ગુજરાત

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gu">
  <siteinfo>
    <sitename>વિકિપીડિયા</sitename>
    <dbname>guwiki</dbname>
    <base>https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">વિશેષ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">સભ્ય</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">સભ્યની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">વિકિપીડિયા</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">વિકિપીડિયા ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ચિત્ર</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ચિત્રની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">મીડિયાવિકિ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">મીડિયાવિકિ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ઢાંચો</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ઢાંચાની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">મદદ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">મદદની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">શ્રેણી</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">શ્રેણીની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">વિભાગ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">વિભાગ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ગુજરાત</title>
    <ns>0</ns>
    <id>748</id>
    <revision>
      <id>907618</id>
      <parentid>905314</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T00:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84097" sha1="ed894jezx0rjko5n7buuadchkyla2w6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = ગુજરાત
| type                            = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]]
| image_seal                      = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg
| anthem                          = [[જય જય ગરવી ગુજરાત]]
| image_skyline                   = 
| alt                             = 
| caption                         = ઉપરથી ડાબેથી જમણે: [[સાબરમતી આશ્રમ]], ગુજરાતી પહેરવેશ, [[સોમનાથ|સોમનાથ મંદિર]], કચ્છનું રણ, દ્વારકાધીશ મંદિર, [[સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]], [[લક્ષ્મી વિલાસ મહેલ]]
| seal_alt                        = ગુજરાત
| image_map                       = IN-GJ.svg
| map_alt                         = ભારતમાં ગુજરાત
| map_caption                     = ગુજરાતનું ભારતમાં સ્થાન
| coordinates                     = {{coord|23|13|N|72|41|E|region:IN-GJ|format=dms|display=inline}}
| coor_pinpoint                   = અમદાવાદ
| subdivision_type                = દેશ
| subdivision_name                = {{flag|ભારત}}
| established_title               = રચના
| established_date                = ૧ મે ૧૯૬૦
| seat_type                       = પાટનગર
| seat                            = [[ગાંધીનગર]]
| seat1_type                      = સૌથી મોટું શહેર
| seat1                           = [[અમદાવાદ]]
| parts_type                      = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લાઓ]]
| parts_style                     = para
| p1                              = ૩૪
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = {{nowrap|[[ગુજરાત સરકાર]]}}
| leader_title                    = રાજ્યપાલ
| leader_name                     = [[આચાર્ય દેવ વ્રત]]
| leader_title1                   = [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|મુખ્યમંત્રી]]
| leader_name1                    = [[ભૂપેન્દ્ર પટેલ]] ([[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભાજપ]])
| leader_title2                   = [[ગુજરાત વિધાનસભા|વિધાનસભા]]
| leader_name2                    = એકગૃહીય (૧૮૨ બેઠકો)
| leader_title3                   = સંસદીય વિસ્તારો
| leader_name3                    = [[રાજ્ય સભા]] (૧૧ બેઠકો)&lt;br /&gt;[[લોક સભા]] (૨૬ બેઠકો)
| leader_title4                   = હાઇકોર્ટ
| leader_name4                    = [[ગુજરાત વડી અદાલત]]
| unit_pref                       = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 196024
| area_rank                       = ૫મો
| population_total                = 60439692
| population_as_of                = ૨૦૧૧
| population_rank                 = ૯મો
| population_density_km2          = 308
| population_demonym              = [[ગુજરાતી લોકો|ગુજરાતી]]
| registration_plate              = GJ
| timezone1                       = [[ભારતીય માનક સમય|IST]]
| utc_offset1                     = +૫:૩૦
| iso_code                        = IN-GJ
| demographics_type1              = GSDP {{nobold|(૨૦૨૦–૨૧)}}
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;Economic Survey&quot;&gt;{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1090_2021-3-12_380.pdf|title=Econonmic survey|date=Feb 2021|website=Finance Department, [[Government of Gujarat]]|access-date=19 May 2021}}{{Dead link|date=May 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1            = કુલ
| demographics1_info1             = {{INRConvert|16.48|t|lk=r}}
| demographics1_title2            = માથાદીઠ
| demographics1_info2             = {{INRConvert|243761|lk=r}}
| demographics_type2              = ભાષા
| demographics2_title1            = અધિકૃત
| demographics2_info1             = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]&lt;ref name=&quot;langoff&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |page=118 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |date=16 July 2014 |access-date=6 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 }}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2            = અન્ય&amp;nbsp;અધિકૃત
| demographics2_info2             = [[હિંદી ભાષા|હિંદી]]&lt;ref name=&quot;Benedikter2009&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&amp;pg=PA89|title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India|last=Benedikter|first=Thomas|publisher=LIT Verlag Münster|year=2009|isbn=978-3-643-10231-7|page=89|access-date=13 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&amp;pg=PA89|archive-date=25 April 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- blank fields --&gt;| blank_name_sec2                 = HDI {{nobold|(૨૦૧૭)}}
| blank_info_sec2                 = {{increase}} ૦.૬૬૭&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |access-date=25 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|#fc0|medium}} · (૨૧મો)
| blank1_name_sec2                = સાક્ષરતા {{nobold|(૨૦૧૧)}}
| blank1_info_sec2                = 78.03%&lt;ref name=&quot;pc-census2011&quot;&gt;{{cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural &amp; Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India |access-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec2                = લિંગ પ્રમાણ {{nobold|(૨૦૧૧)}}
| blank2_info_sec2                = 919 [[સ્ત્રી|♀]]/1000 [[પુરુષ|♂]]&lt;ref name=&quot;pc-census2011&quot; /&gt;
| footnotes                       = 
| module                          = {{Infobox place symbols| embedded=yes
| region = ગુજરાત&lt;ref name=&quot;ToI2016&quot;&gt;{{cite web | title=Gujarat forgets state bird, tree and flower | website=The Times of India | date=14 January 2016 | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms | access-date=14 July 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms | archive-date=27 December 2016 | url-status=live | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| country = ભારત
| song = [[નર્મદ]] રચિત &quot;[[જય જય ગરવી ગુજરાત]]&quot;&lt;ref name=&quot;DeshGujarat2011&quot;&gt;{{cite web | title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) | website=DeshGujarat | date=7 May 2011 | url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ | access-date=12 November 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ | archive-date=13 November 2016 | url-status=dead | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| mammal = [[સિંહ]][[File:Adult Asiatic Lion.jpg|50px|left]]&lt;ref name=&quot;ToI2016&quot; /&gt;
| emblem = ગુજરાતનું ચિહ્ન [[File:Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg|50px|left]]
| bird = [[બળા_(પક્ષી)|બળા]] [[File:Greater flamingo galapagos.JPG|50px|left]]&lt;ref name=&quot;ToI2016&quot; /&gt;
| flower = [[ગલગોટા|ગલગોટો]] [[File:African Marigold.jpg|50px|left]]&lt;ref name=&quot;ToI2016&quot; /&gt;
| tree = [[વડ]][[File:Great banyan tree kol.jpg|50px|left]]&lt;ref name=&quot;ToI2016&quot; /&gt;
| fruit = [[કેરી]][[File:Mangoes pic.jpg|50px|left]]&lt;ref name=&quot;Nri Gujarati News&quot;&gt;{{cite web| title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri)| website=Nri Gujarati News| url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html| access-date=14 July 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html| archive-date=1 December 2017| url-status=dead| df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
}}
}}
'''ગુજરાત''' ({{IPAc-en|ˌ|ɡ|ʊ|dʒ|ə|ˈ|r|ɑː|t|help=no}} {{respell|GUUJ|ə|RAHT}}, {{ઉચ્ચારણ|Gujarat_sound.ogg|help=no}}) [[ભારત]] દેશનું ઔદ્યોગીકૃત [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title = ગુજરાતની જીડીપી ભારતના સરેરાશ જીડીપી કરતાં વધારે|url = http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-beats-india-in-gdp-race_1320261|publisher=ડી.એન.એ  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Bihar-grew-by-1103-next-only-to-Gujarat/articleshow/5405973.cms | work=The Times Of India | title=Bihar grew by 11.03%, next only to Gujarat - Times Of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://business.rediff.com/slide-show/2010/apr/23/slide-show-1-the-top-10-cities-in-india-by-gdp.htm|title=GDP: The top 10 cities in India|website=Rediff|language=en|access-date=2021-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://deshgujarat.com/2008/01/29/surat-indias-fastest-growing-city-ahmedabad-3rdenglish-text/ Gujarat | DeshGujarat.Com » Archives » Surat:India’s Fastest Growing City, Ahmedabad 3rd(English Text)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt; ભારતના પશ્ચિમ છેડે આવેલું ગુજરાત પશ્ચિમે [[અરબી સમુદ્ર]], ઉત્તરમાં [[સિંધ]] ([[પાકિસ્તાન]]), ઉત્તર અને ઉત્તરપૂર્વે [[રાજસ્થાન]], પૂર્વે [[મધ્ય પ્રદેશ]] અને દક્ષિણે [[મહારાષ્ટ્ર]] રાજ્ય તથા [[દમણ અને દીવ]] અને [[દાદરા અને નગર હવેલી]]&lt;nowiki/&gt;ના [[કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ|કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]]થી ઘેરાયેલું છે. ગુજરાતનું પાટનગર [[ગાંધીનગર]] છે, જયારે તેનું સૌથી મોટું નગર [[અમદાવાદ]] છે. [[અમદાવાદ]] ગુજરાતનું એકમાત્ર મેટ્રોપોલિટન નગર છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=અમદાવાદ -મેટ્રોપોલિટન સીટી|url=http://www.indianetzone.com/4/metropolitan_cities_india.htm|publisher=ઇન્ડિયા નેટઝોન|access-date=૨૪ એપ્રિલ ૨૦૧૨|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208151442/http://www.indianetzone.com/4/metropolitan_cities_india.htm|archive-date=2013-02-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ગુજરાત રાજ્યનું નામ ''ગુજ્જર'' પરથી પડેલ છે. જેમણે ઇ.સ. ૭૦૦ અને ઇ.સ. ૮૦૦ દરમિયાન અહીં રાજ કર્યું હતું.

ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના મે ૧, ૧૯૬૦ના રોજ [[બૃહદ મુંબઇ રાજ્ય]]માંથી જ્યાં [[ગુજરાતી]] બોલાતી હોય તેવા વિસ્તારો અલગ પાડીને કરવામાં આવી હતી. આ રાજ્ય સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિના પુરાતન અવશેષની પ્રમુખ જગ્યાઓ ધરાવે છે, જેમ કે [[લોથલ]] અને [[ધોળાવીરા]]. લોથલ વિશ્વનું સૌ પ્રથમ બંદર હતું એવું માનવામાં આવે છે.

ગુજરાતે ભારતને તેની સ્વાતંત્ર્ય ચળવળના બે મોટા નેતાઓની ભેટ આપેલ છે - [[મહાત્મા ગાંધી]] અને [[સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ]].&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/modern.html | title=Modern Gujarat | publisher=Mapsofindia.com | access-date=૧૭ જૂન ૨૦૧૨ | archive-date=2010-05-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100528144444/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/modern.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ગુજરાતે વિશ્વના બે દેશોને રાષ્ટ્રપિતા આપ્યા છે - ભારતને [[મહાત્મા ગાંધી]] અને પાકિસ્તાનને [[મહમદ અલી ઝીણા]]. આ ઉપરાંત ગુજરાતે ભારતને [[મોરારજી દેસાઈ]] જેવા સિદ્ધાંતવાદી અને રાષ્ટ્રપ્રેમી વડાપ્રધાન પણ આપ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.imdb.com/name/nm1531487/bio|title = મોરારજી દેસાઈ : જન્મસ્થાન ગુજરાત|publisher= imdb.com|access-date = ૯ જૂન ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt; [[સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ]] ભારતના પ્રથમ ગૃહમંત્રી અને ઉપમુખ્યમંત્રી હતા કે જેમણે ૬૦૦ કરતાંં પણ વધારે રજવાડાંંઓને એકઠા કરીને બૃહદ ભારતની રચના કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://pib.nic.in/feature/feyr98/fe1098/f1510981.html | title=સરદાર પટેલ :બૃહદ ભારતના વિધાતા | publisher=Press Information Bureau (Government of India) | access-date=૧૭ જૂન ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;  

સમગ્ર ભારતના ઇતિહાસમાં ગુજરાતે ભારતના આર્થિક વિકાસમાં ખૂબ અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newkerala.com/states-of-india/gujarat.php|title=Gujarat: Info on geography, history, government, districts, business, economy, travel, rivers, education, food, arts, culture, music, dance, festivals|website=www.newkerala.com|access-date=2021-05-06}}&lt;/ref&gt; ગુજરાત ભારતના વિકસિત રાજ્યોમાંનું એક છે અને તેનો ઔદ્યોગિક વિકાસ દર સમગ્ર ભારતમાં સૌથી વધારે છે અને ભારતના સરેરાશ વિકાસદર કરતાંં પણ ઘણો વધારે છે.&lt;ref name=&quot;07 October 2010&quot;&gt;{{cite web|title=In Pictures: The Next Decade's Fastest-Growing Cities|url=http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html|access-date=૨૫ એપ્રિલ ૨૦૧૨|archive-url=https://archive.today/20130111001255/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html|archive-date=2013-01-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==
=== પૌરાણિક ગુજરાત ===
વૈદિક કાળમાં ગુજરાતને આનર્ત દેશ તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો. [[સોમનાથ]] મંદિર, [[ગિરનાર]] પર્વતનો પૌરાણિક વાર્તાઓમાં ઘણો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. તે સમયે [[સરસ્વતી નદી]] પણ કદાચ ગુજરાત સુધી વહેતી હશે. [[મહાભારત]] સમયે [[કૃષ્ણ|શ્રી કૃષ્ણએ]] ગુજરાતના પશ્ચિમ કિનારા પર [[દ્વારકા|દ્વારિકા]] નગરી વસાવી હતી. [[પાંડવ|પાંડવો]] જે વિરાટ નગરીમાં અજ્ઞાતવાસમાં રહેલા તે વિરાટ નગરી પણ આજના [[કચ્છ]] પ્રદેશમાં આવી હશે તેવું મનાય છે. [[યાજ્ઞવલ્કય]] ઋષિ [[નર્મદા]]ના કિનારાના પ્રદેશમાં રહેતા હતા.

=== ઐતિહાસિક ગુજરાત ===
[[File:Lothal dock.jpg|thumb|left|પ્રાચીન લોથલ બંદર (હાલમાં)]]
[[ચિત્ર:Dholavira1.JPG|thumb|200px|ધોળાવીરા માં આવેલું પુરાતન જળ સંગ્રાહક]]
[[લોથલ]] તથા [[ધોળાવીરા]]માંથી અને અન્ય ૫૦ સ્થળોએ સીંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના સમૃદ્ધ અવશેષો મળી આવ્યા છે.&lt;ref name=&quot;mapsofindia.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/|title=History of Gujarat|publisher=Mapsofindia.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/|archive-date=૨૬ મે ૨૦૧૦|access-date=૧૬ જુલાઇ ૨૦૧૦|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પુરાતન કાળથી ગુજરાત હંમેશા તેના દરિયાકિનારા માટે જાણીતુ રહ્યું છે. અહીંના નગરો મૌર્ય અને ગુપ્ત સામ્રાજ્યમાં બંદરો અને વ્યાપારનાં કેન્દ્રો રહેલા છે. ત્યારબાદ ગુજરાતમાં [[કચ્છ]], સૌરાષ્ટ્ર, [[પાટણ]] અને લાટ (દક્ષિણ ગુજરાત) એમ ચાર અલગ રાજ્યો એક સાથે અસ્તિત્વમાં રહેલા છે.

ગુજરાતી સલ્તનતની સ્થાપના ૧૩મી સદી દરમ્યાન થઇ હતી જે ૧૫૭૬ સુધી સત્તામાં રહી, જે સમયે [[અકબર|અકબરે]] ગુજરાત પર વિજય મેળવી તેને મુઘલ સામ્રાજ્યમાં સમાવી લીધું હતું. ૧૮મી સદીમાં મરાઠાઓએ તેના પર વિજય મેળવ્યો હતો.

=== પશ્ચિમી શાસન ===
[[યુરોપ]]ની વિવિધ સત્તાઓનું આગમન ગુજરાતમાં [[પોર્ટુગલ]] સાથે થયું, જેણે ઇ.સ. ૧૬૦૦ ગુજરાતના દરીયાકિનારે [[દમણ અને દીવ]], [[દાદરા અને નગરહવેલી]] જેવા અલગ અલગ કેન્દ્રોમાં સત્તા સ્થાપી. ૧૬૧૪ માં બ્રિટને [[સુરત]]માં એક ફેક્ટરી નાખી જે તેમનું ભારતમાં પહેલું મથક હતું, ૧૬૬૮માં [[મુંબઇ]] મેળવ્યા બાદ સુરતનો તેમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૮મી સદીમાં દ્વિતિય અંગ્રેજ-મરાઠા યુદ્ધ સમયે મોટાભાગના ગુજરાતમાં બ્રિટીશ સત્તા સ્થાપિત થઇ ચુકી હતી. આ રીતે ગુજરાત બ્રિટિશ ભારત નો ભાગ બન્યું. ગુજરાતના કેટલાક ભાગોનો વહીવટ બ્રિટન મુંબઇ રાજ્ય દ્વારા કરતું હતું. ગુજરાતની શાસન વ્યવસ્થા તત્કાલિન બોમ્બેના શાસક દ્વારા કરવામાં આવતી હતી. જેમાં [[વડોદરા]] સામેલ ન હતું, જે સીધા જ ભારતના ગર્વનર જનરલના તાબા હેઠળ હતું. ઇ.સ. ૧૮૧૮થી ઇ.સ. ૧૯૪૭ દરમિયાન આજનું ગુજરાત અનેક નાના-નાના વિસ્તારો જેવાકે કાઠિયાવાડ, કચ્છ અને ઉત્તર પશ્ચિમ ગુજરાતમાં વહેંચાયેલું હતું. પણ ઘણા મધ્યના જિલ્લાઓ જેવા કે અમદાવાદ, ભરૂચ, ખેડા, પંચમહાલ અને સુરત પ્રાંતો સીધા જ બ્રિટિશ સરકારના તાબા હતાં. અંગ્રેજ શાસન કાળમાં અને સ્વતન્ત્રતા પછી પણ છેક ૧૯૬૦ની ૩૦મી એપ્રિલ સુધી તે બૃહદ મુંબઈ રાજ્યનો ભાગ હતું.

=== ભારતની આઝાદી પછીનું ગુજરાત ===
૧૯૪૭માં ભારતને [[ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ|સ્વતંત્રતા]] મળી અને [[ભારતના ભાગલા]] પછી [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારે]] ગુજરાતના રજવાડાંઓનું ત્રણ ભાગમાં વિભાજન કર્યું. [[કચ્છ]], [[સૌરાષ્ટ્ર]] અને બૃહદ મુંબઇ રાજ્ય. સૌરાષ્ટ્રમાં [[કાઠિયાવાડ]] દ્વીપકલ્પના તમામ રજવાડાંઓને ભેગા કરવામાં આવ્યા હતાં, જ્યારે મુંબઇ રાજમાં મોટાભાગના પશ્ચિમી અને મધ્ય ભારતનો સમાવેશ થયો હતો. સ્વતંત્રતા પછી ઇ.સ. ૧૯૪૮માં મહાગુજરાત સંમેલન થયું જેમાં ગુજરાતી બોલનાર વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારે પોતાના અલગ રાજ્યની માંગ કરી. ૧૯૫૬ માં મુંબઇ રાજ્યમાં કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્ર નો, તથા [[હૈદરાબાદ]] અને [[મધ્ય પ્રદેશ]] રાજ્યોના કેટલાક ભાગોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. નવા મુંબઇ રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં લોકો ગુજરાતી બોલતા હતા, જ્યારે બાકીના ભાગની ભાષા [[મરાઠી]] હતી. ઇ.સ. ૧૯૬૦, ૧લી મેના મરાઠી અલગતાવાદી પરીબળોના આંદોલનો અને [[મહાગુજરાત આંદોલન]] થકી મુંબઇ રાજ્યનું ભાષાના આધારે ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર એમ બે રાજ્યોની અલગ રચના કરવામાં આવી. ગુજરાતી ભાષા બોલનાર વિસ્તારમાં ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છનો સમાવેશ કરાયો. આમ પહેલીવાર ગુજરાતે સ્વાયત રાજ્યનો દરજ્જો મેળવ્યો. ગુજરાતની પહેલી રાજધાની [[અમદાવાદ]] હતી. ૧૯૭૦માં નવા બનાવેલા શહેર [[ગાંધીનગર]]માં રાજધાની ખસેડવામાં આવી હતી. ૧૯૭૪માં થયેલું [[નવનિર્માણ આંદોલન]] દેશમાં સૌપ્રથમ વાર ચૂંટાયેલી સરકારને વિખેરી નાખવામાં સફળ થયું હતું.

૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧ને દિવસે ગુજરાતમાં એક [[૨૦૦૧ ગુજરાત ધરતીકંપ|અત્યંત વિનાશકારી ધરતીકંપ]] આવ્યો હતો જેમાં ૨૦,૦૦૦થી પણ વધુ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. ઇ.સ. ૨૦૦૨ની ૨૭ ફેબ્રુઆરીએ ગુજરાતનાં [[ગોધરા]] રેલ્વે સ્ટેશને [[અયોધ્યા]]થી કાર સેવા કરી પરત ફરી રહેલા ૫૭ હિન્દુ રામ ભક્તોને સાબરમતી એક્સપ્રેસ ટ્રેનનાં એક ડબ્બામાં જીવતા સળગાવી દેવાતા કોમી તોફાનો થયાં. જે પછીના [[૨૦૦૨ ગુજરાત હિંસા|રમખાણો]]માં ૨,૦૦૦થી વધુ માનવીઓનાં મોત નિપજ્યા હતાં.

== ભૂગોળ ==
[[File:Girnar 1.jpg|thumb|210px|ગીરનાર પર્વત]]
[[ચિત્ર:Gujarat_Gulfs.jpg|thumb|300px|નાસા દ્વારા લેવામાં આવેલી ગુજરાતની ઉપગ્રહ તસ્વીર]]
ગુજરાત ભારતના પશ્ચિમ તટે આવેલું રાજ્ય છે. તે પશ્ચિમે [[અરબી સમુદ્ર]], ઉત્તર અને ઈશાને [[રાજસ્થાન]], પૂર્વે [[મધ્ય પ્રદેશ]] અને દક્ષિણે [[મહારાષ્ટ્ર]] થી ઘેરાયેલું છે.

ગુજરાતનું વાતાવરણ મોટે ભાગે શુષ્ક છે. ગુજરાત ના કચ્છ જિલ્લામાં બે રણ પ્રદેશ આવેલા છે, [[કચ્છનું નાનું રણ]] અને [[કચ્છનું મોટું રણ]]. ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં ગીરનું જંગલ આવેલું છે જે એશીયાઇ સિંહો માટે પ્રખ્યાત છે. ગુજરાત પાસે ૨૩૪૦ કિ.મી.નો દરિયા કિનારો છે,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://www.nccr.gov.in/sites/default/files/schangenew.pdf|access-date=2025-07-27|website=www.nccr.gov.in}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો 700 કિમી વધી ગયો:  1600 કિમીથી વધીને હવે 2300 કિમી થયો, ગુજરાત કાંઠે 144 ટાપુ; જાણો કોની પાસે કેટલો સમુદ્રકિનારો - Ahmedabad News|url=https://www.divyabhaskar.co.in/local/gujarat/ahmedabad/news/new-figures-released-after-measuring-the-entire-countrys-coastline-134306204.html|newspaper=Divya Bhaskar|date=2025-01-17|access-date=2025-07-27|language=gu}}&lt;/ref&gt; જે ભારતના બધા રાજ્યોમાં પ્રથમ ક્રમાંકનો લાંબો દરિયા કિનારો છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=ગુજરાત પાસે ભારતનો સૌથી લાંબો દરિયા કિનારો|url=http://www.travelindia360.net/beaches-in-gujarat-the-largest-coastline-of-india.html|publisher=travelindia360|access-date=૨૪ એપ્રિલ ૨૦૧૨|archive-date=2012-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316000013/http://www.travelindia360.net/beaches-in-gujarat-the-largest-coastline-of-india.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આ દરિયા કિનારો [[કચ્છનો અખાત|કચ્છના અખાત]] અને [[ખંભાતનો અખાત|ખંભાતના અખાત]] તથા અન્ય દરિયા કિનારાથી બનેલો છે. [[સાપુતારા]] એ ગુજરાત નું એક માત્ર હિલ સ્ટેશન છે. 

ગુજરાતના ઉત્તર ભાગમાં [[અરવલ્લી]]ની પર્વતમાળા આવેલી છે. આ અરવલ્લીની પર્વતમાળા ગુજરાતમાં આબુ પાસેથી પ્રવેશે છે અને પાવાગઢ પાસે વિંધ્યાચલ પર્વતમાળામાં સમાઈ જાય છે. તારંગા પર્વતમાળા મહેસાણાથી વિસનગર સુધી ફેલાયેલી છે. અરવલ્લી પર્વતમાળાની આરાસુર શાખા દાંતા, ખેડબ્રહ્મા, ઇડર અને શામળાજી થઈને વિંધ્યાચલમાં સમાઈ જાય છે. તાપી જિલ્લામાંથી પસાર થતી સહ્યાદ્રી પર્વતમાળા એ રાજ્યનો સૌથી વધુ વરસાદ પડતો વિસ્તાર ધરાવે છે અને તદુપરાંત સૌથી વધુ ગાઢ જંગલો ધરાવે છે. 

ગીરનાર પર્વત એ ગુજરાતનો સૌથી ઊંચામાં ઉંચો પર્વત છે જે, બરડા પર્વતમાળાનો એક હિસ્સો છે જેની ઉંચાઈ ૧૧૪૫ મીટર અને લંબાઈ ૧૬૦ કિમી છે. તેની ઊંચામાં ઉંચી ટોચ ગોરખનાખ તરીકે ઓળખાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://epaper.namoleague.com/EpaperArticle.aspx?title=A%20TALE%20OF%20DIVINITY%20FROM%20THE%20LAP%20OF%20THE%20TALLEST%20MOUNTAIN%20OF%20GUJARAT:%20LILI%20PARIKRAMA_206|title= ગીરનાર, પર્વત ગુજરાતનો સૌથી ઊંચામાં ઉંચો પર્વત|access-date= ૯ જૂન ૨૦૧૨}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

પાલીતાણા નજીક આવેલી શેત્રુંજય પર્વતમાળા એ જૈનોની પવિત્ર પર્વતમાળામાંની એક છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-02/rajkot/28091395_1_devotees-palitana-jain|title = શેત્રુંજય પર્વતમાળા : જૈનોની  પવિત્ર પર્વતમાળા|publisher = ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા|access-date = ૯ જૂન ૨૦૧૨|archive-date = 2012-10-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20121025064717/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-02/rajkot/28091395_1_devotees-palitana-jain|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; તળાજાની પર્વતમાળા [[તળાજા ગુફાઓ|બૌદ્ધ ગુફાઓ]] માટે જાણીતી છે. કચ્છમાં ૩ પર્વતમાળા આવેલી છે. કચ્છનો પ્રખ્યાત [[કાળો ડુંગર]] એ કચ્છ અને સિંધ વચ્ચે આવેલી પર્વતમાળાનો હિસ્સો છે. જયારે ઉત્તર તરફની પર્વતમાળા ખડીર અને પ્રાંજલ સુધી જાય છે અને દક્ષિણ તરફની પર્વતમાળા માધથી શરુ થઈને રોહા આગળ સમાપ્ત થાય છે.

===જિલ્લાઓ===
[[File:Administrative_map_of_Gujarat_GU.png|300px|thumb|right|ગુજરાતના જિલ્લાઓ]]
{{મુખ્ય|ગુજરાતના જિલ્લાઓ}}
ગુજરાત રાજ્યમાં કુલ ૩૪ જિલ્લાઓ આવેલા છે.

=== શહેરો ===
[[ચિત્ર:Amdavad Aerial.jpg|200px|left|thumb| [[અમદાવાદ]]]]
[[ચિત્ર:Baroda Lvp.JPG|150px|thumb|વડોદરા]]
[[ચિત્ર:GauravPath1.jpg|200px|left|thumb | સુરત]]
[[ચિત્ર:Rajkot_Urban_Development_Authority.jpg|120px| thumb | રાજકોટ]]
ગુજરાતનાં [[:શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો|મુખ્ય શહેરો]]માં [[અમદાવાદ]], [[ગાંધીનગર]], [[અમરેલી]], [[વડોદરા]], [[સુરત]], [[રાજકોટ]], [[ભાવનગર શહેર|ભાવનગર]], [[જામનગર]], [[આણંદ]], [[નડીઆદ]], [[પોરબંદર]], [[જૂનાગઢ]], [[પાટણ]], [[ભુજ]], [[ભરૂચ]], [[નવસારી]] અને [[મહેસાણા]], વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. [[અમદાવાદ]] ગુજરાતનું સૌથી મોટું અને વિકસિત શહેર છે. અમદાવાદનો સમાવેશ મેટ્રોપોલીટીન સીટીમાં થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title= અમદાવાદ -મેટ્રોપોલીટીન સીટી|url= http://www.indianetzone.com/4/metropolitan_cities_india.htm|publisher= ઇન્ડિયા નેટઝોન|access-date= ૨૪ એપ્રિલ ૨૦૧૨|archive-url= https://web.archive.org/web/20130208151442/http://www.indianetzone.com/4/metropolitan_cities_india.htm|archive-date= 2013-02-08|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

=== કુદરતી વિસ્તારો ===
ગુજરાતમાં ઘણાં [[ગુજરાતના અભયારણ્યો તથા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો|અભયારણ્યો અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો]] આવેલાં છે, જેમાં [[જૂનાગઢ]] નજીકનો [[ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]], [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર જિલ્લા]]નો [[વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]], [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]માં આવેલો [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] અને [[કચ્છનો અખાત|કચ્છના અખાત]] સ્થીત [[જામનગર]] જિલ્લાનાં [[દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (જામનગર)|દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] અને ૨૨ અભયારણ્યોનો સમાવેશ થાય છે.

આ ઉપરાંત કેટલાંય વન્ય તથા નૈસર્ગીક જોવાલાયક સ્થળો છે જેમકે - [[બાલારામ અંબાજી વન્યજીવ અભયારણ્ય]], [[બરડા અભયારણ્ય]] [[જાંબુઘોડા અભયારણ્ય]], [[જેસોર રીંછ અભયારણ્ય]], [[કચ્છનું નાનું રણ]], [[કચ્છનું મોટું રણ]], [[નળ સરોવર]], [[નારાયણ સરોવર]], પાણીયા, પૂર્ણા, રામપુરા, રતનમહાલ, શૂરપાણેશ્વર, અને કચ્છનાં રણમાં જોવા મળતા જંગલી ઘુડખરો.

[[એશીયાઇ સિંહ]] વંશના છેલ્લા પ્રાણીઓ ફક્ત ગુજરાતમાં અસ્તિત્વ બચાવવામાં સફળ રહ્યા છે. જે [[ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન|સાસણ-ગીર]] અભયારણ્યમાં જોવા મળે છે.

=== નદીઓ ===
{{Main|ગુજરાતની નદીઓની યાદી}}
[[ચિત્ર: Sardar Sarovar Dam partially completed.JPG|230px|thumb|right|સરદાર સરોવર યોજના]]
[[File:Sabarmati Riverfront Jan 2011 1.JPG |230px|thumb|left|સાબરમતી નદી પર રીવરફ્રન્ટ યોજના]]
[[નર્મદા નદી]] ગુજરાતની સૌથી મોટી નદી છે, તેના પછી [[તાપી નદી|તાપી]] અને [[સાબરમતી નદી]] કે જે ગુજરાતમાં લાંબો વિસ્તાર આવરી લે છે. જ્યારે સાબરમતી ગુજરાતની સૌથી લાંબી નદી છે. [[સરદાર સરોવર બંધ|સરદાર સરોવર યોજના]] નર્મદા નદી પર બનાવામાં આવી છે. નર્મદા નદી કે જે ૧૩૧૨ કિમી લાંબી છે તે ભારત ના મધ્યમાંથી બે ભાગલા પાડે છે. નર્મદા, તાપી, [[મહી નદી|મહી]] માત્ર આ ત્રણ નદીઓ ભારતમાં પૂર્વથી પશ્ચિમમાં વહે છે. સાબરમતી નદી પર રીવરફ્રન્ટ યોજના બની છે.

==વસતી==
{{મુખ્ય|ગુજરાતની વસતીગણતરી ૨૦૧૧}}
સને ૨૦૧૧ની વસતીગણતરી પ્રમાણે રાજ્યની કુલ વસતી ૬,૦૪,૩૯,૬૯૨ છે. જેમાં ૩,૪૬,૯૪,૬૦૯ ગ્રામ્ય અને ૨,૫૭,૪૫,૦૮૩ શહેરી વસતી છે. વસતીની ગીચતા ૩૦૮ લોકો/ચો.કિ.મી. છે. વસતીના પ્રમાણે રાજ્ય દેશમાં ૧૦મો ક્રમાંક ધરાવે છે. 

== રાજકારણ ==
{{Main|ગુજરાતનું રાજકારણ}}
[[File: Gujarathighcourt1.jpg|thumb|right|ગુજરાત હાઇકોર્ટ]]
ગુજરાતમાં લાંબા સમયથી [[ભાજપા|ભારતીય જનતા પક્ષ (ભાજપ)]]નો સબળ પ્રભાવ રહ્યો છે. ૧૯૪૭ માં આઝાદી પછી, મુંબઇ રાજ્યના ભાગ તરીકે ગુજરાતમાં [[કોંગ્રેસ]] ની સત્તા રહી હતી. ૧૯૬૦ માં રાજ્ય છુટું પડ્યા પછી પણ ત્યાં કોંગ્રેસની સત્તા કાયમ રહી અને ડો. જીવરાજ મહેતા ગુજરાત નાં પ્રથમ મુખ્યમંત્રી બન્યા. તેમણે ૧લી મે ૧૯૬૦થી ૧૯મી સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૩ સુધી શાસન કર્યું. પરંતુ ૭૦નાં દાયકાનાં પાછલા ભાગમાં કટોકટી દરમ્યાન કોંગ્રેસની લોકમતમાં પડતી થઇ અને ભાજપ ધીમે ધીમે આગળ આવ્યું. તે છતાં ૧૯૯૫ સુધી કોંગ્રસનુ રાજ્ય ગુજરાતમાં ચાલ્યું.

૧૯૯૫ની ચુંટણીમાં કોંગ્રેસ સામે ભાજપનો વિજય થયો અને [[કેશુભાઈ પટેલ]] મુખ્યમંત્રી બન્યાં. પરંતુ [[શંકરસિંહ વાઘેલા]]નાં બંડને કારણે આ સરકાર ફક્ત ૨ વર્ષ ચાલી. ૧૯૯૮ ની ચુંટણી માં ભાજપ ફરી સત્તામાં આવ્યું અને ત્યાર પછીથી હજુ સુધી તે મોટા ભાગની ચુંટણીઓ જીતતું આવ્યું છે. કેશુભાઈએ રાજીનામું આપ્યું અને સત્તાનો દોર [[નરેન્દ્ર મોદી]]નાં હાથમાં આવ્યો. ઇ.સ. ૨૦૦૨માં જ્યારે આખા ગુજરાતમાં હિન્દુ અને મુસ્લિમો વચ્ચે ગોધરા કાંડને કારણે તોફાનો ફાટી નિકળ્યા હતા ત્યારે મોદીએ રાજીનામુ આપ્યું, પણ ડીસેમ્બર ૨૦૦૨માં થયેલી ચુંટણીમાં ફરીથી ભાજપ વિજેતા બન્યુ અને તેમની નિમણુંક મુખ્યમંત્રી તરીકે થઇ. ૨૦૦૪માં થયેલી લોકસભાની ચુંટણીમાં ગુજરાતમાં સત્તાધીશ ભાજપની હાર માટે ઉત્તરોત્તર મોદીની કોમી રમખાણો રોકવામાં બતાવેલી નિષ્ફળતાને જવાબદાર ગણવામાં આવી હતી. ૨૦૦૪ લોકસભાની ચુંટણીમાં ભાજપની બેઠકો ૨૧થી ઘટીને ૧૪ થઇ હતી, જ્યારે કોંગ્રેસે ૫ ને બદલે ૧૨ બેઠકો મેળવી. ૨૦૦૭ ની વિધાનસભા ચુંટણીમાં ફરીથી ભારતીય જનતા પાર્ટી વિજેતા બન્યું અને નરેન્દ્ર મોદી ફરીથી ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી બન્યા. ૧ જુન, ૨૦૦૭ ના રોજ નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતમાં સૌથી લાંબો શાસન કરનાર મુખ્યમંત્રી બન્યાં.&lt;ref&gt;{{cite web|title=નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતમાં સૌથી લાંબો શાસન કરનાર મુખ્યમંત્રી |url=http://timesofindia.indiatimes.com/topic/Narendra-Modi|publisher=ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા}}&lt;/ref&gt; ૨૦૧૨ની વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં ભાજપ ફરી સત્તા પર આવ્યું અને નરેન્દ્ર મોદી મુખ્યમંત્રી બન્યા. મે ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચૂંટણીમાં ભાજપ સત્તા પર આવતા નરેન્દ્ર મોદી દેશના વડાપ્રધાન બન્યા અને [[આનંદીબેન પટેલ|આનંદીબેન પટેલે]] મુખ્યમંત્રીનું પદ સંભાળ્યું. ૭ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬ના રોજ [[વિજય રૂપાણી]] ગુજરાતના ૧૬મા મુખ્યમંત્રી બન્યા. ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧ના રોજ [[ભૂપેન્દ્ર પટેલ]]&lt;nowiki/&gt;ને ગુજરાતના ૧૭મા મુખ્યમંત્રી નિયુક્ત કરાયા.

== અર્થતંત્ર ==
[[File:Haziraindustry.jpg|thumb|300px|હઝીરા ઈન્ડસ્ટ્રીઝ વિસ્તાર]]
[[File:Sardar Sarovar Dam 2006, India.jpg|thumb|right|200px|સરદાર સરોવર ડેમ]]
[[File:Amul Plant at Anand.jpg|thumb|200px|right|[[અમુલ ડેરી]], [[આણંદ]]]]
ગુજરાત ભારતના સૌથી ધનિક રાજ્યોમાંનુ એક છે, તથા તેની માથાદીઠ સરેરાશ આવક જીડીપી ભારતના સરેરાશ જીડીપી કરતાં વધારે છે&lt;ref&gt;{{cite web|title = ગુજરાતની જીડીપી ભારતના સરેરાશ જીડીપી કરતાં વધારે|url = http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-beats-india-in-gdp-race_1320261|publisher=ડી.એન.એ  }}&lt;/ref&gt;. રાજ્યની મુખ્ય પેદાશોમાં [[કપાસ]], [[મગફળી]], [[ખજૂર]], [[શેરડી]] અને પેટ્રોલીયમનો સમાવેશ થાય છે. 

[[ખંભાતનો અખાત|ખંભાતના અખાત]] પાસે આવેલ [[સુરત]] નગર વિશ્વભરના [[હીરા વ્યાપાર|હીરાના વ્યાપાર]] તથા કારીગરી નું એક મુખ્ય કેન્દ્ર છે. ખંભાતના અખાત પર [[ભાવનગર]]ની દક્ષિણ-પૂર્વ દીશામાં ૫૦ કી.મી.ના અંતરે [[અલંગ]]માં વિશ્વનું સૌથી મોટું વહાણ ભાંગવાનું કારખાનું આવેલું છે. [[મહેસાણા]] નગરમાં આવેલી [[દુધસાગર ડેરી]] એ વિશ્વની સૌથી મોટી દૂધ ની બનાવટોના ઉત્પાદનની સંસ્થા છે. ગુજરાત, ભારતમાં દૂધના ઉત્પાદનમાં પ્રથમ સ્થાને આવે છે. [[મીઠું|મીઠાં]]નાં ઉત્પાદનમાં પણ તે આગળ પડતુ સ્થાન ધરાવે છે.

ભારતના અમુક સૌથી મોટા ઉદ્યોગો આવેલાં છે. રાજ્યની મુખ્ય ખેત પેદાશોમાં [[કપાસ]], [[મગફળી]], [[ખજૂર]], [[શેરડી]] અને દૂધ અને દુગ્ધ પેદાશોનો સમાવેશ થાય છે. ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોમાં [[સિમેંટ|સિમેન્ટ]] અને [[પેટ્રોલ]] નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999/ &quot;Reliance commissions world’s biggest refinery&quot;], [[The Indian Express]], December 26, 2008&lt;/ref&gt; કેટો ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ના આર્થિક રિપોર્ટ અનુસાર ઔદ્યોગિક સ્વાતંત્ર્યની બાબતમાં ભારતીય રાજ્યોમાં તામિલનાડુ પછી ગુજરાત બીજા ક્રમે આવતું રાજ્ય છે.&lt;ref&gt;[http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf Economic Freedom of the States of India 2011] [[Cato Institute]]&lt;/ref&gt;

રિલાયન્સ ઈનડસ્ટ્રીઝ એ જામનગરમા એક તેલ શુદ્ધિકરણ કારખાનું ચલાવે છે. આ કારખાનું નિશ્વનું સૌથી મોટું મૂળથી ખનિજ તેલ શુદ્ધ કરતું કારખાનું છે. આ સિવાય વિશ્વનું સૌથી મોટું જહાજચ્છેદન કારખાનું, (શીપબ્રેકીંગ યાર્ડ) અલંગમાં આવેલું છે. ભારતનું એક માત્ર પ્રવાહી રસાયણ બંદર દાહેજમાં આવેલું છે જેને ગુજરાત કેમીકલ પોર્ટ ટર્મિનલ કમ્પનીએ વિકસાવ્યું છે. ભારતમાં આવેલા ત્રણ પ્રાકૃતિક પ્રવાહી વાયુના ટાર્મિનલ પૈકીના બે ગુજરાતમાં (દાહેજ અને હજીરા) આવેલાં છે. આ સાથે બે અન્ય ટાર્મિનલ ને પીપવાઅને મુંદ્રામાં વિકસાવવાની યોજના છે. ગુજરાત ભારતનું એકમાત્ર એવું રાજ્ય છે જેમાં રાજ્ય વ્યાપી ૨૨૦૦ ચો. કિમી ની ગૅસ ગ્રીડ ફેલાયેલી છે. રાજ્યના ૮૭.૯% રસ્તા ડામરના પાકા રસ્તા છે. ગુજરાતના ૯૮.૮૬% ગામડાઓ સર્વ ઋતુમાં વાપરી શકાય એવા પાકા રસ્તા વડે જોડાયેલા છે જે ટકાવારી ભારતમાં સૌથી વધુ છે. ગુજરાતના ૧૮૦૦૦ જેટલા ગામડાઓ પૈકી ૧૦૦% ટકા ગામડાઓને ગ્રામ જ્યોતિ યોજના હેથળ ૨૪ કલાક વિદ્યુત પુરવઠો અપાય છે. પ્રાકૃતિક ગૅસ આધારીત વિદ્યુત શક્તિના ઉત્પન્નમાં ગુજરાતનો ભારતમાં પ્રથમ ક્રમાંક આવે છે તેનો રાષ્ટ્રીય ફાળો ૮% છે. આણ્વીક વિદ્યુત ઉર્જાના ઉત્પન્નમાં ગુજરાત ભારતમાં બીજા ક્રમાંકે આવે છે. જેમાં તેનો રાષ્ટ્રીય ફાળો ૧% જેટલો છે.  

=== ઔદ્યોગિક કેન્દ્રો ===
# [[કચ્છ]]
# [[અમદાવાદ]]
# [[અંકલેશ્વર]]
# [[ભરુચ]]
# [[દહેજ]]
# [[સુરત]]
# [[રાજકોટ]]
# [[વડોદરા]]
# [[વાપી]]
# [[જામનગર]]
# [[હજીરા]]
# [[અલંગ]]

== શૈક્ષિણક સંસ્થાનો ==
[[Image:Indian Institute of Management Ahmedabad, panorama 2006.jpg|thumb|right|300px|ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટીટયુટ ઓફ મેનેજમેન્ટ, [[અમદાવાદ]]]]
ગુજરાત સરકાર દ્વારા ચાલવામાં આવતી શાળાઓ ગુજરાત માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ બોર્ડ હેઠળ આવે છે. જો કે, ગુજરાતમાં ખાનગી શાળાઓ કેન્દ્રીય માધ્યમિક શિક્ષણ બોર્ડ (સી.બી.એસ.ઈ.) અને કાઉન્સિલ ફોર ધ ઇન્ડિયન સ્કુલ સર્ટીફિકેટ એકઝામીનેશન (CISCE) દ્વારા પ્રમાણિત છે. ગુજરાતમાં ૧૩ મિશ્ર પ્રવાહની યુનિવર્સિટીઓ, ચાર કૃષિ વિશ્વવિદ્યાલયો અને એક આયુર્વેદ વિશ્વવિદ્યાલય આવેલાં છે.

[[અમદાવાદ]]માં આવેલી [[આઇ.આઇ.એમ. અમદાવાદ|ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટીટયુટ ઓફ મેનેજમેન્ટ]] મેનેજમેન્ટના વિષયમાં દુનિયાની સૌથી ઉત્તમ સંસ્થાઓમાંની એક ગણાય છે. અહીંના સ્નાતકો દુનિયાની ફોર્ચ્યુન ૫૦૦ કંપનીઓમાં અને અન્ય મહત્વની વિશ્વસ્તરીય કંપનીઓમાં ઊંચા હોદ્દાઓ પર ફરજ બજાવે છે.

વર્ષ ૨૦૦૮માં ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટીટયુટ ઓફ ટેક્નોલોજી ગાંધીનગર ખાતે સ્થાપવામાં આવી હતી. આ ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટીટયુટ ઓફ ટેક્નોલોજી ત્યારે કામચલાઉ રીતે સરકારી ઇજનેરી કોલેજ, ચાંદખેડા ખાતે સ્થાપવામાં આવી હતી. આ આઈ.આઈ.ટી.ની પ્રથમ બેચ ૧ ઓગસ્ટ ૨૦૦૮ ના રોજ શરુ થઇ હતી. સાબરમતી નદીના કાંઠે, પાલજ ખાતે તેનું આધુનિક બાંધકામ કરવામાં આવ્યું અને ૮ જુલાઈ, ૨૦૧૫થી કાયમી ધોરણે સંસ્થાનું સંપૂર્ણ કામકાજ ત્યાં ખસેડવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iitgn.ac.in/prospective-students/faq.html|title=FAQs {{!}} IIT GANDHINAGAR|last=Thakor|first=Nilay|website=www.iitgn.ac.in|language=en|access-date=2018-11-24|archive-date=2018-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509023624/http://www.iitgn.ac.in/prospective-students/faq.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:svnit_gate.jpg|thumb|300px|મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર SVNIT, સુરત]]
[[સેપ્ટ યુનિવર્સિટી]] સ્થાપત્ય ક્ષેત્રે સમગ્ર એશિયામાં પ્રખ્યાત છે. આ ઉપરાંત ગુજરાતમાં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ નેશનલ ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી, ધીરુભાઈ અંબાણી ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ઇન્ફોર્મેશન એન્ડ કોમ્યુનીકેશન ટેક્નોલોજી, પંડિત દીનદયાલ પેટ્રોલીયમ યુનીવર્સીટી, [[લાલભાઈ દલપતભાઈ ઈજનેરી મહાવિદ્યાલય]] (એલ.ડી. એન્જિનિયરિંગ કોલેજ) અને નિરમા યુનીવર્સીટી જેવાં પ્રખ્યાત ટેક્નોલોજીકલ સંસ્થાનો પણ આવેલાં છે.

==સંસ્કૃતિ==
ગુજરાતી લોકોની જન્મભૂમિ ગુજરાત છે. અહીં નોંધપાત્ર મરાઠી અને મારવાડી વસ્તી પણ ગુજરાતમાં વસવાટ કરે છે. અહીંની મુખ્ય ભાષા ગુજરાતી છે. અહીંની મુખ્ય વસ્તી [[હિંદુ ધર્મ]] પાળે છે અને [[ઇસ્લામ]], [[જૈન ધર્મ|જૈન]], [[પારસી]] અને [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી]] જેવા અન્ય ધર્મ પાળતા લોકો પણ નોંધપાત્ર સંખ્યામાં વસે છે. ગુજરાત એક અત્યંત ઔદ્યોગિકરણ પામેલું રાજ્ય હોવાના કારણે અહીં અન્ય પ્રદેશો જેવાં કે [[ઉત્તર પ્રદેશ]], [[બિહાર]], [[મધ્ય પ્રદેશ]], [[ઓરિસ્સા]] અને દક્ષિણ ભારતમાંથી અનેક લોકો આવીને રોજગાર મેળવવા સ્થાયી થયેલા છે.

===ગુજરાતી ભોજન===
[[ગુજરાતી ભોજન]] મુખ્યત્વે શાકાહારી હોય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે તે ભારતમાં પિરસાતું સૌથી વધુ તંદુરસ્ત ભોજન છે. ઘણીવાર તે કેટલીક બોલિવુડ ફિલ્મોમાં દર્શાવામાં આવ્યું છે, જેમાં ૨૦૦૯ની ફિલ્મ ''૩ idiots''નો પણ સમાવેશ થાય છે. સામાન્ય ગુજરાતી ભોજન થાળીમાં રોટલી કે ભાખરી, દાળ કે કઢી, ભાત અને શાક હોય છે. ભારતીય અથાણું અને છુંદો પણ ભોજનમાં નિયમિતપણે લેવાય છે. ઉત્તર ગુજરાત, કાઠીયાવાડ, કચ્છ અને સુરત - આ ચાર પ્રદેશોનાં ગુજરાતી ભોજનના પોતાના જ અલગ રૂપ છે. ઘણી ગુજરાતી વાનગીઓ એક જ સમયે મિઠાસવાળી, નમકીન અને તીખાસવાળી વાળી હોય છે. સૌરાષ્ટ્રમાં છાસનું ભોજનમાં અગત્યનું સ્થાન છે.

=== ગુજરાતી ભાષા ===
{{મુખ્ય|ગુજરાતી ભાષા}}

ગુજરાતી એ ભારતીય આર્ય કુટુંબની અને સંસ્કૃતમાંથી ઉદ્ભવેલી ભાષા છે, જે ગુજરાતમાં જ ઉદભવેલી અને ગુજરાત તથા દમણ અને દીવ , દાદરા અને નગર હવેલી જેવા કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોમાં બોલાતી મુખ્ય ભાષા છે. 

આખા વિશ્વમાં ૫ કરોડ ૯૦ લાખ લોકો ગુજરાતી બોલે છે, જે તેને વિશ્વમાં ૨૬માં ક્રમની સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા બનાવે છે. ભારત દેશના રાષ્ટ્રપિતા મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી તથા દેશના લોખંડી પુરુષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની માતૃભાષા છે. ગુજરાતી લેખનપધ્ધતિ નાગરી લેખનપધ્ધતિને અનુસરે છે. નાગરી પોતે દેવનાગરી હસ્તલિપિમાંથી પેદા થયેલી છે, આ બંને હસ્તલિપિ વચ્ચેનું મુખ્ય તફાવત એ છે કે નાગરી લિપિમાં મથાળું બાંધવામાં નથી આવતું.

===કળા===
ગુજરાતે શિલ્પકળા, ચિત્રકળા, વણાટ, છાપકામ, કોતરણી, કાચકામ, ભરતકામ વગેરે કળાઓમાં પોતાની આગવી ઓળખ વૈશ્વિક ક્ષેત્રે ઉભી કરી છે અને આ ઉપરાંત ખાસ કરીને તેની હસ્તકળા કે જેમા રહેલી કલાત્મકતા, વૈવિધ્યતા અને સર્જનાત્મકતાને લીધે સમગ્ર વિશ્વમાં પોતાની આગવી છાપ ઉભી કરી છે અને સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રખ્યાત બની છે. ભવ્ય કળા અને કારીગરીનો વારસો ગુજરાતને મળેલો છે. વર્તમાન સમયે તેના વૈવિધ્યસભર અને નવીન સ્વરૂપો જોવા મળે છે. ભરતગુંથણ કળા, વાંસ - લાકડાકામ, પત્થરકામ, કાચકામ, ઘરેણાકામ વગેરે માં ગુજરાત આગવું તરી આવે છે. માટીકામ અને અનેક પ્રકારની હસ્તકળા દ્વારા બનાવતી સ્થાપત્યની બેનમુન કલાકૃતિ ગુજરાતનું અનેરું નજરાણું છે.

===હસ્તકળા===
ગુજરાત વિવધ પ્રકારની હસ્તકળા માટે પ્રખ્યાત છે. નીચે કેટલીક હસ્તકળા નાં નામ દર્શાવેલ છે.

* ભરતગુંથણ કામ 
* માટીકામ
* બાંધણી
* કાષ્ટકામ
* [[પટોળા]]
* જરીકામ
* ઘરેણા 
* બીડ વર્ક

===સાહિત્ય===
{{મુખ્ય|ગુજરાતી સાહિત્ય}}
ગુજરાતનું સાહિત્ય સ્વતંત્રતા, પરંપરા, સંસ્કૃતિ, નૃત્ય, સંગીત, લેખો, વાર્તાઓ, નાટ્યના રચયિતાઓ વગેરે ક્ષેત્રે ખૂબજ સમૃદ્ધ છે. ગુજરાતે વિશ્વને અનેકવિધ સાહિત્યકારોની ભેટ આપી છે.

===સંગીત અને નૃત્ય===
[[File:Navratri Garba.jpg|thumb|300px|ગુજરાતના પ્રખ્યાત ગરબા]]
ગુજરાત તેના પારંપરિક સંગીત અને નૃત્ય, માટે ખાસ્સું જાણીતું છે. ગરબા, ગરબી, રાસ જેવા નૃત્યનાં પ્રકાર ગુજરાતની ઓળખાણ છે. ગુજરાતના સંગીત અને તેના પ્રકારોમાં અનેરી વિવિધતા જોવા મળે છે.

===સિનેમા===
{{મુખ્ય|ગુજરાતી સિનેમા}}
ગુજરાતી ફિલ્મ ઉદ્યોગ દેશના મુખ્ય પ્રાદેશિક ફિલ્મ ઉદ્યોગમાંનો એક છે. ગુજરાતી સિનેમાની પ્રથમ ફિલ્મ [[નરસિંહ મહેતા (૧૯૩૨ ચલચિત્ર)|નરસિંહ મહેતા]] ૧૯૩૨માં પ્રસ્તુત થયેલી. ''ભવની ભવાઈ'' એ ગુજરાતી ફિલ્મોમાં સૌથી વખાયેલી ફિલ્મ છે, જે રાષ્ટ્રીય એકીકરણ પર આધારિત શ્રેષ્ઠ ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને શ્રેષ્ઠ કલા નિર્દેશન માટેનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીતેલી. અનેક સુપ્રસિદ્ધ કલાકારો જેવા કે [[સંજીવ કુમાર]], [[બિંદુ (અભિનેત્રી)|બિંદુ]], [[આશા પારેખ]], કિરણ કુમાર, અરુણા ઈરાની, મલ્લિકા સારાભાઈ, [[અસરાની]], [[નરેશ કનોડિયા]], [[પરેશ રાવલ]], [[દિલીપ જોશી]], નીરજ વોરા એ ગુજરાતી ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં કામ કરેલું છે.

===તહેવારો===
ગુજરાતમાં સામાજિક, સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક એમ ત્રણેય પાસાઓ ને આવરી લે તેવા તહેવારો ઉજવાય છે. ગુજરાતમાં ઉજવાતા મુખ્ય તહેવારોની યાદી નીચે મુજબ છે:

* [[નવરાત્રી]]
* [[દિવાળી]]
* [[ધુળેટી]]
* [[ઉત્તરાયણ]]
* [[જન્માષ્ટમી]]
* [[શિવરાત્રી]]

==પરિવહન==
===હવાઈ પરિવહન===
[[Image:AMD2.jpg|thumb|right|200px|સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક, અમદાવાદ]]
[[File:Bhavnagar Airport airside.jpg|thumb|ભાવનગર હવાઇમથક]]
ગુજરાતમાં ૧૭ એરપોર્ટ છે. ગુજરાત નાગરિક વિમાન ઉડ્ડયન બોર્ડ (GUJCAB) એ ગુજરાતમાં વિમાન ઉડ્ડયન માટે જરૂરી આધારરૂપ વ્યવસ્થાના નિર્માણ માટે પ્રોત્સાહન આપે છે. બોર્ડના ચેરમેન પદે મુખ્યમંત્રી બિરાજે છે.&lt;ref name=&quot;GCAP&quot;&gt;{{cite web|title=ગુજરાત નાગરિક વિમાન ઉડ્ડયન નીતિ ૨૦૧૦|url=http://cadgog.org/images/civil-aviation-policy-of-gujarat.pdf|publisher=Government of Gujarat|access-date=૧૯ એપ્રિલ ૨૦૧૨|archive-date=2013-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130818221315/http://cadgog.org/images/civil-aviation-policy-of-gujarat.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક ====
* [[સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક]], [[અમદાવાદ]]
* [[સુરત આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક]]
* રાજકોટ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક
* ધોલેરા આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક

==== પ્રાદેશિક હવાઈમથક ====
* [[ભાવનગર હવાઈમથક]] - ભાવનગર શહેરથી ૯ કિમી દૂર આવેલ છે.
* [[ડીસા હવાઇ મથક]] - ડીસાથી ૫ કિમી દૂર આવેલ છે.
* [[કંડલા હવાઈમથક]] (ગાંધીગ્રામ) - કચ્છ જિલ્લામાં ગાંધીગ્રામની નજીક કંડલામાં આવેલ છે.
* [[કેશોદ હવાઈમથક]] (જુનાગઢ) - જુનાગઢ જિલ્લામાં કેશોદ શહેરથી ૩ કિમી દૂર આવેલ છે.
* [[રાજકોટ હવાઈમથક]] - રાજકોટ શહેરથી ૪ કિમી દૂર આવેલ છે.
* પોરબંદર હવાઈમથક - પોરબંદર શહેરથી ૫ કિમી દૂર આવેલ છે.
* વડોદરા હવાઈમથક - સંકલિત ટર્મિનલ હવાઈમથક (વડોદરા).

==== ભારતીય હવાઈદળ હેઠળના હવાઈમથક ====
* [[ભુજ હવાઇમથક|ભુજ હવાઈમથક]] - આ હવાઈમથકનું તાજેતરમાં નામ બદલીને શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા કરવામાં આવ્યું છે.
* [[જામનગર વિમાનમથક|જામનગર હવાઈમથક]]- જામનગર શહેરથી ૧૦ કિમી દૂર આવેલ છે.
* [[નલિયા]] હવાઈદળ મથક - આ હવાઈમથક માત્ર સૈન્ય ઉપયોગ માટે જ છે.

==== રાજ્ય સરકાર હેઠળના હવાઈમથક ====
* [[મહેસાણા હવાઈમથક]] - મહેસાણા શહેરથી ૨ કિમી દૂર આવેલ છે.
* માંડવી હવાઈમથક
* અમરેલી હવાઈમથક - તાલીમ માટેની હવાઈ પટ્ટી

==== ભવિષ્યના હવાઈમથક ====
* [[ઝાલાવાડ હવાઈમથક]]- સુરેન્દ્રનગર વિસ્તાર માટે ભવિષ્યનું હવાઈમથક
* ફેદરા (અમદાવાદ) - ભાલ વિસ્તારના ફેદરા ગામ નજીક સુચિત હવાઈમથક
* અંબાજી (દાંતા), પાલનપુર, બનાસકાંઠા નજીક
* [[પાલીતાણા]]&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[The Times of India]]|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-10/ahmedabad/29402801_1_new-airports-aai-palitana|title=Guj to get 11 new airports, renovate 10 defunct strips|date=૧૦ એપ્રિલ ૨૦૧૧|access-date=૧ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date=2011-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20111106205748/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-10/ahmedabad/29402801_1_new-airports-aai-palitana|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[દ્વારકા]]&lt;ref name =&quot;GCAP&quot;/&gt;

===રેલ્વે પરિવહન===
{{Main|:શ્રેણી:ગુજરાતનાં રેલ્વે સ્ટેશનો|}}
ભારતીય રેલવેના પશ્ચિમ રેલ્વે ઝોનમાં ગુજરાતનો સમાવેશ થાય છે. [[વડોદરા રેલ્વે સ્ટેશન]] ગુજરાતનું સૌથી વધુ વ્યસ્ત અને ભારતનું ૪થા ક્રમનું સૌથી વધુ વ્યસ્ત રેલ્વે સ્ટેશન છે. તે [[મુંબઈ]] -[[દિલ્હી]] પશ્ચિમી રેલવેની મુખ્ય લાઈન પર આવેલ છે. અન્ય અગત્યના રેલ્વે સ્ટેશનોમાં [[અમદાવાદ રેલ્વે સ્ટેશન]], [[સુરત રેલ્વે સ્ટેશન]], [[પાલનપુર જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન]] અને રાજકોટ રેલ્વે સ્ટેશનનો સમાવેશ થાય છે. ભારતીય રેલ્વે ગુજરાતમાંથી પસાર થતો દિલ્હી-મુંબઈ માર્ગ પર માલગાડી માટે સમર્પિત અલગ રેલ્વે માર્ગ બનાવવા માટે આયોજન કરી રહી છે. અમદાવાદ અને ગાંધીનગર વચ્ચે મેટ્રો રેલ સેવા માટે ૧,૧૦૦ કરોડ રૂપિયાના મુલ્યની પરિયોજનાનો પ્રથમ તબક્કાનું કામ ચાલુ છે. પ્રથમ તબક્કો અમદાવાદ - ગાંધીનગર વચ્ચે ઉત્તર દક્ષિણ દિશામાં ૩૨.૬૫ કિમીનું અંતર આવરી લેશે.

===દરિયાઈ પરિવહન===
ગુજરાત રાજ્ય ભારતમાં ૨૩૪૦ કિમીનો સૌથી લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[કંડલા બંદર]] પશ્ચિમી ભારતના સૌથી મોટા બંદરોમાનું એક છે. આ સિવાય ગુજરાતમાં નવલખી બંદર, [[મગદલ્લા|મગદલ્લા બંદર]], [[પીપાવાવ બંદર]], પોરબંદર બંદર અને ખાનગી માલિકીના [[મુન્દ્રા|મુંદ્રા બંદર]] જેવા અગત્યના બંદરો આવેલા છે.

===રોડ પરિવહન===
[[File:AHMEDABAD AMTS BUS yohaan.jpg|thumb|right|[[અમદાવાદ]]ની શહેરી બસ]]
[[Image:Autorickshaw.jpg|thumb|right|ઓટોરિક્ષા]]
'''સ્થાનિક પરિવહન'''

[[ગુજરાત રાજ્ય રોડ પરિવહન કોર્પોરેશન]] (GSRTC) એ ગુજરાત રાજ્યમાં તથા ગુજરાત અને પડોશી રાજ્યો વચ્ચે બસસેવા પૂરી પાડવા માટેની મુખ્ય જવાબદાર સંસ્થા છે. આ ઉપરાંત તે ગુજરાતના ગામડાઓને જોડતી બસસેવા, ગુજરાતના મોટા શહેરોને સીધી જોડતી ઇન્ટરસીટી બસસેવા, આંતરરાજ્યોને જોડતી બસસેવા, પાર્સલ સેવા તેમજ સુરત, બરોડા, ગાંધીનગર, અમદાવાદ અને વાપી જેવા શહેરોમાં સિટી બસસેવા પૂરી પાડે છે. શાળા, મહાવિદ્યાલયો, ઔધાગિક વિસ્તારો તથા તહેવારો માટે ખાસ બસોની સુવિધા પૂરી પાડે છે.

અમદાવાદ, વડોદરા, ગાંધીનગર જેવા શહેરોમાં સિટી બસ સેવાની વ્યવસ્થા પણ છે. [[ઓટોરિક્ષા]] ગુજરાતનું અગત્યનું અને વારંવાર વપરાતું પરિવહન સાધન છે. ગુજરાત સરકાર પ્રદુષણ ઘટાડવા સાયકલના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.

== પ્રવાસન ==
[[ચિત્ર:Statue of Unity.jpg|thumb|સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]]
{{મુખ્ય|ગુજરાતમાં પર્યટન}}

=== ધાર્મિક સ્થળો/યાત્રાધામો ===
નીચે ફક્ત મુખ્ય અને વધુ પ્રચલિત સ્થળોની યાદી આપી છે, આ ઉપરાંત ગુજરાત રાજ્યમાં સેંકડો અન્ય સ્થળો છે જે એક અથવા બીજા સમુદાય માટે યાત્રા ધામ છે, અને પ્રાદેશિક ધોરણે કે મોટા પાયે ધાર્મિક સ્થળ તરિકે ખ્યાતનામ છે. આવા અન્ય સ્થળોની યાદી [[:શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો|અહીં જોવા મળશે]].

# [[સોમનાથ]]
# [[શામળાજી]]
# [[કનકાઈ-ગીર]]
# [[પાલીતાણા]]
# [[ડાકોર]]
# [[પાવાગઢ]]
# [[દ્વારકા]]
# [[અંબાજી]]
# [[બહુચરાજી]]
# [[સાળંગપુર]]
# [[ગઢડા]]
# [[વડતાલ]]
# [[નારેશ્વર]]
# [[ઉત્કંઠેશ્વર]]
# [[સતાધાર]]
# [[પરબધામ (તા. ભેંસાણ)|પરબધામ]]
# [[ચોટીલા]]
# [[વીરપુર]]
# [[તુલસીશ્યામ]]
# [[સપ્તેશ્વર]]
# [[અક્ષરધામ (ગાંધીનગર)|અક્ષરધામ]], [[ગાંધીનગર]]
# [[બગદાણા]]
# [[ગિરનાર]]
# [[તરણેતર]]
# [[સંતરામ મંદિર]], [[નડીઆદ]]
# [[કબીરવડ]], [[ભરુચ]]
# [[રુદ્રમહાલય (સિદ્ધપુર)]]
# [[માટેલ (તા. વાંકાનેર)|માટેલ]] (ખોડિયાર મંદિર)

=== પર્યટન સ્થળો ===
# [[દીવ]]
# [[તુલસીશ્યામ]]
# [[દમણ]]
# [[સાપુતારા]]

=== અન્ય ===
* [[સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]]

===મેળાઓ===
{{મુખ્ય|ગુજરાતના લોકમેળાઓ}}
[[File:Tarnetar09.jpg|thumb|350px|right|[[તરણેતર|તરણેતરનો મેળો]]]]
ગુજરાતના પરંપરાગત મેળાઓ એ સમગ્ર વિશ્વમાં પોતાની આગવી ઓળખ ઉભી કરી છે. વર્ષ દરમિયાન રાજ્યમાં ૩૫૦૦ જેટલા મેળા અને તહેવારો ઉજવવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=રાજ્યમાં ૩૫૦૦ જેટલા મેળા અને તહેવારોની ઉજવણી|url=http://colorsofgujarat.com/gujarat-fairs-festivals.html|publisher=ધ કલર્સ ઓફ ગુજરાત |access-date=૨૭ એપ્રિલ ૨૦૧૨}} &lt;/ref&gt; ગુજરાતના મેળાઓ સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક પરંપરાના પ્રતિક છે.

ગુજરાતના કેટલાક મુખ્ય મેળાની યાદી નીચે મુજબ છે.

* [[ભવનાથનો મેળો|ભવનાથ મહાદેવનો મેળો]]
* [[વૌઠાનો મેળો]]
* [[ચિત્રવિચિત્રનો મેળો|ચિત્ર-વિચિત્રનો મેળો]]
* મોઢેરા - નૃત્ય મહોત્સવ
* ડાંગ - દરબાર મેળો
* કચ્છ રણ ઉત્સવ
* ધ્રાંગ મેળો
* અંબાજી પૂનમનો મેળો
* [[તરણેતર|તરણેતરનો મેળો]] (ત્રિનેતેશ્વર મહાદેવનો મેળો)
* [[શામળાજીનો મેળો]]

=== રાષ્ટ્રિય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યો ===
[[ચિત્ર:Panthera leo persica M.jpg|300px|right|thumb|એશીયાઇ સિંહ]]
{{મુખ્ય|ગુજરાતના અભયારણ્યો તથા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો}}
ગુજરાતમાં ૪ રાષ્ટ્રિય ઉદ્યાનો અને ૨૨ અભયારણ્યો આવેલા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=ગુજરાત રાજ્યના અભયારણ્ય તથા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની યાદી|url=http://www.envforguj.in/wildlife/wildlife-national-parks-sanctuaries.php|publisher=વન અને પર્યાવરણ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર|access-date=2012-05-03|archive-date=2012-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607041938/http://www.envforguj.in/wildlife/wildlife-national-parks-sanctuaries.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== પુરાતત્વીક સ્થળો ===
# [[લોથલ]]
# [[હાથબ]]
# [[ધોળાવીરા]]
# [[ઘુમલી]]

== આ પણ જુઓ ==
* [[ગુજરાતી ભાષા]]

== સંદર્ભ ==
{{reflist|3}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{wikivoyage|Gujarat}}
{{commons category|Gujarat|ગુજરાત}}
* [http://www.gujaratindia.com/ ગુજરાત સરકારની અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002114706/http://www.gujaratindia.com/ |date=2018-10-02 }}
* [http://www.webindia123.com/GUJARAT/history/history.htm ગુજરાતનો ઇતિહાસ]
* [http://www.1upindia.com/states/gujarat/history.html ગુજરાતના ઇતિહાસ વિશે વધુ માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060519214341/http://www.1upindia.com/states/gujarat/history.html |date=2006-05-19 }}

{{ભૌગોલિક સ્થાન
|કેન્દ્ર     = ગુજરાત
|ઉત્તર    = [[રાજસ્થાન]]
|ઈશાન  = 
|પૂર્વ     = [[મધ્ય પ્રદેશ]]
|અગ્નિ   = [[મહારાષ્ટ્ર]]
|દક્ષિણ   = [[ખંભાતનો અખાત]] {{*}} [[અરબી સમુદ્ર]]
|નૈઋત્ય  = અરબી સમુદ્ર
|પશ્ચિમ  = [[કચ્છનો અખાત]] {{*}} અરબી સમુદ્ર
|વાયવ્ય = 
}}

{{ગુજરાત}}

{{ભારત}}

[[શ્રેણી:ગુજરાત]]
[[શ્રેણી:ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]]</text>
      <sha1>ed894jezx0rjko5n7buuadchkyla2w6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>મહેસાણા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4378</id>
    <revision>
      <id>907648</id>
      <parentid>874026</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T09:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9828" sha1="0k51nc5kz6i9k6b8kxnbseh3wjo0lep" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = મહેસાણા
| other_name         = 
| nickname           = 
| settlement_type    = શહેર
| image_skyline      = Rajmahal Mehsana Gujarat India.jpg
| image_alt          = 
| image_caption      = રાજમહેલ, મહેસાણા, ૧૯૦૪માં સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજાએ બંધાવેલો મહેલ
| pushpin_map        = India Gujarat#India3
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_alt    = 
| pushpin_map_caption = ગુજરાતમાં સ્થાન
| coordinates        = {{coord|23.6|N|72.4|E|display=inline}}
| subdivision_type   = દેશ
| subdivision_name   = ભારત
| subdivision_type1  = રાજ્ય
| subdivision_name1  = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2  = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]]
| subdivision_name2  = [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]]
| subdivision_type3  = વિસ્તાર
| subdivision_name3  = [[ઉત્તર ગુજરાત]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date   = ઇ.સ. ૧૩૧૯ અથવા ૧૩૫૮
| founder            = મેહસાજી ચાવડા
| named_for          = 
| government_type    = મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન
| governing_body     = મહેસાણા મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     = 
| area_rank          = 
| area_total_km2     = 31.8
| elevation_footnotes = &lt;ref name=&quot;MSNNP&quot;&gt;{{cite web|title=Mehsana Nagarpalika, Mehsana|url=http://mehsananagarpalika.com/mehsana.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104173054/http://mehsananagarpalika.com/mehsana.html|archive-date=4 November 2016|access-date=1 February 2017|website=Mehsana Nagarpalika|language=gu}}&lt;/ref&gt;
| elevation_ft       = ૩૭૫
| population_total   = 184991&lt;ref name=&quot;2011census1&quot;&gt;{{Cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=571696 | archive-url=https://archive.today/20190820053153/http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=571696 | url-status=dead | archive-date=2019-08-20 |title = Census of India: Search Details}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = ૨૦૧૧
| population_rank    = ૧૬મો (ગુજરાત)
| population_density_km2 = auto
| population_metro   = 190189
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=UA1Lakhandabove&gt;{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India | access-date=26 March 2012 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20111113152754/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | archive-date=13 November 2011 }}&lt;/ref&gt;
| population_demonym = 
| population_footnotes = &lt;ref name=Cities1Lakhandabove&gt;{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf | title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India | access-date=26 March 2012 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf | archive-date=7 May 2012 }}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1 = ભાષાઓ
| demographics1_title1 = અધિકૃત
| demographics1_info1 = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]], [[હિંદી ભાષા|હિંદી]]
| timezone1          = [[ભારતીય માનક સમય|IST]]
| utc_offset1        = +૫:૩૦
| postal_code_type   = પિનકોડ
| postal_code        = ૩૮૪૦૦૧, ૩૮૪૦૦૨, ૩૮૪૦૦૩
| area_code_type     = ટેલિફોન કોડ
| area_code          = ૯૧ ૨૭૬૨
| registration_plate = GJ-02
| blank1_name_sec1   = લિંગ પ્રમાણ
| blank1_info_sec1   = ૧.૧૨&lt;ref name=Cities1Lakhandabove /&gt; [[પુરુષ|♂]]/[[સ્ત્રી|♀]]
| website            = 
| footnotes          = 
| official_name      = 
}}
'''મહેસાણા''' ‍({{audio|Mehsana.ogg|ઉચ્ચાર}}) [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]ના [[મહેસાણા તાલુકો|મહેસાણા તાલુકા]]નું શહેર અને જિલ્લા તેમ જ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.

== ઇતિહાસ ==
[[File:Boter Kotha ni Vav Mehsana Stepwell 2.jpg|thumb|[[બોત્તેર કોઠાની વાવ]]]]
[[File:Thol Lake - Gujarat, India - Flickr - Emmanuel Dyan (12).jpg|thumb|થોળ તળાવમાં ફ્લેમિંગો]]
[[ચાવડા વંશ]]ના [[રાજપૂત]] મેહસાજી ચાવડાએ મહેસાણાની સ્થાપના કરી હતી. તેમણે [[વિક્રમ સંવત]] ૧૪૧૪, [[ભાદરવા સુદ ૧૦]] (ઇ.સ. ૧૩૫૮) ના રોજ શહેરનું તોરણ અને મંદિર બંધાવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;nri&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.nri.gujarat.gov.in/his-mehsana-2.htm | title=Mehsana - History | publisher=Government of Gujarat | work=NRI Division | year=૨૦૦૯ | access-date=૧૭ માર્ચ ૨૦૧૩ | archive-date=2014-10-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141021214307/http://www.nri.gujarat.gov.in/his-mehsana-2.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેનું વર્ણન ૧૯૩૨માં જયસિંહ બ્રહ્મભટ્ટે કર્યું હતું.

ગાયકવાડે વડોદરા જીતીને [[પાટણ]]ને ઉત્તર ગુજરાતનું સંચાલન મથક બનાવ્યું હતું, જે પછીથી કડી અને ત્યારબાદ ૧૯૦૨માં મહેસાણામાં ખસેડાયું હતું. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી પછી તે ભારત સંઘમાં ભળ્યું હતું અને બોમ્બે રાજ્યમાં તેનો સમાવેશ થયો હતો. ૧૯૬૦માં તે ઉત્તર ગુજરાતમાં અલગ જિલ્લા રૂપે અસ્તિત્વમાં આવ્યું.&lt;ref name=&quot;dp&quot;&gt;{{cite web | url=http://mehsanadp.gujarat.gov.in/Mehasana/english/jillavishe/history.htm | title=History | publisher=mehsanadp.gujarat.gov.in | work=Government of Gujarat | date=૧૭ જુલાઇ ૨૦૧૨ | access-date=૧૭ માર્ચ ૨૦૧૩ | archive-date=2016-03-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160331030926/http://mehsanadp.gujarat.gov.in/Mehasana/english/jillavishe/history.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

૧૯૦૪માં સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજાએ બંધાવેલો મહેલ ''[[રાજમહેલ, મહેસાણા|રાજમહેલ]]'' તરીકે ઓળખાય છે.

== ભૂગોળ ==
સમુદ્ર સપાટીથી મહેસાણાની સરેરાશ ઉંચાઇ {{convert|265|ft|m}} છે.

મહેસાણામાં [[પરા તળાવ]], [[નાગલપુર તળાવ]] અને [[બોત્તેર કોઠાની વાવ]] આવેલાં છે.

== વસતી ==
[[ચિત્ર:Mehsana 01.jpg|thumb|મહેસાણાનો એક માર્ગ]]
૨૦૧૧ની વસતી ગણતરી પ્રમાણે મહેસાણાની વસતી ૧,૮૪,૧૩૩ની હતી.&lt;ref name=Cities1Lakhandabove /&gt; લિંગ ગુણોત્તર ૮૯૪ છે.&lt;ref name=Cities1Lakhandabove /&gt; મહેસાણામાં સાક્ષરતા દર ૮૪.૨૬% છે.&lt;ref name=Cities1Lakhandabove /&gt;

મહેસાણામાં બાળકોમાં જાતિ ગુણોત્તર ૭૬૨ છે,&lt;ref name=Cities1Lakhandabove /&gt; જે ભારતના શહેરી વિસ્તારોમાં સૌથી ઓછો છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mehsana, shame of India!|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-13/ahmedabad/30623606_1_girl-child-mehsana-town-mehsana-district-collector|publisher=The Times of India|access-date=૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨|author=Radha Sharma &amp; Bharat Yagnik|date=૧૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨|archive-url = https://web.archive.org/web/20170223211951/http://www.gujarattourism.com/destination/details/12/52|archive-date=૨૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૭}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

==બાહ્ય કડીઓ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}

{{સ્ટબ}}

[[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]]
[[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]]
[[Category:મહેસાણા તાલુકો]]
[[શ્રેણી:મહેસાણા]]</text>
      <sha1>0k51nc5kz6i9k6b8kxnbseh3wjo0lep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>મલપ્પુરમ જિલ્લો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5315</id>
    <revision>
      <id>907647</id>
      <parentid>907330</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137350" sha1="ep7govytrp2lj5sxm0kbzsuuf2cljwg" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = મલપ્પુરમ જિલ્લો
| other_name = 
| settlement_type = જિલ્લો
| image_skyline = {{Photomontage
 | photo1a      = Manjeri Town Calicut Road View.jpg
 | photo2a      = Near Cherumb eco village.jpg
 | photo2b      = Kerala Houseboat (191490747).jpeg
 | photo3a      = Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg
 | photo3b      = Nilambur teak forest 3740.JPG
 | photo4a      = Chamravattam bridge kerala.jpg
 | spacing      = 1
 | color_border = black
 | color        = white
 | size         = 210
 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''&lt;br/&gt;મંજેરી ટાઉન, પોન્નાની ખાતે બિયમ બેકવોટર તળાવ, નિલાંબુર ખાતે કોનોલીનો પ્લોટ, ચમરવટ્ટોમ રેગ્યુલેટર-કમ-બ્રિજ, વલ્લીકુન્નુ ખાતે કાદલુન્ડી નદીનું નદીમુખ, કારુવરકુંડુ
}}
| nickname = 
| image_map = India Kerala Malappuram district.svg
| mapframe = yes
| mapframe-point = none
| map_caption = '''[[કેરળ]]માં સ્થાન'''
| pushpin_map = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{coord|11.03|N|76.05|E|region:IN-KL_type:adm3rd|display=inline,title}}
| subdivision_type = ભારત
| subdivision_name = {{flag|India}}
| subdivision_type1 = રાજ્ય
| subdivision_name1 = 
| established_title = જિલ્લાની રચના
| subdivision_type2 = 
| subdivision_name2 = 
| established_date = {{start date and age|df=yes|1969|06|16}}
| seat_type = મુખ્ય મથક
| seat = મલપ્પુરમ
| founder = કેરળ સરકાર
| parts_type = રેવેન્યુ વિભાગ
| parts_style = para
| p1 = {{collapsible list|title=તાલુકા (૭)|
* એરનાડ
* કોંડોટ્ટી
* નિલંબુર
* પેરિંથલમન્ના
* પોન્નાની
* તિરુર
* તિરૂરંગાડી|}}
| government_type = જિલ્લા વહીવટ
| governing_body = 
| leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી
| leader_name = પી.કે.બશીર
| leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર
| leader_name1 = ડૉ. વિનય ગોયલ (આઈએએસ)
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 3,554
| area_rank = ત્રીજો
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| elevation_max_m = ૨૫૯૪
| elevation_max_point = &lt;!-- for denoting the measurement point --&gt; મુકુર્થી
| elevation_min_m = 
| elevation_min_point = &lt;!-- for denoting the measurement point --&gt;
| population_total = ૪,૪૯૪,૯૯૮&lt;ref name=&quot;mlpdemo_2018&quot;&gt;{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report - 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=29 October 2020|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127040140/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = ૨૦૧૮
| population_footnotes = 
| population_density_km2 = ૧૨૬૫
| population_rank = પ્રથમ
| population_demonym = 
| population_urban = ૪૪.૧૮ %&lt;ref name=&quot;CensusMalappuram&quot;/&gt;
| population_metro = ૧૭૨૯૫૨૨&lt;ref name=&quot;CensusMalappuram&quot;/&gt;
| demographics_type1 = Demographics
| demographics1_title1 = {{nobold|લિંગ ગુણોત્તર (૨૦૧૧)}}
| demographics1_info1 = ૧૦૯૮ [[female|♀]]/૧૦૦૦[[male|♂]]&lt;ref name=&quot;CensusMalappuram&quot;&gt;{{cite web |title=District Census Hand Book: Malappuram |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/658/download/2280/DH_2011_3205_PART_A_DCHB_MALAPPURAM.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}&lt;/ref&gt;
| leader_name2 = ચૈત્રા ટેરેસા જોન આઈપીએસ
| leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ વડા
| demographics1_title2 = {{nobold|સાક્ષરતા (૨૦૧૧)}}
| demographics1_info2 = ૯૩.૫૭ %&lt;ref name=&quot;CensusMalappuram&quot;/&gt;
| timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]]
| utc_offset1 = +૫:૩૦
| postal_code_type = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code = 
| iso_code = {{nobold|[[ISO 3166-2:IN|IN-KL]]}}
| registration_plate = '''KL-10''' [[મલપ્પુરમ]], &lt;br/&gt; '''KL-53''' પેરિંથલમન્ના, &lt;br/&gt; '''KL-54''' પોન્નાની, &lt;br/&gt; '''KL-55''' તિરુર,&lt;br/&gt; '''KL-65''' તિરુરંગાડી, &lt;br/&gt; '''KL-71''' નિલંબુર, &lt;br/&gt; '''KL-84''' કોંડોટ્ટી
| website = {{URL|malappuram.nic.in}}
| footnotes = 
| blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૪૯&lt;ref name=&quot;unhdi-gdl&quot;&gt;{{Cite web|url=https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_kerala05.pdf|title=Kerala &amp;#124; UNDP in India|website=niti.gov.in|access-date=25 May 2021|archive-date=25 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525135510/https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_kerala05.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ({{color|Green| High}})}} ·
| blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(2005)}}
| parts = {{unbulleted list|પેરિન્થલમન્ના|તિરુર|}}
}}

'''મલપ્પુરમ જિલ્લો''' અથવા માલાપુરમ જિલ્લો [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://malappuram.nic.in/en/about-district/ |title=About Malappuram {{!}} Welcome to Malappuram {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://malappuramdistrictpanchayath.kerala.gov.in/home/aboutMalappuram.htm |title=Malappuram District Panchayat |website=malappuramdistrictpanchayath.kerala.gov.in |access-date=2026-08-08 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; જે ૭૦ કિલોમીટર (૪૩ માઇલ) લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવે છે. કેરળનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો આ જિલ્લો રાજ્યની કુલ વસ્તીના લગભગ ૧૩% લોકોનું ઘર છે. ૧૬ જૂન ૧૯૬૯ના રોજ રચાયેલો આ જિલ્લો આશરે ૩,૫૫૪ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૩૭૨ ચોરસ માઇલ) વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો ત્રીજો સૌથી મોટો જિલ્લો છે. તે એક તરફ [[પશ્ચિમ ઘાટ]] અને બીજી તરફ અરબી સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે. આ જિલ્લાને સાત તાલુકાઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે: એરનાડ, કોંડોટ્ટી, નિલંબુર, પેરિંથલમન્ના, પોન્નાની, તિરુર અને તિરૂરંગાડી. મલપ્પુરમ જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[મલપ્પુરમ]] નગર ખાતે આવેલું છે. 

અહીં મલયાલમ સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે. ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકાના પ્રારંભિક ગલ્ફ બૂમ (તેલ સમૃદ્ધિ) દરમિયાન આ જિલ્લામાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોએ ખાસ કરીને ફારસી અખાતના અરબ દેશોમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું. આથી, આ જિલ્લાનું અર્થતંત્ર મોટાપાયે પ્રવાસી મલયાલી સમુદાય દ્વારા મોકલવામાં આવતા નાણાં (રેમિટન્સ) પર નોંધપાત્ર રીતે નિર્ભર છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Radhakrishnan|first=S. Anil|date=14 December 2019|title=Engaging Kerala's non-resident diaspora|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/engaging-the-diaspora/article30307914.ece|access-date=9 September 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; મલપ્પુરમ ભારતનો પ્રથમ ઈ-સાક્ષર (e-literate) તેમજ પ્રથમ સાયબર-સાક્ષર જિલ્લો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Log-on-to-Indias-first-e-district/articleshow/818786.cms |website=The Times of India |title=The first E-literate district of India |date=18 August 2004 |access-date=3 July 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malappuram-set-to-become-first-cyber-literate-district/article24352909.ece |website=The Hindu |title=Malappuram set to become first cyber literate district |date=6 July 2018 |access-date=3 July 2020 |last1=Naha |first1=Abdul Latheef }}&lt;/ref&gt; આ જિલ્લામાં ચાર મુખ્ય નદીઓ આવેલી છે: ભારથપ્પુઝા, ચાલિયાર, કડલુંડીપ્પુઝા અને તિરુર પુઝા, જેમાંથી પ્રથમ ત્રણ નદીઓ કેરળની પાંચ સૌથી લાંબી નદીઓમાં પણ સ્થાન ધરાવે છે.

મલપ્પુરમ મહાનગર ક્ષેત્ર એ કોચી, કાલિકટ અને થ્રિસુર શહેરી વિસ્તારો પછી કેરળનું ચોથું સૌથી મોટું શહેરી સમૂહ છે અને ૧.૭ મિલિયન (૧૭ લાખ) ની કુલ વસ્તી સાથે ભારતમાં ૨૫મા ક્રમે આવે છે. ભારતની ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, જિલ્લાની ૪૪.૨% વસ્તી શહેરી વિસ્તારોમાં વસે છે.&lt;ref name=&quot;census 2011&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |title=The Malappuram Urban Agglomeration |access-date=25 June 2020 }}&lt;/ref&gt; 'યુનિવર્સિટી ઓફ કાલિકટ' સહિત રાજ્યની ૪ યુનિવર્સિટીઓ ધરાવતું મલપ્પુરમ કેરળમાં ઉચ્ચ શિક્ષણનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર છે. આ જિલ્લામાં ૨ મહેસૂલી વિભાગ, ૭ તાલુકા, ૧૨ નગરપાલિકા (મ્યુનિસિપાલિટી), ૧૫ બ્લોક, ૯૪ ગ્રામ પંચાયત અને ૧૬ કેરળ વિધાનસભા મતવિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=India – Census of India 2011 – Kerala – Series 33 – Part XII A – District Census Handbook, Malappuram |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/658 |access-date=2023-05-05 |website=censusindia.gov.in}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-01-09 |title=Kerala: Malappuram tops list of world's fastest-growing urban areas |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/malappuram-tops-list-of-worlds-fastest-growing-urban-areas/articleshow/73163346.cms |access-date=2023-05-05 |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Census Bureau of India |date=2011 |title=Basic Population Figures of India, States, Districts, Sub-District and Town (With Ward), 2011. |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42560/download/46186/2011-IndiaStateDistSbDistTwnWrd-0000.xlsx |journal=Census of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Basic Population Figures of India, States, Districts, Sub-District and Town (With Ward),  Census 2011. ''Census of India 2011'' https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42560/download/46186/2011-IndiaStateDistSbDistTwnWrd-0000.xlsx&lt;/ref&gt;

બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, મલપ્પુરમ વિદેશી અને ભારતીય સૈન્ય ટુકડીઓનું મુખ્યાલય બન્યું હતું. પાછળથી તે 'મલાબાર સ્પેશિયલ પોલીસ' (M.S.P) નું વડું મથક બન્યું, જે અગાઉ ૧૮૮૫માં રચાયેલા 'મલપ્પુરમ સ્પેશિયલ ફોર્સ' તરીકે ઓળખાતું હતું.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=C.A. |first1=Innes |title=Madras District Gazetteers: Malabar and Anjengo |date=1908 |publisher=Government Press, Madras |page=371 |url=https://books.google.com/books?id=w806vgAACAAJ |access-date=30 September 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mal&quot;&gt;{{Cite news|title=അമ്പതിന്റെ നിറവില്‍ മലപ്പുറം; മലപ്പുറത്തിന്റെ മാനവിക മഹാപൈതൃകം|trans-title=Malappuram at the turn of the century; Malappuram's great human heritage|url=https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/alamkode-leelakrishnan-writes-about-malappuram-1.3880292|last=Leelakrishnan|first=Alamkode|date=17 June 2019|access-date=21 February 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=12 ફેબ્રુઆરી 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212220928/https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/alamkode-leelakrishnan-writes-about-malappuram-1.3880292|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આ બળ રાજ્યમાં સૌથી જૂની સશસ્ત્ર પોલીસ બટાલીયન છે. વિશ્વનું સૌથી જૂનું સાગનું વાવેતર નિલંબુર ખાતે આવેલી ચાલિયાર ખીણમાં આવેલું છે. રાજ્યની સૌથી જૂની રેલ્વે લાઇન ૧૮૬૧માં તિરૂરથી ચાલિયમ સુધી નાખવામાં આવી હતી, જે તાનુર, પરપ્પનંગાડી અને વલ્લીકુન્નુમાંથી પસાર થતી હતી.&lt;ref name=&quot;mpm&quot;&gt;{{Cite news|title=ആ ചൂളംവിളി പിന്നെയും പിന്നെയും...|trans-title=That whistle again and again...|url=https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/kerala-first-railway-line-tirur-to-beypore-1.3880175|date=17 June 2019|access-date=19 December 2020|work=Mathrubhumi|archive-date=7 મે 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507072201/https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/kerala-first-railway-line-tirur-to-beypore-1.3880175|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રાજ્યની બીજી રેલ્વે લાઇન પણ તે જ વર્ષે તિરૂરથી તિરુનાવાયા થઈને કુટ્ટીપ્પુરમ સુધી નાખવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;mnn&quot;&gt;{{Cite book|title='Kerala Charitram|last=Shreedhara Menon|first=A|publisher=DC Books|year=2007|isbn=9788126415885|location=Kottayam|page=200|url=https://keralabookstore.com/book/keralacharithram/11148/|access-date=22 April 2020}}&lt;/ref&gt; સંસ્થાનવાદી યુગમાં નાખવામાં આવેલી નિલંબુર-શોરાનુર લાઇન ભારતના સૌથી ટૂંકા અને ચિત્રમય (સુંદર) શોર્ટ ગેજ રેલ્વે માર્ગોમાંથી એક છે.

== નામકરણ અને વ્યુત્પત્તિ ==
[[File:Valamangalam Pulpetta (386717435).jpg|thumbnail|જિલ્લામાં એક લાક્ષણિક ડુંગરાળ ભૂપ્રદેશ (પુલપટ્ટા નજીક)]]
[[File:Chaliyar Edavanna (251932360).jpg|thumbnail|એડવન્ના તરફ ચાલિયાર ટેકરીઓ]]

'મલપ્પુરમ' શબ્દનો મલયાલમ ભાષામાં અર્થ &quot;ટેકરીની ઉપર&quot; (Over the hill) થાય છે, જે આ જિલ્લાના વહીવટી મુખ્યાલય મલપ્પુરમની ભૌગોલિક સ્થિતિ પરથી ઉતરી આવ્યો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/malappuram-the-hill-top-town-000626.html|title=Malappuram, The Hill Top Town|date=30 June 2014|website=nativeplanet.com|access-date=4 July 2020|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607002725/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/malappuram-the-hill-top-town-000626.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/archive/cultural-counterpoint/1092461/|title=Cultural counterpoint|date=24 March 2013|website=The Financial Express|access-date=4 July 2020|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607002847/https://www.financialexpress.com/archive/cultural-counterpoint/1092461/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; જિલ્લાનો મધ્યભાગ [[પશ્ચિમ ઘાટ]]થી દૂર આવેલી અસંખ્ય નાની-મોટી ટેકરીઓ જેવી કે, અરિમ્બ્રા ટેકરીઓ, અમ્મિનીક્કાડન ટેકરીઓ, ઓરાકમ ટેકરી, ચેરિયમ ટેકરીઓ, પંડાલુર ટેકરીઓ અને ચેક્કુન્નુ ટેકરીઓથી ઘેરાયેલો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/must-visit-camping-sites-in-malappuram-district-004762.html|title=Hilly areas of Malappuram|date=7 May 2018|access-date=11 October 2020|website=Native Planet|last=Akash Singh|archive-date=17 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017165621/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/must-visit-camping-sites-in-malappuram-district-004762.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; નાળિયેરના વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા રેતાળ દરિયાકાંઠાના મેદાનો આ સામાન્ય પહાડી ભૂપ્રદેશથી અલગ પડે છે.

== ભૂગોળ ==
[[File:Cherumb eco tourism village, Karuvarakundu India (3).JPG|left|thumb|alt=કરુવારકકુંડુનો પહાડી વિસ્તાર]]
[[File:Puthuponnani (2).JPG|thumb|alt=A beach|પુથુપોન્નાની મુનામ્બમ બીચ]]

ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, ઉત્તર-પૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લો, પૂર્વમાં નીલગિરીની ટેકરીઓ, દક્ષિણ-પૂર્વમાં પાલક્કાડ જિલ્લો, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં ત્રિશૂર જિલ્લો અને પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્રથી ઘેરાયેલા મલપ્પુરમનું કુલ ભૌગોલિક ક્ષેત્રફળ ૩,૫૫૪ ચોરસ કિમી છે, જે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ રાજ્યમાં ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે. આ જિલ્લો રાજ્યના કુલ વિસ્તારનો ૯.૧૫ % હિસ્સો ધરાવે છે. ભૌગોલિક નકશા પર આ જિલ્લો ૭૫°E – ૭૭°E રેખાંશ અને ૧૦°N – ૧૨°N અક્ષાંશ વચ્ચે આવેલો છે.

કેરળના અન્ય ભાગોની જેમ, મલપ્પુરમમાં પણ પશ્ચિમે અરબી સમુદ્રથી ઘેરાયેલો દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર (નીચાણવાળો પ્રદેશ), મધ્યમાં મધ્યભૂમિ (મિડલેન્ડ) અને પૂર્વમાં પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો પહાડી વિસ્તાર (હાઇલેન્ડ) આવેલો છે. કેરળના અન્ય જિલ્લાઓથી વિપરીત, મલપ્પુરમના મધ્યભૂમિ વિસ્તારમાં પણ વ્યાપકપણે પહાડી વિસ્તારો જોવા મળે છે.

નિલંબુર તાલુકા અને ઉટી તાલુકાની સરહદ પર આવેલું ૨,૫૫૪ મીટર ઊંચું 'મુકુરથી' શિખર મલપ્પુરમ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે. તે દક્ષિણ ભારતનું પાંચમું સૌથી ઊંચું શિખર છે, તેમજ અનામુડી (૨,૬૯૬ મીટર) અને મીસાપુલીમાલા (૨,૬૫૧ મીટર) પછી કેરળનું ત્રીજું સૌથી ઊંચું શિખર છે. ઇડુક્કી જિલ્લાની બહાર કેરળનું આ સૌથી ઊંચું શિખર પણ છે. મલપ્પુરમ-પાલક્કાડ-નીલગિરી જિલ્લા સરહદ નજીક આવેલું ૨,૩૮૩ મીટર ઊંચું 'અંગિન્ડા' શિખર બીજું સૌથી ઊંચું શિખર છે. મલપ્પુરમના નિલંબુર તાલુકા, વાયનાડ અને કોઝિકોડ જિલ્લાના થામારાસ્સેરી તાલુકા ત્રિ-ભેટા પર આવેલું ૨,૩૩૯ મીટર ઊંચું 'વાવુલ માલા' શિખર જિલ્લાનું ત્રીજું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.

=== સરહદી તાલુકાઓ ===
* મલપ્પુરમ જિલ્લો ૫ જિલ્લાના નીચેના ૧૨ તાલુકાઓ સાથે પોતાની સરહદ વહેંચે છે:
* વાયનાડ જિલ્લો: વાયથિરી તાલુકો
* કોઝિકોડ જિલ્લો: કોઝિકોડ અને થામારાસ્સેરી તાલુકા
* નીલગિરી જિલ્લો (તમિલનાડુ): પંડાલુર, ગુડાલુર, ઉટી અને કુંડાહ તાલુકા
* પલક્કડ જિલ્લો: પટ્ટાંબી, ઓટ્ટપાલમ અને મન્નરક્કાડ તાલુકા
* ત્રિશૂર જિલ્લો: ચાવક્કાડ અને કન્નમકુલમ તાલુકા

=== ભૂપ્રદેશ ===
ભૂસ્તરશાસ્ત્ર, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર, માટી, આબોહવા અને કુદરતી વનસ્પતિના આધારે, જિલ્લાને ૫ પેટા-સૂક્ષ્મ પ્રદેશોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.:
* મલપ્પુરમ દરિયાકાંઠો
* ઉંચા-નીચા ખાડાટેકરાવાળા મેદાનો
* ચાલિયાર નદીનો તટીય વિસ્તાર
* નિલંબુરના જંગલવાળા પહાડો
* પેરિન્થલમન્નાના ઉંચા-નીચા ઉચ્ચપ્રદેશો

[[File:Chaliyar - Areekode Bridge.jpg|left|thumb|અરીકોડ ખાતે ચાલિયાર નદીનો તટીય વિસ્તાર]]
[[File:Map of Malappuram District (April 2021).svg|thumb|મલપ્પુરમ જિલ્લાનો નકશો]]

મલપ્પુરમ દરિયાકિનારો ઉત્તરમાં વલ્લીક્કુન્નૂથી લઈને દક્ષિણમાં પેરુમ્બડપ્પુ સુધીના મલપ્પુરમના સમગ્ર તટીય વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે. તેની સીમાઓ ઉત્તરમાં કોઝિકોડ દરિયાકિનારા, પૂર્વમાં મલપ્પુરમના ઉબડખાબડ મેદાની વિસ્તાર, દક્ષિણમાં થ્રિસુર દરિયાકિનારા અને પશ્ચિમમાં લક્ષદ્વીપ સાગર સાથે જોડાયેલી છે. આ પ્રદેશમાંથી ચાલીયાર, કડાલુંડી, ભરતપુઝા, તિરુરપુઝા જેવી મુખ્ય નદીઓ, નહેરો અને પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) વહે છે. આ તટીય વિસ્તાર નારિયેળના વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો છે. તટીય મેદાન પશ્ચિમ તરફ ખૂબ જ ધીમો ઢાળ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot;&gt;{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages=21–22 |access-date=18 April 2020}}&lt;/ref&gt; પોન્નાની, એડપ્પલ, તિરુર, વલંચેરી, કુટ્ટીપ્પુરમ, તાનુર, તિરુરંગાડી અને પરપ્પનંગાડી સહિતના મુખ્ય શહેરો આ પ્રદેશમાં આવેલા છે. આ પ્રદેશની મહત્તમ ઊંચાઈ તિરુર તાલુકાના કલ્પકંચેરી ગામમાં (૧૦૪ મીટર) આવેલી છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot;/&gt;

મલપ્પુરમનો ઉબડખાબડ મેદાની પ્રદેશ, જે દરિયાકિનારાને સમાંતર આવેલો છે, તે તેની સીમાઓ ઉત્તરમાં નાડાપુરમ-માવૂરના ઉબડખાબડ મેદાનો, પૂર્વમાં ચાલીયાર નદીના બેસિન અને પેરિન્થલમન્ના ઉબડખાબડ ઉચ્ચ પ્રદેશો, દક્ષિણમાં પટ્ટાંબી ઉબડખાબડ મેદાન અને પશ્ચિમમાં મલપ્પુરમ દરિયાકિનારા સાથે સીમાઓ બનાવે છે. કન્નમંગલમ ખાતે આવેલી નેનમિની ટેકરી (૪૭૮ મીટર) આ પ્રદેશનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે અને ઉત્તર ભાગમાં આવેલું વાઝાયૂર (૯૫ મીટર) સૌથી નીચું સ્થળ છે. અહીં કેટલીક ટેકરીઓ અને ઢોળાવો જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot;/&gt;

[[File:Chekkunnu.jpg|thumb|એડાવાના ખાતે ચેકુન્નુ ટેકરીઓ]]

ચાલિયાર નદી બેસિન તેની સીમાઓ ઉત્તર અને પૂર્વમાં નીલંબુર જંગલી ટેકરીઓ, દક્ષિણમાં પેરિન્થલમન્ના ઊંચાણવાળા પ્રદેશો અને પૂર્વમાં મલપ્પુરમ ઊંચાણવાળા મેદાનો દ્વારા બનાવે છે. તે ચાલિયારના મધ્ય ભાગમાં આવે છે અને અલગ ટેકરીઓના સ્વરૂપમાં ઉતાર-ચઢાવ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot;/&gt;

ચાલીયાર નદી બેસિન તેની સીમાઓ ઉત્તર અને પૂર્વમાં નીલાંબુરના જંગલવાળી ટેકરીઓ, દક્ષિણમાં પેરિન્થલમન્ના ઉબડખાબડ ઉચ્ચ પ્રદેશો અને પશ્ચિમમાં મલપ્પુરમ મેદાન સાથે બનાવે છે. તે ચાલીયાર નદીના મધ્ય પ્રવાહ વિસ્તાર હેઠળ આવે છે અને અહીં છૂટાછવાયા ટેકરાઓ સ્વરૂપે ઉંચા-નીચા ઢોળાવો આવેલા છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot;/&gt;

નીલાંબુરના જંગલવાળી ટેકરીઓ, જેને સંસ્થાનવાદી (બ્રિટિશ) રેકોર્ડ્સમાં નીલાંબુર ખીણ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે તેની સીમા ઉત્તરમાં કોઝિકોડ અને વાયનાડના જંગલવાળી ટેકરીઓ, પૂર્વમાં તમિલનાડુ, દક્ષિણમાં મન્નારકાડ-પાલક્કાડના જંગલવાળી ટેકરીઓ અને પશ્ચિમમાં ચાલીયાર નદીના બેસિન સાથે બનાવે છે. તે પશ્ચિમ ઘાટનો એક ભાગ છે. અહીં સમુદ્ર સપાટીથી ૧૦૦૦ મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા અનેક શિખરો આવેલા છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot;/&gt; આ પ્રદેશની સૌથી વધુ ઊંચાઈ મુકુરુથી (૨૫૯૪ મીટર) ખાતે છે, જે કેરળ અને તમિલનાડુની સરહદ પર કરીમપુઝા વન્યજીવ અભયારણ્યની પૂર્વમાં આવેલી છે. સૌથી નીચું સ્થળ મામ્પાડ (૧૧૫ મીટર) ખાતે આવેલું છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot;/&gt; નીલાંબુરનો આ ટેકરીઓ વાળો જંગલ વિસ્તાર નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વનો એક ભાગ છે.

પેરિન્થલમન્ના ઉબડખાબડ ઉચ્ચ પ્રદેશો ઉત્તરમાં ચાલીયાર નદીના બેસિન, પૂર્વમાં મન્નારકાડ-પાલક્કાડના જંગલવાળી ટેકરીઓ, દક્ષિણમાં પાલક્કાડ ઘાટ અને પશ્ચિમમાં મલપ્પુરમ ઉબડખાબડ મેદાન સાથે સરહદ ધરાવે છે. અહીં ઘણી નાની છૂટીછવાયી ટેકરીઓ આવેલી છે, જેમાં કોડીકુથીમાલા પણ એક છે. કડાલુંડી નદી આ પ્રદેશમાંથી વહે છે. આ પ્રદેશની મહત્તમ ઊંચાઈ મક્કારાપરમ્બા ખાતે ૬૧૦ મીટર છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot;/&gt;

=== દરિયા કિનારો ===
[[File:Light house in Ponnani.jpg|thumb|પોન્નાનીનું દીવાદાંડી]]

કેરળના જિલ્લાઓમાં દરિયાકિનારાની લંબાઈની દ્રષ્ટિએ મલપ્પુરમ ૭૦ કિમી (રાજ્યના કુલ દરિયાકિનારાના ૧૧.૮૭%) ના દરિયાકિનારા સાથે પાંચમું સ્થાન ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/Coastline_2346.aspx |website=kerenvis.nic.in |title=The coastal area of Malappuram |access-date=30 November 2019 }}&lt;/ref&gt; મલપ્પુરમનો તટીય પટ્ટો ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો—તાનુર, પોન્નાની અને પરપ્પનંગાડી, તેમજ આઠ ગ્રામ પંચાયતો—વલ્લીક્કુન્નૂ, તેનાલુર, નિરામરુથુર, વેટ્ટમ, મંગલમ, પુરાથુર, વેલિયાંકૌડ અને પેરુમ્બડપ્પુમાં ફેલાયેલો છે. જિલ્લાના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા પોન્નાની, તાનુર, પરપ્પનંગાડી અને પદિંજરેક્કરા બીચ એ મુખ્ય મત્સ્યઉદ્યોગ કેન્દ્રો છે. જિલ્લાનો સમુદ્ર કિનારો સમુદ્રી સંપત્તિથી સમૃદ્ધ છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot; /&gt;

અગાઉ આરબ વેપારીઓનું મનપસંદ સ્થળ હોવા ઉપરાંત, પોન્નાની ઘણા મુસ્લિમ અધ્યાત્મિક નેતાઓ માટે પણ આકર્ષક સ્થળ હતું, જેમણે અહીં ઈસ્લામના પ્રચારમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ બંદર શહેર &quot;મલબારનું નાનું મક્કા&quot; તેમજ &quot;સોનાના સિક્કાઓનું શહેર&quot; તરીકે પણ ઓળખાય છે.&lt;ref name=&quot;pkd&quot;&gt;{{cite book | author=M. K. Devassy | year=1965 | title=1961 Census Handbook- Palghat District
 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5667/1/51592_1961_PAL.pdf | access-date=11 March 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/the-mecca-of-malabar-ponnani-004132.html |website=nativeplanet.com |title=Ponnani, the Mecca of Malabar |date=24 October 2017 |access-date=19 April 2020}}&lt;/ref&gt; ફેબ્રુઆરી/એપ્રિલ મહિના દરમિયાન અહીં હજારો પ્રવાસી પક્ષીઓ આવે છે.

પોન્નાની પાસે બિય્યામ કાયલ આવેલું છે, જે જળરમતની સુવિધા ધરાવતો એક શાંત, હરિયાળીથી ઘેરાયેલો જળમાર્ગ છે. કનોલી કેનાલ પુથુપોન્નાની ખાતે અરબી સમુદ્રને મળે છે. તટીય શહેર તાનુર પ્રારંભિક મધ્યયુગીનકાળમાં વેટ્ટથુનાડ સામ્રાજ્યની રાજધાની હતું, અને તે કેરળદેશપુરમ મંદિર માટે જાણીતું છે. પરપ્પનંગાડી પ્રારંભિક મધ્યયુગીનકાળમાં પરપ્પનાડ સામ્રાજ્યના શાસક પરિવારોનું મુખ્ય મથક હતું.

=== નદીઓ ===
[[File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|thumbnail|ત્રિપરાંગોડ ખાતે ભરતપુઝા]]
[[File:Kadalundi river, Malappuram.jpg|thumb|મલપ્પુરમ ખાતે કડાલુંડી નદી]]

જિલ્લામાંથી વહેતી મુખ્ય નદીઓમાં ચાલીયાર, કડાલુંડી નદી, ભરતપુઝા અને તિરુર નદીનો સમાવેશ થાય છે. ચાલીયાર નદીની કુલ લંબાઈ લગભગ ૧૬૮ કિમી અને જળપ્લાવિત ક્ષેત્રફળ (કેચમેન્ટ એરિયા) ૨,૮૧૮ ચોરસ કિમી (૧,૦૮૮ ચોરસ માઈલ) છે. તે જિલ્લાના નીલાંબુર, મામ્પાડ, એડવન્ના, અરીકોડ અને વાઝક્કાડમાંથી પસાર થાય છે અને ત્યારબાદ કોઝિકોડ-મલપ્પુરમ જિલ્લાની સરહદ પર થઈને ચાલીયમ ખાતે અરબી સમુદ્રમાં વિલીન થાય છે. નીલાંબુર તાલુકાની ખીણમાં ચાલીયાર નદીની અનેક મોટી અને નાની સહાયક નદીઓ આવેલી છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;river&quot;/&gt;

ચાલીયારની સૌથી મોટી સહાયક નદી કરીમપુઝા, ભરતપુઝાની સૌથી મોટી સહાયક નદીઓમાંની એક થુથાપુઝા, અને કડાલુંડી નદીની સૌથી મોટી સહાયક નદીઓમાંની એક ઓલીપુઝા પણ આ જિલ્લામાંથી વહે છે. કડાલુંડી નદી મેલાત્તુર, કીઝત્તુર, પાંડિક્કાડ, મંજેરી, મલપ્પુરમ, પાનાક્કાડ, પરપ્પુર, વેંગરા, તિરુરંગાડી, પરપ્પનંગાડી, વલ્લીક્કુન્નૂમાંથી પસાર થાય છે અને જિલ્લાની વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) સરહદ પર આવેલા વલ્લીક્કુન્નૂના કડાલુંડી નગરમ ખાતે અરબી સમુદ્રમાં વિલીન થાય છે.

તે ઓલીપ્પુઝા નદી અને વેલીયાર નદીના સંગમથી બને છે. કડાલુંડી નદી સાયલન્ટ વેલીની પશ્ચિમ સરહદે આવેલા [[પશ્ચિમ ઘાટ]]માંથી નીકળે છે અને આ જિલ્લામાંથી વહે છે. કીઝત્તુર ખાતે ઓલીપ્પુઝા અને વેલીયાર એકબીજામાં ભળીને કડાલુંડી નદીનું નિર્માણ કરે છે. કડાલુંડી નદી એરનાડ અને વલ્લુવાનાડ વિસ્તારોમાંથી પસાર થાય છે. આ નદી ૧૩૦ કિમીની લંબાઈ ધરાવે છે, જેનું જળપ્લાવિત ક્ષેત્રફળ (કેચમેન્ટ એરિયા) ૧,૧૧૪ ચોરસ કિમી (૪૩૦ ચોરસ માઈલ) છે અને તેનો કુલ જળ પ્રવાહ (રન-ઓફ) ૨,૧૮૯ મિલિયન ક્યુબિક ફીટ છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;river&quot;/&gt;

ભરતપુઝા નદીની કુલ લંબાઈ ૨૦૯ કિમી છે. મલપ્પુરમ-પલક્કડ જિલ્લા સરહદ પર તે તેની સહાયક નદી થુથાપુઝા તરીકે થુથા, એલમકુલમ, પુલામન્થોલેમાંથી વહે છે અને પલ્લીપ્પુરમ ખાતે મુખ્ય નદીને મળે છે. ત્યારબાદ કેટલાક પાડોશી જિલ્લાઓમાંથી વહીને થિરુવેગપ્પુરાથી ફરીથી આ જિલ્લામાં પ્રવેશ કરે છે અને કુટ્ટીપ્પુરમ પહોંચે છે. ભરતપુઝા પોન્નાની ખાતે અરબી સમુદ્રમાં વિલીન થાય છે. તિરુનાવાયા, કુટ્ટીપ્પુરમ, ત્રીપ્રંગોડ, ઇરિમબિલિયમ, થવાનુર અને પોન્નાની એ ભરતપુઝાના કિનારે આવેલા કેટલાક મહત્વપૂર્ણ શહેરો છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;river&quot;/&gt;

તિરુર નદી ૪૮ કિમી લાંબી છે. તે પોન્નાની નજીક પદિંજરેકારા ખાતે ભરતપુઝા સાથે ભળી જાય છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;river&quot;/&gt; આ મોટી નદીઓ ઉપરાંત, જિલ્લામાં 'પુરાપ્પરમ્બા નદી' નામની એક નાની નદી પણ છે, જે માત્ર ૮ કિમી લાંબી છે. તે કનોલી કેનાલ દ્વારા મુખ્ય નદીઓ સાથે જોડાયેલી છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;river&quot;&gt;{{cite web |title=Rivers in Malappuram district |url=https://malappuram.nic.in/about-district/ |access-date=23 November 2019 |website=malappuram.nic.in |archive-date=10 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210004256/https://malappuram.nic.in/about-district/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ઉપર વર્ણવેલી મુખ્ય નદીઓની અનેક મોટી અને નાની સહાયક નદીઓ તથા ઝરણાં પણ આ જિલ્લામાંથી વહે છે.

{{Panorama
|image   = Kadalundi Kadavu Bridge.jpg
|height  = 175
|alt     = વલ્લીકુન્નુ નદીના મુખ પાસે કડલુંડી નદીનું મનોહર દૃશ્ય
|caption = વલ્લીકુન્નુ નદીના મુખ પાસે કડલુંડી નદીનું મનોહર દૃશ્ય, જ્યાં તે અરબી સમુદ્રમાં ભળી જાય છે.
}}

અહીં ચાર મુખત્રિકોણ પ્રદેશો (નદીમુખ) આવેલા છે—પુરાથુર ખાતે પદિંજરેકારા અઝીમુખમ, જ્યાં ભરતપુઝા અને તિરુર નદીઓ એકબીજામાં ભળીને અરબી સમુદ્રને મળે છે; પુથુપોન્નાની ભૂશિર, જ્યાં કનોલી કેનાલ સમુદ્રમાં વહે છે; તાનુર ખાતે પુરાપુઝા અઝીમુખમ; અને જિલ્લાની વાયવ્ય સરહદે વલ્લીક્કુન્નૂ ખાતે આવેલું કડાલુંડી નગરમ અઝીમુખમ.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;river&quot;/&gt; બિય્યામ, વેલિયાંકૌડ, માનુર અને કોડિન્હી જેવા પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) તટીય તાલુકાઓમાં આવેલા છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;river&quot;/&gt;

બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન પોન્નાનીથી તિરુર રેલવે સ્ટેશન સુધી માલસામાનના પરિવહન માટે પોન્નાની કેનાલનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. કોડક્કલ ખાતે આવેલી બેસલ મિશનના કર્મચારીઓ દ્વારા પોન્નાની કેનાલ વિશે આ પ્રમાણે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ineszupanov.com/ |title=Website of Ines Zupanov |access-date=13 September 2021 |archive-date=27 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427041408/http://www.ineszupanov.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== આબોહવા ===
[[File:Monsoon Clouds - Manjeri and Pandalloor hill.jpg|left|thumbnail|પંડાલુર ટેકરીઓ પર ચોમાસાના વાદળો]]
[[File:Ottumpuram Beach.JPG|thumbnail|ઓટ્ટુમ્પુરમ બીચ, તાનુર.]]

જિલ્લાનું તાપમાન સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન લગભગ સ્થિર રહે છે. અહીં ઉષ્ણકટિબંધીય (ટ્રોપિકલ) આબોહવા છે. ટૂંકી શુષ્ક ઋતુ સાથે વર્ષના મોટાભાગના મહિનાઓમાં અહીં નોંધપાત્ર વરસાદ પડે છે. કોપન અને ગીગર (Köppen and Geiger) વર્ગીકરણ અનુસાર, આ આબોહવાને 'Am' તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે. મલપ્પુરમમાં સરેરાશ વાર્ષિક તાપમાન ૨૭.૩ °C છે. એક વર્ષમાં, સરેરાશ વરસાદ ૨,૯૫૨ મિલીમીટર (૧૧૬.૨ ઇંચ) થાય છે. ઉનાળો સામાન્ય રીતે માર્ચથી મે સુધી રહે છે; ચોમાસું જૂનમાં શરૂ થાય છે અને સપ્ટેમ્બરમાં સમાપ્ત થાય છે. મલપ્પુરમમાં નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) અને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) એમ બંને ચોમાસાનો વરસાદ થાય છે. શિયાળાની ઋતુ ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી સુધી હોય છે.&lt;ref name=&quot;MSN&quot;&gt;{{Cite web| url = http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx| title = MSN Weather| access-date = 29 November 2019| archive-date = 9 ઑક્ટોબર 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20091009070528/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Climate chart&quot;&gt;&lt;/span&gt;
&lt;div style=&quot;width:75%;&quot;&gt;

{{Weather box
| location              = મલ્લપુરમ
| width                 = 90% &lt;!-- Width parameter for wikitable, default width=90%. Leave blank for wikitable with no width defined. Set width=auto to fit the table in the next available space automatically. --&gt;
| metric first          = yes
| single line           = yes
| Jan high C            = 32.0
| Feb high C            = 32.9
| Mar high C            = 34.0
| Apr high C            = 33.8
| May high C            = 32.7
| Jun high C            = 29.3
| Jul high C            = 28.1
| Aug high C            = 28.7
| Sep high C            = 29.7
| Oct high C            = 30.3
| Nov high C            = 31.1
| Dec high C            = 31.4
| year high C           = 34.0
| Jan low C             = 21.8
| Feb low C             = 22.8
| Mar low C             = 24.4
| Apr low C             = 25.4
| May low C             = 25.1
| Jun low C             = 23.5
| Jul low C             = 22.8
| Aug low C             = 23.3
| Sep low C             = 23.3
| Oct low C             = 23.4
| Nov low C             = 23.1
| Dec low C             = 21.9
| year low C            = 21.8
| Jan precipitation mm  = 1
| Feb precipitation mm  = 9
| Mar precipitation mm  = 16
| Apr precipitation mm  = 101
| May precipitation mm  = 253
| Jun precipitation mm  = 666
| Jul precipitation mm  = 830
| Aug precipitation mm  = 398
| Sep precipitation mm  = 233
| Oct precipitation mm  = 281
| Nov precipitation mm  = 140
| Dec precipitation mm  = 24
| year precipitation mm = 2952
| source                =&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/india/kerala/malappuram-34234/ |website = en.climate-data.org |title = Climate of Malappuram |access-date = 30 November 2019}}&lt;/ref&gt;
| date                  = November 2019
}}
&lt;/div&gt;

== વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ ==
{{multiple image|align=left|direction = vertical|caption_align=left
| image1 = Nilambur Teak Garden.jpg |caption1= સાગનું સંગ્રહાલય (ટિક મ્યુઝિયમ)| image2 = Green Vallikkunnu.jpg|caption2= વલ્લીક્કુન્નૂ ખાતે લીલા મેન્ગ્રોવ| image3 = Beeyam Kayal River near Athani.jpg |caption3 = પોન્નાની કોલે વેટલેન્ડ્સ, એડપ્પલ
}}

જિલ્લામાં વિવિધ પ્રકારની વન્યજીવ સૃષ્ટિ આવેલી છે અને પશ્ચિમ તરફ વહેતી અનેક નાની ટેકરીઓ, જંગલો, નદીઓ અને ઝરણાં, પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) તેમજ ડાંગર, સોપારી, કાજુ, મરી, આદુ, કઠોળ, નારિયેળ, કેળાં, સાબુદાણા/કસાવો (ટેપિયોકા), ચા અને રબરના વાવેતરો આવેલા છે. નીલાંબુર ખાતે વિશ્વનો સૌથી જૂનો સાગનો વાવેતર વિસ્તાર 'કોનોલીઝ પ્લોટ' આવેલો છે. નીલાંબુર તેના સાગ મ્યુઝિયમ માટે પણ જાણીતું છે. નીલાંબુર સાગના વાવેતરો નજીક વાંસના વૃક્ષો વ્યાપક પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. સાગ મ્યુઝિયમ સાથે એક જૈવ સંસાધન કુદરતી પાર્ક જોડાયેલો છે. મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીના જૂના વહીવટી રેકોર્ડમાં નોંધાયેલ છે કે તત્કાલીન મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીમાં સરકારની માલિકીનું સૌથી નોંધપાત્ર વાવેતર નીલાંબુર ખાતે ૧૮૪૪માં રોપવામાં આવેલું સાગનું વાવેતર હતું.&lt;ref name=&quot;Mbsp&quot;&gt;{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881–1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=9 June 2021 |archive-date=9 જૂન 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

જિલ્લાના કુલ ૩,૫૫૪ ચોરસ કિમી ક્ષેત્રફળમાંથી ૧,૦૩૪ ચોરસ કિમી (૩૯૯ ચોરસ માઈલ) (૨૯%) વિસ્તાર જંગલ ક્ષેત્ર ધરાવે છે. તે વધુ ગીચ કે ઓછું ગીચ હોઈ શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |website=industry.kerala.gov.in |title=Forest area of Malappuram |access-date=2026-08-11 |archive-date=2021-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જિલ્લાના ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) ભાગમાં ૭૫૮.૮૭ ચોરસ કિમી (૨૯૩.૦૦ ચોરસ માઈલ) નો વિશાળ જંગલ વિસ્તાર આવેલો છે. આમાંથી ૩૨૫.૩૩ ચોરસ કિમી (૧૨૫.૬૧ ચોરસ માઈલ) અનામત (આરક્ષિત) જંગલો છે અને બાકીનો નિહિત જંગલ (વેસ્ટેડ ફોરેસ્ટ) નો વિસ્તાર છે. આમાંથી ૮૦% પાનખર જંગલો છે જ્યારે બાકીના સદાબહાર જંગલો છે. આ જંગલ વિસ્તાર મુખ્યત્વે નીલાંબુર ઉપજિલ્લા (તાલુકા) માં કેન્દ્રિત છે, જે વાયનાડના પહાડી જિલ્લા, પશ્ચિમ ઘાટ અને તમિલનાડુના પહાડી વિસ્તારો (નીલગિરી) સાથે પોતાની સરહદ વહેંચે છે.

નીલાંબુર જંગલ વિસ્તારમાં સાગ, સીસમ (રોઝવુડ) અને મહાગોની જેવા વૃક્ષો જોવા મળે છે. જંગલમાં વાંસની ટેકરીઓ વ્યાપક પ્રમાણમાં આવેલી છે. જિલ્લામાં આવેલું કરીમપુઝા વન્યજીવ અભયારણ્ય રાજ્યનું સૌથી મોટું વન્યજીવ અભયારણ્ય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/karimpuzha-sanctuary-comes-into-being/article31984618.ece |website=The Hindu |title=The Karimpuzha Wildlife Sanctuary |access-date=5 July 2020 |date=3 July 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://touristinindia.com/new-amarambalam-wildlife-sanctuary/ |website=touristinindia.com |title=The largest wildlife sanctuary of Kerala |date=19 February 2018 |access-date=5 July 2020 }}&lt;/ref&gt; ન્યૂ અમરમ્બલમ આરક્ષિત જંગલ, જે કરીમપુઝા વન્યજીવ અભયારણ્યનો જ એક ભાગ છે, તે વિવિધ પ્રકારની પ્રાણીસૃષ્ટિ ધરાવે છે. જંગલોમાં હાથી, હરણ, વાઘ, વાંદરા, રીંછ, ભૂંડ, સસલા, પક્ષીઓ અને સરીસૃપો સહિતના વિવિધ પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. અહીંથી મધ, ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને મસાલા જેવી જંગલ પેદાશો પણ એકત્રિત કરવામાં આવે છે. નીલાંબુર ખીણમાં નેડુમકાયમ વર્ષા જંગલ પણ આવેલું છે.

આ જંગલોનું રક્ષણ બે વિભાગો દ્વારા કરવામાં આવે છે - નીલાંબુર ઉત્તર અને નીલાંબુર દક્ષિણ. કેરળ ફોરેસ્ટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (KFRI) નું એક ઉપકેન્દ્ર પણ નીલાંબુર ખાતે આવેલું છે. જિલ્લાના તટીય અને આંતરદેશિય (ઈનલેન્ડ) વિસ્તારોમાં જોવા મળતી માછલીઓની મુખ્ય જાતોમાં ઝીંગા (Prawn), ઓઇલ સરડીન, સિલ્વર બેલી, શાર્ક, કેટફિશ, મેકરેલ (બંગડા), સ્કેટ, ચેમ્બા, સોલ ફિશ, સીર ફિશ (સુરમાઈ) અને રિબનફિશનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot;/&gt;

નીલાંબુર સાગ એ પોતાની ભૌગોલિક ઓળખ (GI Tag) મેળવનારી દેશની પ્રથમ જંગલ પેદાશ છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=First for forest produce, GI tag for Nilambur teak|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/first-for-forest-produce-gi-tag-for-nilambur-teak/articleshow/62320961.cms|last=T Ramavarman|date=1 January 2018|access-date=30 October 2020|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt; તિરુરમાં મળી આવતા પાનનો એક પ્રકાર તિરુર વેટ્ટિલા પણ ભૌગોલિક ઓળખ (GI Tag) પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો છે.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/tirur-vettila-obtains-gi-tag/article29214761.ece |website=The Hindu |title=Tirur Vettila gets GI tag |date=21 August 2019 |access-date=19 April 2020 |last1=Muringatheri |first1=Mini }}&lt;/ref&gt; જિલ્લાના તટીય વિસ્તારમાં આવેલા વલ્લીક્કુન્નૂ ખાતે લગભગ ૫૦ એકરમાં ફેલાયેલું મેન્ગ્રોવનું જંગલ આવેલું છે. અન્ય તટીય વિસ્તારોમાં પણ મેન્ગ્રોવ વ્યાપક પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

કડાલુંડી પક્ષી અભયારણ્ય આ જિલ્લાની વલ્લીક્કુન્નૂ ગ્રામ પંચાયતમાં આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Flora and fauna of Malappuram |url=https://malappuram.nic.in/about-district/ |access-date=24 November 2019 |website=malappuram.nic.in }}&lt;/ref&gt; કડાલુંડી-વલ્લીક્કુન્નૂ કમ્યુનિટી રિઝર્વ એ કેરળનું પ્રથમ કમ્યુનિટી રિઝર્વ છે, જેને હવે ઇકો-ટૂરિઝમ કેન્દ્ર તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.&lt;ref name=&quot;Vallikkunnu&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=onmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archive-date=25 જુલાઈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ૨૦૧૦માં પુરાથુર ખાતે આવેલા પદિંજરેકારા મુખત્રિકોણ પ્રદેશ (એસ્ટ્યુઅરી - નદીમુખ) માં પક્ષી અભયારણ્ય બનાવવાની દરખાસ્ત મૂકવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Sudhi |first1=K. S. |title=Birds get 12 more havens in State |url=https://www.thehindu.com/news/national/Birds-get-12-more-havens-in-State/article16567247.ece/ |access-date=7 April 2021 |work=The Hindu |date=15 March 2010}}&lt;/ref&gt; તિરુનાવાયા તેના કમળના ખેતરો માટે જાણીતું છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lotus fields of Tirunavaya|url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2018/09/03/lotus-farming-muslim-kerala-hindu.html|last=Anupama Mili|date=4 September 2018|access-date=26 July 2020|work=Malayala Manorama|archive-date=26 જુલાઈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726065643/https://www.onmanorama.com/news/kerala/2018/09/03/lotus-farming-muslim-kerala-hindu.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== વહીવટ ==
=== મહેસૂલી વહીવટ ===
જિલ્લા વહીવટીતંત્રનું મુખ્ય મથક (કલેક્ટર કચેરી) મલપ્પુરમના અપહિલ ખાતે આવેલું છે. જિલ્લાના સમગ્ર વહીવટના વડા 'જિલ્લા કલેક્ટર' છે. તેઓ સામાન્ય બાબતો, જમીન સંપાદન, મહેસૂલી વસૂલાત (રેવેન્યુ રિકવરી), જમીન સુધારણા અને ચૂંટણીઓ જેવી મુખ્ય ક્ષેત્રીય જવાબદારીઓ સંભાળતા પાંચ ડેપ્યુટી કલેક્ટરો દ્વારા સહાય કરવામાં આવે છે. ડેપ્યુટી કલેક્ટર (સામાન્ય) ની વહીવટી શ્રેણી ધરાવતા એડિશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટ (ADM) તમામ પ્રકારની વહીવટી પ્રવૃત્તિઓમાં જિલ્લા કલેક્ટરને મદદ પૂરી પાડે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://malappuram.nic.in/collectrate/|title=Collectorate Malappuram|access-date=3 October 2020|website=Official website of Malappuram district|archive-date=25 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025100613/https://malappuram.nic.in/collectrate/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

મલપ્પુરમ મહેસૂલી જિલ્લાને બે મુખ્ય વહીવટી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે—તિરુર અને પેરિન્થલમન્ના. વહીવટી સરળતા માટે આ સમગ્ર જિલ્લાને ૧૩૮ મહેસૂલી ગામોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે, જે મળીને ૭ તાલુકાઓ (ઉપજિલ્લાઓ) ની રચના કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://malappuram.nic.in/tehsil/ |website = malappuram.nic.in |title = Talukas in Malappuram district|access-date = 23 November 2019  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;admn_mpm&quot;&gt;{{cite web | title= Administrative divisions of Malappuram district | url= https://malappuram.nic.in/administrative-setup/ | access-date= 23 November 2019 | website= malappuram.nic.in}}&lt;/ref&gt;

==== મહેસૂલ વિભાગો ====
જિલ્લામાં બે મહેસૂલ વિભાગો છે: પેરિન્થલમન્ના અને તિરુર. પોન્નાની, તિરુર, તિરુરંગદી અને કોન્ડોટ્ટી ઉપજિલ્લાઓ તિરુર મહેસૂલ વિભાગમાં સમાવવામાં આવ્યા છે જ્યારે બાકીના નીલમ્બુર, એરાનાડ અને પેરિન્થલમન્ના ભેગા થઈને પેરિન્થલમન્ના મહેસૂલ વિભાગ બનાવે છે. મહેસૂલ વિભાગીય કાર્યાલયનું નેતૃત્વ મહેસૂલ વિભાગીય અધિકારી / સબ કલેક્ટર (RDO) દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે મહેસૂલ વિભાગના સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ પણ હોય છે. મહેસૂલ વિભાગીય કાર્યાલયો અનુક્રમે તિરુર અને પેરિન્થલમન્ના ખાતે છે.

==== તાલુકા ====
તાલુકો (પેટા-જિલ્લો) એ જિલ્લાની અંદર એક વહીવટી વિભાગ છે. મલપ્પુરમ જિલ્લામાં ૭ તાલુકા છે, અને દરેક તાલુકનું નેતૃત્વ તહસીલદાર દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે જમીન મહેસૂલ વહીવટ અને કાર્યકારી મેજિસ્ટ્રેટ કાર્યો માટે જવાબદાર છે. નીલમ્બુર કેરળનો સૌથી મોટો પેટાજિલ્લો (તાલુકો) છે. પોન્નાની, તિરુર અને તિરુરંગદી પેટાજિલ્લા દરિયાકાંઠાના પ્રદેશમાં આવેલા છે. પેરિન્થલમન્ના, એરનાડ અને કોન્ડોટ્ટી મધ્યપ્રદેશમાં આવેલા છે જ્યારે નીલમ્બુર પેટાજિલ્લો ઉચ્ચ શ્રેણી પર આવેલો છે. જિલ્લા-સ્તરીય વહીવટનું સંકલન કરવા માટે મલપ્પુરમ ખાતે સિવિલ સ્ટેશન ઉપરાંત, તાલુકા-સ્તરીય વહીવટી પ્રવૃત્તિઓનું સંકલન કરવા માટે મંજેરી, નીલમ્બુર, પેરિન્થલમન્ના, તિરુરંગદી, તનુર, તિરુર, કુટ્ટીપુરમ અને પોન્નાની ખાતે મિનિ-સિવિલ સ્ટેશનો છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://malappuram.nic.in/en/tehsil/#:~:text=For%20administrative%20purpose%20the%20district,office%20is%20headed%20by%20Tahsildar | title=Tehsils / Taluks &amp;#124; Welcome to Malappuram &amp;#124; India }}&lt;/ref&gt;

[[File:Subdistricts of Malappuram (August 2020).svg|thumb|left|મલપ્પુરમમાં તાલુકા]]

{| align=&quot;left&quot; class=&quot;toccolours&quot; cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;margin-right: .5em; margin-top: .4em; font-size: 90%&quot;
|-
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot; valign=&quot;top&quot;
!પેટાજિલ્લો&lt;br/&gt;(''તાલુકા'')
!વિસ્તાર&lt;br/&gt;(in km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!કુલ વસ્તી&lt;br/&gt;(૨૦૧૧)
!ગામડાં
!શહેરીકરણ&lt;br/&gt;(૨૦૧૧)
|-
| પોન્નાઈ || 200 || 379,798 || 11 || 57.36%
|-
| તિરુર || 448 || 928,672 || 30 || 48.73%
|-
| તિરુરંગડી || 290* || 631,906 || 17 || 90.40%
|-
| કોન્ડોટ્ટી || 258* || 410,577 || 12 || 43.10%
|-
| ઍરનાડ || 491* || 581,512 || 23 || 37.93%
|-
| પેરિન્થલમન્ના || 506 || 606,396 || 24 || 21.73%
|-
| નિલામ્બુર || 1,343 || 574,059 || 21 || 8.08%
|-
| style=&quot;font-size: 80%&quot; colspan=5 bgcolor=&quot;#cceeff&quot; align=&quot;center&quot;| Sources: 2011 Census of India,&lt;ref name=&quot;demomalapuram&quot;&gt;{{cite web |url= http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_B_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= Taluk-wise demography of Malappuram |access-date=19 April 2020 |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |pages= 161–193 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = Villages_Malappuram&gt;{{cite web |title=Villages in Malappuram |url = https://malappuram.nic.in/village-panchayats/ |website = malappuram.nic.in |access-date=25 November 2019 }}&lt;/ref&gt;
|}

==== મહેસૂલ ગામો ====
મહેસૂલ ગામો એ તાલુકાઓનો પેટાવિભાગ છે, અને જિલ્લાના મહેસૂલ વહીવટની સૌથી નીચી સંસ્થા છે. દરેક તાલુકામાં તેના અધિકારક્ષેત્રમાં અનેક ગામો હોય છે. મલપ્પુરમ જિલ્લામાં ૧૩૮ મહેસૂલ ગામો છે. જમીન મહેસૂલ બાબતો માટે મહેસૂલ ગામોને વધુ ડિસોમમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે.
{{clear}}

=== જિલ્લા આયોજન સમિતિ ===
મલપ્પુરમની જિલ્લા આયોજન સમિતિમાં નગરપાલિકાઓના બે સભ્યો, જિલ્લા પંચાયતના ૧૦ સભ્યો અને એક પંચાયત દ્વારા નિયુક્ત સભ્ય ઉપરાંત એક અધ્યક્ષ અને એક સચિવનો સમાવેશ થાય છે. અધ્યક્ષ પદ જિલ્લા પંચાયતના પદાધિકારી અને સચિવ પદ જિલ્લા કલેક્ટર માટે અનામત છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sec.kerala.gov.in/index.php/Content/index/lsgd|title=District Planning Committee, Malappuram|access-date=7 November 2020|website=SEC Kerala}}&lt;/ref&gt;

=== ન્યાયતંત્ર ===
[[File:Perinthalmanna Munsif Court.png|thumbnail|પેરિન્થલમન્ના ખાતે એક કોર્ટ સંકુલ.]]

જિલ્લાનું ન્યાયિક મુખ્યાલય મંજેરી ખાતે છે. મંજેરી ન્યાયિક જિલ્લા હેઠળ ૨૪ અદાલતો કાર્યરત છે જેમાં મંજેરી, મલપ્પુરમ, તિરુર, પેરિન્થલમન્ના, પરપ્પનંગડી, પોન્નાની અને નીલામ્બુરનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;district_police&quot;&gt;{{cite web |url=https://districts.ecourts.gov.in/malappuram |website=districts.ecourts.gov.in |title=Judicial administration of Malappuram |access-date=17 June 2020 }}&lt;/ref&gt; ૧૬ જૂન, ૧૯૬૯ ના રોજ મલપ્પુરમ જિલ્લાની સ્થાપના પછી, ૨૫ મે, ૧૯૭૦ ના રોજ કોઝિકોડમાં એક જિલ્લા અદાલતે કામગીરી શરૂ કરી. ત્યારબાદ, ૧ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૭૪ ના રોજ, કોર્ટને મંજેરી કોર્ટ સંકુલમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવી.

જિલ્લામાં ત્રણ વધારાની જિલ્લા અને સત્ર અદાલતો, બે કૌટુંબિક અદાલતો (એક મલપ્પુરમ અને બીજી તિરુરમાં), તેમજ બે મોટર અકસ્માત દાવા ટ્રિબ્યુનલ (એક મંજેરીમાં અને બીજી તિરુરમાં) છે. વધુમાં, બે સબ કોર્ટ છે - એક મંજેરીમાં અને બીજી તિરુરમાં. જિલ્લામાં બે મુનસિફ મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટ પણ છે, જેમાં એક પોન્નાનીમાં અને બીજી પેરિન્થલમન્નામાં છે. છેલ્લે, મલપ્પુરમ જિલ્લામાં નવ ન્યાયિક પ્રથમ વર્ગ મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટ કાર્યરત છે.

=== પોલીસ ===
મલપ્પુરમ જિલ્લા પોલીસ (કેરળ પોલીસનો એક પોલીસ જિલ્લો) કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા તથા જિલ્લામાં તપાસ કામગીરી માટે જવાબદાર છે. જિલ્લા પોલીસ કચેરી મલપ્પુરમ ખાતે આવેલી છે, જેના વડા પોલીસ સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટ (SP) નો રેન્ક ધરાવતા જિલ્લા પોલીસ ચીફ (DPC) હોય છે.
મલપ્પુરમ જિલ્લામાં કુલ ૬ પોલીસ સબ-ડિવિઝન અને ૩૬ પોલીસ સ્ટેશનો આવેલા છે. આ સબ-ડિવિઝનોના મુખ્ય મથકો મલપ્પુરમ, કોંડોત્ટી, પેરિન્થલમન્ના, તિરુર, તાનુર અને નીલાંબુર ખાતે આવેલા છે. દરેક પોલીસ સબ-ડિવિઝનનું નેતૃત્વ ડેપ્યુટી સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટ ઓફ પોલીસ (DySP) કરે છે અને દરેક પોલીસ સ્ટેશનની દેખરેખ ઇન્સ્પેક્ટર ઓફ પોલીસનો રેન્ક ધરાવતા સ્ટેશન હાઉસ ઓફિસર (SHO) દ્વારા કરવામાં આવે છે.

