. ક્ષય રોગનો ચેપ ધરાવતા પશુની કતલ મુદ્દે તેની તરફેણ કરનારા અને વિરોધ કરનારા લોકો તેમના વલણના સમર્થનમાં તેમના અભ્યાસ રજૂ કરી રહ્યાં છે ત્યારે પશુની કતલની અસરકારકતા તે એક ચર્ચાસ્પદ મુદ્દો છે.&lt;ref&gt;ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એગ્રિકલ્ચર એન્ડ ફૂડ (આયર્લેન્ડ). [http://www.agriculture.ie/index.jsp?file=animal_health/TB.xml ડિસીઝ એજ્યુકેશન સ્કીમ્સ- બોવાઇન ટ્યુબરક્યુલોસિસ અને બ્રુસેલોસિસ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230205104/http://www.agriculture.ie/index.jsp?file=animal_health/TB.xml |date=2008-12-30 }} 8 મે 2006ના રોજ સુધારો કરાયો&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;કેસિડી, માર્ટિન. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4044897.stm બેઝર્સ ટારગેટેડ ઓર બોવાઇન ટીબી.] ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' 2 ડિસેમ્બર 2004. 8 મે 2006ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;નેશનલ ફેડરેશન ઓફ બેઝર ગ્રૂપ (આયર્લેન્ડ). [http://www.badger-killers.co.uk/Ireland/Ireland_news.html બોવાઇન ટીબીના જંગી વધારા માટે પશુઓ પર આક્ષેપ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819213705/http://www.badger-killers.co.uk/Ireland/Ireland_news.html |date=2007-08-19 }} 8 મે 2006ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; દાખલા તરીકે, 18 જૂન 2007ના રોજ બેઝરની કરાયેલી કતલ પર ઇનડિપેન્ડન્ટ સ્ટડી ગ્રૂપના એક અભ્યાસમાં જણાવ્યા મુજબ કતલ અસરકારક રહે તેવી શક્યતા નથી અને તે ક્ષય રોગને ફેલાતો અટકાવવા માટે બહુ જ ઓછું યોગદાન આપી શકશે અને બેઝરની કતલથી ભવિષ્યમાં પશુઓમાં ક્ષય રોગ પર અંકુશ લાવી શકાશે નહીં. તેનાથી વિપરિત અન્ય એક અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ચેપ ગ્રસ્ત પશુની કતલની નીતિની નોંધપાત્ર અસર છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200708/cmselect/cmenvfru/130/130i.pdf |format=PDF|title=Badgers and cattle TB: the final report of the Independent Scientific Group on Cattle TB |access-date=4 July 2008 |publisher=House of Commons Environment, Food and Rural Affairs Committee}}&lt;/ref&gt; 4 જુલાઇ 2008ના રોજ યુકે સરકારે કતલની સૂચિત નીતિનો વિરોધ કરવાનું નક્કી કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/7489413.stm |title=Farmers' anger on cull rejection  |access-date=4 July 2008 |publisher=BBC News |date=4 July 2008 }}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભો ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== બીજા વાંચનો ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* {{cite journal | author = Blumberg HM, Leonard MK, Jasmer RM | title = Update on the treatment of tuberculosis and latent tuberculosis infection | url = https://archive.org/details/sim_jama_2005-06-08_293_22/page/2776 | journal = JAMA | volume = 293 | issue = 22 | pages = 2776–84 | year = 2005 | pmid = 15941808 | doi = 10.1001/jama.293.22.2776}}
* {{cite book | last = Dormandy | first = Thomas | title = The White Death | url = https://archive.org/details/whitedeathhistor0000dorm_p3o2 | publisher = New York University Press | location = New York | year = 2000 | isbn = 0814719279 }}
* {{cite journal | author = Joint Tuberculosis Committee of the British Thoracic Society | title = Control and prevention of tuberculosis in the United Kingdom: code of practice 2000 | journal = Thorax | volume = 55 | issue = 11 | pages = 887–901 | year = 2000 | pmid = 11050256 | url = http://thorax.bmjjournals.com/cgi/content/abstract/55/11/887 | doi = 10.1136/thorax.55.11.887 | pmc = 1745632}}
* {{cite book | last = Kidder | first = Tracy | title = [[Mountains Beyond Mountains]] | publisher = Random House Trade Paperbacks | location = New York | year = 2004 | isbn = 0812973011 }} હૈતી, પેરુ, રશિયા અને અન્ય દેસોમાં ટીબીની સારવાર અંગેનું જાહેરનામુ
* {{cite book | last = Lawlor | first = Clark | title = Consumption and Literature | url = https://archive.org/details/consumptionliter0000lawl | publisher = Palgrave Macmillan | location = Basingstoke | year = 2007 | isbn = 0230020038 }}
* {{cite journal | author = Nemery B, Yew WW, Albert R, ''et al.'' | title = Tuberculosis, nontuberculous lung infection, pleural disorders, pulmonary function, respiratory muscles, occupational lung disease, pulmonary infections, and social issues in AJRCCM in 2004 | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2005-03-15_171_6/page/554 | journal = Am. J. Respir. Crit. Care Med. | volume = 171 | issue = 6 | pages = 554–62 | year = 2005 | pmid = 15753485 | doi = 10.1164/rccm.2412009}}
* {{cite journal  |last=Overlock |first=Melvin G. |authorlink= |coauthors= |year=1912 |month=January  |title=[http://books.google.com/books?id=Vv--PfedzLAC&amp;pg=PA294 Driving Tuberculosis Out Of Industry: The Overlock Agreement That Protects 2,000,000 Workers] |journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]] |volume=XXIII |issue= |pages=268–187 |id= |url= |access-date=10 July 2009 |quote= }}
* {{Cite book
  | last = Ryan
  | first = Frank
  | title = The Forgotten Plague: How the Battle Against Tuberculosis Was Won — and Lost
  | url = https://archive.org/details/forgottenplagueh00ryan
  | place = Boston, MA
  | publisher = [[Little, Brown and Company]]
  | year = 1993
  | isbn = 0-316-76380-2
}}. યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ''Tuberculosis: The Greatest Story Never Told'' તરીકે સૌપ્રથમ વખત પ્રકાશિત થઇ હતી.
* {{cite journal | author = Walton D, Farmer P | title = MSJAMA: the new white plague | url = https://archive.org/details/sim_jama_2000-12-06_284_21/page/2789 | journal = JAMA | volume = 284 | issue = 21 | pages = 2789 | year = 2000 | pmid = 11105192 | doi =  10.1001/jama.284.21.2789}}
&lt;/div&gt;

==બાહ્ય કડીઓ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}
* સામાન્ય માહિતી, જાહેર આરોગ્ય વેબસાઇટ અને રોગચાળાનું શાસ્ત્ર
** [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO) - [http://www.who.int/tb/en/ ટ્યુબરક્યુલોસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150605171514/http://www.who.int/tb/en/ |date=2015-06-05 }}
** [http://www.stoptb.org ધ સ્ટોપ ટીબી પાર્ટનરશિપ] - એક જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા તરીકે ટ્યુબરક્યુલોસિસને દૂર કરવાના ઉદેશ સાથે 2000માં સ્થાપના
** [[સેન્ટ્રલ એશિયા હેલ્થ રીવ્યૂ]] (CAHR). [http://www.cahr.info/index_files/page0021.htm ઉઝબેકિસ્તાનમાં મલ્ટિ-ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસની વ્યાપક હાજરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130090003/http://www.cahr.info/index_files/page0021.htm |date=2012-01-30 }}
** [http://www.cdc.gov/tb/default.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ] CDC વેબસાઇટ પર
** [http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/tb/menu.htm ટ્યુબર ક્યુલોસિસ માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705100742/http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/tb/menu.htm |date=2007-07-05 }} યુકેની આરોગ્ય સંરક્ષણ સંસ્થા તરફથી
** કૈસર ફેમિલી ફાઉન્ડેશન [http://www.globalhealthfacts.org/topic.jsp?i=9 ટ્યુબરક્યુલોસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929005510/http://www.globalhealthfacts.org/topic.jsp?i=9 |date=2007-09-29 }} Globalhealthfacts.org.
** [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એજન્સી ફોર ઇન્ટરનેશનલ ડેવલપમેન્ટ]] (USAID). [http://www.tbcta.org/Home/ ધ ટ્યુબરક્યુલોસિસ કોએલિશનફોર ટેકનિકલ આસિસ્ટન્સ (TBCTA).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090910204000/http://www.tbcta.org/Home/ |date=2009-09-10 }} 
** ક્ષય રોગ અને HIV: HIV ઇનસાઇટ નોલેજ બેઝ [http://hivinsite.org/InSite?page=kb-00&amp;amp;doc=kb-05-01-06 પ્રકરણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924162623/http://hivinsite.org/InSite?page=kb-00&amp;doc=kb-05-01-06 |date=2014-09-24 }} અને[http://hivinsite.org/InSite?page=kbr-05-01-06 સંબંધિત સંસાધનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115022604/http://hivinsite.org/InSite?page=kbr-05-01-06 |date=2010-11-15 }}.

* ક્ષય રોગ પર દર્દીની માહિતી
** [http://www.medicinenet.com/tuberculosis/article.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ] Medicinenet.com પર (HON code compliant)
** (CDC) - [http://www.cdc.gov/tb/faqs/default.htm ક્ષય રોગ અંગે પ્રશ્નો અને જવાબો, 2007] 
** [[ધ નોબલ પ્રાઇઝ વેબસાઇટ.]] [http://nobelprize.org/educational_games/medicine/tuberculosis/tbc/index.html ટ્યુબરક્યુલોસિસ એજ્યુકેશનલ ગેમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514121254/http://nobelprize.org/educational_games/medicine/tuberculosis/tbc/index.html |date=2008-05-14 }}

* પ્રોફેશનલ માહિતી અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન
** [http://www.tbdb.org ટ્યુબરક્યુલોસિસ ડેટાબેઝ] એ ટ્યુબરક્યુલોસિસ સંશોધનનું સંકલિત પ્લેટફોર્મ છે જે ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' અન્ય સંબંધિત જાતના જીનોમિક અને જીન એક્સપ્રેસન ડેટા એકત્ર કરે છે.
** ''[http://www.biohealthbase.org/GSearch/statsAutomation.do?decorator=Mycobacterium માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061001231554/http://www.biohealthbase.org/GSearch/statsAutomation.do?decorator=Mycobacterium |date=2006-10-01 }}'' BioHealthBaseમાં (ટીબી જીનોમિક્સ અને પ્રટિઓમિક્સ ડેટાબેઝ)
** [[સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] (CDC), ટ્યુબરક્યુલોસિસ નાબૂદીનો એક વિભાગ. [http://www.cdc.gov/tb/pubs/corecurr/default.htm કોર ક્યુરિક્યુલમ ઓન ટ્યુબરક્યુલોસિસ: વોટ ધ ક્લિનિસિયન શુડ નો.] 4થી આવૃત્તિ(2000). સુધારો, ઓગસ્ટ 2003.
** [http://www.tuberculosistextbook.com/ ટ્યુબરક્યુલોસિસ 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717111719/http://www.tuberculosistextbook.com/ |date=2011-07-17 }} - ક્ષય રોગ અંગેના સંશોધન, નિદાન અને સારવાર અંગેની પુસ્તક
** [http://ascb.org/ibioseminars/McKinney/McKinney1.cfm ટ્યુબરક્યુલોસિસ: એ પર્સિસ્ટન્ટ થ્રેટ ટુ ગ્લોબલ હેલ્થ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130053501/http://ascb.org/ibioseminars/mckinney/mckinney1.cfm |date=2009-01-30 }} જોન મેકકિની દ્વારા ઓન-લાઇન લેક્ચર
* [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/medicine-obituaries/6702592/Sir-John-Crofton.html સર જોહન ક્રોફ્ટન] - ડેઇલી ટેલિગ્રાફ ઓબિચ્યુઅરી

[[શ્રેણી:રોગ]]
[[શ્રેણી:બેક્ટેરિયાથી થતી બિમારીઓ]]
[[શ્રેણી:પલ્મોનોલોજી (ફેફસા અંગેનું વિજ્ઞાન)]]
[[શ્રેણી:માયકોબેક્ટેરિયમ-સંબંધિત ચામડીની સ્થિતિ]]
[[શ્રેણી:ક્ષય રોગ]]
[[શ્રેણી:ભારતમાં આરોગ્ય સમસ્યા]]
[[શ્રેણી:આફ્રિકામાં આરોગ્ય]]</text>
      <sha1>6og6nepgxe23xpwrrfsha3kqme9jsu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>નિકોટિન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26538</id>
    <revision>
      <id>907575</id>
      <parentid>905626</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261108sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>907575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95596" sha1="lmr87xqsepzrky1uinkkxkf9kqhsl20" xml:space="preserve">{{About|the chemical compound|other uses|Nicotine (disambiguation)}}
{{Drugbox| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 266129205
|
|IUPAC_name = 3-[(2''S'')-1-methylpyrrolidin-2-yl]pyridine
| image=Nicotine.svg
| width=177px
| image2=Nicotine-3D-vdW.png
| CAS_number=54-11-5
| CASNo_Ref = {{cascite}}
| ChemSpiderID = 80863
| ATC_prefix=N07
| ATC_suffix=BA01
| ATC_supplemental={{ATCvet|P53|AX13}}
| PubChem=942
| smiles = C1=CC=NC=C1[C@@H]2CCCN2C
| DrugBank=DB00184
| C=10 | H=14 | N=2 |
| molecular_weight = 162.26 g/mol
| density= 1.01
| boiling_point= 247
| melting_point= -79
| pKa = 8.5
| bioavailability= 20 to 45% (oral)
| metabolism = hepatic
| elimination_half-life= 2 hours
| excretion =
| pregnancy_US = D
| legal_AU = Unscheduled
| legal_CA =
| legal_UK = Unscheduled
| legal_US = Unscheduled, but age restricted.
| legal_status =
| routes_of_administration= '''[[Tobacco smoking|smoked]]''' (as smoking tobacco, mapacho, etc.), '''[[Insufflation (medicine)|insufflated]]''' (as tobacco snuff or nicotine nasal spray), '''[[Chewing|chewed]]''' (as nicotine gum, tobacco gum or chewing tobacco), '''[[Nicotine patch|transdermal]]''' (as nicotine patch, nicogel or topical tobacco paste), '''intrabuccal''' (as dipping tobacco, snuffs, dissolvable tobacco or creamy snuff), '''[[vaporized]]''' (as electronic cigarette, etc.), '''directly inhaled''' (as nicotine inhaler), '''oral''' (as nicotini)
| dependency_liability = Medium to high
}}
'''નિકોટિન ''' એ ભોંયરીંગણી પરિવારના ઝોડ (''સોલાનસેઇ'' )માં મળતું અલ્કલી ઝેર છે જે સૂકી તમાકુનું 0.6–3.0% વજન ધરાવે છે,&lt;ref name=&quot;acs&quot;&gt;{{cite web |url=http://pubs.acs.org/cgi-bin/abstract.cgi/jafcau/1999/47/i08/abs/jf990089w.html |title=Determination of the Nicotine Content of Various Edible Nightshades (Solanaceae) and Their Products and Estimation of the Associated Dietary Nicotine Intake |work= |access-date=2008-10-05 |archive-date=2013-06-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HgLvwdp5?url=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/jf990089w |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dccps.nci.nih.gov/tcrb/monographs/9/m9_3.PDF|format=PDF|title=Smoking and Tobacco Control Monograph No. 9|access-date=2010-09-02|archive-date=2012-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415073229/http://dccps.nci.nih.gov/tcrb/monographs/9/m9_3.PDF|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જેનું જૈવ સંયોજન છોડના મૂળમાં ઉદ્ભવે છે અને ભરાવો પાંદડાંમાં થાય છે.  તે જીવજંતુઓ સાથે શાકાહારવિરોધી રસાયણ તરીકે ખાસ ચોક્સાઇથી કાર્ય કરે છે. તેથી જ ભૂતકાળમાં નિકોટિન [[જંતુનાશક]] દ્વવ્ય તરીકે વ્યાપક પ્રમાણમાં ઉપયોગમાં લેવાતું હતું,&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=RiwSYFgZ2fEC&amp;amp;pg=PA933&amp;amp;lpg=PA933&amp;amp;dq=nicotine+widely+used+pesticide&amp;amp;source=bl&amp;amp;ots=KaYsWIJLC_&amp;amp;sig=ZnDL_ENqpngDiOWi5ksxaU12TOc&amp;amp;hl=en&amp;amp;ei=7uw_SueFHJSuswPK_YG3AQ&amp;amp;sa=X&amp;amp;oi=book_result&amp;amp;ct=result&amp;amp;resnum=2 ધ કેમિકલ કોમ્પોનન્ટ્સ ઓફ ટોબેકો એન્ડ ટોબેકો સ્મોક]
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.coopext.colostate.edu/4DMG/VegFruit/organic.htm |title=સમ પેસ્ટિસાઇડ્સ પર્મિટેડ ઇન ઓર્ગેનિક ગાર્ડનિંગ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2011-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110620065008/http://www.coopext.colostate.edu/4dmg/VegFruit/organic.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને વર્તમાન સમયમાં ઇમિડેક્લોપ્રિડ જેવા નિકોટિનના પર્યાયો વ્યાપક પ્રમાણમાં વપરાય છે. સોલાનસેઇ પરિવારના અન્ય કેટલાક સભ્યોમાં પણ નિકોટિન મળી આવે છે. રીંગણીના છોડ અને ટામેટા જેવી જાતોમાં પણ તે નાના પ્રમાણમાં હાજર હોય છે.

ઓછા કેન્દ્રીકરણ (સરેરાશ સિગારેટ આશરે એક મિલિગ્રામ જેટલું એકરસ નિકોટિન પેદા કરે છે)માં આ પદાર્થ સસ્તન જીવોમાં ઉત્તેજક તરીકેનું કાર્ય કરે છે અને તે તમાકુ ધુમ્રપાનના ગુલામ-બનાવતા ગુણધર્મો લાવવા માટેનું મુખ્ય પરિબળ છે. અમેરિકન હાર્ટ એસોસિએશનના મત મુજબ, નિકોટિનનું વ્યસન  અત્યાર સુધી ન તોડી શકાય તેવા સખત વ્યસનોમાંથી એક રહ્યું છે. તમાકુ તેમજ હેરોઇન અને કોકેઇન જેવા ડ્રગ્સના વ્યસનો નક્કી કરતાં ઔષધ વિજ્ઞાન અને વર્તન અંગેના લક્ષણો સરખાં જ જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;[http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4753 નિકોટિન એડિક્શન], અમેરિકન હર્ટ એસોસિએશન.&lt;/ref&gt;  છેલ્લા કેટલાક વર્ષોના ગાળામાં સિગારેટોમાં નિકોટિનનું પ્રમાણ ધીરેધીરે વધ્યું છે, અને એક અભ્યાસ મુજબ 1998થી 2005ના વર્ષો વચ્ચે આ પ્રમાણમાં પ્રતિવર્ષ 1.6%નો સરેરાશ વધારો થયો હતો.  બજારમાં મળતી તમામ જાતની સિગારેટોને આ વાત લાગુ પડતી હતી. &lt;ref&gt;{{cite journal
 | title = Trends in nicotine yield in smoke and its relationship with design characteristics among popular US cigarette brands, 1997-2005
 | journal = Tobacco Control
 | volume = 16
 | issue = 5
 | pages = e5
 | year = 2007
 | pmid = 17897974
 | doi = 10.1136/tc.2006.019695
 | author1 = Connolly, G. N
 | author2 = Alpert, H. R
 | author3 = Wayne, G. F
 | author4 = Koh, H}}&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ અને નામ ==
[[પોર્ટુગલ]] દેશમાં [[ફ્રાન્સ|ફ્રેન્ચ]] દૂત જેન નિકોટ દ વિલ્લેમેઇનના નામ પરથી પડેલાં ''નિકોટિઆના ટેબકમ''  નામના તમાકુના છોડ પરથી નિકોટિનનું નામ પાડવામાં આવ્યું છે. 1560માં નિકોટે તમાકુ અને તેનું બિયારણ [[બ્રાઝિલ]]થી [[પૅરિસ|પેરિસ]] મોકલીને તેના ઔષધીય ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું.  જર્મન રસાયણશાસ્ત્રીઓ પોસ્સેલ્ટ અને રેઇમન્ન દ્વારા 1828માં સૌપ્રથમ તમાકુના છોડમાંથી નિકોટિનને અલગ પાડવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | title = &quot;Nicotine psychopharmacology&quot;, research contributions to United States and global tobacco regulation: A look back and a look forward
 | journal = Psychopharmacology
 | volume = 184
 | issue = 3-4
 | pages = 286–291
 | year = 2006
 | url = http://www.springerlink.com/content/75462q6mq88g4575/fulltext.pdf
 | doi = 10.1007/s00213-006-0308-4
 | pmid = 16463054
 | last1 = Henningfield
 | first1 = JE
 | last2 = Zeller
 | first2 = M
 | author1 = Henningfield, Jack E
 | author2 = Zeller, Mitch
 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; મેલ્સેન્સ દ્વારા 1843માં તેનું રાસાયણિક અનુભવ આધારિત સૂત્ર વર્ણવવામાં આવ્યું, &lt;ref&gt;{{cite journal
 | title = Über das Nicotin
 | author = Melsens
 | journal = [[Journal für Praktische Chemie]]
 | volume = 32
 | issue = 1
 | pages = 372–377
 | year = 1844
 | url =
 | doi = 10.1002/prac.18440320155}}&lt;/ref&gt;

ગેરી પિન્નર દ્વારા 1893માં તેનું માળખું શોધવામાં આવ્યું તેમજ 1904માં એ.પેક્ટેટ અને ક્રેપ્યુક્ષ દ્વારા તેનું પ્રથમ વખત કુત્રિમ રીતે સેન્દ્રિયકરણ થયું.&lt;ref&gt;http://medicolegal.tripod.com/toxicchemicals.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209022311/http://medicolegal.tripod.com/toxicchemicals.htm |date=2010-02-09 }} Comptes rendus, 1903, 137, p 860&lt;/ref&gt;

== રસાયણશાસ્ત્ર ==
નિકોટિન એ ભેજનું શોષણ કરનારું, તૈલી પ્રવાહી છે જે પાણી સાથે તેના મૂળ સ્વરૂપે ભળી શકે તેવું હોય છે. નાઇટ્રોનવાળાં મૂળ તરીકે નિકોટિન એસિડ સાથે મીઠું બનાવે છે જે સામાન્ય રીતે સખત અને પાણીમાં ઓગળી શકે તેવાં હોય છે.  નિકોટિન સરળતાંથી ચામડીમાં ઘૂસી જાય છે. ભૌતિક આંકડાંમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે, અલ્કલી ઝેર આધારિત કુદરતી પ્રોડક્ટ નિકોટિન તેના ઉત્કલન બિંદુ કરતાં નીચેના તાપમાને સળગી જાય છે, અને વરાળનું દબાણ નીચું હોવા છતાં તેના ધુમાડાં હવામાં ઝટ સળગી જાય છે{{convert|308|K|C F}}. આ કારણસર, જ્યારે સિગારેટ પીવામાં આવે છે ત્યારે મોટાભાગનું નિકોટિન બળી જાય છે; જોકે, ઇચ્છિત અસરો પૂરી પાડવા માટે તેનું પૂરતું પ્રમાણ શ્વાસમાં લેવું પડે છે. તમાકુના ધુમ્રપાન દ્વારા શ્વાસમાં લેવામાં આવતું નિકોટિનનું પ્રમાણ એ તમાકુના પાંદડામાં હાજર નિકોટિનનો માત્ર એક હિસ્સો જ હોય છે.{{Citation needed|date=February 2010}}

== પ્રકાશશાસ્ત્રીય પ્રવૃતિ ==
નિકોટિન એ પ્રકાશશાસ્ત્રીય રીતે સક્રિય છે અને તેને દર્પણ પ્રતિબિંબ ધરાવતાં બે સ્વરૂપો છે.  નિકોટિનનું કુદરતી રીતે ઉદ્ભવતું સ્વરૂપ [α]&lt;sub&gt;D&lt;/sub&gt; = –166.4° સાથે લીવોરોટેટરી હોય છે. તેનું ડેક્ષ્ટ્રોરોટેટરી સ્વરૂપ (+)-નિકોટિન અન્ય (–)-નિકોટિનથી માત્ર અડધી જ શારીરિક પ્રવૃતિ કરે છે.  માટે તે એટલું નબળું હોય છે કે તેની સરખી અસર મેળવવા માટે તેનો ઊંચો ડોઝ લેવો પડે. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Gause|first=G. F.|title=http://www.archive.org/stream/opticalactivityl00gauz/opticalactivityl00gauz_djvu.txt|editor=Luyet, B. J.|publisher=Biodynamica|location= Normandy, Missouri |year=1941|series= No. 2 of a series of monographs on general physiology|url=http://www.archive.org/stream/opticalactivityl00gauz/opticalactivityl00gauz_djvu.txt}}&lt;/ref&gt; (+)-નિકોટિનના ક્ષારો સામાન્ય રીતે ડેક્ષ્ટ્રોરોટેટરી હોય છે.

== ઔષધવિજ્ઞાન ==
=== ફાર્માકોકાઇનેટિક્સ ===

નિકોટિન જેવું શરીરમાં દાખલ થાય છે, તે ખૂબ જ ઝડપથી લોહીના પ્રવાહમાં ભળી જાય છે અને તેથી તે લોહી-મગજના અવરોધને વટાવી શકે છે.  શ્વાસમાં લીધા બાદ આ પદાર્થને [[મગજ]] સુધી પહોંચવામાં સરેરાશ આશરે સાત સેકન્ડ લાગે છે.{{Citation needed|date=September 2009}}  શરીરમાં નિકોટિનની હાફ લાઇફ  (કીરણોત્સારી ગુણ ઘટીને અડધો થતાં લાગતો સમય) બે કલાકની આસપાસ છે. &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Benowitz NL, Jacob P 3rd, Jones RT, Rosenberg J|year=1982|title=Interindividual variability in the metabolism and cardiovascular effects of nicotine in man|journal= J Pharmacol Exp Ther|volume=221|issue=2|pages=368–72|pmid=7077531|first1=NL|last2=Jacob P|first2=3rd|last3=Jones|first3=RT|last4=Rosenberg|first4=J}}&lt;/ref&gt;


[[ધુમ્રપાન]]થી શરીર દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવતાં નિકોટિનના પ્રમાણનો આધાર ઘણા પરિબળો પર નભે છે. જેમાં તમાકુનો પ્રકાર, ધુમાડો શ્વાસમાં લેવાય છે કે નહીં, ફીલ્ટરનો ઉપયોગ થયો છે કે નહીં વગેરે જેવા પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે.  મોંઢામાં હોઠ અને પેઢાં વચ્ચે ભરાવાતી અથવા તો નાક દ્વારા લેવાતી વિવિધ ચાવવાની તમાકુ, ઝબોળવાની તમાકુ, સ્નસ (તમાકુની એક પ્રોડક્ટ) અને છીંકણી વગેરેનું શરીરમાં છૂટતું પ્રમાણ ધુમ્રપાન કરતાં અનેકગણું રહે છે.   નિકોટિનની યકૃતમાં થતી ચયાપચયની ક્રિયા સાયટોક્રોમ P450 ઉત્સેચકો દ્વારા થાય છે (મોટેભાગે CYP2A6 દ્રારા અને CYP2B6 દ્વારા પણ). કોટિનાઇન એ અતિમહત્વનું મેટાબોલાઇટ ([[ચયાપચય]]ની ક્રિયા કરનાર) છે. અન્ય પ્રાથમિક મેટાબોલાઇટોમાં નિકોટિન એન-ઓક્સાઇડ, નોર્નિકોટિન, નિકોટિન આઇસોમેથોનિયમ આઇઓન, 2-હાઇડ્રોક્સીનિકોટિન અને નિકોટિન ગ્લુકુરોનાઇડનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;hukkanen2005&quot;&gt;{{cite journal|last=Hukkanen J, Jacob P 3rd, Benowitz NL.|title=Metabolism and Disposition Kinetics of Nicotine|journal=Pharmacol Rev.|year=2005|month=March|volume=57|issue=1|pages=79–115|pmid=15734728|url=http://pharmrev.aspetjournals.org/cgi/content/full/57/1/79|doi=10.1124/pr.57.1.3|first1=J|last2=Jacob P|first2=3rd|last3=Benowitz|first3=NL|access-date=2010-09-02|archive-date=2009-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20090831085213/http://pharmrev.aspetjournals.org/cgi/content/full/57/1/79|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; નિકોટિનથી કોટિનાઇન સુધીની ગ્લુકુરોનિડેશન અને ઑક્સીકરણ કરેલી ચયાપચયની ક્રિયા બંને મેન્થોલ દ્વારા  અંકુશિત થાય છે, અને એ રીતે તે નિકોટિનની ''ઇન વિવો''  હાફ લાઇફ વધારે છે. મેન્થોલ ધરાવતી સિગારેટોમાં મેન્થોલ એક ઉમેરણ હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Benowitz NL, Herrera B, Jacob P 3rd.|year=2004|title=Mentholated Cigarette Smoking Inhibits Nicotine Metabolism |journal=J Pharmacol Exp Ther|volume=310|issue=3|pages=1208–15|pmid=15084646|url=http://jpet.aspetjournals.org/cgi/content/abstract/310/3/1208|doi=10.1124/jpet.104.066902|first1=NL|last2=Herrera|first2=B|last3=Jacob P|first3=3rd}}&lt;/ref&gt;

=== વપરાશની શોધ ===
ઝેરીઅસર કે તબીબી-કાનૂની મૃત્યુની તપાસના નિદાનની ખરાઇ કરવાના હેતુસર લોહી, જીવનરસ કે મૂત્રમાં નિકોટિનનું પ્રમાણ જાણવું પડે છે.  નોકરી પહેલાંનાં અને આરોગ્ય વીમાની તબીબી તપાસ કાર્યક્રમોના હેતુસર મૂત્ર કે લાળને લગતું કોટિનાઇન કેન્દ્રીકરણ હંમેશા માપવામાં આવે છે. પરિણામોનું કાળજીપૂર્વકનું અર્થઘટન ખૂબ જ મહત્વનું છે, કારણ કે સિગારેટના ધુમાડાનું પરોક્ષ રીતે સેવન નિકોટિનના નોંધનીય ભરાવામાં પરિણમે છે, અને બાદમાં તેના મેટાબોલાઇટો શરીરના વિવિધ સ્ત્રાવોમાં દ્રશ્યમાન થાય છે.&lt;ref&gt;બેનોવિટ્ઝ NL, હક્કાનેન જે, જેકોબ પી. નિકોટિન કેમિસ્ટ્રી, મેટાબોલિઝમ, કાઇનેટિક્સ એન્ડ બાયોમાર્કર્સ. Handb. Exp. Pharmacol. 192: 29-60, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;આર. બેઝલ્ટ, ''ડિસ્પોઝિશન ઓફ ટોક્સિક ડ્રગ્સ એન્ડ કેમિકલ્સ ઇન મેન'' , 8મી એડિશન, બાયોમેડિકલ પબ્લિકેશન્સ, ફોસ્ટર સિટી, CA, 2008, pp. 1103-1107.&lt;/ref&gt; રસપ્રદ વાત એ છે કે, સ્પર્ધાત્મક રમતોના કાર્યક્રમોમાં નિકોટિન પર કોઇ નિયંત્રણો હોતા નથી, છતાં આ કેફી પદાર્થ વ્યાયામને લગતાં પ્રદર્શનમાં નોંધપાત્ર લાભકર્તા અસર ધરાવે છે તેમ દર્શાવવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;મુન્ડેલ ટી, જોન્સ DA. ઇફેક્ટ ઓફ ટ્રાન્સડર્મલ નિકોટિન એડમિનિસ્ટ્રેશન ઓન એક્સર્સાઇઝ એન્ડ્યુરન્સ ઇન મેન. 
Exp. Physiol. 91: 705-713, 2006.&lt;/ref&gt; 

=== ફાર્માકોડાયનેમિક્સ ===
[[File:Nicoderm.JPG|thumb|right|ડાબા હાથ પર લગાવવામાં આવેલો 21 મિલિગ્રામની પટ્ટીધ કોક્રેન કોલબોરેશને શોધ્યું છે કે NRT વ્યસન છોડનાર માટે સફળતાની તકમાં 50થી 70% વધારો કરે છે. 
&lt;ref name=CD000146&gt;[30]&lt;/ref&gt; પરંતુ 1990માં, સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું કે તેના 93% વપરાશકારો માત્ર છ જ મહિનમાં ધુમ્રપાન તરફ પાછા વળ્યા હતાં.&lt;ref&gt;[31]&lt;/ref&gt;]]
નિકોટિન એસેટીલ્કોલાઇન રીસેપ્ટર્સ પર કામ કરે છે, ખાસ કરીને ગેન્ગ્લિઅન પ્રકારના નિકોટિન રીસેપ્ટર અને એક સીએનએસ (CNS)  નિકોટિન રીસેપ્ટર પર તે કામ કરે છે.  આ બંનેમાંથી પહેલા પ્રકારનું નિકોટિન મૂત્રપિંડ પાસેની અસ્થિમજ્જા અને અન્ય જગ્યાએ હાજર હોય છે, જ્યારે બીજા પ્રકારનનું નિકોટિન કેન્દ્રીય જ્ઞાનતંતુ ચક્ર (સીએનએસ)માં હાજર હોય છે.  નાના ભરાવાઓ દ્વારા નિકોટિન આ રીસેપ્ટરોની પ્રવૃતિ વધારે છે.  ઓછી સીધી કાર્યપદ્ધતિ દ્વારા નિકોટિનની વિવિધ અન્ય ન્યુરોટ્રાન્સમિટર્સ પર પણ અસરો હોય છે. 


