વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 739 907594 892879 2026-11-10T04:14:22Z Brihaspati 45702 Created by translating the section "Academic career" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1380915337|Kanaiyalal Maneklal Munshi]]" 907594 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = કનૈયાલાલ મુનશી | image = K M Munshi.jpg | caption = કનૈયાલાલ મુનશી, ''મુનશી ગ્રંથાવલી''નાં મુખપૃષ્ઠ પરનું ચિત્ર. | birth_name = | birth_date = [[ડિસેમ્બર ૩૦]], ૧૮૮૭ | birth_place = [[ભરૂચ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1971|2|8|1887|12|30}} | death_place = [[મુંબઇ]] | occupation = વકીલાત, રાજકારણી, સાહિત્યકાર | alma_mater = [[મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય]]<ref name="ip" /> | nationality = ભારતીય | spouses = {{marriage|અતિલક્ષ્મી પાઠક|1900|1924}}<ref name="gv" />, {{marriage|[[લીલાવતી મુનશી]]|1926}}<ref name="gv" /> | children = જગદીશ મુનશી, સરલા શેઠ, ઉષા રઘુપતિ, લતા મુનશી, ગિરિશ મુનશી {{Infobox officeholder | embed = yes | office = ઉત્તર પ્રદેશના ગવર્નર | term = ૨ જૂન ૧૯૫૨ - ૯ જૂન ૧૯૫૭ | predecessor = હોમી મોદી | successor = [[વરાહગીરી વેંકટગીરી|વી. વી. ગીરી]] }}}} '''કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી''' (૩૦ ડિસેમ્બર ૧૮૮૭ - ૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૧) (ઉપનામ: ઘનશ્યામ વ્યાસ<ref name="gsp">{{cite web|date=|title=કનૈયાલાલ મુનશી|url=http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-KM-Munshi.html|url-status=dead|access-date=૫ જૂન ૨૦૧૨|work=કર્તા પરિચય|publisher=ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ|archive-date=2015-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607082545/http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-KM-Munshi.html}}</ref>) જેઓ '''ક. મા. મુનશી''' તરીકે પણ જાણીતા હતા, ભારતીય સ્વતંત્રતાસેનાની, રાજકારણી, [[ગુજરાતી ભાષા]]ના જાણીતા લેખક અને શિક્ષણશાસ્ત્રી હતા. તેઓ વ્યવસાયે વકીલ હતા, અને પછીથી લેખન અને રાજકારણ તરફ વળ્યા હતા. [[ગુજરાતી સાહિત્ય]]માં તેઓ અત્યંત જાણીતા હતા. તેમણે ૧૯૩૮માં શિક્ષણ સંસ્થા [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]]ની સ્થાપના કરી હતી.<ref name="Bharatiya Vidya Bhavan, New Delhi">{{cite web|title=Bharatiya Vidya Bhavan, New Delhi|url=http://www.bvbdelhi.org}}</ref> મુનશીએ ગુજરાતી ઉપરાંત [[હિંદી ભાષા|હિંદી]] અને [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<nowiki/>માં પણ લેખન કર્યું છે. તેઓ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ભારતીય રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસ]] સાથે ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં જોડાયા હતા, તેઓ [[ભારતીય બંધારણ સભા|બંધારણ સભા]]<nowiki/>ના સભ્ય રહ્યા અને આઝાદ ભારતના સૌપ્રથમ કૃષિપ્રધાન હતા. ઉત્તર પ્રદેશના બીજા રાજ્યપાલ તરીકેની ફરજ બજાવ્યા બાદ નહેરૂ સાથે મતભેદના લીધે [[સ્વતંત્ર પક્ષ]]<nowiki/>માં જોડાયા. ૧૯૬૦માં સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધા બાદ પાછળથી તેમણે વિશ્વ હિંદુ પરિષદની સ્થાપનામાં અગ્રિમ ભૂમિકા ભજવી. == પ્રારંભિક જીવન == તેમનો જન્મ [[ડિસેમ્બર ૩૦|૩૦ ડિસેમ્બર]] ૧૮૮૭ના રોજ [[ભરૂચ]]માં માણેકલાલ અને તાપીબાને ત્યાં થયો હતો. તેમનો શાળાકીય અભ્યાસ આર. એસ. દલાલ હાઇસ્કૂલમાં થયો હતો. ૧૯૦૧માં તેમણે મૅટ્રિકની પરિક્ષા પાસ કરીને ૧૯૦૨માં વડોદરા કૉલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. વડોદરામાં તેમના શિક્ષક [[અરવિંદ ઘોષ]]નો તેમના પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો હતો. મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજા, મહાત્મા ગાંધી, સરદાર પટેલ અને ભુલાભાઈ દેસાઇ પણ તેમના આદર્શ હતા.<ref name=Bhagavan>{{cite journal |last=Bhagavan |first=Manu |title=The Hindutva Underground: Hindu Nationalism and the Indina National Congress in Late Colonial and Early Post-Colonial India |journal=Economic and Political Weekly |volume=43 |number=37 |year=2008 |pp=39–48 |JSTOR=40277950}}</ref> ૧૯૦૫માં પ્રથમ વર્ગ સાથે ''અંબાલાલ સાકરલાલ પારિતોષિક'' જીતીને ઇન્ટરની પરીક્ષા પસાર કરી<ref name="gv">{{cite book|title=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|first1=ધીરેન્દ્ર|last1=મહેતા|first2=જયકુમાર|last2=શુક્લ|first3=રક્ષા|last3=વ્યાસ|volume=૧૬|year=August 2002|pages=૨૩૬-૨૩૮|publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]], અમદાવાદ}}</ref> અને ૧૯૦૭માં ''એલિયટ પ્રાઈઝ'' સાથે બી.એ.ની પદવી મેળવી. ૧૯૧૦માં તેમણે એલ.એલ.બી.ની પરિક્ષા ઉત્તિર્ણ કરી અને ૧૯૧૩માં તેમણે મુંબઈ હાઇકોર્ટમાં વકીલાતનો વ્યવસાય શરૂ કર્યો.<ref name="gv" /> === લગ્ન === ૧૯૦૦માં નાની ઉંમરે તેમના લગ્ન અતિલક્ષ્મી સાથે થયા. ૧૯૨૪માં અતિલક્ષ્મીનું અવસાન થયું હતું. ૧૯૨૬માં તેમણે લીલાવતી શેઠ સાથે પુન:લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="gv" /> [[લીલાવતી મુનશી]] પણ જાણીતા ગુજરાતી સાહિત્યકાર હતા. == કારકિર્દી == === રાજકારણ === [[File:Jawaharlal Nehru driving a tractor at the Indian Agricultural Research Institute, New Delhi, 2 October 1952.jpg|thumb|કનૈયાલાલ મુનશી અને રાજકુમારી અમૃતા કૌર સાથે ટ્રેકટર ચલાવતા [[જવાહરલાલ નેહરુ]]. મુનશીએ [[ગાંધી ટોપી]] અને ચશ્મા પહેરેલા છે.]] ૧૯૧૫-૨૦ દરમિયાન તેઓ ''હોમરુલ લીગ''ના મંત્રી રહ્યા હતા. તેમની સુદિર્ઘ રાજકીય કારકિર્દી દરમ્યાન તેઓ ૧૯૨૫માં મુંબઈ ધારાસભામાં ચૂંટાયા. ૧૯૩૦માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં જોડાયા અને ત્યાર પછી ૧૯૩૦-૩૨ દરમિયાન સ્વતંત્રતાની ચળવળમાં જેલવાસ ભોગવ્યો. ૧૯૩૭-૩૯ દરમિયાન મુંબઈ રાજ્યના ગૃહપ્રધાન રહ્યા. ૧૯૪૮માં તેમણે [[સોમનાથ]] મંદિરના જીર્ણોદ્ધાર અને પછી [[હૈદરાબાદ]]ના ભારતમાં વિલિનીકરણમાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="gv" /> ૧૯૪૮માં તેઓ રાષ્ટ્રની બંધારણ સભાના સભ્ય બન્યા અને એ પછી કેન્દ્રીય પ્રધાનમંડળમાં કૃષિપ્રધાન રહ્યા. ૧૯૫૨ની ચૂંટણી પછી ૧૯૫૨ થી ૧૯૫૭ દરમિયાન [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના રાજ્યપાલના હોદ્દા પર રહ્યા હતા. ૧૯૫૮-૫૯ દરમિયાન કોંગ્રેસ પક્ષ સાથે મતભેદો થતા પક્ષમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને ૧૯૫૯માં તેઓ રાજાજી સાથે સ્વતંત્ર પક્ષમાં જોડાયા.<ref name="gv" /> ૧૯૬૦માં તેમણે સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધી. === સાહિત્ય === સાહિત્યની સેવાના પ્રારંભ રૂપે તેમણે ૧૯૧૨માં ''ભાર્ગવ'' અને ૧૯૨૨માં ''ગુજરાત'' માસિકનો પ્રારંભ કર્યો. ૧૯૨૬માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના બંધારણમાં તેમણે અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો. તેમણે ૧૯૩૮માં [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]]ની સ્થાપના કરી અને ૧૯૩૭, ૧૯૪૯, ૧૯૫૫માં [[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]]ના પ્રમુખ તરીકે રહ્યા. ૧૯૫૯માં તેમણે ''સમર્પણ'' માસિકનો પ્રારંભ કર્યો. == અવસાન == [[ફેબ્રુઆરી ૮|૮ ફેબ્રુઆરી]] ૧૯૭૧ના દીવસે ૮૩ વર્ષની જૈફ વયે [[મુંબઈ]]માં તેમનું અવસાન થયું.<ref name=gsp /> == સર્જન == કનૈયાલાલ મુનશીની પહેલી નવલકથા ''પાટણની પ્રભુતા'' જે તેમણે ઘનશ્યામના નામે લખી હતી. જ્યારે ''પાટણની પ્રભુતા''ને આવકાર મળ્યો ત્યાર પછી તેમણે પોતાના સાચા નામે ગુજરાતી સાહિત્યમાં લખવાનુ શરૂ કર્યું. ''જય સોમનાથ'' એ ''રાજાધિરાજ'' કૃતિ છે, પણ હંમેશા પહેલી ગણાય છે. જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં તેઓ કૃષ્ણભક્તિ તરફ વળ્યા હતા અને એટલે તેમની છેલ્લી રચના [[કૃષ્ણાવતાર]] છે, જે અધુરી છે. તેમણે લખેલા સાહિત્યમાં કેટલીક ઉલ્લેખનીય રચનાઓ નીચે મુજબ છે: {{div col}} '''નવલકથાઓ''' * મારી કમલા (૧૯૧૨) * વેરની વસુલાત (૧૯૧૩) (''ઘનશ્યામ'' ઉપનામ હેઠળ) * પાટણની પ્રભુતા (૧૯૧૬) * [[ગુજરાતનો નાથ]] (૧૯૧૭) * રાજાધિરાજ (૧૯૧૮) * [[પૃથિવીવલ્લભ]] (૧૯૨૧) * સ્વપ્નદ્રષ્ટા (૧૯૨૪) * લોપામુદ્રા (૧૯૩૦) * જય સોમનાથ (૧૯૪૦) * ભગવાન પરશુરામ (૧૯૪૬) * તપસ્વિની (૧૯૫૭) * [[કૃષ્ણાવતાર|કૃષ્ણાવતાર ભાગ ૧ થી ૮]] (અપૂર્ણ) * કોનો વાંક * લોમહર્ષિણી * ભગવાન કૌટિલ્ય * પ્રતિરોધ (૧૯૦૦) * અવિભક્ત આત્મા '''નાટકો''' * બ્રહ્મચર્યાશ્રમ (૧૯૩૧) * ડૉ. મધુરિકા (૧૯૩૬) * પૌરાણિક નાટકો '''અન્ય''' * કેટલાક લેખો (૧૯૨૬) * અડધે રસ્તે (૧૯૪૩) * સીધાં ચઢાણ * સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં * ભગ્ન પાદુકા * પુરંદર પરાજય * તર્પણ * પુત્રસમોવડી * વાવા શેઠનું સ્વાતંત્ર્ય * બે ખરાબ જણ * આજ્ઞાંકિત * ધ્રુવસંવામિનીદેવી * સ્નેહસંભ્રમ * કાકાની શશી * છીએ તે જ ઠીક * મારી બિનજવાબદાર કહાણી * ગુજરાતની કીર્તિગાથા {{div col end}} === અંગ્રેજી === {{div col}} * Gujarat & its Literature * I Follow the Mahatma * Early Aryans in Gujarat * Akhand Hindustan * The Aryans of the West Coast * The Indian Deadlock * The Imperial Gurjars * Ruin that Britain Wrought * Bhagavad Gita and Modern Life * The Changing Shape of Indian Politics * The Creative Art of LIfe * Linguistic Provinces & Future of Bombay * Gandhi : The Master * Bhagavad Gita - An Approach * The Gospel of the Dirty Hand * Glory that was Gurjaradesh * Our Greatest Need * Saga of Indian Sculpture * The End of an Era (Hyderabad Memories) * Foundation of Indian Culture * Reconstruction of Society through Trusteeship * The World We Saw * Warnings of History * Gandhiji's Philosophy in Life and Action {{div col end}} == માધ્યમમાં == શ્યામ બેનેગલની ટૂંકી હપ્તાવાર ધારાવાહિક ''સંવિધાન''માં તેમની ભૂમિકા કે.કે. રૈનાએ ભજવી હતી. == સન્માન == [[File:Kanaiyalal Maneklal Munshi 1988 stamp of India.jpg|thumb|ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર કનૈયાલાલ મુનશી]] ૧૯૮૮માં તેમના માનમાં ભારતના ટપાલ વિભાગ તરફથી ટપાલ ટિકિટ બહાર પડાઇ હતી.<ref name="ip">{{cite web |title=IndianPost – KANHAIYALAL M MUNSHI |url=http://indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20Gummed%20coated%20stamp%20paper/KANHAIYALAL%20M%20MUNSHI |website=indianpost.com |publisher=indianpost.com |access-date=16 October 2018 |archive-date=1 એપ્રિલ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401162141/https://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20Gummed%20coated%20stamp%20paper/KANHAIYALAL%20M%20MUNSHI |url-status=dead }}</ref> == સ્મૃતિચિહ્નો == * [[મુંબઈ]]ના એક મુખ્ય માર્ગને તેમના પરથી નામ અપાયું છે. * [[જયપુર]]માં એક માર્ગને તેમના પરથી નામ અપાયું છે. * તિરૂઅનંતપુરમમાં એક શાળાને ભવન્સના કુલપતિ કે. એમ. મુનશી મેમોરિય વિદ્યા મંદિર સપશ તરીકે નામ અપાયું છે. * ભારતીય વિદ્યા ભવન તેમના માનમાં સામાજીક કાર્ય માટે ''કુલપતિ મુનશી પુરસ્કાર'' એનાયત કરે છે.<ref>{{cite news|title=Kulapati Munshi Award conferred|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/kulapati-munshi-award-conferred/article4499566.ece|access-date=૧ માર્ચ ૨૦૧૪|newspaper=The Hindu|date=૧૨ માર્ચ ૨૦૧૩}}</ref> == શૈક્ષણિક કારકિર્દી == [[File:K_M_Munshi_bust.jpg|thumb| [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]] ખાતે મુનશીનું બાવલું]] મુનશી ૧૯૨૩થી પોતાના વિચારો અને આદર્શોને સંસ્થાકીય પાયો આપવાનું વિચારી રહ્યા હતા. ૭ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ તેમણે હર્ષિદભાઈ દિવેટિયા અને પોતાની પત્ની [[લીલાવતી મુનશી]] સાથે [[મુંબઈ]]<nowiki/>ના [[અંધેરી]] ખાતે [[ભારતીય વિદ્યા ભવન|ભારતીય વિદ્યા ભવનની]] સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite book|title=K.M. Munshi|last=Kulkarni|first=V. B|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|year=2014|pages=268}}</ref> પાછળથી તેમણે [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને પ્રાચીન હિંદુ ગ્રંથોને પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અનુસાર શીખવવા માટે મુંબાદેવી સંસ્કૃત મહાવિદ્યાલયની સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite book|title=K.M. Munshi|last=Kulkarni|first=V. B|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|year=2014|pages=269}}</ref> [[ભારતીય વિદ્યા ભવન|ભારતીય વિદ્યા ભવનની]] સ્થાપના ઉપરાંત, મુનશીએ ભવન્સ કોલેજ, હંસરાજ મોરારજી પબ્લિક સ્કૂલ, રાજહંસ વિદ્યાલય, [[મુંબઈ|રાજહંસ બાલવાટિકા]] અને પંચગની હિંદુ સ્કૂલ(૧૯૨૨)ની સ્થાપનામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ બોમ્બે યુનિવર્સિટીના ફેલો તરીકે ચૂંટાયા, જ્યાં તેઓ પ્રાદેશિક ભાષાઓને પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ આપવાની જવાબદારી સંભાળતા હતા. કેમિકલ ટેકનોલોજી વિભાગ શરૂ કરવામાં પણ તેમનો મહત્વનો ફાળો હતો. તેમણે આણંદ સ્થિત કૃષિ સંસ્થાના અધ્યક્ષ (૧૯૫૧-૭૧), બિરલા એજ્યુકેશન ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી (૧૯૪૮-૭૧), ભારતીય કાયદા સંસ્થાના કાર્યકારી અધ્યક્ષ (૧૯૫૭-૬૦) અને સંસ્કૃત વિશ્વ પરિષદના અધ્યક્ષ (૧૯૫૧-૧૯૬૧) તરીકે સેવા આપી હતી. <ref name=":1">{{Cite web|title=Official Website of Governor's Secretariat, Raj Bhavan Lucknow Uttar Pradesh, India. / Shri Kanhaiyalal Maneklal Munshi|url=http://upgovernor.gov.in/en/post/shri-kanhaiyalal-maneklal-munshi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331033409/http://upgovernor.gov.in/en/post/shri-kanhaiyalal-maneklal-munshi|archive-date=31 March 2022|access-date=2019-10-29|website=upgovernor.gov.in}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb name}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} <!-- == સવિશેષ પરિચય == સાહિત્યસર્જક ક.મા. મુનશીને વિશેષ ખ્યાતિ નવલકથાકાર તરીકે મળી છે. ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’ જેવી કૃતિમાં તેમણે આઝાદીની ચળવળના નેતાઓના પ્રભાવ હેઠળ નવયુવકોના માનસનો ચિતાર અપાયો છે તો ‘સ્નેહસંભ્રમ’ એક વ્યંગકટાક્ષ કરતી ફાર્સકૃતિ છે. ‘પાટણની પ્રભુતા’, ‘ગુજરાતનો નાથ’, ‘રાજાધિરાજ’, ‘પૃથિવીવલ્લભ’, ‘ભગવાન કૌટિલ્ય’, ‘જય સોમનાથ’, વગેરે જેવી એતિહાસિક નવલકથાઓ અને લઘુનવલોની પણ તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યને ભેટ આપી છે. પૌરાણિક ઇતિહાસને વણી લઈને તેમણે ‘લોકમહર્ષિણી’, ‘ભગવાન પરશુરામ’ અને ૮ ભાગમાં ‘કૃષ્ણાવતાર’ જેવી રચનાઓ પણ કરી. ‘વાવાશેઠનું સ્વાતંત્ર્ય’, ‘બે ખરાબ જણ’, ‘આજ્ઞાંકિત’, ‘બ્રહ્મચર્યાશ્રમ’, ‘પીડાગ્રસ્ત પ્રોફેસર’, વગેરે જેવા પ્રહસનો અને વિવિધ વિષય પર તેમણે લખેલા નાટકો છે તો ‘ધ્રુવસ્વામિની દેવી’ એમનું એકમાત્ર ઐતિહાસિક નાટક છે. ‘અડધે રસ્તે’માં એમણે પોતાનાં બાલ્યકાળ અને કૉલેજજીવનનાં ૧૮૮૭ થી ૧૯૦૬ સુધીનાં સંસ્મરણો; ‘સીધા ચઢાણ’માં ૧૯૦૭ થી ૧૯૨૨ના સમયખંડને, તો ‘સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં’માં ૧૯૨૩ થી ૧૯૨૬ના સમયખંડને આવરીને આત્મકથારૂપે તેમણે પોતાના જીવનના સંસ્મરણો આલેખ્યાં છેએમની પાસેથી અંગ્રેજીમાં પણ ચાળીસેક ગ્રંથો સાંપડ્યા છે. કનૈયાલાલ મુનશીના મૃત્યુ પછી [[ગુર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય]] દ્વારા તેમની લખેલી રચનાઓનો સંગ્રહ 'મુનશી ગ્રંથાવલી' તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યો છે. તેઓ સત્યાગ્રહના સમયના બહુપાર્શ્વીય વ્યક્તિત્વ ધરાવનાર લેખક હતાં. સત્યાગ્રહની ચળવળમાં આગળ પડતો ભાગ ભજવવા ઉપરાંત તેઓ એક વકીલ અને ઇતિહાસકાર હતાં. પરંતુ તેમને સૌથી વધુ ખ્યાતિ એક લેખક તરીકે મળી. તેમની નવલકથાઓ મોટા ભાગે ઐતિહાસીક કથાનકો પર આધારીત રહેતી. તેમની નવલકથાઓ માં તેમના ઇતિહાસ ના રસ અને જ્ઞાન નો પ્રભાવ ચોખ્ખો દેખાય છે, જે તેમને બીજા તમામ ગુજરાતી નવલકથાકારોથી જુદા પાડે છે. જો કે વિવેચકોનું માનવુ છે કે આકૃતિવિધાનની શિથિલતા વિશાળ ફલક પર આલેખાયેલી આ નવલકથાને કલાકૃતિ બનતી અટકાવે છે. ડ્યૂમાની અસર નીચે તેઓ પોતાની નવલકથાઓમાં ત્વરિત ગતિથી વહેતો રસપૂર્ણ વસ્તુપ્રવાહ, સુશ્લિષ્ણ વસ્તુગૂંફન, સ્પષ્ટરેખ સજીવ પાત્રાલેખન, નાટ્યાત્મકતા, ચમકદાર સંવાદરચના આદિ નવલકથાનાં અંગોને આકર્ષક રીતે વિકસાવે છે. ચેતનથી તરવરતાં, અસાધારણ શક્તિવાળાં-પ્રભાવશાળી પાત્રો એમણે સજર્યાં છે. બોલાતી જીવંત ભાષાનો રણકાર એમની ભાષામાં સંભળાય છે<ref name="gsp" />. ==સ્પર્ધા== નવલકથાકાર કનૈયાલાલ મુનશી [ઇ.સ. ૧૮૭૮ થી ૧૯૭૧] સ્વતંત્રતાના રંગે રંગાયેલા અનેક લેખકોમાનાં એક લેખક છે શ્રી કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી.તેમને ગાંધીયુગ ના લેખક ગણાય કે ન ગણાય પરંતુ તેમની વિચારસ્રુષ્ટિમાં સ્વદેશી અને સ્વતંત્રતાની ભાવના જોવા મળે છે.બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી અગ્રણી ગુજરાતી સર્જક હતા.તેમણે હંમેશાં ગુજરાતની અસ્મિતાની હિમાયત કરી છે.ગુજરાતના વ્યકિત્વના ભાનથી પ્રેરાઇ એનું વ્યકિત્વ સિધ્ધ ક્રરવાનું એણે સક્રિય સંકલ્પ કર્યો હતો.તેમના સાહિત્યમાં ગુજરાત ના પર્વતો અને નદીઓનું સ્થાન ગૌણ છે.તેમના સાહિત્યમાં ગુજરાત ના મહાપુરૂષો.વીરો,મહાપરાક્રમીઓ,રાજા-મહારાજાઓ કેન્દ્રસ્થ છે. "મુનશીમાં એવું કયું તત્વ છે જે એમની સામગ્રી,વિચારણા.નિરૂપણની અનેક મર્યાદાઓ છતાં તેમની લોકપ્રિયતાને સદા જીવંત રાખે છે.તેની શોધ કદાચ ઘણા સર્જકોને તેઓ છે તે ક્રરતા વધુ સફળ બનાવી શકે.મુનશી ગુજરાતી સાહિત્ય ક્ષેત્રે માત્ર એક સર્જક,લેખક જ નહિ,પણ પ્રભાવક પરિબળ બની રહ્યા છે" * જન્મ-ઉછેર-ઘડતર :- તેજસ્વી ધારાશાસ્ત્રી.પ્રખર મુત્સદ્દી,સ્વતંત્રતા પુર્વેના અને સ્વતંત્રતા પછીના સમયગાળાના ઉત્તમ રાજપુરૂષ,ભારતીય વિધ્યાભવન જેવી વિધ્યાસંસ્થાના સ્થાપક અને કુલપતિ,ગુર્જર અસ્મિતાના ગાયક,ભારતીય સંસ્ક્રુતિના જ્યોતિર્ધર,સંસ્કારપુરૂષ અને પ્રતિભાશાળી સર્જક કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠિ પછીના ઉત્તમ કોટી નવલકથાકાર તરીકે ગુજરાતી સાહિત્યમાં જાણીતા છે."સરસ્વતીચંદ્ર્" ભાગ-૧ નું પ્રકાશન વર્ષ એ આ સર્જક નું જન્મનું વર્ષ છે.તેમનો જન્મ ભરૂચમાં મુનશીના ટૅકરે આવેલા પૈતુક ઘરમાં પિતા માણેકલાલ અને માતા તાપી ગૌરીને ત્યાં થયો હતો.તેમણે ભરૂચ,વડોદરા અને મુંબઇમાં અભ્યાસ કર્યો હ્તો.તેમનું કાર્યક્ષેત્ર પણ મહદંશે મુંબઇ રહ્યું હતું.એમનો ઘડતરકાળ એટલે હિંદી મહાસભા-ઇન્ડિન નેશનલ કોગ્રેસની સ્થાપનાનો સમય. "ઘશ્યામ" ઉપનામ ધારણ કરી તેમણે નવલકથા લેખનનો આરંભ વકીલાતના વ્યવસાયની સમાંતરે કર્યો અને જોતજોતામાં સામાજિક, ઐતિહાસિક તથા પૌરાણિક નવલકથાઓનું તેમણે માતબર સર્જન કર્યુ.વકિલાતની કારકિર્દિનો મધ્યાહન તપતો હતો ત્યારે જ રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીના સંપર્ક માં આવ્યા.ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક સાથે "નવજીવન અને સત્ય" તથા "યંગ ઈન્ડિયા"ના તંત્રી તરીકે તેમણે કાર્ય કર્યુ હતું "ગુજરાત" માસિક પણ શરૂ કર્યુ અને ચલાવ્યું ભારતીય વિધ્યાભવનના ઉપક્રમે "ભવન્સ જર્નલ" તેમજ "સમર્પણ" સામાયિક ચલાવ્યા. સાહિત્ય,વકિલાત,રાજકારણ,પત્રકારત્વ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં તેમણે નોંધપાત્ર કામગીરી કરી હતી. તેઓ બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર અગ્રણી ગુજરાતી સર્જક હતા.ગુર્જર અસ્મિતાના તેઓ હંમેશા હિમાયતી રહ્યા અને સાથે સાથે ભારતીય સંસ્ક્રુતિના જ્યોતિધર બની રહ્યા.મુનશી કહે છે ગુજરાત તો એક ભાવનાવાદી પણ જીવંત સાંસ્ક્રારિક વ્યકિત છે.ગુજરાતના વ્યક્તિત્વ ના ભાનથી પ્રેરાઇ તેનું વ્યક્તિત્વ સિધ્ધ કરવાનો જેણે સક્રિય સંકલ્પ કર્યો હોય તેનામાં ગુજરાત ની અસ્મિતા હોય.આ વ્યક્તિત્વના ઘડતરમાં પર્વતો અને નદીઓનું સ્થાન ગૌણ છે.મુખ્ય સ્થાન તો જે મહાપુરૂષોએ ગુજરાતની આ ભાવના સરજાવી છે.તેમનુ છે તેમના પરાક્રમો અથવા સાહિત્ય ક્રુતિઓ ગુજરાતીઓની કલ્પ્ના અને ઇરછા ને કેન્દ્ર્સ્થ કરે છે.તે ઇતિહાસ કે સિધ્ધાંત રચી જાય છે.ઉત્સાહ્ અને આનંદ પ્રેરે છે.ગૌરવ કથાઓના મડાણ માણે છે.ગુજરાતનું સુક્ષ્મ બાંધી જાય છે. "ગુજરાતી અસ્મિતા એટ્લે ગુજરાતી પણુ,ગુજરાતીતા". રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીએ સત્ય અહિંસા અને માનવતાની અમરવેલ પાથરી અને વિશ્વવ્યાપી બનાવી એ જ ભાવના સાહિત્ય અને કલાનાક્ષેત્રે મુનશી એ વ્યક્ત કરી વળી ગાંધીયુગ ના સાહિત્ય ની જે કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ છે.તેથી ભિન્ન શુધ્ધ સર્જનાત્મક દ્ર્ષ્ટીબિદું સાહિત્ય માં અપનાવી સર્જક તરીકે મુનશી એ આગવી પ્રતિભા પણ ઉભી કરી હતી. કનૈયાલાલ મુનશીની વિચારસ્રષ્ટિ પર સ્વદેશી અને સ્વતંત્રાની જે ભાવના અસર કરી ગઇ રૂઢિભંજકર્તા સામે તેમને જે નૈતિક બળ મળ્યુ એમા ગાંધીજીની અસર જોઈ શકાય'સ્વતત્ર પ્રજાસત્તાક ભારતનું બંધારણ ઘડવામાં બંધારણસભાના એક સભ્ય તરીકે તેમણે મુલ્યવાન ફાળો આપ્યો હ્તો." ઇ.સ.૧૯૧૨-૧૩ માં"મારી કમલા" ,"વેરની વસુલાત","કોનો વાંક"? થી શરૂ કરી "ક્રુષ્ણાવતાર સુધીની સાહિત્ય યાત્રા.શબ્દલોકની યાત્રા કરી ઇ.સ.૧૯૭૧ માં તેઓ અવસાન પામ્યા. *સાહિત્ય સર્જન :- ઇ.સ.૧૯૧૨ માં "ઘશ્યામ વ્યાસ"ના નામે "સ્ત્રી બોધ " માં પ્રગટ થયેલી "મારી કમલા" વાર્તા મુનશીની સાહિત્ય-કારકિદર્દી નો પ્રારંભ ગણાય." ૫૬ જેટલી ગુજરાતી અને ૩૬ જેટ્લી અંગ્રેજી પુસ્તકો ની યાદી મુનશી ની લેખિની નુ સામર્થય દર્શાવે છે." મુનશી ની સાહિત્ય સેવા પુરા ૬ દાયકાની ગણાય.આવી સુદિર્ઘ સાહિતિક કારકીર્દી ગુજરાતી સાહિત્યનું યશસ્વી પ્રકરણ છે.તેમણે ,"વેરની વસુલાત","પાટણની પ્રભુતા",ગુજરાતનો નાથ" "જય સોમનાથ""પ્રૂથ્વી વલ્લ્ભ","સ્વ્પ્ન દ્ર્ષ્ટા" ,"ભગવાન કૌટિલ્ય"."તપસ્વિની","ક્રુષ્ણાવતાર"વગેરે નવલકથાઓ આપી છે..."કાકાની શશી","છીએ તે જ ઠિક"અવિભક્ત આત્મા' અને "ધ્રુવસ્વામિની દેવી",નાટકો ; તથા "શિશુ અને સખી ","અડધે રસ્તે","સીધા ચઢાણ","સ્વપ્નસિધ્ધિ ની શોધ માં" વગેરે દ્વારા આત્મ્ કથા આપી છે."નરસૈયો ભક્ત હરિનો ","નર્મદ-અર્વાચીનોમાં આધ્ય્"," થોડાક રસ દર્શનો","ગુજરાત ના જ્યોતિર્ધરો "ઇમ્પિરિયલ ગુર્જસ" તેમજ "ગુજરાત એન્ડ ઇટ્સ લિટરેચર"વગેરે સંશોધન-વિવેચનના ગ્રંથો પણ આપ્યા છે.સંખ્યા અને ગુણવતા ઉભય દ્ર્ષ્ટીએ જોતા મુનશી નું સાહિત્ય સમ્રુધ્ધ છે.. એક કવિતા પ્રકાર સિવાય સાહિત્યના લગભગ તમામ સ્વરૂપોમાં પોતાની લેખિની ને આસાનીથી વિહાર કરાવવાના ૨ પ્રતિભાવંત કથાસર્જક શ્રી કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી ના જીવન અને સહિત્યસર્જનનુ સર્મથ પ્રેરકબળ એમની પ્રણયભાવના છે.તેમની નવલકથાઓ,નાટકો અને નવલીકાઓ પ્રણય ના કોઇને કોઇ સ્વરૂપ ને કેન્દ્ર્ સ્થાને રાખીને આલેખાયા છે.ગુર્જર અસ્મિતાની ભાવના તેમનામાં સભાનપણે સક્રિય રહી છે."અસ્મિતા" શબ્દ તેમણે જ સૌ પ્રથમ આપ્યો.એમની સાહિત્ય રચનાઓમાં ગુજરાત અને ગુજરાતી પ્રજાનું ગૌરવ પુર્ણ આલેખન ધ્યાન ખેચે છે.સાહિત્ય ક્ષેત્રે પ્રણાલિકા-ભંગ,સરસતાવાદ,કલા અને નીતિ વિષયક તેમની માન્યતા એલેક્ ઝાન્ડ્ર્ર ડુમા ઇ. સર્જ્કો માંથી તેમણે ઝીલેલો રંગદર્શીતા સભર આદર્શવાદ-સ્વ્પ્નદર્શી રંગીન પ્રગલ્ભતાના સર્જક મુનશીના વ્યક્તિત્વને સમજવાના કેટલાક મુદ્દાઓ છે. "પાટણની પ્રભુતા",ગુજરાતનો નાથ" અને "રાજાધિરાજ"એ મુનશીની પ્રખ્યાત ઐતિહાસિક નવલકથાત્રયી છે. *નવલકથાકાર કનૈયાલાલ મુનશી:- મુનશીની નવલક્થા ઓએ ગુજરાતી નવલક્થાના સાહિત્ય સ્વરૂપને સજીવ પાત્રાલેખન અને નાટ્યાત્મક સંવાદો દ્વારા સર્જનાત્મક બનાવ્યું.સામાજિક નવલકથા "વેરની વસુલાત" થી નવલકથા લેખન નો આરંભ કરી ઐતિહાસિક નવલકથાકાર તરીકે સફળતાને વરેલા મુનશીએ 'ક્રુષ્ણાવતાર" જેવી પૌરાણિક કથાવસ્તુ આપતી નવલક્થા છેલ્લે છેલ્લે આપી.નવલક્થા લેખનના આરંભ કાળે તેમના ઉપર ફ્રેન્ચ નવલક્થા સર્જક એલેકઝાન્ડર ડૂમાનો તેમજ જર્મન દાર્શનિક નિત્શેની "સુપર મેન "ની ભાવનાનો ભારે પ્રભાવ પડ્યો હતો. જો કે "જય સોમનાથ " અને તે પછીની વાર્તાનો મુનશીની તરી આવતી મૌલિકતા તરત ધ્યાન ખેંચેં છે.વાર્તાનો પ્રવાહ રસળતો,ધસમસતો,અને આકર્ષક;પ્રસંગો વેગીલા;વસ્તુ સંકલ્પના સુગ્રથિત;પાત્રો સજીવ અને લાંબા સમય સુધી યાદ રહે તેવા;પાત્ર ગત અને પરિસ્થિતિગત સંઘર્ષ,સંવાદો જીવંત,ટૂંકા અને સચોટ તેમજ વાતાવરણ પ્રત્યક્ષ કરી આપે તેવા નાટ્યત્તત્વ સભર; ટૂંકા ટૂંકા વાક્યોવાળી ભાષા શૈલી; ચિંતન ના ભાર વગરની આનંદ લક્ષી હેતુ વાળી સર્જન પ્રક્રિયા ; આ બધા તત્વો રંગદર્શી પ્રક્રુતિવાળા સર્જક મુનશીની નવલક્થાઓને વધુ આકર્ષક અને સુવાચ્ય બનાવે છે. અને નવલક્થાનું એક અખંડ શિલ્પ ઉભુ રચી આપે છે. કનૈયાલાલ મુનશી એ ગોવર્ધનરામ ની અસર થી મુક્ત રહી નવલક્થા સર્જન ના પ્રયત્નો કર્યા છે.મુનશીની નવલક્થાઓ નાટ્યત્તત્વ થી સભર અને તેથી એનો વિશાળ ચાહક વર્ગ છે.મુનશીની પાત્રસ્રુષ્ટિ માં સરળતા, પ્રભાવી, ઓજસ્વતા અને ભવ્યતાસભર છે.રાજાઓ યુધ્ધો.સંધિ-વિગ્રહો,રાજ દરબારની ખટપટો મુનશીની નવલક્થાઓમાં મોખરે છે.મુનશીએ ભૂતકાળની માહિતી વાચકવર્ગ માટે પાથરી સૌને મોહિત કરી દીધા હતા.મુનશીએ ઇતિહાસ પ્રસિધ્ધ પાત્રોને કલ્પનાના ભભકદાર રંગોથી ભરી યાદગાર બનાવ્યા.ઐતિહાસિક,સામાજિક,પૌરાણિક એમ ત્રણે પ્રકારની નવલક્થાઓનું સર્જન કરી મુનશી ઐતિહાસિક નવલક્થાકાર તરીકે યોગ્ય પ્રસિધ્ધિ પામ્યા છે. *ગુજરાત નો નાથ ;- "ગુજરાત નો નાથ' માં સ્વતંત્ર બનવા મથતા યુવાન જયસિંહ ની કથા છે.અને મંત્રીશ્વર મુંજાલની રાહબરી હેઠળ ગુજરાત સ્વતંત્ર બનવા પ્રયત્ન કરે છે.તેની વાત છે.પાટણની રાજકથાની દ્રષ્ટિ એ અંવતીના સેનાપતી ઉબકનુ પાટણ પર આક્રમણ ખાળવા તેની સાથે થતુ સમાધાન અને પાટણ ને હંફાવવા માગતા સૉરઠના રા'નવઘણનૉ પરાજય અહીં મુખ્ય કથાપ્રવાહૉ છે. સિધ્ધરાજ જયસિંહના સમય ની કેટલીક ઐતિહાસિક ઘટનાઓ નો આશ્રય લઇને અને પોતાની કેટલીક આગવી કલ્પનાઓનું મિશ્રણ કરીને મુનશી એ આ નવલક્થા રચી છે.તેમાં સિધ્ધરાજ જયસિંહ ઉપરાંત મુજાંલ, કાક,કિર્તિદેવ,મિનલ,મંજરી વગેરે પાત્રો નિરૂપાયા છે.જયસિંહ , મુજાંલ, કાક,ત્રણેય ગુજરાતનો નાથ બનવા દાવ અજમાવે છે.એની મુનશી એ સરસ રજુઆત કરી છે.કાક ભટ્ટે લાટ પ્રદેશ કબજે કરવા કરેલા પ્રયત્નો કાક-મંજરી ના લગ્ન, મિનલ અને મુંજાલ ના સંબંધો મુંજાલ-કિર્તિદેવનો મેળાપ,રણક-જયસિંહદેવ નો પ્રણય પ્રસંગ, જુનાગઢ ના રા'ખેંગારે રાણકદેવડી નું હરણ વગેરે આ કથા ની મુખ્ય ઘટનાઓ છે. * પાટણ ની પ્રભુતા ;- ગુજરાત ના ઇતિહાસ માં સુર્વણ કાળ તરીકે ઓળખાયેલા સોલંકી યુગની નવલકથા "પાટણ ની પ્રભુતા " નું અનુસંધાન છે."પાટણ ની પ્રભુતા " માં કર્ણદેવ સોલંકીના અવસાન પ્રસંગે રાજસત્તાની ખટપટ વચ્ચે સિધ્ધરાજ જયસિંહ ની કથાનો પ્રારંભ થાય છે.વળી એ સત્તા સઘર્ષ ની કથા ની વચ્ચે મિનળ અને મુંજાલ,હંસા અને દેવ પ્રસાદ તેમજ ત્રિભુવન અને પ્રસન્ન સરખા પાત્રો ના પ્રેમ સંબંધોની ઉપકથાઓ વણાઇ છે.તેથી નવલકથા સુવાચ્ય બને છે. *જય સોમનાથ ;- મુસ્લિમ આક્રમણ કાર મહમુદ ગઝનીએ ઇ.સ.૧૦૨૪ માં ભારત પર આક્રમણ કરીને પશ્રિમના દરિયા કાંઠે આવેલા પુરાણ પ્રસિદ્ધ વિશ્વ વિખ્યાત સોમનાથનું શિવ મંદિર તોડી તેની મૂર્તીના ટુક્ડા કર્યા તેમજ અઢળક દ્રવ્ય સાથે મૂર્તિના ટુકડા પોતાને વતન લઇ ગયો એ ઇતિહાસસિદ્ધ્ વિગતોને ગુંથીને મુનશીએ આ નવલક્થા લખી છે. આક્રમણ સમયે રજપૂતોએ વીરતા દાખવી,એકત્ર થઇ ,શક્ય તેટલુ સોમનાથ ના મંદિરર્નું રક્ષણ કરવા પ્રયત્ન કર્યા. તે શૌર્ય ક્થાની પડ છે. વાર્તાનાયક ભીમદેવ સોલંકી અને ચૌલા નામની એક નર્ત્કી સાથેન પ્રણયની ક્થા આલેખન પામી છે. કથનાયિકા ચૌલા સોમનાથના પૂજારી ગંગ સર્વજ્ઞ અને ગંગાની પૂત્રી છે ગંગા દેવદાસી છે ચૌલા પણ દેવદાસી જ છે. ને તેણે મનોમન પોતાની જાતને ભગવાન સોમનાથને શ્રદ્દાપૂર્વક સમર્પીત કરી દીધી છે. આ કથામાં ગઝનીના મહંમદનું આક્રમણ ,રાજપુતોનું શૌય, યુદ્દ્ વર્ણન, સોમનથના મંદિરનો વૈભવ,ભીમચૌલાનો પ્રણય પ્રસંગ , રણની આંધીનું વર્ણન ,બે બાજુના લશ્ક્રોનું વર્ણન વગેરે વિગતોનો સમાવેશ થાય છે.સજ્જન સામંત ઘોઘરાણા તેમના કૂળની પરાક્રમ ક્થા, ગંગસર્વજ્ઞની શ્રદ્દા સભર શીવભકિત , ગરજનના હમ્મીરનું રૌદ્દ્ વ્યકિતત્વ વગેરે મુનશીની રસળતી અને સ્ફૂર્તીલી શૈલીએ આલેખાયા છે.આ નવલાક્થામં મુનશીએ નોંધપાત્ર મૌલિકતા અને વિકાસ દાખવ્યા છે. *સંદર્ભ:- (૧)અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ (૨)ગુજરાતનો નાથ (૩)જય સોમનાથ --> [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:૧૯૭૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખો]] [[શ્રેણી:૧૮૮૭માં જન્મ]] fj1a5okhw13u185bnc8y6l4n4tyeo9e 907595 907594 2026-11-10T04:15:37Z Brihaspati 45702 સેક્શન બદલ્યો 907595 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = કનૈયાલાલ મુનશી | image = K M Munshi.jpg | caption = કનૈયાલાલ મુનશી, ''મુનશી ગ્રંથાવલી''નાં મુખપૃષ્ઠ પરનું ચિત્ર. | birth_name = | birth_date = [[ડિસેમ્બર ૩૦]], ૧૮૮૭ | birth_place = [[ભરૂચ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1971|2|8|1887|12|30}} | death_place = [[મુંબઇ]] | occupation = વકીલાત, રાજકારણી, સાહિત્યકાર | alma_mater = [[મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય]]<ref name="ip" /> | nationality = ભારતીય | spouses = {{marriage|અતિલક્ષ્મી પાઠક|1900|1924}}<ref name="gv" />, {{marriage|[[લીલાવતી મુનશી]]|1926}}<ref name="gv" /> | children = જગદીશ મુનશી, સરલા શેઠ, ઉષા રઘુપતિ, લતા મુનશી, ગિરિશ મુનશી {{Infobox officeholder | embed = yes | office = ઉત્તર પ્રદેશના ગવર્નર | term = ૨ જૂન ૧૯૫૨ - ૯ જૂન ૧૯૫૭ | predecessor = હોમી મોદી | successor = [[વરાહગીરી વેંકટગીરી|વી. વી. ગીરી]] }}}} '''કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી''' (૩૦ ડિસેમ્બર ૧૮૮૭ - ૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૧) (ઉપનામ: ઘનશ્યામ વ્યાસ<ref name="gsp">{{cite web|date=|title=કનૈયાલાલ મુનશી|url=http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-KM-Munshi.html|url-status=dead|access-date=૫ જૂન ૨૦૧૨|work=કર્તા પરિચય|publisher=ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ|archive-date=2015-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607082545/http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-KM-Munshi.html}}</ref>) જેઓ '''ક. મા. મુનશી''' તરીકે પણ જાણીતા હતા, ભારતીય સ્વતંત્રતાસેનાની, રાજકારણી, [[ગુજરાતી ભાષા]]ના જાણીતા લેખક અને શિક્ષણશાસ્ત્રી હતા. તેઓ વ્યવસાયે વકીલ હતા, અને પછીથી લેખન અને રાજકારણ તરફ વળ્યા હતા. [[ગુજરાતી સાહિત્ય]]માં તેઓ અત્યંત જાણીતા હતા. તેમણે ૧૯૩૮માં શિક્ષણ સંસ્થા [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]]ની સ્થાપના કરી હતી.<ref name="Bharatiya Vidya Bhavan, New Delhi">{{cite web|title=Bharatiya Vidya Bhavan, New Delhi|url=http://www.bvbdelhi.org}}</ref> મુનશીએ ગુજરાતી ઉપરાંત [[હિંદી ભાષા|હિંદી]] અને [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<nowiki/>માં પણ લેખન કર્યું છે. તેઓ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ભારતીય રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસ]] સાથે ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં જોડાયા હતા, તેઓ [[ભારતીય બંધારણ સભા|બંધારણ સભા]]<nowiki/>ના સભ્ય રહ્યા અને આઝાદ ભારતના સૌપ્રથમ કૃષિપ્રધાન હતા. ઉત્તર પ્રદેશના બીજા રાજ્યપાલ તરીકેની ફરજ બજાવ્યા બાદ નહેરૂ સાથે મતભેદના લીધે [[સ્વતંત્ર પક્ષ]]<nowiki/>માં જોડાયા. ૧૯૬૦માં સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધા બાદ પાછળથી તેમણે વિશ્વ હિંદુ પરિષદની સ્થાપનામાં અગ્રિમ ભૂમિકા ભજવી. == પ્રારંભિક જીવન == તેમનો જન્મ [[ડિસેમ્બર ૩૦|૩૦ ડિસેમ્બર]] ૧૮૮૭ના રોજ [[ભરૂચ]]માં માણેકલાલ અને તાપીબાને ત્યાં થયો હતો. તેમનો શાળાકીય અભ્યાસ આર. એસ. દલાલ હાઇસ્કૂલમાં થયો હતો. ૧૯૦૧માં તેમણે મૅટ્રિકની પરિક્ષા પાસ કરીને ૧૯૦૨માં વડોદરા કૉલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. વડોદરામાં તેમના શિક્ષક [[અરવિંદ ઘોષ]]નો તેમના પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો હતો. મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજા, મહાત્મા ગાંધી, સરદાર પટેલ અને ભુલાભાઈ દેસાઇ પણ તેમના આદર્શ હતા.<ref name=Bhagavan>{{cite journal |last=Bhagavan |first=Manu |title=The Hindutva Underground: Hindu Nationalism and the Indina National Congress in Late Colonial and Early Post-Colonial India |journal=Economic and Political Weekly |volume=43 |number=37 |year=2008 |pp=39–48 |JSTOR=40277950}}</ref> ૧૯૦૫માં પ્રથમ વર્ગ સાથે ''અંબાલાલ સાકરલાલ પારિતોષિક'' જીતીને ઇન્ટરની પરીક્ષા પસાર કરી<ref name="gv">{{cite book|title=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|first1=ધીરેન્દ્ર|last1=મહેતા|first2=જયકુમાર|last2=શુક્લ|first3=રક્ષા|last3=વ્યાસ|volume=૧૬|year=August 2002|pages=૨૩૬-૨૩૮|publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]], અમદાવાદ}}</ref> અને ૧૯૦૭માં ''એલિયટ પ્રાઈઝ'' સાથે બી.એ.ની પદવી મેળવી. ૧૯૧૦માં તેમણે એલ.એલ.બી.ની પરિક્ષા ઉત્તિર્ણ કરી અને ૧૯૧૩માં તેમણે મુંબઈ હાઇકોર્ટમાં વકીલાતનો વ્યવસાય શરૂ કર્યો.<ref name="gv" /> === લગ્ન === ૧૯૦૦માં નાની ઉંમરે તેમના લગ્ન અતિલક્ષ્મી સાથે થયા. ૧૯૨૪માં અતિલક્ષ્મીનું અવસાન થયું હતું. ૧૯૨૬માં તેમણે લીલાવતી શેઠ સાથે પુન:લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="gv" /> [[લીલાવતી મુનશી]] પણ જાણીતા ગુજરાતી સાહિત્યકાર હતા. == કારકિર્દી == === રાજકારણ === [[File:Jawaharlal Nehru driving a tractor at the Indian Agricultural Research Institute, New Delhi, 2 October 1952.jpg|thumb|કનૈયાલાલ મુનશી અને રાજકુમારી અમૃતા કૌર સાથે ટ્રેકટર ચલાવતા [[જવાહરલાલ નેહરુ]]. મુનશીએ [[ગાંધી ટોપી]] અને ચશ્મા પહેરેલા છે.]] ૧૯૧૫-૨૦ દરમિયાન તેઓ ''હોમરુલ લીગ''ના મંત્રી રહ્યા હતા. તેમની સુદિર્ઘ રાજકીય કારકિર્દી દરમ્યાન તેઓ ૧૯૨૫માં મુંબઈ ધારાસભામાં ચૂંટાયા. ૧૯૩૦માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં જોડાયા અને ત્યાર પછી ૧૯૩૦-૩૨ દરમિયાન સ્વતંત્રતાની ચળવળમાં જેલવાસ ભોગવ્યો. ૧૯૩૭-૩૯ દરમિયાન મુંબઈ રાજ્યના ગૃહપ્રધાન રહ્યા. ૧૯૪૮માં તેમણે [[સોમનાથ]] મંદિરના જીર્ણોદ્ધાર અને પછી [[હૈદરાબાદ]]ના ભારતમાં વિલિનીકરણમાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="gv" /> ૧૯૪૮માં તેઓ રાષ્ટ્રની બંધારણ સભાના સભ્ય બન્યા અને એ પછી કેન્દ્રીય પ્રધાનમંડળમાં કૃષિપ્રધાન રહ્યા. ૧૯૫૨ની ચૂંટણી પછી ૧૯૫૨ થી ૧૯૫૭ દરમિયાન [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના રાજ્યપાલના હોદ્દા પર રહ્યા હતા. ૧૯૫૮-૫૯ દરમિયાન કોંગ્રેસ પક્ષ સાથે મતભેદો થતા પક્ષમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને ૧૯૫૯માં તેઓ રાજાજી સાથે સ્વતંત્ર પક્ષમાં જોડાયા.<ref name="gv" /> ૧૯૬૦માં તેમણે સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધી. === સાહિત્ય === સાહિત્યની સેવાના પ્રારંભ રૂપે તેમણે ૧૯૧૨માં ''ભાર્ગવ'' અને ૧૯૨૨માં ''ગુજરાત'' માસિકનો પ્રારંભ કર્યો. ૧૯૨૬માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના બંધારણમાં તેમણે અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો. તેમણે ૧૯૩૮માં [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]]ની સ્થાપના કરી અને ૧૯૩૭, ૧૯૪૯, ૧૯૫૫માં [[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]]ના પ્રમુખ તરીકે રહ્યા. ૧૯૫૯માં તેમણે ''સમર્પણ'' માસિકનો પ્રારંભ કર્યો. == શૈક્ષણિક કારકિર્દી == [[File:K_M_Munshi_bust.jpg|thumb| [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]] ખાતે મુનશીનું બાવલું]] મુનશી ૧૯૨૩થી પોતાના વિચારો અને આદર્શોને સંસ્થાકીય પાયો આપવાનું વિચારી રહ્યા હતા. ૭ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ તેમણે હર્ષિદભાઈ દિવેટિયા અને પોતાની પત્ની [[લીલાવતી મુનશી]] સાથે [[મુંબઈ]]<nowiki/>ના [[અંધેરી]] ખાતે [[ભારતીય વિદ્યા ભવન|ભારતીય વિદ્યા ભવનની]] સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite book|title=K.M. Munshi|last=Kulkarni|first=V. B|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|year=2014|pages=268}}</ref> પાછળથી તેમણે [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને પ્રાચીન હિંદુ ગ્રંથોને પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અનુસાર શીખવવા માટે મુંબાદેવી સંસ્કૃત મહાવિદ્યાલયની સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite book|title=K.M. Munshi|last=Kulkarni|first=V. B|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|year=2014|pages=269}}</ref> [[ભારતીય વિદ્યા ભવન|ભારતીય વિદ્યા ભવનની]] સ્થાપના ઉપરાંત, મુનશીએ ભવન્સ કોલેજ, હંસરાજ મોરારજી પબ્લિક સ્કૂલ, રાજહંસ વિદ્યાલય, [[મુંબઈ|રાજહંસ બાલવાટિકા]] અને પંચગની હિંદુ સ્કૂલ(૧૯૨૨)ની સ્થાપનામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ બોમ્બે યુનિવર્સિટીના ફેલો તરીકે ચૂંટાયા, જ્યાં તેઓ પ્રાદેશિક ભાષાઓને પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ આપવાની જવાબદારી સંભાળતા હતા. કેમિકલ ટેકનોલોજી વિભાગ શરૂ કરવામાં પણ તેમનો મહત્વનો ફાળો હતો. તેમણે આણંદ સ્થિત કૃષિ સંસ્થાના અધ્યક્ષ (૧૯૫૧-૭૧), બિરલા એજ્યુકેશન ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી (૧૯૪૮-૭૧), ભારતીય કાયદા સંસ્થાના કાર્યકારી અધ્યક્ષ (૧૯૫૭-૬૦) અને સંસ્કૃત વિશ્વ પરિષદના અધ્યક્ષ (૧૯૫૧-૧૯૬૧) તરીકે સેવા આપી હતી. <ref name=":1">{{Cite web|title=Official Website of Governor's Secretariat, Raj Bhavan Lucknow Uttar Pradesh, India. / Shri Kanhaiyalal Maneklal Munshi|url=http://upgovernor.gov.in/en/post/shri-kanhaiyalal-maneklal-munshi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331033409/http://upgovernor.gov.in/en/post/shri-kanhaiyalal-maneklal-munshi|archive-date=31 March 2022|access-date=2019-10-29|website=upgovernor.gov.in}}</ref> == અવસાન == [[ફેબ્રુઆરી ૮|૮ ફેબ્રુઆરી]] ૧૯૭૧ના દીવસે ૮૩ વર્ષની જૈફ વયે [[મુંબઈ]]માં તેમનું અવસાન થયું.