મલપ્પુરમ પોલીસ જિલ્લો, પાલક્કાડ, ત્રિસૂર સિટી અને ત્રિસૂર ગ્રામીણ પોલીસ જિલ્લાઓની સાથે ત્રિસૂર રેન્જ પોલીસ ના ક્ષેત્રાધિકાર હેઠળ આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://keralapolice.gov.in/page/ranges|title=Thrissur Range Police districts|access-date=2 November 2020|website=Kerala Police}}&lt;/ref&gt;

જિલ્લા પોલીસ કચેરી, ડિસ્ટ્રિક્ટ સ્પેશિયલ બ્રાંચ, ડિસ્ટ્રિક્ટ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો, ડિસ્ટ્રિક્ટ 'સી' બ્રાંચ, નાર્કોટિક સેલ, ડિસ્ટ્રિક્ટ પોલીસ કંટ્રોલ રૂમ, સાયબર સેલ, વુમન સેલ અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન યુનિટ મલપ્પુરમ ખાતે આવેલા છે. કોસ્ટલ (તટીય) પોલીસ સ્ટેશન પોન્નાની ખાતે જ્યારે ડિસ્ટ્રિક્ટ આર્મ્ડ રિઝર્વ કેમ્પ પદિન્હત્તુમ્મુરી ખાતે આવેલો છે. મલપ્પુરમ પોલીસના ટ્રાફિક એન્ફોર્સમેન્ટ યુનિટ્સ મલપ્પુરમ, મંજેરી, કોંડોત્ટી, પેરિન્થલમન્ના અને તિરુર ખાતે કાર્યરત છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://malappuram.keralapolice.gov.in/wings/general-executive/district-police-office |website=malappuram.keralapolice.gov.in |title=Malappuram police |access-date=17 June 2020 |archive-date=28 September 2020 }}&lt;/ref&gt;

કેરળ પોલીસ હેઠળની એક સશસ્ત્ર પોલીસ બટાલિયન મલાબાર સ્પેશિયલ પોલીસ (રચના: ૧૮૮૪) નું મુખ્ય મથક મલપ્પુરમ ખાતે આવેલું છે. તે રાજ્યની સૌથી જૂની સશસ્ત્ર પોલીસ બટાલિયન પણ છે.&lt;ref name=&quot;district_police&quot; /&gt; તે ભીડ નિયંત્રણ, આંતરિક સુરક્ષા, રમખાણ નિયંત્રણ અને વીઆઈપી (VIP) સુરક્ષામાં સિવિલ પોલીસને સહાય પૂરી પાડે છે. આ ઉપરાંત જરૂર પડ્યે તેને રાજ્ય બહાર પણ તૈનાત કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Malabar Special Police (MSP), Armed Police Battalions of Kerala |url=https://keralapolice.gov.in/page/malabar-special-police |access-date=2026-01-02 |website=keralapolice.gov.in |language=en}}&lt;/ref&gt;

== અર્થતંત્ર ==
મલપ્પુરમનું અર્થતંત્ર નોંધપાત્ર રીતે પ્રવાસીઓ (ગલ્ફ દેશોમાં કામ કરતા લોકો) પર આધારિત છે. સમગ્ર કેરળ રાજ્યમાં સૌથી વધુ પ્રવાસીઓ મલપ્પુરમ જિલ્લાના છે. કેરળ સરકાર દ્વારા પ્રકાશિત ૨૦૧૬ના આર્થિક સમીક્ષા અહેવાલ મુજબ, જિલ્લાના દર ૧૦૦માંથી ૫૪ કુટુંબો પ્રવાસી કુટુંબો છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/EconomicReview2016/web/chapter06_03.php |website=spb.kerala.gov.in |title=Malappuram ranks first in the number of emigrants from Kerala |access-date=3 December 2019 |archive-date=21 નવેમ્બર 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121020814/http://spb.kerala.gov.in/EconomicReview2016/web/chapter06_03.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમનામાંથી મોટા ભાગના લોકો મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) ના દેશોમાં કામ કરે છે અને તેઓ જિલ્લાના અર્થતંત્રમાં મુખ્ય યોગદાનકર્તા છે. 'કેરળ ગ્રામીણ બેંક' (KGB) નું મુખ્ય મથક પણ મલપ્પુરમ ખાતે આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.newindianexpress.com/business/2013/jul/15/kgb-to-expand-operations-in-all-panchayats-496821.html |website=The New Indian Express |title=KGB to expand operations in all Panchayats |date=15 July 2013 |access-date=25 June 2020 }}&lt;/ref&gt;

[[File:KGB logo.png|250px|thumb|કેરળ ગ્રામીણ બેંક એ કેરળનું સૌથી મોટું પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકિંગ નેટવર્ક છે.]]

=== આર્થિક ખનિજો ===
જિલ્લાના મધ્ય ભાગમાં લેટેરાઇટ પથ્થર વ્યાપકપણે જોવા મળે છે. અંગાદિપુરમ લેટેરાઇટને રાષ્ટ્રીય ભૂ-વારસા સ્મારક તરીકે માન્યતા મળી છે.&lt;ref name=gsi3&gt;{{Cite web |url=http://naturalheritage.intach.org/wp-content/uploads/2016/09/Geoheritage-Monograph.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2026-08-11 |archive-date=2017-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170111120428/http://naturalheritage.intach.org/wp-content/uploads/2016/09/Geoheritage-Monograph.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;આર્ચીયન ગ્નીસ એ જિલ્લાની સૌથી વધુ જોવા મળતી ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રચના છે. પોરુરમાં જોવા મળતું ક્વાર્ટઝ મેગ્નેટાઇટ, જિલ્લામાં જોવા મળતા ખનિજોમાંનું એક છે જે આર્થિક મહત્વ ધરાવે છે. ક્વાર્ટઝ ગ્નીસ નીલંબુર, એડાવન્ના અને પંડિકડ પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે. ગાર્નેલીફોરસ ક્વાર્ટઝ મંજેરી અને કોન્ડોટ્ટીના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. ચાર્નોકાઇટ ખડકો નીલંબુર અને એડાવન્નામાં જોવા મળે છે. પ્લેજીઓક્લેઝ, ફેલ્ડસ્પાર અને પાયરોક્સિન ધરાવતા ડાઇક્સ લાક્ષણિક લેટેરાઇટ રચનામાં મંજેરી ખાતે છે. એરનાડ પ્રદેશમાંથી સારી ગુણવત્તાવાળા આયર્ન ઓરના ભંડાર મળ્યા છે. પોન્નાની અને કદલુન્ડીનગરમના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાંથી ચૂનાના શેલના ભંડાર મળી આવ્યા છે. પોન્નાની અને વેલિયાનકોડના દરિયાકાંઠાના રેતીમાં ભારે ખનિજો, ઇલ્મેનાઇટ અને મોનાઝાઇટનો મોટો જથ્થો છે. પોન્નાની અને પેરિન્થલમન્નાના તાલુકાઓમાંથી કાઓલિનાઇટ મળી આવ્યું છે. થેક્કુમ્મુરી ગામમાંથી બોલ માટીના ભંડાર મળી આવ્યા છે. નીલમ્બુર ઉપ-જિલ્લાના કેટલાક ભાગો વાયનાડના છુપાયેલા સોનાના ક્ષેત્રોમાં શામેલ છે. નીલમ્બુર તાલુક, વાયનાડ અને અટ્ટપ્પડી ખીણના નજીકના પ્રદેશો સાથે કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો માટે જાણીતા છે. નીલમ્બુરમાં ચાલિયાર નદીની ખીણમાં કરવામાં આવેલા સંશોધનમાં ૨.૫ મિલિયન ઘન મીટર પ્લેસરના ભંડાર જોવા મળ્યા છે જેમાં પ્રતિ ઘન મીટર સોનાનો જથ્થો ૧.૧ ગ્રામ છે. [72] જિલ્લાના કેટલાક ભાગો જેમ કે કોટ્ટક્કલ, પરપ્પિલ, ઓરકમ અને મેલમુરીમાંથી બોક્સાઇટ મળી આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |website=industry.kerala.gov.in |title=Minerals of Malappuram |page=35 |access-date=21 April 2020 |archive-date=26 એપ્રિલ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; કરુવરકુંડુ, જેનો અર્થ લુહારનું સ્થળ થાય છે, તેનું નામ આયર્ન-ઓર કાપવા અને લુહારકામ પરથી પડ્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |year=2000 |title=Proceedings of the Indian History Congress |volume=60 |pages=1204 |oclc=1752882 }}&lt;/ref&gt;

=== ઉદ્યોગો ===
[[File:Manjeri Town Calicut Road View.jpg|thumbnail|માંજેરી, મલપ્પુરમ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનું એક ઘટક શહેર]]

૧૮૮૭માં સ્થપાયેલ તિરુનાવાયા ખાતે કોડક્કલ ટાઇલ ફેક્ટરી, ભારતની બીજી ટાઇલ ફેક્ટરી હતી. ભારતમાં પ્રથમ ટાઇલ ફેક્ટરી ફેરોકે ખાતે હતી, જે તે સમયે એરનાડ તાલુકાનો ભાગ હતી. ૨૦૧૧માં થયેલી વસ્તી ગણતરી મુજબ, SSI/MMSE હેઠળ ૧૦,૬૨૯ ઔદ્યોગિક એકમો નોંધાયેલા છે, અને તેમાંથી ૩૯૬ એકમો અનુસૂચિત જાતિઓ દ્વારા, ૮૩ અનુસૂચિત જનજાતિઓ દ્વારા અને બાકીના એકમો સામાન્ય શ્રેણી દ્વારા પ્રમોટ કરવામાં આવે છે. સ્વ-રોજગાર કાર્યક્રમ હેઠળ વાર્ષિક આશરે ૧,૦૦૦ લોકોને સહાય આપવામાં આવે છે. તેન્હીપાલમ નજીક કક્કનચેરીમાં KINFRA ફૂડ-પ્રોસેસિંગ અને IT ઔદ્યોગિક વસાહતો, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો માટે મલપ્પુરમ ખાતે&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://kinfra.org/departments/kinfra-techno-industrial-park-malappuram | website=kinfra.org | title=KINFRA Techno Industrial Park, Malappuram | access-date=27 November 2019}}&lt;/ref&gt; INKEL SME પાર્ક અને મંજેરીમાં પયનાદ ખાતે રબર પ્લાન્ટ અને ઔદ્યોગિક વસાહત છે. મલપ્પુરમ ખાતે ૧૬૮ એકરમાં ફેલાયેલા INKEL ગ્રીન્સમાં એક ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર, 'SME પાર્ક' અને એક શૈક્ષણિક ક્ષેત્ર, 'ઍડ્યુસીટી' છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Kerala's INKEL to bring an invest of Rs 1000 crore|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/keralas-inkel-to-bring-an-invest-of-rs-1000-crore/articleshow/47541323.cms|date=4 June 2015|access-date=6 October 2020|work=The Economic Times}}&lt;/ref&gt;

માલકોસ્પિન (મલપ્પુરમ સ્પિનિંગ મિલ્સ લિમિટેડ) રાજ્ય સરકાર હેઠળના જિલ્લામાં સૌથી જૂના ઔદ્યોગિક સ્થાપનોમાંનું એક છે. લાકડા સંબંધિત ઉદ્યોગો કોટ્ટક્કલ, એડાવન્ના, વાણીયામ્બલમ, કરુલાઈ, નિલંબુર અને મમ્પાદમાં સામાન્ય છે. છેલ્લા દાયકાઓ સુધી લાકડાની મિલ, ફર્નિચર ઉત્પાદકો અને લાકડાનો વેપાર જિલ્લામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યવસાયો હતા. તિરુર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મોબાઇલ ફોન અને અન્ય ગેજેટ્સ માટેનું એક મુખ્ય પ્રાદેશિક વેપાર કેન્દ્ર છે. કર્મચારી રાજ્ય વીમાની શાખા મલપ્પુરમ ખાતે છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot; /&gt; કુટ્ટીપુરમ ખાતે કેલ્ટ્રોન ઇલેક્ટ્રો સિરામિક્સ (કેલસેરા),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.keltronelcera.com/index.php/home.html|title=KELCERA|access-date=30 January 2021|website=keltronelcera|archive-date=5 ફેબ્રુઆરી 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205010009/http://www.keltronelcera.com/index.php/home.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કુટ્ટીપુરમ ખાતે કેલ્ટ્રોન ટૂલ રૂમ, એદારીકોડ ખાતે એદારીકોડ ટેક્સટાઇલ્સ, એડાપલ ખાતે KSRTC બોડી વર્કશોપ, અઠવનદ ખાતે MALCOTEX (માલાબાર કો-ઓપરેટિવ ટેક્સટાઇલ્સ લિમિટેડ),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.malcotex.co.in/|title=MALCOTEX|access-date=30 January 2021|website=malcotex|archive-date=13 સપ્ટેમ્બર 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913065710/https://fonts.googleapis.com/css?family=Noto+Serif%3A400%2C400italic%2C700%7COpen+Sans%3A300%2C400%2C600%2C700|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને અઠવનદ ખાતે KELTEX (કેરળ હાઇ-ટેક ટેક્સટાઇલ્સ કોઓપરેટિવ લિમિટેડ),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.keltex.org/|title=KELTEX Athavanad|access-date=30 January 2021|website=keltex}}&lt;/ref&gt; જાહેર ક્ષેત્ર હેઠળના અન્ય મુખ્ય ઔદ્યોગિક કેન્દ્રો છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.msmedithrissur.gov.in/assets/uploads/downloadfile/Malappuram%202017-18.pdf |website=msmedithrissur.gov.in |title=Brief Industrial Profile of Malappuram District 2017–18 |access-date=13 July 2020 |archive-date=14 જુલાઈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714131013/http://www.msmedithrissur.gov.in/assets/uploads/downloadfile/Malappuram%202017-18.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; કેરળ સ્ટેટ ડિટર્જન્ટ્સ એન્ડ કેમિકલ્સ લિમિટેડ અને કેરળ સ્ટેટ વુડ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડનું મુખ્ય મથક અનુક્રમે કુટ્ટીપુરમ અને નીલંબુર ખાતે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/company/kerala-state-detergents-and-chemicals-ltd-/U24243KL1976SGC002816|title=Kerala State Detergents and Chemicals Limited|access-date=29 July 2020|website=The Economic Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/company/kerala-state-wood-industries-ltd-/U36101KL1970SGC003411|title=Kerala State Wood Industries Ltd.|access-date=29 July 2020|website=The Economic Times}}&lt;/ref&gt; પોપીસ બેબી કેર, વિશ્વની સૌથી મોટી બેબી કપડા ઉત્પાદક બ્રાન્ડ્સમાંની એક, મુખ્યત્વે મલપ્પુરમ ખાતે સ્થિત છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/pvt-firm-gives-out-free-clothes-to-newborns/articleshow/74998448.cms|title=Popees baby care|date=6 April 2020|access-date=16 August 2020|website=Times of India|last=TNN}}&lt;/ref&gt;

=== કૃષિ ===
[[File:Kcaet.JPG|thumb|થાવનુર ખાતે કેલપ્પાજી કોલેજ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલોજી (KCAET) ની સ્થાપના ૧૯૬૩ માં થઈ, જે રાજ્યની એકમાત્ર એગ્રીકલ્ચરલ એન્જિનિયરિંગ સંસ્થા છે.]]
[[File:Agricultural Research Station, Anakkayam - 1.jpg|left|thumb|કૃષિ સંશોધન મથક, અનક્કયમ]]
[[File:Edappal malappuram(district) kerala infia.jpg|thumbnail|એડપ્પલ ખાતે એક મેદાન]]

નાળિયેર, ખજૂર અને ડાંગર મુખ્યત્વે મલપ્પુરમ કિનારે જોવા મળે છે. કાજુ, નાળિયેર અને ટેપીઓકા ઉબડખાબડ મેદાનોમાં જોવા મળે છે. રબર, કાજુ, મરી અને નાળિયેર એ ચાલિયાર નદીના તટપ્રદેશમાં જોવા મળતી મહત્વપૂર્ણ વનસ્પતિ છે. નીલંબુર ખીણમાં વિવિધ પ્રકારની પ્રજાતિઓની ખેતી થાય છે. સાગ મુખ્યત્વે આ પ્રદેશમાં જોવા મળે છે. પેરિન્થલમન્ના ઉબડખાબડ ઊંચા પ્રદેશોમાં નાળિયેર, ખજૂરનાં વૃક્ષો, મરી, રબર અને કાજુની ખેતી થાય છે. આ પ્રદેશમાં કાદલુંડી નદીનું પાણી વહે છે. સામાન્ય પાક ઉપરાંત, કેરી, ફણગાવેલા ફળ, કેળા વગેરે જેવી પ્રજાતિઓની પણ ખેતી કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;geographymalappuram&quot;/&gt; જિલ્લાની સામાન્ય ડુંગરાળ પ્રકૃતિ ટેરેસ ખેતીને ટેકો આપે છે. ત્રિસુર-પોન્નાની કોલે વેટલેન્ડ્સનો એક ભાગ જિલ્લાના પોન્નાની તાલુકામાં આવેલો છે, જે ડાંગરની ખૂબ ઉત્પાદક ખેતી માટે અનુકૂળ છે.

૨૦૧૬-૧૭ ના આંકડા મુજબ, કુલ પાક વિસ્તાર ૨૩૭,૮૬૦ હેક્ટર હતો, જ્યારે ચોખ્ખો પાક વિસ્તાર ૧૭૩,૧૭૮ હેક્ટર હતો. જિલ્લાની પાકની તીવ્રતા ૧૩૭ હેક્ટર છે. ૨૦૧૬-૧૭ માં સૌથી વધુ ઉત્પાદન થયેલ અસંખ્ય પાક ટેપીઓકા (૧૮૫,૮૮૦ મેટ્રિક ટન), ત્યારબાદ કેળા (૫૮,૫૬૪ મેટ્રિક ટન) અને રબર (૪૦,૦૦૦ મેટ્રિક ટન) હતો. ૨૦૧૬-૧૭ માં ૮૭૮ મિલિયન નારિયેળ અને ૧.૯ કરોડ જેકફ્રૂટનું ઉત્પાદન થયું હતું. જોકે, નારિયેળ (૧૦૨,૮૩૬ હેક્ટર), ત્યારબાદ રબર (૪૨,૭૭૦ હેક્ટર) અને સોપારી (૧૮,૩૭૯ હેક્ટર) ની ખેતી માટે જમીનનો ઉપયોગ મહત્તમ હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/agri-state-mlp |website=ecostat.kerala.gov.in |title=Agriculture in Malappuram |access-date=20 June 2020 |archive-date=1 જુલાઈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701171416/http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/agri-state-mlp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અનાક્કયમ ખાતે એક કૃષિ સંશોધન મથક કાર્યરત છે. મુંડેરી ખાતે સીડ ગાર્ડન કોમ્પ્લેક્સ, એશિયાના સૌથી મોટા ખેતરોમાંનું એક હોવાનું કહેવાય છે. રાજ્ય બીજ ફાર્મ ચોકડ, થાવનુર અને અનાક્કયમ ખાતે છે. ચુંગાથરા ખાતે એક જિલ્લા કૃષિ ફાર્મ અને પરપ્પનંગડી ખાતે એક નારિયેળ નર્સરી કાર્યરત છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fibkerala.gov.in/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=409&amp;Itemid=156|title=Important farms in Malappuram|access-date=28 August 2020|website=Farm Information Bureau, Kerala}}&lt;/ref&gt; થાવનુર ખાતે KCAET રાજ્યની એકમાત્ર કૃષિ ઇજનેરી સંસ્થા છે.&lt;ref name=kcaet&gt;{{Cite web|url=http://www.kau.in/kcaet-tavanur|title=Kelappaji College of Agricultural Engineering &amp; Technology, Tavanur &amp;#124; Kerala Agricultural University|website=kau.in|access-date=30 June 2020}}&lt;/ref&gt;

== સ્વાસ્થ્ય સુવિધાઓ ==
[[File:Kottakkal Arya Vaidya Sala OP Block.jpg|left|thumb|કોટ્ટક્કલ આર્ય વૈદ્ય શાળા]]
[[File:പൊന്നാനി 1z .jpg|thumbnail|સરકારી મહિલા અને બાળ હોસ્પિટલ, પોન્નાની]]

મલપ્પુરમ જિલ્લામાં એલોપેથી (આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન), આયુર્વેદ અને હોમિયોપેથી સારવાર પદ્ધતિઓ ઉપલબ્ધ છે. એલોપેથી ક્ષેત્રે કેરળ સરકાર હેઠળ ૧ જનરલ હોસ્પિટલ, ૩ જિલ્લા હોસ્પિટલો અને ૬ તાલુકા હોસ્પિટલો કાર્યરત છે. ૨૦૧૩માં સ્થાપિત સરકારી મેડિકલ કોલેજ, મંજેરી, જિલ્લાની સર્વોચ્ચ મેડિકલ કોલેજ છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A new government medical college in Kerala after 31 years |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-new-government-medical-college-in-kerala-after-31-years/article5082996.ece |newspaper=The Hindu |date=2 September 2013 |access-date=13 September 2021 }}&lt;/ref&gt; તિરુર, પેરિન્થલમન્ના અને નિલંબુર ખાતે ત્રણ સરકારી જિલ્લા હોસ્પિટલો છે.&lt;ref name=&quot;Malappuram-Public Hospitals – sha&quot;&gt;{{Cite web |title=Malappuram-Public Hospitals – sha |url=https://sha.kerala.gov.in/?page_id=530&amp;lang=en |access-date=2025-12-28 |website=sha.kerala.gov.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106080551/https://sha.kerala.gov.in/?page_id=530&amp;lang=en |archive-date=2026-01-06 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; મલપ્પુરમ, કોન્ડોટ્ટી, વાંડૂર, અરીકોડ, પોન્નાની અને તિરુરંગડી ખાતે છ સરકારી તાલુકા હોસ્પિટલો છે, સાથે પોન્નાની ખાતે સરકારી મહિલા અને બાળકોની હોસ્પિટલ અને એડાવન્ના ખાતે સીથીહાજી કેન્સર શોધ અને સારવાર કેન્દ્ર છે.&lt;ref name=&quot;Malappuram-Public Hospitals – sha&quot;/&gt;

જાહેર ક્ષેત્ર હેઠળ સ્થાનિક આરોગ્ય કેન્દ્રોનું એક મોટું નેટવર્ક કાર્યરત છે. તેમાં ૬૬ પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (PHC), ૨૦ ચોવીસ કલાક કાર્યરત પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો, ૨૦ સામુહિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (CHC) અને ૨ ક્ષય રોગ નિવારણ કેન્દ્રો (TBC) નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત ૫ મુખ્ય જાહેર આરોગ્ય કેન્દ્રો, ૭૭ લઘુ જાહેર આરોગ્ય કેન્દ્રો અને ૫૬૫ સબ-સેન્ટરો આવેલા છે. જાહેર ક્ષેત્ર હેઠળ ૩ રક્તપિત્ત નિયંત્રણ યુનિટ અને ૨ ફાઇલેરિયા (હાથીપગો) નિયંત્રણ યુનિટ પણ કાર્યરત છે. સરકારી હોસ્પિટલોમાં કુલ પથારીઓની ક્ષમતા ૧,૫૦૦ ની છે. આ સિવાય એલોપેથી ક્ષેત્રે સુપર-સ્પેશિયાલિટી સુવિધાઓ ધરાવતી ઘણી ખાનગી હોસ્પિટલો પણ જિલ્લામાં આવેલી છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/health-state-mlp |website = ecostat.kerala.gov.in |title = Healthcare in Malappuram |access-date = 20 June 2020 |archive-date = 28 ડિસેમ્બર 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191228215258/http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/health-state-mlp |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malappuramhealthcare&quot;&gt;{{cite web |url = https://malappuram.nic.in/health/ |website = malappuram.nic.in |title = Healthcare in Malappuram |access-date = 20 June 2020}}&lt;/ref&gt;

મલપ્પુરમ જિલ્લામાં પેરિન્થલમન્ના નજીક આવેલા પુલમન્થોલ ખાતે અષ્ટવૈદ્ય તબીબોની 'પુલમન્થોલ મુસ' પરંપરા દ્વારા પરંપરાગત આયુર્વેદિક ચિકિત્સા પદ્ધતિની મજબૂત ઉપસ્થિતિ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pulamantholemoosshospital.com |title=Ashtavaidyan Pulamanthole Mooss Ayurveda Hospital |website=pulamantholemoosshospital.com |access-date=13 May 2026}}&lt;/ref&gt;

કોટ્ટક્કલ નજીક પોટ્ટિપારા ખાતે માનસિક રોગો માટેની સરકારી આયુર્વેદિક સંશોધન સંસ્થા કેરળની એકમાત્ર સરકારી આયુર્વેદિક માનસિક હોસ્પિટલ છે. સમગ્ર દેશમાં જાહેર ક્ષેત્ર હેઠળ સ્થપાયેલી આ પ્રકારની પ્રથમ સંસ્થા પણ છે. આ ઉપરાંત, વિશ્વવિખ્યાત આયુર્વેદિક ચિકિત્સા કેન્દ્ર 'આર્ય વૈદ્ય શાળા' પણ કોટ્ટક્કલ ખાતે આવેલું છે. સરકારી ક્ષેત્ર હેઠળ, જિલ્લા કક્ષાની સરકારી આયુર્વેદિક હોસ્પિટલ એડારિકોડે ખાતે કાર્યરત છે. આ સિવાય મંજેરી, વેલીમુક્કુ, પેરિન્થલમન્ના, મલપ્પુરમ, વેંગરા, કલ્પકાંચેરી, થિરૂવલી અને ચેલમ્બરા ખાતે પણ સરકારી આયુર્વેદિક હોસ્પિટલો આવેલી છે.&lt;ref name =&quot;Malappuramhealthcare&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://homoeopathy.kerala.gov.in/2018/04/28/malappuram-01/#1525080050368-2f4492de-835c |website=homoeopathy.kerala.gov.in |title=Homeopathy in Malappuram |access-date=13 July 2020 |archive-date=13 જુલાઈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100512/http://homoeopathy.kerala.gov.in/2018/04/28/malappuram-01/#1525080050368-2f4492de-835c |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઘણી હોસ્પિટલો ખાનગી ક્ષેત્ર હેઠળ કામ કરે છે.

== શિક્ષણ ==
[[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|MESCE Kuttippuram, the first self-financing engineering college in Kerala]]

૧૪મી અને ૧૬મી સદી વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન 'કેરળ સ્કૂલ ઓફ એસ્ટ્રોનોમી એન્ડ મેથેમેટિક્સ' નો વિકાસ થયો હતો. ખગોળશાસ્ત્રીય સમસ્યાઓ અને ગણતરીઓના ઉકેલ શોધવાના પ્રયાસોમાં, આ મંડળના વિદ્વાનોએ ત્રિકોણમિતિ વિધેયોના શ્રેણી વિસ્તરણ સહિત ગણિત વિજ્ઞાનની અનેક મહત્વપૂર્ણ વિભાવનાઓની સ્વતંત્ર રીતે શોધ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;roy&quot;&gt;{{cite journal |last=Roy |first=Ranjan |year=1990 |title=Discovery of the Series Formula for π by Leibniz, Gregory, and Nilakantha |url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1990-12_63_5/page/291 |journal=Mathematics Magazine |volume=63 |issue=5 |pages=291–306 |doi=10.2307/2690896 |jstor=2690896}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pingree 1992 554–563&quot;&gt;{{Citation |last=Pingree |first=David |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 }}&lt;/ref&gt; કેરળ ખગોળશાસ્ત્ર અને ગણિતશાસ્ત્રની આ વિશ્વવિખ્યાત પરંપરાનું મુખ્ય કેન્દ્ર વેટ્ટથુનાડુ (હાલનો તિરુર પ્રદેશ) ખાતે આવેલું હતું.&lt;ref name=&quot;roy&quot;/&gt;

વર્ષ ૨૦૧૯-૨૦ ના શાળાકીય આંકડાઓ અનુસાર, મલપ્પુરમ જિલ્લો કેરળમાં સૌથી વધુ શાળાઓ ધરાવે છે. જિલ્લામાં ૮૯૮ નિમ્ન પ્રાથમિક શાળાઓ,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020 }}&lt;/ref&gt; ૩૬૩ ઉચ્ચ પ્રાથમિક શાળાઓ,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020 }}&lt;/ref&gt; ૩૫૫ ઉચ્ચ શાળાઓ,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020 }}&lt;/ref&gt; ૨૪૮ ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળાઓ,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020 }}&lt;/ref&gt; અને ૨૭ વ્યાવસાયિક ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળાઓ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020 }}&lt;/ref&gt; છે. તેથી, જિલ્લામાં ૧૬૨૦ શાળાઓ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત, ૧૨૦ CBSE શાળાઓ અને ૩ ICSE શાળાઓ છે.

કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત ૫૫૪ સરકારી શાળાઓ, ૮૧૦ ગ્રાન્ટેડ શાળાઓ અને ૧ બિન-સહાયિત (નોન ગ્રાન્ટેડ) શાળાનું ડિજિટલાઇઝેશન કરવામાં આવ્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602221916/https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |url-status=live }}&lt;/ref&gt; શૈક્ષણિક વર્ષ ૨૦૧૯–૨૦ માં, કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત શાળાઓમાં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓની કુલ સંખ્યા ૭,૩૯,૯૬૬ હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website= sametham.kite.kerala.gov.in|title= Strength of schools in Malappuram|access-date= 17 April 2020}}&lt;/ref&gt;

આ જિલ્લો રાજ્યના ઉચ્ચ શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. રાજ્યની બે મુખ્ય યુનિવર્સિટીઓ આ જિલ્લામાં આવેલી છે - કાલિકટ યુનિવર્સિટી જે ૧૯૬૮ માં કેરળમાં દ્વિતીય યુનિવર્સિટી તરીકે સ્થાપિત થઈ હતી,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website=uoc.ac.in |title=The University of Calicut |access-date=28 November 2019 }}&lt;/ref&gt; અને થુનચથ એઝુથાચન મલયાલમ યુનિવર્સિટી જે તિરુરમાં કેન્દ્રિત છે જેની સ્થાપના ૨૦૧૨માં કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website=malayalamuniversity.edu.in |title=Malayalam University |access-date=28 November 2019 }}&lt;/ref&gt; ​​અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી (એએમયુ) ના ત્રણ ઓફ-કેમ્પસ કેન્દ્રોમાંથી એક, એએમયુ મલપ્પુરમ, ચેરુકારામાં સ્થિત છે, જેની સ્થાપના ૨૦૧૦ માં કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website= amu.ac.in |title= Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre |access-date= 28 November 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org |access-date=13 September 2021 |archive-date=5 માર્ચ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305125423/https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અંગ્રેજી અને વિદેશી ભાષાઓ યુનિવર્સિટીનું ઓફ-કેમ્પસ પનક્કડમાં કાર્યરત છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title=Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date=17 January 2014 |access-date=24 June 2020 }}&lt;/ref&gt; આ જિલ્લો થાવનુરમાં કેરળ કૃષિ યુનિવર્સિટીનું પેટાકેન્દ્ર અને તિરુનવાયામાં શ્રી શંકરાચાર્ય સંસ્કૃત યુનિવર્સિટીનું પેટાકેન્દ્ર પણ ધરાવે છે. દારુલ હુડા ઇસ્લામિક યુનિવર્સિટીનું મુખ્ય મથક તિરુરંગદીના ચેમ્મદ ખાતે છે. મલપ્પુરમ ખાતે INKEL ગ્રીન્સ ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર સાથે શૈક્ષણિક ક્ષેત્ર પૂરું પાડે છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}&lt;/ref&gt; મંજેરી ખાતે એરનાડ નોલેજ સિટી રાજ્યમાં તેના પ્રકારનો પ્રથમ પ્રોજેક્ટ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 જૂન 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઉપરાંત, મલપ્પુરમ ભારતનો પ્રથમ ઇ-સાક્ષર જિલ્લો છે.&lt;ref&gt;Past, present and future of research in the information society by Wesley Shrum p.233&lt;/ref&gt;

== સંસ્કૃતિ ==
[[File:Thunchan Smarakam1.jpg|thumb|કોન્ડોટી ખાતે મહા કવિ મોયિનકુટ્ટી વૈદ્યર સ્મારક]]
[[File:Vaidyar.JPG|left|thumb|થુનચાથ્થુ એઝુથાચનની યાદમાં તિરુર ખાતે થુંચન સ્મારકમ]]

મલયાલમ મૂળાક્ષરો સૌપ્રથમ તિરુરમાં જન્મેલા અને આધુનિક મલયાલમ ભાષાના પિતા તરીકે જાણીતા થુનચથ એઝુથાચન દ્વારા અપનાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; તિરુર મલયાલમ સંશોધન કેન્દ્રનું મુખ્ય મથક છે. મપિલા પટ્ટુના સૌથી પ્રસિદ્ધ કવિ મોઇનકુટ્ટી વૈદ્યરનો જન્મ કોન્ડોટ્ટીમાં થયો હતો. તેઓ મપિલા ગીતોના મહાકવિઓ પૈકીના એક તરીકે ગણવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;


થુનચથ એઝુથાચન અને મોયીનકુટ્ટી વૈદ્યર ઉપરાંત અચ્યુત પિશારડી, આલમકોડ લીલાક્રિષ્નન, એડસ્સેરી ગોવિંદન નાયર, કે. પી. રામાનુન્ની, કુટ્ટીક્રિષ્ના મરાર, કુટ્ટીપ્પુરમ કેશવન નાયર, મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી, એન. દામોદરન, નંદનાર, પૂંથાનમ નંબુદિરી, પુલિક્કોટ્ટિલ હૈદર, ઉરૂબ, વી. સી. બાલક્રિષ્ન પાનિકર, વલ્લથોલ ગોપાલ મેનન અને વલ્લથોલ નારાયણ મેનન જેવા મલયાલમ ભાષાના પ્રખ્યાત લેખકો આ જિલ્લાના વતની હતા.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; એમ. ગોવિંદન, એમ. ટી. વાસુદેવન નાયર અને અક્કીથમ અચ્યુતન નંબુદિરી એ પોન્નાની ખાતે સ્થિત 'પોન્નાની કલારી' સાથે જોડાયેલા લેખકો હતા.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; આ ઉપરાંત નલપટ નારાયણ મેનન, બાલમણિ અમ્મા, વી. ટી. ભટ્ટથિરીપાદ અને કમલા સુરેય્યા પણ તત્કાલીન પોન્નાની તાલુકાના વતની હતા.

જિલ્લાનો પુલામન્થોલે વિસ્તાર ઐતિહાસિક રીતે પુલામન્થોલે મુસ પરિવાર સાથે જોડાયેલો છે, જે કેરળમાં આયુર્વેદની પરંપરાગત પદ્ધતિ સાથે સંકળાયેલા અષ્ટવૈદ્ય વંશમાંથી આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/districts/malappuram/ |title=District of Malappuram |website=Kerala Tourism}}&lt;/ref&gt; મલપ્પુરમ રાજ્યમાં માપ્પિલા પાટ્ટુ સાહિત્યનું મુખ્ય કેન્દ્ર પણ હતું.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; મોયીનકુટ્ટી વૈદ્યર અને પુલિક્કોટ્ટિલ હૈદર ઉપરાંત કુલાંગરા વીટ્ટિલ મોઇદુ મુસલિયાર (જેઓ ચક્કીરી શુજાયી તરીકે જાણીતા છે), ચક્કીરી મોઇદીનકુટ્ટી, મનક્કારાકથ કુન્હીકોયા, નલ્લાલમ બીરાન, કે. કે. મુહમ્મદ અબ્દુલ કરીમ, બાલક્રિષ્નન વલ્લીક્કુન્નૂ, પુંનાયુરકુલમ બાપુ, વેલિયાંકૌડ ઉમર કાસી વગેરે જેવા અનેક માપ્પિલા પાટ્ટુ કવિઓએ મલપ્પુરમને પોતાની કર્મભૂમિ તરીકે પસંદ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;

[[File:Tirur, Kerala.jpg|left|thumbnail|તિરુર નજીકનો ગ્રામ્ય વિસ્તાર]]

કેરળની શાસ્ત્રીય કલા સ્વરૂપ કથકલી અને આયુર્વેદમાં પણ જિલ્લાએ પોતાનું નોંધપાત્ર પ્રદાન આપ્યું છે.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; કોટ્ટક્કલ ખાતે વૈદ્યરત્નમ પી. એસ. વારિયર દ્વારા સ્થાપિત 'કોટ્ટક્કલ નાટ્ય સંગમ'માંથી આવતા કોટ્ટક્કલ ચંદ્રશેખરન, કોટ્ટક્કલ શિવરામન અને કોટ્ટક્કલ મધુ પ્રખ્યાત કથકલી કલાકારો છે. વર્તમાન તિરુરંગાડી, તિરુર અને પોન્નાની તાલુકાના કેટલાક ભાગો પર શાસન ધરાવતા વેટ્ટથુનાડના શાસકો કળા અને શિક્ષણના જાણીતા સંરક્ષકો હતા. વેટ્ટથુનાડના એક રાજાએ (શાસનકાળ: ૧૬૩૦-૧૬૪૦) કથકલી નૃત્ય શૈલીમાં નવા પ્રયોગો અને સુધારા કર્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે, જે &quot;વેટ્ટથુ પરંપરા&quot; તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા.&lt;ref&gt;Menon, A Sreedhara. ''A Survey of Kerala History.''  Kottayam: DC Books, 2007. Print&lt;/ref&gt; થુનચથ એઝુથાચન અને વલ્લથોલ નારાયણ મેનન પણ વેટ્ટથુનાડના જ વતની હતા. વલ્લથોલ નારાયણ મેનનને ચેરુથુરુથી ખાતે 'કેરળ કલામંડલમ'ની સ્થાપના કરીને આધુનિક સમયમાં કથકલીનો પુનરુદ્ધાર કરનાર પણ ગણવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;

કથકલીના મુખ્ય પ્રશિક્ષક વાઝેનકાડા કંચુ નાયર અને સૌથી લોકપ્રિય કથકલી ગાયકો પૈકીના સંકરન એમ્બ્રાન્થિરી અને તિરુર નમ્બિસન પણ મલપ્પુરમના જ વતની હતા.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; આધુનિક કેરળમાં 'મોહિનીઅટ્ટમ' નૃત્યના પુનરુદ્ધારમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવનાર કલામંડલમ કલ્યાણીકુટ્ટી અમ્મા જિલ્લાના તિરુનાવાયાના વતની છે.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; ભારતીય શાસ્ત્રીય નૃત્યાંગના [[મૃણાલિની સારાભાઈ]] તત્કાલીન પોન્નાની તાલુકામાંથી આવતા હતા. કોટ્ટક્કલ ખાતે આવેલી આર્ય વૈદ્ય શાળા એ વિશ્વના સૌથી મોટા આયુર્વેદિક ઔષધીય નેટવર્કોમાંનું એક છે.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; પ્રથમ જાણીતા કેરળના ઇતિહાસકાર ઝૈનુદ્દીન મખ્દૂમ દ્વિતીય પણ આ જ જિલ્લાના વતની છે.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;

[[File:Kottakkal Bypass.jpg|thumbnail|કોટ્ટક્કલ, પ્રખ્યાત આર્ય વૈદ્ય શાળાનું કેન્દ્ર]]

કેરળ વર્મા વલિયા કોયી થમ્પુરાન ('કેરળ કાલિદાસન'), રાજા રાજા વર્મા ('કેરળ પાણિની') અને પ્રખ્યાત ચિત્રકાર [[રાજા રવિ વર્મા]] પરપ્પનાડ રાજપરિવારની વિવિધ શાખાઓમાંથી આવે છે, જેઓ પાછળથી પરપ્પનંગાડીથી હરિપાદ, ચંગનાસ્સેરી, માવેલીક્કારા અને કિલીમાનુર સ્થળાંતરિત થયા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Visakham thirunal.|date=2012|publisher=Duc|isbn=978-613-9-12064-2|location=[Place of publication not identified]|oclc=940373421}}&lt;/ref&gt; કેટલાક વિદ્વાનોના મતે, વેલુ થમ્પી દળવાના પૂર્વજો પણ પરપ્પનંગાડી નજીક આવેલા વલ્લીક્કુન્નૂના વતની હતા. &quot;ધ હિન્દુ&quot; દૈનિકના મુખ્ય સંપાદક (૧૮૯૮ થી ૧૯૦૫) અને &quot;ધ ઇન્ડિયન પેટ્રિઅટ&quot; ના સ્થાપક મુખ્ય સંપાદક દીવાન બહાદુર સી. કરુણાકર મેનન (૧૮૬૩–૧૯૨૨) પણ પરપ્પનંગાડીના જ હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/somemadrasleader00allauoft|title=Some Madras Leaders|date=1922|publisher=Allahabad Printed at Standard Press}}&lt;/ref&gt;

ઓ. ચંદુ મેનન જ્યારે પરપ્પનંગાડી મુનસિફ કોર્ટમાં જજ તરીકે ફરજ બજાવતા હતા, ત્યારે તેમણે તેમની નવલકથાઓ 'ઇન્દુલેખા' અને 'શારદા' લખી હતી. 'ઇન્દુલેખા' એ મલયાલમ ભાષામાં લખાયેલી પ્રથમ મુખ્ય નવલકથા પણ છે. 'માતૃભૂમિ' દૈનિકના સ્થાપક કે. માધવન નાયર મલપ્પુરમના વતની છે. પોન્નાની વિસ્તાર એ 'કેરળ ગાંધી' તરીકે જાણીતા કે. કેલપ્પન, એ. વી. કુટ્ટીમાલુ અમ્મા, મોહમ્મદ અબ્દુર રહેમાન અને અન્ય કેટલાક સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓની કાર્યભૂમિ હતો.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; પોન્નાની તાલુકાના અન્ય સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓમાં લક્ષ્મી સહગલ, વી. ટી. ભટ્ટથિરીપાદ અને અમ્મુ સ્વામીનાથનનો સમાવેશ થાય છે. મહાત્મા ગાંધી, જવાહરલાલ નેહરુ અને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીના અસ્થિઓ કેરળમાં ભરતપુઝા નદીના કિનારે આવેલા તિરુનાવાયા ખાતે વિસર્જિત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;askh&quot;&gt;{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |title=A Survey of Kerala History |year=2007 |publisher=DC Books |location=Kottayam |isbn=9788126415786 |edition=2007 |url=https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history |access-date=26 July 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; મહાત્મા ગાંધીની આત્મકથાનો મલયાલમમાં અનુવાદ કરનાર કે. માધવનાર પણ મલપ્પુરમના જ વતની હતા.

પ્રાચીન કાળથી જ વિદેશી દેશો સાથે પોન્નાનીના વ્યાપારી સંબંધોએ સાંસ્કૃતિક આદાન-પ્રદાનનો માર્ગ મોકળો કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; આ માર્ગે જ પારસી-અરબી કળા સ્વરૂપો અને ઉત્તર ભારતીય સંસ્કૃતિ પોન્નાની સુધી પહોંચી હતી. ભાષા પર પણ તેની સ્પષ્ટ અસર જોવા મળી હતી, જેના પરિણામે અરબી-મલયાલમ જેવી મિશ્ર ભાષાનો જન્મ થયો.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; આ મિશ્ર ભાષામાં અનેક કવિતાઓ પણ લખવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; સાંસ્કૃતિક આદાન-પ્રદાનના ભાગરૂપે અહીં આવેલા હિન્દુસ્તાની સંગીતના કવ્વાલી અને ગઝલ આજે પણ પોન્નાનીમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય છે અને સમૃદ્ધ થઈ રહ્યા છે. ઈ. કે. અબૂબકર, માઈન અને ખલીલ ભાઈ (ખલીલ રહમાન) પોન્નાનીના કેટલાક પ્રખ્યાત કવ્વાલી ગાયકો છે.

[[File:Nila Nadhi.jpg|left|thumbnail|થિરુનાવયા, મધ્યયુગીન મામંકમ ઉત્સવની બેઠક]]

અથવાનાડ એ આઝવંચેરી થમ્પ્રાક્કલ નું મુખ્ય મથક હતું, જેમને કેરળના નંબુદિરી બ્રાહ્મણોના સર્વોચ્ચ ધાર્મિક વડા માનવામાં આવતા હતા.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; પલક્કડના રાજાઓનું મૂળ મુખ્ય મથક પણ અથવાનાડ ખાતે જ હતું.&lt;ref name=&quot;mnn&quot;/&gt; તિરુર, પેરિન્થલમન્ના અને પોન્નાની તાલુકાઓમાં અનેક ખાનદાન અને પ્રભાવશાળી 'નંબુદિરી મના' (પરંપરાગત બ્રાહ્મણ ગૃહો) આવેલા છે. મધ્યયુગીન 'મામંકમ ઉત્સવ' નું મુખ્ય મથક તિરુનાવાયા પણ આ જ જિલ્લામાં આવેલું છે. કોચિન સામ્રાજ્યનું પૈતૃક મુખ્ય મથક 'પેરુમ્બડપ્પુ' અને કાલિકટના ઝામોરિન નું પૈતૃક મુખ્ય મથક 'નેડિયિરુપ્પુ' પણ આ જિલ્લામાં જ આવેલા છે.

કુંહાલી મરક્કારને પોન્નાની, તાનુર અને પરપ્પનંગાડીના બંદર શહેરો સાથે ઘનિષ્ઠ સંબંધો હતા.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; ૧૬મી સદીમાં જ્યારે કોચિન મલબાર કિનારે એક અગ્રણી સત્તા બન્યું, ત્યારે કોચિન સામ્રાજ્યના કેટલાક રાજાઓને સામાન્ય રીતે તાનુર સામ્રાજ્યના રાજપરિવારમાંથી દત્તક લેવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;mnn&quot;/&gt; ત્રાવણકોરની રાણીઓના મોટાભાગના રાજપુરુષો (જીવનસાથીઓ) ની પસંદગી સામાન્ય રીતે પરપ્પનાડ રાજપરિવારમાંથી જ કરવામાં આવતી હતી. કેરળના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી ઈ. એમ. એસ. નંબુદિરીપાદ આ જિલ્લાના પેરિન્થલમન્નાના વતની છે.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; મધ્યયુગીન વલ્લુવાનાડ સામ્રાજ્યના શાસક પરિવારોની બેઠકો એવા અંગડીપુરમ અને મનકાડા, પેરિન્થલમન્નાની બિલકુલ નજીક આવેલા છે.

મધ્યયુગીન સમયગાળા દરમિયાન, આ જિલ્લો વૈદિક તેમજ ઇસ્લામિક અભ્યાસનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતો.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; એવું માનવામાં આવે છે કે મલિક દીનારે પોન્નાનીના બંદર શહેરની મુલાકાત લીધી હતી.&lt;ref name=&quot;mnn&quot;/&gt; પોન્નાની સ્થિત વલિયા જુમા મસ્જિદ મધ્યયુગ દરમિયાન એશિયામાં ઇસ્લામિક અભ્યાસના સૌથી મોટા કેન્દ્રોમાંનું એક હતું. 'કેરળ સ્કૂલ ઓફ એસ્ટ્રોનોમી એન્ડ મેથેમેટિક્સ' (કેરળ ખગોળશાસ્ત્ર અને ગણિત પરંપરા) ના મુખ્ય સભ્યો એવા પરમેશ્વર, નીલકંઠ સોમયાજી, જ્યેષ્ઠદેવ, અચ્યુત પિશારડી અને મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી તિરુર વિસ્તારના વતની હતા.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; અરબી મલયાલમ લિપિ, જે 'પોન્નાની લિપિ' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તેનો જન્મ ૧૬મી સદીના ઉત્તરાર્ધ અને ૧૭મી સદીની શરૂઆતમાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; આ લિપિનો છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓ/સદીઓ દરમિયાન જિલ્લામાં વ્યાપક પ્રમાણમાં ઉપયોગ થતો હતો.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;

આ જિલ્લાના પ્રખ્યાત નાટકકારો અને કલાકારોમાં કે. ટી. મોહમ્મદ, નીલાંબુર બાલન, નીલાંબુર આઇશા, આદિલ ઇબ્રાહિમ, અનીશ જી. મેનન, અપર્ણા નાયર, બેબી અનિકા, ધનિશ કાર્તિક, હેમંત મેનન, રશિન રહમાન, રવિ વલ્લથોલ, સંગીતા માધવન નાયર, શ્વેતા મેનન, સૂરજ તેલક્કડ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. મલયાલમ ફિલ્મ ઉદ્યોગના બે જાણીતા અભિનેતાઓ અને પાર્શ્વ ગાયક - પૃથ્વીરાજ સુકુમારન અને ઇન્દ્રજીત સુકુમારનના પિતા સુકુમારન પણ આ જ જિલ્લાના વતની હતા.

કૃષ્ણચંદ્રન, પાર્વતી જયદેવન, શહબાઝ અમાન, સિતારા કૃષ્ણકુમાર, સુદીપ પાલાનાડ અને ઉન્ની મેનન જેવા પ્લેબેક સિંગર્સ (પાર્શ્વ ગાયકો) પણ આ જિલ્લામાંથી આવે છે.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; આ ઉપરાંત જિલ્લાએ અનેક જાણીતા ફિલ્મ ઉત્પાદકો, ગીતકારો, સિનેમેટોગ્રાફર્સ અને દિગ્દર્શકો પણ આપ્યા છે; જેમાં આર્યદન શૌકત, દીપુ પ્રદીપ, હરિ નાયર, ઇકબાલ કુટ્ટીપ્પુરમ, મનકાડા રવિ વર્મા, મુહમ્મદ મુસ્તફા, મુહસિન પરારી, રાજીવ નાયર, સલામ બાપ્પુ, શાનવાસ કે. બાવાકુટ્ટી, શાનવાસ નારાણીપ્પુઝા, ટી. એ. રઝાક, ટી. એ. શાહિદ, વિનય ગોવિંદ અને ઝકરિયા મોહમ્મદનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;

જિલ્લાના સૌથી નોંધપાત્ર ચિત્રકારોમાં આર્ટિસ્ટ નંબૂથિરી, કે. સી. એસ. પાનિકર અને ટી. કે. પદ્મિની મુખ્ય છે.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; અન્ય એક ચિત્રકાર અક્કીથમ નારાયણન કુમારનેલ્લુરના વતની હતા. કેરળના સૌથી જાણીતા ઇતિહાસકારોમાંના એક એમ. જી. એસ. નારાયણન પણ અહીંથી જ આવે છે.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; જિલ્લાના સામાજિક સુધારકોમાં વેલિયાંકૌડ ઉમર કાસી (૧૭૫૭–૧૮૫૨), ચલીલકથ કુન્હહમદ હાજી, ઈ. મોઈદુ મૌલવી અને સૈયદ સનાઉલ્લાહ મક્તિ તંગલ (૧૮૪૭–૧૯૧૨) નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:કેરળ]]

{{કેરળના જિલ્લાઓ}}</text>
      <sha1>ep7govytrp2lj5sxm0kbzsuuf2cljwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભિનાર, વાંસદા તાલુકો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6912</id>
    <revision>
      <id>907644</id>
      <parentid>903049</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7108" sha1="ralmt89yahpeosde94i68r1iow0jhdp" xml:space="preserve">{{Infobox Indian jurisdiction
| type               = ગામ
| native_name        = ભિનાર
| state_name         = ગુજરાત
| district           = નવસારી
| taluk_names             = વાંસદા
| latd =20.766135 
| longd= 73.362028
| skyline = Bhinar dairy.JPG
| skyline_caption = ભિનાર ગામ ખાતે દુધ ઉત્પાદકોની સહકારી મંડળી
| area_total         = 
| altitude           = 
| population_total   = 
| population_as_of   = 
| population_density = 
| leader_title_1     = 
| leader_name_1      = 
| leader_title_2     = 
| leader_name_2      = 
| footnotes          = 
| blank_title_1           = સગવડો
| blank_value_1           = પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, દૂધની ડેરી,  પંચાયતઘર
| blank_title_2           = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2           = ખેતી, ખેતમજૂરી , પશુપાલન
| blank_title_3           = મુખ્ય ખેતપેદાશ
| blank_value_3           = ડાંગર, શેરડી, કેરી, શાકભાજી, તુવર
| blank_title_4           = બોલી
| blank_value_4           = કુકણા, ધોડીયા
}}
'''ભિનાર''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા  [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[નવસારી જિલ્લો| નવસારી  જિલ્લા]]ના પાંચ તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંસદા| વાંસદા તાલુકા]]નું ગામ છે. ભિનાર ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[માધ્યમિક શાળા]], દૂધની ડેરી, સરકારી આયુર્વેદિક દવાખાનું, [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] જેવી સગવડો ઉપલબ્ધ થયેલ છે. અહીંના લોકોનો મુખ્ય [[વ્યવસાય]] [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]]  છે. અહીંની મુખ્ય [[ખેતપેદાશ]] [[ડાંગર]], [[જુવાર]], [[વાલ]], [[તુવેર]], [[શેરડી]], [[કેરી]] તેમ જ [[શાકભાજી]] છે. આ ગામમાં લગભગ ૧૦૦ % [[આદિવાસી]] લોકો વસે છે. અહીંના લોકો [[ધોડીયા બોલી]] બોલે છે, જે [[ગુજરાતી ભાષા]]થી એકદમ અલગ હોય છે.

અહીંની દુધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળી ખાતે રીવર્સ ઓસ્મોસીસ પદ્ધતિ વડે પીવાનું પાણી શુદ્ધ કરવાનો યાંત્રીક પ્લાન્ટ તેમ જ અદ્યતન મકાન જેવાં મહત્વનાં વિકાસ કાર્યો સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરવામાં આવેલાં છે. આ મંડળી ખાતે પશુઓ માટેના દાણ, દવાઓ વગેરે પણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.

== ભૂગોળ ==
ભિનાર ગામમાં કાજીયા ફળિયું, દેસાઈ ફળિયું, ટાંકલી ફળિયું, પાટી ફળિયું, લુહાર ફળિયું, નિશાળ ફળિયું, આશ્રમ ફળિયું, ડુંગરી ફળિયું, પુલ ફળિયું, ખડકાળા , અનાવલ ફાટક, કોલવું, થાણા ડુંગરી, મામાદેવીનું મંદિર, દેવલી માડીનું મંદિર જેવા વિસ્તારો આવેલા છે. ભિનાર ગામની ઉત્તર દિશામાં [[ચઢાવ]] ગામ તેમ જ કોસખાડી નદી, પૂર્વમાં ડુંગરી તેમ જ [[કુરેલિયા]] ગામ, દક્ષિણમાં [[કાવેરી નદી (દક્ષિણ ગુજરાત)|કાવેરી નદી]] તેમ જ પશ્ચિમમાં [[પાલગભાણ]] ગામ આવેલું છે. ભિનાર ગામ [[વાપી]] થી [[શામળાજી]] જતા રાજ્ય ધોરી માર્ગ નં. ૫-એ  દ્વારા તેમજ અન્ય રાજ્ય ધોરી માર્ગ દ્વારા [[વાંસદા]], [[ઉનાઇ]], [[અનાવલ]], [[ચિખલી]], [[ધરમપુર]], [[આહવા]], [[સાપુતારા]], [[બીલીમોરા]], [[વ્યારા]], [[મહુવા]], [[બાજીપુરા]] જેવાં મહત્વનાં સ્થળો સાથે જોડાયેલું છે. આ ઉપરાંત પાકા રસ્તા દ્વારા ગામમાં તેમ જ આજુબાજુના ગામો સાથે પણ જોડાયેલું ભિનાર ગામ રાજય પરિવહન (એસટી) દ્વારા ચાલતી બસની સારી સગવડ ધરાવે છે.

== જાનકી વન ==
ભિનાર ગામ ખાતે રાજ્યના વન વિભાગ દ્વારા [[જાનકી વન]] પર્યાવરણ-સુરક્ષા, વન્ય સમૃધ્ધિનું જતન-સંવર્ધન, પર્યટન સ્થળ, વન્ય ઔષધિ-ઉછેર વગેરે હેતુથી સ્થાપવામાં આવેલ છે. તત્કાલીન મુખ્ય મંત્રી [[આનંદીબેન પટેલ|આનંદીબેન]] દ્વારા ૬૬માં રાજય વન મહોત્સવની ઉજવણીના ભાગરૂપે ૧પ.૬૬ હેકટર જેટલા વિસ્તારમાં ફેલાયેલા રાજયના ૧૨મા સાંસ્કૃતિક વન તરીકે જાનકી વનનું લોક-સમર્પણ બીજી ઓગસ્ટ,૨૦૧૫ના દિવસે કરવામાં આવ્યું હતું.

== આ પણ જુઓ ==
* [[કલ્યાણભાઈ બાબરભાઈ પટેલ]]

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [https://web.archive.org/web/20080321175938/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Bhinar.html ભિનાર ગામ વિશે માહિતી ફોલીંગરેઇન ડોટકોમ પર]

{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}


[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકો]]</text>
      <sha1>ralmt89yahpeosde94i68r1iow0jhdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>જીમેઇલ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7180</id>
    <revision>
      <id>907622</id>
      <parentid>907123</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T02:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91488" sha1="8knpe6kidyqrvlsyc05orw6anjlctb0" xml:space="preserve">{{Infobox software
| name = જીમેઇલ
| logo = [[File:Gmail icon (2026).svg|center|120px|જીમેઇલનું ઓળખચિહ્ન (લોગો)]]
| logocaption = જીમેઇલનું ઓળખચિહ્ન (લોગો)
| screenshot = 
| caption = 
| developer = [[ગૂગલ]]
| released = {{initial release|2004|3|21}}
| latest_release_version = 
| latest_release_date =
| latest_preview_version = 
| latest_preview_date = 
| platform = ગૂગલ વેબ ટૂલકિટ ([[જાવા (પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|જાવા]]/જાવાસ્ક્રિપ્ટ)
| programming language = 
| operating_system = સર્વર: લિનક્સ; ક્લાયન્ટ: કોઈ પણ વેબ બ્રાઉઝર
| genre = POP3, IMAP, ઇમેલ, વેબમેલ (વેબ આધારિત ઇમેલ)
| license = 
| website = [https://mail.google.com/ mail.google.com]
}}

'''જીમેઇલ''' અથવા '''જીમેલ''' ([[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]: Gmail) એ [[ગૂગલ]] દ્વારા વિનામૂલ્યે પૂરી પાડવામાં આવતી [[જાહેરાત]] આધારિત વેબમેલ, POP3 અને IMAP સેવા છે.&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=13273&amp;topic=1556
| title = How do I enable POP?
| publisher = Google
|date=2007-09-03
| access-date = 2008-06-01
| quote = You can retrieve your Gmail messages with a client or device that supports POP, like Microsoft Outlook or Netscape Mail.}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=77695&amp;topic=12762
| title = How do I enable IMAP?
| publisher = Google
|date=2007-10-23
| access-date = 2008-06-01
| quote = You can retrieve your Gmail messages with a client or device that supports IMAP, like Microsoft Outlook or Apple Mail.}}&lt;/ref&gt; [[યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] અને [[જર્મની]]માં તેને સત્તાવાર રીતે '''ગૂગલ મેલ''' કહેવામાં આવે છે. જીમેલનો પ્રારંભ ફક્ત આમંત્રણ દ્વારા જ નવા ખાતાં ખોલીને ૧ એપ્રિલ ૨૦૦૪ના રોજ બિટા રિલીઝ સ્વરૂપે કરવામાં આવ્યો હતો અને ૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૭ના રોજ તે જાહેર જનતા માટે ઉપલબ્ધ બન્યુ હતુ પરંતુ બિટા રિલીઝ સ્વરૂપે જ&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.techcrunch.com/2009/07/09/bing-comes-to-hotmail/
| title = Bing Comes to Hotmail
| last = Arrington
| first = Michael
| date = 2009-07-09
| access-date = 2009-07-11
| publisher = Techcrunch
| quote = Hotmail is still by far the largest web mail provider on the Internet, with 343 million monthly users according to Comscore. Second and third are Yahoo (285 million) and Gmail (146 million).}}
&lt;/ref&gt;. તેના માસિક ૧૪.૬૦ કરોડ વપરાશકર્તાઓ છે. આ સેવાને બીટા દરજ્જામાંથી ૭ જુલાઇ ૨૦૦૯ના રોજ અપગ્રેડ કરવામાં આવી હતી, જેમાં બાકીની ગૂગલ એપ્સ સ્યુટનો પણ સમાવેશ થયો.&lt;ref name=&quot;GoogleBlogJuly2009&quot;&gt; {{cite web|url = http://googleblog.blogspot.com/2009/07/google-apps-is-out-of-beta-yes-really.html|title = Gmail leaves beta, launches &quot;Back to Beta&quot; Labs feature|access-date = 2009-07-07|last = Coleman|first = Keith|authorlink = |year = 2009|month = July}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AP07Jul09&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gjI6d7txpkx2q7_7Z6uwM4-x-MbgD999MNJ01|title = Gmail drops 'beta' label to woo business customer|access-date = 2009-07-07|last = Vanacore|first = Andrew|authorlink = |year = 2009|month = July|archive-url = https://web.archive.org/web/20090710162246/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gjI6d7txpkx2q7_7Z6uwM4-x-MbgD999MNJ01|archive-date = 2009-07-10|url-status = live}}&lt;/ref&gt; 

પ્રારંભિક દર વપરાશકર્તાદીઠ ૧ ગિગા બાઇટ (GB)ની સંગ્રહ ક્ષમતા સાથે જીમેલ તેના સ્પર્ધકો જે ઓફર કરે છે તેની તુલનામાં વિનામૂલ્યે ૨થી ૪ એમબી (MB) સુધીની સંગ્રહ ક્ષમતા માટે વેબમેઇલ સ્ટાન્ડર્ડમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો. જીમેલ પાસે શોધલક્ષી ઇન્ટરફેસ છે અને ઇન્ટરનેટ ફોરમ જેવુજ દૃશ્ય ફલક છે. સોફ્ટવેર ડેવલપરો જીમેલ ને સૌપ્રથમ એજેક્સ પ્રોગ્રામીંગ તકનીકનો ઉપયોગ કરનાર તરીકે ઓળખે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.developer.com/design/article.php/3526681
|title=AJAX: Asynchronous Java + XML?
|publisher=www.developer.com
|access-date=2008-11-13
|last=Wei
|first=Coach K.
|quote=In fact, the developer community was jazzed about the technical approach that Google used. In February 2005, AdapativePath's Jesse James Garrett coined the phrase &quot;AJAX&quot; as &quot;Asynchronous JavaScript + XML&quot; to describe this approach.
|archive-date=2012-03-19
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319180652/http://www.developer.com/design/article.php/3526681
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; 

જીમેલ ગૂગલ સર્વલેટ એન્જિન અને લિનક્સ પર ગૂગલ જીએફઇ/૧.૩ ચાલે છે. &lt;ref&gt;
{{cite web
| title = WHOIS for Gmail.comGmail allows the user to add Gmail allows the user to add
| url = http://whois.domaintools.com/gmail.com
| publisher = domaintools.com}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Netcraft &quot;What's this site running?&quot; report|url=http://toolbar.netcraft.com/site_report?url=http://mail.google.com|publisher=Netcraft|access-date=2010-03-17|archive-date=2016-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107021332/http://toolbar.netcraft.com/site_report?url=http%3A%2F%2Fmail.google.com|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
| title = OpenGSE Released
| url = http://google-opensource.blogspot.com/2009/01/opengse-released.html
| work = Google Open Source Blog
| date = 2009-01-27}}
&lt;/ref&gt;

==સુવિધાઓ==
===સંગ્રહ ક્ષમતા (સ્ટોરેજ)===
જીમેલ (Gmail) સર્વિસ હાલમાં વિનામૂલ્યે સ્ટોરેજની 7400થી વધુ એમબી(MB) પૂરી પાડે છે.&lt;ref name=&quot;Gmail homepage&quot;&gt;
[http://www.gmail.com/ જીમેલ (Gmail) હોમપેજ]. ઑકટોબર 10, 2008ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt; વપરાશકર્તાઓ 20 જીબી (વાર્ષિક 5 ડોલર)થી લઇને 16 ટીબી (વાર્ષિક 4096 ડોલર) સુધીનો વધારાનો સ્ટોરેજ (પિકાસા વેબ આલ્બમ્સ (Picasa Web Albums), ગૂગલ ડોક્સ (Google Docs) અને જીમેલ (Gmail) વચ્ચે વિભાજિત) ભાડે લઇ શકે છે. &lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.google.com/support/accounts/bin/answer.py?answer=65431
| title = More storage for photos and messages
| publisher = Google
| year = 2007
| access-date = 2009-03-01
| archive-date = 2009-02-05
| archive-url = https://web.archive.org/web/20090205131543/https://www.google.com/support/accounts/bin/answer.py?answer=65431
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://picasa.google.com/support/bin/answer.py?answer=39567&amp;amp;topic=10766 પિકાસા સહાય કેન્દ્ર - વધારાના સ્ટોરેજની ખરીદી કરે છે]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gmailblog.blogspot.com/2009/11/more-extra-storage-for-less.html લઘુત્તમ માટે વધુ વધારાની સ્ટોરેજ], 10 નવેમ્બર, 2009, સોફ્ટવેર એન્જિનિયર એલ્વિન લી દ્વારા ઉપલબ્ધ કરાયેલ, સત્તાવાર ગૂગલ (Google) બ્લોગ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.google.com/accounts/PurchaseStorage Purchase additional storage] ગૂગલ (Google) એકાઉન્ટસ&lt;/ref&gt;

1 એપ્રિલ 2005ના રોજ જીમેલ (Gmail)ની પ્રથમ જન્મજયંતિ નિમીત્તે, ગૂગલ (Google) &quot;કાયમ માટે લોકોને કાયમ માટે વધુ સ્પેસ આપવાનું ચાલુ રાખશે એમ કહેતા&quot; 1 જીબીથી વધારવાની જાહેરાત કરી હતી. &lt;ref&gt;
[http://www.internetnews.com/xSP/article.php/3494491 અંતવિહીન જીમેલ (Gmail) સ્ટોરેજ]. સુધારો 25 જૂન 2006.&lt;/ref&gt;

એપ્રિલ 2005માં જીમેલ (Gmail)ના એન્જિનિયર રોબર સિયેમબોર્સ્કીએ જણાવ્યું હતું કે ગૂગલ (Google) પાસે તેના સર્વર પર પૂરતી સ્પેસ હોવાથી સેકંડદીઠ સ્ટોરેજમાં વધારો કરવાનું ચાલુ રાખશે. 12 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ વધારાનો કલાક દીઠ દર 5.37 એમબી (MB) હતો.&lt;ref&gt;{{cite web
| title = More Gmail storage coming for all
| url = http://gmailblog.blogspot.com/2007/10/more-gmail-storage-coming-for-all.html
|date=2007-10-12
| access-date = 2008-06-01
| author = Rob Siemborski
| publisher = Official Gmail Blog}}&lt;/ref&gt; 18 જાન્યુઆરી 2010ના રોજ આ દર 0.000004 એમબી (MB)/સેકંડ, અથવા 0.0144 એમબી (MB)/કલાક હતો.&lt;ref&gt;[http://www.gmail.com Gmail.com], 18 જાન્યુઆરી 2010ના રોજ જોવાયેલ&lt;/ref&gt; 

===જીમેલ (Gmail) લેબ્સ ===
જીમેલ (Gmail) લેબ્સ સુવિધાઓની રજૂઆત 5 જૂન 2008ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જે વપરાશકર્તાઓને જીમેલ (Gmail)ના નવા અથવા અજમાયશી સુવિધાઓ જેમ કે અગત્યનના ઇમેલ સ્ટોરેજનું બુકમાર્કીંગ, કસ્ટમ કીબોર્ડ-શોર્ટકટ્સ અને ગેઇમ્સનું પરીક્ષણ કરવાની મંજૂરી આપે છે. 

વપરાશકર્તાઓ પસંદગી પ્રમાણે લેબની સુવિધાઓને અક્ષમ કે સક્ષમ કરી શકે છે અને તેમાંના દરેક માટે પ્રતિભાવ પૂરો પાડી શકે છે. આના દ્વારા જીમેલ (Gmail)ના એન્જિનિયરો વપરાશકર્તાઓના નવી સુવિધાઓ અંગે તેમાં સુધારા અંગેના ઇનપુટ લઇ શકે છે, ઉપરાંત તેમની લોકપ્રિયતાનું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે અને તેનો નિયમિત જીમેલ (Gmail) સુવિધાઓમાં સમાવેશ કરી શકાય તેવી ગુણવત્તા ધરાવે છે કે કેમ તે નક્કી કરી શકે છે. તમામ લેબ સુવિધાઓ પ્રાયોગિક છે અને તે કોઇ પણ સમયે અટકાવી દેવાની શરતે હોય છે. 

10 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ જીમેલે (Gmail) તેના ઇન્ટીગ્રેટેટ ચેટ મારફતે એસએમએસ મેસેજિંગ માટે સપોર્ટ (ટેકા)નો ઉમેરો કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Techcrunchdec08&quot;&gt; {{cite web|url = http://www.techcrunch.com/2008/12/10/gmail-enables-sms-messaging-from-chat/|title = Gmail Enables SMS Messaging From Chat|access-date = 2008-12-11|last = Kincaid |first = Jason|authorlink = |year = 2008|month = December}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNet10Dec08&quot;&gt;{{cite web|url = http://news.cnet.com/8301-17939_109-10120918-2.html|title = Google takes two with Gmail-SMS chat|access-date = 2008-12-11|last = Shankland|first = Stephen|authorlink = |year = 2008|month = December|archive-url = https://web.archive.org/web/20110617101157/http://news.cnet.com/8301-17939_109-10120918-2.html|archive-date = 2011-06-17|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GMailNew10Dec08&quot;&gt; {{cite web|url = http://mail.google.com/mail/help/about_whatsnew.html|title = New in Labs: Tasks, Text Messaging in Chat|access-date = 2008-12-11|last = [[Google]]|authorlink = |year = 2008}}&lt;/ref&gt; 

28 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ જીમેલે (Gmail) તેના ગિયર્સ સાથેના ઇન્ટીગ્રેશન મારફતે ઓફલાઇન એક્સેસ માટે સપોર્ટનો ઉમેરો કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;GmailBlog09&quot;&gt;{{cite web|url = http://gmailblog.blogspot.com/2009/01/new-in-labs-offline-gmail.html|title = New in Labs:Offline Gmail|access-date = 2009-01-28|last = Palay |first = Andy|authorlink = |year = 2009|month = January}}&lt;/ref&gt; 

14 જુલાઇ 2009ના રોજ જીમેલે (Gmail) લેબની બહાર પરીક્ષણ કરવાના કામકાજો હાથ ધર્યા હતા અને તેને સત્તાવાર સુવિધા બનાવી હતી&lt;ref name=&quot;GmailBlogLabs&quot;&gt;{{cite web|url=http://gmailblog.blogspot.com/2009/07/tasks-graduates-from-gmail-labs.html|title=Tasks graduates from Gmail Labs|access-date=2009-08-10|last = Watts|first = James|year = 2009|month = July}}&lt;/ref&gt; 

===સ્પામ ફિલ્ટર===
જીમેલ (Gmail)નું સ્પામ ફિલ્ટરીંગ સુવિધા એ સમાજ આધારિત પદ્ધતિ છે: જ્યારે કોઇ પણ વપરાશકર્તા ઇમેલને સ્પામ તરીકે માર્ક કરે છે, ત્યારે આ તમામ જીમેલ (Gmail) વપરાશકર્તાઓ માટે ભવિષ્યના સંદેશાઓ સમાન સિસ્ટમને ઓળખી કાઢવા માટે માહિતી પૂરી પાડે છે.&lt;ref&gt;
{{cite web
| url = http://googlesystem.blogspot.com/2007/10/how-gmail-blocks-spam.html
| title = How Gmail Blocks Spam
| access-date = 2009-02-12
| author = 
| last = Chitu
| first = Alex
| authorlink = 
| coauthors = 
| date = 2007-10-29
| year = 
| month = 
| work = Google Operating System: Unofficial news and tips about Google
| publisher = 
| location =
| pages = 
| doi = 
| archiveurl = 
| archive-date = 
| dateformat =
| quote = Gmail's filters are constantly improving and an important ingredient of their effectiveness is the use of community signals. Every time you click on the &quot;Mark as spam&quot; button, Gmail uses that information to block similar future messages not only for you, but for all Gmail users also.
}}
&lt;/ref&gt; ખાસ રીતે સંચાલન કરવામાં આવનારા સ્પામ તરીકે માર્ક કરેલા મેલને આવવા દેવા માટે તેમની સિસ્ટમને અનુરૂપ કરી શકે છે. &lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://mail.google.com/support/bin/topic.py?topic=12846
| title = Spam - Gmail Help
| access-date = 2009-02-12
| author = 
| last = 
| first = 
| authorlink = 
| coauthors = 
| date = 
| year = 
| month = 
| work = Gmail Help
| publisher = 
| location =
| pages = 
| doi = 
| archiveurl = 
| archive-date = 
| dateformat =
| quote = If you find that some senders' messages are consistently being mislabeled as spam, you can prevent this by ....
}}&lt;/ref&gt;

===જીમેલ (Gmail) મોબાઇલ===
જીમેલ (Gmail) મોબાઇલ એ ગૂગલ (Google)ની ઇમેલ સર્વિસનું સંસ્કરણ છે. તે વિના મૂલ્યની સેવા છે, જે સેલ ફોન્સ અથવા સ્માર્ટફોન જેવા મોબાઇલ પૂર્જાઓ પરથી એક્કેસ પૂરો પાડવા માટે વિકસાવવામાં આવી છે. જીમેલ (Gmail) મોબાઇલની રજૂઆત 16 ડિસેમ્બર 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી અને તે વિવિધ ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ છે. જીમેલે(Gmail) અસરકારક રીતે નાના, મોબાઇલ સ્ક્રીન્સને ડિલીવર કર્યું હોવાથી જીમેલ (Gmail) મોબાઇલ અસંખ્ય સુવિધાઓ ઓફર કરે છે. વપરાશકર્તાઓ કંપોઝ, વાંચન, જવાબ, ફોરવર્ડ, નહી વંચાયેલાને માર્ક કરવાન, સ્ટાર ઉમેરવાનો કે ટ્રાશ ઇમેલ સંદેશાઓની ક્ષમતા મેળવી શકે છે.{{Citation needed|date=September 2009}} 

22 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ આઇફોન અને આઇપોડ ટચ પ્લેટફોર્મસ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1035_3-10358618-94.html|title=Official Gmail push comes to iPhone, Windows Mobile|date=2009-09-22|publisher=cnet|access-date=2009-09-25|archive-date=2011-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110824221022/http://reviews.cnet.com/8301-19512_7-10358618-233.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; માટે ગૂગલ (Google) સિંકનો ઉપયોગ કરતા તેની જીમેલ (Gmail) સર્વિસને ટેકો પૂરો પાડવા માટે ગૂગલ (Google) પુશ મેલ લાવ્યું હતું.

==ઇન્ટરફેસ==
{{Main|Gmail interface}}

જીમેલ (Gmail) ઇન્ટરફેસ અન્ય વેબમેલ સિસ્ટમ્સથી અલગ પડે છે, કેમ કે સર્ચ અને ઇમેલના તેના &quot;વાતચીત દૃશ્ય&quot;, એક જ પાનામાં વિવિધ પ્રત્યુત્તરોનું જૂથ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. જીમેલ (Gmail)ના વપરાશકર્તા ડિઝાઇનર, કેવિન ફોક્સે વપરાશકર્તાઓ હંમેશા માટે તે પેઇજ પર રહે તેવી લાગણી કરાવવાનો અને અન્ય સ્થળોએ નેવિગેટ કરવાને બદલે તેજ પેઇજ પરના ફેરફારો અનુભવે તેવો ઇરાદો સેવ્યો હતો.&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=http://blogoscoped.com/archive/2008-06-02-n56.html
|title=Kevin Fox of Gmail &amp; FriendFeed on User Experience Design&amp;nbsp;— Google Blogoscoped
|publisher=blogoscoped.com
|access-date=2009-05-29
|last=Lenssen
|first=Philipp
}}
&lt;/ref&gt;

== લાક્ષણિકતાઓ ==
એ સમયના સ્પર્ધકો કર્તા વધારે જગ્યા સાથે ૧ એપ્રિલ ૨૦૦૪ ના રોજ જીમેઇલ એક ગીગાબાઈટ સ્ટોરેજ સાથે લોન્ચ થયું. જીમેઇલની પહેલી વર્ષગાંઠમાં સ્ટોરેજની સાઈઝ વધારીને બમણી કરવામાં આવી. Georges Harik (પ્રોજેક્ટ મેનેજેમેન્ટ ડીરેક્ટર - જીમેઇલ) એ જણાવ્યું હતું કે Google લોકો માટે “હંમેશા વધુ જગ્યા આપતું રહેશે.”

==ઇતિહાસ==
જનતા સમક્ષ જાહેરાત કરાઇ તેના કેટલાક વર્ષો પહેલા [[ગૂગલ|ગૂગલના]] ડેવલપર પાઉલ બુચર દ્વારા જીમેલ પ્રોજેક્ટનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો હતો. પ્રારંભમાં ઇમેલ ક્લાયંટનો ઉપયોગ ફક્ત ગૂગલના કર્મચારીઓમાં કંપનીમાં જ આંતરિક રીતે થઇ શકતો હતો. ગૂગલે જીમેલની 1 એપ્રિલ 2004ના રોજ જનતા સમક્ષ જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://searchenginewatch.com/showPage.html?page=3334241
|title=Google Launches Gmail, Free Email Service&amp;nbsp;— Search Engine Watch
|publisher=searchenginewatch.com
|access-date=2008-03-12
|last=Sullivan
|first=Danny
|archive-date=2008-02-26
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226051306/http://searchenginewatch.com/showPage.html?page=3334241
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

==ડોમેન નામ ઇતિહાસ ==
ગૂગલ (Google) દ્વ્રારા તેનું હસ્તગત કરાયું તે પહેલા gmail.com ડોમેન નામનો ઉપયોગ કોમિક સ્ટ્રીપ ''ગારફિલ્ડ'' ના ઓનલાઇન હોમ Garfield.com, દ્વ્રારા ઓફર કરવામાં આવતી ઇમેલ સેવા દ્વારા થતો હતો. અલગ ડોમેન તરફ સ્થળાંતર કરતા, આ સેવા ત્યારથી બંધ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.intelliot.com/blog/archives/2004/03/31/slashdot-comments-on-google-gmail/#comment-294783 | title=Slashdot Comments on Google Gmail | author=Elliot Lee | date=2004-03-31 | access-date=2008-06-01 | archive-date=2009-01-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090112144800/http://www.intelliot.com/blog/archives/2004/03/31/slashdot-comments-on-google-gmail/#comment-294783 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

{{asof|2005|6|22}}, જીમેલ (Gmail)નું સ્વીકૃત યુઆરઆઇ (URI) ''&lt;nowiki&gt;http://gmail.google.com/gmail/&lt;/nowiki&gt;'' માંથી બદલીને ''&lt;nowiki&gt;http://mail.google.com/mail/&lt;/nowiki&gt;'' કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://mathiasbynens.be/blogmarks/2005/06/gmail-goes-301 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070811084436/http://mathiasbynens.be/blogmarks/2005/06/gmail-goes-301 | archive-date=2007-08-11 | title=Google goes 301 | author=Mathias Bynens | date=2005-06-25 | access-date=2007-11-25 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; {{asof|2009|7}}, જેમણે અગાઉના યુઆરઆઇ (URI)માં ટાઇપ કર્યું હતું તેમને પાછળનામાં જવાનો આદેશ અપાયો હતો. 

==ચોક્કસ દેશો માટે ગૂગલમેલ (GoogleMail ) ડોમેન==
ડોમેન ''gmail.com'' ટ્રેડમાર્ક તકરારને કારણે ચોક્કસ દેશોમાં ઉપલબ્ધ છે જેમ કે, [[યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] અને [[જર્મની]], આવા કિસ્સામાં વપરાશકર્તાને ડોમેન ''googlemail.com'' નો ઉપયોગ કરવો જ પડે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://mail.google.com/mail/help/intl/en-GB/googlemail.html | title=Google Mail in the UK | access-date=2009-12-27 | last = [[Google]]}}&lt;/ref&gt; 

ડોમેનની આંતરતબદીલી થઇ શકતી હોવાથી, વપરાશકર્તા ''googlemail.com'' ડોમેનનો ઉપયોગ કરવા બંધનકર્તા હોવાથી તેઓ ''gmail.com'' વપરાશકર્તાઓ દ્વારા પહેલેથી પસંદ કરેલ સરનામાઓની પસંદગી કરી શકતા નથી. ''googlemail.com'' અથવા ''gmail.com'' સરનામાઓને મોકલવામાં આવેલા ઇનબાઉન્ડ ઇમેલ વપરાશકર્તાઓ સુધી પહોંચશે. ઓનલાઇન સર્વિસ માટે નોંધણી કરતી વખતે ગૂગલમેલ (GoogleMail) વપરાશકર્તાઓએ તેમના ઇમેલ એડ્રેસ પરથી ''googlemail.com'' નો ઉપયોગ કરવો જ પડે છે, જેથી કોઇ પણ પ્રકારના વહીવટીય ઇમેલ જેમ કે સમર્થનના સંદેશાઓ કે જે સર્વિસને મોકલવામાં આવે છે તેને ઓળખી ન શકાય તેની ખાતરી કરી શકાય. 

==મોબાઇલ ફોન નંબર માટેની જરૂરિયાત==
કેટલાક દેશોમાંથી જીમેલ (Gmail) એકાઉન્ટનું સર્જન કરવાનો પ્રયત્ન કરતી વખતે, ગૂગલ (Google)ને [[મોબાઇલ ફોન]] નંબરની જરૂર પડે છે, જે પાઠ્ય સંદેશાઓને ટેકો પૂરો પાડે છે. ગૂગલ (Google)ના અનુસાર સર્વિસ મર્યાદાઓને કારણે અન્ય દેશોમાં સાઇન-અપ માટે આ જરૂરી નથી.&lt;ref name=&quot;SMSacct&quot;&gt; {{cite web|url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=114129|title = I don't have a mobile phone, can I sign up?|access-date = 2009-07-08|last = [[Google]]|authorlink = |year = 2009}}&lt;/ref&gt; 

ગૂગલ (Google) આ સમજાવે છે:

{{cquote|If you'd like to sign up for a Gmail address, you need to have a mobile phone that has text-messaging capabilities.
If you don't have a phone, you may want to ask a friend if you can use his or her number to receive a code.

One of the reasons we're offering this new way to sign up for Gmail is to help protect our users and combat abuse. Spam and abuse protection are two things we take very seriously, and our users have been very happy with the small amount of spam they've received in Gmail. We take many measures to ensure that spammers have a difficult time sending their spam messages, getting these messages delivered, or even obtaining a Gmail address (spammers will often use many different addresses to send spam). Sending invitation codes to mobile phones is one way to address this, as the number of addresses created per phone number can be limited.&lt;ref name=&quot;SMSacct&quot; /&gt; }}

==જીમેલ અફવાઓ==
===જીમેલ પેપર અફવાઓ===
ગૂગલે ૨૦૦૭માં [[એપ્રિલ ફૂલ્સ ડે|એપ્રિલ ફૂલના દિવસે]], &quot;જીમેલ પેપર&quot;ની રજૂઆત કરીને જીમેલ ને રમૂજ બનાવી હતી, જ્યાં વપરાશકર્તાઓ બટન ક્લિક કરે અને જીમેલ તેને મેલ આવેલો છે તેવુ્ સમજીને વિના મૂલ્યે એડ-સપોર્ટેડ હાર્ડ કોપીને મેલ કરી દે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
| url=http://mail.google.com/mail/help/paper/
| title=Welcome to Gmail (introducing Google Paper)
| author=[[ગૂગલ]]
| date=2007-04-01
| access-date=2008-06-01 }}&lt;/ref&gt; 

===જીમેલ વૈવિધ્યપૂર્ણ સમય અફવાઓ===
ગૂગલે ૨૦૦૮માં એપ્રિલ ફૂલના દિવસે નકલી સેવા &quot;જીમેલ કસ્ટમ ટાઇમ&quot;નો પ્રારંભ કર્યો હતો, જે વપરાશકર્તાને વર્ષમાં દસ ઇમેલ બનાવટી ટાઇમસ્ટેમ્પસ સાથે મોકલવાની મંજૂરી આપતો હતો. હોક્સ જણાવે છે કે ગૂગલ સર્વર પર સ્પેસસમય અર્ધો કરી નાખવાથી ઇમેલ તેના ધારેલા પ્રાપ્તિકર્તા સુદી પહોંચતા પહેલા ખરેખર તો સમયના [[ચતુર્થ પરિમાણ]] મારફતે રુટ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://mail.google.com/mail/help/customtime/index.html જીમેલ : ઇમેલ પરત્વે ગૂગલનો દ્રષ્ટિકોણ] &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.cnet.com/8301-13577_3-9907571-36.html?tag=nefd.top |title=ગૂગલ એપ્રિલ ફૂલ બનાવે છે: 'કસ્ટમ ટાઇમ' અને મંગળનો પ્રવાસ {{!}} ધી સોશિયલ - CNET News.com |access-date=2010-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114093241/http://news.cnet.com/8301-13577_3-9907571-36.html?tag=nefd.top |archive-date=2011-11-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

===જીમેલ ઓટોપાયલોટ અફવાઓ===
ગૂગલે ૨૦૦૯માં એપ્રિલ ફૂલના દિવસે સીએડીઆઇઇ (CADIE) દ્વ્રારા જીમેલ ઓટોપાયલોટ તરીકે ઓળખાતી સેવા રજૂ કરી હતી.&lt;ref&gt;[http://mail.google.com/mail/help/autopilot/index.html સીએડીઆઇઇ દ્વારા જીમેલ ઓટોપાયલોટ]&lt;/ref&gt; ગૂગલના અનુસાર, આ સેવાનો આશય આપોઆપ જ વાંચવાનો અને વપરાશકર્તાઓ માટે ઇમેલનો પ્રતિભાવ આપવાનો હતો. સંદેશામાં રજૂ કરાયેલી લાગણીઓનું પૃથ્થકરણ કરીને અને વપરાશકર્તાઓને સલાહ પૂરી પાડીને અથવા આપોઆપ જ સંદેશાનો પ્રતિસાદ આપીને કામ કરતું હોવાનું દેખાયું હતું.

==કોડ ફેરફારો ==
જીમેલ (Gmail)ની જાવાસ્ક્રીપ્ટ (JavaScript)નો અગ્ર-અંતને ઉનાળાના અંતમાં અને 2007ના ઉત્તરાર્ધમાં લખવામાં આવી હતી અને તેને 29 ઓક્ટોબર 2007થી વપરાશકર્તાઓ સમક્ષ મૂકવામાં આવી હતી. નવા સંસ્કરણમા પુનઃડિઝાઇન કરેલ સંપર્ક વિભાગ, ઝડપી સંપર્ક બોક્સ અને ચેટ પોપઅપ્સ છે, જેને સંદેશા યાદીમાં તેજ સંપર્ક યાદીમાં ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. સંપર્ક એપ્લીકેશન ગૂગલ (Google) સર્વિસીઝ જેમ કે ગૂગલ ડોકસ (Google Docs) માં સંકલિત થયેલી છે. નવા સંસ્કરણમાં વપરાશકર્તાઓને પ્રવેશવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી તેમને જમણી બાજુ ટોચમાં ખૂણામાં લિંક આપવામાં આવી હતી જેને &quot;નવા સંસ્કરણ&quot; તરીકે વાંચવામાં આવે છે. ડિસેમ્બર 2007ના રોજ, મોટા ભાગના પ્રવર્તમાન એખાઉન્ટસ સાથે મોટા ભાગની ઇંગ્લીશ (યુએસ)માં નવી નોંધણી ટેકો આપવામાં આવે ત્યારે બાય ડિફોલ્ટ નવા ઇન્ટરફેસ આપવામાં આવે છે. ત્યાં &quot;ઓલ્ડર સંસ્કરણ&quot; વાળા લેબલ લિંક મારફતે ડાઉનગ્રેડનો ઓપ્શન રહેલો છે.&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=http://www.google.com/a/help/intl/en/admins/new.html
|title=Google Apps
|publisher=www.google.com
|access-date=2008-03-12
|quote=Google Docs is integrated with your Gmail contacts list so it's easy to invite people to view or edit your files.
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gmail_2.0_blogoscoped&quot;&gt;{{cite web
| url = http://blogoscoped.com/archive/2007-10-29-n47.html
| title = Gmail 2.0 Screenshots
| access-date = 2008-06-01
| date = 2007-10-29
| author = Philipp Lenssen
| publisher = Google Blogoscoped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gmail_code_changes&quot;&gt;{{cite web
| url = http://gmailblog.blogspot.com/2007/10/code-changes-to-prepare-gmail-for.html
| title = Code changes to prepare Gmail for the future
| access-date = 2008-06-01
| date = 2007-10-29
| author = Dan Pupius
| publisher = Official Gmail Blog
| quote = So recently the Gmail team has been working on a structural code change that we'll be rolling out to Firefox 2 and IE 7 users over the coming weeks (with other browsers to follow).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zdnet_new_gmail2&quot;&gt;{{cite web
| url = http://blogs.zdnet.com/Google/?p=786
| title = New version of Gmail starting to roll out
| access-date = 2008-06-01
| date = 2007-10-29
| author = Garett Rogers
| publisher = ZDNet
| archive-date = 2009-01-29
| archive-url = https://web.archive.org/web/20090129195518/http://blogs.zdnet.com/Google/?p=786
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; 

આ કોડીંગમાં ફેરફારનો અર્થ એ છે કે ફક્ત [[ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર 7 (Internet Explorer 7)]], [[ફાયરફોક્સ 2 (Firefox 2)]], [[ગૂગલ ક્રોમ (Google Chrome)]] અને [[સફારી 3.0 (Safari 3.0)]] (અથવા વધુ તાજેતરના સંસ્કરણો)ના જ વપરાશકર્તાઓ નવા કોડનો સંપૂર્ણપણે ઉપયોગ કરી શકે છે. ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર 5.5+ (Internet Explorer 5.5+)+, નેટસ્કેપ 7.1+ (Netscape 7.1+)+, મોઝીલ્લા 1.4+ (Mozilla 1.4+)+, ફાયરફોક્સ 0.8 (Firefox 0.8), સફારી 1.3 (Safari 1.3) અને અન્ય કેટલાક બ્રાઉઝર્સ મર્યાદિત કામગીરી આપશે. અન્ય બ્રાઉઝરોને કદાચ જીમેલ (Gmail)ના ફક્ત સંસ્કરણ એવા બેઝિક એચટીએમએલ (HTML)માં મોકલવામાં આવી શકે છે. &lt;ref name=&quot;gmail_code_changes&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gmail_pays_to_upgrade&quot;&gt;{{cite web
| url = https://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=76137
| title = It pays to upgrade your browser
| work = Gmail Help Center
| publisher = Google
| date = 2007-12-03
| access-date = 2008-06-01
| quote = We've added some great new features to Gmail. To check them out, please upgrade your browser to either Mozilla Firefox 2.0, Safari 3.0 or Internet Explorer 7 (with Google Toolbar).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aim_in_gmail&quot;&gt;{{cite web
| url = https://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=61024
| title = About AIM in Gmail
| publisher = Google
| work = Gmail Help Center
| date = 2007-12-07
| access-date = 2008-06-01
| archive-date = 2008-11-08
| archive-url = https://web.archive.org/web/20081108221740/http://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=61024
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;editing_labels_help&quot;&gt;{{cite web
| url = https://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=14026
| title = Editing labels
| publisher = Google
| work = Gmail Help Center
| date = 2007-12-07
| access-date = 2008-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GMailSupported&quot;&gt; {{cite web|url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?hl=en&amp;answer=6557|title = 
Gmail&amp;nbsp;— Supported browsers|access-date = 2008-12-04|last = [[Google]]|authorlink = |year = 2008|month = December}}&lt;/ref&gt;

18 જાન્યુઆરીના સપ્તાહ દરમિયાન ગૂગલે (Google) અપડેટ રજૂ કર્યું હતું, જેણે જીમેલ (Gmail) જે રીતે જાવાસ્ક્રીપ્ટ (JavaScript) લોડ કરે છે તેની પદ્ધતિમાં ફેરફાર કર્યો હતો. તે કેટલાક થર્ડ પાર્ટી વિસ્તરણોની નિષ્ફળતામાં પરિણમ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://gmailblog.blogspot.com/2008/01/gmailgreasemonkey-api-issue.html
| title = Gmail/Greasemonkey API issue
| last = Pupius
| first = Dan
| date = 2008-01-29
| access-date = 2008-06-01
| publisher = Official Gmail Blog }}&lt;/ref&gt; 

12 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ જીમેલે (Gmail) બ્રાઉઝરમાં ઝડપથી [[પીડીએફ (PDF)]] જોવા માટેના ટેકા ઉમેર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miller |first=Marc |url=http://gmailblog.blogspot.com/2008/12/fast-pdf-viewing-right-in-your-browser.html |title=Official Gmail Blog: Fast PDF viewing right in your browser |publisher=Gmailblog.blogspot.com |date=2008-12-12 |access-date=2009-07-31}}&lt;/ref&gt; 

==ટીકાઓ==
===અંગત===
ગૂગલ (Google) સંદર્ભ સંવેદન જાહેરાતોમાં ઉમેરવા માટે ઇમેલનું આપોઆપ જ સ્કેનીંગ કરે છે. ગોપનીયતા તરફી વધારાએ એ ચિંતામાં વધારો કર્યો હતો કે યોજનામાં તેમની અંગત, ખાનગી હોય તેવા, ઇમેલ્સ અને તે સલામતી સમસ્યા હતી. કોમ્પ્યુટર દ્વારા પણ વાંચવાની મંજૂરી આપી શકાય તેવી ઇમેલ સુચિ ઇમેલમાં રહેલી [[ગોપનીયતાની આશા]]માં ઘટાડો થશે. વધુમાં, ઇમેલ કે લવાજમ નહી ભરેલા ગ્રાહકો જીમેલ (Gmail) એકાઉન્ટમાં મોકલવાનું પસંદ કરે છે, તેમ છતા તે મોકલનારાઓ જીમેલ (Gmail)ની સેવાની શરતો સાથે અથવા [[ગોપનીયતા નીતિ]] સાથે ક્યારે સંમત થતા નથી. ગૂગલ (Google) તેની ગોપનીયતા નીતિમાં એકતરફી ફેરફાર કરી શકે છે અને ગૂગલ (Google) વ્યક્તિગતના દસ્તાવેજો બનાવવા માટે તેની તમામ માહિતીથી સભર પ્રોડક્ટ લાઇનમાં ટેકનીકલી ક્રોસ રેફરન્સ કૂકીઝ કરી શકવા સક્ષમ છે. જોકે, મોટા ભાગની ઇમેલ સિસ્ટમ [[સ્પામ]]ની તપાસ માટે સર્વર તરફી સૂચિ સ્કેનીંગનો ઉપયોગ કરી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.epic.org/privacy/gmail/faq.html
| title = Gmail Privacy Page
| access-date = 2008-06-01
| date = 2004-07-18
| publisher = Electronic Privacy Information Center
| archive-date = 2009-03-08
| archive-url = https://web.archive.org/web/20090308131552/http://epic.org/privacy/gmail/faq.html
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Register15Jun04&quot;&gt; {{cite web|url = http://www.theregister.co.uk/2004/06/15/gmail_spook_heaven/|title = Google's Gmail: spook heaven?|access-date = 2008-11-24|last = Rasch|first = Mark|authorlink = |year = 2004|month = June}}&lt;/ref&gt; 

ગોપનીયતા તરફદારીમાં જાહેર કરાયેલ માહિતીની પ્રાપ્તિનો અભાવ અને સહસંબંધ ધરાવતી નીતિઓ સમસ્યારૂપ હોવાનો ઉલ્લેખ કરાયો છે. ઇન્ટરનેટ સર્ચ દ્વારા માહિતીને સાથે જે તે વ્યક્તિના ઇમેલ સંદેશોમાં રહેલી માહિતીને સંયુક્ત કરવાની ક્ષમતા ગૂગલ (Google) પાસે છે. આ પ્રકારની માહિતીને કેટલો લાંબો સમય રાખી શકાય અથવા તેનો કેવી રીતે ઉપયોગ કરી શકાય તે ગૂગલ (Google) જાણતું નથી. ચિંતાની એક બાબત એ છે કે તેમાં કદાચ કાયદો લાગુ પાડતી એજન્સીઓનું હિત સમાયેલું હોય. 30થી વધુ ગોપનીયતા અને સિવિલ લિબર્ટીઝ સંસ્થાઓએ ગૂગલ (Google)ને જ્યાં સુધી આ મુદ્દો ન ઉકેલાય ત્યાં સુધી જીમેલ (Gmail) સેવા બંધ રાખવાની વિનંતી કરી છે. &lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.privacyrights.org/ar/GmailLetter.htm
| title = Thirty-One Privacy and Civil Liberties Organizations Urge Google to Suspend Gmail
| access-date = 2008-06-01
| date = 2004-04-19
| publisher = Privacy Rights Clearinghouse
| archive-date = 2009-01-30
| archive-url = https://web.archive.org/web/20090130063002/http://www.privacyrights.org/ar/GmailLetter.htm
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; 

જીમેલ (Gmail)ની ગોપનીયતા નીતિમાં નીચેના વિધાનનો સમાવેશ થાય છેઃ: &quot;ભૂંસી નાખેલા સંદેશાઓ અને એકાઉન્ટોની બાકી રહેલી નકલોને અમારા સક્રિય સર્વરો પરખી ભૂંસી નાખતા ૬૦ દિવસ સુધીનો સમય લાગે છે અને તે કદાચ અમારી ઓફલાઇન બેકઅપ સિસ્ટમમાં સચવાઇ રહી શકે છે&quot;. ગૂગલ (Google) ભારપૂર્વક જણાવે છે કે જીમેલ (Gmail) મોટે ભાગે તમામ ઉદ્યોગોમાં સમાવિષ્ટ આચરણોને વળગી રહે છે. ગૂગલ (Google) જણાવે છે કે તેઓ &quot;ઝડપથી અને વ્યવહારુ રીતે ભૂંસી નાખેલી માહિતીને દૂર કરવા વ્યાજબી પ્રયત્નો કરશે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web
| url=http://mail.google.com/mail/help/privacy.html
| title = Gmail Privacy Policy
| access-date=2008-06-01
| author=[[Google]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://mail.google.com/mail/help/about_privacy.html#data_retention
| title = More on Gmail and privacy
| access-date = 2008-03-02
| date=2007-01-01
| publisher = Google}}&lt;/ref&gt; 

ઇમેલ-સ્કેનીંગનો વપરાશકર્તાના ફાયદામાં ઉપયોગ કરવાના તેના કારણનો ઉલ્લખ કરીને ગૂગલ (Google) તેની પરિસ્થિતિનો બચાવ કરે છે. ગૂગલ (Google) દર્શાવે છે જીમેલ (Gmail) અત્યંત સંવેદનશીલ સંદેશાઓ જેમ ક દુઃખદ ઘટના, અણધારી આપત્તિ અથવા મૃત્યુ દર્શાવતા હોય તે પછી તરત જ જાહેરાત દર્શાવવાથી દૂર રહે છે.&lt;ref&gt;
{{cite web
| url = http://mail.google.com/mail/help/about_privacy.html#targeted_ads
| title = About Gmail: More on Gmail and privacy
| access-date = 2009-01-06
| date = 2007-01-01
| publisher = Google
| quote = &quot;Gmail's filters also block ads from running next to messages about catastrophic events or tragedies, erring on the side of not displaying an ad if the content is questionable.&quot;}}&lt;/ref&gt; 

જીમેલ (Gmail)ના ચીનમાં માનવ અધિકાર કાર્યકરોના એકાઉન્ટસને 2009ના અંતમાં વ્યવસ્થિત હૂમલામાં હેક કરવામાં આવ્યા હતા. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Drummond|first=David|last2=SVP|last3=Development|first3=Corporate|last4=Officer|first4=Chief Legal|title=A new approach to China|url=https://googleblog.blogspot.com/2010/01/new-approach-to-china.html|access-date=2026-05-28|website=Official Google Blog|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Google Hack Attack Was Ultra Sophisticated, New Details Show {{!}} Threat Level {{!}} Wired.com|url=http://www.wired.com:80/threatlevel/2010/01/operation-aurora|newspaper=Threat Level|date=2010-01-14|access-date=2026-05-28|language=en-US|first=Kim|last=Zetter|archive-url=https://web.archive.org/web/20140321141553/http://www.wired.com/threatlevel/2010/01/operation-aurora|archive-date=2014-03-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જીમેલ (Gmail) પૃથ્થકરણનો સમાવેશ કરે છે અને વપરાશકર્તાઓની ઇમેલ સૂચિ મેળવે છે, જે જીમેલ (Gmail)ને હૂમલાઓ માટે આકર્ષક લક્ષ્યાંક બનાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=GOOG v China Highlights Security Risk Of Wiretapping Systems|url=https://www.siliconvalleywatcher.com/goog-v-china-highlights-security-risk-of-wiretapping-systems/|access-date=2026-05-28|website=GOOG v China Highlights Security Risk Of Wiretapping Systems|language=en-us}}&lt;/ref&gt; 

===તકનીકી મર્યાદાઓ ===

અમલી કરી શકાય તેવી ફાઇલો અથવા આર્કાઇવ માટે કોઇએ વાપરેલી હોય તેવા [[ફાઇલ એકસટેન્શન]] ઓળખી કાઢે તો અમલ કરી શકાય તેવી ફાઇલો અથવા આર્કાઇવ્સ સમાયેલા હોય તેને મોકલવા કે મેળવવાની મંજૂરી જીમેલ (Gmail) આપતા નથી.&lt;ref name=&quot;exe&quot;&gt; {{cite web|url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?hl=en&amp;answer=6590|title = Some file types are blocked|access-date = 2009-03-01|last = [[Google]] |authorlink = |year = 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google1&quot;&gt;{{cite web
| url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=6590&amp;topic=1517
| title = Title Gmail: Help Center&amp;nbsp;— Can I send or receive an executable file?
| access-date = 2008-06-01
|date=2005-10-14
| quote = Gmail does not allow users to receive executable files
| publisher = Google
}}&lt;/ref&gt; 

ડિઝાઇનની રીતે જીમેલ (Gmail) દરેક વપરાશકર્તાઓના ઇમેલ ડિલીવર કરતું નથી. પીઓપી (POP) અથવા આઇમેપ (IMAP) એક્સેસ મારફતે ડાઉલોડીંગ કરતી વખતે જો ગ્રાહક પાસે કોપી હોય તો વપરાશકર્તાઓએ તેમને પોતાને મોકલેલા સંદેશાઓની ડિલીવરી કરવામાં જીમેલ (Gmail) નિષ્ફળ જાય છે.&lt;ref&gt;
{{cite web
| url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?hl=en&amp;answer=13291
| title = Some mail was not downloaded
| access-date = 2009-01-15
| author = 
| last = 
| first = 
| authorlink = 
| coauthors = 
| date = 
| year = 
| month = 
| work = Gmail Help
| publisher = Google
| location =
| pages = 
| doi = 
| archiveurl = 
| archive-date = 
| quote = [...] Gmail doesn't download copies of messages sent from within your client, or messages already available in your client.
}}
&lt;/ref&gt; 
વપરાશકર્તાઓએ મેઇલીંગ યાદીમાં મોકલેલા અને જેને તેઓ [[મેઇલીંગ યાદી]] દ્વારા પરત મેળવવાની આશા રાખી શકે છે તેને પણ તે વપરાશકર્તાના ઇનબોક્સમાં (કોઇપણ એક્સેસ ઇન્ટરફેસ દ્વારા) ડિલીવર કરતું નથી.&lt;ref&gt;[http://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=6588&amp;amp;topic=1564 સંદેશો મેલીંગ યાદીમાં મોકલી અપાયો છે, તે મારા ઇનબોક્સમાં દેખાતો નથી - સહાય કેન્દ્ર] &lt;/ref&gt; 

જીમેલ (Gmail) ફક્ત વાતચીત ([[વિચાર]]) દ્વારા જ ઇમેલને અલગ કરે છે, જે કદાચ મોટી વાતચીત માટે મુશ્કેલી બની શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો વપરાશકર્તા લોકોના મોટા સમૂહને પ્રશ્ન મોકલે તો, એક જ વાતચીતમાં સંગ્રહીત કરેલી પ્રતિક્રિયાઓને અલગ પાડવી અશક્ય છે. સમગ્ર વાતચીત હાંસલ કર્યા વિના જે તે વપરાશકર્તા માટે પ્રતિક્રિયા શોધવાનો કોઇ માર્ગ નથી. વ્યક્તિગતના ઇમેલ ભૂંસી નાખવા શક્ય છે, ત્યારે મોટા ભાગની કામગીરી જેમ કે આર્કાઇવીંગ અન લેબલીંગ જ સમગ્ર વાતચીતમાં લાગુ પાડી શકાય છે. વાતચીતોને અલગ કે એકઠી ન કરી શકાય.&lt;ref name=&quot;Threading&quot;&gt;{{cite web|url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?hl=en&amp;answer=7189|title = Improper message threading|access-date = 2009-04-19|last = [[Google]]|authorlink = |year = 2008|archive-date = 2009-07-01|archive-url = https://web.archive.org/web/20090701120450/http://mail.google.com/support/bin/answer.py?hl=en&amp;answer=7189|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; 

===આઉટેજીસ (થોડા સમય માટે કામગીરી બંધ કરવી તે)===

વિવિધ પ્રસંગોએ જીમેલ (Gmail) ઉપલબ્ધ હોતું નથી. 24 ફેબ્રુઆરી 2009ના રોજ જીમેલ (Gmail)ની સેવા બે કલાક અને 30 મિનીટ સુધી ઓફલાઇન રહી હતી, જેણે કરોડો વપરાશકર્તાઓને તેમના એકાઉન્ટસમાં એક્સેસ કરતા રોક્યા હતા. જે લોકો જીમેલ (Gmail) પર ધંધાકીય હેતુ માટે સંપૂર્ણપણે નિર્ભર રહે છે તેમણે આ આઉટેજીસ વિશે ફરિયાદ કરી હતી.&lt;ref&gt;[http://venturebeat.com/2009/02/24/where-were-you-during-the-great-gmail-outage-of-february-2009/ ફેબ્રુઆરી 2009ના મોટા જીમેલ (Gmail) આઉટેજ દરમિયાન તમે ક્યાં હતા ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110106045551/http://venturebeat.com/2009/02/24/where-were-you-during-the-great-gmail-outage-of-february-2009/ |date=2011-01-06 }} [http://venturebeat.com/2009/02/24/where-were-you-during-the-great-gmail-outage-of-february-2009/ » વેન્ચરબીટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110106045551/http://venturebeat.com/2009/02/24/where-were-you-during-the-great-gmail-outage-of-february-2009/ |date=2011-01-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://venturebeat.com/2008/08/11/gmail-fails-that-google-gears-integration-cant-come-soon-enough/ |title=ધી જીફેલ વ્હેલ: જીમેલ (Gmail)નું ગૂગલ (Google) ગિયર્સ સંક્લન પૂરતી રીતે તરત આવી શકે નહી » વેન્ચરબીટ |access-date=2010-03-17 |archive-date=2009-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614053010/http://venturebeat.com/2008/08/11/gmail-fails-that-google-gears-integration-cant-come-soon-enough/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અન્ય એક આઉટેજ 1 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ થયો હતો. આ મુશ્કેલીનો વપરાશકર્તાઓ દ્વારા [[ટ્વીટર (Twitter)]] પર બહોળા પ્રમાણમાં અહેવાલ આપવામાં આવ્યો હતો અને ગૂગલે (Google) સમર્થન આપતા જણાવ્યં હતું કે આ મુશ્કેલી &quot;વપરાશકર્તાઓના મોટા વર્ગને&quot; સ્પર્શે છે અને આ પરિસ્થિતિ બાબતે બપોરના 1.53.00 [[પીડીટી (PDT)]] સુધીમાં અપડેટ આપવાનું વચન આપ્યું હતું, જેમાં તેઓ મુશ્કેલીને ક્યા અંદાજિત સમયે ફિક્સ કરવાની આશા રાખે છે તેનો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mail.google.com/support/ |title=Gmail Help |publisher=Mail.google.com |date= |access-date=2009-09-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.informationweek.com/news/internet/google/showArticle.jhtml?articleID=219500837 ફરીથી પ્રહાર કરવામાં જીમેલ (Gmail) નિષ્ફળ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223090019/http://www.informationweek.com/news/internet/google/showArticle.jhtml?articleID=219500837 |date=2010-02-23 }} 2009-09-01&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.cnet.com/8301-30685_3-10323306-264.html |title=આઉટેજને દ્વારા જીમેલ (Gmail)ના વપરાશકર્તાઓ હેરાન થઇ રહ્યા છે |access-date=2010-03-17 |archive-date=2013-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908213604/http://news.cnet.com/8301-30685_3-10323306-264.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; બપોરના 1.02 પીડીટી (PDT)એ કરેલા અપડેટ દર્શાવે છે કે મુશ્કેલીની હજુ પણ તપાસ કરવામાં આવી રહી છે અને બપોરના 2.16.00 પીડીટી (PDT)એ અઅન્ય અપડેટ હાથ ધરવાનું વચન આપ્યું હતું. સત્તાવાર જીમેલ (Gmail) બ્લોગ પોસ્ટના અનુસાર, [[આઇમેપ (IMAP)]] અને [[પીઓપી (POP)3]] એક્સેસમાં કોઇ અસર થઇ ન હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Besbris |first=David |url=http://gmailblog.blogspot.com/2009/09/todays-gmail-problems.html |title=Official Gmail Blog: Today's Gmail problems |publisher=Google |work=Official Gmail Blog |date=2009-09-01 |access-date=2009-09-02}}&lt;/ref&gt; તે દિવસના પછીના ભાગમાં, ગૂગલ (Google)ના વાઇસ પ્રેસીડંટ બેન ટ્રેયનોરે સમજાવ્યું હતું કે આ મુશ્કેલી જે અંતે આશરે 100 મિનીટના આઉટેજમાં પરિણમી હતી તે પાછળનું કારણ ઓવરલોડેડ રાઉટર્સ હતા, જે રોજિંદી સંરચના ફેરફારને કારણે થયા હતા અને તેણે ધારણઆ કરતા વધારે રાઉટર લોડ કર્યા હતા. ટ્રેયનોરે લખ્યું હતું કે, &quot;જીમેલ (Gmail) તમામ વપરાશકર્તાઓ માટે 99.9 ટકાથી વધુ સમય માટે ઉપલબ્ધ રહે છે અને અમે આજના જેવી બનેલી ઘટનાને ભાગ્યે જ બનતી ઘટના તરીકે યાદ રાખવા વચનબદ્ધ છીએ.&quot; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wired.com/epicenter/2009/09/google-explains-why-you-didnt-have-gmail/ |title=Google Explains Why You Didn’t Have Gmail &amp;#124; Epicenter |publisher=Wired.com |date=2009-01-04 |access-date=2009-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090905163527/http://www.wired.com/epicenter/2009/09/google-explains-why-you-didnt-have-gmail |archive-date=2009-09-05 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Treynor |first=Ben |url=http://gmailblog.blogspot.com/2009/09/more-on-todays-gmail-issue.html |title=Official Gmail Blog: More on today's Gmail issue |publisher=Google |work=Official Gmail Blog |date=2009-09-01 |access-date=2009-09-02}}&lt;/ref&gt;

2009માં, ગૂગલે (Google) તેના સમગ્ર નેટવર્કમાં સતત આઉટેજીસનો અનુભવ કર્યો હતો અને વપરાશકર્તાઓને તેમના એકાઉન્ટ, કેલેન્ડર્સ અને વર્ચ્યુઅલ ફાઇલોમાં પ્રવેશતા અટકાવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;PCWorld24Sep09&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.pcworld.com/businesscenter/article/172614/google_outages_damage_cloud_credibility.html|title=Google Outages Damage Cloud Credibility|date=2009-09-24|access-date=2009-09-25|archive-date=2009-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090926040619/http://www.pcworld.com/businesscenter/article/172614/google_outages_damage_cloud_credibility.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

મહત્વના આઉટેજ થયા હતા તેવી તારીખોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:&lt;ref name=&quot;PCWorld24Sep09&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 
*24 સપ્ટેમ્બર, 2009: જીમેલ (Gmail) આઉટેજ
*1 સપ્ટેમ્બર, 2009: જીમેલ (Gmail) આઉટેજ
*14 મે, 2009: ગૂગલ (Google) નેટવર્ક આઉટેજ
*9 માર્ચ, 2009: જીમેલ (Gmail) આઉટેજ
*7 ઓગસ્ટ, 2008: જીમેલ (Gmail) અને ગૂગલ એપ્સ (Google Apps) આઉટેજ

===24 કલાક લોકડાઉન્સ===
{{Unreferenced section|date=January 2010}}
જેને ગૂગલ (Google) &quot;શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ&quot; કહે છે તેવું એલ્ગોરિધમ શોધી કાઢે તો એકાઉન્ટ 24 કલાક (શક્યત: ઓછું) માટે આપોઆપ જ લોક ડાઉન થઇ શકે છે. ક્યા કારણોસર એકાઉન્ટ લોક ડાઉન થઇ ગયું છે તે વપરાશકર્તાને કહેવામાં આવતું નથી, પરંતુ શક્ય મુશ્કેલીઓની આપેલી યાદીમાંથી વપરાશકર્તાઓ ધારવાનું રહે છે (જો યાદીમાં કારણો સમાન હોય તો). આપોઆપ 24 કલાક લોકડાઉન માટે શક્ય કારણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

* &quot;તમારા જીમેલ (Gmail) એકાઉન્ટમાં એક કરતા વધુ મેઇલ ખોલ્યા હોય&quot;
* &quot;બ્રાઉઝર સંબંધિત મુદ્દાઓ. એ યાદ રાખો કે જો તમે તમારા ઇનબોક્સમાં એક્સેસ કરતી વેળાના પ્રયત્નોમાં તમારા બ્રાઉઝરને સતત રિલોડીંગ કરતા જુઓ તો તેને શક્યતઃ બ્રાઉઝરનો મુદ્દો કહી શકાય અને તે સમયે તમારા બ્રાઉઝરના કેચ અને કૂકઝને ક્લિયર કરવા જૂરૂરી બની જાય છે.&quot;
* &quot;ટૂંકા ગાળામાં મોટી સંખ્યામાં (પીઓપી (POP) મારફતે) મેઇલને મેળવતા, ભૂંસતા અથવા પોપીંગ આઉટ કરતા&quot; (જીમેલ (Gmail) પાસે પણ આ પ્રકારની સુવિધા હોવા છતા)
* &quot;ડિલીવર નહી થયેલા મોટી સખ્યામાં સંદેશાઓ મોકલવા (સંદેશાઓ જે બાઉન્સબેક થાય છે)&quot; (સ્પામ, શક્યતઃ [[કીલોગ્ડ]] નામ અને પાસવર્ડનો ઉપયોગ કરતા)
* &quot;થર્ડ પાર્ટી ફાઇલ શેરીંગનો ઉપયોગ કરતા અથવા સોફ્ટવેર સ્ટોર કરતા અથવા જે તે સોફ્ટવેર કે જે આપોઆપ જ તમારા એકાઉન્ટમાં લોગ થઇ જાય છે અને જેને જીમેલ (Gmail)નો ટેકો હોતો નથી&quot;

===ના વતી===
જુલાઇ 2009 પહેલા જીમેલ (Gmail) ઇન્ટરફેસ દ્વારા મોકલવામાં આવેલા ઇમેલમાં કસ્ટમ ઇમેલ એડ્રેસ જેમ કે &quot;ફ્રોમ&quot; તરીકે મોકલવામાં આવ્યો છતાંયે તેમાં &quot;સેન્ડર&quot; તરીકે Gmail.com એડ્રેસનો સમાવેશ થતો હતો. ઉદાહરણ તરીકે બહારા &quot;ફ્રોમ&quot; એડ્રેસમાંથી જીમેલ (Gmail)નો ઉપયોગ કરીને મોકલવામાં આવેલા ઇમેલને user@OtherDomainEmailAddress.com (માઇક્રસોફ્ટ આઉટલૂકના સંસ્કરણો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલ ડિસ્પ્લે) ના વતી ''From user@gmail.com તરીકે [[ઇમેલ ક્લાયંટ]]'' વપરાશકર્તા તરીકે મેળવતા ડિસ્પ્લે કરી શકાય. જીમેલ (Gmail) એડ્રેસને જાહેર કરતા, ગૂગલે (Google) એવો દાવો કર્યો હતો કે તેનાથી &quot;મેલને સ્પામ તરીકે માર્ક થતા રોકવામાં સહાય મળશે&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mail.google.com/support/bin/answer.py?hl=en&amp;answer=22370 |title=Adding a custom 'From' address&amp;nbsp;— Gmail Help |publisher=Mail.google.com |date= |access-date=2009-07-31}}&lt;/ref&gt; જીમેલ (Gmail)ના અસંખ્ય ગ્રાહકોએ એવી ફરિયાદ કરી હતી કે ઉપરોક્ત પ્રમાણે લાગુ પાડવાથી ગોપનીયતાની ચિંતા અને વ્યાવસાયિકરણને લગતી ચિંતા ઉધબવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Manjoo |first=Farhad |url=http://gadgetwise.blogs.nytimes.com/2009/05/04/maintaining-a-true-universal-inbox-on-gmail-remains-elusive/ |title=Maintaining A True Universal Inbox on Gmail Remains Elusive&amp;nbsp;— Gadgetwise Blog&amp;nbsp;— NYTimes.com |publisher=Gadgetwise.blogs.nytimes.com |date=2009-05-04 |access-date=2009-07-31}}&lt;/ref&gt; 

30 જુલાઇ 2009ના રોજ જીમેલ (Gmail) આ સમસ્યાને હલ કરવા અપડેટની જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.google.com/support/forum/p/gmail/thread?tid=649d9103208e5aab&amp;hl=en |title=Update: New way to &quot;send mail as&quot; without &quot;on behalf of&quot; - Gmail Help |publisher=Google.com |date= |access-date=2009-07-31 |archive-date=2009-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090813073432/http://www.google.com/support/forum/p/gmail/thread?tid=649d9103208e5aab&amp;hl=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અપડેટ કરાયેલ ''કસ્ટમ 'From:''' સુવિધા વપરાશકર્તાઓને જીમેલ (Gmail) (જે જીમેલ (Gmail) એડ્રેસને &quot;સેન્ડર&quot; તરીકે ઉમેરો કરવાનું સતત રાખશે)ને બદલે કસ્ટમ એસએમટીપી (SMTP) સર્વરનો ઉપયોગ કરીને જીમેલ (Gmail)માંથી સંદેશાઓ મોકલવાની મંજૂરી આપે છે.&lt;ref name=&quot;CustomFrom&quot;&gt; {{cite web|url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?hl=en&amp;answer=22370|title = Adding a custom 'From' address|access-date = 2009-07-30|last = Google|authorlink = |year = 2009|month = July}}&lt;/ref&gt;''' '' 

===એકાઉન્ટને બિનકાર્યરત બનાવતા===

ગૂગલ (Google)ની સેવાની શરતો તેને ગ્રાહકોના એકાઉન્ટ અગાઉથી ચેતવણી આપ્યા વિના કોઇ પણ સમયે બિનકાર્યરત કરવાની છૂટ આપે છે. જો ભૂલથી એકાઉન્ટ બિનકાર્યરત થઇ ગયું હોય તો તેની ફરિયાદ કરવા માટે ગૂગલ (Google) વપરાશકર્તાઓ માટે પેઇજ પૂરું પાડે છે, પરંતુ કેટલાક વપરાશકર્તાઓ તેમનુ એકાઉન્ટ પર મેળવી શકે છે, જ્યારે અન્યો માટે તે કેટલીક વાર પ્રતિક્રિયા દર્શાવતું નથી અને વપરાશકર્તાઓને પોતાનું એકાઉન્ટ પરત મેળવવાનો અન્ય કોઇ માર્ગ રહેતો નથી. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://lemon.soju.co.uk/2009/11/16/gmail-account-disabled-by-google-no-response-to-support-requests/ |title=Gmail account disabled by Google – no response to support requests |publisher= |date= |access-date=2009-11-21 |archive-date=2009-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091126014822/http://lemon.soju.co.uk/2009/11/16/gmail-account-disabled-by-google-no-response-to-support-requests/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.mibbit.com/?p=8 |title=Google account disabled without reason for 6 days and counting |publisher= |date= |access-date=2008-11-5 |archive-date=2008-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081108033350/http://blog.mibbit.com/?p=8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.searchenginejournal.com/open-letter-to-google-why-have-you-taken-away-my-google-gmail-accounts/7873/ |title=Open Letter to Google : Why Have You Taken Away my Google &amp; GMail Accounts? |publisher= |date= |access-date=2008-11-31}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://googlesystem.blogspot.com/2007/04/batch-of-gmail-accounts-accidentally.html |title=A Batch of Gmail Accounts, Accidentally Disabled |publisher= |date= |access-date=2007-4-9}}&lt;/ref&gt;

==સત્કાર==
===પુરસ્કારો===
''[[પીસી વર્લ્ડ]]&lt;nowiki/&gt;ની &quot;2005ની 100 શ્રેષ્ઠ પેદાશો&quot;માં મોઝીલ્લા ફાયરફોક્સ (Mozilla Firefox) બાદ જીમેલ (Gmail) બીજા ક્રમે રહ્યું હતું.  '' ''જીમેલે(Gmail) બટમલાઇન ડિઝાઇન એવોર્ડઝ 2005માં 'હોનરેબલ મેન્શન' પણ જીત્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.pcworld.com/reviews/article/0,aid,120763,pg,12,00.asp PCWorld.com - 2005ની 100 શ્રેષ્ઠ પેદાશો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517002308/http://www.pcworld.com/reviews/article/0%2Caid%2C120763%2Cpg%2C12%2C00.asp |date=2008-05-17 }}, સુધારો 14 મે 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bottomlinedesignawards.com/gmail.html બોટમ લાઇન ડિઝાઇન એવોર્ડ્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070330005708/http://www.bottomlinedesignawards.com/gmail.html |date=2007-03-30 }} માનનીય દર્શાવે છે સુધારો 21 ફેબ્રુઆરી 2008.&lt;/ref&gt;  '' 

જીમેલે (Gmail) આપેલી ઉદાર સ્પેસ ક્વોટા અને વિશિષ્ટ સંગઠન માટે વપરાશકર્તાઓ તરફથી અસંખ્ય તરફેણયુક્ત સમીક્ષાઓ પ્રાપ્ત કરી છે.&lt;ref&gt;[http://mail.google.com/mail/help/reviews.html જીમેલ (Gmail) વિશે - મંતવ્યો], 14 મે 2006ના રોજ સુધારો &lt;/ref&gt; 

==ટ્રેડમાર્ક તકરાર==

===જર્મની===
4 જુલાઇ 2005ના રોજ ગૂગલે જાહેરાત કરી હતી કે ''જીમેલ (Gmail) ડ્યૂશલેન્ડ'' ને ''ગૂગલ મેલ (Google Mail)'' તરીકે રિબ્રાન્ડ કરાશે.{{Citation needed|date=July 2009}} તે મુદ્દાથી આગળ જતા [[આઇપી એડ્રેસ]] સંબંધિત મૂલાકાતીઓ [[જર્મની]]ના હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેમને [[googlemail.com]] તરફ ધકેલવામાં આવશે, જ્યાં તેઓ નવું ડોમેન ધરાવતું [[ઇમેલ એડ્રેસ]] પ્રાપ્ત કરી શકે છે.{{Citation needed|date=July 2009}} જેને &lt;tt&gt;gmail.com&lt;/tt&gt; એડ્રેસ જોઇતું હોય તેવા કોઇ પણ જર્મન વપરાશકર્તાએ [[પ્રોક્સી]] મારફતે એકાઉન્ટ માટે સાઇન અપ કરવું જ પડશે. જેઓ પહેલેથી નોંધાયેલ છે તેવા જર્મન વપરાશકર્તાઓને તેમના જૂના એડ્રેસ રાખવાની મંજૂરી અપાઇ હતી.{{Citation needed|date=July 2009}} જોક &lt;tt&gt;User@gmail.com&lt;/tt&gt;ને મોકલેલા ઇમેલ્સ સાચા પ્રાપ્તિકર્તા પાસે પહોંચશે. 

જર્મન નામનો મુદ્દો ગૂગલ (Google) અને ડેનિયલ ગિયર્સ વચ્ચેની ટ્રેડમાર્ક તકરારને કારણે છે. ડેનિયલ ગિયર્સ &quot;જી-મેલ (G-mail)&quot; નામની કંપનીની માલિકી ધરાવે છે, જે સેન્ડર્સમાંથી ઇમેલની પ્રિન્ટ કાઢવાની સેવા પૂરી પાડે છે અને ધારેલા પ્રાપ્તિકર્તા પાસે પોસ્ટલ મે મેલ દ્વારા પ્રિન્ટ આઉટ મોકલે છે. 30 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ, ઇયુની [[આંતરિક બજારમાં એકરૂપતા માટેની ઓફિસે]] ગિયર્સની તરફેણમાં ચૂકાદો આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;
{{cite web
|url=http://arstechnica.com/news.ars/post/20070131-8741.html
|title=Google can't use &quot;Gmail&quot; name in Europe
|publisher=arstechnica.com
|access-date=2008-03-12
|last=Anderson
|first=Nate
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081016013853/http://arstechnica.com/news.ars/post/20070131-8741.html
|archive-date=2008-10-16
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; 

ગૂગલે જીમેલ (Gmail) પેપરમાં 2007માં એપ્રિલ ફૂલના દિવસે સમાન સેવાની બનાવટી &quot;ઓફરીંગ&quot; કરી હતી.&lt;ref name=&quot;Paper&quot;&gt; {{cite web|url = http://mail.google.com/mail/help/paper/more.html|title = Introducing Gmail Paper|access-date = 2008-11-23|last = [[Google]]|authorlink = |year = 2008}}&lt;/ref&gt; 

===પોલેન્ડ===
ફેબ્રુઆરી 2007માં ગૂગલે (Google) &lt;tt&gt;gmail.pl&lt;/tt&gt;ના માલિકો વિરુદ્ધ કાનૂની પગલાંઓ શરૂ કર્યા હતા, જે એક કવિઓનું જૂથ હતું, જે પૂર્ણ રીતે ''Grupa Młodych Artystów i Literatów'' તરીકે જાણીતુ હતું અને જીમેલ (Gmail)નું સંક્ષિપ્ત કર્યું હતુ (સહજ રીતે, &quot;યુવાન કલાકારો અને લેખકોનું જૂથ&quot;).&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://searchengineland.com/070219-091511.php
|title=Google Sues Group Of Polish Poets Over Gmail.pl Name
|publisher=searchengineland.com
|access-date=2009-02-10
|last=Schwartz
|first=Barry
|archive-date=2008-09-27
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080927034806/http://searchengineland.com/070219-091511.php
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; 

===રશીયન ફડરેશન ===
[[રશીયન]] વિના મૂલ્યેની વેબમેલ સેવા જે &lt;tt&gt;gmail.ru&lt;/tt&gt; નામે ઓળખાતી હતી, તે &quot;Gmail&quot; રશીયન ફેડરેશનમાં ટ્રેડમાર્કની માલિકી ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.gmail.ru/docs/svid/
| archive-url = https://web.archive.org/web/20080212032634/http://www.gmail.ru/docs/svid/
| archive-date = 2008-02-12
| title = Зарегистрированный Товарный Знак
| access-date = 2008-06-01
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; 

&lt;tt&gt;gmail.ru&lt;/tt&gt; ડોમેન નામ 27 જાન્યુઆરી 2003થી પડ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite web
| url =https://www.nic.ru/whois/?query=gmail.ru
|title = NIC.ru and RIPN WHOIS Server}}
&lt;/ref&gt; 

===યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ===
[[File:Google Mail Beta logo.png|thumb|ગૂગલ મેલ (Google Mail) લોગો |link=Special:FilePath/Google_Mail_Beta_logo.png]]

19 ઓક્ટોબર 2005ના રોજ ગૂગલે (Google) સ્વૈચ્છિક રીતે જીમેલ (Gmail)ના [[યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] સંસ્કરણનું ''ગૂગલ મેલ (Google Mail)'' માં રૂપાંતર કર્યું હતું, કારણ કે યુકેની કંપની ઇન્ડિપેન્ડન્ટ ઇન્ટરનેશનલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રિસર્ચ કંપની સાથે તકરાર થઇ હતી.&lt;ref&gt;[http://mail.google.com/mail/help/intl/en-GB/googlemail.html યુકેમાં ગૂગલ મેલ (Google Mail)], સુધારો 14 મે 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4354954.stm | title=Google drops Gmail address in UK | publisher=BBC News | date=2005-10-19 | access-date=2008-04-18 }}&lt;/ref&gt; 

જે વપરાશકર્તાઓએ ગૂગલ (Google) મેલ અપનાવતા પહેલા નોંધણી કરાવી હતી તેઓ તેનું જીમેલ (Gmail) એડ્રેસ રાખી શકતા હતા, જોકે જીમેલ (Gmail) લોગોના સ્થાને ''ગૂગલ મેલ (Google Mail)'' નો લોગો બદલાવવામાં આવ્યો હતો. નામ બદલાયા બાદ જે વપરાશકર્તાઓએ સાઇન અપ કર્યું હતું તેઓ &lt;tt&gt;googlemail.com&lt;/tt&gt; એડ્રેસ મેળવે છે, જોકે તેનાથી વિરુદ્ધ મોકલાવેલો મેલ હજુ પણ સમાન સ્થળે મોકલવામાં આવે છે. 

સપ્ટેમ્બર 2009માં ગૂગલે (Google) યુકેના એકાઉન્ટોના બ્રાન્ડીંગને ટ્રેડમાર્ક તકરારના ઠરાવને પગલે ફરી જીમેલ (Gmail)માં બદલાવવાના શરૂ કરી દીધા હતા.&lt;ref&gt;[http://blogs.ft.com/techblog/2009/09/the-curious-case-of-the-uks-missing-gmail FT.com]/&lt;/ref&gt; 

===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ===
&quot;જીમેલ (Gmail)&quot; માટેનો ટ્રેડમાર્ક સૌપ્રથમ 28 જાન્યુઆરી 1999માં મિલો ક્રિપ્સ નામવાળા વ્યક્તિ દ્વારા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં ફાઇલ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.trademarkia.com/trademark-details.aspx?tid=75629087 Trademarkia.com]{{Dead link|date=જૂન 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; જોકે, યુ.એસ. ટ્રેડમાર્ક ઓફિસની પૂછપરછોમાં નિષ્ફળ જતા આ માર્કને 31 જુલાઇ 2000માં છોડી દેવામાં આવ્યું હતું. ગૂગલ, આયએનસી (Google, Inc.) 4 એપ્રિલ 2004માં ફરી આ માર્ક માટે ફાઇલ કર્યું હતું અને તેને 11 ડિસેમ્બર 2007ના રોજ ફેડરલ યુ.એસ. ટ્રેડમાર્કની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.trademarkia.com/trademark-details.aspx?tid=78398233 Trademarkia.com]{{Dead link|date=જૂન 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ત્યારથી, ગૂગલ (Google)ના જીમેલ (Gmail) માર્કના ટ્રેડમાર્ક અધિકારને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પડકારવામાં આવ્યો નથી. 

==સ્પર્ધા==
{{See also|Comparison of webmail providers}}

જીમેલ (Gmail)ની પ્રારંભિક પ્રગતિ અને રજૂઆત બાદ પ્રવર્તમાન અસંખ્ય વેબ મેલ સેવાઓએ ઝડપથી તેમની સ્ટોરેજ ક્ષમતામાં વધારો કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | author = Glauser, Stephen | title = Should you switch to Gmail? | url = http://blog.tooreal.net/articles/gmail/ | publisher = Too Real | access-date = 2008-06-01 | archive-date = 2008-07-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080705110634/http://blog.tooreal.net/articles/gmail/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 

ઉદાહરણ તરીકે, [[હોટમેલે (Hotmail)]] વપરાશકર્તાઓ માટેની સ્પેસ 2 એમબીથી વધારીને 25 એમબી કર્યા બાદના 30 દિવસો પછી 250 એમબી અને હોટમેલ પ્લસ એકાઉન્ટસ માટે 2 જીબીની કરી હતી. [[યાહૂ! મેલ (Yahoo! Mail)]] તેની ક્ષમતા 4 એમબીથી વધારીને 100 એમબીની અને યાહૂ! મેલ (Yahoo! Mail) પ્લસ એકાઉન્ટસ માટેની ક્ષમતા 2 જીબી સુધીની કરી હતી. યાહૂ! મેલ (Yahoo! Mail) સ્ટોરેજ ત્યાર બાદ વધીને 250 એમબીનું થયુ હતું અને 2005ના એપ્રિલના અંતમાં 1 જીબી સુધીની થઇ હતી. યાહૂ! મેલ (Yahoo! Mail) એવી જાહેરાત કરી હતી કે તે માર્ચ 2007માં તેના તમામ વપરાશકર્તાઓને &quot;અમર્યાદિત&quot; સ્ટોરેજ પૂરું પાડશે અને મે 2007માં તેનો પ્રારંભ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mills |first=Elinor |url=http://news.cnet.com/2100-1038_3-6171111.html |title=Yahoo Mail to offer unlimited storage &amp;#124; CNET News.com |publisher=News.cnet.com |date= |access-date=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110616040622/http://news.cnet.com/2100-1038_3-6171111.html |archive-date=2011-06-16 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

આ તમામ પ્રવૃત્તિ પ્રવર્તમાન ગ્રાહકોને જીમેલ (Gmail)માં જતા રોકવા તરીકે અને વેબ મેઇલ સેવાઓમાં નવા જાગેલા જાહેર હિતોનો ઉપયોગ કરવા જોવામાં આવી હતી. ઝડપી લેવાની ઇચ્છા ખાસ કરીને એમએસએનના હોટમેલમાં જોવામાં આવી હતી, જેણે તેના ઇમેલની સ્ટોરેજ ક્ષમતા 250 એમબીથી વધારીને ન્યુ વિન્ડો લાઇવ હોટમેલ કે જેમાં 5 જીબી સુધીનો સમાવેશ થાય છે ત્યાં સુધી વિસ્તારી હતી. નવેમ્બર 2006ના રોજ એમએસએન હોટમેલે (Hotmail) તેના તમામ એકાઉન્ટને 1 જીબીના સ્ટોરેજ સુધી અપગ્રેડ કર્યા હતા. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mailcall.spaces.live.com/blog/cns!CC9301187A51FE33!13754.entry |title=1 જીબી (GB) હોટમેલ (Hotmail) મેલબોક્સીસ |access-date=2010-03-17 |archive-date=2010-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101103062913/http://mailcall.spaces.live.com/blog/cns!CC9301187A51FE33!13754.entry |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

જૂન 2005માં એઓએલે ( AOL) તમામ [[એઆઇએમ (AIM)]] સ્ક્રીન્સને તેમના પોતાના 2 જીબી સુધીની સ્ટોરેજ ક્ષમતા સાથેના ઇમેલ એકાઉન્ટસ પૂરા પાડવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.networkworld.com/net.worker/news/2005/060705-aol.html|title=AOL launches free Web mail service|date=2005-06-07|last=Saalfield|first=Peter|publisher=NetworkWorld|access-date=2009-07-13|archive-date=2009-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090419161826/http://www.networkworld.com/net.worker/news/2005/060705-aol.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

જીમેલ (Gmail) દરેક જીમેલ (Gmail) એકાઉન્ટમાં નિષ્ક્રિય રીતે રહે છે, જે છ મહિના સુધી કાર્યરત હોતી નથી. વધુ ત્રણ મહિના બાદ, અલબત્ત કુલ નવ મહિનાની નિષ્ક્રિયતા બાદ સિસ્ટમ આ પ્રકારના એકાઉન્ટસને ભૂંસી નાખે છે.&lt;ref name=&quot;Time&quot;&gt; {{cite web|url = http://mail.google.com/support/bin/answer.py?answer=6832&amp;topic=12782|title = Dormant addresses|access-date = 2008-11-23|last = Google|authorlink = |year = 2008}}&lt;/ref&gt; અન્ય વેબમેલ સેવાઓ એકાઉન્ટને નિષ્ક્રીય બનાવવા માટે વિવિધ, ઘણી વાર ઓછો સમય લે છે. Yahoo! Mail ચાર મહિના બાદ નિષ્ક્રિય એકાઉન્ટોને બિનકાર્યરત કરી નાખે છે, જ્યારે હોટમેલ જીમેલ (Gmail)ની જેમ નવ મહિના લે છે.&lt;ref name=&quot;YahooMail&quot;&gt; {{cite web|url = http://help.yahoo.com/l/us/yahoo/mail/original/account/account-04.html;_ylt=AoUq1QRsesxKcYlUimG3plq51CN4|title = Do you close accounts due to inactivity?|access-date = 2009-04-26|last = [[Yahoo!]]|authorlink = |year = 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MSNHotmail&quot;&gt; {{cite web|url = http://help.live.com/Help.aspx?market=en-US&amp;project=MailClassic&amp;querytype=topic&amp;query=WL_Mail_CONC_AboutMail.htm|title = About your e-mail service|access-date = 2009-04-26|last = [[Microsoft]]|authorlink = |year = undated}}&lt;/ref&gt; 

વધી રહેલી સ્ટોરેજ ક્ષમતાઓ જીમેલ (Gmail)ની રજૂઆતને અનુસરે છે, ત્યારે યાહૂ! મેલ (Yahoo! Mail) અને હોટમેલે પણ તેમના ઇમેલ ઇન્ટરફેસનું વિસ્તરણ કર્યું હતું. 2005 દરમિયાન યાહૂ! મેલ (Yahoo! Mail) અને હોટમેલનું કદ જીમેલ (Gmail)ના 10 એમબીના બીડાણ કદ સાથે મળતું આવતું હતું. પરંતુ જીમેલ (Gmail)ના પ્રવેશને પગલે, યાહૂ! એ યાહૂ! મેલ (Yahoo! Mail) બિટા સર્વિસનો અને માઇક્રોસોફ્ટે વિન્ડોઝ લાઇવ હોટમેલનો પ્રારંભ કર્યો હતો, બન્નેમાં [[એજેક્સ (Ajax)]] ઇન્ટરફેસીસનો સમાવેશ થાય છે. ગૂગલે (Google) મે 2007&lt;ref&gt;[http://googlesystem.blogspot.com/2007/05/gmail-doubles-maximum-attachment-size.html જીમેલ (Gmail) વધુમાં વધુ જોડાણોનું કદ 20 એમબી સુધી બમણું કરે છે]&lt;/ref&gt;માં તેની વધુમાં વધુ બીડાણ કદને 20 એમબી સુધી અને જૂન 2009માં 25 એમબી સુધી વધાર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://googlesystem.blogspot.com/2009/06/gmail-increases-maximum-attachment-size.html | title=Gmail Increases Maximum Attachment Size to 25 MB | publisher=Google | access-date=2009-06-07}}&lt;/ref&gt; 

==વધુ જુઓ==
{{sisterlinks|Gmail}}
* [http://bang-anuh.blogspot.com/2009/10/gmail-drive-online-harddisk.html જીમેલ (Gmail) ડ્રાઇવ-ઓનલાઇન હાર્ડડિસ્ક]
* [[વેબમેલ પ્રોવાઇડર્સની તુલના ]]
* [[જીમેલ (Gmail) ઇન્ટરફેસ ]]
* [[જીમેલ (Gmail)નો ઇતિહાસ ]]
* [[લાવાબીટ]]
* [[ગૂગલ (Google) સર્વિસીઝ અને ટૂલ્સની યાદી ]]
* [[જીમેલ (Gmail) મોબાઇલ]]

===થર્ડ પાર્ટી સોફ્ટવેર ===
* [[જીમેલ (Gmail) બ્રાઉઝર]] - [[મેક ઓએસ (Mac OS) એક્સ]] 10.4 અને 10.5 માટે જીમેલ (Gmail), માટે [[ચોક્કસ સાઇટ આધારિત બ્રાઉઝર]].&lt;ref name=&quot;GMailBrowser&quot;&gt;{{cite web|url = http://willmore.eu/software/gmailbrowser/|title = Gmail Browser|access-date = 2009-12-03|last = willmore.eu|authorlink = |year = undated|archive-date = 2009-09-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20090918151901/http://willmore.eu/software/gmailbrowser/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; 
* [[જીમેલ (Gmail) ડ્રાઇવ]]
* [[જીમેલ (Gmail) એફએસ]]
* [[મેલપ્લેન ]]

==સંદર્ભો==
{{clear}}
{{reflist|colwidth=30em}}

==બાહ્ય લિંક્સ==
*[http://bang-anuh.blogspot.com/2009/10/gmail-drive-online-harddisk.html જીમેલ (Gmail) ડ્રાઇવ - ઓનલાઇ હાર્ડડિસ્ક]
* [https://mail.google.com/ Gmail]
* [http://m.gmail.com/ જીમેલ (Gmail) મોબાઇલ]
{{Google Inc.}}

[[Category:2004માં સ્થાપિત ઇન્ટરનેટ પ્રોપર્ટીઝ]]
[[Category:જીમેલ (Gmail)]]
[[Category:ગૂગલ (Google) સર્વિસીઝ]]
[[Category:ઇમેલ વેબસાઇટ્સ]]
[[Category:વેબ 2.0]]
[[Category:ક્રોસ પ્લેટફોર્મ સોફ્ટવેર]]</text>
      <sha1>8knpe6kidyqrvlsyc05orw6anjlctb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બભ્રુવાહન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7823</id>
    <revision>
      <id>907636</id>
      <parentid>783224</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T06:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3426" sha1="pg4kapku5plox4aspkbhnitt059s8gi" xml:space="preserve">'''બભ્રુવાહન''' [[અર્જુન]] અને [[મણિપુર]]ની રાજકન્યા [[ચિત્રાંગદા]]નો પુત્ર હતો. બભ્રુવાહનને તેમના નાના (માતાના પિતા)એ દત્તક લઇ ઉછેર્યો હતો અને ગાદીવારસ બનાવેલ હતો.

[[File:Battle between Arjuna's son Babhruvahana and the Nagas.jpg|150px|thumb|અર્જુનના પુત્ર બ્રભુવાહન અને નાગ વચ્ચેનું યુદ્ધ - ૧૫૯૮નું એક ચિત્ર]]
[[File:Arjuna is killed by his son Babhnu Vahana in battle.jpg|thumb|right|150px|અર્જુન તેના પુત્ર દ્વારા યુદ્દમાં હણાય છે - ૧૬૧૬નું એક ચિત્ર]]

જ્યારે [[અર્જુન]] [[અશ્વમેધ]] યજ્ઞના અશ્વને લઇ અને દિગ્વિજય કરતો [[મણિપુર]] પહોંચ્યો ત્યારે તેનું રાજા બભ્રુવાહન સાથે ધમાસાણ યુધ્ધ થયેલું અને આ યુધ્ધમાં બભ્રુવાહને તેના પિતા [[અર્જુન]]નો તીર મારી વધ કરેલ&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://ritsin.com/when-arjuna-was-killed-defeated-mahabharata.html/|title= Arjuna defeated and killed by another archer|author= |date= |work= Blog|publisher= |access-date= [[ઓક્ટોબર ૧|૦૧ ઓક્ટોબર]] ૨૦૧૫|archive-url= https://web.archive.org/web/20151001113904/http://ritsin.com/when-arjuna-was-killed-defeated-mahabharata.html/|archive-date= 2015-10-01|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;. જ્યારે તેને હકિકતની જાણ થઈ ત્યારે પોતે પણ પ્રાણ ત્યાગ કરવા તૈયાર થયો પરંતુ તેની સાવકી માતા, નાગકન્યા [[ઉલુપી]]એ એક મણી આપ્યો જેના વડે [[અર્જુન]] ફરી જીવંત થયો. પછી બભ્રુવાહન પોતાના પિતા સાથે [[હસ્તિનાપુર]] પરત ફર્યો.&lt;ref&gt;આ યુદ્ધનું વર્ણન રાજ્ય તરંગિણીમાં ટ્રોયર દ્વારા ભાષાંતરિત કરેલ મહાભારતમાંથી લેવાયું છે, tome i. p. 578.&lt;/ref&gt;

== આ પણ જુઓ==
* {{cite book
 |title=હુ ઇઝ હુ ઇન મહાભારત
 |last=મઝમુદાર |first=સુભાષ |authorlink= |year=૧૯૮૮
 |publisher=ભારતીય વિદ્યા ભવન
 |location= |isbn= |page=૩૨
 |url= http://books.google.com/books?id=omspAAAAYAAJ}}
* લોરા ગિબ્સ, Ph.D. મોર્ડન લેંગ્વેજીસ મિલ-૪૯૯૩. ઇન્ડિયન એપિક્સ.
* ડાઉસન્સ ક્લાસિકલ ડિક્શનરી ઓફ હિન્દુ માયથોલોજી.