==== સીએનએસ (CNS)માં ====
નિકોટિનિક એસેટીલ્કોલાઇન રીસેપ્ટર્સ સાથે બંધાઇને નિકોટિન કેટલાક ન્યુરોટ્રાન્સમિટર્સના સ્તરોમાં વધારો કરે છે - આમ કરીને તે એક પ્રકારના અવાજ નિયંત્રક તરીકે કાર્ય કરે છે.  એવું વિચારવામાં આવે છે કે મગજની રીવોર્ડ સર્કીટમાં ડોપામાઇનના વધેલા સ્તરો સુખબોધ , રાહત અને નિકોટિનથી થતાં અંતિમ વ્યસન માટે જવાબદાર હોય છે. નિકોટિનને હાડપિંજરના સ્નાયુઓ કરતાં મગજના એસેટીલ્કોલાઇન રીસેપ્ટર્સ માટે વધુ આકર્ષણ હોય છે, જોકે ઝેરી ડોઝ વખતે તે સંકોચનો અને શ્વાચ્છોશ્વાસને લગતો લકવો પેદા કરી શકે છે.&lt;ref&gt;કાટઝુન્ગ, બર્ટરામ જી. બેઝિક એન્ડ ક્લિનિકલ ફાર્માકોલોજી (બેઝિક એન્ડ ક્લિનિકલ ફાર્માકોલોજી). ન્યુયોર્ક: મેકગ્રો-હિલ મેડિકલ, 2006. પાના 99-105.&lt;/ref&gt;  ચોક્કસ એમિનો એસિડના આ રીસેપ્ટર પેટાપ્રકારો પર તફાવતોને કારણે જ નિકોટિનની પસંદગી થતી હોવાનું માનવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;ઝિનાન ઝિયુ, નાયસ્સા એલ. પુસ્કર, જય એ. પી. શાનતા, હેન્રી એ. લેસ્ટર એન્ડ ડેનિસ એ. ડફેર્ટી. (2009)  &quot;નિકોટિન બાઇન્ડિંગ ટુ બ્રેઇન રીસેપ્ટર્સ રીક્વાયર્સ અ સ્ટ્રોન્ગ કેશન - ઇન્ટરેક્શન&quot;.  ''નેચર '' '''458''' :534-537 PMID 19252481&lt;/ref&gt;


તમાકુનો ધુમાડો મોનોએમાઇન ઓક્સીડેસ ઇનહિબિટર્સ હર્માન, નોરહર્માન,&lt;ref name=&quot;pmid15582589&quot;&gt;{{cite journal |author=Herraiz T, Chaparro C |title=Human monoamine oxidase is inhibited by tobacco smoke: beta-carboline alkaloids act as potent and reversible inhibitors |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=326 |issue=2 |pages=378–86 |year=2005 |pmid=15582589 |doi=10.1016/j.bbrc.2004.11.033 |url=}}&lt;/ref&gt; એનાબેસાઇન, એનટેબાઇન અને નોર્નિકોટાઇન ધરાવે છે.  આ સંયોજનો ધુમ્રપાન કરનારાઓની એમએઓ (MAO )પ્રવૃતિમાં અસરકારક રીતે ઘટાડો કરે છે. &lt;ref name=&quot;pmid15582589&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9549600&quot;&gt;{{cite journal |author=Fowler JS, Volkow ND, Wang GJ, ''et al.'' |title=Neuropharmacological actions of cigarette smoke: brain monoamine oxidase B (MAO B) inhibition |journal=J Addict Dis |volume=17 |issue=1 |pages=23–34 |year=1998 |pmid=9549600 |doi= 10.1300/J069v17n01_03|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-addictive-diseases_1998_17_1/page/23}}&lt;/ref&gt; MAO પાચકરસો ડોપામાઇન, નોરેપિનેફ્રાઇન અને સેરોટોનિન જેવા મોનોએમિનર્જિક ન્યુરોટ્રાન્સમિટર્સને ભાંગી પાડે છે. 


તમાકુના ધુમ્રપાન દ્વારા લેવામાં આવતું હઠીલું નિકોટિન નાના મગજ અને મગજના મધ્યભાગ વિસ્તારમાં&lt;ref name=&quot;pmid17997038&quot;&gt;{{cite journal |author=Wüllner U, Gündisch D, Herzog H, ''et al.'' |title=Smoking upregulates alpha4beta2* nicotinic acetylcholine receptors in the human brain |journal=Neurosci. Lett. |volume=430 |issue=1 |pages=34–7 |year=2008 |pmid=17997038 |doi=10.1016/j.neulet.2007.10.011 |url=https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_2008-01-03_430_1/page/34|last12=Schmaljohann |first12=J}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18174175&quot;&gt;{{cite journal |author=Walsh H, Govind AP, Mastro R, ''et al.'' |title=Up-regulation of nicotinic receptors by nicotine varies with receptor subtype |journal=J. Biol. Chem. |volume=283 |issue=10 |pages=6022–32 |year=2008 |pmid=18174175 |doi=10.1074/jbc.M703432200 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2008-03-07_283_10/page/6022}}&lt;/ref&gt;  આલ્ફા4બીટા2* nAChRને અપ-રેગ્યુલેટ (વધે એ રીતે નિયંત્રિત) કરે છે પરંતુ હેબીન્યુલોપેડુન્ક્યુલર માળખાઓમાં કોઇ ફેરાફાર કરતું નથી. &lt;ref name=&quot;pmid14560040&quot;&gt;{{cite journal |author=Nguyen HN, Rasmussen BA, Perry DC |title=Subtype-selective up-regulation by chronic nicotine of high-affinity nicotinic receptors in rat brain demonstrated by receptor autoradiography |journal=J. Pharmacol. Exp. Ther. |volume=307 |issue=3 |pages=1090–7 |year=2003 |pmid=14560040 |doi=10.1124/jpet.103.056408 |url=https://archive.org/details/journal-of-pharmacology-and-experimental-therapeutics_2003-12_307_3/page/1090}}&lt;/ref&gt; વેન્ટ્રલ ટેગ્મેન્ટલ એરિયા(મગજના ભાગમાં મજ્જાતંતુ કોશિકાનું જૂથ)માં હાજર આલ્ફા4બીટા2 અને આલ્ફા6બીટા2 રીસેપ્ટર્સ, નિકોટિનની વધારાની અસરોમાં મધ્યસ્થી બનવા ખૂબ જ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. &lt;ref name=&quot;pmid19020025&quot;&gt;{{cite journal |author=Pons S, Fattore L, Cossu G, ''et al.'' |title=Crucial role of alpha4 and alpha6 nicotinic acetylcholine receptor subunits from ventral tegmental area in systemic nicotine self-administration |journal=J. Neurosci. |volume=28 |issue=47 |pages=12318–27 |year=2008 |month=November |pmid=19020025 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3918-08.2008 |url= |pmc=2819191}}&lt;/ref&gt;

==== એસએનએસ (SNS)માં ====
સ્પ્લેન્ચનિક નસોથી મૂત્રપિંડ પાસેની અસ્થિમજ્જા સુધી કાર્ય કરીને નિકોટિન સીમ્પેથેટિક નર્વસ સીસ્ટમને પણ સક્રિય કરે છે,&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Yoshida T, Sakane N, Umekawa T, Kondo M |title=Effect of nicotine on sympathetic nervous system activity of mice subjected to immobilization stress |journal=Physiol Behav. |volume=55 |issue=1 |pages=53–7 |year=1994 |month=Jan |pmid=8140174 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0031-9384(94)90009-4 |doi=10.1016/0031-9384(94)90009-4}}&lt;/ref&gt; એપિનેફ્રાઇનની મુક્તિનું ઉદ્દીપન પણ કરે છે.  પ્રી-ગેન્ગ્લિઓનિક સીમ્પેથેટિક રેસાઓ દ્વારા આ નસોનું મુક્ત થયેલું એસેટીલ્કોલાઇન, નિકોટિનિક એસેટીલ્કોલાઇન રીસેપ્ટર્સ પર કાર્ય કરે છે, જેના ભાગરૂપે એપિનેફ્રાઇન (અને નોરેપિફ્રાઇન) લોહીના પ્રવાહમાં મુક્ત થાય છે.  મેલાનિન સમન્વયના પૂર્વવર્તી કાર્ય અથવા તો મેલાનિન અને નિકોટિનના અફર બંધનને કારણે નિકોટિનને મેલાનિન-ધરાવતાં કોષમંડળો પ્રત્યે પણ આકર્ષણ હોય છે.   શ્યામવર્ણની વ્યક્તિઓમાં વધતી જતી નિકોટિનની ગુલામી અને ઘટતાં ધુમ્રપાન નિષ્ક્રિયતાના દરના મૂળમાં પણ આ વાત હોવાનું જ કહેવામાં આવ્યું છે.&lt;ref&gt;કિન્ગ જી, યર્જર વીબી, વ્હેમ્બોલુઆ જીએલ, બેન્ડેલ આરબી, કિટલ્સ આર, મૂલચન ઇટી. લિન્ક બીટ્વીન ફેક્યુલેટિવ મેલાનિન એન્ડ ટોબેકો યુઝ એમોન્ગ આફ્રિકન અમેરિકન્સ. (2009). ફાર્માકોલ બાયોકેમ બીહેવ. 92(4):589-96. {{doi|10.1016/j.pbb.2009.02.011}} PMID 19268687&lt;/ref&gt; 

==== મૂત્રપિંડ પાસેની અસ્થિમજ્જામાં ====
મૂત્રપિંડ પાસેની અસ્થિમજ્જામાં ગેન્ગ્લિઅન પ્રકારના નિકોટિન રીસેપ્ટર્સને બાંધીને નિકોટિન એડ્રેનાલિન (એપિનેફ્રાઇન)નો પ્રવાહ વધારે છે, જે ઉદ્દીપન કરતું હોર્મોન અને ન્યુરોટ્રાન્સ્મિટર છે. રીસેપ્ટર્સ સાથે બાંધવાથી તે કોશિકા વિધ્રુવીકરણ પેદા કરે છે અને સાથે વોલ્ટેજ-ગેટેડ કેલ્સિયમ ચેનલમાંથી કેલ્સિયમનો અંતરપ્રવાહ પણ વહે છે.  કેલ્સિયમ ક્રોમાફિન સુક્ષ્મ કણોનું એક્ઝોસીટોસિસ ઉત્પન્ન કરે છે અને તે રીતે લોહીના પ્રવાહમાં એપિનેફ્રાઇન (અને નોરેપિનેફ્રાઇન)ને મુક્ત કરે છે.  એપિનેફ્રાઇન (એડ્રેનાલિન)ની મુક્તિને લીધે હૃદયના ધબકારા, લોહીના દબાણ અને શ્વાચ્છોશ્વાસમાં વધારો થાય છે, અને સાથે સાથે લોહીની શર્કરાના સ્તરોમાં પણ વધારો થાય છે. &lt;ref name=&quot;Marieb&quot;&gt;{{cite book | author = Elaine N. Marieb and Katja Hoehn | title = Human Anatomy &amp; Physiology (7th Ed.) | publisher = Pearson | pages = ? | year = 2007 | isbn = 0-805-35909-5}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Side effects of nicotine.png|thumb|280px|નિકોટિનની આડ અસરો. &lt;ref&gt;ઇમેજ ડિસ્ક્રિશન ઇન કોમન્સમાં સંદર્ભો અને ટીપ્પણીઓ મળ્યાં છે.&lt;/ref&gt;]]

નિકોટિન 1થી 2 કલાકની હાફ-લાઇફ ધરાવતી તમાકુની કુદરતી પ્રોટક્ટ છે.  બીજી બાજુ, નિકોટિનનું મેટાબોલાઇટ કોટિનાઇન લોહીમાં 18થી 20 કલાક સુધી રહે છે, જેનાથી તે વધુ સ્થિર સંયોજન બને છે અને તેની લાંબી હાફ-લાઇફને કારણે વધુ ઇચ્છિત અને સરળ અવલોકન કરી શકાય છે.&lt;ref&gt;[http://web.mit.edu/murj/www/v08/v08-Reports/v08-r2.pdf ''ડિટેક્શન ઓફ કોટિનાઇન ઇન બ્લડ પ્લાઝમા બાય એચપીએલસી એમએસ/એમએસ (HPLC MS/MS)'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927134121/http://web.mit.edu/murj/www/v08/v08-Reports/v08-r2.pdf |date=2011-09-27 }}, એમઆઇટી (MIT) અન્ડરગ્રેજ્યુએટ રીસર્ચ જર્નલ, વોલ્યુમ 8, સ્પ્રિન્ગ 2003, માસાચુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી&lt;/ref&gt;

== મનોસક્રિય અસરો ==
નિકોટિનની મિજાજ-બદલતી અસરો જુદીજુદી છે: ચોક્કસ રીતે જોવા જઇએ તો તે ઉદ્દીપક  અને મુક્તિદાતા બંને છે.&lt;ref&gt;[http://www.ti.ubc.ca/pages/letter21.htm ''ઇફેક્ટિવ ક્લિનિકલ ટોબેકો ઇન્ટરવેન્શન'' ], થેરપ્યુટિક્સ લેટર, ઇસ્યુ 21, સપ્ટેમ્બર-ઓક્ટોબર 1997, યુનિવર્સિટી ઓફ બ્રિટિશ કોલંબિયા&lt;/ref&gt; પહેલા તે શર્કરાને યકૃતમાંથી અને એપિનેફ્રાઇન (એડ્રેનાલિન)ને મૂત્રપિંડ પાસેની અસ્થિમજ્જા માંથી મુક્ત કરાવે છે, બાદમાં તે ઉદ્દીપન માટે નિમિત્ત બને છે.  તેના વપરાશકારો રાહત, હોશિયારી, પ્રશાંતિ અને ચપળતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરતાં હોય છે. &lt;ref&gt;ગિલ્બર્ટ લેગ્રુ, ફ્રેન્કોઇસ લીબાર્જી, એન કોર્મિઅર, &quot;ફ્રોમ નિકોટિન રીસેપ્ટર્સ ટુ સ્મોકિંગ ડીપેન્ડન્સ: થેરપ્યુટિક પ્રોસ્પેક્ટસ&quot; ''Alcoologie et Addictologie''  Vol. : 23, N° : 2S, juin 2001, pages 39S - 42&lt;/ref&gt; ભૂખને ઘટાડવા અને ચયાપચયની ક્રિયાને વધારવાની અસરરૂપે કેટલાક ધુમ્રપાન વ્યસનીઓના વજનમાં ઘટાડો થઇ શકે છે. &lt;ref&gt;જેન-ક્લાઉડે ઓર્સિનિ, &quot;ડીપેન્ડન્સ ઓન ટોબેકો સ્મોકિંગ એન્ડ બ્રેઇન સીસ્ટમ્સ કન્ટ્રોલિંગ ગ્લીસેમિઆ એન્ડ એપેટાઇટ&quot;  ''Alcoologie et Addictologie''  Vol. : 23, N° : 2S, juin 2001, pages 28S - 36S&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uninews.unimelb.edu.au/articleid_1898.html |title=સ્મોકર્સ લોસ ધેર એપેટાઇટ : મીડિયા રીલીઝીસ : ન્યુઝ : ધ યુનિવર્સિટી ઓફ મેલબોર્ન |access-date=2010-09-02 |archive-date=2008-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080731015404/http://uninews.unimelb.edu.au/articleid_1898.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

જ્યારે સિગારેટ પીવામાં આવે છે, ત્યારે નિકોટિન-સમૃદ્ધ લોહી ફેફસામાંથી પસાર થઇને મગજ સુધી સાત સેકન્ડમાં જ પહોંચે છે અને તરત જ એસેટીલ્કોલાઇન, નોરેપિનેફ્રાઇન, એપિનેફ્રાઇન, વેસોપ્રેસ્સિન, આર્જિનાઇન, ડોપામાઇન, ઓટોક્રાઇન એજન્ટ્સ અને બીટા-એન્ડ્રોર્ફિન જેવા ઘણા રસાયણિક સંદેશાવાહકો મુક્ત થાય તેનું ઉદ્દીપન કરે છે.&lt;ref&gt;''[http://www.bodybuilding.com/fun/par16.htm કેમિકલી કરેક્ટ : નિકોટિન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201051323/http://www.bodybuilding.com/fun/par16.htm |date=2009-12-01 }}'' , એન્ડ્રૂ નોવિક&lt;/ref&gt;  ન્યુરોટ્રાન્સ્મિટરો અને હોર્મોન્સની આ મુક્તિ નિકોટિનની મોટાભાગની અસરો માટે જવાબદાર છે. એસેટીલ્કોલાઇનમાં વધારાના કારણે જ નિકોટિન એકાગ્રતા &lt;ref name=&quot;rusted&quot;&gt;{{cite journal|last=Rusted|first=J|coauthors=Graupner, O'Connell, Nicholls|date=1994-05-05|title=Does nicotine improve cognitive function?|journal=Psychopharmacology|publisher=Springer-Verlag|issue=115|pages=547–549|url=http://www.springerlink.com/content/75034q53031260j8/?p=afde608485604678839ab0e950be77f9&amp;pi=0|access-date=2008-11-15}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;અને સ્મરણશક્તિમાં વધારો કરતું જણાય છે.  એસેટીલ્કોલાઇન અને નોરેપિનેફ્રાઇનમાં વધારાના લીધે તે ચપળતામાં પણ વધારો કરે છે. નોરેપિનેફ્રાઇનમાં વધારાના લીધે જ ઉત્તેજના વધે છે.  એસેટીલ્કોલાઇન અને બીટા-એન્ડ્રોર્ફિનમાં વધારાના કારણે દુખાવામાં રાહત થાય છે. બીટા-એન્ડ્રોર્ફિનના વધવાથી વ્યગ્રતામાં ઘટાડો થાય છે. નિકોટિન ડોપામાઇન&lt;ref&gt;http://chronicle.uchicago.edu/020328/nicotine.shtml&lt;/ref&gt;ની હકારાત્મક અસરોના સમયના ગાળાને લંબાવે છે અને બ્રેઇન રીવોર્ડ સીસ્ટમમાં  સંવેદનશીલતાને વધારે છે.&lt;ref name=&quot;Kenny&quot;&gt;{{cite journal |author=Kenny PJ, Markou A |title=Nicotine self-administration acutely activates brain reward systems and induces a long-lasting increase in reward sensitivity |journal=Neuropsychopharmacology |volume=31 |issue=6 |pages=1203–11 |year=2006 |month=Jun |pmid=16192981 |doi=10.1038/sj.npp.1300905 |url=http://www.nature.com/npp/journal/v31/n6/full/1300905a.html}}&lt;/ref&gt;  મોટાભાગની સિગારેટો (શ્વાસમાં લેવાતા ધુમાડામાં) 1થી 3 મિલિગ્રામ નિકોટિન ધરાવતી હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.erowid.org/chemicals/nicotine/nicotine_dose.shtml ઇરોવિડ નિકોટિન વોલ્ટ : ડોસેજ]&lt;/ref&gt;


સંશોધનો સૂચવે છે કે, જ્યારે ધુમ્રપાન વ્યસનીઓ ઉત્તેજનાપૂર્ણ ઇચ્છા પ્રાપ્ત કરવા માંગતા હોય છે ત્યારે તેઓ ટૂંકા અને ઝડપી કસ મારે છે, જે લોહીમાં નિમ્નસ્તરીય નિકોટિન ઉત્પન કરે છે. &lt;ref&gt;{{cite book
| last = Einstein
| first = Stanley
| authorlink = Stanley Einstein
| title = Drug and Alcohol Use: Issues and Factors
| url = https://archive.org/details/drugalcoholuseis0000inte
| publisher = [[Springer Science+Business Media|Springer]]
| year = 1989
| pages = [https://archive.org/details/drugalcoholuseis0000inte/page/n114 101]–118
| isbn = 0306413787
}}&lt;/ref&gt; આ ઘટના જ્ઞાનતંતુના પ્રેષણને ઉશ્કેરે છે.  જ્યારે વ્યસનીઓ હળવા થવા માગતા હોય ત્યારે તેઓ ઊંડા કસ મારે છે, જેનાથી લોહીમાં નિકોટિનનું ઊંચુ પ્રમાણ પેદા થાય છે, જે નસોના આવેગના રસ્તાનું સંકોચન કરે છે. આમ થવાથી મંદ શામક અસર પેદા થાય છે.  ઓછા ડોઝ લેવામાં આવે ત્યારે નિકોટિન જોરદાર રીતે મગજમાં નોરેપિનેફ્રાઇન અને ડોપામાઇનના કાર્યોને વધારી દે છે, જેનાથી સાયકોસ્ટિમ્યુલન્ટ્સ  જેવી લાક્ષણિક કેફી અસર ઊભી થાય છે.  ઊંચા ડોઝ લેવાથી નિકોટિન સેરોટોનિન અને ઓપિએટ  (અફીણી) પ્રવૃતિની અસરો વધારી દે છે, જે પ્રશાંતિની, પીડા-હરનારી અસરો ઉત્પન્ન કરે છે.  માત્રા અને વપરાશ વધવાના સંદર્ભે જોઇએ તો મોટાભાગના કેફી પદાર્થમાં નિકોટિન અલગ તરી આવે છે, કારણ કે તેનો મિજાજ ઉત્તેજકથી લઇને શાંત પાડનાર/પીડા હરનાર તરીકે બદલાતો રહે છે.   