<ref name=gsp /> == સર્જન == કનૈયાલાલ મુનશીની પહેલી નવલકથા ''પાટણની પ્રભુતા'' જે તેમણે ઘનશ્યામના નામે લખી હતી. જ્યારે ''પાટણની પ્રભુતા''ને આવકાર મળ્યો ત્યાર પછી તેમણે પોતાના સાચા નામે ગુજરાતી સાહિત્યમાં લખવાનુ શરૂ કર્યું. ''જય સોમનાથ'' એ ''રાજાધિરાજ'' કૃતિ છે, પણ હંમેશા પહેલી ગણાય છે. જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં તેઓ કૃષ્ણભક્તિ તરફ વળ્યા હતા અને એટલે તેમની છેલ્લી રચના [[કૃષ્ણાવતાર]] છે, જે અધુરી છે. તેમણે લખેલા સાહિત્યમાં કેટલીક ઉલ્લેખનીય રચનાઓ નીચે મુજબ છે: {{div col}} '''નવલકથાઓ''' * મારી કમલા (૧૯૧૨) * વેરની વસુલાત (૧૯૧૩) (''ઘનશ્યામ'' ઉપનામ હેઠળ) * પાટણની પ્રભુતા (૧૯૧૬) * [[ગુજરાતનો નાથ]] (૧૯૧૭) * રાજાધિરાજ (૧૯૧૮) * [[પૃથિવીવલ્લભ]] (૧૯૨૧) * સ્વપ્નદ્રષ્ટા (૧૯૨૪) * લોપામુદ્રા (૧૯૩૦) * જય સોમનાથ (૧૯૪૦) * ભગવાન પરશુરામ (૧૯૪૬) * તપસ્વિની (૧૯૫૭) * [[કૃષ્ણાવતાર|કૃષ્ણાવતાર ભાગ ૧ થી ૮]] (અપૂર્ણ) * કોનો વાંક * લોમહર્ષિણી * ભગવાન કૌટિલ્ય * પ્રતિરોધ (૧૯૦૦) * અવિભક્ત આત્મા '''નાટકો''' * બ્રહ્મચર્યાશ્રમ (૧૯૩૧) * ડૉ. મધુરિકા (૧૯૩૬) * પૌરાણિક નાટકો '''અન્ય''' * કેટલાક લેખો (૧૯૨૬) * અડધે રસ્તે (૧૯૪૩) * સીધાં ચઢાણ * સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં * ભગ્ન પાદુકા * પુરંદર પરાજય * તર્પણ * પુત્રસમોવડી * વાવા શેઠનું સ્વાતંત્ર્ય * બે ખરાબ જણ * આજ્ઞાંકિત * ધ્રુવસંવામિનીદેવી * સ્નેહસંભ્રમ * કાકાની શશી * છીએ તે જ ઠીક * મારી બિનજવાબદાર કહાણી * ગુજરાતની કીર્તિગાથા {{div col end}} === અંગ્રેજી === {{div col}} * Gujarat & its Literature * I Follow the Mahatma * Early Aryans in Gujarat * Akhand Hindustan * The Aryans of the West Coast * The Indian Deadlock * The Imperial Gurjars * Ruin that Britain Wrought * Bhagavad Gita and Modern Life * The Changing Shape of Indian Politics * The Creative Art of LIfe * Linguistic Provinces & Future of Bombay * Gandhi : The Master * Bhagavad Gita - An Approach * The Gospel of the Dirty Hand * Glory that was Gurjaradesh * Our Greatest Need * Saga of Indian Sculpture * The End of an Era (Hyderabad Memories) * Foundation of Indian Culture * Reconstruction of Society through Trusteeship * The World We Saw * Warnings of History * Gandhiji's Philosophy in Life and Action {{div col end}} == માધ્યમમાં == શ્યામ બેનેગલની ટૂંકી હપ્તાવાર ધારાવાહિક ''સંવિધાન''માં તેમની ભૂમિકા કે.કે. રૈનાએ ભજવી હતી. == સન્માન == [[File:Kanaiyalal Maneklal Munshi 1988 stamp of India.jpg|thumb|ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર કનૈયાલાલ મુનશી]] ૧૯૮૮માં તેમના માનમાં ભારતના ટપાલ વિભાગ તરફથી ટપાલ ટિકિટ બહાર પડાઇ હતી.<ref name="ip">{{cite web |title=IndianPost – KANHAIYALAL M MUNSHI |url=http://indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20Gummed%20coated%20stamp%20paper/KANHAIYALAL%20M%20MUNSHI |website=indianpost.com |publisher=indianpost.com |access-date=16 October 2018 |archive-date=1 એપ્રિલ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401162141/https://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20Gummed%20coated%20stamp%20paper/KANHAIYALAL%20M%20MUNSHI |url-status=dead }}</ref> == સ્મૃતિચિહ્નો == * [[મુંબઈ]]ના એક મુખ્ય માર્ગને તેમના પરથી નામ અપાયું છે. * [[જયપુર]]માં એક માર્ગને તેમના પરથી નામ અપાયું છે. * તિરૂઅનંતપુરમમાં એક શાળાને ભવન્સના કુલપતિ કે. એમ. મુનશી મેમોરિય વિદ્યા મંદિર સપશ તરીકે નામ અપાયું છે. * ભારતીય વિદ્યા ભવન તેમના માનમાં સામાજીક કાર્ય માટે ''કુલપતિ મુનશી પુરસ્કાર'' એનાયત કરે છે.<ref>{{cite news|title=Kulapati Munshi Award conferred|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/kulapati-munshi-award-conferred/article4499566.ece|access-date=૧ માર્ચ ૨૦૧૪|newspaper=The Hindu|date=૧૨ માર્ચ ૨૦૧૩}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb name}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} <!-- == સવિશેષ પરિચય == સાહિત્યસર્જક ક.મા. મુનશીને વિશેષ ખ્યાતિ નવલકથાકાર તરીકે મળી છે. ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’ જેવી કૃતિમાં તેમણે આઝાદીની ચળવળના નેતાઓના પ્રભાવ હેઠળ નવયુવકોના માનસનો ચિતાર અપાયો છે તો ‘સ્નેહસંભ્રમ’ એક વ્યંગકટાક્ષ કરતી ફાર્સકૃતિ છે. ‘પાટણની પ્રભુતા’, ‘ગુજરાતનો નાથ’, ‘રાજાધિરાજ’, ‘પૃથિવીવલ્લભ’, ‘ભગવાન કૌટિલ્ય’, ‘જય સોમનાથ’, વગેરે જેવી એતિહાસિક નવલકથાઓ અને લઘુનવલોની પણ તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યને ભેટ આપી છે. પૌરાણિક ઇતિહાસને વણી લઈને તેમણે ‘લોકમહર્ષિણી’, ‘ભગવાન પરશુરામ’ અને ૮ ભાગમાં ‘કૃષ્ણાવતાર’ જેવી રચનાઓ પણ કરી. ‘વાવાશેઠનું સ્વાતંત્ર્ય’, ‘બે ખરાબ જણ’, ‘આજ્ઞાંકિત’, ‘બ્રહ્મચર્યાશ્રમ’, ‘પીડાગ્રસ્ત પ્રોફેસર’, વગેરે જેવા પ્રહસનો અને વિવિધ વિષય પર તેમણે લખેલા નાટકો છે તો ‘ધ્રુવસ્વામિની દેવી’ એમનું એકમાત્ર ઐતિહાસિક નાટક છે. ‘અડધે રસ્તે’માં એમણે પોતાનાં બાલ્યકાળ અને કૉલેજજીવનનાં ૧૮૮૭ થી ૧૯૦૬ સુધીનાં સંસ્મરણો; ‘સીધા ચઢાણ’માં ૧૯૦૭ થી ૧૯૨૨ના સમયખંડને, તો ‘સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં’માં ૧૯૨૩ થી ૧૯૨૬ના સમયખંડને આવરીને આત્મકથારૂપે તેમણે પોતાના જીવનના સંસ્મરણો આલેખ્યાં છેએમની પાસેથી અંગ્રેજીમાં પણ ચાળીસેક ગ્રંથો સાંપડ્યા છે. કનૈયાલાલ મુનશીના મૃત્યુ પછી [[ગુર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય]] દ્વારા તેમની લખેલી રચનાઓનો સંગ્રહ 'મુનશી ગ્રંથાવલી' તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યો છે. તેઓ સત્યાગ્રહના સમયના બહુપાર્શ્વીય વ્યક્તિત્વ ધરાવનાર લેખક હતાં. સત્યાગ્રહની ચળવળમાં આગળ પડતો ભાગ ભજવવા ઉપરાંત તેઓ એક વકીલ અને ઇતિહાસકાર હતાં. પરંતુ તેમને સૌથી વધુ ખ્યાતિ એક લેખક તરીકે મળી. તેમની નવલકથાઓ મોટા ભાગે ઐતિહાસીક કથાનકો પર આધારીત રહેતી. તેમની નવલકથાઓ માં તેમના ઇતિહાસ ના રસ અને જ્ઞાન નો પ્રભાવ ચોખ્ખો દેખાય છે, જે તેમને બીજા તમામ ગુજરાતી નવલકથાકારોથી જુદા પાડે છે. જો કે વિવેચકોનું માનવુ છે કે આકૃતિવિધાનની શિથિલતા વિશાળ ફલક પર આલેખાયેલી આ નવલકથાને કલાકૃતિ બનતી અટકાવે છે. ડ્યૂમાની અસર નીચે તેઓ પોતાની નવલકથાઓમાં ત્વરિત ગતિથી વહેતો રસપૂર્ણ વસ્તુપ્રવાહ, સુશ્લિષ્ણ વસ્તુગૂંફન, સ્પષ્ટરેખ સજીવ પાત્રાલેખન, નાટ્યાત્મકતા, ચમકદાર સંવાદરચના આદિ નવલકથાનાં અંગોને આકર્ષક રીતે વિકસાવે છે. ચેતનથી તરવરતાં, અસાધારણ શક્તિવાળાં-પ્રભાવશાળી પાત્રો એમણે સજર્યાં છે. બોલાતી જીવંત ભાષાનો રણકાર એમની ભાષામાં સંભળાય છે<ref name="gsp" />. ==સ્પર્ધા== નવલકથાકાર કનૈયાલાલ મુનશી [ઇ.સ. ૧૮૭૮ થી ૧૯૭૧] સ્વતંત્રતાના રંગે રંગાયેલા અનેક લેખકોમાનાં એક લેખક છે શ્રી કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી.તેમને ગાંધીયુગ ના લેખક ગણાય કે ન ગણાય પરંતુ તેમની વિચારસ્રુષ્ટિમાં સ્વદેશી અને સ્વતંત્રતાની ભાવના જોવા મળે છે.બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી અગ્રણી ગુજરાતી સર્જક હતા.તેમણે હંમેશાં ગુજરાતની અસ્મિતાની હિમાયત કરી છે.ગુજરાતના વ્યકિત્વના ભાનથી પ્રેરાઇ એનું વ્યકિત્વ સિધ્ધ ક્રરવાનું એણે સક્રિય સંકલ્પ કર્યો હતો.તેમના સાહિત્યમાં ગુજરાત ના પર્વતો અને નદીઓનું સ્થાન ગૌણ છે.તેમના સાહિત્યમાં ગુજરાત ના મહાપુરૂષો.વીરો,મહાપરાક્રમીઓ,રાજા-મહારાજાઓ કેન્દ્રસ્થ છે. "મુનશીમાં એવું કયું તત્વ છે જે એમની સામગ્રી,વિચારણા.નિરૂપણની અનેક મર્યાદાઓ છતાં તેમની લોકપ્રિયતાને સદા જીવંત રાખે છે.તેની શોધ કદાચ ઘણા સર્જકોને તેઓ છે તે ક્રરતા વધુ સફળ બનાવી શકે.મુનશી ગુજરાતી સાહિત્ય ક્ષેત્રે માત્ર એક સર્જક,લેખક જ નહિ,પણ પ્રભાવક પરિબળ બની રહ્યા છે" * જન્મ-ઉછેર-ઘડતર :- તેજસ્વી ધારાશાસ્ત્રી.પ્રખર મુત્સદ્દી,સ્વતંત્રતા પુર્વેના અને સ્વતંત્રતા પછીના સમયગાળાના ઉત્તમ રાજપુરૂષ,ભારતીય વિધ્યાભવન જેવી વિધ્યાસંસ્થાના સ્થાપક અને કુલપતિ,ગુર્જર અસ્મિતાના ગાયક,ભારતીય સંસ્ક્રુતિના જ્યોતિર્ધર,સંસ્કારપુરૂષ અને પ્રતિભાશાળી સર્જક કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠિ પછીના ઉત્તમ કોટી નવલકથાકાર તરીકે ગુજરાતી સાહિત્યમાં જાણીતા છે."સરસ્વતીચંદ્ર્" ભાગ-૧ નું પ્રકાશન વર્ષ એ આ સર્જક નું જન્મનું વર્ષ છે.તેમનો જન્મ ભરૂચમાં મુનશીના ટૅકરે આવેલા પૈતુક ઘરમાં પિતા માણેકલાલ અને માતા તાપી ગૌરીને ત્યાં થયો હતો.તેમણે ભરૂચ,વડોદરા અને મુંબઇમાં અભ્યાસ કર્યો હ્તો.તેમનું કાર્યક્ષેત્ર પણ મહદંશે મુંબઇ રહ્યું હતું.એમનો ઘડતરકાળ એટલે હિંદી મહાસભા-ઇન્ડિન નેશનલ કોગ્રેસની સ્થાપનાનો સમય. "ઘશ્યામ" ઉપનામ ધારણ કરી તેમણે નવલકથા લેખનનો આરંભ વકીલાતના વ્યવસાયની સમાંતરે કર્યો અને જોતજોતામાં સામાજિક, ઐતિહાસિક તથા પૌરાણિક નવલકથાઓનું તેમણે માતબર સર્જન કર્યુ.વકિલાતની કારકિર્દિનો મધ્યાહન તપતો હતો ત્યારે જ રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીના સંપર્ક માં આવ્યા.ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક સાથે "નવજીવન અને સત્ય" તથા "યંગ ઈન્ડિયા"ના તંત્રી તરીકે તેમણે કાર્ય કર્યુ હતું "ગુજરાત" માસિક પણ શરૂ કર્યુ અને ચલાવ્યું ભારતીય વિધ્યાભવનના ઉપક્રમે "ભવન્સ જર્નલ" તેમજ "સમર્પણ" સામાયિક ચલાવ્યા. સાહિત્ય,વકિલાત,રાજકારણ,પત્રકારત્વ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં તેમણે નોંધપાત્ર કામગીરી કરી હતી. તેઓ બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર અગ્રણી ગુજરાતી સર્જક હતા.ગુર્જર અસ્મિતાના તેઓ હંમેશા હિમાયતી રહ્યા અને સાથે સાથે ભારતીય સંસ્ક્રુતિના જ્યોતિધર બની રહ્યા.મુનશી કહે છે ગુજરાત તો એક ભાવનાવાદી પણ જીવંત સાંસ્ક્રારિક વ્યકિત છે.ગુજરાતના વ્યક્તિત્વ ના ભાનથી પ્રેરાઇ તેનું વ્યક્તિત્વ સિધ્ધ કરવાનો જેણે સક્રિય સંકલ્પ કર્યો હોય તેનામાં ગુજરાત ની અસ્મિતા હોય.આ વ્યક્તિત્વના ઘડતરમાં પર્વતો અને નદીઓનું સ્થાન ગૌણ છે.મુખ્ય સ્થાન તો જે મહાપુરૂષોએ ગુજરાતની આ ભાવના સરજાવી છે.તેમનુ છે તેમના પરાક્રમો અથવા સાહિત્ય ક્રુતિઓ ગુજરાતીઓની કલ્પ્ના અને ઇરછા ને કેન્દ્ર્સ્થ કરે છે.તે ઇતિહાસ કે સિધ્ધાંત રચી જાય છે.ઉત્સાહ્ અને આનંદ પ્રેરે છે.ગૌરવ કથાઓના મડાણ માણે છે.ગુજરાતનું સુક્ષ્મ બાંધી જાય છે. "ગુજરાતી અસ્મિતા એટ્લે ગુજરાતી પણુ,ગુજરાતીતા". રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીએ સત્ય અહિંસા અને માનવતાની અમરવેલ પાથરી અને વિશ્વવ્યાપી બનાવી એ જ ભાવના સાહિત્ય અને કલાનાક્ષેત્રે મુનશી એ વ્યક્ત કરી વળી ગાંધીયુગ ના સાહિત્ય ની જે કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ છે.તેથી ભિન્ન શુધ્ધ સર્જનાત્મક દ્ર્ષ્ટીબિદું સાહિત્ય માં અપનાવી સર્જક તરીકે મુનશી એ આગવી પ્રતિભા પણ ઉભી કરી હતી. કનૈયાલાલ મુનશીની વિચારસ્રષ્ટિ પર સ્વદેશી અને સ્વતંત્રાની જે ભાવના અસર કરી ગઇ રૂઢિભંજકર્તા સામે તેમને જે નૈતિક બળ મળ્યુ એમા ગાંધીજીની અસર જોઈ શકાય'સ્વતત્ર પ્રજાસત્તાક ભારતનું બંધારણ ઘડવામાં બંધારણસભાના એક સભ્ય તરીકે તેમણે મુલ્યવાન ફાળો આપ્યો હ્તો." ઇ.સ.૧૯૧૨-૧૩ માં"મારી કમલા" ,"વેરની વસુલાત","કોનો વાંક"? થી શરૂ કરી "ક્રુષ્ણાવતાર સુધીની સાહિત્ય યાત્રા.શબ્દલોકની યાત્રા કરી ઇ.સ.૧૯૭૧ માં તેઓ અવસાન પામ્યા. *સાહિત્ય સર્જન :- ઇ.સ.૧૯૧૨ માં "ઘશ્યામ વ્યાસ"ના નામે "સ્ત્રી બોધ " માં પ્રગટ થયેલી "મારી કમલા" વાર્તા મુનશીની સાહિત્ય-કારકિદર્દી નો પ્રારંભ ગણાય." ૫૬ જેટલી ગુજરાતી અને ૩૬ જેટ્લી અંગ્રેજી પુસ્તકો ની યાદી મુનશી ની લેખિની નુ સામર્થય દર્શાવે છે." મુનશી ની સાહિત્ય સેવા પુરા ૬ દાયકાની ગણાય.આવી સુદિર્ઘ સાહિતિક કારકીર્દી ગુજરાતી સાહિત્યનું યશસ્વી પ્રકરણ છે.તેમણે ,"વેરની વસુલાત","પાટણની પ્રભુતા",ગુજરાતનો નાથ" "જય સોમનાથ""પ્રૂથ્વી વલ્લ્ભ","સ્વ્પ્ન દ્ર્ષ્ટા" ,"ભગવાન કૌટિલ્ય"."તપસ્વિની","ક્રુષ્ણાવતાર"વગેરે નવલકથાઓ આપી છે..."કાકાની શશી","છીએ તે જ ઠિક"અવિભક્ત આત્મા' અને "ધ્રુવસ્વામિની દેવી",નાટકો ; તથા "શિશુ અને સખી ","અડધે રસ્તે","સીધા ચઢાણ","સ્વપ્નસિધ્ધિ ની શોધ માં" વગેરે દ્વારા આત્મ્ કથા આપી છે."નરસૈયો ભક્ત હરિનો ","નર્મદ-અર્વાચીનોમાં આધ્ય્"," થોડાક રસ દર્શનો","ગુજરાત ના જ્યોતિર્ધરો "ઇમ્પિરિયલ ગુર્જસ" તેમજ "ગુજરાત એન્ડ ઇટ્સ લિટરેચર"વગેરે સંશોધન-વિવેચનના ગ્રંથો પણ આપ્યા છે.સંખ્યા અને ગુણવતા ઉભય દ્ર્ષ્ટીએ જોતા મુનશી નું સાહિત્ય સમ્રુધ્ધ છે.. એક કવિતા પ્રકાર સિવાય સાહિત્યના લગભગ તમામ સ્વરૂપોમાં પોતાની લેખિની ને આસાનીથી વિહાર કરાવવાના ૨ પ્રતિભાવંત કથાસર્જક શ્રી કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી ના જીવન અને સહિત્યસર્જનનુ સર્મથ પ્રેરકબળ એમની પ્રણયભાવના છે.તેમની નવલકથાઓ,નાટકો અને નવલીકાઓ પ્રણય ના કોઇને કોઇ સ્વરૂપ ને કેન્દ્ર્ સ્થાને રાખીને આલેખાયા છે.ગુર્જર અસ્મિતાની ભાવના તેમનામાં સભાનપણે સક્રિય રહી છે."અસ્મિતા" શબ્દ તેમણે જ સૌ પ્રથમ આપ્યો.એમની સાહિત્ય રચનાઓમાં ગુજરાત અને ગુજરાતી પ્રજાનું ગૌરવ પુર્ણ આલેખન ધ્યાન ખેચે છે.સાહિત્ય ક્ષેત્રે પ્રણાલિકા-ભંગ,સરસતાવાદ,કલા અને નીતિ વિષયક તેમની માન્યતા એલેક્ ઝાન્ડ્ર્ર ડુમા ઇ. સર્જ્કો માંથી તેમણે ઝીલેલો રંગદર્શીતા સભર આદર્શવાદ-સ્વ્પ્નદર્શી રંગીન પ્રગલ્ભતાના સર્જક મુનશીના વ્યક્તિત્વને સમજવાના કેટલાક મુદ્દાઓ છે. "પાટણની પ્રભુતા",ગુજરાતનો નાથ" અને "રાજાધિરાજ"એ મુનશીની પ્રખ્યાત ઐતિહાસિક નવલકથાત્રયી છે. *નવલકથાકાર કનૈયાલાલ મુનશી:- મુનશીની નવલક્થા ઓએ ગુજરાતી નવલક્થાના સાહિત્ય સ્વરૂપને સજીવ પાત્રાલેખન અને નાટ્યાત્મક સંવાદો દ્વારા સર્જનાત્મક બનાવ્યું.સામાજિક નવલકથા "વેરની વસુલાત" થી નવલકથા લેખન નો આરંભ કરી ઐતિહાસિક નવલકથાકાર તરીકે સફળતાને વરેલા મુનશીએ 'ક્રુષ્ણાવતાર" જેવી પૌરાણિક કથાવસ્તુ આપતી નવલક્થા છેલ્લે છેલ્લે આપી.નવલક્થા લેખનના આરંભ કાળે તેમના ઉપર ફ્રેન્ચ નવલક્થા સર્જક એલેકઝાન્ડર ડૂમાનો તેમજ જર્મન દાર્શનિક નિત્શેની "સુપર મેન "ની ભાવનાનો ભારે પ્રભાવ પડ્યો હતો. જો કે "જય સોમનાથ " અને તે પછીની વાર્તાનો મુનશીની તરી આવતી મૌલિકતા તરત ધ્યાન ખેંચેં છે.વાર્તાનો પ્રવાહ રસળતો,ધસમસતો,અને આકર્ષક;પ્રસંગો વેગીલા;વસ્તુ સંકલ્પના સુગ્રથિત;પાત્રો સજીવ અને લાંબા સમય સુધી યાદ રહે તેવા;પાત્ર ગત અને પરિસ્થિતિગત સંઘર્ષ,સંવાદો જીવંત,ટૂંકા અને સચોટ તેમજ વાતાવરણ પ્રત્યક્ષ કરી આપે તેવા નાટ્યત્તત્વ સભર; ટૂંકા ટૂંકા વાક્યોવાળી ભાષા શૈલી; ચિંતન ના ભાર વગરની આનંદ લક્ષી હેતુ વાળી સર્જન પ્રક્રિયા ; આ બધા તત્વો રંગદર્શી પ્રક્રુતિવાળા સર્જક મુનશીની નવલક્થાઓને વધુ આકર્ષક અને સુવાચ્ય બનાવે છે. અને નવલક્થાનું એક અખંડ શિલ્પ ઉભુ રચી આપે છે. કનૈયાલાલ મુનશી એ ગોવર્ધનરામ ની અસર થી મુક્ત રહી નવલક્થા સર્જન ના પ્રયત્નો કર્યા છે.મુનશીની નવલક્થાઓ નાટ્યત્તત્વ થી સભર અને તેથી એનો વિશાળ ચાહક વર્ગ છે.મુનશીની પાત્રસ્રુષ્ટિ માં સરળતા, પ્રભાવી, ઓજસ્વતા અને ભવ્યતાસભર છે.રાજાઓ યુધ્ધો.સંધિ-વિગ્રહો,રાજ દરબારની ખટપટો મુનશીની નવલક્થાઓમાં મોખરે છે.મુનશીએ ભૂતકાળની માહિતી વાચકવર્ગ માટે પાથરી સૌને મોહિત કરી દીધા હતા.મુનશીએ ઇતિહાસ પ્રસિધ્ધ પાત્રોને કલ્પનાના ભભકદાર રંગોથી ભરી યાદગાર બનાવ્યા.ઐતિહાસિક,સામાજિક,પૌરાણિક એમ ત્રણે પ્રકારની નવલક્થાઓનું સર્જન કરી મુનશી ઐતિહાસિક નવલક્થાકાર તરીકે યોગ્ય પ્રસિધ્ધિ પામ્યા છે. *ગુજરાત નો નાથ ;- "ગુજરાત નો નાથ' માં સ્વતંત્ર બનવા મથતા યુવાન જયસિંહ ની કથા છે.અને મંત્રીશ્વર મુંજાલની રાહબરી હેઠળ ગુજરાત સ્વતંત્ર બનવા પ્રયત્ન કરે છે.તેની વાત છે.પાટણની રાજકથાની દ્રષ્ટિ એ અંવતીના સેનાપતી ઉબકનુ પાટણ પર આક્રમણ ખાળવા તેની સાથે થતુ સમાધાન અને પાટણ ને હંફાવવા માગતા સૉરઠના રા'નવઘણનૉ પરાજય અહીં મુખ્ય કથાપ્રવાહૉ છે. સિધ્ધરાજ જયસિંહના સમય ની કેટલીક ઐતિહાસિક ઘટનાઓ નો આશ્રય લઇને અને પોતાની કેટલીક આગવી કલ્પનાઓનું મિશ્રણ કરીને મુનશી એ આ નવલક્થા રચી છે.તેમાં સિધ્ધરાજ જયસિંહ ઉપરાંત મુજાંલ, કાક,કિર્તિદેવ,મિનલ,મંજરી વગેરે પાત્રો નિરૂપાયા છે.જયસિંહ , મુજાંલ, કાક,ત્રણેય ગુજરાતનો નાથ બનવા દાવ અજમાવે છે.એની મુનશી એ સરસ રજુઆત કરી છે.કાક ભટ્ટે લાટ પ્રદેશ કબજે કરવા કરેલા પ્રયત્નો કાક-મંજરી ના લગ્ન, મિનલ અને મુંજાલ ના સંબંધો મુંજાલ-કિર્તિદેવનો મેળાપ,રણક-જયસિંહદેવ નો પ્રણય પ્રસંગ, જુનાગઢ ના રા'ખેંગારે રાણકદેવડી નું હરણ વગેરે આ કથા ની મુખ્ય ઘટનાઓ છે. * પાટણ ની પ્રભુતા ;- ગુજરાત ના ઇતિહાસ માં સુર્વણ કાળ તરીકે ઓળખાયેલા સોલંકી યુગની નવલકથા "પાટણ ની પ્રભુતા " નું અનુસંધાન છે."પાટણ ની પ્રભુતા " માં કર્ણદેવ સોલંકીના અવસાન પ્રસંગે રાજસત્તાની ખટપટ વચ્ચે સિધ્ધરાજ જયસિંહ ની કથાનો પ્રારંભ થાય છે.વળી એ સત્તા સઘર્ષ ની કથા ની વચ્ચે મિનળ અને મુંજાલ,હંસા અને દેવ પ્રસાદ તેમજ ત્રિભુવન અને પ્રસન્ન સરખા પાત્રો ના પ્રેમ સંબંધોની ઉપકથાઓ વણાઇ છે.તેથી નવલકથા સુવાચ્ય બને છે. *જય સોમનાથ ;- મુસ્લિમ આક્રમણ કાર મહમુદ ગઝનીએ ઇ.સ.૧૦૨૪ માં ભારત પર આક્રમણ કરીને પશ્રિમના દરિયા કાંઠે આવેલા પુરાણ પ્રસિદ્ધ વિશ્વ વિખ્યાત સોમનાથનું શિવ મંદિર તોડી તેની મૂર્તીના ટુક્ડા કર્યા તેમજ અઢળક દ્રવ્ય સાથે મૂર્તિના ટુકડા પોતાને વતન લઇ ગયો એ ઇતિહાસસિદ્ધ્ વિગતોને ગુંથીને મુનશીએ આ નવલક્થા લખી છે. આક્રમણ સમયે રજપૂતોએ વીરતા દાખવી,એકત્ર થઇ ,શક્ય તેટલુ સોમનાથ ના મંદિરર્નું રક્ષણ કરવા પ્રયત્ન કર્યા. તે શૌર્ય ક્થાની પડ છે. વાર્તાનાયક ભીમદેવ સોલંકી અને ચૌલા નામની એક નર્ત્કી સાથેન પ્રણયની ક્થા આલેખન પામી છે. કથનાયિકા ચૌલા સોમનાથના પૂજારી ગંગ સર્વજ્ઞ અને ગંગાની પૂત્રી છે ગંગા દેવદાસી છે ચૌલા પણ દેવદાસી જ છે. ને તેણે મનોમન પોતાની જાતને ભગવાન સોમનાથને શ્રદ્દાપૂર્વક સમર્પીત કરી દીધી છે. આ કથામાં ગઝનીના મહંમદનું આક્રમણ ,રાજપુતોનું શૌય, યુદ્દ્ વર્ણન, સોમનથના મંદિરનો વૈભવ,ભીમચૌલાનો પ્રણય પ્રસંગ , રણની આંધીનું વર્ણન ,બે બાજુના લશ્ક્રોનું વર્ણન વગેરે વિગતોનો સમાવેશ થાય છે.સજ્જન સામંત ઘોઘરાણા તેમના કૂળની પરાક્રમ ક્થા, ગંગસર્વજ્ઞની શ્રદ્દા સભર શીવભકિત , ગરજનના હમ્મીરનું રૌદ્દ્ વ્યકિતત્વ વગેરે મુનશીની રસળતી અને સ્ફૂર્તીલી શૈલીએ આલેખાયા છે.આ નવલાક્થામં મુનશીએ નોંધપાત્ર મૌલિકતા અને વિકાસ દાખવ્યા છે. *સંદર્ભ:- (૧)અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ (૨)ગુજરાતનો નાથ (૩)જય સોમનાથ --> [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:૧૯૭૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખો]] [[શ્રેણી:૧૮૮૭માં જન્મ]] ggynqeauxfl32050jb9tw9ovn691lk8 907596 907595 2026-11-10T04:18:22Z Brihaspati 45702 /* પ્રારંભિક જીવન */ માહિતી 907596 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = કનૈયાલાલ મુનશી | image = K M Munshi.jpg | caption = કનૈયાલાલ મુનશી, ''મુનશી ગ્રંથાવલી''નાં મુખપૃષ્ઠ પરનું ચિત્ર. | birth_name = | birth_date = [[ડિસેમ્બર ૩૦]], ૧૮૮૭ | birth_place = [[ભરૂચ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1971|2|8|1887|12|30}} | death_place = [[મુંબઇ]] | occupation = વકીલાત, રાજકારણી, સાહિત્યકાર | alma_mater = [[મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય]]<ref name="ip" /> | nationality = ભારતીય | spouses = {{marriage|અતિલક્ષ્મી પાઠક|1900|1924}}<ref name="gv" />, {{marriage|[[લીલાવતી મુનશી]]|1926}}<ref name="gv" /> | children = જગદીશ મુનશી, સરલા શેઠ, ઉષા રઘુપતિ, લતા મુનશી, ગિરિશ મુનશી {{Infobox officeholder | embed = yes | office = ઉત્તર પ્રદેશના ગવર્નર | term = ૨ જૂન ૧૯૫૨ - ૯ જૂન ૧૯૫૭ | predecessor = હોમી મોદી | successor = [[વરાહગીરી વેંકટગીરી|વી. વી. ગીરી]] }}}} '''કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી''' (૩૦ ડિસેમ્બર ૧૮૮૭ - ૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૧) (ઉપનામ: ઘનશ્યામ વ્યાસ<ref name="gsp">{{cite web|date=|title=કનૈયાલાલ મુનશી|url=http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-KM-Munshi.html|url-status=dead|access-date=૫ જૂન ૨૦૧૨|work=કર્તા પરિચય|publisher=ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ|archive-date=2015-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607082545/http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-KM-Munshi.html}}</ref>) જેઓ '''ક. મા. મુનશી''' તરીકે પણ જાણીતા હતા, ભારતીય સ્વતંત્રતાસેનાની, રાજકારણી, [[ગુજરાતી ભાષા]]ના જાણીતા લેખક અને શિક્ષણશાસ્ત્રી હતા. તેઓ વ્યવસાયે વકીલ હતા, અને પછીથી લેખન અને રાજકારણ તરફ વળ્યા હતા. [[ગુજરાતી સાહિત્ય]]માં તેઓ અત્યંત જાણીતા હતા. તેમણે ૧૯૩૮માં શિક્ષણ સંસ્થા [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]]ની સ્થાપના કરી હતી.<ref name="Bharatiya Vidya Bhavan, New Delhi">{{cite web|title=Bharatiya Vidya Bhavan, New Delhi|url=http://www.bvbdelhi.org}}</ref> મુનશીએ ગુજરાતી ઉપરાંત [[હિંદી ભાષા|હિંદી]] અને [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<nowiki/>માં પણ લેખન કર્યું છે. તેઓ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ભારતીય રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસ]] સાથે ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં જોડાયા હતા, તેઓ [[ભારતીય બંધારણ સભા|બંધારણ સભા]]<nowiki/>ના સભ્ય રહ્યા અને આઝાદ ભારતના સૌપ્રથમ કૃષિપ્રધાન હતા. ઉત્તર પ્રદેશના બીજા રાજ્યપાલ તરીકેની ફરજ બજાવ્યા બાદ નહેરૂ સાથે મતભેદના લીધે [[સ્વતંત્ર પક્ષ]]<nowiki/>માં જોડાયા. ૧૯૬૦માં સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધા બાદ પાછળથી તેમણે વિશ્વ હિંદુ પરિષદની સ્થાપનામાં અગ્રિમ ભૂમિકા ભજવી. == પ્રારંભિક જીવન == તેમનો જન્મ [[ડિસેમ્બર ૩૦|૩૦ ડિસેમ્બર]] ૧૮૮૭ના રોજ [[ભરૂચ]]માં માણેકલાલ અને તાપીબાને ત્યાં ભાર્ગવ બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમનો શાળાકીય અભ્યાસ આર. એસ. દલાલ હાઇસ્કૂલમાં થયો હતો. ૧૯૦૧માં તેમણે મૅટ્રિકની પરિક્ષા પાસ કરીને ૧૯૦૨માં વડોદરા કૉલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. વડોદરામાં તેમના શિક્ષક [[અરવિંદ ઘોષ]]નો તેમના પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો હતો. મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજા, મહાત્મા ગાંધી, સરદાર પટેલ અને ભુલાભાઈ દેસાઇ પણ તેમના આદર્શ હતા.<ref name=Bhagavan>{{cite journal |last=Bhagavan |first=Manu |title=The Hindutva Underground: Hindu Nationalism and the Indina National Congress in Late Colonial and Early Post-Colonial India |journal=Economic and Political Weekly |volume=43 |number=37 |year=2008 |pp=39–48 |JSTOR=40277950}}</ref> ૧૯૦૫માં પ્રથમ વર્ગ સાથે ''અંબાલાલ સાકરલાલ પારિતોષિક'' જીતીને ઇન્ટરની પરીક્ષા પસાર કરી<ref name="gv">{{cite book|title=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|first1=ધીરેન્દ્ર|last1=મહેતા|first2=જયકુમાર|last2=શુક્લ|first3=રક્ષા|last3=વ્યાસ|volume=૧૬|year=August 2002|pages=૨૩૬-૨૩૮|publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]], અમદાવાદ}}</ref> અને ૧૯૦૭માં ''એલિયટ પ્રાઈઝ'' સાથે બી.એ.ની પદવી મેળવી. ૧૯૧૦માં તેમણે એલ.એલ.બી.ની પરિક્ષા ઉત્તિર્ણ કરી અને ૧૯૧૩માં તેમણે મુંબઈ હાઇકોર્ટમાં વકીલાતનો વ્યવસાય શરૂ કર્યો.<ref name="gv" /> === લગ્ન === ૧૯૦૦માં નાની ઉંમરે તેમના લગ્ન અતિલક્ષ્મી સાથે થયા. ૧૯૨૪માં અતિલક્ષ્મીનું અવસાન થયું હતું. ૧૯૨૬માં તેમણે લીલાવતી શેઠ સાથે પુન:લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="gv" /> [[લીલાવતી મુનશી]] પણ જાણીતા ગુજરાતી સાહિત્યકાર હતા. == કારકિર્દી == === રાજકારણ === [[File:Jawaharlal Nehru driving a tractor at the Indian Agricultural Research Institute, New Delhi, 2 October 1952.jpg|thumb|કનૈયાલાલ મુનશી અને રાજકુમારી અમૃતા કૌર સાથે ટ્રેકટર ચલાવતા [[જવાહરલાલ નેહરુ]]. મુનશીએ [[ગાંધી ટોપી]] અને ચશ્મા પહેરેલા છે.]] ૧૯૧૫-૨૦ દરમિયાન તેઓ ''હોમરુલ લીગ''ના મંત્રી રહ્યા હતા. તેમની સુદિર્ઘ રાજકીય કારકિર્દી દરમ્યાન તેઓ ૧૯૨૫માં મુંબઈ ધારાસભામાં ચૂંટાયા. ૧૯૩૦માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં જોડાયા અને ત્યાર પછી ૧૯૩૦-૩૨ દરમિયાન સ્વતંત્રતાની ચળવળમાં જેલવાસ ભોગવ્યો. ૧૯૩૭-૩૯ દરમિયાન મુંબઈ રાજ્યના ગૃહપ્રધાન રહ્યા. ૧૯૪૮માં તેમણે [[સોમનાથ]] મંદિરના જીર્ણોદ્ધાર અને પછી [[હૈદરાબાદ]]ના ભારતમાં વિલિનીકરણમાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="gv" /> ૧૯૪૮માં તેઓ રાષ્ટ્રની બંધારણ સભાના સભ્ય બન્યા અને એ પછી કેન્દ્રીય પ્રધાનમંડળમાં કૃષિપ્રધાન રહ્યા. ૧૯૫૨ની ચૂંટણી પછી ૧૯૫૨ થી ૧૯૫૭ દરમિયાન [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના રાજ્યપાલના હોદ્દા પર રહ્યા હતા. ૧૯૫૮-૫૯ દરમિયાન કોંગ્રેસ પક્ષ સાથે મતભેદો થતા પક્ષમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને ૧૯૫૯માં તેઓ રાજાજી સાથે સ્વતંત્ર પક્ષમાં જોડાયા.<ref name="gv" /> ૧૯૬૦માં તેમણે સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધી. === સાહિત્ય === સાહિત્યની સેવાના પ્રારંભ રૂપે તેમણે ૧૯૧૨માં ''ભાર્ગવ'' અને ૧૯૨૨માં ''ગુજરાત'' માસિકનો પ્રારંભ કર્યો. ૧૯૨૬માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના બંધારણમાં તેમણે અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો. તેમણે ૧૯૩૮માં [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]]ની સ્થાપના કરી અને ૧૯૩૭, ૧૯૪૯, ૧૯૫૫માં [[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]]ના પ્રમુખ તરીકે રહ્યા. ૧૯૫૯માં તેમણે ''સમર્પણ'' માસિકનો પ્રારંભ કર્યો. == શૈક્ષણિક કારકિર્દી == [[File:K_M_Munshi_bust.jpg|thumb| [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]] ખાતે મુનશીનું બાવલું]] મુનશી ૧૯૨૩થી પોતાના વિચારો અને આદર્શોને સંસ્થાકીય પાયો આપવાનું વિચારી રહ્યા હતા. ૭ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ તેમણે હર્ષિદભાઈ દિવેટિયા અને પોતાની પત્ની [[લીલાવતી મુનશી]] સાથે [[મુંબઈ]]<nowiki/>ના [[અંધેરી]] ખાતે [[ભારતીય વિદ્યા ભવન|ભારતીય વિદ્યા ભવનની]] સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite book|title=K.M. Munshi|last=Kulkarni|first=V. B|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|year=2014|pages=268}}</ref> પાછળથી તેમણે [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને પ્રાચીન હિંદુ ગ્રંથોને પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અનુસાર શીખવવા માટે મુંબાદેવી સંસ્કૃત મહાવિદ્યાલયની સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite book|title=K.M. Munshi|last=Kulkarni|first=V. B|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|year=2014|pages=269}}</ref> [[ભારતીય વિદ્યા ભવન|ભારતીય વિદ્યા ભવનની]] સ્થાપના ઉપરાંત, મુનશીએ ભવન્સ કોલેજ, હંસરાજ મોરારજી પબ્લિક સ્કૂલ, રાજહંસ વિદ્યાલય, [[મુંબઈ|રાજહંસ બાલવાટિકા]] અને પંચગની હિંદુ સ્કૂલ(૧૯૨૨)ની સ્થાપનામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ બોમ્બે યુનિવર્સિટીના ફેલો તરીકે ચૂંટાયા, જ્યાં તેઓ પ્રાદેશિક ભાષાઓને પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ આપવાની જવાબદારી સંભાળતા હતા. કેમિકલ ટેકનોલોજી વિભાગ શરૂ કરવામાં પણ તેમનો મહત્વનો ફાળો હતો. તેમણે આણંદ સ્થિત કૃષિ સંસ્થાના અધ્યક્ષ (૧૯૫૧-૭૧), બિરલા એજ્યુકેશન ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી (૧૯૪૮-૭૧), ભારતીય કાયદા સંસ્થાના કાર્યકારી અધ્યક્ષ (૧૯૫૭-૬૦) અને સંસ્કૃત વિશ્વ પરિષદના અધ્યક્ષ (૧૯૫૧-૧૯૬૧) તરીકે સેવા આપી હતી. <ref name=":1">{{Cite web|title=Official Website of Governor's Secretariat, Raj Bhavan Lucknow Uttar Pradesh, India. / Shri Kanhaiyalal Maneklal Munshi|url=http://upgovernor.gov.in/en/post/shri-kanhaiyalal-maneklal-munshi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331033409/http://upgovernor.gov.in/en/post/shri-kanhaiyalal-maneklal-munshi|archive-date=31 March 2022|access-date=2019-10-29|website=upgovernor.gov.in}}</ref> == અવસાન == [[ફેબ્રુઆરી ૮|૮ ફેબ્રુઆરી]] ૧૯૭૧ના દીવસે ૮૩ વર્ષની જૈફ વયે [[મુંબઈ]]માં તેમનું અવસાન થયું.<ref name=gsp /> == સર્જન == કનૈયાલાલ મુનશીની પહેલી નવલકથા ''પાટણની પ્રભુતા'' જે તેમણે ઘનશ્યામના નામે લખી હતી. જ્યારે ''પાટણની પ્રભુતા''ને આવકાર મળ્યો ત્યાર પછી તેમણે પોતાના સાચા નામે ગુજરાતી સાહિત્યમાં લખવાનુ શરૂ કર્યું. ''જય સોમનાથ'' એ ''રાજાધિરાજ'' કૃતિ છે, પણ હંમેશા પહેલી ગણાય છે. જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં તેઓ કૃષ્ણભક્તિ તરફ વળ્યા હતા અને એટલે તેમની છેલ્લી રચના [[કૃષ્ણાવતાર]] છે, જે અધુરી છે. તેમણે લખેલા સાહિત્યમાં કેટલીક ઉલ્લેખનીય રચનાઓ નીચે મુજબ છે: {{div col}} '''નવલકથાઓ''' * મારી કમલા (૧૯૧૨) * વેરની વસુલાત (૧૯૧૩) (''ઘનશ્યામ'' ઉપનામ હેઠળ) * પાટણની પ્રભુતા (૧૯૧૬) * [[ગુજરાતનો નાથ]] (૧૯૧૭) * રાજાધિરાજ (૧૯૧૮) * [[પૃથિવીવલ્લભ]] (૧૯૨૧) * સ્વપ્નદ્રષ્ટા (૧૯૨૪) * લોપામુદ્રા (૧૯૩૦) * જય સોમનાથ (૧૯૪૦) * ભગવાન પરશુરામ (૧૯૪૬) * તપસ્વિની (૧૯૫૭) * [[કૃષ્ણાવતાર|કૃષ્ણાવતાર ભાગ ૧ થી ૮]] (અપૂર્ણ) * કોનો વાંક * લોમહર્ષિણી * ભગવાન કૌટિલ્ય * પ્રતિરોધ (૧૯૦૦) * અવિભક્ત આત્મા '''નાટકો''' * બ્રહ્મચર્યાશ્રમ (૧૯૩૧) * ડૉ. મધુરિકા (૧૯૩૬) * પૌરાણિક નાટકો '''અન્ય''' * કેટલાક લેખો (૧૯૨૬) * અડધે રસ્તે (૧૯૪૩) * સીધાં ચઢાણ * સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં * ભગ્ન પાદુકા * પુરંદર પરાજય * તર્પણ * પુત્રસમોવડી * વાવા શેઠનું સ્વાતંત્ર્ય * બે ખરાબ જણ * આજ્ઞાંકિત * ધ્રુવસંવામિનીદેવી * સ્નેહસંભ્રમ * કાકાની શશી * છીએ તે જ ઠીક * મારી બિનજવાબદાર કહાણી * ગુજરાતની કીર્તિગાથા {{div col end}} === અંગ્રેજી === {{div col}} * Gujarat & its Literature * I Follow the Mahatma * Early Aryans in Gujarat * Akhand Hindustan * The Aryans of the West Coast * The Indian Deadlock * The Imperial Gurjars * Ruin that Britain Wrought * Bhagavad Gita and Modern Life * The Changing Shape of Indian Politics * The Creative Art of LIfe * Linguistic Provinces & Future of Bombay * Gandhi : The Master * Bhagavad Gita - An Approach * The Gospel of the Dirty Hand * Glory that was Gurjaradesh * Our Greatest Need * Saga of Indian Sculpture * The End of an Era (Hyderabad Memories) * Foundation of Indian Culture * Reconstruction of Society through Trusteeship * The World We Saw * Warnings of History * Gandhiji's Philosophy in Life and Action {{div col end}} == માધ્યમમાં == શ્યામ બેનેગલની ટૂંકી હપ્તાવાર ધારાવાહિક ''સંવિધાન''માં તેમની ભૂમિકા કે.કે. રૈનાએ ભજવી હતી. == સન્માન == [[File:Kanaiyalal Maneklal Munshi 1988 stamp of India.jpg|thumb|ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર કનૈયાલાલ મુનશી]] ૧૯૮૮માં તેમના માનમાં ભારતના ટપાલ વિભાગ તરફથી ટપાલ ટિકિટ બહાર પડાઇ હતી.<ref name="ip">{{cite web |title=IndianPost – KANHAIYALAL M MUNSHI |url=http://indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20Gummed%20coated%20stamp%20paper/KANHAIYALAL%20M%20MUNSHI |website=indianpost.com |publisher=indianpost.com |access-date=16 October 2018 |archive-date=1 એપ્રિલ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401162141/https://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20Gummed%20coated%20stamp%20paper/KANHAIYALAL%20M%20MUNSHI |url-status=dead }}</ref> == સ્મૃતિચિહ્નો == * [[મુંબઈ]]ના એક મુખ્ય માર્ગને તેમના પરથી નામ અપાયું છે. * [[જયપુર]]માં એક માર્ગને તેમના પરથી નામ અપાયું છે. * તિરૂઅનંતપુરમમાં એક શાળાને ભવન્સના કુલપતિ કે. એમ. મુનશી મેમોરિય વિદ્યા મંદિર સપશ તરીકે નામ અપાયું છે. * ભારતીય વિદ્યા ભવન તેમના માનમાં સામાજીક કાર્ય માટે ''કુલપતિ મુનશી પુરસ્કાર'' એનાયત કરે છે.<ref>{{cite news|title=Kulapati Munshi Award conferred|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/kulapati-munshi-award-conferred/article4499566.ece|access-date=૧ માર્ચ ૨૦૧૪|newspaper=The Hindu|date=૧૨ માર્ચ ૨૦૧૩}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb name}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} <!-- == સવિશેષ પરિચય == સાહિત્યસર્જક ક.મા. મુનશીને વિશેષ ખ્યાતિ નવલકથાકાર તરીકે મળી છે. ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’ જેવી કૃતિમાં તેમણે આઝાદીની ચળવળના નેતાઓના પ્રભાવ હેઠળ નવયુવકોના માનસનો ચિતાર અપાયો છે તો ‘સ્નેહસંભ્રમ’ એક વ્યંગકટાક્ષ કરતી ફાર્સકૃતિ છે. ‘પાટણની પ્રભુતા’, ‘ગુજરાતનો નાથ’, ‘રાજાધિરાજ’, ‘પૃથિવીવલ્લભ’, ‘ભગવાન કૌટિલ્ય’, ‘જય સોમનાથ’, વગેરે જેવી એતિહાસિક નવલકથાઓ અને લઘુનવલોની પણ તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યને ભેટ આપી છે. પૌરાણિક ઇતિહાસને વણી લઈને તેમણે ‘લોકમહર્ષિણી’, ‘ભગવાન પરશુરામ’ અને ૮ ભાગમાં ‘કૃષ્ણાવતાર’ જેવી રચનાઓ પણ કરી. ‘વાવાશેઠનું સ્વાતંત્ર્ય’, ‘બે ખરાબ જણ’, ‘આજ્ઞાંકિત’, ‘બ્રહ્મચર્યાશ્રમ’, ‘પીડાગ્રસ્ત પ્રોફેસર’, વગેરે જેવા પ્રહસનો અને વિવિધ વિષય પર તેમણે લખેલા નાટકો છે તો ‘ધ્રુવસ્વામિની દેવી’ એમનું એકમાત્ર ઐતિહાસિક નાટક છે. ‘અડધે રસ્તે’માં એમણે પોતાનાં બાલ્યકાળ અને કૉલેજજીવનનાં ૧૮૮૭ થી ૧૯૦૬ સુધીનાં સંસ્મરણો; ‘સીધા ચઢાણ’માં ૧૯૦૭ થી ૧૯૨૨ના સમયખંડને, તો ‘સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં’માં ૧૯૨૩ થી ૧૯૨૬ના સમયખંડને આવરીને આત્મકથારૂપે તેમણે પોતાના જીવનના સંસ્મરણો આલેખ્યાં છેએમની પાસેથી અંગ્રેજીમાં પણ ચાળીસેક ગ્રંથો સાંપડ્યા છે. કનૈયાલાલ મુનશીના મૃત્યુ પછી [[ગુર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય]] દ્વારા તેમની લખેલી રચનાઓનો સંગ્રહ 'મુનશી ગ્રંથાવલી' તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યો છે. તેઓ સત્યાગ્રહના સમયના બહુપાર્શ્વીય વ્યક્તિત્વ ધરાવનાર લેખક હતાં. સત્યાગ્રહની ચળવળમાં આગળ પડતો ભાગ ભજવવા ઉપરાંત તેઓ એક વકીલ અને ઇતિહાસકાર હતાં. પરંતુ તેમને સૌથી વધુ ખ્યાતિ એક લેખક તરીકે મળી. તેમની નવલકથાઓ મોટા ભાગે ઐતિહાસીક કથાનકો પર આધારીત રહેતી. તેમની નવલકથાઓ માં તેમના ઇતિહાસ ના રસ અને જ્ઞાન નો પ્રભાવ ચોખ્ખો દેખાય છે, જે તેમને બીજા તમામ ગુજરાતી નવલકથાકારોથી જુદા પાડે છે. જો કે વિવેચકોનું માનવુ છે કે આકૃતિવિધાનની શિથિલતા વિશાળ ફલક પર આલેખાયેલી આ નવલકથાને કલાકૃતિ બનતી અટકાવે છે. ડ્યૂમાની અસર નીચે તેઓ પોતાની નવલકથાઓમાં ત્વરિત ગતિથી વહેતો રસપૂર્ણ વસ્તુપ્રવાહ, સુશ્લિષ્ણ વસ્તુગૂંફન, સ્પષ્ટરેખ સજીવ પાત્રાલેખન, નાટ્યાત્મકતા, ચમકદાર સંવાદરચના આદિ નવલકથાનાં અંગોને આકર્ષક રીતે વિકસાવે છે. ચેતનથી તરવરતાં, અસાધારણ શક્તિવાળાં-પ્રભાવશાળી પાત્રો એમણે સજર્યાં છે. બોલાતી જીવંત ભાષાનો રણકાર એમની ભાષામાં સંભળાય છે<ref name="gsp" />. ==સ્પર્ધા== નવલકથાકાર કનૈયાલાલ મુનશી [ઇ.સ. ૧૮૭૮ થી ૧૯૭૧] સ્વતંત્રતાના રંગે રંગાયેલા અનેક લેખકોમાનાં એક લેખક છે શ્રી કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી.તેમને ગાંધીયુગ ના લેખક ગણાય કે ન ગણાય પરંતુ તેમની વિચારસ્રુષ્ટિમાં સ્વદેશી અને સ્વતંત્રતાની ભાવના જોવા મળે છે.બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી અગ્રણી ગુજરાતી સર્જક હતા.તેમણે હંમેશાં ગુજરાતની અસ્મિતાની હિમાયત કરી છે.ગુજરાતના વ્યકિત્વના ભાનથી પ્રેરાઇ એનું વ્યકિત્વ સિધ્ધ ક્રરવાનું એણે સક્રિય સંકલ્પ કર્યો હતો.તેમના સાહિત્યમાં ગુજરાત ના પર્વતો અને નદીઓનું સ્થાન ગૌણ છે.તેમના સાહિત્યમાં ગુજરાત ના મહાપુરૂષો.વીરો,મહાપરાક્રમીઓ,રાજા-મહારાજાઓ કેન્દ્રસ્થ છે. "મુનશીમાં એવું કયું તત્વ છે જે એમની સામગ્રી,વિચારણા.નિરૂપણની અનેક મર્યાદાઓ છતાં તેમની લોકપ્રિયતાને સદા જીવંત રાખે છે.તેની શોધ કદાચ ઘણા સર્જકોને તેઓ છે તે ક્રરતા વધુ સફળ બનાવી શકે.મુનશી ગુજરાતી સાહિત્ય ક્ષેત્રે માત્ર એક સર્જક,લેખક જ નહિ,પણ પ્રભાવક પરિબળ બની રહ્યા છે" * જન્મ-ઉછેર-ઘડતર :- તેજસ્વી ધારાશાસ્ત્રી.પ્રખર મુત્સદ્દી,સ્વતંત્રતા પુર્વેના અને સ્વતંત્રતા પછીના સમયગાળાના ઉત્તમ રાજપુરૂષ,ભારતીય વિધ્યાભવન જેવી વિધ્યાસંસ્થાના સ્થાપક અને કુલપતિ,ગુર્જર અસ્મિતાના ગાયક,ભારતીય સંસ્ક્રુતિના જ્યોતિર્ધર,સંસ્કારપુરૂષ અને પ્રતિભાશાળી સર્જક કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠિ પછીના ઉત્તમ કોટી નવલકથાકાર તરીકે ગુજરાતી સાહિત્યમાં જાણીતા છે."