== સંદર્ભ ==
&lt;references/&gt;

{{મહાભારત}}

[[શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો]]</text>
      <sha1>pg4kapku5plox4aspkbhnitt059s8gi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભારતીય ખુશ્કીદળનાં શસ્ત્ર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13723</id>
    <revision>
      <id>907643</id>
      <parentid>898831</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36802" sha1="776x7fekzz6e7bbc23lglyllb74k4we" xml:space="preserve">{{translate}} [[ચિત્ર:Baustelle.svg|50px|left|કામ ચાલુ છે.]]
{{Indian Army}}
આ [[ભારતીય ખુશ્કીદળ]] (થલસેના) દ્વારા વપરાતા કેટલાક આધુનિક અને ઔતિહાસીક શસ્ત્રોની યાદી છે. આમાનાં મોટાભાગનાં શસ્ત્રો વિદેશી ડિઝાઇનના છે જેનું ભારતમાં ઉત્પાદન કરવાનાં અધિકારો પ્રાપ્ત થયેલા છે, પરંતુ મુખ્ય લક્ષ્ય તો વધુને વધુ શસ્ત્રો ભારતીય ડિઝાઇન અને સ્વદેશી નિર્માણ ઉપકરણોનો વિકાસ કરવાનું છે. લગભગ ૪૦ શસ્ત્ર ઉત્પાદન કારખાનાઓ ખુશ્કીદળ માટેનાં મોટા ભાગનાં શસ્ત્રો, જેવાકે નાના હથીયારો, દારૂગોળો, બખ્તરીયા વાહનો, તોપખાનું વગેરે,નું ઉત્પાદન કરે છે.
==આધુનિક ઉપકરણો==
===હેન્ડગન્સ (નાની બંદુકો)===
* [[બ્રાઉનિંગ હાઇ-પાવર|એફ.એન.બ્રાઉનિંગ જીપી૩૫]] ૯ મિ.મિ.x ૧૯ મિ.મિ.
* એસ એ એફ [SAF (Small Arms Factory)] પિસ્તોલ  ૧એ ૯ મિ.મિ.x ૧૯ મિ.મિ., આ વધતે ઓછે અંશે કેનેડિયન 'ઇન્ગલીશ ([[:en:Inglis|Inglis]]) ૯ મિ.મિ.નું પ્રતિરૂપ છે.
* [[ગ્લોક પિસ્તોલ|ગ્લોક ૧૭]] ૯ મિ.મિ.x ૧૯ મિ.મિ., ગ્લોક ૧૭ સાથે [[ગ્લોક પિસ્તોલ|ગ્લોક ૧૯]] પણ વડાપ્રધાનની સલામતી માટેનાં [[વિશેષ સુરક્ષા દળ]] દ્વારા વાપરવામાં આવે છે.

====સબ-મશીનગનસ અને કાર્બાઇન્સ====
* [[એમ.પી.૫|એમ.પી.૫ એ ૩]] ૯ મિ.મિ.x ૧૯ મિ.મિ. સબ મશીનગન
* [[એમ.પી.૫|એમ.પી.૫ કે]] ૯ મિ.મિ.x ૧૯ મિ.મિ. સબ મશીનગન
* [[સ્ટર્લિંગ સબ મશીનગન|સ્ટર્લિંગ સબ મશીનગન ૧ એ]] ૯ મિ.મિ.x ૧૯ મિ.મિ., ભારતીય બનાવટની સ્ટર્લિંગ 'એલ ૨ એ ૧' (L2A1) સબ મશીનગન
* [[સ્ટર્લિંગ સબ મશીનગન|સ્ટર્લિંગ સબ મશીનગન ૨ એ ૧]] ૯ મિ.મિ.x ૧૯ મિ.મિ., કાર્બાઇન
* [[ઉઝી]] ૯ મિ.મિ.x ૧૯ મિ.મિ. સબ મશીનગન

====એસોલ્ટ રાઇફલો (હુમલા માટેની બંદુકો)====
[[Image:Yudh Abhyas 1.jpg|thumb|ઇન્સાસ (INSAS) રાઇફલ સાથે સૈનિક]] 

* 'એ કે-૭', [[એ કે-૪૭]]નું પ્રતિરૂપ 
* [[ઇન્સાસ]] ૫.૫૬ મિ.મિ.x૪૫ મિ.મિ. એસોલ્ટ રાઇફલ 

* [[ઝિટ્ટારા]] ઇઝરાયેલી 'માઇક્રો-ટેવર' ની ભારતીય આવૃતી
* [[ટેવર|ટેવર ટાર-૨૧]] ૫.૫૬ મિ.મિ.x ૪૫ મિ.મિ., વિશેષ દળો માટે, તાજેતરમાં ઇઝરાયેલ પાસેથી ૩૦૭૦ નંગ ખરીદાઇ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.defenseindustrydaily.com/2007/02/tavor21-rifle-headed-into-service-with-indian-special-forces/index.php#more |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-07-19 |archive-date=2007-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070601183316/http://www.defenseindustrydaily.com/2007/02/tavor21-rifle-headed-into-service-with-indian-special-forces/index.php#more |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[એકે ૧૦૧]] 
* [[એકે-૧૦૩]] 
* [[એકે ૪૭|એકે ૪૭ એમ ૧]] ૭.૬૨ મિ.મિ.x ૩૯ મિ.મિ., બધીજ બ્લેક બલ્ગેરિયન 'એ કે'. આમાની મોટાભાગની પોલીસ અને સંસદ સુરક્ષા દળો માટે ખરીદાઇ છે.
* [[એકે ૪૭]] ૭.૬૨ મિ.મિ.x ૩૯ મિ.મિ. (સેકન્ડ હેન્ડ), જેનું [[સોવિયેત યુનિયન]] બહાર ઉત્પાદન થયું હોય. 
* [[એકેએસ-૭૪યુ]] (ચોક્કસ નથી) વિશેષ દળો માટે
* [[વીઝેડ ૫૮]] ૭.૬૨ મિ.મિ.x ૩૯ મિ.મિ.

====બોંબ====
* [[શિવાલિક (બોંબ)]], વિવિધ પ્રકારના

====સ્નાઇપર રાઇફલો (નિશાનબાજો માટેની બંદુકો)====
* [[ડ્રેગુનોવ સ્નિપર રાઇફલ]] ([[:en:Dragunov Sniper Rifle|Dragunov SVD59]]) ૭.૬૨ મિ.મિ.x૫૪ મિ.મિ. સ્નિપર રાઇફલ
* [[મોસર]] ([[:en:Mauser|Mauser SP66]]) ૭.૬૨ મિ.મિ.x૫૧ મિ.મિ. સ્નિપર રાઇફલ
* [[એમએસજી ૯૦]] ([[:en:MSG90|Heckler &amp; Koch MSG-90]]) ૭.૬૨ મિ.મિ.x૫૧ મિ.મિ. સ્નિપર રાઇફલ. [[પીએસજી-૧]]([[:en:PSG-1|PSG-1]]) સ્નિપર રાઇફલ, 'રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા દળ (NSG) આતંકવાદ વિરોધી એકમને આપવામાં આવેલ છે, જ્યારે થોડી [[સ્ટેઇર મેનલિચર એસએસજી ૬૯]] ([[:en:Steyr SSG 69|Steyr Mannlicher SSG69]]) [[સીમા સુરક્ષા દળ]] (BSF)ને આપવામાં આવેલ છે.

====મશીનગન====
* [[બ્રેનગન|એમજી ૧બી (બ્રેનગન)]] ([[:en:Bren|MG 1B]]) ૭.૬૨ મિ.મિ.x૫૧ મિ.મિ., ભારતમાં ઉત્પાદીત &quot;બ્રેનગન&quot;- આ શસ્ત્ર હાલમાં નિવૃત કરાયેલું છે. પરંતુ છતાં તે થોડો સમય વપરાશમાં રહેશે, કારણે કે તેના અનુગામી &quot;ઇન્સાસ એલએમજી&quot;માં થોડી તકનિકી સમસ્યાઓ (teething problems) આવે છે.
* [[મેગ ૫૮|એમજી ૨એ૧]] ([[:en:MAG 58|MG 2A1]]) ૭.૬૨ મિ.મિ.x૫૧ મિ.મિ.,ભારતમાં ઉત્પાદીત
* એમજી ૫એ (MG 5A) ૭.૬૨ મિ.મિ.x૫૧ મિ.મિ.  આ ભારતમાં ઉત્પાદીત સહ ધરીય '[[મેગ ૫૮]]' છે. 
* એમજી ૬એ (MG 6A) ૭.૬૨ મિ.મિ.x૫૧ મિ.મિ.  ભારતમાં ઉત્પાદીત '[[મેગ ૫૮]]'નું અન્ય એક સંસ્કરણ,જે ખાસતો રણગાડીનાં કમાન્ડરની બંદુક તરીકે બનાવવામાં આવે છે.  
* [[ઇન્સાસ]] ([[:en:INSAS|INSAS]]) ૫.૫૬ મિ.મિ.x૪૫ મિ.મિ. હળવી મશીનગન (લાઇટ મશીનગન)(LMG)
* [[બ્રાઉનિંગ .૩૦ કેલિબર]] ([[:en:Browning .30-cal|FN-Browning M1919 .30Cal]]), બહુજ સિમિત જથ્થામાં 
* [[બ્રાઉનિંગ એમ ૨]] ([[:en:Browning M2|Browning M2]]) મશીનગન  '.૫૦ [[કેલિબર]]', બહુજ સિમિત સંખ્યામાં, ભારે મશીનગન ([[કેલિબર]] એ બંદુક જેવા અગ્નિયાસ્ત્રોની નળી (બેરલ)નાં વ્યાસનું માપ છે) 
* [[એમ ૬૦]] ([[:en:M60|M60]]) ૭.૬૨ મિ.મિ. હળવી મશીનગન (LMG)
* [[આઇએમઆઇ નેગેવ]] ([[:en:IMI Negev|IMI Negev]]) ૫.૫૬ મિ.મિ. હળવી મશીનગન (LMG)

====પ્રોજેક્ટાઇલ લોન્ચરો (પ્રક્ષેપ્ય લોન્ચરો)====
* [[મિલ્કોર એમજીએલ]] ([[:en:Milkor MGL|Milkor MGL]]) બોંબ લોન્ચર (પ્રક્ષેપણ કરનાર),  
* [[એજીએસ-૧૭ પ્લામ્યા]] ([[:en:AGS-17|AGS-17 Plamya]]) ૩૦ મિ.મિ. સ્વયંસંચાલીત બોંબ લોન્ચર 
* [[આરજીપી-૭]] ([[:en:RPG-7|RPG-7]]) ૪૦ મિ.મિ. રોકેટ લોન્ચર 
* [[સિપોન બી-૩૦૦]] ([[:en:B-300|Shipon]]) ૮૨ મિ.મિ. રોકેટ લોન્ચર 
* એમ ૪૦ (RCL) ૧૦૬ મિ.મિ. (RCL=પ્રહારને કારણે લાગતો વિરૂધ્ધ ધક્કો ખમી શકે તેવું (recoilless))
* [[કાર્લ ગુસ્તાવ રાઇફલ]] ([[:en:Carl Gustav recoilless rifle|Carl Gustav]]) ૮૪ મિ.મિ. (RCL) રાઇફલ
* [[ડનેલ એનટીડબલ્યુ-૨૦]] ([[:en:Denel NTW-20| NTW-20]]) ૨૦ મિ.મિ. રાઇફલ
* [[વિધ્વંસક]] ([[:en:Vidhwansak|Vidhwansak]]) સામગ્રી વિરોધી રાઇફલ &lt;ref&gt;[http://ofbindia.gov.in/products/data/weapons/wsc/26.htm Ordnance Factory Board&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
*

====એન્ટી ટેન્ક ગાઇડેડ મિસાઇલો (રણગાડી વિરોદ્ધી પથપ્રદર્શક પ્રક્ષેપાત્ર)====
[[Image:Nag with NAMICA Defexpo-2008.JPG|thumb|200px|right|[[Nag missile]] and the Nag missile carrier (NAMICA).]]
*[[Integrated Guided Missile Development Program| નાગ]]- ત્રીજી પેઢીના વાપરો અને ભૂલી જાવ પ્રકારના પારરક્ત વિકિરણો દ્વારા માર્ગદર્શિત રણગાડી વિરોધિ પ્રક્ષેપાસ્ત્ર છે. સ્વદેશી રીતે વિક્શાવેલ. ખુશ્કીદળે 443 પ્રક્ષેપાસ્ત્ર બનાવવા આદેશ આપેલ છે.
*[[MILAN| મિલાન-૨]]- પરવાનો મેળવીને ઉત્પાદિત  
*[[એટી-૫ સ્પાનડ્રેલ|૯એમ૧૧૩ કોન્કુર્સ (એટી-૫ સ્પાનડ્રેલ)]] 
*[[એટી-૪ સ્પીગોટ| ૯એમ૧૧૧ ફેગોટ (AT-૪ સ્પીગોટ)]]
*[[એટી-૩ સેગર| ૯એમ૧૪ માલ્યુત્કા (એટી-૩ સેગર)]]- તબક્કાવાર નિવૃત્તિ અપાઇ રહેલ છે.
*[[એટી-૧૧ સ્નાઇપર| ૯એમ૧૧૯ સ્વીર (એટી-૧૧ સ્નાઇપર)]]- T-90S માટે.
*[[લાહાત| લાહાત]]- [[અર્જુન એમબીટી]]ની ૧૨૦મિમિ તોપ વડે ફોડવામાં આવે છે.

નાગ પ્રક્ષેપાસ્ત્રના ઉત્પાદન માટે જુલાઈ 2009ના પ્રથમ સપ્તાહમાં મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

==== દુરસંચારીત વાહનો ====
[[DRDO Daksh]] કામચલાઉ વિસ્ફોટક ઉપકરણ સાથે કામ પાડતું યાંત્રિક વાહન &lt;ref&gt;[http://www.deccanherald.com/Content/Feb182009/national20090217119156.asp DRDO's robots to handle explosives]&lt;/ref&gt;

== બખ્તરીયા વાહનો ==
[[Image:Arjun MBT bump track test 2.JPG|right|thumb|200px|[[Arjun MBT]].]]
[[Image:Indian Army T-90.jpg|right|thumb|200px|A [[T-90]] Bhishma tank on display.]]

===મેઇન બેટલ ટેન્કસ (મુખ્ય લડાયક રણગાડીઓ)===
* [[અર્જુન ટેંક]] (Arjun MBT Mk1) - એ ભારતીય ખુશ્કીબળ નીં મુખ્ય લડાયક ટેંક છે. (45+). સેના તરફથી લગભગ ૧૨૪ જેટલી ટેંકોનો ઓર્ડર અપાયો છે તેમાંથી હાલ ૫૩ જેટલી બની ચુકી છે. જેના પર તેની મારણ ક્ષમતા તેનીં ગુણવત્તા વગેરે પર નિરીક્ષણ થઇ રહ્યું છે. પરીક્ષણ પછી બાકીનીં ટેંકો બનીને તૈયાર થશે. ભારતીય સેનાએ તેનીં પહેલી અર્જુન ટેંક ની રેજીમેન્ટ તૈયાર કરી દીધી છે. અને ડિસેમ્બર ૨૦૧૦ સુધીમાં બિજી ૭૯ જેટલી નવી ટેંકો ઉમેરાઇ જશે. ૧૨ જેટલી ટેંકો તો હાલ સેનામાં છેજ અને બિજી ૧૨ ટેંક પર નું કામ પુર્ણ થવા પર છે.
* [[T-90]]S Bhishma - main battle tanks (657). Over 1000 (excluding 347 plus 310 Russian-made T-90) more T-90S will be manufactured in India by 2020. India signed a new contract for 347 additional T-90 tanks from Russia, total of 1657 within 2020.Indian T-90S tanks are not equipped with the Shtora-1 countermeasures suite. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.rian.ru/world/20070526/66134359.html |title=India mulls purchase of 350 T-90 battle tanks from Russia |access-date=2009-07-19 |archive-date=2009-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708090051/http://en.rian.ru/world/20070526/66134359.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;   &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/news/181_1829213,0008.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-07-19 |archive-date=2007-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071216093951/http://www.hindustantimes.com/news/181_1829213,0008.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* [[T-72]] M1 AAmirtanks (2,480+). 968 T72M1 have been upgraded by the Heavy vehicles factory (HVF), While requests for proposal for upgrading approximately 1000 other T-72's have been sent to various firms in Israel, Russia, Poland and France.
* [[T-55]] (900): Some of the T-55 tanks will be attached to infantry brigades and battalions as '''Tarmour AFV's''' since despite their vintage, the 105 mm L7 gun has substantial firepower.[http://ofbindia.gov.in/products/data/armoured/9.htm]
* [[Vijayanta]] -(1800) Reserve--- 800 of these have been heavily upgraded. 100 converted to Catapult self propelled 130mm gun
* [[PT-76]] - 500 in service

===લડાયક બખ્તરીયા વાહનો===

[[Image:Indian Army BMP-2.jpg|right|thumb|250px|Indian BMP-2 on maneuver]]
* [[BMP-1]] (700) and [[BMP-2]] (1500+)Sarath -(AFV) mechanised infantry combat vehicles relegated the OT-62/64 to mortar carriers. The BMP-2 are now being modernized with TISAS (thermal imaging stand alone sights), better fire control, and more modern ATGM armament (Konkurs M). BMP-1 has been phased out and the upgraded BMP-2 is BMP-2 M with two thermobaric missiles and two tandem warhead Konkurs missiles. Its also has an integrated TI sight, an LRF, and has an AGL mounted on the turret which is also stabilised in the horizontal plane. 100 gets added each year.
* [[CMT Carrier Mortar Tracked]] 198 produced by CVRDE
* [[Casspir]] [[Mine Resistant Armoured Vehicles from South Africa]]   165 in number
* [[Aditya]] [[Mine Resistant Armoured Vehicle from OFB India]] 
* [[WZT-3]] (200 out of order of 352 so far) [[Armored Recovery Vehicles]] from Poland
* [[Kroton]] (80 in numbers) [[De-mining Vehicles]] from Poland
* [[Hydremma]] [[Mine clearing Vehicles]] MCV manufactured by OFB India
* [[BTR-60]] [[BTR-60P]]  *[[BTR-152]] &amp; [[BTR-50P]] APC  817 in numbers.
* [[OT-64 SKOT]] APC 100 in numbers..... 400 in reserve
* [[BRDM-2]] (255) amphibious reconnaissance vehicles from CVRDE. Armed with anti-tank missiles.
* [[PRP-3 or BMP-M1975]] SMALL FRED Battlefield Surveillance Radar based on BMP.
* [[FV432]] APC from UK 80 in numbers
* [[Mahindra Axe]] Light support vehicle
* [[Swaraj Mazda]] armoured trucks
* [[FV101 Scorpion]] &amp; Vijayanta ARV
* [[Rakshak, Windy, Striker]] Bolero Gypsy. Armed with anti-tank missiles.
* [[ AAD- Armoured Amphibious Dozer &amp; AERV- Armoured Engineering Reccee Vehicle]] by OFB India
* [[ TGERV - Trishul Ground Electronics &amp; Radar Vehicle]] by OFB India
* [[ BMP II based Trishul SAM carrier]
* [[ BMP II based AKASH SAM carrier]
* [[ BMP II based 105mm self propelled Gun Carrier]]

== તોપખાનું ==
* Under Field Artillery Rationalization Plan, Indian Army plans to procure 3000 to 4000 155 mm Towed, Wheeled and Tracked Artillery Systems. &lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.defensenews.com/story.php?F=2692236&amp;C=asiapac India makes progress on big artillery plans]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{Cite web |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/PoliticsNation/India_wants_more_vendors_to_supply_howitzers_guns/articleshow/2064116.cms |title=India wants more vendors to supply howitzers, guns |access-date=2009-07-19 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216040945/http://economictimes.indiatimes.com/News/PoliticsNation/India_wants_more_vendors_to_supply_howitzers_guns/articleshow/2064116.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===ચલિત તોપખાનું===
* 155 mm Bofors [[Haubits FH77/A]] Out of 410, 100 are NOT in working state.
* 155mm [[Soltam M68]] 
* M-46 130 mm field guns replacing the 105 mm IFG Mk1/2/3
* 122 mm D-30 towed howitzers (To be phased out)
* 105 mm Light Field Gun (To be phased out)
* 105 mm Indian Field Gun (To be phased out)
* Metamorphosis 155 mm GUN by upgrading present M46 130 mm with a maximum range of 39 k.m.180 has been already converted to 155 mm Guns 
*[[130 mm towed field gun M1954 (M-46)]]

===સ્વચલિત તોપખાનું===
* [[FV433 Abbot SPGH]] 80 approx in number  (105 mm) and M-46 Catapult 100 approx in number(130 mm)&amp; 70 in reserve to be replaced by 3600 new 155 mm self-propelled howitzers by 2025. On the short list is the Denel LIW T6 turreted Arjun and the Celsius (Bofors) FH-77AD&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref name=autogenerated2 /&gt; The Polish licensed version of the [[AS-90]] self-propelled artillery is also considered [also called KRAB].
* [[Bhim]]-Initial reports that the Arjun hull might be used with a 155 mm self-propelled howitzer by fitting the [[South African]] T6 turret which has the [[G5 howitzer]] fitted, proved to be misfounded. The SPH would be integrated at Bharat Earth Movers Ltd, which would manufacture additional Arjun chassis &amp; hulls for the purpose. At present, the Bhim  SPH program is in limbo, since Denel has been temporarily blacklisted by the Indian Ministry of Defence, while corruption charges are being investigated. The HVF (OFB) has been ordered for serial production of 100 BHIM.

*[[2S1 Gvozdika]] 122mm SPGH from Poland...... 110 getting supplied by Poland Bumar manufacturer
*[[KRAB]] 155mm SPGH from poland

===મલ્ટીપલ રોકેટ લોંચર=== 
[[Multiple rocket launcher|MRL system]] being fired in the background. The [[rocket]] barrage was aimed at [[Tiger Hill, Kargil|Tiger Hill]].]]
* [[BM-30|Smerch 9K58 MBRL]] (38) - 300 mm multiple rocket launch system. Further order for 24 units will be completed by 2010.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.india-defence.com/reports/3038 |title=Rosoboronexport to begin delivery of Smerch MLRS; New orders signed. |access-date=2009-07-19 |archive-date=2009-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090613064538/http://www.india-defence.com/reports/3038 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Pinaka Multi Barrel Rocket Launcher|Pinaka MBRL]] (80)- 214 mm multiple rocket launch system replacing the 122 mm BM-21. 80 launchers to be inducted by 2009.&lt;ref&gt;[http://www.indianexpress.com/story/1662.html Tata, L&amp;T bag orders for Pinaka rocket launcher]&lt;/ref&gt;
* [[BM-21]] (150+) - Modernized rockets with range of 40 km was purchased from Russia. To be replaced by Pinaka.
 
&lt;!-- Please Include the Foreign missile systems in Indian Army use. Astra has not been included since it will be under the IAF. Also, Please update the status of the missile systems. --&gt;

==હવાઇ સંરક્ષણ==
[[Image:AAD Test Crop.jpg|thumb|[[India]]'s [[Indian Ballistic Missile Defense Program|Advanced Air Defense]] (AAD) interceptor missile]]
'''[[Anti-ballistic missile]]'''
* [[Indian Ballistic Missile Defense Program#Prithvi Air Defence (PAD)|Prithvi Air Defense (PAD)]]- ''Exoatmospheric'' (outside the atmosphere) interceptor system
* [[Indian Ballistic Missile Defense Program#Advanced Air Defence (AAD)|Advanced Air Defence (AAD)]]- Endo atmospheric interceptor
* *[[S-300 (missile)|S-300PMU-2]]
'''[[Surface-to-air missile| Surface to air missile Systems]]'''
* [[Akash missile|Akash]]- 2 Squadrons are being inducted right now  
* [[SA-6 Gainful]]- The [[Indian Army]] has sought to upgrade its SA-6 Kvadrat and SA-8 Missile systems whilst the Akash gets ready. The Indian magazine &quot;Strategic Affairs &quot; (No. 0011/ Issue: [[December 16]]) noted: &quot;Poland has won an order worth $200 m from India to upgrade 100 Kvadrat (SA6) and 50 OSA-AKM (SA8) mobile surface to air missiles. The contract made public in August, is to be completed by 2002. The upgrades include integration of new radars, communications and control systems, improvements to the launch vehicle including new power packs. The Kvadrat upgrade includes new electronics for better electronic counter measures, passive infra-red search and track sensors.&quot;
* [[SA-10]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fas.org/nuke/guide/russia/airdef/s-300pmu.htm |title=S-300PMU SA-10 GRUMBLE - Russia / Soviet Nuclear Forces&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=2009-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090721081044/http://www.fas.org/nuke/guide/russia/airdef/s-300pmu.htm |archive-date=2009-07-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[Trishul (missile)|Trishul]]- Under Trials. Due to delays in the Trishul missile program the [[SA-8 Gecko|OSA-AKM]] / [[SA-8 Gecko|SA-8b Gecko]] air defence systems are being upgraded. Cancelled due to cost of production. &lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/news/2008/feb/27trishul.htm]&lt;/ref&gt;
* [[SA-8 Gecko]]- In Service
* [[SA-13 Gopher]]- In Service
'''[[MANPADS]]'''
* [[SA-16 Gimlet]]- In Service
* [[SA-7 Grail]]- In Service, to be phased out
'''[[Air Defense Artillery]]'''
* [[Tunguska M1]] (108) - low level air defense system &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mosnews.com/money/2005/12/20/indiamissiles.shtml |title=India buys $400M worth of Russian missile systems — Source |access-date=2009-07-19 |archive-date=2005-12-23 |archive-url=https://archive.is/20051223155635/http://mosnews.com/money/2005/12/20/indiamissiles.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[ZSU-23-4| ZSU-23-4M 'Shilka']] self-propelled air defence guns- 100 Systems upgraded
* Upgraded [[Bofors 40 mm gun|Bofors L40/70]] 40 mm AA guns replacing the L40/60 
* [[ZSU-23-2]] twin 23 mm AA guns - Total 800 purchased
* [[PZA- LOARA]] Armoured vehicle (PT-76 based)AA guns from Poland - Total 100 purchased

==ભૂમિ પરથી ભૂમીપર માર કરનાર પ્રક્ષેપાત્રો==
* [[BrahMos]] Land Attack Cruise Missile- In Service &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200704221858.htm |title=BrahMos test successful, to be inducted into army |access-date=2009-07-19 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216042734/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200704221858.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://week.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/theWeekContent.do?sectionName=Current+Events&amp;contentId=2350668&amp;programId=1073754900&amp;pageTypeId=1073754893&amp;contentType=EDITORIAL&amp;BV_ID=@@@ The Brahmastra]&lt;/ref&gt;
*[[Integrated Guided Missile Development Program|Prithvi-I]] Short Range Ballistic Missile (500km) - In Service
*[[Agni missile system| Agni-I]] Medium Range Ballistic Missile (700km to 3000 km)- In Service
*[[Agni missile system| Agni-II]] Intermediate Range Ballistic Missile (2500km to 5000 km)- In Service
*[[Agni missile system| Agni-III]] ICBM (3500km to 16,000 km)- In Service
*[[Agni missile system| Agni-V]] ICBM (5000-16,000km)-Under Development

==અયુદ્ધ વાહનો==
=== ઇજનેરી વાહનો ===
* Bridge Layer Tank using a T-72 chassis and Kartik Armoured Bridgelayer on a Vijayanta chassis - armoured vehicle-launched bridges
* Multi-Hop and Extended Span Assault Bridges on T-72 chassis
* Sarvatra - 8x8 truck-mounted bridging system
* VT-72B ARV (200+) and WZT-3 ARV (124, 228 to be delivered by 2007) - armoured recovery vehicle replacing the Vijayanta ARV
* BMP-2 Armoured Amphibious Dozer and Engineer Reconnaissance Vehicle (AERV) &amp; AAD

===સુરંગ સુરક્ષિત વાહનો===
* [[Casspir]] - (255 In Service)mine protected vehicles
* [[ CVRDE MPV Type I- Heavy armour and Type- II for Light armour]]

===તાર્કિક વાહનો (લોજીસ્ટિક વાહનો)===
* Stallion 4x4 Truck for GS Role
* [[Ashok Leyland Truck Fire Fighting]]
* [[Ashok Leyland 5kl Water Bowser]]
* Ashok Leyland Light Recovery Vehicle 4x4
* [[Mahindra &amp; Mahindra Limited|Mahindra]] - light multi-role 4x4
* Rampar - amphibious 4x4

==વિમાનો==
&lt;!--આ લેખ ભારતીય ખુશ્કીદળ વિશે છે. માટે ભારતીય વાયુદળનાં વિમાનોનો સમાવેશ અહીં કરવો નહીં.--&gt; 
:''અહીં ભારતીય ખુશ્કીદળના વિમાનોની યાદી આપેલ છે. [[ભારતીય વાયુદળ]]ના વિમાનોની યાદી માટે જુઓ:[[ભારતીય વાયુદળના વિમાનોની યાદી]]''
{{Standard table|0}}
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot;|ફોટો
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot;|વિમાન
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot;|સ્ત્રોત
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot;|પ્રકાર
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot;|સંસ્કરણ
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot;|સેવારત&lt;ref name=&quot;awst_20070115&quot;&gt;&quot;World Military Aircraft Inventory&quot;, Aerospace Source Book 2007, ''[[Aviation Week &amp; Space Technology]]'', [[January 15]] [[2007]].&lt;/ref&gt;
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot;|નોંધ
|-----
| [[File:Indian_air_force_dhruv_helicopter_j4042_arp.jpg|150px]] || [[ધ્રુવ (હેલિકોપ્ટર)]] || {{Flagicon|IND}}|| પ્રહારક હેલિકોપ્ટર, ઉપયોગી હેલિકોપ્ટર||  ||~૪૦ || આવતા ૫ વર્ષોમાં ૧૦૫થી વધુ ધ્રુવ પ્રાપ્ત કરાશે.
|-----
|[[File:Chetak helicopter.jpg|150px]] || [[ચેતક (હેલિકોપ્ટર)|ચેતક]] ([[:en:Aérospatiale Alouette III|Aérospatiale Alouette III]]) || {{Flagicon|IND}} અને ફ્રાન્સ || પ્રહારક હેલિકોપ્ટર, ઉપયોગી હેલિકોપ્ટર || એસએ ૩૧૬ બી ચેતક || ૧૨૦થી વધુ || '[[હિંદુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ]].' (HAL) ([[:en:Hindustan Aeronautics Limited| Hindustan Aeronautics Limited]]) દ્વારા નિર્મિત
|-----
|[[File:Cheetah produced by HAL.jpg|150px]] || [[ચીત્તા (હેલિકોપ્ટર)|ચીત્તા]]([[:en:Aérospatiale Lama|Aérospatiale Lama]]) || {{Flagicon|IND}} અને ફ્રાન્સ || ઉપયોગી હેલિકોપ્ટર || એસએ ૩૧૫ બી ચીત્તા || ૪૮ || સમયાંતરે સેવા નિવૃત્ત કરાશે. [[હિંદુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ]] દ્વારા નિર્મિત
|-----
|[[File:Mi-8 at Aero India 2011.jpg|150px]] || [[એમઆઇ-૧૭વી હીપ]] ([[:en:Mil Mi-17|Mil Mi-17]]) || સોવિયેત યુનિયન || માલવાહક હેલિકોપ્ટર || એમઆઇ-૨૫ હિંદ એફ || ૨૪ || 
|-----
| [[File:Mi-35_Hind_Akbar.jpg|150px]] || [[એમઆઇ-૩૫ હિંદ]] ([[:en:Mil Mi-35|Mil Mi-35]]) || રશિયા || પ્રહારક હેલિકોપ્ટર || એમઆઇ-૩૫ હિંદ || ૨૦ || 
|----- 
|[[File:IAI-Searcher2.jpg|150px]] || [[સર્ચર ૨]] ([[:en:Israel Aerospace Industries|IAI Searcher II]]) || {{flagicon|Israel}} || જાસૂસી યુએવી ||  || ૫૦થી વધુ || ચોક્કસ આંકડો બહાર પડાયો નથી.
|-----
|[[File:IAI Heron 1 in flight 1.JPEG|150px]] || [[હેરોન]] ([[:en:Israel Aerospace Industries|IAI Heron]]) || {{flagicon|Israel}} || જાસૂસી યુએવી ||  || ૧૦૦થી વધુ || 
|-----
|[[File:Nishant UAV.JPG|150px]]|| [[નિશાંત (હેલિકોપ્ટર)|નિશાંત]] ([[:en:DRDO Nishant|DRDO Nishant]]) || {{Flagicon|IND}} || જાસૂસી યુએવી (UAV) ||  || ૧૮ || ૨૦૦૭માં ૧૨ નંગ અપાશે.
|-----
|}

=== ભાવી ખરીદીઓ ===
'''હળવા ઉપયોગી હેલિકોપ્ટર (Light Utility Helicopter)''': [[ભારતીય સેના]]એ [[ચેતક (હેલિકોપ્ટર)|ચેતક]] અને [[ચીત્તા (હેલિકોપ્ટર)|ચીત્તા]] હેલિકોપ્ટરના પુરાતન બેડા (fleet)ની અવેજીમાં ૧૯૭ નંગ હળવા હેલિકોપ્ટરો ખરીદવાની યોજના બનાવી હતી.
૨૦૦૭ નાં ઉનાળામાં ભારતીય સેનાએ,૫૫૦ મિલિયન યુ.એસ.ડોલરના કરાર હેઠળ, &quot;યુરોકોપ્ટર ફેનેક&quot; ([[:en:Eurocopter Fennec|Eurocopter AS 550]]) ખરીદવાનું નક્કિ કરેલ. આ કરાર હેઠળ,યુરોકોપ્ટર દ્વારા, ૬૦ હેલિકોપ્ટર ઉડવામાટે તૈયાર સ્થિતીમાં અને બાકીનાં હેલિકોપ્ટરનાં છુટા ભાગ, જે [[હિંદુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ]](HAL)માં, એસેમ્બલ કરવા માટે પુરા પાડવાના હતા. પરંતુ 'બેલ હેલિકોપ્ટર' નામક પ્રતિસ્પર્ધી કંપની દ્વારા, અયોગ્ય ક્ષેત્ર પરીક્ષણનાં આક્ષેપો બાદ, આ યોજના પડતી મુકાયેલ છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.indiaenews.com/india/20071206/84767.htm |title=Indian Army tender for 197 Eurocopter Fennec helicopters Scrapped |access-date=2009-07-19 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216042733/http://www.indiaenews.com/india/20071206/84767.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.indiaprwire.com/businessnews/20070408/21846.htm |title=Eurocopter wins big Indian Army deal |access-date=2009-07-19 |archive-date=2007-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070615212045/http://www.indiaprwire.com/businessnews/20070408/21846.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

પાંચ વૈશ્વિક મોટી કંપનીઓ ભારતને ૧૯૭ નંગ બહુઉપયોગી,હળવા હેલિકોપ્ટર વેંચવાના રૂ|.૩૦૦૦ કરોડના સોદા માટે સ્પર્ધામાં છે. જેમને પોતપોતાની દરખાસ્તો રજુ કરવા માટે ૧૯ ડિસેમ્બર,૨૦૦૮ સુધીનો સમય અપાયો હતો. આ કંપનીઓમાં &quot;યુરોકોપ્ટર : યુરોકોપ્ટર ફેનેક&quot;, &quot;બેલહેલિકોપ્ટર્સ : બેલ ૪૦૭&quot;, &quot;કામોવ કેએ-૨૨૬&quot;, ઓગસ્તા : ઓગસ્તા વેસ્ટલેન્ડ&quot; અને &quot;મેકડોનેલ ડગ્લાસ : એમડી હેલિકોપ્ટર્સ&quot; સામેલ છે. 
 
Weighing less than three tonnes when armed, these multi-role, light turbine helicopters will replace the 1970s vintage Chetak and Cheetah helicopters operated by the Army Aviation Corps and the Air Force. They will undertake tasks such as ''reconnaissance'' and ''observation'', ''casualty evacuation'', ''electronic warfare'', ''escort duties'', ''anti-insurgency operations'' and ''ferrying personnel'' to and from the battlefield. 

Of the 197 helicopters, which are to be bought in a fly away condition and via knock down kits, 133 are for the Army, while 64 will be delivered to the Air Force. The helicopter deal is part of a mega modernisation programme which will see the Army eventually receiving 197 helicopters and the [[Indian Air Force]] getting 188. The deal also includes an offset clause, under which the successful vendor must source defence-related goods and services to the value of 50 per cent of the deal from Indian companies. 

The process — including discussions on offset proposals, technical evaluation, short-listing by the Defence Ministry, hot weather and winter trails — is expected to be completed by the middle of 2010.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/11/03/stories/2008110353551400.htm |title=Five firms in fray for copter deal  |access-date=2009-07-19 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216042729/http://www.hindu.com/2008/11/03/stories/2008110353551400.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

On June 15 2009, Chief of Air Staff Air Chief Marshal P.V. Naik said to India Strategic defence magazine that IAF chooses Boeing’s latest [[C-17 Globemaster III|C-17]] as its new Very Heavy Lift Transport Aircraft (VHTAC).&lt;ref&gt;[http://theasiandefence.blogspot.com/2009/06/iaf-chooses-boeings-latest-c-17-for.html IAF chooses Boeing’s latest C-17 for heavy-lift transport aircraft] Asian Defence. Retrieved on 2009-06-15.&lt;/ref&gt;  The decision to get C-17 was taken after a thorough study, but Naik said that the aircraft was chosen because of its capability to take off and land on short runways with heavy loads, long range, and ease of operation. India is looking to acquire 10 C-17s initially through the US government’s Foreign Military Sales (FMS) route.


&lt;gallery&gt;
Image:IA_Artillery.jpg|ભારતીય ખુશ્કીદળનું તોપખાનું 
Image:India_army_SwarajT3500_2007_front.JPG|ભારતીય ખુશ્કીદળ એમ્બ્યુલન્સ
Image:BFSR-SR_with_thermal_imager.JPG|'બેલ' યુદ્ધક્ષેત્ર નિગરાની રડાર-ટુંકી ક્ષમતાનું (BFSR-SR)
Image:T-90_firing.jpg|ટી-૯૦ રણગાડી, થરનાં રણમાં નિશાનબાજી વખતે.


&lt;/gallery&gt;

==સંદર્ભ==
{{reflist}}

{{Military of India}}

[[Category:ભારતીય ખુશ્કીદળ]]
[[Category:ભારતના લશ્કરી શસ્ત્રો]]</text>
      <sha1>776x7fekzz6e7bbc23lglyllb74k4we</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>નસીરપુર (તા. ગોધરા)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17274</id>
    <revision>
      <id>907630</id>
      <parentid>900223</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4321" sha1="f2uz1uuino1kdpmp6foolpboku0q56f" xml:space="preserve"> 

{{Infobox Indian jurisdiction
| type               = ગામ
| native_name        = નસીરપુર 
| state_name         = ગુજરાત
| district           = પંચમહાલ
| taluk_names             =  ગોધરા
| latd =22.76515  
| longd= 73.609383
| area_total         = 
| altitude           = 
| population_total   = 
| population_as_of   = 
| population_density = 
| leader_title_1     = 
| leader_name_1      = 
| leader_title_2     = 
| leader_name_2      = 
| footnotes          = 
| blank_title_1           = સગવડો
| blank_value_1           = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી
| blank_title_2           = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2           = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3           = મુખ્ય ખેતપેદાશ
| blank_value_3           = [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[શાકભાજી]]
| blank_title_4           = 
| blank_value_4           = 
}}

'''નસીરપુર (તા. ગોધરા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ જિલ્લા]]માં આવેલા [[ગોધરા તાલુકો| ગોધરા તાલુકા]]માં આવેલું એક  ગામ છે. નસીરપુર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. વાલાભા પાલિયા (ગઢવી) ગામના લોકપ્રિય અને નોંધપાત્ર વ્યક્તિ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Gujarati|first=TV9|date=2023-03-15|title=અનોખી ભક્તિ : આત્માને ભાસ થયો અને નીકળી પડ્યા વાલા ચારણ ! ગોધરાથી ઉલ્ટા પગે દ્વારકા જઈ કાન્હાના દર્શન કરવાનો દ્રઢ સંકલ્પ|url=https://tv9gujarati.com/gujarat/jamnagar/66-year-old-vala-paliya-gadhvi-will-walk-backwards-to-dwarka-au14495-703296.html|access-date=2024-05-29|website=TV9 Gujarati|language=gu}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-03-14|title=VIDEO: આત્માને ભાસ થયો અને વૃદ્ધ છેક,...ગોધરાથી ઉલ્ટા પગે ચાલી નીકળ્યા દ્વારકાની યાત્રાએ!|url=https://gujarati.news18.com/news/jamnagar/66-year-old-man-went-to-dwarka-from-godhara-reverse-walking-kcj-local18-1354163.html|access-date=2024-05-29|website=News18 ગુજરાતી|language=gu|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529132300/https://gujarati.news18.com/news/jamnagar/66-year-old-man-went-to-dwarka-from-godhara-reverse-walking-kcj-local18-1354163.html|archive-date=2024-05-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Patel|first=Urvish|date=2023-03-14|title=આત્માને ભાસ થયો અને વૃદ્ધ&amp;#8230;ગોધરાથી ઉલ્ટા પગે ચાલી નીકળ્યા દ્વારકાની યાત્રાએ!- Video|url=https://www.gujarattak.in/gujarat-news/story/godhra-to-dwarka-walking-video-story-of-faith-jamnagar-847351-2023-03-14|access-date=2024-05-29|website=gujarattak|language=gu}}&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભો==
{{reflist}}

{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}


[[શ્રેણી:ગોધરા તાલુકો]]</text>
      <sha1>f2uz1uuino1kdpmp6foolpboku0q56f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બીજું વિશ્વ યુદ્ધ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17295</id>
    <revision>
      <id>907639</id>
      <parentid>905427</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="263414" sha1="kfqayzwjamsf8kwm7u6t99g0cfce3op" xml:space="preserve">'''વિશ્વ યુદ્ધ ૨''', અથવા '''બીજુ વિશ્વ યુદ્ધ''' &lt;ref&gt;કોમનવેલ્થ અને પશ્ચિમી રાષ્ટ્રોમાં અધિકૃત લશ્કરી ઇતિહાસ આ સંઘર્ષનો દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે (દા.ત. [[સી.પી. સ્ટેસી]]નો ''દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધમાં કેનેડિયન લશ્કરનો અધિકૃત ઇતિહાસ'' ), જ્યારે કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનો અધિકૃત ઇતિહાસ વિશ્વ યુદ્ધ II, &quot;વિશ્વ યુદ્ધ બે&quot; બોલાય, તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે. અન્ય દેશોના અધિકૃત ઇતિહાસના અંગ્રેજી અનુવાદો પણ અંગ્રેજીમાં દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ તરીકે ઉકેલાય છે, ઉદાહરણ તરીકે જર્મનમાં ''હર્ષિત જરીવાલા'' . બિન-અંગ્રેજી ભાષા ઉપયોગ દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ તરીકે જ અનુવાદ કરે છે, દાખલા તરીકે સ્પેનિશ ''સેગુંડા ગુએરા મુંડિઅલ'' અને ફ્રેન્ચ ''સેકન્ડ ગુએરે મોન્ડિઅલ''. આ શબ્દોનો &quot;અધિકૃત&quot; વપરાશ લોકપ્રિય વપરાશને માર્ગ આપી રહ્યો છે અને ઔપચારિક લશ્કરી ઇતિહાસમાં પણ બંને શબ્દો એકબીજાના પર્યાય તરીકે વપરાઈ રહ્યા છે.&lt;/ref&gt; (ટૂંકમાં જેને '''WWII''' અથવા '''WW2''' કહેવામાં આવે છે) એ વૈશ્વિક લશ્કરી સંઘર્ષ હતો, જેમાં મહા શક્તિ સહિત વિશ્વના મોટા ભાગના રાષ્ટ્રોનો સમાવેશ થતો હતો. તેઓ બે વિરોધી લશ્કરી જોડાણોમાં વહેંચાઇ ગયા હતા: [[બીજા વિશ્વયુદ્ધના સાથી રાષ્ટ્રો|મિત્ર]] અને [[ધરી સત્તાઓ|ધરી]](શત્રુ). આ યુદ્ધમાં લશ્કરના ૧૦ કરોડ થી વધુ લોકોની જમાવટ કરવામાં આવી હતી, જેને પગલે તે ઇતિહાસનું સૌથી વધુ વ્યાપક યુદ્ધ બન્યું હતું. &quot;પૂર્ણ યુદ્ધ&quot;ના તબક્કામાં ભાગ લેનાર અગ્રણી રાષ્ટ્રોએ તેમની સમગ્ર આર્થિક, ઔદ્યોગિક અને વિજ્ઞાની ક્ષમતાઓને યુદ્ધના પ્રયત્નમાં જોતરી હતી અને લશ્કરી તથા નાગરિક સ્રોત વચ્ચેની ભેદરેખા ભૂંસી નાખી હતી.

આ યુદ્ધમાં ૭ કરોડ લોકોથી વધારે મરાયા હતા અને તેમાંથી મોટાભાગના નાગરિકો હતા, જેણે આને માનવ ઇતિહાસનો સૌથી વધારે ભયંકર સંઘર્ષ બનાવ્યો હતો.

પોલેન્ડ પર જર્મનીનું આક્રમણ અને તેના પરિણામે [[બ્રિટિશ સામ્રાજય|બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય]] ના મોટાભાગના રાષ્ટ્રો અને [[રાષ્ટ્રકુળ દેશો]] અને [[ફ્રાન્સ]] દ્વારા [[જર્મની]] પર યુદ્ધની ઘોષણાની સાથે સામાન્ય રીતે [[સપ્ટેમ્બર ૧|૧ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૩૯ ને યુદ્ધની શરૂઆત માનવામાં આવે છે. આ તારીખ પહેલા ઘણા રાષ્ટ્રો યુદ્ધની સ્થિતિમાં હતા અને ’માર્કો પોલો બ્રિજ ઘટના’ (રાષ્ટ્રવાદી ચીન અને જાપાન વચ્ચે લડાયેલ), સોવિયેત યુનિયન પર જર્મનીનું આક્રમણ (ઓપરેશન બાર્બારોસા), અને [[દક્ષિણપૂર્વ એશિયા]]માં [[પર્લ હાર્બર પર હુમલો|પર્લ હાર્બર]] તથા બ્રિટિશ અને [[નેધરલેંડ|ડચ]] વસાહતો જેવી ઘટનાના પગલે શરૂઆતમાં નહિ જોડાયેલા ઘણા રાષ્ટ્રો યુદ્ધમાં જોડાયા હતા.

૧૯૪૫ માં સાથી-મિત્ર રાષ્ટ્રોના વિજય સાથે યુદ્ધનો અંત આવ્યો. વિશ્વની મહાસત્તાઓ તરીકે [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેત યુનિયન]] અને [[અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]નો ઉદય થયો અને [[શીત યુદ્ધ|શીત યુદ્ધ]]નો પાયો નંખાયો, જે આગામી ૪૫ વર્ષ સુધી ચાલુ રહ્યુ. આવો અન્ય સંઘર્ષ ટાળવાના હેતુથી [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|સંયુક્ત રાષ્ટ્ર]]ની સ્થાપના થઈ. સ્વ-નિર્ધારના સિદ્ધાંતની સ્વીકૃતિની સાથે એશિયા અને આફ્રિકામાં સંસ્થાનવાદ દૂર કરવાની ઝુંબેશને વેગ મળ્યો જ્યારે કે [[પશ્ચિમી યુરોપ|પશ્ચિમ યુરોપે]] પોતે પણ [[યુરોપીયન એકીકરણ|એકીકરણ]] તરફ આગળ વધવા માંડ્યુ.

== ભૂતકાળ ==

વિશ્વયુદ્ધ ૧ પછીની ઘટનાઓમાં પરાજિત જર્મનીએ વર્સેલ્સની સંધિ કરી.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hakim|first=Joy|title=A History of Us: War, Peace and all that Jazz|url=https://archive.org/details/historyofusbook50000haki|publisher=Oxford University Press|year=1995|location=New York|isbn=0-19-509514-6}}&lt;/ref&gt; આના પરિણામે જર્મનીએ તેનો ૧૪% જેટલો વિસ્તાર ગુમાવ્યો, અન્ય રાજ્યો સાથે જોડાણ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો,  જર્મનીના સશસ્ત્ર દળોની સંખ્યા મર્યાદિત કરવામાં આવી અને જંગી દંડ ફટકારવામાં આવ્યો. રશિયાના ગૃહ યુદ્ધ ના કારણે સોવિયેત સંઘ|સોવિયેત યુનિયનની રચના થઈ, જે ટૂંકા ગાળામાં જોસેફ સ્ટાલિનના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યુ. ઈટાલીમાં બેનિટો મુસોલિનિએ નવા રોમન સામ્રાજ્યની રચનાનું વચન આપી ફાસીવાદી સરમુખત્યાર તરીકે સત્તા કબજે કરી   &lt;ref&gt;શો, એન્થની. ''વર્લ્ડ વોર 2 ડે બાય ડે '' (World War II Day by Day), p. 35.&lt;/ref&gt; [[ચીન]] માં કુમિટાંગ (કેએમટી) પક્ષે પ્રાદેશિક બળવાખોરો સામે એકીકરણ અભિયાન શરૂ કર્યુ અને ૧૯૨૦ના દસકાના મધ્ય સુધીમાં ચીનનું સાધારણ એકીકરણ કર્યુ, પરંતુ ટૂંક સમયમાં જ તે ભૂતપૂર્વ ચીની સામ્યવાદી પક્ષો સામેના ગૃહ યુદ્ધમાં સપડાયુ. ચીન પર લાંબા સમયથી પ્રભાવ ધરાવનાર લશ્કરીકરણ વધારી રહેલા જાપાનીસ સામ્રાજ્ય એ ૧૯૩૧માં&lt;ref&gt;મીઅર્સ, રેમોન; પેટાઈ, માર્ક. ''ધી જાપાનીઝ કોલોનિલ એમ્પાયર, ૧૮૯૫-૧૯૪૫'' (The Japanese Colonial Empire), p. 458.&lt;/ref&gt; એશિયા પર શાસનના અધિકારના પ્રથમ પગલા તરીકે મુકડેન ઘટનાનો ઉપયોગ કર્યો અને  મંચુરિયા કબજે કરવાના પગલાને ઉચિત ઠેરવવા પ્રયાસ કર્યો; બંને રાષ્ટ્રો ૧૯૩૩ માં તાંગ્ગુ ટ્રુસ સુધી શાંઘાઈ, |રેહે અને હેબેઈમાં અનેક નાના-નાના યુદ્ધ લડ્યા . બાદમાં ચીનના સ્વયંસેવક દળોએ મંચુરિયા અને ચાહર અને સુઈયાનમાં જાપાનના હુમલાઓનો પ્રતિકાર જારી રાખ્યો.
[[ચિત્ર:Reichsparteitag 1935 mod.jpg|thumb|left|125px|૧૯૩૫ ન્યુરેમબર્ગ રેલીમાં જર્મન ટુકડીઓ.]]

૧૯૨૩ માં [[બીયર હોલ બળવો|જર્મન સરકારને ઉખાડી ફેંકવાના નિષ્ફળ પ્રયાસ]] બાદ [[એડોલ્ફ હિટલર]] [[હિટલરની સત્તાનો ઉદય|1933માં જર્મનીનો નેતા]] બન્યો. તેણે [[લોકશાહી]] નાબૂદ કરી, [[નાઝીવાદ અને જાતિ|વિધ્વંસક જાતિઆધારિત વિશ્વ વ્યવસ્થાની સ્થાપના]]ને પ્રોત્સાહન આપતા ટૂંક સમયમાં જ પુનઃશસ્ત્રીકરણ અભિયાન શરૂ કર્યુ.&lt;ref&gt;વાઉક, હર્મન. ''ધી વિન્ડ્સ ઓફ વોર'' (The Winds of War), p. 72.&lt;/ref&gt; આના કારણે અગાઉના યુદ્ધમાં ઘણી ખુવારી વેઠી ચૂકેલા ફ્રાન્સ, ઈટાલી અને યુનાઈટેડ કિંગડમ ચિંતામાં મૂકાયા તથા જર્મનીના કારણે તેમની વિસ્તારવાદની મહત્વાકાંક્ષા સામે જોખમ ઉભુ થતુ હોય તેવુ લાગ્યુ.&lt;ref&gt;બ્રોડી, જે. કેનેથ. ''ધી એવોઈડેબલ વોરઃ પીઅરે લેવલ એન્ડ ધી પોલિટિક્સ ઓફ રીઆલિટી, 1935–1936'' (The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality), p. 4&lt;/ref&gt; પોતાનું જોડાણ ટકાવી રાખવા [[ફ્રાન્કો-ઈટાલિયન સંધિ|ફ્રાન્સે ઈટાલીને ઈથોપિયામાં મનમાની કરવા મંજૂરી આપી]], કે જેના પર વિજય મેળવવાની ઈટાલીની ઈચ્છા હતી. 1935ના પ્રારંભમાં [[સારપ્રદેશ]] વિધિવત રીતે જર્મનીમાં જોડાયો અને હિટલરે વર્સેલ્સની સંધિ ફગાવીને પુનઃલશ્કરીકરણની શરૂઆત કરતા [[ભરતી]]ની શરૂઆત કરી ત્યારે પરિસ્થિતિ વધારે તણાવગ્રસ્ત બની. જર્મની પર નિયંત્રણ રાખવાના ઈરાદાથી યુનાઈટેડ કિંગડમ, ફ્રાન્સ અને ઈટાલીએ  [[સ્ટ્રેસા મોરચો|સ્ટ્રેસા મોરચા]]ની રચના કરી. [[ડ્રાંગ નાચ ઓસ્ટેન|પૂર્વીય યુરોપના મોટા વિસ્તાર કબજે કરવાના જર્મીના ધ્યેય]]થી ચિંતામાં મૂકાયેલ સોવિયેત યુનિયને ફ્રાન્સ સાથેના પરસ્પર સહકારની સંધિનો અંત લાવી દીધો.

જો કે [[ફ્રાન્સ-રશિયાની પરસ્પર સહકારની સંધિ|ફ્રાન્કો-સોવિયેત સંધિ]] અમલમાં આવતા પહેલા તે માટે [[લીગ ઓફ નેશન્સ|રાષ્ટ્ર સંઘ]]ની અમલદારશાહીની મંજૂરી જરૂરી હોવાથી તે બિલકુલ બિનઅસરકારક બની હતી.&lt;ref&gt;રેકોર્ડ, જેફરી. ''એપીસમેન્ટ રીકન્સીડર્ડઃ ઈન્વેસ્ટિગેટિંગ ધી માયથોલોજી એફ ધી 1930સ'' (Appeasement Reconsidered: Investigating the Mythology of the 1930s), p. 50.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;માન્ડેલબૌમ, માઈકલ. ''ધી ફેટ ઓફ નેશન્સઃ ધી સર્ચ ફોર નેશનલ સીક્યુરિટી ઈન ધી નાઈન્ટિન્થ એન્ડ ટ્વેન્ટિએથ સેન્ચ્યુરીસ'' (The Fate of Nations: The Search for National Security in the Nineteenth and Twentieth Centuries), p. 96&lt;/ref&gt; જૂન 1935માં યુનાઈટેડ કિંગડમે જર્મની પરના અગાઉના પ્રતિબંધો હળવા કરીને તેની સાથે સાથે [[એંગ્લો-જર્મન જલસેના સમજુતી|સ્વતંત્ર નૌકાદળ કરાર]] કર્યા. યુરોપ અને એશિયાના ઘટનાક્રમથી ચિંતિત યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે ઓગસ્ટમાં [[તટસ્થતા કાયદો|તટસ્થતા ધારો]] પસાર કર્યો.&lt;ref&gt;શ્મિટ્ઝ, ડેવિડ એફ. ''હેનરી એલ. સ્ટિમ્સોન: ધી ફર્સ્ટ વાઈસ મેન'' (The First Wise Man), p. 124.&lt;/ref&gt; ઓક્ટોબરમાં ઈટાલીએ [[દ્વિતિય ઈટાલી-એબિસિનિયા યુદ્ધ|ઈથોપિયા]] પર આક્રમણ કર્યુ અને યુરોપીય રાષ્ટ્રોમાંથી માત્ર જર્મનીએ જ તેના આક્રમણને સમર્થન આપ્યુ. ત્યાર બાદ ઈટાલીએ [[ઓસ્ટ્રિયા]]ને સેટેલાઈટ રાજ્ય બનાવવાના જર્મનીના ધ્યેય સામેના વાંધા ફગાવી દીધા.&lt;ref&gt;કિટ્સન, એલિસન. ''જર્મની 1858–1990: હોપ, ટેરર, એન્ડ રીવાઈવલ'' (Germany 1858–1990: Hope, Terror, and Revival), p. 231.&lt;/ref&gt;

વર્સેલ્સ અને [[લોકાર્નો સંધિઓ|લોકાર્નો]] સંધિનો સીધો ભંગ કરતા હિટલરે માર્ચ 1936માં [[રહાઈનપ્રદેશ|રહાઈનલેન્ડ]]નું [[રહાઈન પ્રદેશનું પુનઃલશ્કરીકરણ|પુનઃલશ્કરીકરણ]] કર્યુ. અન્ય યુરોપિયન રાષ્ટ્રો તરફથી તેને ઓછો પ્રતિસાદ મળ્યો.&lt;ref&gt;એડમથ્વેઈટ, એન્થની પી. ''ધી મેકિંગ ઓફ ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર'' (The Making of the Second World War), p. 52.&lt;/ref&gt; જુલાઈમાં [[સ્પેનિશ ગૃહયુદ્ધ|સ્પેનિશ આંતરવિગ્રહ]]ફાટી નીકળ્યો ત્યારે હિટલર અને મુસોલિનિએ સોવિયેતનું સમર્થન ધરાવતા [[દ્વિતિય સ્પેનિશ રીપબ્લિક|સ્પેનિશ ગણતંત્ર]] સામેના યુદ્ધમાં ફાસીવાદી જનરલિસ્મો [[ફ્રાન્સિસ્કો ફ્રાન્કો]]ના [[રાષ્ટ્રવાદી સ્પેન|રાષ્ટ્રવાદી બળો]]નું સમર્થન કર્યુ. બંને પક્ષોએ નવા હથિયારો અને રણનીતિની નવી પદ્ધતિઓ ચકાસવા માટે સંઘર્ષનો ઉપયોગ કર્યો&lt;ref&gt;ગ્રેહામ, હેલેન. ''ધી સ્પેનિશ સિવિલ વોરઃ અ વેરી શોર્ટ ઈન્ટ્રોડક્શન'' (The Spanish Civil War: A Very Short Introduction), p. 110.&lt;/ref&gt; અને 1939ની શરૂઆતમાં રાષ્ટ્રવાદીઓ વિજયી સાબિત થયા.

તણાવ વધવા માંડતા સત્તાને મજબૂત બનાવવા અથવા એકત્ર કરવાના પ્રયાસો કરાયા. ઓક્ટોબરમાં જર્મની અને ઈટાલીએ [[રોમ-બર્લિન ધરી]]ની રચના કરી અને એક મહિના બાદ જર્મની અને જાપાને સામ્યવાદને અને ખાસ કરીને સોવિયેત સંઘને ખતરારૂપ ગણી [[સામ્યવાદ-વિરોધી સમજૂતિ|કોમિન્ટર્ન(સામ્યવાદ)-વિરોધી સંધિ]] કરી અને આ જ વર્ષે પાછળથી ઈટાલી પણ તેમાં જોડાયુ. ચીનમાં કુમિન્ટાંગ અને સામ્યવાદી દળો જાપાનનો સામનો કરવા અને [[બીજો સંગઠિત મોરચો (ચીન)|સંગઠિત મોરચો]] બનાવવા શસ્ત્રવિરામ માટે સંમત થયા.&lt;ref&gt;બસ્કી, ડોનાલ્ડ એફ. ''કમ્યુનિઝમ ઈન હીસ્ટ્રી એન્ડ થીયરીઃ એશિયા, આફ્રિકા એન્ડ ધી અમેરિકન્સ'' (Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas), p. 10&lt;/ref&gt;

== ઘટનાક્રમ ==
[[પોલેંડ|પોલેન્ડ]] પર [[જર્મની|જર્મની]]ના આક્રમણની સાથે [[સપ્ટેમ્બર ૧|૧ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૩૯ને સામાન્ય રીતે યુદ્ધની શરૂઆત ગણવામાં આવે છે. યુદ્ધની શરૂઆતની અન્ય તારીખોમાં [[સપ્ટેમ્બર ૧૩|૧૩ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૩૧ના રોજ મંચુરિયા પર [[જાપાન]]નું આક્રમણ&lt;ref&gt;બ્રેડલી જેમ્સ, પાવર્સ, રોન(Powers, Ron). '''ફ્લેગ્સ ઓફ અવર ફાધર્સ''' (Flags of Our Fathers), p. 58.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''એનસાયક્લોપીડિયા ઓફ વર્લ્ડ વોર II: અ પોલિટિકલ, સોશિયલ એન્ડ મિલિટરી હીસ્ટ્રી'' Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History, p. 771; નોંધ, આમ છતાં ટકરનો પોતાનો અભિપ્રાય એવો છે કે 191 સૌથી વધારે અનુકૂળ છે; p. 9%&lt;/ref&gt; બીજા જાપાન-[[ચીન]] યુદ્ધની શરૂઆત [[જુલાઇ ૭|૭ જુલાઇ]] , ૧૯૩૭,&lt;ref&gt;ચિકરિંગ, રોજર; ફોર્સ્ટર, સ્ટિગ; ગ્રેઈનર, બેર્ન્ડ. ''અ વર્લ્ડ એટ ટોટલ વોરઃ ગ્લોબલ કોન્ફ્લિક્ટ એન્ડ ધી પોલિટિક્સ ઓફ ડીસ્ટ્રક્શન, 1937–1945'' ,(A World at Total War: Global Conflict and the Politics of Destruction, 1937–1945) p. 64&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ફિસ્કસ, જેમ્સ ડબલ્યુ. ''ક્રિટિકલ પર્સપેક્ટિવ્સ ઓન વર્લ્ડ વોર II'' (Critical Perspectives on World War II), p. 44%&lt;/ref&gt; અથવા અન્ય ઘટનાઓમાંથી કોઈ એક ઘટના છે. અન્ય સ્રોતો એ. જે. પી. ટેલરને અનુસરે છે, કે જેઓ માને છે કે પૂર્વ [[એશિયા]]માં જાપાન-ચીન યુદ્ધ અને [[યુરોપ]] તથા તેની વસાહતોમાં બીજુ વિશ્વયુદ્ધ સમાંતર હતા, પરંતુ ૧૯૪૧માં વિલિનિકરણ ના થયુ ત્યાં સુધી તેઓ વિશ્વયુદ્ધ બન્યા નહોતા; કે જે તબક્કે યુદ્ધ ૧૯૪૫ સુધી ચાલુ રહ્યુ. આ લેખ પરંપરાગત તારીખોનો ઉપયોગ કરે છે.&lt;ref&gt;વિશ્વયુદ્ધ ૨ ના પ્રારંભ માટે ક્યારેક ધ્યાનમાં લેવાતી અન્ય તારીઓમાં ૧૯૩૫માં ઈટાલીનું એબિસિનિયા પરનું આક્રમણ છે; &lt;small&gt;(બેન-હોરિન, એલિઆહુ(૧૯૪૩). &lt;/small&gt;&lt;small&gt;''ધી મિડલ ઈસ્ટઃ ક્રોસરોડ્સ ઓફ હીસ્ટ્રી'' (The Middle East: Crossroads of History), p. &lt;/small&gt;&lt;small&gt;169; ટેલર, એલન(૧૯૭૯). &lt;/small&gt;&lt;small&gt;''હાઉ વોર્સ બિગિન'' (How Wars Begin), p. &lt;/small&gt;&lt;small&gt;124; યિસ્રીલિટ, હેવાર્હ મિઝ્રાહિટ (૧૯૬૫). &lt;/small&gt;&lt;small&gt;''એશિયન આફ્રિકન સ્ટડીઝ'' (Asian and African Studies), p. &lt;/small&gt;&lt;small&gt;191)&lt;/small&gt;. ૧૯૪૧ માટે જુઓ &lt;small&gt;(ટેલર, એજેપી (૧૯૬૧). &lt;/small&gt;&lt;small&gt;''ધી ઓરિજિન્સ ઓફ ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર'' (The Origins of the Second World War), p. vii; કેલોગ, વિલિયમ O. (&lt;/small&gt;&lt;small&gt;૨૦૦૩&lt;/small&gt;&lt;small&gt;''અમેરિકન હીસ્ટ્રી ધી ઈઝી વે'' (American History the Easy Way), p. &lt;/small&gt;&lt;small&gt;236)&lt;/small&gt;. એક મત એવો પણ પ્રવર્તે છે કે વિશ્વયુદ્ધ I અને વિશ્વયુદ્ધ II બંને એક જ &quot;યુરોપીયન ગૃહયુદ્ધ&quot; અથવા &quot;બીજા ત્રીસ વર્ષ યુદ્ધ&quot;ના ભાગ છે. &lt;small&gt;(કેનફોરા, લ્યુસિઆનો; જોન્સ, સિમોન (૨૦૦૬). &lt;/small&gt;&lt;small&gt;''ડેમોક્રેસી ઈન યુરોપઃ એ હીસ્ટ્રી ઓફ એન આઈડિયોલોજી'' (Democracy in Europe: A History of an Ideology), p. &lt;/small&gt;&lt;small&gt;155; પ્રિન, ગ્વિન (૨૦૦૨). &lt;/small&gt;&lt;small&gt;''ધી હાર્ટ ઓફ વોરઃ ઓન પાવર, કોન્ફ્લિક્ટ એન્ડ ઓબ્લિગેશન ઈન ધી ટ્વેન્ટી-ફર્સ્ટ સેન્ચ્યુરી'' (The Heart of War: On Power, Conflict and Obligation in the Twenty-First Century), p. &lt;/small&gt;&lt;small&gt;11).&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

યુદ્ધના અંતની પણ અનેક તારીખો છે. કેટલાક સ્રોત જાપાનની શરણાગતિ ([[સપ્ટેમ્બર ૨|૨ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૪૫) કરતા પહેલા [[ઓગસ્ટ ૧૪|૧૪ ઓગસ્ટ]], ૧૯૪૫ના શસ્ત્રવિરામને યુદ્ધનો અંત કહે છે; કેટલાક યુરોપિયન ઇતિહાસમાં તે  દિવસ ([[મે ૮|૮ મે]], ૧૯૪૫)ના પૂરુ થયુ. જાપાન સાથે શાંતિ સંધિ પર ૧૯૫૧ સુધી સહી થઈ નહોતી.

૧== યુદ્ધની તવારીખ ==
=== ચીનમાં યુદ્ધ ===
[[ચિત્ર:Japanese_naval_landing_forces_blasting_Chinese_pillbox_and_marching_with_the_naval_flag,_Canton_Operation.jpg|right|thumb|વુહાનના યુદ્ધ દરમિયાન જાપાની દળો.]]
[[માર્કો પોલો બ્રિજ ઘટના]] પછી જાપાને [[બીજુ ચીન-જાપાન યુદ્ધ|ચીન પર સંપૂર્ણ આક્રમણ]] શરૂ કર્યુ. સોવિયેતે [[ચીન-રશિયા બિન-ઘર્ષણની સમજૂતિ|તરત જ ચીનને ટેકો આપ્યો]], જેના લીધે ચીનના અગાઉના [[ચીન-જર્મન સહકાર (1911-1941)|જર્મની સાથેના સહકાર]]નો અંત આવ્યો. [[શાંઘાઈનું યુદ્ધ|શાંઘાઈથી શરૂ કરીને]] જાપાને ચાઈનિઝ દળોને પાછળ ધકેલ્યા, ડિસેમ્બરમાં [[નાન્જિંગનું યુદ્ધ|પાટનગર નાનજિંગ કબજે કર્યુ]]. જુન 1938માં ચાઈનિઝ દળોએ [[1938 પીળી નદી પૂર|પીળી નદીમાં પૂર લાવીને]] જાપાનની આગેકૂચ રોકી; જોકે આનાથી તેમને [[વુહાન]] શહેરના સંરક્ષણની તૈયારી માટે સમય મળ્યો, પરંતુ ઓક્ટોબર સુધીમાં [[વુહાનનું યુદ્ધ|શહેર લેવાયુ]].&lt;ref&gt;ટ્વિટશેટ, ડેનિસ; ફેરબેન્ક, જ્હોન કે. ''ધી કેમ્બ્રિજ હીસ્ટ્રી ઓફ ચાઈના'' (The Cambridge history of China), p. 566.&lt;/ref&gt; આ સમય દરમિયાન જાપાન અને સોવિયેત દળો [[ખાસન તળાવનું યુદ્ધ|ખાસન તળાવ પાસે નાના યુદ્ધ]]માં વ્યસ્ત રહ્યા; મે 1939માં તેમની વચ્ચે વધારે ગંભીર [[ખાલ્ખિન ગોલનું યુદ્ધ|સરહદી યુદ્ધ]] શરૂ થયુ&lt;ref&gt;કુક્સ, એલ્વિન ડી. ''નોમોહાનઃ જાપાન અગેઈન્સ્ટ રશિયા, 1939'' (Nomonhan: Japan Against Russia, 1939), p. 189.&lt;/ref&gt; 15 સપ્ટેમ્બરના રોજ શસ્ત્ર-વિરામના કરાર સાથે તેનો અંત આવ્યો અને ''[[જૈસે-થે|જૈસે થે]]'' ની સ્થિતિ સ્થાપિત થઈ.&lt;ref&gt;એમ્નોન સેલા ''ખાલ્ખિન-ગોલઃ ધી ફરગોટન વોર''  જરનલ ઓફ કન્ટેમ્પરરી હીસ્ટ્રી (Journal of Contemporary History), Vol. 18, No. 4, લશ્કરી ઇતિહાસ (Oct., 1983), pp. 651–87.&lt;/ref&gt;

=== યુરોપમાં યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યુ ===
યુરોપમાં જર્મની અને ઈટાલીની હિંમત વધારે ને વધારે ખુલી રહી હતી. માર્ચ 1938માં જર્મનીએ [[એન્શુલસ|ઓસ્ટ્રિયા ભેળવ્યુ]], અને ફરી એકવાર અન્ય યુરોપીય સત્તાઓ તરફથી [[હિટલરની તાજપોશી|નહિવત પ્રતિભાવ]] સાંપડ્યો.&lt;ref&gt;કોલિઅર, માર્ટિન; પેડલી, ફિલિપ. ''જર્મની 1919–45'' , p. 144.&lt;/ref&gt; પ્રોત્સાહિત થઈને હિટલરે [[મૂળ જર્મન|જર્મન મૂળના લોકોનું]] વર્ચસ્વ ધરાવતા [[ચેકોસ્લોવાકિયા]]ના વિસ્તાર [[સદેતનપ્રદેશ|સુદેતનપ્રદેશ]] પર જર્મનીનો દાવો કરવા માંડ્યો; ફ્રાન્સ અને બ્રિટને ચેકોસ્લોવાક સરકારની ઈચ્છા વિરુદ્ધ [[મ્યુનિક કરાર|આ વિસ્તારને મંજૂરી આપી]] અને આના બદલામાં હિટલર આગળ કોઈ પ્રદેશની માગણી નહિ કરે તેવું વચન લીધું.&lt;ref&gt;કેર્શો, ઈઆન. ''હિટલર, 1936–1945: નેમેસીસ'' (Hitler, 1936–1945: Nemesis), p. 173.&lt;/ref&gt; આમ છતાં આના પછી તરત જ જર્મની અને ઈટાલીએ [[પ્રથમ વિએના પારિતોષિક|હંગેરી અને પોલેન્ડના અતિરિક્ત પ્રદેશો આપવા]] ચેકોસ્લોવાકિયાને ફરજ પાડી. માર્ચ 1939માં [[ચેકોસ્લોવાકિયા પર જર્મનીનો કબજો|જર્મનીએ બાકીના ચેકોસ્લાવાકિયા પર આક્રમણ કર્યુ]] અને પરિણામે તેના બે ભાગલા પડ્યાઃ જર્મન [[બોહેમિયા અને મોરેવિયાનું રક્ષણ|સંરક્ષિત બોહેમિયા અને મોરેવિયા]] અને જર્મન-તરફી [[સ્લોવાક રીપબ્લિક(1939–1945)|સ્લોવાક ગણતંત્ર]].

[[ડાન્ઝિગનું મુક્ત શહેર|ડાન્ઝિગ]] પર હિટલરની વધુ માગણીઓ સાથે ચેતી ગયેલા ફ્રાન્સ અને બ્રિટને  [[પોલિશ-બ્રિટિશ સંયુક્ત સંરક્ષણ સમજૂતિ#પોલેન્ડની બ્રિટનને ખાતરી|પોલેન્ડની સ્વતંત્રતાની ખાતરી માટે તેમનો ટેકો આપ્યો]]; એપ્રિલ 1939માં [[ઈટાલીનું અલ્બેનિયા પર આક્રમણ|ઈટાલીએ આલ્બેનિયા પર વિજય મેળવ્યો]] ત્યારે આવી જ ખાતરી [[રોમાનિયા]] અને [[ગ્રીસ|ગ્રીસને]] પણ આપવામાં આવી.&lt;ref&gt;લોવ, સી. જે.; મેર્ઝારી, એફ. ''ઈટાલિયન ફોરેન પોલિસી 1870–1940'' (Italian Foreign Policy 1870–૧૯૪૦), p. 330.&lt;/ref&gt;  પોલેન્ડને [[ફ્રાન્કો-પોલિશ લશ્કરી જોડાણ|ફ્રાંકો]]-બ્રિટિશ ખાતરી બાદ તરત જ જર્મની અને ઈટાલીએ [[સ્ટીલની સંધિ]] સાથે ઔપચારિક રીતે તેમનં પોતાનું જોડાણ સ્થાપ્યુ.&lt;ref&gt;&quot;સ્ટીલની સંધિ&quot;, ડીઅર એન્ડ ફૂટમાં, ed., ''ઓક્સફોર્ડ કમ્પેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર II'' (Oxford Companion to World War II), p. 674.&lt;/ref&gt;

ઓગસ્ટ 1939માં જર્મની અને સોવિયેત સંઘે [[મોલ્ટોવ-રિબેનટ્રોપ સંધિ|બિન-સંઘર્ષની સંધિ]] કરી.&lt;ref&gt;ઝાચેરી કિનારો. ''હિટલર શું જાણતો હતો:નાઝી વિદેશ નીતિમાં માહિતી માટે યુદ્ધ.''  ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટિ પ્રેસ યુએસ દ્વારા પ્રકાશિત, 2005 ISBN 0-19-518261-8, 978-0-19-518261-3, p. 108.&lt;/ref&gt; પોલેન્ડ અને પૂર્વ યુરોપને પ્રભાવના અલગ ક્ષેત્રમાં વહેંચવાની ગુપ્ત સમજૂતિનો આ સંધિમાં સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref&gt;&quot;&quot;નાઝી-સોવિયંત સંધિ&quot;, ડીઅર એન્ડ ફૂટમાં, ed., ઓક્સફોર્ડ કમ્પેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર II(Oxford Companion to World War II), pp. 608–9.&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Spotkanie Sojuszników.jpg|thumb|right|પોલેન્ડમાં સોવિયેત અને જર્મન અધિકારીઓ, સપ્ટેમ્બર 1939.]]

1 સપ્ટેમ્બર, 1939ના રોજ [[એડોલ્ફ હિટલર|એડોલ્ફ હિટલરે]] તેના [[પોલેન્ડનું અતિક્રમણ (1939)|પોલેન્ડ પરના આક્રમણ]]ની શરૂઆત કરી અને વિશ્વયુદ્ધ II ફાટી નીકળ્યુ. ફ્રાંસ, બ્રિટન અને [[કોમનવેલ્થ રાષ્ટ્રો|કોમનવેલ્થ]] રાષ્ટ્રોએ જર્મની સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યુ પરંતુ  [[સાર હુમલો|સારપ્રદેશમાં નાનકડા ફ્રેંચ આક્રમણ]] સિવાય અન્ય નાનકડો લશ્કરી ટેકો આપ્યો.&lt;ref&gt;મે, અર્નેસ્ટ R. ''વિચિત્ર વિજયઃ હિટલરનો ફ્રાન્સ પર વિજય'' (trange Victory: Hitler's Conquest of France), p. 93.&lt;/ref&gt; 17 સપ્ટેમ્બર, 1939ના રોજ જાપાન સાથે શાંતિ કરાર બાદ [[પોલેન્ડ પર સોવિયેતનું આક્રમણ (1939)|સોવિયતે પોતાનું પોલેન્ડ પર આક્રમણ શરૂ કર્યુ]].&lt;ref&gt;ઝલગોઆ, સ્ટીવન જે. ''પોલેન્ડ 1939: ધી બર્થ ઓફ બ્લિટ્ઝક્રેગ'' (Poland 1939: The Birth of Blitzkrieg), p. 80.&lt;/ref&gt; ઓક્ટોબરના પ્રારંભ સુધીમાં પોલેન્ડના [[નાઝી જર્મની દ્વારા પોલિશ વિસ્તારો ભેળવી દેવાયા|જર્મની]], [[સોવિયેત સંઘ દ્વારા પોલિશ વિસ્તારો ભેળવી દેવાયા|સોવિયેત સંઘ]]માં વિભાજન સાથે [[પોલેન્ડનું અતિક્રમણ (1939)|અભિયાનનો અંત આવ્યો]], [[પોલેન્ડની સરહદોમાં ફેરફાર#વિશ્વયુદ્ધ II|લિથુઆનિયા]] અને [[પોલેન્ડનું સ્લોવાક આક્રમણ (1939)|સ્લોવાકિયા]],&lt;ref&gt;ઈગોર બેકા: ''સ્લોવેન્સક્રો વો વોજને પોર્તિ પોલ્સ્કુલ વી રોકુ 1939''  (''1939માં પોલેન્ડ સામેના યુદ્ધ દરમિયાન સ્લોવાકિયા'' ), [http://www.dejiny.sk/Casop/V_h/v_h.htm વોજેન્સાકા હિસ્ટોરિયા], 2005, નં. 3.&lt;/ref&gt; [[વિશ્વયુદ્ધ 2માં પોલિશ યોગદાન|જો કે ઔપચારિક રીતે પોલેન્ડે ક્યારેય સમર્પણ કર્યુ નહોતુ]] અને તેની સરહદોની બહાર લડાઈ ચાલુ રાખી.

પોલેન્ડમાં યુદ્ધ ચાલી રહ્યુ હતુ તે જ સમયે જાપાને વ્યૂહાત્મ દ્રષ્ટિએ ચીનના મહત્વના શહેર [[ચાંગશાનું યુદ્ધ(1939)|ચાંગશા સામેના પ્રથમ હુમલા]]ની શરૂઆત કરી, પરંતુ ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં આ હુમલો બંધ કરવો પડ્યો.&lt;ref&gt;જોવેટ, ફિલિપ એસ. ''ધી જાપાનીઝ આર્મી''  (The Japanese Army, 1931–45), p. 14&lt;/ref&gt;

[[દ્વિતિય પોલિશ રીપબ્લિક|પોલેન્ડ]] પર આક્રમણ બાદ સોવિયેત સંઘે [[બાલ્ટિક રાષ્ટ્રોનો કબજો#ઈસ્ટોનિયા, લેવિટા, લિથુઆનિયા પર અંતિમ આક્રમણ|બાલ્ટિક દેશોમાં લશ્કર ખસેડવા માંડ્યુ]]. નવેમ્બરના પાછલા સમયમાં સોવિયેત સંઘ દ્વારા સમાન દબાણના ફિનિશ પ્રતિકારના પગલે ચાર મહિના લાંબુ [[શિયાળુ યુદ્ધ]] થયુ, [[મોસ્કો શાંતિ સંધિ|ફિનિશ આત્મસમર્પણ]] સાથે તે પૂરુ થયુ.&lt;ref&gt;હાન્હિમાકિ, જુસ્સી એમ. ''કન્ટેઈનિંગ કોએક્સિસટન્સઃ અમેરિકા, રશિયા એન્ડ ધી ફીનિશ સોલ્યુશન'' (Containing Coexistence: America, Russia, and the &quot;Finnish Solution&quot;), કેન્ટ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1997.ISBN 0-87338-558-6, 9780873385589, p. 13&lt;/ref&gt; ફ્રાન્સ અને યુનાઈટેડ કિંગડમે સોવિયેતના આ હુમલાને જર્મની તરફે યુદ્ધમાં પ્રવેશ સમાન ગણ્યુ અને તેના જવાબમાં સોવિયેતને રાષ્ટ્રસંઘમાંથી હાંકી કાઢવાની ધમકી આપી. ચીન પાસે આવા પગલા સામે વીટો વાપરવાની સત્તા હોવા છતાં પશ્ચિમિ સત્તાઓ અથવા સોવિયેત સંઘ સાથે પોતાને જોડવાની અનિચ્છા હોવાથી તેણે મત આપ્યો નહિ.આ પ્રકારના પગલાથી સોવિયેત સંઘ નારાજ થયુ અને પરિણામે ચીનને અપાતી તમામ લશ્કરી સહાય બંધ કરી.&lt;ref name=&quot;ChinaBitter16&quot;&gt;હસિંગ, જેમ્સ ચેઈહ; લેવિન, સ્ટીવન આઈ ''ચાઈનાસ બિટર વિક્ટરીઃ ધી વોર વિથ જાપાન, 1937–1945'' (China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945), p. 16.&lt;/ref&gt; જુન 1940 સુધીમાં [[સોવિયેત લશ્કરી દળો|સોવિયેત સશસ્ત્ર દળો]]એ [[બાલ્ટિક રાષ્ટ્રોનો કબજો#સોવિયેત અતિક્રમણ|બાલ્ટિક દેશો પર કબજો]] મેળવી લીધો.&lt;ref&gt;બિલિન્સ્કી, યારોસ્લેવ. ''એન્ડગેમ ઈન નાટોસ એગ્રીમેન્ટઃ ધી બાલ્ટિક સ્ટેટ્સ એન્ડ યુક્રેન'' (Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine), p. 9%&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Nazi-parading-in-elysian-fields-paris-desert-1940.png|thumb|left|ફ્રાન્સના પતન પછી પેરિસમાં જર્મન દળો.]]

પશ્ચિમ યુરોપમાં બ્રિટિશ લશ્કર ખંડમાં રાખવામાં આવ્યુ, પરંતુ [[ફોની યુદ્ધ|જર્મની અથવા અન્ય સાથીઓમાંથી કોઈએ પણ]] એકબીજા પર સીધા હુમલા કર્યા નહિ. સોવિયેત સંઘ અને જર્મની વચ્ચે [[જર્મન-સોવિયેત વ્યાપારિક કરારો(1940)|ફેબ્રુઆરી 1940માં વેપાર સંધિ થઈ હતી]], જેના લીધે બ્રિટિશ પ્રતિબંધની સામે મદદ માટે જર્મનીને કાચા માલનો પુરવઠો મળતો હતો અને તેના બદલામાં સોવિયેતને જર્મની તરફથી લશ્કરી તથા ઔદ્યોગિક સાધનો મળતા હતા&lt;ref name=&quot;shirer668&quot;&gt;શીરેર, વિલિયમ એલ., ''ત્રીજા રીકનો ઉદય અને પતનઃ નાઝી જર્મનીનો ઇતિહાસ'' (The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany), સિમોન અે શુસ્ટર, 1990 ISBN 0-671-72868-7, pp. 668–9.&lt;/ref&gt; [[સ્વીડિશ આયર્ન ઓર(WWII)|સ્વીડન તરફથી આવતા આયર્નઓર]]ના જહાજો કે જેને સાથીઓ અવરોધી શકે તેમ હતા તેની સલામતી માટે એપ્રિલમાં [[ઓપરેશન વેસેરુબંગ|જર્મનીએ ડેન્માર્ક અને નોર્વે પર આક્રમણ કર્યુ]]. [[ડેન્માર્ક|ડેન્માર્કે]] તરત જ હાર સ્વીકારી અને [[નોર્વેનું અભિયાન|સાથીઓનું સમર્થન હોવા છતાં]] બે મહિનામાં [[નોર્વે]] કબજે કરાયુ.&lt;ref&gt;કોમાગર, હેનરી સ્ટીલ. ''ધી સ્ટોરી ઓફ સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર'' (The Story of the Second World War), p. 30%&lt;/ref&gt; [[નોર્વે ચર્ચા|નોર્વે અભિયાનથી બ્રિટનમાં નારાજગી]]ના પગલે વડાપ્રધાન [[નેવિલે ચેમ્બર્લિન|નેવિલે ચેમ્બર્લીન]]ના સ્થાને 10 મે, 1940માં [[વિન્સ્ટન ચર્ચિલ]] આવ્યા.&lt;ref&gt;રેનોલ્ડ્સ, ડેવિડ. ''વિશ્વયુદ્ધથી શીતયુદ્ધ સુધીઃ ચર્ચિલ, રુઝવેલ્ટ અને 1940ના દાયકાનો આંતરરાષ્ટ્રીય ઇતિહાસ'' (From World War to Cold War: Churchill, Roosevelt, and the International History of the 1940s), pp. 76, 77.&lt;/ref&gt;

=== ધરી જૂથ આગળ વધે છે ===
તે જ દિવસે જર્મનીએ [[ફ્રાન્સનું યુદ્ધ|ફ્રાંસ અને નીચેના રાષ્ટ્રો પર અતિક્રમણ કર્યુ]]. [[બ્લિટ્ઝક્રેગ]] વ્યૂહના ઉપયોગથી [[નેધરલેન્ડ્સનું યુદ્ધ|નેધરલેન્ડ્સ]] અને [[બેલ્જિયમ]] કેટલાક સપ્તાહોમાં વધારે ખર્ચની સ્થિતિમાં મૂકાયા. [[આર્ડનનેસ|આર્ડેનનેસ]] પ્રદેશ દ્વારા નજીકમાં ચાલી રહેલી ઝુંબેશના કારણે ફ્રાન્સની હથિયારબદ્ધ [[મેગિનોટ લાઈન]]ની અવગણના થઈ, ફ્રાન્સને એવી ગેરસમજ થઈ કે તે હથિયારધારી વાહનો માટે પાર ન કરી શકાય તેવો કુદરતી અવરોધ છે.બ્રિટિશ દળોને [[ડુનતિક્ત સ્થળાંતર|ડુન્કિર્ક]] ખાતે ખંડ છોડવાની ફરજ પડી, મહિનાના અંત સુધીમાં ભારે સાધનો ત્યજવાની ફરજ પડી. ૧૦ જુનના રોજ [[ફ્રાંસનું ઈટાલિયન અતિક્રમણ|ઈટાલીએ આક્રમણ કર્યુ]], ફ્રાન્સ અને યુનાઈટેડ કિંગડમ બંને સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યુ;&lt;ref name=&quot;FreeFromFear439&quot;&gt;કેનેડી, ડેવિડ એમ. ''ભયમાંથી મુક્તિઃ મંદી અને યુદ્ધમાં અમેરિકન લોકો, 1929-1945'' (Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945), p. 439.&lt;/ref&gt; બાર દિવસ બાદ [[ફ્રાન્સ સાથે શસ્ત્રવિરામ (દ્વિતિય કોમ્પિગેન)|ફ્રાન્સે શરણાગતિ સ્વીકારી]] અને તરત જ [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન ફ્રાંસનો જર્મન કબજો|જર્મન]] અને [[ઈટાલિયન કબજાનું ફ્રાન્સ|ઈટાલી હસ્તકના ક્ષેત્રો]]માં વિભાજન થયું,&lt;ref&gt;મિલિટરજેશિશ્ટિલિચિસ ફોરશુંગસ્મેટ. ''જર્મની અને બીજુ વિશ્વયુદ્ધ- વોલ્યુમ2ઃ યુરોપમાં જર્મનીના પ્રારંભિક વિજયો'' (Germany and the Second World War — Volume 2: Germany's Initial Conquests in Europe), p. 311.&lt;/ref&gt; અને બિન-વિભાજિત [[રમ્પ સ્ટેટ|રમ્પ રાજ્ય]] [[વિચી રેજિમ]] હસ્તક મૂકાયુ. જર્મની દ્વારા કબજો જમાવી દેવાની આશંકાથી ૧૪ જુલાઈએ બ્રિટને [[ફ્રેન્ચ અલ્જિરિયા|અલ્જિરિયા]]માં [[મેર્સ-એલ-કેબિર પર હુમલો|ફ્રેન્ચ નૌકાદળના કાફલા પર હુમલો  કર્યો]].&lt;ref&gt;બ્રાઉન, ડેવિડ. ''ધી રોડ ટુ ઓરાનઃ એંગ્લો-ફ્રેન્ચ નવલ રીલેશન્સ, સપ્ટેમ્બર 1939 - જુલાઈ 1940'' (The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940), p. xxx.&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Supermarinespitfire.JPG|thumb|left|બ્રિટનના યુદ્ધ દરમિયાન આરએફ સુપરમરીન સ્પિટફાયરનો ભરપૂર ઉપયોગ.]]

ફ્રાન્સ તટસ્થ રહેતા જર્મનીએ બ્રિટન પર  [[ઓપરેશન સીલાયન|આક્રમણ]]ની તૈયારી માટે હવાઈ ચડિયાતાપણુ ([[બ્રિટનનું યુદ્ધ]])અભિયાન શરૂ કર્યુ &lt;ref&gt;કેલી, નિગેલ; રીસ, રોઝમેરી; શટર, જેન. ''વીસમી સદીનું વિશ્વ'' , p. 38.&lt;/ref&gt;. અભિયાન નિષ્ફળ ગયુ અને સપ્ટેમ્બર સુધીમાં આક્રમણ યોજના રદ કરવામાં આવી. કબજે કરાયેલા નવા ફ્રેન્ચ બંદરોનો ઉપયોગ કરીને અને [[એટલાન્ટિકનું યુદ્ધ (1939–1945)|એટલાન્ટિક]]માં બ્રિટિશ જહાજો સામે [[યુ-બોટ]]સનો ઉપયોગ કરીને જર્મન નૌકાદળે વધારે-લંબાવવામાં આવેલ [[રોયલ નૌકાદળ|રોયલ નેવી]]ની સરખામણીએ સફળતા મેળવી.&lt;ref&gt;ગોલ્ડસ્ટેઈન, માર્ગારેટ જે. ''વિશ્વયુ્દ્ધ II'' , p. 35.&lt;/ref&gt; જુનમાં [[માલ્ટા પર કબજો (વિશ્વયુદ્ધ II)|માલ્ટાને કબજે]] કરીને, ઓગસ્ટમાં [[બ્રિટિશ સોમાલિ પ્રદેશ પર ઈટાલીનો વિજય|બ્રિટિશ સોમાલિપ્રદેશ પર વિજય મેળવીને]], સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતમાં [[ઈજિપ્ત પર ઈટાલીનું અતિક્રમણ|બ્રિટિશ હસ્તકના ઈજિપ્તમાં આક્રમણ કરીને]] ઈટાલીએ ભૂમધ્યમાં ગતિવિધિઓ શરૂ કરી. હવે એકલા પડેલા [[ફ્રેન્ચ ઈન્ડોચાઈના]]ના ઉત્તર વિસ્તારમાં [[ફ્રેન્ચઈન્ડોચાઈનાનું અતિક્રમણ|અનેક થાણાઓ આંચકીને]] જાપાને સપ્ટેમ્બર સુધીમાં ચીન પરના તેના હુમલાઓ વધાર્યા.&lt;ref&gt;મર્સેડો, સ્ટીફન સી. ''નાકોનાના આભાસી યોદ્ધાઓ: અ હીસ્ટ્રી ઓફ ઈમ્પેરિયલ જાપાનીઝ આર્મીસ એલાઈટ ઈન્ટેલિજન્સ સ્કૂલ'' (A History of the Imperial Japanese Army's Elite Intelligence School), p. 109&lt;/ref&gt;

આ સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન તટસ્થ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે ચીન તથા પશ્ચિમિ જોડાણોને મદદ કરવા પગલા લીધા. મિત્ર રાષ્ટ્રો દ્વારા થતી [[કેશ એન્ડ કેરી (વિશ્વયુદ્ધ II)|'કેશ એન્ડ કેરી']] ખરીદીની  પરવાનગી માટે નવેમ્બર 1939માં અમેરિકન ન્યુટ્રાલિટી એક્ટમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;બ્રાઉન, રોબર્ટ જે. ''ઈથરનું શોષણ: ત્રીસીના અમેરિકામાં રેડિયો બ્રોડકાસ્ટની સત્તા'' ( The Power of Broadcast Radio in Thirties America), p. 91.&lt;/ref&gt; 1940માં જર્મનીએ [[પેરિસ]] પર કબજો જમાવી લેતા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ]]ના કદમાં [[દ્વિ-સમુદ્ર નૌકા દળ ધારો|નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ કરવામાં આવી]] અને ઈન્ડોચાઈનામાં જાપાનની ઘૂસણખોરી બાદ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે જાપાનની સામે લોખંડ, સ્ટીલ અને મશીનના ભાગો પર [[એમ્બાર્ગો|પ્રતિબંધ]] મૂક્યો.&lt;ref&gt;મોરિસન, સેમ્યુઅલ એલિઅટ. ''વિશ્વયુદ્ધ IIમાં અમેરિકાના નૌકા ઓપરેશનનો ઇતિહાસ'' (History of United States Naval Operations in World War II), p. 60.&lt;/ref&gt; સપ્ટેમ્બરમાં અમેરિકા   [[મથક કરાર માટેના વિધ્વંસક|બ્રિટિશ થાણાઓ માટે અમેરિકન વિધ્વંસકોના વેપાર]] માટે સંમત થયુ.&lt;ref&gt;મેનિગોટ, એન્થની P. ''The યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્ડ ધી કેરેબિયનઃ ચેલેન્જીસ ઓફ એન એસીમેટ્રીકલ રીલેશનશિપ'' (United States and the Caribbean: Challenges of an Asymmetrical Relationship), p. 52.&lt;/ref&gt; આમ છતાં 1941 સુધી મોટાભાગની અમેરિકન જનતાએ યુદ્ધમાં કોઈપણ પ્રકારના સીધા લશ્કરી હસ્તક્ષેપનો વિરોધ ચાલુ રાખ્યો.&lt;ref&gt;હેડલી કેન્ટ્રીલ, &quot;અમેરિકા યુદ્ધનો સામનો કરે છેઃ જનમતનો અભ્યાસ,&quot; ''ધી પબ્લિક ઓપિનિયન ક્વાર્ટરલી'' (The Public Opinion Quarterly) 4:3 (સપ્ટે. 1940), 390.&lt;/ref&gt;

સપ્ટેમ્બર 1940ના અંતમાં જાપાન, ઈટાલી અને જર્મની વચ્ચે [[ત્રિપક્ષી સંધિ|ત્રિપક્ષિય સંધિ]] થઈ અને [[ધરી સત્તાઓ|ધરી સત્તા]]ઓને વિધિવત સ્વરૂપ અપાયુ. આ સંધિમાં ઠેરવવામાં આવ્યું કે સોવિયેત સંઘ સિવાય યુદ્ધમાં ભાગ નહિ લેનાર કોઈપણ રાષ્ટ્ર પર કોઈ એક ધરી સત્તા આક્રમણ કરશે તો તેને ત્રણેય ધરી સત્તાઓ સામે યુદ્ધની ફરજ પડશે.&lt;ref&gt;બિલહાર્ટ્ઝ, ટેરી ડી.; એલિઅટ, એલન સી.''અમેરિકન ઇતિહાસમાં પ્રવાહોઃ યનાઈટેડ સ્ટેટ્સનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ'' (Currents in American History: A Brief History of the United States), p. 179.&lt;/ref&gt; નવેમ્બરમાં સોવિયેત સંઘે [[જર્મન-સોવિયેત ધરી મંત્રણા|ત્રિપક્ષી સંધિમાં જોડાવા માટે રસ દાખવતા સુધારેલો ડ્રાફ્ટ]] જર્મનીને મોકલ્યો, જેમાં જર્મનીની તરફેણ કરતા વિવિધ આર્થિક સોદાઓનો પ્રસ્તાવ મૂકાયો;&lt;ref name=&quot;WorldArms200&quot;&gt;વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર'' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 200&lt;/ref&gt; જર્મની અગાઉના પ્રસ્તાવ પર મૌન રહેતા [[જર્મન-સોવિયેત સરહદ અને વ્યાપારી કરાર|તેઓએ બાદનો પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો]].&lt;ref name=&quot;WorldArms201&quot;&gt;વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. '' વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર'' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 201.&lt;/ref&gt; સંધિની પરવા કર્યા વગર યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે [[ઉધાર-ભાડે|લેન્ડ-લીઝ]] પોલિસીની શરૂઆત કરીને યુનાઈટેડ કિંગડમ અને ચીનને મદદ જારી રાખી&lt;ref&gt;મુરે, વિલિએમ્સન, મિલેટ્ટ, એલન રીડ. ''અ વોર ટુ બી વોનઃ ફાઈટિંગ ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર'' (A War to Be Won: Fighting the Second World War), p. 165.&lt;/ref&gt; અને આશરે એટલાન્ટિક સમુદ્રના અડધા જેટલા વિસ્તારને આવરી લેતા ક્ષેત્રમાં સિક્યુરિટી ઝોનની રચના કરી કે જ્યાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ]] બ્રિટિશ કાફલાનું રક્ષણ કરતું.&lt;ref&gt;નેલ, હર્મન. ''ટુ ડીસ્ટ્રોય અ સિટીઃ સ્ટ્રેટેજિક બોમ્બિંગ એન્ડ ઈટ્સ હ્યુમન કોન્સીક્વન્સિસ ઈન વર્લ્ડ વોર 2'' (To Destroy a City: Strategic Bombing and Its Human Consequences in World War II), p. 205.&lt;/ref&gt; તેના પરિણામે અમેરિકા સત્તાવાર રીતે તટસ્થ રહ્યુ હોવા છતાં ઓક્ટોબર 1941 સુધીમાં ઉત્તર એટલાન્ટિકમાં નૌકાયુદ્ધની ઘોષણા કરવામાં નહિ આવે તો જર્મની અને અમેરિકા એકબીજાને રોકવાના પ્રયત્નમાં હોય તેવું તેમને લાગ્યુ.&lt;ref&gt;[http://history.sandiego.edu/gen/ww2Timeline/Prelude18.html એટલાન્ટિકમાં અઘોષિત નૌકાયુદ્ધ 1941] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509150056/http://history.sandiego.edu/gen/WW2Timeline/Prelude18.html |date=2008-05-09 }}.&lt;/ref&gt;

નવેમ્બર 1940માં ધરીઓનો વ્યાપ વધ્યો અને [[હંગેરી]], [[સ્લોવાકિયા]] તથા [[રોમાનિયા]] ત્રિપક્ષી સંધિમાં જોડાયા.&lt;ref name=&quot;Tripartite Pact&quot;&gt;&quot;ત્રિપક્ષી સંધિ&quot;, ડીઅર એન્ડ ફૂટ ed.માં, ''ઓક્સફોર્ડ કમ્યેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર 2'' (Oxford Companion to World War II), p. 877.&lt;/ref&gt; આ દેશોએ  [[ઓપરેશન બાર્બારોસા|USSR પર આક્રમણ]]માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી, [[બેસ્સારબિયા અને ઉત્તરી બુકોવિનાનો સોવિયેત કબજો|USSRમાં ભેળવી દેવાયેલ પ્રદેશ]] પાછો મેળવવા માટે અને સામ્યવાદ સામે લડવાની તેના નેતા [[ઈઓન એન્ટોનેસ્કુ]]ની ઈચ્છાને પ્રોત્સાહન આપીને રોમાનિયાએ તેનું [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન રોમાનિયા|સૌથી મોટુ યોગદાન આપ્યુ]].&lt;ref&gt;ડેનિસ ડેલેટન્ટ, &quot;રોમાનિયા&quot;, ડીઅર એન્ડ ફૂટ ed.માં, ''ઓક્સફોર્ડ કમ્યેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર 2'' (Oxford Companion to World War II), pp. 745–46.&lt;/ref&gt;

ઓક્ટોબરમાં [[ગ્રીસો-ઈટાલિયન યુદ્ધ|ઈટાલીએ ગ્રીસ પર આક્રમણ કર્યુ]] પરંતુ ગણતરીના દિવસોમાં તેને ખદેડી નાખવામાં આવ્યું અને અલ્બેનિયામાં પીછેહઠ કરાવવામાં આવી,  ટૂંક સમયમાં સમાધાન ઉદભવ્યુ.&lt;ref&gt;ક્લોગ, રિચર્ડ. ''ગ્રીસનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ'' (A Concise History of Greece), p. 118.&lt;/ref&gt; ત્યાર બાદ ટૂંક સમયમાં જ આફ્રિકા અને બ્રિટશ કોમનવેલ્થ દળોએ [[ઓપરેશન કમ્પાસ|ઈજિપ્ત વિરુદ્ધ]] અને [[પૂર્વ આફ્રિકન અભિયાન (વિશ્વ યુદ્ધ II)#સાથી પ્રતિ-હુમલા|ઈટાલિયન પૂર્વ આફ્રિકા]]માં વિરોધની શરૂઆત કરી . 1941ના પ્રારંભ સુધીમાં કોમનવેલ્થે ઈટાલિયન દળોને લિબિયા સુધી પાછળ ધકેલી દીધા ત્યારે ચર્ચિલે [[ઓપરેશન લસ્ટર|ગ્રીકને મદદ કરવા આફ્રિકામાંથી લશ્કર પાછુ ખેંચવા]] આદેશ આપ્યો. રોયલ નેવીએ [[ટારાન્ટોનું યુદ્ધ|ટારેન્ટો ખાતે કેરિયર હુમલા]] કરીને ત્રણ ઈટાલિયન યુદ્ધ જહાજોને નકામા બનાવી દીધા અને [[કેપ મેટાપેનનું યુદ્ધ|કેપ મેટાપન]] ખાતે બીજા અનેક યુદ્ધ જહાજોને નિષ્ક્રિય બનાવી દેવાતા [[રેગિઆ મારિના|ઈટાલિયન નૌકાદળ]]ને પણ મહત્વના પરાજયો વેઠવા પડ્યા.&lt;ref&gt;જેક્સન, એશલે. ''બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય અને બીજુ વિશ્વયુદ્ધ'', p. 106.&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:German paratroopers jumping From Ju 52s over Crete.jpg|right|thumb|જર્મન અર્ધટુકડીઓ ક્રેટ પર અતિક્રમણ કરે છે.]]

ઈટાલીને મદદ કરવા જર્મનોએ તરત જ ઝંપલાવ્યુ. હિટલરે ફેબ્રુઆરીમાં [[ઓપરેશન સનફ્લાવર|લિબિયામાં જર્મન દળો મોકલ્યા]] અને માર્ચના અંત સુધીમાં તેઓએ નબળા બનેલા કોમનવેલ્થ દળો પર [[ધરીઓ હુમલા ખાળે છે(1941)|હુમલાઓ શરૂ કર્યા]]. એક મહિનાની અંદર [[ટોબ્રુકનો કબજો|ઘેરાયેલા ટોબ્રુક બંદર]]ને બાદ કરતાં કોમનવેલ્થ દળોને ઈજિપ્તના અંદર સુધી પીછેહઠ કરવી પડી. કોમનવેલ્થે [[ઓપરેશન બ્રેવિટી|મેમાં ધરીદળોને ખદેડવા પ્રયાસ કર્યા]] અને [[ઓપરેશન બેટલેક્સ|ફરી જુનમાં]] પ્રયત્ન કર્યા, પરંતુ બંને વખતે નિષ્ફળ રહ્યા. એપ્રિલના પ્રારંભમાં જર્મનોએ પણ આ જ રીતે બાલ્કનમાં દખલ કરી, [[ગ્રીસનું યુદ્ધ|ગ્રીસ]] અને [[યુગોસ્લાવિયાનું અતિક્રમણ|યુગોસ્લાવિયા]] પર આક્રમણ કર્યુ; જર્મનીએ [[ક્રેટનું યુદ્ધ|ક્રેટના ગ્રીક ટાપુ પર વિજય મેળવ્યા બાદ]] મેના અંત સુધીમાં અહીંયા પણ તેમણે ઝડપી પ્રગતિ કરી.&lt;ref&gt;વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર 2 '' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 229.&lt;/ref&gt;

જોકે આ સમય દરમિયાન મિત્રરાષ્ટ્રોને કેટલીક સફળતા પણ મળી. [[મધ્ય પૂર્વ]]માં કોમનવેલ્થ દળોએ પહેલા [[એંગ્લો-ઈરાકી યુદ્ધ|ઈરાકમાં યોજના નિષ્ફળ બનાવી]] કે જેને વિચી હસ્તકના [[સીરિયાનો ફ્રેન્ચ મેન્ડેટ|સીરિયા]]માંથી જર્મન વિમાનો મદદ કરતા હતા,&lt;ref&gt;વોટ્સન, વિલિયમ ઈ. ''ટ્રાઈકલર એન્ડ ક્રેસન્ટઃ ફ્રાન્સ એન્ડ ધી ઈસ્લામિક વર્લ્ડ '' (Tricolor and Crescent: France and the Islamic World), p. 80.&lt;/ref&gt; ત્યાર બાદ ભવિષ્યમાં આવા પરિણામો નિવારવા [[મુક્ત ફ્રેન્ચ|ફ્રી ફ્રેન્ચ]]ની સહાયતાથી [[સીરિયા-લેબનોન અભિયાન|સીરિયા અને લેબનોન]] પર હુમલો કર્યો.&lt;ref&gt;જેક્સન, એશલે. ''બ્રિટિશ સામ્રાજય અને બીજુ વિશ્વયુદ્ધ'' , p. 154.&lt;/ref&gt;એટલાન્ટિકમાં [[યુદ્ધજહાજ બિસ્માર્કનું છેલ્લુ યુદ્ધ|જર્મનીનું અગ્રણી જહાજ બિસ્માર્ક ડૂબી જતા]] બ્રિટનને જેની અત્યંત જરૂર હતી તેવા જનઉત્સાહનો સંચાર થયો.&lt;ref&gt;સ્ટુઅર્ટ, વેન્સ. ''ત્રણની સામે એકઃ ચર્ચિલ, રુઝવેલ્ટ, સ્ટાલિન વિ. એડોલ્ફ હિટલર'' (Three Against One: Churchill, Roosevelt, Stalin Vs Adolph Hitler), p. 159.&lt;/ref&gt; કદાચ સૌથી મહત્વની વાત એ હતી કે [[બ્રિટનનું યુદ્ધ|બ્રિટનના યુદ્ધ દરમિયાન]] [[રોયલ એરફોર્સ|રોયલ હવાઈ દળે]] સફળતા પૂર્વક લુફ્તવાફના હુમલાને ખાળ્યો હતો અને 11 મે, 1941ના રોજ હિટલરે બોમ્બિંગ અભિયાન બંધ કર્યુ હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The London Blitz, 1940|url=http://www.eyewitnesstohistory.com/blitz.htm|work=Eyewitness to History|year=2001| access-date=2008-03-11}}&lt;/ref&gt;

એશિયામાં બંને પક્ષે અનેક હુમલાઓ થવા છતાં ચીન અને જાપાનનું યુદ્ધ 1940 સુધીમાં પૂરુ થઈ ચૂક્યુ હતુ. તે વર્ષના ઓગસ્ટમાં [[ચીનનો સામ્યવાદી પક્ષ|ચાઈનિઝ સામ્યવાદીઓ]]એ [[હન્ડ્રેડ રેજિમેન્ટ હુમલા|મધ્ય ચીનમાં હુમલાઓ શરૂ કર્યા]]; સામ્યવાદીઓ માટે માનવ અને સંસાધનો ઘટાડવા માટે જાપાને પોતાના હસ્તકના વિસ્તારોમાં કડક પગલા ([[ત્રણ તમામ નીતિ|ત્રિપક્ષી સંધિ]]) લેવા માંડ્યા.&lt;ref&gt;જોસ, એન્થની જેમ્સ. ''બળવાખોરોનો પ્રતિકારઃ પ્રતિકાર હુમલાઓનું રાજકારણ અને ઇતિહાસ'' (Resisting Rebellion: The History And Politics of Counterinsurgency), p. 224.&lt;/ref&gt; ચીનના સામ્યવાદી અને રાષ્ટ્રવાદી દળો વચ્ચેના સતત સંઘર્ષો [[નવુ ચોથુ લશ્કર ઘટના|જાન્યુઆરી 1914માં સશસ્ત્ર અથડામણોમાં પરિણમ્યા]], જેની અસરથી તેમની વચ્ચેના સહકારનો અંત આવ્યો.&lt;ref&gt;ફેરબેન્ક, જ્હોન કિંગ. ચીનઃ એક નવો ઇતિહાસ 320.&lt;/ref&gt;

યુરોપ અને એશિયામાં સ્થિતિ પ્રમાણમાં સ્થિર બનતા જર્મની, જાપાન અને સોવિયેત સંઘે તૈયારીઓ કરી. જર્મની સાથે વધી રહેલા તણાવના કારણે સોવિયેતની આશંકાઓ અને યુરોપીયન યુદ્ધનો લાભ ઉઠાવીને દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં યુરોપના કબજા હેઠળના સ્રોત-સમૃદ્ધ પ્રદેશો કબજે કરવાની જાપાનની યોજનાની સાથે એપ્રિલ, 1941 માં બે સત્તાઓએ [[સોવિયેત-જાપાનીઝ તટસ્થતા સમજૂતિ|સોવિયેત–જાપાનીઝ તટસ્થતા સંધિ]] કરી.&lt;ref&gt;ગેરવર, જ્હોન ડબલ્યુ. '''' ચીન-રશિયા સંબંધો, 1937–1945: ચીની રાષ્ટ્રવાદની કૂટનીતિ/1}(hinese-Soviet Relations, 1937–1945: The Diplomacy of Chinese Nationalism), p. 114.&lt;/ref&gt; આનાથી વિપરિત જર્મનો સોવિયેત પર આક્રમણની તૈયારી કરી રહ્યા હતા અને સોવિયેત સરહદે દળો એકઠા કરી રહ્યા હતા.&lt;ref&gt;વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હિસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર 2'' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 195.&lt;/ref&gt;

=== યુદ્ધ વૈશ્વિક બને છે ===
[[ચિત્ર:Operation Barbarossa collage.jpg|thumb|સોવિયેત સંઘના અતિક્રમણમાં જર્મન સૈનિકો, 1941.]]
22 જુન, 1941ના રોજ જર્મનીએ ફિનલેન્ડ સહિત અન્ય યુરોપીયન ધરી રાષ્ટ્રો સાથે [[ઓપરેશન બાર્બારોસા]]માં સોવિયેત પર આક્રમણ કર્યુ. અચાનક અને અણધાર્યા શરૂ કરવામાં આવેલા આ હુમલાઓના પ્રાથમિક લક્ષ્ય &lt;ref&gt;એમનોન સેલા. ''&quot;બાર્બાડોસા&quot;: ઓચિંતુ આક્રમણ અને સંચારવ્યવસ્થા'' . જરનલ ઓફ કન્ટેમ્પરરી હીસ્ટ્રી, Vol. 13, No. 3, (જુલાઈ, 1978), pp. 555–83.&lt;/ref&gt; [[બાલ્ટિક પ્રદેશ]], [[મોસ્કો]] અને [[યુક્રેન]] હતા અને [[કાસ્પિયન સમુદ્ર|કાસ્પિયન]] તથા [[સફેદ સમુદ્ર]]ને સાંકળતી [[A-A લાઈન]] પાસે અંત લાવવાનું 1941 અભિયાનનો અંત લાવવાનું અંતિમ ધ્યેય હતું. લશ્કરી સત્તાપદેથી સોવિયેત સંઘને હાંકી કાઢવાનો, [[સામ્યવાદ]]નો નાશ કરવાનો, કહેવાતી '[[લેબેનસ્રોમ|રહેવાની જગ્યા]]'ના સર્જનનો હિટલરનો ઈરાદો હતો. &lt;ref&gt;કેર્શો, ઈઆન. ''ફેટફુલ ચોઈસીસ'' , pp. 66–69.&lt;/ref&gt; આ માટે [[જનરલપ્લાન ઓસ્ટ|મૂળ વસતીને ખદેડી મૂકવાની હતી]]&lt;ref&gt;જોનાથન સ્ટેઈનબર્ગ. ''ત્રીજા રિકનું પ્રતિબિંબ: સોવિયેત સંઘના કબજા હેઠળ, 1941–4''  ધી ઈંગ્લિશ હીસ્ટોરિકલ રીવ્યુ(The English Historical Review), Vol. 110, No. 437 (જુન, 1995), pp. 620–51.&lt;/ref&gt; અને જર્મનીના બાકી રહેલા શત્રુઓને રહાવવા માટે જરૂરી વ્યૂહાત્મક સ્રોતોની ઉપલબ્ધિ સુનિશ્ચિત કરવાની હતી.&lt;ref&gt;મિલાન હૌનર. ''શું હિટલર વિશ્વ પ્રભુત્વ ઈચ્છતો હતો?''  જરનલ ઓફ કન્ટેમ્પરરી હીસ્ટ્રી(Journal of Contemporary History), Vol. 13, No. 1 (જાન્યુઆરી, 1978), pp. 15–32.&lt;/ref&gt; જો કે યુદ્ધ પહેલા [[લાલ લશ્કર]] [[વળતા-હુમલા|પ્રતિકાર હુમલા]]ઓ માટે તૈયારી કરી રહ્યુ હતુ&lt;ref&gt;સીન્થિઆ એ. રોબર્ટ્સ. ''યુદ્ધનું આયોજનઃ લાલ લશ્કર અને 1941નો વિનાશ.''  યુરોપ-એશિયા સ્ટડીઝ(Europe-Asia Studies), Vol. 47, No. 8 (ડિસેમ્બર, 1995), pp. 1293–26.&lt;/ref&gt; પરંતુ, ''બાર્બારોસા'' એ [[સ્ટાવકા|સોવિયેત સર્વોચ્ચ સત્તા]]ને [[વ્યૂહાત્મક સંરક્ષણ]] અપનાવવા ફરજ પાડી. ઉનાળા દરમિયાન ધરીઓને સોવિયેત પ્રદેશમાં મહત્વના લાભ થયા અને તેના કારણે જાન-માલની ભારે ખુવારી થઈ. આમ છતાં, ઓગસ્ટના મધ્ય સુધીમાં જર્મન [[ઓબેર્કોમાન્ડો ડેસ હીરેસ|લશ્કર હાઈ કમાન્ડે]] નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં થાકી ગયેલ આર્મી ગ્રૂપ સેન્ટરના [[સ્મોલેન્સ્કનું યુદ્ધ(1941)|હુમલાઓ બંધ કરવા]] નિર્ણય લીધો અને [[દ્વિતિય પાન્ઝેર જૂથ|દ્વિતિય પાન્ઝેર ગ્રૂપ]]ને મધ્ય યુક્રેન તથા લેનિનગાર્ડમાં કૂચ કરી રહેલા દળોની શક્તિ વધારવા માટે તે તરફ વાળવાનો નિર્ણય લીધો.&lt;ref&gt;એલન એફ. વિલ્ટ. ''1941માં હિટલરનો છેલ્લા ઉનાળાનો ફોટો'' . મિલિટરી અફેર્સ(Military Affairs), Vol. 45, No. 4 (ડિસેમ્બર, 1981), pp. 187–91.&lt;/ref&gt; [[કિએવનું યુદ્ધ (1941)|કિએવ હુમલો]] અત્યંત સફળ રહ્યો, જેના કારણે ચાર સોવિયેત લશ્કરોને ઘેરવામાં અને હરાવવામાં મદદ મળી તથા [[ક્રિમીઆ અભિયાન|ક્રીમિયામાં કૂચ]] ઔદ્યોગિક રીતે વિકસિત પૂર્વ યુક્રેનમાં કૂચ ([[ખાર્કોવનું પ્રથમ યુદ્ધ]]) શક્ય બની.
[[ચિત્ર:Kyiv-Prorizna 1941.jpg|thumb|left|જર્મન બોમ્બમારા પછી કિએવની મુખ્ય ગલી, ખ્રેશચાટિક.]]

ધરી લશ્કરના ત્રણ એકમોને અન્યત્ર વાળી દેવાતા અને ફ્રાન્સ તથા મધ્ય ભૂમધ્યના મહત્તમ હવાઈ દળને [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|પૂર્વીય મોરચે]]&lt;ref name=&quot;D. Glantz. Soviet-German War&quot;&gt;[[ડેવિડ એમ. ગ્લાન્ટ્ઝ]] [http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf સોવિયેત-જર્મન યુદ્ધ 1941–45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110617094931/http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |date=2011-06-17 }} કિંવદતીઓ અને હકીકતો: સર્વેક્ષણ નિબંધ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''હિટલરને હરાવી શકાય'' . ધી ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ(The New York Times): 5 ઓગસ્ટ, 1941&lt;/ref&gt; યુનાઈટેડ કિંગડમે તેના મોટા વ્યૂહ અંગે પુનઃવિચારણા કરવા નિર્ણય લીધો.&lt;ref&gt;બ્રાયન પી. ફેરેલ. ''હા, વડાપ્રધાન: બાર્બાડોસા, વ્હિપકોર્ડ અને બ્રિટિશ ગ્રાન્ડ સ્ટ્રેટેજીના પાયા, પાનખર 1941'' . ધી જરનલ ઓફ મિલિટરી હીસ્ટ્રી(The Journal of Military History), Vol. 57, No. 4 (ઓક્ટોબર, 1993), pp. 599–625&lt;/ref&gt; જુલાઈમાં યુકે અને સોવિયેત સંઘે [[એંગ્લો-સોવિયેત કરાર|જર્મની સામે લશ્કરી જોડાણની]] રચના કરી&lt;ref&gt;પ્રાવેદા, એલેક્સ; ડંકન, પીટર જે.એસ. ''1970ના દાયકાથી સોવિયે-બ્રિટિશ સંબંધો'' (Soviet-British Relations Since the 1970s), p. 29.&lt;/ref&gt; અને ત્યાર બાદ ટૂંક સમયમાં [[પર્શિયન કોરિડોર]] તથા ઈરાનના તેલક્ષેત્રોની સલામતી માટે [[ઈરાનનું એંગ્લો-સોવિયેત અતિક્રમણ|ઈરાન પર સંયુક્ત હુમલો કર્યો]].&lt;ref&gt;હેપ્તુલ્લા, નજમા. ''રાજકીય અસ્તિત્વનો સિદ્ધાંત'' (The Logic of Political Survival), p. 131.&lt;/ref&gt; ઓગસ્ટમાં યુનાઈટેડ કિંગડમ તથા યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે  સંયુક્ત રીતે [[એટલાન્ટિક ચાર્ટર]] જાહેર કર્યુ.&lt;ref name=&quot;AdvenBrit223&quot;&gt;લુઈસ, વિલિયમ રોજર. ''બ્રિટાનિયા સાથેના વધુ સાહસોઃ બ્રિટનમાં વ્યક્તિત્વો, રાજકારણ અને સંસ્કૃતિ'' (More Adventures with Britannia: Personalities, Politics and Culture in Britain), p. 223.&lt;/ref&gt; નવેમ્બરમાં કોમનવેલ્થ દળોએ ઉત્તર આફ્રિકામાં વળતા હુમલા [[ઓપરેશન ક્રુસેડર]] શરૂ કર્યા  અને જર્મની તથા ઈટાલીએ મેળવેલા તમામ લાભોને પડકાર્યા.&lt;ref&gt;ગેન્નોન, જેમ્સ. ''રહસ્યોની ચોરી, જુઠુ બોલતાઃ જાસૂસો અને કોડ ઉકેલનારાઓ વીસમી સદીને કઈ રીતે આકાર આપ્યો'' (Stealing Secrets, Telling Lies: How Spies and Codebreakers Helped Shape the Twentieth Century), p. 76.&lt;/ref&gt;

પુરવઠા માર્ગોને અવરોધી ચીન પર અંશતઃ દબાણ વધારવા જાપાને અગાઉના વર્ષે [[ફ્રેન્ચ ઈન્ડોચાઈનાનું અતિક્રમણ|દક્ષિણી ઈન્ડોચાઈનાનો લશ્કરી અંકુશ કબજે કર્યો હતો]], પરંતુ આ સાથે પશ્ચિમી સત્તાઓ સાથે યુદ્ધના સંજોગોમાં જાપાની દળોને વધારે સારી સ્થિતિમાં રાખવાનો પણ તેનો ઈરાદો હતો.&lt;ref&gt;''સમીક્ષામાં AFLMA વર્ષ '' , p. 33.&lt;/ref&gt; યુરોપમાં જર્મનીની સફળતાની રોકડી કરી લેવાની અપેક્ષાથી જાપાને અનેક માગણીઓ મૂકી, જેમાં [[ડચ ઈસ્ટ ઈન્ડિસ]]ના તેલના સ્થિર પુરવઠાનો પણ સમાવેશ થતો હતો; જો કે જુન 1941માં આ પ્રયત્નો નિષ્ફળ રહ્યા.&lt;ref&gt;''સમીક્ષામાં AFLMA વર્ષ'' , p. 32&lt;/ref&gt; યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઈટેડ કિંગડમ તથા અન્ય પશ્ચિમી સરકારોએ ઈન્ડોનેશિયા પરના કબજા પર પ્રતિક્રિયા આપી અને જાપાનની સંપત્તિઓ સ્થગિત કરી દીધી, જ્યારે કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે( કે જે જાપાનની જરૂરિયાતનું 80%  તેલ પુરુ પાડતુ હતુ&lt;ref&gt;ઈર્વિન એચ. એન્ડરસન, Jr. ''ડે ફેક્ટો એમ્બાર્ગો ઓન ઓઈલ ટુ જાપાન: અ બ્યુરોક્રેટિક રીફ્લેક્સ'' . પેસિફિક ઐતિહાસિક સમીક્ષા(The Pacific Historical Review), Vol. 44, No. 2 (મે, 1975), p. 201.&lt;/ref&gt;) તેલ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકીને પ્રતિક્રિયા આપી.&lt;ref&gt;નોર્થ્રુપ, સિન્થિઆ ક્લાર્કા. ''અમેરિકન અર્થતંત્રઃ ઐતિહાસિક જ્ઞાનકોશ'' (The American economy: a historical encyclopedia), p. 214.&lt;/ref&gt; આમ ચીન સામેના યુદ્ધ તથા એશિયામાં ધૂંધળી થતી મહત્વાકાંક્ષા અથવા બળપૂર્વક જરૂરિયાતના કુદરતી સ્રોત પર કબજો મેળવવામાંથી કોઈ એક વિકલ્પ પસંદ કરવાનું જાપાન માટે ફરજિયાત બન્યુ; જાપાની લશ્કરે અગાઉનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો નહિ અને ઘણા અધિકારીઓએ તેલ પરના પ્રતિબંધને જાપાન સામેનું અઘોષિત યુદ્ધ ગણાવ્યુ.&lt;ref&gt;લાઈટબોડી, બ્રેડલી. ''ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર એમ્બિશન્સ ટુ નેમેસિસ'' (The Second World War: Ambitions to Nemesis), p. 125&lt;/ref&gt; જાપાનીઝ [[ઈમ્પિરિયલ જનરલ વડામથકો|ઈમ્પેરિયલ જનરલ વડામથકે]] આમ મધ્ય પેસિફિક સુધી લંબાતી મોટી સંરક્ષણાત્મક સરહદ બનાવવા યુરોપીયન વસાહતો ઝડપથી કબજે કરવા યોજના બનાવી; જો આમ થાય તો યુદ્ધમાં વધારે ખેંચાઈ ગયેલા મિત્ર રાષ્ટ્રોને સંરક્ષણ યુદ્ધમાં ગૂંચવીને દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના સ્રોતનો લાભ મેળવી શકાય તેમ લાગ્યુ. સરહદની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાની સાથે અમેરિકાને હસ્તક્ષેપ કરતુ રોકવા માટે   [[કમાન્ડર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પેસિફિક ફ્લીટ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પેસિફિક કાફલા]]ને બહારથી નિષ્ક્રિય બનાવી દેવાની યોજના  બનાવવામાં આવી.&lt;ref&gt;મોર્ગન, પેટ્રિક એમ. ''સ્ટ્રેટેજિક મિલિટરી સરપ્રાઈઝ: ઈન્સેન્ટિવ્સ એન્ડ અપોર્ચ્યુનિટિસ'' (trategic Military Surprise: Incentives and Opportunities), p. 51.&lt;/ref&gt;

ઓક્ટોર સુધીમાં યુક્રેન અને બાલ્ટિક પ્રદેશમાં ધરી રાષ્ટ્રોની કાર્યવાહીનો હેતુ સર થઈ ગયો ત્યારે માત્ર [[લેનિનગ્રેડ પર વિજય|લેનિનનગ્રેડ]]&lt;ref&gt;ગેરાલ્ડ આર. ક્લેઈનફિલ્ડ. ''ટિખ્વિન માટે હિટલરનો હુમલો'' . મિલિટરી અફેર્સ (Military Affairs), Vol. 47, No. 3 (ઓક્ટોબર, 1983), pp. 122–28.&lt;/ref&gt; અને [[સેવાસ્તોપોલ પર વિજય (1941–1942)|સેવાસ્ટોપોલ]]નો ઘેરો ચાલુ રહ્યો,&lt;ref&gt;શુકાન, હારોલ્ડ. ''સ્ટાલિન્સ જરનલ્સ'' (Stalin's Generals), p. 113.&lt;/ref&gt; a major [[મોસ્કોનું યુદ્ધ|મોસ્કો સામેના હુમલા]] ફરી શરૂ કરાયા. બે મહિનાના ધમાસાણ યુદ્ધ પછી જર્મન સૈન્ય મોસ્કોના બહારના શહેરી વિસ્તારોમાં લગભગ પહોંચી જ ગયુ હતુ, જ્યાં ખાલી થઈ ગયેલ ટુકડીઓને&lt;ref&gt;ડી. ગ્લાન્ટ્ઝ અનુસાર, [http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf સોવિયેત-જર્મન યુદ્ધ 1941–45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110617094931/http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |date=2011-06-17 }} &quot;નવેમ્બર 1 સુધીમાં [વ્હેરમાશ] તેની કુલ શક્તિના 20% (686,000 માણસો) ગુમાવી ચૂક્યુ હતુ, ½- મિલિયન વાહનોમાંથી 2/3 સુધીના અને 65 ટકા ટેન્કનું નુકસાન થયુ હતુ. જર્મન આર્મી હાઈ કમાન્ડ (OKH) તેમના 136 ડિવિઝનોનને 83 પૂર્ણ-ક્ષમતાના ડિવિઝન જેટલા અસરકારક ગણતા હતા.&quot;&lt;/ref&gt; હુમલા બંધ કરવા ફરજ પડી.&lt;ref&gt;ક્લોસ રેઈનહાર્ડ્ટઃ કાર્લ બી. કીનન. ''મોસ્કો-ધી ટર્નિંગ પોઈન્ટઃ ધી ફેઈલ્યોર ઓફ હિટલર્સ સ્ટ્રેટેજી ઈન ધી વિન્ટર ઓફ 1941-42'' (Moscow-The Turning Point: The Failure of Hitler's Strategy in the Winter of 1941–42). બર્ગ, 1992. ISBN 0-85496-695-1, p. 227.&lt;/ref&gt; નોંધપાત્ર વિસ્તારો કબજે કરવા છતાં, ધરી અભિયાન તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશો હાસલ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યુ: બે મુખ્ય શહેરો સોવિયેતના હાથમાં રહ્યા, સોવિયેતની [[લશ્કરી ક્ષમતા|પ્રતિકાર ક્ષમતા]] તૂટી નહોતી અને સોવિયેતે લશ્કરી ક્ષમતાનો મોટો જથ્થો જાળવી રાખ્યો હતો. યુરોપમાં વિશ્વયુદ્ધ 2નો ''[[બ્લિટ્ઝક્રેગ]]''  [[તબક્કો (લડાઈ)|તબક્કો]] પૂરો થયો હતો.&lt;ref&gt;એ. એસ. મિલવાર્ડ. ''બ્લિટ્ઝક્રેગનો અંત'' (The End of the Blitzkrieg). ધી ઈકોનોમિક હીસ્ટ્રી રીવ્યુ, ન્યુ સીરિઝ (The Economic History Review, New Series), Vol. 16, No. 3 (1964), pp. 499–518.&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Japanese troops mopping up in Kuala Lumpur.jpg|right|thumb|કુઆલા લમ્પુરથી આગળ વધતી જાપાનીઝ ટુકડીઓ.]]

પ્રારંભિક ડિસેમ્બર સુધીમાં નવી સૈન્ય જમાવટની [[લશ્કરી અનામત દળ|અનામતોએ]]&lt;ref&gt;લુઈસ રોટુન્ડો. ''સોવિયેત અનામતોની રચના અને 1941 અભિયાન'' . મિલીટરી અફેર્સ(Military Affairs), Vol. 50, No. 1 (જાન્યુઆરી, 1986), pp. 21–8.&lt;/ref&gt; ધરી સૈન્ય સાથે સોવિયેતને આંકડાકીય સમાનતા લાવી આપી.&lt;ref name=&quot;D. Glantz. Soviet-German War&quot;/&gt; આ ઉપરાંત જાપાનીઝ [[ક્વાન્ટુંગ લશ્કર]]ના આક્રમણને રોકવા પૂર્વમાં ઓછી સોવિયેત ટુકડીઓ પૂરતી હોવાનું સાબિત કરતી [[રિચર્ડ સોર્ગે#સોરે રિંગ દ્વારા આપવામાં આવેલ યુદ્ધ સમયની ગુપ્ત માહિતી|ગુપ્તચર માહિતી]]ના કારણે&lt;ref&gt;રેમન્ડ એલ. ગ્રેથોફ. ''સોવિયેત મંચુરિયન અભિયાન, ઓગસ્ટ 1945'' . મિલિટરી અફેર્સ(Military Affairs), Vol. 33, No. 2 (ઓક્ટોબર, 1969), p. 312.&lt;/ref&gt; સોવિયેત [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|જંગી પ્રતિકાર-હુમલો]] કરી શક્યુ, જે 5 ડિસેમ્બરે 1000 કિ.મી.ના મોરચા પર શરૂ થયો અને જર્મન ટુકડીઓને 100-250 કિમી પશ્ચિમમાં ધકેલી દીધી.&lt;ref&gt;વેલ્ચ, ડેવિડ. ''આધુનિક યુરોપીયન ઇતિહાસ, 1871-2000: દસ્તાવેજી રીડર'' (Modern European History, 1871–2000: A Documentary Reader), p. 102.&lt;/ref&gt;

બે દિવસ બાદ 7 ડિસેમ્બરે (એશિયન ટાઈમ ઝોનમાં 8 ડિસેમ્બર) જાપાને બ્રિટિશ, ડચ અને અમેરિકન પ્રદેશો પર હુમલો કર્યો અને લગભગ આ સાથે જ [[જાપાનીઝ વિસ્તરણ (1941–1942)|દક્ષિણપૂર્વ એસિયા અને મધ્ય પેસિફિક સામે હુમલા કર્યા]]. આ હુમલાઓમાં [[પર્લ હાર્બર પર હુમલો|પર્લ હાર્બર ખાતે અમેરિકન નૌકાદળના કાફલા પરના હુમલા]]નો અને[[મલાયાનું યુદ્ધ|થાઈલેન્ડ અને મલેશિયામાં ઉતરાણ]]નો સમાવેશ થતો હતો.

આ હુમલાઓથી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, [[યુનાઈટેડ કિંગડમની જાપાન પર યુદ્ધની જાહેરાત (1941)|યુનાઈટેડ કિંગડમ]], ઓસ્ટ્રેલિયા, અન્ય પશ્ચિમી સાથીઓ અને ચીન ([[દ્વિતિય ચીન-જાપાન યુદ્ધ|દ્વિતિય સીનો-જાપાન યુદ્ધ લડી રહ્યુ હતુ]]) ઔપચારિક રીતે જાપાન પર યુદ્ધ જાહેર કરવા ઉશ્કેરાયા. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સામે યુદ્ધ જાહેર કરીને જર્મની અને ત્રિપક્ષી સંધિના અન્ય સભ્યોએ પ્રતિક્રિયા આપી. જાન્યુઆરીમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઈટેડ કિંગડમ, સોવિયેત સંઘ, ચીન અને 24નાની અથવા હાંકી કઢાયેલી સરકારોએ [[યુનાઈટેડ નેશન્સ દ્વારા ઘોષણાઓ|સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા ઘોષણા]]જારી કરી, જે  [[એટલાન્ટિક ચાર્ટર]]નો પુનરોચ્ચાર કરતી હતી.&lt;ref&gt;મિંગ્સ્ટ, કારેન એ.; કાર્ન્સ, માર્ગારેટ પી.''21મી સદીમાં યુનાઈટેડ નેશન્સ'' (United Nations in the Twenty-First Century), p. 22&lt;/ref&gt; સોવિયેત સંઘે ઘોષણાનો સ્વીકાર કર્યો નહિ અને જાપાન સાથેના તટસ્થાના કરાર જાળવી રાખ્યા &lt;ref&gt; ડુન, ડેનિસ જે. ''રુઝવેલ્ટ અને સ્ટાલિનની વચ્ચે ફસાયેલઃ અમેરિકાના મોસ્કો ખાતે રાજદૂત'' (Caught Between Roosevelt &amp; Stalin: America's Ambassadors to Moscow), p. 157.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;અર્ન્સ્ટ મે અનુસાર('''' યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, સોવિયેત સંઘ અને દુર પૂર્વ યુદ્ધ/1}. ધી પેસિફિક હિસ્ટોરિકલ રીવ્યુ(The Pacific Historical Review). V. 24. No. 2. (1955) p. 156) ચર્ચિલે નોંધ્યુ હતુ કેઃ &quot;રશિયા દ્વારા જાપાન પર યુદ્ધની ઘોષણા આપણા માટે અત્યંત લાભદાયક છે, પણ જો પોતાના પશ્ચિમી મોરચાને સંતુલિત રાખવાનો રશિયાને વિશ્વાસ હશે તો જ આ શક્ય બનશે&quot;.&lt;/ref&gt; અને સ્વ-નિર્ણયના સિદ્ધાંતમાંથી પોતાની બાદબાકી કરી.&lt;ref name=&quot;AdvenBrit223&quot;/&gt;
[[ચિત્ર:IWM-E-6724-Crusader-19411126.jpg|thumb|left|px225ઉત્તર અમેરિકા અભિયાન દરમિયાન આગળ વધતી બ્રિટિશ ક્રુસેડર ટેન્ક.]]

દરમિયાનમાં એપ્રિલ 1942ના અંત સુધીમાં જાપાને લગભગ સંપૂર્ણ [[બર્મા આંચકી લેતું જાપાન|બર્મા]], [[ફિલિપાઈન્સનું યુદ્ધ (1941–42)|ફિલિપાઈન્સ]], [[મલાયાનું યુદ્ધ|મલાયા]], [[નેધરલેન્ડ્સ ઈસ્ટ ઈન્ડિસ અભિયાન|ડચ ઈસ્ટ ઈન્ડિસ]], [[સિંગાપોરનું યુદ્ધ|સિંગાપોર]] પર &lt;ref&gt;ક્લામ, જુલી. ''જાપાનનો ઉદય અને પર્લ હાર્બર'' (The Rise of Japan and Pearl Harbor), p. 27.&lt;/ref&gt; અને [[રાબૌલ]]ના મહત્વનું થાણા વિજય મેળવી લીધો હતો, સાથી દળોને પારાવાર નુકસાન થયુ અને મોટી સંખ્યામાં કેદીઓ પકડાયા. જાપાની દળોએ [[પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ અને રીપલ્સનું ડુબવું|દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર]], [[જાવા સમુદ્રનું યુદ્ધ|જાવા સમુદ્ર]] અને [[ભારતીય સમુદ્ર છાપો|ભારતીય સાગર]]માં નૌકાદળ વિજયો મેળવ્યા હતા&lt;ref&gt;હિલ, જે.આર.; રાન્ફ્ટ, બ્રાયન. ''ધી ઓક્સફોર્ડ ઈલ્યુસ્ટ્રેટેડ હીસ્ટ્રી ઓફ ધ રોયલ નેવી'' (The Oxford Illustrated History of the Royal Navy), p. 362.&lt;/ref&gt; અને [[ડાર્વિન]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] ખાતે [[ડાર્વિનનું બોમ્બિંગ(ફેબ્રુઆરી 1942)|સાથીઓના નૌકાદળ મથક પર બોમ્બ ફેંક્યા હતા]]. જાપાન સામેની સાથીઓની એકમાત્ર વાસ્વિત સફળતા હતી જાન્યુઆરી 1942ની શરૂઆતમાં [[ચાંગશાનું યુદ્ધ(1942)|ચાંગશાનો વિજય]].&lt;ref name=&quot;ChinaBitter158&quot;&gt;સિઉંગ, જેમ્સ ચિએહ; લેવિન, સ્ટીવન આઈ.''ચીનનો આકરો વિજયઃ જાપાન સાથેનું યુદ્ધ, 1937-1945'' (China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945), p. 158.&lt;/ref&gt; ઉંઘતા ઝડપાયેલા વિરોધીઓ પરના સરળ વિજયોના કારણે જાપાન આત્મશ્લાઘામાં રાચવા માંડ્યુ અને વધારે ને વધારે સાહસો શરૂ કર્યા.{{Fact|date=May 2009}}

જર્મનીએ પણ પ્રારંભિક વિજયો જાળવી રાખ્યા. અમેરિકન નૌકાના શંકાસ્પદ નિર્ણયનો લાભ લેતા [[ક્રિએગ્સમરિન|જર્મન નૌકાદળે]] અમેરિકન એટલાન્ટિક દરિયાકિનારાના છેવાડે [[સેકન્ડ હેપી ટાઈમ|નોંધપાત્ર સ્રોતો ડૂબાડ્યા]].&lt;ref&gt;ગુચ, જ્હોન. ''દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધના નિર્ણયાત્મક અભિયાનો'' (Decisive Campaigns of the Second World War), p. 52.&lt;/ref&gt; નોંધપાત્ર નુકસાન થવા છતાં યુરોપીયન ધરી સભ્યોએ મધ્ય અને દક્ષિણ રશિયામાં મોટા સોવિયેત હુમલાને અટકાવ્યો અને અગાઉના વર્ષે મેળવેલ મોટાભાગના વિસ્તારોના કબજાને જાળવી રાખ્યો.&lt;ref name=&quot;D. Glantz. Soviet-German War&quot;/&gt; ઉત્તર અમેરિકામાં જર્મનોએ જાન્યુઆરીમાં હુમલો શરૂ કર્યો, જેનાથી ફેબ્રુઆરીના પ્રારંભમાં બ્રિટિશ ફોજ ગઝાલા લાઈન પર પાછળ ખસેડાઈ,&lt;ref&gt;મોલિનારી, એન્ડ્રીયા. ''ડેઝર્ટ રેઈડર્સઃ એક્સિસ એન્ડ એલાઈડ સ્પેશિયલ ફોર્સિસ 1940-43'' (Desert Raiders: Axis and Allied Special Forces 1940–43), p. 91.&lt;/ref&gt; તેના પગલે યુદ્ધમાં કામચલાઉ શાંતિ આવી અને આગામી હુમલાઓની તૈયારી કરવા માટે જર્મનીએ આ તકનો ઉપયોગ કર્યો.&lt;ref&gt;મિટચેમ, સેમ્યુઅલ ડબ્યલ્યુ.; મિટચેમ, સેમ્યુઅલ ડબ્યલ્યુ. Jr. ''રોમેલ્સ ડેઝર્ટ વોરઃ ધી લાઈફ એન્ડ ડેથ ઓફ ધી આફ્રિકા કોર્પસ્'' (Rommel's Desert War: The Life and Death of the Afrika Korps), p. 31&lt;/ref&gt;

=== જુવાળ બદલાય છે ===
[[ચિત્ર:SBD-3 Dauntless bombers of VS-8 over the burning Japanese cruiser Mikuma on 6 June 1942.jpg|right|thumb|મિડવેના યુદ્ધમાં અમેરિકન ડાઈવ બોમ્બર્સ.]]