વૈધાનિક રીતે જોઇએ તો, નિકોટિન પણ મહત્વનું વ્યસન છે, કારણ કે માત્ર તેના નિયંત્રણ દ્વારા કોઇ ખાસ ચોક્કસ લક્ષણો પ્રાપ્ત થતા નથી. &lt;ref name=&quot;pmid16177026&quot;&gt;{{cite journal |author=Guillem K, Vouillac C, Azar MR, ''et al.'' |title=Monoamine oxidase inhibition dramatically increases the motivation to self-administer nicotine in rats |journal=J. Neurosci. |volume=25 |issue=38 |pages=8593–600 |year=2005 |month=September |pmid=16177026 |doi=10.1523/JNEUROSCI.2139-05.2005 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2005-09-21_25_38/page/8593}}&lt;/ref&gt; જોકે, તમાકુમાં મળી આવતા એમએઓઆઇ (MAOI) વગેરે સાથેના સહ-સંચાલન બાદ જ નિકોટિન યોગ્ય વર્તનવિષયક સંવેદન પેદા કરી શકે છે. જે વ્યસનની ક્ષમતા માટેનું માપદંડ છે.   જે એમ્ફેટામાઇનની અસરની જેમ જ હોય છે. &lt;ref name=&quot;pmid14592678&quot;&gt;{{cite journal |author=Villégier AS, Blanc G, Glowinski J, Tassin JP |title=Transient behavioral sensitization to nicotine becomes long-lasting with monoamine oxidases inhibitors |journal=Pharmacol. Biochem. Behav. |volume=76 |issue=2 |pages=267–74 |year=2003 |month=September |pmid=14592678 |doi= 10.1016/S0091-3057(03)00223-5|url=https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_2003-09_76_2/page/267}}&lt;/ref&gt;

સામાન્ય રીતે 2-મિલિગ્રામ અને 4-મિલિગ્રામના ડોઝમાં નિકોટિન ગમ અને નિકોટિનની પટ્ટીઓ ઉપલબ્ધ છે. સાથે સાથે ધુમાડાસહીતની તમાકુમાં હોય તે તમામ ઘટકો ન હોય તેવી  ધુમાડારહીત તમાકુ પણ ઉપલબ્ધ છે. {{Citation needed|date=June 2010}}

== ગુલામી અને મુક્તિ ==
આધુનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે સંખ્યાબંધ અસરો પેદા કરવાના હેતુસર નિકોટિન મગજ પર કાર્ય કરે છે.  ખાસ કરીને, તેના માદક સ્વભાવ માટે એવું જાણવા મળ્યું છે કે નિકોટિન પ્રતિભાવના રસ્તાઓ ખોલી દે છે. આનંદ અને સુખબોધની લાગણીઓને નિયંત્રિત કરતી મગજની પરિભ્રમણ કક્ષાને તે સક્રિય કરે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nida.nih.gov/researchreports/nicotine/nicotine2.html |title=એનઆઇડીએ (NIDA) - રીસર્ચ રીપોર્ટ સીરીઝ - ટોબેકો એડિક્શન - એક્ષ્ટેન્ટ, ઇમ્પેક્ટ, ડીલિવરી, એન્ડ એડિક્ટિવનેસ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2009-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090618194749/http://www.nida.nih.gov/researchreports/nicotine/nicotine2.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ડોપામાઇન મગજની અંદર સમાવિષ્ટ સક્રિય ચાવીરૂપ ન્યુરોટ્રાન્સમિટર્સમાંથી એક છે. સંશોધન દર્શાવે છે કે મગજની રીવોર્ડ સર્કિટમાં ડોપામાઇમનનું પ્રમાણ વધારવાથી, નિકોટિન તીવ્ર માદક ગુણો ધરાવતા રસાયણ તરીકે કાર્ય કરે છે.  ઘણાબધા અભ્યાસોમાં તો તેને કોકેઇન અને હેરોઇન કરતાં પણ વધુ માદક દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જોકે અકસીર ઇલાજ ન હોય તેવી હઠીલી સારવારોમાં તેની અલગ જ અસર હોય છે. {{Citation needed|date=December 2008}} અન્ય ભૌતિક કેફી પદાર્થોની જેમ, નિકોટિન પણ ડોપામાઇન અને અન્ય ઉત્તેજક ન્યુરોટ્રાન્સમિટર્સના ઉત્પાદનનું ડાઉન-રેગ્યુલેશન (ઘટાડો) કરે છે કારણ કે તે સમયે મગજ કૃત્રિમ ઉત્તેજનાથી થતાં નુકસાનના સમતોલન માટે પ્રયત્નશીલ હોય છે.  વધુમાં, નિકોટિનિક એસેટીલ્કોલાઇન રીસેપ્ટર્સની સંવેદનશીલતા ત્યારે ઘટે છે.  સમતોલન કરવાની આ વ્યવસ્થાને યોગ્ય રાખવા મગજ કેટલાક રીસેપ્ટર્સને અપરેગ્યુલેટ કરે(વધારે) છે.આમ કરીને તે તેની નિયંત્રિત અસરોને અન્ય સમતોલન વ્યવસ્થાઓની પ્રતિક્રિયાના ભાગરૂપે સમતોલન વ્યવસ્થાથી પરિવલિત કરે છે.  આની ચોખ્ખી અસરરૂપે પ્રતિક્રિયાના રસ્તાની સંવેદનામાં વધારો થશે. જે પ્રતિક્રિયાના રસ્તાની સંવેદના ઘટાડતાં કોકેઇન અને હેરોઇનથી વિરૂદ્ધ કહી શકાય.&lt;ref name=&quot;Kenny&quot;/&gt; મજ્જાતંતુની કોશિકાને લગતો મગજનો આ બદલાવ વ્યસનનું સંચાલન પૂરું થઇ ગયાના મહિનાઓ પછી પણ ચાલુ રહે છે.  પ્રતિક્રિયાના રસ્તાની સંવેદનામાં વધારાના લીધે, નિકોટિનથી મુક્તિ એ દારૂ અથવા હેરોઇનની મુક્તિ કરતાં પ્રમાણમાં હળવી હોય છે. {{Citation needed|date=November 2007}} નિકોટિનમાં માત્ર માનવો જ નહીં, પરંતુ પશુઓને પણ વ્યસનના ગુલામ બનાવવાની ક્ષમતા છે.  ઉંદરોને નિકોટિન આપવામાં આવ્યા બાદ જ્યારે તેને આપવાનું બંધ કરી દેવામાં આવ્યું ત્યારે તેમાં મુક્તિની પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળી હતી. {{Citation needed|date=September 2008}}

એક અભ્યાસ બાદ જાણવા મળ્યું હતું કે, કિશોર ઉંદરોમાં નિકોટિનના વપરાશથી તેમની ડોપામાઇન વ્યવસ્થાનો વિકાસ ખોરવાઇ જાય છે, આ અભ્યાસ પરથી કહી શકાય કે કિશોરાવસ્થામાં માટે આ પદાર્થના દુરૂપયોગનું જોખમ વધે છે. 
&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Nolley EP, Kelley BM |title=Adolescent reward system perseveration due to nicotine: studies with methylphenidate |journal=Neurotoxicol Teratol |volume=29 |issue=1 |pages=47–56 |year=2007 |pmid=17129706 |doi=10.1016/j.ntt.2006.09.026 }}&lt;/ref&gt;

=== રોગ-પ્રતિરક્ષાવિજ્ઞાન નિવારણ ===

ધુમ્રપાનની ઘાતક અસરો અને કેટલાક ભયંકર વ્યસનોની અસરોના કારણે રસીકરણ નિયમોનો ઘડવામાં આવ્યા છે.  આ માટેનો સિદ્ધાંત એવી ધારણા હેઠળ છે કે જો નિકોટિન કણ સાથે કોઇ પ્રતિદ્વવ્ય જોડાય છે તો તેને રક્તવાહિનીઓમાંથી પસાર થઇને ફેલાતું અટકાવી દેવું, આમ કરવાથી તે નિકોટિનિક એસેટીલ્કોલાઇન રીસેપ્ટર્સ સાથે બંધાઇને મગજને અસર કરે તેવી શક્યતા નહિવત્ કરી દેવામાં આવે છે.

સક્રિય રોગ-પ્રતિરક્ષક પ્રતિક્રિયા બહાર લાવવા માટે નિકોટિન કણને કીહોલ લિમ્પેટ હેમોસાયએનિન જેવા  હેપ્ટન  (નાનો કણ) અથવા સુરક્ષિત સુધારેલા બેક્ટેરિયલ ઝેર સાથે જોડવાનો પણ આ મુદ્દામાં સમાવેશ થાય છે.   હંમેશા તેને બૉવાઇન સીરમ એબ્યુમિન (ગૌવંશ લોહીનું પ્રોટીન) માં ઉમેરવામાં આવે છે.

વધુમાં, વિશિષ્ટ રોગપ્રતિકારક વ્યવસ્થા ધરાવતી વ્યક્તિઓ દ્વારા અંદરથી ઉત્પન થતાં હોર્મોન્સ અને સહેલાઇથી મળતી દવાઓની સામે પ્રતિદ્રવ્યો બનાવવા સામે પ્રશ્નો હોઇ, ટૂંકા સમયના રોગપ્રતિકારક રક્ષણ માટે મોનોક્લોનલ  પ્રતિદ્રવ્યો વિકસાવવામાં આવ્યા છે.  તેમની હાફ-લાઇફ કલાકોથી લઇને અઠવાડિયા સુધી વિસ્તરેલી હોય છે.  તેમની હાફ-લાઇફ ઉપકલા કોષો દ્વારા પિનોસાયટોસિસથી થતાં પતનને ટાળવાની તેમની ક્ષમતા પર નભે છે. &lt;ref&gt;પીટર્સન, એરિક સી., એન્ડ માઇકલ ઓવેન્સ. &quot;ડીઝાઇનિંગ ઇમ્યુનોથેરપીસ ટુ થ્વાર્ટ ડ્રગ એબ્યુઝ.&quot; મોલેક્યુલર ઇન્ટર્વેન્શન્સ જૂન 2009: 119-23. પ્રિન્ટ&lt;/ref&gt;

== વિષવિજ્ઞાન ==
નિકોટિનનું LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; પ્રમાણ મોટા [[ઉંદર]]&lt;nowiki/&gt;ો માટે 50  મિલિગ્રામ/કિલો અને ઉંદર માટે 3 મિલિગ્રામ/કિલો થાય છે. 40–60 મિલિગ્રામ (0.5-1.0&amp;nbsp; મિલિગ્રામ/કિલો)નું પ્રમાણ પુખ્ત માનવો માટે પ્રાણઘાતક નીવડી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Okamoto M, Kita T, Okuda H, Tanaka T, Nakashima T |title=Effects of aging on acute toxicity of nicotine in rats |journal=Pharmacol Toxicol. |volume=75 |issue=1 |pages=1–6 |year=1994 |month=Jul |pmid=7971729 |doi=10.1111/j.1600-0773.1994.tb00316.x
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.inchem.org/documents/pims/chemical/nicotine.htm#PartTitle:7.%20TOXICOLOGY આઇપીસીએસ ઇનકેમ (IPCS INCHEM)]&lt;/ref&gt;   માટે જ કોકેઇન જેવા અન્ય ઘણા અલ્કલી ઝેરની સરખામણીએ નિકોટિનમાં ઘણી વધુ ઝેરી અસર હોય છે, જેને ઉંદરને ખવડાવવામાં આવ્યું ત્યારે તેમાં LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt;નું પ્રમાણ 95.1&amp;nbsp;મિલિગ્રામ/કિલો હતું.  માત્ર ધુમ્રપાનથી જ વ્યક્તિમાં નિકોટિનનો ઓવરડોઝ આવી જાય તેવું શક્ય નથી, તેમ છતાં ધુમ્રપાનને ઓછું કરવા માટે વપરાતી નિકોટિન પટ્ટીઓ, ગમ, નાકના સ્પ્રે અથવા મોઢાંના ઇનહેલરોના વધુ પડતાં ઉપયોગથી ઝેરી અસરો ઉત્પન થઇ શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/addiction/drugs/overdose.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2013-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130121151011/http://learn.genetics.utah.edu/content/addiction/drugs/overdose.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.drugtext.org/library/articles/coffin.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2009-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091202164029/http://www.drugtext.org/library/articles/coffin.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ચામડી પર નિકોટિનનું વધુ પ્રમાણ ફેલાવાથી ઝેરી અસર ઉત્પન થાય છે અથવા મૃત્યુ પણ થઇ શકે છે, કારણ કે નિકોટિન સીધું જ ચામડીના સંપર્ક દ્વારા લોહીના પ્રવાહમાંથી પસાર થાય છે. &lt;ref&gt;{{cite journal |author=Lockhart LP |title=Nicotine poisoning |journal=Br Med J |volume=1 |issue= |pages=246–7 |year=1933 |doi=10.1136/bmj.1.3762.246-c}}&lt;/ref&gt;

તમાકુના ધુમાડાથી અલગ સ્વરૂપે નિકોટિનના ઉપયોગની કેન્સરજન્ય લાક્ષણિકતાઓનું આઇએઆરસી   (IARC) દ્વારા મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું નથી, અને આ પ્રકારની કામગીરી  કેન્સરના પદાર્થની તપાસ કરતાં કોઇ સત્તાવાર જૂથને પણ સોંપવામાં આવી નથી. વર્તમાન સમયમાં ઉપલબ્ધ સાહિત્યમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે, નિકોટિન તેની જાતે જ તંદુરસ્ત કોષોમાં કેન્સરના વિકાસને ઉત્તેજન આપતું નથી અને પરિવર્તન લાવનારા કોઇ પણ લક્ષણો તેનામાં નથી.  જોકે, નિકોટિન અને તેનાથી વધેલી કોલિનર્જિક પ્રવૃતિ એપોપ્ટોસિસમાં અવરોધ પેદા કરતાં હોવાનું જોવા મળ્યું છે, જે શરીર બિનજરૂરી કોષો (કોષનું આયોજનપૂર્વકનું મૃત્યુ)નો નાશ કરે છે તેવી પ્રક્રિયાઓમાંથી એક છે.  એપોપ્ટોસિસ કેન્સરને જન્મ આપતાં પરિવર્તીત અથવા સડી ગયેલા કોષને દૂર કરવામાં મદદ કરતું હોવાથી, નિકોટિનના અવરોધક પગલા કેન્સરને વિકસવા માટેનું યોગ્ય વાતાવરણ ઊભું કરી શકે છે, જોકે આ બાબતને સાબિત કરવી પડે તેમ છે. &lt;ref name=&quot;ebasedtreatment&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ebasedtreatment.org/drugs/treatment/nicotine/toxicology |title=Toxicology |work=eBasedTreatment |format= |access-date=2008-10-05 |archive-date=2008-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121082322/http://www.ebasedtreatment.org/drugs/treatment/nicotine/toxicology |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

નિકોટિનના ટેરાટોજેનિક (અસમાન્ય શારીરિક વિકાસને લગતાં) લક્ષણો બાબતે હજુ સુધી પૂરતું સંશોધન થયું નથી. 
નિકોટિનથી થતી જન્મજાત ખોડખાપણનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઓછું છે અથવા તો તેનાથી ખોડખાપણ થતી જ નથી તેવું માનવામાં આવે છે. તેમ છતાં નિકોટિન રીપ્લેસમેન્ટ પ્રોડક્ટો વેચતા ઉત્પાદકો સગર્ભાવસ્થા કે સારવાર દરમિયાન નિકોટિન પટ્ટી અથવા નિકોટિન ગમ જેવી પ્રોડક્ટો વાપરતાં પહેલા ડોક્ટરોની સલાહ લેવાની ભલામણ કરે છે.&lt;ref name=&quot;ebasedtreatment&quot;/&gt; 

ડેન્માર્કમાં 77,000  સગર્ભા સ્ત્રીઓના અભ્યાસ બાદ એવું બહાર આવ્યું હતું કે, 
સગર્ભાવસ્થાના શરૂઆતના તબક્કા દરમિયાન જે સ્ત્રીઓ નિકોટિન ગમ અને પટ્ટીઓનો ઉપયોગ કરે છે તેમને ખોડખાપણ ધરાવતાં બાળકો પેદા થવાનું જોખમ વધુ હોય છે.  ડેઇલી મેઇલમાં પ્રકાશિત એક અભ્યાસમાં એવું શોધી કાઢવામાં આવ્યું હતું કે, જે સ્ત્રીઓ સગર્ભાવસ્થાના પ્રથમ 12 મહિનામાં નિકોટિન-રીપ્લેસમેન્ટ થેરપીનો ઉપયોગ કરે છે તેને,  ધુમ્રપાન ન કરતી મહિલાઓની સરખામણીએ ખોડખાપણ ધરાવતાં બાળકો પેદા થવાનું જોખમ 60 ટકા વધી જાય છે. શોધવામાં આવેલા આ તથ્યોને ઓબ્સ્ટેટ્રિક્સ એન્ડ ગાયનેકોલોજી નામની જર્નલમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતાં. 

1 એપ્રિલ, 1990થી અમલી બને એ રીતે, 
કેલિફોર્નિયા એન્વાયરન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સીની ઓફિસ ઓફ એન્વાયરન્મેન્ટલ હેલ્થ હેઝાર્ડ એસેસમેન્ટ (OEHHA) દ્વારા નિકોટિનને રાજ્યમાં વિકાસલક્ષી ઝેરી અસર પેદા કરવા માટે જાણીતાં રસાયણોની યાદીમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, જેના કેન્દ્રમાં પ્રોપોઝિશન 65નો હેતુ હતો. &lt;ref&gt;http://oehha.ca.gov/prop65/prop65_list/files/P65single121809.pdf&lt;/ref&gt;

== રુધિરાભિસરણના રોગો સાથે સબંધ ==
નિકોટિનને સમગ્ર શરીરની રક્તવાહિનીઓ પર ઘણી ઊંડી અસરો હોય છે.  નિકોટિન એ ઉદ્દીપક છે, તે લોહીનું દબાણ વધારે છે, અને તે લોહીની નળીઓને સંકોચનારું હોવાથી હૃદય માટે  સંકુચિત ધમનીઓમાંથી લોહીને પમ્પ કરવાનું અઘરું બનાવે છે.  તે શરીરની અંદરના ચરબીના થર અને કોલેસ્ટરોલને લોહીની અંદર ભળવા માટે મજબૂર કરે છે. {{Citation needed|date=April 2009}}

એવું માનવામાં આવે છે કે{{Who|date=March 2009}} નિકોટિન પ્લાસ્મિનોજીન એક્ટિવેટર ઇનહિબિટર-1ને વધારીને લોહી ગંઠાવાનું જોખમ વધારે છે, જોકે તે હજુ સાબિત થયું નથી. ધુમ્રપાન કરનારાઓમાં પ્લાસ્મા (જીવરસ) ફાઇબ્રિનોજીનના સ્તર ઊન્નત હોય છે અને ગંભીર સીઓપીડી (COPD) તીવ્રતાની વૃદ્ધિ દરમિયાન તે વધુ ઉન્નત બને છે.  ફાઇબ્રિન (લોહીના અંદરના રેસામય દ્વવ્ય) ગંઠાવાની પ્રક્રિયાને સ્થિર કરતું પરિબળ તેરમું (Factor XIII) પણ ધુમ્રપાન કરનારામાં વધી જાય છે.  પરંતુ આ બંને અસરોમાંથી એક પણ નિકોટિનના કારણે થઇ હોય તેવું ક્યાંય દર્શાવવામાં આવ્યું નથી[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez] {{As of|2009|lc=on}}. હાથપગ સુધી જતી ધમનીઓમાં થતું પરિઘીય પરિભ્રમણ નિકોટિનની લોહીની નળીઓના સંકોચનની અસરો તેમજ ગંઠાવા કે જામવાના જોખમો બાબતે ખૂબ જ શંકાસ્પદ હોય છે.{{Citation needed|date=February 2008}} 

== રોગનિવારક ઉપયોગો ==
નિકોટિનનો પ્રાથમિક રોગનિવારક ઉપયોગ નિકોટિનની ગુલામીની સારવાર કરીને તંદુરસ્તીને નુકસાન કરનારા ધુમ્રપાનને ઘટાડવામાં થાય છે. નિકોટિનની ગુલામીને છોડાવવાના પ્રયત્નરૂપે દર્દીઓને ગમ, ચામડીની પટ્ટીઓ, મમળાવવાની ચોરસ ગોળીઓ, ઇલેક્ટ્રોનિક/વૈકલ્પિક સિગોરેટો અથવા નાકના સ્પ્રે આપવામાં આવે છે. જોકે, કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ધુમ્રપાન જ દર્દીઓ માટે દેખીતી રીતે રોગનિવારક મૂલ્ય ધરાવતું હોવાનું જોવા મળ્યું છે. જેને સામાન્ય રીતે &quot;સ્મોકર્સ પેરાડોક્ષીસ&quot; તરીકે સંબોધવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;cohen&quot;&gt;
{{cite journal
  | last = Cohen
  | first = David J.
  | authorlink =
  | coauthors = Michel Doucet, Donald E. Cutlip, Kalon K.L. Ho, Jeffrey J. Popma, Richard E. Kuntz
  | title = Impact of Smoking on Clinical and Angiographic Restenosis After Percutaneous Coronary Intervention
  | journal = Circulation
  | volume = 104
  | issue = 7
  | pages = 773
  | year = 2001
  | url = http://www.data-yard.net/34/circulation_2001_104_773.htm
  | doi = 10.1161/hc3201.094225
  | id =
  | access-date = 2006-11-06
  | pmid = 11502701}}
&lt;/ref&gt;જોકે, મોટાભાગના કિસ્સામાં આ માટેની મૂળ રીતની નબળી સમજણ હોય છે અથવા તો સમજણ જ નથી હોતી. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે નિકોટિનનું સંચાલન જ મુખ્ય લાભકારી પગલું છે અને ધુમ્રપાન ન કરીને કરાતું નિકોટિનનું સંચાલન, ધુમ્રપાનની સાથેસાથે કરાતાં સંચાલન જેટલું જ લાભકર્તા હોય છે. સંચાલન તમાકુમાં મળી આવતાં ટાર કે અન્ય પદાર્થોથી આરોગ્યને થતાં ગંભીર જોખમને દૂર રાખે છે.


ઉદાહરણ તરીકે, તાજેતરના અભ્યાસો એવું સુચવે છે કે ધુમ્રપાન કરનારાઓને પર્ક્યુટેનીયસ કોરોનરી ઇન્ટર્વેન્શન(PCI) બાદ વારંવારનાં રીવાસ્ક્યુલરાઇઝેશનની જરૂરિયાત ખૂબ જ ઓછી રહે છે. &lt;ref name=&quot;cohen&quot;/&gt; જો નિયમિત ડોઝ નક્કી કરવામાં આવે તો ધુમ્રપાન કરનારામાં અલ્સરેટિવ કોલાઇટિસ (ચાંદું પડવાથી થતો મોટા આંતરડાનો સોજો)નું જોખમ હંમેશા ઘટતું જોવા મળ્યું છે. જો વ્યક્તિ ધુમ્રપાન કરવાનું છોડી દે તો આ અસર નાબૂદ જ થઇ જાય છે. &lt;ref name=&quot;ohcm&quot;&gt;લોન્ગોમોર, એમ. વિલ્કિન્સન, આઇ., ટોરોક, ઇ. ઓક્ષ્ફર્ડ હેન્ડબુક ઓફ ક્લિનિકલ મેડિસીન (ફિફ્થ એડિશન) પા.232&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Green JT, Richardson C, Marshall RW, ''et al.'' |title=Nitric oxide mediates a therapeutic effect of nicotine in ulcerative colitis |journal=Aliment Pharmacol Ther. |volume=14 |issue=11 |pages=1429–34 |year=2000 |month=Nov |pmid=11069313 |url=http://www3.interscience.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&amp;sid=nlm:pubmed&amp;issn=0269-2813&amp;date=2000&amp;volume=14&amp;issue=11&amp;spage=1429 |doi=10.1046/j.1365-2036.2000.00847.x }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
કાપોસી સર્કોમાના વિકાસમાં પણ ધુમ્રપાન દખલ કરતું હોવાનું ધ્યાનમાં આવ્યું છે, &lt;ref&gt;{{cite news
  | title = Smoking Cuts Risk of Rare Cancer
  | publisher = UPI
  | date = March 29, 2001
  | url = http://www.data-yard.net/10b/kaposi.htm
  | access-date = 2006-11-06
  | archive-date = 2008-07-20
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20080720072737/http://www.data-yard.net/10b/kaposi.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;
જે અતિ જોખમી બીઆરસીએ (BRCA ) જીન ધરાવતી સ્ત્રીઓમાં થતું સ્તન કેન્સર છે.&lt;ref&gt;{{cite news
  | last = Recer
  | first = Paul
  | title = Cigarettes May Have an Up Side
  | publisher = AP
  | date = May 19, 1998
  | url = http://www.forces.org/evidence/files/brea.htm
  | access-date = 2006-11-06
  | archive-date = 2020-10-03
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20201003052402/http://www.forces.org/evidence/files/brea.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt; 
આવી સ્ત્રીઓમાં પ્રીક્લેમ્પ્સિઆ જીન&lt;ref&gt;{{cite journal
  | last = Lain
  | first = Kristine Y.
  | authorlink = 
  | coauthors = Robert W. Powers, Marijane A. Krohn, Roberta B. Ness, William R. Crombleholme,
James M. Roberts
  | title = Urinary cotinine concentration confirms the reduced risk of preeclampsia with tobacco exposure
  | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology
  | volume = 181
  | issue = 5
  | pages = 908–14
  | month = Nov
  | year = 1991
  | url = http://www.data-yard.net/2/13/ajog.htm
  | doi = 
  | pmid = 11422156
  | access-date = 2006-11-06
  | archive-date = 2008-08-07
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20080807165958/http://www.data-yard.net/2/13/ajog.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;
અને એલર્જિક [[અસ્થમા]] જેવા એટોપિક ડીસઓર્ડર ધરાવતી સ્ત્રીઓનો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref&gt;{{cite journal
  | last = Hjern
  | first = A
  | authorlink = 
  | coauthors = Hedberg A, Haglund B, Rosen M
  | title = Does tobacco smoke prevent atopic disorders? A study of two generations of Swedish residents
  | journal = Clin Exp Allergy
  | volume = 31
  | issue = 6
  | pages = 908–14
  | publisher = 
  | month = June
  | year = 2001
  | url = http://www.data-yard.net/30/asthma.htm
  | doi = 10.1046/j.1365-2222.2001.01096.x
  | pmid = 11422156
  | access-date = 2006-11-06
  | archive-date = 2008-08-08
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20080808134516/http://www.data-yard.net/30/asthma.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;
નિકોટિનની વેસોકોન્સ્ટ્રિક્ટિવ અસરો હોવાને લીધે આવા કિસ્સાઓમાં નિકોટિન એકસોજા-વિરોધી પદાર્થતરીકે કાર્ય કરવું તેમજ સોજા-આધારિત રોગોની પ્રક્રિયામાં દખલ કરવી વગેરે સંભવિત પગલાં ભરતું હોય છે.  &lt;ref name=&quot;sciam&quot;&gt;{{cite journal | author=Lisa Melton | title=Body Blazes | journal=Scientific American | month=June | year=2006 | pages=24 | url=http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&amp;colID=5&amp;articleID=00080902-A2CF-146C-9D1E83414B7F0000}}&lt;/ref&gt;


તમાકુંનો ધુમાડો એમએઓ  (MAO)ને અવરોધવા માટે સક્ષમ સંયોજનો ધરાવતો હોય છે. માણસના મગજમાં ડોપામાઇનના અધઃપતન માટે મોનોએમાઇન ઓક્સીડેસ જવાબદાર છે. એમએઓ-બી (MAO-B ) દ્વારા જ્યારે ડોપામાઇનને તોડવામાં આવે છે ત્યારે ન્યુરોટોક્સિક-બાય-પ્રોડક્ટો આકાર લે છે, જે પાર્કિન્સન્સ અને અલ્ઝાઇમર્સ જેવા રોગો થવામાં ભાગ ભજવે છે. &lt;ref&gt;
{{cite journal
  | last = Fratiglioni
  | first = L
  | authorlink =
  | coauthors = Wang HX
| title = Smoking and Parkinson's and Alzheimer's disease: review of the epidemiological studies
  | journal = Behav Brain Res
  | volume = 113
  | issue = 1–2
  | pages = 117–20
  |month=Aug | year=2000
  | pmid = 10942038
  | access-date = 2006-11-06
  | doi = 10.1016/S0166-4328(00)00206-0}}
&lt;/ref&gt;
અલ્ઝાઇમર્સ રોગ&lt;ref&gt;{{cite web
  | last = Thompson
  | first = Carol
  | title = Alzheimer's disease is associated with non-smoking
  | url = http://www.forces.org/evidence/carol/carol16.htm
  | access-date = 2006-11-06
  | archive-date = 2006-10-14
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20061014161057/http://www.forces.org/evidence/carol/carol16.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt; 
અને પાર્કિન્સન રોગ&lt;ref&gt;{{cite web
  | last = Thompson
  | first = Carol
  | title = Parkinson's disease is associated with non-smoking
  | url = http://www.forces.org/evidence/carol/carol36.htm
  | access-date = 2006-11-06
  | archive-date = 2006-10-19
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20061019095337/http://www.forces.org/evidence/carol/carol36.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;ને 

લગતાં આવા ઘણા લેખો પ્રકાશિત પણ થયા છે.  તાજેતરના અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે ધુમ્રપાન અને અલ્ઝાઇમર્સ રોગ વચ્ચે કોઇ લાભકારી સબંધ નથી અને કેટલાક કિસ્સામાં તો આ સબંધ જ અલ્ઝાઇમર્સને ખૂબ જલદીથી નોતરે છે તેવું જાણવા મળ્યું છે. &lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Alzheimer's Starts Earlier for Heavy Drinkers, Smokers
  | publisher = Reuters
  | date = 2008-04-17
  | url = http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS198346+17-Apr-2008+PRN20080417
  | access-date = 2008-06-27
  | archive-date = 2008-12-24
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20081224014227/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS198346+17-Apr-2008+PRN20080417
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
  | last = Peck
  | first = Peggy
  | title = Smoking Significantly Increases Risk of Alzheimer's Disease Among Those Who Have No Genetic Predisposition
  | date = 2002-07-25
  | url = http://www.docguide.com/news/content.nsf/news/8525697700573E1885256C010043BDDC?OpenDocument&amp;c=Smoking%20Related%20Disorders&amp;count=10&amp;id=48dde4a73e09a969852568880078c249
  | access-date = 2008-06-27}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite journal |author=Aggarwal NT, Bienias JL, Bennett DA, ''et al.'' |title=The relation of cigarette smoking to incident Alzheimer's disease in a biracial urban community population |journal=Neuroepidemiology |volume=26 |issue=3 |pages=140–6 |year=2006 |pmid=16493200 |doi=10.1159/000091654 }}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
  | last = Lerche Davis,
  | first =Jeanie
  | authorlink =
  | title = Smoking Speeds Dementia, Alzheimer's Disease
  | date = 2004-03-22
  | url = http://www.webmd.com/smoking-cessation/news/20040322/smoking-speeds-dementia-alzheimers-disease
  | access-date = 2008-06-27}}
&lt;/ref&gt;
જોકે, વાંદરા અને માનવોને સાંકળતા એક અભ્યાસમાં નિકોટિનને કારણે પાર્કિન્સનનો રોગ થોડો પાછો ઠેલાય છે તેમ દર્શાવવમાં આવ્યું છે. &lt;ref&gt;
{{cite web
  | last = DeNoon
  | first = Daniel
  | title = Nicotine Slows Parkinson's Disease
  | date = 2006-08-11
  | url = http://www.webmd.com/parkinsons-disease/news/20060811/nicotine-slows-parkinsons-disease
  | access-date = 2009-12-27}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
  | last = Peck
  | first = Peggy
  | title = Smoking Significantly Increases Risk of Alzheimer's Disease Among Those Who Have No Genetic Predisposition
  | date = 2002-07-25
  | url = http://www.nutraingredients.com/Research/More-vitamin-B6-linked-to-lower-Parkinson-s-risk
  | access-date = 2009-12-27}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
  | last = Fox
  | first = Maggie
  | title = Nicotine may ease Parkinson's symptoms: U.S. study
  | date = 2007-10-24
  | url = http://www.reuters.com/article/idUSN2431402020071024
  | access-date = 2009-12-27}}
&lt;/ref&gt;

ઓટોસોમલ ડોમિનન્ટ નોક્ચુર્નલ ફ્રન્ટલ લોબે એપિલપ્સીથી પીડાતા પુખ્તોને મદદ કરવા માટે નિકોટિનનો ઉપયોગ કરી શકાય છે તેવું તાજેતરના અભ્યાસો કહી રહ્યા છે.  વાઇના તે સ્વરૂપમાં જ હુમલા માટે જવાબદાર વિસ્તારો નિકોટિનની મગજમાં થતી પ્રક્રિયા માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cnsforum.com/commenteditem/3c5dccdc-27fb-4b80-9516-ab81e3e4ea6c/default.aspx |title=Nicotine as an antiepileptic agent in ADNFLE: An n-of-one study}}&lt;/ref&gt;

સ્કિઝોફ્રેનિયા (એક માનસિક બીમારી) તરીકે નિદાન થયેલા રોગ ધરાવતી મોટાભાગની વ્યક્તિ ધુમ્રપાન કરતી હોવાનું પણ નોંધાયું છે.{{Citation needed|date=April 2010}}  અંદાજો પ્રમાણે સ્કિઝોફ્રેનિકોમાંથી 75% થી 90% ધુમ્રપાન કરતાં હોય છે. તાજેતરમાં જ એક એવી દલીલ વહેતી થઇ છે કે નિકોટિનથી સ્વ-ઉપચારની ઇચ્છાને લીધે સ્કિઝોફ્રેનિયામાં ધુમ્રપાનનું પ્રમાણ વધી જાય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=de Leon J, Tracy J, McCann E, McGrory A, Diaz FJ |title=Schizophrenia and tobacco smoking: a replication study in another US psychiatric hospital |journal=Schizophr Res. |volume=56 |issue=1-2 |pages=55–65 |year=2002 |month=Jul |pmid=12084420 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S092099640100192X |doi=10.1016/S0920-9964(01)00192-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=de Leon J, Dadvand M, Canuso C, White AO, Stanilla JK, Simpson GM |title=Schizophrenia and smoking: an epidemiological survey in a state hospital |journal=Am J Psychiatry |volume=152 |issue=3 |pages=453–5 |year=1995 |month=Mar |pmid=7864277 |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=7864277}}&lt;/ref&gt;  સૌથી તાજા સંશોધનમાં એવું બહાર આવ્યું છે કે નિકોટિન પર થોડો જ આધાર રાખતા લોકોને તેમાંથી થોડો લાભ મળે છે, પરંતુ મોટેભાગે તેના ગુલામ બની ગયેલા લોકોને તેમાંથી કશો લાભ થતો નથી. &lt;ref&gt;{{cite journal |author=Aguilar MC, Gurpegui M, Diaz FJ, de Leon J |title=Nicotine dependence and symptoms in schizophrenia: naturalistic study of complex interactions |journal=Br J Psychiatry |volume=186 |issue= |pages=215–21 |year=2005 |month=Mar |pmid=15738502 |doi=10.1192/bjp.186.3.215 }}&lt;/ref&gt; આ તમામ અભ્યાસો માત્ર નિરીક્ષણ આધારિત છે અને તેના માટે કોઇ રૂબરૂ (યાદચ્છિક) અભ્યાસો હાથ ધરવામાં આવ્યા નથી.  ચામડી પરની પટ્ટી કે ગમ દ્વારા નિકોટિનના સંચાલનના સંશોધનો હાલ ચાલુ છે. 