સરસ્વતીચંદ્ર્" ભાગ-૧ નું પ્રકાશન વર્ષ એ આ સર્જક નું જન્મનું વર્ષ છે.તેમનો જન્મ ભરૂચમાં મુનશીના ટૅકરે આવેલા પૈતુક ઘરમાં પિતા માણેકલાલ અને માતા તાપી ગૌરીને ત્યાં થયો હતો.તેમણે ભરૂચ,વડોદરા અને મુંબઇમાં અભ્યાસ કર્યો હ્તો.તેમનું કાર્યક્ષેત્ર પણ મહદંશે મુંબઇ રહ્યું હતું.એમનો ઘડતરકાળ એટલે હિંદી મહાસભા-ઇન્ડિન નેશનલ કોગ્રેસની સ્થાપનાનો સમય. "ઘશ્યામ" ઉપનામ ધારણ કરી તેમણે નવલકથા લેખનનો આરંભ વકીલાતના વ્યવસાયની સમાંતરે કર્યો અને જોતજોતામાં સામાજિક, ઐતિહાસિક તથા પૌરાણિક નવલકથાઓનું તેમણે માતબર સર્જન કર્યુ.વકિલાતની કારકિર્દિનો મધ્યાહન તપતો હતો ત્યારે જ રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીના સંપર્ક માં આવ્યા.ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક સાથે "નવજીવન અને સત્ય" તથા "યંગ ઈન્ડિયા"ના તંત્રી તરીકે તેમણે કાર્ય કર્યુ હતું "ગુજરાત" માસિક પણ શરૂ કર્યુ અને ચલાવ્યું ભારતીય વિધ્યાભવનના ઉપક્રમે "ભવન્સ જર્નલ" તેમજ "સમર્પણ" સામાયિક ચલાવ્યા. સાહિત્ય,વકિલાત,રાજકારણ,પત્રકારત્વ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં તેમણે નોંધપાત્ર કામગીરી કરી હતી. તેઓ બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર અગ્રણી ગુજરાતી સર્જક હતા.ગુર્જર અસ્મિતાના તેઓ હંમેશા હિમાયતી રહ્યા અને સાથે સાથે ભારતીય સંસ્ક્રુતિના જ્યોતિધર બની રહ્યા.મુનશી કહે છે ગુજરાત તો એક ભાવનાવાદી પણ જીવંત સાંસ્ક્રારિક વ્યકિત છે.ગુજરાતના વ્યક્તિત્વ ના ભાનથી પ્રેરાઇ તેનું વ્યક્તિત્વ સિધ્ધ કરવાનો જેણે સક્રિય સંકલ્પ કર્યો હોય તેનામાં ગુજરાત ની અસ્મિતા હોય.આ વ્યક્તિત્વના ઘડતરમાં પર્વતો અને નદીઓનું સ્થાન ગૌણ છે.મુખ્ય સ્થાન તો જે મહાપુરૂષોએ ગુજરાતની આ ભાવના સરજાવી છે.તેમનુ છે તેમના પરાક્રમો અથવા સાહિત્ય ક્રુતિઓ ગુજરાતીઓની કલ્પ્ના અને ઇરછા ને કેન્દ્ર્સ્થ કરે છે.તે ઇતિહાસ કે સિધ્ધાંત રચી જાય છે.ઉત્સાહ્ અને આનંદ પ્રેરે છે.ગૌરવ કથાઓના મડાણ માણે છે.ગુજરાતનું સુક્ષ્મ બાંધી જાય છે. "ગુજરાતી અસ્મિતા એટ્લે ગુજરાતી પણુ,ગુજરાતીતા". રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીએ સત્ય અહિંસા અને માનવતાની અમરવેલ પાથરી અને વિશ્વવ્યાપી બનાવી એ જ ભાવના સાહિત્ય અને કલાનાક્ષેત્રે મુનશી એ વ્યક્ત કરી વળી ગાંધીયુગ ના સાહિત્ય ની જે કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ છે.તેથી ભિન્ન શુધ્ધ સર્જનાત્મક દ્ર્ષ્ટીબિદું સાહિત્ય માં અપનાવી સર્જક તરીકે મુનશી એ આગવી પ્રતિભા પણ ઉભી કરી હતી. કનૈયાલાલ મુનશીની વિચારસ્રષ્ટિ પર સ્વદેશી અને સ્વતંત્રાની જે ભાવના અસર કરી ગઇ રૂઢિભંજકર્તા સામે તેમને જે નૈતિક બળ મળ્યુ એમા ગાંધીજીની અસર જોઈ શકાય'સ્વતત્ર પ્રજાસત્તાક ભારતનું બંધારણ ઘડવામાં બંધારણસભાના એક સભ્ય તરીકે તેમણે મુલ્યવાન ફાળો આપ્યો હ્તો." ઇ.સ.૧૯૧૨-૧૩ માં"મારી કમલા" ,"વેરની વસુલાત","કોનો વાંક"? થી શરૂ કરી "ક્રુષ્ણાવતાર સુધીની સાહિત્ય યાત્રા.શબ્દલોકની યાત્રા કરી ઇ.સ.૧૯૭૧ માં તેઓ અવસાન પામ્યા. *સાહિત્ય સર્જન :- ઇ.સ.૧૯૧૨ માં "ઘશ્યામ વ્યાસ"ના નામે "સ્ત્રી બોધ " માં પ્રગટ થયેલી "મારી કમલા" વાર્તા મુનશીની સાહિત્ય-કારકિદર્દી નો પ્રારંભ ગણાય." ૫૬ જેટલી ગુજરાતી અને ૩૬ જેટ્લી અંગ્રેજી પુસ્તકો ની યાદી મુનશી ની લેખિની નુ સામર્થય દર્શાવે છે." મુનશી ની સાહિત્ય સેવા પુરા ૬ દાયકાની ગણાય.આવી સુદિર્ઘ સાહિતિક કારકીર્દી ગુજરાતી સાહિત્યનું યશસ્વી પ્રકરણ છે.તેમણે ,"વેરની વસુલાત","પાટણની પ્રભુતા",ગુજરાતનો નાથ" "જય સોમનાથ""પ્રૂથ્વી વલ્લ્ભ","સ્વ્પ્ન દ્ર્ષ્ટા" ,"ભગવાન કૌટિલ્ય"."તપસ્વિની","ક્રુષ્ણાવતાર"વગેરે નવલકથાઓ આપી છે..."કાકાની શશી","છીએ તે જ ઠિક"અવિભક્ત આત્મા' અને "ધ્રુવસ્વામિની દેવી",નાટકો ; તથા "શિશુ અને સખી ","અડધે રસ્તે","સીધા ચઢાણ","સ્વપ્નસિધ્ધિ ની શોધ માં" વગેરે દ્વારા આત્મ્ કથા આપી છે."નરસૈયો ભક્ત હરિનો ","નર્મદ-અર્વાચીનોમાં આધ્ય્"," થોડાક રસ દર્શનો","ગુજરાત ના જ્યોતિર્ધરો "ઇમ્પિરિયલ ગુર્જસ" તેમજ "ગુજરાત એન્ડ ઇટ્સ લિટરેચર"વગેરે સંશોધન-વિવેચનના ગ્રંથો પણ આપ્યા છે.સંખ્યા અને ગુણવતા ઉભય દ્ર્ષ્ટીએ જોતા મુનશી નું સાહિત્ય સમ્રુધ્ધ છે.. એક કવિતા પ્રકાર સિવાય સાહિત્યના લગભગ તમામ સ્વરૂપોમાં પોતાની લેખિની ને આસાનીથી વિહાર કરાવવાના ૨ પ્રતિભાવંત કથાસર્જક શ્રી કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી ના જીવન અને સહિત્યસર્જનનુ સર્મથ પ્રેરકબળ એમની પ્રણયભાવના છે.તેમની નવલકથાઓ,નાટકો અને નવલીકાઓ પ્રણય ના કોઇને કોઇ સ્વરૂપ ને કેન્દ્ર્ સ્થાને રાખીને આલેખાયા છે.ગુર્જર અસ્મિતાની ભાવના તેમનામાં સભાનપણે સક્રિય રહી છે."અસ્મિતા" શબ્દ તેમણે જ સૌ પ્રથમ આપ્યો.એમની સાહિત્ય રચનાઓમાં ગુજરાત અને ગુજરાતી પ્રજાનું ગૌરવ પુર્ણ આલેખન ધ્યાન ખેચે છે.સાહિત્ય ક્ષેત્રે પ્રણાલિકા-ભંગ,સરસતાવાદ,કલા અને નીતિ વિષયક તેમની માન્યતા એલેક્ ઝાન્ડ્ર્ર ડુમા ઇ. સર્જ્કો માંથી તેમણે ઝીલેલો રંગદર્શીતા સભર આદર્શવાદ-સ્વ્પ્નદર્શી રંગીન પ્રગલ્ભતાના સર્જક મુનશીના વ્યક્તિત્વને સમજવાના કેટલાક મુદ્દાઓ છે. "પાટણની પ્રભુતા",ગુજરાતનો નાથ" અને "રાજાધિરાજ"એ મુનશીની પ્રખ્યાત ઐતિહાસિક નવલકથાત્રયી છે. *નવલકથાકાર કનૈયાલાલ મુનશી:- મુનશીની નવલક્થા ઓએ ગુજરાતી નવલક્થાના સાહિત્ય સ્વરૂપને સજીવ પાત્રાલેખન અને નાટ્યાત્મક સંવાદો દ્વારા સર્જનાત્મક બનાવ્યું.સામાજિક નવલકથા "વેરની વસુલાત" થી નવલકથા લેખન નો આરંભ કરી ઐતિહાસિક નવલકથાકાર તરીકે સફળતાને વરેલા મુનશીએ 'ક્રુષ્ણાવતાર" જેવી પૌરાણિક કથાવસ્તુ આપતી નવલક્થા છેલ્લે છેલ્લે આપી.નવલક્થા લેખનના આરંભ કાળે તેમના ઉપર ફ્રેન્ચ નવલક્થા સર્જક એલેકઝાન્ડર ડૂમાનો તેમજ જર્મન દાર્શનિક નિત્શેની "સુપર મેન "ની ભાવનાનો ભારે પ્રભાવ પડ્યો હતો. જો કે "જય સોમનાથ " અને તે પછીની વાર્તાનો મુનશીની તરી આવતી મૌલિકતા તરત ધ્યાન ખેંચેં છે.વાર્તાનો પ્રવાહ રસળતો,ધસમસતો,અને આકર્ષક;પ્રસંગો વેગીલા;વસ્તુ સંકલ્પના સુગ્રથિત;પાત્રો સજીવ અને લાંબા સમય સુધી યાદ રહે તેવા;પાત્ર ગત અને પરિસ્થિતિગત સંઘર્ષ,સંવાદો જીવંત,ટૂંકા અને સચોટ તેમજ વાતાવરણ પ્રત્યક્ષ કરી આપે તેવા નાટ્યત્તત્વ સભર; ટૂંકા ટૂંકા વાક્યોવાળી ભાષા શૈલી; ચિંતન ના ભાર વગરની આનંદ લક્ષી હેતુ વાળી સર્જન પ્રક્રિયા ; આ બધા તત્વો રંગદર્શી પ્રક્રુતિવાળા સર્જક મુનશીની નવલક્થાઓને વધુ આકર્ષક અને સુવાચ્ય બનાવે છે. અને નવલક્થાનું એક અખંડ શિલ્પ ઉભુ રચી આપે છે. કનૈયાલાલ મુનશી એ ગોવર્ધનરામ ની અસર થી મુક્ત રહી નવલક્થા સર્જન ના પ્રયત્નો કર્યા છે.મુનશીની નવલક્થાઓ નાટ્યત્તત્વ થી સભર અને તેથી એનો વિશાળ ચાહક વર્ગ છે.મુનશીની પાત્રસ્રુષ્ટિ માં સરળતા, પ્રભાવી, ઓજસ્વતા અને ભવ્યતાસભર છે.રાજાઓ યુધ્ધો.સંધિ-વિગ્રહો,રાજ દરબારની ખટપટો મુનશીની નવલક્થાઓમાં મોખરે છે.મુનશીએ ભૂતકાળની માહિતી વાચકવર્ગ માટે પાથરી સૌને મોહિત કરી દીધા હતા.મુનશીએ ઇતિહાસ પ્રસિધ્ધ પાત્રોને કલ્પનાના ભભકદાર રંગોથી ભરી યાદગાર બનાવ્યા.ઐતિહાસિક,સામાજિક,પૌરાણિક એમ ત્રણે પ્રકારની નવલક્થાઓનું સર્જન કરી મુનશી ઐતિહાસિક નવલક્થાકાર તરીકે યોગ્ય પ્રસિધ્ધિ પામ્યા છે. *ગુજરાત નો નાથ ;- "ગુજરાત નો નાથ' માં સ્વતંત્ર બનવા મથતા યુવાન જયસિંહ ની કથા છે.અને મંત્રીશ્વર મુંજાલની રાહબરી હેઠળ ગુજરાત સ્વતંત્ર બનવા પ્રયત્ન કરે છે.તેની વાત છે.પાટણની રાજકથાની દ્રષ્ટિ એ અંવતીના સેનાપતી ઉબકનુ પાટણ પર આક્રમણ ખાળવા તેની સાથે થતુ સમાધાન અને પાટણ ને હંફાવવા માગતા સૉરઠના રા'નવઘણનૉ પરાજય અહીં મુખ્ય કથાપ્રવાહૉ છે. સિધ્ધરાજ જયસિંહના સમય ની કેટલીક ઐતિહાસિક ઘટનાઓ નો આશ્રય લઇને અને પોતાની કેટલીક આગવી કલ્પનાઓનું મિશ્રણ કરીને મુનશી એ આ નવલક્થા રચી છે.તેમાં સિધ્ધરાજ જયસિંહ ઉપરાંત મુજાંલ, કાક,કિર્તિદેવ,મિનલ,મંજરી વગેરે પાત્રો નિરૂપાયા છે.જયસિંહ , મુજાંલ, કાક,ત્રણેય ગુજરાતનો નાથ બનવા દાવ અજમાવે છે.એની મુનશી એ સરસ રજુઆત કરી છે.કાક ભટ્ટે લાટ પ્રદેશ કબજે કરવા કરેલા પ્રયત્નો કાક-મંજરી ના લગ્ન, મિનલ અને મુંજાલ ના સંબંધો મુંજાલ-કિર્તિદેવનો મેળાપ,રણક-જયસિંહદેવ નો પ્રણય પ્રસંગ, જુનાગઢ ના રા'ખેંગારે રાણકદેવડી નું હરણ વગેરે આ કથા ની મુખ્ય ઘટનાઓ છે. * પાટણ ની પ્રભુતા ;- ગુજરાત ના ઇતિહાસ માં સુર્વણ કાળ તરીકે ઓળખાયેલા સોલંકી યુગની નવલકથા "પાટણ ની પ્રભુતા " નું અનુસંધાન છે."પાટણ ની પ્રભુતા " માં કર્ણદેવ સોલંકીના અવસાન પ્રસંગે રાજસત્તાની ખટપટ વચ્ચે સિધ્ધરાજ જયસિંહ ની કથાનો પ્રારંભ થાય છે.વળી એ સત્તા સઘર્ષ ની કથા ની વચ્ચે મિનળ અને મુંજાલ,હંસા અને દેવ પ્રસાદ તેમજ ત્રિભુવન અને પ્રસન્ન સરખા પાત્રો ના પ્રેમ સંબંધોની ઉપકથાઓ વણાઇ છે.તેથી નવલકથા સુવાચ્ય બને છે. *જય સોમનાથ ;- મુસ્લિમ આક્રમણ કાર મહમુદ ગઝનીએ ઇ.સ.૧૦૨૪ માં ભારત પર આક્રમણ કરીને પશ્રિમના દરિયા કાંઠે આવેલા પુરાણ પ્રસિદ્ધ વિશ્વ વિખ્યાત સોમનાથનું શિવ મંદિર તોડી તેની મૂર્તીના ટુક્ડા કર્યા તેમજ અઢળક દ્રવ્ય સાથે મૂર્તિના ટુકડા પોતાને વતન લઇ ગયો એ ઇતિહાસસિદ્ધ્ વિગતોને ગુંથીને મુનશીએ આ નવલક્થા લખી છે. આક્રમણ સમયે રજપૂતોએ વીરતા દાખવી,એકત્ર થઇ ,શક્ય તેટલુ સોમનાથ ના મંદિરર્નું રક્ષણ કરવા પ્રયત્ન કર્યા. તે શૌર્ય ક્થાની પડ છે. વાર્તાનાયક ભીમદેવ સોલંકી અને ચૌલા નામની એક નર્ત્કી સાથેન પ્રણયની ક્થા આલેખન પામી છે. કથનાયિકા ચૌલા સોમનાથના પૂજારી ગંગ સર્વજ્ઞ અને ગંગાની પૂત્રી છે ગંગા દેવદાસી છે ચૌલા પણ દેવદાસી જ છે. ને તેણે મનોમન પોતાની જાતને ભગવાન સોમનાથને શ્રદ્દાપૂર્વક સમર્પીત કરી દીધી છે. આ કથામાં ગઝનીના મહંમદનું આક્રમણ ,રાજપુતોનું શૌય, યુદ્દ્ વર્ણન, સોમનથના મંદિરનો વૈભવ,ભીમચૌલાનો પ્રણય પ્રસંગ , રણની આંધીનું વર્ણન ,બે બાજુના લશ્ક્રોનું વર્ણન વગેરે વિગતોનો સમાવેશ થાય છે.સજ્જન સામંત ઘોઘરાણા તેમના કૂળની પરાક્રમ ક્થા, ગંગસર્વજ્ઞની શ્રદ્દા સભર શીવભકિત , ગરજનના હમ્મીરનું રૌદ્દ્ વ્યકિતત્વ વગેરે મુનશીની રસળતી અને સ્ફૂર્તીલી શૈલીએ આલેખાયા છે.આ નવલાક્થામં મુનશીએ નોંધપાત્ર મૌલિકતા અને વિકાસ દાખવ્યા છે. *સંદર્ભ:- (૧)અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ (૨)ગુજરાતનો નાથ (૩)જય સોમનાથ --> [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:૧૯૭૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખો]] [[શ્રેણી:૧૮૮૭માં જન્મ]] iyme2i86vab3675xcm1gjpxgncqd4dm 907597 907596 2026-11-10T04:20:42Z Brihaspati 45702 ++ 907597 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = કનૈયાલાલ મુનશી | image = K M Munshi.jpg | caption = કનૈયાલાલ મુનશી, ''મુનશી ગ્રંથાવલી''નાં મુખપૃષ્ઠ પરનું ચિત્ર. | birth_name = | birth_date = [[ડિસેમ્બર ૩૦]], ૧૮૮૭ | birth_place = [[ભરૂચ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1971|2|8|1887|12|30}} | death_place = [[મુંબઇ]] | occupation = વકીલાત, રાજકારણી, સાહિત્યકાર | alma_mater = [[મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય]]<ref name="ip" /> | nationality = ભારતીય | spouses = {{marriage|અતિલક્ષ્મી પાઠક|1900|1924}}<ref name="gv" />, {{marriage|[[લીલાવતી મુનશી]]|1926}}<ref name="gv" /> | children = જગદીશ મુનશી, સરલા શેઠ, ઉષા રઘુપતિ, લતા મુનશી, ગિરિશ મુનશી {{Infobox officeholder | embed = yes | office = ઉત્તર પ્રદેશના ગવર્નર | term = ૨ જૂન ૧૯૫૨ - ૯ જૂન ૧૯૫૭ | predecessor = હોમી મોદી | successor = [[વરાહગીરી વેંકટગીરી|વી. વી. ગીરી]] }}}} '''કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી''' (૩૦ ડિસેમ્બર ૧૮૮૭ - ૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૧) (ઉપનામ: ઘનશ્યામ વ્યાસ<ref name="gsp">{{cite web|date=|title=કનૈયાલાલ મુનશી|url=http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-KM-Munshi.html|url-status=dead|access-date=૫ જૂન ૨૦૧૨|work=કર્તા પરિચય|publisher=ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ|archive-date=2015-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607082545/http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-KM-Munshi.html}}</ref>) જેઓ '''ક. મા. મુનશી''' તરીકે પણ જાણીતા હતા, ભારતીય સ્વતંત્રતાસેનાની, રાજકારણી, [[ગુજરાતી ભાષા]]ના જાણીતા લેખક અને શિક્ષણશાસ્ત્રી હતા. તેઓ વ્યવસાયે વકીલ હતા, અને પછીથી લેખન અને રાજકારણ તરફ વળ્યા હતા. [[ગુજરાતી સાહિત્ય]]માં તેઓ અત્યંત જાણીતા હતા. તેમણે ૧૯૩૮માં શિક્ષણ સંસ્થા [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]]ની સ્થાપના કરી હતી.<ref name="Bharatiya Vidya Bhavan, New Delhi">{{cite web|title=Bharatiya Vidya Bhavan, New Delhi|url=http://www.bvbdelhi.org}}</ref> મુનશીએ ગુજરાતી ઉપરાંત [[હિંદી ભાષા|હિંદી]] અને [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<nowiki/>માં પણ લેખન કર્યું છે. તેઓ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ભારતીય રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસ]] સાથે ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં જોડાયા હતા, તેઓ [[ભારતીય બંધારણ સભા|બંધારણ સભા]]<nowiki/>ના સભ્ય રહ્યા અને આઝાદ ભારતના સૌપ્રથમ કૃષિપ્રધાન હતા. [[ઉત્તર પ્રદેશ]]<nowiki/>ના બીજા રાજ્યપાલ તરીકેની ફરજ બજાવ્યા બાદ નહેરૂ સાથે મતભેદના લીધે [[સ્વતંત્ર પક્ષ]]<nowiki/>માં જોડાયા. ૧૯૬૦માં સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધા બાદ પાછળથી તેમણે વિશ્વ હિંદુ પરિષદની સ્થાપનામાં અગ્રિમ ભૂમિકા ભજવી. == પ્રારંભિક જીવન == તેમનો જન્મ [[ડિસેમ્બર ૩૦|૩૦ ડિસેમ્બર]] ૧૮૮૭ના રોજ [[ભરૂચ]]માં માણેકલાલ અને તાપીબાને ત્યાં ભાર્ગવ બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમનો શાળાકીય અભ્યાસ આર. એસ. દલાલ હાઇસ્કૂલમાં થયો હતો. ૧૯૦૧માં તેમણે મૅટ્રિકની પરિક્ષા પાસ કરીને ૧૯૦૨માં વડોદરા કૉલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. વડોદરામાં તેમના શિક્ષક [[અરવિંદ ઘોષ]]નો તેમના પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો હતો. મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજા, મહાત્મા ગાંધી, સરદાર પટેલ અને ભુલાભાઈ દેસાઇ પણ તેમના આદર્શ હતા.<ref name=Bhagavan>{{cite journal |last=Bhagavan |first=Manu |title=The Hindutva Underground: Hindu Nationalism and the Indina National Congress in Late Colonial and Early Post-Colonial India |journal=Economic and Political Weekly |volume=43 |number=37 |year=2008 |pp=39–48 |JSTOR=40277950}}</ref> ૧૯૦૫માં પ્રથમ વર્ગ સાથે ''અંબાલાલ સાકરલાલ પારિતોષિક'' જીતીને ઇન્ટરની પરીક્ષા પસાર કરી<ref name="gv">{{cite book|title=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|first1=ધીરેન્દ્ર|last1=મહેતા|first2=જયકુમાર|last2=શુક્લ|first3=રક્ષા|last3=વ્યાસ|volume=૧૬|year=August 2002|pages=૨૩૬-૨૩૮|publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]], અમદાવાદ}}</ref> અને ૧૯૦૭માં ''એલિયટ પ્રાઈઝ'' સાથે બી.એ.ની પદવી મેળવી. ૧૯૧૦માં તેમણે એલ.એલ.બી.ની પરિક્ષા ઉત્તિર્ણ કરી અને ૧૯૧૩માં તેમણે મુંબઈ હાઇકોર્ટમાં વકીલાતનો વ્યવસાય શરૂ કર્યો.<ref name="gv" /> === લગ્ન === ૧૯૦૦માં નાની ઉંમરે તેમના લગ્ન અતિલક્ષ્મી સાથે થયા. ૧૯૨૪માં અતિલક્ષ્મીનું અવસાન થયું હતું. ૧૯૨૬માં તેમણે લીલાવતી શેઠ સાથે પુન:લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="gv" /> [[લીલાવતી મુનશી]] પણ જાણીતા ગુજરાતી સાહિત્યકાર હતા. == કારકિર્દી == === રાજકારણ === [[File:Jawaharlal Nehru driving a tractor at the Indian Agricultural Research Institute, New Delhi, 2 October 1952.jpg|thumb|કનૈયાલાલ મુનશી અને રાજકુમારી અમૃતા કૌર સાથે ટ્રેકટર ચલાવતા [[જવાહરલાલ નેહરુ]]. મુનશીએ [[ગાંધી ટોપી]] અને ચશ્મા પહેરેલા છે.]] ૧૯૧૫-૨૦ દરમિયાન તેઓ ''હોમરુલ લીગ''ના મંત્રી રહ્યા હતા. તેમની સુદિર્ઘ રાજકીય કારકિર્દી દરમ્યાન તેઓ ૧૯૨૫માં મુંબઈ ધારાસભામાં ચૂંટાયા. ૧૯૩૦માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં જોડાયા અને ત્યાર પછી ૧૯૩૦-૩૨ દરમિયાન સ્વતંત્રતાની ચળવળમાં જેલવાસ ભોગવ્યો. ૧૯૩૭-૩૯ દરમિયાન મુંબઈ રાજ્યના ગૃહપ્રધાન રહ્યા. ૧૯૪૮માં તેમણે [[સોમનાથ]] મંદિરના જીર્ણોદ્ધાર અને પછી [[હૈદરાબાદ]]ના ભારતમાં વિલિનીકરણમાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="gv" /> ૧૯૪૮માં તેઓ રાષ્ટ્રની બંધારણ સભાના સભ્ય બન્યા અને એ પછી કેન્દ્રીય પ્રધાનમંડળમાં કૃષિપ્રધાન રહ્યા. ૧૯૫૨ની ચૂંટણી પછી ૧૯૫૨ થી ૧૯૫૭ દરમિયાન [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના રાજ્યપાલના હોદ્દા પર રહ્યા હતા. ૧૯૫૮-૫૯ દરમિયાન કોંગ્રેસ પક્ષ સાથે મતભેદો થતા પક્ષમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને ૧૯૫૯માં તેઓ રાજાજી સાથે [[સ્વતંત્ર પક્ષ]]<nowiki/>માં જોડાયા.<ref name="gv" /> ૧૯૬૦માં તેમણે સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધી. === સાહિત્ય === સાહિત્યની સેવાના પ્રારંભ રૂપે તેમણે ૧૯૧૨માં ''ભાર્ગવ'' અને ૧૯૨૨માં ''ગુજરાત'' માસિકનો પ્રારંભ કર્યો. ૧૯૨૬માં [[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]]<nowiki/>ના બંધારણમાં તેમણે અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો. તેમણે ૧૯૩૮માં [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]]ની સ્થાપના કરી અને ૧૯૩૭, ૧૯૪૯, ૧૯૫૫માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ તરીકે રહ્યા. ૧૯૫૯માં તેમણે ''સમર્પણ'' માસિકનો પ્રારંભ કર્યો. == શૈક્ષણિક કારકિર્દી == [[File:K_M_Munshi_bust.jpg|thumb| [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]] ખાતે મુનશીનું બાવલું]] મુનશી ૧૯૨૩થી પોતાના વિચારો અને આદર્શોને સંસ્થાકીય પાયો આપવાનું વિચારી રહ્યા હતા. ૭ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ તેમણે હર્ષિદભાઈ દિવેટિયા અને પોતાની પત્ની [[લીલાવતી મુનશી]] સાથે [[મુંબઈ]]<nowiki/>ના [[અંધેરી]] ખાતે [[ભારતીય વિદ્યા ભવન|ભારતીય વિદ્યા ભવનની]] સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite book|title=K.M. Munshi|last=Kulkarni|first=V. B|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|year=2014|pages=268}}</ref> પાછળથી તેમણે [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને પ્રાચીન હિંદુ ગ્રંથોને પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અનુસાર શીખવવા માટે મુંબાદેવી સંસ્કૃત મહાવિદ્યાલયની સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite book|title=K.M. Munshi|last=Kulkarni|first=V. B|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|year=2014|pages=269}}</ref> [[ભારતીય વિદ્યા ભવન|ભારતીય વિદ્યા ભવનની]] સ્થાપના ઉપરાંત, મુનશીએ ભવન્સ કોલેજ, હંસરાજ મોરારજી પબ્લિક સ્કૂલ, રાજહંસ વિદ્યાલય, રાજહંસ બાલવાટિકા અને પંચગની હિંદુ સ્કૂલ(૧૯૨૨)ની સ્થાપનામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ બોમ્બે યુનિવર્સિટીના ફેલો તરીકે ચૂંટાયા, જ્યાં તેઓ પ્રાદેશિક ભાષાઓને પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ આપવાની જવાબદારી સંભાળતા હતા. કેમિકલ ટેકનોલોજી વિભાગ શરૂ કરવામાં પણ તેમનો મહત્વનો ફાળો હતો. તેમણે આણંદ સ્થિત કૃષિ સંસ્થાના અધ્યક્ષ (૧૯૫૧-૭૧), બિરલા એજ્યુકેશન ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી (૧૯૪૮-૭૧), ભારતીય કાયદા સંસ્થાના કાર્યકારી અધ્યક્ષ (૧૯૫૭-૬૦) અને સંસ્કૃત વિશ્વ પરિષદના અધ્યક્ષ (૧૯૫૧-૧૯૬૧) તરીકે સેવા આપી હતી. <ref name=":1">{{Cite web|title=Official Website of Governor's Secretariat, Raj Bhavan Lucknow Uttar Pradesh, India. / Shri Kanhaiyalal Maneklal Munshi|url=http://upgovernor.gov.in/en/post/shri-kanhaiyalal-maneklal-munshi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331033409/http://upgovernor.gov.in/en/post/shri-kanhaiyalal-maneklal-munshi|archive-date=31 March 2022|access-date=2019-10-29|website=upgovernor.gov.in}}</ref> == અવસાન == [[ફેબ્રુઆરી ૮|૮ ફેબ્રુઆરી]] ૧૯૭૧ના દીવસે ૮૩ વર્ષની જૈફ વયે [[મુંબઈ]]માં તેમનું અવસાન થયું.<ref name=gsp /> == સર્જન == કનૈયાલાલ મુનશીની પહેલી નવલકથા ''પાટણની પ્રભુતા'' જે તેમણે ઘનશ્યામના નામે લખી હતી. જ્યારે ''પાટણની પ્રભુતા''ને આવકાર મળ્યો ત્યાર પછી તેમણે પોતાના સાચા નામે ગુજરાતી સાહિત્યમાં લખવાનુ શરૂ કર્યું. ''જય સોમનાથ'' એ ''રાજાધિરાજ'' કૃતિ છે, પણ હંમેશા પહેલી ગણાય છે. જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં તેઓ કૃષ્ણભક્તિ તરફ વળ્યા હતા અને એટલે તેમની છેલ્લી રચના [[કૃષ્ણાવતાર]] છે, જે અધુરી છે. તેમણે લખેલા સાહિત્યમાં કેટલીક ઉલ્લેખનીય રચનાઓ નીચે મુજબ છે: {{div col}} '''નવલકથાઓ''' * મારી કમલા (૧૯૧૨) * વેરની વસુલાત (૧૯૧૩) (''ઘનશ્યામ'' ઉપનામ હેઠળ) * પાટણની પ્રભુતા (૧૯૧૬) * [[ગુજરાતનો નાથ]] (૧૯૧૭) * રાજાધિરાજ (૧૯૧૮) * [[પૃથિવીવલ્લભ]] (૧૯૨૧) * સ્વપ્નદ્રષ્ટા (૧૯૨૪) * લોપામુદ્રા (૧૯૩૦) * જય સોમનાથ (૧૯૪૦) * ભગવાન પરશુરામ (૧૯૪૬) * તપસ્વિની (૧૯૫૭) * [[કૃષ્ણાવતાર|કૃષ્ણાવતાર ભાગ ૧ થી ૮]] (અપૂર્ણ) * કોનો વાંક * લોમહર્ષિણી * ભગવાન કૌટિલ્ય * પ્રતિરોધ (૧૯૦૦) * અવિભક્ત આત્મા '''નાટકો''' * બ્રહ્મચર્યાશ્રમ (૧૯૩૧) * ડૉ. મધુરિકા (૧૯૩૬) * પૌરાણિક નાટકો '''અન્ય''' * કેટલાક લેખો (૧૯૨૬) * અડધે રસ્તે (૧૯૪૩) * સીધાં ચઢાણ * સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં * ભગ્ન પાદુકા * પુરંદર પરાજય * તર્પણ * પુત્રસમોવડી * વાવા શેઠનું સ્વાતંત્ર્ય * બે ખરાબ જણ * આજ્ઞાંકિત * ધ્રુવસંવામિનીદેવી * સ્નેહસંભ્રમ * કાકાની શશી * છીએ તે જ ઠીક * મારી બિનજવાબદાર કહાણી * ગુજરાતની કીર્તિગાથા {{div col end}} === અંગ્રેજી === {{div col}} * Gujarat & its Literature * I Follow the Mahatma * Early Aryans in Gujarat * Akhand Hindustan * The Aryans of the West Coast * The Indian Deadlock * The Imperial Gurjars * Ruin that Britain Wrought * Bhagavad Gita and Modern Life * The Changing Shape of Indian Politics * The Creative Art of LIfe * Linguistic Provinces & Future of Bombay * Gandhi : The Master * Bhagavad Gita - An Approach * The Gospel of the Dirty Hand * Glory that was Gurjaradesh * Our Greatest Need * Saga of Indian Sculpture * The End of an Era (Hyderabad Memories) * Foundation of Indian Culture * Reconstruction of Society through Trusteeship * The World We Saw * Warnings of History * Gandhiji's Philosophy in Life and Action {{div col end}} == માધ્યમમાં == શ્યામ બેનેગલની ટૂંકી હપ્તાવાર ધારાવાહિક ''સંવિધાન''માં તેમની ભૂમિકા કે.કે. રૈનાએ ભજવી હતી. == સન્માન == [[File:Kanaiyalal Maneklal Munshi 1988 stamp of India.jpg|thumb|ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર કનૈયાલાલ મુનશી]] ૧૯૮૮માં તેમના માનમાં ભારતના ટપાલ વિભાગ તરફથી ટપાલ ટિકિટ બહાર પડાઇ હતી.<ref name="ip">{{cite web |title=IndianPost – KANHAIYALAL M MUNSHI |url=http://indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20Gummed%20coated%20stamp%20paper/KANHAIYALAL%20M%20MUNSHI |website=indianpost.com |publisher=indianpost.com |access-date=16 October 2018 |archive-date=1 એપ્રિલ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401162141/https://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20Gummed%20coated%20stamp%20paper/KANHAIYALAL%20M%20MUNSHI |url-status=dead }}</ref> == સ્મૃતિચિહ્નો == * [[મુંબઈ]]ના એક મુખ્ય માર્ગને તેમના પરથી નામ અપાયું છે. * [[જયપુર]]માં એક માર્ગને તેમના પરથી નામ અપાયું છે. * તિરૂઅનંતપુરમમાં એક શાળાને ભવન્સના કુલપતિ કે. એમ. મુનશી મેમોરિય વિદ્યા મંદિર સપશ તરીકે નામ અપાયું છે. * ભારતીય વિદ્યા ભવન તેમના માનમાં સામાજીક કાર્ય માટે ''કુલપતિ મુનશી પુરસ્કાર'' એનાયત કરે છે.<ref>{{cite news|title=Kulapati Munshi Award conferred|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/kulapati-munshi-award-conferred/article4499566.ece|access-date=૧ માર્ચ ૨૦૧૪|newspaper=The Hindu|date=૧૨ માર્ચ ૨૦૧૩}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb name}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} <!-- == સવિશેષ પરિચય == સાહિત્યસર્જક ક.મા. મુનશીને વિશેષ ખ્યાતિ નવલકથાકાર તરીકે મળી છે. ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’ જેવી કૃતિમાં તેમણે આઝાદીની ચળવળના નેતાઓના પ્રભાવ હેઠળ નવયુવકોના માનસનો ચિતાર અપાયો છે તો ‘સ્નેહસંભ્રમ’ એક વ્યંગકટાક્ષ કરતી ફાર્સકૃતિ છે. ‘પાટણની પ્રભુતા’, ‘ગુજરાતનો નાથ’, ‘રાજાધિરાજ’, ‘પૃથિવીવલ્લભ’, ‘ભગવાન કૌટિલ્ય’, ‘જય સોમનાથ’, વગેરે જેવી એતિહાસિક નવલકથાઓ અને લઘુનવલોની પણ તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યને ભેટ આપી છે. પૌરાણિક ઇતિહાસને વણી લઈને તેમણે ‘લોકમહર્ષિણી’, ‘ભગવાન પરશુરામ’ અને ૮ ભાગમાં ‘કૃષ્ણાવતાર’ જેવી રચનાઓ પણ કરી. ‘વાવાશેઠનું સ્વાતંત્ર્ય’, ‘બે ખરાબ જણ’, ‘આજ્ઞાંકિત’, ‘બ્રહ્મચર્યાશ્રમ’, ‘પીડાગ્રસ્ત પ્રોફેસર’, વગેરે જેવા પ્રહસનો અને વિવિધ વિષય પર તેમણે લખેલા નાટકો છે તો ‘ધ્રુવસ્વામિની દેવી’ એમનું એકમાત્ર ઐતિહાસિક નાટક છે. ‘અડધે રસ્તે’માં એમણે પોતાનાં બાલ્યકાળ અને કૉલેજજીવનનાં ૧૮૮૭ થી ૧૯૦૬ સુધીનાં સંસ્મરણો; ‘સીધા ચઢાણ’માં ૧૯૦૭ થી ૧૯૨૨ના સમયખંડને, તો ‘સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં’માં ૧૯૨૩ થી ૧૯૨૬ના સમયખંડને આવરીને આત્મકથારૂપે તેમણે પોતાના જીવનના સંસ્મરણો આલેખ્યાં છેએમની પાસેથી અંગ્રેજીમાં પણ ચાળીસેક ગ્રંથો સાંપડ્યા છે. કનૈયાલાલ મુનશીના મૃત્યુ પછી [[ગુર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય]] દ્વારા તેમની લખેલી રચનાઓનો સંગ્રહ 'મુનશી ગ્રંથાવલી' તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યો છે. તેઓ સત્યાગ્રહના સમયના બહુપાર્શ્વીય વ્યક્તિત્વ ધરાવનાર લેખક હતાં. સત્યાગ્રહની ચળવળમાં આગળ પડતો ભાગ ભજવવા ઉપરાંત તેઓ એક વકીલ અને ઇતિહાસકાર હતાં. પરંતુ તેમને સૌથી વધુ ખ્યાતિ એક લેખક તરીકે મળી. તેમની નવલકથાઓ મોટા ભાગે ઐતિહાસીક કથાનકો પર આધારીત રહેતી. તેમની નવલકથાઓ માં તેમના ઇતિહાસ ના રસ અને જ્ઞાન નો પ્રભાવ ચોખ્ખો દેખાય છે, જે તેમને બીજા તમામ ગુજરાતી નવલકથાકારોથી જુદા પાડે છે. જો કે વિવેચકોનું માનવુ છે કે આકૃતિવિધાનની શિથિલતા વિશાળ ફલક પર આલેખાયેલી આ નવલકથાને કલાકૃતિ બનતી અટકાવે છે. ડ્યૂમાની અસર નીચે તેઓ પોતાની નવલકથાઓમાં ત્વરિત ગતિથી વહેતો રસપૂર્ણ વસ્તુપ્રવાહ, સુશ્લિષ્ણ વસ્તુગૂંફન, સ્પષ્ટરેખ સજીવ પાત્રાલેખન, નાટ્યાત્મકતા, ચમકદાર સંવાદરચના આદિ નવલકથાનાં અંગોને આકર્ષક રીતે વિકસાવે છે. ચેતનથી તરવરતાં, અસાધારણ શક્તિવાળાં-પ્રભાવશાળી પાત્રો એમણે સજર્યાં છે. બોલાતી જીવંત ભાષાનો રણકાર એમની ભાષામાં સંભળાય છે<ref name="gsp" />. ==સ્પર્ધા== નવલકથાકાર કનૈયાલાલ મુનશી [ઇ.સ. ૧૮૭૮ થી ૧૯૭૧] સ્વતંત્રતાના રંગે રંગાયેલા અનેક લેખકોમાનાં એક લેખક છે શ્રી કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી.તેમને ગાંધીયુગ ના લેખક ગણાય કે ન ગણાય પરંતુ તેમની વિચારસ્રુષ્ટિમાં સ્વદેશી અને સ્વતંત્રતાની ભાવના જોવા મળે છે.બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી અગ્રણી ગુજરાતી સર્જક હતા.તેમણે હંમેશાં ગુજરાતની અસ્મિતાની હિમાયત કરી છે.ગુજરાતના વ્યકિત્વના ભાનથી પ્રેરાઇ એનું વ્યકિત્વ સિધ્ધ ક્રરવાનું એણે સક્રિય સંકલ્પ કર્યો હતો.તેમના સાહિત્યમાં ગુજરાત ના પર્વતો અને નદીઓનું સ્થાન ગૌણ છે.તેમના સાહિત્યમાં ગુજરાત ના મહાપુરૂષો.વીરો,મહાપરાક્રમીઓ,રાજા-મહારાજાઓ કેન્દ્રસ્થ છે. "મુનશીમાં એવું કયું તત્વ છે જે એમની સામગ્રી,વિચારણા.નિરૂપણની અનેક મર્યાદાઓ છતાં તેમની લોકપ્રિયતાને સદા જીવંત રાખે છે.તેની શોધ કદાચ ઘણા સર્જકોને તેઓ છે તે ક્રરતા વધુ સફળ બનાવી શકે.મુનશી ગુજરાતી સાહિત્ય ક્ષેત્રે માત્ર એક સર્જક,લેખક જ નહિ,પણ પ્રભાવક પરિબળ બની રહ્યા છે" * જન્મ-ઉછેર-ઘડતર :- તેજસ્વી ધારાશાસ્ત્રી.પ્રખર મુત્સદ્દી,સ્વતંત્રતા પુર્વેના અને સ્વતંત્રતા પછીના સમયગાળાના ઉત્તમ રાજપુરૂષ,ભારતીય વિધ્યાભવન જેવી વિધ્યાસંસ્થાના સ્થાપક અને કુલપતિ,ગુર્જર અસ્મિતાના ગાયક,ભારતીય સંસ્ક્રુતિના જ્યોતિર્ધર,સંસ્કારપુરૂષ અને પ્રતિભાશાળી સર્જક કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠિ પછીના ઉત્તમ કોટી નવલકથાકાર તરીકે ગુજરાતી સાહિત્યમાં જાણીતા છે."સરસ્વતીચંદ્ર્" ભાગ-૧ નું પ્રકાશન વર્ષ એ આ સર્જક નું જન્મનું વર્ષ છે.તેમનો જન્મ ભરૂચમાં મુનશીના ટૅકરે આવેલા પૈતુક ઘરમાં પિતા માણેકલાલ અને માતા તાપી ગૌરીને ત્યાં થયો હતો.તેમણે ભરૂચ,વડોદરા અને મુંબઇમાં અભ્યાસ કર્યો હ્તો.તેમનું કાર્યક્ષેત્ર પણ મહદંશે મુંબઇ રહ્યું હતું.એમનો ઘડતરકાળ એટલે હિંદી મહાસભા-ઇન્ડિન નેશનલ કોગ્રેસની સ્થાપનાનો સમય. "ઘશ્યામ" ઉપનામ ધારણ કરી તેમણે નવલકથા લેખનનો આરંભ વકીલાતના વ્યવસાયની સમાંતરે કર્યો અને જોતજોતામાં સામાજિક, ઐતિહાસિક તથા પૌરાણિક નવલકથાઓનું તેમણે માતબર સર્જન કર્યુ.વકિલાતની કારકિર્દિનો મધ્યાહન તપતો હતો ત્યારે જ રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીના સંપર્ક માં આવ્યા.ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક સાથે "નવજીવન અને સત્ય" તથા "યંગ ઈન્ડિયા"ના તંત્રી તરીકે તેમણે કાર્ય કર્યુ હતું "ગુજરાત" માસિક પણ શરૂ કર્યુ અને ચલાવ્યું ભારતીય વિધ્યાભવનના ઉપક્રમે "ભવન્સ જર્નલ" તેમજ "સમર્પણ" સામાયિક ચલાવ્યા. સાહિત્ય,વકિલાત,રાજકારણ,પત્રકારત્વ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં તેમણે નોંધપાત્ર કામગીરી કરી હતી. તેઓ બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર અગ્રણી ગુજરાતી સર્જક હતા.ગુર્જર અસ્મિતાના તેઓ હંમેશા હિમાયતી રહ્યા અને સાથે સાથે ભારતીય સંસ્ક્રુતિના જ્યોતિધર બની રહ્યા.મુનશી કહે છે ગુજરાત તો એક ભાવનાવાદી પણ જીવંત સાંસ્ક્રારિક વ્યકિત છે.ગુજરાતના વ્યક્તિત્વ ના ભાનથી પ્રેરાઇ તેનું વ્યક્તિત્વ સિધ્ધ કરવાનો જેણે સક્રિય સંકલ્પ કર્યો હોય તેનામાં ગુજરાત ની અસ્મિતા હોય.આ વ્યક્તિત્વના ઘડતરમાં પર્વતો અને નદીઓનું સ્થાન ગૌણ છે.મુખ્ય સ્થાન તો જે મહાપુરૂષોએ ગુજરાતની આ ભાવના સરજાવી છે.તેમનુ છે તેમના પરાક્રમો અથવા સાહિત્ય ક્રુતિઓ ગુજરાતીઓની કલ્પ્ના અને ઇરછા ને કેન્દ્ર્સ્થ કરે છે.તે ઇતિહાસ કે સિધ્ધાંત રચી જાય છે.ઉત્સાહ્ અને આનંદ પ્રેરે છે.ગૌરવ કથાઓના મડાણ માણે છે.ગુજરાતનું સુક્ષ્મ બાંધી જાય છે. "ગુજરાતી અસ્મિતા એટ્લે ગુજરાતી પણુ,ગુજરાતીતા". રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીએ સત્ય અહિંસા અને માનવતાની અમરવેલ પાથરી અને વિશ્વવ્યાપી બનાવી એ જ ભાવના સાહિત્ય અને કલાનાક્ષેત્રે મુનશી એ વ્યક્ત કરી વળી ગાંધીયુગ ના સાહિત્ય ની જે કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ છે.તેથી ભિન્ન શુધ્ધ સર્જનાત્મક દ્ર્ષ્ટીબિદું સાહિત્ય માં અપનાવી સર્જક તરીકે મુનશી એ આગવી પ્રતિભા પણ ઉભી કરી હતી. કનૈયાલાલ મુનશીની વિચારસ્રષ્ટિ પર સ્વદેશી અને સ્વતંત્રાની જે ભાવના અસર કરી ગઇ રૂઢિભંજકર્તા સામે તેમને જે નૈતિક બળ મળ્યુ એમા ગાંધીજીની અસર જોઈ શકાય'સ્વતત્ર પ્રજાસત્તાક ભારતનું બંધારણ ઘડવામાં બંધારણસભાના એક સભ્ય તરીકે તેમણે મુલ્યવાન ફાળો આપ્યો હ્તો." ઇ.સ.૧૯૧૨-૧૩ માં"મારી કમલા" ,"વેરની વસુલાત","કોનો વાંક"? થી શરૂ કરી "ક્રુષ્ણાવતાર સુધીની સાહિત્ય યાત્રા.શબ્દલોકની યાત્રા કરી ઇ.સ.૧૯૭૧ માં તેઓ અવસાન પામ્યા. *સાહિત્ય સર્જન :- ઇ.સ.૧૯૧૨ માં "ઘશ્યામ વ્યાસ"ના નામે "સ્ત્રી બોધ " માં પ્રગટ થયેલી "મારી કમલા" વાર્તા મુનશીની સાહિત્ય-કારકિદર્દી નો પ્રારંભ ગણાય." ૫૬ જેટલી ગુજરાતી અને ૩૬ જેટ્લી અંગ્રેજી પુસ્તકો ની યાદી મુનશી ની લેખિની નુ સામર્થય દર્શાવે છે." મુનશી ની સાહિત્ય સેવા પુરા ૬ દાયકાની ગણાય.આવી સુદિર્ઘ સાહિતિક કારકીર્દી ગુજરાતી સાહિત્યનું યશસ્વી પ્રકરણ છે.તેમણે ,"વેરની વસુલાત","પાટણની પ્રભુતા",ગુજરાતનો નાથ" "જય સોમનાથ""પ્રૂથ્વી વલ્લ્ભ","સ્વ્પ્ન દ્ર્ષ્ટા" ,"ભગવાન કૌટિલ્ય"."તપસ્વિની","ક્રુષ્ણાવતાર"વગેરે નવલકથાઓ આપી છે..."કાકાની શશી","છીએ તે જ ઠિક"અવિભક્ત આત્મા' અને "ધ્રુવસ્વામિની દેવી",નાટકો ; તથા "શિશુ અને સખી ","અડધે રસ્તે","સીધા ચઢાણ","સ્વપ્નસિધ્ધિ ની શોધ માં" વગેરે દ્વારા આત્મ્ કથા આપી છે."નરસૈયો ભક્ત હરિનો ","નર્મદ-અર્વાચીનોમાં આધ્ય્"," થોડાક રસ દર્શનો","ગુજરાત ના જ્યોતિર્ધરો "ઇમ્પિરિયલ ગુર્જસ" તેમજ "ગુજરાત એન્ડ ઇટ્સ લિટરેચર"વગેરે સંશોધન-વિવેચનના ગ્રંથો પણ આપ્યા છે.સંખ્યા અને ગુણવતા ઉભય દ્ર્ષ્ટીએ જોતા મુનશી નું સાહિત્ય સમ્રુધ્ધ છે.. એક કવિતા પ્રકાર સિવાય સાહિત્યના લગભગ તમામ સ્વરૂપોમાં પોતાની લેખિની ને આસાનીથી વિહાર કરાવવાના ૨ પ્રતિભાવંત કથાસર્જક શ્રી કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી ના જીવન અને સહિત્યસર્જનનુ સર્મથ પ્રેરકબળ એમની પ્રણયભાવના છે.તેમની નવલકથાઓ,નાટકો અને નવલીકાઓ પ્રણય ના કોઇને કોઇ સ્વરૂપ ને કેન્દ્ર્ સ્થાને રાખીને આલેખાયા છે.ગુર્જર અસ્મિતાની ભાવના તેમનામાં સભાનપણે સક્રિય રહી છે."અસ્મિતા" શબ્દ તેમણે જ સૌ પ્રથમ આપ્યો.એમની સાહિત્ય રચનાઓમાં ગુજરાત અને ગુજરાતી પ્રજાનું ગૌરવ પુર્ણ આલેખન ધ્યાન ખેચે છે.સાહિત્ય ક્ષેત્રે પ્રણાલિકા-ભંગ,સરસતાવાદ,કલા અને નીતિ વિષયક તેમની માન્યતા એલેક્ ઝાન્ડ્ર્ર ડુમા ઇ. સર્જ્કો માંથી તેમણે ઝીલેલો રંગદર્શીતા સભર આદર્શવાદ-સ્વ્પ્નદર્શી રંગીન પ્રગલ્ભતાના સર્જક મુનશીના વ્યક્તિત્વને સમજવાના કેટલાક મુદ્દાઓ છે. "પાટણની પ્રભુતા",ગુજરાતનો નાથ" અને "રાજાધિરાજ"એ મુનશીની પ્રખ્યાત ઐતિહાસિક નવલકથાત્રયી છે. *નવલકથાકાર કનૈયાલાલ મુનશી:- મુનશીની નવલક્થા ઓએ ગુજરાતી નવલક્થાના સાહિત્ય સ્વરૂપને સજીવ પાત્રાલેખન અને નાટ્યાત્મક સંવાદો દ્વારા સર્જનાત્મક બનાવ્યું.સામાજિક નવલકથા "વેરની વસુલાત" થી નવલકથા લેખન નો આરંભ કરી ઐતિહાસિક નવલકથાકાર તરીકે સફળતાને વરેલા મુનશીએ 'ક્રુષ્ણાવતાર" જેવી પૌરાણિક કથાવસ્તુ આપતી નવલક્થા છેલ્લે છેલ્લે આપી.નવલક્થા લેખનના આરંભ કાળે તેમના ઉપર ફ્રેન્ચ નવલક્થા સર્જક એલેકઝાન્ડર ડૂમાનો તેમજ જર્મન દાર્શનિક નિત્શેની "સુપર મેન "ની ભાવનાનો ભારે પ્રભાવ પડ્યો હતો. જો કે "જય સોમનાથ " અને તે પછીની વાર્તાનો મુનશીની તરી આવતી મૌલિકતા તરત ધ્યાન ખેંચેં છે.વાર્તાનો પ્રવાહ રસળતો,ધસમસતો,અને આકર્ષક;પ્રસંગો વેગીલા;વસ્તુ સંકલ્પના સુગ્રથિત;પાત્રો સજીવ અને લાંબા સમય સુધી યાદ રહે તેવા;પાત્ર ગત અને પરિસ્થિતિગત સંઘર્ષ,સંવાદો જીવંત,ટૂંકા અને સચોટ તેમજ વાતાવરણ પ્રત્યક્ષ કરી આપે તેવા નાટ્યત્તત્વ સભર; ટૂંકા ટૂંકા વાક્યોવાળી ભાષા શૈલી; ચિંતન ના ભાર વગરની આનંદ લક્ષી હેતુ વાળી સર્જન પ્રક્રિયા ; આ બધા તત્વો રંગદર્શી પ્રક્રુતિવાળા સર્જક મુનશીની નવલક્થાઓને વધુ આકર્ષક અને સુવાચ્ય બનાવે છે. અને નવલક્થાનું એક અખંડ શિલ્પ ઉભુ રચી આપે છે. કનૈયાલાલ મુનશી એ ગોવર્ધનરામ ની અસર થી મુક્ત રહી નવલક્થા સર્જન ના પ્રયત્નો કર્યા છે.મુનશીની નવલક્થાઓ નાટ્યત્તત્વ થી સભર અને તેથી એનો વિશાળ ચાહક વર્ગ છે.મુનશીની પાત્રસ્રુષ્ટિ માં સરળતા, પ્રભાવી, ઓજસ્વતા અને ભવ્યતાસભર છે.રાજાઓ યુધ્ધો.સંધિ-વિગ્રહો,રાજ દરબારની ખટપટો મુનશીની નવલક્થાઓમાં મોખરે છે.મુનશીએ ભૂતકાળની માહિતી વાચકવર્ગ માટે પાથરી સૌને મોહિત કરી દીધા હતા.મુનશીએ ઇતિહાસ પ્રસિધ્ધ પાત્રોને કલ્પનાના ભભકદાર રંગોથી ભરી યાદગાર બનાવ્યા.ઐતિહાસિક,સામાજિક,પૌરાણિક એમ ત્રણે પ્રકારની નવલક્થાઓનું સર્જન કરી મુનશી ઐતિહાસિક નવલક્થાકાર તરીકે યોગ્ય પ્રસિધ્ધિ પામ્યા છે. *ગુજરાત નો નાથ ;- "ગુજરાત નો નાથ' માં સ્વતંત્ર બનવા મથતા યુવાન જયસિંહ ની કથા છે.અને મંત્રીશ્વર મુંજાલની રાહબરી હેઠળ ગુજરાત સ્વતંત્ર બનવા પ્રયત્ન કરે છે.તેની વાત છે.પાટણની રાજકથાની દ્રષ્ટિ એ અંવતીના સેનાપતી ઉબકનુ પાટણ પર આક્રમણ ખાળવા તેની સાથે થતુ સમાધાન અને પાટણ ને હંફાવવા માગતા સૉરઠના રા'નવઘણનૉ પરાજય અહીં મુખ્ય કથાપ્રવાહૉ છે. સિધ્ધરાજ જયસિંહના સમય ની કેટલીક ઐતિહાસિક ઘટનાઓ નો આશ્રય લઇને અને પોતાની કેટલીક આગવી કલ્પનાઓનું મિશ્રણ કરીને મુનશી એ આ નવલક્થા રચી છે.તેમાં સિધ્ધરાજ જયસિંહ ઉપરાંત મુજાંલ, કાક,કિર્તિદેવ,મિનલ,મંજરી વગેરે પાત્રો નિરૂપાયા છે.જયસિંહ , મુજાંલ, કાક,ત્રણેય ગુજરાતનો નાથ બનવા દાવ અજમાવે છે.એની મુનશી એ સરસ રજુઆત કરી છે.કાક ભટ્ટે લાટ પ્રદેશ કબજે કરવા કરેલા પ્રયત્નો કાક-મંજરી ના લગ્ન, મિનલ અને મુંજાલ ના સંબંધો મુંજાલ-કિર્તિદેવનો મેળાપ,રણક-જયસિંહદેવ નો પ્રણય પ્રસંગ, જુનાગઢ ના રા'ખેંગારે રાણકદેવડી નું હરણ વગેરે આ કથા ની મુખ્ય ઘટનાઓ છે. * પાટણ ની પ્રભુતા ;- ગુજરાત ના ઇતિહાસ માં સુર્વણ કાળ તરીકે ઓળખાયેલા સોલંકી યુગની નવલકથા "પાટણ ની પ્રભુતા " નું અનુસંધાન છે."પાટણ ની પ્રભુતા " માં કર્ણદેવ સોલંકીના અવસાન પ્રસંગે રાજસત્તાની ખટપટ વચ્ચે સિધ્ધરાજ જયસિંહ ની કથાનો પ્રારંભ થાય છે.વળી એ સત્તા સઘર્ષ ની કથા ની વચ્ચે મિનળ અને મુંજાલ,હંસા અને દેવ પ્રસાદ તેમજ ત્રિભુવન અને પ્રસન્ન સરખા પાત્રો ના પ્રેમ સંબંધોની ઉપકથાઓ વણાઇ છે.તેથી નવલકથા સુવાચ્ય બને છે. *જય સોમનાથ ;- મુસ્લિમ આક્રમણ કાર મહમુદ ગઝનીએ ઇ.સ.૧૦૨૪ માં ભારત પર આક્રમણ કરીને પશ્રિમના દરિયા કાંઠે આવેલા પુરાણ પ્રસિદ્ધ વિશ્વ વિખ્યાત સોમનાથનું શિવ મંદિર તોડી તેની મૂર્તીના ટુક્ડા કર્યા તેમજ અઢળક દ્રવ્ય સાથે મૂર્તિના ટુકડા પોતાને વતન લઇ ગયો એ ઇતિહાસસિદ્ધ્ વિગતોને ગુંથીને મુનશીએ આ નવલક્થા લખી છે. આક્રમણ સમયે રજપૂતોએ વીરતા દાખવી,એકત્ર થઇ ,શક્ય તેટલુ સોમનાથ ના મંદિરર્નું રક્ષણ કરવા પ્રયત્ન કર્યા. તે શૌર્ય ક્થાની પડ છે. વાર્તાનાયક ભીમદેવ સોલંકી અને ચૌલા નામની એક નર્ત્કી સાથેન પ્રણયની ક્થા આલેખન પામી છે. કથનાયિકા ચૌલા સોમનાથના પૂજારી ગંગ સર્વજ્ઞ અને ગંગાની પૂત્રી છે ગંગા દેવદાસી છે ચૌલા પણ દેવદાસી જ છે. ને તેણે મનોમન પોતાની જાતને ભગવાન સોમનાથને શ્રદ્દાપૂર્વક સમર્પીત કરી દીધી છે. આ કથામાં ગઝનીના મહંમદનું આક્રમણ ,રાજપુતોનું શૌય, યુદ્દ્ વર્ણન, સોમનથના મંદિરનો વૈભવ,ભીમચૌલાનો પ્રણય પ્રસંગ , રણની આંધીનું વર્ણન ,બે બાજુના લશ્ક્રોનું વર્ણન વગેરે વિગતોનો સમાવેશ થાય છે.