મે પ્રારંભમાં જાપાને [[ઉભયસ્થળી હુમલા|ઉભયસ્થળીય હુમલા]] દ્વારા [[ઓપરેશન મો|પોર્ટ મોરેસબી]] કબજે કરવા કાર્યવાહી શરૂ કરી અને આ રીતે  યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ તથા ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચેની સંચાર અને પુરવઠા વ્યવસ્થાને મુશ્કેલીમાં મૂકી. આમ છતાં સાથીઓએ [[કોરલ સમુદ્રનું યુદ્ધ|અટકાવ્યા અને જાપાની નૌકાદળને પાછા કાઢ્યા]], આક્રમણને ખાળ્યુ.&lt;ref&gt;મેડ્ડોક્સ, રોબર્ટ જેમ્સ. ''યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને વિશ્વયુદ્ધ 2'' (The United States and World War II), pp. 111–12.&lt;/ref&gt; [[ટોકિયોનું બોમ્બિંગ|ટોકિયો પર બોમ્બિંગ]]થી પ્રેરાઈને જાપાનની આગામી યોજના [[મિડવે એટોલ]] કબજે કરવાની અને અમેરિકી જહાજોને યુદ્ધમાં લલચાવીને તેનો નાશ કરવાની હતી; ધ્યાન અન્યત્ર ખસેડવા જાપાન [[એલ્યુટિઅન યાપુઓ અભિયાન|એલ્યુટિઅન ટાપુઓ કબજે કરવા]] ટુકડીઓ મોકલવાનુ હતુ.&lt;ref&gt;સાલેચ્કર, જીન એરિક. ''ફોરટ્રીસ અગેઈન્સ્ટ ધી સનઃ ધી બી-17 ફ્લાઈંગ ફોરટ્રીઝ ઈન ધી પેસિફિક'' (Fortress Against the Sun: The B-17 Flying Fortress in the Pacific), p. 186.&lt;/ref&gt; જુનની શરૂઆતમાં જાપાને તેનું ઓપરેશન અમલમાં મૂક્યુ, પરંતુ મેના આખરી સપ્તાહમાં અમેરિકાએ  [[જાપાનીઝ નૌકા કોડ્સ|જાપાનીઝ નૌકા સંકેતો]] ઉકેલી નાખ્યા હોવાથી તે યોજનાથી સંપૂર્ણ વાકેફ હતા અને [[ઈમ્પેરિયલ જાપાનીઝ નેવી|ઈમ્પેરિયલ જાપાન નૌકાદળ]] પર [[મિડવેનું યુદ્ધ|નિર્ણયાત્મક વિજય હાસલ કરવા]] આ જાણકારીનો ઉપયોગ કર્યો.&lt;ref&gt;રોપ્પ, થીઓડોર. ''આધુનિક વિશ્વમાં યુદ્ધ'' (War in the Modern World), p. 368.&lt;/ref&gt; મિડવે યુદ્ધના કારણે આક્રમણની તેની ક્ષમતાને અત્યંત નુકસાન પહોંચ્યુ હોવાથી જાપાને [[પાપુઆનો વિસ્તાર|પાપુઆના પ્રદેશમાં]] [[કોકોડા ટ્રેક અભિયાન|ભૂમિ ઉપરના અભિયાન]] દ્વારા [[પોર્ટ મોરેસબી|પોર્ટ મોસરબી]] કબજે કરવાના પાછળના પ્રયત્નની પસંદગી કરી.&lt;ref&gt;વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર 2''  (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 339.&lt;/ref&gt; દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં જાપાનના મુખ્ય મથક [[રાબૌલ]]ને કબજે કરવાના પ્રથમ પગલા સ્વરૂપે [[સોલોમન ટાપુઓ]]માં, પ્રાથમિક રીતે [[ગુંડાલકેનાલ]], જાપાનની સ્થિતિ પર વળતો પ્રહાર કરવાની અમેરિકાની યોજના હતી.&lt;ref&gt;ગિલબર્ટ, એડ્રેઈન. ''યુદ્ધપદ્ધતિઓનો જ્ઞાનકોશઃ પ્રારંભિક સમયથી માંડીને વર્તમાન દિવસ સુધી''  (The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day), p. 259.&lt;/ref&gt; બંને યોજનાઓ જુલાઈમાં શરૂ થઈ, પરંતુ સપ્ટેમ્બર મધ્ય સુધીમાં  જાપાનીઓ માટે [[ગુંડાલકેનાલ અભિયાન|ગુંડાલકેનાલ માટેનું યુદ્ધ]] અગ્રતા પર આવી ગયુ અને ન્યુ ગુએના ખાતેની ટુકડીને પોર્ટ મોસરબી વિસ્તારમાંથી ખસીને [[ઓરો પ્રાંત|ટાપુના ઉત્તર ભાગ તરફ]] જવાનો આદેશ અપાયો, જ્યાં [[બુના-ગોનાનું યુદ્ધ|બુના-ગોનાના યુદ્ધ]]માં તેમનો મુકાબલો ઓસ્ટ્રેલિયન અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની ટુકડીઓ સાથે થયો.&lt;ref&gt;સ્વેઈન, બ્રુસ.''યુદ્ધમાં ઓસ્ટ્રેલિયન સશસ્ત્ર દળોની તવારીખ 1939–45''  (A Chronology of Australian Armed Forces at War 1939–45), p. 197.&lt;/ref&gt; ટૂંક સમયમાં જ બંને પક્ષો માટે ગુંડાલકેનાલ કેન્દ્રીય મુદ્દો બની ગયુ અને [[ગુંડાલકેનાલ અભિયાન|ગુંડાલકેનાલ માટેના યુદ્ધ]]માં જંગી ટુકડીઓ તથા જહાજો તૈનાત કરાયા.1943 શરૂ થતા સુધીમાં ટાપુ પર જાપાનીઓનો પરાજય થયો અને [[ઓપરેશન કે|તેમણે લશ્કર પાછુ ખેંચી લીધુ]].&lt;ref&gt;હાને, મિકિસો. ''આધુનિક જાપાનઃ ઐતિહાસિક સર્વે''  (Modern Japan: A Historical Survey), p.340.&lt;/ref&gt;

બર્મામાં કોમનવેલ્થ દળો બે ઓપરેશન માટે આગળ ધપી રહ્યા હતા. પ્રથમ, 1942ના પાછલા ભાગમાં [[પ્રથમ અરાકાન હુમલા|આરાકાન વિસ્તારમાં હુમલો]] ભયંકર બન્યો, જેના લીધે મે 1943માં ભારત પાછા ફરવાની ફરજ પડી.&lt;ref&gt;માર્ટ્સોન, ડેનિઅલ. ''ધી પેસિફિક વોર કમ્પેનિયનઃ ફ્રોમ હાર્બર ટુ હિરોશિમા'' (The Pacific War Companion: From Pearl Harbor to Hiroshima), p. 111.&lt;/ref&gt; બીજામાં ફેબ્રુઆરીમાં જાપાનીઝ મોરચા પાછળ [[ઓપરેશન લોન્ગક્લોથ|અનિયમિત દળો મોકલવાની હતી]], જેણે એપ્રિલના અંત સુધીમાં શંકાસ્પદ પરિણામ મેળવ્યા.&lt;ref&gt;બ્રેઈલી, મારિટન. ''ધી બ્રિટિશ આર્મી, 1939-45'' (The British Army, 1939–45), p. 9%&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|left|thumb|સ્ટાલિનગ્રેડના યુદ્ધમાં સોવિયેત સૈનિકો.]]

જર્મનીના [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|પૂર્વીય મોરચા]] પર [[કેર્ચ દ્વિપકલ્પનું યુદ્ધ|કેર્ચ દ્વીપકલ્પ]]માં અને  [[ખાર્કોવનું દ્વિતિય યુદ્ધ|ખાર્કોવ]] ખાતે ધરીઓએ સોવિયેત હુમલાઓને હરાવ્યા&lt;ref&gt;Read, Anthony. ''દાનવના શિષ્યોઃ હિટલરનું અંતરંગ વર્તુળ'' (The Devil's Disciples: Hitler's Inner Circle), p. 764.&lt;/ref&gt; અને ત્યારબાદ જુન, 1942માં કૌકાસસના તેલના ક્ષેત્રો હડપ કરવા દક્ષિણ રશિયા સામે તેમના મુખ્ય [[કેસ બ્લ્યુ|ઉનાળુ હુમલા]] શરૂ કર્યા. સોવિયેતે જર્મન લશ્કર આગળ વધી રહ્યુ હતુ તે રસ્તા પર સ્ટેલિનગ્રેડ ખાતે તેમનુ વલણ નક્કી કરવા નિર્ણય લીધો. નવેમ્બર મધ્ય સુધીમાં જ્યારે સોવિયેતે [[ઓપરેશન યુરેનસ|જર્મન દળોને સ્ટાલિનગ્રેડ ખાતે ચારે બાજુથી ઘેરીને]] તેમના [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|દ્વિતિય શિયાળુ પ્રતિ-હુમલા]] શરૂ કર્યા અને [[ઓપરેશન માર્સ|ર્ઝહ્વેવ સેલિઅન્ટ પર મોસ્કો નજીક]] હુમલો થયો ત્યારે જર્મનો તીવ્ર [[શહેરી યુદ્ધ પદ્ધતિઓ|શેરી યુદ્ધમાં]] [[સ્ટાલિનગ્રેડનું યુદ્ધ|સ્ટાલિનગ્રેડ લેવાની નજીક હતા]] &lt;ref&gt;બેડસી, સ્ટીફન.''વિશ્વયુદ્ધ 2ની યુદ્ધ યોજનાનો હચિસન નકશોઃ પહેલા અને પછી''  (The Hutchinson Atlas of World War II Battle Plans: Before and After), pp. 235–36.&lt;/ref&gt;, જો કે પાછળની યોજના ભયંકર નિષ્ફળ ગઈ.&lt;ref&gt;બ્લેક, જેર્મી.''વિશ્વ યુદ્ધ બેઃ લશ્કરી ઇતિહાસ''  (World War Two: A Military History), p. 119.&lt;/ref&gt; ફેબ્રુઆરીના પ્રારંભ સુધીમાં જર્મન લશ્કરને પુષ્કળ નુકસાન થયુ; સ્ટાલિનગ્રેડ ખાતેની જર્મન ટુકડીઓને શરણાગતિની ફરજ પડી અને ઉનાળુ હુમલા પહેલાનો તેમના અગ્રીમ મોરચામાં પીછેહઠ થઈ. ફેબ્રુઆરીના મધ્યમાં સોવિયેત દબાણ ઘટ્યુ ત્યાર બાદ જર્મનનોએ [[ખાર્કોવનું ત્રીજુ યુદ્ધ|ખાર્કોવ પરના હુમલા]] શરૂ કર્યા , જેનાથી રશિયન શહેર [[કુર્સ્ક]]માં તેમની અગ્રીમ હરોળમાં [[સેલિઅન્ટ્સ, રી-એન્ટ્રન્ટ્સ અને પોકેટ્સ|મહત્વ]]ના ફેરફાર આવ્યા.&lt;ref&gt;શુકન, હારોલ્ડ.''સ્ટાલીનના જનરલો''  (Stalin's Generals), p. 142.&lt;/ref&gt;

જાપાન વિચી-હસ્તક [[મડાગાસ્કર]]ના થાણાઓનો ઉપયોગ કરી શકે તેવી આશંકા પશ્ચિમમાં હતી  અને તેના લીધે  બ્રિટને મે, 1942ના પ્રારંભમાં [[મડાગાસ્કરનું યુદ્ધ|ટાપુ પર હુમલો કર્યો]].&lt;ref&gt;પેક્સટન, રોબર્ટ ઓ. ''વિચી ફ્રાન્સઃ ઓલ્ડ ગાર્ડ એન્ડ ન્યુ ઓર્ડર, 1940-44''  (Vichy France: Old Guard and New Order, 1940–1944), p. 313.&lt;/ref&gt; ધરીઓએ [[ગઝાલાનું યુદ્ધ|લિબિયામાં હુમલા કરતા]] આ વિજય ટૂંકમાં જ ફિક્કો પડી ગયો અને આ હુમલાના કારણે ધરી દળોને [[અલ અલમેનિયનનું પ્રથમ યુદ્ધ|અલ અલ્મેઈન ખાતે રોકવામાં]] ના આવ્યા ત્યાં સુધી સાથી રાષ્ટ્રો ઈજિપ્ત સુધી પાછળ ધકેલાયા.&lt;ref&gt;રિચ, નોર્મન.''હિટલરના યુદ્ધ ધ્યેયોઃ વિચારધારા, નાઝી રાજ્ય અને વિસ્તરણનો માર્ગ''  (Hitler's War Aims: Ideology, the Nazi State, and the Course of Expansion), p. 178.&lt;/ref&gt; ખંડ પર સાથી [[કોમાન્ડો|કમાન્ડો]]સના વ્યૂહાત્મક લક્ષ્યો પરના છાપાઓ વિનાશક [[ડિએપ રેઈડ|ડિએપ્પે છાપા]]માં પરિણમ્યા,&lt;ref&gt;પેનરોસ, જેન.''ધી ડી-ડે કેમ્પેઈન'' (The D-Day Companion), p. 129.&lt;/ref&gt; અને આનાથી એવું સાબિત થયું કે વધારે સારી તૈયારીઓ, સાધનો અને સુરક્ષિત કામગીરી વગર પશ્ચિમી સાથીઓ યુરોપ ખંડ પર આક્રમણ શરૂ કરવા સક્ષમ નથી.&lt;ref&gt;રોબિન નેઈલેન્ડ્સ.''ધી ડિએપ્પ રેઈડઃ ધી સ્ટોરી ઓફ ધી ડીઝાસ્ટ્રસ 1942 એક્સપેડિશન.'' (The Dieppe Raid: The Story of the Disastrous 1942 Expedition) (ઈન્ડિયાના યુનિવર્સિટી પ્રેસ,  2006).&lt;/ref&gt; ઓગસ્ટમાં  સાથીઓ [[અલમ એલ હલ્ફાનું યુદ્ધ|અલ અલ્મેઈન સામેના બીજા હુમલા]]નો પ્રતિકાર કરવામાં સફળ રહ્યા, જેની મોટી કિંમત ચૂકવવી પડી, પરંતુ [[ઓપરેશન પેડેસ્ટલ|ચારે બાજુથી ઘેરાયેલા માલ્ટા માટે અત્યંત આવશ્યક પુરવઠો મેળવવામાં]] સફળ રહ્યા.&lt;ref&gt;થોમસ, ડેવિડ આર્થર.''અ કમ્પેનિયન ટુ ધી રોયલ નેવી'' (A Companion to the Royal Navy), p. 265.&lt;/ref&gt; કેટલાક મહિનાઓ બાદ સાથીઓએ ઈજિપ્તમાં [[અલ અલમેનિયનનું બીજુ યુદ્ધ|તેમના પોતાના હુમલા શરૂ કર્યા]] અને ધરીદળોને હાંકી કાઢ્યા તથા સમગ્ર લિબિયામાં અભિયાન શરૂ કર્યુ.&lt;ref&gt;થોમસ, નિગેલ. ''જર્મન લશ્કર 1939–1945 (2): ઉત્તર આફ્રિકા &amp; બાલ્કનો'' , p. 8%&lt;/ref&gt; આના ટૂંક સમય બાદ [[ઓપરેશન ટોર્ચ|ઉત્તર આફ્રિકામાં એંગ્લો-અમેરિકન આક્રમણ]] થયુ, જેના પરિણામે સાથીઓ સાથે જોડાતા પ્રદેશ તરીકે મળ્યુ.&lt;ref name=&quot;AWP38&quot;&gt;રોઝ, સ્ટીવન ટી. ''અમેરિકન યુદ્ધ યોજનાઓઓ, 1941–1945: ધી ટેસ્ટ ઓફ બેટલ'' (The Test of Battle), p. 38.&lt;/ref&gt; ફ્રેન્ચ કોલોનીમાં થયેલા નુકસાન પર વળતી પ્રતિક્રિયા આપતા હિટલરે [[કેસ એન્ટોન|વિચી ફ્રાન્સ કબજે કરવા]] આદેશ આપ્યો;&lt;ref name=&quot;AWP38&quot;/&gt; વિચી દળોએ શાંતિ સંધિના ભંગનો પ્રતિકાર કર્યો નહિ, પરંતુ તેઓ જર્મન દળોના કબજાને અટકાવવા [[ટોઉલોનમાં ફ્રેન્ચ કાફલાનો વિનાશ|તેમના નૌકાદળના કાફલાને ક્ષતિ પહોંચાડી]] શક્યા.&lt;ref&gt;બોન્નર, કિટ; બોન્નર, કારોલીન.''યુદ્ધજહાજ બોનીયાર્ડ્સ'' (Warship Boneyards), p. 24.&lt;/ref&gt; હવે આફ્રિકામાં ફસાઈ ગયેલ ધરી દળોએ [[ટ્યુનિશિયા]]માં પીછેહઠ કરી, કે જેને મે, 1943 સુધીમાં [[ટ્યુનિશિયા અભિયાન|સાથીઓએ જીતી લીધુ]].&lt;ref&gt;કોલિઅર, પૌલ. ''બીજુ વિશ્વયુદ્ધ(4): ધી મેડિટરેનિયન 1940–1945'' (The Mediterranean 1940–1945), p. 11.&lt;/ref&gt;

=== સાથીઓ બઢત મેળવે છે ===
[[ચિત્ર:British 3-inch mortars supporting the 19th Indian Division's advance along the Mawchi Road, east of Toungoo in Burma, 1944. IND4723.jpg|thumb|right|ઈમ્ફાલના યુદ્ધ દરમિયાન મોર્ટાર છોડતી બ્રટિશ ટુકડીઓ.]]

એશિયા મુખ્યભૂમિમાં જાપાને બે મોટા હુમલા શરૂ કર્યા. માર્ચ, 1944માં શરૂ થયેલ પ્રથમ હુમલો [[ઓપરેશન યુ-ગો|આસામ, ભારતમાં મોરચો સંભાળતા બ્રિટિશ દળો સામે હતો]]&lt;ref&gt;લાઈટબોડી, બ્રેડલી. ''ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોરઃ એમ્બિશન્સ ટુ નેમેસિસ'' (The Second World War: Ambitions to Nemesis), p. 224.&lt;/ref&gt; અને ટૂંકમાં જ જાપાની દળોએ  [[ઈમ્ફાલનું યુદ્ધ|ઈમ્ફાલ]] અને [[કોહિમાનું યુદ્ધ|કોહિમા]]માં કોમનવેલ્થ દળોને ઘેરી લીધા;&lt;ref&gt;ઝેઈલર, થોમસ ડબલ્યુ. ''અનકન્ડિશનલ ડીફીટઃ જાપાન, અમેરિકા એન્ડ ધી એન્ડ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2'' (Unconditional Defeat: Japan, America, and the End of World War II), p. 60.&lt;/ref&gt; આમ છતાં, મે સુધીમાં અન્ય જાપાની દળોને [[મિટ્કિનિયા]]માં ચાઈનિઝ દળોએ ઘેરી લીધા હતા, કે જેમણે 1943ના પાછલા સમયમાં ઉત્તરી બર્મા પર આક્રમણ કર્યુ હતુ.&lt;ref&gt;ક્રેવેન, વેલ્સલી ફ્રેન્ક; કેટ, જેમ્સ લી.''[http://books.google.ca/books?id=6ZsTiBcmzNUC વિશ્વયુદ્ધ 2 માં લશ્કર હવાઈ દળો, વોલ્યુમ પાંચ — ધી પેસિફિક, મેટેરહોર્ન ટુ નાગાસાકિ]'' , p. 207.&lt;/ref&gt; [[ઓપરેશન ઈચી-ગો|બીજુ ચીનમાં હતુ]], કે જેનો ઉદ્દેશ ચીનના મુખ્ય લડાયક દળોનો નાશ કરવાનો અને જાપાન હસ્તકના વિસ્તારોમાં રેલવેને સુનિશ્ચિત કરવાનો તથા સાથીઓના હવાઈથાણા આંચકી લેવાનો હતો.&lt;ref&gt;હ્સિઉંગ, જેમ્સ ચેઈહ; લેવિન, સ્ટીવન આઈ. ''ચીનનો આકરો વિજયઃ જાપાન સાથે યુદ્ધ, 1937-1945'' (China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945), p. 163.&lt;/ref&gt; જુન સુધીમાં જાપાનીઓએ [[હેનન]]નો પ્રાંત જીતી લીધો અને [[હુનન]] પ્રાંતમાં [[ચાંગશાનું યુદ્ધ(1944)|ચાંગશા સામે નવેસરથી હુમલા]] શરૂ કર્યા.&lt;ref&gt;કોબલ, પાર્કસ એમ. ''ચાઈનિઝ કેપિટાલિસ્ટ્સ ઈન જાપાન્સ ન્યુ ઓર્ડરઃ ધી ઓક્યુપાઈડ લોઅર યાન્ગઝિ 1937-1945'' (Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945), p. 85.&lt;/ref&gt;

ગુંડાલકેનાલ અભિયાન બાદ સાથીઓએ પેસિફિકમાં જાપાન સામે અનેક ઓપરેશન શરૂ કર્યા. મે, 1943માં [[એલ્યુટિઅન ટાપુ અભિયાન#સાથીઓનો જવાબ|જાપાની દળોને એલ્યુટિઅન્સમાંથી હાંકી કાઢવા]] અમેરિકન દળો મોકલવામાં આવ્યા,&lt;ref&gt;થોમ્પસન, જ્હોન હેર્ડ; રેંડાલ, સ્ટીફન જે. ''કેનેડા એન્ડ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સઃ એમ્બિવેલન્ટ એલાઈસ'' (Canada and the United States: Ambivalent Allies), p. 164.&lt;/ref&gt; અને તરત જ [[ઓપરેશન કાર્ટવ્હીલ|આસ-પાસના ટાપુઓને કબજે કરીને રાબૌલને એકલુ પાડી દેવા]]નું અને [[ગિલબર્ટ અને માર્શલ ટાપુઓનું અભિયાન|ગિલબર્ટ તથા માર્શલ ટાપુઓ ખાતે જાપાનની મધ્ય પેસિફિક સરહદ તોડી પાડવા]]નું મોટુ ઓપરેશ શરૂ થયુ.&lt;ref&gt;''ફ્રીડમ ફ્રોમ ફીઅરઃ ધી અમેરિકન પીપલ ઈન ડિપ્રેશન એન્ડ વોર, 1929-1945'' (Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945), p. 610.&lt;/ref&gt; માર્ચ, 1944ના અંત સુધીમાં સાથીઓએ બંને લક્ષ્ય હાસલ કરી લીધા અને આ ઉપરાંત [[કેરોલિન ટાપુઓ|કેરોલાઈન ટાપુઓ]]માં [[ઓપરેશન હેઈલસ્ટોન|જાપાનના અન્ય મોટા મથકને નિષ્ક્રિય બનાવી દીધુ]]. ત્યાર બાદ એપ્રિલમાં સાથીઓએ [[પશ્ચિમિ ન્યુ ગુએના અભિયાન|પશ્ચિમી નવુ ગુનેઆ પરત મેળવવા]] ઓપરેશન શરૂ કર્યુ.&lt;ref&gt;રોટ્ટમેન, ગોર્ડન એલ. ''વર્લ્ડ વોર 2 પેસિફિક આઈલેન્ડ ગાઈડઃ અ જીઓ-મિલિટ્રી સ્ટડી'' (World War II Pacific Island Guide: A Geo-Military Study), p. 228.&lt;/ref&gt;

જુલાઈ, 1943ના પ્રારંભમાં ભૂમધ્યમાં સાથી દળોએ [[સિસિલી પર સાથીઓનું અતિક્રમણ|સિસિલી પર આક્રમણ]] શરૂ કર્યુ. ઈટાલિયન ભૂમિ પરના આક્રમણ તથા અગાઉની નિષ્ફળતાઓના પરિણામે તે મહિનામાં પાછળતી મુસોલિની પદભ્રષ્ટ થયો અને તેની ધરપકડ થઈ.&lt;ref&gt;ઓ રેઈલી, ચાર્લ્સ ટી. ''ફરગોટન બેટલ્સઃ ઈટાલીસ વોર ઓફ લિબરેસન 1943-1945'' (Forgotten Battles: Italy's War of Liberation, 1943–1945), p. 32&lt;/ref&gt; તરત જ સાથીઓએ સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતમાં [[સાથીઓનું ઈટાલી પર અતિક્રમણ|ઈટાલિયન મુખ્યભૂમિ પર આક્રમણ કર્યુ]], જેના લીધે [[ઈટાલી અને સાથી દળો વચ્ચે શસ્ત્રવિરામ|સાથીઓએ સાતે ઈટાલીની શાંતિ સંધિ થઈ]].&lt;ref&gt;મેકગોવેન , ટોમ.''એઝોલ્ટ ફ્રોમ ધી સીઃ એમ્ફિબિઅસ ઈનવેઝન્સ ઈન ધી ટ્વેન્ટિએથ સેન્ચ્યુરી'' (Assault From The Sea: Amphibious Invasions in the Twentieth Century), pp. 43–44.&lt;/ref&gt; 8 સપ્ટેમ્બરે આ સંધિ જાહેર થઈ ત્યારે જર્મનીએ ઈટાલિયન દળોને નિઃશસ્ત્ર બનાવીને તથા ઈટાલિયન વિસ્તારોનો લશ્કરી અંકુશ લઈને પ્રતિક્રિયા આપી&lt;ref&gt;લાંબ, રિચર્ડ. ''વોર ઈન ઈટાલી, 1943-1945: અ બ્રુટલ સ્ટોરી'' (War in Italy, 1943–1945: A Brutal Story), pp. 154-55&lt;/ref&gt; અને સંખ્યાબંધ સંરક્ષણ હરોળ સ્થાપિત કરી.&lt;ref&gt;હાર્ટ, સ્ટીફન; હાર્ટ, રસેલ.''ધી જર્મન સોલ્ડર ઈન વર્લ્ડ વોર 2 '' (The German Soldier in World War II), p. 151.&lt;/ref&gt; 12 સપ્ટેમ્બરે જર્મન વિશેષ દળોએ [[ગ્રાન સાસો રેઈડ|મુસોલિનિને મુક્ત કરાવ્યો]] અને ત્યાર બાદ તરત જ  [[ઈટાલિયન સોશિયલ રીપબ્લિક|જર્મન હસ્તકના ઈટાલી રાજ્યના નવા વડો]] બનાવ્યો.&lt;ref&gt;બ્લિન્કહોર્ન, માર્ટિન ''મુસોલિનિ એન્ડ ફાસિસ્ટ ઈટાલી'' (Mussolini and Fascist Italy), p. 52.&lt;/ref&gt; નવેમ્બર મધ્યમાં [[વિન્ટર લાઈન|મુખ્ય જર્મન સંરક્ષણ હરોળ]] સુધી પહોંચ્યા નહિ ત્યાં સુધી સાથીઓ અનેક હરોળો સુધી લડતા રહ્યા.&lt;ref&gt;રીડ, એન્થની; ફિશર, ડેવિડ.''બર્લિનનું પતન'' (The Fall of Berlin), p. 129.&lt;/ref&gt; જાન્યુઆરી 1944માં સાથીઓએ [[મોન્ટે કેસિનોનું યુદ્ધ|મોન્ટે કેસિનો સામે શ્રેણીબદ્ધ પ્રહારો]]  શરૂ કર્યા અને [[ઓપરેશન શિંગલ|એન્ઝિઓ ખાતે ઉતરાણ]] સાથે તેને ઘેરવાનો પ્રયાસ કર્યો. અનેક જર્મન ટુકડીઓને પીછેહઠની મંજૂરીની કિંમતે મેના પાછલા દિવસો સુધીમાં આ બંને હુમલાઓ સફળ થયા, 4 જુને [[રોમ]] કબજે કરાયુ.&lt;ref&gt;હાવિઘુર્સ્ટ, આલ્ફ્રેડ એફ. ''બ્રિટન ઈન ટ્રાન્ઝિશનઃ ધી ટ્વેન્ટિએથ સેન્ચ્યુરી'' (Britain in Transition: The Twentieth Century), p. 344.&lt;/ref&gt;

એટલાન્ટિકમાં જર્મન ઓપરેશનને પણ ફટકો પડ્યો.  [[બ્લેક મે (1943)|મે 1943]] સુધીમાં સાથીઓના પ્રતિકાર પગલાઓ અસરકારક બની રહ્યા હોવાથી જર્મન સબમરીનની નુકસાની એટલી બધી ઊંચી હતી કે નૌકા અભિયાન કામચલાઉ રીતે સ્થગિત કરવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;રીડ એન્થની.''દૈત્યના અનુયાયીઓઃ હિટલરનું આંતરિક વર્તુળ'' (The Devil's Disciples: Hitler's Inner Circle), p. 804.&lt;/ref&gt;

કુર્સ્કના વિસ્તારમાં મોટા હુમલાની તૈયારી કરવા માટે જર્મનોએ સોવિયેત સંઘમાં 1943નો ઉનાળો અને વસંત પસાર કરી હતી; સોવિયેતને આવા પગલાનો અંદાજ હોવા છતાં તેમણે વિસ્તારને ઠંડો કરવામાં તેમનો સમય આપ્યો.&lt;ref&gt;ગ્લાન્ટ્ઝ, ડેવિડ એમ. ''ફ્રોમ ધી ડોન ટુ ધી ડેનપરઃ સોવિયેત ઓફેન્સિવ ઓપરેશન્સ, ડિસેમ્બર 1942 - ઓગસ્ટ 1943'' (From the Don to the Dnepr: Soviet Offensive Operations, December 1942 – August 1943), pp. 216–17.&lt;/ref&gt; 4 જુલાઈએ જર્મનોએ [[કુર્સ્કનું યુદ્ધ|તેમના હુમલા શરૂ કર્યા]], જો કે એક અઠવાડિયા પછી હિટલરે ઓપરેશન રદ કર્યુ.&lt;ref&gt;કેર્શો, ઈઆન.''હિટલર, 1936-1945: નેમેસિસ'' (Hitler, 1936–1945: Nemesis), p. 592.&lt;/ref&gt; આ સમયે સોવિયેત તીવ્ર પ્રતિ-હુમલા માટે સજ્જ હતુ અને જુન 1944 સુધીમાં સોવિયેતે ધરી દળોને મહદઅંશે હાંકી કાઢ્યા અને [[ટારગુલ ફ્રુમોસનું યુદ્ધ|રોમાનિયામાં હુમલા]] કર્યા.&lt;ref&gt;ચુબારોવ, એલેક્ઝાન્ડર. ''રશિયાસ બિટર પાથ ટુ મોડર્નિટીઃ અ હીસ્ટ્રી ઓફ ધી સોવિયેત એન્ડ પોસ્ટ- સોવિયેત એરાસ'' (Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras), p. 122.&lt;/ref&gt;

નવેમ્બર 1943માં [[ફ્રેન્કલિન ડી. રુઝવેલ્ટ]] અને [[વિન્સ્ટન ચર્ચિલ]]  [[ચિઆંગ કાઈ-શેક]]ને [[કેરો કોન્ફરન્સ|કેરોમાં]] મળ્યા અને ત્યાર બાદ જોસેફ સ્ટાલિનને  [[તેહરાન કોન્ફરન્સ|તેહરાનમાં]] મળ્યા. અગાઉના સંમેલનમાં યુદ્ધ બાદ જાપાનના વિસ્તારોને પરત કરવા અંગે નિર્ણય લેવાયો અને ત્યાર બાદમાં પશ્ચિમી સાથીઓ 1944માં યુરોપમાં આક્રમણ કરશે અને જર્મનીના પરાજયના ત્રણ મહિનાની અંદર સોવિયેત સંઘ જાપાન સામે યુદ્ધ જાહેર કરશે તેવી સંમતિ સધાઈ.

જાન્યુઆરી 1944માં [[લેનિનગ્રાડ મોરચો|સોવિયેતે]] [[લેનિનગ્રાડ ઓબલાસ્ટ|લેનિનગ્રેડ વિસ્તાર]]માંથી [[લેનિનગ્રાડનો કબડો#કબજાની સોવિયેત નિરાંત|જર્મન દળોને હાંકી કાઢ્યા]], [[મૃતકો#ચડાઈઓ અને શહેરી યુદ્ધો દ્વારા યુદ્ધોની યાદી|વિશ્વના ઈતિહારની સૌથી ઘાતક ઘેરાબંધી]] અને સૌથી લાંબી ઘેરાબંધીનો અંત આવ્યો. [[ઈસ્ટોનિયન સરકારની હકાલપટ્ટી#સ્વાતંત્ર્યની પુનઃસ્થાપનામાં નિષ્ફળતા|રાષ્ટ્રીય સ્વાતંત્ર્યની પુનઃસ્થાપના]]ની અપેક્ષાએ [[નાઝી જર્મની દ્વારા ઈસ્ટોનિયાનો કબજો#જર્મન લશ્કર એકમોમાં ઈસ્ટોનિયનો 1941–1944|એસ્ટોનિયન્સ]]ની મદદ દ્વારા જર્મન [[આર્મી ગ્રૂપ ઉત્તર|આર્મી ગ્રૂપ નોર્થ]] દ્વારા [[લેનિનગ્રાડ-નોવોગ્રોડ વ્યૂહાત્મક હુમલા|ત્યારબાદનો સોવિયેત હુમલો]] [[નાર્વાનું યુદ્ધ (1944)|યુદ્ધ પૂર્વની એસ્ટોનિયન સરહદે રોકવામાં આવ્યો]]. આ વિલંબના કારણે [[બાલ્ટિક સમુદ્ર]] વિસ્તારમાં સોવિયેત ઓપરેશ ખોરંભે પડ્યુ.&lt;ref name=&quot;glantz&quot;&gt;{{cite book|author=David M. Glantz|title=The Battle for Leningrad: 1941–1944|url=https://archive.org/details/battleforleningr00glan|publisher=University Press of Kansas|location=Lawrence| year = 2002}}&lt;/ref&gt;

=== સાથીઓ નજીક પહોંચ્યા ===
[[ચિત્ર:Approaching Omaha.jpg|thumb|right|નોર્મેન્ડીનું સાથી અતિક્રમણ.]]

ઈટાલી તરફના અનેક સાથી ટુકડીઓના પુનઃમૂલ્યાંકન બાદ જુન 6, 1944 ([[ડી-ડે]]તરીકે ઓળખાય છે)ના રોજ પશ્ચિમી સાથીઓએ [[નોર્મન્ડી પર આક્રમણ|ઉત્તરી ફ્રાન્સ પર આક્રમણ કર્યુ]] અને [[ઓપરેશન ડ્રેગુન|દક્ષિણી ફ્રાન્સ]].&lt;ref&gt;વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર 2 (Weinberg, Gerhard L. A World at Arms: A Global History of World War II), p. 695.&lt;/ref&gt; આ ચડાઈ સફળ રહી અને ફ્રાન્સમાં [[ફાલાઈસ પોકેટ|જર્મન લશ્કરી ટુકડીઓ]]ને પરાજય તરફ દોરી ગઈ. [[મુક્ત ફ્રેન્ચ|મુક્ત ફ્રાન્સ]] દળોની મદદથી [[ફ્રેન્ચ પ્રતિકાર|સ્થાનિક પ્રતિકાર]] દ્વારા  25 ઓગસ્ટના રોજ પેરિસને [[પેરિસનું સ્વાતંત્ર્ય|આઝાદ કરાવાયુ]]&lt;ref&gt;બેડસી, સ્ટીફન.''નોર્મેન્ડી 1944: એલાઈડ લેન્ડિંગ્સ એન્ડ બ્રેકઆઉટ'' (Normandy 1944: Allied Landings and Breakout), p. 91.&lt;/ref&gt; અને વર્ષના પાછલા ભાગ દરમિયાન પશ્ચિમી યુરોપમાં પશ્ચિમી સાથીઓએ [[સાથીઓ પેરિસથી રહાઈન તરફ કૂચ કરે છે.|જર્મન દળોને પાછળ ધકેલવાનું ચાલુ રાખ્યુ]]. જો કે, હોલેન્ડમાં [[ઓપરેશન માર્કેટ ગાર્ડન|મોટા હવાઈ ઓપરેશન]]ની આગેવાનીમાં ઉત્તરી જર્મનીમાં આગેકૂચના પ્રયત્ન સફળ રહ્યા નહિ&lt;ref&gt;&quot;માર્કેટ-ગાર્ડન&quot;, ડીઅર એન્ડ ફૂટમાં, ed., ''ઓક્સફોર્ડ કમ્પેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર 2'' (Oxford Companion to World War II), p. 877.&lt;/ref&gt; [[ગોથિક લાઈન|છેલ્લી મોટી જર્મન સંરક્ષણ હરોળ]] સુધી પહોંચ્યા નહિ ત્યાં સુધી સાથીઓએ ઈટાલીમાં તેમની આગેકૂચ ચાલુ રાખી.

22 જુનના રોજ સોવિયેતે બેલારુસમાં વ્યૂહાત્મક હુમલા શરૂ કર્યા(&quot;[[ઓપરેશન બાગ્રેશન]]&quot; તરીકે ઓળખાય છે), જે [[જર્મન આર્મી ગ્રૂપ સેન્ટર]]ના લગભગ સંપૂર્ણ સફાયામાં પરિણમ્યા.&lt;ref&gt;ઓપરેશન &quot;વિશ્વ યુદ્ધ 2માં તમામ જર્મન દળો માટેનો સૌથી વિનાશક પરાજય હતુ&quot;. ઝાલોગા, ''બાગ્રેશન 1944 ધી ડીસ્ટ્રક્શન ઓફ આર્મી ગ્રૂપ સેન્ટર'' (Bagration 1944: The destruction of Army Group Centre), 7.&lt;/ref&gt; ત્યાર બાદ તરત જ [[લ્વોવ-સેન્ડોમિએર્ઝ ઓફેન્સિવ|અન્ય સોવિયેત વ્યૂહાત્મ હુમલા]]એ પશ્ચિમી યુક્રેન અને પૂર્વીય યુરોપમાં જર્મન ટુકડીઓને ફરજ પાડી. સોવિયેત ટુકડીઓની સફળ આગેકૂચે [[આર્મિયા કાર્જોવા|પોલેન્ડમાં પ્રતિકાર દળો]]ને [[ઓપરેશન ટેમ્પેસ્ટ|અનેક બળવા શરૂ કરવા]] પ્રેર્યા, જો કે આમાંથી મોટાભાગના [[વોર્સો વિપ્લવ|વોર્સો]]માં અને તે સાથે દક્ષિણમાં [[સ્લોવાક રાષ્ટ્રીય બળવો|સ્લોવાક બળવા]] હતા અને સોવિયેત દ્વારા તેને મદદ અપાઈ નહોતી તથા જર્મન દળોએ તેને દબાવી દીધા હતા.&lt;ref&gt;બેરનેડ, ઈવાન. ''મધ્ય અને પૂર્વીય યુરોપ, 1944-1993: ડીટુર ફ્રોમ ધી પેરિફેરી ટુ ધી પેરિફેરી'' (Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery), p. 8%&lt;/ref&gt; લાલ લશ્કરના [[જેસી-કિશિનેવ આક્રમણ|પૂર્વીય રોમાનિયામાં વ્યૂહાત્મક હુમલાઓ]]એ [[આર્મી ગ્રુપ દક્ષિણ યુક્રેઈન|નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ત્યાંના જર્મન દળો]]ને વિખૂટા પાડ્યા અને નાશ કર્યો તથા  [[1944નો ડીઈટેટ બલ્ગેરિયન બળવો|બલ્ગેરિયામાં]] અને [[રાજા માઈકલ બળવો|રોમાનિયામાં સફળ ડીઈટેટ યોજના]]ને બળ આપ્યુ અને તેના કારણે આ દેશો સાથી પક્ષોના જોડાણમાં આવ્યા. સપ્ટેમ્બર 1944માં સોવિયેત [[લાલ લશ્કર]] ટુકડીઓએ [[યુગોસ્લાવ મોરચો(વિશ્વયુદ્ધ II)|યુગોસ્લાવિયા]]માં કૂચ કરી અને જર્મન લશ્કર જૂથો [[આર્મી ગ્રૂપ ઈ|ઈ]] અને [[આર્મી ગ્રૂપ એફ|એફે]] વિખૂટા પડી જવાની સ્થિતિ નિવારવા [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન ગ્રીસ પર ધરીઓનો કબજો|ગ્રીસ]], [[નાઝી જર્મની હસ્તક આલ્બેનિયા|આલ્બેનિયા]] અને [[યુગોસ્લાવ મોરચો(વિશ્વયુદ્ધ II)|યુગોસ્લાવિયા]]માંથી ઝડપથી પાછા ખસવા ફરજ પડી. આ તબક્કા સુધીમાં [[યુગોસ્લાવ શસ્ત્રવિરામ|સામ્યવાદી આગેવાની હેઠળના ટેકેદારોએ]](પાર્ટિસન્સ) માર્શલ [[જોસિપ બ્રોઝ ટિટો]]ના નેતૃત્વ હેઠળ યુગોસ્લાવિયાના મોટાભાગના પ્રદેશો પર અંકુશ મેળવી લીધો અને જર્મન દળોને દક્ષિણમાં વધુ આગળ જતા અટકાવવાના પ્રયત્ન કર્યા. ઉત્તરી [[સર્બિયા (1941–1944)|સર્બિયા]]માં [[લાલ લશ્કર|લાલ લશ્કરે]][[યુગોસ્લાવ મોરચો (વિશ્વયુદ્ધ II)#બાલ્કનમાં સાથીઓના આક્રમણ|બલ્ગેરિયન દળો]]ના મર્યાદિત ટેકા સાથે ૨૦ ઓક્ટોબરે [[બેલગ્રેડ હુમલા|બેલગ્રેડના પાટનગર શહેરના સંયુક્ત સ્વાતંત્ર્ય]] માટે અનુયાયીઓએને મદદ કરી. થોડા દિવસો બાદ સોવિયતે [[ઓપરેશન પાન્ઝેરફૌસ્ટ|જર્મન હસ્તક]]ના હંગેરી પર [[બુડાપેસ્ટ હુમલા|જંગી હુમલા]]  શરૂ કર્યા જે ફેબ્રુઆરી 1945માં [[બુડાપેસ્ટનું યુદ્ધ|બુડાપેસ્ટના પતન]] સુધી ચાલુ રહ્યા.&lt;ref&gt;વિએસ્ટ, એન્ડ્ર્યુ એ.; બાર્બિઅર, એમ.કે. ''સ્ટ્રેટેજી એન્ડ ટેક્ટિક્સ ઈન્ફન્ટ્રી વોરફેર'' ((Strategy and Tactics Infantry Warfare), pp. 65, 66.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

બાલ્કનમાં સોવિયેતની જ્વલંત સફળતાઓથી વિપરિત [[કારેલિઅન ઈસ્થમુસ|કારેલિઅન ઈસ્થુમસ]]માં [[વિબોર્ગ-પેટ્રોઝાવોડ્સ્ક હુમલો|સોવિયેત હુમલાઓ]]ના [[યુદ્ધ જારી|જલદ ફિનિશ પ્રતિકારે]] સોવિયેતને ફિનલેન્ડ પર કબજો જમાવવા દીધો નહિ અને સરખામણીએ હળવી શરતો પર [[મોસ્કો શસ્ત્રવિરામ|સોવિયેત-ફિનિશ શસ્ત્ર વિરામ સંધિ]] પર હસ્તાક્ષર કરાવ્યા&lt;ref&gt;વિક્ટોર, ક્રિસ્ટિઅન એલ. ''મલ્ટિલેટરલ ટ્રીટી કેલેન્ડર - 1648-1995''  (Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995), p. 426.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newton&quot;&gt;{{cite book|author=Steven H. Newton|title=Retreat from Leningrad : Army Group North, 1944/1945|publisher=Schiffer Books|location=Atglen, Philadelphia|year=1995}}&lt;/ref&gt; અને ફિનલેન્ડ [[લેપલેન્ડ યુદ્ધ|સાથી દળો તરફે ખસ્યુ]].

જુલાઈની શરૂઆત સુધીમાં ચીને મિટ્કિના આંચક્યુ ત્યારે કોમનવેલ્થ દળોએ દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં જાપાનને આસામમાં કબજો જમાવતા અટકાવ્યા, જાપાનને [[ચિડવિન નદી|ચિંડવિન નદી]] સુધી ધકેલ્યા &lt;ref&gt;માર્સ્ટોન, ડેનિઅલ. ''ધી પેસિફિક વોર કમ્પેનિયનઃ ફ્રોમ પર્લહાર્બર ટુ હિરોશિમા'' (The Pacific War Companion: From Pearl Harbor to Hiroshima), p. 120.&lt;/ref&gt;. ચીનમાં જાપાની દળો મોટી સફળતા મેળવી રહ્યા હતા અને આખરે તેમણે જુન-મધ્ય સુધીમાં ચાંગશા અને ઓગસ્ટ પ્રારંભ સુધીમાં [[હેન્ગયાંગ|હેનગ્યેંગ]] શહેર કબજે કરી લીધા હતા.&lt;ref&gt;જોવેટ, ફિલિપ એસ. ''ધી જાપાનીઝ આર્મી, 1931-45'' (The Japanese Army, 1931–45), p. 8%&lt;/ref&gt; ત્યાર બાદ તરત જ ગુઆનગ્સિ પ્રાંત પરના હુમલા આગળ વધાર્યા અને નવેમ્બર અંત સુધીમાં [[ગુઈલિન-લિઉઝોઉનું યુદ્ધ|ગુઈલિન અને લિઉઝ્હુ]]ખાતે ચીની દળો સામે મહત્વના વિજય મેળવ્યા&lt;ref&gt;હોઆર્ડ, જોશુઆ એચ. ''વર્કર્સ એટ વોરઃ લેબર ઈન ચાઈનાસ આર્સેનલ્સ 1937-1953'' (Workers at War: Labor in China's Arsenals, 1937–1953), p. 140.&lt;/ref&gt; અને ડિસેમ્બર મધ્ય સુધીમાં ચીન અને ઈન્ડોચાઈના ખાતેના તેમના દળોને સફળતાપૂર્વક સાંકળી લીધા.&lt;ref&gt;ડેરા, એડવર્ડ જે. ''ઈન ધી સર્વિસ ઓફ ધી એમ્પેરરઃ એસ્સેસ ઓન ધી ઈમ્પેરિયલ જાપાનીઝ આર્મી''  (In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army), p. 54.&lt;/ref&gt;

પેસિફિકમાં અમેરિકન દળોએ જાપાની સૈન્યને પાછળ ધકેલવાનું ચાલુ રાખ્યુ. મધ્ય જુનમાં તેઓએ [[મારિના અને લાલાઉ ટાપુ અભિયાન|મરીના અને પલાઉ ટાપુઓ સામે હુમલા]] શરૂ કર્યા, જેના લીધે કેટલાક દિવસોમાં [[ફિલિપાઈન દરિયાનું અભિયાન|ફિલિપાઈન દરિયા]]માં જાપાની દળો સામે નિર્ણયાત્મક ફત્તેહ મળી. આ પરાજયોએ જાપાનના વડાપ્રધાન [[હિડેકિ ટોજો|તોજો]]ને રાજીનામુ અપાવ્યુ અને જાપાનીઝ ગૃહ ટાપુઓ પર ભારે બોમ્બર હુમલાઓનું સઘન અભિયાન શરૂ કરવા માટે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સને હવાઈ થાણા આપ્યા. ઓક્ટોબરના પાછલા ભાગમાં અમેરિકન દળોઓ [[લેઈટનું યુદ્ધ|ફિલિપિન્સના ટાપુ લીટ પર હુમલો કર્યો]]; ત્યાર બાદ તરત જ સાથી રાષ્ટ્રોના નૌકાદળને [[લેઈટ અખાતનું યુદ્ધ|લીટ અખાતના યુદ્ધમાં]] અન્ય એક સફળતા મળી, જે ઇતિહાસની સૌથી મોટી નૌકાયુદ્ધની સફળતા મળી.&lt;ref&gt;કુક, ક્રિસ; બ્યુએસ, ડિક્કોન. ''ક્યાં શું બન્યુ: એકવીસમી સદીના ઇતિહાસમાં સ્થળો અને ઘટનાઓની માર્ગદર્શિકા'' , p. 305.&lt;/ref&gt;

=== ધરીઓનું પતન, સાથીઓનો વિજય ===
[[ચિત્ર:AmericanAndSovietAtElbe.jpg|right|thumb|એલ્બે નદીની પૂર્વમાં અમેરિકન અને સોવિયેત ટુકડીઓ મળે છે.]]
[[ચિત્ર:Atomic cloud over Hiroshima.jpg|thumb|હિરોશિમા પર અણુધડાકો.]]

16 ડિસેમ્બર, 1944ના રોજ જર્મન દળોએ પશ્ચિમી સાથીઓ સામે  [[બલ્ગેનું યુદ્ધ|ઉતાવળા પ્રતિહુમલા કર્યા]]. આ હુમલાઓ ખાળવામાં સાથીઓને છ અઠવાડિયા લાગ્યા. સોવિયેતે હંગેરી દ્વારા હુમલો કર્યો, જ્યારે જર્મનોએ ગ્રીસ અને આલ્બેનિયા છોડી દીધુ હતુ અને [[યુગોસ્લાવ શસ્ત્રવિરામ|અનુયાયીઓ]](પાર્ટિસન્સ) દ્વારા [[વિશ્વયુદ્ધ 2નો યુગોસ્લાવ મોરચો#શસ્ત્રવિરામ જનરલ હુમલા|દક્ષિણી યુગોસ્લાવિયામાંથી તેમને હાંકી કઢાયા હતા]].&lt;ref name=&quot;WorldArms758&quot;&gt;વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ'' (A World at Arms: A Global History of World War II), pp. 758, 820.&lt;/ref&gt; ઈટાલીમાં પશ્ચિમી સાથીઓ જર્મન સંરક્ષણ હરોળ સમક્ષ અટકેલા રહ્યા. મધ્ય જાન્યુઆરી 1945માં સોવિયેતે પોલેન્ડ પર હુમલો કર્યો અને જર્મનીની નદી [[વિસ્ટુલા-ઓડર હુમલા|વિસ્ટુલાથી ઓડર તરફ ધકેલ્યા]] અને [[પૂર્વ પ્રશિયન હુમલા|પૂર્વ પ્રશિયા બહાર ગયા]].&lt;ref&gt;ગ્લાન્ટ્ઝ, ડેવિડ એમ. ''સોવિયેત-જર્મન યુદ્ધ 1941–45 કિંવદતીઓ અને હકીકતો: સર્વેક્ષણ નિબંધ''  p. 85.&lt;/ref&gt;

4 ફેબ્રુઆરીએ યુ.એસ., બ્રિટિશ અને સોવિયેત નેતાઓ [[યાલ્ટા પરીષદ|યાલ્ટામાં મળ્યા]]. યુદ્ધ બાદના જર્મનીના  કબજા માટે તેઓ સંમત થયા,&lt;ref&gt;સોલસ્ટેન, એરિક.''ડ્વાઈટ જર્મનીઃ અ કન્ટ્રી સ્ટડી'' (Dwight Germany: A Country Study), pp. 76–7.&lt;/ref&gt; અને ત્યારે સોવિયેત જાપાન સામેના યુદ્ધમાં જોડાવાનું હતુ.&lt;ref&gt;યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડીપા. ઓફ સ્ટે.''ધી ચાઈના વ્હાઈટ પેપર, ઓગસ્ટ 1949''  (The China White Paper, August 1949), p. 113.&lt;/ref&gt;

ફેબ્રુઆરીમાં સોવિયેતે [[પૂર્વ પોમેરેનિયન હુમલા|પોમેરેનિયા]] અને [[સિલેસિઅન હુમલા|સિલેસિયા પર હુમલો કર્યો]], જ્યારે પશ્ચિમી સાથી દળોએ પશ્ચિમ જર્મનીમાં પ્રવેશ્યા અને [[રહાઈન]] નદી પાસે પહોંચ્યા. માર્ચમાં પશ્ચિમી સાથીઓએ રહાઈન નદી [[ઓપરેશન પ્લન્ડર|ઉત્તર]] અને [[રહાઈન-રુહર|રુર્હ]]ની  [[રેમાજેન|દક્ષિણ]] પાર કરી, [[રુહર પોકેટ|મોટી સંખ્યામાં જર્મન દળોને ચારે ઘેરી લીધા]], જ્યારે કે સોવિયેત [[વિયેના|વિએના]] તરફ આગળ વધ્યુ. પ્રારંભિક એપ્રિલમાં પશ્ચિમી સાથીઓએ આખરે [[વસંત 1945 ઈટાલીમાં હુમલા|ઈટાલીમાં આગળ ખસેડ્યા]] અને પશ્ચિમ જર્મની ફરતે સફાયો કર્યો, જ્યારે કે એપ્રિલ અંતમાં સોવિયેત દળોએ  [[બર્લિનનું યુદ્ધ|બર્લિનને ઘમરોળી નાખ્યુ]]; 25 એપ્રિલે [[એલ્બે દિન|એલ્બે નદી પર બંને દળો જોડાયા]].

આ સમયગાળા દરમિયાન નેતૃત્વમાં અનેક ફેરફારો આવ્યા. 12 એપ્રિલના રોજ યુ.એસ. [[ફ્રેન્કલિન ડી. રુઝવેલ્ટ|પ્રમુખ રુઝવેલ્ટ]] મૃત્યુ પામ્યા; તેમના બાદ  [[હેરી ટ્રુમેન]] પ્રમુખ બન્યા. 28 એપ્રિલે [[ઈટાલિયન પ્રતિકાર ચળવળ|ઈટાલિયન પાર્ટીસન્સે]] [[બેનિટો મુસ્સોલિની|બેનિટો મુસોલિનિ]]ની હત્યા કરી&lt;ref&gt;ઓ રેઈલી, ચાર્લ્સ ટી. ''ફરગોટન બેટલ્સઃ ઈટાલીસ વોર ઓફ લિબરેશન 1943-1945 ''  (Forgotten Battles: Italy's War of Liberation, 1943–1945), p. 244.&lt;/ref&gt; અને બે દિવસ બાદ [[એડોલ્ફ હિટલરનું મૃત્યુ|હિટલરે આત્મહત્યા કરી]], ત્યાર બાદ [[ગ્રાન્ડ એડમિરલ]] [[કાર્લ ડોનિટ્ઝ]] સત્તા પર આવ્યા.&lt;ref&gt; કેર્શો, ઈઆન.''હિટલર, 1936-1945: નેમેસિસ'' (Hitler, 1936–1945: Nemesis), p. 823.&lt;/ref&gt;

જર્મન દળોએ 29 એપ્રિલના રોજ ઈટાલીમાં અને [[યુરોપ દિનમાં વિજય|પશ્ચિમ યુરોપમાં 7 મેના રોજ]]  શરણાગતિ સ્વીકારી.&lt;ref name=&quot;BritWarxiv&quot;&gt;ડોનેલી, માર્ક.''દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધમાં બ્રિટન''  (Britain in the Second World War), p. xiv.&lt;/ref&gt; આમ છતાં જર્મનોએ [[વિજય દિન (પૂર્વીય મોરચો)|8 મેના રોજ સોવિયેત]] સમક્ષ આત્મસમર્પણ ના કર્યુ ત્યાં સુધી [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|પૂર્વીય મોરચે]] લડાઈ ચાલુ રહી. [[પ્રેગ હુમલા|પ્રેગ]]માં 11 મે સુધી જર્મન લશ્કરના બાકી રહેલા લોકોનો પ્રતિકાર ચાલુ રહ્યો.

1944ના અંત સુધીમાં પેસિફક ક્ષેત્રના દ્રશ્યમાં અમેરિકન દળો [[લેઈટનું યુદ્ધ|લીટને સાફ કરતા]][[ફિલિપાઈન્સ અભિયાન(1944–45)|ફિલિપાઈન્સ]]માં આગળ વધ્યા. જાન્યુઆરી 1945માં તેઓએ [[લુઝોનનું યુદ્ધ|લુઝોન પર ચડાઈ કરી]] અને માર્ચમાં [[મિન્ડાનાઓનું યુદ્ધ|મિન્ડાનો]] પર.&lt;ref&gt;ચાન્ટ ક્રિસ્ટોફર.''વિશ્વયુદ્ધ 2ના સંકેતનામોનો જ્ઞાન કોશ'' (The Encyclopedia of Codenames of World War II), p. 118.&lt;/ref&gt; બ્રિટિશ અને ચાઈનીઝ દળોએ ઓક્ટોબરથી માર્ચમાં ઉત્તરી બર્મામાં જાપાનીઓને હરાવ્યા અને ત્યાર બાદ 3 મે સુધીમાં બ્રિટિશે [[રંગુન|રંગૂન]] સુધી ધકેલ્યા.&lt;ref&gt;ડેરા, એડવર્ડ જે. ''ઈન ધી સર્વિસ ઓફ ધી એમ્પેરરઃ એસ્સેસ ઓન ધી ઈમ્પેરિયલ જાપાનીઝ આર્મી''  In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army), p. 57.&lt;/ref&gt; અમેરિકન દળોએ જાપાન તરફ પણ ગતિ કરી, માર્ચ સુધીમાં [[ઈવો જિમાનું યુદ્ધ|ઈવો જિમા]] અને જુન સુધીમાં [[ઓકિનાવાનું યુદ્ધ|ઓકિનાવા]] લીધુ.&lt;ref&gt;જોવેટ, ફિલિપ એસ. ''ધી જાપાનીઝ આર્મી, 1931–45''  (The Japanese Army, 1931–45), p. 6.&lt;/ref&gt; અમેરિકન બોમ્બરોએ [[જાપાન પર હવાઈ છાપા|જાપાની શહેરોનો નાશ કર્યો]] અને અમેરિકન સબમરીને જાપાનની આયાત [[પેસિફિક યુદ્ધમાં સાથી સબમરીનો|અટકાવી]].&lt;ref name=&quot;results of german and american submarines&quot;&gt;{{cite web|last=Poirier|first=Michel Thomas|title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II|url=http://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html|publisher=U.S. Navy|date=1999-10-20|access-date=2008-04-13|archive-date=2008-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/http://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

11 જુલાઈના રોજ સાથી નેતાઓ [[પોસ્ટડેમ પરિષદ|પોસ્ટડેમ, જર્મનીમાં મળ્યા]]. તેઓએ જર્મની વિશેના [[પોસ્ટડેમ કરાર|અગાઉના કરારોની પુષ્ટિ આપી]] &lt;ref&gt;વિલિયમ્સ એન્ડ્રુ જે. ''લિબરાલિઝમ એન્ડ વોરઃ ધી વિક્ટર્સ એન્ડ ધી વેન્ક્વિશ્ડ'' (Liberalism and War: The Victors and the Vanquished), p. 90.&lt;/ref&gt; અને જાપાન દ્વારા બિનશરતી શરણાગતિની માગણીનો પુનરોચ્ચાર કર્યો, વિશેષરૂપે જાહેર કરાયુ કે, &quot;જાપાન માટે વિકલ્પ ત્વરિત છે અને વિનાશ નોંતરનાર છે&quot;.&lt;ref&gt;મિસ્કેમ્બલ, વિલ્સન ડી. ''રુઝવેલ્ટથી ટ્રુમેન સુધીઃ પોસ્ટડેમ, હિરોશિમા અને શીતયુદ્ધ''  (From Roosevelt to Truman: Potsdam, Hiroshima, and the Cold War), p. 201.&lt;/ref&gt; આ સંમેલન દરમિયાન [[યુનાઈટેડ કિંગડમ સામાન્ય ચૂંટણી, 1945|યુનાઈટેડ કિંગડમમાં સામાન્ય ચૂંટણી યોજાઈ]] અને ચર્ચિલના સ્થાને [[ક્લેમેન્ટ એટ્ટલિ|ક્લેમેન્ટ એટ્ટલી]] વડાપ્રધાનપદે આવ્યા.

જાપાને પોસ્ટડેમ શરતોનો અસ્વીકાર ચાલુ રાખ્યો ત્યારે, ઓગસ્ટની શરૂઆતમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે જાપાનના શહેરો [[હિરોશિમા]] અને [[નાગાસાકી, નાગાસાકી|નાગાસાકિ]] પર [[હિરોશિમા અને નાગાસાકી પર અણુ બોમ્બમારો|અણુબોમ્બ ફેંક્યા]]. બે બોમ્બની વચ્ચે સોવિયેતે યાલ્ટામાં થયેલી સંમતિ અનુસાર [[મંચુરિયાનું સોવિયેત અતિક્રમણ|જાપાન હસ્તકના મંચુરિયા પર હુમલો કર્યો]]. 15 ઓગસ્ટ 1945ના રોજ યુદ્ધનો અંત લાવતા [[જાપાનની શરણાગતિ|જાપાને શરણાગતિ સ્વીકારી.]]&lt;ref name=&quot;BritWarxiv&quot;/&gt;

== પરિણામો ==
[[ચિત્ર:Winston Churchill waves to crowds in Whitehall in London as they celebrate VE Day, 8 May 1945. H41849.jpg|thumb|યુરોપ દિનમાં વિજય પર મેદનીનું અભિવાદન કરતા વડાપ્રધાન વિન્સ્ટન ચર્ચિલ.]]
[[ચિત્ર:News. V.E. Day BAnQ P48S1P12270.jpg|thumb|left|''Montreal Daily Star'': &quot;Germany Quit&quot;, 7 મે 1945]]
[[ચિત્ર:Oberbefehlshaber der vier Verbündeten, TASS.jpg|thumb|જુન 5, 1945ના રોજ સુપ્રીમ કમાન્ડર બર્લિનમાં :બેરનાર્ડ મોન્ટગોમરી, ડ્વિટ ડી. એઈસે્હોવર, જીઓર્જી ઝુકોવ અને જીન ડે લેટ્ટરે ડી ટાસ્સિગ્નિ.]]
આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ જાળવવવાના પ્રયત્નના ભાગરૂપે,&lt;ref&gt;યોડેર, એમોસ. ''યુનાઈટેડ નેશન્સ પદ્ધતિનો વિકાસ''  (The Evolution of the United Nations System), p. 39.&lt;/ref&gt; સાથીઓએ  [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|સંયુક્ત રાષ્ટ્ર]](United Nations)ની સ્થાપના કરી, જે ઔપચારિક રીતે 24 ઓક્ટોબર, 1945ના રોજ અસ્તિત્વમાં આવ્યુ.&lt;ref&gt;[http://www.un.org/aboutun/history.htm યુએનનો ઇતિહાસ] (History of the UN).&lt;/ref&gt;

આમ છતાં યુદ્ધ પૂરુ થાય તે પહેલા જ સોવિયેત સંઘ તથા પશ્ચિમી સાથીઓ વચ્ચેના સંબંધો કથળવા માંડ્યા,&lt;ref&gt;કાન્ટોવિક્સ, એડવર્ડ આર. ''કમિંગ અપાર્ટ, કમિંગ ટુગેધર''  (Coming Apart, Coming Together), p. 6.&lt;/ref&gt; અને બંને સત્તાઓએ તરત જ પોતાના [[પ્રભાવના ક્ષેત્રો|પ્રભાવક્ષેત્રો]] સ્થાપ્યા.&lt;ref&gt;''અ કન્સ્ટ્રક્ટેડ પીસઃ ધી મેકિંગ ઓફ ધી યુરોપીયન સેટલમેન્ટ, 1945-1963''  (A Constructed Peace: The Making of the European Settlement, 1945–1963), p. 33.&lt;/ref&gt; યુરોપમાં કહેવાતા [[આયર્ન કર્ટેન]] કે જેઓએ [[જર્મનીમાં સાથી હસ્તકના ક્ષેત્રો|સાથીઓ હસ્તકના જર્મની]]નું વિભાજન કર્યુ હતુ અને [[સાથીઓ દ્વારા ઓસ્ટ્રીયાનો વહીવટ|ઓસ્ટ્રિયા પર કબજો મેળવ્યો હતો]] દ્વારા સમગ્ર ખંડ પશ્ચિમ અને સોવિયેત ક્ષેત્રમાં વહેંચાઈ ગયો. એશિયામાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે [[જાપાન પર કબજો|જાપાન પર કબજો મેળવ્યો]] અને [[પેસિફિક ટાપુઓના વિશ્વાસુ પ્રદેશો|પશ્ચિમ પેસિફિકમાં જાપાનના પૂર્વ ટાપુઓનો વહીવટ કર્યો]] જ્યારે કે સોવિયેતે [[સખાલીન|સખાલિન]] અને [[કુરિલ ટાપુઓ]] ભેળવી દીધા; પૂર્વ [[જાપાનના શાસન હેઠળ કોરિયા|જાપાન શાસિત કોરિયા]]નું [[કોરિયાના ભાગલા|વિભાજન કરાયુ અને બે સત્તાઓ વચ્ચે તેનો કબજો વહેંચાયો]]. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને સોવિયેત યુનીયન વચ્ચે વધતો તણાવ ટૂંકમાં જ અમેરિકી નેતૃત્વના [[NATO(નાટો)|નાટો]](NATO) અને સોવિયેત આગેવાનીના [[વોર્સો કરાર|વોર્સો જોડાણ]](Warsaw Pact) લશ્કરી જોડાણોમાં પરિણમ્યો અને બંને વચ્ચે [[શીત યુદ્ધ]] શરૂ થયુ.&lt;ref&gt;લેફલર, મેલ્વીન પી.; પેઈન્ટર, ડેવિડ એસ. ''શીતયુદ્ધના મૂળઃ એક આંતરરાષ્ટ્રીય ઇતિહાસ''  (Origins of the Cold War: An International History), p. 318.&lt;/ref&gt;

વિશ્વયુદ્ધ 2 પૂરુ થયાના ટૂંકા સમયમાં જ વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં ઘર્ષણ ફરીથી વધવા માંડ્યુ. ચીનમાં રાષ્ટ્રવાદી અને સામ્યવાદી દળોએ ઝડપથી તેમનું [[ચીનનું ગૃહયુદ્ધ|ગૃહ યુદ્ધ]] શરૂ કર્યુ. જેમાં આખરે સામ્યવાદી બળો વિજયી બન્યા અને મુખ્યભૂમિમાં [[ચીન|પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઈના]]ની સ્થાપના કરી જ્યારે કે રાષ્ટ્રવાદી બળોએ [[તાઇવાન|તાઈવાન]]ના ટાપુ પર પાછા ખસીને અંત લાવી દીધો. ગ્રીસમાં એંગ્લો-અમેરિકન ટેકો ધરાવતા શાહી દળો અને [[ગ્રીસનું લોકશાહી લશ્કર|સામ્યવાદી દળો]] વચ્ચે [[ગ્રીક ગૃહયુદ્ધ|ગૃહયુદ્ધ ફાટી નીકળ્યુ]] અને શાહી દળો વિજયી બન્યા. આ સંઘર્ષોનો અંત આવ્યા પછી તરત જ પશ્ચિમી સત્તાઓનો ટેકો ધરાવનાર [[દક્ષિણ કોરીયા|દક્ષિણ કોરિયા]] અને સોવિયેત સંઘ તથા ચાઈનાનું સમર્થન ધરાવનાર [[ઉત્તર કોરીયા|ઉત્તર કોરિયા]] વચ્ચે [[કોરીયાઇ યુદ્ધ|કોરિયામાં યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યુ]]; ઉકલ્યા વગરની મડાગાંઠ સાથેના શસ્ત્રવિરામ રૂપે તેનું પરિણામ મળ્યુ.
યુદ્ધના અંત બાદ વિવિધ યુરોપીયન સંસ્થાન સત્તાઓના કબજાઓમાં  [[બિનસંસ્થાનીકરણ|બિનસંસ્થાનકીયકરણ]]નો ઝડપી સમયગાળો પણ આવ્યો. મુખ્યત્વે વિચારધારાઓમાં પરિવર્તનના કારણે આમ બન્યુ, યુદ્ધમાંથી આર્થિક થકાવટ અને મૂળ નિવાસી લોકો દ્વારા સ્વ-નિર્ણયની માગણીમાં વધારો. મોટાભાગે આ સંક્રમણો પ્રમાણમાં શાંતિપૂર્વક થયા, જોકે [[પ્રથમ ઈન્ડોચાઈના યુદ્ધ|ઈન્ડોચાઈના]], [[મડાગાસ્કર બળવો|મડાગાસ્કર]], [[ઈન્ડોનેશિયન રાષ્ટ્રીય ક્રાંતિ|ઈન્ડોનેશિયા]] અને [[અલ્જેરિયન યુદ્ધ|અલ્જેરિયા]] જેવા દેશોમાં કેટલાક નોંધપાત્ર અપવાદો બન્યા.&lt;ref&gt;કોનેથ-મોર્ગન, અર્લ.''કલેક્ટિવ પોલિટિકલ વાયોલન્સિસઃ એન ઈન્ટ્રોડક્શન ટુ ધી થીયરીસ એન્ડ કેસીસ ઓફ વાયોલન્ટ કોન્ફ્લિક્ટ્સ''  (Collective Political Violence: An Introduction to the Theories and Cases of Violent Conflicts), p. 30%&lt;/ref&gt; યુરોપીયન પાછા જતા રહ્યા બાદ ઘણા પ્રદેશોમાં સામાન્ય રીતે જાતિ અથવા ધર્મના કારણોસર ભાગલા પડ્યા;  [[ઈઝરાયલ]] અને [[પેલેસ્ટાઇન|પેલેસ્ટાઈન]]ની [[1947 UN વિભાજન યોજના|રચના તરફ દોરી જતા]]  [[પેલેસ્ટાઇન અંગે બ્રિટનનો આદેશ|પેલેસ્ટાઈનના જનાદેશ]] અને [[બ્રિટીશ રાજ|ભારતમાં]], [[ભારતનું ગણતંત્ર|ભારતીય ગણતંત્ર]]  અને [[પાકિસ્તાનના તાબા હેઠળનો મુલક|પાકિસ્તાન ગણતંત્ર]]ની [[ભારતના ભાગલા|રચનામાં પરિણમતા]] કિસ્સામાં આ ઉડીને આંખે વળગે તેવુ હતુ.

વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં યુદ્ધ બાદના આર્થિક સુધારા અલગ-અલગ હતા, જોકે મોટાભાગે આ અત્યંત સકારાત્મક હતા. યુરોપમાં [[પશ્ચિમ જર્મની]] [[વિર્ટશાફ્ટસ્વંડર|ઝડપથી બેઠુ થયુ]] અને 1950ના દસકા સુધીમાં યુદ્ધ-અગાઉના સ્તર કરતાં તેમનું ઉત્પાદન બમણુ કરી દીધુ.&lt;ref&gt;ડોર્નબુશ, રુડિગર; નોલિંગ, વિલ્હેમ પી.; લેઆર્ડ, રિચર્ડ જી. ''યુદ્ધ બાદ અર્થતંત્રનું પુનઃગઠન અને પૂર્વ માટે વર્તમાન સબક'' (Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today), p. 29.&lt;/ref&gt; નબળી આર્થિક પરિસ્થિતિમાં ઈટાલી યુદ્ધમાંથી બહાર આવ્યુ,&lt;ref&gt;બુલ, માર્ટિન, જે.; નેવેલ, જેમ્સ.''ઈટાલિયન પોલિટિક્સઃ એડજસ્ટમેન્ટ અંડર ડ્યુરેસ''  (Italian Politics: Adjustment Under Duress), p. 20.&lt;/ref&gt; પરંતુ 1950ના દસકા સુધીમાં સ્થિરતા અને ઊંચી વૃદ્ધિ ઈટાલીયન અર્થતંત્રની ઓળખ બની ચૂક્યા હતા.&lt;ref&gt;બુલ, માર્ટિન જે.; નેવેલ, જેમ્સ.''ઈટાલિયન પોલિટિક્સઃ એડજસ્ટમેન્ટ અંડર ડ્યુરેસ'' (Italian Politics: Adjustment Under Duress), p. 21.&lt;/ref&gt; યુદ્ધ બાદ યુનાઈટેડ કિંગડમ આર્થિક બદહાલીના તબક્કામાં હતુ,&lt;ref&gt;ડોર્નબુશ, રુડિગર; નોલિંગ, વિલ્હેમ પી.; લેઆર્ડ, રિચર્ડ જી. ''યુદ્ધ બાદ અર્થતંત્રનું પુનઃગઠન અને પૂર્વ માટે વર્તમાન સબક''  (Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today), p. 117.&lt;/ref&gt; અને તેની સાથે સંકળાયેલા આર્થિક ફટકાઓ તે દસકાઓ સુધી અનુભવતુ રહ્યુ.&lt;ref&gt;એમાડિ-કોફિન, બાર્બરા. ''રીથિન્કિંગ ઈન્ટરનેશનલ ઓર્ગેનાઈઝેશનઃ ડીરેગ્યુલેશન એન્ડ ગ્લોબલ ગવર્નનન્સ'' (Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance), p. 64&lt;/ref&gt; ફ્રાંસ અત્યંત ઝડપથી પાછુ ફર્યુ,અને ઝડપી આર્થિક વૃદ્ધિ તથા આધુનિકીકરણ હાસલ કર્યા.&lt;ref&gt;હારોપ, માર્ટિન. ''સ્વતંત્ર લોકશાહીઓમાં સત્તા અને નીતિ''  (Power and Policy in Liberal Democracies), p. 23&lt;/ref&gt; સોવિયેત યુનિયને પણ યુદ્ધ બાદના તરતના સમયમાં  ઉત્પાદનમાં ઝડપી વૃદ્ધિ અનુભવી.&lt;ref&gt;સ્મિથ, એલન. ''રશિયા એન્ડ ધી વર્લ્ડ ઈકોનોમીઃ પ્રોબલેમ્સ ઓફ ઈન્ટિગ્રેશન'' (Russia And the World Economy: Problems of Integration), p. 32&lt;/ref&gt; એશિયામાં જાપાને [[યુદ્ધ બાદ જાપાનનો આર્થિક જાદુ|અકલ્પનીય ઝડપી]] આર્થિક વૃ્દ્ધિ અનુભવી અને 1980ના દસકા સુઘીમાં તેણે જાપાનને વિશ્વના સૌથી સશક્ત અર્થતંત્રમાંથી એક બનાવી દીધુ.&lt;ref&gt;હારોપ, માર્ટિન. ''સ્વતંત્ર લોકશાહીઓમાં સત્તા અને નીતિ''  (Power and Policy in Liberal Democracies), p. 49&lt;/ref&gt; ગૃહયુદ્ધના સમાપન બાદ ચીન સંપૂર્ણપણે નાદાર દેશ બની ગયુ હતુ.&lt;ref&gt;હાર્પર, ડેમિઅન.''ચીન'' , p. 45.&lt;/ref&gt; 1953 સુધીમાં આર્થિક પુનઃસ્થાપના સફળ થતી દેખાઈ, કારણ કે ઉત્પાદન પ્રમાણ યુદ્ધ-પહેલાના સ્તરે આવી ગયુ હતુ.&lt;ref&gt;હાર્પર, ડેમિઅન. ''ચીન'' , p. 46.&lt;/ref&gt; આ વિકાસદર મહદઅંશે જળવાઈ રહ્યો, જો કે વિનાશક [[ગ્રેટ લીપ ફોરવર્ડ]] આર્થિક અખતરાના કારણે ટૂંક સમય માટે તેમાં વિક્ષેપ ઉભો થયો હતો. યુદ્ધના અંત વખતે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ આશરે વિશ્વના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનનમાંથી અડધા જેટલુ ઉત્પાદન કરતુ હતુ, જો કે 1970ના દસકાથી આ વર્ચસ્વ સારા એવા પ્રમાણમાં ઘટ્યુ.&lt;ref&gt;કુન્કેલ, હર્ષિત જરિવાલા. ''અમેરિકાસ ટ્રેડ પોલિસી ટુવાર્ડ્સ જાપાનઃ ડિમાન્ડિંગ રીઝલ્ટ્સ''  (America's Trade Policy Towards Japan: Demanding Results), p. 33.&lt;/ref&gt;

== યુદ્ધની અસર ==
=== મૃત્યુઓ અને યુદ્ધ અપરાધો ===
[[ચિત્ર:World War II Casualties2.svg|left|350px|thumb|વિશ્વ યુદ્ધ 2 મૃત્યુઓ]]

યુદ્ધમાં થયેલા કુલ મૃત્યુ અંગેના અંદાજો અલગ-અલગ છે, પરંતુ મોટાભાગના સૂચવે છે કે લગભગ યુદ્ધમાં 60 મિલિયન લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા, જેમાં [[યુદ્ધના મૃતકો-વિશ્વયુદ્ધ II|20 મિલિયન સૈનિકો]] અને 40 મિલિયન નાગરિકોનો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref name=&quot;WWII: C&amp;C&quot;&gt;{{cite web|title=World War II: Combatants and Casualties (1937— 1945)|url=http://web.jjay.cuny.edu/~jobrien/reference/ob62.html|access-date=2007-04-20|archive-date=2010-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20101225004221/http://web.jjay.cuny.edu/~jobrien/reference/ob62.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Source List and Detailed Death Tolls for the Twentieth Century Hemoclysm|url=http://users.erols.com/mwhite28/warstat1.htm#Second| access-date= 2007-04-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=World War II Fatalities|url=http://www.secondworldwar.co.uk/casualty.html|access-date=2007-04-20|archive-date=2007-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070225173846/http://secondworldwar.co.uk/casualty.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
ઘણા નાગરિકો [[ચેપી રોગ|રોગ]], [[ભૂખમરો]], [[સામૂહિક સંહારોની યાદી|સામૂહિક હત્યાઓ]], [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ|બોમ્બિંગ]] અને ઈરાદાપૂર્વકના [[નરસંહાર]]ના કારણે મૃત્યુ પામ્યા. યુદ્ધ દરમિયાન [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેત સંઘે]] લગભગ 27 મિલિયન જેટલા લોકો ગુમાવ્યા, જે વિશ્વયુદ્ધ IIના મૃતકાંકનુ અડધા જેટલુ છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm|title=Leaders mourn Soviet wartime dead}}&lt;/ref&gt; વિશ્વ યુદ્ધ IIના કુલ મૃત્યુઆંકમાંથી, લગભગ 85 ટકા સાથી પક્ષે હતા (મોટાભાગે સોવિયેત અને ચીન) અને 15 ટકા ધરીપક્ષે હતા. એક અંદાજ મુજબ નાઝી કોન્સ્ટ્રેશન કેમ્પમાં 12 મિલિયન નાગરિકો મૃત્યુ પામ્યા હતા,&lt;ref&gt;{{cite web | author=Florida Center for Instructional Technology|url=http://fcit.usf.edu/Holocaust/people/victims.htm|title=Victims|work=A Teacher's Guide to the Holocaust|publisher=[[University of South Florida]]|year=2005|access-date=2008-02-02}}&lt;/ref&gt; 1.5 મિલિયન [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ|બોમ્બ]] દ્વારા, યુરોપમાં 7 મિલિયન અન્ય કારણોથી અને ચીનમાં 7.5 મિલિયન લોકો અન્ય કારણોથી મૃત્યુ પામ્યા હતા.&lt;ref&gt;જે.એમ. વિન્ટર, &quot;ડેમોગ્રાફી ઓફ ધી વોર&quot;, ડીઅર એન્ડ ફૂટમાં, ed., ''ઓક્સફોર્ડ કમ્પેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર''  (Oxford Companion to World War), p. 290.&lt;/ref&gt; મોટાભાગના મૃત્યુ અંગેના દસ્તાવેજ નહિ હોવાના કારણે કુલ મૃત્યુનો આંકડો ભારે વિસંગતતા ધરાવે છે.

આ મૃત્યુઓમાંથી ઘણા મૃત્યુઓ ધરી હસ્તકના પ્રદેશોમાં આચરાયેલી [[નરસંહાર|વંશીય હત્યા]]ના અને [[વ્હેરમાશના યુદ્ધ અપરાધો|જર્મનીએ કરેલા]] યુદ્ધ અપરાધો તથા [[જાપાનીઝ યુદ્ધ અપરાધો|જાપાની દળો]]ના અત્યાચારનું પરિણામ હતા. જર્મન અત્યાચારોમાં સૌથી વધારે ક્રૂર [[ધી હૌલોકૌસ્ટ, સામૂહિક નરસંહાર|હોલોકોસ્ટ]], જર્મન તથા તેના સાથીઓના નિયંત્રણ પ્રદેશોમાં [[યહૂદી]]ઓનો પદ્ધતિસરનો [[નરસંહાર]], હતો. નાઝીઓએ અન્ય જૂથોને પણ નિશાન બનાવ્યા હતા, જેમાં [[રોમાની લોકો|રોમા]] ( [[પોરાજમોસ|પોરાજ્મોસ]])માં નિશાન બનાવેલા, [[સ્લેવ|ગુલામો]], અને [[નાઝી જર્મનીમાં સજાતિય પુરુષોનો ઇતિહાસ અને સામૂહિક નરસંહાર|સજાતિય પુરુષો]]નો પણ સમાવેશ થતો હતો, આમ અંદાજે પાંચ મિલિયન વધુ લોકોનો નાશ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;ટોડ, એલન. ''આધુનિક વિશ્વ'' (The Modern World), p. 121.&lt;/ref&gt; ધરી સાથે જોડાણ ધરાવતા ક્રોએશિયન [[યુસ્તાસે|ઉસ્તાસે]] ટુકડીનું લક્ષ્ય મોટાભાગે [[સર્બ|સર્બ લોકો]] હતા.&lt;ref&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/Jasenovac.html જાસેનોવાક], jewishvirtuallibrary.org&lt;/ref&gt; જાપાનના અત્યાચારોમાં સૌથી વધારે જાણીતો [[નાન્કિંગ સામૂહિક સંહાર]] છે,  કે જેમાં સેંકડો-હજારો ચીની નાગરિકો પર બળાત્કાર કરાયા અને હત્યા કરાઈ હતી.&lt;ref&gt;ચાંગ, ઈરિસ. ''ધી રેપ ઓફ નાન્કિંગઃ ધ ફરગોટન હોલોકોસ્ટ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2 ''  (The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II), p. 102.&lt;/ref&gt; જાપાની લશ્કરે લગભગ 3 મિલિયનથી માંડીને 10 મિલિયન કરતા પણ વધારે નાગરિકોની હત્યા કરી હતી, જેમાંથી મોટાભાગના ચાઈનિઝ હતા.&lt;ref&gt;રુમેલ ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP3.HTM સ્ટેટિસ્ટિક્સ]'' .&lt;/ref&gt; મિટ્સુયોશિ હિમેતા અનુસાર જનરલ [[યસુજિ ઓકામુરા|યાસુજિ ઓકામુરા]] દ્વારા  હેઈપેઈ અને [[શાંટુંગ]]માં આચરાયેલ ''[[ત્રણ તમામ નીતિ|સાન્કો સાકુસેન]]''  દરમિયાન ઓછામાં ઓછા 2.7 મિલિયન મૃત્યુ થયા હતા. 

ધરીઓનો  [[વિષાણુ યુદ્ધની સામગ્રી|જૈવિક]] તથા [[રાસાયણિક યુદ્ધની સામગ્રી|રાસાયણિક હથિયારોનો]] મર્યાદિત ઉપયોગ પણ જાણીતો છે. ઈટાલિયનોએ તેમના એબિસિનિયા પરના યુદ્ધમાં [[મસ્ટર્ડ ગેસ - ઝેરી ગેસ|મસ્ટર્ડ ગેસ]]નો ઉપયોગ કર્યો હતો,&lt;ref&gt;હિલ્ટન, લૌરા જે. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ''  (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 319.&lt;/ref&gt; જ્યારે કે [[જાપાનીઝ ઈમ્પેરિયલ આર્મી|જાપાનીઝ ઈમ્પિરિયલ લશ્કરે]] [[બીજુ ચીન-જાપાન યુદ્ધ|ચીન પરના આક્રમણ અને કબજા]]ના તેમના અભિયાનમાં (''જુઓ [[યુનિટ 731]]'' )&lt;ref&gt;હાલ ગોલ્ડ, ''યુનિટ 731 ટેસ્ટીમોની'' , ટુટલ, 1996, pp. 75–7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;હિલ્ટન, લૌરા જે. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ''  (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 320.&lt;/ref&gt; અને [[ખાલ્ખિન ગોલનું યુદ્ધ|સોવિયેત સામેના પ્રારંભિક ઘર્ષણોં]]માં આવા વિવિધ હથિયારો વાપર્યા હતા .&lt;ref&gt;હેરિસ, શેલ્ડન એચ. ''મોતની ફેક્ટરીઓઃ જાપાનના જૈવિક હથિયારો, 1932-1945 અને અમેરિકન સંરક્ષણ'' (Factories of Death: Japanese Biological Warfare, 1932–1945, and the American Cover-up), p. 74.&lt;/ref&gt; નાગરિકો સામે આવા હથિયારો બંનેએ, જર્મનો અને [[ચીન પર જાપાનીઝ માનવીય પરિક્ષણો|જાપાનીઝે ચકાસ્યા હતા]] &lt;ref&gt;Sસાબેલા, રોબર્ટ ; લિ, ફેઈફેઈ; લિ, ફેઈફેઈ; લ્યુ, ડેવિડ. ''નાન્કિંગ 1937 Nanking: મેમરી એન્ડ હીલિંગ''  (1937: Memory and Healing), p. 69.&lt;/ref&gt; અને કેટલાક કિસ્સામાં [[યુદ્ધ કેદીઓ|યુદ્ધ કેદીઓ પર]] પણ પ્રયોગ થયા હતા.&lt;ref&gt;{{citation | title = Japan tested chemical weapons on Aussie POW: new evidence | url = http://search.japantimes.co.jp/member/nn20040727a9.html}}&lt;/ref&gt;

ધરીઓના ઘણા પગલા વિશ્વની પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રીબ્યુનલ [[ધરી યુદ્ધ અપરાધ ટ્રાયલોની યાદી|સમક્ષ ટ્રાયલ માટે લવાયા હતા]],&lt;ref&gt;અક્સર, યુસુફ. ''આંતરરાષ્ટ્રીય માનવકાયદાઓનું અમલીકરણઃ કામચલાઉ ટ્રીબ્યુનલોથી માંડીને કાયમી આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિમિનલ કોર્ટ સુધી'' , p. 45.&lt;/ref&gt; [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન સાથીઓના યુદ્ધ અપરાધો|સાથીઓના કારણે બનેલી]] ઘટનાઓ લવાઈ નહોતી. ધરીઓના આવા પગલાઓમાં [[સોવિયેત સંઘમાં વસતીનું સ્થળાંતર]],&lt;ref&gt;[http://www.faqs.org/minorities/USSR/Deported-Nationalities.html રાષ્ટ્રીયતાઓનો નિકાલ]&lt;/ref&gt; સોવિયંતના દબાણથી ચાલતા મજૂર કેમ્પ ([[ગુલાગ]]),&lt;ref&gt;{{citation | url = http://www.randomhouse.com/acmart/catalog/display.pperl?isbn=9780767900560 | title = Gulag: A History | first = Anne | last = Applebaum}}&lt;/ref&gt; યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં [[જાપાનીઝ અમેરિકન કેદ|જાપાન અમેરિકન બંદીખાના]], [[ઓપરેશન કીલહૌલ]],&lt;ref&gt;{{citation | first = Jacob | last = Hornberger | title = Repatriation—The Dark Side of World War II | publisher = The Future of Freedom Foundation. | year = 1995 | url = http://www.fff.org/freedom/0495a.asp | access-date = 2009-10-07 | archivedate = 2012-01-17 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120117092222/http://www.fff.org/freedom/0495a.asp }}&lt;/ref&gt; [[વિશ્વયુદ્ધ 2 બાદ જર્મનોની હકાલપટ્ટી|વિશ્વયુદ્ધ II બાદ જર્મનોની હકાલપટ્ટી]], [[કેટીન સામૂહિક સંહાર|સોવિયેત દ્વારા પોલિશ નાગરિકોનો સામૂહિક સંહાર]] અને  [[ટોકિયોનું બોમ્બિંગ|ટોકિયો]] સહિત ઘણા શત્રુ પ્રદેશોના [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ|નાગરિક વિસ્તારોમાં સામૂહિક બોમ્બિંગ]] અને સૌથી વધારે ઉલ્લેખનીય [[ડ્રેસડેનનું બોમ્બિંગ|ડ્રેસડેન/11} પરના હુમલા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2003/oct/22/worlddispatch.germany|title=Germany's forgotten victims}}&lt;/ref&gt;]]

અંશતઃ રીતે જોઈએ તો પણ યુદ્ધની આડકતરી અસર તરીકે પણ મોટી સંખ્યામાં મોત થયા, જેમકે [[1943ની બંગાળની અછત|1943નો બંગાળનો દુકાળ]].

=== કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પ અને ગુલામ મજૂરો ===
{{see|The Holocaust|Consequences of German Nazism|Japanese war crimes}}
[[ધી હૌલોકૌસ્ટ, સામૂહિક નરસંહાર|હોલોકોસ્ટ]], અંદાજે છ મિલિયન યહૂદીઓની હત્યા (બહુધા [[એશકેનાઝી યહૂદી|અશ્કેનાઝિમ]]), આ સાથે જ બે મિલિયન [[મૂળ વંશીય લોકો સામે નાઝી અપરાધો|મૂળનિવાસી લોકો]] અને ઈરાદાપૂર્વકના હત્યા કાર્યક્રમોના ભાગ તરીકે ચાર મિલિયન અન્ય કે જેમને &quot;[[નકામી જીંદગીનું જીવન|જીવન માટે ગેરલાયક]]&quot; ગણવામાં આવ્યા હતા ( [[વિકલાંગતા|વિકલાંગો]] અને [[માનસિક અસ્થિરતા|માનસિક બિમારો]], [[સોવિયેત યુદ્ધ કેદીઓ સામે નાઝી અપરાધો|સોવયેત યુદ્ધકેદીઓ]], [[સજાતિયો]], [[ફ્રીમેન્સનો|ફ્રીમેસનો]], [[જેહોવાહની સાક્ષીઓ|જેહોવાહના સાક્ષીઓ]], અને  [[રોમાની લોકો|રોમા]]નો સમાવેશ થતો હતો). લગભગ 12 મિલિયન જેટલા, જેમાંથી મોટા ભાગના [[OST-આર્બેઈટર|પૂર્વ યુરોપ]]ના હતા, લોકોને જર્મન યુદ્ધ અર્થતંત્રમાં [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન જર્મનીમાં બળજબરીથી મજૂરી|જર્મનીમાં વિશ્વ યુદ્ધ II દરમિયાન બળપૂર્વક મજૂરીમાં જોતરવામાં આવ્યા હતા]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1757323,00.html|title=Final Compensation Pending for Former Nazi Forced Laborers}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:The Liberation of Bergen-belsen Concentration Camp, April 1945 BU3778.jpg|thumb|હોલોકોસ્ટના પીડિતો.]]
નાઝી [[કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પ|કોન્સ્ટ્રેશન કેમ્પો]] ઉપરાંત સોવિયેત [[ગુલાગ|ગુલાગો]] અથવા [[મજૂર કેમ્પ|મજૂર કેમ્પો]] પોલેન્ડ, [[લિથુઆનિયા]], [[લેટવિઆ|લેટિવા]] અને [[ઈસ્ટોનિયા]] જેવા કબજા હેઠળના દેશના નાગરિકો, તે જ રીતે જર્મન [[યુદ્ધ કેદીઓ]]  ([[POW]]s) અને નાઝીઓના ટેકેદાર અથવા ટેકેદાર હોવાનું મનાતા સોવિયેત નાગરિકોના મૃત્યુ તરફ દોરી ગયા.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/HL-800.cfm|title= Gulag: Understanding the Magnitude of What Happened|access-date= 2009-10-07|archive-date= 2010-03-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20100302223535/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/HL-800.cfm|url-status= dead}}&lt;/ref&gt; [[સોવિયેત યુદ્ધ કેદીઓ સામે નાઝી અપરાધો|સોવિયતના જર્મન યુદ્ધ કેદીઓ]]માંથી 60 ટકા યુદ્ધ દરમિયાન મૃત્યુ પામ્યા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.historynet.com/soviet-prisoners-of-war-forgotten-nazi-victims-of-world-war-ii.htm|title=Soviet Prisoners of War: Forgotten Nazi Victims of World War II}}&lt;/ref&gt; [[રિચર્ડ ઓવેરી]] સોવિયેત યુદ્ધ કેદીઓની સંખ્યા 5.7 મિલિયન હોવાનું જણાવે છે. આમાંથી 57% મૃત્યુ પામ્યા અથવા તેમની હત્યા કરાઈ, જેનો કુલ આંકડો 3.6 મિલિયન હતો.&lt;ref&gt;[[રિચર્ડ ઓવેરી|રીચર્ડ ઓવેરી]] ''સરમુખત્યારોઃ હિટલરનું જર્મની, સ્ટાલિનનું રશિયા''  (The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia) pp. 568–69.&lt;/ref&gt; જીવિતોમાંથી કેટલાક સોવિયેત પાછા ફર્યા ત્યારે તેમને દગાખોર ગણીને અપમાનિત કરવામાં આવ્યા. (જુઓ [[ઓર્ડર નં. 270]])&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/t-z/warlords1stalin.html|title=The warlords: Joseph Stalin}}&lt;/ref&gt;

જાપાનીઝ [[યુદ્ધ છાવણીના કેદીઓ|યુદ્ધ કેદી કેમ્પો]]માંથી ઘણાનો ઉપયોગ મજૂર કેમ્પ તરીકે થતો હતો, ત્યાં પણ મૃત્યુ દર ઊંચો હતો. [[દૂર પૂર્વ માટે ઈન્ટરનેશનલ મિલિટ્રી ટ્રીબ્યુનલ|દુર પૂર્વ માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય મજૂર ટ્રીબ્યુનલે]](International Military Tribunal for the Far East) પશ્ચિમી કેદીઓ માટેનો મૃત્યુ દર 27.1 ટકા હોવાનું તારવ્યુ (અમેરિકન યુદ્ધ કેદીઓ માટે, 37 ટકા),&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/bataan/peopleevents/e_atrocities.html|title=Japanese Atrocities in the Philippines|access-date=2009-10-07|archive-date=2010-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100115114041/http://www.pbs.org/wgbh/amex/bataan/peopleevents/e_atrocities.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જે જર્મન અને ઈટાલિયન હસ્તકના યુદ્ધ કેદીઓ કરતા સાત ગણો હતો&lt;ref&gt;યુકી ટાનાકા, ''છુપાયેલી ભયાનકતાઓ'' (Hidden Horrors), 1996, pp. 2, 3.&lt;/ref&gt; ચાઈનિઝ યુદ્ધકેદીઓમાં મૃત્યુદર ઘણો મોટો હતો; 5 ઓગસ્ટ, 1937ના રોજ [[હિરોહિટો]] દ્વારા મંજૂર થયેલ સૂચનાઓમાં જાહેર કરાયુ કે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ ચાઈનિઝને હવે રક્ષણ મળશે નહિ.&lt;ref&gt;અકિરા ફુજિવારા, ''Nitchû Sensô ni Okeru Horyo Gyakusatsu'' , Kikan Sensô Sekinin Kenkyû 9, 1995, p. 22&lt;/ref&gt; જ્યારે કે યુકેમાંથી 37,583 કેદીઓ, નેધરલેન્ડ્સમાંથી 28,500 અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાંથી 14,473 યુદ્ધ કેદીઓને [[જાપાનની શરણાગતિ]] બાદ મુક્ત કરવામાં આવ્યા અને ચાઈનિઝ માટેનો આ આંકડો માત્ર 56 હતો.&lt;ref&gt;ટાનાકા, ઈબિડ, હર્બર્ટ બિક્સ, ''હિરોહિટો અને આધુનિક જાપાનનું નિર્માણ''  (Hirohito and the Making of Modern Japan), 2001, p. 360.&lt;/ref&gt;

ઇતિહાસકારો ઝ્હિફેન જુ, માર્ક પીટીટ, ટોરુ કુબો અને મિટ્સ્યુઓશિના સંયુક્ત અભ્યાસ અનુસાર, જાપાની લશ્કર દ્વારા 10 મિલિયનથી વધારે ચાઈનિઝોને ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને [[ઈસ્ટ એશિયા ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ]](East Asia Development Board) દ્વારા [[માનચુકુઓ|મનચુકાઉ]] અને ઉત્તર [[ચીન]]માં [[ગુલામીનો ઇતિહાસ#જાપાન|ગુલામ મજૂર]] તરીકે રખાયા હતા.&lt;ref&gt;ઝિફેન જુ, &quot;''પેસિફિક યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યા બાદ ઉત્તર ચીનના ડ્રાફ્ટીઓના દમન માટે જાપાને આચરેલી ક્રૂરતા'' &quot;, 2002.&lt;/ref&gt; યુ.એસ. લાઈબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસનો અંદાજ છે કે [[જાવા (ટાપુ)|જાવા]]માં, 4 અને 10 મિલિયનની વચ્ચે ''[[રોમુશા]]'' ને (જાપાનીઝ: &quot;બનાવાયેલા મજૂરો&quot;), કામ કરવા જાપાની લશ્કર દ્વારા ફરજ પાડવામાં આવી હતી. જાવાના મજૂરોમાંથી લગભગ 270,000ને દક્ષિણ પૂર્વ એશિયામાં જાપાન હસ્તકના અન્ય વિસ્તારોમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા અને તેમાંથી માત્ર 52,000 જાવા પરત ફર્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) લાઈબ્રેરી ઓફ કોન્ગ્રેસ(Library of Congress), 1992, &quot;ઈન્ડોનેશિયા: વિશ્વયુદ્ધ II અને સ્વાતંત્ર્ય માટેનો સંઘર્ષ, 1942–50; જાપાનનો કબજો, 1942–45&quot;] ઉપલબ્ધ તારીખ: February 9, 2007.&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Ebensee concentration camp prisoners 1945.jpg|thumb|મૌથૌસેન છાવણી, ઓસ્ટ્રિયામાં દુર્વવ્યવહારના ભોગ બનનાર અને ભૂખ્યા કેદીઓ, 1945.]]

19 ફેબ્રુઆરી, 1942ના રોજ રુઝવેલ્ટે [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર 9066|એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર 9066]] પર સહી કરીને, હજારો [[જાપાનીઝ અમેરિકન કેદ|જાપાનીઝ]], [[ઈટાલિયન અમેરિકનો|ઈટાલિયનો]], [[જર્મન અમેરિકનો]], અને [[પર્લ હાર્બર]]ના બોમ્બમારા બાદ ભાગી ગયેલા હવાઈના કેટલાક વિસ્થાપિતોને યુદ્ધના સમયગાળા દરમિયાન જેલમાં રાખ્યા. યુ.એસ. અને કેનેડિયન સરકારો દ્વારા 150,000 [[જાપાનીઝ અમેરિકન કેદ|જાપાનીઝ અમેરિકનોને જેલમાં પૂરવામાં આવ્યા]] આ જ રીતે યુ.એસ.ના 11,000 જેટલા જર્મન અને ઈટલિયન રહીશોને પણ પૂરવામાં આવ્યા.

પોલેન્ડની જેમ સાથીઓનો બિનસ્વૈચ્છિક મજૂરીનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે પૂર્વમાં દેખાયો&lt;ref&gt;{{citation | url = http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=1459 | publisher = H-Net Review | title = Diethelm Prowe on Zwischen Morgenthau und Marshall: Das wirtschaftspolitische Deutschlandkonzept der USA 1944–1947}}&lt;/ref&gt; પરંતુ પશ્ચિમમાં કામ કરવા માટે પણ દસ લાખથી વધારેને મૂકવામાં આવ્યા. ઉદાહરણ તરીકે 1940ના દસકામાં કેનેડાના અન્ય વિસ્તારોની સાથે [[લેક સેઈન્ટ-જીન]], [[સેગુએને]], [[સેઈન્ટ હેલેનનો ટાપુ|સેઈન્ટ હેલેનના ટાપુ]] અને [[હલ, ક્યુબેક]]માં [[યુદ્ધ છાવણીના કેદીઓ|યુદ્ધ કેદીઓના કેમ્પ]] હતા.&lt;ref name=&quot;Tremblay&quot;&gt;ટ્રેમ્બલે, રોબર્ટ, Bibliothèque et Archives Canada, et all. &quot;Histoires oubliées – Interprogrammes : Des prisonniers spéciaux&quot; Interlude. પ્રસારિત: 20 જુલાઈ 2008, 14h47 to 15h00.&lt;/ref&gt; 1942 સુધીમાં લેક સેઈન્ટ જીન પ્રાંતમાં 2 કેમ્પ હતા અને તેમાં ઓછામાં ઓછા 50 યુદ્ધકેદીઓ હતા.&lt;ref name=&quot;Tremblay&quot;/&gt; કેદીઓ પાસે બળજબરીથી કાળી મજૂરી કરાવવામાં આવતી, જેમાં  [[માવો અને કાગળ|માવા અને કાગળ]]ના ઉત્પાદન માટે ભાર ખેંચાવવાનો અને મદદ કરાવવાનો પણ સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref name=&quot;Tremblay&quot;/&gt; સેન્ટ હેલેન જેલ જેવી કેનેડાની યુદ્ધ જેલોમાં કેમ્પ સુડતાળીસના (કેમ્પ 47)ના આંકડા હતા અને તેઓ નામ વગરના રહ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Tremblay&quot;/&gt;&lt;ref&gt;'''નોંધ:'''  [[કેનેડામાં યુદ્ધ કેદી કેમ્પની યાદી]] પણ જુઓ.&lt;/ref&gt; યુદ્ધકેદીઓને તેમની રાષ્ટ્રીયતા અને [[નાગરિક]] અથવા લશ્કરી દરજ્જા સહિતની વિવિધ શ્રેણીમાં વહેંચવામાં આવ્યા હતા. યુદ્ધકેદીઓના કેમ્પ 47માં મોટાભાગે ઈટાલિયન અને જર્મન રાષ્ટ્રીયતાના કેદીઓ હતા. હળ ખેંચવા અને ખેતી કરવા આ કેદીઓને ફરજ પાડવામાં આવતી. કેદીઓ સાથેના વર્તનના આંતરિક અહેવાલના કારણે 1944  સુધીમાં કેમ્પ 47 બંધ કરી દેવામાં આવ્યો અને ત્યારબાદ ટૂંક સમયમાં જ તેનો નાશ કરી દેવાયો.&lt;ref name=&quot;Tremblay&quot;/&gt; ફ્રેન્ચ સત્તામંડળોના અંદાજ મુજબ ડિસેમ્બર 1945 સુધીમાં 2,000 જર્મન કેદીઓઓને મારી નંખાયા હતા અથવા દર મહિને ખાણ-સફાઈ અકસ્માતોમાં દટાઈ જતા હતા.&lt;ref&gt;એસ. પી. મેકેન્ઝી &quot;વિશ્વયુદ્ધ 2માં યુદ્ધ કેદીઓ સાથેનું વર્તન&quot; ધી જરનલ ઓફ મોડર્ન હીસ્ટ્રી(The Journal of Modern History), Vol. 66, No. 3. (સપ્ટેમ્બર, 1994), pp. 487–520.&lt;/ref&gt;

=== ગૃહ મોરચા અને ઉત્પાદન ===
[[ચિત્ર:WorldWarII-GDP-Relations-Allies-Axis-simple.svg|left|thumb|350px|સાથીથી ધરી જીડીપી દર.]]

યુરોપમાં યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યુ તે પહેલા સાથીઓને જનસંખ્યા અને અર્થતંત્ર બંનેનો નોંધપાત્ર લાભ મળતો હતો. 1938માં પશ્ચિમી સાથીઓ (યુનાઈટેડ કિંગડમ, ફ્રાન્સ, પોલેન્ડ અને બ્રિટિશ પ્રદેશો) યુરોપીયન ધરીઓ (જર્મની અને ઈટાલી) કરતા 30% વધારે જનસંખ્યા અને 30% ઊંચુ [[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદ]](gross domestic product) ધરાવતા હતા; જો તેમાં સંસ્થાનોનો સમાવેશ કરવામાં આવે તો સાથીઓને વસતીમાં 5:1 કરતા પણ વધારે અને જીડીપીમાં 2:1 જેટલો લાભ મળતો હતો.&lt;ref name=&quot;6Econ3&quot;&gt;હેરિસન, માર્ક. ''વિશ્વયુદ્ધ 2ના અર્થતંત્રોઃ છ મહાન સત્તાઓની આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી'' (The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison), p. 3.&lt;/ref&gt; આ સમયે એશિયામાં ચીન પાસે જાપાન કરતા છ ગણી વધારે વસતી હતી, પરંતુ જીડીપી માત્ર 89% ઊંચો હતો; જાપાનના સંસ્થાનોનો સમાવેશ કરવામાં આવે તો વસતીની સરખામણીએ તેમાં ત્રણ ગણો ઘટાડો થાય અને માત્ર 38% ટકા ઊંચો જીડીપી નોંધાય.&lt;ref name=&quot;6Econ3&quot;/&gt;

જોકે સાથીઓના અર્થતંત્ર અને વસતીના ફાયદાઓ જર્મની અને જાપાનના પ્રારંભિક ઝડપી [[બ્લિટ્ઝક્રેગ]] હુમલાઓના કારણે ધોવાયા હતા, 1942 સુધીમાં તે નિર્ણયાત્મક પાસા બન્યા હતા, યુદ્ધ મોટાપાયે સ્થળાંતર બની રહ્યુ હોવાથી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને સોવિયેત સંઘ સાથી પક્ષમાં જોડાયા.&lt;ref name=&quot;6Econ2&quot;&gt;હેરિસન, માર્ક. ''Tવિશ્વયુદ્ધ 2ના અર્થતંત્રોઃ છ મહાન સત્તાઓની આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી'' (The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison) , p. 2&lt;/ref&gt;

ધરી કરતા વધારે ઉત્પાદનની સાથીઓની ક્ષમતાનું મુખ્ય કારણ સાથીઓ માટે સરળતાથી ઉપલબ્ધ બનેલા કુદરતી સ્રોતોને તથા અન્ય પરિબળોમાં [[શ્રમ બળ]]માં મહિલાઓનો ઉપયોગ કરવાની જાપાન અને જર્મનીની અનિચ્છાને ગણવામાં આવે છે,&lt;ref&gt;હ્યુઈસ, મેથ્યુ; મેન્ન, ક્રિસ. ''હિટલરના જર્મનીની અંદરઃ ત્રીજા રિક હેઠળ જીવન''  (Inside Hitler's Germany: Life Under the Third Reich), p. 148.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;બેર્સ્ટેઈન ગેઈલ લી. ''જાપાની મહિલાઓનું નવનિર્માણ, 1600-1945''  (Recreating Japanese Women, 1600–1945), p. 267.&lt;/ref&gt; સાથીઓનુ [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ|વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ]],&lt;ref&gt;હ્યુઈસ, મેથ્યુ; મેન્ન, ક્રિસ. ''હિટલરના જર્મનીની અંદરઃ ત્રીજા રિક હેઠળ જીવન''  (Inside Hitler's Germany: Life Under the Third Reich), p. 151.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ગ્રિફિથ, ચાર્લ્સ. ''ધી ક્વેસ્ટઃ હેવુડ રાન્સેલ એન્ડ અમેરિકન સ્ટ્રેટેજિક બોમ્બિંગ ઈન વર્લ્ડ વોર 2''  (The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II), p. 203.&lt;/ref&gt; અને બાદમાં [[યુદ્ધ અર્થતંત્ર]]માં જર્મનીના રૂપાંતરે &lt;ref&gt;ઓવેરી, આર. જે. ''ત્રીજા રિકમાં યુદ્ધ અને અર્થતંત્ર''  (War and Economy in the Third Reich), p. 26.&lt;/ref&gt; મહત્વનું યોગદાન આપ્યુ. આ ઉપરાંત જર્મની અથવા જાપાનમાંથી કોઈ પણ લાંબા યુદ્ધની લડાઈનું આયોજન ધરાવતા નહોતા, અને આમ કરવા માટે તેઓ સજ્જ પણ નહોતા.&lt;ref&gt;લિન્ડબર્ગ, માઈકલ; ડેનિઅલ, ટોડ. ''બ્રાઉન-, ગ્રીન- અને બ્લ્યુ- જળકાફલાઃ નૌકાદળ યુદ્ધ પદ્ધતિ પર ભૂગોળની અસર, 1861થી વર્તમાન સુધી''  (Brown-, Green- and Blue-Water Fleets: the Influence of Geography on Naval Warfare, 1861 to the Present), p. 126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;કોક્સ, સેબાસ્ટિઅન. ''જર્મની સામે વ્યૂહાત્મક હવાઈ યુદ્ધ, 1939-1945'' (The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945), p. 84.&lt;/ref&gt; જર્મની અને જાપાને તેમનું ઉત્પાદન સુધારવા લાખો [[ગુલામ મજૂર|ગુલામ મજૂરો]]નો ઉપયોગ કર્યો;&lt;ref&gt;યુનિડાસ, નાકિઓન્સ. ''વિશ્વ આર્થિક અને સામાજિક સર્વે 2004: આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થળાંતર'' (World Economic And Social Survey 2004: International Migration), p. 23&lt;/ref&gt; [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન જર્મનીમાં બળજબરીથી મજૂરી|જર્મનીએ]] લગભગ 12 મિલિયન લોકોનો ઉપયોગ કર્યો, જેમાંથી મોટા ભાગના [[પુર્વીય યુરોપ|પૂર્વીય યુરોપ]]ના હતા,&lt;ref&gt;{{citation | url = http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1757323,00.html| title = Final Compensation Pending for Former Nazi Forced Laborers|location = Germany|date = 27.10.2005.}}&lt;/ref&gt; જ્યારે કે [[જાપાનમાં ગુલામી|જાપાને]] [[દૂર પૂર્વ]] એશિયાના 18 મિલિયનથી વધુ લોકોને આમાં જોતર્યા.&lt;ref&gt;ઝિફેન જુ, &quot;''પેસિફિક યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યા બાદ ઉત્તર ચીનના ડ્રાફ્ટીઓના દમન માટે જાપાને આચરેલી ક્રૂરતા'' &quot;, 2002, [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) લાઈબ્રેરી ઓફ કોન્ગ્રેસ(Library of Congress), 1992, &quot;ઈન્ડોનેશિયા: વિશ્વયુદ્ધ II અને સ્વાતંત્ર્ય માટેનો સંઘર્ષ, 1942–50; જાપાનનો કબજો, 1942–45&quot; ] ઉપલબ્ધ તારીખ: February 9, 2007.&lt;/ref&gt;

=== યુદ્ધ સમયના વ્યવસાયો ===
યુરોપમાં વ્યવસાયો બે અત્યંત અલગ સ્વરૂપમાં આવી ગયા. પશ્ચિમી, ઉત્તરી અને મધ્ય યુરોપમાં (ફ્રાન્સ, નોર્વે, ડેન્માર્ક, નીચાણના દેશો અને બોહેમિયા અને મોરેવિયાનું રક્ષણ જર્મનીએ આર્થિક નીતિઓ સ્થાપી અને યુદ્ધના અંત સુદીમાં તેના દ્વારા જર્મનીએ લગભગ 69.5 અબજ જર્મન રિકમાર્ક એકત્ર કર્યા; આ આંકડાઓમાં ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોમાં નાઝી પ્લન્ડર, લશ્કરી સાધનો, કાચા માલ અને અન્ય માલ-સામાનનો સમાવેશ થતો નથી.&lt;ref&gt;લિબરમેન, પીટર. ''વિજયનો લાભ મળે? કબજા હેઠળના ઔદ્યોગિક સમાજનું શોષણ'' (Does Conquest Pay?: The Exploitation of Occupied Industrial Societies), p. 42.&lt;/ref&gt; આમ, જર્મનીએ કર દ્વારા મેળવેલી આવક કરતા કબજા હેઠળના રાષ્ટ્રોમાંથી મેળવેલી આવક 40% વધારે હતી, યુદ્ધના આગળ વધતાની સાથે તેમાં પણ વધારો થયો અને જર્મનીની કુલ આવકના 40% સુધી પહોંચી.&lt;ref&gt;મિલવર્ડ, એલન એસ. ''યુદ્ધ, અર્થતંત્ર અને સમાજ, 1939–1945''  (War, Economy, and Society,1939–1945), p. 138.&lt;/ref&gt;

પૂર્વમાં લેબેનસ્રોમના વળતરને ક્યારેય ઉથલપાથલવાળા મોરચાની જેમ જોવામાં આવી નહોતી અને સોવિયેત સળગેલી પૃથ્વી પોલિસીમાં જર્મન આક્રમણખોરો માટે સ્રોતનો પ્રતિબંધ લગાવાયો હતો.&lt;ref&gt;મિલવર્ડ, એલન એસ. ''યુદ્ધ, અર્થતંત્ર અને સમાજ, 1939–1945''  (War, Economy, and Society,1939–1945), p. 148.&lt;/ref&gt; આનાથી વિપરિત પશ્ચિમમાં  નાઝી જર્મનીની વંશીય નીતિમાં સ્લાવિક વંશના લોકોને કે જેઓ&quot; અંટેરમેન્શ (ઉતરતા લોકો)&quot; ગણાતા હતા, તેમની સામે આત્યંતિક ક્રૂરતાને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યુ હતુ; આમ મોટા ભાગની જર્મન કૂચનો હેતુ સામૂહિક સંહારનો હતો.&lt;ref&gt;પેરિ, મૌરિન; લિવેન, D. C. B.; સની, રોનાલ્ડ ગ્રિગોર. ''ધી કેમ્બ્રિજ હીસ્ટ્રી ઓફ રશિયા''  (The Cambridge History of Russia), p. 232&lt;/ref&gt; જો કે સૌથી વધુ કબજાવાળા પ્રદેશોમાં દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન થયેલો પ્રતિરોધએ રચના કરી હતી, પરંતુ પૂર્વ&lt;ref&gt;હિલ, એલેક્ઝાન્ડર. ''પૂર્વીય મોરચાની પાછળનું યુદ્ધઃ ઉત્તર-પશ્ચિમ રશિયામાં સોવિયેતની શસ્ત્રવિરામ ઝુંબેશ 1941-1944''  (The War Behind The Eastern Front: The Soviet Partisan Movement In North-West Russia 1941–1944), p. 5&lt;/ref&gt; અથવા પશ્ચિમમાં&lt;ref&gt;ક્રિસ્ટોફરસન, થોમસ રોડની; ક્રિસ્ટોફરસન, માઈકલ સ્કોટ. ''વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન ફ્રાન્સઃ પરાજયથી સ્વાતંત્ર્ય સુધી''  (France During World War II: From Defeat to Liberation), p. 156.&lt;/ref&gt; 1943ના પાછલા ભાગ સુધી જર્મનીના ઓપરેશન પર તેના કારણે કોઈ નોંધપાત્ર નુકસાન પહોંચ્યુ નહિ. .

એશિયામાં જાપાને તેના જાપાનીઝ કબજા હેઠળના રાષ્ટ્રોને ગ્રેટર એશિયા સહ-સમૃદ્ધિ ક્ષેત્રના ભાગ તરીકે ઓળખાવ્યા, જેમાં જાપાનીઝ સર્વોચ્ચતા સ્થાપવાના હેતુ સાથે સંસ્થાનના લોકોને આઝાદ કરવાનો દાવો થયો હતો.&lt;ref&gt;ઈકીઓ, એઈકો. ''વીસમી સદીના પૂર્વ એશિયામાં આર્થિક વિકાસસઃ આંતરરાષ્ટ્રીય સંદર્ભે''  (Economic Development in Twentieth Century East Asia: The International Context), p. 107&lt;/ref&gt; યુરોપીય પ્રભુત્વવાળા ઘણા વિસ્તારમાં જાપાનીદળોને મૂળભૂત રીતે મુક્તિદાતા તરીકે આવકારવામાં આવ્યા, પરંતુ તેમની ક્રૂરતાએ માઝા મૂકતા અઠવાડિયાઓની અંદર સ્થાનિક લોકોના અભિપ્રાયો તેમની વિરુદ્ધના થઈ ગયા.&lt;ref name=&quot;GSWW6_266&quot;/&gt; જાપાનના પ્રારંભિક વિજયો દરમિયાન તેણે સાથી દળો દ્વારા ત્યજી દેવાયેલ 4 મિલિયન બેરલ તેલ કબજે કર્યુ અને  1943 સુધીમાં તે ડચ ઈસ્ટ ઈન્ડિઝમાંથી(Dutch East Indies) 50 મિલિયન બેરલ સુધીનું એટલે કે 1940ના તેના ઉત્પાદન દરના 76% જેટલુ તેલ મેળવવા સક્ષમ બન્યુ.&lt;ref name=&quot;GSWW6_266&quot;&gt;મિલિટરજેશિશ્ટિલિચિસ ફોરશુંગસ્મેટ. ''જર્મની અને દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ - Volume VI: વૈશ્વિક યુદ્ધ '' (Germany and the Second World War — Volume VI: The Global War), p. 266&lt;/ref&gt;

=== તકનીક અને યુદ્ધપદ્ધતિઓમાં પ્રગતિ ===
યુદ્ધ દરમિયાન એરક્રાફ્ટે તપાસની તેમની ભૂમિકા ચાલુ રાખી, વિશ્વયુદ્ધ Iમાંથી લડાકુ વિમાન|, બોમ્બર અને  ભૂમિ-સમર્થનની ભૂમિકા ભજવી હોવા છતાં દરેક વિસ્તારમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ. એરક્રાફ્ટ માટેની બે મહત્વની અતિરિક્ત ભૂમિકાઓમાં એરલિફ્ટ, ઉચ્ચ-પ્રાથમિકતા ધરાવતા પુરવઠા, સાધનો અને વ્યક્તિઓના ઝડપી વહનની ક્ષમતા, જો કે મર્યાદિત જથ્થામાં;&lt;ref name=&quot;EncWWII_76&quot;&gt;ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ'' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 76.&lt;/ref&gt; અને વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ, શત્રુના ઉદ્યોગો અને મનોબળને તોડી નાખવા નાગરિક વિસ્તારના ચોક્કસ લક્ષ્ય પર બોમ્બનો ઉપયોગ.&lt;ref&gt;લેવિન, એલન જે. ''જર્મનીનું વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ, 1940-1945'' (The Strategic Bombing of Germany, 1940–1945), p. 217.&lt;/ref&gt; એરક્રાફ્ટ-વિરોધી હથિયારોમાં પણ પ્રગતિ થતી રહી, જેમાં [[રડાર]] અને જર્મન 88 mm બંદૂક જેવા અત્યંત સુધારેલા એરક્રાફ્ટ-વિરોધી હથિયારોનો સમાવેશ થતો હતો. વિશ્વયુદ્ધ II દરમિયાન જેટ એરક્રાફ્ટનો પ્રથમ વખત મર્યાદિત કાર્યવાહી માટે ઉપયોગ થયો, જો કે આ ઉપયોગ મોડો શરૂ થયો હતો અને મર્યાદિત સંખ્યામાં ઉપયોગ થયો હોવાથી યુદ્ધ દરમિયાન તેની કોઈ ખાસ અસર જોવા મળી નહોતી, પરંતુ ઝડપી સેવાનો પાયો નખાતો જોઈને કેટલાકે યુદ્ધ બાદ તેનો ઉપયોગ મોટા પાયે શરૂ કર્યો.&lt;ref&gt;સૌવેઈન, ફિલિપ. ''વીસમી સદીની મુખ્ય થીમોઃ ટીચર્સ ગાઈડ'' (Key Themes of the Twentieth Century: Teacher's Guide), p. 128&lt;/ref&gt;

દરિયાઈ ક્ષેત્રે નૌકાયુદ્ધ પદ્ધતિમાં તમામ ક્ષેત્રે પ્રગતિ સધાઈ નહોતી, પરંતુ એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ અને સબમરીનના બે પાયાના ક્ષેત્રે આ વિકાસ કેન્દ્રીત રહ્યો. યુદ્ધની શરૂઆત સમયે એરોનોટિક્સ યુદ્ધ પદ્ધતિને પ્રમાણમાં ઓછી સફળતા મળી હતી,&lt;ref name=&quot;EncWWII_163&quot;&gt;ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ''  (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 163.&lt;/ref&gt; ટારેન્ટો, પર્લ હાર્બર અને દક્ષિણ ચાઈના સમુદ્ર તથા કોરલ સમુદ્ર ખાતેની કાર્યવાહીએ તરત જ કેરિયર્સને યુદ્ધજહાજોના બદલે મહત્વના જહાજ બનાવી દીધા.&lt;ref&gt;બિશપ, ક્રિસ; ચેન્ટ, ક્રિસ. ''એરક્રાફ્કટ વાહકો: વિશ્વનૌ સૌથી મોટો નૌકા કાફલાઓ અને તેમના એરક્રાફ્ટ'' , p. 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ચેનોવેથ, એચ. એવેરી; નિહાર્ટ, બ્રુક. ''સેમ્પર ફિ: ધી ડેફિનિટિવ ઈલ્યુસ્ટ્રેટેડ હીસ્ટ્રી ઓફ ધી યુ.એસ. મરિન્સ''  (The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines), p. 180.&lt;/ref&gt; એટલાન્ટિકમાં એસ્કોર્ટ કેરિયર્સ સાથી કાફલાના મહત્વના ભાગ બન્યા, જેનાથી અસરકારક રક્ષિત વિસ્તારમાં નાટ્યાત્મક વૃદ્ધિ થઈ અને મધ્ય-એટલાન્ટિક ગેપ પૂરવામાં મદદ મળી.&lt;ref&gt;સુમનર, ઈઆન; બેકર, એલિક્સ. ''ધી રોયલ નેવી 1939-45''  (The Royal Navy 1939–45), p. 25.&lt;/ref&gt; તેમની વધેલી અસરકારકતા ઉપરાંત એરક્રાફ્ટના ઓછા ખર્ચના કારણે યુદ્ધ જહાજોની સરખામણીએ કેરિયર્સ ઓછા ખર્ચાળ હતા&lt;ref&gt;હીર્ન, ચેસ્ટર જી. ''યુદ્ધમાં જહાજોઃ દરિયા પર હવાઈયુદ્ધ''  (Carriers in Combat: The Air War at Sea), p. 14&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત ઓછા ખર્ચ માટે હથિયાર સજ્જતાની ઓછી જરૂરિયાત પણ કારણભૂત હતી.&lt;ref&gt;ગાર્ડિનર, રોબર્ટ; બ્રાઉન, ડેવિડ કે. ''ધી એકલિપ્સ ઓફ ધી બિગ ગનઃ ધી વોરશિપ 1906-1945''  (The Eclipse of the Big Gun: The Warship 1906–1945), p. 52.&lt;/ref&gt; સબમરીન, કે જે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન અસરકારક હથિયાર બની હતી &lt;ref&gt;બુરચર, રોય; રીડિલ, લુઈસ. ''કન્સેપ્ટ્સ ઈન સબમરીન ડિઝાઈન''  (Concepts in Submarine Design), p. 15.&lt;/ref&gt; તેનો અંદાજ ગણતરીની સેકન્ડોમાં તમામ બાજુએથી મેળવી શકાતો હતો. બ્રિટને સબમરીન-વિરોધી યુદ્ધસામગ્રી, હથિયાર અને વ્યૂહના વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યુ, જેમ કે સોનાર અને કોન્વોય, જ્યારે કે જર્મનીએ આક્રમક ક્ષમતા વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યુ અને જર્મન ટાઈપ VII સબમરીન તથા વોલ્ફ પેક રણનીતિ વિકસાવ્યા.&lt;ref&gt;બુરચર, રોય; રીડિલ, લુઈસ. ''કન્સેપ્ટ્સ ઈન સબમરીન ડિઝાઈન'' (Concepts in Submarine Design), p. 16.&lt;/ref&gt; લેઈ લાઈટ, હેજહોગ (શસ્ત્ર), સ્કવિડ (શસ્ત્ર)અને માર્ક 24 FIDO ટોરપિડો જેવી સાથીઓની તકનીકનો તબક્કાવાર વિકાસ વિજેતા સાબિત થયો.

પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવનાર સ્થિર મોરચો વધારે ગતિશીલ અને પ્રવાહી બનવાની સાથે જમીની યુદ્ધ પદ્ધતિમાં ધરમૂળથી ફેરફાર આવી ગયા. સંયુક્ત હથિયાર યુદ્ધ પદ્ધતિએ મહત્વનો ફેરફાર હતી, જેમાં લશ્કરી દળોના વિવિધ ઘટકો વચ્ચે ચુસ્ત સંકલન જરૂરી હતુ; પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં મુખ્યત્વે લશ્કરને ટેકા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી ટેન્ક, બીજા યુદ્ધ દરમિયાન આ દળોનું પ્રાથમિક હથિયાર બની.&lt;ref name=&quot;EncWWII_125&quot;&gt;ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ''  (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 125&lt;/ref&gt; 1930ના દસકાના પાછલા વર્ષોમાં વિશ્વયુદ્ધ Iની સરખામણીએ તમામ ક્ષેત્રે ટેંકની ડિઝાઈન નોંધપાત્ર રીતે અદ્યતન બની,&lt;ref&gt;ડુપુઈ, ટ્રેવર નેવિટ્ટ. ''શસ્ત્રો અને યુદ્ધપદ્ધતિનો વિકાસ''  (The Evolution of Weapons and Warfare), p. 231.&lt;/ref&gt; અને વિશ્વયુદ્ધ 2માં ટેન્કો અને ઝડપ, મારકક્ષમતા અને કવચક્ષમતા વધતી રહી. યુદ્ધની શરૂઆત સમયે મોટાભાગના લશ્કરો ટેંકને તેની પોતાની સામેનું શ્રેષ્ઠ હથિયાર ગણતા હતા અને આ અસર માટે વિશેષ હેતુની ટેંક વિકસાવી હતી.&lt;ref name=&quot;EncWWII_108&quot;&gt;ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ '' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 108.&lt;/ref&gt; આ પ્રકારની વિચારધારા સર્વત્ર હતી પરંતુ ટેંક-સામે-ટેંકની સ્થિતિ ટાળવાના જર્મન સિદ્ધાંત અને બખતરબંધ રણગાડીઓ સામે પ્રમાણમાં હલકી પ્રારંભિક ટેંકની નબળી હથિયારસજ્જતાએ તેનું મહત્વ ઘટાડ્યુ; જર્મની દ્વારા સંયુક્ત હથિયારોના ઉપયોગની સાથે અગાઉના પરિબળે પોલેન્ડ અને ફ્રાંસમાં અત્યંત સફળતા મેળવનાર બ્લિટ્ઝક્રેગ વ્યૂહમાં અત્યંત મહત્વના પરિબળ તરીકે કામ કર્યુ.&lt;ref name=&quot;EncWWII_125&quot;/&gt; આડકતરી ગોળીબારી, ટેન્ક-વિરોધી બંદૂકો સહિત ટેન્કૃવિરોધી યુદ્ધસામગ્રી અનેક માધ્યમોમાં (ઉપરોક્ત બંને ખેંચી શકાતા અને સ્વ-સંચાલિત બંદૂક), ટેન્ક-વિરોધી સુરંગ, ટૂંકા-અંતરના ટેન્ક વિરોધી હથિયારો અને અન્ય ટેંકોનો ઉપયોગ થયો.&lt;ref name=&quot;EncWWII_108&quot;/&gt; વિવિધ સૈન્યોની મોટા પાયાની તકનીક સાથે, પાયદળ તમામ દળોની કરોડરજ્જુ બની રહ્યુ,&lt;ref name=&quot;EncWWII_734&quot;&gt;ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ ''  (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 734.&lt;/ref&gt; અને સમગ્ર યુદ્ધ દરમિયાન  પાયદળના મોટાભાગના સાધનો વિશ્વ યુદ્ધ Iના સાધનો જેવા જ રહ્યા.&lt;ref name=&quot;Comp_221&quot;&gt;કાઉલી, રોબર્ટ; પાર્કર, જીઓફ્રી. ''ધી રીડર્સ કમ્પેનિયન ટુ મિલિટરી હીસ્ટ્રી''  (The Reader's Companion to Military History), p. 221.&lt;/ref&gt; આમ છતાં, સેમિ-ઓટોમેટિક રાઈફલથી સૈનિકોને સજ્જ બનાવનાર પ્રથમ રાષ્ટ્ર [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] બન્યુ, આ કિસ્સામાં M-1 ગેરાન્ડ. પ્રારંભિક પ્રગતિમાંથી કેટલીકમાં પોર્ટેબલ મશીન ગનોનો અને શહેરી તથા જંગલ વિસ્તારમાં નજીકના યુદ્ધ માટે અનુકૂળ રહેતી વિવિધ સબમશીન ગનો મોટા પાયે ઉપયોગ હતો, જે જર્મન MG42નું નોંધપાત્ર ઉદાહરણ હતુ.&lt;ref name=&quot;Comp_221&quot;/&gt; યુદ્ધમાં મોડેથી વિકસિત થયેલ એઝોલ્ટ રાઈફલમાં [[રાઈફલ]] અને સબમશીન ગનના ઉત્તમ લક્ષણોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હોવાથી તે યુદ્ધ બાદની સ્થિતિમાં લગભગ તમામ લશ્કરી દળો માટે અનિવાર્ય હથિયાર બની.

સંકેતલિપિ માટે મોટી કોડબુકના ઉપયોગના કારણે સંદેશાવ્યવહાર ક્ષેત્રે સર્જાતી જટિલતા અને સલામતીને લગતી સમસ્યા નિવારવા મોટાભાગના યુદ્ધરતોએ વિવિધ સંકેત આપતા મશીનોની સાથે પ્રયત્ન કર્યા, જેમાં સૌથી વધારે જાણીતામાં જર્મન એનિગ્મા મશીન છે.&lt;ref&gt;રેટક્લિફ, રેબેકા એન. ''ડીલ્યુઝન્સ ઓફ ઈન્ટેલિજન્સઃ એનિગ્મા, અલ્ટ્રા, એન્ડ ધી એન્ડ ઓફ સીક્યોર સાઈફર્સ'' (Delusions of Intelligence: Enigma, Ultra and the End of Secure Ciphers), p. 11.&lt;/ref&gt;સિગઈન્ટ (''સિગ'' નલ્સ ''ઈન્ટ'' એલિજન્સ) એ  બ્રિટિશ અલ્ટ્રા અને જાપાનીઝ નૌકાદળના સંકેતો ઉકેલતા સાથીઓના ઉદાહરણોની સાથે સંકેતો ઉકેલવા માટેની પ્રક્રિયા હતી. લશ્કરી ગુપ્તચરનું અન્ય મહત્વનું પાસુ હતુ, છેતરપિંડી ઓપરેશન અને સાથીઓએ સફળતાપૂર્વક અનેક પ્રસંગોએ આનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને જર્મનોનું ધ્યાન તથા દળોને સિસિલિ અને નોર્મેન્ડી પરના આક્રમણથી અન્યત્ર ખસેડનાર ઓપરેશન અનુક્રમે મિન્સેમીટ તથા ઓપરેશન બોડી ગાર્ડ જેવી મોટી અસર સર્જી હતી. 

આ સમય દરમિયાન અથવા તો યુદ્ધના પરિણામ સ્વરૂપે તકનીકી અને ઈજનેરી ક્ષેત્રે અન્ય મહત્વની અદભૂત સિદ્ધિઓ પણ નોંધાઈ, જેમાં આ યુદ્ધ સાથે વિશ્વમાં સૌ પ્રથમ પ્રોગ્રામ કરી શકાય તેવા [[કમ્પ્યુટર|કમ્પ્યુટરો]] ((કમ્પ્યુટર), કોલોસસ, અને એનિઆક)નો સમાવેશ કરાયો હતો અને ગાઈડેડ મિસાઈલ્સ તથા આધુનિક રોકેટનો પણ ઉપયોગ કરાયો હતો, આ ઉપરાંત મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટના  પરમાણુ શસ્ત્રનો વિકાસ, મુલબેરી બંદરનો વિકાસ અને ઈંગ્લિશ ચેનલની અંદર તેલની પાઈપલાઈન જેવી વસ્તુઓ પણ પ્રથમ વખત આ યુદ્ધ દરમિયાન જોવા મળી હતી.

== સંદર્ભો ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{sisterlinks|World War II}}
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;

;ડિરેક્ટરીઓ 
* [http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ Yahoo&amp;nbsp;— &quot;વિશ્વયુદ્ધ II&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312060824/http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ |date=2008-03-12 }}
* [http://www.militaryindexes.com/worldwartwo/ વિશ્વયુદ્ધ II સૂચકો અને વિગતોની ઓનલાઈન ડિરેક્ટરીઓ]
* [http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html WWW-VL: ઇતિહાસ: WWII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708042559/http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html |date=2009-07-08 }}

;સાધારણ
* [http://www.ww2db.com/ વિશ્વયુદ્ધ II વિગતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416083151/http://www.ww2db.com/ |date=2009-04-16 }}
* [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/2WW.htm બીજુ વિશ્વયુદ્ધ]&amp;nbsp;— [[સ્પાર્ટાકસ શૈક્ષણિક|સ્પાર્ટેકસ એજ્યુકેશનલ]]
* જર્મનીના એક જાહેર બ્રોડકાસ્ટર દ્વારા વિશ્વયુદ્ધ 2 અને 60 વર્ષ બાદના વિશ્વ અંગે બનાવાયેલ [http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php વિશ્વયુદ્ધ 2 પર ડ્યુશ વેલે વિશેષ ભાગ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050507150818/http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php |date=2005-05-07 }}.
* [http://www.wwii.ca/ કેનેડા અને વિશ્વયુદ્ધII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414134838/http://www.wwii.ca/ |date=2009-04-14 }}
* [http://www.historisches-centrum.de/index.php?id=427 જર્મનીમાં વિશ્વયુદ્ધ IIનો અંત]
* [http://www.history.com/encyclopedia.do?articleId=226140 હિસ્ટ્રી ચેનલ દ્વારા વિશ્વયુદ્ધ II એનસાયક્લોપીડિયા]
* [http://www.ww2awards.com/ વિશ્વયુદ્ધ II પારિતોષિક અને તેને મેળવનારા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623215837/http://www.ww2awards.com/ |date=2009-06-23 }}
* [http://www.gettysburg.edu/special_collections/collections/manuscripts/collections/ms056.dot ગેટીસબર્ગ કોલેજ ખાતે વિશ્વયુદ્ધ II જર્મન યુદ્ધ કેદીઓ અંગેનું કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703062300/http://www.gettysburg.edu/special_collections/collections/manuscripts/collections/ms056.dot |date=2009-07-03 }}
* [http://www.wwiireels.com/ યુ.એસ. નેશનલ આર્કાઈવ્સ મોશન પિક્ચર્સ]((Motion Pictures)
* [http://www.archives.gov/research/ww2/ યુ.એસ. નેશનલ આર્કાઈવ્સ ફોટોગ્રાફ]
* યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ ટેક્સાસ લાઈબ્રેરી હસ્તકનુ [http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&amp;q=WWII વિશ્વયુદ્ધ II પોસ્ટર કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415140517/http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&amp;q=WWII |date=2008-04-15 }} 
* [http://gettysburg.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp126301coll3 ગેટીસબર્ગ કોલેજ ખાતે વિશ્વયુદ્ધ II ડિજિટલ પોસ્ટર કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427054552/http://gettysburg.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp126301coll3 |date=2009-04-27 }}
* [http://digital.library.unt.edu/ ડિજિટલ કલેક્શન]
* [http://www.psywar.org/leaflets.php વિશ્વયુદ્ધ II પ્રોપગેન્ડા લીફલેટ આર્કાઈવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326040930/http://www.psywar.org/leaflets.php |date=2014-03-26 }}
* [http://www.ww2incolor.com/gallery/ વિશ્વયુદ્ધ 2 રંગીન ચિત્રો]
* [http://www.warphotos.co.nr/ વિશ્વયુદ્ધ IIના હજારો ફોટોગ્રાફ્સ &amp; મૂવી]
* [https://web.archive.org/web/20090710013606/http://worldwartwozone.com/photopost/ વિશ્વયુદ્ધ II ઝોન ફોટો અને મલ્ટિ-મીડિયા ગેલેરી] (કોરુ, રજિસ્ટ્રેશન જરૂરી)
* [http://english.pobediteli.ru/ મલ્ટિમીડિયા નકશો]&amp;nbsp;— સોવિયેત સંઘ પરના આક્રમણથી માંડીને બર્લિનના પતન સુધીના યુદ્ધને આવરી લેતુ પ્રેઝન્ટેશન
* [http://www.otr.net/?p=news 1938 થી 1945ના રેડિયો સમાચાર]
* [http://www.nationalarchives.gov.uk/theartofwar/ યુ.કે. નેશનલ આર્કાઈવ ખાતે ધી આર્ટ ઓફ વોર ઓનલાઈન એક્ઝિબિશન]
* [http://wyrdlight.com/brookcwgc/cemeterymilitary.html બ્રુકવુડ લશ્કરી સ્મશાનગૃહ] – લશ્કરી સ્મશાનગૃહની તમામ તસવીરો અને સાથી દળોના દફનની જગ્યા અને યાદગીરીઓ. સાથી રાષ્ટ્રના નાગરિકોનો સમાવેશ, ચેલ્સીઆ પેન્શનર્સ, જર્મન અને ઈટાલિયન પ્લોટ્સની સાથે QA નર્સો. 

;ઓન-લાઈન દસ્તાવેજો 
* [http://memory.loc.gov/ammem/collections/maps/wwii/ વિશ્વયુદ્ધ II લશ્કરી સ્થિતિ નકશા. ][http://memory.loc.gov/ammem/collections/maps/wwii/ કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી]
* [http://ww2.war-letters.com/ WWII પત્રો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130031752/http://ww2.war-letters.com/ |date=2009-01-30 }} દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધના સૈનિકો દ્વારા મોકલવામાં આવેલ પત્રોની ઓનલાઈન વિગતો.
* [http://www.american-divisions.com/ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકન એકમો અંગે પગલા બાદનો અહેવાલ (AAR's) અને અન્ય અધિકૃત દસ્તાવેજો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429062902/http://www.american-divisions.com/ |date=2009-04-29 }}
* [http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/history_ww2.html પેસિફિક અને ઈટાલિયન મંચમાંથી નકશાઓ]
* [http://www.theblackvault.com/modules.php?name=core&amp;showPage=true&amp;pageID=35 વિશ્વયુદ્ધ 2 વિશે યુ.એસ. સરકારના અધિકૃત રીતે બિનવર્ગીકૃત કરાયેલા દસ્તાવેજો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090126201539/http://www.theblackvault.com/modules.php?name=core&amp;showPage=true&amp;pageID=35 |date=2009-01-26 }} 
* ''[http://www.foia.cia.gov/CPE/CAESAR/caesar-25.pdf વિશ્વયુદ્ધ IIનો સોવિયેત ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724225922/http://www.foia.cia.gov/CPE/CAESAR/caesar-25.pdf |date=2009-07-24 }}'' , 28 ઓક્ટોબર, 1959&amp;nbsp;— [[સેન્ટ્રલ ઈન્ટેલિજન્સ એજન્સી(Central Intelligence Agency)|સેન્ટ્રલ ઈન્ટેલિજન્સ એજન્સી]](Central Intelligence Agency), વર્તમાન ગુપ્ચરનું કાર્યાલય.
* [http://chrito.users1.50megs.com/ દૈનિક જર્મન એક્શન રિપોર્ટ્સ]
* [http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp4013coll8 વિશ્વયુદ્ધ II ઓપરેશનલ દસ્તાવેજો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426013002/http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp4013coll8 |date=2009-04-26 }} કમ્બાઈન્ડ આર્મ્સ રીસર્ચ લાઈબ્રેરી, ફોર્ટ લીએવેનવર્થ, કેએસ

;વાર્તાઓ 
* [http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/ વિશ્વયુદ્ધ 2 લોકોનું યુદ્ધ]&amp;nbsp;— વિશ્વયુદ્ધ 2માંથી સામાન્ય લોકોની વાર્તાઓ એકત્રિત કરવાનો [[બીબીસી|BBC]]નો પ્રોજેક્ટ
* [http://gvsu.cdmhost.com/cdm4/results.php?CISOOP1=all&amp;CISOBOX1=&amp;CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&amp;CISOOP2=exact&amp;CISOBOX2=World%20War%2C%201939-1945&amp;CISOFIELD2=CISOSEARCHALL&amp;CISOOP3=any&amp;CISOBOX3=&amp;CISOFIELD3=CISOSEARCHALL&amp;CISOOP4=none&amp;CISOBOX4=&amp;CISOFIELD4=CISOSEARCHALL&amp;CISOROOT=/p4103coll2&amp;t=a ગ્રાન્ડ વેલી સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના તજજ્ઞોનો ઇતિહાસ પ્રોજેક્ટ ડિજિટલ કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529083928/http://gvsu.cdmhost.com/cdm4/results.php?CISOOP1=all&amp;CISOBOX1=&amp;CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&amp;CISOOP2=exact&amp;CISOBOX2=World%20War%2C%201939-1945&amp;CISOFIELD2=CISOSEARCHALL&amp;CISOOP3=any&amp;CISOBOX3=&amp;CISOFIELD3=CISOSEARCHALL&amp;CISOOP4=none&amp;CISOBOX4=&amp;CISOFIELD4=CISOSEARCHALL&amp;CISOROOT=%2Fp4103coll2&amp;t=a |date=2010-05-29 }}

;દસ્તાવેજીઓ
* ''[[વિશ્વ યુદ્ધના દ્વારે|ધી વર્લ્ડ એટ વોર]]'' (1974) એ 26-ભાગની [[થેમ્સ ટેલિવિઝન]] શ્રેણી છે, જેમાં વિશ્વયુદ્ધ2ના મોટાભાગના પાસાઓ દરેક દ્રષ્ટિકોણથી લેવામાં આવ્યા છે.તેમાં ઘણી મહત્વની વ્યક્તિઓની મુલાકાતો છે ([[કાર્લ ડોનિટ્ઝ]], [[એલ્બર્ટ સ્પીર|આલ્બર્ટ સ્પીર]], [[એંથની ઇડન|એન્થની એડન]] વગેરે.) ([http://www.imdb.com/title/tt0071075/ Imdb link])
* ''દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ રંગીનમાં'' (The Second World War in Colour) (1999) એ ત્રણ ભાગની દસ્તાવેજી છે અને કલર ([http://www.imdb.com/title/tt0212694/ Imdb link])માં અદ્વિતિય દ્રશ્યો દર્શાવાયા છે
* ''[[યુદ્ધભૂમિ(દસ્તાવેજી શ્રેણી)|બેટલફિલ્ડ (દસ્તાવેજી શ્રેણી)]]'' (Battlefield) એ 1994-1995માં પ્રારંભિક જારી કરાયેલી ટેલિવિઝન દસ્તાવેજી છે, જેમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન લડાયેલા ઘણા મહત્વપૂર્ણ યુદ્ધોની છણાવટ કરવામાં આવી છે.
* ''[[યુદ્ધ (દસ્તાવેજી)|ધી વોર]]'' (The War) (2007) એ 7-ભાગની [[જાહેર પ્રસારણ સેવા.|PBS]] દસ્તાવેજી છે, જેમાં અમેરિકન સમુદાયના સંખ્યાબંધ વ્યક્તિઓના અનુભવોની યાદો દર્શાવવામાં આવી છે.
&lt;/div&gt;

[[શ્રેણી:૧૯૩૦નો દસકો]]
[[શ્રેણી:સમકાલીન ફ્રેન્ચ ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:સમકાલીન જર્મન ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:આધુનિક યુરોપ]]
[[શ્રેણી:અણુ શસ્ત્રોનું યુદ્ધ]]
[[શ્રેણી:યુદ્ધો]]
[[શ્રેણી:રશિયાનો ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:વૈશ્વિક સંઘર્ષો]]
[[શ્રેણી:વિશ્વ યુદ્ધ-2]]
[[શ્રેણી:મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ]]</text>
      <sha1>kfqayzwjamsf8kwm7u6t99g0cfce3op</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કુબેર ભંડારી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17904</id>
    <revision>
      <id>907615</id>
      <parentid>900884</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T22:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8767" sha1="sxwrtym5wemioytdz5qusbyvd1hxs5f" xml:space="preserve">'''કુબેર ભંડારી''' એ [[ગુજરાત]]નાં [[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા જિલ્લા]]નાં [[ડભોઇ તાલુકો|ડભોઇ તાલુકા]]નાં [[કરનાળી]] ગામમાં [[નર્મદા નદી]]ને કિનારે આવેલું એક મંદીર છે. આ મંદિર એક આખા મંદિર પરિસરનો ભાગ છે, જેમાં [[રણછોડજી]], [[મહાકાળી]] માતા, [[શીતળા માતા]] અને બળિયા દેવનાં પણ મંદીરો આવેલાં છે. મંદીરમાંથી નર્મદાના કિનારે પહોંચવા માટે પગથીયાની વ્યવસ્થા છે તથા ઘાટ બનેલો હોવાથી પર્યટન સ્થળ તરિકે પણ તેનો વિકાસ થયેલો છે.