નિકોટિન એડીએચડી (ADHD) લક્ષણોમાં સુધારો લાવે છે તેવું જણાયું છે.  કેટલાક અભ્યાસો એડીએચડી (ADHD) ધરાવતાં પુખ્તોમાં નિકોટિન થેરપીના ફાયદાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://adam.about.com/reports/000030_1.htm|title=Attention-Deficit Hyperactivity Disorder|access-date=21 September 2009|archive-date=18 ઑક્ટોબર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091018201737/http://adam.about.com/reports/000030_1.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


નિકોટિન (ચ્યુઇંગ ગમ કે ચામડીની પટ્ટીના સ્વરૂપમાં)ની ઓસીડી (OCD) માટેની પ્રયોગાત્મક સારવાર તરીકેની શક્યતાઓ પણ તપાસાઇ રહી છે. અન્ય રીતે જટીલ-સારવારના કિસ્સાઓમાં પણ કેટલીક સફળતા મળી હોવાનું નાના અભ્યાસો દર્શાવે છે. &lt;ref name=&quot;pmid15610960&quot;&gt;{{cite journal |author=Pasquini M, Garavini A, Biondi M |title=Nicotine augmentation for refractory obsessive-compulsive disorder. A case report |journal=Prog. Neuropsychopharmacol. Biol. Psychiatry |volume=29 |issue=1 |pages=157–9 |year=2005 |month=January |pmid=15610960 |doi=10.1016/j.pnpbp.2004.08.011 |url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15610934&quot;&gt;{{cite journal |author=Lundberg S, Carlsson A, Norfeldt P, Carlsson ML |title=Nicotine treatment of obsessive-compulsive disorder |journal=Prog. Neuropsychopharmacol. Biol. Psychiatry |volume=28 |issue=7 |pages=1195–9 |year=2004 |month=November |pmid=15610934 |doi=10.1016/j.pnpbp.2004.06.014 |url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11822995&quot;&gt;{{cite journal |author=Tizabi Y, Louis VA, Taylor CT, Waxman D, Culver KE, Szechtman H |title=Effect of nicotine on quinpirole-induced checking behavior in rats: implications for obsessive-compulsive disorder |journal=Biol. Psychiatry |volume=51 |issue=2 |pages=164–71 |year=2002 |month=January |pmid=11822995 |doi= |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006322301012070}}&lt;/ref&gt;

== માનસિક વ્યાધિ વિરોધી તત્વ માટેની ક્ષમતાના આધાર તરીકેનું સંશોધન ==
નિકોટિનના મેટાબોલાઇટ્સને અલગ પાડીને જ્યારે તેની પહેલા તો સ્કિઝોફ્રેનિયા ધરાવતાં પ્રાણી મગજ પર અને બાદમાં માનવ મગજ પર પડતી અસરોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો, ત્યારે તેમાં આ અસરો સ્કિઝોફ્રેનિયાના ચિંતનકારી અને નકારાત્મક લક્ષણોમાં મદદ કરતી હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.  માટે જ, નિકોટિન ન ધરાવતાં પરંતુ મગજમાં તેની જેમ જ રીસેપ્ટર્સ પર કાર્ય કરતાં માનસિક વ્યાધિ વિરોધી નિકોટિનર્જિક તત્વો, સ્કિઝોફ્રેનિયા પરના એફડીએ (FDA) અભ્યાસમાં આશ્રિત માનસિક વ્યાધિ વિરોધી તત્વો તરીકે મજબૂત રીતે જોવા મળ્યાં હતાં.

પ્રીપલ્સ ઇનહિબિટિશન (મજ્જાતંતુશાસ્ત્રને લગતી ઘટના) (PPI) એવી ઘટના છે જેમાં નબળી ઉત્તેજના તેના પછીની તરતની જ ચોંકવાનારી ઉત્તેજનાના મળતા પ્રતિભાવને નબળો કરે છે.  માટે જ, સ્કિઝોફ્રેનિયામાં પીપીઆઇ (PPI) વિક્ષેપ સંદર્ભે એવું કહેવાય છે કે પીપીઆઇ (PPI) પાસે ચહેરો, માળખું અને ભાવિસૂચક માન્યતાઓ છે, અને તેથી તેને આ પ્રકારના વિકારની ન્યુરોબાયોગ્રાફીના અને માનસિક વ્યાધિ દૂર કરવાના અભ્યાસ માટે એક મોડેલ તરીકે વ્યાપકપણે વાપરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Suemaru K, Kohnomi S, Umeda K, Araki H.|year=2008|title=Alpha7 nicotinic receptor agonists have reported to reverse the PPI disruption|journal=Nihon Shinkei Seishin Yakurigaku Zasshi|volume=28|issue=3|pages=121–6|pmid=18646597|language=Japanese|first1=K|last2=Kohnomi|first2=S|last3=Umeda|first3=K|last4=Araki|first4=H}}&lt;/ref&gt;
વધુમાં, અભ્યાસોમાં એમ પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે કેટલાક જીન એવા છે જે સ્કિઝોફ્રેનિક લોકોને પહેલેથી જ નિકોટિનના વપરાશ તરફ દોરી જાય છે.&lt;ref&gt;દ લ્યુકા વી, વોન્ગ એએચ, મુલર ડીજે, વોન્ગ જીડબલ્યુ, ટીન્ડલ આરએફ, કેનેડી જેએલ. (2004). &quot;એવિડન્સ ઓફ એસોસિએશન બીટ્વીન સ્મોકિંગ એન્ડ આલ્ફા7 નિકોટિન રીસેપ્ટર સબયુનિટ જીન ઇન સ્ક્રિઝોફ્રેનિયા પેશન્ટ્સ&quot;. ''ન્યુરોસાયકોફાર્માકોલોજી'' '''29''' (8):1522-6. પીએમઆઇડી 12934669&lt;/ref&gt; આમ આ તમામ પરિબળોને એકસાથે મૂકતાં સ્કિઝોફ્રેનિયાથી પીડાતાં લોકોમાં સિગારેટોનો મોટાપાયે વપરાશ અને અન્ય નિકોટિન સબંધિત પ્રોડક્ટોના વપરાશ વિશે સમજ કેળવી શકાશે. સાથેસાથે નવા વિકસેલા માનસિક વ્યાધિ દૂર કરતાં તત્વોની અસરો એક રીતે જોખમી નથી અને નિયંત્રણ કરી શકાય તેમ છે તેમજ સ્કિઝોફ્રેનિયા માટે તે સંશોધનનું અલગ જ કાર્યક્ષેત્ર પૂરું પાડે છે વગેરે બાબતોને સમજી શકાશે.

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|colwidth=35em}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
* [http://www.stopsmoking.net/about_add.html નિકોટિન વ્યસનનું વર્ણન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724192715/http://www.stopsmoking.net/about_add.html |date=2008-07-24 }}
* [http://www.howstuffworks.com/nicotine.htm નિકોટિન રચનાનું વર્ણન]

== વધુ વાંચન ==
* {{cite journal |author=Bilkei-Gorzo A, Rácz I, Michel K, Darvas M, Rafael Maldonado López, Zimmer A.|title=A common genetic predisposition to stress sensitivity and stress-induced nicotine craving|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2008-01-15_63_2/page/164|journal=Biol. Psychiatry |year=2008 |volume=63 |pages= 164–71 |pmid=17570348 |doi=10.1016/j.biopsych.2007.02.010 |issue=2}}
* {{cite journal |author=Willoughby JO, Pope KJ, Eaton V |title=Nicotine as an antiepileptic agent in ADNFLE: an N-of-one study |journal=Epilepsia |volume=44 |issue=9 |pages=1238–40 |year=2003 |month=Sep |pmid=12919397 |url=http://www3.interscience.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&amp;sid=nlm:pubmed&amp;issn=0013-9580&amp;date=2003&amp;volume=44&amp;issue=9&amp;spage=1238 |doi=10.1046/j.1528-1157.2003.11903.x }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite journal |author=Minna JD |title=Nicotine exposure and bronchial epithelial cell nicotinic acetylcholine receptor expression in the pathogenesis of lung cancer |journal=J Clin Invest. |volume=111 |issue=1 |pages=31–3 |year=2003 |month=Jan |pmid=12511585 |pmc=151841 |doi=10.1172/JCI17492 }}
* {{cite journal |author=[[James Fallon|Fallon JH]], Keator DB, Mbogori J, Taylor D, Potkin SG |title=Gender: a major determinant of brain response to nicotine |journal=Int J Neuropsychopharmacol. |volume=8 |issue=1 |pages=17–26 |year=2005 |month=Mar |pmid=15579215 |doi=10.1017/S1461145704004730 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&amp;aid=282494 |access-date=2010-09-02 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604122426/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&amp;aid=282494 |url-status=dead }}
* {{cite journal |author=West KA, Brognard J, Clark AS, ''et al.'' |title=Rapid Akt activation by nicotine and a tobacco carcinogen modulates the phenotype of normal human airway epithelial cells |journal=J Clin Invest. |volume=111 |issue=1 |pages=81–90 |year=2003 |month=Jan |pmid=12511591 |pmc=151834 |doi=10.1172/JCI16147 }}
* [http://www.nida.nih.gov/researchreports/nicotine/nicotine.html નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓન ડ્રગ 
અબ્યુઝ]
* [http://www.erowid.org/plants/tobacco/tobacco.shtml તમાકુ પર ઇરોવિડ (Erowid) માહિતી ]

[[શ્રેણી:ઉત્તેજકો]]
[[શ્રેણી:તમાકુ]]
[[શ્રેણી:ધુમ્રપાન]]</text>
      <sha1>lmr87xqsepzrky1uinkkxkf9kqhsl20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>એલર્જી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32938</id>
    <revision>
      <id>907574</id>
      <parentid>906593</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261108sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>907574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135718" sha1="ioi33ls3eys0kul45uagh27s1gjepgo" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Infobox Disease
| Name = Allergy
| Image =Hives2010.JPG
| Caption = [[Hives]] are a common allergic symptom.
| DiseasesDB = 33481
| ICD10 = {{ICD10|T|78|4|t|66}}
| ICD9 = {{ICD9|995.3}}
| MedlinePlus = 000812
| eMedicineSubj = med
| eMedicineTopic = 1101
| MeshID = D006967
| ICPC2 = A92
}}
'''એલર્જી'''  (પ્રત્યૂર્જના) એ રોગપ્રતિકારક તંત્રનો અતિસંવેદનશીલતા વિકાર  છે.&lt;ref&gt;{{DorlandsDict|one/000002984|allergy}}&lt;/ref&gt; એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ સામાન્ય રીતે એલર્જન (એલર્જી પેદા કરતા પદાર્થો, પ્રત્યૂર્જતાજનક) તરીકે ઓળખાતા પર્યાવરણીય પદાર્થો પર થાય છે. આ પ્રતિક્રિયાઓ સંપાદિત, આગાહી કરી શકાય તેવી અને ઝડપી હોય છે. એલર્જી એ અતિસંવેદનશીલતાના ચાર સ્વરૂપ પૈકીનું એક છે અને તેને ''ટાઇપ I''  (અથવા ''તત્કાલ'' ) અતિસંવેદનશીલતા કહેવાય છે. આઇજીઇ (IgE) તરીકે ઓળખાતા પ્રતિદ્રવ્યના એક પ્રકાર દ્વારા માસ્ટ કોશિકા અને  બેસોફિલ (ક્ષાર કરંજી) તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ શ્વેત રૂધિર કોશિકાના વધુ પડતા સક્રિયકરણ દ્વારા તે પેદા થાય છે અને અત્યંત દાહક પ્રતિભાવમાં પરિણમે છે. સામાન્ય એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓમાં ખરજવું, હાઇવ્સ (ચામડીનું એક પ્રકારનું દર્દ), પરાગરજ જવર, [[દમ]]નો હુમલો, ખોરાકની એલર્જી, અને ભમરી અને મધમાખી જેવા ડંખવાળા કીટકોના વિષ પર પ્રતિક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Overview of 'allergy and allergic diseases: with a view to the future'&quot;/&gt;

માનવ વસતીમાં પરાગરજ જવર જેવી હળવી એલર્જી મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે અને એલર્જીક નેત્રસ્તર દાહ, ખંજવાળ અને  નાક નિતરવું જેવા લક્ષણો સર્જે છે. દમ જેવી પરિસ્થિતિમાં એલર્જી મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. કેટલાક વ્યક્તિઓમાં પર્યાવરણીય અથવા ખાદ્ય એલર્જન અથવા દવાઓ પ્રત્યેની ગંભીર એલર્જીઓ જીવ પર જોખમ ઉભું કરે તેવી એનાફિલેક્ટિક પ્રતિક્રિયાઓમાં પરિણમી શકે છે.

એલર્જીક પરિસ્થિતિઓનું નિદાન કરવા માટે અત્યારે અનેક પ્રકારના પરીક્ષણો અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેમાં જાણીતા એલર્જન પ્રત્યે પ્રતિભાવ જાણવા ત્વચાનું પરીક્ષણ, એલર્જન ખાસ કરીને આઇજીઇ (IgE)ની હાજરી અને સ્તર જાણવા રૂધિરનું વિશ્લેષણનો સમાવેશ થાય છે. એલર્જી માટેની સારવારમાં એલર્જન એવોઇડન્સ, એલર્જન પ્રત્યે પ્રતિભાવને બિનસંવેદનશીલ બનાવવા એન્ટી-હિસ્ટેમાઇન, સ્ટીરોઇડ અથવા મુખ વાટે લેવાની અન્ય દવાઓ અને રોગપ્રતિકારક ઉપચાર પદ્ધતિના ઉપયોગ અને લક્ષિત ઉપચાર પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે.

== ચિહ્નો અને લક્ષણો ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:50%;float:right;font-size:90%;margin-left:15px&quot;
|+એલર્જીના સામાન્ય લક્ષણો
|-
|  લક્ષણ
|-
| નાક
|  નાસિકા  શ્વૈષ્મકળામાં સોજો  (એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ)
|-
| શિરનાલ
| એલર્જીક વાયુ વિવર
|-
|  આંખ
|  નેત્રાવરણ લાલ થવું અને બળતરા થવી (એલર્જીક નેત્રસ્તર દાહ)
|-
| વાયુમાર્ગ
|  છીંક આવવી, ખાંસી, શ્વાસનળીમાં સંકોચન, વ્હિઝીંગ (શ્વાસ લેતી વખતે થતો અવાજ) અને શ્વાસકષ્ટ, ઘણીવાર દમનો સીધો હુમલો, ગંભીર કિસ્સાઓમાં લેરિન્જીયલ એડિમા તરીકે ઓળખાતા દાહને કારણે વાયુમાર્ગનું સંકોચન
|-
| કાન
|  પૂર્ણતાનો અનુભવ, સંભવિત પીડા અને ગ્રસનીકર્ણ નલિકા માં ડ્રેનેજના અભાવને કારણે સાંભળવામાં મુશ્કેલી.
|-
| ત્વચા
|  ખરજવું અને હાઇવ્સ (શિળસ) જેવા ચકામા
|-
| જઠરાંત્રીય માર્ગ
|  પેટમાં દુખાવો, પેટનું ફૂલવું, ઉલટી થવી, અતિસાર
|}
ધૂળ અથવા પરાગરજ જેવા ઘણા એલર્જન  [[wiktionary:airborne|હવામાં ઉડતા]] કણ છે. આ કિસ્સાઓમાં હવાના સંપર્કમાં આવતા હોય તેવા આંખ, નાક અને ફેફસા જેવા વિસ્તારોમાં એલર્જીના લક્ષણો જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ, જે પરાગરજ જવર તરીકે પણ ઓળખાય છે તે નાકમાં ખંજવાળ, છીંક આવવી, ખંજવાળ અને આંખો લાલ થવી જેવા લક્ષણો પેદા કરે છે.&lt;ref name=&quot;Conn's Current Therapy 2005&quot;/&gt; શ્વાસામાં લેવાયેલા એલર્જન વાયુમાર્ગના સંકોચન (શ્વાસનળીમાં સંકોચન) અને ફેફસામાં શ્લેષ્માના વધેલા ઉત્પાદન, હાંફ ચડવી (શ્વાસકષ્ટ), ખાંસી અને શ્વાસ લેતી વખતે અવાજ થવો જેવા [[દમ]]ના લક્ષણો  પેદા કરે છે.&lt;ref name=&quot;holgate98&quot;/&gt;

આ એલર્જન ઉપરાંત ખોરાક, કીટકના ડંખમાંથી પ્રતિક્રિયાઓ અને એસ્પિરિન અને પેનિસિલિન જેવા એન્ટિબાયોટિક જેવી દવાઓની પ્રતિક્રિયાઓમાંથી એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ પેદા થાય છે. ખોરાકની એલર્જીના લક્ષણોમાં પેટમાં દુખાવો, પેટનું ફૂલવું, ઉલટી, અતિસાર, ત્વચા પર ખંજવાળઅને શિળસ દરમિયાન ત્વચા સુજી જવીનો સમાવેશ થાય છે. ખોરાકની એલર્જીથી ભાગ્યેજ શ્વસનીય (દમીય) પ્રતિક્રિયાઓ, અથવા નાસિકા પ્રદાહ પેદા કરે છે.&lt;ref name=&quot;rusznak98&quot;/&gt; કીટકોના ડંખ, એન્ટિબાયોટિક્સ અને ચોક્કસ દવાઓ પ્રણાલીગત એલર્જીક પ્રતિભાવ પેદા કરે છે, જેને એનાફિલેક્સિસ પણ કહેવાય છે; બહુ અંગીય પ્રણાલીને અસર થઇ શકે છે જેમાં પાચન તંત્ર, શ્વસન તંત્ર, અને પરિવહન તંત્રનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Insect sting anaphylaxis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Penicillin allergy skin testing: what do we do now?&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tang03&quot;/&gt; ગંભીરતાના દર મુજબ તે ત્વક પ્રતિક્રિયાઓ, શ્વાસનળીમાં સંકોચન, શોથ, હાયપોટેન્શન, કોમા, અને [[મરણ|મૃત્યુ]] જેવી સમસ્યા પેદા કરી શકે છે. આ પ્રકારની પ્રતિક્રિયાઓ અચાનક પેદા થઇ શકે છે અથવા તેનો હુમલો વિલંબિત કરી શકાય છે. આ પ્રકારના એલર્જીક પ્રતિભાવની ગંભીરતામાં ઘણીવાર એપિપેન અથવા ટ્વિનજેક્ટ ઓટો ઇન્જેક્ટર તરીકે ઓળખાતા સાધનો મારફતે એપિનેફ્રિનના ઇન્જેક્શનની જરૂર પડે છે.. એનાફિલેક્સિસનો સ્વભાવ એવો છે કે પ્રતિક્રિયા ઘટી રહી હોય તેમ લાગે છે પરંતુ તે લાંબા સમયગાળા સુધી ફરીથી થઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;tang03&quot;/&gt;

ત્વચાના સંપર્કમાં આવતા લાટેક્સ જેવા પદાર્થો પણ સંપર્ક ત્વચાકોપ અથવા ખરજવું તરીકે ઓળખાતી એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓના સામાન્ય કારણો છે.&lt;ref name=&quot;Natural rubber latex allergy: a problem of interdisciplinary concern in medicine&quot;/&gt; ત્વચાની એલર્જી અવારનવાર ચકામા અથવા ત્વચામાં સોજો અને બળતરા પેદા કરે છે જેને શિળસ અને એન્જીઓએડિમા લક્ષણોની &quot;વ્હીલ એન્ડ ફ્લેર&quot; પ્રતિક્રિયા કહેવાય છે.&lt;ref name=&quot;Urticaria and angioedema: a practical approach&quot;/&gt;

== કારણ ==
એલર્જી માટેના જોખમ પરિબળોને બે સામાન્ય શ્રેણી યજમાન અને પર્યાવરણીય પરિબળમાં મુકી શકાય.&lt;ref name=&quot;The genetic and environmental basis of atopic diseases&quot;/&gt; યજમાન પરિબળમાં અનુવાંશિકતા, લિંગ, વંશ, અને ઉંમરનો સમાવેશ થાય છે. અનુવાંશિકતા અતિમહત્ત્વનું પરિબળ છે. જોકે, હાલમાં એવા એલર્જીક બનાવોમાં વધારો થઇ રહ્યો છે જેને માત્ર જનીની પરિબળો દ્વારા સમજાવી શકાય તેમ નથી. ચાર પર્યાવરણીય પરિબળોમાં બાળપણની પ્રારંભિક અવસ્થામાં ચેપી બિમારીના સંપર્કમાં ફેરફાર પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ, એલર્જન સ્તર અને આહાર પરિવર્તનનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Janeway&quot;/&gt;

=== ખોરાક ===
સૌથી સામાન્ય ખોરાકની એલર્જી પૈકીની એક છે [[મગફળી]] પ્રત્યે સંવેદનશીલતા. મગફળીની એલર્જી ઘણી ગંભીર હોઇ શકે છે પરંતુ કેટલીક વાર બાળકની શાળાએ જવાની ઉંમર બાદ તે નાબૂદ થઇ શકે છે.&lt;ref&gt;સિકરર 62&lt;/ref&gt; પેકન્સ, પિસ્તાચિયોસ, પાઇન નટ અને અખરોટ સહિતના ટ્રી નટ અન્ય સામાન્ય એલર્જન છે. પીડિત એક અથવા એકથી વધુ ટ્રી નટ્સ પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;Sicherer 63&quot;/&gt; [[તલ]] અને ખસખસ સહિતના બિયા તેલ ધરાવે છે જેમાં પ્રોટીન હાજર રહેલું હોય છે. આ બિયા પણ એલર્જીક પ્રતિક્રિયા પ્રેરી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Sicherer 63&quot;/&gt;

પચાસમાંથી એક બાળકને ઇંડા પ્રત્યે એલર્જી હોઇ શકે છે અને જ્યારે તે પાંચ વર્ષની ઊંમરે પહોંચે છે ત્યારે મોટે ભાગે તે નાબુદ થઇ જાય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Savage JH, Matsui EC, Skripak JM, Wood RA |title=The natural history of egg allergy |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=120 |issue=6 |pages=1413–7 |year=2007 |month=December |pmid=18073126 |doi=10.1016/j.jaci.2007.09.040 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091-6749(07)01834-9}}&lt;/ref&gt; લાક્ષણિક રીતે સંવેદનશીલતા જરદી પ્રત્યે નહીં પરંતુ સફેદીમાં રહેલા પ્રોટીન પ્રત્યે હોય છે.&lt;ref name=&quot;Sicherer 63&quot;/&gt;

ગાય, બકરી અથવા ઘેંટાનું [[દૂધ]] પણ અન્ય સામાન્ય એલર્જી પ્રેરક ખોરાક છે અને ઘણા પીડિતો ચીઝ જેવી દૂધની બનાવટ સહન કરવા અક્ષમ હોય છે. લેક્ટોઝ અસહ્યતા, દૂધ પ્રત્યે સામાન્ય પ્રતિક્રિયા, એ એલર્જીનું સ્વરૂપ નથી. દૂધની એલર્જી ધરાવતા બાળકોમાંથી બહુ ઓછા બાળકો, ભાગ્યે જ દસ ટકા, ગાયના માંસ પ્રત્યે પ્રતિક્રિયા ધરાવે છે. ગાયનું માંસ ગાયના દૂધમાં હાજર રહેલા પ્રોટીનની થોડી માત્રા ધરાવે છે.&lt;ref&gt;સિકરર 64&lt;/ref&gt;

એલર્જીક પ્રોટીન ધરાવતા અન્ય ખોરાકમાં સોયા, ઘઉં, માછલી, શેલફિશ, ફળો, મરીમસાલા, સંશ્લેષિત અને પ્રાકૃતિક રંગો, ચિકન અને રાસાણિક યોજકોનો સમાવેશ થાય છે.