સજ્જન સામંત ઘોઘરાણા તેમના કૂળની પરાક્રમ ક્થા, ગંગસર્વજ્ઞની શ્રદ્દા સભર શીવભકિત , ગરજનના હમ્મીરનું રૌદ્દ્ વ્યકિતત્વ વગેરે મુનશીની રસળતી અને સ્ફૂર્તીલી શૈલીએ આલેખાયા છે.આ નવલાક્થામં મુનશીએ નોંધપાત્ર મૌલિકતા અને વિકાસ દાખવ્યા છે. *સંદર્ભ:- (૧)અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ (૨)ગુજરાતનો નાથ (૩)જય સોમનાથ --> [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:૧૯૭૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખો]] [[શ્રેણી:૧૮૮૭માં જન્મ]] ssmkh7cj268kejh0s9s707uijrivksj 907598 907597 2026-11-10T04:22:19Z Brihaspati 45702 ગોઠવણી 907598 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = કનૈયાલાલ મુનશી | image = K M Munshi.jpg | caption = કનૈયાલાલ મુનશી, ''મુનશી ગ્રંથાવલી''નાં મુખપૃષ્ઠ પરનું ચિત્ર. | birth_name = | birth_date = [[ડિસેમ્બર ૩૦]], ૧૮૮૭ | birth_place = [[ભરૂચ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1971|2|8|1887|12|30}} | death_place = [[મુંબઇ]] | occupation = વકીલાત, રાજકારણી, સાહિત્યકાર | alma_mater = [[મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય]]<ref name="ip" /> | nationality = ભારતીય | spouses = {{marriage|અતિલક્ષ્મી પાઠક|1900|1924}}<ref name="gv" />, {{marriage|[[લીલાવતી મુનશી]]|1926}}<ref name="gv" /> | children = જગદીશ મુનશી, સરલા શેઠ, ઉષા રઘુપતિ, લતા મુનશી, ગિરિશ મુનશી {{Infobox officeholder | embed = yes | office = ઉત્તર પ્રદેશના ગવર્નર | term = ૨ જૂન ૧૯૫૨ - ૯ જૂન ૧૯૫૭ | predecessor = હોમી મોદી | successor = [[વરાહગીરી વેંકટગીરી|વી. વી. ગીરી]] }}}} '''કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી''' (૩૦ ડિસેમ્બર ૧૮૮૭ - ૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૧) (ઉપનામ: ઘનશ્યામ વ્યાસ<ref name="gsp">{{cite web|date=|title=કનૈયાલાલ મુનશી|url=http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-KM-Munshi.html|url-status=dead|access-date=૫ જૂન ૨૦૧૨|work=કર્તા પરિચય|publisher=ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ|archive-date=2015-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607082545/http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-KM-Munshi.html}}</ref>), જેઓ '''ક. મા. મુનશી''' તરીકે પણ જાણીતા હતા, ભારતીય સ્વતંત્રતાસેનાની, રાજકારણી, [[ગુજરાતી ભાષા]]ના જાણીતા લેખક અને શિક્ષણશાસ્ત્રી હતા. તેઓ વ્યવસાયે વકીલ હતા, અને પછીથી લેખન અને રાજકારણ તરફ વળ્યા હતા. [[ગુજરાતી સાહિત્ય]]માં તેઓ અત્યંત જાણીતા હતા. તેમણે ૧૯૩૮માં શિક્ષણ સંસ્થા [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]]ની સ્થાપના કરી હતી.<ref name="Bharatiya Vidya Bhavan, New Delhi">{{cite web|title=Bharatiya Vidya Bhavan, New Delhi|url=http://www.bvbdelhi.org}}</ref> મુનશીએ ગુજરાતી ઉપરાંત [[હિંદી ભાષા|હિંદી]] અને [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<nowiki/>માં પણ લેખન કર્યું છે. તેઓ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ભારતીય રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસ]] સાથે ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં જોડાયા હતા, તેઓ [[ભારતીય બંધારણ સભા|બંધારણ સભા]]<nowiki/>ના સભ્ય રહ્યા અને આઝાદ ભારતના સૌપ્રથમ કૃષિપ્રધાન હતા. [[ઉત્તર પ્રદેશ]]<nowiki/>ના બીજા રાજ્યપાલ તરીકેની ફરજ બજાવ્યા બાદ નહેરૂ સાથે મતભેદના લીધે [[સ્વતંત્ર પક્ષ]]<nowiki/>માં જોડાયા. ૧૯૬૦માં સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધા બાદ પાછળથી તેમણે વિશ્વ હિંદુ પરિષદની સ્થાપનામાં અગ્રિમ ભૂમિકા ભજવી. == પ્રારંભિક જીવન == તેમનો જન્મ [[ડિસેમ્બર ૩૦|૩૦ ડિસેમ્બર]] ૧૮૮૭ના રોજ [[ભરૂચ]]માં માણેકલાલ અને તાપીબાને ત્યાં ભાર્ગવ બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમનો શાળાકીય અભ્યાસ આર. એસ. દલાલ હાઇસ્કૂલમાં થયો હતો. ૧૯૦૧માં તેમણે મૅટ્રિકની પરિક્ષા પાસ કરીને ૧૯૦૨માં વડોદરા કૉલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. વડોદરામાં તેમના શિક્ષક [[અરવિંદ ઘોષ]]નો તેમના પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો હતો. મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજા, મહાત્મા ગાંધી, સરદાર પટેલ અને ભુલાભાઈ દેસાઇ પણ તેમના આદર્શ હતા.<ref name=Bhagavan>{{cite journal |last=Bhagavan |first=Manu |title=The Hindutva Underground: Hindu Nationalism and the Indina National Congress in Late Colonial and Early Post-Colonial India |journal=Economic and Political Weekly |volume=43 |number=37 |year=2008 |pp=39–48 |JSTOR=40277950}}</ref> ૧૯૦૫માં પ્રથમ વર્ગ સાથે ''અંબાલાલ સાકરલાલ પારિતોષિક'' જીતીને ઇન્ટરની પરીક્ષા પસાર કરી<ref name="gv">{{cite book|title=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|first1=ધીરેન્દ્ર|last1=મહેતા|first2=જયકુમાર|last2=શુક્લ|first3=રક્ષા|last3=વ્યાસ|volume=૧૬|year=August 2002|pages=૨૩૬-૨૩૮|publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]], અમદાવાદ}}</ref> અને ૧૯૦૭માં ''એલિયટ પ્રાઈઝ'' સાથે બી.એ.ની પદવી મેળવી. ૧૯૧૦માં તેમણે એલ.એલ.બી.ની પરિક્ષા ઉત્તિર્ણ કરી અને ૧૯૧૩માં તેમણે મુંબઈ હાઇકોર્ટમાં વકીલાતનો વ્યવસાય શરૂ કર્યો.<ref name="gv" /> === લગ્ન === ૧૯૦૦માં નાની ઉંમરે તેમના લગ્ન અતિલક્ષ્મી સાથે થયા. ૧૯૨૪માં અતિલક્ષ્મીનું અવસાન થયું હતું. ૧૯૨૬માં તેમણે લીલાવતી શેઠ સાથે પુન:લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="gv" /> [[લીલાવતી મુનશી]] પણ જાણીતા ગુજરાતી સાહિત્યકાર હતા. == કારકિર્દી == === રાજકારણ === [[File:Jawaharlal Nehru driving a tractor at the Indian Agricultural Research Institute, New Delhi, 2 October 1952.jpg|thumb|કનૈયાલાલ મુનશી અને રાજકુમારી અમૃતા કૌર સાથે ટ્રેકટર ચલાવતા [[જવાહરલાલ નેહરુ]]. મુનશીએ [[ગાંધી ટોપી]] અને ચશ્મા પહેરેલા છે.]] ૧૯૧૫-૨૦ દરમિયાન તેઓ ''હોમરુલ લીગ''ના મંત્રી રહ્યા હતા. તેમની સુદિર્ઘ રાજકીય કારકિર્દી દરમ્યાન તેઓ ૧૯૨૫માં મુંબઈ ધારાસભામાં ચૂંટાયા. ૧૯૩૦માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં જોડાયા અને ત્યાર પછી ૧૯૩૦-૩૨ દરમિયાન સ્વતંત્રતાની ચળવળમાં જેલવાસ ભોગવ્યો. ૧૯૩૭-૩૯ દરમિયાન મુંબઈ રાજ્યના ગૃહપ્રધાન રહ્યા. ૧૯૪૮માં તેમણે [[સોમનાથ]] મંદિરના જીર્ણોદ્ધાર અને પછી [[હૈદરાબાદ]]ના ભારતમાં વિલિનીકરણમાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="gv" /> ૧૯૪૮માં તેઓ રાષ્ટ્રની બંધારણ સભાના સભ્ય બન્યા અને એ પછી કેન્દ્રીય પ્રધાનમંડળમાં કૃષિપ્રધાન રહ્યા. ૧૯૫૨ની ચૂંટણી પછી ૧૯૫૨ થી ૧૯૫૭ દરમિયાન [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના રાજ્યપાલના હોદ્દા પર રહ્યા હતા. ૧૯૫૮-૫૯ દરમિયાન કોંગ્રેસ પક્ષ સાથે મતભેદો થતા પક્ષમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને ૧૯૫૯માં તેઓ રાજાજી સાથે [[સ્વતંત્ર પક્ષ]]<nowiki/>માં જોડાયા.<ref name="gv" /> ૧૯૬૦માં તેમણે સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધી. === સાહિત્ય === સાહિત્યની સેવાના પ્રારંભ રૂપે તેમણે ૧૯૧૨માં ''ભાર્ગવ'' અને ૧૯૨૨માં ''ગુજરાત'' માસિકનો પ્રારંભ કર્યો. ૧૯૨૬માં [[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]]<nowiki/>ના બંધારણમાં તેમણે અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો. તેમણે ૧૯૩૮માં [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]]ની સ્થાપના કરી અને ૧૯૩૭, ૧૯૪૯, ૧૯૫૫માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ તરીકે રહ્યા. ૧૯૫૯માં તેમણે ''સમર્પણ'' માસિકનો પ્રારંભ કર્યો. == શૈક્ષણિક કારકિર્દી == [[File:K_M_Munshi_bust.jpg|thumb| [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]] ખાતે મુનશીનું બાવલું]] મુનશી ૧૯૨૩થી પોતાના વિચારો અને આદર્શોને સંસ્થાકીય પાયો આપવાનું વિચારી રહ્યા હતા. ૭ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ તેમણે હર્ષિદભાઈ દિવેટિયા અને પોતાની પત્ની [[લીલાવતી મુનશી]] સાથે [[મુંબઈ]]<nowiki/>ના [[અંધેરી]] ખાતે [[ભારતીય વિદ્યા ભવન|ભારતીય વિદ્યા ભવનની]] સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite book|title=K.M. Munshi|last=Kulkarni|first=V. B|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|year=2014|pages=268}}</ref> પાછળથી તેમણે [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને પ્રાચીન હિંદુ ગ્રંથોને પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અનુસાર શીખવવા માટે મુંબાદેવી સંસ્કૃત મહાવિદ્યાલયની સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite book|title=K.M. Munshi|last=Kulkarni|first=V. B|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|year=2014|pages=269}}</ref> [[ભારતીય વિદ્યા ભવન|ભારતીય વિદ્યા ભવનની]] સ્થાપના ઉપરાંત, મુનશીએ ભવન્સ કોલેજ, હંસરાજ મોરારજી પબ્લિક સ્કૂલ, રાજહંસ વિદ્યાલય, રાજહંસ બાલવાટિકા અને પંચગની હિંદુ સ્કૂલ(૧૯૨૨)ની સ્થાપનામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ બોમ્બે યુનિવર્સિટીના ફેલો તરીકે ચૂંટાયા, જ્યાં તેઓ પ્રાદેશિક ભાષાઓને પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ આપવાની જવાબદારી સંભાળતા હતા. કેમિકલ ટેકનોલોજી વિભાગ શરૂ કરવામાં પણ તેમનો મહત્વનો ફાળો હતો. તેમણે આણંદ સ્થિત કૃષિ સંસ્થાના અધ્યક્ષ (૧૯૫૧-૭૧), બિરલા એજ્યુકેશન ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી (૧૯૪૮-૭૧), ભારતીય કાયદા સંસ્થાના કાર્યકારી અધ્યક્ષ (૧૯૫૭-૬૦) અને સંસ્કૃત વિશ્વ પરિષદના અધ્યક્ષ (૧૯૫૧-૧૯૬૧) તરીકે સેવા આપી હતી. <ref name=":1">{{Cite web|title=Official Website of Governor's Secretariat, Raj Bhavan Lucknow Uttar Pradesh, India. / Shri Kanhaiyalal Maneklal Munshi|url=http://upgovernor.gov.in/en/post/shri-kanhaiyalal-maneklal-munshi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331033409/http://upgovernor.gov.in/en/post/shri-kanhaiyalal-maneklal-munshi|archive-date=31 March 2022|access-date=2019-10-29|website=upgovernor.gov.in}}</ref> == અવસાન == [[ફેબ્રુઆરી ૮|૮ ફેબ્રુઆરી]] ૧૯૭૧ના દીવસે ૮૩ વર્ષની જૈફ વયે [[મુંબઈ]]માં તેમનું અવસાન થયું.<ref name=gsp /> == સર્જન == કનૈયાલાલ મુનશીની પહેલી નવલકથા ''પાટણની પ્રભુતા'' જે તેમણે ઘનશ્યામના નામે લખી હતી. જ્યારે ''પાટણની પ્રભુતા''ને આવકાર મળ્યો ત્યાર પછી તેમણે પોતાના સાચા નામે ગુજરાતી સાહિત્યમાં લખવાનુ શરૂ કર્યું. ''જય સોમનાથ'' એ ''રાજાધિરાજ'' કૃતિ છે, પણ હંમેશા પહેલી ગણાય છે. જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં તેઓ કૃષ્ણભક્તિ તરફ વળ્યા હતા અને એટલે તેમની છેલ્લી રચના [[કૃષ્ણાવતાર]] છે, જે અધુરી છે. તેમણે લખેલા સાહિત્યમાં કેટલીક ઉલ્લેખનીય રચનાઓ નીચે મુજબ છે: {{div col}} '''નવલકથાઓ''' * મારી કમલા (૧૯૧૨) * વેરની વસુલાત (૧૯૧૩) (''ઘનશ્યામ'' ઉપનામ હેઠળ) * પાટણની પ્રભુતા (૧૯૧૬) * [[ગુજરાતનો નાથ]] (૧૯૧૭) * રાજાધિરાજ (૧૯૧૮) * [[પૃથિવીવલ્લભ]] (૧૯૨૧) * સ્વપ્નદ્રષ્ટા (૧૯૨૪) * લોપામુદ્રા (૧૯૩૦) * જય સોમનાથ (૧૯૪૦) * ભગવાન પરશુરામ (૧૯૪૬) * તપસ્વિની (૧૯૫૭) * [[કૃષ્ણાવતાર|કૃષ્ણાવતાર ભાગ ૧ થી ૮]] (અપૂર્ણ) * કોનો વાંક * લોમહર્ષિણી * ભગવાન કૌટિલ્ય * પ્રતિરોધ (૧૯૦૦) * અવિભક્ત આત્મા '''નાટકો''' * બ્રહ્મચર્યાશ્રમ (૧૯૩૧) * ડૉ. મધુરિકા (૧૯૩૬) * પૌરાણિક નાટકો '''અન્ય''' * કેટલાક લેખો (૧૯૨૬) * અડધે રસ્તે (૧૯૪૩) * સીધાં ચઢાણ * સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં * ભગ્ન પાદુકા * પુરંદર પરાજય * તર્પણ * પુત્રસમોવડી * વાવા શેઠનું સ્વાતંત્ર્ય * બે ખરાબ જણ * આજ્ઞાંકિત * ધ્રુવસંવામિનીદેવી * સ્નેહસંભ્રમ * કાકાની શશી * છીએ તે જ ઠીક * મારી બિનજવાબદાર કહાણી * ગુજરાતની કીર્તિગાથા {{div col end}} === અંગ્રેજી === {{div col}} * Gujarat & its Literature * I Follow the Mahatma * Early Aryans in Gujarat * Akhand Hindustan * The Aryans of the West Coast * The Indian Deadlock * The Imperial Gurjars * Ruin that Britain Wrought * Bhagavad Gita and Modern Life * The Changing Shape of Indian Politics * The Creative Art of LIfe * Linguistic Provinces & Future of Bombay * Gandhi : The Master * Bhagavad Gita - An Approach * The Gospel of the Dirty Hand * Glory that was Gurjaradesh * Our Greatest Need * Saga of Indian Sculpture * The End of an Era (Hyderabad Memories) * Foundation of Indian Culture * Reconstruction of Society through Trusteeship * The World We Saw * Warnings of History * Gandhiji's Philosophy in Life and Action {{div col end}} == માધ્યમમાં == શ્યામ બેનેગલની ટૂંકી હપ્તાવાર ધારાવાહિક ''સંવિધાન''માં તેમની ભૂમિકા કે.કે. રૈનાએ ભજવી હતી. == સન્માન == [[File:Kanaiyalal Maneklal Munshi 1988 stamp of India.jpg|thumb|ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર કનૈયાલાલ મુનશી]] ૧૯૮૮માં તેમના માનમાં ભારતના ટપાલ વિભાગ તરફથી ટપાલ ટિકિટ બહાર પડાઇ હતી.<ref name="ip">{{cite web |title=IndianPost – KANHAIYALAL M MUNSHI |url=http://indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20Gummed%20coated%20stamp%20paper/KANHAIYALAL%20M%20MUNSHI |website=indianpost.com |publisher=indianpost.com |access-date=16 October 2018 |archive-date=1 એપ્રિલ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401162141/https://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20Gummed%20coated%20stamp%20paper/KANHAIYALAL%20M%20MUNSHI |url-status=dead }}</ref> === સ્મૃતિચિહ્નો === * [[મુંબઈ]]ના એક મુખ્ય માર્ગને તેમના પરથી નામ અપાયું છે. * [[જયપુર]]માં એક માર્ગને તેમના પરથી નામ અપાયું છે. * તિરૂઅનંતપુરમમાં એક શાળાને ભવન્સના કુલપતિ કે. એમ. મુનશી મેમોરિય વિદ્યા મંદિર સપશ તરીકે નામ અપાયું છે. * ભારતીય વિદ્યા ભવન તેમના માનમાં સામાજીક કાર્ય માટે ''કુલપતિ મુનશી પુરસ્કાર'' એનાયત કરે છે.<ref>{{cite news|title=Kulapati Munshi Award conferred|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/kulapati-munshi-award-conferred/article4499566.ece|access-date=૧ માર્ચ ૨૦૧૪|newspaper=The Hindu|date=૧૨ માર્ચ ૨૦૧૩}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb name}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} <!-- == સવિશેષ પરિચય == સાહિત્યસર્જક ક.મા. મુનશીને વિશેષ ખ્યાતિ નવલકથાકાર તરીકે મળી છે. ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’ જેવી કૃતિમાં તેમણે આઝાદીની ચળવળના નેતાઓના પ્રભાવ હેઠળ નવયુવકોના માનસનો ચિતાર અપાયો છે તો ‘સ્નેહસંભ્રમ’ એક વ્યંગકટાક્ષ કરતી ફાર્સકૃતિ છે. ‘પાટણની પ્રભુતા’, ‘ગુજરાતનો નાથ’, ‘રાજાધિરાજ’, ‘પૃથિવીવલ્લભ’, ‘ભગવાન કૌટિલ્ય’, ‘જય સોમનાથ’, વગેરે જેવી એતિહાસિક નવલકથાઓ અને લઘુનવલોની પણ તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યને ભેટ આપી છે. પૌરાણિક ઇતિહાસને વણી લઈને તેમણે ‘લોકમહર્ષિણી’, ‘ભગવાન પરશુરામ’ અને ૮ ભાગમાં ‘કૃષ્ણાવતાર’ જેવી રચનાઓ પણ કરી. ‘વાવાશેઠનું સ્વાતંત્ર્ય’, ‘બે ખરાબ જણ’, ‘આજ્ઞાંકિત’, ‘બ્રહ્મચર્યાશ્રમ’, ‘પીડાગ્રસ્ત પ્રોફેસર’, વગેરે જેવા પ્રહસનો અને વિવિધ વિષય પર તેમણે લખેલા નાટકો છે તો ‘ધ્રુવસ્વામિની દેવી’ એમનું એકમાત્ર ઐતિહાસિક નાટક છે. ‘અડધે રસ્તે’માં એમણે પોતાનાં બાલ્યકાળ અને કૉલેજજીવનનાં ૧૮૮૭ થી ૧૯૦૬ સુધીનાં સંસ્મરણો; ‘સીધા ચઢાણ’માં ૧૯૦૭ થી ૧૯૨૨ના સમયખંડને, તો ‘સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં’માં ૧૯૨૩ થી ૧૯૨૬ના સમયખંડને આવરીને આત્મકથારૂપે તેમણે પોતાના જીવનના સંસ્મરણો આલેખ્યાં છેએમની પાસેથી અંગ્રેજીમાં પણ ચાળીસેક ગ્રંથો સાંપડ્યા છે. કનૈયાલાલ મુનશીના મૃત્યુ પછી [[ગુર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય]] દ્વારા તેમની લખેલી રચનાઓનો સંગ્રહ 'મુનશી ગ્રંથાવલી' તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યો છે. તેઓ સત્યાગ્રહના સમયના બહુપાર્શ્વીય વ્યક્તિત્વ ધરાવનાર લેખક હતાં. સત્યાગ્રહની ચળવળમાં આગળ પડતો ભાગ ભજવવા ઉપરાંત તેઓ એક વકીલ અને ઇતિહાસકાર હતાં. પરંતુ તેમને સૌથી વધુ ખ્યાતિ એક લેખક તરીકે મળી. તેમની નવલકથાઓ મોટા ભાગે ઐતિહાસીક કથાનકો પર આધારીત રહેતી. તેમની નવલકથાઓ માં તેમના ઇતિહાસ ના રસ અને જ્ઞાન નો પ્રભાવ ચોખ્ખો દેખાય છે, જે તેમને બીજા તમામ ગુજરાતી નવલકથાકારોથી જુદા પાડે છે. જો કે વિવેચકોનું માનવુ છે કે આકૃતિવિધાનની શિથિલતા વિશાળ ફલક પર આલેખાયેલી આ નવલકથાને કલાકૃતિ બનતી અટકાવે છે. ડ્યૂમાની અસર નીચે તેઓ પોતાની નવલકથાઓમાં ત્વરિત ગતિથી વહેતો રસપૂર્ણ વસ્તુપ્રવાહ, સુશ્લિષ્ણ વસ્તુગૂંફન, સ્પષ્ટરેખ સજીવ પાત્રાલેખન, નાટ્યાત્મકતા, ચમકદાર સંવાદરચના આદિ નવલકથાનાં અંગોને આકર્ષક રીતે વિકસાવે છે. ચેતનથી તરવરતાં, અસાધારણ શક્તિવાળાં-પ્રભાવશાળી પાત્રો એમણે સજર્યાં છે. બોલાતી જીવંત ભાષાનો રણકાર એમની ભાષામાં સંભળાય છે<ref name="gsp" />. ==સ્પર્ધા== નવલકથાકાર કનૈયાલાલ મુનશી [ઇ.સ. ૧૮૭૮ થી ૧૯૭૧] સ્વતંત્રતાના રંગે રંગાયેલા અનેક લેખકોમાનાં એક લેખક છે શ્રી કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી.તેમને ગાંધીયુગ ના લેખક ગણાય કે ન ગણાય પરંતુ તેમની વિચારસ્રુષ્ટિમાં સ્વદેશી અને સ્વતંત્રતાની ભાવના જોવા મળે છે.બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી અગ્રણી ગુજરાતી સર્જક હતા.તેમણે હંમેશાં ગુજરાતની અસ્મિતાની હિમાયત કરી છે.ગુજરાતના વ્યકિત્વના ભાનથી પ્રેરાઇ એનું વ્યકિત્વ સિધ્ધ ક્રરવાનું એણે સક્રિય સંકલ્પ કર્યો હતો.તેમના સાહિત્યમાં ગુજરાત ના પર્વતો અને નદીઓનું સ્થાન ગૌણ છે.તેમના સાહિત્યમાં ગુજરાત ના મહાપુરૂષો.વીરો,મહાપરાક્રમીઓ,રાજા-મહારાજાઓ કેન્દ્રસ્થ છે. "મુનશીમાં એવું કયું તત્વ છે જે એમની સામગ્રી,વિચારણા.નિરૂપણની અનેક મર્યાદાઓ છતાં તેમની લોકપ્રિયતાને સદા જીવંત રાખે છે.તેની શોધ કદાચ ઘણા સર્જકોને તેઓ છે તે ક્રરતા વધુ સફળ બનાવી શકે.મુનશી ગુજરાતી સાહિત્ય ક્ષેત્રે માત્ર એક સર્જક,લેખક જ નહિ,પણ પ્રભાવક પરિબળ બની રહ્યા છે" * જન્મ-ઉછેર-ઘડતર :- તેજસ્વી ધારાશાસ્ત્રી.પ્રખર મુત્સદ્દી,સ્વતંત્રતા પુર્વેના અને સ્વતંત્રતા પછીના સમયગાળાના ઉત્તમ રાજપુરૂષ,ભારતીય વિધ્યાભવન જેવી વિધ્યાસંસ્થાના સ્થાપક અને કુલપતિ,ગુર્જર અસ્મિતાના ગાયક,ભારતીય સંસ્ક્રુતિના જ્યોતિર્ધર,સંસ્કારપુરૂષ અને પ્રતિભાશાળી સર્જક કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠિ પછીના ઉત્તમ કોટી નવલકથાકાર તરીકે ગુજરાતી સાહિત્યમાં જાણીતા છે."સરસ્વતીચંદ્ર્" ભાગ-૧ નું પ્રકાશન વર્ષ એ આ સર્જક નું જન્મનું વર્ષ છે.તેમનો જન્મ ભરૂચમાં મુનશીના ટૅકરે આવેલા પૈતુક ઘરમાં પિતા માણેકલાલ અને માતા તાપી ગૌરીને ત્યાં થયો હતો.તેમણે ભરૂચ,વડોદરા અને મુંબઇમાં અભ્યાસ કર્યો હ્તો.તેમનું કાર્યક્ષેત્ર પણ મહદંશે મુંબઇ રહ્યું હતું.એમનો ઘડતરકાળ એટલે હિંદી મહાસભા-ઇન્ડિન નેશનલ કોગ્રેસની સ્થાપનાનો સમય. "ઘશ્યામ" ઉપનામ ધારણ કરી તેમણે નવલકથા લેખનનો આરંભ વકીલાતના વ્યવસાયની સમાંતરે કર્યો અને જોતજોતામાં સામાજિક, ઐતિહાસિક તથા પૌરાણિક નવલકથાઓનું તેમણે માતબર સર્જન કર્યુ.વકિલાતની કારકિર્દિનો મધ્યાહન તપતો હતો ત્યારે જ રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીના સંપર્ક માં આવ્યા.ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક સાથે "નવજીવન અને સત્ય" તથા "યંગ ઈન્ડિયા"ના તંત્રી તરીકે તેમણે કાર્ય કર્યુ હતું "ગુજરાત" માસિક પણ શરૂ કર્યુ અને ચલાવ્યું ભારતીય વિધ્યાભવનના ઉપક્રમે "ભવન્સ જર્નલ" તેમજ "સમર્પણ" સામાયિક ચલાવ્યા. સાહિત્ય,વકિલાત,રાજકારણ,પત્રકારત્વ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં તેમણે નોંધપાત્ર કામગીરી કરી હતી. તેઓ બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર અગ્રણી ગુજરાતી સર્જક હતા.ગુર્જર અસ્મિતાના તેઓ હંમેશા હિમાયતી રહ્યા અને સાથે સાથે ભારતીય સંસ્ક્રુતિના જ્યોતિધર બની રહ્યા.મુનશી કહે છે ગુજરાત તો એક ભાવનાવાદી પણ જીવંત સાંસ્ક્રારિક વ્યકિત છે.ગુજરાતના વ્યક્તિત્વ ના ભાનથી પ્રેરાઇ તેનું વ્યક્તિત્વ સિધ્ધ કરવાનો જેણે સક્રિય સંકલ્પ કર્યો હોય તેનામાં ગુજરાત ની અસ્મિતા હોય.આ વ્યક્તિત્વના ઘડતરમાં પર્વતો અને નદીઓનું સ્થાન ગૌણ છે.મુખ્ય સ્થાન તો જે મહાપુરૂષોએ ગુજરાતની આ ભાવના સરજાવી છે.તેમનુ છે તેમના પરાક્રમો અથવા સાહિત્ય ક્રુતિઓ ગુજરાતીઓની કલ્પ્ના અને ઇરછા ને કેન્દ્ર્સ્થ કરે છે.તે ઇતિહાસ કે સિધ્ધાંત રચી જાય છે.ઉત્સાહ્ અને આનંદ પ્રેરે છે.ગૌરવ કથાઓના મડાણ માણે છે.ગુજરાતનું સુક્ષ્મ બાંધી જાય છે. "ગુજરાતી અસ્મિતા એટ્લે ગુજરાતી પણુ,ગુજરાતીતા". રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીએ સત્ય અહિંસા અને માનવતાની અમરવેલ પાથરી અને વિશ્વવ્યાપી બનાવી એ જ ભાવના સાહિત્ય અને કલાનાક્ષેત્રે મુનશી એ વ્યક્ત કરી વળી ગાંધીયુગ ના સાહિત્ય ની જે કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ છે.તેથી ભિન્ન શુધ્ધ સર્જનાત્મક દ્ર્ષ્ટીબિદું સાહિત્ય માં અપનાવી સર્જક તરીકે મુનશી એ આગવી પ્રતિભા પણ ઉભી કરી હતી. કનૈયાલાલ મુનશીની વિચારસ્રષ્ટિ પર સ્વદેશી અને સ્વતંત્રાની જે ભાવના અસર કરી ગઇ રૂઢિભંજકર્તા સામે તેમને જે નૈતિક બળ મળ્યુ એમા ગાંધીજીની અસર જોઈ શકાય'સ્વતત્ર પ્રજાસત્તાક ભારતનું બંધારણ ઘડવામાં બંધારણસભાના એક સભ્ય તરીકે તેમણે મુલ્યવાન ફાળો આપ્યો હ્તો." ઇ.સ.૧૯૧૨-૧૩ માં"મારી કમલા" ,"વેરની વસુલાત","કોનો વાંક"? થી શરૂ કરી "ક્રુષ્ણાવતાર સુધીની સાહિત્ય યાત્રા.શબ્દલોકની યાત્રા કરી ઇ.સ.૧૯૭૧ માં તેઓ અવસાન પામ્યા. *સાહિત્ય સર્જન :- ઇ.સ.૧૯૧૨ માં "ઘશ્યામ વ્યાસ"ના નામે "સ્ત્રી બોધ " માં પ્રગટ થયેલી "મારી કમલા" વાર્તા મુનશીની સાહિત્ય-કારકિદર્દી નો પ્રારંભ ગણાય." ૫૬ જેટલી ગુજરાતી અને ૩૬ જેટ્લી અંગ્રેજી પુસ્તકો ની યાદી મુનશી ની લેખિની નુ સામર્થય દર્શાવે છે." મુનશી ની સાહિત્ય સેવા પુરા ૬ દાયકાની ગણાય.આવી સુદિર્ઘ સાહિતિક કારકીર્દી ગુજરાતી સાહિત્યનું યશસ્વી પ્રકરણ છે.તેમણે ,"વેરની વસુલાત","પાટણની પ્રભુતા",ગુજરાતનો નાથ" "જય સોમનાથ""પ્રૂથ્વી વલ્લ્ભ","સ્વ્પ્ન દ્ર્ષ્ટા" ,"ભગવાન કૌટિલ્ય"."તપસ્વિની","ક્રુષ્ણાવતાર"વગેરે નવલકથાઓ આપી છે..."કાકાની શશી","છીએ તે જ ઠિક"અવિભક્ત આત્મા' અને "ધ્રુવસ્વામિની દેવી",નાટકો ; તથા "શિશુ અને સખી ","અડધે રસ્તે","સીધા ચઢાણ","સ્વપ્નસિધ્ધિ ની શોધ માં" વગેરે દ્વારા આત્મ્ કથા આપી છે."નરસૈયો ભક્ત હરિનો ","નર્મદ-અર્વાચીનોમાં આધ્ય્"," થોડાક રસ દર્શનો","ગુજરાત ના જ્યોતિર્ધરો "ઇમ્પિરિયલ ગુર્જસ" તેમજ "ગુજરાત એન્ડ ઇટ્સ લિટરેચર"વગેરે સંશોધન-વિવેચનના ગ્રંથો પણ આપ્યા છે.સંખ્યા અને ગુણવતા ઉભય દ્ર્ષ્ટીએ જોતા મુનશી નું સાહિત્ય સમ્રુધ્ધ છે.. એક કવિતા પ્રકાર સિવાય સાહિત્યના લગભગ તમામ સ્વરૂપોમાં પોતાની લેખિની ને આસાનીથી વિહાર કરાવવાના ૨ પ્રતિભાવંત કથાસર્જક શ્રી કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી ના જીવન અને સહિત્યસર્જનનુ સર્મથ પ્રેરકબળ એમની પ્રણયભાવના છે.તેમની નવલકથાઓ,નાટકો અને નવલીકાઓ પ્રણય ના કોઇને કોઇ સ્વરૂપ ને કેન્દ્ર્ સ્થાને રાખીને આલેખાયા છે.ગુર્જર અસ્મિતાની ભાવના તેમનામાં સભાનપણે સક્રિય રહી છે."અસ્મિતા" શબ્દ તેમણે જ સૌ પ્રથમ આપ્યો.એમની સાહિત્ય રચનાઓમાં ગુજરાત અને ગુજરાતી પ્રજાનું ગૌરવ પુર્ણ આલેખન ધ્યાન ખેચે છે.સાહિત્ય ક્ષેત્રે પ્રણાલિકા-ભંગ,સરસતાવાદ,કલા અને નીતિ વિષયક તેમની માન્યતા એલેક્ ઝાન્ડ્ર્ર ડુમા ઇ. સર્જ્કો માંથી તેમણે ઝીલેલો રંગદર્શીતા સભર આદર્શવાદ-સ્વ્પ્નદર્શી રંગીન પ્રગલ્ભતાના સર્જક મુનશીના વ્યક્તિત્વને સમજવાના કેટલાક મુદ્દાઓ છે. "પાટણની પ્રભુતા",ગુજરાતનો નાથ" અને "રાજાધિરાજ"એ મુનશીની પ્રખ્યાત ઐતિહાસિક નવલકથાત્રયી છે. *નવલકથાકાર કનૈયાલાલ મુનશી:- મુનશીની નવલક્થા ઓએ ગુજરાતી નવલક્થાના સાહિત્ય સ્વરૂપને સજીવ પાત્રાલેખન અને નાટ્યાત્મક સંવાદો દ્વારા સર્જનાત્મક બનાવ્યું.સામાજિક નવલકથા "વેરની વસુલાત" થી નવલકથા લેખન નો આરંભ કરી ઐતિહાસિક નવલકથાકાર તરીકે સફળતાને વરેલા મુનશીએ 'ક્રુષ્ણાવતાર" જેવી પૌરાણિક કથાવસ્તુ આપતી નવલક્થા છેલ્લે છેલ્લે આપી.નવલક્થા લેખનના આરંભ કાળે તેમના ઉપર ફ્રેન્ચ નવલક્થા સર્જક એલેકઝાન્ડર ડૂમાનો તેમજ જર્મન દાર્શનિક નિત્શેની "સુપર મેન "ની ભાવનાનો ભારે પ્રભાવ પડ્યો હતો. જો કે "જય સોમનાથ " અને તે પછીની વાર્તાનો મુનશીની તરી આવતી મૌલિકતા તરત ધ્યાન ખેંચેં છે.વાર્તાનો પ્રવાહ રસળતો,ધસમસતો,અને આકર્ષક;પ્રસંગો વેગીલા;વસ્તુ સંકલ્પના સુગ્રથિત;પાત્રો સજીવ અને લાંબા સમય સુધી યાદ રહે તેવા;પાત્ર ગત અને પરિસ્થિતિગત સંઘર્ષ,સંવાદો જીવંત,ટૂંકા અને સચોટ તેમજ વાતાવરણ પ્રત્યક્ષ કરી આપે તેવા નાટ્યત્તત્વ સભર; ટૂંકા ટૂંકા વાક્યોવાળી ભાષા શૈલી; ચિંતન ના ભાર વગરની આનંદ લક્ષી હેતુ વાળી સર્જન પ્રક્રિયા ; આ બધા તત્વો રંગદર્શી પ્રક્રુતિવાળા સર્જક મુનશીની નવલક્થાઓને વધુ આકર્ષક અને સુવાચ્ય બનાવે છે. અને નવલક્થાનું એક અખંડ શિલ્પ ઉભુ રચી આપે છે. કનૈયાલાલ મુનશી એ ગોવર્ધનરામ ની અસર થી મુક્ત રહી નવલક્થા સર્જન ના પ્રયત્નો કર્યા છે.મુનશીની નવલક્થાઓ નાટ્યત્તત્વ થી સભર અને તેથી એનો વિશાળ ચાહક વર્ગ છે.મુનશીની પાત્રસ્રુષ્ટિ માં સરળતા, પ્રભાવી, ઓજસ્વતા અને ભવ્યતાસભર છે.રાજાઓ યુધ્ધો.સંધિ-વિગ્રહો,રાજ દરબારની ખટપટો મુનશીની નવલક્થાઓમાં મોખરે છે.મુનશીએ ભૂતકાળની માહિતી વાચકવર્ગ માટે પાથરી સૌને મોહિત કરી દીધા હતા.મુનશીએ ઇતિહાસ પ્રસિધ્ધ પાત્રોને કલ્પનાના ભભકદાર રંગોથી ભરી યાદગાર બનાવ્યા.ઐતિહાસિક,સામાજિક,પૌરાણિક એમ ત્રણે પ્રકારની નવલક્થાઓનું સર્જન કરી મુનશી ઐતિહાસિક નવલક્થાકાર તરીકે યોગ્ય પ્રસિધ્ધિ પામ્યા છે. *ગુજરાત નો નાથ ;- "ગુજરાત નો નાથ' માં સ્વતંત્ર બનવા મથતા યુવાન જયસિંહ ની કથા છે.અને મંત્રીશ્વર મુંજાલની રાહબરી હેઠળ ગુજરાત સ્વતંત્ર બનવા પ્રયત્ન કરે છે.તેની વાત છે.પાટણની રાજકથાની દ્રષ્ટિ એ અંવતીના સેનાપતી ઉબકનુ પાટણ પર આક્રમણ ખાળવા તેની સાથે થતુ સમાધાન અને પાટણ ને હંફાવવા માગતા સૉરઠના રા'નવઘણનૉ પરાજય અહીં મુખ્ય કથાપ્રવાહૉ છે. સિધ્ધરાજ જયસિંહના સમય ની કેટલીક ઐતિહાસિક ઘટનાઓ નો આશ્રય લઇને અને પોતાની કેટલીક આગવી કલ્પનાઓનું મિશ્રણ કરીને મુનશી એ આ નવલક્થા રચી છે.તેમાં સિધ્ધરાજ જયસિંહ ઉપરાંત મુજાંલ, કાક,કિર્તિદેવ,મિનલ,મંજરી વગેરે પાત્રો નિરૂપાયા છે.જયસિંહ , મુજાંલ, કાક,ત્રણેય ગુજરાતનો નાથ બનવા દાવ અજમાવે છે.એની મુનશી એ સરસ રજુઆત કરી છે.કાક ભટ્ટે લાટ પ્રદેશ કબજે કરવા કરેલા પ્રયત્નો કાક-મંજરી ના લગ્ન, મિનલ અને મુંજાલ ના સંબંધો મુંજાલ-કિર્તિદેવનો મેળાપ,રણક-જયસિંહદેવ નો પ્રણય પ્રસંગ, જુનાગઢ ના રા'ખેંગારે રાણકદેવડી નું હરણ વગેરે આ કથા ની મુખ્ય ઘટનાઓ છે. * પાટણ ની પ્રભુતા ;- ગુજરાત ના ઇતિહાસ માં સુર્વણ કાળ તરીકે ઓળખાયેલા સોલંકી યુગની નવલકથા "પાટણ ની પ્રભુતા " નું અનુસંધાન છે."પાટણ ની પ્રભુતા " માં કર્ણદેવ સોલંકીના અવસાન પ્રસંગે રાજસત્તાની ખટપટ વચ્ચે સિધ્ધરાજ જયસિંહ ની કથાનો પ્રારંભ થાય છે.વળી એ સત્તા સઘર્ષ ની કથા ની વચ્ચે મિનળ અને મુંજાલ,હંસા અને દેવ પ્રસાદ તેમજ ત્રિભુવન અને પ્રસન્ન સરખા પાત્રો ના પ્રેમ સંબંધોની ઉપકથાઓ વણાઇ છે.તેથી નવલકથા સુવાચ્ય બને છે. *જય સોમનાથ ;- મુસ્લિમ આક્રમણ કાર મહમુદ ગઝનીએ ઇ.સ.૧૦૨૪ માં ભારત પર આક્રમણ કરીને પશ્રિમના દરિયા કાંઠે આવેલા પુરાણ પ્રસિદ્ધ વિશ્વ વિખ્યાત સોમનાથનું શિવ મંદિર તોડી તેની મૂર્તીના ટુક્ડા કર્યા તેમજ અઢળક દ્રવ્ય સાથે મૂર્તિના ટુકડા પોતાને વતન લઇ ગયો એ ઇતિહાસસિદ્ધ્ વિગતોને ગુંથીને મુનશીએ આ નવલક્થા લખી છે. આક્રમણ સમયે રજપૂતોએ વીરતા દાખવી,એકત્ર થઇ ,શક્ય તેટલુ સોમનાથ ના મંદિરર્નું રક્ષણ કરવા પ્રયત્ન કર્યા. તે શૌર્ય ક્થાની પડ છે. વાર્તાનાયક ભીમદેવ સોલંકી અને ચૌલા નામની એક નર્ત્કી સાથેન પ્રણયની ક્થા આલેખન પામી છે. કથનાયિકા ચૌલા સોમનાથના પૂજારી ગંગ સર્વજ્ઞ અને ગંગાની પૂત્રી છે ગંગા દેવદાસી છે ચૌલા પણ દેવદાસી જ છે. ને તેણે મનોમન પોતાની જાતને ભગવાન સોમનાથને શ્રદ્દાપૂર્વક સમર્પીત કરી દીધી છે. આ કથામાં ગઝનીના મહંમદનું આક્રમણ ,રાજપુતોનું શૌય, યુદ્દ્ વર્ણન, સોમનથના મંદિરનો વૈભવ,ભીમચૌલાનો પ્રણય પ્રસંગ , રણની આંધીનું વર્ણન ,બે બાજુના લશ્ક્રોનું વર્ણન વગેરે વિગતોનો સમાવેશ થાય છે.સજ્જન સામંત ઘોઘરાણા તેમના કૂળની પરાક્રમ ક્થા, ગંગસર્વજ્ઞની શ્રદ્દા સભર શીવભકિત , ગરજનના હમ્મીરનું રૌદ્દ્ વ્યકિતત્વ વગેરે મુનશીની રસળતી અને સ્ફૂર્તીલી શૈલીએ આલેખાયા છે.આ નવલાક્થામં મુનશીએ નોંધપાત્ર મૌલિકતા અને વિકાસ દાખવ્યા છે. *સંદર્ભ:- (૧)અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ (૨)ગુજરાતનો નાથ (૩)જય સોમનાથ --> [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:૧૯૭૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખો]] [[શ્રેણી:૧૮૮૭માં જન્મ]] sdljxpm6mt029zr6golpplntm690bwq 0 7420 907585 904126 2026-11-09T17:07:17Z Dsvyas 561 દિપ -> દીપ, દિપાવલી -> દીપાવલી 907585 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name=દિવાળી |image=The Rangoli of Lights.jpg |caption=રંગોળી અને દીવા |nickname= |observedby= ધાર્મિક રીતે, હિંદુ, શીખ, બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મના લોકો. સાંસ્કૃતિક રીતે અન્ય ભારતીયો. |date=ચંદ્ર પંચાંગ વડે |observances=પ્રાર્થના, ધાર્મિક પૂજા વગેરે |celebrations=દીવડાઓ, ફટાકડા, મિઠાઇ અને ભેટ-સોગાદની વહેંચણી, રંગોળી |type=[[હિંદુ ધર્મ|હિંદુ]] |longtype=ધાર્મિક, [[ભારત]] અને [[નેપાળ]] |significance=ભગવાન શ્રી રામ દેવી સીતા અને ભાઈ લક્ષ્મણ સાથે ૧૪ વર્ષનો વનવાશ પૂર્ણ કરીને અયોધ્યા પધાર્યા. |date2019=૨૭ ઓક્ટોબર<ref>{{Cite web|url=https://www.drikpanchang.com/diwali/diwali-puja-calendar.html|title=Diwali 2019 Puja Calendar|last=|first=|website=drikpanchang.com|language=en-US|access-date=2019-10-19}}</ref> }} '''દિવાળી''' અથવા '''દીપાવલી''' એ [[હિન્દુ ધર્મ]]<nowiki/>નો મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે અને આ દિવસે સમગ્ર [[ભારત|ભારતમાં]] જાહેર રજા હોય છે.<ref>મહાવીર અને તેમનું શિક્ષણ (Mahavira and His Teachings) એ. એન. ઉપાધ્યાય, સમીક્ષા: રિચર્ડ જે. કોહેન, જરનલ ઓફ ધી અમેરિકન સોસાયટી (Journal of the American Oriental Society), Vol. 102, No. 1 (જાન્યુઆરી - માર્ચ, 1982), pp. 231-232</ref> ==વિગત== માનવીની અંદર રહેલા દુર્ગુણો પર સદગુણોના વિજયના પ્રતિકરૂપે માટીના નાનકડા કોડિયામાં રૂની દિવેટ બનાવીને મૂકેલા દીવામાં તેલ ભરીને તેને પ્રગટાવામા આવે છે. દિવાળીનો પાંચ દિવસનો ઉત્સવ નવા ચંદ્રના ઉદયની સાથે ઓક્ટોબર 13 અને નવેમ્બર 14ની વચ્ચે આવે છે. [[પંચાંગ|હિન્દુ કેલેન્ડર]] પર તેને [[આસો|અશ્વિન]] મહિનાના અંતમાં અને [[કારતક]] મહિનાની શરૂઆતમાં નવા ચંદ્ર દિવસમાં ગોઠવવામાં આવેલ છે, અશ્વિન મહિનાના અંધારિયા પખવાડિયાના 13મા દિવસથી તે શરૂ થાય છે (અશ્વિનની 28મી તિથિ) અને કાતરક મહિનાના અજવાળિયા પખવાડિયાના બીજા દિવસે (કારતકની બીજી તિથિ)તે પૂરી થાય છે. ઉજવણીના મુખ્ય દિવસોમાં પ્રાદેશિક વૈવિધ્ય છે.<ref>[http://www.mahavidya.ca/?page_id=80 મહાદેવિયા:હિન્દુ પરંપરાના ગહન અભ્યાસ માટેના સ્રોત - દિવાળી]</ref> ભારત અને નેપાળના ઘણા વિસ્તારોમાં હિન્દુ માન્યતા અનુસાર 14 વર્ષના વનવાસ બાદ [[રામ]]ના આગમન અને [[રાવણ]] પરના તેમના વિજયની ઉજવણીનું આ પર્વ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.swargarohan.org/Ramayana/Uttar-Kand.htm |title=રામચરિતમાનસ, ઉત્તરાખંડ |access-date=2009-10-04 |archive-date=2009-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090209112601/http://swargarohan.org/Ramayana/Uttar-Kand.htm |url-status=dead }}</ref>સમય જતાં આ શબ્દ હિન્દીમાં દિવાળી અને નેપાળીમાં દીપાવલીમાં ફેરવાઈ ગયો, પરંતુ આજે પણ ભારતની દક્ષિણ અને પૂર્વની ભાષાઓમાં હજુ પણ આ શબ્દ તેના મૂળસ્વરૂપે જળવાયો છે. જૈન ધર્મ માં દિવાળી એ 15 ઓક્ટોબર, 527 ઈસ.પૂર્વે [[મહાવીર]] દ્વારા મેળવવામાં આવેલા [[નિર્વાણ]]નું પ્રતિક છે. છઠ્ઠા શીખ ગુરુ ગુરુ હર ગોબિંદ જી (1595-1644)ને બાદશાહ જહાંગીરે અન્ય 56 હિન્દુ રાજાઓની સાથે ગ્વાલિયરના કિલ્લામાં બંદી બનાવ્યા હતા, તેમને મુક્ત કરાય પરત આવ્યા ત્યારથી તેમની યાદમાં [[શીખ|શીખ ધર્મ]]માં [[અમૃતસર]] શહેરને ઝગમગાવવામાં આવે છે અને ત્યારથી દિવાળી મહત્ત્વ ધરાવે છે.અન્ય કેદીઓને મુક્ત કર્યા બાદ તેઓ પવિત્ર શહેર અમૃતસરમાં આવેલ દરબાર સાહિબ (સુવર્ણ મંદિર) ગયા હતા અને ત્યાં લોકોએ મીણબત્તીઓ અને દીવડાઓ પ્રગટાવીને ગુરુને ઉમળકાભેર આવકાર આપ્યો હતો, આ કારણથી શીખો દિવાળીને બંદી છોડ દિવસ- "કેદમાં પૂરાયેલા લોકોની આઝાદીનો દિવસ" પણ કહે છે. હિન્દુ બહુમતી ધરાવતા દેશ નેપાળના બૌદ્ધધર્મીઓમાંથી નેવાર બૌદ્ધધર્મીઓ પણ આ તહેવાર ઉજવે છે. ભારત અને નેપાળમાં હવે દિવાળીને રાષ્ટ્રીય તહેવાર ગણવામાં આવે છે અને ધર્મ-સંપ્રદાયના ભેદભાવ વગર નેપાળ અને ભારતના મોટાભાગના લોકો આ તહેવારના ધાર્મિક મહાત્મ્યનો લાભ મેળવે છે.<ref>[http://festivals.iloveindia.com/divali/history-of-divali.html દિવાળીનો ઇતિહાસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ચિત્ર:Office Complex.jpg|thumbnail|right|દિવાળીના પર્વ પર તેલના દીવા.]] ''દીપાવલી'' નો અર્થ થાય છે દીવડાઓની હારમાળા ([[સંસ્કૃત]] ''દીપ''= દીવડો અને ''આવલી''= હારમાળા, હાર). ઘણી આધુનિક ભાષાઓમાં અને ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતમાં તેને દિવાળીના ટૂંકા નામથી ઓળખવામાં આવે છે. વિવિધ સમુદાયો દિવસોની સંખ્યાને અલગ પાડવા માટે કિધાની ઉજવણી કરે છે.ભારત અને નેપાળમાં મુખ્ય દિવસો સરખા હોવા છતાં અને એક સાથે જ આવતા હોવા છતાં તેઓ અલગ-અલગ ગ્રેગેરિયન મહિનાઓમાં આવે છે, જેનો આધાર જે-તે વિસ્તારમાં પ્રચલિત હિન્દુ પંચાંગની આવૃત્તિ પર રહેલો છે. હિન્દુ પંચાંગની ''અમંતા'' ("નવા ચંદ્રનો અંત") આવૃત્તિનો રાષ્ટ્રીય પંચાંગ તરીકે સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે. દક્ષિણ ભારત અને [[મહારાષ્ટ્ર]]માં પ્રચલિત આ પંચાંગ મુજબ અશ્વિન મહિનાના છેલ્લા ચાર દિવસ અને કારતક મહિનાના શરૂઆતના બે દિવસો દરમિયાન, આમ કુલ છ દિવસ સુધી તહેવાર ઉજવવામાં આવે છે. ઉત્તર ભારતમાં પ્રચલિત ''પૂર્ણિમાંતા'' ("પૂર્ણ ચંદ્રનો અંત") આવૃત્તિ મુજબ તે અશ્વાયુજા/અશ્વિન મહિનાની મધ્યમાં આવે છે. ગ્રેગેરિયન કેલેન્ડર મુજબ તે સામાન્ય રીતે ઓક્ટોબર કે નવેમ્બર મહિનામાં આવે છે. નેપાળમાં નેપાળી પંચાંગ મુજબ તેની ઉજવણી કરાય છે. આ તહેવાર નેપાળી વર્ષના છેલ્લા ત્રણ દિવસો અને પ્રથમ બે દિવસ દર્શાવે છે. [[અયોધ્યા]], પુષ્પક વિમાનમાં તેમને ઉડીને જતા દર્શાવતો દિવસ, આ દિવસ હવે દિવાળી તરીકે ઉજવાય છે]. અસત પર સતના વિજયને પ્રદર્શિત કરતો આ તહેવાર અંતરના અંધકારને ઉલેચવાનો દિવસ પણ છે.[[રામાયણ]]માં દર્શાવ્યુ છે તે મુજબ પ્રતિકાત્મક સંદર્ભે તે સદગુણો અને શ્રદ્ધાના ગૃહ આગમનને દર્શાવે છે. દિવાળીના દિવસે ઘણાં લોકો નવા કપડાં પહેરે છે અને એકબીજાને મિઠાઈ તથા ફરસાણો ખવડાવે છે.કેટલાક ઉત્તરભારતીય વેપારી સમુદાયો દિવાળીના દિવસે તેમના નાણાકીય વર્ષનો પ્રારંભ કરે છે અને નવા ચોપડા શરૂ કરે છે. આની સાથે [[હિન્દુ]]ઓની ઘણી મહત્વની ઘટનાઓ સંકળાયેલી છે: *'''રામનું અયોધ્યા આગમન''' :વનવાસ અને યુદ્ધમાં [[રાવણ]]ના મૃત્યુ પછી 14 વર્ષે [[અયોધ્યા]]ના રાજા [[રામ]] પોતાની પત્ની સીતા અને ભાઈ [[લક્ષ્મણ]] સાથે [[અયોધ્યા]] પરત ફર્યા તેની ખુશીમાં પણ દિવાળી ઉજવવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે અંધકારભર્યા માર્ગમા પ્રકાશ પાથરવા માટે અયોધ્યાના લોકોએ ઘીના દીવા કર્યા હતા. દક્ષિણ ભારતમાંથી રામે પોતાના ઉત્તર ભારતમાં તેમના રાજ્ય તરફ મુસાફરી કરી હોવાથી તેઓ પહેલા દક્ષિણમાંથી પસાર થયા હતા.આ કારણથી દક્ષિણ ભારતમાં આ તહેવાર એક દિવસ વહેલો ઉજવાય છે. *'''નરકાસુરનો વધ''' : દિવાળીના એક દિવસ પહેલા ઉજવાતો નરક ચતુર્દશીનો દિવસ અત્યાચારી રાક્ષસ નરકાસુરનો વધ [[કૃષ્ણ]]ના પત્ની [[સત્યભામા]]એ કર્યો હતો. આ ઘટના કૃષ્ણના અવતાર સમયે દ્વાપર યુગમાં બની હતી. અન્ય એક કથા મુજબ, રાક્ષસને કૃષ્ણએ માર્યો હતો ( કૃષ્ણએ પત્ની સત્યભામાને ઈન્દ્રને હરાવવા નર્શને મારવા ઉશ્કેર્યા હતા: ગોવર્ધન પૂજા દિવાળીના એક દિવસ બાદ ઉજવાય છે. આ દિવસે કૃષ્ણએ વરસાદ અને વીજળીના દેવતા ઈન્દ્રને હરાવ્યા હતા. કથા મુજબ, ભગવાન ઈન્દ્રની વાર્ષિક પૂજા માટેની મોટી તૈયારીઓ કૃષ્ણએ જોઈ અને તેમણે આ અંગે પિતા નંદને પ્રશ્ન પૂછ્યા.ગ્રામજનો સાથે તેમણે સાચા ‘ધર્મ’ અંગે ચર્ચા કરી. તેઓ ખેડૂત હતા અને તેમણે કૃષિ તથા પશુધનના રક્ષણ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ અને પોતાની ફરજ નિભાવવી જોઈએ. તેઓ સતત એવું કહેતા હતા કે દરેક મનુષ્યએ પોતાની ક્ષમતા મુજબ શ્રેષ્છ રીતે પોતાનું 'કર્મ' કરવું જોઈએ અને કુદરતના તત્વોને પ્રાર્થના કરવી જોઈએ નહિ. ગ્રામજનો કૃષ્ણ સાથે સંમત થઈ ગયા અને વિશેષ પૂજા (પ્રાર્થના) કરી નહિ.આનાથી ઈન્દ્ર ગુસ્સે ભરાયા અને ગામમાં પૂર લાવી દીધું.