==કથા==
એક કથા મુજબ, કુબેર [[રાવણ]]નો ઓરમાન ભાઈ હતો અને રાવણે ભોળાનાથ ભગવાન [[શંકર]]નું તપ કરી તેમની કૃપા પ્રાપ્ત કરી અમોઘ શક્તિઓ મેળવી હતી. આ શક્તિઓના બળે તેને પોતાના ભાઈ કુબેર પર આક્રમણ કરી તેને પદભ્રષ્ટ કર્યો અને લંકામાંથી હાંકી કાઢ્યો. કુબેર પણ ભગવાન શંકરનો ભક્ત હતો, તે ફરતો ફરતો નર્મદા કિનારે પહોંચ્યો અને ત્યાં તેણે મહાદેવનું તપ કરવા માંડ્યું. રાવણને જાણ થતાં તેણે કુબેરને અહીં પણ હેરાન કરવા માંડ્યો. છેવતે કુબેર [[કરનાળી]] ગામે આવી ત્યાં તેણે મહાકાળીનું શરણું લઈને પોતાની રક્ષાની જવાબદારી તેમને સોંપી. તપ કરતાં તેને શિવજી પ્રસન્ન થયાં અને લંકાનું રાજ પાછું આપવા અસમર્થ હોવાથી, સર્વે દેવી-દેવતાઓનાં ધનનો વહીવટ તેમને સોંપ્યો. તે દિવસથી કુબેર, કુબેર ભંડારી તરિકે ઓળખાયા. ભગવાન શંકરે તેમને પોતાના સમકક્ષ સ્થાન આપ્યું.

આમ કુબેરે જે જગ્યાએ [[શિવ|મહાદેવજી]]નું તપ કર્યું હતું તે સ્થળે ભગવાન સાક્ષાત બિરાજમાન થયાં અને કુબેરેશ્વર તરિકે ઓળખાયા.

==મંદીર સંકુલ==
મંદીર સંકુલમાં મુખ્ય મંદીર કુબેરેશ્વર મહાદેવનું છે, જેની બાજુમાં કુબેર ભંડારીનો કક્ષ છે. આ ઉપરાંત અહીં [[રણછોડજી]]નું પણ નાનું પણ સુંદર મંદીર આવેલું છે. મંદીરથી પગથીયા ઉતરીને નર્મદા નદી પાસે જતાં [[મહાકાળી]] માતાનું મંદીર આવે છે. આ ઉપરાંત અન્ય મંદીરો પણ છે.

મંદીરનો વહીવટ 'શ્રી કુબેરેશ્વર સોમનાથ ટ્રસ્ટ' સંભાળે છે અને અહીં આપવામાં આવેલ દરેક દાનની પાવતી ફાડી આપવામાં આવે છે. ખાસ કરીને અહીં ચાંદીની કે સોનાની સેર (ચેઇન) અને કંદોરો કુબેર ભંડારી દાદાને ભેટ રૂપે ધરવામાં આવે છે. ટ્રસ્ટ દ્વારા યાત્રાળુઓ માટે વિનામુલ્યે ભોજનશાળા ચલાવવામાં આવે છે, જેમાં નાત-જાતનાં ભેદભાવ વગર નિયત સમય દરમ્યાન આવનાર દરેક યાત્રાળુને ભોજન પિરસવામાં આવે છે.

==માન્યતા અને આસ્થા==
આ મંદીરે દર માસની અમાસે દર્શન કરવાનો અનેરો મહિમા છે. આસપાસનાં ગામો અને વડોદરા તથા અન્ય સ્થળોએથી લોકો દર અમાસે અહીં નિયમિત પણે દર્શને આવે છે. વડોદરાથી દર અમાસને દિવસે [[એસ.ટી.]]ની ખાસ બસો દોડાવવામાં પણ આવે છે.

મંદીર પુત્રપ્રાપ્તિની ઇચ્છા રાખનાર દંપતિઓમાં સવિશેષ પ્રખ્યાત છે, અહીં પુજા કરીને સોપારી આપવામાં આવે છે, જેનું પુજન કરવાથી નિ:સંતાન દંપતિઓને સંતાનપ્રાપ્તિ થાય છે તેવી માન્યતા છે. આ ઉપરાંત, કેમકે આ મંદીર સ્વર્ગનાં ભંડારના અધિપતી એવા કુબેરનું છે, તેથી તેની પાસે આવનાર દરેક ધનની પણ અપેક્ષા રાખે છે. અનેક લોકો અહીંથી ચોખા લઈ જઈને પોતાનાં ઘરે ધન ભેગા રાખે છે, જેથી તેમનો ભંડાર પણ ખુટે નહી તેવું તેમનું માનવું હોય છે.

==માર્ગ દર્શન==
ગુજરાત રાજ્ય પરિવહન નિગમ (એસ.ટી.) દ્વારા [[અમદાવાદ]], [[વડોદરા]], [[ડભોઇ]] તથા અન્ય સ્થળોએથી બસોની સુવીધા છે. આ ઉપરાંત નજીકનાં અન્ય યાત્રાધામ [[ચાંદોદ (તા. ડભોઇ)|ચાણોદ/ચાંદોદ]]થી હોડી મારફતે પણ પહોંચી શકાય છે. આશરે પંદરેક મિનીટની આ નૌકા યાત્રાનું આવવા-જવાનું કુલ ભાડું સો રૂપિયાની આસપાસ રહે છે, જેમાં યાત્રાળુઓનાં ધસારા અને ચોક્કસ દિવસો કે મહિનાઓ (જેમકે અમાસ, સોમવાર, શ્રાવણ, વિગેરે) પ્રમાણે વધઘટ થતી રહે છે. ચાણોદ અને કરનાળી લગભગ જોડીયા ગામો જેવા હોવાથી, મોટે ભાગે તેમનું નામ પણ ચાણોદ-કરનાળી એમ જોડે જ લેવામાં આવે છે.

વાહનમાર્ગે અહીં પહોંચવા માટે, [[વડોદરા]]થી [[ડભોઇ]] થઇને, [[તિલકવાડા]] જવાનાં રસ્તે આ ગામ આવે છે. રસ્તામાં જ્યાં વળવાનું આવે ત્યાં સ્પષ્ટ પાટીયું મારીને દિશા સુચન કરેલું છે.

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [https://web.archive.org/web/20240326180739/https://www.shreekuberbhandarikarnali.org/ મંદિરની વેબસાઇટ]

[[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]]
[[શ્રેણી:યાત્રાધામ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શિવાલયો]]
[[શ્રેણી:ડભોઇ તાલુકો]]</text>
      <sha1>sxwrtym5wemioytdz5qusbyvd1hxs5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>આઇપોડ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19698</id>
    <revision>
      <id>907606</id>
      <parentid>906917</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113937" sha1="3iwxfhzd4daqi4mpydpcmr7ysnn2za4" xml:space="preserve">{{Infobox Information appliance
|name      = iPod
|image = [[ચિત્ર:IPod family.png|300px]]
|caption = The current iPod line. From left to right: [[iPod Shuffle]], [[iPod Nano]], [[iPod Classic]], [[iPod Touch]].&lt;/small&gt;
|manufacturer = [[Apple Inc.]]
|type      = [[Portable Media Player]] (PMP)
|service   = [[iTunes Store]] (iPod touch only)&lt;br /&gt;[[App Store]] (iPod touch only)
|unitssold = Over 220,000,000  worldwide&lt;br /&gt;as of September 2009
|cpu          = [[Samsung]] [[ARM architecture|ARM]]
}}
{{start date|2001|10|23}}'''આઇપોડ'''  [[એપલ]] દ્વારા ડિઝાઇન થયેલી અને વેચાણ થતી [[પોર્ટેબલ મિડીયા પ્લેયર]]ની બ્રાન્ડ છે{{start date|2001|10|23}}. તે શ્રેણીના ઉત્પાદનોમાં હાર્ડ ડ્રાઇવ આધારિત [[આઇપોડ ક્લાસિક]], ટચસ્ક્રીન [[આઇપોડ ટચ]], વિડીઓ કેપેબલ [[આઇપોડ નેનો]] અને કોમ્પેક્ટ [[આઇપોડ શફલ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[આઇફોન]] આઇપોડ તરીકે કામ કરે છે પરંતુ તેને એક અલગ પ્રોડકટ તરીકે ગણવામાં આવે છે.  આઇપોડના જૂના મોડલોમાં [[આઇપોડ મિની]] અને સ્પિન-ઓફ [[આઇપોડ ફોટો]]નો સમાવેશ થાય છે. આઇપોડ ક્લાસિક મોડલ ઇન્ટર્નલ [[હાર્ડ ડ્રાઇવ]]માં [[મિડીયા]] સ્ટોર કરે છે અને જ્યારે અન્ય તમામ મોડલ [[ફ્લેશ મેમરી]]નો ઉપયોગ કરે છે જેથી કરીને તેનું કદ નાનુ થઇ શકે.(ઉત્પાદન બંધ કરાયેલા મિનિમાં [[માઇક્રોડ્રાઇવ]] મિનિએચર હાર્ડ ડ્રાઇવનો ઉપયોગ થતો હતો). અન્ય ઘણા ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયરની જેમ આઇપોડ પણ બાહ્ય [[ડેટા સ્ટોરેજ ડિવાઇસ]] તરીકે કામ કરી શકે છે.  અલગ અલગ મોડલમાં સ્ટોરેજની ક્ષમતા અલગ અલગ હોય છે.

એપલના [[આઇટ્યુન]] સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરીને એપલ [[મેકિન્ટોશ]]ના ચોકક્સ વર્ઝન અને [[માઇક્રોસોફ્ટ]] [[વિન્ડોઝ]] ઓપરેટિંગ સિસ્ટમવાળા કોમ્પ્યુટરમાંથી સંગીતને આઇપોડમાં ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.apple.com/itunes/download/ | title=iTunes system requirements. Apple iTunes software currently runs on Macintosh OS X 10.3.9 or OS X 10.4.9 or later and on Microsoft Windows XP (Service Pack 2) or Vista | author=Apple Inc. | access-date=2008-05-28}}&lt;/ref&gt;  જે લોકોને એપલના સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરવો નથી અથવા જેમના કોમ્પ્યુટર આઇટ્યુન સોફ્ટવેર રન કરી શકતા નથી તેઓ આઇટ્યુનના વિકલ્પે ઉપલબ્ધ કેટલાક ઓપન સોર્સનો ઉપયોગ કરી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.simplehelp.net/2007/07/08/10-alternatives-to-itunes-for-managing-your-ipod/ | title=Alternatives to iTunes for managing your iPod | author=Ross McKillop, simplehelp.net | access-date=2008-05-28}}&lt;/ref&gt; આઇટ્યુન અને તેને વૈકલ્પિક સોર્સ ફોટો, વિડીઓ, [[ગેમ્સ]], કોન્ટેક્ટ ઇન્ફર્મેશન, [[ઇમેઇલ]] સેટિંગ, વેબ બૂકમાર્ક અને કેલેન્ડર પણ આઇપોડમાં ટ્રાન્સફર કરી શકે છે.  વૈશ્વિક સ્તરે 9 સપ્ટેમ્બર 2009 સુધીમાં 220,000,000 કરોડથી વધુ આઇપોડ વેચાઇ ગયા છે. જેને પગલે તે [[ડિઝીટલ ઓડીઓ પ્લેયર]] સિરીઝના ઇતિહાસમાં બેસ્ટ સેલિંગ પ્રોડક્ટ બની છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://arstechnica.com/apple/news/2009/09/liveblog-rock-and-roll-apple-ipod-event.ars | title=Liveblog: &quot;Rock and Roll&quot; Apple iPod Event | date=9 September 2009 | publisher=[[Ars Technica]] | access-date=2009-09-09}}&lt;/ref&gt;


== ઇતિહાસ અને ડિઝાઇન ==
[[ચિત્ર:IPod 5-6 Gen side-by-side.jpg|thumb|આઇપોડ ક્લાસિક 5G (જમણે) અને 6G (ડાબે) સુધારેલો આલ્બમ વ્યૂ દર્શાવે છે]]
આઇપોડ શ્રેણી એપલની ડિઝીટલ હબ કક્ષામાંથી આવી છે&lt;ref name=&quot;straight&quot;&gt;કાહની, લીએન્ડર.[http://www.wired.com/news/columns/cultofmac/0,71956-0.html સ્ટ્રેઇટ ડોપ ઓન ધ આઇપોડ બર્થ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015122936/http://www.wired.com/news/columns/cultofmac/0,71956-0.html |date=2008-10-15 }}, ''[[વાયર્ડ ન્યૂઝ]]'' , 2006-10-17. 2006-10-30ના રોજ કરેલો સુધારો&lt;/ref&gt; જ્યારે કંપનીએ પર્સનલ ડિઝીટલ ડિવાઇસના વધી રહેલા બજાર માટે સોફ્ટવેર બનાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. બજારના મુખ્ય પ્રવાહમાં ડિઝીટલ કેમેરા, કેમકોર્ડર અને ઓર્ગેનાઇઝર સારી રીતે સ્થાપિત થયેલા હતા પરંતુ કંપનીને વર્તમાન ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયર યુઝર ઇન્ટરફેસની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મોટા અથવા અત્યંત નાના અને નકામા જણાયા હતા,&lt;ref name=&quot;straight&quot;/&gt; માટે એપલે તેનું પોતાનું ડિઝીટલ મ્યુઝિક  પ્લેયર વિકસાવવાનું નક્કી કર્યું. સીઇઓ [[સ્ટીવ જોબ્સ]]ના આદેશ મુજબ એપલના હાર્ડવેર એન્જિનિયરિંગ વડા [[જોન રુબિનસ્ટીન]]એ આઇપોડ શ્રેણી ડિઝાઇન કરવા એન્જિનિયરોની ટુકડી ઉભી કરી હતી જેમાં હાર્ડવેર એન્જિનિયર [[ટોની ફેડેલ]] અને [[માઇકલ ધુએ]] &lt;ref&gt;&quot;[http://www.designnews.com/article/CA6478178.html 2007 એન્જિનિનયર ઓફ ધ યર ફાઇનલિસ્ટ માઇકલ ધ્યુનું હાર્ડવેર જ્ઞાન આઇપોડમાં જીવ પુરવા મદદ કરે છે, ટેલીપ્રેસન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012084944/http://www.designnews.com/article/CA6478178.html |date=2007-10-12 }}&quot;, ''ડિઝાઇન ન્યૂઝ'' , 24 સપ્ટેમ્બ 2007.&lt;/ref&gt;અને ડિઝાઇન એન્જિનિયર [[જોનાથન ઇવ]]નો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref name=&quot;straight&quot;/&gt;  પ્રોડક્ટ એક વર્ષથી પણ ઓછા સમયગાળામાં તૈયાર થઇ ગઇ હતી અને તે 2001ની 23 ઓક્ટોબરના રોજ રજૂ કરાઇ હતી. જોબ્સે તેને 5 જીબી હાર્ડ ડ્રાઇવ સાથેની મેક-કોમ્પેટિબલ પ્રોડક્ટ તરીકે જાહેર કરી હતી કે જે 1000 ગીતો તમારા ખીસ્સામાં રાખે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lowendmac.com/orchard/05/origin-of-the-ipod.html |title=આઇપોડનો ઇતિહાસ: 2000 થી 2004 |access-date=2009-12-21 |archive-date=2010-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100205111724/http://lowendmac.com/orchard/05/origin-of-the-ipod.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

એપલે તેનું આઇપોડ સોફ્ટવેર સંપૂર્ણપણે તેની કંપનીમાં જ નથી વિકસાવ્યું. તેના સ્થાને તેણે [[પોર્ટેબલ પ્લેયર]]ના 2 [[ARM]] કોર્સ આધારિત રેફરન્સ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ પ્લેટફોર્મ પ્રાથમિક સોફ્ટવેર ધરાવતું હતું જે કોમર્શિયલ માઇક્રોકર્નેલ એમબેડેડ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ પર ચાલતું હતું. પોર્ટેબલ પ્લેયર અગાઉ [[બ્લૂટૂથ]] હેડપોન સાથે આઇબીએમ-બ્રાન્ડેડ એમપી3 (MP3) પ્લેયર પર કામ કરતું હતું.&lt;ref name=&quot;straight&quot;/&gt; એપલે સ્ટીવની દેખરેખ હેઠળ યુઝર ઇન્ટરફેસ ડિઝાઇન કરવા અને તેનો અમલ કરવા માટે અન્ય કંપની [[પિક્સો]] સાથે કરાર કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;straight&quot;/&gt; જેમ ડેવલપમેન્ટ આગળ વધતું ગયું તેમ એપલ સોફ્ટવેરના દેખાવમાં સુધારો કરતી ગઇ. [[આઇપોડ મિની]]થી શરૂઆત કરતા, [[શિકાગો]] ફોન્ટના સ્થાને [[ઇસ્પાય સાન્સ]] ફોન્ટ આવ્યા. બાદમાં આઇપોડે ફરીથી ફોન્ટ બદલીને [[પોડિયમ સાન્સ]] કર્યા જે એપલના કોર્પોરેટ ફોન [[માયરિઆડ]] જેવા હતા. કલર ડિસપ્લેવાળા આઇપોડે બાદમાં એક્વા પ્રોગ્રેસ બાર અને [[કોમ્બિનેશન લોક]] ઉભું કરવા [[બ્રશ્ડ મેટલ]] જેવી કેટલીક [[મેક ઓએસ એક્સ]] થીમનો ઉપયોગ કર્યો. એપલે 2007માં ફોન્ટ બદલીને [[હેલ્વેટિકા]] કરીને સિક્સ્થ જનરેશન [[આઇપોડ ક્લાસિક]] અને થર્ડ જનરેશન [[આઇપોડ નેનો]] રજૂ કરીને આઇપોડના ઇન્ટરફેસમાં ફરી સુધારો કર્યો હતો. મોટા ભાગના કિસ્સામાં તેણે સ્ક્રીનને બે ભાગમાં વહેંચી દીધી હતી જેમાં ડાબી બાજુ અડધાભાગમાં મેનુ અને જમણી બાજુ અડધાભાગમાં આલ્બમ આર્ટવર્ક, ફોટો અથવા વિડીયો દેખાતા હતા.

સપ્ટેમ્બર 2007માં [[પેટન્ટ ધારક કંપની]] બર્સ્ટ ડોટ કોમ સામેના કાનૂની કેસમાં એપલે 1979માં તેના જેવી જ ડેવલપ કરાયેલી ડિવાઇસની પેટન્ટ પ્રત્યે ધ્યાન દોર્યું હતું. [[કેન ક્રેમરે]] 1979માં પ્લાસ્ટિક મ્યુઝિક બોક્સના વિચારની પેટન્ટ મેળવી હતી જેને તે આઇએક્સઆઇ કહેતો હતો.&lt;ref name=&quot;DailyMail&quot;&gt;બોફી ડેનીયલ [http://www.dailymail.co.uk/news/article-1053152/Apple-admit-Briton-DID-invent-iPod-hes-getting-money.html એપલે સ્વીકાર્યું કે બ્રિટને આઇપોડની શોધ કરી હતી પરંતુ તે તેમાંથી નાણા કમાતો નથી] ''[[ડેઇલી મેઇલ]]'' , 2008-09-08. 2008-09-08ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; 1,20,000 [[અમેરિકન ડોલર]]ની વર્લ્ડવાઇડ પેટન્ટ રિન્યુ કરાવવા માટે પુરતું ભંડોળ ન હતું.&lt;ref name=&quot;DailyMail&quot;/&gt;

=== ટ્રેડમાર્ક ===
''આઇપોડ''  નામ વિની ચીકો દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યું હતું. તે એક ફ્રીલાન્સ કોપી રાઇટર હતો. નવા પ્લેયરને કેવી રીતે રજૂ કરવું તે નક્કી કરવા માટે એપલે તેને બોલાવ્યો હતો. પ્રોટોટાઇપ જોયા બાદ ચીકોએ ફિલ્મ ''[[2001: A Space Odyssey (film)|2001:એ સ્પેસ ઓડિસી]]''  અને શબ્દસમૂહ &quot;ઓપન ધ પોડ બે ડોર, [[હેલ]]!&quot; અંગે વિચાર કર્યો જેને [[ડિસ્કવરી વન]] સ્પેસશિપનું વ્હાઇટ ઇવીએ પોડ કહેવાય છે.&lt;ref name=&quot;straight&quot;/&gt; એપલે ટ્રેડમાર્ક શોધ્યો હતો અને જાણવા મળ્યું હતું કે તે પહેલેથી ઉપયોગમાં છે. [[ન્યૂ જર્સી]]ના જોસફ એન ગ્રાસોએ જુલાઇ 2000માં [[ઇન્ટરનેટ કિઓસ્ક]] માટે [[યુએસ પેટન્ટ એન્ડ ટ્રેડમાર્ક ઓફિસ]]માં આઇપોડ ટ્રેડમાર્ક લિસ્ટ કરાવ્યો હતો. પ્રથમ આઇપોડ કિઓસ્ક માર્ચ 1998માં ન્યૂ જર્સીમાં લોકો સમક્ષ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું અને વેપારી ધોરણે ઉપયોગ જાન્યુઆરી 2000માં શરૂ થયો હતો પરંતુ 2001 સુધીમાં તેનો ઉપયોગ બંધ થઇ ગયો હતો. નવેમ્બર 2003માં યુએસપીટીઓ દ્વારા ટ્રેડમાર્ક રજિસ્ટર કરાયો હતો અને ગ્રાસોએ 2005માં તે એપલ કોમ્પ્યુટર ઇન્કને એસાઇન કર્યો હતો.&lt;ref&gt;સિરીયલ નંબર. 78018061, રજિસ્ટ્રેશન નંબર. 2781793, અમેરિકન  પેટન્ટ અને ટ્રેડમાર્ક ઓફિસના રેકોર્ડ. આઇપબ, એલએલસીએ કોમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર અને હાર્ડવેર માટે ૧ જૂન 1999ના રોજ આઇપોડ ટ્રેડમાર્કની અરજી કરી હતી. આ ટ્રેડમાર્ક તેના વેપારી હેતુસર ઉપયોગ વગર 18 મે 2000ના  રોજ ત્યજી દેવાયો હતો.&lt;/ref&gt;

== સોફ્ટવેર ==
આઇપોડ લાઇન કેટલાક [[ઓડિયો ફાઇલ ફોર્મેટ]] પ્લે કરી શકે છે જેમાં [[MP3]], [[AAC]]/[[M4A]], [[પ્રોટેક્ટેડ AAC]], [[AIFF]], [[WAV]], [[ઓડિબલ]] [[ઓડિયો બુક]] અને [[એપલ લોસલેસ]] સામેલ છે.  આઇપોડ ફોટોએ વિવિધ ફાઇલ ફોર્મેટ ડિસપ્લે કરવાની ક્ષમતા રજૂ કરી જેમાં [[JPEG]], [[BMP]], [[GIF]], [[TIFF]], અને [[PNG]] ઇમેજ ફાઇલનો સમાવેશ થાય છે.  પાંચમી અને છઠ્ઠી પેઢીના આઇપોડ ક્લાસિક તથા ત્રીજી પેઢીના આઇપોડ નેનો [[તથા MPEG-4]], [[(H.264/MPEG-4 AVC)]]અને [[ક્વિક ટાઇમ]] [[વિડીયો ફોર્મેટ]] પણ પ્લે કરી શકે છે જેમાં વિડીયો ડાયમેન્શન, એન્કોડિંગ ટેકનિક્સ તથા ડેટા રેટ્સને લગતી મર્યાદા હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/ipodclassic/specs.html આઇપોડ ક્લાસિક ટેકનિકલ સ્પેક્સ]&lt;/ref&gt; અસલમાં આઇપોડ સોફ્ટવેર માત્ર [[માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ]]ના આઇપોડ સોફ્ટવેર [[મેક ઓએસ]] સાથે કામ કરતા હતા જે બીજી પેઢીના મોડલ સાથે લોન્ચ કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/itunes/download/ આઇટ્યુન ડાઉનલોડ્સ]&lt;/ref&gt; મોટા ભાગના અન્ય મિડીયા પ્લેયરથી વિરૂદ્ધ એપલ [[માઇક્રોસોફ્ટ]]ના [[WMA]] ઓડિયો ફોર્મેટને સપોર્ટ કરતું નથી. પરંતુ [[ડિઝીટલ રાઇટ્સ મેનેજમેન્ટ]] (ડીઆરએમ) વગરનું WMA ફાઇલ્સ માટેનું કન્વર્ટર આઇટ્યુન્સના [[વિન્ડોઝ]] વર્ઝન સાથે અપાય છે.  [[મીડી]] ફાઇલ પણ પ્લે કરી શકાતી નથી, પરંતુ આઇટયુન્સમાં એડવાન્સ્ડ મેનુનો ઉપયોગ કરી તેને ઓડિયો ફાઇલમાં કન્વર્ટ કરી શકાય છે.  [[ઓગ વોર્બિસ]] અને [[FLAC]] જેવી વૈકલ્પિક ઓપન સોર્સ ઓડિયો ફોર્મેટ આઇપોડ પર કસ્ટમ ફિલ્મવેર ઇન્સ્ટોલ કર્યા વગર સપોર્ટ કરી શકાતા નથી. (જેમકે [[રોકબોક્સ]]) 

ઇન્સ્ટોલ કરતી વખતે આઇપોડ એક હોસ્ટ કોમ્પ્યુટર સાથે જોડાયેલ હોય છે.  આઇપોડ જેટલી વખત તેના હોસ્ટ કોમ્પ્યુટર સાથે જોડાય તેટલી વાર આઇટ્યુન્સ સમગ્ર મ્યુઝિક લાઇબ્રેરી અથવા પ્લેલિસ્ટને ઓટોમેટિક અથવા મેન્યુઅલ રીતે સિન્ક્રોનાઇઝ કરે છે. આઇપોડ પર ગીતના રેટિંગ સેટ કરી શકાય છે અને આઇટ્યુન્સ લાઇબ્રેરી પર સિન્ક્રોનાઇઝ કરી શકાય છે તથા તેનાથી ઉલ્ટું કરી શકાય છે. આઇપોડને ઓટોમેટિકના બદલે મેન્યુઅલ સિન્કમાં સેટ કરેલું હોય તો યુઝર બીજા કોમ્પ્યુટર પર સંગીતને એક્સેસ, પ્લે અને ઉમેરી શકે છે. પરંતુ કંઇ પણ ઉમેરવામાં આવે અથવા એડિટ કરવામાં આવે તો મુખ્ય કોમ્પ્યુટર અને તેની લાઇબ્રેરી સાથે જોડીને અને સિન્કીંગ કરીને વિપરીત કામગીરી કરવી પડશે.  જો કોઇ યુઝર અન્ય કોમ્પ્યુટર સાથે સંગીતને ઓટોમેટિક સિન્ક કરવા માંગે તો આઇપોડની લાઇબ્રેરી સંપૂર્ણપણે મીટાવી દઇને તેની જગ્યાએ અન્ય કોમ્પ્યુટરની લાઇબ્રેરી લાવવાની રહેશે.

=== યુઝર ઇન્ટરફેસ ===
[[ચિત્ર:IPod_wheel.svg|thumb|આઇપોડ લાઇનનું સિગ્નેચર ક્લિક વ્હીલ]]
કલર ડિસ્પ્લે સાથેનું આઇપોડ [[એન્ટી-એલાઇઝ્ડ]] ગ્રાફિક્સ અને ટેક્સ્ટનો ઉપયોગ સ્લાઇડિંગ એનિમેશન સાથે કરે છે.  તમામ આઇપોડ ([[આઇપોડ શફલ]] અને [[આઇપોડ ટચ]] સિવાય) પાંચ બટન ધરાવે છે અને ત્યાર પછીની પેઢીના આઇપોડમાં ક્લિક વ્હીલમાં જ બટન સામેલ હોય છે-તેનાથી નિરંતર, ઓછામાં ઓછા પ્રયાસે [[ઇન્ટરફેસ]] મળે છે. આ બટન પાયાના ફંક્શન જેવા કે મેનુ, પ્લે, પોઝ, નેક્સ્ટ ટ્રેક અને પ્રિવિયસ ટ્રેક જેવા કામ કરે છે. મેનુ આઇટમ દ્વારા સ્ક્રોલિંગ અને વોલ્યુમને કન્ટ્રોલ કરવા જેવા કામ ક્લિક વ્હીલને ગોળ ગોળ ફેરવીને કરવામાં આવે છે. [[આઇપોડ શફલ]] વાસ્તવિક પ્લેયર પર કોઇ કન્ટ્રોલ ધરાવતું નથી. તેના બદલે તે ઇયરફોન કેબલ પર નાના કન્ટ્રોલ ધરાવે છે જેમાં વોલ્યુમ-અપ અને ડાઉન બટન અને પોઝ/પ્લે, નેક્સ્ટ માટે એક સિંગલ બટન હોય છે.[[આઇપોડ ટચ]]માં કોઇ ક્લિક વ્હીલ હોતું નથી, તેની જગ્યાએ 3.5 ઇંચનું ટચ સ્ક્રીન હોય છે જે હોમ બટન, સ્લીપ/ વેક બટન અને (બીજી અને ત્રીજી પેઢીના આઇપોડ ટચ) વોલ્યુમ-અપ અને ડાઉન બટન ઉપરાંત કામ કરે છે.  આઇપોડ ટચ માટે યુઝર ઇન્ટરફેસ [[આઇફોન]] જેવું જ હોય છે.  બંને ડિવાઇસમાં [[આઇફોન ઓએસ]]નો ઉપયોગ થાય છે.

=== આઇટ્યુન્સ સ્ટોર ===
આઇટ્યુન્સ સ્ટોર (29 એપ્રિલ 2003થી શરૂ) એક ઓનલાઇન મિડીયા સ્ટોર છે જે એપલ દ્વારા સંચાલિત છે અને આઇટ્યુન્સ મારફત એક્સેસ કરી શકાય છે. કોઇ અન્ય પોર્ટેબલ પ્લેયર [[ડીઆરએમ]]ને સપોર્ટ કરતું નથી તેથી માત્ર આઇપોડ જ આઇટ્યુન્સ સ્ટોરની સંરક્ષિત સામગ્રીનો ઉપયોગ કરી શકે છે.  તેને લોન્ચ કરવામાં આવ્યા બાદ સ્ટોર તુરંત માર્કેટમાં અગ્રણી બન્યું હતું&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2004/aug/10itms.html આઇટ્યુન મ્યુઝિક સ્ટોર કેટલોગ ટોપ્સ વન મિલિનયન સોંગ્સ], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2004-08-10. 28-12-2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; અને એપલે 12 ઓક્ટોબર 2005ના રોજ સ્ટોર દ્વારા વિડીયોના વેચાણની જાહેરાત કરી હતી.  પૂર્ણ લંબાઇની ફિલ્મો 12 સપ્ટેમ્બર 2006થી ઉપલબ્ધ બની હતી.&lt;ref&gt;સ્કોટ-જોયન્ટ, જેર્મી. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5339470.stm એપલ ટીવી અને ફિલ્મ માર્કેટને નિશાન બનાવી રહી છે], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2006-09-12. 2006-09-12ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

ખરીદાયેલી ઓડિયો ફાઇલમાં વધારાના એન્ક્રિપ્શન સાથે AAC ફોર્મેટનો ઉપયોગ થાય છે. એન્ક્રિપ્શન [[ફેરપ્લે]] ડીઆરએમ સિસ્ટમ પર આધારિત છે.  પાંચ ઓથોરાઇઝ્ડ કોમ્પ્યુટર્સ અને અમર્યાદિત સંખ્યામાં આઇપોડ આ ફાઇલને પ્લે કરી શકે છે. ફાઇલને ઓડિયો સીડી પર બર્ન કરીને અને પછી રિ-કોમ્પ્રેસ કરીને ડીઆરએમ વગર મ્યુઝિક ફાઇલ રચી શકાય છે, જોકે તેનાથી [[ગુણવત્તા નબળી]] પડે છે. થર્ડ પાર્ટી સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરીને ડીઆરએમને દૂર કરી શકાય છે.  જોકે, એપલ સાથેના સોદામાં [[ઇએમઆઇ]]એ ડીઆરએમને મફતમાં વેચવાનું, આઇટ્યુન્સ સ્ટોર પર ઉચ્ચ ગુણવત્તાના ગીતો આઇટ્યુન્સ પ્લસ કેટેગરીમાં આપવાનું શરૂ કર્યું હતું.  સ્વતંત્ર ગીતો 1.29 અમેરિકન ડોલરના ભાવે ઉપલબ્ધ હતા જે રેગ્યુલર ડીઆરએમ ગીતની કિંમત કરતા 30 સેન્ટ વધુ હતા. ત્યારે આખા આલ્બમ એ જ ભાવે ડીઆરએમ એન્કોડેડ આલ્બમ તરીકે 9.99 અમેરિકન ડોલરમાં ઉપલબ્ધ હતા.  17 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ એપલે વ્યક્તિગત આઇટ્યુન્સ પ્લસના ગીતનો ભાવ ઘટાડીને 0.99 ડોલર પ્રતિ ગીત કર્યો હતો જે ડીઆરએમ એન્કોડેડ ટ્રેક્સની સમાન હતો. 6 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ એપલે જાહેરાત કરી હતી કે 80 ટકા જેટલા મ્યુઝિક કેટેલોગમાંથી ડીઆરએમ દૂર કરવામાં આવ્યું છે અને એપ્રિલ 2009થી તે દરેક મ્યુઝિકમાંથી દૂર કરવામાં આવશે.

આઇપોડ હરીફ મ્યુઝિક સ્ટોર્સની મ્યુઝિક ફાઇલ પ્લે કરી શકતા નથી જે હરીફ ડીઆરએમ ટેકનોલોજી જેમ કે [[માઇક્રોસોફ્ટ]]ની [[સંરક્ષિત WMA]] અથવા [[રિયલનેટવર્ક્સ]]ના [[હેલિક્સ]] ડીઆરએમનો ઉપયોગ કરે છે. ઉદાહરણરૂપ સ્ટોર્સમાં [[નેપસ્ટર]] અને [[એમએસએન મ્યુઝિક]]નો સમાવેશ થાય છે.  રિયલનેટવર્કસનો દાવો છે કે એપલ ફેરપ્લે દ્વારા વપરાશકર્તાને આઇટ્યુન્સ સ્ટોરનો ઉપયોગ કરવામાં બાંધી રાખીને પોતાના માટે &lt;ref&gt;કેનિલોસ, માઇકલ. [https://web.archive.org/web/20081007151429/http://news.com.com/2100-1025_3-5177914.html રીયલ્સ ગ્લેસર એક્સહોર્ટ્સ એપલ ટુ ઓપન આઇપોડ], ''[[સીનેટ ન્યૂઝ]]'' , 2004-03-23. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;સમસ્યા પેદા કરી રહ્યું છે.  સ્ટીવ જોબ્સે જણાવ્યું છે કે ગીતોના વેચાણથી એપલને બહુ ઓછો નફો થાય છે, જોકે એપલ સ્ટોરનો ઉપયોગ આઇપોડના વેચાણને વધારવા માટે કરે છે.&lt;ref&gt;ઓર્લોસ્કી, એન્ડ્રૂ. [http://www.theregister.co.uk/2003/11/07/your_99c_belong/ તમારા 99c RIAA પાસે છે– સ્ટીવ જોબ્સ], ''[[ધ રજિસ્ટર]]'' , 2003-11-07. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; જોકે આઇપોડ [[ઇમ્યુઝિક]] અથવા [[એમી સ્ટ્રીટ]] જેવા ડીઆરએમનો ઉપયોગ ન કરતા મ્યુઝિક સ્ટોર્સ પરથી પણ મ્યુઝિક ફાઇલ પ્લે કરી શકે છે.

[[યુનિવર્સલ મ્યુઝિક ગ્રૂપે]] 3 જુલાઇ 2007ના રોજ આઇટ્યુન્સ મ્યુઝિક સ્ટોર્સ સાથેનો તેને કોન્ટ્રાક્ટ રિન્યુ ન કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો.  યુનિવર્સલ હવે ઇચ્છા મુજબની ક્ષમતાએ આઇટ્યુન્સ પૂરી પાડશે.&lt;ref&gt;ઇવન્સ, જોની. [http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?newsid=18459 યુનિવર્સલે આઇટ્યુન કોન્ટ્રાક્ટમાં ફેરફારને પુષ્ટિ આપી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916064440/http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?newsid=18459 |date=2009-09-16 }}, ''[[મેકવર્લડ યુકે]]'' , 2007-07-04. 2007-07-05ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;એપલે 5 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ ધ બીટ ગોઝ ઓન નામે તેની મિડીયા ઇવેન્ટમાં [[આઇટ્યુન્સ વાઇ-ફાઇ મ્યુઝિક સ્ટોર્સ]]ની શરૂઆત કરી હતી. આ સર્વિસથી યુઝર્સ આઇફોન અથવા આઇપોડ ટચ દ્વારા મ્યુઝિક સ્ટોર એક્સેસ કરીને ડિવાઇસ પર સીધા ગીત ડાઉનલોડ કરી શકે છે જે યુઝર્સની આઇટ્યુન્સ લાઇબ્રેરી પર સિન્ક કરી શકાય છે.

==== ગેમ્સ ====
આઇપોડના વિવિધ વર્ઝન પર [[વિડીયો ગેમ્સ]] રમી શકાય છે.  ઓરિજીનલ આઇપોડમાં ''[[બ્રિક]] '' (અસલમાં એપલના સહ-સ્થાપક [[સ્ટીવ વોઝનેઇક]] દ્વારા શોધાયેલ) ગેમ હતી જેમાં [[ઇસ્ટર એગ]]ના છુપા ફિચર્સ હતા. ત્યાર બાદ [[ફર્મવેર વર્ઝન]]માં તેને મેનુ વિકલ્પ તરીકે ઉમેરવામાં આવ્યું હતું.  આઇપોડના ત્યાર પછીના વર્ઝનમાં ''બ્રિક''  સાથે વધુ ત્રણ ગેમનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો. આ ગેમ હતી ''[[પેરાશુટ]]'' , ''[[સોલિટેર]]''  અને ''મ્યુઝિક ક્વિઝ'' .

સપ્ટેમ્બર 2006માં [[આઇટ્યુન્સ સ્ટોરે]] [[આઇટ્યુન્સ 7]] લોન્ચ કરીને ખરીદવા માટે વધારે ગેમની ઓફર શરૂ કરી. તે આઇપોડ સોફ્ટવેર 1.2 અથવા તે પછીના સોફ્ટવેર માટે [[પાંચમી પેઢીના આઇપોડ]] સાથે સુસંગત હતા.  આ ગેમ્સ હતી ''[[બિજ્વેલ્ડ]]'' , ક્યુબિસ 2, ''[[માહજોંગ]]'' , મિની ગોલ્ફ, ''[[પેક-મેન]]'' , ''[[ટેટ્રિસ]]'' , ''[[ટેક્સાસ હોલ્ડ ધેમ]]'' , ''[[વોર્ટેક્સ]]''  અને ઝુમા.  ત્યાર પછી નવી ગેમ્સ ઉમેરાઇ છે.  આ ગેમ્સ વર્તમાન અને તત્કાળ ભૂતકાળની આઇપોડ નેનો અને આઇપોડ ક્લાસિકની પેઢી પર કામ કરે છે.

[[નેમ્કો]], [[સ્કવેર એનિક્સ]], [[ઇલેક્ટ્રોનિક આર્ટ્સ]], [[સેગા]] અને [[હડસન સોફ્ટ]] જેવી થર્ડ પાર્ટી પણ આઇપોડ માટે ગેમ્સ બનાવતી હોવાથી એપલના MP3 પ્લેયરે વિડીઓ ગેમ હેન્ડહેલ્ડ કોન્સોલ માર્કેટમાં પ્રવેશ માટે વિરાટ કદમ ઉઠાવ્યા છે.{{POV-statement|date=January 2009}} [[ગેમપ્રો]] અને [[ઇજીએમ]] જેવા વિડીયોગેમ મેગેઝિને પણ કેટલાક સમયથી તેની મોટા ભાગની ગેમ્સનો રિવ્યૂ કરીને તેને રેટિંગ આપ્યું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gamepro.com/article/features/81588/ipod-games-review-roundup/ |title=આઇપોડ ગેમ્સ રીવ્યુ રાઉન્ડઅપ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607151141/http://www.gamepro.com/article/features/81588/ipod-games-review-roundup/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ગેમ્સ [[જેપીજી]] ફાઇલના ફોર્મેટમાં હોય છે જે હકીકતમાં છુપાયેલી [[ઝિપ]] આર્કાઇવ્સ હોય છે. જ્યારે અનઝિપ કરવામાં આવે ત્યારે કોમન ઓડિયો અને ઇમેજ ફાઇલ્સ સાથે વગાડવા લાયક ફાઇલ બને છે જેનાથી [[થર્ડ પાર્ટી ગેમ્સની]] શક્યતા પેદા થાય છે.  એપલે ખાસ આઇપોડને લગતા વિકાસ માટે જાહેરમાં [[સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ કિટ]] (એસડીકે) રિલીઝ કરી નથી.&lt;ref&gt;[http://www.bensinclair.com/article/whats-inside-an-ipod-game &quot;આઇપોડ ગેમમાં શું છે?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907165721/http://bensinclair.com/article/whats-inside-an-ipod-game |date=2008-09-07 }} bensinclair.com, સપ્ટેમ્બર 14, 2006.&lt;/ref&gt; [[આઇફોન એસડીકે]] સાથે બનાવાયેલા એપ્લિકેશન્સ આઇપોડ ટચ અને આઇફોન પર માત્ર [[આઇફોન ઓએસ]] સાથે સુસંગત છે જે ક્લિકવ્હીલ આધારીત ગેમ્સ ચલાવી શકતા નથી.

=== ફાઇલ સ્ટોરેજ અને ટ્રાન્સફર ===
આઇપોડ ટચ સિવાયના તમામ આઇપોડ ડિસ્ક મોડ પર [[માસ સ્ટોરેજ ડિવાઇસ]] તરીકે ડેટા ફાઇલ સ્ટોર કરવા માટે કામ કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=306414 |title=આઇપોડ ટચ: આઇટ્યુમાં દેખાય છે પરંતુ ફાઇન્ડર અને વિન્ડો ડેસ્કટોપમાં દેખાતું નથી |access-date=2009-12-21 |archive-date=2008-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418104003/http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=306414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જો કોઇ આઇપોડને મેક ઓએસ એક્સ કોમ્પ્યુટર પર ફોર્મેટ કરવામાં આવ્યું હોય તો તે [[HFS+]] ફાઇલ સિસ્ટમ ફોર્મેટનો ઉપયોગ કરે છે. જે મેક કોમ્પ્યુટર માટે [[બુટ ડિસ્ક]] તરીકે કામ કરવા દે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lifehacker.com/software/how-to/boot-up-your-mac-from-your-ipod-260157.php |title=તમારા મેકને આઇપોડમાંથી કેવી રીતે બૂટ અપ કરવું |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222011051/http://lifehacker.com/software/how-to/boot-up-your-mac-from-your-ipod-260157.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જો તે વિન્ડોઝ પર ફોર્મેટ કરવામાં આવ્યું હોય તો [[FAT32]] ફોર્મેટનો ઉપયોગ થાય છે. વિન્ડોઝ સુસંગત આઇપોડના આગમન સાથે આઇપોડ લાઇન પર વપરાતી ડિફોલ્ટ ફાઇલ સિસ્ટમ HFS+થી FAT32 થઇ ગઇ. જોકે તેને કોઇ પણ સિસ્ટમમાં રિફોર્મેટ કરી શકાય છે. (આઇફોડ શફલ સિવાય જે સંપૂર્ણપણે FAT32 છે.)  સામાન્ય રીતે જો નવું આઇપોડ (આઇપોડ શફલ સિવાય) વિન્ડોઝ પર ચાલતા કોમ્પ્યુટર સાથે જોડવામાં આવે તો તે FAT32 સાથે ફોર્મેટ થશે અને શરૂઆતમાં જો મેક ઓએસ એક્સ પર ચાલતા મેક સાથે જોડવામાં આવે તો તે HFS+ સાથે ફોર્મેટ થશે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ipod.about.com/od/restoreandreformatipod/a/ipod_format_a.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108053753/http://ipod.about.com/od/restoreandreformatipod/a/ipod_format_a.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

અન્ય ઘણા MP3 પ્લેયર્સથી વિપરીત સામાન્ય [[ફાઇલ મેનેજમેન્ટ]] એપ્લિકેશનથી ડ્રાઇવ પર ઓડિયો કે વિડીયો ફાઇલ કોપી કરવાથી આઇપોડ તેને યોગ્ય રીતે એક્સેસ નહીં કરી શકે.  યુઝરે ખાસ સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરવો પડશે જે મિડીયા ફાઇલને આઇપોડ પર ટ્રાન્સફર કરવા માટે બનાવાયેલા છે જેથી તે ફાઇલ પ્લે કરી શકાય અને જોઇ શકાય.  સામાન્ય રીતે આઇપોડ પર મિડીયા ટ્રાન્સફર કરવા માટે આઇટ્યુન્સનો ઉપયોગ થાય છે. જોકે [[કેટલાક વૈકલ્પિક થર્ડ પાર્ટી એપ્લિકેશન્સ]] પણ વિવિધ પ્લેટફોર્મ પર હાજર છે.

આઇટ્યુન્સ 7 અને તેનાથી ઉપરની આવૃતિ આઇટ્યુન્સ સ્ટોર પરથી ખરીદાયેલા મિડીયાને આઇપોડ પરથી કોમ્પ્યુટર પર ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. જોકે, તેમાં ડીઆરએમ સંરક્ષિત કમ્પ્યુટર તેને પ્લે કરવા માટે અધિકૃત હોવું જોઇએ. આઇપોડ પર મિડીયા ફાઇલ્સને છુપા ફોલ્ડરમાં રાખવામાં આવે છે જેની સાથે પ્રોપરાઇટરી ડેટાબેઝ ફાઇલ હોય છે.  [[છુપી ફાઇલ]]ને ખુલ્લી કરીને હોસ્ટ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ દ્વારા છુપી સામગ્રીને એક્સેસ કરી શકાય છે. ત્યાર બાદ ફાઇલ અથવા ફોલ્ડરને આઇપોડ પરથી કોપી કરીને મિડીયા ફાઇલ્સને મેન્યુઅલી રિકવર કરી શકાય છે.  ઘણા થર્ડ પાર્ટી એપ્લિકેશન્સ પણ આઇપોડ પરથી મિડીયા ફાઇલને સરળતાથી કોપી કરવાની છૂટ આપે છે. 

== હાર્ડવેર ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ચિપસેટ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ 
!ચિપસેટ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ
!પ્રોડક્ટ્સ
!ક્મ્પોનન્ટ્સ
|-
|  rowspan=&quot;4&quot;|માઇક્રોકન્ટ્રોલર
| આઇપોડ ક્લાસિક પ્રથમથી ત્રીજી પેઢી
| બે [[ARM]] 7TDMI આધારિત [[સીપીયુ]] 90 MHz પર સંચાલિત
|-
| આઇપોડ ક્લાસિક ચોથી અને પાંચમી પેઢી, આઇપોડ મિની, આઇપોડ નેનો પ્રથમ પેઢી
| વેરિયેબલ સ્પીડ [[ARM]] 7TDMI સીપીયુ, બેટરી બચાવવા માટે મહત્તમ 80 MHz પર સંચાલિત
|-
| આઇપોડ નેનો બીજી પેઢી
| [[એઆરએમ પ્રોસેસર]] આધારિત [[ચિપ આધારિત]] [[સેમસંગ]] સિસ્ટમ&lt;ref&gt;કેસેલ, જોનાથન. [http://www.isuppli.com/markech/default.asp?id=360 આઇપોડ નેનો સાથે એપલ ઓછા નાણાએ વધુ વસ્તુ આપે છે], આઇસપ્લાઇ કોર્પોરેશન, 2006-09-20. 28-12-2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=mobile SoC  |url=http://www.samsung.com/global/business/semiconductor/products/mobilesoc/Products_MobileSoC.html |publisher=Samsung Group |access-date=04 Aug 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| આઇપોડ શફલ પ્રથમ પેઢી
| [[સિગ્મા ટેલ]] ચિપ જે મ્યુઝિક અને સર્કીટરી પર ચાલે છે.&lt;ref&gt;વિલિયમ્સ, માર્ટિન. [http://www.pcworld.com/article/119799-1/article.html આઇપોટ શફલની શું કિંમત હોવી જોઇએ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303153350/http://www.pcworld.com/article/119799-1/article.html |date=2009-03-03 }}, ''[[પીસી વર્લ્ડ]]'' , 2005-02-24. 2006-08-14ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;
|-
|  rowspan=&quot;2&quot;|ઓડિઓ ચિપ
| તમામ આઇપોડ (આઇપોડ શફલ, 6G ક્લાસિક અને 2G ટચ સિવાય)&lt;ref&gt;[[મેકવર્લડ]] [http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?RSS&amp;amp;NewsID=20818 વોલ્ફસને એપલ આઇપોડ બિઝનેસ ગુમાવ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610175720/http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?RSS&amp;NewsID=20818 |date=2011-06-10 }}&lt;/ref&gt;
| [[વુલ્ફસન માઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સ]] દ્વારા વિકસીત [[ઓડિયો કોડેક્સ]]
|-
| છઠ્ઠી પેઢીનું આઇપોડ ક્લાસિક
| [[સાઇરસ લોજિક]] ઓડિયો કોડેક ચિપ
|-
|  rowspan=&quot;4&quot;|સ્ટોરેજ મિડીયમ
| આઇપોડ ક્લાસિક
| 45.7 એમએમ હાર્ડ ડ્રાઈવ્સ ([[એટીએ-૬]], 4200 આરપીએમ, [[ટોશિબા]] દ્વારા ઉત્પાદિત પ્રોપરાઇટરી કનેક્ટર્સ સાથે)
|-
| આઇપોડ મિની
| 25.4 એમએમ (૧ ઇંચ) [[માઇક્રોડ્રાઇવ]] [[હિટાચી]] અથવા [[સિગેટ]]ની
|-
| આઇપોડ નેનો
| [[સેમસંગ]], [[તોશિબા]] અને અન્ય કંપનીની [[ફલેશ મેમરી]]
|-
| આઇપોડ શફલ અને ટચ
| [[ફ્લેશ મેમરી]]
|-
|  rowspan=&quot;2&quot;|બેટરી
| પ્રથમ અને બીજી પેઢીનું આઇપોડ ક્લાસિક, શફલ
| ઇન્ટરનલ [[લિથિયમ પોલીમર બેટરી]]
|-
| આઇપોડ ક્લાસિક 3Gથી આગળ, આઇપોડ મિની, આઇપોડ નેનો, આઇપોડ ટચ 
| ઇન્ટરનલ [[લિથીયમ આયોન બેટરી]]
|-
|  rowspan=&quot;3&quot;|ડિસ્પ્લે
| આઇપોડ નેનો
|  
|-
| આઇપોડ ક્લાસિક
| 
|-
| આઇપોડ ટચ
| 
|}

=== જોડાણ ===
[[ચિત્ર:Apple iPod Chargers.jpg|thumb|right|ચાર આઇપોડ વોલ ચાર્જ, ફાયરવાયર  (ડાબે) અને યુએસબી કનેક્ટટર (જમણે)ની સાથે, જે આઇપોડને કોમ્પ્યુટર વગર પણ ચાર્જ થવાની સુવિધા આપે છે.]]
અસલમાં હોસ્ટ કોમ્પ્યુટર સાથે [[ફાયરવાયર]] કનેક્શનનો ઉપયોગ ગીતને અપડેટ કરવા અથવા [[બેટરી]] રિચાર્જ કરવા માટે થતો હતો. બેટરીને પાવર એડેપ્ટરની મદદથી પણ ચાર્જ કરી શકાતી હતી જે પ્રથમ ચાર પેઢીના આઇપોડ સાથે આપવામાં આવતું હતું. ત્રીજી પેઢીમાં 30 પિન [[ડોક કનેક્ટર]]નો સમાવેશ થવા લાગ્યો હતો તેનાથી ફાયરવાયર અથવા [[યુએસબી]] કનેક્ટિવીટી મળવા લાગી. તેનાથી નોન-એપલ મશીન સાથે વધુ સારી સુસંગતતા ઉપલબ્ધ થઇ કારણ કે મોટા ભાગના મશીનમાં તે સમયે ફાયરવાયર પોર્ટ ન હતા. અંતમાં એપલે ફાયરવાયરના બદલે યુએસબી સાથેના આઇપોડ બહાર પાડવાનું શરૂ કર્યું, જોકે ફાયરવાયર અલગથી ઉપલબ્ધ હતા.  પ્રથમ પેઢીના આઇપોડ નેનો અને પાંચમી પેઢીના આઇપોડ ક્લાસિકની જેમ એપલે ખર્ચ અને ફોર્મ ફેક્ટર ધટાડવા માટે ડેટા ટ્રાન્સફર માટે ફાયરવાયરનો ઉપયોગ કરવાનું બંધ કર્યું. (ડિવાઇસને ચાર્જ કરવા માટે ફાયરવાયરનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ ચાલુ હતી.) બીજી પેઢીના આઇપોડ ટચ અને ચોથી પેઢીના આઇપોડ નેનોમાં ફાયરવાયરની ચાર્જિંગ સુવિધા દૂર કરવામાં આવી છે. બીજી અને ત્રીજી પેઢીના આઇપોડ શફલમાં સિંગલ [[3.5 એમએમ]]ના જેકનો ઉપયોગ થાય છે જે હેડફોન જેક તથા ડોક માટે ડેટા પોર્ટ તરીકે કામ કરે છે.

ડોક કનેક્ટરની મદદથી આઇપોડ એક્સેસરીઝ સાથે જોડાઇ શકતા હતા જે ઘણી વખત આઇપોડના મ્યુઝિક, વિડીયો અને ફોટો પ્લેબેક માટે પૂરક બનતા હતા.  એપલ કેટલીક એક્સેસરીઝ, જેમ કે હવે બંધ કરવામાં આવેલું [[આઇપોડ હાઇ-ફાઇ]] વેચે છે, પરંતુ મોટા ભાગના થર્ડ પાર્ટી જેવી કે [[બેલ્કિન]] અને [[ગ્રિફીન]] દ્વારા ઉત્પાદિત છે. કેટલીક સામગ્રી તેનું પોતાનું ઇન્ટરફેસ વાપરે છે જ્યારે બીજા અમુક આઇપોડની પોતાની સ્ક્રિનનો ઉપયોગ કરે છે. ડોક કનેક્ટર પ્રોપરાઇટરી ઇન્ટરફેસ હોવાથી ઇન્ટરફેસનો અમલ કરવા માટે એપલને રોયલ્ટી ચુકવવી પડે છે.&lt;ref&gt;{{cite news |first= Joel |last= Johnson |authorlink=  |coauthors=  |title= How the &quot;Apple Tax&quot; Boosts Prices on iPod &amp; iPhone Accessories |url= http://www.popularmechanics.com/technology/industry/4272628.html?page=1 |work=  |publisher= [[Popular Mechanics]] |date= 2008-07-10 |access-date= 2008-09-09 |archive-date= 2008-08-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080817114656/http://www.popularmechanics.com/technology/industry/4272628.html?page=1 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

=== એકસેસરીઝ ===
આઇપોડ લાઇન માટે ઘણી એક્સેસરીઝ બનાવવામાં આવી છે. મોટા ભાગનું ઉત્પાદન થર્ડ પાર્ટી કંપનીઓ દ્વારા થાય છે જોકે તાજેતરના [[આઇપોડ હાઇ-ફાઇ]]નું ઉત્પાદન એપલ દ્વારા થાય છે.  આ માર્કેટને ઘણી વખત [[આઇપોડ ઇકોસિસ્ટમ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.[48]  કેટલીક એક્સેસરીઝમાં વધારાના ફિચર્સ ઉમેરવામાં આવે છે જે અન્ય મ્યુઝિક પ્લેયરમાં હોય છે જેમ કે સાઉન્ડ રેકોર્ડર્સ, એફએમ રેડિયો ટ્યુનર્સ, વાયર્ડ રિમોટ કન્ટ્રોલ અને ટીવી કનેક્શન માટે ઓડિયો-વિડીયો કેબલ વગેરે. અન્ય એક્સેસરીઝમાં વિશિષ્ટ ફિચર્સ જેમ કે [[નાઇકી આઇપોડ + પીડોમીટર]] અને આઇપોડ કેમેરા કનેક્ટરનો સમાવેશ થાય છે.  અન્ય નોંધપાત્ર એક્સેસરીઝમાં એક્સટર્નલ સ્પીકર્સ, વાયરલેસ રિમોટ કન્ટ્રોલ, રક્ષણાત્મક કેસીસ / ફિલ્મસ અને વાયરલેસ ઇયરફોન્સનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.etymotic.com/ephp/er88.aspx ઇન-ધ-ઇયર બ્લ્યૂટૂથ ઇયરફોન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220103013/http://www.etymotic.com/ephp/er88.aspx |date=2009-02-20 }}. સુધારો 2007-11-22.&lt;/ref&gt; પ્રથમ એક્સેસરીઝ ઉત્પાદકોમાં [[ગ્રિફીન ટેકનોલોજી]], [[બેલ્કિન]], [[જેબીએલ]], [[બોસ]], [[મોનસ્ટર કેબલ]] અને [[સેન્ડસ્ટેશન]] સામેલ છે.[[ચિત્ર:IPod Earbuds.JPG|thumb|આઇપોડ ઇયરફોનની બે ડિઝાઇનવર્તમાન વર્ઝન જમણી બાજુ દર્શાવવામાં આવ્યું છે]]

[[બીએમડબલ્યુ]]એ પ્રથમ આઇપોડ ઓટોમોબાઇલ ઇન્ટરફેસ &lt;ref&gt;[http://www.ipodyourbmw.com/ iPod તમારી BMW] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070423230915/http://www.ipodyourbmw.com/ |date=2007-04-23 }}. સુધારો 2007-02-17.&lt;/ref&gt; રજૂ કર્યું હતું જેનાથી નવા બીએમડબલ્યુ વાહનોના ચાલકો બિલ્ટ ઇન સ્ટિયરીંગ વ્હીલ કન્ટ્રોલ અથવા રેડિયો હેડ યુનિટ બટનનો ઉપયોગ કરીને આઇપોડને કન્ટ્રોલ કરી શકતા હતા.  એપલે 2005માં જાહેરાત કરી હતી કે અન્ય વ્હીકલ બ્રાન્ડ માટે પણ આવી સિસ્ટમ ઉપલબ્ધ હશે. તેમાં [[મર્સિડીઝ-બેન્ઝ]],&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2005/jan/11mercedes.html એપલ અને મર્સિડિસ બેન્ઝે આઇપોડ ઇન્ટિગ્રેશન કિટ રજૂ કરી], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-01-11. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;[[વોલ્વો]],&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2005/jan/11volvo.html એપલ અને વોલ્વોએ સમગ્ર ૨૦૦૫ અમેરિકન મોડલ લાઇન માટે આઇપોડ કનેક્ટિવિટીની જાહેરાત કરી], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-01-11. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; [[નિસાન]], [[ટોયોટા]],&lt;ref&gt;http://www.gizmag.com/go/7945/&lt;/ref&gt; [[આલ્ફા રોમિયો]], [[ફેરારી]],&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2005/jan/11cars.html 2005માં આઇપોડ ઇન્ટિગ્રેશન ડિલીવર કરવા એપલ અને અગ્રણી કાર કંપનીઓનું જોડાણ], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-01-11. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; [[એક્યુરા]], [[ઓડી]], [[હોન્ડા]],&lt;ref&gt;[http://automobiles.honda.com/models/audio_accessories.asp?ModelName=Accord%20Coupe&amp;amp;PHOTO=0 આઇપોડ માટે હોન્ડા મ્યુઝિક લિન્ક]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[હોન્ડા]]'' . સુધારો 2007-02-17.&lt;/ref&gt; [[રેનો]], [[ઇન્ફીનીટી]] &lt;ref&gt;[http://www.apple.com/ipod/carintegration/#car_browser_infiniti એપલ કાર ઇન્ટિગ્રેશન પેજ]&lt;/ref&gt; અને [[ફોક્સવેગન]]&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2005/sep/07ipod_auto.html સીમલેસ આઇપોડ અનુભવ રજૂ કરવા એપલે એક્યુરા, ઓડી, હોન્ડા અને ફોક્સવેગન સાથે જોડાણ કર્યું], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-09-07. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;નો સમાવેશ થાય છે. [[સ્કિયોન]] તેની તમામ કાર માટે સ્ટાન્ડર્ડ આઇપોડ કનેક્ટિવીટી ઓફર કરે છે.

[[જેવીસી]], [[પાયોનિયર]], [[કેનવૂડ]], [[એલ્પાઇન]], [[સોની]] અને [[હર્મન કાર્ડોન]] જેવા કેટલાક સ્વતંત્ર સ્ટીરીયો ઉત્પાદકો ખાસ આઇપોડલક્ષી ઇન્ટીગ્રેશન સોલ્યુશન્સ ધરાવે છે.  વૈકલ્પિક કનેક્શન મેથડમાં એડેપ્ટર કિટ્સ (જે કેસેટ ડેક અથવા સીડી ચેન્જર પોર્ટનો ઉપયોગ કરે છે) ઓડિયો ઇનપુટ જેક અને એફએમ ટ્રાન્સમિટર્સ જેમ કે [[આઇટ્રીપ]]નો ઉપયોગ કરે છે. જોકે, અમુક દેશમાં અંગત એફએમ ટ્રાન્સમિટર્સ ગેરકાયદે છે.  ઘણા કાર ઉત્પાદકોએ ઓડિયો ઇનપુટ જેકને સ્ટાન્ડર્ડ તરીકે સમાવ્યા છે.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/ipod/carintegration.html કાર ઇન્ટિગ્રેશન: આઇપોડ યોર કાર], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' . સુધારો 2007-02-17.&lt;/ref&gt;

2007ના મધ્યથી શરૂઆતમાં ચાર મોટી એરલાઇન્સ, [[યુનાઇટેડ]], [[કોન્ટિનેન્ટલ]], [[ડેલ્ટા]] અને [[એમિરાતે]] આઇપોડ સિટ કનેક્શન માટે કરાર કર્યા હતા. ફ્રી સર્વિસના કારણે પ્રવાસીઓ આઇપોડને પાવર અને ચાર્જ કરી શકશે તથા વ્યકિતગત સીટ બેલ્ટ ડિસ્પ્લે પર વિડીયો અને મ્યુઝિક લાઇબ્રેરી જોઇ શકશે.[59]  &lt;ref&gt;માર્સલ, કેટી. [http://www.appleinsider.com/article.php?id=2240 છમાંથી બે એલાઇન્સે જણાવ્યું હતું કે આઇપોડ સોદા પર કોઇ હસ્તાક્ષર થયા નથી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''એપલઇનસાઇડર'' , 2006-11-15. 2006-12-07ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;અસલમાં [[કેએલએમ]] અને [[એરફ્રાન્સ]], એપલ સાતેના સોદાનો હિસ્સો હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું, પરંતુ ત્યાર બાદ તેણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તે માત્ર આવી સિસ્ટમ સમાવવાની શક્યતા વિશે વિચારણા કરી રહ્યા હતા.&lt;ref&gt;માર્સલ, કેટી. [http://www.appleinsider.com/article.php?id=2240 છમાંથી બે એલાઇન્સે જણાવ્યું હતું કે આઇપોડ સોદા પર કોઇ હસ્તાક્ષર થયા નથી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''એપલઇનસાઇડર'' , 2006-11-15. 2006-12-07ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

=== ઓડિયો કામગીરી ===
ત્રીજી પેઢીના આઇપોડમાં બાસ રિસ્પોન્સ નબળો હતો જે ઓડિયો ટેસ્ટમાં સાબિત થયું હતું.&lt;ref name=&quot;playertest&quot;&gt;મેકરોન, બિલ. [http://home.comcast.net./~machrone/playertest/playertest.htm આઇપોડ ઓડિયો મેઝરમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220045904/http://home.comcast.net/~machrone/playertest/playertest.htm |date=2012-12-20 }}, ''[[પીસી મેગેઝિન]]'' , 2005. સુધારો 2007-02-17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;હીજ્લીગર્સ માર્ક[http://members.chello.nl/~m.heijligers/ipod/Performance/measurements.html આઇપોડ ઓડિયો મેઝરમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225073415/http://members.chello.nl/~m.heijligers/ipod/Performance/measurements.html |date=2009-02-25 }}. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; નાના કદના ડીસી-બ્લોકિંગ [[કેપેસિટર્સ]] અને મોટા ભાગના કન્ઝ્યુમર હેડફોન્સમાં [[હાઇ પાસ ફિલ્ટર]] માટે નીચા [[ઇમ્પિડન્સ]]ના સંયોજનના કારણે નીચી આવૃતિ પર બાસ આઉટપુટને અસર થતી હતી. ચોથી પેઢીના આઇપોડમાં પણ એવા જ કેપસિટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;હીજ્લીગર્સ માર્ક. [https://web.archive.org/web/20060505034356/http://homepage.mac.com/marc.heijligers/audio/ipod/engineering/engineering.html આઇપોડ સર્કિટ ડિઝાઇન એન્જિનિયરિંગ], મે 2006. સુધારો 2007-02-17.&lt;/ref&gt; હાઇ ઇમ્પિડન્સ હેડફોનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે સમસ્યા દૂર થતી હતી. બાહ્ય [[હેડફોન એમ્પલિફાયર]] જેવા હાઇ-ઇમ્પિડન્સ (લાઇન લેવલ) લોડનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે આ ખામી સાવ ઢંકાઇ જાય છે.  પ્રથમ પેઢીના આઇપોડ શફલમાં સિંગલ કેપેસિટર કપલ્ડ આઉટપુટની જગ્યાએ [[ડ્યુઅલ ટ્રાન્ઝિસ્ટર આઉટપુટ સ્ટેજ]]નો ઉપયોગ થાય છે&lt;ref name=&quot;playertest&quot;/&gt; જે કોઇ લોડથી નબળા બાસ રિસ્પોન્સ આપતો નથી.

પાંચમી પેઢીના આઇપોડ પછી એપલે નબળી અવાજ ગુણવત્તાની સમસ્યાના ઉકેલ માટે યુઝર-કન્ફીગરેબલ વોલ્યુમ લિમીટ આપવાનું શરૂ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;volumelimit&quot;&gt;કોહન, પિટર. [http://www.macworld.com/article/50101/2006/03/ipodupdate.html આઇપોડ અપડેટે આઇપોડ વોલ્યૂમ સેટિંગ મર્યાદિત કર્યું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330191622/http://www.macworld.com/article/50101/2006/03/ipodupdate.html |date=2010-03-30 }}, મેકવર્લ્ડ, 2006. 2008-11-07ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt; યુઝર્સના અહેવાલ પ્રમાણે છઠ્ઠી પેઢીના આઇપોડમાં મહત્તમ વોલ્યુમ આઉટપુટ લેવલ ઇયુ માર્કેટ માટે 100dB સુધી મર્યાદિત છે. એપલે અગાઉ [[ફ્રાન્સ]]માં આઇપોડને વેચાણમાંથી પાછા ખેંચી લીધા હતા.&lt;ref name=&quot;ipodsfrance&quot;&gt;ફ્રાઇડ, ઇયાન. [http://news.cnet.com/2100-1040-960211.html એપલ પલ્સ આઇપોડ ઇન ફ્રાન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090706152258/http://news.cnet.com/2100-1040-960211.html |date=2009-07-06 }}. 2008-11-07ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt;

== પેટન્ટના વિવાદ ==
2005માં એપલ સામે આઇપોડ લાઇન અને તેની સાથે જોડાયેલી ટેકનોલોજી દ્વારા [[પેટન્ટનો ભંગ]] કરવાના બે કેસ દાખલ થયા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.channelregister.co.uk/2005/03/10/apple_ipod_patent_lawsuits/ એપલ સામે તેના આઇપોડ મુદ્દે પેટન્ટ કેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927195329/http://www.channelregister.co.uk/2005/03/10/apple_ipod_patent_lawsuits/ |date=2007-09-27 }}, ''ચેનલરજિસ્ટર'' , 2005-03-10. 2009-03-17ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt; એડવાન્સ્ડ ઓડિયો ડિવાઇસીસે દાવો કર્યો હતો કે આઇપોડ લાઇને મ્યુઝિક જ્યુકબોક્સની તેની [[પેટન્ટ]]નો ભંગ કર્યો છે.&lt;ref&gt;[http://www.google.com/patents?vid=USPAT6587403&amp;amp;id=oawMAAAAEBAJ&amp;amp;dq=6,587,403 યુએસ પેટન્ટ 6,587,403] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205181049/http://www.google.com/patents?vid=USPAT6587403&amp;id=oawMAAAAEBAJ&amp;dq=6,587,403 |date=2011-12-05 }} — એડવાન્સ્ડ ઓડિયો ડિવાઇસ' &quot;મ્યુઝિક જ્યુકબોક્સ&quot; પેટન્ટ.&lt;/ref&gt; જ્યારે [[હોંગ કોંગ]] સ્થિત [[આઇપી]] પોર્ટફોલિયો કંપની પેટ રાઇટ્સે એક કેસ દાખલ કરીને દાવો કર્યો હતો કે એપલની ફેરપ્લે ટેકનોલોજીએ સંશોધનકાર હો કિઊંગ ત્સેને અપાયેલી પેટન્ટનો ભંગ કરે છે.&lt;ref&gt;[http://www.google.com/patents?vid=USPAT6665797&amp;amp;id=QrR2AAAAEBAJ&amp;amp;dq=6,665,797 યુએસ પેટન્ટ 6,665,797] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205185736/http://www.google.com/patents?vid=USPAT6665797&amp;id=QrR2AAAAEBAJ&amp;dq=6,665,797 |date=2011-12-05 }} — &quot;બિન અધિકૃત ઉપયોગ સામે સોફ્ટવેરનું રક્ષણ&quot; (સુધારીને કરાયું &quot;કોમ્પ્યુટર એપરટસ/સોફ્ટવેર એક્સેસ કન્ટ્રોલ&quot;).&lt;/ref&gt;  આ કેસમાં [[સોની]], રિયલનેટવર્ક્સ, [[નેપસ્ટર]] અને મ્યુઝિકમેચના ઓનલાઇન સ્ટોર્સને બચાવ પક્ષમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.&lt;ref&gt;[http://www.appleinsider.com/article.php?id=1235 નવા ડીઆરએમ કેસમાં એપલ, સોનીનો સમાવેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311185337/http://www.appleinsider.com/article.php?id=1235 |date=2007-03-11 }}, ''એપલઇનસાઇડર'' , 2005-08-16. 2007-02-17ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt;

[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પેટન્ટ એન્ડ ટ્રેડમાર્ક ઓફિસ]]માં એપલે રોટેશનલ યુઝર ઇનપુટ્સ&lt;ref&gt;[http://appft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?p=1&amp;amp;u=/netahtml/PTO/search-bool.html&amp;amp;r=1&amp;amp;f=G&amp;amp;l=50&amp;amp;co1=AND&amp;amp;d=PG01&amp;amp;s1=%2260/346,237%22&amp;amp;OS=%2260/346,237%22&amp;amp;RS=%2260/346,237%22 યુએસ પેટન્ટ એપ્લિકેશન 20030095096] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130713033627/http://appft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?p=1&amp;u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-bool.html&amp;r=1&amp;f=G&amp;l=50&amp;co1=AND&amp;d=PG01&amp;s1=%2260%2F346%2C237%22&amp;OS=%2260%2F346%2C237%22&amp;RS=%2260%2F346%2C237%22 |date=2013-07-13 }} [[એપલ ઇન્ક.]]ની અરજી &quot;રોટેશનલ યુઝર ઇનપુટ્સ&quot; પર.&lt;/ref&gt; માટે અરજી કરી હતી જે આઇપોડના ઇન્ટરફેસ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. 2005માં તેને ત્રીજી વખત નોન-ફાઇનલ રિજેક્શન (એનએફઆર) મળ્યું હતું. ઓગસ્ટ 2005માં જ એમપીથ્રી પ્લેયર માર્કેટમાં એશિયાની મુખ્ય હરીફ કંપની [[ક્રિએટિવ ટેકનોલોજી]]એ જાહેરાત કરી હતી કે તે આઇપોડ લાઇનમાં મ્યુઝિક સિલેક્શન ઇન્ટરફેસમાં વપરાતી ટેકનોલોજી માટે પેટન્ટ&lt;ref&gt;[http://www.google.com/patents?vid=USPAT6928433&amp;amp;id=sJoVAAAAEBAJ&amp;amp;dq=6,928,433 યુએસ પેટન્ટ 6,928,433] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205183104/http://www.google.com/patents?vid=USPAT6928433&amp;id=sJoVAAAAEBAJ&amp;dq=6,928,433 |date=2011-12-05 }} [[ક્રિએટિવ ટેકનોલોજી]]'ની &quot;ઝેન&quot; પેટન્ટ.&lt;/ref&gt; ધરાવે છે જેને તેણે ઝેન પેટન્ટ ગણાવી હતી જે તેને 9 ઓગસ્ટ, 2005ના રોજ મળી હતી.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4198360.stm ક્રિએટિવ MP3 પ્લેયર પેટન્ટ જીતી ગઇ], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2005-08-30. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; 15 મે, 2006ના રોજ ક્રિએટિવે એપલ સામે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિસ્ટ્રીક્ટ કોર્ટ ફોર ધ નધર્ન ડિસ્ટ્રીક્ટ ઓફ કેલિફોર્નિયા]]માં કેસ દાખલ કર્યો હતો. ક્રિએટિવે [[યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સ ઇન્ટરનેશન ટ્રેડ કમિશનને]] એ બાબતની તપાસ કરવા પણ જણાવ્યું હતું કે અમેરિકામાં આઇપોડની આયાત કરીને એપલ અમેરિકાના વ્યાપારી કાયદાનો ભંગ કરે છે કે કેમ.&lt;ref&gt;[http://www.macworld.co.uk/news/index.cfm?NewsID=14646 ક્રિએટિવનો પેટન્ટ મુદ્દે એપલ સામે કેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916064513/http://www.macworld.co.uk/news/index.cfm?NewsID=14646 |date=2009-09-16 }}, ''[[મેકવર્લ્ડ યુકે]]'' , 2006-05-16. 2007-03-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

24 ઓગસ્ટ 2006ના દિવસે એપલ અને ક્રિએટિવે તેના વૈશ્વિક વિવાદોનો અંત લાવવા માટે સમધાનની યોજના જાહેર કરી હતી. તે મુજબ એપલ ક્રિએટિવને પેઇડ અપ લાઇસન્સ માટે 10 કરોડ અમેરિકન ડોલર ચુકવશે અને એપલની તમામ પ્રોડક્ટમાં ક્રિએટિવને અપાયેલી પેટન્ટનો ઉપયોગ કરશે. કરાર પ્રમાણે ક્રિએટિવ પેટન્ટના લાઇસન્સિંગમાં સફળ રહેશે તો એપલ ચુકવણીનો અમુક હિસ્સો પાછો મેળવશે. ક્રિએટિવે ત્યાર બાદ ''મેઇડ ફોર આઇપોડ''  કાર્યક્રમમાં જોડાઇને આઇપોડ એક્સેસરિઝના ઉત્પાદનની યોજના જાહેર કરી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2006/aug/23settlement.html એપલ અને ક્રિએટિવે સમાધાનની જાહેરાત કરી...], , ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' . 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

== વેચાણ ==
[[ચિત્ર:Ipod sales per quarter.svg|thumb|right|400px|આઇપોડનું ત્રિમાસિક વેચાણડેટા અને સોર્સના ટેબલ માટે ક્લિક કરો.ઉલ્લેખનીય છે કે Q1 અગાઉના વર્ષનો ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બરનો સમયગાળો છે જે હોલીડે સીઝન હતી]]
{{See also|iPod advertising}}
ઓક્ટોબર 2004થી આઇપોડ લાઇન અમેરિકામાં ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયરના વેચાણમાં છવાયેલી રહી છે જેણે હાર્ડ ડ્રાઇવ આધારિત પ્લેયર્સનું 90 ટકા માર્કેટ અને તમામ પ્રકારના પ્લેયર્સનું 70 ટકા માર્કેટ મેળવ્યું છે.&lt;ref&gt;માર્સલ, કેટી. [http://www.appleinsider.com/article.php?id=1770 આપોડ: હાઉ બિગ કેન ઇટ ગેટ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061207173327/http://www.appleinsider.com/article.php?id=1770 |date=2006-12-07 }}, ''[[એપલઇનસાઇડર]]'' , 2006-05-24. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;  જાન્યુઆરી 2004થી જાન્યુઆરી 2005 સુધીના વર્ષ દરમિયાન વેચાણના ઊંચા દરના કારણે અમેરિકન માર્કેટ હિસ્સો 31 ટકાથી વધીને 65 ટકા થયો હતો. જુલાઇ 2005માં આ બજાર હિસ્સો 74 ટકા હોવાનો અંદાજ હતો. બ્લૂમબર્ગ ઓનલાઇનના અહેવાલ પ્રમાણે જાન્યુઆરી 2007માં આઇપોડનો બજાર હિસ્સો 72.7 ટકા હતો.

આઇપોડ મિની રિલીઝ કરવાના કારણે આ સફળતાને સુદ્રઢ બનાવવામાં મદદ મળી જે એવા સમયે થઇ હતી જ્યારે એક સમયે ફ્લેશ આધારિત મ્યુઝિક પ્લેયર્સ પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા.[81]
8 જાન્યુઆરી 2004ના રોજ [[હ્યુલેટ-પેકાર્ડ]] (એચપી)એ જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ એપલ સાથે લાઇસન્સના કરાર હેઠળ એચપી બ્રાન્ડના આઇપોડનું વેચાણ કરશે. [[વોલ-માર્ટ]] સહિત કેટલીક નવી રિટેલ ચેઇન વિકસાવવામાં આવી હતી અને આ આઇપોડ અંતે તમામ આઇપોડના કુલ વેચાણમાં 5 ટકા હિસ્સો ધરાવતા હતા. જુલાઇ 2005માં એચપીએ એપલ દ્વારા લાગુ પાડવામાં આવેલી મુશ્કેલ શરતોના કારણે આઇપોડ્સનું વેચાણ કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.appleinsider.com/articles/05/07/29/hp_to_stop_selling_apples_ipods.html એચપીએ એપલના આઇપોડ વેચવાનું બંધ કર્યું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102040812/http://www.appleinsider.com/articles/05/07/29/hp_to_stop_selling_apples_ipods.html |date=2009-01-02 }}, ''[[એપલઇનસાઇડર]]'' , 2005-07-29. 2007-08-06ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

જાન્યુઆરી 2007માં એપલે 7.1 અબજ ડોલરની વિક્રમ ત્રિમાસિક આવક નોંધાવી હતી જેમાંથી 48 ટકા આવક આઇપોડના વેચાણને આભારી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2007/01/17results.html એપલે પ્રથમ ત્રિમાસિકગાળાના પરિણામ જાહેર કર્યા], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2007-01-17. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

9 એપ્રિલ 2007ના રોજ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે એપલે 10 કરોડ આઇપોડના વેચાણનો આંક પાર પાડ્યો છે જે સાથે તે અત્યાર સુધીમાં સૌથી વધુ વેચાયેલું મ્યુઝિક પ્લેયર બન્યું હતું. એપ્રિલ 2007માં એપલે બીજા ત્રિમાસિક ગાળા માટે 5.2 અબજ ડોલરની આવક નોંધાવી હતી જેમાં આઇપોડના વેચાણથી મળેલી આવકનો હિસ્સો 32 ટકા હતો.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2007/04/25results.html એપલે બીજા ત્રિમાસિકગળાના પરિણામ જાહેર કર્યા ], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' . 2007-04-25ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; એપલ અને ઉદ્યોગના કેટલાક નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું હતું કે આઇપોડના યુઝર્સ એપલની અન્ય પ્રોડક્ટ્સ જેમ કે મેક કોમ્પ્યુટર્સ ખરીદે તેવી શક્યતા છે.&lt;ref&gt;ઓર્લોસ્કિ, એન્ડ્રૂ. [http://www.theregister.co.uk/2005/10/11/apple_q4_2005/ એપલ માટે હેલો ઇફેક્ટનું ઓસબોર્ન ઇફેક્ટનું ગ્રહણ], ''[[ધ રજિસ્ટર]]'' , 2005-10-11. 2006-07-13ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

5 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ બીટ ગોઝ ઓન કાર્યક્રમ દરમિયાન એપલે જાહેરાત કરી હતી કે તેની આઇપોડ લાઇનનું વેચાણ 11 કરોડ યુનિટનો આંકડો વટાવી ગયું છે.

22 ઓક્ટોબર 2007ના દિવસે એપલે 5.22 અબજ અમેરિકન ડોલરની ત્રિમાસિક આવક નોંધાવી હતી જેમાંથી 30.69 ટકા હિસ્સો એપલ નોટબુકના વેચાણનો હતો, 19.22 ટકા હિસ્સો ડેસ્કટોપના વેચાણનો અને 26 ટકા હિસ્સો આઇપોડના વેચાણનો હતો. એપલની વર્ષ 2007ની આવક વધીને 24.01 અબજ અમેરિકન ડોલર થઇ હતી જેમાં 3.5 અબજ ડોલરનો નફો હતો. 2007ના વર્ષના અંતે એપલ પાસે 15.4 અબજ ડોલરની રોકડ હતી અને કોઇ દેવું ન હતું.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2007/10/22results.html એપલે ચોથા ત્રિમાસિકગાળાના પરિણામ જાહેર કર્યા], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2007-10-22. 2007-10-22ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

22 જાન્યુઆરી 2008ના રોજ એપલે તેના ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધીના સૌથી શ્રેષ્ઠ ત્રિમાસિક આવક અને અર્નિંગ દર્શાવી હતી. એપલે 9.6 અબજ ડોલરની આવક અને 1.58 અબજ ડોલરનો ચોખ્ખો ત્રિમાસિક નફો નોંધાવ્યો હતો. 2008ના પ્રથમ રાજકોષીય ત્રિમાસિક ગાળામાં એપલની 42 ટકા આવક આઇપોડના વેચાણ મારફત મળી હતી, 21 ટકા આવક નોટબુકના વેચાણથી અને 16 ટકા આવક ડેસ્કટોપના વેચાણથી મળી હતી.&lt;ref&gt;એપલ ઇન્ક (22 જાન્યુઆરી 2008). [http://www.apple.com/pr/library/2008/01/22results.html એપલે પ્રથમ ત્રિમાસિકગાળાના પરિણામ જાહેર કર્યા]. એક અખબારી નિવેદન. 2008-1-23ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; 

21 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ એપલે જાહેરાત કરી હતી કે 2008ના ચોથા ત્રિમાસિક ગાળાની કુલ આવકનો માત્ર 14.21 ટકા હિસ્સો આઇપોડમાંથી આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;એપલઇનસાઇડર (27 ઓક્ટોબર 2008). [http://www.appleinsider.com/articles/08/10/27/ipods_accounted_for_just_14_2_of_apples_sales_in_q4_2008.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714063652/http://www.appleinsider.com/articles/08/10/27/ipods_accounted_for_just_14_2_of_apples_sales_in_q4_2008.html |date=2010-07-14 }} 2008-10-27ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;. 9 સપ્ટેમ્બર, 2009ના એપલ ઇવન્ટ ખાતે મુખ્ય પ્રવચન આપતા ફિલ સ્કીલરે જાહેરાત કરી હતી કે આઇપોડનું અત્યાર સુધીનું કુલ વેચાણ 22 કરોડનો આંક વટાવી ગયું છે.&lt;ref&gt;વર્લ્ડ ઓફ એપલ. (9 સપ્ટેમ્બર 2009). [http://news.worldofapple.com/category/world-of-apple-events/ એપલની ઇટ્સ ઓન્લી રોક એન રોલ ઇવેન્ટમાંથી લાઇવ કવરેજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227124346/http://news.worldofapple.com/category/world-of-apple-events/ |date=2007-12-27 }}. અખબારી નિવેદન 2009-9-9ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

== ઉદ્યોગ પર અસર ==
આઇપોડને કેટલાક એવોર્ડ મળ્યા છે જેમાં ઉત્કૃષ્ટ એન્જિનિયરિંગ&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/4605881.stm આઇપોડ અને બ્લ્યૂટૂથ ઇનામ મેળવવાની દિશામાં], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2005-06-03. 2007-03-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;થી લઇને સૌથી વૈવિધ્ય ધરાવતી ઓડિયો પ્રોડક્ટ&lt;ref name=&quot;pcworld25&quot;&gt;{{cite web| coauthors = PC World Editors| title = The 25 Most Innovative Products of the Year| publisher = [[PC World (magazine)|PC World]]| date = 2007-08-03| url = http://www.pcworld.com/article/id,123942-page,2/article.html| access-date = 2007-02-17| archive-date = 2007-01-29| archive-url = https://web.archive.org/web/20070129142217/http://www.pcworld.com/article/id%2C123942-page%2C2/article.html| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; અને 2006ની ચાર શ્રેષ્ઠ કોમ્પ્યુટર પ્રોડક્ટ&lt;ref&gt;[http://www.macnn.com/articles/06/05/31/top.100.products.announced/ એપલે 5 'વર્લ્ડ ક્લાસ' એવોર્ડ જીત્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903190418/http://www.macnn.com/articles/06/05/31/top.100.products.announced/ |date=2006-09-03 }}, ''મેકએનએન'' . 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;નો સમાવેશ થાય છે. આઇપોડને ઘણી વખત તેની તરફેણમાં રિવ્યુ મળ્યા છે. લૂકના વખાણ થયા છે, સારી ડિઝાઇન અને સરળ ઉપયોગ બદલ વખાણવામાં આવ્યું છે. [[પીસી વર્લ્ડ]]ના જણાવ્યા પ્રમાણે આઇપોડ લાઇને પોર્ટેબલ ઓડિયો પ્લેયર્સના ક્ષેત્રનું ચિત્ર બદલી નાખ્યું છે.&lt;ref name=&quot;pcworld25&quot;/&gt; કેટલાક ઉદ્યોગ આઇપોડ લાઇન તથા એએસી ઓડિયો ફોર્મેટ સાથે વધુ સારી રીતે કામ કરવા માટે તેમની પ્રોડક્ટ લાઇનમાં સુધારા કરી રહ્યા છે. તેના ઉદાહરણમાં સીડી કોપી પ્રોટેક્શન સ્કીમ&lt;ref&gt;[http://www.macrumors.com/pages/2004/07/20040720124549.shtml એપલ, આઇપોડ અને CD કોપી પ્રોટેક્શન], ''મેકર્યુમર્સ'' . સુધારો 2007-11-22.&lt;/ref&gt; અને મોબાઇલ ફોન સામેલ છે જેમ કે [[સોની એરિક્સન]] અને [[નોકિયા]]ના મોબાઇલ ફોન જે ડબલ્યુએમએની સરખામણીમાં એએસી ફાઇલ પ્લે કરે છે.

મનોરંજનના સન્માનજનક ઉપકરણની પ્રતિષ્ઠા મેળવવા ઉપરાંત આઇપોડને બિઝનેસ ડિવાઇસ તરીકે પણ સ્વીકૃતિ મળી છે. સરકારી વિભાગો, મોટી સંસ્થાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ આઇપોડને બિઝનેસ કમ્યુનિકેશન અને તાલીમ માટેના ડિલીવરી મિકેનિઝમમાં ફેરવી નાખ્યું છે જેમાં [[ગ્લાસગ્લો]], [[સ્કોટલેન્ડ]]ની [[રોયલ]] અને [[વેસ્ટર્ન ઇન્ફર્મરીઝ]]નો સમાવેશ થાય છે જયાં આઇપોડનો ઉપયોગ નવા સ્ટાફને તાલીમ આપવા માટે થાય છે.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4859302.stm હોસ્પિટલોએ આઇપોડ સાથે સ્ટાફને તાલીમ આપી], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2006-03-29. 2007-06-16ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

આઇપોડે શિક્ષણમાં ઉપયોગ માટે પણ પ્રતિષ્ઠા મેળવી છે. એપલ તેની વેબસાઇટ પર આઇપોડના શૈક્ષણિક ઉપયોગ વિશે વધારે માહિતી આપે છે.[98] તેમાં લેસન પ્લાન શામેલ હોય છે. નર્સીંગ શિક્ષણના&lt;ref name=&quot;Maag2006&quot;&gt;{{cite journal | author = Maag, M.E.D. | year = 2006 | title = Podcasting and MP3 Players: Emerging Education Technologies. | journal = CIN: Computers, Informatics, Nursing | volume = 24 | issue = 1 | pages = 9–13 | url = http://www.cinjournal.com/pt/re/cin/fulltext.00024665-200601000-00005.htm | access-date = 2008-02-08 | doi = 10.1186/1742-5581-3-1 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ક્ષેત્રમાં થતા સંશોધન અને કે-16 શિક્ષણમાં તેનો વધુ ઉપયોગ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Slykhuis2006&quot;&gt;{{cite journal | author = Slykhuis, D. | year = 2006 | title = Have an iPod? Then you need to know this about how to use it in your classroom. | url = http://www.aace.org/newdl/index.cfm?fuseaction=Reader.ViewAbstract&amp;paper_id=22435 | access-date = 2008-02-08 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ડ્યુક યુનિવર્સિટીએ 2004ની પાનખરમાં તમામ નવા લોકોને આઇપોડ આપ્યા હતા અને અમુક સુધારા સાથે આજે પણ આઇપોડ પ્રોગ્રામ ચાલુ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.insidehighered.com/news/2006/04/28/ipod |title=ડ્યુક્સ એવર ઇવોલ્વિંગ આઇપોડ ઇનિશિયેટિવ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215125247/http://www.insidehighered.com/news/2006/04/28/ipod |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ટીકા ==
=== બેટરીની સમસ્યા ===
આઇપોડની જાહેરખબરમાં દાવો કરવામાં આવતા બેટરીના આયુષ્ટ કરતા વાસ્તવિક આયુષ્ય ઓછું હોય છે. દાખલા તરીકે પાંચમી પેઢીના આઇપોડ 30 જીબીના આઇપોડમાં 14 કલાકના મ્યુઝિક પ્લેબેકનો દાવો જાહેરખબરમાં કરવામાં આવે છે. પરંતુ MP3.comના અહેવાલ પ્રમાણે વાસ્તવમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે તે અશક્ય છે. MP3.comના લેખકે જણાવ્યું છે કે આઇપોડ પર તે સરેરાશ 8 કલાક કરતા ઓછા સમય સુધી પ્લેબેક મેળવી શકે છે.&lt;ref&gt;[http://www.mp3.com/features/stories/3646.html MP3 ઇનસાઇડર: તમારી બેટરીના જીવન અંગેની હકીકતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060604141041/http://www.mp3.com/features/stories/3646.html |date=2006-06-04 }}, ''mp3.com'' , 2006-03-13. 2006-07-10ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; 2003માં એપલ સામે ક્લાસ એક્શન કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દાવાની સરખામણીમાં બેટરી ઓછા સમય સુધી ચાર્જ રહે છે અને સમયાંતરે બેટરી ઉતરવા લાગે છે.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/3477497.stm એપલે આઇપોડ બેટરીની તપાસ કરી], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2004-02-10. 2007-03-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; વ્યકિતગત ગ્રાહકોને 50 ડોલરની સ્ટોર ક્રેડિટ આપીને અથવા બેટરી બદલાવી આપીને કેસનો ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;હોવિત્ઝ, જેરેમી. [http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/apples-ipod-battery-settlement-explained/ એપલની આઇપોડ બેટરના સેટલમેન્ટ વિશે સ્પષ્ટતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113081439/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/apples-ipod-battery-settlement-explained/ |date=2009-01-13 }}, ''આઇલાઉન્જ'' , 2005-06-10. 2006-08-27ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

આઇપોડની બેટરી એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં નથી આવી જેને યુઝર દ્વારા દૂર કરી શકાય અથવા બદલી શકાય. જોકે, આઇપોડની બેટરી બદલવા માટેના થર્ડ પાર્ટી વેન્ડર્સ દ્વારા અપાયેલી સૂચનાનો ઉપયોગ કરીને કેટલાક યુઝર્સ પોતાની જાતે કેસ ખોલવામાં સફળ રહ્યા છે. આ સમસ્યા વધારતા એપલે શરૂઆતમાં વપરાયેલી બેટરી બદલી આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. સત્તાવાર નીતિ પ્રમાણે ગ્રાહકે સુધારેલું રિપ્લેસમેન્ટ આઇપોડ ખરીદી લેવું જોઇએ જેનો ખર્ચ નવા આઇપોડ જેટલો જ હતો.  લિથીયમ આયોન બેટરી તેના જીવનકાળ દરમિયાન તેની ક્ષમતા ગુમાવતી હતી&lt;ref&gt;[http://www.mp3newswire.net/stories/6002/li_ion.html ધ કર્સ ઓફ લિથિયમ આયન બેટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090308055855/http://www.mp3newswire.net/stories/6002/li_ion.html |date=2009-03-08 }}, ''[[MP3 ન્યૂઝવાયર]]'' , 2006-01-06. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;(બેટરીના [[લાંબા આયુષ્ય]] માટે માર્ગદર્શિકા આપવામાં આવી હતી.) જેના કારણે થર્ડ પાર્ટી બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ કિટ માટે માર્કેટ સર્જાયું હતું.

એપલે 14 નવેમ્બર 2003ના રોજ બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ કાર્યક્રમની જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref&gt;[http://ipodbatteryfaq.com/#18 આઇપોડ બેટરી FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303110450/http://www.ipodbatteryfaq.com/#18 |date=2009-03-03 }}. 2006-11-26ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; જે [[નિસ્ટેટ બ્રધર્સ]]ના હાઇ પબ્લિસીટી સ્ટંટ અને વેબસાઇટના એક સપ્તાહ અગાઉ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;નીસ્ટેટ, કેસી. [http://www.ipodsdirtysecret.com/message.html નીસ્ટેટ બ્રધર્સનો સંદેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303205243/http://www.ipodsdirtysecret.com/message.html |date=2009-03-03 }}, 2003-11-20. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; પ્રારંભિક ખર્ચ 99 ડોલર હતો.&lt;ref&gt;[http://www.macminute.com/2003/11/14/ipodbattery એપલે આઇપોડ બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ સર્વિસ ઓફર કરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041022041812/http://www.macminute.com/2003/11/14/ipodbattery |date=2004-10-22 }}, {2મેકમિનટ{/2}, 2003-11-14. 2006-11-26ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; જે 2005માં ઘટાડીને 59 ડોલર કરવામાં આવ્યો હતો. એક સપ્તાહ પછી એપલે 59 ડોલરના બદલામાં વધારાની આઇપોડ વોરંટી ઓફર કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.macminute.com/2003/11/21/ipodapplecare/ હવે આઇપડો માટે એપલકેર ઉપલબ્ધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041022032309/http://www.macminute.com/2003/11/21/ipodapplecare |date=2004-10-22 }}, ''[[મેકમિનટ]]'' , 2003-11-21. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; આઇપોડ નેનો માટે [[સોલ્ડરિંગ]] ટૂલ્સની જરૂર પડે છે કારણ કે બેટરીને મેઇન બોર્ડ સાથે સોલ્ડર કરવામાં આવી હોય છે. પાંચમી પેઢીના આઇપોડમાં બેટરીને એધેસિવ દ્વારા બેકપ્લેટ સાથે જોડવામાં આવી હોય છે.&lt;ref&gt;એકર, ક્લિન્ટ. [http://arstechnica.com/reviews/hardware/video-ipod.ars/6 વિડીયો આઇપોડનું વીવીસેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124025103/http://arstechnica.com/reviews/hardware/video-ipod.ars/6 |date=2009-01-24 }}, ''[[આર્સ ટેકનિકા]]'' , 2005-10-19. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ipodmods.com/guides/Video/videodisassemblyguide.htm વિડીયો આઇપોડ માટે ડિસએસેમ્બલ ગાઇડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116134427/http://www.ipodmods.com/guides/Video/videodisassemblyguide.htm |date=2007-11-16 }}. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

=== વિશ્વસનીયતા અને ટકાઉપણું ===
ટૂંકા આયુષ્ય અને તુરંત નુકસાન પામે તેવી હાર્ડ ડ્રાઇવના કારણે આઇપોડની ટીકા થઇ છે. 2005માં મેકઇનટચ વેબસાઇટ દ્વારા કરવામાં આવેલા સરવેમાં જાણવા મળ્યું હતું કે આઇપોડ લાઇનમાં એવરેજ નિષ્ફળતાનો દર 13.7 ટકા જેટલો છે. (જોકે, તેમણે નોંધ મૂકી હતી કે પ્રતિભાવકોની ટીપ્પણી દર્શાવે છે કે આઇપોડ ફેલ્યોરનો વાસ્તવિક દર ધારણા કરતા નીચો હોઇ શકે છે). તેમાં એવો નિષ્કર્ષ નીકળ્યો હતો કે કેટલાક મોડલ બીજા મોડલની સરખામણીમાં વધારે ટકાઉ છે.&lt;ref&gt;[http://www.macintouch.com/reliability/ipodfailures.html આઇપોડ રિલાયબિલિટી સરવે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219003252/http://www.macintouch.com/reliability/ipodfailures.html |date=2009-02-19 }}, ''મેકઇનટચ'' , 2005-11-28. 2006-10-29ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; ખાસ કરીને હાર્ડ ડ્રાઇવના કારણે આઇપોડ ખરાબ થઇ જવાનો દર 20 ટકા કરતા ઊંચો હતો જ્યારે ફ્લેશ મેમરી ખરાબ થઇ જવાનું પ્રમાણ 10 ટકા કરતા ઓછું હતું. તે દર્શાવે છે કે હાર્ડ ડ્રાઇવ એટલી ટકાઉ ન હતી.  2005ના અંતમાં પ્રથમ પેઢીના આઇપોડ નેનનોના ઇન્ટરફેસ પર સરળતાથી ઘસરકા પડી શકે છે તેથી થોડા જ સમયમાં સ્ક્રિન બીન ઉપયોગી બની જાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.macworld.com/news/2005/09/27/nanoscreen/index.php એપલે આઇપોડ નેનો સ્ક્રિન અંગેની ચિંતા પર પ્રતિભાવ આપ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517174305/http://www.macworld.com/news/2005/09/27/nanoscreen/index.php |date=2008-05-17 }}, ''[[મેકવર્લ્ડ]]'' , 2005-09-27. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;આર્થર, ચાર્લ્સ. [http://www.theregister.co.uk/2005/09/23/ipod_nano_scratching/ આઇપોડ નેનોના માલિકો સ્ક્રિન સ્ક્રેચ ટ્રોમામાં], ''[[ધ રજિસ્ટર]]'' , 2005-09-25. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; આ વિશે ક્લાસ એક્શન કેસ પણ દાખલ કરાયો હતો.&lt;ref&gt;ફ્રાઇડ, ઇના. [https://web.archive.org/web/20070820191319/http://news.com.com/Suit+filed+over+Nano+scratches/2100-1047_3-5906399.html નેનો સ્ક્રેચમુદ્દે કેસ કરાયો ], ''[[સીનેટ ન્યૂઝ]]'' , 2005-10-21. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; એપલે શરૂઆતમાં આ મુદ્દાને ઓછા મહત્વનો ગણાવ્યો હતો, પરંતુ પછી ઇન્ટરફેસને રક્ષણ આપતા સ્લીવ્સ સાથે તેનું વેચાણ શરૂ કર્યું હતું. 

=== કામદારોના શોષણનો આરોપ ===
11 જૂન 2006ના રોજ બ્રિટીશ ટેબ્લોઇડ ''[[ધ મેઇલ ઓન સન્ડે]]'' એ તેના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે આઇપોડનું ઉત્પાદન મુખ્યત્વે એવા કામદારો દ્વારા કરવામાં આવે છે જેમને દર મહિને 50 ડોલરથી વધુ મળતા નથી અને તેઓ 15 કલાકની શિફ્ટમાં કામ કરે છે.&lt;ref&gt;[http://www.macworld.co.uk/news/index.cfm?NewsID=14915 ઇનસાઇડ એપલની આઇપોડ ફેક્ટરી], ''[[મેકવર્લ્ડ યુકે]]'' , 2006-06-12. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; એપલે સ્વતંત્ર ઓડિટર્સ પાસે કેસની તપાસ કરાવી અને જાણવા મળ્યું કે કામદારોને લગતા કેટલાક મુદ્દા એપલની આચાર સંહિતાનું પાલન કરે છે. પરંતુ બીજા કેટલાકમાં તેનું પાલન થતું નથી. 35 ટકા કિસ્સામાં કર્મચારીઓ સપ્તાહમાં 60 કલાક કરતા વધુ કામ કરતા હતા જ્યારે 25 ટકા કિસ્સામાં તેઓ સતત છ દિવસ કરતા વધુ સમય સુધી કામ કરતા હતા.&lt;ref&gt;મિલાર્ડ, એલિઝાબેથ. [http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=13100EV85O19&amp;amp;page=2 આઇપોડ ખરીદવું નૈતિક છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916064933/http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=13100EV85O19&amp;page=2 |date=2009-09-16 }}. સુધારો 2007-11-22.&lt;/ref&gt;

એપલના ઉત્પાદક [[ફોક્સકોને]] કર્મચારીના શોષણની વાત શરૂઆતમાં નકારી કાઢી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.macnn.com/articles/06/06/19/ipod.sweatshop.claims/ ફોક્સકોને આઇપોડ સ્વીટશોપના દાવાને નકાર્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060621213326/http://www.macnn.com/articles/06/06/19/ipod.sweatshop.claims/ |date=2006-06-21 }}, ''મેકએનએમ'' , 2006-06-19. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; પરંતુ એપલની એક ઓડિટર ટીમને જાણવા મળ્યું કે ચાઇનીઝ કાયદા હેઠળ અપાતી મંજૂરી કરતા કામદારો વધુ કલાકો સુધી કામ કરે છે ત્યારે તેમણે આચારસંહિતા કરતા વધુ સમય સુધી કર્મચારીને કામ કરતા અટકાવવાનું વચન આપ્યું હતું. એપલે વર્કપ્લેસ ધોરણોને લગતી ઓડિટીંગ કંપની વેરાઇટને હાયર કરી અને કામકાજનું નિરીક્ષણ કરવા માટે ઇલેક્ટ્રોનિક ઇન્ડસ્ટ્રી કોડ ઓફ કન્ડક્ટ ઇમ્પ્લિમેન્ટેશન ગ્રૂપમાં જોડાયું હતું. 31 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ લોંગુઆ [[શેનઝેન]] ફેક્ટરી (ફોક્સકોનની માલીકી હેઠળની)ના કર્મચારીઓએ યુનિયનની રચના કરી હતી. આ યુનિયન વિશ્વના સૌથી મોટા અને સૌથી શક્તિશાળી કામદાર યુનિયનના સંઘ [[ઓલ ચાઇના ફેડરેશન ઓફ ટ્રેડ યુનિયન્સ]] સાથે જોડાયેલું છે.&lt;ref&gt;બોડીન, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.forbes.com/feeds/ap/2007/01/17/ap3334400.html તાઇવાની પ્લાન્ટ ખાતે સત્તાવાર યુનિયન ફોર્મ]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[ફોર્બસ]]'' , 2007-01-17. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

=== સામાજિક એકલવાયાપણુ ===
[[યુનિવર્સિટી ઓફ બ્રાઇટોન]] ખાતે મિડીયા સ્ટડીઝના પ્રોફેસર [[ટારા બ્રેબાઝોને]] જણાવ્યું હતું કે આઇપોડના કારણે [[સામાજિક એકલવાયાપણું]] રચાશે તેવી તેમને ચિંતા છે.&lt;ref&gt;http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=401340&amp;amp;sectioncode=26&lt;/ref&gt; [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં [[સિડની]]ની એક શાળાએ MP3 પ્લેયર્સ પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો નિર્ણય લીધો હતો જેથી વિદ્યાર્થીઓ બીજા સાથે સંવાદ વધારે અને તેઓ સામાજિક એકલવાયાપણાથી દૂર રહે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/News24/Technology/News/0,,2-13-1443_1679706,00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2008-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620004026/http://www.news24.com/News24/Technology/News/0,,2-13-1443_1679706,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}

== બાહ્ય લિન્ક્સ ==
{{commons|iPod}}
{{wikiquote|iPod}}
* [http://www.apple.com/itunes/ એપલ આઇપોડ]—સત્તાવાર વેબસાઇટ
* [http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=32222 આઇપોડ ટ્રબલશૂટિંગ બેઝિક્સ અને સર્વિસ FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406030638/http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=32222 |date=2008-04-06 }}—સત્તાવાર વેબસાઇટામાંથી
* [http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2001/11/12/313342/index.htm ''એપલનું 21મી સદીનું વોકમેન'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020602035407/http://www.fortune.com/indext.jhtml?channel=print_article.jhtml&amp;doc_id=204903 |date=2002-06-02 }}—બ્રેન્ટ સ્ક્લેન્ડર, ''[[ફર્ચ્યુન]]'' , ઓક્ટોબર 2001
* [http://www.newsweek.com/id/54529 આપોડ નેશન]—[[સ્ટીવન લેવી]], ''[[ન્યૂઝવીક]]'' , જુલાઈ 2004
* [https://web.archive.org/web/20090303045331/http://www.wired.com/wired/archive/14.11/ipod.html ધ પરફેક્ટ થિંગ]—[[સ્ટિવન લેવી]], ''[[વાયર્ડ]]'' , નવેમ્બર 2006

[[શ્રેણી:પોર્ટેબલ મિડીયા પ્લેયર્સ]]
[[શ્રેણી:આઇપોડ]]
[[શ્રેણી:આઇફોન OS સોફ્ટવેર]]
[[શ્રેણી:આઇટ્યુન્સ]]</text>
      <sha1>3iwxfhzd4daqi4mpydpcmr7ysnn2za4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કેળ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20408</id>
    <revision>
      <id>907616</id>
      <parentid>782463</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T23:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2968" sha1="4ovwl2vtu3bpa4iof3irywxq9gdnil7" xml:space="preserve">{{Taxobox
|name = ''Musa'' કેળ
|image = Starr 050826-4195 Musa sp..jpg
|image_caption = કેળનો છોડ
|regnum = [[Plant]]ae
|unranked_divisio = [[Flowering plant|Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Monocots]]
|unranked_ordo = [[Commelinids]]
|ordo = [[Zingiberales]]
|familia = [[Musaceae]]
|genus = '''''Musa'''''
|genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]&lt;ref name=grin&gt;{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?7876 |title=Genus: ''Musa'' L. |author=[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] |work=Taxonomy for Plants |publisher=[[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program |location=National Germplasm Resources Laboratory, [[Beltsville, Maryland]] |date=2009-02-19 |access-date=2011-02-06 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011004258/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?7876 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = [[Species]]
|subdivision = More than 50, see [[#Selected species|text]].
|}}

એક જ વાર ફળ [[કેળાં]] રુપે ફળ આપતું અને મોટાં લીલા પાંદડાંવાળું '''કેળ''' અથવા રંભા; કદલી; વારણ; અંશુમત્ફલા વગેરે નામોથી ઓળખાતું ઝાડ છે. જીવવિજ્ઞાન અનુસાર કેળનું વૈજ્ઞાનિક નામ મુસા (અંગ્રેજી:Musa) છે અને તે મુસેઇ (અંગ્રેજી:Musaceae) પરિવારની વનસ્પતિ ગણાય છે. આ છોડ સામાન્ય રીતે વિષુવૃત્તીય પ્રદેશોમાં સહેલાઈથી ઊગે છે. કેળનું થડ પાણી ભરેલા ધોળાં અને લીસ્સાં પડોનું બનેલું હોવાથી સુંદર દેખાય છે. તેનાં ફૂલને ડોડો કહે છે. તે ફક્ત પોચી જમીનમાં જ થાય છે અને વિપુલ માત્રામાં પાણી પાવું પડે છે.

== સંદર્ભો ==
{{reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons|category:Musa}}
{{Wikispecies|Musa}}
* [https://web.archive.org/web/20090220222318/http://www.cas.muohio.edu/coldhardypalms/Pictures/picturesmain.htm ''Musa basjoo'' મુસા બાસ્જુ જાતની કેળની તસવીરો જોવા માટે]
* [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/banana.html કેળાં વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા]

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ખેતી]]
[[શ્રેણી:વનસ્પતિ]]
[[શ્રેણી:વનસ્પતિશાસ્ત્ર‎]]</text>
      <sha1>4ovwl2vtu3bpa4iof3irywxq9gdnil7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>આતંકવાદ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21609</id>
    <revision>
      <id>907607</id>
      <parentid>906921</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:07:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164724" sha1="hr8q000a1dnuhourhrbjabnjw67s459" xml:space="preserve">'''આતંકવાદ''' ની ચોક્કસ વ્યાખ્યા બાબતે નોંધપાત્ર મતમતાંતરો હોવા છતાં,&lt;ref&gt;એંગસ માર્ટિન, [http://www.aph.gov.au/library/Pubs/CIB/2001-02/02cib08.htm આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અંતર્ગત સ્વ-બચાવનો અધિકાર-૧૧ સપ્ટેમ્બરના આતંકવાદી હુમલાઓને પ્રતિભાવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429023013/http://www.aph.gov.au/library/Pubs/CIB/2001-02/02cib08.htm |date=2009-04-29 }}, ઓસ્ટ્રેલિયન લો એન્ડ બિલ્સ ડાયજેસ્ટ ગ્રૂપ, ઓસ્ટ્રેલિયા સંસદની વેબસાઈટ, ૧૨ ફેબ્રુઆરી 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;થાલિફ દીન. [http://ipsnews.net/news.asp?idnews=29633 પોલિટિકસઃ યુ.એન. મેમ્બર સ્ટેટ્સ સ્ટ્રગલ ટુ ડિફાઈન ટેરરિઝમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611053853/http://ipsnews.net/news.asp?idnews=29633 |date=2011-06-11 }} (રાજકારણઃ યુ.એન.ના સભ્ય રાષ્ટ્રો આતંકવાદને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે સંઘર્ષ કરે છે), [[ઈન્ટર પ્રેસ સર્વિસ]], ૨૫ જુલાઈ ૨૦૦૫&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Abrahm&quot;/&gt; મોટા ભાગે [[નિદોર્ષો]]&lt;ref name=&quot;tws13janfggf&quot;&gt;{{cite news
|title= What is terrorism?
|quote= Hardly anyone disputes that flying an aircraft full of passengers into the World Trade Center was terrorism of the worst kind. But the outrage has tended to obscure the fact that there is still argument about what the word covers. In other contexts, the debate about who is a terrorist and who is a freedom-fighter is not dead. ... You would get wide agreement across the world that innocent civilians or bystanders should not be targeted - as opposed to being killed inadvertently in an attack on the military.
|publisher= ''BBC News''
|date= 20 September 2001
|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1555265.stm
|access-date= 2010-01-13
}}&lt;/ref&gt;, નિઃશસ્ત્રો&lt;ref name=&quot;tws13janfggf&quot;/&gt; અને સરકારો&lt;ref name=&quot;tws13jan43d&quot;/&gt; તરફ વ્યવસ્થિત રીતે ડર&lt;ref name=&quot;tws13janx23&quot;/&gt; ફેલાવવા માટે&lt;ref name=&quot;tws13jan7464&quot;&gt;{{cite news
|author= James Poniewozik
|title= Is the Media Soft on White Male Terrorism?
|quote= The Webster definition of terrorism is &quot;the systematic use of terror especially as a means of coercion.&quot;
|publisher= ''Time Magazine''
|date= June 11, 2009
|url= http://tunedin.blogs.time.com/2009/06/11/is-the-media-soft-on-white-male-terrorism/
|access-date= 2010-01-13
}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; અને તેમ કરીને પોતાના રાજકીય&lt;ref name=&quot;tws12jan35ab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Abrahm&quot;&gt;{{cite journal| last = Abrahms| first = Max| title = What Terrorists Really Want: Terrorist Motives and Counterterrorism Strategy| journal = [[International Security]]| volume = 32| issue = 4| pages = 86–89| publisher = [[MIT Press]]| location = Cambridge, MA| date = March 2008| url = http://maxabrahms.com/pdfs/DC_250-1846.pdf| format = PDF 1933 [[KB]]| issn = 0162-2889| access-date = 2008-11-04| archive-date = 2008-11-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20081109013611/http://maxabrahms.com/pdfs/DC_250-1846.pdf| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tws13janx23&quot;/&gt;, [[સૈદ્ધાન્તિક]]&lt;ref name=&quot;tws13jan43d&quot;/&gt; અથવા [[ધાર્મિક]]&lt;ref name=&quot;tws13jan43d&quot;/&gt; હેતુઓ માટે પ્રસાર માધ્યમોનું ધ્યાન&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.asap-spssi.org/pdf/asap019.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-02-25 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725015247/http://www.asap-spssi.org/pdf/asap019.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ખેંચવા માટે જાણીજોઈને&lt;ref name=&quot;tws12jan35ab&quot;&gt;{{cite news
|author= Fareed Zakaria
|title= The Only Thing We Have to Fear ... If you set aside the war in Iraq, terrorism has in fact gone way down over the past five years.
|quote= &quot;Over the past 30 years, civil wars in the Democratic Republic of Congo, Angola, Liberia, Sierra Leone, Uganda, Bosnia, Guatemala, and elsewhere have, like Iraq, been notorious for the number of civilians killed. But although the slaughter in these cases was intentional, politically motivated, and perpetrated by non-state groups—and thus constituted terrorism as conceived by MIPT, NCTC, and START—
|publisher= ''Newsweek''
|date= Jun 2, 2008
|url= http://www.newsweek.com/id/138508
|access-date= 2010-01-12
}}&lt;/ref&gt; આચરવામાં આવેલી હિંસા&lt;ref name=&quot;tws13janx23&quot;&gt;{{cite news
|author= Francis Townsend, Bruce Hoffman, Steve Inskeep (host)
|title= Experts Explore How To Define Terrorism Act
|quote= Incidents like Fort Hood are forcing terrorism experts to refine what should count as a terrorist act. ... When you look at the just basic English dictionary definition of terror, which is the use of violence to instill fear and intimidation, I think it's hard to imagine this wasn't an act of terror. ... Professor BRUCE HOFFMAN (Georgetown University): For me, an act of violence becomes an act of terrorism when it has some political motive. 
|publisher= ''NPR''
|date= November 25, 2009
|url= http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=120809061
|access-date= 2010-01-13
}}&lt;/ref&gt; અથવા હિંસાની ધમકી/ભય&lt;ref name=&quot;tws13jan43d&quot;&gt;{{cite news
|title= What is terrorism?
|quote= One is Britain - the Terrorism Act 2000 is the largest piece of terrorist legislation in any member state. The Act says terrorism means the use or threat of action to influence a government or intimidate the public for a political, religious or ideological cause. 
|publisher= ''BBC News''
|date= 20 September 2001
|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1555265.stm
|access-date= 2010-01-13
}}&lt;/ref&gt;ને આતંકવાદ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, અને તેને જુલમગાર માનવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;tws13jan43d&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tws13jan7464&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Terrorism
|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/terrorism
|publisher=Merriam-Webster's Dictionary
|year=1795}}&lt;/ref&gt; આ માનદંડોમાંથી અનેક અથવા તમામ સાથે મળતી ક્રિયાને મોટા ભાગે '''આતંકવાદ'''  કહેવામાં આવે છે. આ શબ્દપ્રયોગ સરકાર અથવા ધાર્મિક નેતાઓને માટે વપરાઈ શકે કે કેમ અને યુદ્ધકાળની ગતિવિધિઓને તેના અર્થમાં સમાવિષ્ટ કરવી કે નહીં તે બાબતે નોંધપાત્ર મતભેદો છે. વધુમાં, ''આતંકવાદ/ત્રાસવાદ''  અને ''અપરાધ''  વચ્ચેનો ભેદ પણ ચોક્કસ રીતે દર્શાવવો અઘરો છે.&lt;ref name=&quot;tws13janx23xxx&quot;&gt;{{cite news
|author= Bruce Hoffman, Steve Inskeep (host)
|title= Experts Explore How To Define Terrorism Act
|quote= But Hoffman concedes he might not have viewed Fort Hood as terrorism a decade or two ago. Back then, he believed there had to be some sort of chain of command; that a terror network had to be involved for an incident to rank as a terrorist attack. But Hoffman was forced to revisit that view, in light of the Unabomber, the Oklahoma City bomber, and now his conviction that terrorist groups like al-Qaida have learned they don't need to finance or train would-be terrorists directly; instead, they can motivate them to commit terrorism on their own. In that sense, Hoffman sees the Fort Hood attack as a prime example of one of the major trends in 21st century terrorism. 
|publisher= ''NPR''
|date= November 25, 2009
|url= http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=120809061
|access-date= 2010-01-13
}}&lt;/ref&gt;


આ શબ્દનો રાજકીય અને ભાવનાત્મક રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને તે સખત નકારાત્મક અર્થછટાઓ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;Hoffman-1998-p31&quot;&gt;હોફમૅન, બ્રુસ &quot;''ઈનસાઈડ ટેરરિઝમ''  (આતંકવાદની અંદર)&quot; કોલંબિયા યુનિવર્સિટી પ્રેસ 1998 ISBN 0-231-11468-0. પૃષ્ઠ 32. જુઓ [[ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ]]માં પ્રકાશિત સમાલોચના [http://www.nytimes.com/books/first/h/hoffman-terrorism.html ઈનસાઈડ ટેરરિઝમ]&lt;/ref&gt; તેને વાપરનારની [[વિચારસરણી]] અને તે જે સંદર્ભમાં પ્રયોજાયો હોય તેના પર મોટા ભાગે તેના અર્થનો આધાર રહે છે. આ શબ્દની એકસોથી વધુ વ્યાખ્યાઓ અભ્યાસુઓને મળી છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub207.pdf|title=BOUNDING THE GLOBAL WAR ON TERRORISM|last=Record|first=Jeffrey|date=December 2003|publisher=[[Strategic Studies Institute]] (SSI)|quote=The views expressed in this report are those of the author and do not necessarily reflect the official policy or position of the Department of the Army, the Department of Defense, or the U.S. Government. This report is cleared for public release; distribution is unlimited.|access-date=2009-11-11|archive-date=2005-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20051006053352/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub207.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;સ્ચમિડ, એલેકસ, અને જોગંમૅન આલ્બર્ટ. પોલિટિકલ ટેરરિઝમઃ અ ન્યૂ ગાઈડ ટુ એકટર્સ, ઓથર્સ, કન્સેપ્ટ્સ, ડેટા બેઝિઝ, થિયરીઝ, એન્ડ લિટરેચર. આમસ્ટરડેમઃ  ઉત્તર હૉલેન્ડ; ન્યૂ બ્રુન્સવિકઃ ટ્રાન્સેકશન બુકસ, 1988.&lt;/ref&gt; અત્યારે, આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણે સ્વીકૃત હોય તેવી કોઈ વ્યાખ્યા નથી.  સરકારો પ્રતિપક્ષોને તેમની બિનકાયદેસરતા પુરવાર કરવા માટે ''આતંકવાદીઓ''  તરીકે સંબોધે છે.&lt;ref name=&quot;tws11janx33225&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tws11jan757&quot;&gt;{{cite news
|author= Elysa Gardner
|title= Harold Pinter: Theater's singular voice falls silent 
|quote= In 2004, he earned the prestigious Wilfred Owen prize for a series of poems opposing the war in Iraq. In his acceptance speech, Pinter described the war as &quot;a bandit act, an act of blatant state terrorism, demonstrating absolute contempt for the concept of international law.&quot;
|publisher= ''USA Today''
|date= 2008-12-25
|url= http://www.usatoday.com/life/theater/news/2008-12-25-pinter_N.htm
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; કેટલાકના મતે ''આતંકવાદી''  શબ્દ એટલી પ્રત્યયાત્મક સમસ્યાઓથી ઘેરાયેલો છે કે તેના બદલે ''હિંસાત્મક બિન-રાજકીય કર્તા''  શબ્દપ્રયોગ વધુ સારો પ્રયોગ છે.&lt;ref name=&quot;tws11jan4eer&quot;&gt;{{cite news
|author= Barak Mendelsohn
|title= Sovereignty under attack: the international society meets the Al Qaeda network (abstract)
|quote= This article examines the complex relations between a violent non-state actor, the Al Qaeda network, and order in the international system. Al Qaeda poses a challenge to the sovereignty of specific states but it also challenges the international society as a whole.
|publisher= ''Cambridge Journals''
|date= 2005-01
|url= http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=14A39C376E92196BB12E57159E36C7DF.tomcat1?fromPage=online&amp;aid=274626
|access-date= 2010-01-11
|archive-date= 2011-06-04
|archive-url= https://web.archive.org/web/20110604164240/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=14A39C376E92196BB12E57159E36C7DF.tomcat1?fromPage=online&amp;aid=274626
|url-status= dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tws12jan35ab&quot;/&gt;{{Citation needed|date=January 2010}} આતંકવાદ ખૂબ લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે અને જમણેરી અને ડાબેરી એમ બંને [[રાજકીય પક્ષો]], રાષ્ટ્રવાદી જૂથો, ધાર્મિક સમુદાયો, ક્રાંતિકારીઓ, અપરાધીઓ અને અન્યો દ્વારા તે પ્રયોજાતો આવ્યો છે.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.britannica.com/eb/article-9071797 |title=Terrorism |access-date= 2006-08-11 |publisher= Encyclopædia Britannica|pages=3}}&lt;/ref&gt;


== શબ્દનો ઉદ્ભવ ==
{{Main|Definition of terrorism}}
{{See also|State terrorism}}
{{terrorism}}
&quot;ટેરર (આતંક)&quot; શબ્દ લૅટિનના ''ટેરેરે''  એટલે કે &quot;ભય પમાડવું&quot; પરથી બન્યો છે.&lt;ref name=&quot;tws11janrdw&quot;&gt;{{cite news
|author= Kim Campbell
|title= When is 'terrorist' a subjective term?
|quote= New York Times columnist William Safire wrote that the word &quot;terrorist&quot; has its roots in the Latin terrere, which means &quot;to frighten.&quot;
|publisher= ''Christian Science Monitor''
|date= September 27, 2001 
|url= http://www.csmonitor.com/2001/0927/p16s2-wogi.html
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; 105 ઈ.સ.પૂર્વે, રોમમાં [[કિમ્બ્રી]] સમુદાયના યૌદ્ધાઓના આક્રમણના પ્રતિભાવમાં જે ભય અને કટોકટીની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી તેને તેઓ ''ટેરર કિમ્બ્રીકસ''  કહેતા. [[જેકોબિનો]]એ ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ દરમ્યાન [[આતંકનું સામ્રાજય]] સ્થાપતી વખતે આ પૂર્વાધાર લીધો હતો.&lt;ref name=&quot;tws11janr987&quot;&gt;{{cite news
|author= Kim Campbell
|title= When is 'terrorist' a subjective term?
|quote= The French were the first to coin the term, he says.
|publisher= ''Christian Science Monitor''
|date= September 27, 2001 
|url= http://www.csmonitor.com/2001/0927/p16s2-wogi.html
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tws11jane435&quot;&gt;{{cite news
|author= Geoffrey Nunberg
|title= HEAD GAMES / It All Started with Robespierre / &quot;Terrorism&quot;: The history of a very frightening word
|quote= In 1792 the Jacobins came to power in France and initiated what we call the Reign of Terror and what the French call simply La Terreur.
|publisher= ''San Francisco Chronicle''
|date= October 28, 2001
|url= http://articles.sfgate.com/2001-10-28/opinion/17622543_1_terrorism-robespierre-la-terreur
|access-date= 2010-01-11
|archive-date= 2011-08-04
|archive-url= https://web.archive.org/web/20110804041546/http://articles.sfgate.com/2001-10-28/opinion/17622543_1_terrorism-robespierre-la-terreur
|url-status= dead
}}&lt;/ref&gt; જેકોબિનોએ સત્તા ગુમાવી, તે પછી &quot;આતંકવાદી&quot; શબ્દ નિંદા માટે વપરાતો શબ્દ બની રહ્યો.&lt;ref name=&quot;tws11janx33225&quot;&gt;{{cite news
|author= Geoffrey Nunberg
|title= HEAD GAMES / It All Started with Robespierre / &quot;Terrorism&quot;: The history of a very frightening word
|quote= For the next 150 years the word &quot;terrorism&quot; led a double life -- a justifiable political strategy to some an abomination to others
|publisher= ''San Francisco Chronicle''
|date= October 28, 2001
|url= http://articles.sfgate.com/2001-10-28/opinion/17622543_1_terrorism-robespierre-la-terreur
|access-date= 2010-01-11
|archive-date= 2011-08-04
|archive-url= https://web.archive.org/web/20110804041546/http://articles.sfgate.com/2001-10-28/opinion/17622543_1_terrorism-robespierre-la-terreur
|url-status= dead
}}&lt;/ref&gt; અલબત્ત, આતંકનું સામ્રાજય સરકાર દ્વારા સ્થાપવામાં આવ્યું હોવા છતાં, આધુનિક સમયમાં &quot;આતંકવાદ&quot; શબ્દ, સામાન્ય રીતે કોઈ ખાનગી જૂથ દ્વારા નિર્દોષ લોકોની હત્યા કરીને&lt;ref name=&quot;tws11jan1q22&quot;&gt;{{cite news
|author= Robert Mackey
|title= Can Soldiers Be Victims of Terrorism?
|quote= Terrorism is the deliberate killing of innocent people, at random, in order to spread fear through a whole population and force the hand of its political leaders.
|publisher= ''The New York Times''
|date= November 20, 2009
|url= http://thelede.blogs.nytimes.com/2009/11/20/define-terrorism/
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; પ્રસાર-માધ્યમોનું ધ્યાન ખેંચવાના અર્થમાં વાપરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;tws11janteer&quot;&gt;{{cite news
|author= Jeremy Lott
|title= Suicide Blunderers: Terrorists kill selves, blame Jews.
|quote= The World Trade Center and Pentagon bombings were an unthinkable masterstroke, producing a media spectacle that rocked the world.
|publisher= ''Reason Magazine''
|date= December 5, 2001
|url= http://reason.com/archives/2001/12/05/suicide-blunderers
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt;  શબ્દની આ અર્થછટા છેક [[સરગેય નેચાયેવ]], કે જેણે પોતાની જાતને એક &quot;આતંકવાદી&quot; ગણાવી હતી, ત્યાં સુધી જોઈ શકાય છે.&lt;ref name=&quot;Crenshaw77&quot;&gt;ક્રેનશૉ, માર્થા, ''ટેરરિઝમ ઈન કન્ટેકસ્ટ'' , પૃ. 77.&lt;/ref&gt; 1869માં નેચાયેવે &quot;પીપલ્સ રિટ્રીબ્યુશન (લોકોનો પ્રતિશોધ - Народная расправа)&quot; નામનું પહેલવહેલું રશિયન આતંકવાદી જૂથ સ્થાપ્યું હતું.


નવેમ્બર 2004માં, [[યુનાઈટેડ નેશન્સ સિકયોરિટી કાઉન્સિલ]]ના એક રિપોર્ટમાં આતંકવાદને કોઈ પણ એવી ગતિવિધિ ઠરાવી હતી કે &quot;જે પ્રજાને ડરાવવા/ધમકાવવાના અથવા સરકાર કે આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનને કશુંક કરવા કે કશું કરવાથી રોકવા માટે ફરજ પાડવાના હેતુથી સામાન્ય નાગરિકો કે નિઃશસ્ત્ર લોકોની હત્યા કરવાનો કે તેમને ગંભીર શારીરિક હાનિ પહોંચાડવાનો ઈરાદો રાખે છે&quot;..&lt;ref&gt;{{cite web|title=UN Reform|publisher=United Nations|date=2005-03-21|url=http://www.un.org/unifeed/script.asp?scriptId=73|archive-url=https://web.archive.org/web/20070427012107/http://www.un.org/unifeed/script.asp?scriptId=73|archive-date=2007-04-27|access-date=2008-07-11|quote=The second part of the report, entitled &quot;Freedom from Fear backs the definition of terrorism - an issue so divisive agreement on it has long eluded the world community - as any action &quot;intended to cause death or serious bodily harm to civilians or non-combatants with the purpose of intimidating a population or compelling a government or an international organization to do or abstain from doing any act.&quot;|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


ઘણા દેશોમાં, અન્ય હેતુઓ માટે કરાતા અપરાધો કરતાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓને કાયદેસર જુદી પાડવામાં આવી છે, અને &quot;આતંકવાદ&quot;ને  ધારાસભામાં કાયદો બનાવીને સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો છે; ચોક્કસ વ્યાખ્યાઓ માટે જુઓ ''[[આતંકવાદની વ્યાખ્યા]]'' . આતંકવાદની કાયદા મુજબની વ્યાખ્યાઓમાંના સામાન્ય સિદ્ધાન્તો તેના અર્થ બાબતે સર્વસંમતિ સધાતી જોવા મળે છે અને તે જુદા જુદા દેશોમાંના કાયદાનું અમલીકરણ કરનારી વ્યકિતઓ વચ્ચે સહકારના સંબંધો પોષે છે. આ વ્યાખ્યાઓમાંથી કેટલીકમાં [[અતિક્રમણ કરાયેલા દેશ]]માં, નાગરિકો દ્વારા આક્રમણખોરો સામે [[હિંસાનો ઉપયોગ કાયદેસર]]ની ગણવા બાબતેની શકયતાને કયાંય જોવામાં જ નથી આવતી. બીજી વ્યાખ્યાઓ માત્ર [[પ્રતિરોધ ચળવળો]] કે જે હિંસાત્મક પગલાંથી આક્રમણખોરોનો વિરોધ કરે છે અને જેમાં સામાન્ય નાગરિકો અને નિઃશસ્ત્રોનો કોઈ ભેદભાવ વિના ભોગ લેવાય છે તેને જ આતંકવાદી જૂથો તરીકે લેબલ કરવામાં આવે છે, અને આમ હિંસાના ન્યાયસંગત અને ગેરકાયદેસર ઉપયોગ વચ્ચે ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે. છેવટે, આ તફાવત એ માત્ર [[રાજકીય]] નિર્ણય જ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Khan|first=Ali|title=A Theory of International Terrorism|publisher=Social Science Research Network|year=1987|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=935347|format=PDF|access-date=2008-07-11}}&lt;/ref&gt;


== મુખ્ય માનદંડ ==
અધિકૃત વ્યાખ્યાઓ પ્રતિ-આતંકવાદ નીતિ નિશ્ચિત કરે છે, અને મોટા ભાગે તેના માટે જ વિકસાવવામાં આવી હોય છે. મોટા ભાગની સરકારી વ્યાખ્યાઓમાં નીચેના મુખ્ય માનદંડોનો સમાવેશ થાય છેઃ લક્ષ્ય, ઉદ્દેશ, ચાલકબળ/પ્રયોજન, ગુનેગાર, અને જે-તે પ્રવૃત્તિની કાયદેસરતા અથવા ન્યાયસંગતતા. ગુનેગારોના નીચેના વિધાન પરથી પણ મોટા ભાગે આતંકવાદને ઓળખી શકાય છે.


'''હિંસા'''  - [[સેન્ટર ફોર સ્ટ્રેટેજિક એન્ડ ઈન્ટરનેશનલ સ્ટડીઝ]]ના વૉલ્ટર લાકયુઈયર મુજબ, &quot;આતંકવાદની સામાન્ય લાક્ષણિકતા અંગે સહમતિ સધાઈ શકી હોય તેવી એક માત્ર લાક્ષણિકતા એ છે કે આતંકવાદમાં હિંસા અથવા હિંસાની ધમકી/ભય શામેલ હોય છે.&quot; જો કે, માત્ર હિંસાના માનદંડ પરથી કોઈ ઉપયોગી વ્યાખ્યા રચાઈ શકતી નથી, કારણ કે તે સામાન્ય રીતે જેને આતંકવાદ ગણવામાં આવતો નથી તેવી બીજી અનેક પ્રવૃત્તિઓમાં શામેલ હોય છે, જેમ કેઃ [[યુદ્ધ]], [[રમખાણ]], [[સંગઠિત અપરાધ]], અથવા એકદમ સામાન્ય [[હુમલો]]. જેમાં જાનહાનિ ન હોય તેવા માલમિલકતના વિનાશને પણ સામાન્ય રીતે [[હિંસાત્મક અપરાધ]] ગણવામાં આવતો નથી, પરંતુ [[અર્થ લિબરેશન ફ્રન્ટ]]&lt;ref name=&quot;tws11jangjh&quot;&gt;{{cite news
|author= Ronald Bailey
|title= Earth Liberation Front Terrorist Gets 22 Years in Prison for Anti-Biotech Arson
|quote= Marie Mason decided to &quot;elevate her grievances beyond the norms of civilized society&quot; through fire and destruction, U.S. District Judge Paul Maloney said. The case _ which was prosecuted as domestic terrorism ...
|publisher= ''Reason Magazine''
|date= February 6, 2009
|url= http://reason.com/blog/2009/02/06/earth-liberation-front-terrori
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt;(પૃથ્વી મુકિત મોરચો) અને [[એનિમલ લિબરેશન ફ્રન્ટ]]&lt;ref name=&quot;tws11jan4132&quot;&gt;{{cite news
|author= Daniel Schorn
|title= Ed Bradley Reports On Extremists Now Deemed Biggest Domestic Terror Threat
|quote= The biggest act of eco-terrorism in U.S. history was a fire ... Animal Liberation Front, whose masked members have been known to videotape themselves breaking into research labs, ...
|publisher= ''60 Minutes''
|date= June 18, 2006
|url= http://www.cbsnews.com/stories/2005/11/10/60minutes/main1036067.shtml
|access-date= 2010-01-11
|archive-date= 2011-05-24
|archive-url= https://web.archive.org/web/20110524093454/http://www.cbsnews.com/stories/2005/11/10/60minutes/main1036067.shtml
|url-status= dead
}}&lt;/ref&gt; (પ્રાણી મુકિત મોરચો) જેવા કેટલાકના મતે માલમિલકતના નુકસાન/વિનાશને પણ હિંસા અથવા આતંકવાદ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે; [[ઈકો-ટેરરિઝમ]] પણ જોશો.