=== બીનખાદ્ય પ્રોટીન ===
લાટેક્સ  આઇજીઇ (IgE) પ્રેરિત ત્વક, શ્વસન, અને પ્રણાલીગત પ્રતિક્રિયા પેદા કરી શકે છે. સામાન્ય વસતીમાં લાટેક્સ પ્રત્યે એલર્જીનું પ્રમાણ એક ટકા કરતા ઓછો લોકોમાં હોવાનું માનવામાં આવે છે. એક હોસ્પિટલ અભ્યાસમાં, 800 સર્જિકલ દર્દીમાંથી એક દર્દી  (0.125 ટકા) લાટેક્સ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા ધરાવે છે. જોકે, આરોગ્ય સંભાળ કામદારોમાં સંવેદનશીલતા સાત અને દસ ટકાની વચ્ચે ઊંચી હોય છે. આરોગ્ય સંભાળ કામદારોમાં સંવેદનશીલતાનું ઊંચું પ્રમાણ માટે તેમના શસ્ત્રક્રિયા ખંડ, ઇન્ટેન્સિવ કેર યુનિટ્સ અને ડેન્ટલ સ્યુઇટ્સ જેવા વિસ્તારોમાં મોટા પ્રમાણમાં હવાઇ એલર્જન ધરાવતા વિસ્તારોના સંપર્કને જવાબદાર ગણાવે છે. આ લાટેક્સથી સમૃદ્ધ પર્યાવરણો આરોગ્ય સંભાળ કામદારમાં સંવેદનશીલતા પેદા કરી શકે છે જેઓ નિયમિત રીતે એલર્જેનિક પ્રોટીન શ્વાસમાં લે છે.&lt;ref name=&quot;Sussman&quot;/&gt;

લાટેક્સ પ્રત્યે સૌથી સામાન્ય પ્રતિભાવ એલર્જીક સંપર્ક ત્વચાકોપ, સુષ્ક અને ક્રસ્ટેડ જખમ તરીકે દેખાતી વિલંબિત અતિસંવેદનશીલ પ્રતિક્રિયા છે. પ્રતિક્રિયા સામાન્ય રીતે 48 થી 96 કલાક ટકે છે. હાથ મોજાની નીચેના વિસ્તારમાં પસીનો થવો અને ઘસારો જખમ પેદા કરે છે જે સંભવિત રીતે ચાંદા પડી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Sussman&quot;/&gt; પેટની શસ્ત્રક્રિયા દરમિયાન સર્જનના લાટેક્સના હાથ મોજાના સંપર્કમાં રહેતા સંવેદનશીલ દર્દીઓમાં અવારનવાર એનાફિલેક્ટિક પ્રતિક્રિયાઓ થાય છે. ડેન્ટલ પ્રોસીઝર જેવા અન્ય શ્વૈષ્મકળાl સંપર્ક પણ પ્રણાલીગત પ્રતિક્રિયાઓ.પેદા કરી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Sussman&quot;/&gt;

લાટેક્સ અને કેળા પ્રત્યે સંવેદનશીલતા વિરોધાભાસી પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે. લાટેક્સની એલર્જીવાળા દર્દીઓ એવોકાડો, કિવિ અને ચેસ્ટનટ પ્રત્યે પણ સંવેદનશીલ હોઇ શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Fernández de Corres L, Moneo I, Muñoz D, ''et al.'' |title=Sensitization from chestnuts and bananas in patients with urticaria and anaphylaxis from contact with latex |journal=Ann Allergy |volume=70 |issue=1 |pages=35–9 |year=1993 |month=January |pmid=7678724 }}&lt;/ref&gt; તબીબી રીતે આ દર્દીઓ ઘણીવાર પેરિઓરલ ખંજવાળ અને સ્થાનિક શિળસ ધરાવતા હોય છે. ખોરાક પ્રેરિત એલર્જી પ્રેરિત પ્રણાલીગત પ્રતિભાવ પ્રસંગોપાત જ હોય છે. સંશોધકોને શંકા છે કે લાટેક્સની કેળા, એવોકાડો, કિવિ અને ચેસ્ટનટ સાથેની વિરોધાભાસી પ્રતિક્રિયતા એટલે થાય છે કે લાટેક્સ પ્રોટીન કેટલાક છોડ પ્રોટીન સાથે માળખાકીય રીતે સમાનધર્મી છે.&lt;ref name=&quot;Sussman&quot;/&gt;

=== પ્રોટીન સાથે પ્રક્રિયા કરતા વિષ ===
અન્ય બીન ખાદ્ય પ્રોટીન પ્રતિક્રિયા, ઉરુશિઓલ પ્રેરિત સંપર્ક ત્વચાકોપ, ઝેરી આઇવી, ઇસ્ટર્ન ઝેરી ઓક, વેસ્ટર્ન ઝેરી ઓક અથવા ઝેરી સ્યુમેકના સંપર્ક બાદ પેદા થયા છે. ઉરુશિઓલ, જે જાતે કોઇ પ્રોટીન નથી, તે હેપ્ટેન તરીકે કામ કરે છે અને સંપર્કમાં રહેલી ત્વચાની કોશિકાઓ પર અભિન્ન પટલ પ્રોટીન સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરે છે તેની સાથે જોડાય છે અને તેનો આકાર બદલે છે. રોગપ્રતિકારક તંત્ર અસરગ્રસ્ત કોશિકાઓને શરીરના સામાન્ય ભાગ તરીકે ઓળખતો નથી અને  ટી-સેલ&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;પ્રેરિત પ્રતિકારક પ્રતિભાવ પેદા કરે છે.&lt;ref&gt;^ સી. માઈકલ હોગન. [http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82914 ''વેસ્ટર્ન પોઇઝન ઓક: ટોક્સિકોડેન્ડ્રોન ડાઇવર્સિલોબમ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721044257/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82914 |date=2009-07-21 }}. ગ્લોબલટ્વિકર, ઇડી. નિકલાસ સ્ટોર્મબર્ગ. 2008. સુધારો 30 એપ્રિલ 2010&lt;/ref&gt; આ ઝેરી છોડમાંથી સુમેક સૌથી ઝેરી છોડ છે.&lt;ref&gt;કીલર, હેરીયટ એલ. (1900). ''અવર નેટિવ ટ્રીઝ એન્ડ હાઉ ટુ આઇડેન્ટિફાય ધેમ.''  ન્યૂ યોર્કઃ ચાર્લ્સ સ્ક્રાઇબર્સ સન્સ. પાના  94–96; ફ્રાન્કેલ, એડવર્ડ, પીએચડી (Ph.D.) ''પોઇઝન આઇવી, પોઇઝન ઓક, પોઇઝન સ્યુમેક એન્ડ ધેર રિલેટિવ્સ, પિસ્તાચિઓસ, મેન્ગોસ એન્ડ કેશ્યુ.''  ધ બોક્સવૂડ પ્રેસ. પેસિફિક ગ્લોવ, કેલિફ. 1991. ISBN 978-0-940168-18-3.&lt;/ref&gt; ઉરુશિઓલ અને પટલ પ્રોટીન વચ્ચે પ્રતિક્રિયા પર પરિણામી ત્વચીય પ્રતિભાવમાં ચકામા પડવા, સોજો,  અળાઇ, ફોડલી, ફોલ્લા અને સ્ટ્રિકિંગનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Dermatlas&quot;&gt;{{DermAtlas|-1892628434}}&lt;/ref&gt;

વસતીના અંદાજ મુજબ અંદાજ બદલાય છે જે રોગપ્રતિકારક તંત્ર પ્રતિભાવ ધરાવશે. લગભગ 25 ટકા વસતી ઉરુશિઓલ પ્રત્યે મજબૂત એલર્જીક પ્રતિભાવ ધરાવશે. સામાન્ય રીતે  {{convert|.0050|mg|sp=us}} શુદ્ધ ઉરુશિઓલના સંપર્કમાં આવતા 80 ટકાથી 90 ટકા પુખ્ત વ્યક્તિઓ ચકામા પેદા કરશે પરંતુ કેટલાક લોકો એટલા સંવેદનશીલ હોય છે કે એલર્જીક પ્રતિક્રિયા શરૂ કરવા માટે માત્ર પરમાણ્વીય અંશ પણ કાફી છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Armstrong W.P., Epstein W.L. |title= |journal=Herbalgram |volume=34 |issue= |pages=36–42 |year=1995 |publisher=American Botanical Council |url=}} http://waynesword.palomar.edu/ww0802.htmમાં{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ઉલ્લેખ કરેલ&lt;/ref&gt;

=== જનીની આધાર ===
એલર્જીક બિમારીઓ દ્રઢ પારિવારિક હોય છે: સમાન જોડીયામાં સમાન એલર્જીક બિમારી હોવાની શક્યતા લગભગ 70% હોય છે. બિન સમાન જોડીયામાં સમાન એલર્જી હોવાની શક્યતા 40 ટકા હોય છે.&lt;ref name=&quot;Allergy&quot;/&gt; એલર્જીક ધરાવતા માતાપિતાને એલર્જીવાળુ બાળક હોવાની શક્યતા વધુ હોય છે,&lt;ref name=&quot;DeSwert&quot;/&gt; અને તેમની એલર્જી એલર્જી નહીં ધરાવતા માતાપિતાના બાળક કરતા વધુ ગંભીર હોઇ શકે છે. જોકે, કેટલીક એલર્જીઓ જીનએલોજીસ સાથે સાતત્ય નથી ધરાવતી; [[મગફળી]]ની એલર્જી ધરાવતા માબાપના બાળકો  રેગવીડની એલર્જી ધરાવતા હોઇ શકે છે. એવું જણાય છે કે એલર્જી વિકસવાની શક્યતા અનુવાંશિક છે અને તે રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં અનિયમિતતાને લગતી છે પરંતુ ચોક્કસ એલર્જન નથી.&lt;ref name=&quot;DeSwert&quot;/&gt;

એલર્જીક સંવેદીકરણનું જોખમ અને એલર્જી વિકસવાનો આધાર ઊંમર સાથે બદલાય છે નાના બાળકો પર સૌથી વધુ જોખમ હોય છે.&lt;ref name=&quot;Croner&quot;/&gt; કેટલાક અભ્યાસો સૂચવે છે કે બાળપણમાં આઇજીઇ (IgE)નું સ્તર સર્વોચ્ચ હોય છે અને 10થી 30 વર્ષની વચ્ચે તે ઝડપથી ઘટે છે.&lt;ref name=&quot;Croner&quot;/&gt; પરાગરજ  જવરનો મહત્તમ વ્યાપ બાળકો અને યુવા પુખ્તોમાં મહત્તમ છે અને દસ વર્ષથી નીચેના બાળકોમાં દમના બનાવ મહત્તમ છે.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Jarvis D, Burney P |chapter=Epidemiology of atopy and atopic disease |editor=Kay AB |title=Allergy and allergic diseases |publisher=Blackwell Science |location=London |year=1997 |pages=1208–24 |volume=2 }}&lt;/ref&gt; આમ, છોકરીઓ કરતા છોકરાઓમાં એલર્જી વિકસવાનું જોખમ વધુ હોય છે&lt;ref name=&quot;DeSwert&quot;/&gt; જોકે, દમ જેવી કેટલીક બિમારીઓમાં મહિલાઓને અસર થવાની શક્યતા વધુ હોય છે.&lt;ref name=&quot;Asthma from birth to age 23: incidence and relation to prior and concurrent atopic disease&quot;/&gt; પુખ્તાવસ્થામાં લિંગ તફાવત ઘટે છે.&lt;ref name=&quot;DeSwert&quot;/&gt; કેટલીક એલર્જીમાં વંશીયતા ભૂમિકા ભજવે છે જોકે, વંશીય પરિબળોને પર્યાવરણીય પ્રભાવ અને સ્થળાંતરને કારણે પરિવર્તનમાંથી અલગ પાડવા મુશ્કેલ છે.&lt;ref name=&quot;DeSwert&quot;/&gt; એવું સૂચવવામાં આવ્યું છે કે વિવિધ જનીની લોકી દમ માટે જવાબદાર છે, ખાસ કરીને યુરોપીયન, હિસ્પેનિક, એશિયન, અને આફ્રિકન મૂળના લોકોમાં.&lt;ref name=&quot;African Americans with asthma: genetic insights&quot;/&gt;

=== સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા ===
એલર્જીક બિમારીઓ ટીએચ2 (TH2) પ્રેરિત રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ ચાલિત બિનહાનિકારક એન્ટિજન પર અયોગ્ય રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ દ્વારા પેદા થાય છે. ઘણા બેક્ટેરિયા અને વાઇરસ ટીએચ1 (TH1) પ્રેરિત રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ ઉત્તેજિત કરે છે જે ટીએચ2 (TH2) પ્રતિભાવનું નિયમન ઘટાડે છે. સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણાની પ્રથમ સૂચિત ક્રિયા વ્યવસ્થા જણાવે છે કે રોગપ્રતિકારક તંત્રની ટીએચ1 (TH1) પાંખનું અપુરતું ઉત્તેજન વધુપડતી સક્રિય ટીએચ2 (TH2) પાંખ તરફ દોરી જાય છે જેને પગલે એલર્જીક બિમારીઓ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0167-5699(00)01582-6 |author=Folkerts G, Walzl G, Openshaw PJ |title=Do common childhood infections 'teach' the immune system not to be allergic? |journal=Immunol. Today |volume=21 |issue=3 |pages=118–20 |year=2000 |month=March |pmid=10777250 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167569900015826}}&lt;/ref&gt; અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો અતિસ્વચ્છ વાતાવરણમાં રહેતા લોકો રોગપ્રતિકારક તંત્રને વ્યસ્ત રાખવા પુરતા રોગકારક સૂક્ષ્મ જીવોના સંપર્કમાં આવતા નથી. આપણું શરીર આવા રોગકારક સૂક્ષ્મ જીવોના ચોક્કસ સ્તર સામે લડવા ઘડાયેલું હોવાથી જ્યારે શરીર તે જીવાણુના તે સ્તર સુધી સંપર્કમાં આવતું નથી ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર એન્ટિજન પર હુમલો કરશે અને આમ બિનહાનિકારક પદાર્થો- જેમકે પરાગરજ- રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ પ્રેરશે.&lt;ref&gt;[http://edwardwillett.com/2000/05/the-hygiene-hypothesis/ ધ હાઇજીન હાયપોથેસિસ » એડવર્ડ વિલેટ]&lt;/ref&gt;

સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા એવું નિરીક્ષણ સમજાવવા વિકસાવાઇ હતી કે  પરાગરજ જવર અને ખરજવું, બંને એલર્જીક બિમારીઓ છે, મોટા પરિવારવાળા બાળકોમાં ઓછા જોવા મળે છે. આવા પરિવારો તેમના નિકટજનો મારફતે માત્ર એક જ બાળકવાળા પરિવારની તુલનાએ વધુ ચેપી તત્વો સાથે સંપર્કમાં હોય છે. સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા પર રોગપ્રતિકારકશક્તિ અંગેના નિષ્ણાતો અને એપિડેમિયોલોજિસ્ટ્સ દ્વારા સઘન તપાસ થઇ છે એલર્જીક વિકારના અભ્યાસ માટે એક મહત્ત્વની સૈદ્ધાંતિક રૂપરેખા બની છે. ઔદ્યોગિકિકરણથી જોવા મળતી એલર્જીક બિમારીઓમાં વધારો અને વધુ વિકસિત દેશોમાં એલર્જીક બિમારીઓના ઊંચા બનાવોને સમજાવવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણામાં ચેપી એજન્ટોની સાથે રોગપ્રતિકારક તંત્ર વિકાસના મહત્ત્વના મોડ્યુલેટર તરીકે સિમબાયોટિક બેક્ટેરિયા અને પરોપજીવીઓ સાથેના સંપર્કનો પણ સમાવેશ કરાયો છે.

એપિડેમિયોલોજિકલ માહિતી સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણાને સમર્થન આપે છે. અભ્યાસો સૂચવે છે કે, વિવિધ રોગપ્રતિકારક અને સ્વયંપ્રતિરક્ષા બિમારીઓ ઔદ્યોગિકિકરણ પામેલા દેશોની તુલનામાં વિકાસશીલ દેશોમાં ઓછી જોવા મળે છે અને વિકાસશીલ વિશ્વમાંથી ઔદ્યોગિકિકરણ પામેલા વિશ્વમાં સ્થળાંતર કરતા લોકો લાંબા ગાળે રોગપ્રતિકારક વિકાર વિકસાવે છે.&lt;ref name=&quot;pmid12910582&quot;/&gt; ત્રીજા વિશ્વમાં થયેલા લોન્ગીટ્યુડિનલ અભ્યાસો સૂચવે છે કે દેશ જેમ વધુ શુદ્ધ અને સ્વચ્છ તરીકે ઉભરે છે તેમ રોગપ્રતિકારક વિકાર વધે છે.&lt;ref name=&quot;pmid17326711&quot;/&gt; જીવનના પ્રથમ વર્ષમાં એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ દમ અને અન્ય એલર્જીક બિમારીઓ સાથે સંકળાયેલી છે.&lt;ref name=&quot;Does antibiotic exposure during infancy lead to development of asthma?: a systematic review and metaanalysis&quot;/&gt; એન્ટિબેક્ટેરિયલ ક્લિનિંગ પ્રોડક્ટનો વધુ પડતો ઉપયોગ પણ દમના ઊંચા બનાવ સાથે સંકળાયેલો છે કારણકે કુદરતી પ્રસુતિના સ્થાને સીઝરીયન કરીને જન્મેલા બાળકમાં દમની શક્યતા વધુ હોય છે.&lt;ref name=&quot;A meta-analysis of the association between Caesarean section and childhood asthma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;The use of household cleaning sprays and adult asthma: an international longitudinal study&quot;/&gt;

=== અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળો ===
વસતીમાં એલર્જીથી પીડાતા લોકોની સંખ્યા અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય મતભેદ છે. એલર્જીક બિમારીઓ ઔદ્યોગિકિકૃત રાષ્ટ્રોમાં વધુ  પરંપરાગત અથવા [[કૃષિ]] આધારિત દેશો કરતા વધુ જોવા મળે છે. અને ગ્રામીણ વસતીની તુલનાએ શહેરી વસતીમાં એલર્જીક બિમારીનો દર ઊંચો જોવા મળે છે જો કે આ તફાવતની ઓછા વ્યાખ્યાયિત બની રહ્યાં છે.&lt;ref name=&quot;cooper04&quot;&gt;{{cite journal |author=Cooper PJ |title=Intestinal worms and human allergy |journal=Parasite Immunol. |volume=26 |issue=11-12 |pages=455–67 |year=2004 |pmid=15771681 |doi=10.1111/j.0141-9838.2004.00728.x}}&lt;/ref&gt;

ખાસ કરીને જીવનના પ્રાથમિક તબક્કામાં એલર્જનો સાથેનો સંપર્ક એલર્જી માટે મહત્ત્વનું જોખમ પરિબળ છે. હાલના સમયમાં એટોપિક એલર્જીમાં જોવા મળી રહેલા વધારા માટે માઇક્રોઓર્ગેનિઝમના સંપર્કમાં પરિવર્તનને વધુ એક સમજ તરીકે જોવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Janeway&quot;/&gt; એન્ડોટોક્સિન સંપર્ક રૂધિરમાં વહન કરતા શ્વેત રૂધિર કોશિકા (શ્વેતકણ)માં ટીએનએફ-α (TNF-α), આઇએફએનγ (IFNγ) , ઇન્ટરલ્યુકિન-10, અને ઇન્ટરલ્યુકિન-12 જેવા દાહક સાયટોકિનના સ્ત્રાવને ઘટાડે છે.&lt;ref name=&quot;pmid12239255&quot;/&gt; કોશિકાઓની સપાટી પર જોવા મળતા ટોલ-લાઇક રિસેપ્ટર તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ માઇક્રોબ-સેન્સિંગ પ્રોટીન પણ આ પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Epidemiological and immunological evidence for the hygiene hypothesis&quot;/&gt;

વિકાસશીલ દેશોમાં પ્રક્રિયા કર્યા વગરના પીવાના પાણીમાં ગટવોર્મ અને સમાન પરોપજીવી જીવો હાજર છે અને વિકસિત દેશોમાં જ્યાં સુધી પીવાના પાણીના નિયમિત ક્લોરિનેશન અને શુદ્ધિકરણ શરૂ કરવામાં ન આવ્યું ત્યાં સુધી હાજર હતા.&lt;ref name=&quot;Parasitic food-borne and water-borne zoonoses&quot;/&gt; તાજેતરના સંશોધનો જણાવે છે કે આંત્ર કૃમી (દા.ત. હૂકવોર્મ) જેવા કેટલાક સામાન્ય પરોપજીવીઓ, ગટ દિવાલના ગુપ્ત રસાયણો (અને આમ રૂધિરપ્રવાહ) રોગપ્રતિકારક તંત્રને અવરોધે છે અને શરીરને પરોપજીવીઓ પર હુમલો કરતા અટકાવે છે.&lt;ref name=&quot;Worms and allergy&quot;/&gt; તે અંગેની પૂર્વધારણાના સિદ્ધાંતમાં નવો આયામ ઉભો કરે છે કે માનવ અને પરોપજીવીઓની સહ ઉત્ક્રાંતિ એવા રોગપ્રતિકારક તંત્ર તરફ દોરી ગઇ છે જે માત્ર પરોપજીવીઓની હાજરીમાં સાચી રીતે કામ કરે છે. તેમના વગર રોગપ્રતિકારક તંત્ર અસંતુલિત અને વધુ પડતું સંવેદનશીલ બને છે.&lt;ref name=&quot;Yazdanbakhsh02&quot;&gt;{{cite journal |author=Yazdanbakhsh M, Kremsner PG, van Ree R |title=Allergy, parasites, and the hygiene hypothesis |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-04-19_296_5567/page/490 |journal=Science |volume=296 |issue=5567 |pages=490–4 |year=2002 |pmid=11964470 |doi=10.1126/science.296.5567.490}}&lt;/ref&gt; સંશોધનો સૂચવે છે કે એલર્જી શિશુમાં ગટ ફ્લોરાના વિલંબિત સ્થાપન સાથે સંબંધ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;pmid17382394&quot;/&gt; જોકે, આ સિદ્ધાંતને ટેકો આપતું સંશોધન [[ચીન]] અને ઇથોપિયામાં હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસના તારણ કે જે સૂચવે છે કે આંત્ર કૃમિથી ચેપી બનેલા લોકોમાં એલર્જી વધુ હોય છે, તેની સાથે વિરોધાભાસી છે.&lt;ref name=&quot;cooper04&quot;/&gt; કેટલીક એલર્જીની સારવારમાં ચોક્કસ કૃમિઓની અસરકારકતા તપાસવા માટે તબીબી પરીક્ષણો શરૂ કરાયા છે.&lt;ref name=&quot;falcone05&quot;&gt;{{cite journal |author=Falcone FH, Pritchard DI |title=Parasite role reversal: worms on trial |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-parasitology_2005-04_21_4/page/157 |journal=Trends Parasitol. |volume=21 |issue=4 |pages=157–60 |year=2005 |pmid=15780835 |doi=10.1016/j.pt.2005.02.002}}&lt;/ref&gt; એવું થઇ શકે કે, 'પરોપજીવી' શબ્દ અયોગ્ય ઠરે અને અત્યાર સુધી જેના પર શંકા ન હતી તે સહજીવ કામ કરતા હોય.&lt;ref name=&quot;falcone05&quot;/&gt; આ મુદ્દા પર વધુ માહિતી માટે જુઓ હેલમિન્થિક થેરાપી.

=== તીવ્ર પ્રતિભાવ ===
[[ચિત્ર:Allergy degranulation processes 01.svg|thumb|એલર્જીમાં ડિગ્રેન્યુલેશન પ્રક્રિયા.1 - એન્ટિજન; 2 - આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્ય; 3 - એફસીઇઆરઆઇ (FcεRI) ગ્રાહક; 4 - પર્ફોર્મ્ડ મિડીયેટર્સ (હિસ્ટામાઇન, પ્રોટીઝિસ, કેમોકિન્સ, હિપારિન); 5 - ગ્રેન્યુલ્સ; 6 - માસ્ટ કોશિકા; 7 - નવા રચાયેલા મિડીયેટર (પ્રોસ્ટાગ્લાન્ડિન્સ, ક્યુકોટ્રીન્સ, થ્રોમ્બોક્સેન, પીએફ (PAF))]]
એલર્જીના પ્રારંભિક તબક્કામાં એલર્જન સામે ટાઇપ I અતિસંવેદનશીલતા પ્રતિક્રિયા, સૌ પ્રથમ વખત સામનો થાય છે ત્યારે ટી&lt;sub&gt;એચ&lt;/sub&gt;2 (TH2) લસિકાકણ તરીકે ઓળખાતી પ્રતિરક્ષા કોશિકાઓના પ્રકારમાં  પ્રતિભાવ પેદા કરે છે. તેઓ ઇન્ટરલ્યુકિન-4 (આઇએલ-4 (IL-4)) તરીકે ઓળખાતા સાયટોકિનનું ઉત્પાદન કરતા ટી કોશિકાના પેટાજૂથમાં સ્થાન પામે છે. આ ટી&lt;sub&gt;એચ&lt;/sub&gt;2 (TH2) કોશિકાઓ બી કોશિકા તરીકે ઓળખાતા અન્ય લસિકાકણો સાથે પ્રક્રિયા કરે છે. તેમની ભૂમિકા એન્ટીબોડીનું ઉત્પાદન કરવાની છે. આઇએલ-4 (IL-4) પાસેથી સંકેત મેળવ્યા બાદ આ પ્રક્રિયા બી કોશિકાને આઇજીઇ (IgE) તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ પ્રકારના પ્રતિદ્રવ્યનું મોટી માત્રામાં ઉત્પાદન શરૂ કરવા પ્રેરે છે. આઇજીઇ (IgE) ગુપ્ત રીતે રૂધિરમાં વહે છે અને માસ્ટ કોશિકા અને બેસોફિલ તરીકે ઓળખાતી અન્ય પ્રકારની પ્રતિરક્ષા કોશિકાઓની સપાટી પર
આઇજીઇ (IgE)લક્ષી ગ્રાહક (એફસીઇઆરઆઇ (FcεRI) તરીકે ઓળખાતા એફસી (Fc) ગ્રાહકનો એક પ્રકાર) સાથે જોડાય છે જે બંને તીવ્ર દાહક પ્રતિભાવ સાથે સંકળાયેલા છે. આઇજીઇ (IgE) આચ્છાદિત કોશિકાઓ આ તબક્કે એલર્જન પ્રત્યે સંવેદનશીલ કરાય છે.&lt;ref name=&quot;Janeway&quot;/&gt;

જો સમાન એલર્જન સાથે બાદમાં સંપર્ક થાય તો એલર્જન માસ્ટ કોશિકા અથવા બેસોફિલની સપાટી પર આવેલા આઇજીઇ (IgE) અણુઓ સાથે જોડાઇ શકે છે. આઇજીઇ (IgE) અને એફસી (Fc) ગ્રાહકનું આંતર જોડાણ ત્યારે થાય છે જ્યારે એક  આઇજીઇ (IgE) ગ્રાહક સંકુલ સમાન એલર્જેનિક અણુ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે અને સંવેદી બનાવાયેલી કોશિકાઓને સક્રિય કરે છે. સક્રિયકૃત માસ્ટ કોશિકાઓ અને બેસોફિલ  ડીગ્રેન્યુલેશન તરીકે પ્રક્રિયા કરે છે જે દરમિયાન તેઓ  તેમના  ગ્રેન્યુલ્સમાંથી આસપાસની પેશીઓમાં હિસ્ટેમાઇન અને અન્ય દાહક રાસાયણિક મિડીયેટર્સ (સાયટોકિનs, ઇન્ટરલ્યુકિન, લ્યુકોટ્રીન અને પ્રોસ્ટાગ્લાન્ડિન) મુક્ત કરે છે  અને વેસોડિલેશન, મ્યુકસ સિક્રેશન, નર્વ સિમ્યુલેશન અને સ્મૂથ સ્નાયુ સંકોચન જેવી કેટલીક પ્રણાલીગત અસરો પેદા કરે છે. તે ર્હિનોરિયા, ખંજવાળ, શ્વાસકષ્ટ, અને એનાફિલેક્સિસમાં પરિણમે છે. વ્યક્તિ, એલર્જન અને રજૂઆતને આધારે લક્ષણો ચોક્કસ શરીર પ્રણાલી પ્રત્યે પ્રણાલી વ્યાપી (ક્લાસિકલ એનાફિલેક્સિસ), અથવા સ્થાનિક હોઇ શકે છે. દમ એ શ્વસન તંત્ર પ્રત્યે સ્થાનિક છે અને ખરજવું ડર્મિસ પ્રત્યે સ્થાનિક છે.&lt;ref name=&quot;Janeway&quot;/&gt;

=== સુસ્ત કળા પ્રતિભાવ ===
તીવ્ર પ્રતિભાવના રાસાયણિક મિડીયેટર્સ ઘટ્યા બાદ ઘણી વાર સુસ્ત કળા પ્રતિભાવ પેદા થાય છે. ન્યૂટ્રોફિલ, લસિકાકણ, ઇઓસિનોફિલ અને મેક્રોફેગ જેવા અન્ય શ્વેતકણના પ્રારંભિક સ્થળ પર સ્થળાંતરને કારણે આ થાય છે. આ પ્રતિક્રિયા સામાન્ય રીતે મૂળ પ્રતિક્રિયાના 2-24 કલાક બાદ જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;Effector and potential immunoregulatory roles of mast cells in IgE-associated acquired immune responses&quot;/&gt; લાંબા ગાળાની અસરો ચાલુ રાખવામાં માસ્ટ કોશિકાનું સાયટોકિન પણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. દમમાં જોવા મળતા સુસ્ત કળા પ્રતિભાવ અને એલર્જીક પ્રતિભાવ કરતા સહેજ અલગ હોય છે. જોકે તે  ઇઓસિનોફિલમાંથી મિડીયેટરના સ્ત્રાવને કારણે પેદા થાય છે છતાં અને ટી&lt;sub&gt;એચ&lt;/sub&gt;2  (TH2) કોશિકાની પ્રવૃત્તિ પર અવલંબિત છે.&lt;ref name=&quot;Th2 cytokines in the asthma late-phase response&quot;/&gt;

=== પ્રોટીન માળખું અને સંસ્થા ===
{{Main|Protein structure}}
પ્રોટીન એમિનો એસિડની લાંબી શ્રૃંખલામાંથી બને છે, તેને પોલિપેપ્ટાઇડ શ્રૃંખલા પણ કહેવાય છે અને તે પેપ્ટાઇડ બંધથી જોડાય છે.&lt;ref name=&quot;Freeman 53&quot;/&gt; પ્રોટીનનું ઊંચા ક્રમનું માળખું એમિનો એસિડની શ્રેણી પર આધાર રાખે છે જે તેની  પ્રાથમિક શ્રેણી રચે છે કારણે આ એમિનો એસિડો વચ્ચે બિનસહસંયોજક પ્રક્રિયા યોગ્ય પ્રોટીન ફોલ્ડિંગની તકેદારી રાખે છે. પ્રોટીન ચોક્કસ એમિનો એસિડ શ્રેણી ધરાવે છે જે તમામ સમાન પ્રોટીન ધરાવે છે.&lt;ref&gt;એલબર્ટ્સ 121&lt;/ref&gt; વીસ વિવિધ એમિનો એસિડો તેમની બાજુની શ્રૃંખલામાં અલગ પડે છે જે પ્રમાણમાં મોટી અને કેટલેક અંશે ધ્રૂવીય છે. આ વ્યક્તિગત એમિનો એસિડો મોનોમર તરીકે ઓળખાય છે. પ્રોટીન તરીકે ઓળખાતી પોલીમર શ્રૃંખલામાં તે પોલિમરાઇઝેશન દ્વારા જોડાય છે.&lt;ref&gt;ફ્રીમેન 48&lt;/ref&gt;

પ્રોટીનનું ગૌણ માળખું એમિનો એસિડના એમાઇડ અને કાર્બોક્સિલ ગ્રૂપ વચ્ચે હાઇડ્રોજન બંધની પ્રક્રિયાને કારણે સર્જાય છે. ગૌણ માળખામાં આલ્ફા હેલિક્સ અને બીટા શિટ્સના નિર્માણનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Freeman 53&quot;/&gt; ત્રીજી પંકતિનું માળખું એ પ્રોટીનનો કુલ આકાર છે અને તે સામાન્ય રીતે પ્રોટીનની આંતરિક રીતે હાઇડ્રોફોબિક એમિનો એસિડ બાજુ શ્રૃંખલા સાથે જોડાવાની વૃત્તિ આધારિત હોય છે. જોકે, હાઇડ્રોજન બંધન, આયનિક પ્રક્રિયા અને ડિસલ્ફાઇડ બંધ પણ પ્રોટીનને ત્રીજી પંકતિની સ્થિતિમાં સ્થિર કરવામાં મદદ કરે છે.&lt;ref&gt;ફ્રીમેન 54&lt;/ref&gt; ચોથી પંકતિનું માળખું એ સંચાલકીય એકમ રચવા માટેનું  પોલિપેપ્ટાઇડ પેટાએકમોનું કુલ સંયોજન છે. પ્રોટીનના તમામ સ્તરનો આધારે તેના અગાઉના સ્તર પર રહે છે. પ્રોટીનના પ્રાથમિક માળખામાં કોઇ ખામી હોય તો તે ખામી ઉપરના સ્તરમાં પણ ઉતરશે.&lt;ref&gt;ફ્રીમેન 56&lt;/ref&gt;

=== પ્રોટીન કાર્ય ===
{{Main|Protein folding}}
વ્યક્તિગત પ્રોટીનની કુલ કામગીરી માટે પ્રોટીન ફોલ્ડિંગ મહત્ત્વનું છે. પોલિપેપ્ટાઇડ શ્રૃંખલા ઘણીવાર ઘણી લાંબી અને લવચિક હોય છે જે પ્રોટીનને ફોલ્ડ થવા માટે વિવિધતા પુરી પાડે છે. બિનસહસંયોજક પ્રક્રિયાઓ પ્રારંભિક પ્રોટીનના માળખાનું નિયમન કરે છે. એક બિનસહસંયોજક બંધ ઘણો નબળો હોવાથી નબળા ઘણા બંધનું જોડાણ ચોક્કસ પ્રોટીનને જરૂરી તાકાત અને માળખું પુરા પાડે છે. ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રક્રિયાઓ, હાઇડ્રોફોબિક પ્રક્રિયાઓ, હાઇડ્રોજન બંધ અને વાન્ડર વાલ આકર્ષણ આ તમામ પ્રોટીન ફોલ્ડિંગમાં મદદ કરે છે. એમિનો એસિડની ચોક્ક્સ ધ્રૂવીય અને બિનધ્રૂવીય બાજુ શ્રૃંખલા પ્રોટીનના ફોલ્ડિંગમાં પણ જોડાયેલી છે માટે તે તેના કાર્ય સાથે પણ સંકળાયેલી છે.&lt;ref&gt;એલ્બર્ટ્સ 123&lt;/ref&gt; પ્રોટીનનું અંતિમ ફોલ્ડેડ માળખું પ્રોટીનનું કોનફોર્મેશન છે.&lt;ref&gt;એલ્બર્ટ્સ 124&lt;/ref&gt; ચોથી પંકતિના માળખામાં યોગ્ય ફોલ્ડિંગ પ્રેરવા માટે પ્રોટીનની યોગ્ય એમિનો એસિડ શ્રેણી અત્યંત આવશ્યક છે. આલ્ફા હેલિક્સ અને બિટા શીટ્સમાં પ્રોટીનમાં બે સમાન ફોલ્ડિંગ જોવા મળે છે.