ત્યાર બાદ કૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકી લીધો અને તેમના લોકો તથા પશુઓને વરસાદથી બચાવવા માટે તેને પકડી રાખ્યો. આખરે ઈન્દ્રએ પોતાનો પરાજય સ્વીકાર્યો અને કૃષ્ણની સર્વોચ્ચતાને સ્વીકારી. કૃષ્ણના જીવનના આ પાસામાં કલ્પના વધારે છે, {{Fact|date=October 2008}} પરંતુ તેના દ્વારા 'કર્મ'ના સિદ્ધાંતનો પાયો નંખાય છે, જેની પાછળથી ''ભગવદ ગીતા'' માં વિસ્તૃત ચર્ચા છે. === આધ્યાત્મિક મહત્વ === દિવાળીનો તહેવાર "પ્રકાશના પર્વ" તરીકે જાણીતો છે ત્યારે તેનો સૌથી વધારે આધ્યાત્મિક અર્થ થાય છે, "મનના પ્રકાશની જાગૃતિ".સ્થૂળ શરીર અનને મનની પેલે પાર પણ કશુંક છે, જે શુદ્ધ, અનંત અને અવિનાશી છે અને તેને આત્મા કહેવાય છે તેવી વિચારધારા હિન્દુ તત્વજ્ઞાનનું કેન્દ્ર છે. આપણે જેવી રીતે આપણા સ્થૂળ જન્મને ઉજવીએ છીએ તેવી રીતે દીપાવલી આંતરિક પ્રકાશનો તહેવાર છે, કે જેને જાણવાથી અંધકારે પ્રકાશમય બને છે(તમામ મુશ્કેલીઓ દૂર થાય છે અને અજ્ઞાન વિખેરાઈ જાય છે), વ્યક્તિનું પોતાનું સાચુ સ્વરૂપ જાગૃત થાય છે, શરીર તરીકે નહિ, પરંતુ અપરિવર્તનીય, અનંત, વિશ્વવ્યાપી અને ગુણાતીત વાસ્તવિકતા સમજાય છે. આત્માની અનુભૂતિ થતાની સાથે જ સમગ્ર સૃષ્ટિ માટે કરુણા, પ્રેમ અને તમામ વસ્તુઓના એકાકારની જાગૃતિ (ઉચ્ચ જ્ઞાન) આવે છે. આનાથી આનંદ (આંતરિક ઉલ્લાસ અથવા શાંતિ) આવે છે. દિવાળી ફટાકડા, પ્રકાશ, ફૂલો, મિઠાઈઓ તથા ભક્તિ દ્વારા ઉજવવામાં આવે છે. પ્રદેશે-પ્રદેશે દિવાળીની કથા અલગ છે ત્યારે આ તમામનો સાર એકસરખો છે - આંતરિક પ્રકાશનો આનંદ લેવો (આત્મા) અથવા તમામ વસ્તુઓનું પાયારૂપ સત્ય ([[બ્રાહ્મણ]]). === પાંચ દિવસો === ભારત અને સમગ્ર વિશ્વમાં દિવાળીની ઉજવણી પાંચ દિવસોમાં વહેંચાયેલી છે. દિવાળી સિવાયના તમામ દિવસોના નામ [[હિન્દુ]] પંચાંગમાં આવતી તિથિ મુજબ રાખવામાં આવ્યા છે. # ''વસુ બારસ'': બારસનો અર્થ થાય છે 12મો દિવસ અને વસુનો અર્થ છે ગાય. આ દિવસે ગાય તથા વાછરડાની પૂજા થાય છે. # ''[[ધનતેરસ|ધનત્રયોદશિ અથવા ધન તેરસ]]'' : ધનનો અર્થ છે "સંપત્તિ" અને ત્રયોદશી એટલે "13મો દિવસ". આમ નામના અર્થ મુજબ ચંદ્ર મહિનાના બીજા પખવાડિયાના 13મા દિવસે આ તિથિ આવે છે.વાસણો અને સોનું ખરીદવા માટે આ દિવસ શુભ મનાય છે. આ દિવસને ભગવાન ધન્વંતરીની જયંતિ તરીકે પણ ઉજવાય છે કે જેઓ દેવતાઓ અને દાનવો દ્વારા થયેલા સમુદ્રમંથનમાં બહાર આવ્યા હતા.[http://www.shanidham.com/astrology/hindu%20festivals/deepawali/deepawalien/dhanvantripoojan.html ધન્વંતરી જયંતિ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # ''[[નરક ચતુર્દશી]]'' : ''ચતુર્દશી'' એ ચૌદમો દિવસ છે કે જ્યારે રાક્ષસ નરકાસુર હણાયો હતો. તે અસુર પર દૈવી શક્તિનો અને અંધકાર પર પ્રકાશનો વિજય અભિવ્યક્ત કરે છે. (ગુજરાતી: કાળી ચૌદસ, રાજસ્થાન : રુપ ચૌદસ).<br />નરક ચતુર્દશી: અશ્વિન પખવાડિયાનો ચૌદમો દિવસ (ચતુર્દશી) શ્રીમદભાગવત પુરાણ અનુસાર આ દિવસે ભગવાન કૃષ્ણે નરકાસુરનો વધ કર્યો હતો. ભૌમાસુર અથવા નરકાસુર તરીકે ઓળખાતો શક્તિશાળી રાક્ષસ અગાઉ પ્રાગજ્યોતિશપુર તરીકે ઓળખાતા સ્થળ પર શાસન કરતો હતો. તેણે ભક્તજનો અને લોકો બંનેને રંજાડવાનું શરૂ કર્યુ હતું. આ ક્રૂર રાક્ષસે મહિલાઓને પજવવાનું શરૂ કર્યું. તેણે યુદ્ધોમાં જીતેલી લગ્નયોગ્ય ઉંમરની સોળ હજાર રાજકુમારીઓને જેલમાં રાખી હતી અને તેમની સાથે લગ્ન કરવા માગતો હતો. આના કારણે ચારેબાજુ હાહાકાર મચી ગયો હતો.ભગવાન કૃષ્ણએ અને સત્યભામાએ આ સાંભળ્યું ત્યારે તેમણે રાક્ષસ પર હુમલો કર્યો, વધ કર્યો અને તમામ રાજકુમારીઓને મુક્ત કરી. મરતી વખતે નરકાસુરે ભગવાન કૃષ્ણ પાસે એક વરદાન માગ્યું, "આ તારીખે (તિથિએ) પવિત્ર સ્નાન (મંગલસ્નાન) કરનાર વ્યક્તિને નરકની યાતના ભોગવવી પડશે નહિ". ભગવાન કૃષ્ણે તેને આ વરદાનના આશીર્વાદ આપ્યા. પરિણામે અશ્વિનના અંધારા પખવાડિયાનો ચૌદમો (ચતુર્દશી) દિવસ નરક ચતુર્દશી તરીકે જાણીતો બન્યો અને આ દિવસે લોકોએ સૂર્યોદય પહેલા સ્નાન કરવાનું શરૂ કર્યું. નરકાસુરના વધ પછી આ દિવસે કૃષ્ણ જ્યારે મળસ્કે ઘરે પહોંચ્યા ત્યારે તેમણે નરકાસુરના લોહીથી કપાળ પર તિલક કર્યું અને નંદે તેમને પવિત્ર સ્નાન કરાવ્યું. મહિલાઓએ તેમની આરતી ઉતારીને (ઓવારણા લઈને) પોતાનો આનંદ વ્યક્ત કર્યો.' દક્ષિણ ભારતમાં ઉત્સવોનો આ વાસ્તવિક દિવસ છે. હિન્દુઓ સૂર્યોદય પહેલા ઉઠી જાય છે, સવારના બે વાગ્યા જેટલા વહેલા ઉઠીને તેઓ સુગંધી અત્તરથી સ્નાન કરે છે અને નવા વસ્ત્રો પહેરે છે. તેઓ સમગ્ર ઘરમાં નાના દીવા સળગાવે છે અને ઘરની બહાર આકર્ષક કોલમો/રંગોળીઓ દોરે છે.તેઓ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ અથવા ભગવાન શ્રી વિષ્ણુને અર્ઘ્ય ચડાવીને વિશેષ પૂજા કરે છે, કારણ કે આ દિવસે તેમણે વિશ્વને રાક્ષસ નરકાસુરમાંથી મુક્તિ અપાવી હતી. એવું માનવામાં આવે છે કે આકાશમાં તારા દેખાતા હોય તેવા સમયે વહેલી સવારે સૂર્યોદય પહેલા સ્નાન કરવાથી [[ગંગા]]માં પવિત્ર સ્નાન જેટલું ફળ મળે છે. તેથી લોકો સવારે એકબીજાને શુભેચ્છા આપતી વખતે પૂછે છે "શું તમે ગંગાસ્નાન કર્યું?". પૂજા પછી બાળકો ફટાકડા ફોડે છે અને રાક્ષસના પરાજયને ઉજવે છે. આનંદના આ દિવસે ઘણાં લોકો વિવિધ નાસ્તો અને ભોજનનો સ્વાદ માણે છે અને મિત્રો તથા પરિવારજનોને મળે છે. સાંજે ફરીથી દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે અને દેવી લક્ષ્મીની પૂજા થાય છે તથા તેમને વિશેષ ભોગ ધરાવાય છે. આ દિવસે ચંદ્ર નહિ હોવાના કારણે ઘણા લોકો વડવાઓને વિશેષ તર્પણ(પાણી અને સીસમના દાણાનું અર્ઘ્ય) આપે છે. આ દિવસ [http://www.shanidham.com/astrology/hindu%20festivals/deepawali/deepawalien/roopchaturdashi.html રુપ ચતુર્દશી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180430181902/http://www.shanidham.com/astrology/hindu%20festivals/deepawali/deepawalien/roopchaturdashi.html |date=2018-04-30 }} પણ કહેવાય છે # ''લક્ષ્મી પૂજા'' (30 ''અશ્વિન'' અથવા 15 ''કૃષ્ણ પક્ષ અશ્વિન'' ): ઉત્તર ભારતમાં લક્ષ્મી પૂજા એ દિવાળીનો સૌથી વધુ મહત્વનો દિવસ છે. [[હિન્દુ]] ઘરો સંપત્તિના દેવી [[લક્ષ્મી]] અને શુભ શરૂઆતના દેવતા [[ગણેશ]]ની પૂજા કરે છે અને પછી તમામ ગલીઓ તથા ઘરોમાં દીવા સળગાવી સમૃદ્ધિ તથા શુભ શરૂઆતને આવકારે છે. # ''ગોવર્ધન પૂજા'' (1 ''કારતક'' અથવા 1 ''શુક્લ પક્ષ કાતરક'' ):''અન્નકૂટ'' પણ કહેવાય છે, તે કૃષ્ણ દ્વારા ઈન્દ્રના પરાજયના દિવસ તરીકે ઉજવાય છે.ભગવાન કૃષ્ણે લોકોને તેમનું 'કર્મ' કરવા અને પ્રકૃતિનું જતન કરવા ઉપદેશ આપ્યો હતો. આ અંગે તેમણે કારણ આપ્યુ હતું કે ઈન્દ્ર અથવા અન્ય કોઈ દેવતાની પૂજા કરવાથી પાકની સફળતા પર કોઈ અસર પડતી નથી, તેના માટે માત્ર સખત મહેનત જરૂરી છે. તેમનો સંદેશો હતો કે આપણે પ્રકૃતિને સાચવીશું તો પ્રકૃતિ આપણી સંભાળ રાખશે. આપણે આપણી પોતાની જાત માટે, સમાજ માટે અને પ્રકૃતિ માટે જે કામ કરીએ છીએ તેનું પ્રતિક 'કર્મ' છે. {0અન્નકૂટ{/0} માટે ખોરાકના ટેકરાને શણગારવામાં આવે છે, જે ભગવાન કૃષ્ણે ઉંચકેલા ગોવર્ધન પર્વતનું પ્રતિક છે. મહારાષ્ટ્રમાં તે પડવા અથવા બલિપ્રતિપદા તરીકે ઉજવાય છે. મહારાજ બલિને યાદ કરવાનો દિવસ.આ દિવસે પુરુષો પોતાની પત્નીને ભેટ આપે છે. # ''ભાઈદૂજ'' (ભય્યાદૂજ, ભાઉબીજ અથવા ભાઈટિકા પણ કહેવાય છે) (2 ''કાર્તિક'' અથવા બીજ ''શુક્લ પક્ષ કાર્તિક'' ): આ દિવસે ભાઈઓ અને બહેનો મળે છે અને એકબીજા માટેના પ્રેમ તથા લાગણીને અભિવ્યક્ત કરે છે.(ગુજરાતી: ભાઈ બીજ, બંગાળી: ભાઈ ફોટા). મોટાભાગના ભારતીય ઉત્સવો પરિવારોને નજીક લાવે છે, ભાઈદૂજ પરિણિત બહેનો તથા ભાઈઓને નજીક લાવે છે અને તેમના માટે આ દિવસ તહેવારનો મહત્વનો દિવસ છે. આ તહેવાર પ્રાચીન છે અને હાલમાં ભાઈ બહેનના અન્ય તહેવાર તરીકે ઉજવાતા 'રક્ષા બંધન' કરતાં વધારે જૂનો છે. === લક્ષ્મી પૂજા === ભારત અને નેપાળના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં દિવાળી એ લણણીની મોસમ પૂરી થયાનું સૂચવે છે. ખેડૂતો વીતેલા વર્ષના અઢળક પાક માટે આભાર માને છે અને આગામી વર્ષ માટેના સારા પાક માટે પ્રાર્થના કરે છે. પરંપરાગત રીતે આ પ્રસંગે કૃષિ ચક્ર આધારિત વેપારીઓ માટે ખાતા બંધ કરવાનો સમય તથા શિયાળા પહેલાની છેલ્લી મોટી ઉજવણી સૂચવે છે. લક્ષ્મીની પૂજા સંપત્તિ અને સમૃદ્ધિનું પ્રતિક છે અને આગામી વર્ષ સારુ જાય તે માટે તેમના આશીર્વાદ માગવામાં આવે છે. આ દિવસે [[લક્ષ્મી]]ની પૂજા સાથે બે દંતકથાઓ સંકળાયેલી છે.પ્રથમ દંતકથા મુજબ સમુદ્રમંથન દરમિયાન આ દિવસે લક્ષ્મી દૂધના સમુદ્ર ક્ષીર સાગરમાંથી બહાર આવ્યા હતા. બીજી દંતકથા (પશ્ચિમ ભારતમાં વધારે પ્રચલિત છે) રાક્ષસ રાજા બલિને મારવા માટે [[વિષ્ણુ]]એ લીધેલા વામન અવતાર સાથે સંકળાયેલી છે. ત્યાર બાદ આ દિવસે વિષ્ણુ પોતાના ઘર વૈકુંઠ પરત ફર્યા હતા; આથી આ દિવસે લક્ષ્મીની પૂજા કરતા લોકો લક્ષ્મીના હિતકારી મનોભાવનો લાભ મેળવે છે અને માનસિક, શારીરિક તથા ભૌતિક સમૃદ્ધિના આશીર્વાદ મેળવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.indiaexpress.com/faith/festivals/dhistory.html |title=દિવાળી ઇતિહાસ |access-date=2009-10-04 |archive-date=2007-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110155133/http://www.indiaexpress.com/faith/festivals/dhistory.html |url-status=dead }}</ref>આધ્યાત્મિક સંદર્ભો મુજબ આ દિવસે બ્રહ્માંડમાં "લક્ષ્મી-પંચાયતન" પ્રવેશે છે. શ્રી વિષ્ણુ, શ્રી ઈન્દ્ર, શ્રી કુબેર શ્રી ગજેન્દ્ર અને શ્રી લક્ષ્મી આ "પંચાયતન" (પાંચનું જૂથ)ના સભ્યો છે. આ તત્વોની કામગીરી છે... * [[વિષ્ણુ]]: આનંદ (આનંદ અને સંતોષ) * ઈન્દ્ર: સમૃદ્ધિ (સંપત્તિના કારણે સંતોષ) * કુબેર: સંપત્તિ (ઉદારતા; સંપત્તિનો ત્યાગ કરનાર વ્યક્તિ) * ગજેન્દ્ર: સંપત્તિનું વહન કરે છે * [[લક્ષ્મી]]: દૈવી ઊર્જા (શક્તિ) જે ઉપરની તમામ પ્રવૃત્તિઓ માટે ઊર્જા પૂરી પાડે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.hindujagruti.org/hinduism/festivals/diwali/details.php|work=hindujagruti.org|title=Importance of various days of Divali|access-date=2008-10-11|archive-date=2008-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104125002/http://www.hindujagruti.org/hinduism/festivals/diwali/details.php|url-status=dead}}</ref> == જૈન ધર્મમાં == [[ચિત્ર:PavaPansara.jpg|thumbnail|right|પાનસર ખાતેના પાવા મંદિરની પ્રતિકૃતિ. મહાવીરે પાવા ખાતે નિર્વાણ મેળવ્યુ હતું.]] બુદ્ધના [[નિર્વાણ]]ની તારીખ બુદ્ધ પૂર્ણિમા અને ખ્રિસ્તિઓ માટે ક્રિસમસનું જેટલું મહત્વ છે તેટલું જ મહત્વ [[જૈન ધર્મ]]માં દિવાળીનું છે. છેલ્લા [[જૈન]] તિર્થંકર ભગવાન મહાવીરે/0} આ દિવસે કારતક મહિનાની ચૌદસે ઈસ. પૂર્વે 527ની 15 ઓક્ટોબરે પાવાપુરી ખાતે [[નિર્વાણ]] અથવા [[મોક્ષ|મોક્ષ મેળવ્યો હતો]], છઠ્ઠી સદીના રાજ્યો યતિવર્શબાના તિલ્યાપન્નતિમાંથી: ભગવાન મહાવીરે સ્થાપેલા ધર્મનું પાલન જૈનો આજે પણ કરે છે. પરંપરા મુજબ [[મહાવીર]]ના મુખ્ય શિષ્ય ગણધર ગૌતમ સ્વામીએ પણ સંપૂર્ણ જ્ઞાન (કેવલજ્ઞાન) આ દિવસે મેળવ્યુ હતું, આમ આ કારણોથી દિવાળી જૈનોનો સૌથી વધુ મહત્વના તહેવારોમાંનો એક છે. મહાવીરે અમાસની (નવો ચંદ્ર) વહેલી પરોઢે નિર્વાણ મેળવ્યું હતું. ઈસ. પૂર્વે ત્રીજી સદીમાં [[આચાર્ય ભદ્રબાહુ]] રચિત કલ્પસૂત્ર અનુસાર ઘણા દેવતાઓ ત્યાં ઉપસ્થિત હતા અને અંધકારને પ્રકાશથી અજવાળતા હતા<ref>પૂર્વના પવિત્ર પુસ્તકો(Sacred Books of the East), vol. 22: જ્ઞાન સૂત્રો ભાગ I, અનુવાદ હર્મન જેકોબી દ્વારા [1884]</ref>ત્યાર બાદની રાત કાળી અંધારી હતી અને તેમાં દેવતાનો કે ચંદ્રનો પ્રકાશ નહોતો. તેમના ગુરુની જ્ઞાનની જ્યોતને જીવંત રાખવાના પ્રતિક તરીકે: <blockquote> કાશી અને કોસલના 16 ગણ-રાજા, 9 મલ્લ અને 9 લિચ્છવીઓએ તેમના દરવાજા પ્રકાશિત કર્યા હતા. તેઓએ કહ્યું: "જ્ઞાનનો પ્રકાશ જતો રહ્યો હોવાથી આપણે સામાન્ય વસ્તુઓથી અજવાળું કરીશું" ("गये से भवुज्जोये, दव्वुज्जोयं करिस्समो"). </blockquote> દીપાવલીનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ [[જૈન]] પુસ્તકોમાં આવે છે અને આ તારીખને [[મહાવીર]]ના [[નિર્વાણ]]નો દિવસ કહેવામાં આવી છે. હકીકતમાં દિવાળીનો સૌથી પ્રાચીન સંદર્ભ દીપાલિકાય શબ્દ સાથે સંકળાયેલો છે, આ શબ્દ આચાર્ય [[જિનસેના|જિનસેન]] લિખિત હરિવંશ-પુરાણમાં જોવા મળે છે<ref>ભારતીય સાહિત્યનો જ્ઞાનકોશ(Encyclopaedia of Indian literature) vol. 2, પ્રકાશિત 1988, સાહિત્ય અકાદમી ISBN 81-260-1194-7 </ref> <blockquote> ततस्तुः लोकः प्रतिवर्षमादरत् प्रसिद्धदीपलिकयात्र भारते | समुद्यतः पूजयितुं जिनेश्वरं जिनेन्द्र-निर्वाण विभूति-भक्तिभाक् |२०| તતસ્તુઃ લોકઃ પ્રતિવર્ષમારત પ્રસિદ્ધદીપલિકયાત્ર ભારતે સમુદ્યતઃ પૂજયિતું જિનેશ્વરં જિનેન્દ્ર-નિર્વાણ વિભૂતિ-ભક્તિભાક '''અનુવાદ''': આ પ્રસંગના માનમાં દેવતાઓએ પાવાપુરીને દીવડાઓના પ્રકાશથી ઝગમગાવી હતી. કારણ કે તે સમયે ભારતના લોકો ભગવાન જિનેન્દ્ર (એટલે કે ભગવાન મહાવીર)ના નિર્વાણ પ્રસંગે તેમની ભક્તિ માટે પ્રખ્યાત તહેવાર "દીપાલીકા"ની ઉજવણી કરી રહ્યા હતા. </blockquote> દીપાલિકાયનો અર્થ "શરીરને છોડીને જતો પ્રકાશ" પણ કરી શકાય. દીપાલીકા શબ્દ કે જેનો અર્થ થાય છે "દીવાઓનો દિવ્ય પ્રકાશ", "દિવાળી" શબ્દના પર્યાય તરીકે તે શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે.જૈનો દ્વારા દિવાળીની ઉજવણી ઘણી રીતે અલગ પડે છે. જૈનો જે કંઈ પણ કરે છે તે તમામ પ્રવૃત્તિઓમાં સંયમવૃત્તિ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે અને દિવાળીની ઉજવણી પણ આમાંથી બાકાત નથી. કારતક મહિના દરમિયાન ત્રણ દિવસ માટે જૈનો દિવાળી ઉજવે છે.આ સમય દરમિયાન શ્વેતાંબર જૈનો ઉપવાસ કરે છે અને ઉત્તરઅધ્યયન સૂત્રનો પાઠ કરે છે અને તેની આખરમાં ભગવાન મહાવીરના પ્રવચન તથા તેના પર મનનનો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક જૈનો બિહારમાં આવેલ તેમના નિર્વાણસ્થળ પાવાપુરીની મુલાકાત લે છે. ઘણાં મંદિરોમાં આ દિવસે વિશેષ રીતે લાડુ ધરાવાય છે. '''વીર નિર્વાણ [[સંવત]]''' : દિવાળી બાદ પ્રતિપદથી જૈન વર્ષની શરૂઆત થાય છે. વીર નિર્વાણ [[સંવત]] 2534 દિવાળી 2007ની સાથે શરૂ થાય છે. જૈન વેપારીઓ પરંપરાગત રીતે તેમનું હિસાબોનું વર્ષ દિવાળીથી શરૂ કરે છે.આચાર્ય વિરસેન દ્વારા તિથ્થોગલિ પૈનિયા અને ધવલમાં વીર અને શક સંવત વચ્ચેનો સંબંધ આપવામાં આવ્યો છે: <blockquote> पंच य मासा पंच य वास छच्चेव होन्ति वाससया| परिणिव्वुअस्स अरिहितो तो उप्पन्नो सगो राया|| </blockquote> આમ શક સંવતના 605 વર્ષ અને 5 મહિના અગાઉ નિર્વાણ થયુ હતું. જૈનો દ્વારા સમગ્ર ભારતમાં 21 ઓક્ટોબર 1974ના રોજ 2500મો નિર્વાણ મહોત્સવ ઉજવાયો હતો<ref>મહાવીર અને તેમનું શિક્ષણ (Mahavira and His Teachings) by એ. એન. ઉપાધ્યે, સમીક્ષા: રિચાર્ડ જે. કોહેન, જર્નલ ઓફ અમેરિકન ઓરિએન્ટલ સોસાયટી, Vol. 102, No. 1 (જાન્યુઆરી - માર્ચ, 1982), pp. 231-232</ref>. == શીખ ધર્મમાં મહાત્મ્ય == દિવાળીની કથા [[શીખ|શીખો]] માટે શીખ સ્વાતંત્ર્ય સંઘર્ષની ગાથા છે. શીખ ધર્મના સ્થાપક [[ગુરુનાનક|ગુરુ નાનકના]] સમયથી (1469 – 1539), લોકપ્રિય મોસમી તહેવારો અથવા લણણીની ઉજવણી બૈસાખી જેવા લોક ઉત્સવો, અથવા અગાઉ [[હોળી]] અને દિવાળી જેવા પ્રાચીન હિન્દુ તહેવારો ગુરુના શિષ્યો-શીખો માટે અલગ રીતે મહત્વના બનવા માંડ્યા. બોધના વિષયોના પ્રતિક અથવા માધ્યમ તરીકે ગુરુ આ તહેવારો અને વિશેષ દિવસોનો ઉપયોગ કરતા, એટલે કે દરેક ચંદ્ર મહિનાનો પ્રથમ દિવસ. ગુરુ નાનકની બોધયુક્ત વિચારધારાએ દિવાળી અને બૈસાખી જેવા પ્રાચીન તહેવારોને નવો અર્થ અને મહત્વ આપ્યા. === બંદી છોડ દિવસ === [[શીખ|શીખો]] માટે દિવાળીનું વિશેષ મહત્વ છે,કારણ કે આ દિવસે છઠ્ઠા ગુરુ ગુરુ હરગોબિંદ જીને તથા તેમની સાથેના અન્ય ૫૨ રાજકુમારોને 1619માં ગ્વાલિયરના કિલ્લાની કેદમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા (આથી તેને ''બંદી છોડ દિવસ'' અથવા "બંદીઓની મુક્તિનો દિવસ" કહેવામાં આવે છે) અને આ મુક્તિની ઉજવણી દિવાળીમાં કરાય છે. મુઘલ બાદશાહ જહાંગીરે ગુરુ હરગોબિંદ જી તથા અન્ય 52 રાજાઓને (રાજકુમારો) બંદી બનાવ્યા હતા. ગુરુના અનુયાયીઓ તથા શક્તિમાં વૃદ્ધિ થતી જોઈને બાદશાહ જહાંગીર ગભરાઈ ગયો હતો અન તેથી તેમને બંદી બનાવવામાં આવ્યા હતા. ગુરુ હરગોબિંદને મુક્ત કરવા માટે બાદશાહને જણાવવામાં આવ્યુ હતું અને તે આના માટે સંમત થયો હતો. જોકે, ગુરુ હરગોબિંદે રાજકુમારોને પણ છોડવાની માગણી કરી. બાદશાહ સંમત થયા, પરંતુ સાથે શરત મૂકી કે તેમના ડગલાની દોરીને પકડી શકે તેટલા લોકોને જ જેલ છોડવાની મંજૂરી અપાશે. બંદીગૃહમાંથી છોડવાના થતા કેદીઓની સંખ્યા મર્યાદિત રાખવા આ શરત રખાઈ હતી.જોકે દરેક કેદી એક દોરી પકડી શકે અને જેલમાંથી મુક્ત થઈ શકે તે માટે ગુરુ હરગોબિંદે 52 ફૂમતાઓ સાથેનો એક મોટો ડગલો બનાવ્યો.સુવર્ણ મંદિરમાં રોશની કરીને શીખોએ ગુરુ હરગોબિંદજીના પુનરાગમનને આવકાર્યુ હતુ અને આ પરંપરા આજે પણ જળવાઈ રહી છે. દીવાઓ હિન્દુઓનું પ્રતિક છે. === ભાઈ મણિ સિંઘ જીની શહાદત === 1734માં વૃદ્ધ શીખ વિદ્વાન અને રણનિતિજ્ઞ ભાઈ મણિ સિંઘની શહિદી દિવાળી સાથે સંકળાયેલી [[શીખ|શીખો]]ની અન્ય મહત્વની ઘટના છે, તેઓ હમીર સાહિબ (સુવર્ણ મંદિર)ના ગ્રંથિ (પવિત્ર શીખ ગ્રંથના રક્ષક/વાચક)હતા. દિવાળીના દિવસે [[ખાલસા]]ના ધાર્મિક સંમેલનમાં તેમણે મુઘલ બાદશાહ દ્વારા બિન-મુસ્લિમો પાસેથી વસૂલાતો ઝઝિયા ચૂકવવાની અક્ષમતા દર્શાવી હતી અથવા ના પાડી હતી. આ અને અન્ય શીખોની શહાદતના કારણે સ્વાતંત્ર્ય માટેનો ખાલસા સંઘર્ષ તીવ્ર બન્યો અને પરિણામે દિલ્હીની ઉત્તરમાં ખાલસા શાસન સ્થાપવામાં સફળતા મળી. ભાઈ મણિ સિંઘ મહાન વિદ્વાન હતા અને તેમણે 1704માં ગુરુ ગોબિંદ સિંઘજીના વક્તવ્ય પરથી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબની આખરી આવૃત્તિ લખી હતી. તેમણે 1708માં હરમિંદર સાહિબનું સંચાલન હાથમાં લીધુ હતું.દિવાળીમાં ધાર્મિક સંમેલન રાખવા માટે 1737માં તેમણે રૂ. 5,000 (કેટલાક લેખકોના મતે રકમ રૂ. 10,000 હતી)નો જંગી કર ચૂકવીને પંજાબના [[મુઘલ સામ્રાજ્ય|મુઘલ]] સૂબા ઝકરિયા ખાન પાસેથી મંજૂરી લીધી હતી.હરમંદિર સાહિબ ખાતે બંદી છોડ દિવસની ઉજવણીમાં જોડાવા માટે સમગ્ર ભારતના શીખોને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યા હતા. ભાઈ મણિ સિંઘજીએ વિચાર્યું હતું કે દિવાળીની ઉજવણીમાં એકઠા થનાર શીખો પાસેથી લવાજમ તરીકે કરની રકમ એકઠી કરી શકાશે. પરંતુ પાછળથી ભાઈ મણિ સિંઘજીને સંમેલન દરમિયાન એકઠા થયેલા શીખોની હત્યા કરવાની ઝકરિયા ખાનની ગુપ્ત યોજનાની જાણ થઈ ગઈ. ઉજવણી માટે એકત્ર નહિ થવા માટે ભાઈ મણિ સિંઘજીએ તરત જ શીખોને સંદેશો મોકલ્યો. ભાઈ મણિ સિંઘજી કર માટેની રકમની વ્યવસ્થા કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હોવાથી ઝકરિયા ખાન નારાજ થયો હતો. તેણે [[લાહોર]] ખાતે ભાઈ મણિસિંગની કતલનો આદેશ આપ્યો અને એક-એક અંગ કાપીને તેમની ક્રૂર હત્યા કરવામાં આવી. ત્યારથી શહીદ ભાઈ મણિસિંઘજીના મહાન બલિદાન અને સમર્પણની યાદમાં બંદી છોડ દિવસ (દિવાળી)ની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. === મુઘલ સામ્રાજ્ય સામે બળવો === દિવાળીનો તહેવાર બૈસાખી પછીનો બીજો સૌથી વધુ મહત્વનો દિવસ બન્યો, કારણ કે આ દિવસે 1699માં દસમા ગુરુ ગોબિંદ સિંઘ દ્વારા ઔપચારિક રીતે [[ખાલસા]]ની સ્થાપના કરાઈ. બિન-મુસ્લિમો અને ખાસ કરીને શીખો પર [[મુઘલ સામ્રાજ્ય]]ના અત્યાચારો કે જે 18મી સદી દરમિયાન વધારે સઘન બન્યા હતા, તેની સામેની શીખોની લડાઈ આ દિવસોમાં કેન્દ્રસ્થાને હતી.પંજાબમાં ખેતીની જમીન માટેના બળવાનું નેતૃત્વ લેનાર બંદા બહાદુરની 1716માં થયેલી કતલ બાદ શીખોએ સમુદાયને લગતી બાબતોના નિર્ણય માટે વર્ષમાં બે વખત બેઠક રાખવાની પરંપરા શરૂ કરી અને પ્રથમ બૈસાખે તથા દિવાળીએ [[અમૃતસર]] ખાતે આ બેઠક યોજાઈ. આ સભાઓ સરબત ખાલસા તરીકે ઓળખાતી હતી અને તેના દ્વારા પસાર થયેલા ઠરાવો ગુરમાતા (ગુરુનો આદેશ) તરીકે જાણીતા બન્યા. == ભારતના વિવિધ પ્રાંતોમાં દિવાળી == વિવિધ પ્રાંતોમાં ઉજવણી અલગ-અલગ રીતે થાય છે: === દક્ષિણ ભારતમાં === * દક્ષિણી ભારતમાં, ''નરક ચતુર્દશી'' મુખ્ય દિવસ છે અને લક્ષ્મીપૂજા બાદ વહેલી સવારે ફટાકડા ફોડવામાં આવે છે. * ઉત્તર ભારત [[આંધ્ર પ્રદેશ]] અને [[કર્ણાટક]]નો મુખ્ય તહેવાર ''અમાસ'' (ચંદ્ર વગરનો દિવસ)ની સાંજે હોય છે, જેમાં ''[[લક્ષ્મી]] પૂજા'' બાદ ઘરની આસપાસ દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે. * ત્રીજો દિવસ બલિપદ્યમી તરીકે ઉજવાય છે, કારણ કે આ દિવસે 'મહાબલિ' પર વામને વિજય મેળવ્યો હતો. આંધ્રપ્રદેશ અને કર્ણાટકમાં આ તહેવાર ખૂબ ભવ્ય રીતે ઉજવાય છે. === ગુજરાતમાં === ગુજરાત માં દિવાળી એટલે વર્ષ નો છેલ્લો દિવસ આ દિવસે ગુજરાત ના વેપારીયો માટે ખુબ મહત્વ નો હોય છે. ગુજરાત નો દરેક નાનામાં નાના કારખાના ની માંડી ને મોટા માં મોટી કંપની નો માલિક તે દિવસે સારું મુર્હુત જોઈ ને તેના હિસાબ ના ચોપડા ની પૂજા કરે છે . પહેલા તો વેપારીયો તેમના નામા માં પારમ્પરિત લાલ ચોપડા ની પૂજા કરતા હતા જે હજુ પણ કોઈક સ્થળે જોવા મળે છે બાકી તો હાલ ના કમ્પ્યુટર માં જમાના માં વેપારીઓ પણ લાલ ચોપડા નું સ્થાન લેપટોપ ને આપીજ દીધું છે પણ છતા તેમનો પૂજા ભાવ તો પહેલાના જેવો પવિત્ર જ રહયો છે. આ દિવાળી એટલે તેમના ધંધાના ચોપડા નું પૂજન કરી ને સારું મુર્હુત જોઈ આખા વર્ષ દરમિયાન થયેલા લાભ ને પૂજન કરી ને તે વર્ષ ની છેલ્લી વસ્તી કરે છે ને ત્યારબાદ નવા વર્ષે એટલે કે કારતક શુદ એકમે અથવા પાંચમે કે પછી સાતમ ના દિવસ થી પોતાનો રાબેતા મુજબ નો ધંધો શરુ કરેછે === મહારાષ્ટ્રમાં === [[મહારાષ્ટ્ર]]માં દિવાળી ''વાસુબારસ'' થી શરૂ થાય છે, જે ''અશ્વિન'' મહિનાના બીજા પખવાડિયાનો 12મો દિવસ છે. માતા અને બાળક વચ્ચેના પ્રેમના પ્રતીકરૂપે ગાય અને વાછરડાની ''[[આરતી]]'' કરીને આ દિવસ ઉજવવામાં આવે છે.બીજો દિવસ છે ''ધનત્રયોદશી'' (ધન=સંપત્તિ, ત્ર=3 દશી=10મી એટલે કે 10+3=13મો દિવસ) અથવા ''ધનતેરસ'' . વેપારીઓ અને વ્યવસાયીઓ માટે આ દિવસ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. ''અશ્વિન'' નો 14મો દિવસ ''નરકચતુર્દશી'' છે. આ દિવસે લોકો સૂર્યોદય પહેલા ઉઠી જાય છે અને શરીર પર સુગંધી તેલ લગાડીને સ્નાન કરે છે (તેઓ ''ઉતના'' થી પણ સ્નાન કરે છે). ત્યાર બાદ સમગ્ર પરિવાર મંદિરની મુલાકાત લે છે અને તેમના ઈશ્વરની પૂજા કરે છે. આ મુલાકાત પછી દરેક વ્યક્તિ ''ફરાળ'' ની મિજબાની માણે છે, જેમાં "''કરંજી'' ", "''લાડુ'' ", "''શંકરપેલ'' " અને "''મિઠાઈ'' " જેવી સ્વાદિષ્ટ વાનગીઓની તથા "''ચકરી'' ", "''સેવ'' " અને "''ચેવડા'' " જેવી ચટાકેદાર વાનગીઓ હોય છે. ત્યાર બાદ ''લક્ષ્મી-પૂજન'' કરવામાં આવે છે. તે ''અમાસ'' ના દિવસે હોય છે એટલે કે ચંદ્ર વગરનો દિવસ. દીવડાઓ દ્વારા અંધારી રાતને પ્રકાશમય બનાવવામાં આવે છે અને સાંજના સમયે ફટાકડા ફોડવામાં આવે છે. ''પૂજા'' પછી હિસાબના નવા ચોપડાઓની શરૂઆત કરવામાં આવે છે. શેર બજાર ''મુહુર્ત'' ના પ્રતિકરૂપે સોદા કરે છે. સામાન્ય રીતે વેપારીઓ આ દિવસે કોઈ ચૂકવણુ કરતા નથી (માન્યતા એવી છે કે ''લક્ષ્મી'' કોઈને આપવી જોઈએ નહિ પરંતુ તેનું ઘરે આગમન થવું જોઈએ). દરેક ઘરમાં રોકડા નાણા, ઘરેણાં અને [[લક્ષ્મી]] દેવીની મૂર્તિની પૂજા થાય છે. મિત્રો, પડોશીઓ અને સંબંધીઓને આમંત્રણ આપીને બોલાવવામાં આવે છે અને ધામધૂમથી ઉજવણી કરવામાં આવે છે. કેટલાક સ્થળે ઘરની સફાઈ માટે વપરાતી સાવરણીની પણ [[લક્ષ્મી]]ના પ્રતિક તરીકે પૂજા થાય છે . ''પડવો એ નવા મહિનાનો પ્રમથ દિવસ છે'' -કારતક ''હિન્દુ પંચાંગમાં'' . 'ભાઉબીજ'' -બહેન અને ભાઈ વચ્ચેના પ્રેમનો તાંતણો વધારે મજબૂત બનાવવાનો આ સમય છે, કારણકે બહેન ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરીને પોતાના ભાઈના દીર્ઘાયુ તથા સફળતા માટે પ્રાર્થના કરે છે અને વહાલો ભાઈ/ઓ તેને ભેટ આપે છે. ''દિવાળી'' પહેલા ઘરની સફાઈ કરી તેને શણગારવામાં આવે છે. ઓફિસોમાં ''પૂજા'' થાય છે. આ શુભ દિવસોમાં કર્મચારીઓને બોનસ તથા રજાઓ આપવામાં આવે છે. લોકો આ દિવસોમાં સોનું તથા સંપત્તિ પણ ખરીદે છે. બાળકો [[મરાઠા સામ્રાજ્ય]]ના સ્થાપક શિવાજી મહારાજની યાદમાં કિલ્લાની પ્રતિકૃતિ બનાવે છે. ફટાકડા, નવા કપડાં અને મિઠાઈઓના કારણે દિવાળી એ બાળકોનો પ્રિય તહેવાર છે અને આ તહેવારની તેઓ સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન રાહ જોતા હોય છે. === બંગાળમાં === [[કોલકાતા]] માટે '''કાલિ પૂજા''' એ અજવાળુ પાથરવાનો દિવસ છે, દિવાળીના (બંગાળમાં ''દીપાબલી'' બોલાય છે)તહેવાર સંદર્ભે લોકો દીવા પ્રગટાવી પૂર્વજોના આત્માનું સ્મરણ કરે છે. આ તહેવાર દરમિયાન એક રાત્રે દેવી [[કાલિ]]ની પૂજા થાય છે. આ ફટાકડાઓની પણ રાત છે અને સ્થાનિક યુવાનો આખી રાત કોઠી તથા ફટાકડા ફોડે છે. શહેરના વિસ્તારોમાં અવાજના પ્રદૂષણનું પ્રમાણ 90 ડેસીબલ્સ કે તેનાથી વધારે થવાના કારણે કોલકાતામાં થોડા વર્ષો અગાઉ એક વિશેષ કાયદો બનાવવો પડ્યો હતો અને 65 ડેસિબલ અવાજની મર્યાદા તોડતા ફટાકડા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. == મેળાઓ == દિવાળીના ઉત્સવમાં ઉમેરો કરવા માટે સમગ્ર ભારતમાં ઠેર-ઠેર મેળાઓ યોજાય છે.<ref> {{cite book | first=Dilip | last=Kadowala| title=Diwali | url=https://archive.org/details/diwali0000kado | publisher=Evans Brothers Limited | location=London | year=1998 | isbn=0-237-51801-5}} </ref> ઘણા નગરો અને ગામોમાં મેળા જોવા મળે છે.ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મોટાભાગે મેળાઓ બજારનો દિવસ હોય છે, જ્યારે ખેડૂતો ઉત્પાદનોનું ખરીદ-વેચાણ કરે છે. છોકરીઓ અને મહિલાઓ તહેવાર દરમિયાન આકર્ષક વસ્ત્રો પહેરે છે.તેઓ રંગબેરંગી વસ્ત્રો અને નવા ઘરેણાં પહેરે છે અને તેમના હાથ મહેંદીની વિવિધ ભાતથી સુશોભિત હોય છે. મેળામાં થતી વિવિધ પ્રવૃત્તિઓમાં જાદુગર, અંગકસરતબાજો, મદારીઓ અને જ્યોતિષિઓ દ્વારા થતા કામગીરીના પ્રદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. ખાણી-પીણીની દુકાનો બનાવવામાં આવે છે, જેમાં મિઠાઈ અને મસાલેદાર વાનગીઓ વેચાય છે. મેળામાં વિવિધ પ્રકારની સવારીઓ પણ હોય છે, જેમાં ચકડોળો અને હાથી તથા ઊંટ જેવા પ્રાણીઓ પર સવારીનો સમાવેશ થાય છે. બાળકો માટે કઠપૂતળીના ખેલ જેવી પ્રવૃત્તિ સમગ્ર દિવસ દરમિયાન ચાલતી રહે છે. == વિશ્વના અન્ય વિસ્તારોમાં == નેપાળમાં દિવાળી દરમિયાન પરિવાર મિલન વધારે મહત્વ ધરાવે છે. સમુદાયના લોકો જૂથ બનાવીને ગીતો અને નૃત્ય જેવી રમત "દેઉસી અને ભઈલો" રમે છે. લોકો સમુદાયમાં તમામ લોકોના ઘરોએ જાય છે અને ગીતો ગાય છે તથા નૃત્ય કરે છે, તથા જે ઘરે ગયા હોય તેને શુભકામના પાઠવે છે, જ્યારે કે મકાનધારક તેમને ચોખા જેવા ધાન્ય, રોટલી, ફળો અને નાણાં આપે છે. તહેવાર બાદ લોકો એકત્ર થયેલ નાણામાંથી કેટલોક ભાગ સેવાકાર્યો માટે અથવા જૂથના કલ્યાણ માટે દાનમાં આપે છે અને બાકીના નાણાં તથા ખોરાક લઈને તેઓ પ્રવાસમાં જાય છે. લોકો ડોર પિંગ કહેવાતી હીંચકા પણ રમે છે, જે ઝાડા દોરડા અને પીરકે પિંગ અથવા લાકડાના રંગટે પિંગમાંથી બને છે. [[ચિત્ર:Dipavali-Coventry.jpg|thumbnail|right|કોવેન્ટ્રી, યુનાઈટેડ કિંગડમમાં દિવાળીની ઉજવણી.]] [[ચિત્ર:Divalinagar.jpg|thumbnail|right|ચાગુઆનાસ, ટ્રિનિદાદ એન્ડ ટોબેગો ખાતે દિવાળી નગર અથવા "દિવાળી કેપિટલ".]] [[ચિત્ર:Deepavali, Little India, Singapore, Oct 06.JPG|thumbnail|right|લિટલ ઈન્ડિયાના સમગ્ર વિસ્તારમાં બે કિલોમીટર લાંબી રોશની એ સિંગાપોરમાં દિવાળીની લાક્ષણિકતા છે.]] દિવાળી વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં ઉજવાય છે, [[યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ|યુનાઈટેડ કિંગડમ]], [[નેધરલેંડ]], [[ન્યૂઝીલેન્ડ]], સુરીનામ, [[કેનેડા]], [[ગુયાના]], [[કેન્યા]], [[મોરિશિયસ]], ફિજિ, [[જાપાન]], [[ઈંડોનેશિયા|ઈન્ડોનેશિયા]], [[મલેશિયા]], [[મ્યાનમાર]], [[નેપાળ]], [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]], [[શ્રીલંકા]], [[દક્ષિણ આફ્રિકા]], ટાન્ઝાનિયા, ટ્રિનિદાદ એન્ડ ટોબેગો, જમૈકા, થાઈલેન્ડ, યુનાઈટેડ આરબ અમિરાત, [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] જેવા દેશો, [[આફ્રિકા]]ના ઘણા વિસ્તારોમાં, અને [[અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] સહિત અનેક દેશોમાં ઉજવણી થાય છે.<ref> {{Cite web|url=http://www.diwalifestival.org/diwali-celebrations-around-the-world.html|work=diwalifestival.org|title= Diwali Celebrations Around The World|access-date=2006-08-27}} </ref>એટલે કે ભારત અને શ્રીલંકાના વધારેને વધારે લોકો વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં સ્થળાંતર કરી રહ્યા હોવાથી દિવાળીની ઉજવણી થતી હોય તેવા દેશોની સંખ્યા ધીમે-ધીમે વધી રહી છે.કેટલાક દેશોમાં મુખ્યત્વે ભારતીય મૂળના વ્યક્તિઓ દ્વારા તેની ઉજવણી થતી હોવા છતાં અન્ય લોકોમાં પણ તે સામાન્ય સ્થાનિક સંસ્કૃતિનો ભાગ બની ગયુ છે. નાની-મોટી ભિન્નતાને બાદ કરીએ તો આમાંથી મોટાભાગના દેશોમાં દિવાળી આ લેખમાં જણાવ્યા મુજબની રીતે જ ઉજવાય છે. કેટલાક મહત્વના ફેરફારોનો ઉલ્લેખનીય છે. [[નેપાળ]]માં દિવાળીને "તિહાર" અથવા "સ્વાન્તિ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઓક્ટોબર/નવેમ્બરના સમયગાળા દરમિયાન તેની ઉજવણી થાય છે. અહીંયા પાંચ દિવસ માટે તહેવારની ઉજવણી થાય છે અને ભારત કરતાં તેની પરંપરા અલગ છે. પ્રથમ દિવસે (કાગ તિહાર) કાગડાઓને દૈવી દૂત ગણીને ભોગ ધરાવવામાં આવે છે. બીજા દિવસે (કૂકૂર તિહાર) વફાદારી માટે કૂતરાઓની પૂજા કરાય છે. ત્રીજા દિવસે લક્ષ્મી પૂજા થાય છે અને ગાયનું પૂજન કરાય છે. નેપાળ સમ્બત મુજબ આ છેલ્લો દિવસ છે તેથી ઘણા વેપારીઓ આ દિવસે તેમના હિસાબો ચોખ્ખા કરીને બંધ કરે છે અને ઐશ્વર્યના દેવી લક્ષ્મીની પૂજા કરે છે. ચોથો દિવસ નવા વર્ષ તરીકે ઉજવાય છે. આ દિવસે સાંસ્કૃતિક સરઘસો અને અન્ય ઉજવણીઓનું આયોજન થાય છે. નેવારો આને "મ્હા પૂજા" તરીકે ઉજવે છે અને આ દિવસે આગામી વર્ષ માટે શરીરને સ્વસ્થ અને તંદુરસ્ત રાખવાની વિશેષ વિધિમાં શરીરની પૂજા કરે છે. "ભાઈ ટિકા" તરીકે ઓળખાતા પાંચમા અને છેલ્લા દિવસે ભાઈઓ અને બહેનો મળે છે તથા ભેટની આપ-લે કરે છે. ટ્રિનિદાદ એન્ડ ટોબેગોમાં તમામ ટાપુઓના સમુદાયો એકત્ર થાય છે અને આ તહેવાર ઉજવે છે. એક મોટી ઉજવણી છે બાકી રહી ગઈ છે તે છે દિવાળી નગર અથવા પ્રકાશના ઉત્સવનું ગામ. પૂર્વ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં માનતા લોકો દ્વારા મંચ પર કાર્યક્રમો આપે છે, લોક નાટ્યમાં લઘુનાટિકા અને નાટકો, હિન્દુ ધર્મના કોઈ પાસા પર પ્રદર્શન, હિંદુ ધર્મના વિવિધ વિભાગો અને સામાજિક સંગઠનો દ્વારા ઝાંખીઓ યોજાય છે અને રાત્રે દેવી લક્ષ્મીની પૂજા થાય છે, દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે અને ભારતીય સંસ્કૃતિની વિવિધ પાઠશાળાઓ કલા રજૂ કરે છે તથા ભારતીય તથા બિન-ભારતીય શાકાહારી વાનગીઓનું ખાણી-પીણી બજાર ભરાય છે. ઉત્સવમાં દીવાળીના ફટાકડાઓની ભવ્ય આતશબાજી થાય છે. દારુ કે મદિરાના વાતાવરણથી દૂર રહીને હજારો લોકો સાચા કૌટુંબિક વાતાવરણમાં ભાગ લે છે. [[મલેશિયા]]માં દિવાળીને "હરી દીપાવલી" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને હિન્દુ સૂર્ય પંચાંગના સાતમા મહિના દરમિયાન તેની ઉજવણી થાય છે. સમગ્ર મલેશિયામાં સરકાર દ્વારા જાહેર રજા હોય છે. ભારતીય ઉપખંડમાં પળાતી પરંપરાને તે ઘણી રીતે મળતી આવે છે. 'ખુલ્લા આવાસ' યોજાય છે, જ્યાં હિન્દુ મલેશિયનો વિવિધ જાતિ અને ધર્મના સભ્યોને આવકારે છે અને સમૂહભોજન લે છે. 'ખુલ્લા આવાસ' અથવા 'રુમાહ તેર્બુકા' એ મલેશિયાની આગવી પ્રથા છે અને કોઈ પણ તહેવારના પ્રસંગે તમામ મલેશિયનો દ્વારા સૌહાર્દ અને મિત્રતાના બંધનની ઝાંખી કરાવે છે. સિંગાપોરમાં આ તહેવાર "દીપાવલી" કહેવાય છે અને તેમાં સરકારી આજ્ઞાપત્ર મુજબની જાહેર રજા હોય છે. મુખ્યત્વે લઘુમતિ ભારતીય સમુદાય તેની ઉજવણી કરે છે અને લિટલ ઈન્ડિયા જિલ્લામાં થતી રોશની તેની લાક્ષણિકતા છે. દીપાવલીના સમય દરમિયાન સિંગાપોર સરકાર સાથે મળીને સિંગાપોરનું હિન્દુ એન્ડોમેન્ટ બોર્ડ ઘણા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરે છે. [[શ્રીલંકા]]માં આ તહેવાર "દીપાવલી" પણ કહેવાય છે અને તમિલ સમુદાયના લોકો તેની ઉજવણી કરે છે. આ દિવસે નવા વસ્ત્રો પહેરવાની અને ભેટોની આપ-લે કરવાની પરંપરા છે. [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]]માં હિન્દુઓ અને શીખો ભારે ઉત્સાહથી દિવાળી ઉજવે છે અને મોટાભાગે તેમની ઉજવણી ભારત જેવી જ હોય છે. લોકો સફાઈ કરીને તેમના ઘરને દીવા અને મીણબત્તીથી શણગારે છે. દીવા એ આ શુભદિવસના પ્રતિક રૂપે લોકપ્રિય બનેલી મીણબત્તી છે.લોકો એકબીજાને [[લાડુ]] અને [[બરફી]] જેવી મિઠાઈ આપે છે અને ક્યારેક ધાર્મિક ઉજવણી તથા મેળાવડા માટે સમગ્ર દેશમાંથી વિવિધ સમુદાયના લોકો એકત્ર થાય છે. ભારતમાં રહેતા પરિવારનો સંપર્ક કરવાનું અને કદાચ ટપાલ દ્વારા ભેટની આપલે કરવાનું પણ મહત્વ છે. તે ભવ્ય રીતે ઉજવાતી રજા છે અને ભારતની સંસ્કૃતિ તથા વારસા સાથે સંપર્કમાં રહેવાનો ઉત્તમ રસ્તો છે. બ્રિટનમાં દિવાળી જાણીતો તહેવાર બની રહ્યો છે અને બિન-ભારતીયો પણ ઉજવણીમાં જોડાય છે. ભારતની બહાર થતી કેટલીક સૌથી મોટી ઉજવણીઓમાં લેસેસ્ટર યજમાનની ભૂમિકા ભજવે છે. યોગાનુયોગે દિવાળી પાંચમી નવેમ્બરે ઈસ્ટ એન્ડ ઓફ લંડન જેવા ઘણા વિસ્તારોમાં ઉજવાતી બ્રિટિશ પરંપરાઓ ગાય ફોક્સ (બોનફાયર નાઈટ) સાથે ઘણા અંશે મળતી આવે છે, જે એક પ્રકારનો સંયુક્ત તહેવાર હોય છે અને દરેક વ્યક્તિ તેની ઉજવણી કરે છે અને એકસરખી આગ તથા ફટાકડાનો તેમના પોતાના વિવિધ કારણોસર આનંદ લે છે. [[ન્યૂઝીલેન્ડ|ન્યૂઝિલેન્ડ]]માં દક્ષિણ એશિયન સમાજના ઘણા જૂથો જાહેરમાં દિવાળીની ઉજવણી કરે છે. મુખ્ય જાહેર તહેવારો ઓકલેન્ડ અને વેલિંગ્ટનમાં થાય છે અને તેની સાથે દેશના અન્ય સ્થળોએ યોજાતા કાર્યક્રમો વધારે લોકપ્રિય થઈ રહ્યા છે અને જાણીતા બની રહ્યા છે. ન્યૂઝિલેન્ડની સંસદમાં 2003થી અધિકૃત સત્કાર સમારંભ યોજાઈ રહ્યો છે. <ref>[http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-Sch091JMS-t1-g1-t5.html દિવાલી ડાઉનઅંડર: ટ્રાન્સફોર્મિંગ એન્ડ પરફોર્મિંગ ઈન્ડિયન ટ્રેડિશન ઈન એઓટીઆરોઆ/ન્યૂઝીલેન્ડ]. ન્યૂઝીલેન્ડ જર્નલ ઓફ મીડિયા સ્ટડીઝ 9(1): 25-35 (2005) (ISSN 1173 0811).</ref> [[ઓસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયામાં]] ભારતીય મૂળના લોકો અને સ્થાનિક ઓસ્ટ્રેલિયનો મેલબોર્નમાં દિવાળીની જાહેરમાં ઉજવણી કરે છે.21મી જુલાઈ 2002ના રોજ મેલબોર્નમાં ભારતીય તહેવારો ઉજવવા સ્વતંત્ર સંગઠનોના સમૂહ અને વ્યક્તિઓને એકઠા કરીને એક સંસ્થા “ધી ઓસ્ટ્રેલિયન ઈન્ડિયન ઈનોવેશન્સ ઈનકોર્પોરેટેડ”(AIII)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. ભારતના સાંસ્કૃતિક અરીસાનું ચિત્ર સમજવા માટે AIII સુવિધા આપે છે અને મેલબોર્નમાં રહેતા ભારતીયો ભારતીય કળા, સંસ્કૃતિ, પદ્ધતિ, પરંપરા અને વાનગીઓનું પ્રદર્શન કરી શકે તે માટે સેમિનાર, ઉજવણીઓ, મેળા અને કાર્યક્રમોનું આયોજન કરે છે. પ્રથમ પ્રારંભિક દિવાળી ઉત્સવ-2002” રવિવાર 13 ઓક્ટોબર 2002ના રોજ સેન્ડાઉન રેસકોર્સ ખાતે યોજાયો હતો. ત્યારથી માંડીને ઓક્ટોબર 2008 સુધીમાં આશરે 140000 લોકોએ સંસ્કૃતિ, આનંદ તથા રાંધણ પદ્ધતિથી ભરપૂર ઓસ્ટ્રેલેયિન ઈન્ડિયન કલ્ચરલ ઇક્સ્ટ્રેવગેઝૅની મુલાકાત લીધી છે. 10 કલાકનો આ ઉત્સવ 50 સ્ટોલ, 10 ફૂડ સ્ટોલ્સ અને ડીજે સાથેના એક 8 કલાકના સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ, બાળકોની રાઈડ્સ અને આકર્ષક ફટાકડા દ્વારા 7 વર્ષ કરતા વધુ સમયથી ભારતની ઝાંખી કરાવે છે. == ફટાકડા == [[ચિત્ર:UT Tower Diwali fireworks 2007.jpg|thumbnail|ઓસ્ટિન ખાતેની યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ ખાતે દિવાળીની ઉજવણીમાં આતશબાજી, 2007|alt=]] દિવાળીના પ્રસંગે ફટાકડા અને ફૂલઝડીઓ લોકપ્રિય છે. === ફટાકડા અંગે ચિંતાઓ === અવાજ અને હવાના પ્રદૂષણની વિપરિત અસરો સામે જાગૃતિ લાવવા માટેના અભિયાનમાં આજકાલ નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ થઈ છે. તહેવારને અવાજ અને પ્રદૂષણ મુક્ત બનાવવા કેટલીક સરકારોએ ઝુંબેશ ચલાવી છે. તામિલનાડુ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડે 125 ડેસિબલથી વધારે અવાજ ધરાવતા ફટાકડાઓના ઉત્પાદન પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.<ref>[http://www.hindu.com/2003/10/16/stories/2003101605210400.htm 1000 વાળા, હાઈડ્રોજન બોમ્બ પર પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડનો પ્રતિબંધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531053541/http://hindu.com/2003/10/16/stories/2003101605210400.htm |date=2009-05-31 }} --11 માર્ચ 2007માં સંપર્ક થયેલ</ref> યુપી પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડના સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું હતું કે પ્રકાશ રેલાવતા ફટાકડાઓમાં ધુમાડાનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. SO₂ (સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ) અને RSPM (રેસ્પીરેબલ સસ્પેન્ડેડ પર્ટીક્યુલર મેટર)નું સ્તર દિવાળીના દિવસે થોડુક વધારે જોવા મળ્યુ હતું. સલ્ફર અને કાગળનો મોટા જથ્થામાં ઉપયોગ કરતા ફટાકડા હવામાં સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ અને કોલસી ફેંકે છે તથા પારો અને અન્ય ધાતુના તત્વો પણ હવામાં ભળી જાય છે, જેના લીધે શ્વસનતંત્રની સમસ્યાઓ ઉભી થાય છે. આ તથ્યોને ધ્યાનમાં રાખીને શાંત ક્ષેત્રો એટલે કે હોસ્પિટલ, શાળાઓ અને કોર્ટ જેવા વિસ્તારોમાં ફટાકડા ફોડવા પર પ્રતિબંધ છે.