'''માનસિક અસર અને ડર'''  - સૌથી મહત્તમ તીવ્રતામાં અને લાંબા સમયગાળા સુધી માનસિક અસર ઊભી થાય તે રીતે હુમલો કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;tws11janjlk&quot;&gt;{{cite news
|author= Bruce Hoffman
|title= The Logic of Suicide Terrorism
|quote= ...terrorism is meant to produce psychological effects that reach far beyond the immediate victims of the attack.
|publisher= ''The Atlantic''
|date= June 2003
|url= http://www.theatlantic.com/doc/200306/hoffman
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; આતંકવાદનો પ્રત્યેક બનાવ એ એક એવો &quot;દેખાવ&quot; છે જેને ઘણા વિશાળ પ્રેક્ષકગણ પર અસર ઊભી કરવા માટે રચવામાં આવ્યો હોય છે. આતંકવાદીઓ પોતે જે દેશ કે સમાજના વિરોધી છે તેના પાયાને હચમચાવી નાખવા અને પોતાની શકિતનું પ્રદર્શન કરવા માટે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો પર હુમલો&lt;ref name=&quot;tws11janbgfv&quot;&gt;{{cite news
|author= Rick Hampson
|title= Statue of Liberty gets her view back
|quote= On Saturday, the statue, closed above its base since the terror attacks, will reopen to visitors — a relative few, in small groups, specially ticketed, carefully screened and escorted by a park ranger.
|publisher= ''USA Today''
|date= 2009-07-06
|url= http://www.usatoday.com/travel/destinations/2009-07-01-statue-of-liberty-crown_N.htm
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; કરતા પણ જોવા મળે છે. આવા બનાવોથી સરકારને નકારાત્મક અસર પહોંચે, જયારે આ આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ પાછળ જેનો હાથ હોય તે [[આતંકવાદી સંગઠન]] અને/અથવા તેની [[વિચારસરણી]]ની પ્રતિષ્ઠા વધે તેમ બની શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Juergensmeyer|first=Mark|title=Terror in the Mind of God|url=https://archive.org/details/terrorinmindofgo00juer|publisher=University of California Press|year=2000|pages=[https://archive.org/details/terrorinmindofgo00juer/page/125 125]–135}}&lt;/ref&gt;


'''રાજકીય હેતુ સિદ્ધ કરવા માટેનું અપરાધીકૃત્ય'''  - આતંકવાદનાં ઘણાં બધાં કૃત્યોમાં જે સામાન્ય જોવા મળ્યું છે તે છે રાજકીય હેતુ.&lt;ref name=&quot;tws11janwq32&quot;&gt;{{cite news
|title= Number of Terrorist Attacks, Fatalities
|quote= The nation's deadliest terrorist acts - attacks designed to achieve a political goal 
|publisher= ''Washington Post''
|date= June 12, 2009
|url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2009/06/12/GR2009061200051.html
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; પત્ર-લેખન અથવા વિરોધ પ્રદર્શન જેમ જ આતંકવાદ પણ એક રાજકીય યુકિત છે; જયારે બીજા કશાથી પોતે જેવી ઇચ્છે છે તેવી અસર ઊભી નહીં થઈ શકે એમ ચળવળકારો માનતા હોય ત્યારે તેઓ કોઈ રાજકીય યુકિતની જેમ આતંકવાદનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ જે બદલાવ ઇચ્છતા હોય છે તે એટલો આગ્રહપૂર્વક ઇચ્છતા હોય છે કે બદલાવ ન હાંસલ કરી શકવાની નિષ્ફળતા તેમને સામાન્ય નાગરિકોના મૃત્યુ કરતાં વધુ વસમું પરિણામ લાગે છે. જયારે [[આતંકવાદ અને ધર્મ]] સંકળાયેલા જોવા મળે છે ત્યાં મોટા ભાગે આવો આંતરિક-સંબંધ જોવા મળે છે. જયારે કોઈ રાજકીય સંઘર્ષ ધાર્મિક અથવા &quot;વૈશ્વિક/બ્રહ્માંડી&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Juergensmeyer|first=Mark|title=Terror in the Mind of God|url=https://archive.org/details/terrorinmindofgo00juer|publisher=University of California Press|year=2000}}&lt;/ref&gt; સંઘર્ષનું સ્વરૂપ પકડે છે, જેમ કે પૂર્વજોના વતન પર નિયંત્રણ મેળવવું, ઉદાહરણ તરીકે ઈઝરાયેલ અને જેરુસલામ, આવા કિસ્સામાં રાજકીય લક્ષ્ય (રાષ્ટ્રવાદ) હાંસલ કરવામાં નિષ્ફળતા એ આધ્યાત્મિક નિષ્ફળતા સમાન બને છે, અને આ લક્ષ્ય પ્રતિ ખૂબ સમર્પિતોને તે પોતાના અથવા નિદોર્ષ સામાન્ય નાગરિકોના મૃત્યુ કરતાં વધુ વસમી લાગે છે.&lt;ref name=&quot;tws11jang555&quot;&gt;{{cite news
|author= Alexander Stille
|title= Historians Trace an Unholy Alliance; Religion as the Root Of Nationalist Feeling
|quote= ''Now the context in which we see nationalism has completely changed,'' he said. Faced with the threat of Islamic fundamentalism, the West is more open to looking at the role of religion in the formation of nationalism.
|publisher= ''The New York Times''
|date= May 31, 2003
|url= http://www.nytimes.com/2003/05/31/arts/historians-trace-an-unholy-alliance-religion-as-the-root-of-nationalist-feeling.html?pagewanted=1
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; જયોર્જ સી. માશર્લ સેન્ટર ફોર યુરોપિયન સિકયોરિટી સ્ટડીઝ ખાતે કારસ્ટેન બોકસ્ટેટેએ આ ચાવીરૂપ લાક્ષણિકતાઓને એકસાથે સાંકળીને એક વ્યાખ્યા તૈયાર કરી છેઃ
{{cquote|Terrorism is defined as political violence in an asymmetrical conflict that is designed to induce terror and psychic fear (sometimes indiscriminate) through the violent victimization and destruction of noncombatant targets (sometimes iconic symbols). Such acts are meant to send a message from an illicit clandestine organization. The purpose of terrorism is to exploit the media in order to achieve maximum attainable publicity as an amplifying force multiplier in order to influence the targeted audience(s) in order to reach short- and midterm political goals and/or desired long-term end states.&quot;&lt;ref name=Bockstette2008&gt;{{cite journal | author = Bockstette, Carsten | year = 2008 | title = Jihadist Terrorist Use of Strategic Communication Management Techniques | issue = 20 | url = http://www.marshallcenter.org/mcpublicweb/MCDocs/files/College/F_ResearchProgram/occPapers/occ-paper_20-en.pdf | access-date = 2009-01-01 | journal = George C. Marshall Center Occasional Paper Series | issn = 1863-6039 | format = PDF | archive-date = 2009-02-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090201053211/http://www.marshallcenter.org/mcpublicweb/MCDocs/files/College/F_ResearchProgram/occPapers/occ-paper_20-en.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;}}


'''ઈરાદાપૂર્વક નિઃશસ્ત્રોને નિશાન બનાવવા'''  - [[સામાન્ય નાગરિકો]]ને પોતાના સીધાં નિશાન બનાવવાનું ઈરાદાપૂર્વક નક્કી કરવું તે આંતકવાદનું વિશિષ્ટ લક્ષણ છે.&lt;ref name=&quot;tws11jan3vvv&quot;&gt;{{cite news
|author= Edith M. Lederer, Associated Press Writer
|title= UN conference rejects religious terrorism
|quote= Countries attending a U.N. interfaith conference Thursday rejected the use of religion to justify acts of terrorism and other violence that kills and injures innocent civilians.
|publisher= ''USA Today''
|date= 2008-11-13
|url= http://www.usatoday.com/news/world/2008-11-13-2150005625_x.htm
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; વિશેષરૂપે, જયારે નવજાત શિશુઓ, બાળકો, માતાઓ અને અન્ય વડીલોની હત્યા કરવામાં આવે છે કે તેમને જખમી કરવામાં આવે છે અને તેમને હાનિની મધ્યમાં ધકેલવામાં આવે છે ત્યારે તેમનો અપરાધી મનસૂબો સ્પષ્ટ જણાઈ આવે છે. મોટા ભાગના વખતે, આતંકવાદના ત્રાહિતોને તેઓ ભયનું કારણ છે એટલા માટે નહીં પરંતુ આતંકવાદીઓ વિશ્વ માટેની જે ચોક્કસ દૃષ્ટિ ધરાવે છે તેમાં તેમની નજરે તેઓ ચોક્કસ &quot;પ્રતીકો, સાધનો, પ્રાણીઓ અથવા ભ્રષ્ટ માણસો&quot;  છે એટલા માટે પસંદ કરવામાં આવે છે. તેમને પીડા આપીને આતંકવાદીઓ ભય ફેલાવવાનો, પોતાનો સંદેશ બહાર પ્રેક્ષકોને પહોંચાડવાનો અથવા તો પછી મોટા ભાગે પોતાની ક્રાંતિકારી ધાર્મિક માંગો અને રાજકીય હેતુઓ સંતોષવાનો હેતુ પૂરો કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Juergensmeyer|first=Mark|title=Terror in the Mind of God|url=https://archive.org/details/terrorinmindofgo00juer|publisher=University of California Press|year=2000|pages=[https://archive.org/details/terrorinmindofgo00juer/page/127 127]–128}}&lt;/ref&gt;


'''ગેરકાયદેસરતા અથવા બિન-ન્યાયસંગતતા'''  - આતંકવાદની કેટલીક અધિકૃત (નોંધપાત્ર રીતે સરકારી) વ્યાખ્યાઓ ગેરકાયદેસરતા અથવા ન્યાયસંગત ન હોવાને&lt;ref&gt;{{cite web|title=Terrorism in the United States 1999|publisher=Federal Bureau of Investigation|url=http://www.fbi.gov/publications/terror/terror99.pdf|format=PDF|access-date=2008-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20010913013624/http://www.fbi.gov/publications/terror/terror99.pdf|archive-date=2001-09-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt; એક માનદંડ તરીકે ઉમેરવામાં આવ્યો છે, જેથી સરકાર દ્વારા અધિકૃત ગતિવિધિઓ (અને તેથી &quot;કાયદેસર&quot;) અને અન્ય વ્યકિતઓ અને નાના જૂથો દ્વારા થતી ગતિવિધિઓને જુદી પાડી શકાય. આ માપદંડ અનુસાર, એવાં કૃત્યો જે અન્ય માનદંડો અનુસાર આતંકવાદ ઠરી શકે, તે માત્ર સરકાર દ્વારા માન્ય હોવાને કારણે આતંકવાદ ગણાતાં નથી. ઉદાહરણ તરીકે, અમુક ધ્યેય માટે નાગરિકોનો ટેકો દર્શાવતા શહેર પર બૉમ્બવર્ષા કરવી, તે જો સરકાર માન્ય હોય તો તે આતંકવાદ ગણાશે નહીં. આ માનદંડ મૂળભૂત રીતે સમસ્યાજનક છે અને તેને વૈશ્વિક રીતે સ્વીકારવામાં આવ્યો નથી, કારણ કેઃ તે [[રાજય તરફથી કોઈ આતંકવાદ]] હોઈ શકે તેવી શકયતાને નકારે છે;&lt;ref name=&quot;tws11jan6yu&quot;&gt;{{cite news
|title= Iraq accuses US of state terrorism
|quote= Iraq has accused the United States of state terrorism amid signs that the war of words between the two countries is heating up. 
|publisher= ''BBC News''
|date= 2002-02-20
|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1830640.stm
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; એક જ કૃત્યને, તે &quot;ન્યાયસંગત&quot; સરકારી પગલું છે કે નહીં તેના આધારે તેને આતંકવાદ તરીકે કે બિનઆતંકવાદી કૃત્ય તરીકે ઠેરવવામાં આવી શકે નહીં; &quot;ન્યાયસંગતતા&quot; અને &quot;કાયદેસરતા&quot; એ વયૈકિતક છે, જે એક કે બીજી સરકારના પરિપ્રેક્ષ્ય પર આધારિત છે; અને તે આ શબ્દપ્રયોગના ઐતિહાસિક રીતે સ્વીકૃત અર્થ અને ઉદ્ભવથી વેગળો છે.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=AskOxford Search Results - terrorist|encyclopedia=AskOxford|publisher=AskOxford|access-date=2008-07-11|url=http://www.askoxford.com/results/?view=dev_dict&amp;field-12668446=terrorism&amp;branch=13842570&amp;textsearchtype=exact&amp;sortorder=score%2Cname|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929231838/http://www.askoxford.com/results/?view=dev_dict&amp;field-12668446=terrorism&amp;branch=13842570&amp;textsearchtype=exact&amp;sortorder=score%2Cname|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=82104&amp;dict=CALD |title=Cambridge International Dictionary of English |publisher=Dictionary.cambridge.org |date= |access-date=2009-08-10 |archive-date=2008-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080926123850/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=82104&amp;dict=CALD |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/terrorism |title=Dictionary.com |publisher=Dictionary.reference.com |date=1979-10-20 |access-date=2009-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=terrorism |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date=1979-10-20 |access-date=2009-08-10}}&lt;/ref&gt; આ કારણોસર, આ માનદંડને વૈશ્ચિક રીતે સ્વીકારવામાં આવ્યો નથી; મોટા ભાગના શબ્દકોશોમાંની આ શબ્દની વ્યાખ્યાઓમાં આ માનદંડનો સમાવેશ થતો નથી.


== નિંદાત્મક ઉપયોગ ==
{{POV-section|date=January 2010}}
&quot;આતંકવાદ&quot; અને '''&quot;આતંકવાદી&quot;'''  (આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ હોય તે) શબ્દો ખૂબ સખત નકારાત્મક અર્થછટાઓ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;tws11jangkll&quot;&gt;{{cite news
|author= Bob Thompson
|title= Hollywood on Crusade
|quote= ... terrorism. He was widely chastised for using a word that carries major negative connotations ...
|publisher= ''Washington Post''
|date=  May 1, 2005
|url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/04/29/AR2005042900744.html
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; આ શબ્દો મોટા ભાગે રાજકીય લેબલો તરીકે વપરાય છે, અમુક લોકો દ્વારા આચરાયેલી હિંસા અથવા હિંસાની ધમકીને અનૈતિક, નિરંકુશ, ગેરવાજબી/અનુચિત ગણાવી તે માટે એ લોકોને અથવા તો વસતિના તે સમગ્ર વર્ગને વખોડી કાઢવા માટે તેમનો ઉપયોગ થતો હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.btselem.org/english/Special/20080113_Response_to_Head_of_GSS_Statement.asp બીત્સેલીમ] (B'Tselem) ઈઝરાયેલ દ્વારા કોઈ પણ પેલિસ્તીનીની હત્યાને આઈએસએના પ્રમુખ આતંકવાદી ગણાવે છે&lt;/ref&gt; પોતાના વિરોધીઓ દ્વારા &quot;આતંકવાદી&quot;નું બિરુદ પામેલા લોકો ભાગ્યે જ પોતાને આતંકવાદી ગણાવે છે, અને પોતાની ઓળખ દર્શાવવા લાક્ષણિક ઢબે અન્ય શબ્દો અથવા તો તેમની પરિસ્થિતિને અનુરૂપ શબ્દપ્રયોગો વાપરે છે, જેમ કે [[અલગતાવાદી]], [[સ્વાતંત્ર્ય સેનાની]], મુકિતદાતા, [[ક્રાંતિકારી]], [[તકેદાર]], [[યૌદ્ધા]], [[અર્ધલશ્કરી]], [[ગેરિલા]], [[બળવાખોર]], [[દેશભકત]], અથવા તેમની ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિમાં તે માટેના સમાન અર્થના કોઈ પણ શબ્દ. [[જેહાદી]], [[મુજાહિદ્દીન]], અને [[ફિદાયીન]] એ એવા જ અરબી શબ્દો છે, જે હવે અંગ્રેજી શબ્દકોશમાં સમાવી લેવામાં આવ્યા છે. એકબીજાને આતંકવાદી તરીકે દર્શાવવા બંને પક્ષો વચ્ચે સંઘર્ષ રહે તે સામાન્ય છે.&lt;ref name=&quot;tws11janbcvc&quot;&gt;{{cite news
|author= Paul Reynolds, quoting David Hannay, Former UK ambassador
|title= UN staggers on road to reform
|quote= This would end the argument that one man's terrorist is another man's freedom fighter...
|publisher= ''BBC News''
|date= 14 September 2005
|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4244842.stm
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; 


અમુક આતંકવાદી કૃત્યોને, જેમ કે સામાન્ય નાગરિકોને રહેંસી નાખવાને અમુક ચોક્કસ સંજોગોમાં ઓછા અનિષ્ટભર્યા કે ઓછા શેતાની ગણી શકાય કે કેમ તે પ્રશ્ન બાબતે ફિલસૂફોએ જુદા જુદા દષ્ટિકોણો વ્યકત કર્યા છેઃ  જયારે ડેવિડ રોડીનના મતે, [[ઉપયોગિતાવાદી]] ફિલસૂફો એવા કિસ્સાઓની કલ્પના કરી શકે છે (થિયરીમાં) કે જેમાં આતંકવાદની અનિષ્ટકારી અસરો, સારી બાબતો કરતાં ચડી જાય છે, જે નૈતિક રીતે આનાથી ઓછી કિંમતે મેળવી શકાય તેમ નથી હોતી, પ્રત્યક્ષ રીતે &quot;ગુપ્ત રીતે એકઠા થવાની નિઃશસ્ત્રોની કાયદેસરની મુકિતની હાનિકારક અસરો એ અમુક આતંકવાદી કૃત્યોથી સધાતી સારી બાબતોથી ચડી જતી માનવામાં આવે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;Robin&quot;&gt; રોડીન, ડેવિડ (2006). આતંકવાદ. ઈ. ક્રૅઈજ (Ed.)માં, ફિલસૂફીનો રાઉટલેજ જ્ઞાનકોશ. લંડનઃ રાઉટલેજ&lt;/ref&gt; બિન-ઉપયોગિતાવાદી ફિલસૂફોમાંથી, [[માઈકલ વાલ્ઝર]] દલીલ કરી હતી કે માત્ર એક જ ચોક્કસ કિસ્સામાં આતંકવાદને નૈતિક રીતે વાજબી ઠેરવી શકાય તેમ છેઃ જયારે &quot;કોઈ દેશ અથવા સમુદાયને માથે સંપૂર્ણ વિનાશનો ભય તોળાતો હોય અને તેમાંથી ઉગરવાનો અને પોતાને બચાવવાનો એક માત્ર રસ્તો નિઃશસ્ત્રોને ઈરાદાપૂર્વક નિશાન બનાવવાનો રહેતો હોય, ત્યારે તેમ કરવું નૈતિક રીતે યોગ્ય છે.&quot;&lt;ref name=&quot;Robin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tws11jannmllk&quot;&gt;{{cite news
|author= Peter Steinfels
|title= Beliefs; The just-war tradition, its last-resort criterion and the debate on an invasion of Iraq.
|quote= For those like Professor Walzer who value the just-war tradition as a disciplined way to think about the morality of war...
|publisher= ''The New York Times''
|date= March 1, 2003
|url= http://www.nytimes.com/2003/03/01/us/beliefs-just-war-tradition-its-last-resort-criterion-debate-invasion-iraq.html?pagewanted=1
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; 


[[બ્રુસ હોફમૅને]] પોતાના પુસ્તક ''ઈનસાઈડ ટેરરિઝમ'' માં ''આતંકવાદ''  શબ્દ કેમ વિકૃત બન્યો છે તેની સ્પષ્ટતા આપી છેઃ
{{cquote|On one point, at least, everyone agrees: ''terrorism'' is a pejorative term. It is a word with intrinsically negative connotations that is generally applied to one's enemies and opponents, or to those with whom one disagrees and would otherwise prefer to ignore. 'What is called terrorism,' [[Brian Jenkins]] has written, 'thus seems to depend on one's point of view. Use of the term implies a moral judgment; and if one party can successfully attach the label ''terrorist'' to its opponent, then it has indirectly persuaded others to adopt its moral viewpoint.' Hence the decision to call someone or label some organization ''terrorist'' becomes almost unavoidably subjective, depending largely on whether one sympathizes with or opposes the person/group/cause concerned. If one identifies with the victim of the violence, for example, then the act is terrorism. If, however, one identifies with the perpetrator, the violent act is regarded in a more sympathetic, if not positive (or, at the worst, an ambivalent) light; and it is not terrorism.&lt;ref name=tws11jant5r4&gt;{{cite news
|author= Bruce Hoffman
|title= Inside Terrorism
|quote= Google cached copy
|publisher= ''Columbia University Press''
|isbn= 0-231-11468-0
|pages= 32
|date= 1998
|url= http://www.nytimes.com/books/first/h/hoffman-terrorism.html
|access-date= 2010-01-11
|archive-date= 2009-04-16
|archive-url= https://web.archive.org/web/20090416230530/http://www.nytimes.com/books/first/h/hoffman-terrorism.html
|url-status= dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=tws11jant5r555&gt;{{cite news
|author= Bruce Hoffman
|title= Inside Terrorism
|publisher= ''The New York Times''
|date= 1998
|url= http://www.nytimes.com/books/first/h/hoffman-terrorism.html
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=tws11jangbbjj&gt;{{cite news
|author= Raymond Bonner
|title= Getting Attention: A scholar's historical and political survey of terrorism finds that it works.
|quote= ''Inside Terrorism'' falls into the category of ''must read,'' at least for anyone who wants to understand how we can respond to international acts of terror.
|publisher= ''The New York Times: Books''
|date= November 1, 1998
|url= http://www.nytimes.com/books/98/11/01/reviews/981101.01bonnert.html
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt;}}


આ શબ્દની નિંદાત્મક અર્થછટાઓને આ [[કહેવત]]માં યોગ્ય રીતે રજૂ કરવામાં આવી છે, &quot;એક માટે જે ત્રાસવાદી છે તે બીજા માટે સ્વાતંત્ર્ય સેનાની છે.&quot; &lt;ref name=&quot;tws11janbcvc&quot;/&gt; જયારે એક જૂથ રાજયની શેહમાં તેમના બંનેના શત્રુ સામે [[નિયમથી વિરુદ્ધ લશ્કરી]] પદ્ધતિઓ વાપરે છે, પણ પછી પાછળથી [[રાજય]]ની જ સામે પડે છે અને પોતાના જૂના મિત્ર સામે એ જ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવા માંડે એ તેનું ઉદાહરણ છે. [[બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] દરમ્યાન, [[માલયન લોકોના પ્રતિ-જાપાનિઝ લશ્કરે]] બ્રિટિશ સાથે મિત્રતાનો સંબંધ બાંધ્યો હતો, પણ [[માલયન કટોકટી]] દરમ્યાન, તેના વારસના સભ્યો([[માલાયન વંશ મુકિત લશ્કર]])ને અંગ્રેજોએ &quot;આતંકવાદી&quot; તરીકે ખપાવ્યા.&lt;ref&gt;[http://concise.britannica.com/ebc/article-9371060/Malayan-People's-Anti-Japanese-Army માલયન લોકોનું જાપાનીઓ વિરુદ્ધનું લશ્કર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070324094215/http://concise.britannica.com/ebc/article-9371060/Malayan-People%27s-Anti-Japanese-Army |date=2007-03-24 }} સંક્ષિપ્ત બ્રિટાનિકા&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ડૉ. ચૅરિસ કર્લાક''{{cite web |url=http://www.awm.gov.au/atwar/remembering1942/malaya/index.htm |title=Malayan Emergency, 16 June 1948 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070608150502/http://awm.gov.au/atwar/remembering1942/malaya/index.htm |archive-date=2007-06-08 |access-date=2010-02-25 |url-status=live }}'' , 16 જૂન 2003&lt;/ref&gt; વધુ તાજેતરનો કિસ્સો જોઈએ તો [[રોનાલ્ડ રેગન]] અને અમેરિકી શાસનના અન્યોએ [[સોવિયેત યુનિયન]] સામેની [[તેમની લડાઈ]]માં [[અફઘાન મુજાહિદ્દીન]]ને વારંવાર &quot;સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ&quot; તરીકે ઓળખાવ્યા હતા,&lt;ref&gt;[http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAreagan.htm રોનાલ્ડ રેગન, નેશનલ કન્ઝરવેટિવ પોલિટિકલ એકશન કૉન્ફરન્સમાં આપેલું ભાષણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060820130938/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAreagan.htm |date=2006-08-20 }} 8 માર્ચ, 1985. [[સ્પાર્ટાકસ શૈક્ષિણિક]] વેબસાઈટ પર.&lt;/ref&gt; છતાં વીસ વર્ષ પછી, જયારે અફઘાનની નવી પેઢીએ જેને તેઓ પરદેશી શકિતઓએ સ્થાપેલું રાજયતંત્ર માને છે તેની સામે લડવું શરૂ કયુર્ં ત્યારે [[જયોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશે]] તેમના હુમલાઓને &quot;આતંકવાદ&quot; કહ્યા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020128-13.html |title=President Meets with Afghan Interim Authority Chairman |publisher=Georgewbush-whitehouse.archives.gov |date=2002-01-29 |access-date=2009-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/02/20060209-2.html રાષ્ટ્રપતિ નેશનલ ગાર્ડ સાથે આતંકવાદ સામેની લડાઈમાં પ્રગતિ ચર્ચે છે] [[વ્હાઈટ હાઉસ]] વેબસાઈટ ફેબ્રુઆરી 9, 2006&lt;/ref&gt; આતંકવાદ માટે જેમને દોષિત ઠેરવવામાં આવે છે તે જૂથો સ્વાભાવિક રીતે પોતાની પ્રવૃત્તિ માટે કાયદેસરની લશ્કરી અથવા સૈદ્ધાન્તિક પ્રવૃત્તિ પ્રતિબિંબિત કરતા શબ્દને પસંદ કરે છે.&lt;ref&gt;સુધા રામચંદ્રન ''[http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FK12Ak01.html ડેથ બિહાઈન્ડ ધ વ્હીલ ઈન ઈરાક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312030900/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FK12Ak01.html |date=2009-03-12 }}''  [[એશિયન ટાઈમ્સ]], નવેમ્બર 12, 2004, &quot;આત્મઘાતી હુમલાઓનો ઉપયોગ વિદ્રોહી જૂથો પણ કરતા હતા અને તેથી તેમના હુમલાઓને આત્મઘાતી આતંકવાદ તરીકે ઓળખાવામાં આવે તે તેમને પસંદ નહોતું.  &quot;શહાદત&quot; જેવો શબ્દપ્રયોગ તેમને વધુ પસંદ હતો&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;એલેકસ પેરી [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1109554,00.html હાઉ મચ ટુ ટિપ ધ ટેરરિસ્ટ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311061125/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1109554,00.html |date=2009-03-11 }} [[ટાઈમ મૅગેઝિન]], સપ્ટેમ્બર 26, 2005. &quot;તમિલ ટાઈગર્સ એ શબ્દ સામે જરૂર વાંધો ઉઠાવશે. અન્ય ગેરિલા અને આત્મઘાતી વિસ્ફોટ કરનારાઓની જેમ, તે &quot;સ્વાતંત્ર્ય સેનાની&quot; શબ્દપ્રયોગને પસંદ કરે છે.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TCCACR&quot;&gt;[http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/dtra/terrorism_concepts.doc ટેરરિઝમઃ કન્સેપ્ટ્સ, કોઝિસ, એન્ડ કન્ફલિકટ રિસોલ્યુશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301053750/http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/dtra/terrorism_concepts.doc |date=2009-03-01 }} (આતંકવાદઃ વિભાવનાઓ, કારણો અને સંઘર્ષ નિવારણ) [[જયોર્જ માસોન યુનિવર્સિટી]] [[સંઘર્ષ વિશ્વ્લેષણ અને ઉકેલ માટેની ઈન્સ્ટિટ્યૂટ]], ડિફેન્સ થ્રેટ રિડકશન એજન્સી દ્વારા મુદ્રિત, ફોર્ટ બેલવોઈર, વર્જિનિયા, જાન્યુઆરી 2003&lt;/ref&gt; ઓટ્ટાવાની [[કારલેટન યુનિવર્સિટી]] ખાતે જાણીતા આતંકવાદ સંશોધક અને કૅનેડિયન સેન્ટર ઓફ ઈન્ટેલિજન્સ એન્ડ સિકયોરિટી સ્ટડીઝના નિર્દેશક પ્રોફેસર માર્ટિન રુદ્નેર &quot;આતંકવાદી કૃત્યો&quot;ને રાજકીય અથવા અન્ય સૈદ્ધાન્તિક લક્ષ્યો માટે સામાન્ય નાગરિકો પર કરાયેલો હુમલો ગણાવે છે, અને કહે છેઃ
{{cquote|There is the famous statement: 'One man's terrorist is another man's freedom fighter.' But that is grossly misleading. It assesses the validity of the cause when terrorism is an act. One can have a perfectly beautiful cause and yet if one commits terrorist acts, it is terrorism regardless.&lt;ref&gt;Humphreys, Adrian. [http://www.canada.com/nationalpost/news/story.html?id=a64f73d2-f672-4bd0-abb3-2584029db496 &quot;One official's 'refugee' is another's 'terrorist'&quot;], ''[[National Post]]'', January 17, 2006.&lt;/ref&gt;}}


&quot;મુકિત&quot;ના સંઘર્ષમાં સંકળાયેલાં કેટલાંક જૂથોને, પશ્ચિમી સરકારો અથવા પ્રસાર-માધ્યમોએ &quot;આતંકવાદી&quot; કહ્યા હતા. પાછળથી, જયારે એ જ વ્યકિતઓ સ્વતંત્ર થયેલા દેશના નેતાઓ બન્યા, ત્યારે એ જ સંગઠનોએ તેમને &quot;કુશળ રાજનીતિજ્ઞ&quot; કહ્યા. આ પ્રકારના બનાવોના બે ઉદાહરણો છે [[નોબલ શાંતિ પુરસ્કાર]] વિજેતાઓ [[મેનાચેમ બિગીન]] અને [[નેલ્સન મંડેલા]].&lt;ref&gt;થિઓડોર પી. સેટો ''[http://llr.lls.edu/volumes/v35-issue4/seto.pdf ધ મોરાલિટી ઓફ ટેરરિઝમ]''  (આતંકવાદની નૈતિકતા) જુલાઈ 23, 1946ના ધ [[ટાઈમ્સ]]માં પ્રકાશિત એક યાદી તેમાં સમાવિષ્ટ છે, જેને યહૂદી આતંકવાદી કૃત્યો તરીકે દર્શાવાઈ છે, બેગીન જેનો અગ્રસદસ્ય હતો તે ઈરગુન દ્વારા શરૂ કરાયેલાં કૃત્યો પણ તેમાં સામેલ છે&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/israel_at_50/profiles/81305.stm બીબીસી ન્યૂઝઃ પ્રોફાઈલ્સઃ મેનાચેમ બેગીન] બીબીસી વેબસાઈટ &quot;બેગીનની આગેવાનીમાં, ભૂગર્ભ આતંકવાદી જૂથ ઈરગને અનેક હિંસાનાં કૃત્યો પાર પાડ્યાં છે.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ઈકબાલ અહેમદ ''&quot;[http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-1328039/Straight-talk-on-terrorism.html સ્ટ્રેઈટ ટોક ઓન ટેરરિઝમ]&quot;''  (આતંકવાદ વિશે સીધી વાત) [[માસિક સમાલોચના]], જાન્યુઆરી, ૨૦૦૨. &quot;મેનાચેમ બેગીન સહિત, &quot;વોન્ટેડ&quot;ના પોસ્ટરો પર લખેલું હતું, &quot;આતંકવાદીઓ, ... આટલું ઈનામ.&quot; મેં જોયેલી મહત્તમ ઈનામની રકમ 100,000 બ્રિટિશ પાઉન્ડની હતી, જે મેનાચેમ બેગીનના માથા સાટે જાહેર કરવામાં આવી હતી&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;લોર્ડ દેસાઈ [http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/ld199798/ldhansrd/vo980903/text/80903-04.htm હંસાર્ડ, હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311054052/http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/ld199798/ldhansrd/vo980903/text/80903-04.htm |date=2007-03-11 }} 3 સપ્ટેમ્બર 1998 : સ્તંભ 72, &quot;''અલબત્ત, જોમો કેન્યાટ્ટા, [[નેલસન મંડેલા]] અને [[મેનાચેમ બેગીન]]  માત્ર ત્રણ જ ઉદાહરણ આપીએ તો  ત્રણેને આતંકવાદી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા પણ તે તમામ પોતાના દેશના સફળ રાજકીય નેતાઓ અને યુનાઈટેડ કિંગડમ્ના સારા મિત્રો નીવડ્યા હતા.'' &quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4255106.stm બીબીસી ન્યૂઝઃવર્લ્ડઃ અમેરિકાઝઃ યુએન રિફોર્મ્સ રિસીવ મિકસ્ડ રિસપોન્સ] (યુએન સુધારાઓને મિશ્ર પ્રતિભાવ) બીબીસી વેબસાઈટ &quot;તાજેતરના સમયના તમામ સક્રિય જૂથોમાંથી, એએનસી કદાચ સશસ્ત્ર લડતનો સૌથી શ્રેષ્ઠ પરંપરાગત દ્વિઘાતાત્મક દષ્ટિકોણ રજૂ કરે છે. પશ્ચિમી સરકારોએ એકવાર જેને આતંકવાદી જૂથ ગણાવ્યું હતું, તે હવે દક્ષિણ આફ્રિકાની કાયદેસરની, ચૂંટાયેલી સરકાર રચે છે, જેમાં વિશ્વની યથાર્થ આદર્શ વિભૂતિઓમાંના એક, નેલસન મંડેલા સામેલ છે.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1454208.stm બીબીસી ન્યૂઝઃ વર્લ્ડઃ આફ્રિકાઃ પ્રોફાઈલઃ નેલસન મંડેલા] બીબીસી વેબસાઈટ &quot;નેલસન મંડેલા હજુ પણ વિશ્વના સૌથી આદરણીય રાજપુરુષોમાંના એક છે&quot;&lt;/ref&gt;


કયારેક મિત્રરાજયો પણ, ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને રાજકારણના અમુક કારણોસર અમુક સંગઠનના સભ્યો આતંકવાદી છે કે નહીં તે બાબતે અસહમત થઈ શકે છે. ઉદાહરણ રૂપે, ઘણાં વર્ષો સુધી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સરકારના કેટલાક વિભાગોએ [[આઈરિશ રિપબ્લિકન આર્મી]] (આઈઆરએ - IRA)ના સભ્યોને આતંકવાદી ગણાવવાને નકારી કાઢ્યું હતું, કે જયારે આઈઆરએ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના ગાઢ મિત્રરાજય (બ્રિટન) સામે જ આ પદ્ધતિઓ અખત્યાર કરી રહ્યું હતું, જેને બ્રિટને આતંકવાદ જાહેર કર્યો હતો. [[કિવન વિરુદ્ધ રોબીનસન]]ના કિસ્સામાં આ બાબતને ભારપૂર્વક દર્શાવવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.law.syr.edu/faculty/arzt/icl/quinn.pdf કિવન વિરુદ્ધ રોબિનસન (પીડીએફ), 783 F2d. 776 (9th Cir. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301053751/http://www.law.syr.edu/faculty/arzt/icl/quinn.pdf |date=2009-03-01 }}[http://www.law.syr.edu/faculty/arzt/icl/quinn.pdf 1986)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301053751/http://www.law.syr.edu/faculty/arzt/icl/quinn.pdf |date=2009-03-01 }}(પીડીએફ), [[સ્યરાકસ યુનિવર્સિટી કૉલેજ ઓફ લૉ]]ની વેબસાઈટ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;પૃષ્ઠ 17, [http://www.law.du.edu/ilj/online_issues_folder/mccabe.final.4.26.03.pdf ઉત્તર આયર્લેન્ડઃ ટીપી, ટી, એસ 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071201063344/http://www.law.du.edu/ilj/online_issues_folder/mccabe.final.4.26.03.pdf |date=2007-12-01 }} (પીડીએફ) [[કિવન્સ યુનિવર્સિટી બેલફાસ્ટ]] સ્કૂલ ઓફ લૉ&lt;/ref&gt;


આ અને અન્ય કારણોસર, પ્રસાર-માધ્યમો આ તેમના શબ્દપ્રયોગ બાબતે કાળજી રાખવાનો પ્રયત્ન કરે છે અને તેમ કરીને નિષ્પક્ષપાતીપણાની પોતાની છાપ જાળવી રાખવા માગે છે.&lt;ref name=&quot;GUSG&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/styleguide/page/0,5817,184833,00.html|title=Guardian Unlimited style guide}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/guidelines/editorialguidelines/assets/advice/guidanceontheuseoflanguagewhenreportingterrorism.doc|title=BBC editorial guidelines on the use of language when reporting terrorism|format=DOC|archive-url=https://web.archive.org/web/20060326100057/http://www.bbc.co.uk/guidelines/editorialguidelines/assets/advice/guidanceontheuseoflanguagewhenreportingterrorism.doc|archive-date=2006-03-26|access-date=2010-02-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


== પ્રકારો ==
1975ની શરૂઆતમાં, ફોજદારી ગુનાઓના ન્યાય તોળવા બાબતેના ધોરણો અને ધ્યેય નક્કી કરવા માટે [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]ના [[સહાયક કાયદા અમલીકરણ ખાતા]]એ રાષ્ટ્રીય સલાહકાર સમિતિની રચના કરી હતી. આ સમિતિએ જે પાંચ ખંડો લખ્યા તેમાંથી એકનું શીર્ષક ''ગેરવ્યવસ્થા અને આતંકવાદ''  હતું, જે કાર્ય વિશેષ દળના નિર્દેશક એચ.એચ.એ. કૂપરની દોરવણી હેઠળ અવ્યવસ્થા અને આતંકવાદ અંગેના કાર્ય વિશેષ દળ દ્વારા રચવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;ગેરવ્યવસ્થાઓ અને આતંકવાદ, અપરાધ ન્યાયના ધોરણો અને ધ્યેયો બાબતે રાષ્ટ્રીય સલાહકાર સમિતિ (વોશિંગ્ટન ડી.સી.:1976)&lt;/ref&gt;
આ કાર્ય વિશેષ દળે આતંકવાદને કુલ  છ વિભાગોમાં વર્ગીકૃત કર્યું હતું.

* '''મુલકી અવ્યવસ્થા'''  - સમુદાયની [[શાંતિ]], [[સલામતી]] અને રોજિંદા કામકાજમાં ખલેલ ઊભી કરતું હિંસાનું સંગઠિત સ્વરૂપ.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       
* '''રાજકીય આતંકવાદ'''  - રાજકીય હેતુસર, જે-તે સમુદાય અથવા તેના મહત્ત્વના હિસ્સામાં પ્રાથમિક રીતે [[ડર]] ઊભો કરવા માટે જ કરવામાં આવેલાં [[હિંસાત્મક]] અપરાધી કૃત્યો.
* '''બિન-રાજકીય આતંકવાદ'''  - [[રાજકીય]] હેતુ પાર પાડવા માટે નહીં, પરંતુ જે આતંકવાદ  &quot;છેવટે [[જુલમગાર]] હેતુઓને લઈને ખૂબ ઊંડો ભય ફેલાવવા અને જાળવી રાખવા માટે જ ઈરાદાપૂર્વક કરવામાં આવ્યો હોય, અને જેના મૂળમાં કોઈ રાજકીય ઉદ્દેશ નહીં પરંતુ તેના બદલે વૈયકિતક અથવા સંગઠિત સ્વાર્થ હોય.&quot;
* '''કવાસી-આતંકવાદ'''  - સાચા આતંકવાદ સમાન સ્વરૂપ અને પદ્ધતિઓ ધરાવતી એવી પ્રવૃત્તિઓ જેમાં આકસ્મિક રીતે [[હિંસા]]ત્મક [[અપરાધ]] સામેલ હોય છે, પરંતુ જેમાં આતંકવાદના આવશ્યક ઘટકનો અભાવ હોય છે. કવાસી-આતંકવાદીઓનો મુખ્ય હેતુ, સાચા આતંકવાદમાં હોય છે તેમ, પોતાના નિકટતમ શિકારમાં ભય ઊભો કરવાનો હોતો નથી, છતાં આ કવાસી-આતંકવાદી, સાચા આતંકવાદી જેવી જ બાહ્ય પદ્ધતિઓ અને તકનિકો અખત્યાર કરે છે અને એકસમાન પરિણામો અને પ્રત્યાઘાતો ઊભા કરે છે.&lt;ref name=&quot;tws11janvccx&quot;&gt;{{cite news
|title= 13 Beagles Stolen From Researchers
|quote= Animal-rights proponents have removed 13 beagles used for medical research ... A campus spokeswoman, Kathy Jones, called the theft a ''quasi-terrorist'' act. 
|publisher= ''The New York Times''
|date= February 2, 1988
|url= http://www.nytimes.com/1988/02/02/science/13-beagles-stolen-from-researchers.html?pagewanted=1
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; ઉદાહરણ તરીકે, [[મૃત્યુદંડની સજાને પાત્ર]] અપરાધી ભાગવા માટે અમુક જણને [[બાન]]માં લેનાર કવાસી-આતંકવાદી છે, પણ તેની પદ્ધતિઓ સાચા આતંકવાદીને મળતી આવે છે, અલબત્ત તેના હેતુઓ તદ્દન જુદા હોય છે.
* '''સીમિત રાજકીય આતંકવાદ'''  - [[ક્રાંતિકારી]] અભિગમ એ સાચા રાજકીય આતંકવાદની લાક્ષણિકતા છે; સીમિત રાજકીય આતંકવાદ એ &quot;આતંકવાદના એવાં કૃત્યો છે જે અમુક [[વિચારસરણી]] અથવા [[રાજકીય]] હેતુઓ પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધ છે પણ જે [[રાજય]] પર નિયંત્રણ હાંસલ કરવાના સંપીલા અભિયાનનો હિસ્સો નથી.&quot;
* '''સરકારી અથવા રાજ્ય આતંકવાદ'''  - &quot;આતંકવાદની તોલે આવે અથવા એટલી માત્રામાં [[ભય]] અને [[દમન]]થી જે દેશોમાં શાસન ચલાવવામાં આવે છે તેને દર્શાવે છે.&quot; તેને '''બંધારણીય આતંકવાદ''' , એટલે કે બૃહદ રીતે, રાજકીય હેતુઓ હાંસલ કરવા માટે, મોટા ભાગે પોતાની વિદેશ નીતિના ભાગરૂપે સરકારો જ દ્વારા આચરાતાં આતંકવાદી કૃત્યો તરીકે પણ સંબોધી શકાય.


યુ.એસ.ના ગુપ્ત તંત્રે&lt;ref&gt;હડસન, રેક્ષ એ. ત્રાસવાદી કોણ અને શા માટે બને છેઃ ત્રાસવાદીઓના રેખાચિત્રો પ્રસ્તુત કરતો 1999નો સરકારી અહેવાલ, ફેડરલ સંશોધન વિભાગ, ધ લયોન્સ પ્રેસ, 2002&lt;/ref&gt; તૈયાર કરેલા એક પૃથક્કરણમાં ચાર પ્રકારો દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

* [[રાષ્ટ્રવાદી-અલગતાવાદી]]
* [[ધાર્મિક કટ્ટરવાદી]]
* [[નવા ધાર્મિક]]
* [[સામાજિક ક્રાંતિકારી]]
 

=== લોકશાહી અને આંતરિક આતંકવાદ ===
આંતરિક આતંકવાદ અને લોકશાહી વચ્ચેનો સંબંધ ખૂબ જટિલ છે. જે રાષ્ટ્રોમાં મધ્યવર્તી રાજનૈતિક સ્વતંત્રતા છે ત્યાં આતંકવાદ સૌથી સામાન્યપણે અને મોટા ભાગના લોકશાહી ધરાવતાં રાષ્ટ્રોમાં લઘુત્તમ સામાન્ય પ્રમાણમાં આતંકવાદ જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.news.harvard.edu/gazette/2004/11.04/05-terror.html|title=Freedom squelches terrorist violence: Harvard Gazette Archives}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ksghome.harvard.edu/~.aabadie.academic.ksg/povterr.pdf|title=www.news.harvard.edu/gazette/2004/11.04/05-terror.html|title=Freedom squelches terrorist violence: Harvard Gazette Archives|format=PDF|access-date=2008-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ksghome.harvard.edu/~.aabadie.academic.ksg/povterr.pdf| title=Poverty, Political Freedom, and the Roots of Terrorism|year=2004|format=PDF|access-date=2008-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://titan.iwu.edu/~econ/uer/articles/kevin_goldstein.pdf|title=Unemployment, Inequality and Terrorism: Another Look at the Relationship between Economics and Terrorism|year=2005|format=PDF|access-date=2008-12-28|archive-date=2008-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803020219/http://titan.iwu.edu/~econ/uer/articles/kevin_goldstein.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
જો કે, એક અભ્યાસ મુજબ આત્મઘાતી આતંકવાદ આ સામાન્ય નિયમમાં અપવાદ રૂપ હોઈ શકે છે. આ ચોક્કસ પદ્ધતિના ઉપયોગથી ફેલાવાતા આતંકવાદના પુરાવાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે આતંકવાદનું દરેક આધુનિક આત્મઘાતી અભિયાને લોકશાહીને નિશાન બનાવી છે- લોકશાહી એટલે કે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં રાજકીય સ્વતંત્રતા ધરાવતું રાષ્ટ્ર.&lt;ref name=&quot;tws11janbhhj&quot;&gt;{{cite news
|author= Bruce Hoffman
|title= The Logic of Suicide Terrorism
|quote= The terrorists appear to be deliberately homing in on the few remaining places where Israelis thought they could socialize in peace.
|publisher= ''The Atlantic''
|date= June 2003 
|url= http://www.theatlantic.com/doc/200306/hoffman
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; 1980 અને 1990ના દાયકામાં આતંકવાદીઓને આત્મઘાતી હુમલાઓ માટે અપાયેલી છૂટછાટથી તેમના હુમલાઓનું પ્રમાણ વધ્યું છે એવું એક અભ્યાસ સૂચવે છે.&lt;ref&gt;પાપે, રોર્બ્ટ એ. &quot;આત્મઘાતી આતંકવાદ પાછળનો વ્યૂહાત્મક તર્ક,&quot; અમેરિકી પોલિટિકલ સાયન્સ રિવ્યૂ, 2003. 97 (3): પૃષ્ઠ 1–19.&lt;/ref&gt;


બિન-લોકશાહી રાષ્ટ્રોમાંના &quot;આતંકવાદ&quot;ના કેટલાંક ઉદાહરણો જોઈએ તો તેમાં સ્પેનમાં [[ફ્રાન્સિસકો ફ્રાન્કો]]ની આગેવાનીમાં [[ઈટીએ (ETA)]],&lt;ref name=&quot;tws11janfjlk&quot;&gt;{{cite news
|title= Basque Terrorist Group Marks 50th Anniversary with New Attacks
|quote= Europe's longest-enduring terrorist group. This week, ETA (the initials stand for Basque Homeland and Freedom in Euskera, the Basque language)
|publisher= ''Time Magazine''
|date= Jul. 31, 2009
|url= http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1913931,00.html
|access-date= 2010-01-11
|archive-date= 2011-02-14
|archive-url= https://web.archive.org/web/20110214142953/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1913931,00.html
|url-status= dead
}}&lt;/ref&gt; પેરુમાં [[આલ્બર્ટો ફુજિમોરી]] હેઠળ [[શાયનિંગ પાથ]],&lt;ref name=&quot;tws11janaawsw&quot;&gt;{{cite news
|title= Shining Path
|quote= The Shining Path, a faction of Peruvian militants, has resurfaced in the remote corners of the Andes. The war against the group, which took nearly 70,000 lives, supposedly ended in 2000. ... In the 1980s, the rebels were infamous for atrocities like planting bombs on donkeys in crowded markets, assassinations and other terrorist tactics.
|publisher= ''The New York Times''
|date= March 18, 2009
|url= http://topics.nytimes.com/topics/reference/timestopics/organizations/s/shining_path/index.html
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; [[તુર્કી]]માં જયારે લશ્કરી નેતાઓનું શાસન હતું ત્યારે [[કુર્દીસ્તાન વકર્સ પાર્ટી]] અને [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માંના [[એએનસી (ANC)]]-નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;tws11jangvdf&quot;&gt;{{cite news
|title= 1983: Car bomb in South Africa kills 16
|quote= The outlawed anti-apartheid group the African National Congress has been blamed for the attack ... He said the explosion was the &quot;biggest and ugliest&quot; terrorist incident since anti-government violence began in South Africa 20 years ago. 
|publisher= ''BBC''
|date= 2005-05-20
|url= http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/20/newsid_4326000/4326975.stm
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; [[યુનાઈટેડ કિંગડ્મ]], [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]], [[ઈઝરાયેલ]], [[ઈન્ડોનેશિયા]], [[ભારત]] અને [[ફિલિપાઈન્સ]] જેવાં લોકશાહી રાષ્ટ્રોએ પણ આંતરિક આતંકવાદનો સામનો કર્યો છે.


નાગરિક અધિકારોને વરેલું લોકશાહી રાષ્ટ્ર, અન્ય રાજયતંત્રો કરતાં વધુ ઊંચા નૈતિક આધાર ધરાવવાનો દાવો કરી શકે, પણ જયારે આવા રાષ્ટ્રમાં આતંકવાદી કૃત્ય ઘટે છે ત્યારે તેનાથી રાષ્ટ્ર સમક્ષ એક દ્વિધા જરૂર ઊભી થાય છેઃ કાં તો પોતાના નાગરિક અધિકારોને વળગી રહેવું અને તેથી આતંકવાદની સમસ્યા સાથે કામ પાર પાડવામાં પોતાની બિનઅસરકારક છબિ ઉપસે તેનું જોખમ ઉપાડવું; અથવા વિકલ્પ રૂપે, નાગરિક અધિકારો પર કાપ મૂકવો અને તેથી નાગરિક અધિકારોને ટેકો આપતા હોવાનો પોતાનો દાવો ખોટો છે તેવી છબિ ઉપસે તેનું જોખમ ઉપાડવું.&lt;ref name=&quot;tws11janetrr&quot;&gt;{{cite news
|author= Rick Young
|title= PBS Frontline: 'Spying on the Home Front'
|quote= ... we and Frontline felt that it was important to look more comprehensively at the post-9/11 shift to prevention and the dilemma we all now face in balancing security and privacy.
|publisher= ''PBS: Frontline''
|date= May 16, 2007
|url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2007/05/03/DI2007050301142.html
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; અમુક સામાજિક વિચારકોએ નિષ્કર્ષ આપ્યા અનુસાર, આ દ્વિધા આતંકવાદી(ઓ)ના શરૂઆતના આયોજનમાં ખૂબ મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવી શકે છે; એટલે કે, રાષ્ટ્ર ખોટું છે.&lt;ref&gt;શાબાદ, ગોલ્ડી અને ફ્રાન્સિસકો જોસ લ્લેરા રામો. &quot;એક લોકશાહી રાષ્ટ્રમાં રાજકીય હિંસા,&quot; આતંકવાદના સંદર્ભમાં. સંપાદક. માર્થા ક્રેનશૉ. યુનિવર્સિટી પાર્કઃ પેનિસ્લિવેનિયા રાજય યુનિવર્સિટી, 1995. પૃ.467.&lt;/ref&gt;


== ધાર્મિક આતંકવાદ ==
{{Main|Religious terrorism}}
'''ધાર્મિક આતંકવાદ'''  એ જૂથ અથવા વ્યકિતઓ દ્વારા કરાતાં આતંકવાદી કૃત્યો છે, જેની પાછળનું ચાલકબળ લાક્ષણિક રીતે ધાર્મિક માન્યતાઓમાં દઢ થયેલા [[વિશ્વાસ]]માં સમાયેલું હોય છે. સદીઓથી અમુક માન્યતા, દષ્ટિકોણ અથવા મત ફેલાવવા અથવા પરાણે મનાવવાની આશામાં ધાર્મિક આધારો પર આતંકવાદી કૃત્યો આચરાતાં આવ્યાં છે. &lt;ref name=&quot;tws11jan&quot;&gt;{{cite news
|author= Peter Rose
|title= Disciples of religious terrorism share one faith
|quote= Almost everyone Stern interviewed said they were doing God's will, defending the faithful against the lies and evil deeds of their enemies. Such testimonials, she suggests, &quot;often mask a deeper kind of angst and a deeper kind of fear - fear of a godless universe, of chaos, of loose rules, and of loneliness.&quot;
|publisher= ''Christian Science Monitor''
|date= August 28, 2003 
|url= http://www.csmonitor.com/2003/0828/p15s02-bogn.html/(page)/2
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; ધાર્મિક ત્રાસવાદ પોતાનામાં કોઈ ચોક્કસ ધાર્મિક દષ્ટિબિંદુ અથવા દષ્ટિકોણ હોય તે જરૂરી નથી, પણ તેના બદલે સામાન્ય રીતે કોઈ વ્યકિત અથવા કોઈ જૂથનો દષ્ટિકોણ અથવા તો શ્રદ્ધા/આસ્થાની શીખ અંગેના તેમના અર્થઘટનો રજૂ કરતો હોય છે.


== અપરાધીઓ ==
આતંકવાદી કૃત્યો કરનારા [[અપરાધી]]ઓ વ્યકિતઓ, જૂથો અથવા રાજય/રાષ્ટ્રો હોઈ શકે છે. કેટલીક વ્યાખ્યાઓ અનુસાર, છહ્મ અથવા અર્ધ-છહ્મ વેશમાં રાજયના શાસકો પણ યુદ્ધની સ્થિતિના દાયરાની બહાર રહીને આતંકવાદી કૃત્યો આચરતાં હોઈ શકે છે. જો કે આતંકવાદની સૌથી સામાન્ય છાપ એ છે કે તે નાના અને છૂપા [[જૂથો]] દ્વારા પાર પડાતો હોય છે, જે અમુક ચોક્કસ ધ્યેયને મેળવવા માટે ખૂબ પ્રેરિત હોય છે. તાજેતરના સમયના સૌથી ભયંકર ત્રાસવાદી હિલચાલોમાંથી મોટા ભાગની ગાઢ મિત્રો, પરિવારના સભ્યો અને અન્ય મજબૂત સામાજિક સંબંધોના તાંતણે બંધાયેલા વ્યકિતઓની બનેલી એકાદ ટોળકી દ્વારા અમલમાં મૂકાઈ છે, જેમ કે [[સપ્ટેમ્બર ૧૧નો હુમલો]], [[લંડન ભૂગર્ભ રેલવે બોમ્બમારો]] અને [[૨૦૦૨નો બાલિ બોમ્બમારો]]. આ જૂથોને મુકત રીતે ઉપલબ્ધ માહિતીનો પ્રવાહ અને વાતચીત માટે કાર્યક્ષમ [[ટેલિકમ્યુનિકેશન]] વ્યવસ્થાઓનો ફાયદો મળ્યો હતો અને પરિણામે તેઓ સફળ થયા હતા, જયારે એ પહેલાંના અન્ય પ્રયત્નો નિષ્ફળ રહ્યાં હતા.&lt;ref&gt;{{cite book| last = Sageman | first = Mark | title = Understanding Terror Networks| url = https://archive.org/details/understandingter00sage | publisher = U. of Pennsylvania Press | date = 2004 | location = Philadelphia, PA| pages = [https://archive.org/details/understandingter00sage/page/166 166]–67 | isbn = 978-0812238082}}&lt;/ref&gt;


વર્ષોથી, અનેક લોકોએ [[ત્રાસવાદીનું ચરિત્રાત્મક રેખાચિત્ર]] આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે અને તેમ કરીને આ વ્યકિતઓની માનસિક સ્થિતિ અને સામાજિક સંજોગોના આધારે તેમનાં કૃત્યોને સમજાવટ આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. જયારે રોડ્રીક હિન્દેરી જેવા કેટલાકે આતંકવાદી દ્વારા વપરાતી પ્રચાર યુકિતઓ બારીકીથી સમજવા માટે આ રેખાચિત્રો માગ્યા હતા. અમુક સુરક્ષા સંગઠનો આવાં જૂથોને ''હિંસાત્મક બિન-રાષ્ટ્રીય કર્તાઓ'' (વાયોલન્ટ નોન-સ્ટેટ એકટર્સ) તરીકે ઓળખાવે છે.&lt;ref name=&quot;williams_isn&quot;&gt;{{cite web|url=http://se2.isn.ch/serviceengine/FileContent?serviceID=ISFPub&amp;fileid=8EEBA9FE-478E-EA2C-AA15-32FC9A59434A&amp;lng=en|title=Violent Non-State Actors and National and International Security|access-date=2009-02-14|date=2008|first=Phil|last=Williams}}&lt;/ref&gt;


ઓળખ છતી ન થઈ જાય તે માટે એક ત્રાસવાદી છેક પોતાને સોંપાયેલું મિશન પાર પાડવાની ક્ષણ સુધી પોતાનો દેખાવ, કપડાં અને વર્તન એકદમ સામાન્ય રાખે છે. વ્યકિતત્વ, શારીરિક અથવા સામાજિક લાક્ષણિકતાઓના આધારે ત્રાસવાદીઓનું રેખાચિત્ર ઉપસાવવાના પ્રયત્નો ઉપયોગી નથી એવો કેટલાકનો દાવો છે.&lt;ref name=&quot;tws11janhfgf&quot;&gt;{{cite news
|author= Sean Coughlan
|title= Fear of the unknown 
|quote= A passenger on the flight, Heath Schofield, explained the suspicions: &quot;It was a return holiday flight, full of people in flip-flops and shorts. There were just two people in the whole crowd who looked like they didn't belong there.&quot; 
|publisher= ''BBC News''
|date= 21 August 2006
|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/5270500.stm
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; એક આતંકવાદીનું શારીરિક અને વર્તનનું વિવરણ લગભગ કોઈ પણ સામાન્ય માણસને મળતું આવે છે.&lt;ref name=&quot;Library of Congress&quot;&gt;[http://www.loc.gov/rr/frd/pdf-files/Soc_Psych_of_Terrorism.pdf કૉંગ્રેસ લાયબ્રેરી] - આતંકવાદના સમાજશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાન અંગેનો ફેડરલ સંશોધન વિભાગ.&lt;/ref&gt; જો કે, મોટા ભાગના આતંકવાદી હુમલાઓ લશ્કરી આયુના પુરુષો, એટલે કે 16–40 વર્ષના પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Library of Congress&quot;/&gt;


=== આતંકવાદી/ત્રાસવાદી જૂથો ===
[[ચિત્ર:Daschle letter FBI.png|thumb|right|alt=Picture of the front of an addressed envelope to Senator Daschle.|યુ.એસ. રાજકારણીઓને પત્રોની અંદર એન્થ્રેકસ ટપાલથી મોકલવાનું કામ માત્ર એક અટૂલા વુલ્ફ આતંકવાદીનું કામ હતું તેવું અનુમાન છે.]]
{{Main|List of designated terrorist organizations|Lone wolf (terrorism)}}


=== રાજય પ્રાયોજક ===
{{Main|State-sponsored terrorism}}
આતંકવાદી સંગઠનને નાણા અથવા આશ્રય આપીને રાષ્ટ્ર પોતે આતંકવાદને શેહ આપતું હોઈ શકે. રાષ્ટ્ર દ્વારા થતાં હિંસાના કૃત્યોમાંથી કયાં રાજય-પ્રોત્સાહિત આતંકવાદ છે તે અંગે અત્યંત જુદા જુદા મત જોવા મળે છે. જયારે રાષ્ટ્રો કેટલાક જેને આતંકવાદી માને છે એવાં જૂથોને નાણા પૂરા પાડતા હોય છે ત્યારે તે ભાગ્યે જ તેમનો તેવી રીતે સ્વીકાર કરતા હોય છે.


=== સરકારી આતંકવાદ ===
{{Main|State terrorism}}
{{Cquote2|Civilization is based on a clearly defined and widely accepted yet often unarticulated hierarchy. Violence done by those higher on the hierarchy to those lower is nearly always invisible, that is, unnoticed. When it is noticed, it is fully rationalized. Violence done by those lower on the hierarchy to those higher is unthinkable, and when it does occur is regarded with shock, horror, and the fetishization of the victims.|[[Derrick Jensen]] &lt;ref&gt;''Endgame: Resistance'', by Derrick Jensen, Seven Stories Press, 2006, ISBN 1-58322-730-X, pg IX&lt;/ref&gt;}}


&quot;આતંકવાદ&quot;ની જેમ જ &quot;સરકારી આતંકવાદ&quot;નો ખ્યાલ પણ વિવાદાસ્પદ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://eprints.unimelb.edu.au/archive/00000137/01/Primorat.pdf |title=Pds Sso |publisher=Eprints.unimelb.edu.au |date= |access-date=2009-08-10 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512021205/https://eprints.unimelb.edu.au/archive/00000137/01/Primorat.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; યુનાઈટેડ નેશન્સના પ્રતિ-આતંકવાદ સમિતિના અધ્યક્ષે જણાવ્યું હતું કે આ વિષય પર થયેલા 12 આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલનો બાબતે સમિતિ સભાન છે, અને તેમાંથી એક પણમાં રાજય/સરકારી આતંકવાદનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી, તે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાકીય વિભાવના નથી. જો રાજય પોતે પોતાની સત્તાનો દુરુપયોગ કરે છે, તો [[યુદ્ધને લગતા અપરાધો]], આંતરરાષ્ટ્રીય [[માનવ અધિકારો]] અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી કાયદા]] બાબતેના આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલનો સમક્ષ તેમનો નિર્ણય લેવાવો જોઈએ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/News/Press/docs/2002/SC7276.doc.htm |title=Addressing Security Council, Secretary-General Calls On Counter-Terrorism Committee To Develop Long-Term Strategy To Defeat Terror |publisher=Un.org |date= |access-date=2009-08-10}}&lt;/ref&gt; [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]]ના ભૂતપૂર્વ [[મહાસચિવ]] [[કોફી અન્નાને]] કહ્યું હતું કે &quot;કહેવાતા 'રાજય/સરકારી આતંકવાદ' અંગેના વિવાદોને બાજુ પર મૂકી દેવાનો સમય થઈ ગયો છે. [[રાજય દ્વારા બળના ઉપયોગ]]નો મુદ્દો સંપૂર્ણપણે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ હેઠળ નિયંત્રિત છે જ&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lind |first=Michael |url=http://newamerica.net/publications/articles/2005/the_legal_debate_is_over_terrorism_is_a_war_crime |title=The Legal Debate is Over: Terrorism is a War Crime &amp;#124; The New America Foundation |publisher=Newamerica.net |date=2005-05-02 |access-date=2009-08-10 |archive-date=2009-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221153711/http://newamerica.net/publications/articles/2005/the_legal_debate_is_over_terrorism_is_a_war_crime |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જો કે, તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે, &quot;આતંકવાદની વ્યાખ્યાના મુદ્દે સરકારો વચ્ચે મતભેદો બાજુ પર મૂકીએ, તો જે સ્પષ્ટ છે અને જે બાબતે આપણે સૌ સહમત થઈ શકીએ તેમ છીએ તે છે નિર્દોષ નાગરિકો પર કરાયેલો ઈરાદાપૂર્વકનો કોઈ પણ હુમલો, પછી તે કરનારનો હેતુ ગમે તે હોય, અસ્વીકાર્ય છે અને તે આતંકવાદની વ્યાખ્યા સાથે બંધબેસે છે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.un.org/News/dh/latest/afghan/sg-teheran26.htm |title=Press conference with Kofi Annan &amp; FM Kamal Kharrazi |publisher=Un.org |date=2002-01-26 |access-date=2009-08-10 |archive-date=2009-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321112534/http://www.un.org/News/dh/latest/afghan/sg-teheran26.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


સરકારી એજન્ટો અથવા દળો દ્વારા આચરાતા આતંકવાદી કૃત્યો દર્શાવવા માટે રાજય/સરકારી આતંકવાદ શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવે છે. તેમાં રાજયની વિદેશ નીતિ અંતર્ગત નિયુકત રાજયના સ્રોતોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમ કે આતંકવાદી કૃત્યો કરવા માટે સીધો તેના લશ્કરનો ઉપયોગ કરવો. [[રાજયશાસ્ત્ર]]ના પ્રોફેસર માઈકલ સ્ટોહી તેના માટે જર્મનીએ લંડન પર કરેલા બૉમ્બ વિસ્ફોટ અને બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમ્યાન અમેરિકાએ [[હિરોશીમા]] પર કરેલા અણુબૉમ્બમારાનાં ઉદાહરણ ટાંકે છે. તેમની દલીલ છે કે, &quot;આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં ભય ફેલાવતી યુકિતઓનો પ્રયોગ સામાન્ય છે અને રાજય, વિદ્રોહીઓ કરતાં આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થામાં આતંકવાદને આશરો આપનાર હોય તેવી શકયતા વધુ છે.&quot; આના સ્વરૂપ તરીકે તેમણે [[પહેલા હુમલા]](First strike)ના વિકલ્પને &quot;જુલમગાર મુત્સુદ્દીગીરીનો આતંક&quot;નું ઉદાહરણ ટાંકયું છે, જે વિશ્વ આખાને બાનમાં રાખી &quot;કટોકટીના વ્યવસ્થાપન&quot; વખતે અણુશસ્ત્રો વાપરવાની ગર્ભિત ધમકી સમાન છે. તેમની દલીલ છે કે [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] પછી જે બદલાવો આવ્યા તેના પરિણામે આતંકવાદનું સંસ્થાગત રૂપ અસ્તિત્વમાં આવ્યું છે. આ વિશ્લેષણમાં, સરકારી આતંકવાદને [[સામૂહિક વિનાશ માટેનાં શસ્ત્રો]]ના અસ્તિત્વ અને ઉપયોગને વાજબી ઠેરવતી [[વિદેશી નીતિ]]ના રૂપમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે, અને આવી હિંસાત્મક વર્તનૂકને કાયદાકીય કે વાજબી ઠેરવવાથી  રાજય/રાષ્ટ્રની આવી વર્તણૂક વધુ ને વધુ સ્વીકાર્ય બનતી જાય છે.&lt;ref name=&quot;tws11jangbhh&quot;&gt;{{cite news
|author= Michael Stohl
|title= The Superpowers and International Terror
|publisher= ''International Studies Association, Atlanta''
|date= April 1, 1984
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tws11jangbhhss&quot;&gt;{{cite news
|author= Michael Stohl
|title= Terrible beyond Endurance? The Foreign Policy of State Terrorism
|publisher= ''International Studies Association, Atlanta''
|date= 1988
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tws11jangbhhss2&quot;&gt;{{cite news
|author= Michael Stohl
|title= The State as Terrorist: The Dynamics of Governmental Violence and Repression
|publisher= ''International Studies Association, Atlanta''
|date= 1984
|page=49
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt;


[[ચિત્ર:Bundesarchiv Bild 101I-808-1238-05, Berlin, Reichstagssitzung, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|right|alt=Picture of a man in a suit with a mustache who looks like Hitler speaking behind a microphone.|શું એડોલ્ફ હિટલર એક આતંકવાદી હતો?તેણે કરોડો લોકોની હત્યા કરી; નરસંહાર અથવા ડેમોસાઈડ એ આતંકવાદનો એક પ્રકાર છે એવું કેટલાક વિચારકો સૂચવે છે.]]
શાંતિકાળ દરમ્યાન સરકારી એજન્ટોની ગતિવિધિઓને દર્શાવવા, જેવી કે [[પાન એમ ફલાઈટ 103]] પર બૉમ્બમારો, માટે પણ સરકારી/રાજય આતંકવાદ શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;tws11janreqw&quot;&gt;{{cite news
|author= Michael Slackman
|title= New Status in Africa Empowers an Ever-Eccentric Qaddafi 
|quote= Once vilified for promoting state terrorism, Colonel Qaddafi is now courted. 
|publisher= ''The New York Times''
|date= March 22, 2009 
|url= http://www.nytimes.com/2009/03/23/world/africa/23libya.html
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt; [[આઈરિશ ભૂમિ યુદ્ધ]] દરમ્યાન, [[ચાર્લ્સ સ્ટેવર્ટ પાર્નેલે]] 1881માં તેના &quot;નો-રેન્ટ મેનિફેસ્ટો&quot;માં [[વિલિયમ ગ્લાડસ્ટોન]]ના [[આઈરિશ જુલમગાર કાયદા]]ને આતંકવાદ ગણાવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9C04E6DF113CEE3ABC4951DFB667838A699FDE |title=The &quot;No Rent&quot; Manifesto.; Text Of The Document Issued By The Land Leag... - Article Preview - The |publisher=New York Times |date=2009-08-02 |access-date=2009-08-10}}&lt;/ref&gt; આ વિભાવનાનો ઉપયોગ સરકારો તેમની પોતાની નાગરિક પ્રજામાં ડર ફેલાવવા માટેના હેતુથી જે [[રાજકીય દાબદમન]] આચરે છે તે દર્શાવવા માટે પણ કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સામાન્ય નાગરિકોને [[બાન]]માં લેવા અને રાખવા અથવા [[ન્યાયની સીમાઓને ઓળંગતા]] અભિયાનો ચલાવવાને પ્રચલિતપણે &quot;આતંક&quot; અથવા આતંકવાદ કહેવામાં આવે છે, [[રેડ ટેરર]] અથવા [[ગ્રેટ ટેરર]] દરમ્યાન એવા ઉદાહરણ જોવા મળ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Black&quot;&gt;નિકોલસ વેર્થ, કારેલ બાર્ટોસેક, જિન-લુઈસ પેને, જિન-લુઈસ મારગોલિન, અન્ડ્રેઝ પાકઝકોવસ્કી, [[સ્ટીફાન કોર્ટોઈસ]], ''[[ધ બ્લેક બુક ઓફ કમ્યુનિઝમ]]: ક્રાઈમ્સ, ટેરર, રિપ્રેશન''  (સામ્યવાદનો કાળો ચોપડોઃ અપરાધો, આતંક, દમન), [[હારવર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1999, પાકું પૂઠું, 858 પૃષ્ઠ, ISBN 0-674-07608-7&lt;/ref&gt; આ પ્રકારનાં કૃત્યોને ઘણીવાર [[ડેમોસાઈડ(democide)]] અથવા [[નરસંહાર]] પણ કહેવામાં આવે છે, જે રાજય/સરકારી આતંકવાદને સમકક્ષ હોવાની દલીલ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;Kisangani2007&quot;&gt;{{cite journal | author = Kisangani, E. | year = 2007 | title = The Political Economy Of State Terror | volume = 18 | issue = 5 | pages = 405–414 | url = http://www.informaworld.com/index/781318312.pdf  | access-date = 2008-04-02 | journal = Defence and Peace Economics | doi = 10.1080/10242690701455433|format=PDF}}&lt;/ref&gt; આ વિષય પરના આનુભાવિક અભ્યાસો અનુસાર લોકશાહીઓમાં ભાગ્યેજ ડેમોસાઈડ જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;આર.જે. રુમ્મેલ કૃત ડેથ બાય ગવર્મેન્ટ, ન્યૂ બ્રુન્સવિક, એન.જે.: ટ્રાન્સેકશન પબ્લિશર્સ, 1994. ઓનલાઈન કડીઓઃ [http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE1.HTM ][http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.FIG23.4.GIF ][http://www.hawaii.edu/powerkills/POWER.FIG2.GIF ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[http://www.cidcm.umd.edu/inscr/genocide/  નો લેસન લર્નડ ફ્રોમ ધ હોલોકસ્ટ? (હોલોકસ્ટમાંથી કંઈ ન શીખ્યા?)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030201259/http://www.cidcm.umd.edu/inscr/genocide/ |date=2007-10-30 }}'' , બાર્બરા હાર્ફ, 2003.&lt;/ref&gt;


== નિધિયન ==
[[રાજય/રાષ્ટ્ર પ્રયોજકો]] નિધિયન માટેના મોટા સ્રોત સમાન પુરવાર થાય છે; ઉદાહરણ તરીકે, [[પીએલઓ (PLO)]], [[ડીએફએલપી (DFLP)]] અને બીજાં કેટલાંક આતંકવાદી જૂથોને [[સોવિયેત યુનિયન]] દ્વારા જરૂરી નાણાભંડોળ મળતું રહ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;ncua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tws11jan4r67&quot;&gt;{{cite news
|author= Jeremy Lott
|title= Tripped Up
|quote= and before the Soviet Union fell, terrorist organizations were funding themselves through subsidies from Communist governments
|publisher= ''Reason Magazine''
|date= October 6, 2004
|url= http://reason.com/archives/2004/10/06/tripped-up
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt;


નિધિયન માટેનો તેમનો બીજો મોટો સ્રોત છે &quot;[[ક્રાંતિકારી કર]]&quot;, જે આવશ્યક રીતે &quot;[[બચાવ/સંરક્ષણ માટેના પૈસા]]&quot; માટે વપરાતી સૌમ્યોકિત છે&lt;ref name=&quot;ncua&quot;&gt;[http://www.ncua.gov/letters/2002/02-CU-14.pdf ડિટેકશન ઓફ ટેરરિસ્ટ ફાયનાન્સિગ] (આતંકવાદી નિધિયનનો પત્તો મેળવવો), યુ.એસ. નેશનલ ક્રેડિટ યુનિયન એડમિનિસ્ટ્રેશન (NCUA), 2002&lt;/ref&gt;. ક્રાંતિકારી કર લાક્ષણિક ઢબે ઉદ્યોગો પાસેથી બળજબરીપૂર્વક વસૂલવામાં આવે છે, અને આમ તેઓ પણ &quot;નિશાન બનાવાયેલી પ્રજાને ડરાવવા માટે ગૌણ ભૂમિકા ભજવી નિમિત્ત બને છે&quot;&lt;ref name=&quot;ncua&quot;/&gt;.


[[અપહરણ]] કરીને ખંડણી વસૂલવી, [[દાણચોરી]], [[છેતરપિંડી]] અને [[લૂંટફાટ]] એ નિધિયન માટેના અન્ય મુખ્ય સ્રોતો છે. &lt;ref name=&quot;ncua&quot;/&gt;


== વ્યૂહરચના ==
{{Main|Tactics of terrorism}}
[[ચિત્ર:WallStexplosion1920.jpg|thumb|right|alt=People in suits look on at bodies covered with tarps.|સપ્ટેમ્બર 16, 1920ના મધ્યાહ્ને વોલ સ્ટ્રીટ કરવામાં આવેલા બોમ્બવિસ્ફોટે આડત્રીસ લોકોનો ભોગ લીધો અને સેંકડોને ઘાયલ કર્યા.અપરાધીઓનો કદી પત્તો ન લાગ્યો.]]
આતંકવાદ એ એક [[અસમતુલિત યુદ્ધસ્થિતિ]] છે, અને જયારે બે બળોની શકિતમાં બહુ મોટો ફેર હોય અને તેથી સીધું, [[રૂઢિગત યુદ્ધ]] અસરકારક ન હોય ત્યારે વધુ જોવા મળતો હોય છે.&lt;ref name=&quot;tws11jan1q21q&quot;&gt;{{cite news 
|title= Hackers warn high street chains 
|quote= That's the beauty of asymmetric warfare. You don't need a lot of money, or an army of people.
|publisher= ''BBC News''
|date= 25 April 2008
|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/7366995.stm
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt;


ત્રાસવાદી દાવપેચોનો ઉપયોગ મોટા ભાગે બહોળા-પાયે, વણઉકેલાયેલી રાજકીય [[સંઘર્ષ]]માં થતો હોય છે.  આ સંઘર્ષના પ્રકાર વ્યાપકપણે જુદા જુદા જોવા મળે છે; તેના ઐતિહાસિક ઉદાહરણોમાં સમાવિષ્ટ છેઃ

* નવું સાર્વભૌમ રાજય રચવા માટે જે-તે પ્રદેશ પર [[કબજો]]
* વિવિધ [[વંશીય સમુદાયો]] દ્વારા કોઈ પ્રદેશ અથવા સ્રોતો પર વર્ચસ્વ જમાવવું
* અમુક ચોક્કસ પ્રકારની સરકાર સ્થાપવી
* વસતિનું આર્થિક વંચિતપણું
* ગૃહ સરકારનો વિરોધ અથવા લશ્કર દ્વારા કબજો
* ધાર્મિક ઝનૂન


મોટા ભાગના આતંકવાદી હુમલાઓ ડર અને પ્રચાર કરવાના લક્ષ્યાંક સાથે કરવામાં આવે છે, અને તેમાં સામાન્ય રીતે [[વિસ્ફોટકો]] અથવા [[ઝેર]]નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;આ સંદર્ભમાં આત્મઘાતી વિસ્ફોટો સૌથી અસરકારક આતંકવાદી કૃત્યો છે. નીચેનાં કામ જોશોઃ

* {{cite news
 | last = Hoffman
 | first = Bruce
 | authorlink = Bruce Hoffman
 | title = The Logic of Suicide Terrorism
 | work = [[Atlantic Monthly]]
 | volume = 291
 | issue = 5
 | pages = 40–47
 | date = June 2003
 | url = http://www.theatlantic.com/doc/200306/hoffman}}
* {{cite journal
 | last = Pape
 | first = Robert A.
 | authorlink = Robert Pape
 | title = The Strategic Logic of Suicide Terrorism
 | journal = [[American Political Science Review]]
 | volume = 97
 | issue = 3
 | pages = 343–361
 | url = http://www.danieldrezner.com/research/guest/Pape1.pdf
 | format = reprint}}
* {{Cite book
 | last = Ricolfi
 | first = Luca
 | year = 2005
 | contribution = Palestinians 1981–2003
 | editor-last = Gambetta
 | editor-first = Diego
 | editor-link = 
 | title = Making Sense of Suicide Missions
 | url = https://archive.org/details/makingsenseofsui0000unse
 | edition = 1st
 | publication-place = Oxford, UK
 | publisher = [[Oxford University Press]]
 | pages = [https://archive.org/details/makingsenseofsui0000unse/page/76 76]–130
 | isbn = 9780199276998}}
-માં ટાંકેલા છે{{cite book
 | last = Richardson
 | first = Louise
 | authorlink = Louise Richardson
 | title = What Terrorists Want: Understanding the Terrorist Threat
 | url = https://archive.org/details/whatterroristswa0000rich_y4e6
 | publisher = [[Hodder Headline|John Murray]]
 | year = 2006
 | location = London, UK
 | page = [https://archive.org/details/whatterroristswa0000rich_y4e6/page/33 33]
 | isbn = 0719563062}}&lt;/ref&gt;  આતંકવાદી હુમલામાં [[બહોળા પાયે વિનાશ કરતાં શસ્ત્રો]]ના ઉપયોગ અંગે ચિંતા સેવાઈ રહી છે.  આતંકવાદી સંગઠનો સામાન્ય રીતે હુમલા માટે ઝીણવટપૂર્વકનું આગોતરું આયોજન કરતાં હોય છે, અને તેના માટે તેમાં સામેલ લોકોને તાલીમ આપવાનું, છૂપા એજન્ટો નીમવાનું અને ટેકેદારો પાસેથી પૈસા એકઠા કરવાનું અથવા [[સંગઠિત અપરાધ]] કરવાનું ગોઠવે છે.  પ્રત્યાયન માટે તેઓ આધુનિક [[ટેલિકમ્યુનિકેશન]]નાં સાધનો અથવા તો જૂના-જમાનાની [[કુરિયર/આંગડિયા]] જેવી સવલતોનો ઉપયોગ કરી શકે છે.


== પ્રતિભાવો ==
{{Main|Responses to terrorism}}
આતંકવાદને પ્રતિભાવનું ફલક ઘણું વિશાળ છે.  તેમાં [[રાજકીય વર્ણપટ]]ની ફેર-ગોઠવણી અને [[મૂળભૂત મૂલ્યો]]નું ફેર-મૂલ્યાંકનનો સમાવેશ થઈ શકે છે.  જયારે '''પ્રતિ-આતંકવાદ'''  શબ્દપ્રયોગ પ્રમાણમાં સીમિત અર્થ ધરાવે છે, જેમાં ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિઓ કરનારાઓ સુધી વાત મર્યાદિત રહે છે.


અમુક ચોક્કસ પ્રકારના પ્રતિભાવોમાં સમાવિષ્ટ છેઃ

* લક્ષિત કાયદાઓ, અપરાધીઓ માટેની કાર્યવાહીઓ, દેશનિકાલ અને પોલીસની સત્તામાં વધારો
* લક્ષ્યને અવરોધો સર્જી રક્ષવું, જેમ કે દરવાજાઓ બંધ કરી દેવા અથવા ટ્રાફિક અવરોધો વધારવા
* આગોતરી અથવા પ્રત્યાઘાતરૂપી લશ્કરી કાર્યવાહી
* ગુપ્તતંત્રની પ્રવૃત્તિઓ તથા જાપ્તો વધારવો
* આગોતરી માનવતાવાદી પ્રવૃત્તિઓ
* વધુ સઘન પૂછતાછ અને બંધનમાં રાખવા અંગેની નીતિઓ


== સમૂહ પ્રસાર-માધ્યમો ==
ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિઓ ચલાવનારાઓનું મુખ્ય ધ્યેય પ્રસાર-માધ્યમોમાં છવાઈ જવાનું હોઈ શકે છે, જે સમસ્યાઓ સામાન્ય રીતે પ્રસાર-માધ્યમોમાં ઉપેક્ષિત હોય છે, તેને આ રીતે સામે લાવવાનો હોઈ શકે છે.  કેટલાક આને પ્રસાર-માધ્યમોનો ચાલાકીભર્યો ઉપયોગ અને શોષણ કહે છે.&lt;ref&gt;ધ મીડિયા એન્ડ ટેરરિઝમઃ અ રિસેસમેન્ટ (પ્રસાર-માધ્યમો અને આતંકવાદઃ એક ફેર-મૂલ્યાંકન) [[પોલ વિલ્કીનસન]]. આતંકવાદ અને રાજકીય હિંસા, વોલ્યુમ 9, નં.2 (1997નો ઉનાળો), પૃષ્ઠ 51–64 ફ્રેન્ક કાસ, લંડન દ્વારા પ્રકાશિત.&lt;/ref&gt;  બીજા કેટલાક આતંકવાદ/ત્રાસવાદને અત્યંત નિયંત્રિત પ્રસાર-માધ્યમોનું જ સંતાન કહે છે, જે તે સિવાય બીજા વૈકલ્પિક દષ્ટિકોણોને સ્થાન આપતા નથી; ત્રાસવાદ માટે નિયંત્રિત પ્રસાર-માધ્યમો જ જવાબદાર છે એ અર્થનું કહેનારા [[પોલ વોટસન]] મુજબ, કારણ કે &quot;તમે બીજી કોઈ રીતે તમારી માહિતી મેળવી શકતા નથી.&quot;  પોલ વોટસનના સંગઠન [[સિ શિપહર્ડ]]ને &quot;[[ઈકો-ટેરિરિસ્ટ]]&quot; તરીકે ખ્યાતનામ બન્યું છે, જો કે કોઈ પણ પ્રકારની જાન-માનની હાનિ ન કર્યાનો તેનો દાવો છે.


પોતાનો સંદેશો ફેલાવવા ઇચ્છતા સમુદાયો માટે ઈન્ટરનેટે એક નવો માર્ગ ખોલ્યો છે.  ત્રાસવાદી ઝુંબેશોના ટેકામાં અને વિરોધમાં પગલાં અને પ્રતિ-પગલાં લેવાનું એક આખું ચક્ર આનાથી રચાયું છે.  યુનાઈટેડ નેશન્સે સુદ્ધાં પોતાનો ઓનલાઈન પ્રતિ-ત્રાસવાદ સ્રોત ઊભો કર્યો છે.&lt;ref&gt; {{cite web|url=http://www.un.org/sc/ctc/ |title= Security Council Counter-Terrorism Committee] |date= |access-date=2009-06-17}}&lt;/ref&gt; 


ભવિષ્યમાં ત્રાસવાદને હતોત્સાહ કરવાના હેતુથી, પ્રસાર-માધ્યમો, અમુક વખતે આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંકળાયેલા સંગઠનોને (સ્વ-અંકુશ અથવા નિયમો અનુસાર) પ્રતિબંધિત કરે છે.  જો કે, આનાથી એ સંગઠનોને વધુ ત્રાસવાદી આત્યંતિક પગલાં લેવાનું પ્રોત્સાહન મળી શકે, કે જે પ્રસાર-માધ્યમોએ પ્રસારિત કરવા જ પડે.  તેનાથી વિપરીત, [[જેમ્સ એફ. પાસ્ટર]] આતંકવાદ અને પ્રસાર-માધ્યમો વચ્ચેનો નોંધપાત્ર સંબંધ સમજાવે છે અને તેમાં બંનેને એકબીજાથી મળતા ફાયદાઓ નીચે લીટી દોરે છે.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Terrorism &amp; Public Safety Policing: Implications of the Obama Presidency |url=https://archive.org/details/terrorismpublics0000past |author=Pastor, James F.|year=2009|isbn=978-1-4398-1580-9|publisher= Taylor &amp; Francis|location=New York, NY}}&lt;/ref&gt;


 {{epigraph
 | quote =There is always a point at which the terrorist ceases to manipulate the media [[wikt:gestalt|gestalt]]. A point at which the violence may well escalate, but beyond which the terrorist has become symptomatic of the media gestalt itself. Terrorism as we ordinarily understand it is innately media-related.
 | cite =Novelist [[William Gibson]]&lt;ref&gt;[http://www.williamgibsonbooks.com/blog/2004_10_01_archive.asp his blog William Gibson's blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091118192753/http://www.williamgibsonbooks.com/blog/2004_10_01_archive.asp |date=2009-11-18 }}, October 31, 2004. Retrieved April 26, 2007.&lt;/ref&gt;
 }}


== ઇતિહાસ ==
[[ચિત્ર:Number of terrorist incidents 2009.png|thumb|200px|2009ના આતંકવાદી બનાવો (જાન્યુઆરી-જૂન)]]
{{Main|History of terrorism}}


&quot;આતંકવાદ / ત્રાસવાદ&quot; શબ્દનો પ્રયોગ મૂળે [[ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ]]માં &quot;[[આતંકનું વર્ચસ્વ]]&quot; દરમ્યાન [[જેકોબિન કલબ]]ની પ્રવૃત્તિઓનું વિવરણ આપવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો.  જેકોબિન નેતા [[મૅકસીમિલિઈન રોબેસ્પીઈરે]]ના શબ્દોમાં, &quot;ત્રાસવાદ ન્યાય, ઉશ્કેરાટ, કઠોર, અક્કડથી વિશેષ કશું જ નથી.  1795માં, ફ્રાન્સના [[ઈડમુન્ડ બુર્કે]]એ જેકોબિન્સને &quot;લોકોના ભોગેત્રાસવાદીઓ તરીકે ઓળખાતા હજારો શિકારી-કૂતરાઓને&quot; રહેવા દેવા માટે વખોડી કાઢ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;tws11jan14432&quot;&gt;{{cite news
|author= Edmund Burke
|title= Letter No. IV. To the Earl Fitzwilliam
|quote= Thousands of those Hell-hounds called Terrorists, whom they had shut up in Prison on their last Revolution, as the Satellites of Tyranny, are let loose on the people.
|publisher= ''Library of Economics and Liberty''
|date= 1795
|url= http://www.econlib.org/library/LFBooks/Burke/brkSWv3c4.html
|pages=308-76, 371
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt;


જાન્યુઆરી 1858માં, ઈટાલિયન દેશભકત [[ફેલિસ ઓર્સિની]]એ ત્રણ બોમ્બ ફેંકીને ફ્રેન્ચ સમ્રાટ [[નેપોલિયન ત્રીજા]]ની હત્યા કરવાની કોશિશ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;Crenshaw38&quot;&gt;ક્રેનશૉ, માર્થા, ''ટેરરિઝમ ઈન કન્ટેકસ્ટ'' , પૃ. 38.&lt;/ref&gt;  જેમાં આઠ પ્રેક્ષકો માર્યા ગયા હતા અને 142 ઘાયલ થયા હતા.&lt;ref name=&quot;Crenshaw38&quot;/&gt;  આ ઘટનાએ રશિયાના શરૂઆતના ત્રાસવાદી સમુદાયોની રચના માટે પ્રેરણા આપવાની ખૂબ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા અદા કરી હતી.&lt;ref name=&quot;Crenshaw38&quot;/&gt;  1869માં પીપલ્સ રિટ્રીબ્યુશન (લોકોનો પ્રતિશોધ) નામના સંગઠનની સ્થાપના કરનારા [[રશિયન]] સેરગીય નેચાયેવ પોતાને &quot;ત્રાસવાદી&quot; જાહેર કર્યો હતો, જે જૂના સમયમાં આ શબ્દને તેના આધુનિક અર્થમાં પ્રયોજવાનું એક ઉદાહરણ છે.&lt;ref name=&quot;Crenshaw77&quot;/&gt; ''[[ધ પઝેસ્ડ]]''  નામની કાલ્પનિક નવલકથામાં [[ફાયદોર દોસ્તોવસ્કી]]એ નેચાયેવના પાત્રને વણ્યું છે.  1880ના દાયકામાં જર્મન વિપ્લવવાદી લેખક [[જહાન મોસ્ટે]] &quot;એડવાઈઝ ફોર ટેરરિસ્ટ્સ (ત્રાસવાદીઓ ઉપયોગી સલાહો)&quot; વહેંચી હતી.&lt;ref name=&quot;Crenshaw44&quot;&gt;ક્રેનશૉ, પૃ. 44.&lt;/ref&gt;


{{wikiquote}}
{{Commons category|Terrorism}}

== વધુ વાંચન ==

* બોકસ્ટેટે, કારસ્ટેનઃ [http://www.marshallcenter.org/mcpublicweb/MCDocs/files/College/F_ResearchProgram/occPapers/occ-paper_20-en.pdf &quot;જિહાદીસ્ટ ટેરરિસ્ટ યુઝ ઓફ સ્ટ્રેટેજિક કમ્યુનિકેશન મૅનેજમેન્ટ ટેકનિકસ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201053211/http://www.marshallcenter.org/mcpublicweb/MCDocs/files/College/F_ResearchProgram/occPapers/occ-paper_20-en.pdf |date=2009-02-01 }} જયોર્જ સી. માર્શલ સેન્ટર ફોર યુરોપિયન સિકયોરિટી સ્ટડીઝ પ્રાસંગિક કાગળ શ્રેણી, વોલ્યુમ 20, ડિસેમ્બર 2008, ISSN 1863-6039, પૃષ્ઠ 1–28 
* ક્રિશ્ચિયન બુદેર, &quot;''ડાઈ ટોડેસસ્ટ્રાફે, ટેબુ એન્ડ ટેરર'' &quot;, વીડીએમ-વેરલાગ, સારબ્રુકન, 
2008, ISBN 978-3-8364-5163-5
* [[કોચલેર, હંસ]] (ed.), ''ટેરરિઝમ એન્ડ નેશનલ લિબરેશન.'' ''આતંકવાદના પ્રશ્ન પર આંતરરાષ્ટ્રીય સેમિનારની કાર્યવાહીઓ.''  ફ્રેન્કફર્ટ, એ. એમ./બેર્ન/ન્યૂયોર્કઃ પીટર લંગ,1988, ISBN 3-8204-1217-4
* કોચલેર, હંસ. ''મનીલા લેકચર્સ 2002. '' ''આતંકવાદ અને એક ન્યાયી વિશ્વ વ્યવસ્થાની ખોજ'' . કવેઝોન સિટી (મનીલા): એફએસજે બુક વર્લ્ડ, 2002, ISBN 0-9710791-2-9
* લાક્યુયર, વાલ્ટર. ''નો એન્ડ ટુ વોર - 21મી સદીમાં આતંકવાદ'' , ન્યૂયોર્ક, 2003, ISBN 0-8264-1435-4
* લેર્નેર, બ્રેન્દા વિલમોથ અને કે. લી લેર્નેર, eds. ''ટેરરિઝમઃ એસેન્શિયલ પ્રાયમરી સોર્સિસ.''  થોમસન ગેલ, 2006. ISBN 978-1-4144-0621-3 કૉંગ્રેસ લાયબ્રેરી. જેફરસન અથવા આદમ્સ બિલ્ડિંગ જનરલ અથવા એરિયા સ્ટડીઝ રિડિંગ રૂમ્સ એલ સી કન્ટ્રોલ નંબર: 2005024002.
* લેવીસ, જેફ, લેંગવેજ વોર્સઃ ધ રોલ ઓફ મીડિયા એન્ડ કલ્ચર ઈન ગ્લોબલ ટેરર એન્ડ પોલિટિકલ વાયોલન્સ, પ્લુટો બુકસ, લંડન, 2005.
* લિબેરમેન, ડેવિડ એમ. [http://www.stanford.edu/group/lawreview/content/vol59/issue1/lieberman.pdf સોર્ટિંગ ધ રિવોલ્યુશનરી ફ્રોમ ધ ટેરરિસ્ટઃ ધ ડેલિકેટ એપ્લીકેશન ઓફ ધ &quot;પોલિટિકલ ઓફેન્સ&quot; યુ.એસ. પ્રત્યાર્પણ કિસ્સામાંનો અપવાદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301053750/http://www.stanford.edu/group/lawreview/content/vol59/issue1/lieberman.pdf |date=2009-03-01 }}, સ્ટાનફોર્ડ લો રિવ્યૂ, વોલ્યુમ 59, ઈસ્યૂ 1, 2006, પૃષ્ઠ&amp;nbsp;181–૨૧૧

* માટોવિક, વિઓલેટા, ''[[સુસાઈડ બોમ્બર્સ હુ ઈઝ નેકસ્ટ]]'' , બેલગ્રેડ, ધ નેશનલ કાઉન્ટર ટેરરિઝમ કમિટિ,ISBN 978-86-908309-2-3
* [[સુંગા, લયાલ એસ.]], &lt;cite&gt;યુએસ એન્ટી-ટેરરિઝંમ પોલિસી એન્ડ એશિયાઝ ઓપ્શન્સ, ઈન જોહાનેન, સ્મિથ અને ગોમેઝ,(eds.)&lt;/cite&gt;&lt;cite&gt;સપ્ટેમ્બર 11 એન્ડ પોલિટિકલ ફ્રીડમ્સઃ એશિયન પ્રસ્પેકિટવ્સ (સિલેકટ)(2002) 242–264.&lt;/cite&gt;
* [[અર્નો તૌસ્ચ]] &quot;અગેઈન્સ્ટ ઈસ્લામોફોબિયા. કવોન્ટિટેટિવ એનાલિસિસ ઓફ ગ્લોબલ ટેરરિઝમ, વર્લ્ડ પોલિટિકલ સાયકલ્સ એન્ડ સેન્ટર પેરિફરી સ્ટ્ર્કચર્સ&quot; હૌપપાઉગે, એન.વાય.: નોવા સાયન્સ પબ્લિશર્સ (માહિતી માટેઃ https://www.novapublishers.com/catalog/), 2007
* {{Cite book  | last1 = Anderson | first1 = Sean | last2 = Sloan | first2 = Stephen | title = Historical dictionary of terrorism | url = https://archive.org/details/historicaldictio00ande_1 | date = 1995 | publisher = Scarecrow Press | location = Metuchen, N.J.  | isbn = 978-0-8108-2914-5 | pages =  }}
* [[ચાર્લ્સ ટિલ્લી]], ''ટેરર, ટેરરિઝમ, ટેરરિસ્ટસ''  ઈન સોશિયોલોજિકલ થિયરી (2004) 22, 5-13 [http://professor-murmann.info/tilly/2004_Terror.pdf ઓનલાઈન]
* સ્ચમિડ, એલેકસ (Ed.) [http://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Forum/V05-81059_EBOOK.pdf ], યુએન ફોરમ ઓન ક્રાઈમ એન્ડ સોસાયટી (અપરાધ અને સમાજ અંગે યુએનનો મંત્રણામંચ). આતંકવાદ પરનો વિશેષ અંક. 2004, વોલ્યુમ 4:1/2.


== સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}


== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}
=== યુનાઈટેડ નેશન્સનાં સંમેલનો ===

* [[યુનાઈટેડ નેશન્સ]]: [http://untreaty.un.org/English/Terrorism.asp આતંકવાદ પર સંમેલનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220164658/http://untreaty.un.org/English/Terrorism.asp |date=2009-02-20 }}
* [[કેફી પદાર્થો અને અપરાધ અંગે યુનાઈટેડ નેશન્સનું કાર્યાલય]]: આતંકવાદનો મુકાબલો કરવાની રાષ્ટ્રની જવાબદારીઓ અંગે કુલ 12 મુખ્ય બહુપરિમાણીય સંમેલનો અને પ્રોટોકોલ નક્કી થયા છે. પરંતુ હજી ઘણાં રાષ્ટ્રોએ આ કાયદાકીય સાધનોમાં સહભાગી થવાનું બાકી છે, અને કેટલાક હજી તેનું પાલન કરતા નથી.&quot;
* [http://www.unodc.org/unodc/en/terrorism/index.html યુએનઓડીસી (UNODC)  યુનાઈટેડ નેશન્સ ઓફિસ ઓન ડ્રગ્સ એન્ડ ક્રાઈમ (કેફી પદાર્થો અને અપરાધ અંગે યુનાઈટેડ નેશન્સનું કાર્યાલય)  આતંકવાદ નિવારણ]


=== આતંકવાદ અને આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી કાયદો ===

* [http://www.icrc.org/Web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/terrorism આતંકવાદ અને આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી કાયદો]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308032649/http://www.icrc.org/Web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/terrorism |date=2010-03-08 }}, રેડ ક્રોસની આંતરરાષ્ટ્રીય સમિતિ


=== આતંકવાદ પરના લેખોમાં તજજ્ઞતા ધરાવતી સમાચાર નિયંત્રણ વેબસાઈટો ===

* [http://insurgencyresearchgroup.wordpress.com/ ઈન્સર્જન્સિ રિસર્ચ ગ્રૂપ] - આતંકવાદ, બંડ અને પ્રતિ-બંડ નીતિના વિકાસ બાબતેના અભ્યાસને સમર્પિત બહુ-નિષ્ણાતોનો બ્લોગ
* આઈએસઆરઆઈએ (ISRIA) દ્વારા [http://osint.isria.com/ &quot;આતંકવાદ&quot; વિભાગ ધરાવતું એક વિશ્વસનીય અને દૈનિક ધોરણે અદ્યતન થતું ઓપનસોર્સિસ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831133513/http://osint.isria.com/ |date=2009-08-31 }}
* [http://www.jihadmonitor.org/ જેહાદ મોનિટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105020600/http://www.jihadmonitor.org/ |date=2007-01-05 }}
* [http://ctc.usma.edu/default.asp વેસ્ટપોઈન્ટ ખાતે કોમ્બેટિંગ ટેરરિઝમ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401165024/http://www.ctc.usma.edu/default.asp |date=2014-04-01 }}


=== વૈશ્વિક આતંકવાદ પર અભ્યાસપત્રો અને લેખો ===

* મારલેના તેલવિક દ્વારા &quot;આજનું અલ કાયદાઃ વૈશ્વિક જેહાદનો નવો ચહેરો&quot;, પીબીએસ ''ફ્રન્ટલાઈન'' , જાન્યુઆરી 2005.{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/etc/today.html |title=frontline: al qaeda's new front: al qaeda today |publisher=PBS |date=2005-01-25 |access-date=2009-08-10}} અલ કાયદા કેવી રીતે એક નાનકડા લશ્કરી સંગઠનમાંથી વિશાળ સામાજિક ઝુંબેશમાં રૂપાંતર પામ્યું, અને યુ.એસ. પ્રતિ-આતંકવાદ પ્રયત્નો પર તેની અસરો અંગે ભૂતપૂર્વ સીઆઈએ (CIA) કેસવર્કર ડૉ. [[માર્ક સેજમેન]] સમજાવટ આપે છે.
* બોકસ્ટેટે, કારસ્ટેનઃ [http://www.marshallcenter.org/mcpublicweb/MCDocs/files/College/F_ResearchProgram/occPapers/occ-paper_20-en.pdf &quot;જિહાદીસ્ટ ટેરરિસ્ટ યુઝ ઓફ સ્ટ્રેટેજિક કમ્યુનિકેશન મૅનેજમેન્ટ ટેકનિકસ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201053211/http://www.marshallcenter.org/mcpublicweb/MCDocs/files/College/F_ResearchProgram/occPapers/occ-paper_20-en.pdf |date=2009-02-01 }} જયોર્જ સી. માર્શલ સેન્ટર ફોર યુરોપિયન સિકયોરિટી સ્ટડીઝ પ્રાસંગિક કાગળ શ્રેણી, વોલ્યુમ 20, ડિસેમ્બર 2008, ISSN 1863-6039, પૃષ્ઠ&amp;nbsp;1–28
* ઔડ્રી કુર્થ ક્રોનિન, &quot;બિહાઈન્ડ ધ કર્વઃ ગ્લોબલાઈઝેશન એન્ડ ઈન્ટરનેશનલ ટેરરિઝમ,&quot; ''આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા'' , વોલ્યુમ 27, નં.3 (વિન્ટર 2002/03), પૃષ્ઠ&amp;nbsp;30–58.
* {{cite web |url=http://www.analyzingeu.eu/konrad/2007/european-union-security-after-september-2001/ |title=European Union’s Security With Regard to the International Situation After September 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514163519/http://www.analyzingeu.eu/konrad/2007/european-union-security-after-september-2001/ |archive-date=2007-05-14 |access-date=2010-02-25 |url-status=dead }}- યુરોપિયન યુનિયનમાં આતંકવાદ અંગે વિશેષ અહેવાલ &quot;એનલાઈઝિંગ ઈયુ(EU)&quot;
* સ્તાથિસ એન. કાલ્યવાસ, ''જર્નલ ઓફ એથિકસ''  8:1, 97–138માં [http://research.yale.edu/stathis/files/Paradox.pdf ''ધ પેરાડૉકસ ઓફ ટેરરિઝમ ઈન સિવિલ વોર્સ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061011055800/http://research.yale.edu/stathis/files/Paradox.pdf |date=2006-10-11 }} (2004)
* [http://www.hereinstead.com/sys-tmpl/htmlpage13/ પ્રોફેસર ટ્રોય દુસ્તર &quot;ફ્રોમ થિયેટર ઓફ વોર ટુ ટેરરિઝમ&quot; (યુદ્ધમેદાનથી આતંકવાદ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090126201929/http://www.hereinstead.com/sys-tmpl/htmlpage13/ |date=2009-01-26 }} 
* [http://www.khabrein.info/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=14574&amp;Itemid=88/ સૈયદ ઉબાઈદૂર રહેમાન &quot;થાઉસન્ડ્સ ઓફ મુસ્લિમ્સ ગેધર ટુ ડિનાઉન્સ ટેરરિઝમ&quot; (આતંકવાદના અસ્વીકાર માટે એકઠા થતા હજારો મુસ્લિમો)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426182739/http://www.khabrein.info/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=14574&amp;Itemid=88%2F |date=2015-04-26 }} 
* [[હંસ કોચલેર]], [http://hanskoechler.com/koechler-un-law-terrorism.pdf ધ યુનાઈટેડ નેશન્સ, ધ ઈન્ટરનેશનલ રુલ ઓફ લૉ એન્ડ ટેરરિઝમ] (યુનાઈટેડ નેશન્સ, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને આતંકવાદ). ફિલિપાઈન્સ સુપ્રીમ કોર્ટ, શતાબ્દી વ્યાખ્યાન (2002)
* [[હંસ કોચલેર]], [http://i-p-o.org/koechler-terrorism-collective-security.htm ધ યુનાઈટેડ નેશન્સ એન્ડ ઈન્ટરનેશનલ ટેરરિઝમ.][http://i-p-o.org/koechler-terrorism-collective-security.htm ચેલેન્જિસ ટુ કલેકિટવ સિકયોરિટી] (યુનાઈટેડ નેશન્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદઃ સંગઠિત સુરક્ષા સમક્ષના પડકારો) (2002)
* [http://www.start.umd.edu/data/gtd/ જીટીડી(GTD), આતંકવાદ જાણકારી આધારનું ઉત્તરાધિકારી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211122528/http://www.start.umd.edu/data/gtd/ |date=2009-02-11 }}
* [http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/global-war-on-terrorism/ આતંકવાદના મુદ્દે વૈશ્વિક યુદ્ધ / સ્ટ્રેટેજિક સ્ટડીઝ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301163306/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/global%2Dwar%2Don%2Dterrorism/ |date=2009-03-01 }}
* [http://www.terrorism.com/ ટેરરિઝમ રિસર્ચ સેન્ટર] (આતંકવાદ સંશોધન કેન્દ્ર) - 1996માં શરૂ થયેલી આતંકવાદ સંશોધન સાઈટ
* [http://terrorfinance.org/ ટેરર ફાયનાન્સ બ્લોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227100145/http://terrorfinance.org/ |date=2009-02-27 }} - આતંકવાદના નિધિયન અંગે માહિતી આપતી બહુ-નિષ્ણાત વેબસાઈટ.
* [http://www.terrorism-research.com/ ટેરરિઝમ રિસર્ચ] - આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદ અને સુરક્ષા સંશોધન
* [http://arxiv.org/abs/physics/0502014/ વૈશ્વિક આતંકવાદમાં સ્કેલ ઈનવેરિયન્સ]
* [http://www.debriefed.org/ સિકયોરિટી ન્યૂઝ લાઈનઃ વૈશ્વિક આતંકવાદ અને પ્રતિ-આતંકવાદ www.debriefed.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081106130210/http://debriefed.org/ |date=2008-11-06 }}
* [http://statbel.fgov.be/studies/thesis_nl.asp?n=424 2005માં આતંકવાદનો વિકાસ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408071906/http://statbel.fgov.be/studies/thesis_nl.asp?n=424 |date=2009-04-08 }}[http://statbel.fgov.be/studies/thesis_nl.asp?n=424 એક આંકડાકીય મૂલ્યાંકન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408071906/http://statbel.fgov.be/studies/thesis_nl.asp?n=424 |date=2009-04-08 }} રિક કુલસાએત અને તેઉન વાન દે વૂર્ડે દ્વારા લખાયેલો લેખ, ગેન્ટ યુનિવર્સિટી
* [http://www.polyarchy.org/essays/english/terrorism.html આતંકવાદ/આતંકવાદ-વિરોધી] - આતંકવાદનાં કારણો અને ઉપયોગ બાબતેનું એક વિશ્વ્લેષણ
* [{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/ |title=frontline: al qaeda's new front |publisher=PBS |date=2005-01-25 |access-date=2009-08-10}}] &quot;અલ કાયદાનો નવો મોરચો,&quot; પીબીએસ(PBS) &quot;ફ્રન્ટલાઈન&quot; જાન્યુઆરી  2005. 9/11ના હુમલાઓના પ્રત્યાઘાત રૂપે, તપાસનું કેન્દ્ર ઝડપથી યુરોપ પર અને કટ્ટરવાદી ઈસ્લામી જેહાદીઓના નેટવર્ક &quot;યુરેબિયા&quot;, હવે ખંડના વિસ્તરતા મુસ્લિમ સમુદાયોના ભાગ પર ફેરવવામાં આવ્યું.  9/11 પછી અમેરિકાના અધિકારીઓને જેની ધાસ્તી હતી અને જેની અપેક્ષા હતી તે હુમલાઓના બીજા ઉછાળામાંથી અમેરિકા બાકાત રહ્યું હતું. તેના બદલે ઈસ્લામી કટ્ટરવાદીઓ માટે એક વખત જે લશ્કરી થાણું હતું અને તેમના માટે સ્વર્ગ સમાન સલામત હતું તે જ યુરોપ હવે તેમનું નિશાન બન્યું.
* [http://www.teachingterror.com/ શિક્ષણ પાઠો, ગ્રંથસૂચિઓ, સ્રોતો દ્વારા ''આતંકવાદ અને આતંકવાદના મુકાબલા અંગેનું શિક્ષણ'' ; યુએસ મિલિટ્રી એકેડમી તરફથી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302035628/http://teachingterror.com/ |date=2009-03-02 }}
* [http://www.germany.info/relaunch/info/publications/infocus/terror/index.html વૈશ્વિક આતંકવાદને લડત આપવામાં જર્મનીનું યોગદાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051230040759/http://www.germany.info/relaunch/info/publications/infocus/terror/index.html |date=2005-12-30 }}
* પ્રવર્તમાન ઈસ્લામ-અણગમા સાથે વિસંગતિ નોંધાવતું કવોન્ટીટેટીવ વર્લ્ડ સિસ્ટમ સ્ટડીઝઃ વિશ્વના રાજકીય ચક્રો, વૈશ્વિક આતંકવાદ, અને વિશ્વનો વિકાસ. અર્નો તૌસ્ચ, ઈન્નસ્બ્રુક યુનિવર્સિટી  રાજયશાસ્ત્ર અને સમાજશાસ્ત્રની વિદ્યાશાખા  રાજયશાસ્ત્ર વિભાગ, આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અંગેની તુર્કી જર્નલ, વોલ્યુમ 6, નં.1 અને 2, વસંત-ઉનાળો 2007, http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=976864 - પર ઉપલબ્ધ છે.

* [http://www.terrorism-info.org.il ગુપ્તચર અને આતંકવાદ બાતમી કેન્દ્ર]
* [http://www.terrorism.com/modules.php?op=modload&amp;name=Documents&amp;file=get&amp;download=15 આતંકવાદ અંગે માહિતીઃ શું તમે તમારા ટોસ્ટર પર વિશ્વાસ મૂકી શકો?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210171332/http://www.terrorism.com/modules.php?op=modload&amp;name=Documents&amp;file=get&amp;download=15 |date=2009-02-10 }}


=== આતંકવાદ અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અંગેના અભ્યાસપત્રો અને લેખો ===

* [http://www.loc.gov/rr/frd/pdf-files/Soc_Psych_of_Terrorism.pdf કૉંગ્રેસ લાયબ્રેરી] - આતંકવાદના સમાજશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાન અંગેનો ફેડરલ સંશોધન વિભાગ. રોબર્ટ એલ. વોર્ડેન, પીએચ.ડી.
* [http://www.aynrand.org/site/News2?page=NewsArticle&amp;id=5207&amp;news_iv_ctrl=1021 આતંકવાદ પર લિઓનાર્દ પેઈકઓફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221112946/http://www.aynrand.org/site/News2?page=NewsArticle&amp;id=5207&amp;news_iv_ctrl=1021 |date=2009-02-21 }} ઑકટોબર 2, 2001ના ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સમાં પ્રકાશિત લેખ.
* ઈવાન એરેગ્યુઈન-ટોફટ, &quot;બોગદાના છેડેનો પ્રકાશઃ યુ.એસ.ની આતંકવાદ મુકાબલાની ભવ્ય વ્યૂહનીતિ પર એક ટિપ્પણી&quot;, ''કેમ્બ્રીજ રિવ્યૂ ઓફ ઈન્ટરનેશનલ અફેર્સ'' , વોલ્યુમ 15, નં. 3 (2002), પૃષ્ઠ&amp;nbsp;549–563.
* [http://web1.foreignpolicy.com/issue_julyaug_2006/TI-index/index.html આતંકવાદ સૂચકાંક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226004251/http://web1.foreignpolicy.com/issue_julyaug_2006/TI-index/index.html |date=2009-02-26 }} - ''ફોરેન પોલિસી મૅગેઝિન''  અને સેન્ટર ફોર અમેરિકન પ્રોગ્રેસ તરફથી આતંકવાદનું &quot;ગુણ-પત્રક&quot;
* [http://www.rewardsforjustice.net/ મોસ્ટ વોન્ટેડ ટેરરિસ્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221172638/http://www.rewardsforjustice.net/ |date=2009-02-21 }} - ન્યાય માટેના ઈનામ
* [http://www.lawandterrorism.com/ લો, ટેરરિઝમ એન્ડ હોમલેન્ડ સિકયોરિટી] (કાયદો, આતંકવાદ અને સ્વેદેશ સુરક્ષા). લેખસંગ્રહ.
* [http://ssrn.com/abstract=880076 &quot;ધ સિકયોરિટી કન્સ્ટિટ્યૂશન (સુરક્ષા બંધારણ),&quot; યુસીએલએ(UCLA) લૉ રિવ્યૂ (કાયદાની સમીક્ષા), વોલ્યુમ 53, નં. 29, 2005]
* [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/enemywithin/ અંદરનો શત્રુ, પીબીએસ(PBS) ''ફ્રન્ટલાઈન'' , ઑકટોબર 2006]
* [http://andromeda.rutgers.edu/~hbf/TerroristNetwork.html યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં આતંકવાદી નેટવર્ક ખુલ્લેઆમ ચાલે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606043159/http://andromeda.rutgers.edu/~hbf/TerroristNetwork.html |date=2011-06-06 }} જેન ફ્રાન્કલીન દ્વારા, ''[[ઝેડએનઈટી (ZNET)]]'' , એપ્રિલ 30, 2005


=== આતંકવાદ અને ઈઝરાયેલ અંગે અભ્યાસપત્રો અને લેખો અને ઇતિહાસ ===

* એરિયલ મિરારી, &quot;ટેરરિઝમ એઝ એ સ્ટ્રેટેજિ ઈન ઈનસર્જિન્સી (બંડ વખતે એક વ્યૂહનીતિ રૂપે આતંકવાદ),&quot; ''આતંકવાદ અને રાજકીય હિંસા'' , વોલ્યુમ 5, નં. 4 (1993 શિયાળો), પૃષ્ઠ 213–251.
* [http://www.ynetnews.com/home/0,7340,L-4176,00.html ઈઝરાયેલ ગ્લોબલ ટેરર ડેસ્ક]
* [http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+since+2000/Victims+of+Palestinian+Violence+and+Terrorism+sinc.htm સપ્ટેમ્બર 2000 પછી પેલિસ્તાની હિંસા અને આતંકવાદના ત્રાહિતો]
* [http://nssc.haifa.ac.il/files/The%20profile%20of%20suicide%20terrorist.ppt#262,11,Gender ઓફ ટેરરિસ્ટ એનાલિસિસ ઓફ ટેરરિસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325000249/http://nssc.haifa.ac.il/files/The%20profile%20of%20suicide%20terrorist.ppt#262,11,Gender |date=2009-03-25 }}

=== અન્ય ===

* ''યુસીબી(UCB) લાયબ્રેરીઝ ગોવપબ્સ(GovPubs)''  તરફથી [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/sept11.htm આતંકવાદ સ્રોતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611211044/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/sept11.htm |date=2010-06-11 }} 
* {{dmoz|Society/Issues/Terrorism}}
* [http://www.start.umd.edu/start/ સ્ટાર્ટ] (START) નેશનલ કન્સોર્ટિઅમ ફોર ધ સ્ટડી ઓફ ટેરરિઝમ એન્ડ રિસપોન્સિસ ટુ ટેરરિઝમ (આતંકવાદ અને આતંકવાદને પ્રતિભાવના અભ્યાસ માટે રાષ્ટ્રીય મંડળ)
* [http://www.terroryzm.com/article/481/The-European-Union-counterterrorism-policy-before-and-after-the-9-11-attacks.html 9/11 હુમલાઓ પહેલાં અને પછી આતંકવાદના મુકાબલા માટેની યુરોપિયન યુનિયન નીતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425214711/http://www.terroryzm.com/article/481/The-European-Union-counterterrorism-policy-before-and-after-the-9-11-attacks.html |date=2009-04-25 }}
* [http://www.themonthly.com.au/tm/node/1362 વિડીયોઃ ડૉ. જાદમ દોલનિકઃ ત્રાસવાદી કેમ બને છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221192447/http://www.themonthly.com.au/tm/node/1362 |date=2009-02-21 }} સ્લો ટીવી પર લોવી ઈન્સ્ટિટ્યૂટનું વ્યાખ્યાન, ઑગસ્ટ 2008 
* [http://www.sderotmedia.com/ કવાસમ-સદેરોત મીડિયા કેન્દ્ર અંગે]
* [[જોન એમ. રિચાર્ડસન]] કૃત [http://www.paradisepoisoned.com/ પેરેડાઈઝ પોઈઝન્ડઃ લર્નિંગ અબાઉટ કન્ફલિકટ, ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ટેરરિઝમ ફ્રોમ શ્રી લંકાઝ સિવિલ વોર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324153320/http://www.paradisepoisoned.com/ |date=2009-03-24 }} (સ્વર્ગ ઝેરીલું બન્યું: શ્રી લંકાના આંતરવિગ્રહમાંથી સંઘર્ષ, વિકાસ અને આતંકવાદ વિશેની શીખ)
* [http://ontology.teknowledge.com/ ''સામૂહિક વિનાશના શસ્ત્રો''  અને ''આતંકવાદ''  અંગેની સત્ત્વમીમાંસા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019230109/http://ontology.teknowledge.com/ |date=2007-10-19 }}
* 2003ના એક ચુકાદામાં (મદન સિંઘ વિરુદ્ધ બિહાર રાજય) [[ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે]] [[એલેકસ પી. સ્ચમિડની]] આતંકવાદની વ્યાખ્યા માન્ય રાખી હતી, &quot;આતંકવાદી કૃત્યોને ખરેખર &quot;શાંતિકાળમાં યુદ્ધ અપરાધોની સમકક્ષ&quot; ગણતી વ્યાખ્યા.&quot; [http://www.sacw.net/hrights/judgementjehanabad.doc ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301053751/http://www.sacw.net/hrights/judgementjehanabad.doc |date=2009-03-01 }}
* [[જૅક ગુડી]] ''[http://www.informaworld.com/smpp/content~content=a713717641~db=all વોટ ઈઝ અ ટેરરિસ્ટ?]''  (એક આતંકવાદી શું છે?) ઇતિહાસ અને માનવશાસ્ત્ર જર્નલમાં પ્રકાશિત, વોલ્યુમ 13, ઈશ્યૂ 2 2002, પૃષ્ઠ 139–142 DOI: 10.1080/0275720022000001219
* [[સ્ચમિડ]] અને જોગંમૅન (1988): &quot;આતંકવાદ એ એક પુનરાવર્તિત હિંસાત્મક કૃત્યોથી તણાવ-વ્યગ્રતા પેદા કરવાની પદ્ધતિ છે, જે (અર્ધ)છહ્મ વેશી વ્યકિત, જૂથ અથવા રાજય કર્તાઓ દ્વારા વિશેષ સ્વભાવ, ગુનાહિત અથવા રાજકીય કારણોસર ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે, જયારે- કપટથી હત્યા કરતાં વિરુદ્ધ- અહીં હિંસાનો ભોગ બનનાર ખરેખર મુખ્ય નિશાન નથી હોતા. તાત્કાલિક હિંસાનો ભોગ બનનાર માનવ પીડિતોને સામાન્ય રીતે મનફાવે તેમ પસંદ કરવામાં આવ્યા હોય છે (તક આધારિત નિશાન) અથવા લક્ષિત વસતિમાંથી કાળજીપૂર્વક પસંદ કરવામાં આવ્યા હોય છે (જેમ કે જે-તે સમુદાયના પ્રતિનિધિઓ અથવા પ્રતીકરૂપ નિશાન), અને તેમનો સંદેશ પેદા કરાનારા તરીકે વાપરવામાં આવે છે.  આતંકવાદી (જૂથ/સંગઠન), (જોખમગ્રસ્ત) ત્રાહિતો, અને મુખ્ય નિશાન વચ્ચે ધાકધમકી અને હિંસા-આધારિત વાતચીતની પ્રક્રિયા, મુખ્ય નિશાન (પ્રેક્ષકો) સાથે ચાલાકી કરીને, તેમને આતંકના નિશાન બનાવવામાં, પોતાની માંગોનું નિશાન બનાવવામાં અથવા ધ્યાન ખેંચવાનું લક્ષ્ય પાર પાડવા માટે વાપરવામાં આવે છે, તેનો આધાર વળી તેમના પ્રાથમિક હેતુ જેમ કે ધમકી, જુલમ અથવા પ્રચાર પર રહે છે.{{cite web |url=http://www.unodc.org/unodc/terrorism_definitions.html |title=Academic Consensus Definition of &quot;Terrorism,&quot; Schmid 1988, United Nations website |archive-url=https://web.archive.org/web/20070627231104/http://www.unodc.org/unodc/terrorism_definitions.html |archive-date=2007-06-27 |access-date=2010-02-25 |url-status=dead }}. વધુ વિગતવાર માહિતી માટે, જુઓઃ સ્ચમિડ, જોગંમૅન ઈટ અલ. (et al.) ''પોલિટિકલ ટેરરિઝમઃ અ ન્યૂ ગાઈડ ટુ એકટર્સ, ઓથર્સ, કન્સેપ્ટ્સ, ડેટા બેઝિઝ, થિયરીઝ, એન્ડ લિટરેચર.''  આમસ્ટરડેમઃ  ઉત્તર હૉલેન્ડ, ટ્રાન્સેકશન બુકસ, 1988. ISBN 0-19-515437-1.
* સ્ટાફ. [http://www.terrorfileonline.org/en/index.php/Main_Page ''યુ.એસ. ટેરરિઝમ ઈન ધ અમેરિકાઝ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202123613/http://www.terrorfileonline.org/en/index.php/Main_Page |date=2009-02-02 }} લેટિન અમેરિકામાં &quot;યુ.એસ. સરકાર અને તેના સેવકો બંનેના પ્રોત્સાહન, ટેકા અને તેમના દ્વારા આચરાયેલી હિંસા&quot; પરનો જ્ઞાનકોશ.
* ડેવિડ વૅલાસ-વેલ્સ કૃત [http://www.newsweek.com/id/183660/output/print &quot;ટેરર ઓન ધ સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ન્યૂયોર્ક, ટેક વન&quot;]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (ન્યૂયોર્કની ગલીઓમાં આતંક), ''ન્યૂઝવિક'' , ફેબ્રુઆરી 16, 2009


{{War on Terrorism|state=collapsed}}
{{abuse}}

[[શ્રેણી:આતંકવાદ]]
[[શ્રેણી:20 સદીમાં બનાવાયેલા શબ્દો]]
[[શ્રેણી:ડર/ભય]]
[[શ્રેણી:દુરુપયોગ]]
[[શ્રેણી:ડિસપોઝિશનલ (અસંતુષ્ટ સ્થિતિ ધરાવતી) માન્યતાઓ]]</text>
      <sha1>hr8q000a1dnuhourhrbjabnjw67s459</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>મોરારજી દેસાઈ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21790</id>
    <revision>
      <id>907652</id>
      <parentid>900669</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31426" sha1="chz697yldxogka334cik16k43mnkyvg" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
|image          = Morarji Desai portrait.jpg
|office         = [[ભારતના વડાપ્રધાન|ભારતના ૪થા વડાપ્રધાન]]
|president      = [[બાસપ્પા દાનપ્પા જત્તી]] &lt;small&gt;(કાર્યકારી)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[નીલમ સંજીવ રેડ્ડી]]
|term_start     = ૨૪ માર્ચ ૧૯૭૭
|term_end       = ૨૮ જુલાઇ ૧૯૭૯
|predecessor    = [[ઈન્દિરા ગાંધી]]
|successor      = [[ચરણ સિંહ]]
|office2        = [[ગૃહ પ્રધાન (ભારત)|ગૃહ પ્રધાન]]
|term_start2    = ૧ જુલાઇ ૧૯૭૮
|term_end2      = ૨૮ જુલાઇ ૧૯૭૯
|predecessor2   = [[ચરણ સિંહ]]
|successor2     = [[યશવંતરાવ ચવ્હાણ]]
|office4        = [[ભારતના નાયબ વડાપ્રધાન]]
|primeminister4 = [[ઈન્દિરા ગાંધી]]
|term_start4    = ૧૩ માર્ચ ૧૯૬૭
|term_end4      = ૧૬ જુલાઇ ૧૯૬૯
|predecessor4   = [[વલ્લભભાઈ પટેલ]]
|successor4     = [[ચરણ સિંહ]]&lt;br/&gt;[[જગજીવન રામ]]
|office5        = [[નાણાં પ્રધાન (ભારત)|નાણાં પ્રધાન]]
|primeminister5 = [[ઈન્દિરા ગાંધી]]
|term_start5    = ૧૩ માર્ચ ૧૯૬૭
|term_end5      = ૧૬ જુલાઇ ૧૯૬૯
|predecessor5   = [[સચિન્દ્રા ચૌધરી]]
|successor5     = [[ઈન્દિરા ગાંધી]]
|primeminister6 = [[જવાહરલાલ નેહરુ]]
|term_start6    = ૧૩ માર્ચ ૧૯૫૮
|term_end6      = ૨૯ ઓગસ્ટ ૧૯૬૩
|predecessor6   = [[જવાહરલાલ નેહરુ]]
|successor6     = [[ટી.ટી.ક્રિષ્નામાચારી|ટી.ટી.ક્રિષ્નામાચારી]]
|birth_date     = {{birth date|1896|2|29|df=y}}
|birth_place    = [[વલસાડ|ભડેલી]], [[બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી]], [[બ્રિટિશ રાજ]]
|death_date     = {{death date and age|1995|4|10|1896|2|29|df=y}}
|death_place    = [[નવી દિલ્હી]], [[દિલ્હી]], [[ભારત]]
|party          = [[જનતા દળ]] &lt;small&gt;(૧૯૮૮–૧૯૯૫)&lt;/small&gt;
|otherparty     = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] &lt;small&gt;(૧૯૬૯ પહેલાં)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[ભારતીય રાષ્ટ્રિય કોંગ્રેસ (ઓર્ગ)|ભારતીય રાષ્ટ્રિય કોંગ્રેસ (ઓર્ગ)]] &lt;small&gt;(૧૯૬૯–૧૯૭૭)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[જનતા પાર્ટી]] &lt;small&gt;(૧૯૭૭–૧૯૮૮)&lt;/small&gt;
|alma_mater     = [[વિલ્સન કોલેજ, મુંબઇ|વિલ્સન કોલેજ]]
|profession     = સિવિલ સેવક&lt;br/&gt;ચળવળકાર
|signature      = Morarji Desai sign.svg
}}
'''મોરારજી દેસાઈ''' ([[ફેબ્રુઆરી ૨૯]], ૧૮૯૬ – [[એપ્રિલ ૧૦]], ૧૯૯૫) (આખું નામ: મોરારજી રણછોડજી દેસાઈ) [[ભારત]] દેશના સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અને ચોથા વડાપ્રધાન (ઇ. સ. ૧૯૭૭થી ૭૯) હતા.&lt;ref name =&quot;પ્રકાશ ન. શાહ૧૯૯૭&quot;/&gt; તેઓ એવા પ્રથમ વડાપ્રધાન હતા કે જેઓ [[કોંગ્રેસ|ભારતીય રાષ્ટ્રીય કાંગ્રેસ]]ના બદલે અન્ય કોઇ રાજકીય પક્ષમાંથી ચુંટાયા હતા. તેમણે સરકારમાં કેટલાય મહત્વના હોદ્દાઓ સંભાળ્યા હતા, જેવાંકે, મુંબઇ રાજ્યનાં મુખ્યમંત્રી, ગૃહ પ્રધાન, નાણા પ્રધાન અને ભારતના નાયબ વડાપ્રધાન. આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે, મોરારજી દેસાઇ તેમના શાંતિ માટેનાં પ્રયત્નો અને દક્ષિણ એશિયાના બે દુશ્મન દેશો ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે શાંતિ માટેના પ્રયત્નો માટે જાણીતા છે. ૧૯૭૪માં ભારતના પ્રથમ અણુધડાકા પછી, મોરારજીભાઈએ [[ચીન]] અને પાકિસ્તાન સાથે મૈત્રીભર્યા સંબંધો સ્થાપિત કરવામાં ભાગ ભજવ્યો હતો અને [[ભારત]]-[[પાકિસ્તાન]]નાં ૧૯૭૧ યુધ્ધ જેવી પરિસ્થિતી નીવારી હતી. ઘર આંગણે, તેમણે ૧૯૭૪ના અણુધડાકા પછી ભારતના અણુ કાર્યક્રમમાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો. પાછળથી તેમની નીતિઓએ મુખ્યત્વે સામાજિક, આરોગ્ય સંબંધિત અને સંચાલન ક્ષેત્રના સુધારાઓને ઉત્તેજન આપ્યું. તેઓ એકમાત્ર એવા વ્યક્તિ છે જેઓને ભારત દેશના સર્વોચ્ચ સમ્માન [[ભારત રત્ન]] (૧૯૯૧) તેમ જ [[પાકિસ્તાન]] દેશના સર્વોચ્ચ સમ્માન [[નિશાન-એ-પાકિસ્તાન]] (૧૯૯૦)થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હોય.
આજે પણ માત્ર બે રૂપિયા અને ૨૦ પૈસામાં ખાંડ આપનાર વડાપ્રધાન તરીકે લોકો મોરારજી દેસાઈ ને યાદ કરે છે. આ ઉપરાંત ચુસ્ત સિદ્ધાંતવાદી, નિયમિતપણે સ્વમૂત્ર તેમજ ફળાહાર જેવા કુદરતી ઉપચાર વડે તંદુરસ્ત શરીર જાળવનાર તરીકે પણ લોકો એમને યાદ કરે છે.

== પ્રારંભિક જીવન ==
[[File:Desai1937.jpg|thumb|૧૯૩૭માં મોરારજી દેસાઇ]]
મોરારજી દેસાઈનો જન્મ તત્કાલીન બોમ્બે પ્રેસિડન્સીના વિસ્તારમાં આવતા  [[વલસાડ જિલ્લો|વલસાડ જિલ્લા]]ના તેમજ તાલુકામાં આવેલા [[ભદેલી દેસાઈ પાટી|ભદેલી]] ગામમાં થયો હતો. આ ગામ હાલમાં  [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]માં આવે છે. તેઓનું પ્રાથમિક શિક્ષણ સૌરાષ્ટ્રમાં કુંડલા શાળા, સાવરકુંડલા (જે અત્યારે જે.વી. મોદી શાળા તરીકે ઓળખાય છે) માં થયું. ત્યાર બાદ તેઓએ બાઇ અવાં બાઇ હાઇસ્કૂલ, વલસાડમાં શિક્ષણ લીધું.  મોરારજીભાઈએ વિલ્સન કૉલેજ, [[મુંબઈ]], [[મહારાષ્ટ્ર]] થી સ્નાતક ની પરીક્ષા ઉતીર્ણ કરી હતી. ત્યાર પછી તેઓ [[ગુજરાત]] માં નાગરીક (સિવિલ) સેવામાં ગોધરામાં નાયબ કલેક્ટર તરીકે જોડાયા હતા. એમણે મે, ૧૯૩૦ના વર્ષમાં નોકરી માંથી રાજીનામું આપ્યું.&lt;ref name=&quot;પ્રકાશ ન. શાહ૧૯૯૭&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor-last=ઠાકર|editor-first=ધીરુભાઈ|editor-link=ધીરુભાઈ ઠાકર|encyclopedia=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|title=દેસાઈ, મોરારજી રણછોડજી|last=શાહ|first=પ્રકાશ ન.|volume=ખંડ ૯  |year=૧૯૯૭|edition=1st |publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]]|location=અમદાવાદ|page=૪૩૫-૪૩૯|oclc=248969185}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ET-2013-06-10&quot;&gt;{{cite web | url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/can-narendra-modi-follow-in-morarji-desais-footsteps/articleshow/20517337.cms | title=શું નરેન્દ્ર મોદી મોરારજી દેસાઈના પગલે ચાલી શકશે? | publisher=The Economic Times | date=૧૦ જુન ૨૦૧૩&lt;!--, 11.07AM IST--&gt; | access-date=૧૦ જુન ૨૦૧૩ | author=Ajay Umat &amp; Harit Mehta}}&lt;/ref&gt; ત્યારબાદ તેઓ આઝાદીની ચળવળમાં જોડાયા. ઇ. સ. ૧૯૩૦ ના વર્ષમાં તેમણે [[અસહકારની ચળવળ]]માં ભાગ લીધો હતો. [[ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ|સ્વતંત્રતા સંગ્રામ]] માં ભાગ લેવાને કારણે એમણે જેલ જવું પડ્યું હતું અને એમણે ઘણો સમય જેલમાં વિતાવ્યો હતો. પોતાની નેતૃત્વ ક્ષમતાને કારણે તેઓ સ્વતંત્રતા સંગ્રામ સેનાનીઓના વહાલા રહ્યા અને ગુજરાત કોંગ્રેસના મહત્વપૂર્ણ નેતા રહ્યા હતા. જ્યારે ઇ. સ. ૧૯૩૪ અને ઇ.સ. ૧૯૩૭ના સમય માં પ્રાંતિય પરિષદોની ચુંટણીઓ થઇ ત્યારે તેઓ ચુંટાયા હતા તથા તેમણે બોમ્બે પ્રેસિડન્સી માં નાણાં (વિત્ત) મંત્રી તેમ જ ગૃહ મંત્રી તરીકે ની જવાબદારીઓ નિભાવી હતી.

==રાજકીય જીવન ==
ભારત દેશને આઝાદી મળ્યા પછી તેઓ રાજકારણમાં સક્રિય રહ્યા હતા. તેમણે રાજ્યના પ્રધાન અને દેશના પ્રધાન તરીકે વિવિધ જવાબદારીઓ નિભાવી હતી. ભારતની સ્વતંત્રતા પૂર્વે તેઓ મુંબઇના ગ્રુહમંત્રી બન્યા હતા અને પાછળથી ૧૯૫૨માં મુંબઇ રાજ્યના મુખ્યમંત્રી તરીકે ચૂંટાઇ આવ્યા હતા. આ રાજ્ય ગુજરાતીભાષી અને મરાઠીભાષી લોકોનુ બનેલુ દ્વિભાષી રાજ્ય હતું. ૧૯૫૬થી સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર સમિતિએ માત્ર મરાઠીભાષી લોકોના બનેલા &quot;મહારાષ્ટ્ર&quot; રાજ્યની માગણી માટે ચળવળ શરૂ કરી. બીજી બાજુ, [[ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક]]ની આગેવાની હેઠળની સમિતિએ &quot;ગુજરાત&quot; રાજ્યની માગણી માટે &quot;[[મહાગુજરાત આંદોલન]]&quot; શરૂ કર્યું. રાષ્ટ્રિય દ્રષ્ટિએ ચુસ્ત એવા મોરારજી દેસાઈ આ બંને ચળવળોના વિરોધી હતા. જ્યારે ફ્લોરા ફાઉન્ટેન પાસે સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર સમિતિ દ્વારા થઇ રહેલા વિરોધના કારણે ચળવળકારીઓને લીધે જાહેર મિલકત અને વ્યાવસાયિક ઓફિસોને થઇ રહેલા નુકસાનને અટકાવવા તેમણે પોલીસને ટોળા પર ગોળીબાર માટે મંજૂરી આપી હતી. જ્યારે સ્ટોક એક્સચેન્જમાં હુમલાનો નિકટવર્તી ભય વર્તાઇ રહ્યો હતો ત્યારે પોલીસે પ્રથમ એક કલાક હવામાં ગોળીબાર કર્યો હતો. પરંતુ આ પગલું પરિસ્થીતીને કાબુમાં લાવી શક્યુ નહીં, તેથી થયેલા સીધા ફાયરિંગથી  સમગ્ર ઘટના દરમિયાન ૧૦૫ તોફાનીઓ માર્યા ગાયા હતા. દેસાઇ ત્રણ દિવસમાં પરિસ્થિતિ નિયંત્રણ હેઠળ લઇ આવવામાં સફળ રહ્યા હતા. જોકે તેઓ આ મુદ્દે શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ લાવવા માગતા હતા અને માર્ગો પર થતી હિંસાનો અંત આણવા આતુર હતા. તેથી પાછળથી તેમણે ભાષાકીય આધાર પર રાજ્ય દ્વિભાજનની પરવાનગી આપી હતી. રાજ્ય દ્વિભાજન પછી મુંબઇ નવા બનેલા [[મહારાષ્ટ્ર]] રાજ્યનુ પાટનગર બન્યુ. ઇચ્છા વિરુદ્ધ દ્વિભાષીય રાજ્ય રચનાથી વિક્ષપ્ત મોરારજીએ મુખ્યમંત્રી તરીકે રાજીનામું આપ્યું. યશવન્તરાવ ચવ્હાણે મુખ્યમંત્રી તરીકેનો હવાલો સંભાળતા ૧૪મી નવેમ્બર ૧૯૫૬માં તેઓ જવાહરલાલ નહેરૂના પ્રધાનમંડળમાં વેપારઉદ્યોગ ખાતના પ્રધાન તરીકે જોડાયાં. ૧૯૫૮માં મુંદડા-પ્રકરણને કારણે ટી. ટી. કૃષ્ણમાચારીએ નાણાપ્રધાન તરીકે રાજીનામું આપતાં માર્ચ મહિનામાં નાણાખાતાનો પદભાર સંભાળ્યો. લાંબી મુદ્દતની લોનોનું આયોજન, સુવર્ણનિયંત્રણ યોજના, ફરજીયાત બચત યોજના, આવકવેરા પર સરચાર્જ, પરદેશી આર્થિક મદદની શરતોમાં હળવાશ વગેરે તેમનાં નાણાંપ્રધાન તરીકેનાં અગત્યના નિર્ણયો રહ્યાં. ૧૯૬૭ની ચૂંટણી મોરારજીભાઇ નાયબ વડાપ્રધાન અને નાણાપ્રધાન તરીકે પદભાર સંભાળ્યો. પરંતુ પાર્લામેન્ટરી બૉર્ડના પ્રમુખની ઉમેદવારની પસંદગીના નિર્ણયના વિરોધમાં નારાજ મોરારજીએ મંત્રી તરીકે રાજીનામું આપી દીધું. ડિસેમ્બર ૧૯૬૯માં ગાંધીનગર ખાતેના અધિવેશનમાં સંસ્થા કૉંગ્રેસ (કૉંગ્રેસ ઓ)ની  સ્થાપનાના મુખ્ય સૂત્રધાર રહ્યાં.&lt;ref name =&quot;પ્રકાશ ન. શાહ૧૯૯૭&quot;/&gt;

== ભારતનાં વડા પ્રધાન (૧૯૭૭-૭૯) ==
[[ઈન્દિરા ગાંધી]]એ કટોકટી ઉઠાવી લેવાનો નિર્ણય કર્યા બાદ ૧૯૭૭ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ યોજાઇ હતી. આ ચૂંટણીમાં જનતા પાર્ટીએ ભારે બહુમત મેળવ્યો અને મોરારજી દેસાઈ વડાપ્રધાન બન્યા. ૨૪મી માર્ચે દેસાઈના નેતૃત્વ હેઠળ પ્રધાનમંડળ અસ્તિત્વમાં આવ્યું. દેસાઈની સરકારે દક્ષિણ એશિયાઈ પડોશી દેશો સાથેના સંબંધોને અગ્રતા આપી અને કટ્ટર હરીફ એવાં દેશ પાકિસ્તાન સાથે સંબંધો સુધારવાની શરુઆત કરી તેમજ ૧૯૬૨નાં યુધ્ધ પછી પહેલી વાર ચીન સાથેનાં સંબંધો સામાન્ય બનાવ્યા. તેઓએ ઝીઆ-ઉલ-હક સાથે સંવાદો કર્યા અને મૈત્રીભર્યા સંબંધો સ્થાપ્યા. ચીન સાથે રાજદ્વારી સંબંધો પણ સ્થાપવામાં આવ્યા. સરકારે રાષ્ટ્રીય કટોકટી લાગુ પાડવા અંગે બંધારણમાં ઘણાં ફેરફારો કર્યા અને તેને પછીની સરકારો માટે મુશ્કેલ બનાવી. ચુંવાળીસમાં બંધરણીય સુધારા દ્વારા મિલકતના અધિકારને ન્યાયિક કરવામાં આવ્યો. તેમ છતાં, જનતા પાર્ટીનો મોરચો, અંગત અને નિતી અંગેના ભેદભાવોથી ભરેલો હતો, એટલે વિવાદો વગર વધુ કંઇ પ્રાપ્ત કરી શક્યો નહી. ચરણસિંહ પ્રકરણ અને અન્ય કટોકટીના કારણોસર ૧૫ જુલાઈ ૧૯૭૯ ના રોજ તેમણે વડાપ્રધાન તરીકે રાજીનામું આપી દીધું.&lt;ref name =&quot;પ્રકાશ ન. શાહ૧૯૯૭&quot;/&gt;

== નિવૃત્તિ અને મૃત્યુ ==
રાજકીય નિવૃત્તિ બાદ મોરારજીભાઇએ મુંબઈમાં પુત્રપરિવાર સાથે જીવન ગાળ્યું. ૧૯૮૭ના ઓક્ટોબર માસ સુધી, (૯૨ વર્ષની ઉંમર સુધી) વિદ્યાપીઠના પદવીદાન સમારોહમાં હાજરી આપવાનો તેમનો ક્રમ તેમણે નિષ્ઠાની જાળવ્યો. ૧૦ એપ્રિલ ૧૯૯૫ ના રોજ મગજમાં લોહી ગંઠાતા મુંબઈ ખાતે તેમનું અવસાન થયું. ૧૨મી એપ્રિલની સાંજે અમદાવાદમાં [[સાબરમતી આશ્રમ]] પાસે આવેલી ગોશાળાની ભૂમી પર પૂરા રાજકીય સન્માન સાથે તેમની અંતિમ ક્રિયા કરવામાં આવી. આ સ્થળ હાલ અભયઘાટ તરીકે ઓળખાય છે.&lt;ref name =&quot;પ્રકાશ ન. શાહ૧૯૯૭&quot;/&gt;
== સામાજીક સેવા ==
મોરારજી દેસાઈ [[ગાંધીજી]]ના રસ્તે ચાલનારા, સામાજીક સેવક, સંસ્થા સ્થાપક અને મહાન સુધારાવાદી હતા. તેઓ મહાત્મા ગાંધી દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલ [[ગુજરાત વિદ્યાપીઠ]]નાં કુલપતિ હતા. તેમનાં વડા પ્રધાનના કાર્યકાળ દરમિયાન પણ તેઓ વિદ્યાપીઠની મુલાકાત લેતા હતા અને ઓક્ટોબર મહિનામાં વિદ્યાપીઠમાં નિવાસ કરતા હતા. તેઓ સાદાઈથી જીવતા હતા અને વડા પ્રધાન હોવા છતાં જાતે જ પોસ્ટ કાર્ડ લખતા હતા. સરદાર પટેલે તેમને ખેડા જિલ્લાના ખેડૂતો જોડે મંત્રણાઓ કરવા માટે નીમ્યા હતા, જે છેવટે [[અમુલ ડેરી|અમુલ]] સહકારી મંડળીની સ્થાપના માટે કારણભૂત બની. તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, તેઓએ જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા બંધ કરી અને તેનાથી રસ્તી ખાંડ અને અનાજ પ્રાપ્ત થતાં રેશનની દુકાનો બંધ થઇ ગઇ હતી.

== અંગત જીવન અને કુટુંબ ==
{{multiple image
 | width = 150
 | image1 = Morarji Desai 1996 stamp of India.jpg
 | alt1 = મોરારજી દેસાઇ ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર, ૧૯૯૬
 | image2 = Morarji Desai 1997 stamp of India.jpg
 | alt2 = મોરારજી દેસાઇ ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર, ૧૯૯૭
 | footer = મોરારજી દેસાઇ ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર.
}}
મોરારજી દેસાઈને એક પુત્ર કાંતિ દેસાઈ, બે પૌત્ર ભરત અને જગદીપ દેસાઈ અને ૪ પ્રપૌત્રો છે. આમાંથી રાજકીય ક્ષેત્રે માત્ર મધુકેશ્વર દેસાઈ જ સક્રિય છે, જે તેમનો પ્રપૌત્ર અને જગદીપ દેસાઈના પુત્ર છે.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.dnaindia.com/india/report_morarji-s-3g-scion-to-enter-politics_1370053 | title=મોરારજીના પ્રપૌત્ર રાજકારણમાં પ્રવેશવા તૈયાર | work=Daily News and Analysis (DNA) | date=૧૧ એપ્રિલ ૨૦૧૦ | agency=DNA | access-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨ | author=Khanna, Summit | location=Ahmedabad}}&lt;/ref&gt; તેઓ પોતાનાં દાદામહ જેવી છાપ ઉભી કરવા માટે સક્રિય છે.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&amp;pageid=5&amp;edlabel=TOIA&amp;mydateHid=11-04-2010&amp;pubname=&amp;edname=&amp;articleid=Ar00502&amp;format=&amp;publabel=TOI | title=પ્રપૌત્રે રાજ્યમાં મોરારજી દેસાઈનો વારસો સજીવન કર્યો | date=૧૧ એપ્રિલ ૨૦૧૦ | agency=[[Times News Network|TNN]] | access-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨ |newspaper=The Times of India| author=Yagnik, Bharat}}{{cite news|title=Morarji's great grandson to revive legacy|url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&amp;pageid=5&amp;edlabel=TOIA&amp;mydateHid=11-04-2010&amp;pubname=&amp;edname=&amp;articleid=Ar00502&amp;format=&amp;publabel=TOI}}&lt;/ref&gt; મધુકેશ્વર દેસાઈ ભારતીય જનતા યુવા મોર્ચાનાં રાષ્ટ્રીય ઉપ-પ્રમુખ છે, જે ભારતીય જનતા પાર્ટીની યુવા પાંખ છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title=મોરારજી દેસાઈના પ્રપૌત્ર ભારતીય જનતા પાર્ટીની યુવા પાંખમાં ઉપ પ્રમુખ તરીકે જોડાયા |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-05-30/news/39629167_1_youth-wing-bharatiya-janata-yuva-morcha-bjp-fold |newspaper=The Economic Times |date=૩૦ મે ૨૦૧૩ |access-date=2014-04-05 |archive-date=2013-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613193028/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-05-30/news/39629167_1_youth-wing-bharatiya-janata-yuva-morcha-bjp-fold |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

વિશાલ દેસાઈ, જેઓ ભરત દેસાઈના પુત્ર છે, લેખક અને ફિલ્મ નિમાર્ણકર્તા છે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=A lightly carried legacy|url=http://www.afternoondc.in/interview/a-lightly-carried-legacy/article_23612|newspaper=The Afternoon|access-date=2014-04-05|archive-date=2018-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510182053/http://www.afternoondc.in/interview/a-lightly-carried-legacy/article_23612|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેઓ ૨૦૦૯માં લંડન ફિલ્મ સ્કૂલમાંથી સ્નાતક થયા છે&lt;ref&gt;{{cite news|title=જવા માટે તૈયાર|url=http://www.afternoondc.in/dairy/ready-to-go/article_55180|newspaper=The Afternoon|access-date=2014-04-05|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202102336/http://www.afternoondc.in/dairy/ready-to-go/article_55180|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; હાલમાં તેઓ મુંબઈ ખાતે તેમની પોતાની ફિલ્મ નિર્માણ સંસ્થા, 'અ થાઉઝન્ટ ફેસીસ પ્રોડક્શન્શ', ચલાવી રહ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=હા, અમે કેન્સ|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2012/may/010512-Yes-we-Cannes.htm|newspaper=Mid Day|archive-url=https://web.archive.org/web/20250119113102/https://www.mid-day.com/entertainment/2012/may/010512-Yes-we-Cannes.htm|archive-date=2025-01-19|access-date=2014-04-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

૧૯૭૮માં, વડાપ્રધાન મોરારજી દેસાઇ, કે જેઓ લાંબા સમયથી સ્વમૂત્ર ચિકિત્સા અજમાવી રહ્યા હતા, એ વિશે ડાન રાથેર જોડે ૬૦ મિનિટો સુધી સ્વમૂત્ર પીવાથી થતા ફાયદા વિશે ચર્ચા કરી હતી. મોરારજીએ કહ્યું હતું કે સ્વમૂત્ર ચિકિત્સાએ આરોગ્ય સુવિધા ન પરવડી શકે એવા લાખો ભારતીયો માટે ઉત્તમ ચિકિત્સા છે. તેઓ આ તેમની આદત માટે કેટલાય ભારતીયો અને વિદેશીઓ દ્વારા અણગમો પામ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/4822621.cms | title=Curative Elixir: Waters Of India | work=The Times of India | date=૨૭ જુલાઇ ૨૦૦૯ | first1=Prasenjit | last1=Chowdhury}}&lt;/ref&gt;

==લેખન==
'ઇન માય વ્યૂ' તેમની આત્મકથા છે. જેનો ગુજરાતી અનુવાદ 'મારું જીવનવૃત્તાંત' નામે ત્રણ ભાગમાં નવજીવન દ્વારા કરવામાં આવેલ છે. આ ઉપરાંત કેટલીક માહિતી પુસ્તિકાઓ જેવી કે, 'પોલીસ પ્રજાનો મિત્ર બની રહે' (મુંબઈ સરકાર, ૧૯૫૨), 'કરવેરા શા માટે ?'(પરિચય, ૧૯૬૨), 'લોકશાહી સમાજવાદ' (પરિચય, ૧૯૬૮), ' સડા વિનાનો વહિવટ' (પરિચય, ૧૯૭૩), 'કાયદાથી કોઈ પર નથી' (ગુજરાત સરકાર, ૧૯૭૯) વગેરે મુખ્ય છે. &lt;ref name =&quot;પ્રકાશ ન. શાહ૧૯૯૭&quot;/&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== આ પણ જુઓ ==
* [[ગુજરાત]]
* [[ભારતના વડાપ્રધાન]]
* [[મહાગુજરાત આંદોલન]]

==બાહ્ય કડીઓ==
{{commons category}}
* [http://www.pmindia.nic.in/former.htm ભારત દેશના વડા પ્રધાનનું અધિકૃત વેબસાઇટ (અંગ્રેજી ભાષામાં)]
* [http://sthindi.indopia.in/India-usa-uk-news/news_details.php?id=35785&amp;page=1 ભારત દેશના ચોથા વડા પ્રધાન મંત્રી મોરારજી દેસાઈ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (સંકલ્પ ટાઇમ્સ)

{{ભારતના વડાપ્રધાન}}
{{ભારત રત્ન}}
{{ઢાંચો:મહાત્મા ગાંધી}}
[[શ્રેણી:ભારતના વડાપ્રધાન]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:ભારત રત્ન પુરસ્કારના વિજેતા]]
[[શ્રેણી:૧૯૯૫માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:૧૮૯૬માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]]</text>
      <sha1>chz697yldxogka334cik16k43mnkyvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પોશીના (તા. ઇડર)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22234</id>
    <revision>
      <id>907635</id>
      <parentid>900229</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T06:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4016" sha1="aw19slvs7vlvc5xat8rhfq5oymdx15r" xml:space="preserve">{{Infobox Indian jurisdiction
| type               = ગામ
| native_name        = પોશીના 
| state_name         = ગુજરાત
| district           = સાબરકાંઠા
| taluk_names             = ઇડર
| latd = 23.833333
| longd= 73
| area_total         = 
| altitude           = 
| population_total   = 
| population_as_of   = 
| population_density = 
| leader_title_1     = 
| leader_name_1      = 
| leader_title_2     = 
| leader_name_2      = 
| footnotes          = 
| blank_title_1           = સગવડો
| blank_value_1           = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી
| blank_title_2           = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2           = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3           =  મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો
| blank_value_3           =  [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]],&lt;br&gt; [[દિવેલી]] [[શાકભાજી]]
| blank_title_4           = 
| blank_value_4           = 
}}

'''પોશીના (તા. ઇડર)''', જે '''નાના પોશીના''' અથવા '''સાબલી પોશીના''' તરીકે પણ જાણીતું છે તે, [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[સાબરકાંઠા જિલ્લો| સાબરકાંઠા જિલ્લા]]માં આવેલા અને અરવલ્લી પર્વતમાળાના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[ઇડર તાલુકો|ઇડર તાલુકા]]નું એક  ગામ છે. પોશીના ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.