પ્રોટીનનું કાર્ય તેના માળખા દ્વારા સીધું નક્કી થાય છે ખાસ કરીને ઉપર ઉલ્લેખ કરેલા બિનસહસંયોજક બંધ મારફતે. પ્રોટીન સંલગ્ની પર ચોકક્સ પ્રોટીન બંધન સ્થળ ખાતે અન્ય અણુઓ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.&lt;ref&gt;એલ્બર્ટ્સ 141&lt;/ref&gt; પ્રોટીન અસંખ્ય કાર્ય ધરાવે છે જેમાં એન્ઝાઇમેટિક ઉદ્વિપકનો પણ સમાવેશ થાય છે જે કોશિકાઓમાં મહત્ત્વની પ્રતિક્રિયાઓને મદદ કરે છે.&lt;ref name=&quot;Freeman 44&quot;/&gt; પ્રોટીન રાસાયણિક સંકેત પર કોશીય પ્રતિભાવ શરૂ કરવા માટે જરૂરી એવા કોશિકા સંકેત ગ્રાહક તરીકે પણ કામ કરી શકે છે અથવા તે મોટર પ્રોટીન તરીકે કામ કરી શકે છે જે વ્યક્તિગત કોશિકાઓના અથવા કોશિકાઓની અંદરના સ્થળાંતર સાથે સંકળાયેલું છે. પ્રોટીન કાર્યનું અન્ય ઉદાહરણ તેનું માળખાકીય પ્રોટીન છે જે કોશિકાને લવચિકતા અને સ્થિરતા પુરા પાડે છે.&lt;ref name=&quot;Freeman 44&quot;/&gt;

=== પ્રોટીન અને રોગપ્રતિકારક તંત્ર ===
પ્રોટીન જે રીતે વિકસે છે અને ફોલ્ડ થાય છે તે રીતે તેનું માળખું રચાય છે. કેટલાક પ્રોટીન માળખા તેમને પાચન માર્ગમાં એસિડિક પર્યાવરણમાં ડિગ્રેડેશનનો પ્રતિરોધ કરવાની ક્ષમતા પુરી પાડે છે. અન્ય પ્રોટીન, કે જે કદાચ કોશિકા સંકેત ગ્રાહક તરીકે કામ કરે છે તે, અન્ય કોશિકાઓના જોડાણ દ્વારા માળખાકીય રીતે બદલી શકાય છે. બંને કિસ્સાઓમાં પ્રોટીન પર કોશિકાનો ઉમેરો, તેનું આંશિક ડિગ્રેડેશન અથવા પાચન તંત્રમાં તેનું અસ્તિત્વ રોગપ્રતિકારક તંત્રને આ પ્રોટીનોને બાહ્ય અથવા ખતરનાક કોશિકા તરીકે નામ આપવા પ્રેરે છે. આ ટેગિંગ એલર્જીક પ્રતિભાવ પેદા કરે છે.&lt;ref&gt;માયો ક્લિનિક. [http://www.mayoclinic.com/health/food-allergy/AN00179 કોઝીસ ઓફ ફૂડ એલર્જીસ.] હોગન. &quot;[http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82914 વેસ્ટર્ન પોઇઝન ઓક: ટોક્સિકોડેન્ડ્રોન ડાઇવર્સિલોબમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721044257/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82914 |date=2009-07-21 }}.&quot;&lt;/ref&gt;

== નિદાન ==
[[ચિત્ર:Allergy testing machine.jpg|left|thumb|લેકલેન્ડ એર ફોર્સ બેઝ ખાતે ડાયગ્નોસ્ટિક ઇમ્યુનોલોજી લેબોરેટરીમાં આવેલું એલર્જી પરીક્ષણ મશીન]]
એલર્જીક બિમારીને પુષ્ટિ આપતા પહેલા લક્ષણો રજૂ કરતા અન્ય સંભવિત કારણો અંગે પણ ધ્યાનપૂર્વક વિચારણા કરવી જોઇએ.&lt;ref&gt;{{EMedicine|med|3390|Allergic and Environmental Asthma}} -
મતભેદોની ચર્ચાનો સમાવેશ કરે છે&lt;/ref&gt; ઉદાહરણ તરીકે, વાસોમોટર નાસિકા પ્રદાહ, ઘણા મેલાડીઇઝ પૈકીનો એક છે જેના લક્ષણો એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ જેવા છે, માટે તેને અલગ પાડવા માટે પ્રોફેશનલ નિદાન જરૂરી છે.&lt;ref name=&quot;pmid16190503&quot;/&gt; દમ, નાસિકા પ્રદાહ, એનાફિલેક્સિસ, અથવા અન્ય એલર્જીક બિમારીના નિદાન થયા બાદ તે એલર્જીના કારકો શોધવા માટે કેટલીક પદ્ધતિઓ છે.

=== ત્વચા પરીક્ષણ ===
[[ચિત્ર:Allergy skin testing.JPG|thumb|right|કાંડનું ત્વચા પરીક્ષણ]][[ચિત્ર:Skintest2.jpg|thumb|right|પીઠનું ત્વચા પરીક્ષણ]]એલર્જનલક્ષી આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્યોની હાજરીની આકરણી કરવા રૂધિર એલર્જી પરીક્ષણ કરતા એલર્જી ત્વચા પરીક્ષણ હિતાવહ છે કારણકે તે વધુ ચોક્કસ, ઉપયોગમાં સરળ અને સસ્તું છે.&lt;ref name=&quot;pmid7630219&quot;/&gt; ત્વચા પરીક્ષણ દર્દીની ત્વચામાં કરતા અનેક નાના પંચર અથવા પ્રિકને કારણે &quot;પંચર ટેસ્ટિંગ&quot; અને &quot;પ્રિક ટેસ્ટિંગ&quot; તરીકે પણ ઓળખાય છે. પેન અથવા રંગથી અંકિત કરાયેલા ત્વચાના સ્થળ પર શંકાસ્પદ એલર્જન અને/અથવા તેમના અર્ક (પરાગરજ, ઘાસ, મટી પ્રોટીન, મગફળીનો અર્ક વગરે)ને દાખલ કરાય છે. (ત્વચા પર અંકન માટે શાહી/રંગની સંભાળપૂર્વક પસંદગી કરવી જોઇએ નહીં તો તેનાથી જ એલર્જીક પ્રતિભાવ પેદા થશે). ત્વચામાં પંચર કે પ્રિક કરવા માટે પ્લાસ્ટિક અથવા ધાતુના નાના સાધનનો ઉપયોગ થાય છે. કેટલીકવાર સોંય અને સિરિન્જ મારફતે એલર્જનને &quot;ઇન્ટરડર્મલી&quot; દાખલ કરાય છે. પરીક્ષણના સામાન્ય વિસ્તારોમાં અગ્રબાહુ અને પીઠના અંદરના ભાગનો સમાવેશ થાય છે. જો દર્દી કોઇ પદાર્થ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવે છે તો 30 મિનીટની અંદર દેખી શકાય તેવી દાહક પ્રતિક્રિયા થશે. વધુ સંવેદનશીલ દર્દીમાં આ પ્રતિભાવ ત્વચા સહેજ લાલ થવાથી લઇને મચ્છરના ડંખ જેવી સંપૂર્ણ ફૂલેલી ફોડલી (જેને વ્હીલ એન્ડ ફ્લેર કહેવાય છે) સુધી હશે. એલર્જી નિષ્ણાત દ્વારા ત્વચા પ્રિક પરીક્ષણના પરિણામોનું ગંભીરતાના આંકને આધારે અર્થઘટન થાય છે. +/-નો અર્થ છે સીમા પરની પ્રતિક્રિયા અને 4+ નો અર્થ છે મોટી પ્રતિક્રિયા. એલર્જી નિષ્ણાત વ્હીલ એન્ડ ફ્લેર પ્રતિક્રિયાના વ્યાસને માપે છે અને નોંધે છે. તાલીમબદ્ધ એલર્જી નિષ્ણાતના અર્થઘટન ઘણીવાર સંબંધિત સાહિત્યના માર્ગદર્શન હેઠળનું હોય છે.&lt;ref name=&quot;pmid16164451&quot;/&gt; કેટલાક દર્દીઓ એવું માનતા હોય છે કે તેમણે નિરીક્ષણો પરથી તેમની પોતાની એલર્જીક સંવેદનશીલતા નક્કી  કરી લીધી છે પરંતુ એલર્જી શોધવા માટે દર્દીના નિરીક્ષણ કરતા ત્વચા પરીક્ષણ વધુ સારું હોવાનું જણાયું છે.&lt;ref name=&quot;pmid11101180&quot;/&gt;

જો દર્દી જીવ માટે જોખમી એનાફિલેક્ટિક પ્રતિક્રિયા મૂલ્યાંકન માટે લાવે તો કેટલાક એલર્જી નિષ્ણાતો ત્વચા પ્રિક પરીક્ષણ કરતા પહેલા પ્રાથમિક રૂધિર પરીક્ષણ કરવાનું પસંદ કરશે. જો દર્દી ત્વચાની વ્યાપક બિમારી ધરાવતો હોય કે તેણે છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં એન્ટિહિસ્ટેમાઇન લીધું હોય તો ત્વચા પરીક્ષણ તેનો વિકલ્પ નથી.

=== રૂધિર પરીક્ષણ ===
ચોક્કસ પદાર્થોની એલર્જી શોધવા માટે વિવિધ રૂધિર એલર્જી પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ ઉપલબ્ધ છે. આ પ્રકારનું પરીક્ષણ &quot;કુલ આઇજીઇ (IgE) સ્તર&quot; માપે છે જે દર્દીના સીરમમાં રહેલા આઇજીઇ (IgE)નો અંદાજ છે. તે રેડીયોમેટ્રિક અને કલરમેટ્રિક ઇમ્યુનોએસેના ઉપયોગ દ્વારા નક્કી કરી શકાય છે. રેડીયોમેટ્રિક એસેમાં રેડીયોએલર્જોસોર્બન્ટ પરીક્ષણ (આરએએસટી (RAST)) પરિક્ષણ પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે જે રૂધિરમાં આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્યનું જ્થ્થાત્મક મૂલ્યાંકન કરવા માટે રેડીયોએક્ટિવ આઇસોટોપ લેબલવાળા આઇજીઇ (IgE) બંધન (એન્ટી આઇજીઇ (IgE)) પ્રતિદ્રવ્યોનો ઉપયોગ કરે છે.&lt;ref name=&quot;pmid7630219&quot;/&gt; રેડીયોએક્ટિવ આઇસોટોપ્સના સ્થાને નવી પદ્ધતિઓમાં કલરિમેટ્રિક અથા ફ્લોરોમેટ્રિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થાય છે. શંકાસ્પદ એલર્જીક સંવેદનશીલતા ધરાવતા દર્દીઓમાં હા કે નાનો જવાબ આપવા માટે ગુણાત્મક પરીક્ષણ પરિણામ આપવા કેટલીક &quot;સ્ક્રિનિંગ&quot; પરીક્ષણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરાય છે. એક મોટા અભ્યાસ મુજબ, આવી પદ્ધતિની સંવેદનશીલતા લગભગ 70.8% અને હકારાત્મક આગાહી મૂલ્ય 72.6% છે.&lt;ref name=&quot;pmid16047713&quot;/&gt;

નીચું કુલ ઇજીઆઇ (IgE) સ્તર સામાન્ય રીતે શ્વાસમાં લેવાયેલા એલર્જન પ્રત્યે સંવેદનશીલતા નકારવા માટે યોગ્ય નથી.&lt;ref name=&quot;pmid12911420&quot;/&gt; આંકડાકીય પદ્ધતિઓ, જેમકે આરઓસી (ROC) વક્ર, આગાહી મૂલ્ય ગણતરી અને અન્ય શક્ય ગુણોત્તરોનો વિવિધ પરીક્ષણ પદ્ધતિઓના એક બીજા સાથે સંબંધની પરિક્ષા કરવા માટે ઉપયોગ થાય છે. આ પદ્ધતિઓએ દર્શાવ્યું છે કે ઊંચું કુલ આઇજીઇ (IgE) ધરાવતા દર્દીઓમાં એલર્જીક સંવેદનશીલતા ધરાવવાની શક્યતા ઊંચી હોય છે  પરંતુ સંભાળપૂર્વક પસંદ કરાયેલા એલર્જન માટે ચોક્કસ એલર્જી પરીક્ષણ કરવા વધુ તપાસની ચેતવણી આપવામાં આવે છે.

=== અન્ય ===
'''પડકાર પરીક્ષણ:'''  પડકાર પરીક્ષણમાં શંકાસ્પદ એલર્જનને મુખવાટે, શ્વાસ મારફતે અથવા અન્ય માર્ગે શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. ખોરાક અને દવાની એલર્જી સિવાય ભાગ્યેજ પડકાર પરીક્ષણનો ઉપયોગ કરાય છે. જ્યારે પરીક્ષણના આ પ્રકારને પસંદ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેના પર એલર્જી નિષ્ણાતની ચાપતી નજર હોવી જોઇએ.

'''નિર્મૂલન/પડકાર પરીક્ષણ:'''  ખોરાક અથવા દવાની એલર્જી માટે આ પદ્ધતિનો ઘણીવાર ઉપયોગ થાય છે. ચોક્કસ શંકાસ્પદ વસ્તુ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવતા દર્દીને નિર્ધારિત સમય માટે તે એલર્જનને ટાળવા તેના આહારમાં સુધારો કરવા સૂચના અપાય છે. જો દર્દીને નોંધપાત્ર સુધારો અનુભવાય તો લક્ષણો ફરીથી પેદા થાય છે કે કેમ તે નક્કી કરવા એલર્જનને પડકાર દ્વારા ફરીથી શરીરમાં દાખલ કરાય છે.

'''પેચ પરીક્ષણ:'''  ત્વચા સંપર્ક એલર્જી અથવા સંપર્ક ત્વચાકોપનું કારણ સુનિશ્ચિત કરવા પેચ પરીક્ષણનો ઉપયોગ થાય છે. અનેક અલગ સામાન્ય એલર્જીક રસાયણો અથવા ત્વચા સંવેદકો સાથે પ્રક્રિયા કરાયેલા એડહેસિવ પેચને પીઠ પર લગાડવામાં આવે છે. બાદમાં ત્વચાને સંભવિત સ્થાનિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે ઓછામાં ઓછી બે વખત તપાસવામાં આવે છે. જેમાં પેચ લગાડ્યના 48 કલાક બાદ અને ફરીથી બે અથવા ત્રણ દિવસ બાદ તપાસનો સમાવેશ થાય છે.

'''અવિશ્વસનીય પરીક્ષણ:'''  એવી પણ એલર્જી પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ છે જેને અમેરિકન એકેડેમી ઓફ એલર્જી, અસ્થમા એન્ડ ઇમ્યુનોલોજી અસ્વીકાર્ય ગણે છે.

આ અવિશ્વસનીય એલર્જી પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે.

એપ્લાઇડ કાઇનસિયોલોજી (સ્નાયુ રિલેક્સેશન મારફતે એલર્જી પરીક્ષણ), સાયટોટોક્સિસિટી પરીક્ષણ, યુરિન ઓટોઇન્જેક્શન, ત્વચા ટાઇટ્રેશન (રિન્કલ પદ્ધતિ), અને પ્રોવોકેટિવ એન્ડ ન્યુટ્રલાઇઝેશન (પેટાત્વક) પરીક્ષણ અથવા સબલિન્ગ્વિયલ પ્રોવોકેશન&lt;ref name=&quot;Allergy Diagnosis&quot;/&gt;

== સારવાર ==
હાલના સમયમાં એલર્જીક સ્થિતિની સારવાર માટેની તબીબી પ્રેક્ટિસમાં પુષ્કળ સુધારો આવ્યો છે. એનાફિલેક્સિસ અને ખોરાક, દવા અને કીટક પ્રત્યે અતિસંવેદનશીલતા પ્રતિક્રિયાઓ અને એલર્જીક ત્વચા બિમારીઓમાં નવી શોધો થઇ છે જેમાં આઇજીઇ (IgE) બંધન જેની સાથે ગંભીર પ્રતિક્રિયાઓથી જોડાયેલા છે તેવા ખાદ્ય પ્રોટીનની ઓળખ, લો-એલર્જન ખોરાકનો વિકાસ, ત્વચા પ્રિક પરીક્ષણ આગાહીમાં સુધારો, એટોપી પેચ પરીક્ષણનું મૂલ્યાંકન, ભમરીના ડંખના પરિણામની આગાહી અને ઝડપથી વિઘટન કરતી એપિનેફ્રિન ગોળીઓ અને ઇઓસિનોફિલિક બિમારી માટે એન્ટી આઇએલ-5 (IL-5)નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Advances in allergic skin disease, anaphylaxis, and hypersensitivity reactions to foods, drugs, and insects&quot;/&gt;

એલર્જીની પરંપરાગત સારવાર અને વ્યવસ્થાપનમાં એલર્જનથી દૂર રહેવું અથવા તેનો સંપર્ક ઘટાડવા જેવી સરળ પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે. દાખલા તરીકે, બિલાડીની એલર્જી ધરાવતા લોકોને બિલાડીથી દૂર રહેવા પ્રોત્સાહન અપાતું હતું. જોકે, એલર્જનથી દૂર રહેવાથી લક્ષણો ઘટે અને જીવને જોખમી એનાફિલેક્સિસ ટળે છે ત્યારે પરાગરજ અથવા સમાન હવાઇ એલર્જીમાં સમાન પરિણામ મેળવવું મુશ્કેલ છે. અત્યાર સુધી એલર્જનથી દૂર રહેવું ઉપયોગી સારવાર પદ્ધતિ માનવામાં આવે છે અને ખોરાકની એલર્જીના વ્યવસ્થાપનમાં તેનો ઘણીવાર ઉપયોગ થાય છે.

=== ફાર્માકોથેરાપી ===
કેટલીક એન્ટાજિનોસ્ટિક દવાઓનો એલર્જીક મેડિયેટરની પ્રવૃત્તિને અટકાવવા અથવા કોશિકાના સક્રિયકરણ અને ડીગ્રેન્યુલેશન પ્રક્રિયાને અટકાવવા માટે ઉપયોગ થાય છે.  તેમાં એન્ટિહિસ્ટામાઇન, ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ, એપિનેફ્રિન (એડ્રિનાલિન), થિયોફિલિન અને ક્રોમોલિન સોડિયમનો સમાવેશ થાય છે. એન્ટી-લ્યુકોટ્રીન, જેમકે મોન્ટેલ્યુકાસ્ટ (સિન્ગ્યુલેર) અથવા ઝાફિરલ્યુકાસ્ટ (એકોલેટ), એલર્જીક બિમારીઓની સારવાર માટે એફડીએ (FDA) પ્રમાણિત છે.{{Citation needed|date=December 2007}} એન્ટી-કોલાઇનર્જિક, ડીકન્જેસ્ટન્ટ, માસ્ટ કોશિકા સ્ટેબિલાઇઝર્સ, અને ઇઓસિનોફિલ કેમોટેક્સિસને નિષ્ક્રિય કરવાનું માનવામાં આવતા અન્ય સંયોજનોનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે. આ દવાઓ એલર્જીના લક્ષણો દૂર કરવામાં મદદ કરે છે અને તે તીવ્ર એનાફિલેક્સિસની રિકવરીમાં મહત્ત્વના છે પરંતુ એલર્જીક વિકારની લાંબા ગાળાની સારવારમાં નજીવી ભૂમિકા ભજવે છે.

=== ઇમ્યુનોથેરાપી ===
ડિસેન્સિટાઇઝેશન અથવા હાઇપોસેન્સિટાઇઝેશન એક એવી સારવાર છે, કે જેમાં દર્દીને સંબંધિત એલર્જનના ધીમે ધીમે મોટા ડોઝની ક્રમશ રસી આપવામાં આવે છે. તેનાથી હાઇપરસેન્સિટિવિટીની તીવ્રમાં ઘટાડો થઈ શકે છે અથવા તે સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ શકે છે.  તે ઓટોપિસમાં જોવા મળતા વધુ પડતા આઇજીજી (IgG) ઉત્પાદનને અટકાવવા કરવા ધીમે ધીમે આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્ય ઉત્પાદનમાં ઘટાડા પર આધાર રાખે છે. આ રીતે વ્યક્તિમાં સંબંધિત એલર્જનની માત્રામાં વધતી જતી માત્રા સામે રોગપ્રતિકારશક્તિમાં વધારો થાય છે. અભ્યાસમાં બહાર આવ્યું છે કે નવી એલર્જીના વિકાસમાં ઘટાડો કરવા લાંબા ગાળાની ઇમ્યુનોથેરાપીની અસરકારકતા અને પ્રતિબંધક અસરો ઉત્પન્ન કરી શકાય છે.&lt;ref name=&quot;pmid10963288&quot;/&gt; મેટા-એનાલિસિસમાં બાળકોમાં એલર્જિક નાસિકા પ્રદાહ અને દમની સારવારમાં અસરકારકતાને પણ પુષ્ટિ મળી છે.{{Citation needed|date=December 2007}} રોચેસ્ટરના માયો ક્લિનિકની સમીક્ષામાં સંખ્યાબંધ સુયોજિત વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોના આધારે એલર્જિક નાસિકા પ્રદાહ અને નેત્રસ્તર દાહ, દમના એલર્જિક સ્વરૂપ અને દંશ માટે એલર્જન ઇમ્યુનોથેરાપીની સલામતી અને અસરકારકતાને પુષ્ટી મળી છે.&lt;ref name=&quot;pmid17803880&quot;/&gt; વધુમાં જો ભલામણોનું પાલન કરવામાં આવ્યું હોવાને આધિન રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકાઓ નાસિકા પ્રદાહ અને દમમાં ઇન્જેક્શન ઇમ્યુનોથેરાપીની ક્લિનિકલ અસરકારકતા અને સલામતીને પણ પુષ્ટિ મળી છે.&lt;ref name=&quot;pmid17418661&quot;/&gt;

ઇમ્યુનોથેરાપીના બીજા સ્વરૂપમાં મોનોક્લોનલ એન્ટી-આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્યોના નસમાં આપવામાં આવતા ઇન્જેક્શનનો સમાવેશ થાય છે. આ બંધન માટે મુક્ત અને બી-કોશિકા સાથે જોડાયેલા આઇજીઇ (IgE) તેમના નાશનો સંકેત આપે છે. તેઓ બેસોફિલ્સ અને માસ્ટ કોશિકામાં એફસી (Fc) ગ્રાહક આધારિત આઇજીઇ (IgE)ને બંધકર્તા કરતા હોતા નથી, કારણ કે તેનાથી એલર્જીક દાહક પ્રતિભાવ પ્રદિપ્ત થાય છે. આ વર્ગનો પ્રથમ એજન્ટ ઓમાલિઝુમાબ છે. આ પ્રકારની ઇમ્યુનોથેરાપી તાકીદની એલર્જીના કેટલાંક પ્રકારની સારવારમાં ખૂબ જ અસરકારક છે, પરંતુ ખોરાકની એલર્જી ધરાવતા મોટાભાગના લોકોની સારવારમાં તેનો ઉપયોગ કરવો જોઇએ ''નહીં'' .{{Citation needed|date=December 2007}}

ત્રીજો પ્રકાર સબલિન્ગુઅલ ઇમ્યુનોથેરાપી મોંઢા વાટે દવા આપવાની થેરાપી છે, જેમાં ફૂડ અને રેસિડન્ટ બેક્ટેરિયા જેવા નોન-પેથોજેનિક એન્ટીજેન્સ સામે ઓરલ ઇમ્યુન ટોલેરન્સના લાભ મળે છે.  આ થેરાપી મારફત હાલમાં યુરોપમાં આશરે 40 ટકા એલર્જી સારવાર થાય છે.{{Citation needed|date=December 2007}} અમેરિકામાં સબલિન્ગુય્અલ ઇમ્યુનોથેરાપી માટે પરંપરાગત એલર્જી નિષ્ણાતોના સમર્થનમાં વધારો થઈ છે અને તેને એલર્જીની સારવાર કરતા તબીબો વધુને વધુ પ્રમાણમાં માન્યતા આપી રહ્યા છે.{{Citation needed|date=December 2007}}

એલર્જી શોટ સારવાર એલર્જીના લક્ષણો માટેના ‘ઉપચાર’ની હાથવગી પદ્ધતિ છે. આ થેરાપીમાં લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતાની જરૂર પડે છે.