<ref> [http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/919653.cms હળવા ફટાકડા યોગ્ય છે, એટોમિક બોમ્બ નહિ] -- 11 માર્ચ 2007ના રોજ સંપર્ક થયેલ </ref> == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|category:Dipavali|દિવાળી}} * http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/holydays/diwali.shtml {{દિવાળી}} [[શ્રેણી:દિવાળી]] [[શ્રેણી:તહેવાર]] qeiittxdh4g1bzpjstdwm0bans2fzm8 0 53693 907584 906865 2026-11-09T16:23:50Z Dsvyas 561 /* ધાર્મિક સ્થળો અને સામાજિક સુવિધાઓ */ 907584 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = {{PAGENAME}} | type = ગામ | latd = 22.847506 | longd = 69.695163| locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = | population_total = | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = GJ-12| sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | |સ્થિતિ=યોગ્ય }} '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]]ના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[કચ્છ]] જિલ્લાના [[મુન્દ્રા તાલુકો|મુન્દ્રા તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે<ref name="bvndp1234">{{cite web |url = http://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/english/mundra-taluka.htm |title = કચ્છ જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ પર મુન્દ્રા તાલુકાના ગામોની યાદી |last = જિલ્લા-પંચાયત |first = કચ્છ |date = |website = |publisher = ગુજરાત સરકાર |access-date = |archive-date = 2013-07-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130705082405/http://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/english/mundra-taluka.htm |url-status = dead }}</ref>. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], નોકરી તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[મગ]] , [[તલ]], [[બાજરી]], [[જુવાર]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે<ref name="bvndp1234"/>. નાના કપાયા ગામમાં શિવ મંદિર, સોનલ માતાજીનું મંદિર અને વાછરા દાદાનું મંદિર આવેલું છે. ગામમાં ચારણ (ગઢવી) સમાજની વાડી આવેલી છે. == આ પણ જુવો == * [[મુન્દ્રા]] * [[ગુજરાત]] * [[ભારત]] ---- {{ઢાંચો:મુન્દ્રા તાલુકાના ગામ}} == સંદર્ભ == {{reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} {{DEFAULTSORT:કપાયા નાના (તા. મુન્દ્રા)|noreplace}} [[શ્રેણી:મુન્દ્રા તાલુકો]] r84aw50yv0dasli4lexxfyz5792752g 0 85459 907586 827272 2026-11-09T19:46:15Z Rotondus 58710 907586 wikitext text/x-wiki {{Infobox character|image=Taraka Ramayana.jpg|alt=તાડકા|caption=રામ દ્વારા તાડકા વધ|spouse=[[Sunda (asura)|સુંદા]]|children=[[Maricha|મરિચ]], [[Subahu|સુબાહુ]]}}'''તાડકા''' અથવા '''તાટકા''' [[રામાયણ]]નું એક પાત્ર છે. એ મૂળ તો એક યક્ષ રાજકુમારી હતી જે પાછળથી રાક્ષસી બની હતી. પુત્ર પ્રાપ્તિ માટે એના પિતા, યક્ષરાજ સુકેતુએ તપસ્યા કરી હતી. સુકેતુએ પુત્રની ઈચ્છા કરી હતી પણ બ્રહ્માએ તેમને શક્તિશાળી અને સુંદર કન્યા આપી. તે સુંદર રાજકુમારીના લગ્ન સુંદ નામના એક અસુર રાજા સાથે થયા. તેના થકી તેને બે પુત્રો મરિચ અને સુબાહુ જન્મ્યા. == કથા == જ્યારે [[અગસ્ત્ય]] ઋષિએ તાડકાના પતિ, અસુર સુંદને મૃત્યુનો શ્રાપ આપ્યો ત્યારે તાડકા તેના પુત્ર સુબાહુની સહાયતા વડે પ્રતિશોધ લેવાનો નિર્ણય કર્યો અને તોડ ફોડ શરૂ કરી. આને કારણે ઋષિ તે બંને પર ક્રોધિત થયા. ઋષિએ તે બંનેને શ્રાપ આપ્યો કે તેમના સુંદર રૂપનો નાશ થશે અને તેઓ કદરૂપી રાક્ષસી પ્રાણી જેવા દેખાશે. આ શાપના પ્રભાવથી તાડકા એક માનવ ભક્ષી કદરૂપી પ્રાણીમાં ફેરવાઈ ગઈ. શ્રાપ મળ્યા પછી તાડકા મલાજા ને કરુશ નજીક આવેલા જંગલમાં ગંગા અને શરયુ નદીના સંગમ પાસે રહેવા લાગી. આ જંગલ તાડકાના જંગલ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું. જે તે જંગલમાં જતું તેને તે ભસ્મ કરી દેતી. આથી લોકોમાં અત્યંત ભય ફેલાયો. બદલો લેવા માટે તાડકા અને તેનો પુત્ર સુબાહુ ઋષિ મુનિઓને ત્રાસ દેવા લાગ્યા. જ્યાં પણ [[યજ્ઞ]] થતો હોય ત્યાં માંસ લોહી આદિ વર્ષાવતા. વિશ્વામિત્ર પણ તાડકાના ત્રાસવાદનો ભોગ બન્યા હતા. આ ત્રાસ અસહ્ય બનતાં વિશ્વામિત્રે કોશલના મહારાજા દશરથની સહાય માગી. રાજાએ તેમની સહાય માટે તેમના ૧૬ વર્ષના બે પુત્રો [[રામ]] અને [[લક્ષ્મણ]]ને યજ્ઞ તથા વિશ્વામિત્રના રક્ષણ માટે મોકલ્યા. વિશ્વામિત્ર રામ અને લક્ષ્મણને લઈ તાડકાના જંગલમાં આવ્યા અને તેમણે રામને તાડકાનો વધ કરી તે જંગલને ત્રાસ મુક્ત કરવાની આજ્ઞા આપી. તાડકા સ્ત્રી હોવાથી તેનો વધ કરતા રામ પ્રથમ તો ખચકાયા. તેમણે તડકાના હાથ કાપી નાખ્યા જેથી તે કોઈને વધુ હાનિઓ ન પહોંચાડી શકે. પોતાની આસૂરી શક્તિઓ વાપરીને અદ્રશ્ય રૂપે તેણે હમલા ચાલુ રાખ્યા. વિશ્વામિત્રે રામને સલાહ આપી કે તેમણે પોતાના સ્ત્રી હત્યા ન કરવાના નિયમો કે આદર્શો થી ઉપર વટ જઈ પોતાના કર્તવ્યોનું પાલન કરવું જોઈએ. રામે તીર ચલાવી તાડકાના હૃદયને વીંધી નાખ્યું. તાડકા વધ થતાં રામને વિશ્વામિત્ર તથા યજ્ઞ શાળામાં આવેલા સર્વ ઋષિ મુનિઓએ આશીર્વાદ આપ્યા. == સંદર્ભ == == બાહ્ય કડીઓ == * [http://mythfolklore.net/india/encyclopedia/taraka.htm તાડકા] {{રામાયણ}} 8jggf1i3xwgjakxlmv37xz14ouqvwuz 0 150042 907583 907581 2026-11-09T13:01:27Z MathXplore 72916 [[Special:Contributions/~2026-59460-32|~2026-59460-32]] ([[User talk:~2026-59460-32|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Dsvyas|Dsvyas]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 883955 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Wicket being hit by a ball.jpg|thumb|વિકેટ]] બૅટ્સમૅન આઉટ થવાને પરિસ્થિતિને 'વિકેટ લેવી' કહેવામાં આવે છે. કેટ શબ્દ [[ક્રિકેટ|ક્રિકેટમાં]] ઘણી જગ્યાએ ઉપયોગ થાય છે. વિકેટ નો અર્થ ખેલાડીને આઉટ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી પદ્ધતિએ અને પિચ પર રહેલી સ્ટમ્પ્સ-બેલ્સની રચના બંને માટે થાય છે. વિકેટ ક્રિકેટનો સૌથી મહત્વ નો ભાગ છે. એક સારી વિકેટ લેતી બૉલિંગ, ટીમ માટે જીત ની સંભાવના ઓ વધારી શકે. કોઈ બોલરે માટે વધુ વિકેટ લેવી એ મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ ગણાય છે. {{સંદર્ભ}} == વિકેટ લેવા માટેના મુખ્ય પદ્ધતિઓ == * બોલ્ડ : જો બોલ ડાયરેક્ટ વિકેટને અડકીને બેલ્સ ફેંકી દે. * કેચ: જો બેટ્સમેનનો બોલ હવામાં હોય અને ફીલ્ડર કે વિકેટકીપર કેચ પકડે. * LBW (લેગ બીફોર વિકેટ): જો બેટ્સમેનનો પગ વિકેટ સામે હોય અને બોલ બેટના સંપર્કમાં આવ્યા વગર પેડને અડકે. * રનઆઉટ: બેટ્સમેન રન લેતી વખતે વિકેટ તૂટી જાય. * સ્ટમ્પિંગ: જો વિકેટકીપર બેટ્સમેનને ક્રિઝ બહાર પકડે. * હિટ વિકેટ: જો બેટ્સમેન પોતાનું વિકેટ મારી નાખે. {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ક્રિકેટ]] 2ax1agel5f0y0brrmb5emopnsgd6ov7 0 155536 907588 907569 2026-11-10T04:03:56Z Brihaspati 45702 ત્રુટિ દૂર કરી 907588 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-pol-div vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">Taipei</div><div class="ib-pol-div-native nickname"><span title="Chinese-language text"><span lang="zh-Hant-TW">臺北市</span></span> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[Capital city]] and [[Special municipality (Taiwan)|Special Municipality]]</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:272px;max-width:272px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Skyline_2022.06.29.jpg|alt=Taipei Skyline|268x268px]]</div><div class="text-align-center">Skyline of Taipei from Elephant Mountain with Taipei 101 (left)</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:124px;max-width:124px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:New_World_Building_and_Partyworld_Zhonghua_New_Hall_20160225_night.jpg|alt=Ximending|122x122px]]</div><div class="text-align-center">Ximending</div></div><div class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Taiwan_Presidential-Office-Building-01.jpg|alt=Presidential Office|142x142px]]</div><div class="text-align-center">Presidential Office</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Yangmingshan_National_Park_LI,JIA-JING_2.jpg|alt=Yangmingshan National Park|132x132px]]</div><div class="text-align-center">Yangmingshan National Park</div></div><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Bangka_Lungshan_Temple_07.23.jpg|alt=Lungshan Temple|132x132px]]</div><div class="text-align-center">Bangka Lungshan Temple</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:NationalPalace_MuseumFrontView.jpg|alt=National Palace Museum|268x268px]]</div><div class="text-align-center">National Palace Museum</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data maptable" |<templatestyles src="Infobox settlement/columns/styles.css" /> <div class="ib-settlement-cols"> <div class="ib-settlement-cols-row"><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Flag_of_Taipei_City.svg|border|110x110px|Flag of Taipei]]<br /><br />Flag</div><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Emblem_of_Taipei_City.svg|90x90px|Official seal of Taipei]]<br /><br />Logo</div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Etymology''': Wade–Giles&#x3A; ''<span lang="zh-Latn-wadegile">Tʻai²-pei³</span>''; <abbr title="Literal translation"><small>lit.</small></abbr> &#x27;North of Taiwan&#x27; |- class="mergedrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Nickname(s)''':&nbsp;<div class="ib-pol-div-nick nickname">The City of Azaleas</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<mapframe zoom="10" frameless="1" height="200" latitude="25.0375" longitude="121.5625" width="300">{"properties":{"stroke-width":6,"stroke":"#ff0000","title":"Taipei"},"type":"ExternalData","service":"geomask","ids":"Q1867"}</mapframe> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Taiwan_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Taipei is located in Taiwan]]<div class="od notheme" style="top:28.989%;left:82.849%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Taiwan</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Taiwan</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Asia_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Asia]]<div class="od notheme" style="top:62.181%;left:72.312%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Asia</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Asia</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Pacific_Ocean_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Pacific Ocean]]<div class="od notheme" style="top:27.977%;left:10.393%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Pacific Ocean</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Pacific Ocean</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:World_location_map_(equirectangular_180).svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Earth]]<div class="od notheme" style="top:36.09%;left:83.767%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Earth</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Earth</span></div></div></div></div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Country | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;</span>[[ચીની ગણતંત્ર|Republic of China (Taiwan)]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Settled | class="infobox-data" |1709 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Taipeh Prefecture | class="infobox-data" |1875 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Renamed Taihoku | class="infobox-data" |17 April 1895 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provincial city status | class="infobox-data" |25 October 1945 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provisional national capital | class="infobox-data" |7 December 1949 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Reconstituted as a Yuan-controlled municipality | class="infobox-data" |1 July 1967 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |City seat | class="infobox-data" |Xinyi District<br /><br /><templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:24}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Districts | class="infobox-data" |12 |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Largest district | class="infobox-data" |Daan District |- ! colspan="2" class="infobox-header" |Government |- class="mergedrow infobox-hiddenrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;Mayor </div> | class="infobox-data" |Chiang Wan-an (KMT) |- style="display:none" | colspan="2" | |- ! class="infobox-label" scope="row" |Legislature | class="infobox-data" |Taipei City Council |- ! colspan="2" class="infobox-header" |National representation |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Legislative Yuan</div> | class="infobox-data" |8 of 113 constituencies |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Area |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |271.80&nbsp;km² (104.94&nbsp;sq&nbsp;mi)&#x20;(16th) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Population |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;March 2023 estimate</div> | class="infobox-data" |2,494,813 (4th) ----9,078,000 (urban)&#x20;(4th) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(PPP)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |$65,539&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(nominal)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |NT$990,292&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[સમય વિસ્તાર|Time zone]] | class="infobox-data" |UTC+8 (National Standard Time) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Calling code | class="infobox-data" |(0)2 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Postal code | class="infobox-data" |<div class="postal-code">100–116</div> |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ISO 3166 code | class="infobox-data" |TW-TPE |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Climate | class="infobox-data" |Humid subtropical climate (Cfa) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span class="url">[https://www.gov.taipei/ gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in Chinese)</span> * <span class="url">[https://english.gov.taipei/ en.gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in English)</span> </div> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox region symbols/styles.css"></templatestyles> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |Symbols |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div style="height:0px"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Bird | class="infobox-data" |Formosan blue magpie (''Urocissa caerulea'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Flower | class="infobox-data" |Azalea (''Rhododendron nudiflorum'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Tree | class="infobox-data" |[[વડ|Banyan]] (India laurel fig, ''Ficus microcarpa'') |- style="display:none" | colspan="2" | |} '''તાઇપેઈ''' ( {{IPAc-en|ˌ|t|aɪ|ˈ|p|eɪ}} ), [ II ] <ref>[http://www.dictionary.com/browse/taipei "Taipei"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208070725/http://www.dictionary.com/browse/taipei|date=8 December 2017}}. </ref> સત્તાવાર રીતે '''તાઇપેઈ શહેર''', [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાનની]] [[રાજધાની]] {{Efn|The [[Constitution of the Republic of China]] does not stipulate any city, including Taipei or its pre-1949 capital, [[Nanjing]], as the ''de jure'' capital of the Republic of China. However, Taipei has been designated the official [[seat of government|seat of central government]] by a decree, thus making it the ''de facto'' capital.<ref>{{cite web |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |title=Taipei is Republic of China's capital, minister said |author=Tseng Ying-yu, Sofia Wu |website=Central News Agency |date=4 December 2013 |access-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920015224/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)-2021">{{cite web |url=https://www.taiwan.gov.tw/about.php |title=2020–2021 TAIWAN at a glance |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)]] |date=2021 |access-date=31 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117020655/https://www.taiwan.gov.tw/about.php |archive-date=17 November 2021 |url-status=live}}</ref> Despite having no actual control, the [[China|People's Republic of China]] considers Taipei to be the capital of its claimed [[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan Province]].}} અને એક ખાસ નગરપાલિકા છે. <ref>{{Cite web|date=4 December 2021|title=Taiwan-U.S. Relations|url=https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125155623/https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|archive-date=25 November 2021|access-date=31 December 2021|publisher=[[Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States]]}}</ref> ઉત્તરી તાઇવાનમાં સ્થિત તાઇપેઈ શહેર એ ન્યૂ તાઇપેઈ શહેરની નગરપાલિકાનો એક પરિક્ષેત્ર વિસ્તાર છે જે લગભગ ઉત્તરીય બંદર શહેર કીલુંગની નૈઋત્યમાં ૨૫ કિમી દૂર આવેલું છે. શહેરનો મોટાભાગનો ભાગ તાઈપેઈ બેસિન પર વસેલો છે, જે એક પ્રાચીન તળાવનો તટ છે. આ તટપ્રદેશ કીલુંગ અને ઝિન્ડિયન નદીઓની પ્રમાણમાં સાંકડી ખીણોથી ઘેરાયેલો છે, જે શહેરની પશ્ચિમ સરહદ પર તામસુઇ નદી બનાવે છે. <ref name="Taipei City Government-2006">{{Cite web|date=23 October 2006|title=Taipei City Government: Home – I. Geographic Overview|url=http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209004331/http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|archive-date=9 December 2013|access-date=4 August 2009|publisher=Taipei City Government}}</ref> તાઈપેઈ મ્યુનિસિપાલિટીમાં અંદાજિત ૨૪,૯૪,૮૧૩ (માર્ચ ૨૦૨૩) લોકો વસે છે. <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015">{{Cite web|date=December 2015|script-title=zh:鄉鎮市區人口及按都會區統計|url=http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209091210/http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|archive-date=9 December 2013|access-date=11 December 2016|publisher=Taiwan Ministry of Interior}}</ref> આ વસ્તી તેને તાઈપેઈ-કીલુંગ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનો મુખ્ય ભાગ બનાવે છે, જેને "ગ્રેટર તાઈપેઈ" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં જેમાં નજીકના શહેરો ન્યુ તાઈપેઈ અને કીલુંગનો સમાવેશ થાય છે જેની વસ્તી 7,047,559 છે, <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015" /> <ref>{{Cite web|title=Methods and Term Definitions|url=http://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212071728/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|archive-date=12 December 2018|access-date=4 August 2009|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics}}</ref> વિશ્વનો 40મો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે - તાઈવાની નાગરિકોનો લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગ મેટ્રો વિસ્તારોમાં રહે છે. "તાઈપેઈ" નામ સમગ્ર મહાનગર વિસ્તાર અથવા ફક્ત નગરપાલિકા માટે વપરાય છે. ૧૮૮૭થી તાઈપેઈ ટાપુનું રાજકીય કેન્દ્ર રહ્યું છે. તે પહેલી વાર ૧૮૮૭થી ૧૮૯૫ સુધી કિંગ રાજવંશ દ્વારા તાઈવાન પ્રાંતનું કેન્દ્ર બન્યું અને ફરીથી ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૬ સુધી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈના (ROC) સરકાર દ્વારા, {{Efn|The [[Taiwan Provincial Government]] subsequently moved to [[Zhongxing New Village]] in [[Nantou County]] until it was dissolved in 2018.}} જાપાની શાસન દરમિયાન ૧૮૯૫ થી ૧૯૪૫ સુધી તાઈવાનના ગવર્નમેન્ટ-જનરલનું મુખ્ય મથક રહ્યું. આ શહેર ૧૯૪૯ થી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈનાની કેન્દ્રીય સરકારનું રાષ્ટ્રીય મથક રહ્યું છે. તે ૧ જુલાઈ ૧૯૬૭ ના રોજ પ્રાંતીય શહેર દરજ્જાથી અપગ્રેડ કરીને રાષ્ટ્રની પ્રથમ ખાસ નગરપાલિકા (તે સમયે યુઆન-નિયંત્રિત નગરપાલિકા તરીકે ઓળખાતી) બની. તાઈપેઈ તાઈવાનનું આર્થિક, રાજકીય, શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. તેને GaWC દ્વારા "આલ્ફા − સિટી" તરીકે રેટિંગ આપવામાં આવ્યું છે. <ref>{{Cite web|title=The World According to GaWC 2020|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|archive-date=24 August 2020|access-date=26 August 2020|website=GaWC – Research Network|publisher=Globalization and World Cities}}</ref> તાઈપેઈ એક ઉચ્ચ-તકનીકી ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રનો મુખ્ય ભાગ પણ છે. <ref>{{Cite news|url=http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|title=Taiwan tech industry faces up to South Korea's Samsung|work=The Seattle Times|date=April 2013|access-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825064955/http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|archive-date=25 August 2017}}</ref> રેલ્વે, હાઇવે, એરપોર્ટ અને બસ લાઇન તાઇપેઈને ટાપુના તમામ ભાગો સાથે જોડે છે. આ શહેરમાં બે એરપોર્ટ - સોંગશાન અને તાઓયુઆન આવેલાં છે. આ નગર વિસ્તારમાં ઘણાં સ્થાપત્ય અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો આવેલાં છે, જેમાં તાઈપેઈ ૧૦૧ (જે અગાઉ વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત હતી), ચિયાંગ કાઈ-શેક મેમોરિયલ હોલ, દાલોંગડોંગ બાઓન મંદિર, હ્સિંગ તિયાન કોંગ, મેનકાનું લુંગશાન મંદિર, રાષ્ટ્રીય મહેલ સંગ્રહાલય, રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલય ભવન, તાઈપેઈ ગેસ્ટ હાઉસ અને ઝીનાન મંદિરનો સમાવેશ થાય છે. ઝિમેન્ડિંગ સહિતના શોપિંગ જિલ્લાઓ તેમજ અનેક રાત્રિ બજારો સમગ્ર શહેરમાં ફેલાયેલાં છે. કુદરતી સુવિધાઓમાં માઓકોંગ, યાંગમિંગશાન અને ગરમ પાણીના ઝરાનો સમાવેશ થાય છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} [[શ્રેણી:એશિયામાં આવેલા દેશોની રાજધાનીઓ]] [[શ્રેણી:Articles containing Japanese-language text]] [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] [[શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[શ્રેણી:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[શ્રેણી:Articles containing Chinese-language text]] e895ft5p0z18zpguy1nkczdn6bagojd 907589 907588 2026-11-10T04:04:31Z Brihaspati 45702 /* સંદર્ભ */ નોંધો 907589 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-pol-div vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">Taipei</div><div class="ib-pol-div-native nickname"><span title="Chinese-language text"><span lang="zh-Hant-TW">臺北市</span></span> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[Capital city]] and [[Special municipality (Taiwan)|Special Municipality]]</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:272px;max-width:272px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Skyline_2022.06.29.jpg|alt=Taipei Skyline|268x268px]]</div><div class="text-align-center">Skyline of Taipei from Elephant Mountain with Taipei 101 (left)</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:124px;max-width:124px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:New_World_Building_and_Partyworld_Zhonghua_New_Hall_20160225_night.jpg|alt=Ximending|122x122px]]</div><div class="text-align-center">Ximending</div></div><div class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Taiwan_Presidential-Office-Building-01.jpg|alt=Presidential Office|142x142px]]</div><div class="text-align-center">Presidential Office</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Yangmingshan_National_Park_LI,JIA-JING_2.jpg|alt=Yangmingshan National Park|132x132px]]</div><div class="text-align-center">Yangmingshan National Park</div></div><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Bangka_Lungshan_Temple_07.23.jpg|alt=Lungshan Temple|132x132px]]</div><div class="text-align-center">Bangka Lungshan Temple</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:NationalPalace_MuseumFrontView.jpg|alt=National Palace Museum|268x268px]]</div><div class="text-align-center">National Palace Museum</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data maptable" |<templatestyles src="Infobox settlement/columns/styles.css" /> <div class="ib-settlement-cols"> <div class="ib-settlement-cols-row"><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Flag_of_Taipei_City.svg|border|110x110px|Flag of Taipei]]<br /><br />Flag</div><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Emblem_of_Taipei_City.svg|90x90px|Official seal of Taipei]]<br /><br />Logo</div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Etymology''': Wade–Giles&#x3A; ''<span lang="zh-Latn-wadegile">Tʻai²-pei³</span>''; <abbr title="Literal translation"><small>lit.</small></abbr> &#x27;North of Taiwan&#x27; |- class="mergedrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Nickname(s)''':&nbsp;<div class="ib-pol-div-nick nickname">The City of Azaleas</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<mapframe zoom="10" frameless="1" height="200" latitude="25.0375" longitude="121.5625" width="300">{"properties":{"stroke-width":6,"stroke":"#ff0000","title":"Taipei"},"type":"ExternalData","service":"geomask","ids":"Q1867"}</mapframe> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Taiwan_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Taipei is located in Taiwan]]<div class="od notheme" style="top:28.989%;left:82.849%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Taiwan</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Taiwan</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Asia_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Asia]]<div class="od notheme" style="top:62.181%;left:72.312%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Asia</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Asia</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Pacific_Ocean_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Pacific Ocean]]<div class="od notheme" style="top:27.977%;left:10.393%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Pacific Ocean</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Pacific Ocean</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:World_location_map_(equirectangular_180).svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Earth]]<div class="od notheme" style="top:36.09%;left:83.767%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Earth</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Earth</span></div></div></div></div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Country | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;</span>[[ચીની ગણતંત્ર|Republic of China (Taiwan)]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Settled | class="infobox-data" |1709 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Taipeh Prefecture | class="infobox-data" |1875 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Renamed Taihoku | class="infobox-data" |17 April 1895 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provincial city status | class="infobox-data" |25 October 1945 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provisional national capital | class="infobox-data" |7 December 1949 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Reconstituted as a Yuan-controlled municipality | class="infobox-data" |1 July 1967 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |City seat | class="infobox-data" |Xinyi District<br /><br /><templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:24}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Districts | class="infobox-data" |12 |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Largest district | class="infobox-data" |Daan District |- ! colspan="2" class="infobox-header" |Government |- class="mergedrow infobox-hiddenrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;Mayor </div> | class="infobox-data" |Chiang Wan-an (KMT) |- style="display:none" | colspan="2" | |- ! class="infobox-label" scope="row" |Legislature | class="infobox-data" |Taipei City Council |- ! colspan="2" class="infobox-header" |National representation |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Legislative Yuan</div> | class="infobox-data" |8 of 113 constituencies |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Area |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |271.80&nbsp;km² (104.94&nbsp;sq&nbsp;mi)&#x20;(16th) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Population |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;March 2023 estimate</div> | class="infobox-data" |2,494,813 (4th) ----9,078,000 (urban)&#x20;(4th) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(PPP)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |$65,539&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(nominal)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |NT$990,292&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[સમય વિસ્તાર|Time zone]] | class="infobox-data" |UTC+8 (National Standard Time) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Calling code | class="infobox-data" |(0)2 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Postal code | class="infobox-data" |<div class="postal-code">100–116</div> |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ISO 3166 code | class="infobox-data" |TW-TPE |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Climate | class="infobox-data" |Humid subtropical climate (Cfa) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span class="url">[https://www.gov.taipei/ gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in Chinese)</span> * <span class="url">[https://english.gov.taipei/ en.gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in English)</span> </div> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox region symbols/styles.css"></templatestyles> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |Symbols |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div style="height:0px"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Bird | class="infobox-data" |Formosan blue magpie (''Urocissa caerulea'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Flower | class="infobox-data" |Azalea (''Rhododendron nudiflorum'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Tree | class="infobox-data" |[[વડ|Banyan]] (India laurel fig, ''Ficus microcarpa'') |- style="display:none" | colspan="2" | |} '''તાઇપેઈ''' ( {{IPAc-en|ˌ|t|aɪ|ˈ|p|eɪ}} ), [ II ] <ref>[http://www.dictionary.com/browse/taipei "Taipei"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208070725/http://www.dictionary.com/browse/taipei|date=8 December 2017}}. </ref> સત્તાવાર રીતે '''તાઇપેઈ શહેર''', [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાનની]] [[રાજધાની]] {{Efn|The [[Constitution of the Republic of China]] does not stipulate any city, including Taipei or its pre-1949 capital, [[Nanjing]], as the ''de jure'' capital of the Republic of China. However, Taipei has been designated the official [[seat of government|seat of central government]] by a decree, thus making it the ''de facto'' capital.<ref>{{cite web |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |title=Taipei is Republic of China's capital, minister said |author=Tseng Ying-yu, Sofia Wu |website=Central News Agency |date=4 December 2013 |access-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920015224/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)-2021">{{cite web |url=https://www.taiwan.gov.tw/about.php |title=2020–2021 TAIWAN at a glance |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)]] |date=2021 |access-date=31 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117020655/https://www.taiwan.gov.tw/about.php |archive-date=17 November 2021 |url-status=live}}</ref> Despite having no actual control, the [[China|People's Republic of China]] considers Taipei to be the capital of its claimed [[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan Province]].}} અને એક ખાસ નગરપાલિકા છે. <ref>{{Cite web|date=4 December 2021|title=Taiwan-U.S. Relations|url=https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125155623/https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|archive-date=25 November 2021|access-date=31 December 2021|publisher=[[Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States]]}}</ref> ઉત્તરી તાઇવાનમાં સ્થિત તાઇપેઈ શહેર એ ન્યૂ તાઇપેઈ શહેરની નગરપાલિકાનો એક પરિક્ષેત્ર વિસ્તાર છે જે લગભગ ઉત્તરીય બંદર શહેર કીલુંગની નૈઋત્યમાં ૨૫ કિમી દૂર આવેલું છે. શહેરનો મોટાભાગનો ભાગ તાઈપેઈ બેસિન પર વસેલો છે, જે એક પ્રાચીન તળાવનો તટ છે. આ તટપ્રદેશ કીલુંગ અને ઝિન્ડિયન નદીઓની પ્રમાણમાં સાંકડી ખીણોથી ઘેરાયેલો છે, જે શહેરની પશ્ચિમ સરહદ પર તામસુઇ નદી બનાવે છે. <ref name="Taipei City Government-2006">{{Cite web|date=23 October 2006|title=Taipei City Government: Home – I. Geographic Overview|url=http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209004331/http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|archive-date=9 December 2013|access-date=4 August 2009|publisher=Taipei City Government}}</ref> તાઈપેઈ મ્યુનિસિપાલિટીમાં અંદાજિત ૨૪,૯૪,૮૧૩ (માર્ચ ૨૦૨૩) લોકો વસે છે. <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015">{{Cite web|date=December 2015|script-title=zh:鄉鎮市區人口及按都會區統計|url=http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209091210/http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|archive-date=9 December 2013|access-date=11 December 2016|publisher=Taiwan Ministry of Interior}}</ref> આ વસ્તી તેને તાઈપેઈ-કીલુંગ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનો મુખ્ય ભાગ બનાવે છે, જેને "ગ્રેટર તાઈપેઈ" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં જેમાં નજીકના શહેરો ન્યુ તાઈપેઈ અને કીલુંગનો સમાવેશ થાય છે જેની વસ્તી 7,047,559 છે, <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015" /> <ref>{{Cite web|title=Methods and Term Definitions|url=http://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212071728/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|archive-date=12 December 2018|access-date=4 August 2009|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics}}</ref> વિશ્વનો 40મો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે - તાઈવાની નાગરિકોનો લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગ મેટ્રો વિસ્તારોમાં રહે છે. "તાઈપેઈ" નામ સમગ્ર મહાનગર વિસ્તાર અથવા ફક્ત નગરપાલિકા માટે વપરાય છે. ૧૮૮૭થી તાઈપેઈ ટાપુનું રાજકીય કેન્દ્ર રહ્યું છે. તે પહેલી વાર ૧૮૮૭થી ૧૮૯૫ સુધી કિંગ રાજવંશ દ્વારા તાઈવાન પ્રાંતનું કેન્દ્ર બન્યું અને ફરીથી ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૬ સુધી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈના (ROC) સરકાર દ્વારા, {{Efn|The [[Taiwan Provincial Government]] subsequently moved to [[Zhongxing New Village]] in [[Nantou County]] until it was dissolved in 2018.