== મહત્વના સ્થળો ==
આ ગામમાં પોશીના [[પાર્શ્વનાથ]] જૈન તીર્થ આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-08-18|title=આ જૈન દેરાસરની ધજા આપ મેળે કેમ વીંટાઈ જાય છે દંડ સાથે!|url=https://gujarati.news18.com/news/dharm-bhakti/2500-year-old-jain-derasar-situated-in-nana-poshina-village-of-idar-know-the-history-of-lord-parshvnath-idol-and-temple-flag-belief-sk-local18-1522189.html|access-date=2024-11-07|website=News18 ગુજરાતી|language=gu|archive-url=https://web.archive.org/web/20241108213906/https://gujarati.news18.com/news/dharm-bhakti/2500-year-old-jain-derasar-situated-in-nana-poshina-village-of-idar-know-the-history-of-lord-parshvnath-idol-and-temple-flag-belief-sk-local18-1522189.html|archive-date=2024-11-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
File:Nana Poshina Parshwanath Jain Temple Sabli Poshina 11.jpg|પોશીના પાર્શ્વનાથ જૈનમંદિર
File:Nana Poshina Parshwanath Jain Temple Sabli Poshina 13 15.jpg|જૈન મંદિરના મૂળનાયક પાર્શ્વનાથ
&lt;/gallery&gt;

==સંદર્ભ==
{{reflist}}

{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ઇડર તાલુકો]]</text>
      <sha1>aw19slvs7vlvc5xat8rhfq5oymdx15r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>માર્જરિન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26619</id>
    <revision>
      <id>907649</id>
      <parentid>906448</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T09:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81240" sha1="gd4qawpu33gt7cm1u69sxq8riq27tf8" xml:space="preserve">[[ચિત્ર:Margarine.jpg|right|thumb|250px|ટબમાં માર્જરિન]]

'''માર્જરિન ''' ({{pron-en|ˈmɑrdʒərɨn}},{{IPA|/ˈmɑrdʒrɨn/}}, અથવા {{IPA|/ˈmɑrdʒəriːn/}} ), સામાન્ય રીતે માખણના વિકલ્પોની વિશાળ શ્રેણીમાંથી કોઇ એકને દર્શાવે છે. વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં, માર્જરિનનો બજાર હિસ્સો અને તેનો ફેલાવો માખણ કરતા વધી ગયો છે. ઘણાબધા આહાર અને વાનગીઓ તૈયાર કરવા માટે માર્જરિન એક સામગ્રી તરીકે વપરાય છે અને બોલચાલની ભાષામાં ક્યારેક તેને ''ઓલિઓ '' પણ કહેવાય છે. 

માર્જરિન કુદરતી રીતે અથવા મોટેભાગે સફેદ જ દેખાય છે: તેમાં કૃત્રિમ રંગો ઉમેરવા પર પ્રતિબંધ લાવીને કેટલાક વિસ્તારોના ધારાસભ્યોએ શોધી કાઢ્યું હતું કે માર્જરિનના વપરાશને ઘટાડીને તેઓ તેમના ડેરી ઉદ્યોગને બચાવી શકે છે.  યુ.એસ., ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેનેડામાં તેમાં રંગ ઉમેરવા પર પ્રતિબંધ સામાન્ય બાબત બની ગઇ હતી; અને, કેટલાક કિસ્સામાં તો આ પ્રતિબંધો 100 વર્ષો સુધી ટક્યા હતા. [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં 1960ના દાયકા સુધી તો રંગમિશ્રિત માર્જરિનનું વેચાણ કાયદેસર થયું જ નહોતું.

== ઇતિહાસ ==
માઇકલ યુજીન શેવરૂલ દ્વારા 1813માં '''માર્જરિક એસિડ'''  (ગ્રીક ફેટી એસિડના નિર્મળ થર{{lang|grc|μαργαρίς, -ρῖτης}} અથવા μάργαρον (margarís, -îtēs / márgaron), પરથી આ નામ પાડવામાં આવ્યું, જેનો અર્થ ''મોતીછીપ''  અથવા ''મોતી '' થાય છે)ની શોધ થયા બાદ માર્જરિનનો ઉદ્ભવ થયો.&lt;ref name=&quot;Food Industries Manual&quot;&gt;{{cite book|title=Food industries manual|editor=Baker Christopher G.J, Ranken H.D, Kill R.C.|publisher=Springer|date=1997|volume=24th Edition|pages=285–289|isbn=9780751404043|url=http://books.google.co.uk/books?id=iG3wx9Wh5N4C&amp;pg=PA286&amp;lpg=PA286&amp;dq=margarine+-+nickel+catalyst&amp;source=bl&amp;ots=Vfh3rZ0Ig8&amp;sig=GtmQs80ocRxC7N1SOAj8YNT93lk&amp;hl=en&amp;ei=jVH9Sq3lFMTm4QbOvMz_Cw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=9&amp;ved=0CC8Q6AEwCA#v=onepage&amp;q=margarine%20-%20nickel%20catalyst&amp;f=false|access-date=13 November 2009}}&lt;/ref&gt; વિજ્ઞાનીઓએ એક સમયે માર્જરિક એસિડને ઓલેઇક એસિડ અને સ્ટીઅરીક એસિડની જેમ ત્રણ ફેટી એસિડમાંનો એક ગણાવ્યો હતો, જે અન્ય સાથે મળીને પ્રાણીજ ચરબીનો મોટો હિસ્સો બનાવતો હતો. 1853માં જર્મન બંધારણ રસાયણશાસ્ત્રી, વિલ્હેલ્મ હેનરિચ હેઇન્ઝ દ્વારા માર્જરિક એસિડનું સ્ટીઅરીક એસિડ અને પહેલાં અજાણ્યા એવા પામિટિક એસિડના મિશ્રણ તરીકે સાદું અવલોકન કરવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;સી.જી.લેહમેન્ન, લેહર્બુચ ડેર ફીસિઓલોજીશેન કેમી, વેર્લાગ વિલ્હેમ એન્જલમેન્ન, લીપઝીગ (1853) પા.71
&lt;/ref&gt; 

1869માં, [[ફ્રાન્સ]]ના રાજા લૂઇસ નેપોલીઅન ત્રીજાએ સશસ્ત્ર સેના અને ગરીબ વર્ગ ઉપયોગમાં લઇ શકે તેવા માખણનો સંતોષકારક વિકલ્પ શોધી આપનાર માટે ઇનામ જાહેર કર્યું હતું.&lt;ref&gt;''સાયન્સ પાવર 9: એટલાન્ટિક એડિશન,''  મેકગ્રો-હિલ રાયર્સન લિમિટેડ. ISBN 0-935702-11-3 &lt;/ref&gt; ફ્રેન્ચ રસાયણશાસ્ત્રી હિપ્પોલીટ મેજ-મૌરીસ દ્વારા '''ઓલિઓમાર્જરિન ''' નામના પદાર્થની શોધ થઇ, આ નામ બાદમાં ટૂંકું થઇને &quot;માર્જરિન&quot; તરીકે જાણીતું બન્યું. 1869માં મેજ-મૌરીસે તેની આ શોધની પેટન્ટ લીધી અને ફ્રાન્સથી જ તેના શરૂઆતના ઉત્પાદન સંચાલનનો વ્યાપ કર્યો,પરંતુ તેમાં તેમને થોડી જ વ્યાપારી સફળતા મળી.  1871માં તેમણે આ પેટન્ટ જુર્જન્સ નામની [[નેધરલેંડ|ડચ]] કંપનીને વેચી દીધી, આ કંપની હવે યુનિલીવરનો ભાગ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unilever.co.uk/brands/foodbrands/Stork.aspx|title=Stork Margarine:How it all started|last=Anon|work=Unilever :Our Brands|publisher=Unilever|access-date=2009-10-21|archive-date=2009-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20091012023137/http://www.unilever.co.uk/brands/foodbrands/Stork.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ===
છેક 1877માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (યુ.એસ.)]]ના રાજ્યોએ માર્જરિનના વપરાશને સીમિત કરવા અને તેના પર લેબલ ન લગાવવા અંગેના કાયદા ઘડ્યા હતા. 1880ના દાયકાના મધ્યમાં યુ.એસ. ફેડરલ સરકારે પાઉન્ડ વજન ધરાવતાં માર્જરિન પર બે સેન્ટનો ટેક્સ દાખલ કર્યો અને ઉત્પાદકો માટે તેના વેચાણ અને ઉત્પાદન માટે મોંઘું લાયસન્સ જરૂરી બનવાવામાં આવ્યું. વ્યક્તિગત રાજ્યોએ માર્જરિન પર સ્પષ્ટ લેબલ લગાવવાનું જરૂરી બનાવ્યું. માખણ લોબી દ્વારા પ્રસ્તાવિત મુસદ્દા પરથી ન્યુયોર્ક અને ન્યુજર્સી જેવા ડેરી રાજ્યોમાં રંગ પર પ્રતિબંધો શરૂ થયા. કેટલાક રાજ્યોમાં, ધારાસભ્યોએ કાયદા અમલમાં મૂકીને માર્જરિનના ઉત્પાદકોને તેમા ગુલાબી રંગ ઉમેરીને બેસ્વાદ જેવું લાગે તેવું બનાવવા માટે કહ્યું,&lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Visser
  | first = Margaret
  | authorlink = Margaret Visser
  | coauthors = 
  | title = Much Depends on Dinner
  | publisher = Harper Perennial Canada
  | year = 1986
  | location = Toronto
  | pages = 107
  | url = 
  | doi = 
  | id = 
  | isbn = 0006391044}}&lt;/ref&gt; પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતે ન્યુ હેમ્પશાયરના કાયદાને ફગાવી દઇને આ પ્રકારના પગલાંને નામંજૂર કરી દીધા હતાં.{{સંદર્ભ}}

20મી સદીની શરૂઆતની જ વાત કરીઓ તો, દર દસમાંથી આઠ અમેરિકનો પીળું માર્જરિન ખરીદી શકતા નહોતા, અને જે ખરીદી શકતા હતા તેમણે તેના પર ભારેખમ ટેક્ષ ચૂકવવો પડતો હતો. બુટલેગ કલરનું માર્જરિન સામાન્ય બન્યું હતું, અને ઉત્પાદકોએ ખોરાકમાં રંગ ઉમેરતી કેપ્સ્યુલ પર પૂરી પાડવા માંડી, જેથી ગ્રાહકો માર્જરિનને પીરસતાં પહેલાં તેમાં પીળો રંગ ભેળવી શકે. તેમ છતાં, નિયંત્રણો અને ટેક્ષ ખાસી અસર ઊભી કરી શક્યા હતા: 1902ના માર્જરિન રંગ પરના પ્રતિબંધો વખતે યુ.એસ.નો વાર્ષિક વપરાશ 120 મિલિયન પાઉન્ડથી ઘટીને 48 મિલિયન (60000 ટનથી 24000 ટન) થઇ ગયો હતો. જોકે, 1910ના દાયકાના અંત સુધીમાં તે અભૂતપૂર્વ રીતે લોકપ્રિય થયું હતું.{{સંદર્ભ}}

પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત થતા જ, માર્જરિનના વપરાશમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો, યુ.એસ. જેવા સલામત વિસ્તારોમાં પણ તેનો વપરાશ વધ્યો. યુદ્ધના કિનારે આવીને ઊભેલા દેશોમાં ડેરી ચીજવસ્તુઓ લગભગ અપ્રાપ્ય બની હતી અને તેને કડકપણે રેશનિંગ (નિયત પ્રમાણ) મુજબ જ આપવામાં આવતી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] મોટેભાગે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડના આયાતી માખણ પર નભતું હતું, અને સબમરીન હુમલાના જોખમને કારણે આ બંને દેશોથી એકદમ ઓછું માખણ જ પરત ફરી શકે તેમ હતું. 

માર્જરિન અને ડેરી લોબી વચ્ચેની લાંબી રેન્ટ-સીકિંગ લડાઇ ચાલુ જ હતી: વિશ્વવ્યાપી મંદી યુ.એસ.માં ફરીથી ડેરી-તરફી કાયદાઓનું નવું મોજું લેતી આવી;  દ્રિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં તે મોજું માર્જરિન તરફ ફંટાઇ ગયું.  યુદ્ધ પછી, માર્જરિન લોબીએ સત્તાના સૂત્રો સંભાળ્યા બાદ ધીરેધીરે માર્જરિન પરના મુખ્ય પ્રતિબંધો ઊઠાવી લેવામાં આવ્યા, છેલ્લે 1963માં મિન્નેસોટા રાજ્યએ અને 1967માં વિસ્કોન્સિન રાજ્યએ પ્રતિબંધો હળવા કર્યા હતા.&lt;ref&gt;ડ્યુપર આર: ''માર્જરિન રેગ્યુલેશન ઇન નોર્થ અમેરિકા સિન્સ 1886', જર્નલ ઓફ એકોનોમિક હિસ્ટરી, વોલ્યુમ 59 , નંબર 2 , જૂન 1999 , પાના 353-371.'' &lt;/ref&gt;  જોકે, કેટલાક બિનઅમલી કાયદાઓ હવે માત્ર પુસ્તકમાં જ બચ્યા છે.&lt;ref&gt;[http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=browse_usc&amp;amp;docid=Cite:+21USC347 ઇન્ટ્રાસ્ટેટ સેલ્સ ઓફ કલર્ડ ઓલિઓમાર્જરિન]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.usatoday.com/news/offbeat/2008-12-16-butter-crime_N.htm?csp=34
|title=Yellow margarine: I Can't Believe It's Not Legal!
|publisher=AP / USA Today
|date=2008-12-16}}&lt;/ref&gt;

=== કેનેડા ===
કેનેડામાં માર્જરિન પર 1886થી 1948 વચ્ચે પ્રતિબંધ રહ્યો હતો. જોકે 1917થી 1923 વચ્ચે ડેરીઓની તંગીના કારણે આ પ્રતિબંધ હંગામી ધોરણે ઊઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો. &lt;ref name=&quot;cana&quot;/&gt; તેમ છતાં, પડોશની બ્રિટિશ કોલોની ન્યુફાઉન્ડલેન્ડમાં ન્યુફાઉન્ડલેન્ડ બટર કંપની (જે ખરેખર માત્ર માર્જરિન બનાવતી હતી) દ્વારા વ્હેલ, સીલ અને માછલીના તેલમાંથી માર્જરિનનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું અને દાણચોરી દ્વારા તેને કેનેડામાં ઘૂસાડીને મોટા પ્રમાણમાં માખણ કરતાં અડધી કિંમતે  વેચવામાં આવતું હતું.  માર્જરિન રેફરન્સ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ કેનેડાએ 1948માં માર્જરિન પરથી પ્રતિબંધ ઊઠાવી લીધો.

1950માં, કોર્ટના ચૂકાદાના પરિણામરૂપે પ્રાંતોને આ પ્રોટક્ટના નિયંત્રણના હક્કો અપાયા ત્યારે મોટાભાગના કેનેડામાં માર્જરિનના રંગને લઇને કાયદા અમલી બન્યા, ક્યાંક તેને ચળકતાં પીળા રંગનું, કેટલાક પ્રદેશમાં નારંગી રંગનું તો ક્યાંક રંગવિહીન જ રાખવામાં આવ્યું. 1980ના વર્ષો સુધીમાં મોટાભાગના પ્રદેશોએ પ્રતિબંધો હટાવી દીધા હતા, જોકે ઓન્ટારિઓમાં 1995 સુધી માખણના રંગનું માર્જરિન વેચવું કાયદેસર નહોતું.&lt;ref name=&quot;cana&quot;&gt;{{cite web | title = Canada's conflicted relationship with margarine | url = http://www.cbc.ca/news/background/food/margarine.html | access-date = 2007-08-28 | publisher = CBC News Online | date = 2005-03-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040604160746/http://www.cbc.ca/news/background/food/margarine.html | archive-date = 2004-06-04 | url-status = live }}&lt;/ref&gt; માર્જરિનને નિયંત્રિત કરનાર કેનેડાના છેલ્લા પ્રાંત ક્યુબેકે પણ જુલાઇ, 2008માં માર્જરિનને રંગવિહીન રાખવાનો તેનો કાયદો રદ કર્યો.&lt;ref name=&quot;queb&quot;&gt;{{cite web | title = Resolving Canada's conflicted relationship with margarine | url = http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/07/09/f-margarine.html | access-date = 2008-07-10 | publisher = CBC News Online | date = 2008-07-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080729060110/http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/07/09/f-margarine.html | archive-date = 2008-07-29 | url-status = live }}&lt;/ref&gt; 

=== સ્પ્રેડનો વિકાસ ===
માર્જરિન અને માખણ બંને તેલ-પાણીનું દૂધના કણોવાળું મિશ્રણ ધરાવે છે, જેમાં 10થી 80 મોઇક્રોન વ્યાસના સુક્ષ્મ પાણીના બિંદુઓ હોય છે (મિશ્રણનું ઓછામાં ઓછું 16 ટકા વજન) અને તે પારદર્શક સ્થિર સ્વરૂપમાં પડેલી ચરબીના તબક્કામાં સરખી રીતે વિખરાયેલાં હોય છે.&lt;ref name=&quot;Rajah&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/manufacturing/food-manufacturing-grain-oilseed-milling/423256-1.html|title=Spread thickly with innovation: with the basic concept of spreads unchanged for decades, producers have to be increasingly innovative in their product development and marketing. Kanes Rajah outlines some successful strategies.|last=Rajah|first=Kanes|date=1 May 2005|work=Al Business website|publisher=The Gale Group, Inc.|access-date=10 November 2009|archive-date=30 નવેમ્બર 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130045412/http://www.allbusiness.com/manufacturing/food-manufacturing-grain-oilseed-milling/423256-1.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

માર્જરિનની વ્યાખ્યા મૂળ તો માખણની કાયાદાકિય વ્યાખ્યા પરથી આવી છે - બંને ઓછામાં ઓછું 16 ટકા પાણી અને ઓછામાં ઓછી 80 ટકા ચરબીનો હિસ્સો ધરાવે છે. તમામ મોટા ઉત્પાદકો દ્વારા આ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે અને તે આ ઉદ્યોગમાં એક પ્રમાણ બની ગયું છે.&lt;ref name=&quot;Rajah&quot;/&gt;

માર્જરિનની મૂળ બનાવટમાં પ્રમુખ કાચા માલ તરીકે ગૌમાંસની ચરબી વપરાતી હતી.  પુરવઠામાં ખેંચ અને સાથે પ્લાન્ટની વસ્તુઓમાં હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રગતિ જેવા કારણો તરત જ વનસ્પતિ તેલને ઉમેરવા તરફ લઇ ગયા, અને 1900થી 1920 વચ્ચે ઓલિઓમાર્જરિન પ્રાણીજ ચરબી તેમજ કઠણ કરેલાં કે નહીં કરેલાં વનસ્પતિ તેલનાં મિશ્રણમાંથી બનતું હતું.&lt;ref name=&quot;marketing&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.emeraldinsight.com/Insight/ViewContentServlet?contentType=Article&amp;Filename=/published/emeraldfulltextarticle/pdf/0070200504.pdf|title=The marketing of margarine|last=Clark|first=Paul|date=6 may 1983|work=Paper presented to a seminar on Marketing and Advertising in the 20th Century at Central London Polytechnic|publisher=Emeral Backfiles|pages=54|access-date=2009-11-10}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 1930ના વર્ષોની મંદી અને બાદમાં [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ]]નું રેશનિંગ, પ્રાણીજ ચરબીના પુરવઠાના ઘટાડા તરફ દોરી ગયું; અને 1945 સુધી તો, &quot;શુદ્ધ&quot; માર્જરિન બજારમાંથી લગભગ અદ્રશ્ય થઇ ગયું.&lt;ref name=&quot;marketing&quot;/&gt; યુ.એસ.માં પુરવઠાની સમસ્યાઓ સાથે કાયદામાં સુધારા પણ ભળતા, 1950 સુધીમાં તો ઉત્પાદકોને સંપૂર્ણ રીતે વનસ્પતિજ ચરબી (ઓલિઓમાર્જરિન) તરફ વળવું પડ્યું અને તેની સાથે જ આ ઉદ્યોગ વસ્તુના વિકાસ માટેના યુગના તબક્કામાં આવી ગયો.&lt;ref name=&quot;marketing&quot;/&gt;  


દ્રિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાનના રેશનિંગમાં યુકેમાં માત્ર બે પ્રકારના જ માર્જરિન ઉપલબ્ધ હતાં, ઉચ્ચકક્ષાની બ્રાન્ડ અને સસ્તી પરવડે તેવી બ્રાન્ડ. 1955માં રેશનિંગની સમાપ્તિ બાદ બજાર માંગ-પુરવઠાનાં પરિબળો માટે ખુલ્લું થઇ ગયું હતું અને સાથે બ્રાન્ડનું માર્કેટિંગ પણ અસ્તિત્વમાં આવ્યું.&lt;ref name=&quot;marketing&quot;/&gt; 1955માં ટેલિવિઝન પર વેપારી જાહેરખબરોની શરૂઆત સાથે જ મોટા ઉત્પાદકો વચ્ચેની હરિફાઇને વધુ વેગ મળ્યો; અને 1950 અને 1960ના દાયકાના વર્ષોમાં હરિફ કંપનીઓ માખણ જેવા સ્વાદ ધરાવતું માર્જરિન બનાવવા માટે લડતી રહી. &lt;ref name=&quot;marketing&quot;/&gt;

1960ના દાયકાની મધ્યમાં સ્કેન્ડેનેવિયામાં ઓછી-ચરબી ધરાવતાં માખણ તેલ અને વનસ્પતિ તેલની બે જાત'' લેટ્ટ્ એન્ડ લેગોમ''  અને ''બ્રેગોટ્ટ્ '' દાખલ થતાં જ, &quot;માર્જરિન&quot; કોને કહેવાય તેના મુદ્દા ઉપસ્થિત થયા અને ત્યાં જે ચર્ચાઓ શરૂ થઇ તે &quot;સ્પ્રેડ&quot; શબ્દ દાખલ કરવા તરફ દોરી ગઇ.&lt;ref name=&quot;Rajah&quot;/&gt; 1978માં યુરોપમાં ડેરી ક્રીમ અને વનસ્પતિ તેલને વલોવીને બનાવવામાં આવતી અને 80 ટકા ફેટ ધરાવતી  ''ક્રોના''  નામની પ્રોડક્ટને દાખલ કરવામાં આવી; અને 1982માં, યુકેમાં મિલ્ક માર્કેટિંગ બોર્ડ દ્વારા ક્રીમ અને વનસ્પતિ તેલનું ''ક્લોવર '' નામે ઓળખાતું મિશ્રણ દાખલ કરવામાં આવ્યું.&lt;ref name=&quot;Rajah&quot;/&gt; આઇ કાન્ટ બીલીવ ઇટ્સ નોટ બટર નામનું વનસ્પતિ તેલ અને ક્રીમ સ્પ્રેડ 1986માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં દાખલ કરવામાં આવ્યું તેમજ 1991માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટે કિંગડમ]] અને કેનેડામાં તે આવ્યું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.unilever.co.uk/ourbrands/foods/icantbelieveitsnotbutter.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2005-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050414140644/http://www.unilever.co.uk/ourbrands/foods/icantbelieveitsnotbutter.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.unilever.ca/ourbrands/foods/ICBINB.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2009-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109224733/http://www.unilever.ca/ourbrands/foods/ICBINB.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ઉત્પાદન ==
વર્તમાન સમયમાં માર્જરિનને બનાવવાની મૂળ રીત મેજ-મૌરિસ દિવસો જેવી જ છે, શુદ્ધ વનસ્પતિ તેલનું મલાઇ કાઢી લીધેલા દૂધ સાથે મિશ્રણ કરીને, મિશ્રણને કઠણ થવાં દેવાં માટે ઠંડુ પાડવું અને તેના સંઘટનને સુધારવું.&lt;ref name=&quot;Food Industries Manual&quot;/&gt;  જુદાજુદા ગલન બિંદુઓ સાથે વનસ્પતિજ અને પ્રાણીજ ચરબી બંને સરખાં સંયોજન છે. રૂમના તાપમાનમાં પ્રવાહી રહે તેવી ચરબીને સામાન્ય રીતે તેલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગલન બિંદુઓને ફેટી એસિડ પરના અસંતૃપ્ત એસીલ જૂથની બમણી બંધણીની હાજરીથી નક્કી કરવામાં આવે છે; બમણી બંધણી જેટલી ઊંચી, તેટલું જ ગલન બિંદુ નીચું હોય છે. 

વૈકલ્પિક રીતે, કઠણ ચરબીનું પ્રાણીજ અથવા વનસ્પતિજ તેલમાંથી હાઇડ્રોજન પસાર કરીને નિકલ ઉદ્દીપકની હાજરીમાં, નિયંત્રિત પરિસ્થિતિમાં ઉત્પાદન કરી શકાય છે. અસંતૃપ્ત બંધણીમાં હાઇડ્રોજનની મેળવણી સંતૃપ્ત બંધણીમાં પરિણમે છે, જે અસરકારક રીતે તેલનાં ગલન બિંદુને વધારે છે અને તે રીતે તેને &quot;કઠણ&quot; કરે છે. જોકે, માનવ ખોરાકમાં સંતૃપ્ત ચરબીનું પ્રમાણ મર્યાદિત કરવાથી આરોગ્યને લાભ થતો હોવાથી, જરૂરી ઘાટ આપવા માટે પૂરતી બંધણી જ હાઇડ્રોજનમાં ભેળવાય તે રીતે જ આ પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. આ રીતે ઉત્પાદીત થતું માર્જરિન હાઇડ્રોજનયુક્ત ચરબી ધરાવે છે તેમ કહેવાય.&lt;ref name=&quot;chemguide&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chemguide.co.uk/organicprops/alkenes/hydrogenation.html|title=The Hydrogenation of Alkenes:Margarine Manufacture|last=Claek|first=Jim|work=Chemguide:Helping you to understand Chemistry|access-date=9 November 2009}}&lt;/ref&gt; પ્રક્રિયાનો વિકાસ થઇ ગયા છતાં અને કેટલીક વખત પેલેડિઅમ જેવાં ધાતુના ઉદ્દીપક વપરાતાં હોવા છતાં આ રીત આજે પણ કેટલાંક માર્જરિન બનાવવા માટે વપરાય છે.&lt;ref name=&quot;Food Industries Manual&quot;/&gt; જો હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયા અપૂર્ણ રહી હોય (આંશિક સખતપણું), તો હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયામાં વપરાતું પ્રમાણમાં ઊંચું તાપમાન કાર્બન-કાર્બનની બમણી બંધણીમાંથી કેટલીકને &quot;ટ્રાન્સ&quot; સ્વરૂપમાં ઉથલાવવા માટે તાકીને બેઠું હોય છે.  જો આ ચોક્કસ બંધણીઓને પ્રક્રિયા દરમિયાન જ હાઇડ્રોજનમાં ભેળવવામાં ન આવે, તો તેઓ ટ્રાન્સ ચરબી (અસંતૃપ્ત ચરબીનો એક પ્રકાર)ના કણોના રૂપમાં અંતિમ માર્જરિનમાં પણ હાજર રહેશે,&lt;ref name=&quot;chemguide&quot;/&gt; જેને આરોગવાથી હૃદય અને રક્તવાહિનીઓને લગતા રોગ થવાનું જોખમ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.&lt;ref name=&quot;p423&quot;&gt;{{cite book | last = Food and nutrition board, institute of medicine of the national academies | title = Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids (Macronutrients) | publisher = National Academies Press | year = 2005 | page = 423 | url = http://www.nap.edu/openbook/0309085373/html/423.html | access-date = 2010-09-06 | archive-date = 2007-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070625193000/http://www.nap.edu/openbook/0309085373/html/423.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  આ કારણથી જ આંશિક રીતે કઠણ કરવામાં આવેલી ચરબીને માર્જરિન ઉદ્યોગમાં ભાગ્યે જ વાપરવામાં આવે છે.  તાડનું તેલ અને નાળિયેરનું તેલ જેવાં કેટલાક ઉષ્ણકટિબંધીય તેલો કુદરતી રીતે જ થોડાં કઠણ હોય છે અને તેમનાં માટે હાઇડ્રોજનમાંથી પસાર કરવાની પ્રક્રિયાની જરૂર રહેતી નથી.&lt;ref name=&quot;MPOC&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.malaysiapalmoil.org/publications/pdf/book01.pdf | title = Palm Oil/Palm Kernel Oil Applications - Margarine | publisher = The Malaysian Palm Oil Council | format = PDF | access-date = 2010-01-04 | archive-date = 2020-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200225235201/http://www.malaysiapalmoil.org/publications/pdf/book01.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;soyoil&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.soyinfocenter.com/HSS/margarine1.php|title=History of sot oil margarine|last= Shurtleff |first=William|coauthors=Akiko Aoyagi|date=2007|publisher= Soyinfo Center|access-date=4 January 2010}}&lt;/ref&gt; 


મલાઇ તારવેલાં દૂધ, મીઠું અને અન્ય મિશ્રણોને, પ્રાણીજ અને વનસ્પતિજ ચરબીની વિશાળ વિવિધતા સાથે ભેળવીને આધુનિક માર્જરિનને બનાવી શકાય છે.  માખણની જેમ માર્જરિન 80% ચરબી, 20% પાણી અને સખત પદાર્થોનું બનેલું, લહેજતદાર, રંગીન અને વિટામિન એથી રક્ષિત, તેમજ ક્યારેક વિટામિન ડીથી રક્ષિત હોય છે, જેથી તેની માખણનાં માનવ ખોરાકમાં પોષક ફાળાની સાથે સરખામણી થઇ શકે છે. આ માટે બીયામાંથી તેલને કાઢીને, શુદ્ધ કરાય છે, હાઇડ્રોજનમાં ભેળવાય છે અને બાદમાં રક્ષિત કરવામાં આવે છે અને કૃત્રિમ કેરોટીન અથવા એન્નેટ્ટોથી રંગીન કરવામાં આવે છે. પાણીના તબક્કાને સામાન્ય રીતે પુનર્ઘટિત કરવામાં આવે છે અથવા લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા સાથે સંવર્ધિત મલાઇ તારવેલાં દૂધને વધુ સારો સ્વાદ પેદા કરવા માટે પુનર્ઘટિત કરવામાં આવે છે. લેસિથિન જેવા મિશ્રણો પાણીના તબક્કાને સમગ્ર તેલમાં સરખી રીતે પ્રસરવામાં મદદ કરે છે, અને મીઠું તેમજ પ્રીઝર્વેટિવ્સ (રક્ષણ કરનારા પદાર્થ) પણ તેમાં સામાન્ય રીતે ઉમેરાય છે. તેલ અને પાણીનાં આ સ્નિગ્ધ મિશ્રણને બાદમાં ગરમ કરીને, એકરૂપ બનાવી અને ઠંડુ પાડવામાં આવે છે. ઘટ્ટ માર્જરિન કરતાં ઢીલાં ટબ માર્જરિનને ઓછો હાઇડ્રોજન ભેળવીને, વધુ પ્રવાહી અને તેલથી બનાવાય છે.&lt;ref name=&quot;through the ages&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/butter/margarine.html|title=Margarine|last=Anon|work=Butter through the ages|publisher=webexhibits.org|access-date=10 November 2009|archive-date=20 જાન્યુઆરી 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120134941/http://www.webexhibits.org/butter/margarine.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

વનસ્પતિજ તેલોથી બનાવવામાં આવતાં માર્જરિન વર્તમાન બજારમાં ચોક્કસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તેમાં માખણ કરતાં સંતૃપ્ત ચરબી ઓછી હોય છે અને તેને તંદુરસ્ત વિકલ્પ તરીકે પ્રયોજવામાં આવે છે, જોકે આ મતને પડકારવામાં આવ્યો છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2007/10/16/science/16real.html|title=The Claim: Margarine Is Healthier Than Butter.|last=O'Connor|first=Anahad|date=16 October 2007|work=New York Times|publisher=New York Times Company|access-date=10 October 2009}}&lt;/ref&gt;


માર્જરિનના ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો સામાન્ય છે:
* સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતાં પરંપરાગત માર્જરિન મોટેભાગે વનસ્પતિજ તેલોમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
* પુષ્કળ એક- કે બહુઅસંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતું એકરૂપ માર્જરિન, જે કુસુમ, સૂર્યમુખી, સોયાબીન, કપાસનાં બીયાં, સરસવનાં બીયાં અથવા જેતૂનનાં તેલમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
* રસોઇ અને પકવવા માટે સખત, સામાન્ય રીતે રંગવિહીન માર્જરિન. (ચરબી સંકોચનારું)

=== માખણ સાથે સંમિશ્રણ ===
આજે વેચાતાં ઘણાં ટેબલ સ્પ્રેડ, માર્જરિન અને માખણ અથવા છાશનું સમિશ્રણ હોય છે - માખણ વલોવી લીધાં પછી બાકી રહેતાં પ્રવાહીને છાશ કહેવાય છે. માર્જરિનનો સ્વાદ સુધારવા માટે વપરાતું આ સંમિશ્રણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં લાંબા સમય સુધી ગેરકાયદે ગણાતું હતું. યુરોપીયન સંઘના નિર્દેશો મુજબ મોટો હિસ્સો કુદરતી માખણનો બનેલો હોવા છતાં પણ માર્જરિન પ્રોડક્ટને &quot;માખણ&quot; ન કહી શકાય. કેટલાક યુરોપીયન દેશોમાં માખણ-આધારિત ટેબલ સ્પ્રેડ અને માર્જરિન પ્રોડક્ટોને &quot;માખણ મિશ્રણ&quot; તરીકે વેચવામાં આવે છે.

માખણ મિશ્રણો હવે ટેબલ સ્પ્રેડ બજારનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયો છે. &quot;આઇ કાન્ટ બીલીવ ઇટ્સ નોટ બટર&quot; બ્રાન્ડે તેના જેવાં જ સંખ્યાબંધ નામોનાં સ્પ્રેડ પેદાં કર્યાં છે જે હવે દુનિયાભરની સુપરમાર્કેટોની છાજલીઓ પર, &quot;અટરલી બટરલી&quot;, &quot;યુ વુડ બટર બીલીવ ઇટ&quot;, &quot;બ્યુટિફુલી બટરફૂલી&quot; અને &quot;બટરલિસિયસ&quot; જેવા નામોથી મળે છે. આ માખણ મિશ્રણો, અસલી માખણ સાથે મજબૂત સરખાણીની માર્કેટિંગની નીતિરીતિઓથી લેબલિંગ પરના નિયંત્રણોને અવગણે છે. માર્જરિનને &quot;આંશિક હાઇડ્રોજનરેટેડ વનસ્પતિ તેલ&quot; કહેતા માર્કેટેબલ નામો, જરૂરી પ્રોડક્ટ લેબલો કરતાં અલગ રીતે જ ગ્રાહક સમક્ષ પ્રોડક્ટને રજૂ કરે છે.

=== બજાર સ્વીકૃતિ ===
માર્જરિન, ખાસકરીને બહુઅસંતૃપ્ત માર્જરિન, એ પશ્ચિમી ખોરાકનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયું છે અને 20મી સદીની મધ્ય સુધીમાં તો તે માખણની લોકપ્રિયતાથી પણ આગળ નીકળી ગયું હતું.&lt;ref name=&quot;through the ages&quot;/&gt; ઉદાહરણ તરીકે, 1930માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સરેરાશ વ્યક્તિ વાર્ષિક {{convert|18|lb}} કરતાં વધુ માખણ અને માત્ર {{convert|2|lb}} કરતાં થોડું વધારે માર્જરિન ખાતી હતી.  20મી સદીના અંત સુધીમાં તો સરેરાશ અમેરિકન {{convert|5|lb|abbr=on}} માખણ અને આશરે {{convert|8|lb|abbr=on}} જેટલું માર્જરિન ખાવા લાગ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/butter/consumption-butter-fat.html|title=Eating less butter and more fat|last=Anon|work=Butter through the ages|publisher=webexhibits.org|access-date=10 November 2009|archive-date=17 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017135247/http://www.webexhibits.org/butter/consumption-butter-fat.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વાર્ષિક {{convert|10000000000|lb}} માર્જરિનની આયાત અને {{convert|2000000000|lb|abbr=on}} માર્જરિનની નિકાસ કરે છે.

યહૂદી ખોરાકવિષયક ખશ્રુત કાયદાઓનું પાલન કરનારા માટે માર્જરિનનું એક ખાસ બજાર છે.  ખશ્રુતમાં માંસ અને ડેરી પ્રોડક્ટોને ભેગા કરવા પર પ્રતિબંધ છે અને તેથી જ સંપૂર્ણ કોશેર (યહૂદી કાયદા પ્રમાણેનો ખોરાક) બિન-ડેરી માર્જરિન પણ ઉપલબ્ધ છે.  કોશેર ગ્રાહકો માંસાહારી ભોજન સાથે પીરસાતી માંસ અને માખણ અથવા પકવેલા ખોરાકના ઉપયોગથી બનાવાયેલી વાનગીઓની અવેજીમાં આ માર્જરિન વાપરે છે.  2008ની પાસઓવર (યહૂદીઓનો તહેવાર) માર્જરિનની તંગીએ તો કોશેર પાળતા સમુદાયોમાં ભીતિ ફેલાવી દીધી હતી. 
ડેરી પ્રોડક્ટ ન ધરાવતું માર્જરિન, માખણ માટે એક કડક શાકાહારી વિકલ્પ પૂરો પાડી શકે છે.

== પોષણ ==
માર્જરિન અને સ્પ્રેડની પોષક ક્ષમતા સંદર્ભેની ચર્ચાઓ બે ખ્યાલની આસપાસ જ ફરતી રહે છે — ચરબીનું કુલ પ્રમાણ અને ચરબીના પ્રકારો (સંતૃપ્ત ચરબી, ટ્રાન્સ ચરબી). સામાન્ય રીતે, માર્જરિન અને માખણની સરખામણી પણ આ સંદર્ભમાં વણી લેવામાં આવે છે.

=== ચરબીનું પ્રમાણ ===
ચરબી પોષણનો આવશ્યક હિસ્સો છે કારણ કે તે શરીરની અંતરત્વચાના કોષના ઉત્પાદન માટે અને ઇકોસેનોઇડ તરીકે ઓળખાતાં કેટલાક હોર્મોન-જેવા સંયોજનો માટે જરૂરી છે. વધુમાં, ચરબી વિટામિન એ, ડી, ઇ અને કે જેવા ચરબીમાં ઓગળી જતાં વિટામિનોનાં વાહક તરીકે કાર્ય પણ કરે છે.&lt;ref&gt;
{{cite web
  |url = http://www.mayoclinic.com/health/fat/NU00262
  |title = Dietary fats: Know which types to choose
  |author = Mayo Clinic
  |date = January 31, 2007
  |access-date = 2008-05-18
}}&lt;/ref&gt;

શક્તિના પ્રમાણના સંદર્ભે માખણ અને પરંપરાગત માર્જરિન (80% ચરબી) બંનેની ભૂમિકાઓ સરખી છે, પરંતુ ઓછી-ચરબી ધરાવતું માર્જરિન અને સ્પ્રેડ પણ બજારમાં વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ છે. 

=== સંતૃપ્ત ચરબી ===
વનસ્પતિજ ચરબી 7% અને 86% વચ્ચે સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ ધરાવી શકે છે. પ્રવાહી તેલો (કઠણ ન કરેલું કેનોલા તેલ((સરસવનાં અન્ય એક સ્વરૂપનું તેલ) અને સૂર્યમુખી તેલ) હંમેશા નીચેના છેડા તરફ જતા રહે છે, જ્યારે ઉષ્ણકટીબંધીય તેલો (નાળિયેર તેલ, તાડના માવાનું તેલ) અને સંપૂર્ણ કઠણ (હાઇડ્રોજન ભેળવાયેલા) તલો હંમેશા માપપટ્ટીના ઉપરના છેડા તરફ  જાય છે. &lt;ref name=&quot;fatoils&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.nutristrategy.com/fatsoils.html |title = Fats, Cooking Oils and Fatty Acids |author = NutriStrategy |year = 2005 |access-date = 2008-05-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20251210133338/http://www.nutristrategy.com/fatsoils.html |archive-date = 2025-12-10 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; માર્જરિન સંમિશ્રણ એ બંને પ્રકારના હિસ્સાનું મિશ્રણ છે અને તેમાં સંતૃપ્ત ચરબીનું પ્રમાણ ભાગ્યે જ 50%થી વધે છે. ઉષ્ણકટીબંધીય પરિસ્થિતિ હેઠળ સ્થિરતા જાળવી રાખવી પડતી હોય તેવાં કેટલાક પરંપરાગત રસોડાનાં માર્જરિન અથવા પ્રોડક્ટો તેમાં અપવાદરૂપ છે.&lt;ref&gt;ડી.ડબલ્યુ. દ બ્રુઇજ્ન, ઓ. બોટ, ફેબ્રિકેટેડ ફેટ-બેઝ્ડ ફૂડ્સ, ઇન: ફૂડ ટેક્સચર - મેઝરમેન્ટ એન્ડ પર્સેપ્શન (એડિટર એ.જે.રોસેન્થલ), અસ્પેન, ગેઇથર્સબર્ગ, 1999 , પાના 185-227.&lt;/ref&gt; સામાન્ય રીતે, કઠણ માર્જરિન વધુ સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતું હોય છે.

નિયમિત માખણચરબી આશરે 65% સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવે છે,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2015-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જોકે ઋતુ મુજબ આ પ્રમાણ બદલાતું રહે છે. એક ટેબલસ્પૂન (ચમચો) માખણ 7 ગ્રામથી વધુ સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવે છે.

=== અસંતૃપ્ત ચરબી ===
અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડના વપરાશથી લોહીમાં એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટોરેલનું સ્તર ઘટતું અને એચડીએલ (HDL)  કોલેસ્ટોરેલનું સ્તર વધતું જોવાં મળ્યું છે, અને તે રીતે હૃદય અને રક્તવાહિનીના રોગનું જોખમ ઘટે છે.&lt;ref&gt;
{{cite web
  |url = http://jn.nutrition.org/cgi/content/abstract/133/1/78
  |title = The Serum LDL/HDL Cholesterol Ratio Is Influenced More Favorably by Exchanging Saturated with Unsaturated Fat Than by Reducing Saturated Fat in the Diet of Women
  |author = Müller et al.
  |month = January | year = 2003
  |access-date = 2008-05-18
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
  |url = http://www.jacn.org/cgi/content/abstract/20/1/5
  |title = Types of Dietary Fat and Risk of Coronary Heart Disease: A Critical Review
  |author = Hu, [[JoAnn E. Manson|Manson]], Willett
  |year = 2001
  |access-date = 2008-05-18
  |archive-date = 2008-06-22
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20080622011230/http://www.jacn.org/cgi/content/abstract/20/1/5
  |url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
  |url = http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/161/3/361
  |title = Low Triglycerides–High High-Density Lipoprotein Cholesterol and Risk of Ischemic Heart Disease
  |author = Jeppesen et al.
  |year = 2001
  |access-date = 2008-05-18
  |archive-date = 2011-08-31
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20110831192252/http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/161/3/361
  |url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt; અસંતૃપ્ત તેલના બે પ્રકાર છે: માત્ર- અને બહુ-અસંતૃપ્ત ચરબી બંનેને,  સંતૃપ્ત ચરબીથી વિરુદ્ધ આરોગ્ય માટે લાભદાયી ગણવામાં આવી છે. સરસવ (અને તેનું સ્વરૂપ કેનોલા), સૂર્યમુખી, કુસુમ અને જેતૂન જેવા વ્યાપક પ્રમાણમાં વાવવામાં આવતાં વનસ્પતિ તેલોમાં અસંતૃપ્ત ચરબીનું ઊંચુ પ્રમાણ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;fatoils&quot;/&gt;  માર્જરિનના ઉત્પાદન દરમિયાન, અસંતૃપ્ત ચરબીને ઊંચું ગલન બિંદુ આપતી વખતે તેમાંથી કેટલીક, સંતૃપ્ત ચરબી અથવા ટ્રાન્સ ચરબીમાં ફેરવાઇ જાય છે જેથી તે રૂમના તાપમાનમાં પણ કઠણ રહી શકે છે. 

* '''ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ''' {{Main|Omega-3 fatty acids}} ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ એ બહુઅસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સનું પરિવાર જ છે જે આરોગ્ય માટે લાભકર્તા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. બે આવશ્યક ફેટી એસિડ્સમાંથી આ એક છે, એવું એટલા માટે કહેવાય છે કારણ કે માણસો તેનું ઉત્પાદન કરી શકતાં નથી અને તેને ખોરાકમાંથી જ મેળવવો પડે છે.  મોટાભાગના આધુનિક પશ્ચિમી ખોરાકમાં તેની ખૂબ જ ઊણપ  વર્તાય છે. ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ મોટેભાગે ઊચ્ચ-અક્ષાંશ પાણીમાંથી પકડાતી માછલીના તેલમાંથી મેળવાય છે. તેઓ  માર્જરિન સહિત વનસ્પતિ સૂત્રોમાં પ્રમાણમાં અસામાન્ય હોય છે. જોકે, ઓમેગા-3 ફેટી એસિડનો એક પ્રકાર આલ્ફા-લાઇનલોઇક એસિડ (ALA)  કેટલાક વનસ્પતિ તેલમાં મળી આવે છે. શણનું તેલ 30-50% એએલએ (ALA) ધરાવે છે, અને તે હરિફ માછલીના તેલ કરતાં લોકપ્રિય ખાદ્ય ઉમેરણ બની રહ્યું છે; બંનેને ઊચ્ચ કક્ષાનાં માર્જરિનમાં ઊમેરવામાં આવે છે. ''કેમેલિના સટિવા''  નામના પ્રાચીન છોડે તેમાંના ઓમેગા-3નાં ઊંચા પ્રમાણ(30-45%)ને લીધે હાલમાં ઘણી લોકપ્રિયતા હાંસલ કરી છે, અને તે ઘણાં માર્જરિનમાં ઊમેરવામાં આવ્યું છે. હેમ્પ(એક છોડ)નું તેલ આશરે 20% એએલએ (ALA) ધરાવે છે. સોયાબીન(7%), સરસવ(7%) અને ઘઉંના મધ્ય ભાગનું તેલ(5%) વગેરે પણ નાના પ્રમાણમાં એએલએ (ALA) ધરાવે છે.

* '''ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ''' {{Main|Omega-6 fatty acids}} ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ પણ આરોગ્ય માટે મહત્વના છે.  તેમાં આવશ્યક ફેટી એસિડ લાઇનોલેઇક એસિડ (LA) સમાવેશ થાય છે, જે સમશીતોષ્ણ આબોહવામાં ઊગાડવામાં આવતાં વનસ્પતિ તેલોમાં ત્યજી દીધેલા જોવાં મળે છે. હેમ્પ (60%) અને સામાન્ય માર્જરિન તેલો મકાઈ (60%), કપાસ (50%) અને સૂર્યમુખી (50%)માં તે વિશાળ પ્રમાણમાં હોય છે, પરંતુ મોટાભાગનાં સમશીતોષ્ણ તેલીબિયાંમાં 10%થી વધુ એલએ (LA) હોય છે. ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ માર્જરિનમાં ઘણા વધારે હોય છે. આધુનિક પશ્ચિમી ખોરાકમાં ઓમેગા-6 મોટેભાગે વધુ હોય છે પણ ઓમેગા-3ની ઊણપ હોય છે. ઓમેગા-6 અને ઓમેગા-3નું પ્રમાણ લાક્ષણિક રીતે 10:1 થી 30:1 હોય છે. ઓમેગા-6નું મોટું પ્રમાણ ઓમેગા-3ની અસર ઘટાડે છે. માટે જ ખોરાકમાં તેનાં 4:1 કરતાં ઓછા પ્રમાણની ભલામણ કરવામાં આવે છે, જોકે મહત્તમ પ્રમાણ 1:1ની નજીક હોઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;ClearSpringsPress&quot;&gt;{{cite web
  |url = http://www.advance-health.com/efa.html
  |title = Omega-3 and Omega-6 Essential fatty Acids (EFA)
  |author = Clear Springs Press
  |year = 2006
  |access-date = 2008-07-18
  |archive-date = 2008-06-21
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20080621035436/http://www.advance-health.com/efa.html
  |url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chico&quot;&gt;{{cite web
  |url = http://www.csuchico.edu/agr/grassfedbeef/health-benefits/index.html
  |title = Grass Fed Beef - Health Benefits
  |author = Chico College of Agriculture
  |date = January 18, 2007
  |access-date = 2008-07-18
  |archive-date = 2008-07-06
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706021024/http://www.csuchico.edu/agr/grassfedbeef/health-benefits/index.html
  |url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;

=== ટ્રાન્સ ચરબી (અસંતૃપ્ત ચરબીનો એક પ્રકાર) ===
{{Main|Trans fat}}
અન્ય ખાદ્ય ચરબીથી વિરૂદ્ધ, ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ આવશ્યક નથી અને તે માનવ આરોગ્યને કોઇ પણ દેખીતો લાભ પૂરો પાડતા નથી.  સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સની જેમ જ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડના પ્રમાણ અને એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટરોલ કેન્દ્રીકરણ વચ્ચે હકારાત્મક સુરેખ વલણ જોવા મળે છે, અને માટે જ પ્રમુખ હૃદયના રોગનું જોખમ વધુ થાય છે, &lt;ref name=&quot;p423&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;p504&quot;&gt;{{cite book | last = Food and nutrition board, institute of medicine of the national academies | title = Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids (Macronutrients) | publisher = National Academies Press | year = 2005 | page = 504 | url = http://darwin.nap.edu/books/0309085373/html/504.html }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટોરેલના સ્તરને વધારીને અને એચડીએલ  (HDL)કોલેસ્ટોરેલના સ્તરને ઘટાડીને. &lt;ref&gt;{{cite web | title = Trans fat: Avoid this cholesterol double whammy | publisher = Mayo Foundation for Medical Education and Research (MFMER). | url = http://www.mayoclinic.com/health/trans-fat/CL00032 | access-date = 2007-12-10 }}&lt;/ref&gt; હાઇડ્રોજન ભેળવલું તેલ કુદરતી તેલો કરતાં વધુ આરપાર બંધણી ધરાવતું હોવાથી, તે સામાન્ય રીતે વધુ નુકસાનકારક ગણવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;nejmreview&quot;&gt;{{cite journal|author=Mozaffarian D, Katan MB, Ascherio A, Stampfer MJ, Willett WC|title=Trans Fatty Acids and Cardiovascular Disease|date=13 April 2006|journal=New England Journal of Medicine|volume=354|issue=15|pages=1601–1613|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/15/1601|doi=10.1056/NEJMra054035|pmid=16611951|access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-date=19 સપ્ટેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090919165953/http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/15/1601|url-status=dead}} પીએમઆઇડી (PMID )16611951&lt;/ref&gt;

કેટલાક વિશાળ અભ્યાસોના નિર્દેશ પ્રમાણે ઊંચા પ્રમાણમાં ટ્રાન્સ ચરબીના વપરાશ અને પ્રમુખ હૃદયરોગો વચ્ચે સીધો સબંધ છે, અને કદાચ અન્ય રોગો સાથે પણ,&lt;ref&gt;ડબલ્યુ.સી.વિલ્લેટ્ટ, એમ.જે.સ્ટેમ્ફર, જે.ઇ.મેસન, જી.એ.કોલ્ડીટ્ઝ, એફ.ઇ.સ્પેઇઝર, બી.એ.રોસનર, એલ.એ.સેમ્પસન, સી.એચ.હેન્નીકેસ, ઇનટેક ઓફ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ એન્ડ રીસ્ક ઓફ કોરોનરી હર્ટ ડીસીઝ એમોન્ગ વીમેન, લેન્સેટ 341 , 581-585 (1993)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;એફ.બી.હુ, એમ.જે.સ્ટેમ્ફર, મેન્સન જેઇ, ઇ. રીમ્મ, જી.એ. કોલ્ડીટ્ઝ, બી.એ.રોશનર, સી.એચ.હેન્નીકેન્સ, ડબલ્યુ.સી.વિલ્લેટ્ટ, ડીટરી ફેટ ઇનટેક એન્ડ ધ રીસ્ક ઓફ કોરોનરી હર્ટ ડીસીઝ ઇન વીમેન, ન્યુ ઇન્ગેન્ડ જર્નલ ઓફ મેડિસીન 337 , 1491-1499 &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;કે.હયાકાવા, વાય.વાય.લિન્કો, પી. લિન્કો, ધ રોલ ઓફ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ ઇન હ્યુમન ન્યુટ્રીશન, જર્નલ ઓફ લિપિડ સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી 102, 419-425 (2000)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.channing.harvard.edu/nhs/ |title=ધ નર્સીસ' હેલ્થ સ્ટડી (NHS) |access-date=2010-09-06 |archive-date=2010-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722031758/http://www.channing.harvard.edu/nhs/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આને લીધે વિશ્વભરની સરકારી આરોગ્ય એજન્સીઓ ટ્રાન્સ-ચરબીનું પ્રમાણ મર્યાદિત રાખવાની ભલામણ કરે છે.


યુએસમાં, ઘરેલુ પાકને પ્રથમ પસંદગી અપાતી હોવાથી આંશિક હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયા સામાન્ય છે.  જોકે, 1990ના દાયકાની મધ્યથી વિશ્વના ઘણા દેશોએ આંશિક હાઇડ્રોજન ભેળવાયેલા તેલોથી દૂર રહેવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.&lt;ref&gt;ઇ. ફ્લોટર, જી. વાન દુઇજ્ન, ''ટ્રાન્સ-ફ્રી ફેટ્સ ફોર યુઝ ઇન ફૂડ્સ, ઇન: મોડિફાયીંગ લિપિડ્સ ફોર યુઝ ઇન ફૂડ્સ'' (એડિટર એફ.ડી.ગનસ્ટોન), વૂડહેડ, કેમ્બ્રિજ, યુકે, 2006, પાના. 429-443.&lt;/ref&gt; આ પરિસ્થિતિ ઓછી કે સહેજ પણ ટ્રાન્સ ચરબી ન હોય તેવાં નવાં જ પ્રકારનાં માર્જરિનનાં ઉત્પાદન તરફ દોરી ગઇ. &lt;ref&gt;જી. વાન દુઇજ્ન, ટેક્નિકલ આસ્પેક્ટસ ઓફ ટ્રાન્સ રીડક્શન ઇન મોડિફાયીંગ ફેટ્સ, ઓલેઆજીનીક્સ, કોર્પ્સ ગ્રાસ, લિપિડ્સ, 12, 422-426 (2005)&lt;/ref&gt;


2003થી યુએસના ખોરાક ઉત્પાદકો તેમની પ્રોડક્ટને (સરકારી નિયંત્રણને અનુસરતાં) &quot;0g&quot; ટ્રાન્સ ચરબીનું લેબલ લગાવે છે, જેનો હકીકતમાં અર્થ એ થાય છે કે એક વખતે પીરસતી વખતે 500&amp;nbsp;mg ટ્રાન્સ-ચરબીથી ઓછી; જોકે, કોઇ પણ ચરબી ટ્રાન્સ ચરબીથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત ન હોઇ શકે.  ઉદાહરણ તરીકે, કુદરતી માખણચરબી 2-5% ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડ્સ ધરાવે છે (ખાસ કરીને ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડ, જે સામાન્ય વેસેનિક એસિડનું જ એક સ્વરૂપ છે).&lt;ref&gt;જુઓ, દા.ત., પી.એસ. આનંદ એટ અલ., ''જે. ડેરી રેસ. '' 71, 66-73 (2004)&lt;/ref&gt; જોકે, કુદરતી રીતે ઉદ્ભવતા ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડ્સ રુમેનિક એસિડ અને ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડ (માનવ શરીર દ્વારા ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડને રુમેનિક એસિડ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે&lt;ref name=&quot;Bauman&quot;&gt;{{cite web |url =http://www.ansci.cornell.edu/bauman/human_health/index.html |title =cis-9, trans-11 CLA - A Potent Anticarcinogen Found in Milk Fat |author =Bauman, Dale |access-date =2007-01-15}} {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Banni&quot;&gt;{{cite journal |author=Banni S, Angioni E, Murru E, Carta G, Melis M, Bauman D, Dong Y, Ip C |title=Vaccenic acid feeding increases tissue levels of conjugated linoleic acid and suppresses development of premalignant lesions in rat mammary gland |journal=Nutr Cancer |volume=41 |issue=1-2 |pages=91–7 |year=2001 |pmid=12094634|access-date=2007-01-15 |doi=10.1207/S15327914NC41-1&amp;2_12}}&lt;/ref&gt;) બિનકેન્સરજન્ય લક્ષણો દર્શાવે છે,&lt;ref name=&quot;lock&quot;&gt;{{cite journal |url =http://jn.nutrition.org/cgi/content/abstract/134/10/2698| journal=J Nutr|date=1 October 2004|volume=134(10)|pages=2698–704 |title=   The anticarcinogenic effect of trans-11 18:1 is dependent on its conversion to cis-9, trans-11 CLA by delta9-desaturase in rats |author= Lock AL,  Corl BA, Barbano DM, Bauman DE,  Ip C.|access-date=2007-01-15 |pmid=   15465769 |issue =10 }}&lt;/ref&gt; અને આમ કૃત્રિમ રીતે બનતા ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડોથી અલગ જ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે.

નોંધનીય છે કે માર્જરિનના પ્રમાણ બાબતે યુએસ અને કેનેડિઅન નિયંત્રણો સરખાં નથી, માટે યુએસના નિયમનકારી પગલાં કેનેડામાં ન લેવાયા હોય તેવું બની શકે અથવા ત્યાં તે પગલાં બીજી રીતે લેવાયાં હોય તેવું પણ બને.

=== કોલેસ્ટરોલ્સ ===
વધુ પડતું કોલેસ્ટરોલ આરોગ્ય માટે જોખમી છે કારણ કે ચરબીયુક્ત તત્વો ધીમેધીમે ધમીનીઓને જામ કરી દે છે. આને લીધે મગજ, હૃદય, કિડનીઓ અને શરીરના અન્ય ભાગોમાં જતો લોહીનો પ્રવાહ રૂંધાય છે અને ઓછો અસરકારક બને છે.  ચયાપચયની ક્રિયા માટે કોલેસ્ટરોલ જરૂરી હોવા છતાં ખોરાકમાં તે આવશ્યક હોવું જરૂરી નથી.  માનવ શરીર પિત્તાશયમાં કોલેસ્ટરોલ બનાવે છે, જે રોજનું 1 ગ્રામ અથવા શરીરને જોઇતાં કુલ કોલેસ્ટરોલનું  80% ઉત્પન્ન કરે છે.  બાકીનું 20% ખોરાક લેવાથી સીધું મળી જાય છે. માટે જ ખોરાકની ચરબીના પ્રકાર સિવાય, કોલેસ્ટરોલનાં ખોરાક તરીકેનાં કુલ પ્રમાણની લોહીનાં કોલેસ્ટરોલનાં સ્તર પર ઓછી અસર હોય છે.&lt;ref name=&quot;Harvard&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/fats-and-cholesterol/|title = The Nutrition Source - Fats and Cholesterol|author = Harvard School of Public Health}}&lt;/ref&gt;  જોકે, કેટલીક વ્યક્તિઓ ખાદ્ય કોલેસ્ટરોલ બાબતે અન્યો કરતાં વધુ પ્રતિભાવશીલ હોય છે.  યુ.એસ. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન કહે છે કે તંદુરસ્ત લોકોએ રોજનું 300&amp;nbsp;મિલીગ્રામ કરતાં વધુ કોલેસ્ટરોલ ન લેવું જોઇએ.

=== પ્લાન્ટ સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સ ===
વિવિધ પ્લાન્ટ સ્ટીરલ એસ્ટર (ઘન મદ્યાર્કોમાંથી તેજાબ એકત્રિત કરીને બનતો પદાર્થ) અથવા પ્લાન્ટ સ્ટેનલ એસ્ટર (એક પ્રકારનું રાસાયણિક સંયોજન)ને તેમની કોલેસ્ટરોલ ઓછું કરવાની અસરને કારણે કેટલાંક માર્જરિન અને સ્પ્રેડમાં ઊમેરવામાં આવે છે. કેટલાક અભ્યાસ એવો નિર્દેશ કરે છે કે પ્રતિદિન 2 ગ્રામ લેવાથી તે એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટરોલમાં 10% સુધીનો ઘટાડો પૂરો પાડ છે.&lt;ref&gt;{{cite web
  |url = http://www.mayoclinicproceedings.com/pdf/7808/7808r1.pdf
  |format = PDF
  |title = Efficacy and Safety of Plant Stanols and Sterols in the Management of Blood Cholesterol Levels
  |author = Katan et al.
  |year = 2003
  |access-date = 2008-04-08
  |archive-date = 2008-12-17
  |archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20081217121703/http://www.mayoclinicproceedings.com/pdf/7808/7808r1.pdf
  |url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IFIC-07&quot;&gt;{{cite web
  |url = http://www.ific.org/publications/factsheets/sterolfs.cfm
  |title = Functional Foods Fact Sheet: Plant Stanols and Sterols
  |author = [[International Food Information Council|IFIC]]
  |month = July
  |year = 2007
  |access-date = 2008-04-08
  |archive-date = 2008-04-11
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20080411003503/http://www.ific.org/publications/factsheets/sterolfs.cfm
  |url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સ સ્વાદવિહીન અને ગંધવિહીન હોય છે અને મોટાભાગની ચરબીની જેમ જ તેમના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણો સરખા હોય છે. જોકે, ત લોહીના પ્રવાહમાં નથી ભળતાં પરંતુ તેના બદલે એક નળીમાંથી પસાર થાય છે જે સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સનાં વિતરણ માટે ઓછી-ચરબી ધરાવતાં માર્જરિન સ્પ્રેડને સારું વાહન બનાવે છે.

== માર્જરિનનું વર્તમાન ==
'''યુરોપીયન સંઘ''' 
યુરોપીયન સંઘના નિર્દેશો હેઠળ&lt;ref name=&quot;EU_legal&quot;&gt;{{cite web | url = http://europa.eu/legislation_summaries/consumers/product_labelling_and_packaging/l21107_en.htm | title = Spreadable fats (dairy and non-dairy): Definition, labelling and sale | access-date = 2010-01-05}}&lt;/ref&gt;, માર્જરિનને નીચે મુજબ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યું છે:
&lt;blockquote&gt;
વનસ્પતિજ/પ્રાણીજ ચરબીમાંથી મેળવેલું તેલ-પાણીનું સ્નિગ્ધ મિશ્રણ, જેમાં ઓછામાં ઓછા 80% પણ 90% ટકાથી ઓછું ચરબીનું તત્વ હોય, અને તે 20° સેલ્સિઅસ તાપમાને પણ કઠણ રહે અને સ્પ્રેડ તરીકે અનુકૂળ હોય. 
&lt;/blockquote&gt;
માર્જરિનમાં દૂધની ચરબીનું તત્વ 3%થી વધુ ન હોઇ શકે.  મિશ્રણો અને મિશ્રિત સ્પ્રેડમાં, દૂધની ચરબી 10%થી 80% વચ્ચે હોઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;IMACE&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imace.org/legislation/eu-legis.php|title=EU Margarine legislation|last=Anon|work=Website of the International Margarine Association of the Countries of Europe|publisher=IMACE|access-date=11 November 2009|archive-date=3 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003222918/http://www.imace.org/legislation/eu-legis.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

60થી 62% ચરબી ધરાતવું સ્પ્રેડ &quot;થ્રી-ક્વાર્ટર-ફેટ માર્જરિન&quot; અથવા &quot;રીડ્યુસ્ડ-ફેટ-માર્જરિન&quot; તરીકે ઓળખી શકાય.
39થી 41% ચરબી ધરાવતું સ્પ્રેડ &quot;હાફ-ફેટ માર્જરિન&quot;, &quot;લો-ફેટ-માર્જરિન&quot; અથવા &quot;લાઇટ માર્જરિન&quot; તરીકે ઓળખી શકાય. 
આ સિવાયનું પ્રમાણ ધરાવતું સ્પ્રેડ &quot;ફેટ સ્પ્રેડ&quot; અથવા &quot;લાઇટ સ્પ્રેડ&quot; તરીકે ઓળખાય છે.

ઘણા સભ્ય રાષ્ટ્રોએ જાહેર સ્વાસ્થ્યના કારણોસર હાલમાં માર્જરિન અને ફેટ સ્પ્રેડમાં વિટામિન એ અને ડીને ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું છે. માર્જરિનને વિટામિનથી રક્ષિત કરવાનું તો ઉત્પાદકોએ સ્વૈચ્છિક રીતે 1925થી જ શરૂ કરી દીધું હતું, પરંતુ 1940માં યુદ્ધ ફાટી નીકળતાં કેટલીક સરકારોએ પોતાના દેશની પોષક સ્થિતિના રક્ષણના હેતુસર તેમાં વિટામિન એ અને ડીને ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું.  માર્જરિન ખોરાકમાં માખણના વિકલ્પ તરીકે વપરાતું હોવાની બાબત ધ્યાનમાં રાખીને આ ફરજિયાત રક્ષણ યોગ્ય ગણવામાં આવ્યું.&lt;ref name=&quot;IMAC COP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imace.org/margarine/pdf/vitamin.pdf|title=Code of Parctice on Vitamin A&amp;D fortification of fats and spreads|last=Anon|work=IMACE Code of practice|publisher=IMACE|access-date=2009-11-10|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003222930/http://www.imace.org/margarine/pdf/vitamin.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''યુનાઇટેડ કિંગડમ''' 
યુનાઇટેડ કિંગડમમાં કોઇ આંશિક હાઇડ્રોજન મિશ્રિત તેલ ધરાવતાં સ્પ્રેડની બ્રાન્ડ વેચાણમાં નથી. જોકે વિટામિન એ અને ડી ઉમેરીને માર્જરિનનું રક્ષણ એ હજુ પણ ફરજિયાત છે, જ્યારે અન્ય સ્પ્રેડ માટે તે સ્વૈચ્છિક જરૂરિયાત છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.margarine.org.uk/whatisspread-content.html|title=What's in a margarine spread?|last=Anon|work=Website of the Margarines and Spreads Association|publisher=MSA|access-date=10 November 2009|archive-date=28 ઑક્ટોબર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028021618/http://www.margarine.org.uk/whatisspread-content.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''કેનેડા''' 
કેનેડિઅન પ્રમાણ બી.09.016  જણાવે છે કે માર્જરિન એટલે:
&lt;blockquote&gt;
&quot;ચરબીનું ઢીલું કે પ્રવાહી મિશ્રણ, અથવા ચરબી કે તેલયુક્ત પાણી, અથવા દૂધમાંથી ન તારવેલા તેલ અને ચરબી અને 80%થી વધુ ચરબી ધરાવતું અને ઓછામાં ઓછું ૩૩૦૦ આઇયુ (IU) વિટામિન એ અને 530 આઇયુ (IU) વિટામિન ડી ધરાવતું મિશ્રણ.&quot;&lt;ref name=&quot;Gunstone&quot;&gt;{{cite book|last=Gunstone |first=Frank D. |coauthors=Fred B. Padley|title=Lipid technologies and applications  |publisher=CRC Press|date=13 May 1997|pages=311|isbn=0824798384|url=http://books.google.co.uk/books?id=MccA-I5PgIsC&amp;pg=PA311&amp;lpg=PA311&amp;dq=plastic+or+fluid+emulsion+of+fat,+or+water+in+fat,+oil,+or+fat+and+oil+that+are+not+derived+from+milk+and+shall+contain+not+less+than+80%25+fat&amp;source=bl&amp;ots=LxS_1_JOqA&amp;sig=i3o4zzOtw3xMCEipOUoi4CqToUQ&amp;hl=en&amp;ei=LjsqS4-4DcOi4Qb1vp2dCQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CA0Q6AEwAQ#v=onepage&amp;q=plastic%20or%20fluid%20emulsion%20of%20fat%2C%20or%20water%20in%20fat%2C%20oil%2C%20or%20fat%20and%20oil%20that%20are%20not%20derived%20from%20milk%20and%20shall%20contain%20not%20less%20than%2080%25%20fat&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;
ઘટાડેલી કેલરી ધરાવતું માર્જરિન બી.09.017 પ્રમાણમાં આ મુજબ નોંધાયું છે:
&lt;blockquote&gt;
&quot;40%થી ઓછી ચરબી ન ધરાવતું હોય તેવું અને માર્જરિનમાં સામાન્ય રીતે હાજર 50% કેલરી ધરાવતું.&quot;&lt;ref name=&quot;Gunstone&quot;/&gt;
&lt;/blockquote&gt;

'''ઓસ્ટ્રેલિયા''' 
માર્જરિન ઓસ્ટ્રેલિયાની સુપરમાર્કેટોમાં સામાન્ય છે. ગ્રાહકો દ્વારા &quot;તેમના રોજિંદા ખોરાકમાં સ્પ્રેડના વપરાશના ઘટાડા&quot;ના કારણે હાલના વર્ષોમાં આ પ્રોડક્ટનું વેચાણ ઘટ્યું છે.&lt;ref name=&quot;bandt.com.au&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bandt.com.au/news/ea/0c00eeea.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2005-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050507092417/http://www.bandt.com.au/news/ea/0c00eeea.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1960ના વર્ષો સુધી [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં રંગીન માર્જરિન વેચવું કાયદેસર નહોતું. 
ન્યુઝીલેન્ડમાં આ પ્રોડક્ટની ઉપલબ્ધતા ઇતિહાસની દ્રષ્ટિએ ઓસ્ટ્રેલિયાની સાથે જ રહી છે. 


== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{Wiktionary}}
* [http://www.cjly.net/deconstructingdinner/090607.htm કેનેડામાં માર્જરિન પર એક-કલાક રેડિયો બ્રોડકાસ્ટ (ડીકન્સ્ટ્રક્ટિંગ ડીનર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019005545/http://www.cjly.net/deconstructingdinner/090607.htm |date=2007-10-19 }}
* અમેરિકન હર્ટ એસોસિએશન [http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4776 લેખ ][ડેડ લિંક]
* [http://www.hyfoma.com/en/content/food-branches-processing-manufacturing/oil-margarines-sauces/margarine/ માર્જરિન વિશે હાયફોમા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303064049/http://www.hyfoma.com/en/content/food-branches-processing-manufacturing/oil-margarines-sauces/margarine |date=2011-03-03 }}
* [http://www.retrotvads.com/category/food/ 1974ની ક્લાસિક સ્ટોર્ક માર્જરિન એડ]

[[શ્રેણી:ફ્રેન્ચ શોધ]]</text>
      <sha1>gd4qawpu33gt7cm1u69sxq8riq27tf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>મેરેથોન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29045</id>
    <revision>
      <id>907651</id>
      <parentid>905681</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107356" sha1="iyue6a1erja5xvh9kaoh5r1mc649vtu" xml:space="preserve">[[ચિત્ર:Berlin marathon.jpg|thumb|300px|2007 બર્લિન મેરેથોન દરમિયાનના સ્પર્ધકો ]]
[[ચિત્ર:London 1990.jpg|thumb|1990 લંડન મેરેથોન દરમિયાનના સ્પર્ધકો ]]

'''મેરેથોન''' લાંબા અંતરની દોડ સ્પર્ધા છે જેનું સત્તાવાર અંતર 42.195 કિલોમીટરનું (26 માઈલ અને 385 યાર્ડ) હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bcathletics.org/main/rr_iaaf.htm|title=IAAF Competition Rules for Road Races|date=2009|publisher=International Association of Athletics Federations|access-date=2010-11-01|work=International Association of Athletics Federations|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923182842/http://www.bcathletics.org/main/rr_iaaf.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આમાં સામાન્ય રીતે રોડ સ્પર્ધા તરીકે દોડવામાં આવે છે. મેરેથોનના યુદ્ધ મેદાનથી (સ્પર્ધાનું નામકરણ આના પરથી થયું) એથેન્સ સુધી સંદેશો લઈને આવનાર દંતકથા સમાન ગ્રીક સૈનિક ફિડિપ્પિડિસના સ્મરણાર્થે આ દોડની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. 

1896માં મોડર્ન ઓલમ્પિકમાં મેરેથોન એક વાસ્તવિક રમત ગણાતી હતી. જો કે તેના અંતરનું ધોરણસ્થાપન 1921 સુધી નહોતું કરાયું. દર વર્ષે વિશ્વભરમાં 500થી વધારે મેરેથોનનું આયોજન કરવામાં આવે છે. જેમાં મોટી સંખ્યામાં સ્પર્ધકો મનોરંજક એથલિટ તરીકે જોડાય છે. લાંબી મેરેથોનમાં દસ હજારથી વધુ સ્પર્ધકો પણ હોઈ શકે છે.&lt;ref name=&quot;marathon-world.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.marathon-world.com/index.php |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-24 |archive-date=2010-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324064043/http://www.marathon-world.com/index.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

== ઇતિહાસ ==
=== ઉત્પત્તિ ===
[[ચિત્ર:Phidippides.jpg|thumb|એથેન્સની પ્રજાને મેરેથોનની લડાઇમાં જીતના શબ્દો આપતા ચિત્રો કે જે ફેઇડિપ્પીડેસ રજૂ કરે છે]]
''મેરેથોન'' નામ ગ્રીસ સંદેશાવાહક ફિડિપ્પિડિસની દંતકથા પરથી આવ્યું છે. દંતકથા અનુસાર ફિડિપ્પિડિસને યુદ્ધ ક્ષેત્ર મેરેથોનથી એથેન્સ સુધી મેરેથોનની યુદ્ધમાં (જેમાં તે લડ્યો હતો) પર્સિયનો હારી ગયા છે તેની જાહેરાત કરવા માટે મોકલવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;galloway&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.jeffgalloway.com/retreats/athens.html |title=Retreats&amp;nbsp;— Athens |publisher=Jeffgalloway.com |date= |access-date=2009-08-22 |archive-date=2009-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090601183948/http://jeffgalloway.com/retreats/athens.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;આ યુદ્ધ ઈ.સ પૂર્વે 490માં ઓગસ્ટથી સપ્ટેમ્બરની વચ્ચે થયું હતું.&lt;ref name=&quot;date&quot;&gt;[http://skytonight.com/about/pressreleases/3309276.html &quot;ધી મુન એન્ડ ધ મેરેથોન&quot;, ''સ્કાય એન્ડ ટેલિસ્કોપ'' સપ્ટે. 2004]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; કહેવાય છે કે તે પુરા અંતર દરમિયાન જરાપણ થોભ્યા વીના સતત દોડીને સભામાં પહોંચ્યો અને &quot;{{lang|el|Νενικήκαμεν}}&quot; (Nenikékamen, 'આપણે જીતી ગયા')તેમ બોલી પછડાઈને મરી ગયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.perseus.tufts.edu/Olympics/faq10.html |title=Ancient Olympics FAQ 10 |publisher=Perseus.tufts.edu |date= |access-date=2009-08-22}}&lt;/ref&gt; ઈસુની પ્રથમ સદીમાં ''એથેન્સના ગૌરવ'' માં પ્લુટાર્ચમાં મેરેથોનથી એથેન્સ સુધીની દોડ યોજાઈ હતી. જે હેરાક્લાઈડ્સ પોન્ટિકસની લુપ્ત થયેલા કૃતિ પરથી જાણવા મળે છે. જેમાં દોડવીરે એર્ચિયસ કે યુક્લિસના થેર્સિપસ તરીતેનું નામ આપવામાં આવતુ હતું.&lt;ref&gt;મોરાલીયા 347સી&lt;/ref&gt; સામોસાતાના લુસિયને (ઈસુની બીજી સદી)પણ સમાન કથા વર્ણવી હતી પરંતુ તેમાં દોડવીરનું નામ ફિડિડિપ્પિડિસની જગ્યાએ ફાલિપ્પિડિસ આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;એ સ્લીગ ઓફ ટંગ ઇન સેલ્યુટેશન, પ્રકરણ 3&lt;/ref&gt; 

આ દંતકથાની ઐતિહાસિક ચોક્સાઈ અંગે મતભેદો પ્રવર્તે છે.&lt;ref name=&quot;Prologue&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.marathonguide.com/history/olympicmarathons/prologue.cfm |title=Prologue: The Legend |publisher=Marathonguide.com |date= |access-date=2009-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ટોમ હોલેન્ડ દ્વારા ''પર્શિયન ફાયર'.&lt;/ref&gt; ગ્રીસો-પર્સિયન યુદ્ધો માટે મુખ્ય સ્ત્રોત ગણાતા ગ્રીક ઇતિહાસકાર હિરોડોટસે નોંધ્યું છે કે ફિડિપ્પિડિસ સંદેશાવાહક હતો જે એથેન્સથી સ્પાર્ટા સુધી મદદ માટે દોડ્યો હતો અને પછી પાછો ફર્યો હતો. {{convert|240|km|mi}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.spartathlon.gr/TheRace.html |title=સ્પાર્ટાથ્લોન(SPARTATHLON) ::: આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પાર્ટાથ્લોન અસોસિએશન |access-date=2010-12-24 |archive-date=2008-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629083320/http://www.spartathlon.gr/TheRace.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જેમાં તેણે સતત અંતર કાપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.coolrunning.co.nz/articles/2002a007.html#appendix |title=The Great Marathon Myth |publisher=Coolrunning.co.nz |date= |access-date=2009-08-22 |archive-date=2016-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204100836/http://www.coolrunning.co.nz/articles/2002a007.html#appendix |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; હિરોડોટસના કેટલાક હસ્તલેખનોમાં એથેન્સથી સ્પાર્ટા સુધી દોડનાર દોડવીરનું નામ ફિલિપ્પિડિસ આપવામાં આવ્યું છે. સંદેશાવાહક મેરેથોનથી એથેન્સ સુધી દોડ્યો હતો તેમ હિરોડોટસે નોંધ્યું નથી અને લખ્યું છે કે એથેન્સના સૈન્યદળના મુખ્ય ભાગે લડાઈ કરી લીધી હતી અને ભયંકર યુદ્ધ જીતી લીઘું હતું. અને તેમને ડર હતો કે પર્સિયનોના નૌકાના કાફલા ન જીતાયેલા એથેન્સ પર ધાડ પાડશે. આથી તેઓ ઝડપથી પાછા ફર્યા હતા અને તેજ દીવસે એથેન્સ પહોંચ્યા હતા.

1879માં રોબર્ટ બ્રાઉનિંગે એક કવિતા ''ફિડિપ્પિડિસ'' લખી હતી. બ્રાઉનિંગની કવિતા, તેની લખેલી વાર્તા 19મી સદીના પાછલા ભાગની સંસ્કૃતિનો લોકપ્રિય ભાગ બની હતી અને તેને ઐતિહાસિક દંતકથા તરીકે સ્વિકારવામાં આવી હતી. {{Citation needed|date=February 2008}}

માઉન્ટ પેન્ટેલિ મેરેથોન અને એથેન્સ વચ્ચેનું અંતર દર્શાવે છે અર્થાત જો ફિડિપ્પિડિસ ખરેખર યુદ્ધ પછી દોડ્યો હોય તો તેણે ઉત્તર કે દક્ષિણમાંથી પર્વત ઓળંગવો પડ્યો હશે. પછીનો અને વધુ ચોક્કસ માર્ગ એકદમ અત્યારનો મેરેથોન-એથેન્સ હાઈવે પણ અહિંયાજ છે. આ મેરેથોન ખાડીના દક્ષિણમાં આવેલા તટના કિનારાથી લઈને ઓછા પરંતુ લાંબા ચઢાણ બાદ પશ્ચિમની તરફ લઈ જાય છે, અને એથેન્સના પૂર્વે સમાપ્ત થઈ જાય છે. આ હિમેટુસ અને પેંતેંલી પર્વતોની વચ્ચેથી નીકળે છે અને થોડા ઢોળાવ સાથે એથેન્સમાં લઈ જાય છે. આ માર્ગ અંદાજીત {{convert|42|km|mi}} છે અને આધુનિક યુગમાં થતી મેરેથોન દોડ માટે પ્રમાણભૂત છે. જો કે કેટલાક સૂચનો છે કે ફિડિપ્પિડિસે અન્ય કોઈ માર્ગ અપનાવ્યો હોઈ શકે છે: પેંતેલી પર્વતના પૂર્વ અને ઉત્તરના ચઢાણોના વચ્ચે પશ્ચિમ તરફથી ચઢીને ડાઈનીસોસ ખીણ તરફ જઈને એથેન્સ માટે સીધા દક્ષિણના ઢોણાવમાં સીધું જવાનું હોય છે. આ રસ્તો થોડો નાનો છે , પરંતુ તેમાં શરૂઆતનું ચઢાણ અત્યંત મૂશ્કેલ છે

=== આધુનિક ઓલમ્પિક મેરેથોન ===
[[ચિત્ર:1896 Olympic marathon.jpg|thumb|left|1896 ઓલિમ્પીક મેરેથોન]]
19મી સદીના અંતે જ્યારે આધુનિક ઓલમ્પિક્સની કલ્પના વાસ્તવિકતામાં પરીણમી ત્યારે તેની પહેલ કરનારાઓ અને આયોજકો રમતને અનહદ લોકપ્રિયતા અપાવી ગ્રીસના પ્રાચીન વૈભવને સ્મરણીય બનાવવા ઈચ્છતા હતા. મેરેથોન દોડનું આયોજન કરવાનો વિચાર માઈકલ બ્રીએલને આવ્યો હતો, તેઓ ઈચ્છતા હતા કે એથેન્સમાં 1896માં યોજાનાર પ્રથમ આધુનિક ઓલમ્પિક રમતોમાં તેનો સમાવેશ થાય. આ વિચારને આધુનિક ઓલમ્પિક્સના સ્થાપક પીયરી ડી કોબર્ટિન તેમજ ગ્રીક પ્રજા તરફથી ભારે સમર્થન મળ્યું હતું. ગ્રીકોએ 10 માર્ચ, 1896ના રોજ ઓલમ્પિક મેરેથોન માટે પસંદગી સ્પર્ધા યોજી હતી જે કેરિલાઓસ વાસિલાકોસે 3 કલાક 18 મીનીટમાં જીતી હતી.(જેમાં પ્રથમ ઓલમ્પિક મેરેથોન રમતનો વિજેતા પાંચમાં સ્થાને રહ્યો હતો) 10 એપ્રિલ, 1896ના રોજ યોજાયેલ પ્રથમ ઓલમ્પિક મેરેથોનનો (માત્ર પુરુષો માટે) વિજેતા ગ્રીકમાં પાણી ભરવાનું કામ કરનાર સ્પિરિડન &quot;સ્પિરોસ&quot; લુઈસ બન્યો હતો. તેણે 2 કલાક 58 મીનીટ અને 50 સેકન્ડમાં ઓલમ્પિક્સમાં જીત હાંસલ કરી હતી.

મહિલાઓ માટેની મેરેથોનની શરૂઆત 1984 ઉનાળું ઓલમ્પિકમાં ([[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]ના લોસ એન્જલસ ખાતે) કરવામાં આવી હતી અને તેમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની જોન બેનોઈટે 2 કલાક 24 મીનીટ અને 25 સેકન્ડમાં જીત હાંસલ કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.coolrunning.com/engine/3/3_1/olympic-champion-joan-ben.shtml |title=Olympic Champion Joan Benoit Samuelson To Be Guest of Honor at Manchester Marathon&amp;nbsp;— Registration Closed |publisher=Cool Running |date= |access-date=2009-08-22 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111025815/http://www.coolrunning.com/engine/3/3_1/olympic-champion-joan-ben.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

આધુનિક રમતની શરૂઆત થઈ ત્યારથી એથેલેટિક્સ કેલેન્ડરમાં પુરુષોની ઓલમ્પિક મેરેથોનને છેલ્લે રાખવાની પ્રથા છે. જે પુર્ણાહુતી વિધિ પહેલાના છેલ્લા કેટલાક કલાકો અથવા તે સાથે ઓલમ્પિક સ્ટેડિયમમાં રાખવામાં આવે છે. 2004 ઉનાળું ઓલમ્પિક્સમાં મેરેથોનથી એથેન્સ સુધીના પરંપરાગત માર્ગ વાળી મેરેથોનને ફરીથી શરૂ થઈ હતી. જેમાં દોડ છેલ્લે 1896ના ઉનાળું ઓલમ્પિક્સ માટેના સ્થળ પાનાથિનાઈકો સ્ટેડિયમ ખાતે સમાપ્ત કરવામાં આવી હતી.

2008 ઉનાળુ ઓલમ્પિક્સમાં કેન્યાના સેમ્યુઅલ કમાઉ વાન્ઝીરુએ ઓલમ્પિકમાં પુરુષો માટે 2:06:32 નો વિક્રમ સ્થાપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.beijing2008.cn/news/sports/headlines/athletics/n214580723.shtml |title=વાંજિરુ અને ઘારિબ બ્રેક અથવા પુરુષોની મેરેથોનમાં |access-date=2010-12-24 |archive-date=2012-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201033407/http://en.beijing2008.cn/news/sports/headlines/athletics/n214580723.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2000 ઉનાળુ ઓલમ્પિક્સમાં જાપાનની નાઓકો તાકાહાશિએ ઓલમ્પિક્સમાં મહિલાઓ માટે 2:23:14 નો વિક્રમ સ્થાપિત કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;iaafw&quot;&gt;{{Cite web| url = http://www.iaaf.org/statistics/recbycat/location=O/recordtype=CR/event=OLY/age=N/area=0/sex=W/records.html | access-date = November 28, 2009 | title = Olympic Games Records - Women | publisher = [[International Association of Athletics Federations]] }}&lt;/ref&gt; 

=== મહિલાઓનો સમાવેશ ===
ઓલમ્પિક્સમાં મેરેથોનના પુન:સ્થાપના ઘણા સમય બાદ પણ મેરેથોન જેવી લાંબા અતંરની સ્પર્ધામાં મહિલા સ્પર્ધકોનો સમાવેશ કરવામાં આવતો ન હતો. કેટલીક મહિલાઓ મેરેથોનનું અંતરમાં દોડતી હતી તેમ છતાં સત્તાવાર પરીણામમાં તેમનો સમાવેશ કરવામાં આવતો ન હતો.&lt;ref name=&quot;Lovett&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.marathonguide.com/history/olympicmarathons/chapter25.cfm|title=Olympic Marathon (excerpt)|date=1997|publisher=Greenwood Publishing Group, Inc.|access-date=2010-11-01|work=Charlie Lovett}}&lt;/ref&gt; મેરી-લુઈસ લેડ્રુને મેરેથોનની સ્પર્ધામાં દોડનાર પ્રથમ મહિલા તરીકેનો શ્રેય જાય છે.&lt;ref name=&quot;ARRS1&quot;&gt;{{cite web |title=World Best Progressions- Road |url=http://www.arrs.net/RecProg/RP_wwR.htm |work=Association of Road Racing Statisticians |access-date=November 1, 2010 |quote= |archive-date=એપ્રિલ 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180422033323/http://www.arrs.net/RecProg/RP_wwR.htm |url-status=dead }}&lt;/ref.&lt;ref&gt;રેમોન્ડ ક્રીસ, બીલ સ્ક્યુઇર્સ દ્વારા ''ફાસ્ટ ટ્રેક્સ: 884 બી.સી.થી લાંબા અંતરે દોડવાનો ઇતિહાસ'' (1982). પૃષ્ઠ 112.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;આલ્બર્ટ સી. ગ્રોસ દ્વારા ''એન્ડ્યુરન્સ'' (1986)&lt;/ref&gt;મેરેથોનમાં સત્તાવાર રીતે સમય આપનાર મહિલા તરીકે વાયોલેટ પીયર્સીને શ્રેય આપવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Lovett&quot;/&gt; 1967માં બોસ્ટોન મેરેથોન ખાતે લાંબા સમયથી ચાલી આવતી પરંપરાને પડકારીને પુરુષોની દોડમાં મહિલા દોડવીર કેથરીન સ્વિત્ઝરને આંકડાકીય પ્રવેશ કર્યો હતો પરંતુ પ્રવેશની પ્રક્રિયામાં [[Wiktionary:fluke|ફ્લુક]]ને કારણે તેનો આ પ્રયત્ન બીનસત્તાવાર ગણવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.katherineswitzer.com/|title=Marathon Woman|date=|publisher=|access-date=2010-11-01|work=Kathrine Switzer}}&lt;/ref&gt; તેના આગલા વર્ષે બોબી ગીબ્બે બીનસત્તાવાર રીચે બોસ્ટોન સ્પર્ધા પૂર્ણ કરી હતી&lt;ref&gt;[http://www.baa.org/races/boston-marathon/boston-marathon-history.aspx બી.એ.એ.: બોસ્ટોન મેરેથોન ઇતિહાસ]&lt;/ref&gt; અને પાછળથી સ્પર્ધાના આયોજકો દ્વારા તેને આ વર્ષ, 1967 અને 1968 માટે મહિલા વિજેતા જાહેર કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.baa.org/races/boston-marathon/boston-marathon-history/past-champions/past-womens-open-champions.aspx |title=બી.એ.એ.: બોસ્ટોન મેરેથોન ભૂતકાળના વિજેતાઓ-વિમેન્સ ઓપન |access-date=2010-12-24 |archive-date=2012-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307073943/http://www.baa.org/races/boston-marathon/boston-marathon-history/past-champions/past-womens-open-champions.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== મેરેથોન &quot;મેનિયા&quot; ===
માત્ર યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાંજ 2009માં 467,000 દોડવીરોએ મેરેથોન પુરી કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.runningusa.org/node/57770#57771|title=Running USA's Annual Marathon Report|date=|publisher=RunningUSA.org|access-date=2010-11-12|work=RunningUSA|archive-date=2010-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20101123231944/http://www.runningusa.org/node/57770#57771|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેની સરખામણીએ 1980માં 143,000 લોકો મેરેથોન દોડ્યા હતા. હાલમાં વિશ્વભરમાં સાપ્તાહિક ધોરણે વિવિધ મેરેથોન્સનું આયોજન કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.marathonguide.com/races/races.cfm?place=intl|title=Marathon Guide: International Marathons Report|date=|publisher=MarathonGuide|access-date=2010-11-12|work=MarathonGuide}}&lt;/ref&gt; 

== અંતર ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:15px;&quot;
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center; border-top:1px solid blue.&lt;!--
 --&gt; border-right:1px solid blue; border-bottom:1px solid blue.&lt;!--
 --&gt; border-left:1px solid blue;&quot;|
'''ઓલમ્પિક મેરેથોનનું અંતર'''
|- style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;
! વર્ષ
! અંતર&lt;br /&gt;(કિમી)
! અંતર&lt;br /&gt;(માઇલ)
|-
| ૧૮૯૬ || ૪૦ || ૨૪.૮૫
|-
| ૧૯૦૦ || ૪૦.૨૬ || ૨૫.૦૨
|-
| ૧૯૦૪ || ૪૦ || ૨૪.૮૫
|-
| ૧૯૦૬ || ૪૧.૮૬ || ૨૬.૦૧
|-
| ૧૯૦૮ || ૪૨.૧૯૫ || ૨૬.૨૨
|-
| ૧૯૧૨ || ૪૦.૨ || ૨૪.૯૮
|-
| ૧૯૨૦ || ૪૨.૭૫ || ૨૬.૫૬
|-
| ૧૯૨૪ પછી || ૪૨.૧૯૫ || ૨૬.૨૨
|}

સૌપ્રથમ મેરેથોનનું અંતર નક્કી નહોતું તેથી સૌથી મહત્વનું પરીબળ એ હતું કે દરેક એથલિટ્સે સમાન અંતર કાપવાનું રહેતું હતું. પહેલાની કેટલીક ઓલમ્પિક રમતોમાં મેરેથોન સ્પર્ધાની લંબાઈ નક્કી કરવામાં આવી ન હતી પરંતુ અંદાજીત ધોરણે {{convert|40|km|mi}},&lt;ref name=&quot;Bryant&quot;&gt;જે. બ્રીયંત, 100 વર્ષો અને હજુ પણ ચાલુ છે, ''મેરેથોન ન્યૂઝ'' (2007)&lt;/ref&gt; મેરેથોનથી એથેન્સ સુધીનો લાંબો માર્ગ અંતર માટે નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. દરેક સ્થળ માટે સ્થાપિત માર્ગના આધારે ઓલમ્પિક મેરેથોનની ચોક્કસ લંબાઈ જુદી જુદી હતી.

મેરેથોન સ્પર્ધાનું ધોરણસરનું અંતર મે 1921માં&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.european-athletics.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=6235&amp;Itemid=2|title=The Marathon journey to reach 42.195km |date=25 April 2008 |publisher=european-athletics.org|access-date=2009-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Martin|first=David E.|coauthors=Roger W. H. Gynn|title=The Olympic Marathon |url=https://archive.org/details/olympicmarathon00mart|publisher=Human Kinetics Publishers |date=May 2000|page=[https://archive.org/details/olympicmarathon00mart/page/113 113]|isbn=978-0880119696}}&lt;/ref&gt; ઈન્ટરનેશનલ એમેચ્યોર એથ્લેટિક ફેડરેશન દ્વારા નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. જે 42.195 કિલોમીટર (26 માઈલ્સ 385 યાર્ડ્સ)હતું. તેની સ્પર્ધાની નિયમોના નિયમ 240માં અંતરની મેટ્રિક આવૃત્તિ અંગે સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iaaf.org/mm/Document/imported/42192.pdf |title=IAAF Competition Rules 2008 |pages=195 |format=pdf |publisher=[[International Association of Athletics Federations|IAAF]] |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325001003/http://www.iaaf.org/mm/Document/imported/42192.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[લંડન]] ખાતે યોજાયેલ 1908 ઉનાળું ઓલમ્પિક્સમાં મેરેથોન માટે ઈચ્છા મુજબનું અંતર નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. મે 1907માં હેગ ખાતે આંતરરાષ્ટ્રિય ઓલમ્પિક સમિતીની બેઠક યોજાઈ હતી જેમાં તેઓ બ્રિટિશ ઓલમ્પિક અસોસિએશન સાથે સંમત થયા હતા કે 1908 ઓલમ્પિક્સમાં 25 માઈલ્સ અથવા 40 કિ.મીની મેરેથોનનો સમાવેશ કરવામાં આવે.&lt;ref name=&quot;BOC&quot;&gt;બ્રિટીશ ઓલિમ્પીક કાઉન્સીલ મિનટ્સ&lt;/ref&gt; નવેમ્બર 1907માં અંતર અંગેના માર્ગની જાહેરાત અખબારોમાં કરવામાં આવી હતી કે મેરેથોનની શરૂઆત લંડન ખાતે વિન્ડસર કેસલથી થઈને શેફર્ડ્સ બુશમાં આવેલા ગ્રેટ વ્હાઈટ સિટી સ્ટેડિયમના ઓલમ્પિક સ્ટેડિયમ ખાતે સમાપ્તિ કરવામાં આવશે.&lt;ref name=&quot;ISOH&quot;&gt;. બોબ વિલોક, 1908ની ઓલિમ્પીક મેરેથોન, ઓલિમ્પીક ઇતિહાસની જર્નલ, વોલ્યુમ 16 ઇસ્યુ 1, માર્ચ 2008&lt;/ref&gt; આખરી કેટલાક માઈલો દરમિયાન ટ્રામ-લાઈન અને પથ્થરો આવતા હોવાથી તે માર્ગનો વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો અને ત્યારબાદ માર્ગ બદલીને વોર્મવુડ સ્ક્રબ્સના ખરબચડાં મેદાનને પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું. વિન્ડસર કેસલ ખાતે ક્વિન વિક્ટોરિયાના સ્ટેચ્યુથી {{convert|700|yd|m}} દોડ શરૂઆત કરવાની યોજના કરવામાં આવી હતી તે અનુસાર માર્ગને લંબાવવામાં આવ્યો હતો. અને {{convert|26|mi}} સ્ટેડિયમ સુધીનું અંતર નક્કી કરવાનો, વધુમાં મેરેથોન ટનલ તરીક.&lt;ref name=&quot;ISOH&quot;/&gt; રોયલ એન્ટરન્સનો ઉપયોગ કરીને ટ્રેક (586 યાર્ડ્સ, 2 ફૂટ) ના ભાગ અને રોયલ બોક્સના આગળના ભાગમાં તેને સમાપ્ત કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. 25 એપ્રિલ, 1908ના રોજ પોલેટેકનિક હેરીયર્સ દ્વારા મેરેથોનની સત્તાવાર અજમાયશ કરવામાં આવી હતી. તેમાં શરૂઆત બ્રિટનની સુંદર સ્થઆળ ધ લોન્ગ વોકથી કરી વિન્ડસર ગ્રેટ પાર્કના મેદાનોમાં વિન્ડસર કેસલ સુધી રાખવામાં આવી હતી. ઓલમ્પિક મેરેથોન માટેની શરૂઆત કિંગ એડવર્ડ સાતમાની મંજુરી સાથે વિન્ડસર કેસલના ઈસ્ટ ટેરેસથી કરવામાં આવી હતી. તેથી જાહેર પ્રજા શરૂઆતમાં ખલેલ ન પહોંચાડી શકે.&lt;ref name=&quot;ISOH&quot;/&gt; સ્પર્ધાની શરૂઆત જોવા માટે વેલ્સના રાજકુમારી અને તેમના સંતાનોને તેમના ઘરેથી વિન્ડસર ગ્રેટ પાર્કની થોડે દુર ફ્રોગમોર ખાતે લાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;ISOH&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;diary&quot;&gt;વોલ્સની રાજકુમારીની ખાનગી ડાયરી અને અખબારી અહેવાલો&lt;/ref&gt; રમતની શરૂઆત થાય તેની થોડી વાર પહેલાજ લાગ્યું કે મેરેથોનના પ્રવેશ તરીકે રોયલ એન્ટરન્સનો ઉપયોગ ન થઈ શકે. તેથી વૈકલ્પિક પ્રવેશમાર્ગ પસંદ કરવામાં આવ્યો જે રોયલ બોક્સની સામે ત્રાંસમાં હતો. ફ્રાન્કો બ્રિટિશ એક્ઝિબિશન મેદાનની બહારની બાજુ ખાસ માર્ગ બનાવવામાં આવ્યો હતો. જેથી સ્ટેડિયમ સુધીનું અંતર 26 માઈલ્સ જળવાઈ રહે. સમાપ્તિની રેખામાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો ન હતો પરંતુ ક્વિન એલેક્ઝાન્ડ્રા સહિતના દર્શકો અંતિમ યાર્ડ્સને યોગ્ય રીતે જોઈ શકે તે માટે દોડ માટેની દિશા બદલીને જમણા-હાથ તરફની કરવામાં આવી હતી. (અર્થાત ઘડિયાળ પ્રમાણ) એટલે કે સ્ટેડિયમનું અંતર ઘટાડીને 385 યાર્ડ્સ કરવામાં આવ્યું હતું અને કુલ અંતર 26 માઈલ્સ અને 385 યાર્ડ્સ (42.195 કી.મી) કરવામાં આવ્યું.&lt;ref name=&quot;ISOH&quot;/&gt; 

1912માં ત્યારબાદના ઓલમ્પિક્સમાં તે લંબાઈ બદલીને 40.2 કિલોમીટર (24.98 માઈલ્સ) કરવામાં આવી અને 1920 ઓલમ્પિક્સમાં તેને ફરીથી બદલીને 42.75 કિલોમીટર (26.56 માઈલ્સ) કરવામાં આવી હતી. 1924 ઓલમ્પિક્સ સુધી આ અંતર યથાવત રહ્યું હતું. વાસ્તવમાં પ્રથમ સાત ઓલમ્પિક રમતોમાં 40 કિલોમીટરથી 42.75 કિલોમીટર અથવા 24.85 માઈલ્સથી 26.56 માઈલ્સના જુદા જુદા અંતરો નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા. (બે વખત 40 કી.મીનું અંતર રાખવામાં આવ્યું હતું) 

[[ચિત્ર:Dorando Pietri 1908.jpg|thumb|1908 ઓલિમ્પીક મેરેથોનની પૂરી થતી રેખાની આરપાર લથડીયા ખાતા ડોરાન્ડો પાઇટ્રીની કલ્પના ]]
જો કે, 1908 ઓલમ્પિક મેરેથોનની નાટ્યાત્મક સમાપ્તિને પગલે વિશ્વભરમાં મેરેથોનની લોકપ્રિયતા ફેલાઈ ચુકી હતી. આ સમયે મોકલવામાં આવેલા એક પોસ્ટકાર્ડમાં એક અમેરિકન દર્શકે કહ્યું હતું કે &quot;સદીની સૌથી મહાન સ્પર્ધા જોઈ છે.&quot;&lt;ref name=&quot;Wilcock&quot;&gt;બોબ વિલોક, &quot;1908ની ઓલિમ્પીક રમતો, ગ્રેટ સ્ટેડીયમમ અને મેરેથોન, સચિત્ર અહેવાલ&quot; (2008 ISBN 978-0-9558236-0-2){{Page needed|date=September 2010}}&lt;/ref&gt; રાણી એલેક્ઝાન્ડ્રા સહિત ભારે સંખ્યામાં આવેલી ભીડે જોયું હતું કે નાનો કદનો ઈટાલિયન ડોરાન્ડો પીઈટ્રી છેલ્લે {{convert|385|yd}} લથડીયા ખાતો હતો, ઘણી વાર પડ્યો હતો અને આઈરીશ-અમેરિકન જ્હોની હેય્સ નજીક આવતો હોવાથી હરોળની બહાર રહેલા અધિકારીઓ તેને વારંવાર આગળ ધકેલતા હતા. ડોરાન્ડો ગેરલાયક નીવડ્યો હતો અને હેય્સે સુવર્ણ ચંદ્રક પ્રાપ્ત કર્યો હતો. જો કે, રાણી એલેક્ઝાન્ડ્રાને તેની દુર્દશા જોઈને ભારે સહાનુભૂતિ થઈ હતી અને બીજાજ દિવસે તેમણે ડોરાન્દોને સિલ્વર-ગીલ્ટ કપ એનાયત કર્યો હતો.

ડોરાન્ડો અને હેય્સ બંને વ્યવસાયિક દોડવીર બન્યા અને ત્યારબાદી ફરીથી ઘણી સ્પર્ધાઓ યોજાઈ. જેનું અંતર 26 માઈલ્સ 385 યાર્ડ્સ કરતા વધી ગયું હતું. આ સમયે અન્ય ઘણી મેરેથોન સ્પર્ધાઓ યોજાઈ હતી. જેમાં મહત્વની પોલિટેકનિક મેરેથોનનો પણ સમાવેશ થાય છે. આઈએએએફેનું અંતર તબક્કાવાર રીતે ભુલાતું ગયું અને તેના પરીણામ સ્વરૂપે 1921&lt;ref name=&quot;Gynn&quot;&gt;માર્ટીન એન્ડ જિન, &quot;ધી ઓલિમ્પીક મેરેથોન&quot; (2000 ISBN 0-88011-969-1){{Page needed|date=September 2010}}&lt;/ref&gt;માં 26 માઈલ્સ અને 385 યાર્ડ્સનું (42.195 કી.મી) અંતર પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું. તેથી કોઈપણ પ્રકારનું સમાપન અનુમાનિત હોઈ શકે પરંતુ &quot;સદીની સ્પર્ધા&quot; ના અંતર સાથેનું જોડાણ સ્પષ્ટ રીતે મજબૂત હતું. 

42.195 કી.મી અને 26 માઈલ્સ 385 યાર્ડ્સનું અંતર અડધા ઈંચના માપમાં (1.2 સેમી) સમરૂપ છે. મેરેથોન માટે ધોરણસરના અંતર અને પૂર્ણ સંખ્યાનું અંતર 26.22 માઈલ્સ (જે કોષ્ટરમાં દર્શાવાય છે) વચ્ચેના અંતરમાં સહેજ 6.6 ફૂટ અથવા બે મીટરનો તફાવત છે. મેરેથોનનું અંતર આઈએએએપ દ્વારા પ્રમાણીત છે. તેની લંબાઈ 42.195 કિ.મી કરતા ઓછી ન હોવી જોઈએ અને તેની માપણીમાં અચોક્સાઈ 42 મીટર (અર્થાત 0.1 1%) કરતા વધારે ન થવી જોઈએ.&lt;ref&gt;http://www.iaaf.org/mm/Document/Competitions/TechnicalArea/04/95/59/20090303014358_httppostedfile_CompetitionRules2009_printed_8986.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521002249/http://www.iaaf.org/mm/Document/Competitions/TechnicalArea/04/95/59/20090303014358_httppostedfile_CompetitionRules2009_printed_8986.pdf |date=2009-05-21 }} IAAF Competition Rules 2009 - Rule 240&lt;/ref&gt; આઈએએએફનું પ્રમાણિત અંતરો તે ટુંકા નથી તેની ખાતરી કરવા માટે કિ.મી દીઠ ઓછામાં ઓછા એક મીટર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લંબાયેલા છે. મેરેથોનના કીસ્સામાં આ વધારાનું અંતર લગભગ 46 યાર્ડ્સનું છે.

== મેરેથોનની સ્પર્ધાઓ ==

[[ચિત્ર:1905 Chicago Marathon Louis Marks.jpg|thumb|left|એક વિશિષ્ટ સંજોગોમાં, લુઇસ માર્કસે 1905ની શિકાગો મેરેથોન ગુમાવી ]]
વાર્ષિક ધોરણે વિશ્વભરમાં 500 કરતા વધારે મેરેથોનનું આયોજન થાય છે.&lt;ref name=&quot;marathon-world.com&quot;/&gt; તેમાંથી કેટલીક સ્પર્ધાઓ અસોસિએશન ઓફ ઈન્ટરનેશનલ મેરેથોન્સ એન્ડ ડિસ્ટન્સ રેસીસ (AIMS)ની છે.1982માં સ્થાપના પામેલ એઆઈએમએસ 83 દેશો અને પ્રદેશોમાં 300થી સદસ્ય કાર્યક્રમો કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://aimsworldrunning.org/about.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-24 |archive-date=2016-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616092847/http://www.aimsworldrunning.org/about.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Wiktionary:biennial|બીનેઈલ]] વર્લ્ડ મેરેથોન મેજર્સ શ્રેણીમાંથી પાંચ સૌથી મોટી અને પ્રસિદ્ધ સ્પર્ધાઓમાં [[બોસ્ટન]], ન્યુયોર્ક સિટી, શીકાગો, લંડન અને બર્લિનનો સમાવેશ થાય છે. જેમાં તમામ શ્રેષ્ઠ મહિલા અને પુરુષ દોડવીરોને વાર્ષિક 5,00,000 ડૉલરના ઈનામ આપવામાં આવે છે. 

2006માં રનર્સ વર્લ્ડના સંપાદકોએ વિશ્વની ટોચની દસ મેરેથોનની પસંદગી કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.runnersworld.com/article/0,5033,s6-51-0-0-2196-1-4-2,00.html |title=દોડવીરોના વિશ્વના ટોચની 10 મેરેથોન |access-date=2006-03-14 |archive-date=2006-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060314045232/http://www.runnersworld.com/article/0,5033,s6-51-0-0-2196-1-4-2,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જેમાં ઉપરની પાંચ સ્પર્ધાઓ ઉપરાંત એમસ્ટર્ડમ, હોનોલુલુ, પેરિસ, રોટ્ટરડેમ અને સ્ટોકહોમ મેરેથોન્સનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય નોંધપાત્ર લાંબી મેરેથોન્સમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની મરીન કોર્પ્સ મેરેથોન,લોસ એન્જલસ અને રોમનો સમાવેશ થાય છે. બોસ્ટન મેરેથોન એ વિશ્વની સૌથી જુની વાર્ષિક મેરેથોન છે. જે 1896 ઓલમ્પિક મેરેથોનની સફળતાથી પ્રેરીત છે અને 1897થી તેનું આયોજન થાય છે. યુરોપમાં સૌથી જુની વાર્ષિક મેરેથોન કોસિત્સે પીસ મેરેથોનછે. 1924માં [[સ્લોવાકિયા|સ્લોવેકિયા]]ના કોસિત્સે ખાતે તે પ્રથમ વખત યોજાઈ હતી અને ત્યારથી તેનું આયોજન થાય છે.

અન્ય એક અસામાન્ય મેરેથોનમાં ટ્રોમ્સો, નોર્વેમાં ઉત્તરના 70 ડીગ્રીએ યોજાયેલ મિડનાઈટ સન મેરેથોનનો સમાવેશ થાય છે. જીપીએસ દ્વારા થતી મપાયેલા બીનસત્તાવાર અને કામચલાઉ અંતરોનો ઉપયોગ કરીને [[ઍન્ટાર્કટિકા|એન્ટાર્કટિકા]]માં ઉત્તર ગોળાર્ધમાં અને રણ વિસ્તારોમાં મેરેથોનની સ્પર્ધા યોજાય છે. અન્ય અસામાન્ય મેરેથોન્સમાં: [[ચીનની વિખ્યાત દિવાલ]]માં ગ્રેટ વોલ મેરેથોન, દક્ષિણ આફ્રિકાના સફારી વન્ય જીવોમાં બીગ ફાઈવ મેરેથોન, તિબેટિયન બુદ્ધિઝમના પ્રદેશમાં ગ્રેટ તિબેટીયન મેરેથોન {{convert|3500|m|ft}}અને ગ્રીન લેન્ડના ધ્રુવ પ્રદેશના કાયમના બરફીલા આવરણમાં -15 ડિગ્રી સેલ્સિયસ/+ ડિગ્રી ફેરનહીટ તાપમાનમાં પોલર સર્કલ મેરેથોનનું આયોજન થાય છે. 

મેરેથોન માટે કેટલાક સૌથી મનોહર માર્ગોમાં સ્ટીમબોટ મેરેથોન, સ્ટીમબોટ સ્પ્રિંગ્સ, કોલોરાડો; મેયર્સ મેરેથોન, એનકોરેજ, આલાસ્કા; કોના મેરેથોન, કેહુ/કોના, હવાઈ; સાન ફ્રાંસિસ્કો મેરેથોન, સાન ફ્રાન્સિસ્કો, કેલિફોર્નિયાનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.travelchannel.com/Travel_Ideas/Adventure_Travel_and_Sports/ci.Marathons_in_the_U.S..artTravelIdeasFmt?vgnextfmt=artTravelIdeasFmt |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-24 |archive-date=2010-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102064131/http://www.travelchannel.com/Travel_Ideas/Adventure_Travel_and_Sports/ci.Marathons_in_the_U.S..artTravelIdeasFmt?vgnextfmt=artTravelIdeasFmt |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

ઈન્ટરનેશનલ ઈસ્તાંબૂલ યુરેસિયા મેરેથોન એક માત્ર એવું મેરેથોન છે જ્યાં હીસ્સેદારો એક સ્પર્ઘા દરમિયાન બે ખંડોમાં દોડે છે. [[યુરોપ]] અને [[એશિયા]]. ઐતિહાસિક પોલીટેકનિક મેરેથોન 1996થી બંધ થઈ ગઈ.

ડેન્નિસ ક્રેથોર્ન અને રીચ હન્ના દ્વારા લિખિત ''ધ અલ્ટિમેટ ગાઈટ ટુ ઈન્ટરનેશનલ મેરેથોન્સ'' (1997) મુજબ સ્ટોકહોમ મેરેથોન વિશ્વની સર્વશ્રેષ્ઠ મેરેથોન છે.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Ultimate Guide to International Marathons |url=https://archive.org/details/ultimateguidetom0000cray_y7b0 |last=Craythorn |first=Dennis |coauthors=Hanna, Rich |year=1997 |publisher=Capital Road Race Publications |location=United States |isbn=978-0-9655187-0-3}}{{Page needed|date=September 2010}}&lt;/ref&gt; 

=== વ્હિલ ચેર વિભાગ ===
[[ચિત્ર:Boston Marathon 2009.jpg|thumb|left|2009 બોસ્ટોન મેરેથોનમાં વ્હીલચેર ડિવીઝન ખેલાડીઓનું જૂથ]]

ઘણી મેરેથોન્સમાં વ્હિલ ચેર વિભાગનું પણ આયોજન કરવામાં આવે છે. લાક્ષણિક રીતે, જે વ્હિલ ચેર વિભાગમાં સ્પર્ધા કરે છે તેઓ અન્ય દોડવીરો કરતા પહેલા સ્પર્ધાની શરૂઆત કરે છે.

== આંકડા ==
=== વિશ્વ વિક્રમો અને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ===
[[ચિત્ર:Haile Gebrselassie Hengelo 2009.JPG|thumb|હેઇલ ગ્રેબ્સેલેસ્સી (પીળા કલરમાં) પ્રવર્તમાન પુરુષોના વિશ્વ રેકોર્ડ ધારક છે. ]]
1 જાન્યુઆરી, 2004 સુધી એઆઈઆઈએફ (IAAF) દ્વારા સત્તાવાર રીતે વિશ્વ વિક્રમની નોંધણી થતી ન હતી. આ અગાઉ મેરેથોનમાં શ્રેષ્ઠ દેખાવ કરનારને 'વિશ્વના શ્રેષ્ઠ' તરીકે ઓળખવામાં આવતા હતા. વિક્રમ તરીકે ઓળખાવા માટે દોડના ધોરણો આઈએએએફના ધોરણો સાથે બંધબેસતા હોવા જોઈએ. જો કે, મેરેથોનનો માર્ગ હજુ પણ ઘણો ઉંચો, દોડવા લાયક અને સપાટ છે. જેથી ચોક્કસ સરખામણી શક્ય નથી. લાક્ષણિક રીતે, હવામાનની સારી સ્થિતિમાં અને પેસસેટરોની સહાય સાથે સૌથી ઝડપી સમય દરીયાની સપાટીથી નજીકના ભાગમાં સપાટ જમીન પર તુલનાત્મક રીતે રાખવામાં આવે છે. 

ઈથોપીયાના હેઈલ ગેબ્રસેલાસિયાએ 28 સપ્ટેમ્બર, 2009ના રોજ બર્લિન મેરેથોન માં 2 કલાક 3 મિનિટ અને 59 સેકન્ડમાં અંતર પુરુ કરીને પુરુષોની શ્રેણીમાં વિશ્વ વિક્રમ સ્થાપ્યો હતો. જે 1908 ઉનાળું ઓલમ્પિકના સુવર્ણ ચંદ્રક ધારક જોની હેય્સના પ્રદર્શન કરતા 51 મિનિટ અને 19 સેકન્ડ ઓછા સમયમાં વિક્રમ સ્થાપ્યો હતો. ગેબ્રસેલાસિયાનો વિશ્વ વિક્રમ પ્રતિ કિ.મી 2:57 (પ્રતિ માઈલ 4:44)ની સરેરાશ ઝડપ દર્શાવે છે. પ્રતિ કલાક 20.4 કિ.મી (12.6 માઈલ પ્રતિ કલાક).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.alltime-athletics.com/mmaraok.htm |title=All-time men's best marathon times under 2h 10'30 |publisher=Alltime-athletics.com |date= |access-date=2009-08-22}}&lt;/ref&gt; ગ્રેટ બ્રિટનની પૌલા રેડક્લિફે 13 એપ્રિલ, 2003ના રોજ લંડન મેરેથોન ખાતે 2 કલાક 15 મીનીટ અને 25 સેકન્ડમાં અંતર પુરુ કરીને મહિલા શ્રેણીમાં વિશ્વ વિક્રમ સ્થાપ્યો હતો. આ સમય પુરુષ પેસસેટરના ઉપયોગથી સેટ થાય છે. પુરુષ પેસસેટરનો (માત્ર મહિલા) ઉપયોગ કર્યા વગર સૌથી ઝડપી સમયમાં દોડનાર મહિલા પોલા રેડક્લિફ હતી. ફરીથી 17 એપ્રિલ, 2005ના રોજ લંડન મેરેથોનમાં 2 કલાક 17 મીનીટ અને 42 સેકન્ડના સમયમાં તેણે આ વિક્રમ સ્થાપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.alltime-athletics.com/wmaraok.htm |title=All-time women's best marathon times under 2h 30'00 |publisher=Alltime-athletics.com |date= |access-date=2009-08-22}}&lt;/ref&gt; 

=== વિશ્વની હંમેશ માટેની ટોપ ટેન યાદીઓ ===
આઈએએએફના આંકડાઓ અનુસાર મેરેથોન અંતરમાં ઝડપી દોડ પુરી કરનાર લોકોમાં નીચેના મહિલા અને પુરુષોનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;http://www.iaaf.org/statistics/toplists/inout=o/age=n/season=0/sex=M/all=y/legal=A/disc=MAR/detail.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.iaaf.org/statistics/toplists/inout=o/age=n/season=0/sex=W/all=y/legal=A/disc=MAR/detail.html&lt;/ref&gt; 
[[ચિત્ર:Duncan Kibet 2009 Rotterdam marathon.JPG|thumb|ડંકન કિબેટ કાયમ માટે બીજા ક્રમના સૌથી દોડનાર તરીકે રહ્યા હતા]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+પુરુષો
!સમય
!દોડવીર
!દેશ
!તારીખ
!સ્થળ
|-
| 2h03:59
| હેઈલ ગેબ્રસેલાસિયા
| {{flagcountry|Ethiopia}}
| 4 સપ્ટેમ્બર 1999
| બર્લિન
|-
| 2h04:27
| ડુન્કાન કિબેટ
| {{flagcountry|Kenya}}
| 22 એપ્રિલ 1998
| રેટ્ટરડેમ
|-
| 2h04:27
| જેમ્સ ક્વામ્બાઈ 
| {{flagcountry|Kenya}}
| 22 એપ્રિલ 1998
| રેટ્ટરડેમ
|-
| 2h04:48
| પેટ્રિક મકાઉ 
| {{flagcountry|Kenya}}
| 22 એપ્રિલ 1998
| રેટ્ટરડેમ
|-
| 2h04:55
| પોલ ટેર્ગાટ
| {{flagcountry|Kenya}}
| 4 સપ્ટેમ્બર 1999
| બર્લિન
|-
| 2h04:55
| જ્યોફ્રી મુતાઈ 
| {{flagcountry|Kenya}}
| 22 એપ્રિલ 1998
| રેટ્ટરડેમ
|-
| 2h04:56
| સામી કોરીર 
| {{flagcountry|Kenya}}
| 4 સપ્ટેમ્બર 1999
| બર્લિન
|-
| 2h04:57
| વિલ્સન કીપ્સંગ 
| {{flagcountry|Kenya}}
| 9 ઓક્ટોબર 2004
| ફ્રેન્કફર્ટ
|-
| 2h05:04
| અબેલ કીરુઈ 
| {{flagcountry|Kenya}}
| 22 એપ્રિલ 1998
| રેટ્ટરડેમ
|-
| 2h05:10
| સેમ્યુઅલ વાન્જીરું 
| {{flagcountry|Kenya}}
| 22 એપ્રિલ 1998
| લંડન
|-
|}
&lt;br /&gt;
[[ચિત્ર:Paula Brooklyn NYCM 2007 cropped.jpg|thumb|પૌલા રેડક્લિફ મેરથોન માટે મહિલાઓનો વિશ્વ રેકોર્ડ ધરાવે છે]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+સ્ત્રીઓ
!સમય
!દોડવીર
!દેશ
!તારીખ
!સ્થળ
|-
| 2h15:25
| પોલા રેડક્લિફ
| {{flagcountry|Great Britain}}
| 22 એપ્રિલ 1998
| લંડન
|-
| 2h18:47
| કેથરીન ન્દેરેબા 
| {{flagcountry|Kenya}}
| 9 ઓક્ટોબર 2004
| શિકાગો
|-
| 2h19:12
| મિઝુકી નોગુચી 
| {{flagcountry|Japan}}
| 4 સપ્ટેમ્બર 1999
| બર્લિન
|-
| 2h19:19
| ઈરિના મીકીતેન્કો 
| {{flagcountry|Germany}}
| 4 સપ્ટેમ્બર 1999
| બર્લિન
|-
| 2h19:36
| દીના કસ્તોર 
| {{flagcountry|United States}}
| 22 એપ્રિલ 1998
| લંડન
|-
| 2h19:39
| સુન યીન્ગ્જીએ 
| {{flagcountry|China}}
| 9 ઓક્ટોબર 2004
| બેઇજિંગ
|-
| 2h19:41
| યોકો શીબુઈ 
| {{flagcountry|Japan}}
| 4 સપ્ટેમ્બર 1999
| બર્લિન
|-
| 2h19:46
| નાઓકો તાકાહાશી 
| {{flagcountry|Japan}}
| 4 સપ્ટેમ્બર 1999
| બર્લિન
|-
| 2h19:51
| ઝોઉ ચુન્ગ્સી
| {{flagcountry|China}}
| 16 માર્ચ 2009
| સેઉલ
|-
| 2h20:25
| લિલિયા શોબુખોવા 
| {{flagcountry|Russia}}
| 9 ઓક્ટોબર 2004
| શિકાગો
|}

== દોડ ==
[[ચિત્ર:Stockholmmarathon 2009-start3.jpg|thumb|left|2009 સ્ટોકહોમ મેરેથોનનો પ્રારંભ]]
મોટા ભાગના હિસ્સેદારો મેરેથોનમાં જીતવા માટે દોડતા નથી. મોટા ભાગના દોડવીરો માટે તેમને સમાપ્તીનો સમય તેમજ તેમની ચોક્કસ લિંગ અને વય જૂથમાંની નિયુક્તિ મહત્વની હોય છે. તેમ છતાં કેટલાક દોડવીર જલદી દોડ પૂર્ણ કરવા ઈચ્છતા હોય છે. મેરેથોન પૂર્ણ કરવાની વ્યુહરચનાઓમાં સંપૂર્ણ અંતરની&lt;ref name=&quot;higdon&quot;/&gt; દોડ અને દોડ-ચાલ વ્યુહરચનાનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;galloway&quot;/&gt; 2005માં અમેરિકામાં મેરેથોનનો સરેરાશ સમય પુરુષો માટે 4 કલાક 32 મીનીટ 8 સેકન્ડનો હતો અને મહિલાઓ માટે 5 કલાક 6 મીનીટ 8 સેકન્ડનો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.marathonguide.com/features/Articles/2005RecapOverview.cfm|title=2005 Total USA Marathon Finishers|publisher=Marathonguide.com|access-date=2008-04-24}}&lt;/ref&gt;

ઘણા દોડવીરો ચોક્કસ સમયના અંતરાયે વિરામ લેતા હોય છે. દા.ત. મનોરંજન માટે પ્રથમ વખત દોડનારાઓ મોટે ભાગે ચાર કલાકની અંદર દોડી લેવાનો પ્રયત્ન કરતા હોય છે. વધુ સ્પર્ધાત્મક દોડવીરો મેરેથોનને ત્રણ કલાકમાં સમાપ્ત કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે.&lt;ref name=&quot;Magee&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.allaboutrunning.net/sri-chinmoy-racesblog/running-sub-3-hour-marathon |title=Running a sub 3 hour marathon &amp;#124; allaboutrunning.net |publisher=allaboutrunning.net&lt;! |date= |access-date=2009-08-22 |archive-date=2009-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215181724/http://www.allaboutrunning.net/sri-chinmoy-racesblog/running-sub-3-hour-marathon |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મોટી મેરેથોનો માટે ક્વોલિફાઈંગ ટાઈમ અન્ય સિમાચિહ્ન છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી જુની બોસ્ટન મેરેથોનમાં બીન-વ્યવસાયિક દોડવીરો માટે ક્વોલિફાઈંગ ટાઈમ જરૂરી હોય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bostonmarathon.org/BostonMarathon/Qualifying.asp |title=Boston Athletic Association |publisher=Bostonmarathon.org |date= |access-date=2009-08-22 |archive-date=2009-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090608141549/http://www.bostonmarathon.org/BostonMarathon/Qualifying.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ન્યુ યોર્ક સિટી મેરેથોનમાં પણ પ્રવેશની બાયંધરી માટે ક્વોલિફાઈંગ ટાઈમ અનિવાર્ય છે. જેમાં બોસ્ટન મેરેથોન કરતા અંતર સહેજ વધારે હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.ingnycmarathon.org/entrantinfo/applyfor2008.php ધી આઇએનજી ન્યુ યોર્ક સિટી મેરેથોન]{{Dead link|date=August 2009}}&lt;/ref&gt; 

લાક્ષણિક રીતે, મેરેથોન માટે મંજુર કરવામાં આવેલ સત્તાવાર સમય છ કલાકનો છે ત્યારબાદ તેનો માર્ગ બંધ થઈ જાય છે. જો કે કેટલીક મોટી મેરેથોનો માટેનો સમય નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે. (આઠ કલાક કે તેથી વધુ) વિશ્વભરમાં આવી ઘણી મેરેથોનોમાં સમય મર્યાદા હોય છે જે અંતર્ગત તમામ દોડવીરોએ સમાપ્તિ રેખા પૂર્ણ કરવાની હોય છે. જે દોડવીર આ મર્યાદાથી ધીમે હોય તો તેને સ્વિપર બસમાં બેસાડી દેવામાં આવે છે. ઘણા કીસ્સાઓમાં મેરેથોનના આયોજકોએ માર્ગોને જાહેર જનતા માટે ફરીથી ખુલ્લા મુકવા પડે છે જેથી ટ્રાફિક સામાન્ય થઈ જાય. 

મેરેથોન દોડની લોકપ્રિયતા વધતા, યુનાઈટેડ અને વિશ્વમાં ઘણી મેરેથોન પહેલા ક્યારેય પણ ન હોય તેટલી ઝડપી નોંધણી થઈ રહી છે. જ્યારે બોસ્ટન મેરેથોને 2011ની સ્પર્ધા માટે નોંધણી ખુલ્લી મુકી ત્યારે તે માટેની નોંધણી આઠ કલાકમાં ભરાઈ ગઈ હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.boston.com/sports/marathon/articles/2010/10/19/marathon_fills_its_field_in_a_record_8_hours/?page=2 |title=ઓનલાઇન, ઝડપી દોડનારાઓ સ્પર્ધા જીતે છે: મેરેથોન તેનું મેદાન 8 કલાકોમાં ભરી દે છે |access-date=2010-12-24 |archive-date=2010-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101022030447/http://www.boston.com/sports/marathon/articles/2010/10/19/marathon_fills_its_field_in_a_record_8_hours/?page=2 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

=== તાલીમ ===
[[ચિત્ર:Moonwalk 2009.jpg|thumb|મુનવોક એ છાતીના કેન્સર સંશોધન માટે નાણાં ઊભા કરતી રાત્રિ ચેરિટી છે. ]]
[[ચિત્ર:Samuel Wanjiru at 2008 Summer Olympics.jpg|thumb|સેમ્યુઅલ વાંજિરુ 2008 ઓલિમ્પીક મેરેથોનમાં સુવર્ણચંદ્રક તરફ દોડતા હોવાથી તેના સમર્થનમાં ટોળા સામે તેમના હાથ ઊંચા કર્યા હતા]]
[[ચિત્ર:Marathon Barcelona Catalunya 2007.jpg|thumb|2007 બાર્સેલોના મેરેથોન]]
મેરેથોન તાલીમમાં લાંબી દોડ મહત્વની છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mcmillanrunning.com/rununiv/marathonlongrun.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-24 |archive-date=2007-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070219054928/http://www.mcmillanrunning.com/rununiv/marathonlongrun.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મોજશોખ માટે દોડતા દોડવીરો સામાન્ય રીતે તેમની લાંબી સાપ્તાહિક દોડ માટે મહત્તમ 20 માઈલ્સ નો (32 કિ.મી)નો પ્રયત્ન કરે છે અને મેરેથોનની તાલીમ લેવાય છે ત્યારે સપ્તાહે મહત્તમ કુલ 40 માઈલ્સ (64 કિ.મી)નો પ્રયત્ન આદરે છે. પરંતુ તાલીમમાં અને ભલામણોમાં વ્યાપક પ્રમાણમાં વિવિધતા જોવા મળે છે. વધુ અનુભવ ધરાવનારો સપ્તાહ દરમિયાન લાંબુ અંતર અને વુધ માઈલ્સ/કિ.મી દોડી શકે છે. અંતર અને પ્રયાસના સંદર્ભમાં સારી સાપ્તાહિક તાલીમો સારું પરિણામ આપે છે. જો કે તેથી તાલીમ દરમિયાન થતી ઈજાઓની શક્યતા પણ વધી જાય છે.&lt;ref name=&quot;daniels&quot;/&gt; શ્રેષ્ઠ ચુનંદા પુરુષ દોડવીરોની સાપ્તાહિક માઈલેજ 100 માઈલ્સ (160 કિ.મી) હોય છે.&lt;ref name=&quot;daniels&quot;&gt;{{Cite book| author=Daniels, J. PhD | title=Daniels' Running Formula, 2nd Ed. | url=https://archive.org/details/danielsrunningfo0000dani | publisher=Human Kinetics Publishing | year=2005 | isbn=0-7360-5492-8}}{{Page needed|date=September 2010}}&lt;/ref&gt; 

ઘણા તાલીમ કાર્યક્રમો ઓછામાં ઓછા પાંચથી છ મહિના ચાલે છે. જેમાં અંતરમાં તબક્કાવાર રીતે વધારો કરવામાં આવે છે. સુધારા માટે સપ્તાહોમાં ટેપરિંગનો ગાળો સ્પર્ધા પહેલા મહત્વનો ગણાય છે. માત્ર મેરેથોન પૂર્ણ કરવાની ઈચ્છા ધરાવતા નવા દોડવીરો માટે લઘુતમ ચાર મહિના માટે સપ્તાહમાં ચાર દિવસની તાલીમની ભલામણ કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;Whitsett ''et al.'' (1998) નહી દોડનારા મેરેથોન તાલીમ આપનાર. માસ્ટર્સ પ્રેસ.&lt;/ref&gt; ઘણા તાલીમ આપનારાઓ દોડની માઈલેજમાં 10 % કરતા ઓછી વદ્ધિની ભલામણ કરે છે. મેરેથોન તાલીમ કાર્યક્રમની શરૂઆત કર્યા પહેલા છ સપ્તાહ અથવા તેને સમકક્ષ સમય સુધી સતત દોડનો અભ્યાસ કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. જેથી શરીરને નવો દબાણ સહન કરવાની શક્તિ મળી રહે.&lt;ref&gt;{{Cite book| author=Burfoot, A. Ed |
title=Runner's World Complete Book of Running : Everything You Need to Know to Run for Fun, Fitness and Competition | publisher=Rodale Books | year=1999 | isbn=1-57954-186-0}}{{Page needed|date=September 2010}}&lt;/ref&gt; મેરેથોન તાલીમ કાર્યક્રમમાં સામાન્ય યોજનાના સમયગાળા સાથે કઠીન અને હળવી તાલીમ વચ્ચેના વિવિધ પ્રકારો હોય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title = Training For A Marathon
 | author = [[Marius Bakken]]
 | url = http://www.marathon-training-schedule.com/training-for-a-marathon.html
 | publisher= Marius Bakken's ''Marathon Training Schedule''
 | access-date = 2009-04-17}}&lt;/ref&gt; 

રનર્સ વર્લ્ડની વેબસાઈટ્સ પર તાલીમ કાર્યક્રમોની માહિતી પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.&lt;ref name=&quot;runnersworld&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.runnersworld.com/subtopic/0,7123,s6-238-244-255-0,00.html |title=Marathon Training at Runner's World |publisher=Runnersworld.com |date=2008-02-15 |access-date=2009-08-22 |archive-date=2009-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090813042740/http://www.runnersworld.com/subtopic/0,7123,s6-238-244-255-0,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; હાલ હિગ્ડન,&lt;ref name=&quot;higdon&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.halhigdon.com/ |title= Training programs |publisher=Hal Higdon |date= |access-date=2009-08-22}}&lt;/ref&gt; જેફ ગાલ્લોવે,&lt;ref name=&quot;galloway&quot;/&gt; અને બોસ્ટન એથ્લેટિક અસોસિએશન,&lt;ref name=&quot;boston&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.baa.org/programs/training-programs/marathon-training.aspx |title=Boston Athletic Association |publisher=Bostonmarathon.org |date= |access-date=2010-11-01 |archive-date=2012-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307074320/http://www.baa.org/programs/training-programs/marathon-training.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને અન્ય સંખ્યાબંધ પ્રકાશિત સ્ત્રોતો છે. 

છેલ્લી લાંબી તાલીમ મેરેથોન સ્પર્ધાના બે સપ્તાહના અગાઉથી મોડા લઈ શકાય નહિં. મેરેથોનમાં દોડવીરોના શરીરો ગ્લાઈકોજેનનો સંગ્રહ કરવા દે તે માટે તેના એક સપ્તાહ પહેલા ઘણા મેરેથોન દોડવીરો &quot;કાર્બો લોડ&quot; (સતત કેલરી લે તે પહેલા કાર્બોહાઈડ્રેટમાં વધારો) કરે છે. 

=== ગ્લાઇકોજેન અને &quot;ધી વોલ&quot; ===
[[ચિત્ર:Boston marathon mile 25 helper 050418.jpg|thumb|left|બોસ્ટોન મેરેથોનના 25માં માઇલ પર દોડવીરને પ્રોત્સાહન મળે છે.]]
વ્યક્તિ કે જે કાર્બોહાઇડ્રેટ ખાય છે તેને યકૃત અને સ્નાયુ દ્વારા સંગ્રહ માટે ગ્લાયકોજેનમાં પરિવર્તીત કરવામાં આવે છે. ગ્લાયકોજેન ઝડપી શક્તિ પૂરી પાડવા માટે તીવ્રતાથી બળે છે. દોડવીરો તેમના શરીરમાં આશરે 8 એમજે અથવા 2,000 કેસીએએલ ગ્લાયકોડીનનો સંગ્રહ કરી શકે છે, જે આશરે 30&amp;nbsp;કીમી/18–20 માઇલ દોડવા માડે પૂરતો હોય છે. ઘણા દોડવીરો દર્શાવે છે કે તે સમયે દોડવાનું દેખીતી રીતે જ વધુ મુશ્કેલ બને છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.half-marathon-running.com/HittingTheWall |title=Hitting the wall for marathon runners |publisher=Half-marathon-running.com |date= |access-date=2009-08-22 |archive-date=2017-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322111711/http://www.half-marathon-running.com/HittingTheWall |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જ્યારે ગ્લાયકોડીન ધીમેથી દોડે છે ત્યારે શરીરે સંગ્ર કરેલ ફેટમાંથી શક્તિ મેળવવી આવશ્યક છે, જે તૈયાર હોય તેની તુલનામાં બળતી નથી. જ્યારે આવું થાય છે, ત્યારે દોડવીર નાટ્યાત્મક થાક અનુભવે છે અને તેને &quot;હીટ ધ વોલ&quot; એવું કહેવાય છે. ઘણા કોચ (તાલીમ આપનારાઓ)ના અનુસાર મેરેથોનની તાલીમનો ઉદ્દેશ,&lt;ref name=&quot;glyco&quot;&gt;[http://e-articles.info/e/a/title/Lesser-Known-Dangers-Associated-With-Marathons/ મેરેથોન દોડવા સાથે સંકાળાયેલા ઓછા જાણીતા જોખમો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117044405/http://e-articles.info/e/a/title/Lesser-Known-Dangers-Associated-With-Marathons/ |date=2013-01-17 }} 9/7/2009ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt; ઉપલબ્ધ મર્યાદિત ગ્લાયકોડીનને વધુમાં વધુ કરવાનો હોય છે, જેથી &quot;વોલ&quot;નો થાક નાટ્યાત્મક ન બને. સ્પર્ધાના પ્રારંભિક તબક્કામાં પણ બળી ગયેલી ફેટમાથી શક્તિની ઊંચી ટકાવારીનો ઉપયોગ કરીને થોડું પૂર્ણ કરી શકાય છે, આમ ગ્લાયકોડીનની બચત થાય છે.