=== બિનપુરવાર અને બિનઅસરકારક સારવારો ===
પ્રયોગાત્મક સારવાર એન્ઝાઇમ પોટેન્શિયેટેડ ડિસેન્સિટાઇઝેશન (ઇપીડી (EPD))ને દાયકાથી અજમાવવામાં આવે છે, પરંતુ તે અસરકાર હોવાનો સામાન્ય સ્વીકાર થયો નથી.&lt;ref name=&quot;pmid15042943&quot;/&gt; ઇપીડી (EPD)માં એલર્જનના ઉપયોગમાં ઘટાડો કરવામાં આવે છે તથા એન્ઝાઇમ અને બેટા-ગ્લુક્યુરોનિડેઝનો ઉપયોગ કરાય છે, જેમાં ટી-રેગ્યુલેટરી લસિકાકણો સેન્સિટાઇઝેનની જગ્યાએ ડિન્સેન્સિટાઇઝેશશ કે ડાઉન-રેગ્યુલેશનની તરફેણ કરવામાં આવે છે. ઇપીડી (EPD)નો સ્વયંપ્રતિરક્ષા બિમારીની સારવાર માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેને યુ.એસ. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશનને માન્યતા આપી નથી, અથવા તે પુરવાર થયેલી અસરકારક પદ્ધતિ નથી.&lt;ref name=&quot;pmid15042943&quot;/&gt;

2006 સુધી દમ અને ઉપરના શ્વસન માર્ગ સહિતના બહુવિધ બિમારીઓના અભ્યાસ કરતા હજારો લેખોને આવરી લઈને માયો ક્લિનિક દ્વારા કરવામાં આવેલા સિસ્ટેમેટિક સાહિત્યક સંશોધનમાં હોમિયોપેથિક સારવારની અસરકારકતા બહાર આવી નથી અને તે પ્લેસબોની સરખામણીમાં કોઇ વિશેષ અસર કરતી નથી. બાળકો અને પુખ્ત લોકોની બિમારી માટેની તમામ પ્રકારની હોમિયોપેથીના આકરા ક્લિનિક પરીક્ષણોના આધારે લેખકોએ તારણ કાઢ્યું છે કે એવા કોઇ વિશ્વસનીય પૂરાવો નથી કે જે હોમિયોપેથિક સારવારના ઉપયોગને ટેકો આપી શકે છે.&lt;ref name=&quot;pmid17285788&quot;/&gt;

== રોગશાસ્ત્ર ==
ટાઇપ 1 ડાયાબિટીશ, રુમેટોઇડ આર્થ્રાઇટિસ તેમજ પરાગરજ જવર અને દમમા જેવા એલર્જી સંબંધિત રોગો  જેવી દાહજનક ઘણા રોગોમાં છેલ્લા 2થી 3 દાયકામાં પશ્ચિમી જગતમાં વધારો થયો છે.&lt;ref name=&quot;Platts&quot;/&gt; ઔદ્યોગિક દેશોમાં એલર્જિક દમ અને બીજા એટપિક રોગોમાં ઝડપી વધારાની શરૂઆત સંભવત 1960 અને 1970ના દાયકામાં થઈ હતી, 1980 અને 1990ના દાયકામાં તેમાં વધુ વધારો થયો હતો,&lt;ref name=&quot;Bloomfield&quot;/&gt; જોકે કેટલાંક સૂચવે છે કે 1920ના દાયકા પછીથી સેન્સિટાઇઝેશનમાં મક્કમ વધારો થયો છે.&lt;ref name=&quot;The allergy epidemic extends beyond the past few decades&quot;/&gt;  વિકાસશીલ દેશોમાં એટપીના બનાવો સામાન્ય રીતે ઘણા ઓછા રહ્યા છે.&lt;ref name=&quot;Bloomfield&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%;float:center;font-size:90%;margin-left:15px&quot;
|+ એલર્જીક સ્થિતિઓ: આંકડાઓ અને રોગશાસ્ત્ર
|-
|  [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]] 
|  [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]]&lt;ref name=&quot;Chapter 4: The Extent and Burden of Allergy in the United Kingdom&quot;/&gt;
|-
|  એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ 
| 35.9 મિલિયન&lt;ref name=&quot;AAAAI - rhinitis, sinusitis, hay fever, stuffy nose, watery eyes, sinus infection&quot;/&gt; (લગભગ  11% વસતી&lt;ref&gt;2007માં અંદાજિત 303 મિલિયનની વસતીને આધારે [http://www.census.gov/population/www/popclockus.html યુએસ પોપક્લોક]. યુએસ સેન્સસ બ્યૂરો&lt;/ref&gt;)
| 3.3 મિલિયન (લગભગ 5.5% વસતી&lt;ref&gt;60.6 મિલિયનની અંદાજિત વસ્તીને આધારે  [http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=6 યુકે (UK)ની વસ્તી વધીને 60.6 મિલિયન થઇ]&lt;/ref&gt;)
|-
|  દમ 
| 10 મિલિયન લોકો એલર્જીક દમથી પીડાય છે (લગભગ 3% વસતી). 1980-1994 દરમિયાન દમનો વ્યાપ 75% વધ્યો દમનો વ્યાપ આફ્રિકન અમેરિકન્સમાં યુરોપિયન્સ કરતા 39 ટકા વધુ છે.&lt;ref name=&quot;AAAAI - asthma, allergy, allergies, prevention of allergies and asthma, treatment for allergies and asthma&quot;/&gt; 
|  5.7 મિલિયન (લગભગ 9.4%). છ અને સાત વર્ષની ઉંમરના બાળકોમાં પાંચ વર્ષમાં [[અસ્થમા]]નું પ્રમાણ 18.4% થી વધીને 20.9% થયુ છે. આ સમયગાળામાં 13થી 14 વર્ષના લોકોમાં આ ટકાવારી 31%થી ઘટીને 24.7% થઈ છે.
|-
|  એટોપિક ખરજવું 
| લગભગ 9% વસતી 1960 અને 1990ની વચ્ચે બાળકોમાં આ પ્રમાણ 3% ટકાથી વધીને 10% થયું છે.&lt;ref name=&quot;AAAAI - skin condition, itchy skin, bumps, red irritated skin, allergic reaction, treating skin condition&quot;/&gt;
|  5.8 મિલિયન (લગભગ 1% ગંભીર).
|-
|  એનાફિલેક્સિસ 
|  કીટકના વિષથી દર વર્ષે ઓછામાં ઓછા 40 મોત પેનિસિલિન એનેફિલેક્સિસથી આશરે 400 મોત લાટેક્સ એલર્જીથી દર વર્ષે 3 મોત અને એનેફિલેક્સિસના આશરે 220 કેસ&lt;ref name=&quot;AAAAI - anaphylaxis, cause of anaphylaxis, prevention, allergist, anaphylaxis statistics&quot;/&gt; ફૂડ એનર્જીને કારણે એનેફિલેક્સિસથી વાર્ષિક 150 લોકોના મોતનો અંદાજ.&lt;ref name=&quot;Food&quot;/&gt;
|  1999 અને 2006ની વચ્ચે પાંચ મહિનાથી 85 વર્ષના લોકોમાં 48 મોત.
|-
|  જીવજંતુઓનું ઝેર 
| આશરે 15 ટકા પુખ્ત લોકોને હળવી અને લોકલાઇઝ્ડ એલર્જીક રિએક્શન. સિસ્ટેમેટિક રિએક્શન 3 ટકા પુખ્તમાં જોવા મલે છે અને બાળકોમાં 1 ટકા કરતા ઓછું પ્રમાણ છે.&lt;ref name=&quot;AAAAI - stinging insect, allergic reaction to bug bite, treatment for insect bite&quot;/&gt;
|  આંકડા ઉપલબ્ધ નથી
|-
|  દવાની એલર્જી 
|  પેનિસિલિનની એનેફિલેક્સિટ પ્રતિક્રિયાઓથી દર વર્ષે 400ના મોત. 
|  આંકડા ઉપલબ્ધ નથી
|-
|  ખોરાકની એલર્જી 
| અમેરિકામાં 3 વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાઆશરે 6 ટકા બાળકો અને કુલ વસ્તીના 3.5-4%.{{Citation needed|date=December 2008}} મગફળી અને /અથવા ટ્રીનટ (એટલે કે [[અખરોટ]]) એલર્જી આશરે 3 મિલિયન અમેરિકનો અથવા 1.1% વસ્તીને અસર કરે છે.&lt;ref name=&quot;Food&quot;/&gt; 
| 5-7% શિશુ અને 1-2% પુખ્ત. 2001થી 2005 સુધીમાં મગફળી એલર્જીમાં 117.3 ટકા વધારો, ઇંગ્લેન્ડમાં અંદાજે 25,700 લોકોને અસર
|-
|  મલ્ટિપલ એલર્જી&lt;br /&gt;(દમ, ખરજવું અને એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ એકસાથે) 
| અજાણ્યું 
| 2.3 મિલિયન(આશરે 3.7% કેસો 2001 અને 2005ની વચ્ચે 48.9%નો વધારો.&lt;ref name=&quot;Incidence and prevalence of multiple allergic disorders recorded in a national primary care database&quot;/&gt;
|}

એટોપિક બિમારીઓ ગ્રહણક્ષમતાને મૂળખૂત રીતે જેનેટિક પરિબળો અસર કરે છે, પરંતુ એટોપીમાં ટૂંકાગાળામાં વધારો થાય છે, તેથી તેને વસ્તીના જેનેરિક ફેરફારથી સમજાવવાનું મુશ્કેલ બને છે અને તેથી તેના માટે પર્યાવરણ કે જીવનશૈલીને જવાબદાર માનવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot; Bloomfield&quot;/&gt; એટોપીમાં આ વધારાને સમજાવવા માટે કેટલીક પૂર્વધારણાઓ બાંધવામાં આવી છે, જેમાં રહેઠાણમાં ફેરફારને કારણે કાયમી એલર્જન, ઘરની બહાર પસાર કરવામાં આવતા સમયમાં વધારો, સ્વચ્છતા અને તંદુરસ્તીમાં ફેરફારનો સમાવેશ થાય છે, જેનાથી સામાન્ય રોગપ્રતિકારક અંકુશ વ્યવસ્થાતંત્રની સક્રિયતામાં ઘટાડો થયો છે, આ ઉપરાંત આહારમાં ફેરફાર, સ્થૃળતા અને શારિરીક કસરતમાં ઘટાડો જેવા પરિબળોનો તેમાં ઉમેરો થાય છે.&lt;ref name=&quot;Platts&quot;/&gt; સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા ઠેરવે છે કે &lt;ref name=&quot;Hay fever, hygiene, and household size&quot;/&gt; ઉચ્ચ જીવનધોરણ અને સ્વચ્છતાની સ્થિતિથી બાળકોને ઇન્ફેક્શનથી બચાવી શકાય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે જીવનના પ્રારંભકાળમાં ઓછા બેક્ટેરિયા અને વાઇરલ ઇન્ફેક્શનના ઓછા પ્રમાણથી પરિપકવ થતી રોગપ્રતિકાર તંત્ર ટી&lt;sub&gt;એચ&lt;/sub&gt;1 (TH1) ટાઇપ  રિસ્પોન્સથી દૂર થાય છે અને તેના પરિણામે બિનનિયંત્રિત ટી&lt;sub&gt;એચ&lt;/sub&gt;2 (TH2) પ્રતિભાવ ઊભો થાય છે, જે એલર્જીમાં વધારો કરે છે.&lt;ref name=&quot;Yazdanbakhsh02&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Renz&quot;/&gt;

જોકે માત્ર ઇન્ફેક્શનના દર અને પ્રકારોમાં ફેરફારો એલર્જી સંબંધિત બિમારીઓમાં દેખિતા વધારાને સમજાવી શકાતા નથી અને તાજેતરના પુરાવા જઠરાંત્ર માઇક્રોબિયલ વાતાવરણના મહત્ત્વ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. પુરાવા દર્શાવે છે કે હિપેટાઇટિસ એ, ''ટોક્સોપ્લાસ્મા ગોન્ડી''  અને ''હેલિકોબેકટર પાયલોરી''  (જે વિકાસશીલ દેશોમાં વધુ જોવા મળે છે) જેવા ફૂડ અને ફેકલ-ઓરલ રોગકારક સુક્ષ્મજીવોના સંસર્ગથી એટપીના એકંદર જોખમમાં 60 ટકાથી વધુનો ઘટાડો થઈ શકે છે&lt;ref name=&quot;Exposure to foodborne and orofecal microbes versus airborne viruses in relation to atopy and allergic asthma: epidemiological study&quot;/&gt; અને પરોપજીવી ઇન્ફેક્શનના પ્રમાણમાં વધારાને દમના નીચા પ્રમાણ સાથે સંબંધી છે.&lt;ref name=&quot;Parasites and asthma--predictive or protective?&quot;/&gt; એવી ધારણા છે કે આ ઇન્ફેક્શન ટી&lt;sub&gt;એચ&lt;/sub&gt;1/ટી&lt;sub&gt;એચ&lt;/sub&gt;2 (TH1/TH2)ના નિયામકોમાં ગંભીરપણે ફેરફાર કરીને તેની અસરો ઉપજાવે છે.&lt;ref name=&quot;Sheikh&quot;/&gt; હાઇજિન અંગેના નવ ગૃહિત પૂર્વસિદ્ધાંતોના મહત્ત્વના તત્વોમાં એન્ડોટોક્સિનના સંસર્ગ, પાળેલા પ્રાણીના સંસર્ગ અને ખેતરમાં ઉછેરનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot; Sheikh&quot;/&gt;

== ઇતિહાસ ==
‘એલર્જી’ની વિભાવના મૂળમાં 1906માં  વિયાનાના બાળરોગના તબીબ ક્લેમેન્સ વોન પિરક્વેટે રજૂ કરી છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ધૂળ, પરાગરજ અથવા કેટલાંક ખાદ્ય પદાર્થો જેવી સામાન્ય રીતે નિરુપદ્રવી ગણાતી વસ્તુઓથી તેમના કેટલાંક દર્દીઓ અતિસંવેદનશીલ હતા.&lt;ref&gt;{{WhoNamedIt|Doctor|2382|Clemens Peter Pirquet von Cesenatico}}&lt;/ref&gt; પિરક્વેટે આ સ્થિતિને પ્રાચીન ગ્રીક શબ્દો [[wikt:ἄλλος|ἄλλος]] ''એલોસ''  (allos ) અર્થ ‘બીજા’ અને [[wikt:ἔργον|ἔργον]] ''એર્ગોન''  (ergon) અર્થ ‘કામ’ માંથી ‘એલર્જી’ નામ આપ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Allergie&quot;/&gt; ઐતિહાસિક રીતે અતિસંવેદનશીલતાના તમામ સ્વરૂપોને એલર્જી તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતા હતા અને તે તમામનું કારણ રોગપ્રતિકારક તંત્રના અયોગ્ય કાર્ય હોવાનું માનવામાં આવે છે. પછીથી તે સ્પષ્ટ બન્યું હતું કે કેટલીક જુદી જુદી બિમારીના સ્વરૂપનો તેમાં જોડાયેલા હતા અને સામાન્ય જોડતી કડી રોગપ્રતિકારક તંત્રનું અયોગ્ય એક્ટિવેશન હતું. 1963માં ફિલિપ જેલ અને રોબિન કૂમ્બ્સે નવી વર્ગીકરણ યોજના  તૈયાર કરી હતી, જેમાં ચાર પ્રકારની અતિસંવેદનશીલતા પ્રતિક્રિયાઓનું વર્ણન કરાયું છે, જેમાં ટાઇપ 1થી ટાઇપ 4નો સમાવેશ થાય છે, જેમાં ઝડપથી વિકસતા રિએક્શનની ખાસિયત હોય છે.&lt;ref name=&quot;GellCoombs&quot;/&gt; આ નવા વર્ગીકરણની સાથે ‘એલર્જી’ શબ્દ માત્ર ટાઇપ 1 અતિસંવેદનશીલતા (તત્કાલ અતિસંવેદનશીલતા તરીકે પણ ઓળખાય છે) પૂરતો સીમિત રહ્યો હતો.

એલર્જીના વ્યવસ્થાતંત્રની સમજ મેળવવાની મુખ્ય સફળતા પ્રતિદ્રવ્ય વર્ગ લેબલ્ડ ઇમ્યુનોગ્લોબુલિન ઇ (આઇજીઇ (IgE))ની શોધ હતી- કિમિશીજે ઇશિઝાકા અને સાથી કાર્યકરોએ સૌ પ્રથમ વખત 1960ના દાયકામાં આઇજીઈ (IgE)ને અલગ પાડી હતી અને તેનું વર્ણન કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Physico-chemical properties of human reaginic antibody. IV. Presence of a unique immunoglobulin as a carrier of reaginic activity&quot;/&gt;

== તબીબી વિશેષતા ==
'''એલર્જી નિષ્ણાત'''  એવા ફિઝિશિયન છે કે જેમણે એલર્જી, દમ અને એલર્જી સંબંધિત બીજા રોગોની સારવાર અને સંચાલનની વિશેષ તાલીમ લીધેલી હોય છે.
[[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]માં અમેરિકન બોર્ડ ઓફ એલર્જી એન્ડ ઇમ્યુનોલોજી (એબીએઆઇ (ABAI))નું પ્રમાણપત્ર ધરાવતા ફિઝિશિયનો માન્યતાપ્રાપ્ત શૈક્ષણિક પ્રોગ્રામ અને મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક પૂરી કરે છે, જેમાં એલર્જી અને ઇમ્યુનોલોજીમાં દર્દીની સારવારની જોગવાઈ માટે જ્ઞાન, કુશળતા અને અનુભવને દર્શાવતી સુરક્ષિત અને દેખરેખ હેઠળની પરીક્ષાનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;ABAI: American Board of Allergy and Immunology&quot;/&gt; એલર્જિસ્ટ/ઇમ્યુનોલોજિસ્ટ બનવા માટે તાલીમના ઓછામાં ઓછા નવ વર્ષ પૂરા કરવા જરૂરી છે. મેડિકલ સ્કૂલના અભ્યાસ અને મેડિકલ ડિગ્રી સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયા પછી ફિઝિશિયન ઇન્ટર્નલ મેડિસિન (ઇન્ટર્નિસ્ટ બનવા માટે) અથવા પેડિયાટ્રીક્સ (બાળકોના ડોક્ટર બનવા માટે)માં ત્રણ વર્ષની તાલીમ લેવી પડે છે. આ બંનેમાંથી એક સ્પેશ્યલટીઝની તાલીમ પૂર્ણ કર્યા પછી ફિઝિશિયને અમેરિકન બોર્ડ ઓફ પેડિયાટ્રીક્સ (એબીપી (ABP)) અથવા અમેરિકન બોર્ડ ઓફ ઇન્ટર્નલ મેડિસિન (એબીઆઇએમ (ABIM))ની પરીક્ષા ફરજિયાત પાસ કરવી પડે છે. એલર્જી-ઇમ્યુનોલોજીની પેટા સ્પેશ્યલ્ટી પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવા માગતા ઇન્ટર્નિસ્ટ અથવા પેડિયાટ્રીસિયન્સે એલર્જી-ઇમ્યુનોલોજી ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામમાં ફેલોશિપ તરીકે ઓળખાતા વધારાનો ઓછામાં બે વર્ષનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરવો પડે છે. એબીએઆઇ (ABAI) પ્રમાણિત એલર્જિસ્ટ-ઇમ્યુનોલોજિસ્ટ્સે તેમની ફેલોશિપ પછી અમેરિકન બોર્ડ ઓફ એલર્જી એન્ડ ઇમ્યુનોલોજી (ABAI)ની પ્રમાણિત પરીક્ષા સફળતાપૂર્વક પાસ કરવી પડે છે.&lt;ref name=&quot;AAAAI - What is an Allergist?&quot;/&gt;

[[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં એલર્જી જનરલ મેડિસિન કે પેડિયાસ્ટ્રીક્સની પેટા સ્પેશ્યલ્ટી છે. પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ પરીક્ષા (અનુક્રમે એમઆરસીપી (MRCP) અથવા એમઆરસીપીસીએચ (MRCPCH)) પાસ કર્યા પછી  ડોક્ટર જનરલ મેડિકલ કાઉન્સિલના સ્પેશ્યાલિસ્ટ રજિસ્ટ્રાર માટે લાયકાત મેળવતા પહેલા સ્પેશ્યાલિસ્ટ રજિસ્ટ્રાર તરીકે કેટલાંક વર્ષો સુધી કામ કરે છે. એલર્જી સંબંધિત સેવાઓ ઇમ્યુનોલોજિસ્ટ્સ પણ પૂરી પાડી શકે છે. 2003ના રોયલ કોલેજ ઓફ ફિઝિશિયન્સના અહેવાલમાં યુકે (UK)માં એલર્જી સંબંધિત અપૂરતી સેવાઓમાં સુધારો કરવાની ભલામણો કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;રોયલ કોલેજ ઓફ ફિઝીશિયન્સ (2003). ''એલર્જી: ધ અનમેટ નીડ'' . લંડન, યુકે (UK): રોયલ કોલેજ ઓફ ફિઝીશિયન. ISBN 978-1-86016-183-4. {{PDFlink|[http://www.rcplondon.ac.uk/pubs/contents/81e384d6-0328-4653-9cc2-2aa7baa3c56a.pdf PDF version]|1.03&amp;nbsp;MB}}&lt;/ref&gt; 2006માં હાઉસ ઓફ લોર્ડસે (બ્રિટનની સંસદ) પેટાસમિતિની રચના કરી હતી, જેને 2007માં અહેવાલ આપ્યો હતો. તેના તારણો એવા હતા કે લોર્ડે ‘એલર્જિક એપિડેમિક’ તરીકે ઓળખાવી તે સમસ્યાના ઉકેલ માટે એલર્જી સંબંધિત સેવાઓ અપૂરતી છે અને સમિતિએ બીજી કેટલીક ભલામણો પણ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;Allergy - HL 166-I, 6th Report of Session 2006-07 - Volume 1: Report&quot;/&gt;