}} જાપાની શાસન દરમિયાન ૧૮૯૫ થી ૧૯૪૫ સુધી તાઈવાનના ગવર્નમેન્ટ-જનરલનું મુખ્ય મથક રહ્યું. આ શહેર ૧૯૪૯ થી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈનાની કેન્દ્રીય સરકારનું રાષ્ટ્રીય મથક રહ્યું છે. તે ૧ જુલાઈ ૧૯૬૭ ના રોજ પ્રાંતીય શહેર દરજ્જાથી અપગ્રેડ કરીને રાષ્ટ્રની પ્રથમ ખાસ નગરપાલિકા (તે સમયે યુઆન-નિયંત્રિત નગરપાલિકા તરીકે ઓળખાતી) બની. તાઈપેઈ તાઈવાનનું આર્થિક, રાજકીય, શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. તેને GaWC દ્વારા "આલ્ફા − સિટી" તરીકે રેટિંગ આપવામાં આવ્યું છે. <ref>{{Cite web|title=The World According to GaWC 2020|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|archive-date=24 August 2020|access-date=26 August 2020|website=GaWC – Research Network|publisher=Globalization and World Cities}}</ref> તાઈપેઈ એક ઉચ્ચ-તકનીકી ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રનો મુખ્ય ભાગ પણ છે. <ref>{{Cite news|url=http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|title=Taiwan tech industry faces up to South Korea's Samsung|work=The Seattle Times|date=April 2013|access-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825064955/http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|archive-date=25 August 2017}}</ref> રેલ્વે, હાઇવે, એરપોર્ટ અને બસ લાઇન તાઇપેઈને ટાપુના તમામ ભાગો સાથે જોડે છે. આ શહેરમાં બે એરપોર્ટ - સોંગશાન અને તાઓયુઆન આવેલાં છે. આ નગર વિસ્તારમાં ઘણાં સ્થાપત્ય અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો આવેલાં છે, જેમાં તાઈપેઈ ૧૦૧ (જે અગાઉ વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત હતી), ચિયાંગ કાઈ-શેક મેમોરિયલ હોલ, દાલોંગડોંગ બાઓન મંદિર, હ્સિંગ તિયાન કોંગ, મેનકાનું લુંગશાન મંદિર, રાષ્ટ્રીય મહેલ સંગ્રહાલય, રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલય ભવન, તાઈપેઈ ગેસ્ટ હાઉસ અને ઝીનાન મંદિરનો સમાવેશ થાય છે. ઝિમેન્ડિંગ સહિતના શોપિંગ જિલ્લાઓ તેમજ અનેક રાત્રિ બજારો સમગ્ર શહેરમાં ફેલાયેલાં છે. કુદરતી સુવિધાઓમાં માઓકોંગ, યાંગમિંગશાન અને ગરમ પાણીના ઝરાનો સમાવેશ થાય છે. == સંદર્ભ == {{reflist}}નોંધો [[શ્રેણી:એશિયામાં આવેલા દેશોની રાજધાનીઓ]] [[શ્રેણી:Articles containing Japanese-language text]] [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] [[શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[શ્રેણી:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[શ્રેણી:Articles containing Chinese-language text]] 822n541zryrpmvg9jta250dzslsihsi 907590 907589 2026-11-10T04:05:14Z Brihaspati 45702 /* સંદર્ભ */ 907590 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-pol-div vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">Taipei</div><div class="ib-pol-div-native nickname"><span title="Chinese-language text"><span lang="zh-Hant-TW">臺北市</span></span> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[Capital city]] and [[Special municipality (Taiwan)|Special Municipality]]</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:272px;max-width:272px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Skyline_2022.06.29.jpg|alt=Taipei Skyline|268x268px]]</div><div class="text-align-center">Skyline of Taipei from Elephant Mountain with Taipei 101 (left)</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:124px;max-width:124px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:New_World_Building_and_Partyworld_Zhonghua_New_Hall_20160225_night.jpg|alt=Ximending|122x122px]]</div><div class="text-align-center">Ximending</div></div><div class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Taiwan_Presidential-Office-Building-01.jpg|alt=Presidential Office|142x142px]]</div><div class="text-align-center">Presidential Office</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Yangmingshan_National_Park_LI,JIA-JING_2.jpg|alt=Yangmingshan National Park|132x132px]]</div><div class="text-align-center">Yangmingshan National Park</div></div><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Bangka_Lungshan_Temple_07.23.jpg|alt=Lungshan Temple|132x132px]]</div><div class="text-align-center">Bangka Lungshan Temple</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:NationalPalace_MuseumFrontView.jpg|alt=National Palace Museum|268x268px]]</div><div class="text-align-center">National Palace Museum</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data maptable" |<templatestyles src="Infobox settlement/columns/styles.css" /> <div class="ib-settlement-cols"> <div class="ib-settlement-cols-row"><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Flag_of_Taipei_City.svg|border|110x110px|Flag of Taipei]]<br /><br />Flag</div><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Emblem_of_Taipei_City.svg|90x90px|Official seal of Taipei]]<br /><br />Logo</div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Etymology''': Wade–Giles&#x3A; ''<span lang="zh-Latn-wadegile">Tʻai²-pei³</span>''; <abbr title="Literal translation"><small>lit.</small></abbr> &#x27;North of Taiwan&#x27; |- class="mergedrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Nickname(s)''':&nbsp;<div class="ib-pol-div-nick nickname">The City of Azaleas</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<mapframe zoom="10" frameless="1" height="200" latitude="25.0375" longitude="121.5625" width="300">{"properties":{"stroke-width":6,"stroke":"#ff0000","title":"Taipei"},"type":"ExternalData","service":"geomask","ids":"Q1867"}</mapframe> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Taiwan_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Taipei is located in Taiwan]]<div class="od notheme" style="top:28.989%;left:82.849%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Taiwan</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Taiwan</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Asia_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Asia]]<div class="od notheme" style="top:62.181%;left:72.312%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Asia</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Asia</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Pacific_Ocean_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Pacific Ocean]]<div class="od notheme" style="top:27.977%;left:10.393%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Pacific Ocean</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Pacific Ocean</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:World_location_map_(equirectangular_180).svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Earth]]<div class="od notheme" style="top:36.09%;left:83.767%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Earth</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Earth</span></div></div></div></div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Country | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;</span>[[ચીની ગણતંત્ર|Republic of China (Taiwan)]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Settled | class="infobox-data" |1709 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Taipeh Prefecture | class="infobox-data" |1875 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Renamed Taihoku | class="infobox-data" |17 April 1895 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provincial city status | class="infobox-data" |25 October 1945 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provisional national capital | class="infobox-data" |7 December 1949 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Reconstituted as a Yuan-controlled municipality | class="infobox-data" |1 July 1967 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |City seat | class="infobox-data" |Xinyi District<br /><br /><templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:24}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Districts | class="infobox-data" |12 |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Largest district | class="infobox-data" |Daan District |- ! colspan="2" class="infobox-header" |Government |- class="mergedrow infobox-hiddenrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;Mayor </div> | class="infobox-data" |Chiang Wan-an (KMT) |- style="display:none" | colspan="2" | |- ! class="infobox-label" scope="row" |Legislature | class="infobox-data" |Taipei City Council |- ! colspan="2" class="infobox-header" |National representation |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Legislative Yuan</div> | class="infobox-data" |8 of 113 constituencies |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Area |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |271.80&nbsp;km² (104.94&nbsp;sq&nbsp;mi)&#x20;(16th) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Population |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;March 2023 estimate</div> | class="infobox-data" |2,494,813 (4th) ----9,078,000 (urban)&#x20;(4th) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(PPP)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |$65,539&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(nominal)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |NT$990,292&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[સમય વિસ્તાર|Time zone]] | class="infobox-data" |UTC+8 (National Standard Time) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Calling code | class="infobox-data" |(0)2 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Postal code | class="infobox-data" |<div class="postal-code">100–116</div> |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ISO 3166 code | class="infobox-data" |TW-TPE |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Climate | class="infobox-data" |Humid subtropical climate (Cfa) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span class="url">[https://www.gov.taipei/ gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in Chinese)</span> * <span class="url">[https://english.gov.taipei/ en.gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in English)</span> </div> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox region symbols/styles.css"></templatestyles> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |Symbols |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div style="height:0px"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Bird | class="infobox-data" |Formosan blue magpie (''Urocissa caerulea'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Flower | class="infobox-data" |Azalea (''Rhododendron nudiflorum'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Tree | class="infobox-data" |[[વડ|Banyan]] (India laurel fig, ''Ficus microcarpa'') |- style="display:none" | colspan="2" | |} '''તાઇપેઈ''' ( {{IPAc-en|ˌ|t|aɪ|ˈ|p|eɪ}} ), [ II ] <ref>[http://www.dictionary.com/browse/taipei "Taipei"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208070725/http://www.dictionary.com/browse/taipei|date=8 December 2017}}. </ref> સત્તાવાર રીતે '''તાઇપેઈ શહેર''', [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાનની]] [[રાજધાની]] {{Efn|The [[Constitution of the Republic of China]] does not stipulate any city, including Taipei or its pre-1949 capital, [[Nanjing]], as the ''de jure'' capital of the Republic of China. However, Taipei has been designated the official [[seat of government|seat of central government]] by a decree, thus making it the ''de facto'' capital.<ref>{{cite web |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |title=Taipei is Republic of China's capital, minister said |author=Tseng Ying-yu, Sofia Wu |website=Central News Agency |date=4 December 2013 |access-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920015224/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)-2021">{{cite web |url=https://www.taiwan.gov.tw/about.php |title=2020–2021 TAIWAN at a glance |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)]] |date=2021 |access-date=31 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117020655/https://www.taiwan.gov.tw/about.php |archive-date=17 November 2021 |url-status=live}}</ref> Despite having no actual control, the [[China|People's Republic of China]] considers Taipei to be the capital of its claimed [[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan Province]].}} અને એક ખાસ નગરપાલિકા છે. <ref>{{Cite web|date=4 December 2021|title=Taiwan-U.S. Relations|url=https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125155623/https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|archive-date=25 November 2021|access-date=31 December 2021|publisher=[[Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States]]}}</ref> ઉત્તરી તાઇવાનમાં સ્થિત તાઇપેઈ શહેર એ ન્યૂ તાઇપેઈ શહેરની નગરપાલિકાનો એક પરિક્ષેત્ર વિસ્તાર છે જે લગભગ ઉત્તરીય બંદર શહેર કીલુંગની નૈઋત્યમાં ૨૫ કિમી દૂર આવેલું છે. શહેરનો મોટાભાગનો ભાગ તાઈપેઈ બેસિન પર વસેલો છે, જે એક પ્રાચીન તળાવનો તટ છે. આ તટપ્રદેશ કીલુંગ અને ઝિન્ડિયન નદીઓની પ્રમાણમાં સાંકડી ખીણોથી ઘેરાયેલો છે, જે શહેરની પશ્ચિમ સરહદ પર તામસુઇ નદી બનાવે છે. <ref name="Taipei City Government-2006">{{Cite web|date=23 October 2006|title=Taipei City Government: Home – I. Geographic Overview|url=http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209004331/http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|archive-date=9 December 2013|access-date=4 August 2009|publisher=Taipei City Government}}</ref> તાઈપેઈ મ્યુનિસિપાલિટીમાં અંદાજિત ૨૪,૯૪,૮૧૩ (માર્ચ ૨૦૨૩) લોકો વસે છે. <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015">{{Cite web|date=December 2015|script-title=zh:鄉鎮市區人口及按都會區統計|url=http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209091210/http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|archive-date=9 December 2013|access-date=11 December 2016|publisher=Taiwan Ministry of Interior}}</ref> આ વસ્તી તેને તાઈપેઈ-કીલુંગ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનો મુખ્ય ભાગ બનાવે છે, જેને "ગ્રેટર તાઈપેઈ" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં જેમાં નજીકના શહેરો ન્યુ તાઈપેઈ અને કીલુંગનો સમાવેશ થાય છે જેની વસ્તી 7,047,559 છે, <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015" /> <ref>{{Cite web|title=Methods and Term Definitions|url=http://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212071728/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|archive-date=12 December 2018|access-date=4 August 2009|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics}}</ref> વિશ્વનો 40મો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે - તાઈવાની નાગરિકોનો લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગ મેટ્રો વિસ્તારોમાં રહે છે. "તાઈપેઈ" નામ સમગ્ર મહાનગર વિસ્તાર અથવા ફક્ત નગરપાલિકા માટે વપરાય છે. ૧૮૮૭થી તાઈપેઈ ટાપુનું રાજકીય કેન્દ્ર રહ્યું છે. તે પહેલી વાર ૧૮૮૭થી ૧૮૯૫ સુધી કિંગ રાજવંશ દ્વારા તાઈવાન પ્રાંતનું કેન્દ્ર બન્યું અને ફરીથી ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૬ સુધી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈના (ROC) સરકાર દ્વારા, {{Efn|The [[Taiwan Provincial Government]] subsequently moved to [[Zhongxing New Village]] in [[Nantou County]] until it was dissolved in 2018.}} જાપાની શાસન દરમિયાન ૧૮૯૫ થી ૧૯૪૫ સુધી તાઈવાનના ગવર્નમેન્ટ-જનરલનું મુખ્ય મથક રહ્યું. આ શહેર ૧૯૪૯ થી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈનાની કેન્દ્રીય સરકારનું રાષ્ટ્રીય મથક રહ્યું છે. તે ૧ જુલાઈ ૧૯૬૭ ના રોજ પ્રાંતીય શહેર દરજ્જાથી અપગ્રેડ કરીને રાષ્ટ્રની પ્રથમ ખાસ નગરપાલિકા (તે સમયે યુઆન-નિયંત્રિત નગરપાલિકા તરીકે ઓળખાતી) બની. તાઈપેઈ તાઈવાનનું આર્થિક, રાજકીય, શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. તેને GaWC દ્વારા "આલ્ફા − સિટી" તરીકે રેટિંગ આપવામાં આવ્યું છે. <ref>{{Cite web|title=The World According to GaWC 2020|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|archive-date=24 August 2020|access-date=26 August 2020|website=GaWC – Research Network|publisher=Globalization and World Cities}}</ref> તાઈપેઈ એક ઉચ્ચ-તકનીકી ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રનો મુખ્ય ભાગ પણ છે. <ref>{{Cite news|url=http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|title=Taiwan tech industry faces up to South Korea's Samsung|work=The Seattle Times|date=April 2013|access-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825064955/http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|archive-date=25 August 2017}}</ref> રેલ્વે, હાઇવે, એરપોર્ટ અને બસ લાઇન તાઇપેઈને ટાપુના તમામ ભાગો સાથે જોડે છે. આ શહેરમાં બે એરપોર્ટ - સોંગશાન અને તાઓયુઆન આવેલાં છે. આ નગર વિસ્તારમાં ઘણાં સ્થાપત્ય અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો આવેલાં છે, જેમાં તાઈપેઈ ૧૦૧ (જે અગાઉ વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત હતી), ચિયાંગ કાઈ-શેક મેમોરિયલ હોલ, દાલોંગડોંગ બાઓન મંદિર, હ્સિંગ તિયાન કોંગ, મેનકાનું લુંગશાન મંદિર, રાષ્ટ્રીય મહેલ સંગ્રહાલય, રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલય ભવન, તાઈપેઈ ગેસ્ટ હાઉસ અને ઝીનાન મંદિરનો સમાવેશ થાય છે. ઝિમેન્ડિંગ સહિતના શોપિંગ જિલ્લાઓ તેમજ અનેક રાત્રિ બજારો સમગ્ર શહેરમાં ફેલાયેલાં છે. કુદરતી સુવિધાઓમાં માઓકોંગ, યાંગમિંગશાન અને ગરમ પાણીના ઝરાનો સમાવેશ થાય છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} == નોંધો == <references group="lower-alpha" /> [[શ્રેણી:એશિયામાં આવેલા દેશોની રાજધાનીઓ]] [[શ્રેણી:Articles containing Japanese-language text]] [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] [[શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[શ્રેણી:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[શ્રેણી:Articles containing Chinese-language text]] 36gh8i2c6ymskqlbdddyyzucnfke9k0 907591 907590 2026-11-10T04:05:55Z Brihaspati 45702 ગુજરાતી આંકડા 907591 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-pol-div vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">Taipei</div><div class="ib-pol-div-native nickname"><span title="Chinese-language text"><span lang="zh-Hant-TW">臺北市</span></span> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[Capital city]] and [[Special municipality (Taiwan)|Special Municipality]]</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:272px;max-width:272px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Skyline_2022.06.29.jpg|alt=Taipei Skyline|268x268px]]</div><div class="text-align-center">Skyline of Taipei from Elephant Mountain with Taipei 101 (left)</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:124px;max-width:124px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:New_World_Building_and_Partyworld_Zhonghua_New_Hall_20160225_night.jpg|alt=Ximending|122x122px]]</div><div class="text-align-center">Ximending</div></div><div class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Taiwan_Presidential-Office-Building-01.jpg|alt=Presidential Office|142x142px]]</div><div class="text-align-center">Presidential Office</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Yangmingshan_National_Park_LI,JIA-JING_2.jpg|alt=Yangmingshan National Park|132x132px]]</div><div class="text-align-center">Yangmingshan National Park</div></div><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Bangka_Lungshan_Temple_07.23.jpg|alt=Lungshan Temple|132x132px]]</div><div class="text-align-center">Bangka Lungshan Temple</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:NationalPalace_MuseumFrontView.jpg|alt=National Palace Museum|268x268px]]</div><div class="text-align-center">National Palace Museum</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data maptable" |<templatestyles src="Infobox settlement/columns/styles.css" /> <div class="ib-settlement-cols"> <div class="ib-settlement-cols-row"><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Flag_of_Taipei_City.svg|border|110x110px|Flag of Taipei]]<br /><br />Flag</div><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Emblem_of_Taipei_City.svg|90x90px|Official seal of Taipei]]<br /><br />Logo</div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Etymology''': Wade–Giles&#x3A; ''<span lang="zh-Latn-wadegile">Tʻai²-pei³</span>''; <abbr title="Literal translation"><small>lit.</small></abbr> &#x27;North of Taiwan&#x27; |- class="mergedrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Nickname(s)''':&nbsp;<div class="ib-pol-div-nick nickname">The City of Azaleas</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<mapframe zoom="10" frameless="1" height="200" latitude="25.0375" longitude="121.5625" width="300">{"properties":{"stroke-width":6,"stroke":"#ff0000","title":"Taipei"},"type":"ExternalData","service":"geomask","ids":"Q1867"}</mapframe> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Taiwan_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Taipei is located in Taiwan]]<div class="od notheme" style="top:28.989%;left:82.849%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Taiwan</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Taiwan</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Asia_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Asia]]<div class="od notheme" style="top:62.181%;left:72.312%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Asia</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Asia</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Pacific_Ocean_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Pacific Ocean]]<div class="od notheme" style="top:27.977%;left:10.393%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Pacific Ocean</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Pacific Ocean</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:World_location_map_(equirectangular_180).svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Earth]]<div class="od notheme" style="top:36.09%;left:83.767%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Earth</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Earth</span></div></div></div></div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Country | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;</span>[[ચીની ગણતંત્ર|Republic of China (Taiwan)]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Settled | class="infobox-data" |1709 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Taipeh Prefecture | class="infobox-data" |1875 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Renamed Taihoku | class="infobox-data" |17 April 1895 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provincial city status | class="infobox-data" |25 October 1945 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provisional national capital | class="infobox-data" |7 December 1949 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Reconstituted as a Yuan-controlled municipality | class="infobox-data" |1 July 1967 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |City seat | class="infobox-data" |Xinyi District<br /><br /><templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:24}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Districts | class="infobox-data" |12 |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Largest district | class="infobox-data" |Daan District |- ! colspan="2" class="infobox-header" |Government |- class="mergedrow infobox-hiddenrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;Mayor </div> | class="infobox-data" |Chiang Wan-an (KMT) |- style="display:none" | colspan="2" | |- ! class="infobox-label" scope="row" |Legislature | class="infobox-data" |Taipei City Council |- ! colspan="2" class="infobox-header" |National representation |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Legislative Yuan</div> | class="infobox-data" |8 of 113 constituencies |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Area |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |271.80&nbsp;km² (104.94&nbsp;sq&nbsp;mi)&#x20;(16th) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Population |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;March 2023 estimate</div> | class="infobox-data" |2,494,813 (4th) ----9,078,000 (urban)&#x20;(4th) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(PPP)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |$65,539&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(nominal)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |NT$990,292&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[સમય વિસ્તાર|Time zone]] | class="infobox-data" |UTC+8 (National Standard Time) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Calling code | class="infobox-data" |(0)2 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Postal code | class="infobox-data" |<div class="postal-code">100–116</div> |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ISO 3166 code | class="infobox-data" |TW-TPE |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Climate | class="infobox-data" |Humid subtropical climate (Cfa) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span class="url">[https://www.gov.taipei/ gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in Chinese)</span> * <span class="url">[https://english.gov.taipei/ en.gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in English)</span> </div> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox region symbols/styles.css"></templatestyles> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |Symbols |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div style="height:0px"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Bird | class="infobox-data" |Formosan blue magpie (''Urocissa caerulea'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Flower | class="infobox-data" |Azalea (''Rhododendron nudiflorum'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Tree | class="infobox-data" |[[વડ|Banyan]] (India laurel fig, ''Ficus microcarpa'') |- style="display:none" | colspan="2" | |} '''તાઇપેઈ''' ( {{IPAc-en|ˌ|t|aɪ|ˈ|p|eɪ}} ), [ II ] <ref>[http://www.dictionary.com/browse/taipei "Taipei"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208070725/http://www.dictionary.com/browse/taipei|date=8 December 2017}}. </ref> સત્તાવાર રીતે '''તાઇપેઈ શહેર''', [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાનની]] [[રાજધાની]] {{Efn|The [[Constitution of the Republic of China]] does not stipulate any city, including Taipei or its pre-1949 capital, [[Nanjing]], as the ''de jure'' capital of the Republic of China. However, Taipei has been designated the official [[seat of government|seat of central government]] by a decree, thus making it the ''de facto'' capital.<ref>{{cite web |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |title=Taipei is Republic of China's capital, minister said |author=Tseng Ying-yu, Sofia Wu |website=Central News Agency |date=4 December 2013 |access-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920015224/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)-2021">{{cite web |url=https://www.taiwan.gov.tw/about.php |title=2020–2021 TAIWAN at a glance |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)]] |date=2021 |access-date=31 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117020655/https://www.taiwan.gov.tw/about.php |archive-date=17 November 2021 |url-status=live}}</ref> Despite having no actual control, the [[China|People's Republic of China]] considers Taipei to be the capital of its claimed [[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan Province]].}} અને એક ખાસ નગરપાલિકા છે. <ref>{{Cite web|date=4 December 2021|title=Taiwan-U.S. Relations|url=https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125155623/https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|archive-date=25 November 2021|access-date=31 December 2021|publisher=[[Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States]]}}</ref> ઉત્તરી તાઇવાનમાં સ્થિત તાઇપેઈ શહેર એ ન્યૂ તાઇપેઈ શહેરની નગરપાલિકાનો એક પરિક્ષેત્ર વિસ્તાર છે જે લગભગ ઉત્તરીય બંદર શહેર કીલુંગની નૈઋત્યમાં ૨૫ કિમી દૂર આવેલું છે. શહેરનો મોટાભાગનો ભાગ તાઈપેઈ બેસિન પર વસેલો છે, જે એક પ્રાચીન તળાવનો તટ છે. આ તટપ્રદેશ કીલુંગ અને ઝિન્ડિયન નદીઓની પ્રમાણમાં સાંકડી ખીણોથી ઘેરાયેલો છે, જે શહેરની પશ્ચિમ સરહદ પર તામસુઇ નદી બનાવે છે. <ref name="Taipei City Government-2006">{{Cite web|date=23 October 2006|title=Taipei City Government: Home – I. Geographic Overview|url=http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209004331/http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|archive-date=9 December 2013|access-date=4 August 2009|publisher=Taipei City Government}}</ref> તાઈપેઈ મ્યુનિસિપાલિટીમાં અંદાજિત ૨૪,૯૪,૮૧૩ (માર્ચ ૨૦૨૩) લોકો વસે છે. <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015">{{Cite web|date=December 2015|script-title=zh:鄉鎮市區人口及按都會區統計|url=http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209091210/http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|archive-date=9 December 2013|access-date=11 December 2016|publisher=Taiwan Ministry of Interior}}</ref> આ વસ્તી તેને તાઈપેઈ-કીલુંગ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનો મુખ્ય ભાગ બનાવે છે, જેને "ગ્રેટર તાઈપેઈ" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં જેમાં નજીકના શહેરો ન્યુ તાઈપેઈ અને કીલુંગનો સમાવેશ થાય છે જેની વસ્તી ૭,૦૪૭,૫૫૯ છે, <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015" /> <ref>{{Cite web|title=Methods and Term Definitions|url=http://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212071728/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|archive-date=12 December 2018|access-date=4 August 2009|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics}}</ref> વિશ્વનો ૪૦મો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે - તાઈવાની નાગરિકોનો લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગ મેટ્રો વિસ્તારોમાં રહે છે. "તાઈપેઈ" નામ સમગ્ર મહાનગર વિસ્તાર અથવા ફક્ત નગરપાલિકા માટે વપરાય છે. ૧૮૮૭થી તાઈપેઈ ટાપુનું રાજકીય કેન્દ્ર રહ્યું છે. તે પહેલી વાર ૧૮૮૭થી ૧૮૯૫ સુધી કિંગ રાજવંશ દ્વારા તાઈવાન પ્રાંતનું કેન્દ્ર બન્યું અને ફરીથી ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૬ સુધી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈના (ROC) સરકાર દ્વારા, {{Efn|The [[Taiwan Provincial Government]] subsequently moved to [[Zhongxing New Village]] in [[Nantou County]] until it was dissolved in 2018.}} જાપાની શાસન દરમિયાન ૧૮૯૫ થી ૧૯૪૫ સુધી તાઈવાનના ગવર્નમેન્ટ-જનરલનું મુખ્ય મથક રહ્યું. આ શહેર ૧૯૪૯ થી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈનાની કેન્દ્રીય સરકારનું રાષ્ટ્રીય મથક રહ્યું છે. તે ૧ જુલાઈ ૧૯૬૭ ના રોજ પ્રાંતીય શહેર દરજ્જાથી અપગ્રેડ કરીને રાષ્ટ્રની પ્રથમ ખાસ નગરપાલિકા (તે સમયે યુઆન-નિયંત્રિત નગરપાલિકા તરીકે ઓળખાતી) બની. તાઈપેઈ તાઈવાનનું આર્થિક, રાજકીય, શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. તેને GaWC દ્વારા "આલ્ફા − સિટી" તરીકે રેટિંગ આપવામાં આવ્યું છે. <ref>{{Cite web|title=The World According to GaWC 2020|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|archive-date=24 August 2020|access-date=26 August 2020|website=GaWC – Research Network|publisher=Globalization and World Cities}}</ref> તાઈપેઈ એક ઉચ્ચ-તકનીકી ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રનો મુખ્ય ભાગ પણ છે. <ref>{{Cite news|url=http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|title=Taiwan tech industry faces up to South Korea's Samsung|work=The Seattle Times|date=April 2013|access-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825064955/http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|archive-date=25 August 2017}}</ref> રેલ્વે, હાઇવે, એરપોર્ટ અને બસ લાઇન તાઇપેઈને ટાપુના તમામ ભાગો સાથે જોડે છે. આ શહેરમાં બે એરપોર્ટ - સોંગશાન અને તાઓયુઆન આવેલાં છે. આ નગર વિસ્તારમાં ઘણાં સ્થાપત્ય અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો આવેલાં છે, જેમાં તાઈપેઈ ૧૦૧ (જે અગાઉ વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત હતી), ચિયાંગ કાઈ-શેક મેમોરિયલ હોલ, દાલોંગડોંગ બાઓન મંદિર, હ્સિંગ તિયાન કોંગ, મેનકાનું લુંગશાન મંદિર, રાષ્ટ્રીય મહેલ સંગ્રહાલય, રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલય ભવન, તાઈપેઈ ગેસ્ટ હાઉસ અને ઝીનાન મંદિરનો સમાવેશ થાય છે. ઝિમેન્ડિંગ સહિતના શોપિંગ જિલ્લાઓ તેમજ અનેક રાત્રિ બજારો સમગ્ર શહેરમાં ફેલાયેલાં છે. કુદરતી સુવિધાઓમાં માઓકોંગ, યાંગમિંગશાન અને ગરમ પાણીના ઝરાનો સમાવેશ થાય છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} == નોંધો == <references group="lower-alpha" /> [[શ્રેણી:એશિયામાં આવેલા દેશોની રાજધાનીઓ]] [[શ્રેણી:Articles containing Japanese-language text]] [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] [[શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[શ્રેણી:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[શ્રેણી:Articles containing Chinese-language text]] n6ilun0nk866uxekag3fb50pfzh9r9y 907592 907591 2026-11-10T04:09:01Z Brihaspati 45702 ગુજરાતી અનુવાદ 907592 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-pol-div vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">તાઇપેઈ</div><div class="ib-pol-div-native nickname"><span title="Chinese-language text"><span lang="zh-Hant-TW">臺北市</span></span> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |રાજધાની અને વિશેષ નગરપાલિક |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:272px;max-width:272px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Skyline_2022.06.29.jpg|alt=Taipei Skyline|268x268px]]</div><div class="text-align-center">એલિફન્ટ પર્વત પરથી તાઇપેઈ ૧૦૧ સાથે તાઇપેઈની સ્કાયલાઇન</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:124px;max-width:124px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:New_World_Building_and_Partyworld_Zhonghua_New_Hall_20160225_night.jpg|alt=Ximending|122x122px]]</div><div class="text-align-center">શિમેડિંગ</div></div><div class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Taiwan_Presidential-Office-Building-01.jpg|alt=Presidential Office|142x142px]]</div><div class="text-align-center">રાષ્ટ્રપતિની ઑફિસ</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Yangmingshan_National_Park_LI,JIA-JING_2.jpg|alt=Yangmingshan National Park|132x132px]]</div><div class="text-align-center">યાંગમિંગશાન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન</div></div><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Bangka_Lungshan_Temple_07.23.jpg|alt=Lungshan Temple|132x132px]]</div><div class="text-align-center">બંગકા લુંગશાન મંદિર</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:NationalPalace_MuseumFrontView.jpg|alt=National Palace Museum|268x268px]]</div><div class="text-align-center">નેશનલ પેલેસ મ્યુઝિયમ</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data maptable" |<templatestyles src="Infobox settlement/columns/styles.css" /> <div class="ib-settlement-cols"> <div class="ib-settlement-cols-row"><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Flag_of_Taipei_City.svg|border|110x110px|Flag of Taipei]]<br /><br />ધ્વજ</div><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Emblem_of_Taipei_City.svg|90x90px|Official seal of Taipei]]<br /><br />લોગો</div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Etymology''': Wade–Giles&#x3A; ''<span lang="zh-Latn-wadegile">Tʻai²-pei³</span>''; <abbr title="Literal translation"><small>lit.</small></abbr> &#x27;North of Taiwan&#x27; |- class="mergedrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Nickname(s)''':&nbsp;<div class="ib-pol-div-nick nickname">The City of Azaleas</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<mapframe zoom="10" frameless="1" height="200" latitude="25.0375" longitude="121.5625" width="300">{"properties":{"stroke-width":6,"stroke":"#ff0000","title":"Taipei"},"type":"ExternalData","service":"geomask","ids":"Q1867"}</mapframe> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Taiwan_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Taipei is located in Taiwan]]<div class="od notheme" style="top:28.989%;left:82.849%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Taiwan</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Taiwan</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Asia_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Asia]]<div class="od notheme" style="top:62.181%;left:72.312%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Asia</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Asia</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Pacific_Ocean_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Pacific Ocean]]<div class="od notheme" style="top:27.977%;left:10.393%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Pacific Ocean</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Pacific Ocean</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:World_location_map_(equirectangular_180).svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Earth]]<div class="od notheme" style="top:36.09%;left:83.767%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Earth</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Earth</span></div></div></div></div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Country | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;</span>[[ચીની ગણતંત્ર|Republic of China (Taiwan)]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Settled | class="infobox-data" |1709 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Taipeh Prefecture | class="infobox-data" |1875 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Renamed Taihoku | class="infobox-data" |17 April 1895 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provincial city status | class="infobox-data" |25 October 1945 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provisional national capital | class="infobox-data" |7 December 1949 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Reconstituted as a Yuan-controlled municipality | class="infobox-data" |1 July 1967 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |City seat | class="infobox-data" |Xinyi District<br /><br /><templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:24}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Districts | class="infobox-data" |12 |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Largest district | class="infobox-data" |Daan District |- ! colspan="2" class="infobox-header" |Government |- class="mergedrow infobox-hiddenrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;Mayor </div> | class="infobox-data" |Chiang Wan-an (KMT) |- style="display:none" | colspan="2" | |- ! class="infobox-label" scope="row" |Legislature | class="infobox-data" |Taipei City Council |- ! colspan="2" class="infobox-header" |National representation |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Legislative Yuan</div> | class="infobox-data" |8 of 113 constituencies |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Area |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |271.80&nbsp;km² (104.94&nbsp;sq&nbsp;mi)&#x20;(16th) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Population |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;March 2023 estimate</div> | class="infobox-data" |2,494,813 (4th) ----9,078,000 (urban)&#x20;(4th) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(PPP)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |$65,539&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(nominal)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |NT$990,292&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[સમય વિસ્તાર|Time zone]] | class="infobox-data" |UTC+8 (National Standard Time) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Calling code | class="infobox-data" |(0)2 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Postal code | class="infobox-data" |<div class="postal-code">100–116</div> |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ISO 3166 code | class="infobox-data" |TW-TPE |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Climate | class="infobox-data" |Humid subtropical climate (Cfa) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span class="url">[https://www.gov.taipei/ gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in Chinese)</span> * <span class="url">[https://english.gov.taipei/ en.gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in English)</span> </div> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox region symbols/styles.css"></templatestyles> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |Symbols |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div style="height:0px"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Bird | class="infobox-data" |Formosan blue magpie (''Urocissa caerulea'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Flower | class="infobox-data" |Azalea (''Rhododendron nudiflorum'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Tree | class="infobox-data" |[[વડ|Banyan]] (India laurel fig, ''Ficus microcarpa'') |- style="display:none" | colspan="2" | |} '''તાઇપેઈ''' ( {{IPAc-en|ˌ|t|aɪ|ˈ|p|eɪ}} ), [ II ] <ref>[http://www.dictionary.com/browse/taipei "Taipei"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208070725/http://www.dictionary.com/browse/taipei|date=8 December 2017}}. </ref> સત્તાવાર રીતે '''તાઇપેઈ શહેર''', [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાનની]] [[રાજધાની]] {{Efn|The [[Constitution of the Republic of China]] does not stipulate any city, including Taipei or its pre-1949 capital, [[Nanjing]], as the ''de jure'' capital of the Republic of China. However, Taipei has been designated the official [[seat of government|seat of central government]] by a decree, thus making it the ''de facto'' capital.<ref>{{cite web |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |title=Taipei is Republic of China's capital, minister said |author=Tseng Ying-yu, Sofia Wu |website=Central News Agency |date=4 December 2013 |access-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920015224/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)-2021">{{cite web |url=https://www.taiwan.gov.tw/about.php |title=2020–2021 TAIWAN at a glance |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)]] |date=2021 |access-date=31 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117020655/https://www.taiwan.gov.tw/about.php |archive-date=17 November 2021 |url-status=live}}</ref> Despite having no actual control, the [[China|People's Republic of China]] considers Taipei to be the capital of its claimed [[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan Province]].}} અને એક ખાસ નગરપાલિકા છે. <ref>{{Cite web|date=4 December 2021|title=Taiwan-U.S. Relations|url=https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125155623/https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|archive-date=25 November 2021|access-date=31 December 2021|publisher=[[Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States]]}}</ref> ઉત્તરી તાઇવાનમાં સ્થિત તાઇપેઈ શહેર એ ન્યૂ તાઇપેઈ શહેરની નગરપાલિકાનો એક પરિક્ષેત્ર વિસ્તાર છે જે લગભગ ઉત્તરીય બંદર શહેર કીલુંગની નૈઋત્યમાં ૨૫ કિમી દૂર આવેલું છે. શહેરનો મોટાભાગનો ભાગ તાઈપેઈ બેસિન પર વસેલો છે, જે એક પ્રાચીન તળાવનો તટ છે. આ તટપ્રદેશ કીલુંગ અને ઝિન્ડિયન નદીઓની પ્રમાણમાં સાંકડી ખીણોથી ઘેરાયેલો છે, જે શહેરની પશ્ચિમ સરહદ પર તામસુઇ નદી બનાવે છે. <ref name="Taipei City Government-2006">{{Cite web|date=23 October 2006|title=Taipei City Government: Home – I. Geographic Overview|url=http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209004331/http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|archive-date=9 December 2013|access-date=4 August 2009|publisher=Taipei City Government}}</ref> તાઈપેઈ મ્યુનિસિપાલિટીમાં અંદાજિત ૨૪,૯૪,૮૧૩ (માર્ચ ૨૦૨૩) લોકો વસે છે. <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015">{{Cite web|date=December 2015|script-title=zh:鄉鎮市區人口及按都會區統計|url=http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209091210/http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|archive-date=9 December 2013|access-date=11 December 2016|publisher=Taiwan Ministry of Interior}}</ref> આ વસ્તી તેને તાઈપેઈ-કીલુંગ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનો મુખ્ય ભાગ બનાવે છે, જેને "ગ્રેટર તાઈપેઈ" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં જેમાં નજીકના શહેરો ન્યુ તાઈપેઈ અને કીલુંગનો સમાવેશ થાય છે જેની વસ્તી ૭,૦૪૭,૫૫૯ છે, <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015" /> <ref>{{Cite web|title=Methods and Term Definitions|url=http://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212071728/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|archive-date=12 December 2018|access-date=4 August 2009|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics}}</ref> વિશ્વનો ૪૦મો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે - તાઈવાની નાગરિકોનો લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગ મેટ્રો વિસ્તારોમાં રહે છે. "તાઈપેઈ" નામ સમગ્ર મહાનગર વિસ્તાર અથવા ફક્ત નગરપાલિકા માટે વપરાય છે. ૧૮૮૭થી તાઈપેઈ ટાપુનું રાજકીય કેન્દ્ર રહ્યું છે. તે પહેલી વાર ૧૮૮૭થી ૧૮૯૫ સુધી કિંગ રાજવંશ દ્વારા તાઈવાન પ્રાંતનું કેન્દ્ર બન્યું અને ફરીથી ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૬ સુધી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈના (ROC) સરકાર દ્વારા, {{Efn|The [[Taiwan Provincial Government]] subsequently moved to [[Zhongxing New Village]] in [[Nantou County]] until it was dissolved in 2018.}} જાપાની શાસન દરમિયાન ૧૮૯૫ થી ૧૯૪૫ સુધી તાઈવાનના ગવર્નમેન્ટ-જનરલનું મુખ્ય મથક રહ્યું. આ શહેર ૧૯૪૯ થી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈનાની કેન્દ્રીય સરકારનું રાષ્ટ્રીય મથક રહ્યું છે. તે ૧ જુલાઈ ૧૯૬૭ ના રોજ પ્રાંતીય શહેર દરજ્જાથી અપગ્રેડ કરીને રાષ્ટ્રની પ્રથમ ખાસ નગરપાલિકા (તે સમયે યુઆન-નિયંત્રિત નગરપાલિકા તરીકે ઓળખાતી) બની. તાઈપેઈ તાઈવાનનું આર્થિક, રાજકીય, શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. તેને GaWC દ્વારા "આલ્ફા − સિટી" તરીકે રેટિંગ આપવામાં આવ્યું છે. <ref>{{Cite web|title=The World According to GaWC 2020|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|archive-date=24 August 2020|access-date=26 August 2020|website=GaWC – Research Network|publisher=Globalization and World Cities}}</ref> તાઈપેઈ એક ઉચ્ચ-તકનીકી ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રનો મુખ્ય ભાગ પણ છે. <ref>{{Cite news|url=http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|title=Taiwan tech industry faces up to South Korea's Samsung|work=The Seattle Times|date=April 2013|access-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825064955/http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|archive-date=25 August 2017}}</ref> રેલ્વે, હાઇવે, એરપોર્ટ અને બસ લાઇન તાઇપેઈને ટાપુના તમામ ભાગો સાથે જોડે છે. આ શહેરમાં બે એરપોર્ટ - સોંગશાન અને તાઓયુઆન આવેલાં છે. આ નગર વિસ્તારમાં ઘણાં સ્થાપત્ય અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો આવેલાં છે, જેમાં તાઈપેઈ ૧૦૧ (જે અગાઉ વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત હતી), ચિયાંગ કાઈ-શેક મેમોરિયલ હોલ, દાલોંગડોંગ બાઓન મંદિર, હ્સિંગ તિયાન કોંગ, મેનકાનું લુંગશાન મંદિર, રાષ્ટ્રીય મહેલ સંગ્રહાલય, રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલય ભવન, તાઈપેઈ ગેસ્ટ હાઉસ અને ઝીનાન મંદિરનો સમાવેશ થાય છે. ઝિમેન્ડિંગ સહિતના શોપિંગ જિલ્લાઓ તેમજ અનેક રાત્રિ બજારો સમગ્ર શહેરમાં ફેલાયેલાં છે. કુદરતી સુવિધાઓમાં માઓકોંગ, યાંગમિંગશાન અને ગરમ પાણીના ઝરાનો સમાવેશ થાય છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} == નોંધો == <references group="lower-alpha" /> [[શ્રેણી:એશિયામાં આવેલા દેશોની રાજધાનીઓ]] [[શ્રેણી:Articles containing Japanese-language text]] [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] [[શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[શ્રેણી:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[શ્રેણી:Articles containing Chinese-language text]] 90n81v8nuf07tl5h0aizmu30wu060ll 907593 907592 2026-11-10T04:09:31Z Brihaspati 45702 જોડણી 907593 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-pol-div vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">તાઇપેઈ</div><div class="ib-pol-div-native nickname"><span title="Chinese-language text"><span lang="zh-Hant-TW">臺北市</span></span> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |રાજધાની અને વિશેષ નગરપાલિકા |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:272px;max-width:272px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Skyline_2022.06.29.jpg|alt=Taipei Skyline|268x268px]]</div><div class="text-align-center">એલિફન્ટ પર્વત પરથી તાઇપેઈ ૧૦૧ સાથે તાઇપેઈની સ્કાયલાઇન</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:124px;max-width:124px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:New_World_Building_and_Partyworld_Zhonghua_New_Hall_20160225_night.jpg|alt=Ximending|122x122px]]</div><div class="text-align-center">શિમેડિંગ</div></div><div class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Taiwan_Presidential-Office-Building-01.jpg|alt=Presidential Office|142x142px]]</div><div class="text-align-center">રાષ્ટ્રપતિની ઑફિસ</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Yangmingshan_National_Park_LI,JIA-JING_2.jpg|alt=Yangmingshan National Park|132x132px]]</div><div class="text-align-center">યાંગમિંગશાન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન</div></div><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Bangka_Lungshan_Temple_07.23.jpg|alt=Lungshan Temple|132x132px]]</div><div class="text-align-center">બંગકા લુંગશાન મંદિર</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:NationalPalace_MuseumFrontView.jpg|alt=National Palace Museum|268x268px]]</div><div class="text-align-center">નેશનલ પેલેસ મ્યુઝિયમ</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data maptable" |<templatestyles src="Infobox settlement/columns/styles.css" /> <div class="ib-settlement-cols"> <div class="ib-settlement-cols-row"><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Flag_of_Taipei_City.svg|border|110x110px|Flag of Taipei]]<br /><br />ધ્વજ</div><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Emblem_of_Taipei_City.svg|90x90px|Official seal of Taipei]]<br /><br />લોગો</div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Etymology''': Wade–Giles&#x3A; ''<span lang="zh-Latn-wadegile">Tʻai²-pei³</span>''; <abbr title="Literal translation"><small>lit.</small></abbr> &#x27;North of Taiwan&#x27; |- class="mergedrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Nickname(s)''':&nbsp;<div class="ib-pol-div-nick nickname">The City of Azaleas</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<mapframe zoom="10" frameless="1" height="200" latitude="25.0375" longitude="121.5625" width="300">{"properties":{"stroke-width":6,"stroke":"#ff0000","title":"Taipei"},"type":"ExternalData","service":"geomask","ids":"Q1867"}</mapframe> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Taiwan_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Taipei is located in Taiwan]]<div class="od notheme" style="top:28.989%;left:82.849%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Taiwan</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Taiwan</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Asia_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Asia]]<div class="od notheme" style="top:62.181%;left:72.312%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Asia</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Asia</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Pacific_Ocean_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Pacific Ocean]]<div class="od notheme" style="top:27.977%;left:10.393%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Pacific Ocean</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Pacific Ocean</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:World_location_map_(equirectangular_180).svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Earth]]<div class="od notheme" style="top:36.09%;left:83.767%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Earth</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Earth</span></div></div></div></div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Country | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;</span>[[ચીની ગણતંત્ર|Republic of China (Taiwan)]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Settled | class="infobox-data" |1709 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Taipeh Prefecture | class="infobox-data" |1875 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Renamed Taihoku | class="infobox-data" |17 April 1895 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provincial city status | class="infobox-data" |25 October 1945 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provisional national capital | class="infobox-data" |7 December 1949 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Reconstituted as a Yuan-controlled municipality | class="infobox-data" |1 July 1967 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |City seat | class="infobox-data" |Xinyi District<br /><br /><templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:24}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Districts | class="infobox-data" |12 |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Largest district | class="infobox-data" |Daan District |- ! colspan="2" class="infobox-header" |Government |- class="mergedrow infobox-hiddenrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;Mayor </div> | class="infobox-data" |Chiang Wan-an (KMT) |- style="display:none" | colspan="2" | |- ! class="infobox-label" scope="row" |Legislature | class="infobox-data" |Taipei City Council |- ! colspan="2" class="infobox-header" |National representation |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Legislative Yuan</div> | class="infobox-data" |8 of 113 constituencies |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Area |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |271.80&nbsp;km² (104.94&nbsp;sq&nbsp;mi)&#x20;(16th) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Population |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;March 2023 estimate</div> | class="infobox-data" |2,494,813 (4th) ----9,078,000 (urban)&#x20;(4th) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(PPP)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |$65,539&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(nominal)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |NT$990,292&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[સમય વિસ્તાર|Time zone]] | class="infobox-data" |UTC+8 (National Standard Time) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Calling code | class="infobox-data" |(0)2 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Postal code | class="infobox-data" |<div class="postal-code">100–116</div> |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ISO 3166 code | class="infobox-data" |TW-TPE |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Climate | class="infobox-data" |Humid subtropical climate (Cfa) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span class="url">[https://www.gov.taipei/ gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in Chinese)</span> * <span class="url">[https://english.gov.taipei/ en.gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in English)</span> </div> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox region symbols/styles.css"></templatestyles> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |Symbols |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div style="height:0px"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Bird | class="infobox-data" |Formosan blue magpie (''Urocissa caerulea'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Flower | class="infobox-data" |Azalea (''Rhododendron nudiflorum'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Tree | class="infobox-data" |[[વડ|Banyan]] (India laurel fig, ''Ficus microcarpa'') |- style="display:none" | colspan="2" | |} '''તાઇપેઈ''' ( {{IPAc-en|ˌ|t|aɪ|ˈ|p|eɪ}} ), [ II ] <ref>[http://www.dictionary.com/browse/taipei "Taipei"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208070725/http://www.dictionary.com/browse/taipei|date=8 December 2017}}. </ref> સત્તાવાર રીતે '''તાઇપેઈ શહેર''', [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાનની]] [[રાજધાની]] {{Efn|The [[Constitution of the Republic of China]] does not stipulate any city, including Taipei or its pre-1949 capital, [[Nanjing]], as the ''de jure'' capital of the Republic of China. However, Taipei has been designated the official [[seat of government|seat of central government]] by a decree, thus making it the ''de facto'' capital.<ref>{{cite web |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |title=Taipei is Republic of China's capital, minister said |author=Tseng Ying-yu, Sofia Wu |website=Central News Agency |date=4 December 2013 |access-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920015224/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)-2021">{{cite web |url=https://www.taiwan.gov.tw/about.php |title=2020–2021 TAIWAN at a glance |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)]] |date=2021 |access-date=31 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117020655/https://www.taiwan.gov.tw/about.php |archive-date=17 November 2021 |url-status=live}}</ref> Despite having no actual control, the [[China|People's Republic of China]] considers Taipei to be the capital of its claimed [[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan Province]].}} અને એક ખાસ નગરપાલિકા છે. <ref>{{Cite web|date=4 December 2021|title=Taiwan-U.S. Relations|url=https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125155623/https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|archive-date=25 November 2021|access-date=31 December 2021|publisher=[[Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States]]}}</ref> ઉત્તરી તાઇવાનમાં સ્થિત તાઇપેઈ શહેર એ ન્યૂ તાઇપેઈ શહેરની નગરપાલિકાનો એક પરિક્ષેત્ર વિસ્તાર છે જે લગભગ ઉત્તરીય બંદર શહેર કીલુંગની નૈઋત્યમાં ૨૫ કિમી દૂર આવેલું છે. શહેરનો મોટાભાગનો ભાગ તાઈપેઈ બેસિન પર વસેલો છે, જે એક પ્રાચીન તળાવનો તટ છે. આ તટપ્રદેશ કીલુંગ અને ઝિન્ડિયન નદીઓની પ્રમાણમાં સાંકડી ખીણોથી ઘેરાયેલો છે, જે શહેરની પશ્ચિમ સરહદ પર તામસુઇ નદી બનાવે છે. <ref name="Taipei City Government-2006">{{Cite web|date=23 October 2006|title=Taipei City Government: Home – I. Geographic Overview|url=http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209004331/http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|archive-date=9 December 2013|access-date=4 August 2009|publisher=Taipei City Government}}</ref> તાઈપેઈ મ્યુનિસિપાલિટીમાં અંદાજિત ૨૪,૯૪,૮૧૩ (માર્ચ ૨૦૨૩) લોકો વસે છે. <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015">{{Cite web|date=December 2015|script-title=zh:鄉鎮市區人口及按都會區統計|url=http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209091210/http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|archive-date=9 December 2013|access-date=11 December 2016|publisher=Taiwan Ministry of Interior}}</ref> આ વસ્તી તેને તાઈપેઈ-કીલુંગ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનો મુખ્ય ભાગ બનાવે છે, જેને "ગ્રેટર તાઈપેઈ" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં જેમાં નજીકના શહેરો ન્યુ તાઈપેઈ અને કીલુંગનો સમાવેશ થાય છે જેની વસ્તી ૭,૦૪૭,૫૫૯ છે, <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015" /> <ref>{{Cite web|title=Methods and Term Definitions|url=http://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212071728/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|archive-date=12 December 2018|access-date=4 August 2009|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics}}</ref> વિશ્વનો ૪૦મો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે - તાઈવાની નાગરિકોનો લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગ મેટ્રો વિસ્તારોમાં રહે છે. "તાઈપેઈ" નામ સમગ્ર મહાનગર વિસ્તાર અથવા ફક્ત નગરપાલિકા માટે વપરાય છે. ૧૮૮૭થી તાઈપેઈ ટાપુનું રાજકીય કેન્દ્ર રહ્યું છે. તે પહેલી વાર ૧૮૮૭થી ૧૮૯૫ સુધી કિંગ રાજવંશ દ્વારા તાઈવાન પ્રાંતનું કેન્દ્ર બન્યું અને ફરીથી ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૬ સુધી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈના (ROC) સરકાર દ્વારા, {{Efn|The [[Taiwan Provincial Government]] subsequently moved to [[Zhongxing New Village]] in [[Nantou County]] until it was dissolved in 2018.}} જાપાની શાસન દરમિયાન ૧૮૯૫ થી ૧૯૪૫ સુધી તાઈવાનના ગવર્નમેન્ટ-જનરલનું મુખ્ય મથક રહ્યું. આ શહેર ૧૯૪૯ થી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈનાની કેન્દ્રીય સરકારનું રાષ્ટ્રીય મથક રહ્યું છે. તે ૧ જુલાઈ ૧૯૬૭ ના રોજ પ્રાંતીય શહેર દરજ્જાથી અપગ્રેડ કરીને રાષ્ટ્રની પ્રથમ ખાસ નગરપાલિકા (તે સમયે યુઆન-નિયંત્રિત નગરપાલિકા તરીકે ઓળખાતી) બની. તાઈપેઈ તાઈવાનનું આર્થિક, રાજકીય, શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. તેને GaWC દ્વારા "આલ્ફા − સિટી" તરીકે રેટિંગ આપવામાં આવ્યું છે. <ref>{{Cite web|title=The World According to GaWC 2020|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|archive-date=24 August 2020|access-date=26 August 2020|website=GaWC – Research Network|publisher=Globalization and World Cities}}</ref> તાઈપેઈ એક ઉચ્ચ-તકનીકી ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રનો મુખ્ય ભાગ પણ છે. <ref>{{Cite news|url=http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|title=Taiwan tech industry faces up to South Korea's Samsung|work=The Seattle Times|date=April 2013|access-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825064955/http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|archive-date=25 August 2017}}</ref> રેલ્વે, હાઇવે, એરપોર્ટ અને બસ લાઇન તાઇપેઈને ટાપુના તમામ ભાગો સાથે જોડે છે. આ શહેરમાં બે એરપોર્ટ - સોંગશાન અને તાઓયુઆન આવેલાં છે. આ નગર વિસ્તારમાં ઘણાં સ્થાપત્ય અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો આવેલાં છે, જેમાં તાઈપેઈ ૧૦૧ (જે અગાઉ વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત હતી), ચિયાંગ કાઈ-શેક મેમોરિયલ હોલ, દાલોંગડોંગ બાઓન મંદિર, હ્સિંગ તિયાન કોંગ, મેનકાનું લુંગશાન મંદિર, રાષ્ટ્રીય મહેલ સંગ્રહાલય, રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલય ભવન, તાઈપેઈ ગેસ્ટ હાઉસ અને ઝીનાન મંદિરનો સમાવેશ થાય છે. ઝિમેન્ડિંગ સહિતના શોપિંગ જિલ્લાઓ તેમજ અનેક રાત્રિ બજારો સમગ્ર શહેરમાં ફેલાયેલાં છે. કુદરતી સુવિધાઓમાં માઓકોંગ, યાંગમિંગશાન અને ગરમ પાણીના ઝરાનો સમાવેશ થાય છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} == નોંધો == <references group="lower-alpha" /> [[શ્રેણી:એશિયામાં આવેલા દેશોની રાજધાનીઓ]] [[શ્રેણી:Articles containing Japanese-language text]] [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] [[શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[શ્રેણી:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[શ્રેણી:Articles containing Chinese-language text]] mek2ubflyf5iatcnalwvb5nsqikd8d1 3 155540 907582 2026-11-09T12:29:18Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 907582 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Nikul Desai}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૭:૫૯, ૯ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) k3e2wndg306tpadinocb4i14skfd8gi 3 155541 907587 2026-11-10T01:50:04Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 907587 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Baldev Dalvadi}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૭:૨૦, ૧૦ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 81djckybu5jn997a7xs8mmor4y39kfg