== આ પણ જુઓ ==
* એલર્જીઓની યાદી
* એલર્જીક બળતરા

== સંદર્ભો ==
{{reflist|2|refs=

&lt;ref name=&quot; Bloomfield&quot;&gt;{{cite journal |author=Bloomfield SF, Stanwell-Smith R, Crevel RW, Pickup J |title=Too clean, or not too clean: the hygiene hypothesis and home hygiene |journal=Clin. Exp. Allergy |volume=36 |issue=4 |pages=402–25 |year=2006 |pmid=16630145 |doi=10.1111/j.1365-2222.2006.02463.x |pmc=1448690}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot; Sheikh&quot;&gt;{{cite journal |author=Sheikh A, Strachan DP |title=The hygiene theory: fact or fiction? |journal=Curr Opin Otolaryngol Head Neck Surg |volume=12 |issue=3 |pages=232–6 |year=2004 |pmid=15167035 |doi=10.1097/01.moo.0000122311.13359.30}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AAAAI - anaphylaxis, cause of anaphylaxis, prevention, allergist, anaphylaxis statistics&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/anaphylaxis.asp?item=1a |title=AAAAI - anaphylaxis, cause of anaphylaxis, prevention, allergist, anaphylaxis statistics |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101130155003/http://www.aaaai.org/patients/gallery/anaphylaxis.asp?item=1a |archive-date=2010-11-30 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;A meta-analysis of the association between Caesarean section and childhood asthma&quot;&gt;{{cite journal |author=Thavagnanam S, Fleming J, Bromley A, Shields MD, Cardwell, CR |title=A meta-analysis of the association between Caesarean section and childhood asthma |journal=Clin. And Exper. Allergy |volume=online ahead of print |year=2007 |issue=4 |pmid=18352976 |doi=10.1111/j.1365-2222.2007.02780.x |page=629}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AAAAI - What is an Allergist?&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aaaai.org/media/resources/allergist.asp |title=AAAAI - What is an Allergist? |access-date=2007-08-05 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101130000642/http://www.aaaai.org/media/resources/allergist.asp |archive-date=2010-11-30 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AAAAI - asthma, allergy, allergies, prevention of allergies and asthma, treatment for allergies and asthma&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/prevention.asp?item=1a |title=AAAAI - asthma, allergy, allergies, prevention of allergies and asthma, treatment for allergies and asthma |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718174927/http://www.aaaai.org/patients/gallery/prevention.asp?item=1a |archive-date=2011-07-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AAAAI - rhinitis, sinusitis, hay fever, stuffy nose, watery eyes, sinus infection&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/rhinitissinusitis.asp?item=1a |title=AAAAI - rhinitis, sinusitis, hay fever, stuffy nose, watery eyes, sinus infection |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718174853/http://www.aaaai.org/patients/gallery/rhinitissinusitis.asp?item=1a |archive-date=2011-07-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AAAAI - skin condition, itchy skin, bumps, red irritated skin, allergic reaction, treating skin condition&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/skinallergies.asp?item=1a |title=AAAAI - skin condition, itchy skin, bumps, red irritated skin, allergic reaction, treating skin condition |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101130154439/http://www.aaaai.org/patients/gallery/skinallergies.asp?item=1a |archive-date=2010-11-30 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AAAAI - stinging insect, allergic reaction to bug bite, treatment for insect bite&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/insect.asp?item=1a |title=AAAAI - stinging insect, allergic reaction to bug bite, treatment for insect bite |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330184710/http://www.aaaai.org/patients/gallery/insect.asp?item=1a |archive-date=2010-03-30 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ABAI: American Board of Allergy and Immunology&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.abai.org/training.asp |title=ABAI: American Board of Allergy and Immunology |access-date=2007-08-05 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720145257/https://www.abai.org/training.asp |archive-date=2011-07-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Advances in allergic skin disease, anaphylaxis, and hypersensitivity reactions to foods, drugs, and insects&quot;&gt;{{cite journal |author=Sicherer SH, Leung DY |title=Advances in allergic skin disease, anaphylaxis, and hypersensitivity reactions to foods, drugs, and insects |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_2007-06_119_6/page/1462 |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=119 |issue=6 |pages=1462–9 |year=2007 |pmid=17412401 |doi=10.1016/j.jaci.2007.02.013}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;African Americans with asthma: genetic insights&quot;&gt;{{cite journal |author=Barnes KC, Grant AV, Hansel NN, Gao P, Dunston GM |title=African Americans with asthma: genetic insights |url=http://pats.atsjournals.org/cgi/content/full/4/1/58 |journal=Proc Am Thorac Soc |volume=4 |issue=1 |pages=58–68 |year=2007 |pmid=17202293 |doi=10.1513/pats.200607-146JG |pmc=2647616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722002925/http://pats.atsjournals.org/cgi/content/full/4/1/58 |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead |access-date=2011-06-22 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Allergie&quot;&gt;{{cite journal|author=Von Pirquet C|year=1906|title=Allergie|journal=Munch Med Wochenschr|volume=53|page=1457|pmid=20273584|issue=5}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Allergy - HL 166-I, 6th Report of Session 2006-07 - Volume 1: Report&quot;&gt;{{cite book |author=House of Lords - Science and Technology Committee |title=Allergy - HL 166-I, 6th Report of Session 2006-07 - Volume 1: Report |year=2007 |publisher=TSO (The Stationery Office) |location=London, UK |isbn=978-0-10-401149-2|url= http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200607/ldselect/ldsctech/166/16602.htm}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Allergy Diagnosis&quot;&gt;{{cite web|title = Allergy Diagnosis|url = http://www.theonlineallergist.com/index.php/article/allergy_diagnosis/|archive-url = https://web.archive.org/web/20100811220049/http://www.theonlineallergist.com/index.php/article/allergy_diagnosis/|archive-date = 2010-08-11|url-status = dead|access-date = 2011-06-22}}The Online Allergist. Retrieved 2010-10-25.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Allergy&quot;&gt;{{cite journal |author=Galli SJ |title=Allergy |journal=Curr. Biol. |volume=10 |issue=3 |pages=R93–5 |year=2000 |pmid=10679332| doi = 10.1016/S0960-9822(00)00322-5}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Asthma from birth to age 23: incidence and relation to prior and concurrent atopic disease&quot;&gt;{{cite journal |author=Anderson HR, Pottier AC, Strachan DP |title=Asthma from birth to age 23: incidence and relation to prior and concurrent atopic disease |url=https://archive.org/details/sim_thorax_1992-07_47_7/page/537 |journal=Thorax |volume=47 |issue=7 |pages=537–42 |year=1992 |pmid=1412098 |doi=10.1136/thx.47.7.537 |pmc=463865}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Chapter 4: The Extent and Burden of Allergy in the United Kingdom&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200607/ldselect/ldsctech/166/16607.htm|title= Chapter 4: The Extent and Burden of Allergy in the United Kingdom|date= 2007-07-24|access-date= 2007-12-03|work= House of Lords - Science and Technology - Sixth Report|archive-url= https://web.archive.org/web/20101014180530/http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200607/ldselect/ldsctech/166/16607.htm|archive-date= 2010-10-14|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Conn's Current Therapy 2005&quot;&gt;{{cite book |author=Bope, Edward T.; Rakel, Robert E. |title=Conn's Current Therapy 2005 |url=https://archive.org/details/connscurrentther0000unse_v3i8 |publisher=W.B. Saunders Company |location=Philadelphia, PA |year= 2005|page=[https://archive.org/details/connscurrentther0000unse_v3i8/page/880 880] |isbn=0-7216-3864-3 |oclc= |doi=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Croner&quot;&gt;{{cite journal |author=Croner S |title=Prediction and detection of allergy development: influence of genetic and environmental factors |journal=J. Pediatr. |volume=121 |issue=5 Pt 2 |pages=S58–63 |year=1992 |pmid=1447635 |doi=10.1016/S0022-3476(05)81408-8}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DeSwert&quot;&gt;{{cite journal |author=De Swert LF |title=Risk factors for allergy |journal=Eur. J. Pediatr. |volume=158 |issue=2 |pages=89–94 |year=1999 |pmid=10048601 |doi=10.1007/s004310051024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Does antibiotic exposure during infancy lead to development of asthma?: a systematic review and metaanalysis&quot;&gt;{{cite journal |author=Marra F, Lynd L, Coombes M &quot;et al.&quot; |title=Does antibiotic exposure during infancy lead to development of asthma?: a systematic review and metaanalysis |url=https://archive.org/details/sim_chest_2006-03_129_3/page/610 |journal=Chest |volume=129 |issue=3 |pages=610–8 |year=2006 |pmid=16537858 |doi=10.1378/chest.129.3.610}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Effector and potential immunoregulatory roles of mast cells in IgE-associated acquired immune responses&quot;&gt;{{cite journal |author=Grimbaldeston MA, Metz M, Yu M, Tsai M, Galli SJ |title=Effector and potential immunoregulatory roles of mast cells in IgE-associated acquired immune responses |journal=Curr. Opin. Immunol. |volume=18 |issue=6 |pages=751–60 |year=2006 |pmid=17011762 |doi=10.1016/j.coi.2006.09.011}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Epidemiological and immunological evidence for the hygiene hypothesis&quot;&gt;{{cite journal |author=Garn H, Renz H |title=Epidemiological and immunological evidence for the hygiene hypothesis |journal=Immunobiology |volume=212 |issue=6 |pages=441–52 |year=2007 |pmid=17544829 |doi=10.1016/j.imbio.2007.03.006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Exposure to foodborne and orofecal microbes versus airborne viruses in relation to atopy and allergic asthma: epidemiological study&quot;&gt;{{cite journal |author=Matricardi PM, Rosmini F, Riondino S, ''et al'' |title=Exposure to foodborne and orofecal microbes versus airborne viruses in relation to atopy and allergic asthma: epidemiological study | journal=BMJ |volume=320 |issue=7232 |pages=412–7 |year=2000 |pmid=10669445| doi = 10.1136/bmj.320.7232.412 | pmc=27285}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Food&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/foodallergy.asp?item=1a |title=AAAAI - food allergy, food reactions, anaphylaxis, food allergy prevention |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330184705/http://www.aaaai.org/patients/gallery/foodallergy.asp?item=1a |archive-date=2010-03-30 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Freeman 44&quot;&gt;Freeman 44&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Freeman 53&quot;&gt;Freeman 53&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;GellCoombs&quot;&gt;{{cite book |author=Gell PGH, Coombs RRA. |title=Clinical Aspects of Immunology |publisher=Blackwell |location=London |year=1963}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Hay fever, hygiene, and household size&quot;&gt;{{cite journal |author=Strachan DP |title=Hay fever, hygiene, and household size |journal=BMJ |volume=299 |issue=6710 |pages=1259–60 |year=1989 |pmid=2513902 |doi=10.1136/bmj.299.6710.1259 | pmc=1838109}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Incidence and prevalence of multiple allergic disorders recorded in a national primary care database&quot;&gt;{{cite journal |author=Simpson CR, Newton J, Hippisley-Cox J, Sheikh A| title=Incidence and prevalence of multiple allergic disorders recorded in a national primary care database|journal=J Roy Soc Med|volume=101|issue=11|pages=558–563| year=2008| pmid= 19029357|doi=10.1258/jrsm.2008.080196 |pmc=2586863}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Insect sting anaphylaxis&quot;&gt;{{cite journal |author=Golden DB |title=Insect sting anaphylaxis |journal=Immunol Allergy Clin North Am |volume=27 |issue=2 |pages=261–72, vii |year=2007 |pmid=17493502 |doi=10.1016/j.iac.2007.03.008 |pmc=1961691}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Janeway&quot;&gt;{{cite book | last = Janeway | first = Charles | authorlink = Charles Janeway | coauthors = Paul Travers, Mark Walport, and Mark Shlomchik | title = Immunobiology; Fifth Edition | publisher = Garland Science | year= 2001 | location = New York and London| pages = e-book | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&amp;rid=imm.TOC&amp;depth=10| doi = | isbn = 978-0-8153-4101-7}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Natural rubber latex allergy: a problem of interdisciplinary concern in medicine&quot;&gt;{{cite journal |author=Brehler R, Kütting B |title=Natural rubber latex allergy: a problem of interdisciplinary concern in medicine |journal=Arch. Intern. Med. |volume=161 |issue=8 |pages=1057–64 |year=2001 |pmid=11322839| doi = 10.1001/archinte.161.8.1057}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Overview of 'allergy and allergic diseases: with a view to the future'&quot;&gt;{{cite journal |author=Kay AB |title=Overview of 'allergy and allergic diseases: with a view to the future' |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-bulletin_2000_56_4/page/n6 |journal=Br. Med. Bull. |volume=56 |issue=4 |pages=843–64 |year=2000 |pmid=11359624 |doi=10.1258/0007142001903481}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Parasites and asthma--predictive or protective?&quot;&gt;{{cite journal |author=Masters S, Barrett-Connor E |title=Parasites and asthma—redictive or protective? |journal=Epidemiol Rev |volume=7 |issue= |pages=49–58 |year=1985 |pmid=4054238 |doi=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Parasitic food-borne and water-borne zoonoses&quot;&gt;{{cite journal |author=Macpherson CN, Gottstein B, Geerts S |title=Parasitic food-borne and water-borne zoonoses |journal=Rev. - Off. Int. Epizoot. |volume=19 |issue=1 |pages=240–58 |year=2000 |pmid=11189719 |doi=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Penicillin allergy skin testing: what do we do now?&quot;&gt;{{cite journal |author=Schafer JA, Mateo N, Parlier GL, Rotschafer JC |title=Penicillin allergy skin testing: what do we do now? |url=https://archive.org/details/sim_pharmacotherapy_2007-04_27_4/page/542 |journal=Pharmacotherapy |volume=27 |issue=4 |pages=542–5 |year=2007 |pmid=17381381 |doi=10.1592/phco.27.4.542}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Physico-chemical properties of human reaginic antibody. IV. Presence of a unique immunoglobulin as a carrier of reaginic activity&quot;&gt;{{cite journal |author=Ishizaka K, Ishizaka T, Hornbrook MM |title=Physico-chemical properties of human reaginic antibody. IV. Presence of a unique immunoglobulin as a carrier of reaginic activity |journal=J. Immunol. |volume=97 |issue=1 |pages=75–85 |year=1966 |pmid=4162440 |doi=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Platts&quot;&gt;{{cite journal |author=Platts-Mills TA, Erwin E, Heymann P, Woodfolk J |title=Is the hygiene hypothesis still a viable explanation for the increased prevalence of asthma? |journal=Allergy |volume=60 Suppl 79 |issue= |pages=25–31 |year=2005 |pmid=15842230 |doi=10.1111/j.1398-9995.2005.00854.x}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Renz&quot;&gt;{{cite journal |author=Renz H, Blümer N, Virna S, Sel S, Garn H |title=The immunological basis of the hygiene hypothesis |journal=Chem Immunol Allergy |volume=91 |issue= |pages=30–48 |year=2006 |pmid=16354947 |doi=10.1159/000090228}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Sicherer 63&quot;&gt;Sicherer 63&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Sussman&quot;&gt;Gordon L. Sussman, MD, FRCP; Donald H. Beezhold. [http://www.annals.org/content/122/1/43.full?ijkey=46e082703bf84e8d542fd6f767a7e39fe11c03e4&amp;keytype2=tf_ipsecsha &quot;Allergy to Latex Rubber&quot;]. ''Annals of Internal Medicine''. vol. 122 no. 1 43–46.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Th2 cytokines in the asthma late-phase response&quot;&gt;{{cite journal |author=Holt PG, Sly PD |title=Th2 cytokines in the asthma late-phase response |journal=Lancet |volume=370 |issue=9596 |pages=1396–8 |year=2007 |pmid=17950849 |doi=10.1016/S0140-6736(07)61587-6}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;The allergy epidemic extends beyond the past few decades&quot;&gt;{{cite journal |author=Isolauri E, Huurre A, Salminen S, Impivaara O |title=The allergy epidemic extends beyond the past few decades |url=https://archive.org/details/sim_clinical-and-experimental-allergy_2004-07_34_7/page/1007 |journal=Clin. Exp. Allergy |volume=34 |issue=7 |pages=1007–10 |year=2004 |pmid=15248842 |doi=10.1111/j.1365-2222.2004.01999.x}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;The genetic and environmental basis of atopic diseases&quot;&gt;{{cite journal |author=Grammatikos AP |title=The genetic and environmental basis of atopic diseases |journal=Ann. Med. |volume=40 |issue=7 |pages=482–95 |year=2008 |pmid=18608118 |doi=10.1080/07853890802082096 |url=https://archive.org/details/annals-of-medicine_2008_40_7/page/482}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;The use of household cleaning sprays and adult asthma: an international longitudinal study&quot;&gt;{{cite journal |author=Zock JP, Plana E, Jarvis D &quot;et al.&quot; |title=The use of household cleaning sprays and adult asthma: an international longitudinal study| journal=Am J Respir Crit Care Med |volume=176 |issue=8 |pages=735–41| year=2007 |pmid=17585104 |doi=10.1164/rccm.200612-1793OC |pmc=2020829}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Urticaria and angioedema: a practical approach&quot;&gt;{{cite journal |author=Muller BA |title=Urticaria and angioedema: a practical approach |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2004-03-01_69_5/page/1123 |journal=Am Fam Physician |volume=69 |issue=5 |pages=1123–8 |year=2004 |pmid=15023012 |doi=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Worms and allergy&quot;&gt;{{cite journal |author=Carvalho EM, Bastos LS, Araújo MI |title=Worms and allergy |journal=Parasite Immunol. |volume=28 |issue=10 |pages=525–34 |year=2006 |pmid=16965288 |doi=10.1111/j.1365-3024.2006.00894.x}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;holgate98&quot;&gt;{{cite journal |author=Holgate ST |title=Asthma and allergy—disorders of civilization? |url=https://archive.org/details/sim_qjm_1998-03_91_3/page/171 |journal=QJM |volume=91 |issue=3 |pages=171–84 |year=1998 |pmid=9604069| doi = 10.1093/qjmed/91.3.171}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid10963288&quot;&gt;{{cite journal |author=Ross RN, Nelson HS, Finegold I |title=Effectiveness of specific immunotherapy in the treatment of allergic rhinitis: an analysis of randomized, prospective, single- or double-blind, placebo-controlled studies |journal=Clinical therapeutics |volume=22 |issue=3 |pages=342–50 |year=2000 |pmid=10963288 |doi=10.1016/S0149-2918(00)80038-7}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid11101180&quot;&gt;{{cite journal |author=Li JT, Andrist D, Bamlet WR, Wolter TD |title=Accuracy of patient prediction of allergy skin test results |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-allergy-asthma-and-immunology_2000-11_85_5/page/382 |journal=Ann. Allergy Asthma Immunol. |volume=85 |issue=5 |pages=382–4 |year=2000 |pmid=11101180 |doi=10.1016/S1081-1206(10)62550-1}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid12239255&quot;&gt;{{cite journal |author=Braun-Fahrländer C, Riedler J, Herz U, ''et al'' |title=Environmental exposure to endotoxin and its relation to asthma in school-age children |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2002-09-19_347_12/page/869 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=347 |issue=12 |pages=869–77 |year=2002 |pmid=12239255 |doi=10.1056/NEJMoa020057}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid12910582&quot;&gt;{{cite journal |author=Gibson PG, Henry RL, Shah S, Powell H, Wang H |title=Migration to a western country increases asthma symptoms but not eosinophilic airway inflammation |journal=[[Pediatr. Pulmonol.]] |volume=36 |issue=3 |pages=209–15 |year=2003 |month=September |pmid=12910582 |doi=10.1002/ppul.10323|access-date=2008-07-06}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid12911420&quot;&gt;{{cite journal |author=Kerkhof M, Dubois AE, Postma DS, Schouten JP, de Monchy JG |title=Role and interpretation of total serum IgE measurements in the diagnosis of allergic airway disease in adults |journal=Allergy |volume=58 |issue=9 |pages=905–11 |year=2003 |pmid=12911420 |doi=10.1034/j.1398-9995.2003.00230.x}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid15042943&quot;&gt;{{cite journal |author=Terr AI |title=Unproven and controversial forms of immunotherapy |journal=Clinical allergy and immunology |volume=18 |issue= |pages=703–10 |year=2004 |pmid=15042943 |doi=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid16047713&quot;&gt;{{cite journal |author=Vidal C, Gude F, Boquete O, ''et al'' |title=Evaluation of the phadiatop test in the diagnosis of allergic sensitization in a general adult population |journal=Journal of Investigational Allergology and Clinical Immunology |volume=15 |issue=2 |pages=124–30 |year=2005 |pmid=16047713 |doi=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid16164451&quot;&gt;{{cite journal |author=Verstege A, Mehl A, Rolinck-Werninghaus C, ''et al'' |title=The predictive value of the skin prick test weal size for the outcome of oral food challenges |url=https://archive.org/details/sim_clinical-and-experimental-allergy_2005-09_35_9/page/1220 |journal=Clin. Exp. Allergy |volume=35 |issue=9 |pages=1220–6 |year=2005 |pmid=16164451 |doi=10.1111/j.1365-2222.2005.2324.x}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid16190503&quot;&gt;{{cite journal |author=Wheeler PW, Wheeler SF |title=Vasomotor rhinitis |journal=American Family Physician |volume=72 |issue=6 |pages=1057–62 |year=2005 |pmid=16190503 |doi= |url=http://www.aafp.org/afp/20050915/1057.html |access-date=2011-06-22 |archive-date=2008-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821193716/http://www.aafp.org/afp/20050915/1057.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid17285788&quot;&gt;{{cite journal |author=Altunç U, Pittler MH, Ernst E |title=Homeopathy for childhood and adolescence ailments: systematic review of randomized clinical trials |url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2007-01_82_1/page/69 |journal=Mayo Clin. Proc. |volume=82 |issue=1 |pages=69–75 |year=2007 |pmid=17285788 |doi=10.4065/82.1.69}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid17326711&quot;&gt;{{cite journal |author=Addo-Yobo EO, Woodcock A, Allotey A, Baffoe-Bonnie B, Strachan D, Custovic A |title=Exercise-induced bronchospasm and atopy in Ghana: two surveys ten years apart |journal=[[PLoS Med.]] |volume=4 |issue=2 |pages=e70 |year=2007 |month=February |pmid=17326711 |pmc=1808098 |doi=10.1371/journal.pmed.0040070 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&amp;doi=10.1371/journal.pmed.0040070 |access-date=2008-07-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uHp7R4nP?url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&amp;doi=10.1371%2Fjournal.pmed.0040070 |archive-date=2010-11-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid17382394&quot;&gt;{{cite journal |author=Emanuelsson C, Spangfort MD |title=Allergens as eukaryotic proteins lacking bacterial homologues |journal=Mol. Immunol. |volume=44 |issue=12 |pages=3256–60 |year=2007 |pmid=17382394 |doi=10.1016/j.molimm.2007.01.019}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid17418661&quot;&gt;{{cite journal |author=Passalacqua G, Durham SR |title=Allergic rhinitis and its impact on asthma update: allergen immunotherapy |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_2007-04_119_4/page/881 |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=119 |issue=4 |pages=881–91 |year=2007 |pmid=17418661 |doi=10.1016/j.jaci.2007.01.045}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid17803880&quot;&gt;{{cite journal |author=Rank MA, Li JT |title=Allergen immunotherapy |url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2007-09_82_9/page/1119 |journal=Mayo Clin. Proc. |volume=82 |issue=9 |pages=1119–23 |year=2007 |month= September |pmid=17803880 |doi=10.4065/82.9.1119}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pmid7630219&quot;&gt;{{cite journal |author=Ten RM, Klein JS, Frigas E |title=Allergy skin testing |journal=Mayo Clin. Proc. |volume=70 |issue=8 |pages=783–4 |year=1995 |pmid=7630219 |doi= |url=http://www.mayoclinicproceedings.com/inside.asp?AID=3978&amp;UID= |access-date=2011-06-22 |archive-date=2009-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116123239/http://www.mayoclinicproceedings.com/inside.asp?AID=3978&amp;UID= |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;rusznak98&quot;&gt;{{cite journal |author=Rusznak C, Davies RJ |title=ABC of allergies. Diagnosing allergy |journal=BMJ |volume=316 |issue=7132 |pages=686–9 |year=1998 |pmid=9522798 |doi= |pmc=1112683}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tang03&quot;&gt;{{cite journal |author=Tang AW |title=A practical guide to anaphylaxis |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2003-10-01_68_7/page/1325 |journal=Am Fam Physician |volume=68 |issue=7 |pages=1325–32 |year=2003 |pmid=14567487 |doi=}}&lt;/ref&gt;
}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
* [http://www.aaaai.org અમેરિકન એકેડેમી ઓફ એલર્જી, અસ્થમા એન્ડ ઇમ્યુનોલોજી]
* [http://www.aanma.org એલર્જી એન્ડ અસ્થમા નેટવર્ક મધર્સ ઓફ અસ્થામેટિક્સ] {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Allergic conditions}}
{{Consequences of external causes}}
{{Hypersensitivity and autoimmune diseases}}

[[શ્રેણી:બાહ્ય કારણોની અસરો]]
[[શ્રેણી:એલર્જોલોજી]]
[[શ્રેણી:ઇમ્યુનોલોજી]]
[[શ્રેણી:પલ્મોનોલોજી (ફેફસા અંગેનું વિજ્ઞાન)]]
[[શ્રેણી:રોગપ્રતિકારક તંત્ર]]</text>
      <sha1>ioi33ls3eys0kul45uagh27s1gjepgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>લૈશમેનિયાસિસ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75571</id>
    <revision>
      <id>907573</id>
      <parentid>905003</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261108sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>907573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8519" sha1="aganuo9as4h9ofvx7n12v91zvevo7gi" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition
| Name            = લૈશમેનિયાસિસ
| Image           = Skin ulcer due to leishmaniasis, hand of Central American adult 3MG0037 lores.jpg
| Caption         = એક [[સેન્ટ્રલ અમેરિકન]] પુખ્તના હાથમાં ત્વચાકિય લૈશમેનિયાસિસ
| Field           = [[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]
| pronounce       = Leishmaniasis {{IPAc-en|ˌ|l|iː|ʃ|m|ə|ˈ|n|aɪ|ə|s|ɪ|s}}&lt;br&gt;leishmaniosis {{IPAc-en|l|iː|ʃ|ˌ|m|eɪ|n|ɪ|ˈ|əʊ|s|ɪ|s}} or {{IPAc-en|l|iː|ʃ|ˌ|m|æ|n|ɪ|ˈ|əʊ|s|ɪ|s}}&lt;ref&gt;http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/leishmaniasis&lt;/ref&gt;
| ICD10           = {{ICD10|B|55||b|50}}
| ICD9            = {{ICD9|085}}
| DiseasesDB      = 3266
| DiseasesDB_mult = {{DiseasesDB2|29171}}&lt;!--  {{DiseasesDB2|3266}} {{DiseasesDB2|7070}} --&gt;
| MedlinePlus     = 001386
| eMedicineSubj   = emerg
| eMedicineTopic  = 296
| MeshID          = D007896
}}
'''ત્વચાકિય લૈશમેનિયાસિસ'''ને,  ''' લૈશમેનિયોસિસ''' પણ કહેવામાં આવે છે, તે એક [[રોગ]] છે જે ''[[લૈશમેનિયા]]'' જાતિના [[પ્રોટોઝોન]] [[પરોપજીવી]]  દ્વારા થાય છે [[માખી]]ના ચોક્કસ પ્રકારના ડંખથી ફેલાય છે.&lt;ref name=WHO2014/&gt; આ રોગ મુખ્યત્વે ત્રણ રીતે હાજર હોઇ શકે છેઃ [[ત્વચાકિય લૈશમેનિયાસિસ|ત્વચાકિય]], શ્લેષ્મ, અથવા [[આંતરીક લૈશમેનિયાસિસ]].&lt;ref name=WHO2014&gt;{{cite web|title=Leishmaniasis Fact sheet N°375|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs375/en/|work=World Health Organization|date=January 2014}}&lt;/ref&gt; ત્વચાકિય સ્વરૂપ ત્વચા ઘાવ સાથે હાજર હોય છે, જ્યારે શ્લેષ્મ સ્વરૂપ ત્વચા, મોં અને નાક ઘાવ સાથે હાજર હોય છે, અને આંતરીક સ્વરૂપ ત્વચા ઘાવથી શરૂ થાય છે અને બાદમાં તાવ, ઓછાં લાલ રક્ત કોષો, અને વિસ્તૃત બરોળ અને યકૃત સાથે હાજર હોય છે.&lt;ref name=WHO2014/&gt;&lt;ref name=Barrett2012/&gt;

&lt;!-- Cause and diagnosis --&gt;
''લૈશમેનિયા'' ની 20 થી વધુ પ્રજાતિ દ્વારા માનવોમાં ચેપો થાય છે.&lt;ref name=WHO2014/&gt; ગરીબી, કુપોષણ, જંગલનો નાશ, અને શહેરીકરણનો જોખમી પરિબળોમાં સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=WHO2014/&gt; માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ પરોપજીવીઓને જોઇને તમામ ત્રણ પ્રકારોનું નિદાન થઇ શકે છે.&lt;ref name=WHO2014/&gt; વધુમાં, આંતરિક રોગનું નિદાન લોહી પરીક્ષણો દ્વારા થઇ શકે છે.&lt;ref name=Barrett2012/&gt;

&lt;!-- Prevention and treatment --&gt;
[[જંતુનાશક]] વડે તૈયાર કરેલ મચ્છરદાની દ્વારા પણ લૈશમેનિયાસિસને આંશિક રીતે રોકી શકાય છે.&lt;ref name=WHO2014/&gt; અન્ય માપદંડોમાં જંતુનાશકોના છંટકાવનો સમાવેશ થાય છે જેથી માખીઓનો નાશ કરી શકાય અને રોગ ધરાવતા લોકોની વહેલી સારવાર કરી વધુ ફેલાતો અટકાવી શકાય છે.&lt;ref name=WHO2014/&gt; રોગપ્રાપ્તિ, ''લૈશમેનિયા'' ની પ્રજાતિઓ, અને ચેપના પ્રકાર પરથી સારવારની જરૂર નક્કી થાય છે.&lt;ref name=WHO2014/&gt; આંતરિક રોગ માટે અમુક સંભવિત દવાઓમાં [[લીપોસોમલ એમ્ફોટેરીસીન બી]]નો ઉપયોગ થાય છે,&lt;ref name=Sun2013/&gt; જે [[પેન્ટાવેલન્ટ એન્ટિમોનીયલ્સ]] અને [[પેરોમોમાયસીન]]નું સંયોજન છે, &lt;ref name=Sun2013&gt;{{cite journal|last=Sundar|first=S|author2=Chakravarty, J |title=Leishmaniasis: an update of current pharmacotherapy.|journal=Expert opinion on pharmacotherapy|date=Jan 2013|volume=14|issue=1|pages=53–63|pmid=23256501|doi=10.1517/14656566.2013.755515}}&lt;/ref&gt;અને [[મિલ્ટેફોસિન]].&lt;ref name=Dor2012&gt;{{cite journal|last=Dorlo|first=TP|author2=Balasegaram, M |author3=Beijnen, JH |author4= de Vries, PJ |title=Miltefosine: a review of its pharmacology and therapeutic efficacy in the treatment of leishmaniasis.|url=https://archive.org/details/journal-antimicrobial-chemotherapy_2012-11_67_11/page/2576|journal=The Journal of antimicrobial chemotherapy|date=Nov 2012|volume=67|issue=11|pages=2576–97|pmid=22833634|doi=10.1093/jac/dks275}}&lt;/ref&gt;ત્વચાકિય રોગ માટે, પરોમોમાયસીન, [[ફ્લુકોનાઝોલ]], અથવા [[ પેન્ટામીડાઇન]] અસરકારક હોઇ શકે છે.&lt;ref name=Min2007&gt;{{cite journal|last=Minodier|first=P|author2=Parola, P |title=Cutaneous leishmaniasis treatment.|journal=Travel medicine and infectious disease|date=May 2007|volume=5|issue=3|pages=150–8|pmid=17448941|doi=10.1016/j.tmaid.2006.09.004}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Epidemiology --&gt;
હાલ 98 દેશોમાં&lt;ref name=Mag&gt;{{cite web|title=Leishmaniasis Magnitude of the problem|url=http://www.who.int/leishmaniasis/burden/magnitude/burden_magnitude/en/index.html|work=World Health Organization}}&lt;/ref&gt; આશરે 12 મિલીયનથી વધુ લોકો ચેપગ્રસ્ત છે.&lt;ref name=Barrett2012&gt;{{cite journal|last=Barrett|first=MP |title=Management of trypanosomiasis and leishmaniasis.|journal=British medical bulletin|date=2012|volume=104|pages=175–96|pmid=23137768|doi=10.1093/bmb/lds031|pmc=3530408}}&lt;/ref&gt; દર વર્ષે આશરે 2 મિલીયન નવાં કેસો&lt;ref name=Barrett2012/&gt; અને 20 અને 50 હજાર વચ્ચે મૃત્યુ થાય છે.&lt;ref name=WHO2014/&gt;&lt;ref name=Loz2012&gt;{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}&lt;/ref&gt; એશિયા, આફ્રિકા, દક્ષિણ અને મધ્ય અમેરિકા, અને દક્ષિણ યુરોપમાં આશરે 200&amp;nbsp;મિલીયન લોકો એવા વિસ્તારમાં રહે છે જ્યાં રોગ સામાન્ય છે.&lt;ref name=Barrett2012/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ejazi|first=SA|author2=Ali, N |title=Developments in diagnosis and treatment of visceral leishmaniasis during the last decade and future prospects.|journal=Expert review of anti-infective therapy|date=Jan 2013|volume=11|issue=1|pages=79–98|pmid=23428104|doi=10.1586/eri.12.148}}&lt;/ref&gt; રોગની સારવાર કરવા માટે [[વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન]]એ અમુક દવાઓ પર વળતર હાંસલ કર્યું છે.&lt;ref name=Barrett2012/&gt; [[કેનાઇન લૈશમેનિયાસિસ| કૂતરા]] અને [[ઉંદરો]] સહિત, અન્ય સંખ્યાબંધ પ્રાણીઓમાં રોગ થાય છે.&lt;ref name=WHO2014/&gt;

==સંદર્ભો==
&lt;references /&gt;

[[શ્રેણી:રોગ]]</text>
      <sha1>aganuo9as4h9ofvx7n12v91zvevo7gi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Barak Attar</title>
    <ns>3</ns>
    <id>99427</id>
    <revision>
      <id>907579</id>
      <parentid>642915</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neriah</username>
        <id>62307</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Neriahએ [[સભ્યની ચર્ચા:BAswim]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Barak Attar]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/BAswim|BAswim]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Barak Attar|Barak Attar]]&quot;</comment>
      <origin>642915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="222" sha1="7haer3ifiwjabo2nwyx657p2d1vhrqn" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=BAswim}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૫:૫૦, ૨૪ નવેમ્બર ૨૦૧૮ (IST)</text>
      <sha1>7haer3ifiwjabo2nwyx657p2d1vhrqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>વિકેટ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150042</id>
    <revision>
      <id>907581</id>
      <parentid>883955</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59460-32</username>
        <id>89912</id>
      </contributor>
      <comment>સ્કોરકાર્ડ નોંધ માટે સંદર્ભ ઉમેરાયો</comment>
      <origin>907581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2803" sha1="i1um2mg1qaaph3zoku38joqtbhatga5" xml:space="preserve">[[ચિત્ર:Wicket being hit by a ball.jpg|thumb|વિકેટ]]
બૅટ્સમૅન આઉટ થવાને પરિસ્થિતિને 'વિકેટ લેવી' કહેવામાં આવે છે. કેટ શબ્દ [[ક્રિકેટ|ક્રિકેટમાં]] ઘણી જગ્યાએ ઉપયોગ થાય છે. વિકેટ નો અર્થ ખેલાડીને આઉટ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી પદ્ધતિએ અને પિચ પર રહેલી સ્ટમ્પ્સ-બેલ્સની રચના બંને માટે થાય છે. વિકેટ ક્રિકેટનો સૌથી મહત્વ નો ભાગ છે. એક સારી વિકેટ લેતી બૉલિંગ, ટીમ માટે જીત ની સંભાવના ઓ વધારી શકે. કોઈ બોલરે માટે વધુ વિકેટ લેવી એ મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ ગણાય છે. {{સંદર્ભ}}

== વિકેટ લેવા માટેના મુખ્ય પદ્ધતિઓ ==

* બોલ્ડ : જો બોલ ડાયરેક્ટ વિકેટને અડકીને બેલ્સ ફેંકી દે.
* કેચ: જો બેટ્સમેનનો બોલ હવામાં હોય અને ફીલ્ડર કે વિકેટકીપર કેચ પકડે.
* LBW (લેગ બીફોર વિકેટ): જો બેટ્સમેનનો પગ વિકેટ સામે હોય અને બોલ બેટના સંપર્કમાં આવ્યા વગર પેડને અડકે.
* રનઆઉટ: બેટ્સમેન રન લેતી વખતે વિકેટ તૂટી જાય.
* સ્ટમ્પિંગ: જો વિકેટકીપર બેટ્સમેનને ક્રિઝ બહાર પકડે.
* હિટ વિકેટ: જો બેટ્સમેન પોતાનું વિકેટ મારી નાખે.

{{સ્ટબ}}

સ્કોરકાર્ડમાં દરેક બેટ્સમેનના રન, રમેલા બોલ, ચોગ્ગા અને છગ્ગાની નોંધ લખાય છે અને ટીમનો સરવાળો 234/4 જેવા સ્વરૂપમાં દર્શાવાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://reddy-books.com/blog/how-to-read-a-cricket-scorecard/ |title=સ્કોરકાર્ડ કેવી રીતે વાંચવું |website=Reddy Books |access-date=2026-11-09 |language=en-IN}}&lt;/ref&gt;

[[શ્રેણી:ક્રિકેટ]]</text>
      <sha1>i1um2mg1qaaph3zoku38joqtbhatga5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Lalsinh Rathod</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155538</id>
    <revision>
      <id>907576</id>
      <timestamp>2026-11-08T19:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>907576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="537zyuodqtr34e2xr339zdy0iv3vqtp" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Lalsinh Rathod}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૧:૨૧, ૯ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>537zyuodqtr34e2xr339zdy0iv3vqtp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:BAswim</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155539</id>
    <redirect title="સભ્યની ચર્ચા:Barak Attar" />
    <revision>
      <id>907580</id>
      <timestamp>2026-11-09T07:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neriah</username>
        <id>62307</id>
      </contributor>
      <comment>Neriahએ [[સભ્યની ચર્ચા:BAswim]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Barak Attar]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/BAswim|BAswim]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Barak Attar|Barak Attar]]&quot;</comment>
      <origin>907580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="461pruxfan7qw8id4ezfq6zleefplk5" xml:space="preserve">#REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:Barak Attar]]</text>
      <sha1>461pruxfan7qw8id4ezfq6zleefplk5</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>