કાર્બોહાઇડ્રેટ સ્થિત &quot;શક્તિ&quot; રસનો &quot;હીટીંગ ધ વોલ&quot;ની અસરો દૂર કરવા માટે દોડવીરો દ્વારા ઉપયોગ થાય છે, કેમ કે તેઓ દોડતી વખતે પચવામાં સરળ એવી શક્તિ પૂરી પાડે છે. શક્તિ રસ સામાન્ય રીતે સોડીયમ અને પોટેશિયમની વિવિધ માત્રાઓ તેમજ કેફેનનો પણ સમાવેશ કરે છે. તેમને પાણીની ચોક્કસ માત્રા સાથે વાપરી નાખવાની જરૂર હોય છે. સ્પર્ધા રેન્જમાં બહોળા પ્રમાણમાં શક્તિ રસ (જેલ) કેવી રીતે વારંવાર લેવો તે અંગેની ભલામણો.&lt;ref name=&quot;glyco&quot;/&gt; 

જેલના વિકલ્પોમાં સરળ રીતે પચાવી શકાય તેવા કેન્દ્રિત ખાંડના વિવિધ સ્વરૂપો અને સરળ કાર્બોહાઇડ્રેટ સાથેના અનાજનો સમાવેશ થાય છે. ઘણા દોડવીરો પોતાના માટે શ્રેષ્ઠ શું છે તે નક્કી કરવા માટે અજમાયશી દોડ દરમિયાન શક્તિ પુરવણી સાથે પ્રયોગ કરે છે. દોડતી વખતે અનાજનો વપરાશ કેટલીક વાર દોડનારને બીમાર કરે છે. દોડવીરોને દોડ શરૂ કરતા થોડા પહેલા અને તે દરમિયાન નવો ખોરાક અથવા દવા પેટમાં નાખવી જોઇએ નહી. દુઃખાવામાંથી રાહત આપતી એનએસએઆઇડીએસ (NSAIDS) વર્ગની નોન-સ્ટીરોડલ એન્ટી-ઇનફ્લેમેટરી લેવાથી દૂર રહે તે અગત્યનું છે, ઉદાહરણ તરીકે, એસ્પીરીન, આઇબુપ્રોફેન, નેપ્રોક્સેન), કેમ કે આ દવાઓ કીડનીના તેમના ફરતા રક્તપ્રવાહને બદલી નાખે છે અને તે ગંભીર કીડની મુશ્કેલીમાં પરિણમી શકે છે, તેમાં ખાસ કરીને હળવાથી ભારે ડિહાઇડ્રેશન ધરાવતા હોય તેનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;glyco&quot;/&gt;

=== મેરથોન બાદ ===
મેરેથોનમાં ભાગ લેવાથી વિવિધ તબીબી, મસ્ક્યુલોસ્કેલેટલ, અને ડર્મેટોલોજિકલ ફરિયાદો થઇ શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Jaworski CA |title=Medical concerns of marathons |journal=Current Sports Medicine Reports |volume=4 |issue=3 |pages=137–43 |year=2005 |month=June |pmid=15907265}}&lt;/ref&gt; મોડેથી સ્નાયુ દુઃખાવાનો પ્રારંભ (DOMS) એ દોડવીરોને મેરેથોન બાદના પ્રથમ સપ્તાહમાં થતી સામાન્ય સ્થિતિ છે.&lt;ref name=&quot;pfitzinger.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.pfitzinger.com/labreports/marathonrecovery1.shtml |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-24 |archive-date=2013-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510064350/http://www.pfitzinger.com/labreports/marathonrecovery1.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ડીઓએમએસ બાદ થતા દુઃખાવાના શમન માટે વિવિધ પ્રકારની હળવી કસરતો અથવા મસાજની ભલામણ કરવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;pfitzinger.com&quot;/&gt; ડર્મેટોલોજિકલ મુદ્દાઓમાં સતત રીતે &quot;જોગર્સ નિપલ&quot;, &quot;જોગર્સ ટો&quot;, અને બ્લિસ્ટર્સનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Mailler EA, Adams BB |title=The wear and tear of 26.2: dermatological injuries reported on marathon day |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=38 |issue=4 |pages=498–501 |year=2004 |month=August |pmid=15273194 |pmc=1724877 |doi=10.1136/bjsm.2004.011874}}&lt;/ref&gt;

પ્રતિકાર વ્યવસ્થા થોડા સમય માટે શાંત પડી જાય છે તેવું કહેવાય છે. બ્લડ કેમિસ્ટ્રીમાં ફેરફારો ફિઝિશિયનને હૃદયની અપક્રિયાનું ખોટું નિદાન કરવા તરફ લઇ જઇ શકે છે.

સ્નાયુઓમાં સુધારાની સામાન્ય રીતે ભલામણ કરવામાં આવતી હોવાથી લાંબી અજમાયશી દોડ અને મેરેથોન બાદ વપરાતો કાર્બોહાઇડ્રેટ ગ્લાયકોજેન સંગ્રહ અને પ્રોટીનને બદલે છે. વધુમાં, શરીરના અર્ધા ભાગને 20 મીનીટ સુધી પલાળી રાખવાથી અથવા તેવું ઠંડા અથવા બરફવાળા પાણીમાં બોળ રાખવાથી પગના સ્નાયુમાંથી ઝડપી સુધારો આવવા માટે દબાણ કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite book|title= Marathon Training for Dummies |url= https://archive.org/details/marathontraining0000stou |last=Stouffer Drenth |first= Tere |year=2003 |publisher= Wiley Publishing Inc. |location=United States |isbn=0-76452-510-7}}{{Page needed|date=September 2010}}&lt;/ref&gt;

== આરોગ્યના જોખમો ==
મેરેથોન દોડવાના પ્રકારમાં વિવિધ આરોગ્ય સંબંધિત જોખમો રહેલા છે.&lt;ref&gt;http://entertainment.howstuffworks.com/marathon6.htm&lt;/ref&gt; તાલીમ અને સ્પર્ધાઓ જ દોડવીરને તણાવ હેઠળ મૂકે છે. જ્યારે સ્પર્ધા દરમિયાન જવલ્લે મૃત્યુ પણ શગક્ય હોય છે. 

સર્વસામાન્ય આરોગ્ય જોખમોમાં નીચે જણાવેલી ઇજાઓનો સમાવેશ થાય છે જેમ કે સ્નાયુબદ્ધ, થાક-નબળાઇ, ઘૂંટણ અથવા પગની ઘૂંટીમાં મચકોડ, અને અન્ય સ્થિતિઓ. ઘણાનો સમાવેશ વધુ પડતા ઉપયોગને કારણે થતી ઇજાઓમાં થાય છે. 

=== હૃદયની તંદરુસ્તી ===
1996માં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસ&lt;ref&gt;[http://dx.doi.org/10.1016/0735-1097(96)00137-4 મેરેથોન દોડ સાથે સંકળાયેલા હૃદયસંબંધી મૃત્યુનું જોખમ]. 2006-12-16ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt;માંથી એવું બહાર આવ્યું છે કે મેરથોન દરમિયાન અને 24 કલાકના ગાળામાં મૃત્યુમા પરિણમે તેવા આવતા હૃદય હૂમલાનું પ્રમાણ દોડવીરની સ્પર્ધાત્મક કારકીર્દીમાં 50,000માં 1નું હતુ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aafp.org/afp/980600ap/oconnor.html |title=American Family Physician: Sudden death in young athletes: screening for the needle in a haystack |publisher=Aafp.org |date= |access-date=2009-08-22 |archive-date=2008-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705153229/http://www.aafp.org/afp/980600ap/oconnor.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;—જેને લેખકો &quot;અત્યંત નાના&quot; જોખમ તરીકે ગણાવે છે. આ પેપરમાં એવું પણ કહેવામાં આવ્યું હતું કે જોખમ અત્યંત નાનુ હોવાથી મેરેથોન્સ માટે હૃદય સંબંધિત સ્ક્રીનીંગ કાર્યક્રમો યોજવાનું વ્યાજબી ન હતું. જો કે આ અભ્યાસમાં મેરેથોન દોડમાં હૃદય પર થતા એકંદરે ફાયદા કે જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો ન હતો. 

2006માં, 60 જેટલા ઓછા જાણીતા મેરેથન ખેલાડીઓના અભ્યાસમાં દોડવીરોમાં ચોક્કસ માત્રામાં પ્રોટીન (જુઓ ટ્રોપોનીન)નું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં તેઓ મેરેથોન પૂર્ણ કર્યા બાદ હૃદય ઇજા અથવા અપક્રિયા થઇ હોવાનું દર્શાવાયું હતું અને સ્પર્ધા પહેલા અને પછી અલ્ટ્રાસાઉન્ડ સ્કેન આપવામાં આવ્યા હતા. અભ્યાસ દર્શાવે છે કે સ્પર્ધા પહેલા દર સપ્તાહે 35 માઇલથી ઓછી તાલીમ લીધી હતી તેવા 50 દોડવીરોમાં હૃદય ઇજા અથવા અપક્રિયા થવાની શક્યતા હતી, જ્યારે જે દોડવીરોએ દર સપ્તાહે 45 માઇલ્સથી વધુની તાલીમ લીધી હતી તેમનામાં સ્પર્ધા પહેલા ઓછી અથવા કોઇ પણ હૃદયની મુશ્કેલી જોવા મળી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bankingmiles.blogspot.com/2006/11/marathons-dangerous-for-your-heart.html |title=Banking Miles: marathons dangerous for your heart? |publisher=Bankingmiles.blogspot.com |date= |access-date=2009-08-22}}&lt;/ref&gt;

=== પાણીનો વપરાશ જોખમી છે ===
[[ચિત્ર:Boston marathon mile 25 gatorade volunteer 050418.jpg|thumb|right|મેરેથોન વોટર સ્ટોપ ખાતે સ્વયંસેવક પ્રવાહી આપે છે]]
દરેક દોડવીરો માટે સ્પર્ધા દરમિયાન પ્રવાહી પીવું એ અગત્યનું છે, ત્યારે કેટલાક કિસ્સાઓમાં વધુ પડતું પાણી પીવું એ જોખમી પણ છે. સ્પર્ધા દરમિયાન અનેકવાર પ્રવાહી પીવાથી રક્તમાં સોડીયમના જથ્થાના પ્રમાણમાં ઘટાડો કરી શકે છે (આવી સ્થિતિને હાયપોનેટ્રેમિયા કહેવાય છે), જે ઉલ્ટી, રોગનો ઉથલો મારવો, કોમા અને મૃત્યુમાં પણ પરિણમી શકે છે.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/4927936.stm મેરેથોન દોડનારાઓ માટે પાણીનું જોખમ]. બીબીસી ન્યૂઝ, 21 એપ્રિલ, 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://content.nejm.org/cgi/content/short/352/15/1550 |title=Hyponatremia among runners in the Boston Marathon |doi=10.1056/NEJMoa043901 |publisher=Content.nejm.org |date=2005-07-28 |access-date=2009-08-22 |archive-date=2009-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090713023939/http://content.nejm.org/cgi/content/short/352/15/1550 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સ્પર્ધા દરમિયાન મીઠાના પેકેટો ખાવાથી આ સમસ્યા નિવારી શકાય છે. ઇન્ટરનેશનલ મેરેથોન મેડિકલ ડિરેક્ટર્સ અસોસિએશને 2001માં એક ચેતવણી જારી કરી હતી, જેમાં દોડવીરોને &quot;તરસ લાગતા પહેલા પીવાને બદલે&quot; જ્યારે તેમને તરસ લાગી હોય ત્યારે જ પીવાની વિનંતી કરવામાં આવી હતી. 

પુરુષો કરતા મહિલાઓમાં હાયપોનેટ્રેમિયા થવાની શક્યતાઓ વધુ હોય છે. ''ન્યુ ઇંગ્લેંડ જર્નલ ઓફ મેડિસીન'' માં હાથ ધરાયેલ અભ્યાસમાં મળી આવ્યું હતું કે 2002 બોસ્ટોન મેરેથોન પૂર્ણ કરેલા દોડવીરોના 13 ટકામાં હાયપોનેટ્રેમિયા હોવાનું માલૂન પડ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Almond CS, Shin AY, Fortescue EB, ''et al.'' |title=Hyponatremia among runners in the Boston Marathon |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-04-14_352_15/page/n83 |journal=The New England Journal of Medicine |volume=352 |issue=15 |pages=1550–6 |year=2005 |month=April |pmid=15829535 |doi=10.1056/NEJMoa043901}}&lt;/ref&gt;

4+ કલાક દોડતા દોડવીર હાયપોનેટ્રેમિયાની ભય વિના દર 20-30 મિનીટે આશરે 4-6 પ્રવાહી ઔંસ (120-170 એમએલ)પી શકે છે. {{Citation needed|date=February 2008}} સ્પોર્ટસ ડ્રીંક (રમત દરમિયાન પીવાતું પ્રવાહી) અથવા મીઠાવાળો નાસ્તો આ જોખમમાં ઘટાડો કરશે. જે દર્દી હાયપોનેટ્રેમિયાથી પીડાતો હોય તેને રક્તમાં સોડિયમના જથ્થામાં વધારો કરવા માટે નાના જથ્થામાં સોલ્ટ સોલ્યુશન ઇન્ટ્રાવિનસલી આપી શકાય છે. કેટલાક દોડવીરો દોડતા પહેલા પોતાનં વજન કરે છે અને તેના પરિણામો નોંધે છે. જો કંઇ પણ ખોટુ થાય તો, [[પ્રાથમિક સારવાર|તાત્કાલિક સારવારવાળા]] કામદારો, જો દર્દીએ વધુ પડતું પાણી પીધું હોય તો તે કહેવા માટે વજનની માહિતીનો ઉપયોગ કરી શકે છે. 

== બહુવિધ મેરેથોન્સ ==
[[ચિત્ર:Osaka07 D9M WMarathon Ndereba running.jpg|thumb|left|કેથરિન એનડેરેબા વિમેન્સ મેરેથોનમાં બીજો સૌથી ઝડપી સમય ધરાવે છે]]
મેરથોન દોડ વધુ લોકપ્રિય બની છે, કેટલાક દોડવીરોએ અનેક મેરેથોનની દોડનો સમાવેશ કરતા લક્ષ્યાંકો પૂર્ણ કર્યા છે. 

[[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં, વોશિંગ્ટન, ડી.સી ઉપરાંત દરેક રાજ્ય (કુલ 50)માં મેરેથોનમાં દોડવું એ લોકપ્રિય લક્ષ્યાંક છે. 350 વ્યક્તિગતોએ એક વખત આ સરકીટ પૂર્ણ કરી છે અને કેટલાકે તે આઠ વખત કરી છે.&lt;ref name=&quot;50D&quot;&gt;[http://www.50anddcmarathongroupusa.com/finish1.cfm 50&amp;amp;ડીસી મેરેથોન ગ્રુપ યુ.એસ.એ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227230036/http://www.50anddcmarathongroupusa.com/finish1.cfm |date=2007-12-27 }}. 2010-07-27ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; આઇઓવાની 22 વર્ષી નર્સ બેવરલી પેંગ્વિન, 50 રાજ્યોમાં મેરેથોન દોડનાર સૌથી નાની સ્ત્રી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.desmoinesregister.com/dmr/index.php/2010/10/20/mile-posts-and-now-the-rest-of-the-story-with-beverly-paquin/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-24 |archive-date=2012-07-12 |archive-url=https://archive.is/20120712011349/http://blogs.desmoinesregister.com/dmr/index.php/2010/10/20/mile-posts-and-now-the-rest-of-the-story-with-beverly-paquin/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મિયામી, ફ્લોરિડાના ચક બ્રીન્ટે 2004માં ઘૂંટણની નીચેનો જમણો પગ ગુમાવી દીધો હતો, અને આ સરકીટ પૂરી કરવામાં પ્રથમ શસ્ત્રક્રિયા બાદની વ્યક્તિ બન્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.50anddcmarathongroupusa.com/accolades.cfm |title=Accolades |publisher=50anddcmarathongroupusa.com |date= |access-date=2009-08-22 |archive-date=2009-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090601175136/http://www.50anddcmarathongroupusa.com/accolades.cfm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; બ્રીન્ટે રિપ્લેસમેન્ટ સાથે કુલ 59 મેરથોન્સ પૂર્ણ કરી હતી. દરેક સાત ખંડો પર 27 લોકોએ મેરેથોન દોડી હતી, અને 31 લોકોએ દરેક કેનેડીયન પ્રાંતોમાં મેરેથોન દોડી હતી. 1980માં,મેરેથોન ઓફ હોપને જે રીતે ગણવામાં આવી હતી,ટેરી ફોક્સ, કે જેમણે કેન્સરમાં એક પગ ગુમાવી દીધો હતો અને તેથી કૃત્રિમ પગ સાથે દોડ્યા હતા, અને {{convert|5373|km|mi}} તેમની ક્રોસ કેનેડા કેન્સર ભંડોળ ઊભુ કરવાની દોડ જાળવી રાખી હતી {{convert|37|km|mi}}, આમ આયોજિત મેરેથોન અંતર જેટલી દોડ પછીના દરેક 143 દિવસોમાં પૂર્ણ કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://archives.cbc.ca/IDD-1-69-71/life_society/terry_fox/ |title=CBC Archives: television and radio spots on Terry Fox |publisher=Archives.cbc.ca |date= |access-date=2009-08-22}}&lt;/ref&gt; 8 ફેબ્રુઆરી 2009ના રોજ જોહ્ન વોલેસે 100 વિવિધ દેશોમાં મેરથોન દોડનાર પ્રથમ વ્યક્તિ હોવાનો દાવો કર્યો હતો. જોકે આમાંની કેટલીક દોડો સત્તાવાર સ્પર્ધાઓ ન હતી, પરંતુ વ્યક્તિગતો મેરેથોનના અંતર જેટલું દોડે છે (ઉદાહરણ તરીકે કંબોડીયા); વધુમાં તેમના કેટલાક 'દેશો' સ્વતંત્ર નથી. (ઉદાહરણ તરીકે ફ્રેંચ પોલીનેશિયા).&lt;ref&gt;{{Cite news|url=|title=Marathon Maverikc|first=Robin |last=Hartill|work=Longboat Observer|date=February 19, 2009|access-date=06-04-2009}}&lt;/ref&gt; અગાઉ, વોલી હર્મને 99 વિવિધ દેશોમાં મેરેથોન દોડ કરી હતી. 

2008માં, બ્રિટીશ સાહસવીર સર રાનુલ્ફ ફીનેસે સાત ખંડોમાં સાત મેરેથોન સાત દિવસોમાં પૂર્ણ કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/3234479.stm | work=BBC News | title=Fiennes relishes marathon feat | date=2003-11-03}}&lt;/ref&gt; તેઓ હૃદયરોગના હૂમલાથી પીડાતા હોવા છતા અને તે પહેલાના ફક્ત ચાર મહિના પહેલા બે વખત હૃદયનું ઓપરેશન કરાવ્યું હોવા છતાં તેમણે આ સાહસનું કામ પૂર્ણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/theguardian/2007/oct/05/features11.g21 પાલકો સાથેની મૂલાકાત] 5 ઓક્ટોબર 2007&lt;/ref&gt;

14 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ, 64 વર્ષીય લેરી મેકોને એક જ કેલેન્ડર વર્ષમાં 105 મેરેથોન દોડી હોવાનું વિક્રમ સ્થાપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.abajournal.com/weekly/biglaw_partner_sets_world_record_by_running_105th_marathon_in_a_year_|title=BigLaw Partner Sets World Record By Running 105th Marathon in a Year|date=December 17, 2008|access-date=2008-12-21|first=Martha|last=Neil|work=ABA Journal|archive-date=2009-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090204002452/http://www.abajournal.com/weekly/biglaw_partner_sets_world_record_by_running_105th_marathon_in_a_year_|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

15 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ કોમેડીયન ઇડ્ડી ઇઝ્ઝાર્ડે, 47 વર્ષની વયે તેમની 4.&lt;sup&gt;મી&lt;/sup&gt; મેરેથોન 51 દિવસોમાં પૂર્ણ કરી હતી, જે તેને યુનાઇટેડ કીંગડમની આસપાસ લઇ ગઇ હતી.&lt;ref&gt;http://www.sportrelief.com/whats-on/challenges/eddie&lt;/ref&gt; યુકેની ચેરિટી સ્પોર્ટ રિલીફમાં દાનના પ્રવાહ વધારવા માટે આ સાહસ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું. પોતાની દોડ શરૂ કરતા પહેલા એડ્ડીને ફક્ત સાત સપ્તાહો સુધી (પાંચ ઓલિમ્પીક નિષ્ણાત સાથે) તાલીમ આપવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.eddieizzard.com/blog/view.php?Id=4&amp;BlogId=1 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100915085457/http://www.eddieizzard.com/blog/view.php?Id=4&amp;BlogId=1 |archive-date=2010-09-15 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

યુરોપમાં વસતા લોકોમાં જે તે વ્યક્તિના જીવનકાળમાં અસંખ્ય વાર મેરેથોન સ્પર્ધાઓમાં દોડવું તેવો લક્ષ્યાંક છે. ઉદાહરણ તરીકે તેને કંઇક 100-ક્લબ કહેવાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.100marathonclub.org.uk/ |title=100 Marathon Club |publisher=100 Marathon Club |date= |access-date=2009-08-22}}&lt;/ref&gt; તેમાં લાયક ઠરવા માટે જે તે વ્યક્તિ 100 સ્પર્ધાઓમાં દોડેલી હોવી જોઇએ.

અન્ય લક્ષ્યાંકોમાં અનેક વખત સતત સપ્તાંહન્તો સુધી મેરેથોન દોડવાના પ્રયત્નનો સમાવેશ થાય છે (રિચાર્ડ વોર્લીએ 159 સપ્તાહન્તો સુધી),&lt;ref&gt;{{Cite news| first=Kathy | last=Orton | coauthors= | title=Texan's Weekend Job Provides Great Benefits | date=2004-10-27 | publisher= | url =http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A407-2004Oct26.html | work =The Washington Post | pages =D4 | access-date = 2007-11-28 | language = }}&lt;/ref&gt; અથવા કોઇ ખાસ વર્ષમાં અથવા જીવનકાળમાં અનેકવાર મોટે ભાગે મેરેથોનમાં દોડવાના લક્ષ્યાંકનો સમાવેશ થાય છે. અસંખ્ય મેરેથોનમાં દોડવામાં ટોલેડો, ઓહાયોના સિ માહ હતા, જેઓ તેમનું 1988માં મૃત્યુ થયું તે પહેલા 524 વખત દોડ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://edm.ouser.org/02/statue/n14se98d-symahstory.htm |title=Retrieved 2008-11-12 |publisher=Edm.ouser.org |date= |access-date=2009-08-22 |archive-date=2009-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218011613/http://edm.ouser.org/02/statue/n14se98d-symahstory.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઉતાહ વિસ્તારના દોડવીર જોહ્ન બોઝુન્ગ નવેમ્બર 2007ના અનુસાર સતત 170 મહિનાઓ સુધી 258 મેરેથોનમાં દોડ્યા હોવાનો પ્રવર્તમાન &quot;બિનસત્તાવાર&quot; વિક્રમ ધરાવતા હોવાનો દાવો કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://squawpeak50.com/oasis2.htm |title=John Bozung's World Tour and Personal Home Page |publisher=Squawpeak50.com |date= |access-date=2009-08-22 |archive-date=2009-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218161929/http://squawpeak50.com/oasis2.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://deseretnews.com/article/1,5143,600156401,00.html |title=Goal: 52 races in 52 weeks |publisher=Deseret News |date=2005-08-17 |access-date=2009-08-22 |archive-date=2009-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220153603/http://deseretnews.com/article/1,5143,600156401,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 30 જૂન 2007ના રોજ, જર્મનીના હોર્સ્ટ પ્રેઇસ્લરે 1214 મેરેથોન ઉપરાંત 347 અલ્ટ્રામેરેથોન થઇને કુલ 1561 ઘટનાઓ મેરેથોનના અંતરની અથવા લાંબી સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરી હતી.&lt;ref&gt;[http://100mc.de/statistik_30062008.html 100 Marathon Club site (in [[જર્મન ભાષા|German]])]&lt;/ref&gt; સિગ્રીડ ઇચનેર, ક્રિશ્ચિયન હોટ્ટાસ અને હન્સ-જોઆચિમ મેયેરે પણ પ્રત્યેક 1000થી વધુ પૂર્ણ કરી છે.&lt;ref&gt;[http://100mc.de/100mc.html 100 Marathon Club site (in [[જર્મન ભાષા|German]])]&lt;/ref&gt; યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના નોર્મ ફ્રાંકને 945 મેરેથોન્સનો યશ આપવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.50anddcmarathongroupusa.com/megadivision.cfm 50 રાજ્યો અને ડી.સી. મેરેથોન ગ્રુપ સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227230434/http://www.50anddcmarathongroupusa.com/megadivision.cfm |date=2007-12-27 }}. 28-11-2007ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt;

2010માં બેલ્જીયન સ્ટીફાન ઇન્ગલ્સે દરેક વર્ષના પ્રય્તેક દિવસે મેરેથોન દોડવાનું નક્કી કર્યું હતું. ઇજાને કારણે તેમણે કેટલીક હેન્ડબાઇક સાથે પૂર્ણ કરી હોવા છતા, તેમણે 52 દિવસોમાં 52 મેરેથોન દોડેલા જાપાન&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20090323a3.html |title=Man runs 52 marathons in 52 days |publisher=The Japan Times |date= |access-date=2010-09-27 |archive-date=2012-07-14 |archive-url=https://archive.today/20120714193407/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20090323a3.html%23.UAHJpKgo9Rw |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ના અકીનોરી કુસુડાનો પ્રવર્તમાન વિક્રમ તોડી નાખ્યો હતો. ઇન્ગલ્સ પ્રથમ 233 દિવસોમાં 233 મેરેથોનમાં દોડ્યા હતા અને બાઇક પર સવારી કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.marathonman365.be/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2&amp;Itemid=15&amp;lang=en |title=Why 365 marathons? |publisher=Stefaan Engels |date= |access-date=2010-09-27 |archive-date=2011-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210043508/http://www.marathonman365.be/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2&amp;Itemid=15&amp;lang=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

કેટલાક દોડવીરોએ મોટા ભાગના તે પછીના વર્ષો દરમિયાન સમાન મેરેથોનમાં દોડવા માટે સ્પર્ધા કરી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, જોહ્ની કેલીએ 61 બોસ્ટોન મેરથોન પૂર્ણ કરી હતી.&lt;ref&gt;લિટસ્કાય, ફ્રેંક (2004-10-08)[http://www.nytimes.com/2004/10/08/sports/othersports/08kelley.html જોહ્ન એ.કેલ્લી, મેરેથોનર, 97 વર્ષની વયે અવસાન]. ''ધી ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ'' 2006-07-13ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; ચાર દોડવીરો, જેમને &quot;ગ્રાઉન્ડ પાઉન્ડર્સ&quot; (વીલ બ્રાઉન, મેથ્યુ જાફ્ફે, આલ્ફ્રેડ રિચમોન્ડ અને મેલ વિલીયમ્સ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેમણે દરેક 35 યએસ મરિન કોર્પસ મેરેથોન પૂર્ણ કરી હતી.&lt;ref&gt;[http://community.marathonfoto.com/1369/recap.cfm 2010-11-04] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208032257/http://community.marathonfoto.com/1369/recap.cfm |date=2007-12-08 }}ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt; તેના પછીની મોટા ભાગની અન્ય મેરેથોન માટે જેરાલ્ડ ફેન્સ્કેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે, જેમણે તેઓ જ્યારે 17 વર્ષની વયથી પ્રવેશ્યા ત્યારથી દરેક પાવો નૂર્મી મેરેથોન પૂર્ણ કરી હતી, તેમણે 2010 સુધીમાં કુલ 33 મેરેથોન પૂર્ણ કરી હતી. 

== નોંધ ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Marathon running}}
* [http://www.arrs.net/MaraList.htm મેરેથોન્સની યાદી 1940–હાલની] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518005121/http://www.arrs.net/MaraList.htm |date=2012-05-18 }} (અસોસિએશન ઓફ રોડ રેસીંગ સ્ટેટિસ્ટીશીયન્સ)
* [http://www.olympicgamesmarathon.com/ ઓલિમ્પીર રમતોત્સવ મેરેથોન - ઓલિમ્પીક મેરેથોન્સ સંપૂર્ણ સમર્પિત એવી સાઇટ ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=gSHQMB1L8oc સમુદ્રી ટુકડી મેરેથોન સ્પર્ધા મેરેથોન્સ આટલી લોકપ્રિય કેમ બની ગઇ તેની ડિરેક્ટરો ચર્ચા કરે છે(વીડીયો)]
* [http://ctc.coin.org/marathon.html મેરેથોનનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825071605/http://ctc.coin.org/marathon.html |date=2010-08-25 }}
* [http://languageinstinct.blogspot.com/2010/03/story-of-marathon.html મેરેથોનની વાર્તા]
* [http://marathon42k.eu આંતરરાષ્ટ્રીય મેરેથોન કેલેન્ડર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170114031501/http://www.marathon42k.eu/ |date=2017-01-14 }}

[[શ્રેણી:એથ્લેટિક્સમાં ઘટનાઓ (ટ્રેક અને ફિલ્ડ)]]
[[શ્રેણી:મેરેથોનીંગ]]
[[શ્રેણી:ગ્રીક રીતરિવાજો પરની એથ્લેટિક સંસ્કૃતિ]]
[[શ્રેણી:રમત ગમત]]</text>
      <sha1>iyue6a1erja5xvh9kaoh5r1mc649vtu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પુષ્કર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29263</id>
    <revision>
      <id>907634</id>
      <parentid>889746</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T05:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24076" sha1="eolank240lzaince9x9g1ctucjtp4yb" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name=પુષ્કર
|other_name=
|settlement_type=નગર
|image_skyline=Pushkar.jpg
|image_alt=
|image_caption=પુષ્કર રાજસ્થાન, વિહંગમ દ્રશ્ય
|nickname=તીર્થરાજ પુષ્કર
|pushpin_map=India3 #India Rajasthan
|pushpin_label_position=right
|pushpin_map_alt=
|pushpin_map_caption=રાજસ્થાન, ભારતમાં સ્થાન
|coordinates={{coord|26.487652|N|74.555922|E|display=inline}}
|subdivision_name={{flag|India}}
|subdivision_type1=રાજ્ય
|subdivision_type2=જિલ્લો
|subdivision_name1=[[રાજસ્થાન]]
|subdivision_name2=[[અજમેર જિલ્લો|અજમેર]]
|established_title=&lt;!-- Established --&gt;
|established_date=
|founder=
|named_for=
|unit_pref=Metric
|elevation_footnotes=
|elevation_m=510
|population_total=21626&lt;ref name=britpushkar/&gt;
|population_as_of=૨૦૧૧
|population_footnotes=
|population_density_km2=auto
|demographics_type1=ભાષાઓ
|demographics1_title1=અધિકૃત
|timezone1=[[ભારતીય માનક સમય|IST]]
|utc_offset1=+૫:૩૦
|postal_code_type=&lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
|subdivision_type=દેશ
}}
'''પુષ્કર''' [[રાજસ્થાન]] રાજ્યમાં આવેલું એક વિખ્યાત [[તીર્થો|તીર્થસ્થળ]] છે. પુષ્કર રાજસ્થાનના [[અજમેર જિલ્લો|અજમેર જિલ્લા]]માં આવેલું એક પ્રસિદ્ધ ધાર્મિક સ્થળ છે. અહીં [[બ્રહ્મા મંદિર, પુષ્કર|બ્રહ્માનું મંદિર]] આવેલું છે.

== નામ વ્યુત્પત્તિ ==
[[ચિત્ર:Hills_around_Pushkar,_turn_green_during_the_Monsoon.jpg|thumb|પુષ્કર, ચોમાસા પછી.]]
સંસ્કૃતમાં પુષ્કરનો અર્થ &quot;વાદળી રંગનું કમળ&quot; થાય છે. &lt;ref name=&quot;Lochtefeld2002p539&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g6FsB3psOTIC|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z|last=James G. Lochtefeld|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2002|isbn=978-0-8239-3180-4|page=539}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Aryatarangini, the saga of the Indo-Aryans, Volume 2|last=A. Kalyanaraman|publisher=Asia Pub. House, 1970|page=551}}&lt;/ref&gt;

== સ્થાન ==
પુષ્કર રાજસ્થાનના મધ્ય પૂર્વ ભાગમાં અરવલ્લી પર્વતોની પશ્ચિમ તરફ છે. પુષ્કરથી સૌથી નજીકનું વિમાન મથક કિશનગઢ એરપોર્ટ છે જે અહીંથી ઇશાન દિશામાં {{Convert|45|km|abbr=on}} દૂર આવેલું છે. [[અજમેર]] સાથે પુષ્કર આશરે {{Convert|10|km|abbr=on}} દૂર ધોરી માર્ગ ક્રમાંક ૫૮ આવેલું છે. આ માર્ગ [[અરવલ્લી]] પર્વતો ઉપર થઈ જાય છે. અજમેર તેની નજીકનું મુખ્ય રેલ્વે સ્ટેશન છે.&lt;ref name=&quot;Praveen2006p10&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=824wAQAAIAAJ|title=Pushkar: moods of a desert town|last=Ennala Praveen|publisher=Rupa &amp; Co.|year=2006|pages=10–12}}&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==
પુષ્કર ભારતના કેટલાક પ્રાચીનતમ ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રચનાઓની નજીક છે. ખેરા અને કડેરી નજીકના માઇક્રોલીથ (પાષાણયુગીન પાષાણ શસ્ત્રો) સૂચવે છે કે પ્રાચીન સમયમાં આ પ્રદેશમાં વસવાટ થયો હતો. તેની નજીકના અરવલ્લી પર્વતોમાં મોંહે-જો-દડો શૈલીની કલાકૃતિઓ મળી છે, પરંતુ અહીંનું મોંહે-જો-દડો સાથેનું જોડાણ અસ્પષ્ટ છે કારણ કે આ વસ્તુઓ કદાચ પછીથી પરિવહન કરવામાં આવી હોઈ શકે છે. આ ક્ષેત્રની નજીકના સ્થળોથી પ્રાચીન [[બ્રાહ્મી લિપિ]]માં લખાયેલા શિલાલેખો મળી આવ્યા છે, બદલી ગામ નજીક મળેલા શિલા લેખો અશોક પૂર્વના સમયના માનવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Chakrabarti1999p263&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YiNuAAAAMAAJ|title=India, an Archaeological History: Palaeolithic Beginnings to Early Historic Foundations|last=Dilip K. Chakrabarti|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-564573-6|page=263}}&lt;/ref&gt; સ્થાનિક ખોદકામ દરમ્યાન મળેલા માટીના લાલ વાસણો અને ચિત્રકામ ધરાવતા રાખોડી પાત્રો પ્રાચીન સમયના વસવાટને પુષ્ટિ આપે છે.&lt;ref name=&quot;ajmercensus&quot;&gt;[http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0821_PART_B_DCHB_AJMER.pdf Ajmer district], Rajasthan, Census of India, Government of India, pages 9-12&lt;/ref&gt;

[[રામાયણ]], [[મહાભારત]] અને પુરાણોમાં થયેલો પુષ્કરનો ઉલ્લેખ [[હિંદુ ધર્મ]]ની ઐતિહાસિક અને પૌરાણિક પરંપરામાં તેનું મહત્વ સૂચવે છે.&lt;ref name=&quot;ajmercensus&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gladstone2013p179&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bqOhCRKTEqcC|title=From Pilgrimage to Package Tour: Travel and Tourism in the Third World|last=David L. Gladstone|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-07874-3|pages=179–181}}&lt;/ref&gt; આ શહેરનો ઉલ્લેખ ૧લી સહસ્ત્રાબ્દી માં લખાયેલા ઘણા પાઠોમાં કરવામાં આવ્યો છે.&lt;ref name=&quot;Praveen2006p10&quot;/&gt; આ ગ્રંથો જોકે ઐતિહાસિક નથી. પુષ્કર અને અજમેરને લગતા સૌથી પ્રાચીન ઐતિહાસિક ઉલ્લેખ ભારતીય ઉપખંડના ઉત્તરપશ્ચિમ પ્રદેશો પરના આક્રમણ અને તેના વિજયને વર્ણવતા ઇસ્લામિક ગ્રંથોમાં જોવા મળે છે.

મોહમ્મદ ઘોરી દ્વારા ઈ.સ. ૧૧૯૨ માં પૃથ્વીરાજ ચૌહાણની હારનો ઉલ્લેખ ધરાવતા દસ્તાવેજમાં આ સ્થળ દર્શાવાયું છે. ત્યારબાદ, પુષ્કર અને નજીકના અજમેરનો કુતુબ-ઉદ્દિન-ઐબેકથી સંબંધિત ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોમાં ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. ઈ.સ. ૧૨૭૮માં આ ક્ષેત્ર રાજપૂત હિન્દુઓ - રણથંભોરના ચૌહાણોના શાસન હેઠળ આવ્યો. ઈ.સ. ૧૩૦૧ માં ફરી પાછો દિલ્હી સલ્તનત દ્વારા તેના પર કબ્જો કરવામાં આવ્યો અને ઘણી સદીઓ સુધી મુસ્લિમના નિયંત્રણમાં રહ્યો.&lt;ref name=&quot;ajmercensus&quot;/&gt; અકબરે પુષ્કર નજીકના અજમેરને પ્રાંતીય રાજધાનીઓમાંની એક બનાવ્યું, અને તે ઈ. સ. ૧૭૧૨ સુધી તે મોગલ સામ્રાજ્યનો એક ભાગ રહ્યું. મુસ્લિમ શાસને આ ક્ષેત્ર પર વિધ્વંસ તેમજ સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ લાવ્યો. ઔરંગઝેબની સેનાએ અહીંના તળાવ સાથે હિન્દુ મંદિરોનો નાશ કર્યો.&lt;ref name=&quot;britpushkar&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Pushkar Pushkar], Encyclopaedia Britannica&lt;/ref&gt; અહીંના ઢોર અને ઊંટના વેપારની પરંપરા ઠેઠ અફઘાનિસ્તાનથી વેપારીઓ આકર્ષી લાવતી હતી.&lt;ref name=&quot;Gommans1995p80&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-2TH8UYeAaoC|title=The Rise of the Indo-Afghan Empire: C. 1710-1780|last=Jos J. L. Gommans|publisher=BRILL Academic|year=1995|isbn=90-04-10109-8|pages=80–83}}&lt;/ref&gt; ઔરંગઝેબ પછી મોગલ સામ્રાજ્યના પતન સાથે, પુષ્કર પર ફરી હિન્દુઓનો - મારવાડના રાઠોડોનો કબ્જો આવ્યો જેમણે મંદિરો અને ઘાટ ફરીથી બનાવ્યા.&lt;ref name=&quot;eospushkar&quot;&gt;Gurmukh Singh (2009), [http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx Pushkar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |date=2017-07-29 }}, Encyclopedia of Sikhism, Editor in Chief: Harbans Singh, Punjab University&lt;/ref&gt; અહીં રાજપૂતો, મરાઠાઓ, બ્રાહ્મણો અને શ્રીમંત હિન્દુ વેપારીઓ દ્વારા કેટલાક મહત્ત્વપૂર્ણ મંદિરોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. બ્રહ્મા મંદિરનું પુન: નિર્માણ ગોકુલ પારક ઓસ્વાલ દ્વારા કરાયું, સરસ્વતીનું મંદિર જોધપુરના પુરોહિત દ્વારા ફરીથી બંધાવવામાં આવ્યું હતું, બદરી નારાયણનું મંદિર ખેરવાના ઠાકુર દ્વારા બંધાવવામાં આવ્યું હતું, વરાહનું મંદિર જે જહાંગીર દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું તે મારવાડના મહારાજા બખ્ત સિંહ દ્વારા ફરીથી બંધાવવામાં આવ્યું હતું. મરાઠા શ્રીમંત ગોમા રાવે શિવ આત્મતેશ્વર મંદિરને ફરીથી બંધાવ્યું.&lt;ref&gt;[https://books.google.co.in/books?id=U32StdNYzFMC&amp;pg=PA67&amp;dq=pushkar+gazetteer&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwizh6jP0L7lAhUFjeYKHfXDBvMQ6AEILTAB#v=onepage&amp;q=pushkar%20gazetteer&amp;f=true The Rajputana gazetteer, Volume 2, pg.69]&lt;/ref&gt; ઈ.સ. ૧૮૦૧ માં પુષ્કર બ્રિટીશ શાસનમાં હેઠળ આવ્યું અને ૧૯૪૭ સુધી તે બ્રિટીશ સામ્રાજ્યનો ભાગ રહ્યો.

સમકાલીન સમયમાં તે પ્રખ્યાત વાર્ષિક પુષ્કર ઊંટ મેળાનું સ્થાન રહ્યું છે.&lt;ref name=&quot;Lochtefeld2002p539&quot;/&gt; 

== વસ્તી ==
{{Bar box|width=300px|barwidth=250px|title=પુષ્કરમાં ધર્મ આધારિત સંખ્યા&lt;ref name=census2011&gt;[http://www.census2011.co.in/data/town/800569-pushkar.html Pushkar census 2011]&lt;/ref&gt;|titlebar=#Fcd116|left1=ધર્મ|right1=ટકા|float=right|bars={{bar percent|[[હિંદુ ધર્મ]]|orange|94.5}}
{{bar percent|[[ઇસ્લામ]]|#006600|4.02}}
{{bar percent|[[જૈન ધર્મ]]|#DD6600|0.67}}
{{bar percent|[[શીખ ધર્મ]]|#EE6600|0.31}}
{{bar percent|અન્ય|#9955BB|0.50}}}} ઈ.સ. ૧૯૦૧ માં, આ શહેર રાજપૂતાના એજન્સીનો ભાગ હતો, જેની વસ્તી ૩,૮૩૧ હતી.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_007.gif|title=Pushkar|publisher=The Imperial Gazetteer of India|year=1909|page=v. 21, 1|access-date=2019-11-23|archive-date=2022-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109043942/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_007.gif|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

ભારતની ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે, પુષ્કરની વસ્તી ૨૧,૬૨૬ હતી. આ શહેરમાં ૧૧,૩૩૫ રહેવાસી પુરૂષો અને ૧૦,૨૯૧ રહેવાસી સ્ત્રીઓ હતી. ૦-૬ વય જૂથના બાળકોની વસ્તી ૧૩.૯૫% છે. તમામ વય જૂથો સહિત લગભગ ૮૦% વસ્તી સાક્ષર હતી (૯૦% પુરુષ સાક્ષરતા દર, ૭૦% સ્ત્રી). આ શહેરમાં ૪,૨૫૦ થી વધુ મકાનો અથવા સરેરાશ ઘર દીઠ આશરે ૫ રહેવાસીઓ હતા. 

== મેળાઓ ==
=== પુષ્કર મેળો ===
{{મુખ્ય|પુષ્કરનો મેળો}}
[[અજમેર]]થી ૧૧ કિ.મી. દૂર હિંદુઓનું પ્રસિદ્ધ તીર્થ સ્થળ પુષ્કર આવેલું છે. અહીં કાર્તિક પૂર્ણિમાના અવસરે પુષ્કર મેળો ભરાય છે. જેમાં ભારે સંખ્યામાં દેશી-વિદેશી પર્યટકો પણ આવે છે. હજારો હિંદુ શ્રદ્ધાળુ લોકો આ મેળામાં આવે છે. તેઓ પોતાને પવિત્ર કરવાને માટે પુષ્કર સરોવરમાં સ્નાન કરે છે. ભક્તગણો તથા પર્યટકો શ્રી રંગ જી તથા અન્ય મંદિરોમાં દર્શન કરી આધ્યાત્મિક લાભ પ્રાપ્ત કરે છે.

&lt;gallery&gt;
ચિત્ર:Pushkar-14-Hindutempel-2018-gje.jpg
ચિત્ર:Pushkar-08-Brahmatempel-2018-gje.jpg
ચિત્ર:Pushkar-Gurdwara-14-Sikh-Tempel-2018-gje.jpg
ચિત્ર:Pushkar-heiliger See-08-Ghats-Kuh-2018-gje.jpg
ચિત્ર:Pushkar-heiliger See-14-Palast-Sikhtempel-2018-gje.jpg
ચિત્ર:Pushkar-Kamele-08-2018-gje.jpg
ચિત્ર:Pushkar-Kamele-32-ka Mela-2018-gje.jpg
&lt;/gallery&gt;

== ધાર્મિક સ્થળો ==
=== બ્રહ્મા મંદિર ===
{{મુખ્ય|બ્રહ્મા મંદિર, પુષ્કર}}
[[ચિત્ર:BrahmaPushkarGurjarPilgrimage.jpg|thumb|બ્રહ્મા મંદિર, પુષ્કર]]
પુષ્કરનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ મંદિર ભગવાન બ્રહ્માને સમર્પિત છે, જે હિન્દુ ધર્મના પવિત્ર ત્રૈક્યમાંનાં એક છે. આ મંદિર ભગવાન બ્રહ્માની સાચા આકારની મૂર્તિ ધરાવે છે.

=== શક્તિપીઠ ===
અહીં દેવી [[પાર્વતી|સતી]] માતાની બે પંહોચીઓ પડી હતી. આ કારણે અહીં શક્તિપીઠ પણ આવેલી છે.

=== શીખ ગુરુદ્વારા ===
[[ચિત્ર:Pushkar_Gurdwara,_Sikh_temple,_Rajasthan.jpg|thumb|250x250px| પુષ્કરમાં એક શીખ ગુરુદ્વારા |alt=]]
ગુરુમુખ સિંઘ અનુસાર [[ગુરુનાનક]] અને [[ગુરુ ગોવિંદસિંહ|ગુરુ ગોવિંદસિંહને]] સમર્પિત ગુરુદ્વારાઓને કારણે, પુષ્કર એ શીખો માટેનું એક પવિત્ર તીર્થસ્થાન છે. આનું ઐતિહાસિક મૂળ છે. શહેરના પૂર્વ ભાગમાં ગુરુ નાનક ગુરુદ્વારા છે, જેને ગુરુ નાનક ધર્મશાળા કહેવામાં આવે છે, (૨૦ મી સદી પહેલા શીખ મંદિરો માટે એ સામાન્ય નામ હતું). શીખ ધર્મશાળા એક બે માળની ઇમારત છે જેમાં કેન્દ્રીય ઓરડો છે, જે વરંડાથી ઘેરાયેલો છે. &lt;ref name=&quot;eospushkar&quot;/&gt; 

જ્યારે [[ઔરંગઝેબ]] દ્વારા ગુરુ ગોવિંદસિંહને [[આનંદપુર સાહિબ|આનંદપુર]]થી હદપાર કરાયા હતા ત્યારે તેમણે આ શહેરની મુલાકાત લીધી અને તેની યાદમાં બીજું શીખ મંદિર અહીં બંધાવવામાં આવ્યું છે.&lt;ref name=&quot;eospushkar&quot;/&gt; તે જે સ્થળે રહ્યા હતા અને તેની બાજુમાં આવેલ તળાવને હવે ગોવિંદ ઘાટ કહેવામાં આવે છે. તેમાં એક સ્મારક શિલાલેખ છે જેમાં લખ્યું છે કે આ સ્મારક ઔરંગઝેબ શાસનના અંતિમ દાયકામાં વ્યાપક હિન્દુ-મુસ્લિમ યુદ્ધો અને [[મુઘલ સામ્રાજ્ય]]ના પતન પછી [[મરાઠા સામ્રાજ્ય]]ની પ્રાયોજકતા દ્વારા બંધાવવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિરમાં શીખ ગ્રંથો ''ગુરુ ગ્રંથ સાહેબ'' અને ''હુકુમનામા''ની જૂની હસ્ત-લિખિત પ્રત છે. આ બંને પ્રતો પુષ્કરના બ્રાહ્મણ પુજારી દ્વારા સાચવવામાં આવ્યા છે, જે પૂજારીના પૂર્વજો ગુરુને મળ્યા હતા. ''હુકુમનામા'' એક ''ભોજ'' પત્ર પર છે, જે ૧૮ મી સદીમાં અક્ષરો નોંધવાની એક વ્યાપક પદ્ધતિ હતી.

== પુષ્કર હોળી ==
હોળીનો તહેવાર લગભગ માર્ચમાં આવે છે અને તે હિન્દુ વર્ષનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે. તે અસ્ત્ય ઉપર સત્યની જીત અને વસંત ઋતુના આગમનને રજૂ કરે છે. હોળીની ઉજવણી આખા ભારતમાં થાય છે અને તેમાં વિશાળ આનંદકારક શેરી ઉજવણીઓ શામેલ હોય છે. હોળી દરમિયાન, ભાંગ (પ્રાચીન ભારતીય ખાદ્ય ગાંજો ) પુષ્કરમાં પીરસવામાં આવે છે, જેને ભારતમાં કેટલાક શ્રેષ્ઠ ભાંગ ગણે છે. &lt;ref&gt;http://www.bbc.com/travel/story/20170307-the-intoxicating-drug-of-an-indian-god&lt;/ref&gt; 

== અન્ય સીમાચિહ્નો ==
[[અજમેર]] એ પુષ્કર શહેરથી સૌથી નજીકનું પર્યટક આકર્ષણ છે. અજમેરથી ૨૭ કિલોમીટર દૂર આવેલું કિશનગઢ તેના લઘુચિત્ર માટે પ્રખ્યાત છે, જે બની ઠની તરીકે વધુ પ્રખ્યાત છે. 

[[ચિત્ર:Ghats_at_Pushkar_lake,_Rajasthan.jpg|thumb|267x267px|પુષ્કર તળાવ ખાતે ઘાટ]]

=== પુષ્કર તળાવ ===
પુષ્કરનું મુખ્ય આકર્ષણ પુષ્કર તળાવ છે જેને તિબેટના માનસરોવર તળાવની જેમ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. આ પવિત્ર તળાવને કારણે પુષ્કર હિન્દુ તીર્થસ્થાન બન્યું છે. દંતકથા છે કે જ્યારે બ્રહ્માંડના સર્જક બ્રહ્માના હાથમાંથી એક [[કમળ]] આ સ્થળે પડ્યું હતું અને તે જગ્યાએ એક સરોવર બની ગયું . આ કારણે આ સરોવર બ્રહ્માને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું. 

=== જૂનું પુષ્કર ===
જૂનું પુષ્કર તળાવ ફરીથી બનાવવામાં આવ્યું છે અને તે પુષ્કર તળાવથી ૫ કિમી દૂર આવેલું છે. પ્રાચીન ગ્રંથો અનુસાર, પુષ્કર યાત્રાળુઓ માટે સમાન સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક મહત્વ ધરાવે છે.

{{Wide image|Panorama of Pushkar Lake in Rajasthan.jpg|1100px|પુષ્કર તળાવની ચતુર્દિશા છબી}}

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{Cite EB1911|wstitle=Pushkar|volume=22}} 
* {{Wikivoyage-inline}} 
* [http://www.shaktipeethas.org/travel-guide/topic523.html પુષ્કર નકશો પુષ્કર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203104835/http://www.shaktipeethas.org/travel-guide/topic523.html |date=2019-12-03 }} માં મહત્વપૂર્ણ સ્થાનો 
* [http://www.itravelapp.net/the-ultimate-guide-to-pushkar-rajasthan/ પુષ્કર, રાજસ્થાન માટે અલ્ટીમેટ ગાઇડ - મુલાકાત લેવાની જગ્યાઓ, કરવા માટેની વસ્તુઓ, ક્યાં રહેવાની, ખાવાની] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200211064027/http://itravelapp.net/the-ultimate-guide-to-pushkar-rajasthan/ |date=2020-02-11 }} 

[[શ્રેણી:સંસ્કૃતિ]]
[[શ્રેણી:રાજસ્થાન]]
[[શ્રેણી:પવિત્ર સરોવરો]]</text>
      <sha1>eolank240lzaince9x9g1ctucjtp4yb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઝીંગા ઉછેર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29603</id>
    <revision>
      <id>907623</id>
      <parentid>907138</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T02:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173997" sha1="5zfbpyq3hnnzrvy4ra9h4p998ndxt62" xml:space="preserve">:''આ અહેવાલ દરિયાઈ (ખારા પાણી)ના ઝીંગાના ઉછેર અંગેનો છે. '' ''તાજા પાણીની જાતોના ઉછેર માટે ફ્રેશવોટર પ્રોન ફાર્મિંગ જૂઓ.'' 


'''ઝીંગા ઉછેર'''  એ જલીય સંવર્ધન (એક્વાકલ્ચર) કારોબાર છે જે માનવ વપરાશ માટે દરિયાઈ [[ઝીંગા]] કે પ્રોન{{ref|a}}નો ઉછેર કરે છે. વેપારી ધોરણે ઝીંગા ઉછેરની શરૂઆત 1970ના દાયકામાં થઈ હતી અને ખાસ કરીને [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]], [[જાપાન|જાપાન]] અને પશ્ચિમ [[યુરોપ|યુરોપ]]ની માંગ પૂરી કરવા ઉત્પાદનમાં તીવ્ર વધારો થયો હતો. સંવર્ધિત ઝીંગાનું વૈશ્વિક ઉત્પાદન 2003 માં 16 લાખ ટનથી વધુ થયું હતું, જેનું મૂલ્ય આશરે 9 અબજ અમેરિકી ડોલર થાય છે. ઉછેરેલાં ઝીંગામાંથી આશરે 75% જેટલાં તો [[એશિયા|એશિયા]]માં, ખાસ કરીને [[ચીન|ચીન]] અને [[થાઇલેન્ડ|થાઈલૅન્ડ]]માં ઉછેર પામ્યાં હોય છે. બાકીના 25 ટકા ઝીંગા ખાસ કરીને લેટિન અમેરિકા, જ્યાં [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ છે, તેમાંથી ઉત્પાદન થયું હતું. [[થાઇલેન્ડ]] સૌથી મોટો નિકાસકાર દેશ છે.

ઝીંગા ઉછેરની પ્રવૃત્તિ દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના પરંપરાગત લઘુ વ્યવસાયમાંથી વૈશ્વિક ઉદ્યોગ બન્યો છે. ટેકનોલોજીના વિકાસને કારણે વધુ ગીચતામાં ઝીંગાનો ઉછેર શક્ય બન્યો છે. ઊંચી પ્રજનન ક્ષમતા ધરાવતા ઝીંગા (બ્રુડસ્ટોક)ની વિશ્વભરમાં નિકાસ કરવામાં આવે છે. વાસ્તવિક રીતે, તમામ ઉછેરાતાં ઝીંગા એ પિનાઇડ્સ (એટલે કે, પિનાઇડે વર્ગના ઝીંગા) છે અને ઉછેરાતાં તમામ ઝીંગામાંથી 80%, ઝીંગાની માત્ર બે જ જાતિઓ – ''પિનીયસ વેનામેઇ''  (પૅસિફિકના શ્વેત ઝીંગા) અને ''પિનીયસ મોનોડોન''  (વિશાળ ટાઈગર પ્રૉન) હોય છે. આ ઓદ્યોગિક મોનોકલ્ચર રોગનો સરળતાથી શિકાર બની શકે છે, તેનાથી ઘણા વિસ્તારમાં સંવર્ધિત ઝીંગાની વસતી નાશ પામી છે. સતત વધતી જતી પરિસ્થિતિકીય સમસ્યાઓ, વારંવાર ફાટી નીકળતા રોગચાળાઓ, અને બિનસરકારી સંસ્થાઓ (એનજીઓ (NGO)) અને ગ્રાહક દેશ એમ બંને તરફથી મળતી ટીકાને પરિણામે 1990ના દાયકાના અંત ભાગમાં આ ઉદ્યોગમાં કેટલાક બદલાવો આવ્યા હતા અને નિયમનો એકંદરે વધુ સખત બન્યાં હતાં. 1999માં વધુ સાતત્યપૂર્ણ ઉછેર પદ્ધતિઓના વિકાસ અને પ્રોત્સાહન માટેનો પ્રોગ્રામ ચાલુ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં સરકારી સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગના પ્રતિનિધિઓ અને પર્યાવરણ સંગઠનો સામેલ હતા.

== ઇતિહાસ અને ભૂગોળ ==
ઇન્ડોનેશિયા લોકો અને બીજા લોકો પરંપરાગત નીચી ગીચતાની પદ્ધતિ (લો-ડેન્સિટી મેથડ)નો ઉપયોગ કરીને સદીઓથી ઝીંગાનો ઉછેર કરે છે. [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]]માં ખારા પાણીના તળાવ, જે ''ટેમબેક્સ''  તરીકે ઓળખાય છે તેને 15 સદી સુધી નિશાનીઓ મેળવી શકાય છે. તેઓ એક જ જાતના ઝીંગાના ઉછેર (મોનોકલ્ચર) માટે નાના તળાવનો ઉપયોગ કરતા હતા અથવા મિલ્કફિશ જેવી બીજી જાતો સાથે વિવિધ જાતના ઝીંગાનો ઉછેર (પોલિકલ્ચર્ડ) કરતા અથવા ચોખાનું ઉત્પાદન ન થતું હોય તેવી સુકી મોસમમાં ડાંગરના ખેતરમાં ઝીંગાનો ઉછેર કરતા હતા.&lt;ref name=&quot;Roen01&quot;&gt;રોનબેક,&amp;nbsp;2001.&lt;/ref&gt; આવી પદ્ધતિ દરિયાઈ વિસ્તારો કે નદીના કિનારે ઘણીવાર જોવા મળતી હતી.  ઝીંગાના ઉછેર માટે મેન્ગ્રોવ વિસ્તારોને પ્રથમ પસંદગી મળતી હતી, કારણ કે આ વિસ્તારમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં કુદરતી ઝીંગા મળી આવે છે.&lt;ref name=&quot;LPCM03&quot;&gt;&lt;/ref&gt; મૂળ કુદરતી અવસ્થામાં રહેલા બાળ ઝીંગાને તળાવમાં પકડવામાં આવતા હતા અને તેઓ ઉછેર કરી શકાય તેવા કદના ન બને ત્યાં સુધી પાણીના કુદરતી વાતાવરણમાં જ તેમનો ઉછેર થવા દેવામાં આવતો હતો. 

1930ના દાયકાથી ઓદ્યોગિક ધોરણે ઝીંગા ઉછેર કામગીરી ચાલુ થઈ હોવાની નિશાનીઓ મળે છે, તે સમયે [[જાપાન|જાપાન]]ના ખેડૂતો સૌ પ્રથમ વખત કુરુમા ઝીંગા (''પિનીયસ જેપોનિકસ'' )નો ઉછેર કર્યો હતો. 1960ના દાયકા સુધીમાં જાપાનમાં નાના ઉદ્યોગનો વિકાસ થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Ros04a&quot;&gt;રોઝનબેરી, ''એબાઉટ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ'' .&lt;/ref&gt; 1960ના દાયકા અને 1070ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઝીંગાનું વેપારી ધોરણે ઉછેર કરવાની કામગીરીનો ઝડપથી વિકાસ થયો હતો. ટેકનોલોજીમાં પ્રગતિને કારણે ઉછેરની વધુ સઘન પદ્ધતિઓ આવી હતી અને બજારમાં માગમાં વધારાને કારણે ઝીંગાનો ઉછેર વિશ્વભરમાં પ્રસર્યો હતો, જે અગાઉ ખાસ કરીને ઉષ્ણકટિબંધ અને ઉષ્ણકટિબંધની હદ પરના પ્રદેશમાં આ પ્રવૃત્તિ કેન્દ્રિત થઈ હતી. 1980ના દાયકાની શરૂઆતમાં ગ્રાહકોની માગ વધી હતી અને તેની સાથે કુદરતી અવસ્થામાં રહેલા ઝીંગામાં ઘટાડો થયો હતો, તેથી આ ઉદ્યોગમાં તેજી આવી હતી.  [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]] ઝીંગા ઉછેરની શરૂઆત કરનારા પ્રથમ દેશો પૈકીનો એક હતો અને 1980માં તે મુખ્ય ઉત્પાદક દેશ બન્યો છે, પરંતુ ખરાબ પદ્ધતિઓ અને રોગચાળાને કારણે 1988 પછી તેના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો હતો.&lt;ref name=&quot;ISA00&quot;&gt;ઇન્ટરનેશનલ શ્રિમ્પ એક્શન નેટવર્ક, 2000.&lt;/ref&gt; [[થાઇલેન્ડ|થાઇલેન્ડ]]માં 1985થી મોટા પાયે ઉત્પાદનનો ઝડપથી વ્યાપ વધ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;HL01&quot;&gt;
હુસૈન એન્ડ લિન, 2001.&lt;/ref&gt; [[દક્ષીણ અમેરિકા|દક્ષિણ અમેરિકા]]માં [[ઈક્વેડોર|ઇક્વાડોરે]] ઝીંગા ઉછેરની સૌ પ્રથમ શરૂઆત કરી હતી, જ્યાં 1978માં આ કામગીરીમાં નાટકીય વધારો થયો હતો.&lt;ref name=&quot;McC04&quot;&gt;મેકક્લેનાન, 2004.&lt;/ref&gt; બ્રાઝિલ 1974થી ઝીંગા ઉછેરમાં સક્રિય છે, પરંતુ ત્યાં 1990ના દાયકા પછી જ તેજી આવી હતી અને તેનાથી આ દેશ થોડા વર્ષોમાં અગ્રણી ઉત્પાદક બન્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Nov03&quot;&gt;નોવેલી, 2003.&lt;/ref&gt; હાલમાં આશરે પચાસ દેશોમાં દરિયાઇ ઝીંગાનો ઉછેર થાય છે. 

== ઉછેરની પદ્ધતિઓ  ==
ઝીંગા ઉછેરની કુદરતી ક્ષમતા કરતા વધી ગયેલી માગને પૂરી કરવા માનવ દ્વારા ઝીંગા ઉછેર પ્રવૃત્તિ ચાલુ થઈ ત્યારે જુના વખતની સ્વવપરાથ માટેની ઉછેરની જુની પદ્ધતિને જગ્યાએ વૈશ્વિક માગને પૂરી કરી શકે તેવી વધુ ઉત્પાદક પદ્ધતિઓ ઝડપથી આવી હતી. ઔદ્યોગિક ઝીંગા ઉછેરમાં સૌ પ્રથમ વિશાળ ફાર્મ સાથેની પરંપરાગત પદ્ધતિનો ઉપયોગ થતો હતો, જેમાં તળાવના મોટા કદને કારણે નીચી ઉપજને સરભર કરી શકાતી હતી, કેટલાંક હેક્ટરના તળાવની જગ્યાએ સુધીના કદના તળાવનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો{{convert|100|ha|sqkm}} અને કેટલાંક વિસ્તારમાં મેન્ગ્રોવનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો. ટેકનોલોજીના વિકાસને કારણે વધુ સઘન પદ્ધતિને શક્ય બનાવી હતી અને તેનાથી વિસ્તાર દીઠ ઉપજમાં વધારો થયો હતો અને વધુ જમીનનું રૂપાંતર કરવાના દબાણમાં ઘટાડો થયો હતો. અર્ધ સઘન અને સઘન ફાર્મ અસ્તિત્વમાં આવ્યા, જ્યાં ઝીંગાને કૃત્રિમ પોષણને આધારે ઉછેરવામાં આવતા અને તળાવનું સક્રિયપણે સંચાલન થતું. જોકે ઘણા ફાર્મ વિશાળ છે, ત્યારે નવા ફાર્મ ખાસ કરીને અર્ધસઘન પ્રકારના છે.

1980ના દાયકાના મધ્ય સુધીમાં મોટાભાગના ફાર્મ કુદરતી અવસ્થામાં રહેલા બાળ ઝીંગા એટલે કે 'પોસ્ટલાર્વે'થી ભરાયેલા હતા. પોસ્ટલાર્વેને સ્થાનિક ધોરણે પકડવામાં આવતા હતા. પોસ્ટલાર્વેને પકડવાની પ્રવૃત્તિ ઘણા દેશોમાં મહત્ત્વનું આર્થિક ક્ષેત્ર બન્યું છે. બાળ ઝીંગાના ઘટતા જતા પ્રમાણનો સામનો કરવા અને બાળ ઝીંગાનો સતત પુરવઠો મળી રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઉદ્યોગે ઈંડા સેવન કેન્દ્ર (હેચરીઝ)માં ઝીંગાના સંવર્ધનની શરૂઆત કરી હતી.

=== જીવનચક્ર ===
[[File:Shrimp nauplius.jpg|right|thumb|120px|ઝીંગાના નૌપ્લી.]]
ઝીંગા સામાન્ય રીતે દરિયાઇ વસવાટમાં પુખ્ત બને છે અને વંશવૃદ્ધિ કરી શકે છે. માંદા ઝીંગા 50,000થી 1 મિલિયન ઇંડા મૂકે છે, જે આશરે 24 કલાક સુધી વિકસિત થઈ નાનકડા નૌપ્લી (ડિમ્ભક) બને છે. આ નૌપ્લી તેમના શરીરમાં રહેલી જરદી (ઇંડાનો પીળો ભાગ)માંથી પોષણ મેળવે છે અને તે પછી ઝોએમાં રૂપાંતર પામે છે. ઝીંગા ડિમ્ભકીયના આ બીજા તબક્કામાં લીલમાંથી પોષણ મેળવે છે અને થોડા દિવસ પછી તેમાં ફરી પરિવર્તન આવે છે અને તે માયસિસમાં રૂપાંતરિત થાય છે. માયસિસ નાનકડા ઝીંગા જેવા જ લાગે છે તેમજ દરિયાઇ વનસ્પતિ અને ઝુપ્લેન્કટનમાંથી પોષણ મેળવે છે. ત્રણ ચાર દિવસમાં ફરી અંતિમ પરિવર્તન થાય છે અને પોસ્ટલાર્વે એટલે કે યુવા ઝીંગા બને છે, જેમાં પુખ્ત ઝીંગાના લક્ષણો હોય છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને ઇંડા બહાર આવ્યાના આશરે 12 દિવસ લાગે છે. શિશુ અવસ્થામાં પોસ્ટલાર્વે નદીના મુખ તરફ સ્થળાંતર કરે છે, જ્યાં પુષ્કળ પોષક તત્વો હોય અને ખારાશ ઓછી હોય છે. તેઓ પુખ્ત થયા પછી ખુલ્લા પાણીમાં સ્થળાંતર કરે છે. પુખ્ત ઝીંગા બેન્થિક પ્રાણી છે તે સામાન્ય રીતે દરિયાના તળિયે જીવે છે.&lt;ref name=&quot;IAA01a&quot;&gt;ઇન્ડિયન એક્વાકલ્ચર ઓથોરિટી, ''એનવાયર્નમેન્ટ રિપોર્ટ'' , પ્ર.&amp;nbsp;2.&lt;/ref&gt;

=== પૂરવઠા સાંકળ ===
ઝીંગાના ઉછેરમાં પણ નિયંત્રિત સ્થિતિમાં આ જીવનચક્ર પૂરું કરવામાં આવે છે. આવું કરવાના કારણોમાં વધુ સઘન ઉછેર, સમાન કદના ઝીંગા મેળવવા માટે સુધારેલા સાઇઝ કંટ્રોલ, જીવાત સામે વધુ સારો અંકુશ તેમજ વાતાવરણને અંકુશિત કરીને (સામાન્ય રીતે ફાર્મમાં ગ્રીનહાઉસ ઉપયોગ કરીને તાપમાનને નિયંત્રિત કરાય છે) વૃદ્ધિ અને પરિપકવ થવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપવાનો હોય છે. તેના જુદા જુદા તબક્કા હોય છેઃ 
* ''હેચરીઝ''  (ઇંડા સેવન કેન્દ્રો) ઝીંગાનો ઉછેર કરે છે અને નૌપ્લી કે પોસ્ટલાર્વે તૈયાર કરે છે, જેનું ફાર્મને વેચાણ કરવામાં આવે છે. મોટા ઝીંગા ઉછેર ફોર્મમાં તેમની પોતાની હેચરી હોય છે અને તેઓ તેમના પ્રદેશના નાના ફાર્મને નૌપ્લી કે પોસ્ટલાર્વનું વેચાણ કરે છે.
* ''નર્સરી'' માં પોસ્ટલાર્વેનો ઉછેર થાય છે અને અહીં તેમને ગ્રોઆઉટ પોન્ડમાં દરિયાઈ વાતાવરણમાં અનુકુળ થાય તેવા બનાવવામાં આવે છે.
* ''ગ્રોઆઉટ''  તળાવમાં ઝીંગા બાળ અવસ્થામાંથી બજારમાં વેચી શકાય તેવા મોટા કદના બને છે, આ પ્રક્રિયાને ત્રણથી છ મહિના લાગે છે.

મોટાભાગના ફાર્મમાં એક વર્ષમાં એક કે બે વખત ઉત્પાદન લેવામાં આવે છે. ઉષ્ણકટિબંધ વાતાવરણમાં ત્રણ પાક પણ શક્ય છે. ખારા પાણીની જરૂરિયાતને કારણે ઝીંગાના ફાર્મ દરિયાકિનારે પર અથવા તેની નજીક રાખવામાં આવે છે. દરિયાકાંઠાથી દૂર આવેલા ઝીંગાના ફાર્મનો પણ ઘણા વિસ્તારમાં પ્રયોગ કરાયો છે, પરંતુ ખારા પાણીની જરૂરિયાત તેમજ ખેડૂતો સાથે જમીન માટેની સ્પર્ધાને કારણે સમસ્યા ઊભી થઈ હતી. [[થાઇલેન્ડ|થાઇલેન્ડ]] 1999માં દરિયાકાંઠાથી દૂર આવેલા ઝીંગાના ફાર્મ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.&lt;ref name=&quot;AGL00&quot;&gt;એફએઓ (FAO), ''ઇમ્પેક્ટ્સ ઓફ સોલ્ટ-એફેક્ટેડ સોઇલ્સ'' .&lt;/ref&gt;

=== ઇંડા સેવન કેન્દ્રો (હેચરીઝ) ===
[[File:Shrimp hatchery.jpg|right|thumb|250px|ઝીંગા ઉછેર કેન્દ્રની ટાંકીઓ ]]
નાના ઇંડા સેવન કેન્દ્રો (હેચરીઝ) દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં ખૂબ જ સામાન્ય છે. તેને કૌટુંબિક બિઝનેસ તરીકે ચલાવવામાં આવે છે અને તેમાં ટેકનોલોજીનો વધુ ઉપયોગ થતો નથી તથા તેમાં નાની ટાંકી (દસ ટનથી ઓછી ક્ષમતાની) અને પ્રાણીઓની ઓછી ગીચતાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તે ઝડપથી રોગચાળાનો શિકાર બની શકે છે, પરંતુ નાના કદના કારણે તેઓ રોગના જંતુઓને દૂર કરવામાં આવ્યા પછી ઝડપથી પુનઃઉત્પાદન ચાલુ કરી શકે છે. જીવિતશેષ-દર શૂન્યથી લઇને 90 ટકા સુધીનો હોય છે, અને તેને રોગચાળો, હવામાન, સંચાલકનો અનુભવ સહિતના સંખ્યાબંધ પરિબળો અસર કરે છે.

''ગ્રીનવોટર''  હેચરી વિશાળ ટાંકા અને પ્રાણીઓની નીચી ગીચતા સાથેની મધ્યમ કદની હેચરી છે. ઝીંગાની ઇયડોને પોષણ આપવા માટે ટાંકામાં અલ્ગલ બ્લૂમ (દરિયાઇ વનસ્પતિ) ઉગાડવામાં આવે છે. તેનો જીવિતશેષ-દર આશરે 40 ટકા છે. 

''ગાલ્વેસ્ટોન''  હેચરી (ટેક્સાસના ગાલ્વેસ્ટન પરથી નામ પડ્યું છે, જે આવી હેચરી વિકસિત કરાઈ હતી) વિશાળ અને ઔદ્યોગિક હેચરી છે, જેમાં બંધ અને ખૂબ જ નિયંત્રિત વાતાવરણનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ હેચરીમાં મોટી ટાંકીઓ (15થી 30 ટન)માં ઊંચી ગીચતા સાથે ઝીંગાનો ઉછેર કરવામાં આવે છે.  જીવિતશેષ-દર શૂન્યથી 80 ટકા છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે 50 ટકાથી દર હાંસલ થઈ શકે છે.  

હેચરીમાં ઉછેરવામાં આવતા ઝીંગાને વનસ્પતિમાંથી પોષણ આપવામાં આવે છે અને પછીથી ઘણીવાર બ્રાઇન શ્રીમ્પ નૌપ્લી (ખાસ કરીને ઔદ્યોગિક હેચરીમાં)નો કૃત્રિમ આહાર તરીકે વિકસિત કરવામાં આવે છે. બાદના તબક્કામાં ખોરાકમાં તાજા અથવા પ્રાણીઓ થીજવીને સુકવેલા પ્રોટીન, દાખલા તરીકે, ક્રિલનો સમાવેશ થાય છે. બ્રાઇન શ્રિમ્પ નૌપ્લીને આપવામાં આવેલા પોષકતત્વો અને દવાઓ (જેવી કે એન્ટીબોયોટિક્સ) તેને ખાતા ઝીંગામાં પણ આવે છે.&lt;ref name=&quot;Ros04a&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== નર્સરી  ===
[[File:Shrimp postlarvae stocking.jpg|right|thumb|250px|ટાંકીમાંથી પોસ્ટલાર્વેને ગ્રોઆઉટ તળાવમાં લઈ જવા તેનો જથ્થો ટ્રકમાં ચડાવતા ઝીંગા ઉછેરકો]]
ઘણા ફાર્મમાં નર્સરી હોય છે, જ્યાં પોસ્ટલાર્વેનો અલગ તળાવ, ટાંકી કે રેસવેમાં બીજા ત્રણ સપ્તાહ સુધી બાળ અવસ્થામાં ઉછેર કરવામાં આવે છે. રેસવે એટલે સમચોરસ આકારના લાંબા, છીછરા તળાવ, જેમાં પાણી સતત વહ્યા કરે છે.&lt;ref name=&quot;vW99a&quot;&gt;વાન વિક ''એટ અલ.'' , [https://web.archive.org/web/20070928001800/http://www.hboi.edu/aqua/downloads/pdf/shrimpmanual_chapter4.pdf HBOI Manual, ch.&amp;nbsp;4].&lt;/ref&gt;

નર્સરીમાં સામાન્ય રીતે દરેક ચોરસમીટર દીઠ 150થી 200 પ્રાણીઓ હોય છે. અહીં તેમને ત્રણ સપ્તાહ સુધી હાઇ પ્રોટીનનો આહાર આપવામાં આવે છે અને પછી તેમને ગ્રોઆઉટ પોન્ડમાં લઈ જવામાં આવે છે. તે સમયે તેમનું વજન એક અને બે ગ્રામની વચ્ચે હોય છે. પાણીની ખારાશને ધીમે ધીમે ગ્રોઆઉટ તળાવના પાણી જેવી કરવામાં આવે છે. 

ખેડૂતો પોસ્ટલાર્વેને ‘પીએલ’ (PL) તરીકે ઓળખાવે છે અને દિવસની સંખ્યાને આધારે તેમાં અનુગ લગાવવામાં આવે છે (એટલે કે પીએલ-1 (PL-1), પીએલ-2 (PL-2) વગેરે). તેઓ ચૂઇ (શ્વાસેન્દ્રિય) વિકસિત થાય ત્યારે તે ગ્રાઆઉટ પોન્ડમાં સ્થળાંતર માટે સજ્જ બને છે, આ પ્રક્રિયા આશરે પીએલ-13 (PL-13)થી પીએલ-17 (PL-17)(ઇંડાના સેવનના આશરે 25 દિવસ પછી) થાય છે. આવી સંવર્ધન કામગીરી (નર્સિંગ) સંપૂર્ણપણે જરૂરી નથી, પરંતુ ઘણા ફોર્મમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, કારણ કે તેનાથી આહારનો વધુ સારો ઉપયોગ થાય છે, સમાન કદમાં વધારો થાય છે, માળખાગત સુવિધનો વધુ સારો ઉપયોગ થાય છે અને ઉત્પાદનમાં વઘારો કરવા માટે નિયંત્રિક વાતાવરણમાં આવું કરી શકાય છે. નર્સરીનો સૌથી મોટો ગેરલાભ એ છે કે કેટલીક પોસ્ટલાર્વે શ્રિમ્પ ગ્રોઆઉટ પોન્ડમાં લઈ જતી વખતે મૃત્યુ પામે છે.&lt;ref name=&quot;Ros04a&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

કેટલાંક ફોર્મમાં નર્સરીનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી, પરંતુ પોસ્ટલાર્વે એક્લિમેશન ટેન્ક (હવા પાણી સાથે સાનુકુળ બનાવવાની ટાંકી) માં યોગ્ય તાપમાન અને ખારાશ સાથે સાનુકુળ બનાવ્યા પછી તેમના સીધા ગ્રોઆઉટ પોન્ડમાં રાખવામાં આવે છે. કેટલાંક દિવસની આ પ્રક્રિયા દરમિયાન આવી ટાંકીના પાણીમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે અને આ પાણીને પણ ગ્રોઆઉટ તળાવ જેવું બનાવવામાં આવે છે. યુવા પોસ્ટલાર્વે માટે પ્રાણીની ગીચતા લિટર દીઠ 500 અને અને મોટા લાર્વા જેવા કે પીએલ-15 (PL-15) માટેની ગીચતા લિટર દીઠ 50થી વધુ હોવી જોઇએ નહીં.&lt;ref name=&quot;vW99b&quot;&gt;વાન વિક ''એટ અલ.'' , [https://web.archive.org/web/20070714030808/http://www.hboi.edu/aqua/downloads/pdf/shrimpmanual_%E0%AA%AA%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%95%E0%AA%B0%E0%AA%A36.pdf ''HBOI Manual'' , ch.&amp;nbsp;6.]&lt;/ref&gt;

=== વિકાસનો તબક્કો (ગ્રોઆઉટ) ===
[[File:Shrimp pond with aerator.jpg|right|thumb|ઇન્ડોનેશિયામાં પેડલવ્હિલ એરેટર્સ સાથેનું ઝીંગાનું તળાવઝીંગા ઉછેરના પ્રાથમિક તબક્કાનું તળાવ, સંવર્ધન માટે પ્લેન્કટનનો ઉપયોગ અને તેમની વૃદ્ધિ (પાણીનો લીલા રંગ વખતે), પછી પોસ્ટલાર્વેને છોડવામાં આવશે.]]
[[File:Paddlewheel aerator.jpg|right|thumb|એક હાર્સપાવરની પેડલવ્હિલ એરેટરપાણીના ફુવારાથી પાણીના બાષ્પીભવનના દરમાં વધારો થઈ શકે છે અને તેથી તળાવની ખારાશમાં વધારો થાય છે.]] 
[[File:Turbo aerator.jpg|right|thumb|બે હાર્સપાવરના ‘ટર્બો એરેટર’નો ઇનટેક, જે પાણીની સપાટીને નીચે એક મીટરે હલેસા મારે છે.તળાવમાં પાણી સાથે કાદવ મિશ્રિત ન બને તે માટે પાણીની ઉંડાઈ ઓછામાં ઓછી 1.5 મીટર હોવી જોઇએ.]]

વિકાસના તબક્કા (ગ્રોઆઉટ)માં ઝીંગા વિકસીને પુખ્ત બને છે. પોસ્ટલાર્વે તળાવમાં લઈ જવામાં આવે છે, જ્યાં તેઓ વેચાણપાત્ર કદ મેળવે ત્યાં સુધી તેમનું પોષણ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને ત્રણથી છ મહિનો સમય લાગે છે.  ઉછેરેલા ઝીંગા તળાવમાં બહાર લાવવા માટે જાળનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અથવા પાણીને બહાર વહાવી દેવામાં આવે છે. તળાવનું કદ અને ટેકનિકલ માળખાત સુવિધાનું સ્તર અલગ અલગ હોય છે.

પરંપરાગત ઓછી ગીચતાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને ઝીંગા ઉછેરતા ફાર્મ દરિયાકિનારે અથવા ઘણીવાર મેન્ગ્રોવ વિસ્તારમાં આવેલા હોય છે. તળાવો થોડા હેક્ટરથી લઈને 100 હેક્ટર સુધીના હોય છે અને ઝીંગાની ગીચતાનું પ્રમાણ નીચું (ચોરસમીટર દીઠ 2થી 3 અથવા હેક્ટર દીઠ 25,000) હોય છે.{{ref|b}} ભરતીને કારણે પાણીની અદલાબદલી થાય છે અને ઝીંગા કુદરતી રીતે સર્જાતા સજીવો પર નભે છે. કેટલાંક વિસ્તારોમાં ખેડૂતો તળાવના દરવાજા ખોલીને જંગલી લાર્વેને અંદર આવવા દે છે અને જંગલી ઝીંગાનો ઉછેર કરે છે.  જમીનના ભાવ નીચા હોય છે તેવા ગરીબ કે ઓછા વિકસિત દેશોમાં વિશાળ ફાર્મમાં વાર્ષિક હેકટર દીઠ 50થી 500 કિગ્રા ઝીંગાની ઉપજ મળે છે (સીધું વજન). તેમાં ઉત્પાદન ખર્ચ નીચો હોય છે (3કિગ્રા જીવંત ઝીંગા માટે 1 અમેરિકી ડોલર) હોય છે અને તેમાં વધુ મજૂરીની જરૂર પડતી નથી તેમજ આધુનિક તકનીકી નિપૂણતાની આવશ્યકતા નથી.&lt;ref name=&quot;Tac02&quot;&gt;ટેકોન, 2002.&lt;/ref&gt;

અર્ધ સઘન ફાર્મ સામાન્ય રીતે પાણીની અદલાબદલી માટે ભરતી પર આધાર રાખતા નથી, પરંતુ પમ્પનો ઉપયોગ કરે છે અને તળાવનો આયોજિત આકાર બનાવે છે. તેથી તેમને ઊંચી ભરતીવાળા વિસ્તારમાં બાંધી શકાય છે. તળાવનું કદ 2થી 30 હેક્ટર દીઠ હોય છે અને ગીચતા ચોરસમીટર દીઠ 10થી 30 ઝીંગા (હેક્ટર દીઠ 100,000-300,000) હોય છે. આવી ગીચતા સાથે ઝીંગાના ઔદ્યોગિક રીતે તૈયાર કરેલા આહાર સાથે કૃત્રિમ પોષણ અને તળાવમાં કુદરતી રીતે થતા સજીવોની વૃદ્ધિને ઉત્તેજન આપવા તળાવને ફળદ્રુપ બનાવવા જરૂરી હોય છે. વાર્ષિક ઉપજ હેકટર દીઠ 500થી 5,000 કિગ્રાની છે, જ્યારે ઉત્પાદન ખર્ચ જીવંત ઝીંગા કિગ્રા દીઠ 2થી 6 અમેરિકી ડોલર છે. ચોરસ મીટર દીઠ 15થી વધુ ઝીંગાની ગીચતાને કારણે ઓક્સિજનનું સ્તર ઘટી ના જાય તે માટે વાયુ મિશ્રણની ઘણીવાર જરૂર પડે છે. ઉત્પાદકતા પાણીના તાપમાનને આધારે અલગ અલગ હોય છે, જેથી એક સિઝનના ઝીંગા બીજી  સિઝનના ઝીંગા કરતા મોટા કદના હોય તેવું સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે.

સઘન ઉછેર નાના તળાવ (0.1-1.5 હેક્ટર) અને ઊંચી વસતી ગીચતાનો પણ ઉપયોગ કરે છે. આ તળાવોનું સક્રિય સંચાલન થાય છે અને તેમાં વાયુમિશ્રણ કરવામાં આવે છે, નકામી નિપજોને દૂર કરવા અને પાણીની ગુણવત્તા જાળવી રાખવા માટે પાણીમાં ફેરબદલ પણ કરવામાં આવે છે તેમજ ઝીંગાને ખાસ નિર્ધારિત કરાયેલા આહાર, ખાસ કરીને ફોર્મ્યુલેટેડ નાની નાની ગોળીના સ્વરૂપમાં પોષણ આપવામાં આવે છે. આવા ફાર્મમાં વાર્ષિક ઊપજ હેકટર દીઠ 5,000 અને 20,000 કિગ્રાની હોય છે, કેટલીક અતિસઘન ઉછેર પદ્ધતિના તળાવમાં હેક્ટર દીઠ 100,000 કિગ્રાની પણ ઉપજ મળી શકે છે. તળાવના પાણીની ગુણવત્તા અને બીજી સ્થિતિ પર સતત દેખરેખ રાખવા માટે આધુનિક ટેકનિકલ માળખાગત સુવિધા અને ઉચ્ચ તાલીમ પામેલ વ્યવસાયિકોની જરૂર પડે છે અને તળાવનો ઉત્પાદન ખર્ચ એક કિગ્રા જીવંત ઝીંગા દીઠ 4થી 8 અમેરિકી ડોલર હોય છે. 

ઝીંગા ઉછેર ફાર્મના ઉત્પાદન અંગેની લાક્ષણિકતાઓના અંદાજ અલગ અલગ છે. મોટા ભાગના અભ્યાસમાં જણાવાયું છે કે વિશ્વભરના 55થી 60 ટકા ફાર્મ વિશાળ ફાર્મ છે, બીજા 25થી 30 ટકા ફાર્મમાં અર્ધ-સઘન પદ્ધતિનો અને બાકીના ફાર્મમાં સઘન પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. જોકે, પ્રાદેશિક તફાવત પણ ઊંચો છે અને [ટેકોન (2002)] અહેવાલ વિવિધ અભ્યાસમાં વ્યક્તિગત દેશો માટેના દાવો કરવામાં આવેલી ટકાવારીમાં વિસંગતતા હોવાનું જણાવે છે.&lt;ref name=&quot;Tac02&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== ઝીંગાનું પોષણ  ===

વિશાળ ફાર્મમાં ખાસ કરીને તળાવની કુદરતી ઉત્પાદકતા પર આધાર રાખવામાં આવે છે, જ્યારે વઘુ સઘન પદ્ધતિ ધરાવતા ફાર્મમાં માત્ર કૃત્રિમ પોષણનો અથવા તળાવના કુદરતી તત્વોને પુરક હોય તેવા કૃત્રિમ આહારનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ફાયટોપ્લાન્ક્ટન (નાના દરિયાઇ છોડ)ની વૃદ્ધિને આધારે તળાવમાં આહારની શ્રૃંખલા સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. આવા દરિયાઇ છોડની વૃદ્ધિને વેગ આપવા ખાતરો અને ખનિજનો ઉપયોગ કરાય છે, જેનાથી ઝીંગાના વિકાસને વેગ મળે છે. કૃત્રિમ આહારની ગોળીઓ અને ઝીંગાના મળમૂત્ર સહિતના નકામા કચરોથી તળાવમાં યુટ્રોફિકેશન (વધુ પડતા પોષણ તત્વો)ની સમસ્યા થઈ શકે છે.

કૃત્રિમ આહાર ખાસ આકારના દાણા જેવી ગોળીઓના સ્વરૂપમાં હોય છે અને તે ઝડપથી પાણીમાં મિશ્ર થઈ જાય છે. આવી 70 ટકા સુધીની ગોળીઓ નકામી જાય છે, કારણ કે ઝીંગા તેનો આહાર તરીકે ઉપયોગ કરે તે પહેલા તે ક્ષય પામે છે.&lt;ref name=&quot;Ros04a&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ઝીંગાને એક દિવસમાં બેથી પાંચ વખત ખોરાક આપવામાં આવે છે, આહાર આપવાની આ પ્રક્રિયા કિનારા પરથી વ્યક્તિઓ દ્વારા, હોડીમાંથી અથવા સમગ્ર તળાવમાં ફેલાયેલા મેકેનિક ફીડર્સ મારફતે કરવામાં આવે છે. ફીડ કન્વર્ઝશન રેટ (એફસીઆર (FCR)) એટલે કે ઝીંગાના એક એકમ (એક કિલોગ્રામ)ના ઉત્પાદન માટે જરૂરી ખોરાકનો જથ્થો, આધુનિક ફાર્મમાં આશરે 1.2-2.0નો હોવાનો ઉદ્યોગનો દાવો છે, પરંતુ આ શ્રેષ્ઠત્તમ મૂલ્ય છે, જેને વ્યવહારમાં હંમેશા હાંસલ કરી શકાતું નથી. ફાર્મે નફાકારક બનવું હોય તેના માટે 2.5થી નીચો ફીડ કન્વર્ઝશન રેટ જરૂરી છે, જુના ફાર્મ કે શ્રેષ્ઠત્તમ કરતા નીચી સ્થિતિના તળાવમાં આ રેશિયો સરળતાથી વધીને 4:1 થઈ શકે છે.&lt;ref name=&quot;CDE03_93&quot;&gt;ચૌટાર્ડ ''એટ અલ.'' ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;39.&lt;/ref&gt; નીચો એફસીઆર (FCR) એટલે ફાર્મની ઊંચો નફો.

== ઉછેરવામાં આવતી જાતો  ==
ઝીંગા અને પ્રોનની ઘણી જાતો છે, પરંતુ મોટું કદ ધરાવતી હોય તેવી જાતોનો વાસ્તવમાં ઉછેર થાય છે, આ તમામ જાતો  પિનાઇડ્સ કૂળ (પિનેઇડે કૂળ) સાથે જોડાયેલી છે&lt;ref name=&quot;Ros04b&quot;&gt;રોઝનબેરી, ''સ્પેસીસ ઓફ ફાર્મ-રેઇઝ્ડ શ્રિમ્પ'' .&lt;/ref&gt; અને તેની સાથે ''પિનીયસ''  પ્રજાતિ સાથે સંકળાયેલી છે.{{ref|c}} ઘણી જાતિ ઉછેર માટે યોગ્ય નથી. તે નફો ન થઈ શકે તેટલી નાની છે અથવા એક જગ્યાએ તેમને એકઠા કરવામાં આવે ત્યારે તેમનો વિકાસ બંધ થઈ જાય છે અથવા રોગાચાળાનો તરત શિકાર બની જાય છે. બજારમાં પ્રભુત્વ ધરાવતી બે જાતિ આ મુજબ છેઃ 

* પેસિફિક વ્હાઇટ ઝીંગા (''લિટોપિનીયસ વેનામેઇ'' , ‘વ્હાઇટલેગ શ્રિમ્પ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે) પશ્ચિમના દેશોમાં ઉછેરવામાં આવતી મુખ્ય જાત છે. મેક્સિકોથી પેરુ સુધીના [[પ્રશાંત મહાસાગર|પેસિફિક]] દરિયાકાંઠાની આ મૂળ જાતિ 23 સેન્ટીમીટર સુધી વિકાસ પામે છે. લેટિન અમેરિકામાં કુલ ઉત્પાદનમાંથી 95 ટકા ઉત્પાદન ''એલ &lt;span class=&quot;goog-gtc-fnr-highlight&quot;&gt;વેનામેઇ&lt;/span&gt;''  જાતિના ઝીંગાનું થાય છે. તેને બંધિયાર જગ્યામાં ઉછેરવાનું સરળ છે, પરંતુ ટૌરા નામના રોગચાળાનો ઝડપથી શિકાર બની જાય છે. 
* વિશાળ ટાઇગર પ્રોન ઝીંગા (''પી. મોનોડોન'' , ‘બ્લેક ટાઇગર શ્રિમ્પ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે) જાપાનથી લઇને [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] સુધી હિન્દ મહાસાગર અને [[પ્રશાંત મહાસાગર|પેસિફિક સમુદ્ર]]માં જોવા મળે છે. ઉછેરવામાં આવતી તમામ જાતોમાં સૌથી મોટું કદ ધરાવતી આ પ્રજાતિ 36 સેન્ટીમીટરની લંબાઈ સુધી વધે છે અને તેનો ઉછેર [[એશિયા|એશિયા]]માં કરવામાં આવે છે. વ્હાટસ્પોટ નામના રોગચાળાનો શિકાર બનતી હોવાથી અને બંધિયાર જગ્યામાં ઉછેરવામાં મુશ્કેલી હોવાથી આ જાતિની જગ્યાએ 2001થી ''એલ વેનામેઇ''  જાતિનો ઉછેર કરવામાં આવે છે.


આ બે પ્રજાતિ ઉછેરવામાં આવતા ઝીંગાના કુલ ઉત્પાદનમાં આશરે 80 ટકા હિસ્સો આપે છે.&lt;ref name=&quot;Jos04&quot;&gt;જોસુઇટ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;8.&lt;/ref&gt; બીજી ઉછેરવામાં આવતી પ્રજાતિમાં નીચે મુજબ છેઃ
[[File:Marsupenaeus japonicus.jpg|right|thumb|250px|તાઇવાનની એક્વાકલ્ચર નિરીક્ષણ ટાંકીમાં કુરુમા ઝીંગા]]

* 1980ના દાયકાના અંત ભાગમાં આઈએચએચએન (IHHN) વાઇરસે લગભગ તમામ વસતીનો નાશ કર્યો ત્યાં સુધી પશ્ચિમ ગોળાર્ધમાં ઝીંગાના ઉછેર માટે વેસ્ટર્ન બ્લૂ ઝીંગા (''પી. સ્ટીલિરોસ્ટ્રીસ'' ) ખૂબ જ લોકપ્રિય હતા. કેટલાંક ઝીંગા ટકી ગયા હતા અને આ વાઇરસ સામે પ્રતિકાર ક્ષમતા મેળવી હતી. આમાંથી કેટલાંક ટૌરા વાઇરસનો સામે પણ પ્રતિકાર ક્ષમતા ધરાવે છે તેવી શોધ થયા પછી કેટલાક ફાર્મમાં ''પી. સ્ટીલિરોસ્ટ્રીસ'' નો 1997થી ફરી ઉછેર થવા લાગ્યો હતો.
* ચાઇનીઝ વ્હાઇટ ઝીંગા (''પી. ચાઇનેસિસ'' , ''ફ્લેશી પ્રોન''  તરીકે પણ ઓળખાય છે) [[ચીન|ચીન]]ના દરિયાકાંઠા પર અને કોરિયાના પશ્ચિમ દરિયાકાંઠે જોવા મળે છે અને તેને ઉછેર ચીનમાં થાય છે. તે મહત્તમ માત્ર 18 સેન્ટીમીટર સુધીની લંબાઇ પ્રાપ્ત શકે છે અને વધુ ઠંડા પાણીને (માઇનસ 16 ડીગ્રી સેલ્સિયસ)ને સહન કરી શકે છે. વૈશ્વિક બજારમાં એક સમયે મુખ્ય પરિબળ બનેલી આ પ્રજાતિને 1993માં રોગચાળાએ લગભગ ખતમ કરી નાંખી હતી અને હાલમાં માત્ર ચીનના ઘરેલુ બજાર માટે ઉપયોગ થાય છે.
* કુરુમા ઝીંગા (''પી. જેપોનિકસ'' )નો ખાસ કરીને [[ચીની ગણતંત્ર|જાપાન]], તાઇવાન અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ ઉછેર થાય છે, પરંતુ તેનું બજાર માત્ર જાપાન છે, જાપાનમાં જીવંત કુરુમા ઝીંગાના ભાવ પાઉન્ડ દીઠ 100 અમેરિકી ડોલર (કિગ્રા દીઠ 220 ડોલર) છે.
* ભારતીય શ્વેત ઝીંગા (''પી. ઇન્ડિકસ'' ) હિન્દ મહાસાગરના દરિયાકાંઠાની પ્રજાતિ છે અને [[ભારત|ભારત]], [[ઈરાન|ઇરાન]] અને મધ્યપૂર્વ તેમજ આફ્રિકાના દરિયાકાંઠે તેને વ્યાપક પ્રમાણમાં ઉછેર કરવામાં આવે છે.
* બનાના ઝીંગા (''પી. મર્ગ્યુઇનસિસ'' ) [[ઓમાન|ઓમાન]], [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]] અને [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] સુધી ભારતીય સમુદ્રના દરિયાઇ પાણીની ઉછેરવામાં આવેલી બીજી એક પ્રજાતિ છે. તેનો ઉછેર ઊંચી ગીચતામાં થઈ શકે છે. 

''પિનીયસ'' ની બીજી કેટલીક પ્રજાતિઓ ઝીંગા ઉછેરમાં ઘણો જ નજીવો ભાગ ભજવે છે. બીજા કેટલાંક પ્રકારના ઝીંગાનો પણ ઉછેર થઈ શકે છે, ઉદાહરણ તરીકે ‘એકયામી પેસ્ટ ઝીંગા’ અથવા ‘''મેટાપિનીયસ એસપીપી’.''  તેનું કુલ ઉત્પાદન વાર્ષિક આશરે 25,000 ટન છે, જે &lt;span class=&quot;goog-gtc-fnr-highlight&quot;&gt;પિનાઇડ&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;goog-gtc-fnr-highlight&quot;&gt;સ&lt;/span&gt;ની સરખામણીમાં નીચું છે.

== રોગો ==
ઝીંગાને અસર કરતા ઘણા જીવલેણ વાઇરલ રોગ છે.&lt;ref name=&quot;BRMES01&quot;&gt;બોન્દાદ-રિએન્ટાસો ''એટ અલ.'' &lt;/ref&gt; ખૂબ જ ગીચતા ધરાવતા મોનોકલ્ચરલ ફાર્મમાં આવા વાઇરસ ઇન્ફેક્શન ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાય છે અને ઝીંગાની સમગ્ર વસતીનો નાશ કરી શકે છે. આમાંથી ઘણા વાઇરસ ફેલાવતું એક મહત્ત્વનું વેક્ટર પાણી છે અને તેથી વાઇરસ ફાટી નીકળવાથી નાના ઝીંગાના મોટાભાગની વસતીનો નાશ થવાનું જોખમ પણ હોય છે.

યલોહેડ રોગ, જે થાઇ (થાઇલેન્ડની ભાષા)માં ''હુ લીયંગ''  તરીકે પણ ઓળખાય છે તે સમગ્ર દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં ''પી મોનોડોન''  જાતિને અસર કરે છે.&lt;ref name=&quot;GSMFC03a&quot;&gt;ગલ્ફ સ્ટેટ્સ મરિન ફિશરીઝ કમિશન: [http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=119 ''નોન-નેટિવ સ્પેસીઝ સમરીઝ: '' યલોહેડ વાઇરસ'' (વાયએચવી (YHV))'' ], 2003. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-23. ડેટા ટેમ્પરરીલી વિથડ્રોન પેન્ડિંગ રિવ્યૂ.[http://web.archive.org/web/20070928014907/http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=119 Archived link with the data].&lt;/ref&gt; 1990માં આ રોગ સૌ પ્રથમ થાઇલેન્ડમાં દેખાયો હતો. આ રોગ ખૂબ જ ચેપી છે અને 2થી 4 દિવસમાં ઝીંગાનો મોટાપાયે નાશ કરે છે. ચેપ લાગ્યો હોય તે ઝીંગાનો સિફાલોથોરેક્સ (માથુ અને વક્ષઃસ્થળ સુધીનો અગ્રભાગ) પીળો પડી જાય છે અને તે ખૂબ જ અસાધારણ ખોરાક લેવાનું ચાલુ કરે છે અને પછી એકાએક બંધ કરી દે છે તે પછી મરણની અણી પર આવેલા ઝીંગા મૃત્યુ પામતા પહેલા તળાવની સપાટી નજીક જમા થાય છે.&lt;ref name=&quot;OIE03a&quot;&gt;ઓઆઇઇ (OIE): [http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.07_YHD.pdf ''એક્વેટિક મેન્યુઅલ'' , સેક્ટ. ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.07_YHD.pdf 2.2.7.]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} સુધારો 2010-02-23.&lt;/ref&gt;

વ્હાઇટસ્પોટ સિન્ડ્રોમ પણ એક રોગ છે, જે સંબંધિત વાઇરસથી ફેલાય છે. જાપાનીઝ ''પી. જેપોનિકસ''  જાતિમાં 1993માં સૌ પ્રથમ જોવા મળેલો આ રોગ&lt;ref name=&quot;OIE03b&quot;&gt;ઓઆઇઇ (OIE): [http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.05_WSD.pdf ''એક્વેટિક મેન્યુઅલ'' , સેક્ટ ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.05_WSD.pdf 2.2.5]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} સુધારો 2010-02-23.&lt;/ref&gt; સમગ્ર એશિયા અને પછી અમેરિકામાં પણ ફેલાયેલો છે.  તે ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાય છે અને ખૂબ જ જીવલેણ છે, તેનાથી મૃત્યુદર થોડા દિવસોમાં 100 ટકા સુધી થઈ શકે છે. આ રોગના લક્ષણોમાં પીઠ પર સફેદ ચકામા અને હિપેટોપાનક્રીસ (પાચકગ્રંથીના અવયવો) લાલ થઈ જાય છે. અસરગ્રસ્ત ઝીંગા મૃત્યુ પામતા પહેલા સુસ્ત બની જાય છે.&lt;ref name=&quot;GSMFC03b&quot;&gt;ગલ્ફ સ્ટેટ્સ મરિન ફિશરીઝ કમિશન: [http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=7 ''નોન-નેટિવ સ્પેસીઝ સમરીઝ: '' વ્હાઇટ સ્પોટ સિન્ડ્રોમ બેક્યુલોવાઇરસ કોમ્પ્લેક્સ'' (ડબલ્યુએસબીવી (WSBV))'' ], 2003. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-23. ડેટા ટેમ્પરરીલી વિથડ્રોન પેન્ડિંગ રિવ્યૂ. [http://web.archive.org/web/20070928014547/http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=7 Archived link with the data].&lt;/ref&gt;

ટૌરા સિન્ડ્રોમ સૌ પ્રથમ 1992માં ઇક્વાડોરની ટૌરા નદીના ઝીંગા ફાર્મમાં જોવા મળ્યો હતો. આ રોગચાળો ફેલાવતા સંખ્યાબંધ વાઇરસ સૌથી વધુ ઉછેરવામાં આવતી ઝીંગાની જાતિ પૈકીની એક જાતિ ''પી &lt;span class=&quot;goog-gtc-fnr-highlight&quot;&gt;વેનામેઇ&lt;/span&gt;'' માં જોવા મળે છે. આ રોગ ઝડપથી ફેલાય છે અને ખાસ કરીને અસરગ્રસ્ત ઝીંગા અને પ્રજનક્ષમતા ધરાવતા ઝીંગા (બ્રૂડસ્ટોક)ની નિકાસને કારણે આ રોગ ફેલાય છે. આ રોગ મૂળમાં અમેરિકાના ફાર્મ પૂરતો સીમિત હતો, પરંતુ તે હવે ''એલ &lt;span class=&quot;goog-gtc-fnr-highlight&quot;&gt;વેનામેઇ&lt;/span&gt;'' ના ઉછેર શરૂ થયા પછી એશિયાના ફાર્મમાં પણ ફેલાયો છે. એક પ્રદેશના એક ફાર્મમાંથી બીજા ફાર્મમાં આ રોગના ફેલાવા માટે પક્ષીઓને પણ જવાબદાર માનવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;OIE03c&quot;&gt;OIE: [http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.04_TAURA.pdf ''એક્વેટિક મેન્યુઅલ'' , સેક્ટ. ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.04_TAURA.pdf 2.2.4]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} સુધારો 2010-02-23.&lt;/ref&gt;

ઇન્ફેક્શન હાઇપોડર્મલ અને હેમાટોપોએટીક નેક્રોસિસ (આઇએચએચએન (IHHN)) એક રોગ છે, જે ''પી સ્ટીલિરોસ્ટ્રીસ''  (90 ટકા જેટલો ઊંચો મૃત્યુદર)માં સામુહિક વિનાશ કરે છે અને ''એલ &lt;span class=&quot;goog-gtc-fnr-highlight&quot;&gt;વેનામેઇ&lt;/span&gt;'' માં ગંભીર વિકૃતિઓ લાવે છે. તે પેસિફિક ફાર્મમાં અને દરિયાઇ ઝીંગામાં જોવા મળે છે, તે ઉપરાંત આ રોગ અમેરિકાના [[એટલાન્ટીક મહાસાગર|એટલાન્ટિક]] દરિયાકાંઠાના જંગલી ઝીંગામાં પણ જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;OIE03d&quot;&gt;OIE: [http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.02_IHHN.pdf ''એક્વેટિક મેન્યુઅલ'' , સેક્ટ. ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.02_IHHN.pdf 2.2.2]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt;

બીજા સંખ્યાબંધ બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન પણ છે, જે ઝીંગા માટે જીવલેણ બને છે. સૌથી વધુ સામાન્ય વિબ્રીઓસિસ છે, જે ''વિબ્રોઓ''  જાતિના બેક્ટેરિયાથી ફેલાય છે. ઝીંગા નબળા અને ભ્રમિત બને છે અને તેનાથી બાહ્ય ચામડી પર ઊંડા જખમ પણ પડી શકે છે. મૃત્યુદર 70 ટકા પણ વધુ થઈ શકે છે. બીજા બેક્ટેરિયાથી ફેલાતો રોગ નેક્રોટિસિંગ હેપાટોપેન્સક્રીએટીસ (એનએચપી (NHP)) છે. તેના લક્ષણોમાં બાહ્ય હાડપિંજર (કવચ)માં નબળાઈ અને તેમાં સડાનો સમાવેશ થાય છે.  આવા મોટા મોટાભાગના બેક્ટેરિલાય આધારિત ચેપનું કારણ તળાવમાં ઝીંગાની વધુ પડતી ગીચતા, ઊંચા તાપમાન, પાણીની નીચી ગુણવત્તા જેવી તનાવપૂર્ણ સ્થિતિ છે, આવા પરિબળોથી બેક્ટેરિયાની વૃદ્ધિને હકારાત્મક અસર થાય છે. એન્ટીબોયોટિક્સથી તેની સારવાર કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;ML99&quot;&gt;વાન વિક ''એટ અલ.'' , [https://web.archive.org/web/20070121201945/http://www.hboi.edu/aqua/downloads/pdf/shrimpmanual_%E0%AA%AA%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%95%E0%AA%B0%E0%AA%A39.pdf ''HBOI Manual'' , ch.&amp;nbsp;9].&lt;/ref&gt; વિવિધ એન્ટીબાયોટિક્સ ધરાવતા ઝીંગાની આયાત પર આયાતકર્તા દેશો વારંવાર પ્રતિબંધ મૂકે છે.  આવી એક એન્ટિબાયોટિક ક્લોરામ્ફેનિકોલ છે, જેના પર 1994થી યુરોપિયન યુનિયને પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, પરંતુ તે હજુ પણ સમસ્યા ઊભી કરે છે.&lt;ref name=&quot;Ros05a&quot;&gt;રોઝનબેરી, ''ક્લોરામફિનિકોલ'' , 2005.&lt;/ref&gt;

આવા રોગથી ઝીંગાનો મૃત્યુદર ઊંચો હોવાથી તે ઝીંગા ઉછેરકો માટે ખૂબ જ મોટો ખતરો છે, કારણ કે જો તળાવમાં રોગ ફેલાય તો ઝીંગા પાલકોએ સમગ્ર વર્ષની આવક ગુમાવવી પડે છે.  મોટાભાગના રોગની હજુ અસરકારક સારવાર થઈ શકતી નથી, તેથી ઉદ્યોગ આ રોગચાળો ન ફેલાય તે માટે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.  તળાવના પાણીની ગુણવત્તા પર સતત દેખરેખ રાખવાની વ્યવસ્થાથી રોગનો ફેલાવો થઈ શકે તેવી સ્થિતિને ટાળવામાં મદદ મળે છે, આ ઉપરાંત દરિયાઇ લાર્વાનો ઉપયોગ કરવાની જગ્યાએ નિયંત્રિત અને પ્રમાણિત વાતાવરણમાં ઉછેરવામાં આવેલા ચોક્કસ રોગકારક સૂક્ષ્મજીવ મુક્ત બ્રૂડસ્ટોકનો ઉપયોગ પણ મદદરૂપ બની શકે, કારણ કે તેનાથી રોગચાળો ફેલાતો નથી.&lt;ref name=&quot;Cea02&quot;&gt;સીટેક યુએસએ, ઇન્ક.: ''[https://web.archive.org/web/20050907195817/http://ceatech.com/products/avoiddisease.htm The Rationale to use SPF broodstock]'' . સુધારો 2005-08-23.&lt;/ref&gt; ફાર્મના રોગમુક્ત ઝીંગામાં આવા રોગ ન ફેલાય તે માટે અર્ધસઘન ઉછેર પદ્ધતિ આધારિત તળાવમાં નિયંત્રિત વાતાવરણ ઊભું કરવાનું ચલણ પણ વધી રહ્યુ છે, તે માટે જમીનનો સીધો સંપર્ક ન થાય તે માટે પ્લાસ્ટિકનું આવરણ કરવામાં આવે છે, તેમજ તળાવના પાણીની ફેરબદલને લઘુતમ કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;McC04&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

== અર્થતંત્ર ==
ઉછેરવામાં આવેલા ઝીંગાનું કુલ વૈશ્વિક ઉત્પાદન 2005માં 2.5 મિલિયન ટનની સપાટીએ પહોંચ્યું હતું.&lt;ref&gt;એફએઓ (FAO), ધ સ્ટેટ ઓફ વર્લ્ડ ફિશરીઝ એન્ડ એક્વાકલ્ચર, પાનું 124.&lt;/ref&gt; જે આ વર્ષના કુલ ઉત્પાદન (ઉછેરવામાં આવેલા અને દરિયાઇ ઝીંગા બંને)ના 42 ટકા થવા જાય છે.  ઝીંગાનું સૌથી મોટું બજાર [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]] છે, જેને 2003-09 દરમિયાન વાર્ષિક ધોરણે 500- 600,000 ટન ઝીંગા પ્રોડક્ટ્સની આયાત કરી હતી.&lt;ref name=&quot;usda_stats&quot;&gt;યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એગ્રિકલ્ચર: [http://www.ers.usda.gov/Data/Aquaculture/ShrimpImportsVolume.htm યુએસ શ્રિમ્પ ઇમ્પોર્ટ્સ બાય વોલ્યૂમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331185007/http://www.ers.usda.gov/Data/Aquaculture/ShrimpImportsVolume.htm |date=2015-03-31 }} ([http://www.ers.usda.gov/Data/Aquaculture/ એક્વાકલ્ચર ડેટા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220083421/http://www.ers.usda.gov/data/Aquaculture/ |date=2010-02-20 }}), ફેબ્રુઆરી 2010. સુધારો 2010-02-23.&lt;/ref&gt; [[જાપાન|જાપાન]] વાર્ષિક આશરે 200,000 ટનની આયાત કરે છે,&lt;ref name=&quot;picjp&quot;&gt;પીઆઇસી (PIC): [http://www.pic.or.jp/en/market/shrimp.htm માર્કેટ ઇન્ફર્મેશન: શ્રિમ્પ એન્ડ ક્રેબ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505071343/http://www.pic.or.jp/en/market/shrimp.htm |date=2010-05-05 }}. 1994-98 માટે ડેટા. સુધારો 2010-02-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;noaanmfs&quot;&gt;એનઓએએ (NOAA), નેશનલ મરિન ફિશરીઝ સર્વિસ, સાઉથવેસ્ટ રિજનલ ઓફિસ: [http://swr.nmfs.noaa.gov/fmd/sunee/shrimp/jsh.htm જાપાનીઝ શ્રિમ્પ ઇમ્પોર્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216001858/http://swr.nmfs.noaa.gov/fmd/sunee/shrimp/jsh.htm |date=2013-02-16 }}, 1997 બાદના માસિક ડેટા યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2010-02-23.&lt;/ref&gt; જ્યારે યુરોપિયન યુનિયનને 2006માં બીજા આશરે 500,000 ટન ઝીંગાની આયાત કરી હતી, યુરોપમાં [[સ્પેઇન|સ્પેન]] અને [[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ]] સૌથી મોટા આયાતકાર દેશો છે.&lt;ref name=&quot;faofigiscommodities&quot;&gt;એફએઓ (FAO): ફિગિસ (FIGIS) [http://www.fao.org/fishery/statistics/global-commodities-production/query/en કોમોડિટીઝ 1976-2006], ક્વેરી ફોર ઇમ્પોર્ટ્સ ઓલ ઇયુ કન્ટ્રીઝ, ઓલ શ્રિમ્પ્સ એન્ડ પ્રોન એન્ટ્રીઝ એક્સેપ્ટ ધોઝ ગિવિનંગ સ્પેસીસ અધર ધેન ''પિનીયસ એસીપી''  (ઓલસો એક્સક્લુડિંગ &quot;નેઇ&quot; એન્ટ્રીઝ; &quot;નેઇ&quot; મિન્સ &quot;નોટ એલ્સવેર ઇન્ક્લુડેડ&quot;). ફોર કમ્પેરિઝન, યુએસ વોસ ઓલસો ઇન્ક્લુડેડ, એન્ડ ધ નંબર્સ રિપોર્ટેડ બાય ધેટ સિલેક્શન વેર ફાઉન્ડ ટુ કોરિસ્પોન્ડ વેલ વિધ ધ [http://www.ers.usda.gov/Data/Aquaculture/ShrimpImportsVolume.htm યુએસ ડીઓએ (DOA) નંબર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331185007/http://www.ers.usda.gov/Data/Aquaculture/ShrimpImportsVolume.htm |date=2015-03-31 }} આફ્ટર કન્વર્ઝન ફ્રોમ ટન્સ ટુ 1,000 પાઉન્ડ. સુધારો 2010-02-25.&lt;/ref&gt; યુરોપિયન યુનિયન દરિયાના ઠંડા પાણીમાંથી પકડવામાં આવેલા ઝીંગાનો મુખ્ય આયાતકાર છે અને તે ખાસ કરીને સામાન્ય ઝીંગા ''(ક્રેન્ગોન ક્રેન્ગોન)''  અને ''પેન્ડાલસ બોરિયલિસ''  જેવા ''પેન્ડાલિડે''  ઝીંગાની આયાત કરે છે, 2006માં આ આયાત 200,000 ટનની રહી હતી.&lt;ref name=&quot;faofigiscommodities2&quot;&gt;એફએઓ (FAO): ફિગિસ (FIGIS) [http://www.fao.org/fishery/statistics/global-commodities-production/query/en કોમોડિટીઝ 1976-2006], સેમ ક્વેરો ઓલસો ઇન્ક્લુડિંગ ''કાનગોન''  એન્ડ ''પાન્ડાલિડેઇ'' . સુધારો 2010-02-25.&lt;/ref&gt;

ઝીંગાના આયાત ભાવમાં જંગી વધઘટ થતી હોય છે. 2003માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]માં કિલોગ્રામ દીઠ ઝીંગાનો આયાત ભાવ 8.80 અમેરિકી ડોલર હતો, જે જાપાનના 8.00 અમેરિકી ડોલર કરતા થોડો ઉંચો હતો. યુરોપિયન યુનિયનમાં સરેરાશ આયાત ભાવ કિગ્રા દીઠ માત્ર 5.00 અમેરિકી ડોલર હતો, જે ઘણા નીચા ભાવ છે, કારણ કે યુરોપિયન યુનિયન દરિયાના ઠંડા પાણીમાં પકડવામાં આવેલા ઝીંગાની વધુ આયાત કરે છે, જે ઉછેરવામાં આવતા હુંફાળા પાણીના ઝીંગા કરતા ઘણા નીચા હોય છે, તેથી ભાવ નીચા હોય છે. વધુમાં ભૂમધ્ય યુરોપ હેડ-ઓન ઝીંગાને વધુ પસંદ કરે છે, જેનો વજન આશરે 30 ટકા વધુ હોય છે, પરંતુ એકમ દીઠ ભાવ નીચો હોય છે.&lt;ref name=&quot;Jos04_16&quot;&gt;જોસુઇટ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;16.&lt;/ref&gt;

ઉછેરવામાં આવતા ઝીંગાનું આશરે 75 ટકા વૈશ્વિક ઉત્પાદન એશિયાના દેશોમાં થાય છે, જેમાં બે અગ્રણી દેશો [[ચીન|ચીન]] અને [[થાઇલેન્ડ|થાઇલેન્ડ]] છે અને તેમના પછી [[વિએટનામ|વિયેતનામ]], [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]] અને [[ભારત|ભારત]]નો ક્રમ આવે છે. બાકીનું 25 ટકા ઉત્પાદન પશ્ચિમ ગોળાર્ધમાં થાય છે, જ્યાં લેટિન અમેરિકન દેશો ([[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]], [[ઈક્વેડોર|ઇક્વાડોર]], મેક્સિકો)નું પ્રભુત્વ છે.&lt;ref name=&quot;figis&quot;&gt;ફિગિસ (FIGIS); એફએઓ (FAO) ડેટાબેઝ, 2007.&lt;/ref&gt; નિકાસના સંદર્ભમાં થાઇલેન્ડ આશરે 30 ટકા કરતા વધુ બજારહિસ્સા સાથે અગ્રણી દેશ છે, આ પછી નિકાસના સંદર્ભમાં ચીન, ઇન્ડોનેશિયા, અને ચીનનો ક્રમ આવે છે, જે નિકાસ બજારમાં આશરે 10 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. બીજા અગ્રણી નિકાસકાર દેશોમાં વિયેતનામ, બાંગ્લાદેશ અને ઇક્વાડોરનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;FM&quot;&gt;ફૂડમાર્કેટ: ''[http://www.foodmarketexchange.com/datacenter/product/seafood/shrimp/detail/dc_pi_sf_shrimp0302.htm શ્રિમ્પ પ્રોડક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312082053/http://www.foodmarketexchange.com/datacenter/product/seafood/shrimp/detail/dc_pi_sf_shrimp0302.htm |date=2016-03-12 }}'' ; ગ્લોબફિશમાંથી ડેટા, 2001. સુધારો 2005-06-23.&lt;/ref&gt; થાઇલેન્ડ તેના ઉત્પાદનમાંથી લગભગ તમામની નિકાસ કરે છે, જ્યારે ચીન તેના મોટાભાગના ઉત્પાદનનો ઉપયોગ ઘરેલુ બજારમાં કરે છે. ઉછેરવામાં આવેલા ઝીંગા માટેનું મજબૂત ઘરેલુ બજાર ધરાવતો બીજા એકમાત્ર અગ્રણી નિકાસકાર દેશ મેક્સિકો છે.&lt;ref name=&quot;McC04&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size:smaller&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|+ align=&quot;bottom&quot;|મુખ્ય ઉત્પાદક રાષ્ટ્રો દ્વારા એક્વાકલ્ચર ઝીંગાનું ઉત્પાદન&lt;td&gt;&lt;ref name=&quot;figis&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/td&gt;
! style=&quot;background:#ccccff&quot; rowspan=&quot;2&quot;|પ્રદેશ
! style=&quot;background:#ccccff&quot; rowspan=&quot;2&quot;|દેશ
! style=&quot;background:#ccccff&quot; colspan=&quot;23&quot;|વાર્ષિક 1,000 ટનમાં ઉત્પાદન, શૂન્યાંક 
|-
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|1985
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|86
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|87
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|88
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|89
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|1990
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|91
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|92
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|93
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|94
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|95
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|96
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|97
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|98
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|99
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|2000
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|01
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|02
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|03
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|04
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|05
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|06
! style=&quot;background:#ccccff&quot;|07
|-
|  rowspan=&quot;9&quot; valign=&quot;top&quot;|'''[[એશિયા|એશિયા]]''' 
| ''[[ચીન|ચીન]]'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''40'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''83'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''153'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''199'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''186'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''185'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''220'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''207'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|'''''88'' ''' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''64'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''78'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''89'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''96'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''130'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''152'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''192'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''267'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''337'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''687'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''814'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''892'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''1(1950)'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''1(1950)'' 
|-
| [[થાઇલેન્ડ|થાઈલૅન્ડ]]
|  style=&quot;text-align:right&quot;|10
|  style=&quot;text-align:right&quot;|12
|  style=&quot;text-align:right&quot;|19
|  style=&quot;text-align:right&quot;|50
|  style=&quot;text-align:right&quot;|90
|  style=&quot;text-align:right&quot;|115
|  style=&quot;text-align:right&quot;|161
|  style=&quot;text-align:right&quot;|185
|  style=&quot;text-align:right&quot;|223
|  style=&quot;text-align:right&quot;|264
|  style=&quot;text-align:right&quot;|259
|  style=&quot;text-align:right&quot;|'''238''' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|225
|  style=&quot;text-align:right&quot;|250
|  style=&quot;text-align:right&quot;|274
|  style=&quot;text-align:right&quot;|309
|  style=&quot;text-align:right&quot;|279
|  style=&quot;text-align:right&quot;|264
|  style=&quot;text-align:right&quot;|330
|  style=&quot;text-align:right&quot;|360
|  style=&quot;text-align:right&quot;|401
|  style=&quot;text-align:right&quot;|501
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''501'' 
|-
| [[વિએટનામ|વિયેટનામ]]
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''8'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''13'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''19'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|27
|  style=&quot;text-align:right&quot;|28
|  style=&quot;text-align:right&quot;|32
|  style=&quot;text-align:right&quot;|36
|  style=&quot;text-align:right&quot;|37
|  style=&quot;text-align:right&quot;|39
|  style=&quot;text-align:right&quot;|45
|  style=&quot;text-align:right&quot;|55
|  style=&quot;text-align:right&quot;|46
|  style=&quot;text-align:right&quot;|45
|  style=&quot;text-align:right&quot;|52
|  style=&quot;text-align:right&quot;|55
|  style=&quot;text-align:right&quot;|90
|  style=&quot;text-align:right&quot;|150
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''181'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''232'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''276'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''327'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''349'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''377'' 
|-
| [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]]
|  style=&quot;text-align:right&quot;|25
|  style=&quot;text-align:right&quot;|29
|  style=&quot;text-align:right&quot;|42
|  style=&quot;text-align:right&quot;|62
|  style=&quot;text-align:right&quot;|82
|  style=&quot;text-align:right&quot;|84
|  style=&quot;text-align:right&quot;|116
|  style=&quot;text-align:right&quot;|120
|  style=&quot;text-align:right&quot;|117
|  style=&quot;text-align:right&quot;|107
|  style=&quot;text-align:right&quot;|121
|  style=&quot;text-align:right&quot;|125
|  style=&quot;text-align:right&quot;|127
|  style=&quot;text-align:right&quot;|97
|  style=&quot;text-align:right&quot;|121
|  style=&quot;text-align:right&quot;|118
|  style=&quot;text-align:right&quot;|129
|  style=&quot;text-align:right&quot;|137
|  style=&quot;text-align:right&quot;|168
|  style=&quot;text-align:right&quot;|218
|  style=&quot;text-align:right&quot;|266
|  style=&quot;text-align:right&quot;|326
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''315'' 
|-
| [[ભારત|ભારત]]
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''13'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''14'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''15'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''20'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''28'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''35'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''40'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''47'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''62'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''83'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''70'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''70'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|67
|  style=&quot;text-align:right&quot;|83
|  style=&quot;text-align:right&quot;|79
|  style=&quot;text-align:right&quot;|97
|  style=&quot;text-align:right&quot;|103
|  style=&quot;text-align:right&quot;|115
|  style=&quot;text-align:right&quot;|113
|  style=&quot;text-align:right&quot;|118
|  style=&quot;text-align:right&quot;|131
|  style=&quot;text-align:right&quot;|132
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''108'' 
|-
| બાંગ્લાદેશ
|  style=&quot;text-align:right&quot;|11
|  style=&quot;text-align:right&quot;|15
|  style=&quot;text-align:right&quot;|15
|  style=&quot;text-align:right&quot;|17
|  style=&quot;text-align:right&quot;|18
|  style=&quot;text-align:right&quot;|19
|  style=&quot;text-align:right&quot;|20
|  style=&quot;text-align:right&quot;|21
|  style=&quot;text-align:right&quot;|28
|  style=&quot;text-align:right&quot;|29
|  style=&quot;text-align:right&quot;|32
|  style=&quot;text-align:right&quot;|42
|  style=&quot;text-align:right&quot;|48
|  style=&quot;text-align:right&quot;|56
|  style=&quot;text-align:right&quot;|58
|  style=&quot;text-align:right&quot;|59
|  style=&quot;text-align:right&quot;|55
|  style=&quot;text-align:right&quot;|56
|  style=&quot;text-align:right&quot;|56
|  style=&quot;text-align:right&quot;|58
|  style=&quot;text-align:right&quot;|63
|  style=&quot;text-align:right&quot;|65
|  style=&quot;text-align:right&quot;|64
|-
| [[ફીલીપાઈન્સ|ફિલિપાઈન્સ]]
|  style=&quot;text-align:right&quot;|29
|  style=&quot;text-align:right&quot;|30
|  style=&quot;text-align:right&quot;|35
|  style=&quot;text-align:right&quot;|44
|  style=&quot;text-align:right&quot;|47
|  style=&quot;text-align:right&quot;|48
|  style=&quot;text-align:right&quot;|47
|  style=&quot;text-align:right&quot;|77
|  style=&quot;text-align:right&quot;|86
|  style=&quot;text-align:right&quot;|91
|  style=&quot;text-align:right&quot;|89
|  style=&quot;text-align:right&quot;|77
|  style=&quot;text-align:right&quot;|'''41''' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|38
|  style=&quot;text-align:right&quot;|39
|  style=&quot;text-align:right&quot;|41
|  style=&quot;text-align:right&quot;|42
|  style=&quot;text-align:right&quot;|37
|  style=&quot;text-align:right&quot;|37
|  style=&quot;text-align:right&quot;|37
|  style=&quot;text-align:right&quot;|39
|  style=&quot;text-align:right&quot;|40
|  style=&quot;text-align:right&quot;|42
|-
| મ્યાનમાર
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|5
|  style=&quot;text-align:right&quot;|5
|  style=&quot;text-align:right&quot;|6
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''7'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''19'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''30'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|49
|  style=&quot;text-align:right&quot;|49
|  style=&quot;text-align:right&quot;|48
|-
| [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]]
|  style=&quot;text-align:right&quot;|17
|  style=&quot;text-align:right&quot;|45
|  style=&quot;text-align:right&quot;|80
|  style=&quot;text-align:right&quot;|'''34''' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|22
|  style=&quot;text-align:right&quot;|15
|  style=&quot;text-align:right&quot;|22
|  style=&quot;text-align:right&quot;|16
|  style=&quot;text-align:right&quot;|10
|  style=&quot;text-align:right&quot;|8
|  style=&quot;text-align:right&quot;|11
|  style=&quot;text-align:right&quot;|13
|  style=&quot;text-align:right&quot;|6
|  style=&quot;text-align:right&quot;|5
|  style=&quot;text-align:right&quot;|5
|  style=&quot;text-align:right&quot;|6
|  style=&quot;text-align:right&quot;|8
|  style=&quot;text-align:right&quot;|10
|  style=&quot;text-align:right&quot;|13
|  style=&quot;text-align:right&quot;|13
|  style=&quot;text-align:right&quot;|13
|  style=&quot;text-align:right&quot;|11
|  style=&quot;text-align:right&quot;|11
|-
|  rowspan=&quot;4&quot; valign=&quot;top&quot;|'''[[અમેરિકા|અમેરિકા]]''' 
| [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]]
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''&lt;1'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''&lt;1'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''&lt;1'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''&lt;1'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''1'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''2'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''2'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''2'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''2'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''2'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|3
|  style=&quot;text-align:right&quot;|4
|  style=&quot;text-align:right&quot;|7
|  style=&quot;text-align:right&quot;|16
|  style=&quot;text-align:right&quot;|25
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''40'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''60'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|90
|  style=&quot;text-align:right&quot;|76
|  style=&quot;text-align:right&quot;|63
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''65'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''65'' 
|-
| [[ઈક્વેડોર|ઇક્વાડોર]]
|  style=&quot;text-align:right&quot;|30
|  style=&quot;text-align:right&quot;|44
|  style=&quot;text-align:right&quot;|69
|  style=&quot;text-align:right&quot;|74
|  style=&quot;text-align:right&quot;|70
|  style=&quot;text-align:right&quot;|76
|  style=&quot;text-align:right&quot;|105
|  style=&quot;text-align:right&quot;|113
|  style=&quot;text-align:right&quot;|'''83''' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|89
|  style=&quot;text-align:right&quot;|106
|  style=&quot;text-align:right&quot;|108
|  style=&quot;text-align:right&quot;|133
|  style=&quot;text-align:right&quot;|144
|  style=&quot;text-align:right&quot;|120
|  style=&quot;text-align:right&quot;|'''50''' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|45
|  style=&quot;text-align:right&quot;|63
|  style=&quot;text-align:right&quot;|77
|  style=&quot;text-align:right&quot;|90
|  style=&quot;text-align:right&quot;|119
|  style=&quot;text-align:right&quot;|150
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''150'' 
|-
| મેક્સિકો
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|3
|  style=&quot;text-align:right&quot;|4
|  style=&quot;text-align:right&quot;|5
|  style=&quot;text-align:right&quot;|8
|  style=&quot;text-align:right&quot;|12
|  style=&quot;text-align:right&quot;|13
|  style=&quot;text-align:right&quot;|16
|  style=&quot;text-align:right&quot;|13
|  style=&quot;text-align:right&quot;|17
|  style=&quot;text-align:right&quot;|24
|  style=&quot;text-align:right&quot;|29
|  style=&quot;text-align:right&quot;|33
|  style=&quot;text-align:right&quot;|48
|  style=&quot;text-align:right&quot;|46
|  style=&quot;text-align:right&quot;|46
|  style=&quot;text-align:right&quot;|62
|  style=&quot;text-align:right&quot;|90
|  style=&quot;text-align:right&quot;|112
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''114'' 
|-
| યુએસ$
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''2'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''2'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''3'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''2'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''1'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''1'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''1'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|''2'' 
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|3
|  style=&quot;text-align:right&quot;|4
|  style=&quot;text-align:right&quot;|5
|  style=&quot;text-align:right&quot;|5
|  style=&quot;text-align:right&quot;|4
|  style=&quot;text-align:right&quot;|3
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|-
|  rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|'''મિડલ ઈસ્ટ''' 
| [[સાઉદી અરેબિયા|સાઉદી અરેબિયા]]
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|4
|  style=&quot;text-align:right&quot;|5
|  style=&quot;text-align:right&quot;|9
|  style=&quot;text-align:right&quot;|9
|  style=&quot;text-align:right&quot;|11
|  style=&quot;text-align:right&quot;|12
|  style=&quot;text-align:right&quot;|15
|-
| [[ઈરાન|ઇરાન]]
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|4
|  style=&quot;text-align:right&quot;|8
|  style=&quot;text-align:right&quot;|6
|  style=&quot;text-align:right&quot;|7
|  style=&quot;text-align:right&quot;|9
|  style=&quot;text-align:right&quot;|4
|  style=&quot;text-align:right&quot;|6
|  style=&quot;text-align:right&quot;|3
|-
| '''ઓશેનિયા''' 
| [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]
|  style=&quot;text-align:right&quot;|0
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|&lt;1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|1
|  style=&quot;text-align:right&quot;|2
|  style=&quot;text-align:right&quot;|3
|  style=&quot;text-align:right&quot;|3
|  style=&quot;text-align:right&quot;|4
|  style=&quot;text-align:right&quot;|3
|  style=&quot;text-align:right&quot;|4
|  style=&quot;text-align:right&quot;|3
|  style=&quot;text-align:right&quot;|4
|  style=&quot;text-align:right&quot;|3
|-
|  colspan=&quot;25&quot; style=&quot;background:white&quot;|''ઇટાલિક્સ'' માં આકડા એફએઓ (FAO) ડેટાબેઝમાં અંદાજ આપે છે.{{ref|d}} બોલ્ડ આંકડા કેટલીક બીમારીની ઘટનાઓ દર્શાવે છે.
|}
&lt;/div&gt;
[[File:Litopenaeus vannamei specimen.jpg|thumb|ટોચથી તળિયા તરફઃ લિટોપિનીયસ વેનામેઇની ઉપરના કવચના નમૂના, 66ની સાઇઝના (17 કિગ્રા)ના તંદુરસ્થ એલ વેનામેઇ, ટૌરા સિન્ડ્રોમ વાઇરસ (ટીએસવી (TSV))થી મૃત્યુ પામેલા એલ વેનામેઇ.તંદુરસ્ત ઝીંગાના રંગ પ્લેન્કટોનના રંગ, તળાવના તળિયે જમીનના પ્રકાર, વધારાના પોષક તત્વોને આધારે નક્કી થાય છે. તળિયાના ઝીંગાના સફેદ રંગનું કારણ ટીએસવી (TSV) ઇન્ફેક્શન છે.]]
રોગચાળાની સમસ્યાથી ઝીંગા ઉત્પાદનને વારંવાર નકારાત્મક અસર થાય છે. 1993માં ''પી. ચાઇનેસિસ''  જાતિના ઝીંગાનો લગભગ નાશ થઇ જવા ઉપરાંત વાઇરલ રોગચાળો પણ ફાટી નીકળ્યો હતો, જેનાથી 1996-97માં દેશદીઠ ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો થાય છે, થાઇલેન્ડ અને ઇક્વાડોરમાં આવી વારંવાર અસર થાય છે.&lt;ref name=&quot;Jos04_7f&quot;&gt;જોસુઇટ&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;7f.&lt;/ref&gt; ઇક્વાડોરમાં 1989 (આઇએચએચએન (IHHN)), 1993 (ટૌરા) અને 1999 (વ્હાઇટસ્પોટ) ને કારણે ઉત્પાદનમાં જંગી ઘટાડો થયો હતો.&lt;ref name=&quot;FSB03&quot;&gt;ફંગે-સ્મિથ એન્ડ બ્રિગ્સ, 2003.&lt;/ref&gt; ઉછેરવામાં આવતા ઝીંગાના ઉત્પાદનમાં જંગી તફાવત જોવા મળતો હોવાનું બીજુ કારણ સંબંધિત દેશના આયાત અંગેના નિયમો છે, કેટલાંક આયાતકાર દેશો કેમિકલ્સ કે એન્ટીબોયોટિક્સથી અસર થઇ હોય તેવા ઝીંગાની આયાતને મંજૂરી આપતા નથી.

1980ના દાયકામાં અને 1990ના દાયકાના મોટાભાગના સમયગાળામાં ઝીંગા ઉછેરમાં ઊંચા નફાની આશા દેખાઈ હતી. ખાસ કરીને જમીનના ભાવ અને વેતનો નીચા હતા તેવા દેશોમાં વિશાળ ફાર્મ માટે જરૂરી રોકાણ નીચું હતું. ઘણા ઉચ્ચકટિબંધના દેશો અને ખાસ કરીને ગરીબ અર્થતંત્ર ધરાવતા દેશોમાં ઝીંગા ઉછેર એક આકર્ષક બિઝનેસ હતો, જેનાથી દરિયાકાંઠાના ગરીબ લોકોમાં રોજગારીની તક અને આવક મળે છે. ઊંચા બજાર ભાવને કારણે નહિવત વિદેશી ચલણની હૂંડિયામણ ધરાવતા ઘણા વિકાસશીલ દેશોને કમાણી પણ થાય છે. ઝીંગાના ઘણા ફાર્મને શરુઆતમાં વિશ્વ બેન્ક નાણાકીય સહાય આપતી હતી અને સ્થાનિક સરકારો પણ મોટી સબસિડી આપતી હતી.&lt;ref name=&quot;LPCM03&quot;&gt;લેવિસ ''એટ અલ.'' &lt;/ref&gt;

1990ના દાયકાના અંત ભાગમાં આર્થિક સ્થિતિમાં પરિવર્તન આવ્યું હતું. સરકારો અને ખેડૂતો આ વેપાર પદ્ધતિની ટિકા કરનારા એનજીઓ તેમજ ઉપરાશકાર દેશોના વધતા જતા દબાણ હેઠળ આવ્યા હતા.  એન્ટિબાયોટિક્સ મિશ્રિત ઝીંગા પર વપરાશકારો દેશો દ્વારા પ્રતિબંધ, થાઇલેન્ડના ''માચ્છીમારો''  તેમની જાળમાં કાચબા બહાર રાખતી પદ્ધતિ (ટર્ટલ એક્સક્લૂડર ડિવાઇસિસ)નો ઉપયોગ ન કરતા 2004માં થાઇલેન્ડના ઝીંગા પર [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]નો આયાત પ્રતિબંધ,&lt;ref name=&quot;TFRC04&quot;&gt;થાઇ ફાર્મર્સ રિસર્ચ સેન્ટર, 2004.&lt;/ref&gt; વિશ્વભરના ઝીંગા ઉછેરકો સામે 2002માં અમેરિકાના ઝીંગા પાલકોએ શરૂ કરેલા ‘એન્ટી ડમ્પિંગ’ના કેસ&lt;ref name=&quot;Ros05b&quot;&gt;રોઝનબેરી, ''શ્રિમ્પન્યૂઝ'' , 2005.&lt;/ref&gt; અને તેના બે વર્ષ પછી અમેરિકાએ ઘણા દેશો (ચીન સિવાય, જેના માટે 112 માટે ડ્યૂટી હતી) લાદેલી 10 ટકાના એન્ટી ડમ્પિંગ ટેરિફ જેવા પરિબળોને કારણે ઝીંગાના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં વિખવાદ ઊભો થયો હતો.&lt;ref name=&quot;anti_dumping&quot;&gt;યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કોમર્સ: ''[http://www.trade.gov/media/FactSheet/0105/shrimp_012605.html એમેન્ડેડ ફાઇનલ ડિટરમિનેશન એન્ડ ઇશ્યુઅન્સ ઓફ એન્ટિડમ્પિંગ ડ્યુટી ઓર્ડર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170514045605/http://www.trade.gov/media/FactSheet/0105/shrimp_012605.html |date=2017-05-14 }}'' , જાન્યુઆરી 26, 2005. સુધારો 2010-02-23.&lt;/ref&gt; રોગચાળાને કારણે ઘણું મોટું આર્થિક નુકસાન થાય છે.  ઝીંગા ઉછેર પ્રવૃત્તિ  મુખ્ય નિકાસ ક્ષેત્ર (બીજા બે ક્ષેત્રો કેળા અને તેલ) છે તે [[ઈક્વેડોર|ઇક્વાડોર]]માં 1999માં વ્હાઇટસ્પોટ નામનો રોગચાળો ફાટી નીકળ્યો હતો, જેનાથી આશરે 130,000 કામદારોએ તેમની રોજી ગુમાવવી પડી હતી.&lt;ref name=&quot;McC04&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વધુમાં 2000માં ઝીંગાના ભાવમાં તીવ્ર ઘટાડો થયો હતો.&lt;ref name=&quot;prices&quot;&gt;રોઝેનબેરી, બી.: ''[http://www.shrimpnews.com/AnnualReports.html એન્યુઅલ રિપોર્ટ્સ ઓન વર્લ્ડ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050816212755/http://shrimpnews.com/AnnualReports.html |date=2005-08-16 }}'' ; કોમેન્ટ્સ ઓન શ્રિમ્પ પ્રાઇસિસ ઇન ધ ઓન-લાઇન એક્સરપ્ટસ 2000–2004. સુધારો 2005-08-18.&lt;/ref&gt; આ તમામ પરિબળોને કારણે ઝીંગા ઉછેરકો વધુને વધુ પ્રમાણમાં સ્વીકારવા લાગ્યા હતા કે ઉછેરની વધુ સારી પદ્ધતિની જરુર છે અને તેનાથી આ બિઝનેસ પર સરકારના નિયમો પણ વધુ આકરા બન્યા હતા, જેનાથી કેટલાંક બાહ્ય ખર્ચનું આંતરરાષ્ટ્રીકરણ થયું હતું. આ પરિબળને તેજીના વર્ષો પર ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યું ન હતું.&lt;ref name=&quot;LPCM03&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McC04&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== સામાજિક આર્થિક પાસા ===
ઝીંગા ઉછેરથી રોજગારીની નોંધપાત્ર તકનું સર્જન થાય છે. જો આ કારોબારનું યોગ્ય સંચાલન કરવામાં આવે તો ઘણા વિસ્તારમાં દરિયાકાંઠાની ગરીબ વસતીમાં ગરીબી નાબૂદ કરવામાં મદદ મળી શકે છે.&lt;ref name=&quot;LPCM03_22&quot;&gt;લેવિસ ''એટ અલ.'' , &amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;22.&lt;/ref&gt; આ મુદ્દે પ્રસિદ્ધ થયેલું મોટાભાગનું સાહિત્ય ઘણી વિસંગતતાથી ભરેલું છે અને ઉપલબ્ધ છે તેવી મોટાભાગની માહિતી છૂટીછવાઈ છે.&lt;ref name=&quot;cons_43&quot;&gt;કન્સોર્ટિયમ ''ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટ'' ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;43.&lt;/ref&gt; ઝીંગાના ઉછેરમાં શ્રમની કેટલી જરૂરિયાત પડે છે તે અંગેના અંદાજો અલગ અલગ છે, જે ડાંગરના પાક કરતા ઝીંગાના ઉછેર માટે ત્રીજા ભાગથી&lt;ref name=&quot;BFS96_14&quot;&gt;બરાક્લો એન્ડ ફિન્ગર-સ્ટિચ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;14.&lt;/ref&gt; લઇને ત્રણ ગણા વધુ મજૂરની જરૂર પડતી હોવાના અંદાજ છે.&lt;ref name=&quot;IAA01b_76&quot;&gt;ઇન્ડિયન એક્વાકલ્ચર ઓથોરિટી: ''એનવાયર્નમેન્ટ રિપોર્ટ'' , પ્ર.&amp;nbsp;6, પાનું&amp;nbsp;76.&lt;/ref&gt; સર્વેક્ષણમાં આવરી લેવામાં આવેલા ફાર્મને આધારે તેમાં મોટો પ્રાદેશિક તફાવત જોવા મળે છે. એકંદર એવું કહી શકાય છે કે સઘન ઝીંગા ઉછેર પદ્ધતિમાં વિશાળ ફાર્મમાં ઝીંગાના ઉછેર કરતા એકમ દીઠ વધુ મજૂરની જરૂર પડે છે. વિશાળ ઝીંગા ફાર્મમાં ઘણી વધુ જમીનને આવરી લેવામાં આવે છે અને હંમેશા નહીં પરંતુ ઘણીવાર આવા ફાર્મ કૃષિ જમીન ન હોય તેવા વિસ્તારમાં આવેલા હોય છે.&lt;ref name=&quot;HWH02&quot;&gt;હેમ્પેલ ''એટ અલ.'' ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;42f&lt;/ref&gt; ફીડ પ્રોડક્શન કે સ્ટોરેજ, હેન્ડલિંગ અને ટ્રેડ કંપનીઓ જેવા સહાયકો ઉદ્યોગો ઝીંગાના ઉછેરમાં સક્રિય પણે સામેલ ન હોવા છતાં તેમની અવગણના કરી શકાય નહીં. 

સામાન્ય રીતે બીજી રોજગારીની જગ્યાએ ઝીંગા ઉછેર ફાર્મના કામદારોને વધુ સારા વેતન મળે છે. એક અભ્યાસના વૈશ્વિક અંદાજ મુજબ ઝીંગા ઉછેર ફાર્મના કામદારોને બીજી નોકરી કરતા 1.5થી 3 ગણી વધુ કમાણી થાય છે.&lt;ref name=&quot;cons_45&quot;&gt;કન્સોર્ટિયમ ''ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટ'' ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;45.&lt;/ref&gt; ભારતના અભ્યાસ સૂચવે છે કે 1.6 ગણુ વધુ વેતન મળે છે&lt;ref name=&quot;IAA01b_76&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અને મેક્સિકોના અહેવાલ સૂચવે છે કે 1996માં ઝીંગા ઉછેરના સૌથી ઓછું વેતન ચુકવવામાં આવતી નોકરીમાં દેશના સરેરાશ વેતન કરતા 1.22 ગણું વેતન ચુકવવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;LPCM03_1&quot;&gt;લેવિસ ''એટ અલ.'' ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;1.&lt;/ref&gt; 

એનજીઓ (NGO) સતત ટીકા કરતી હોય છે કે મોટાભાગનો નફો સ્થાનિક વસતીની જગ્યાએ મોટા જૂથો લઈ જાય છે. [[ઈક્વેડોર|ઇક્વાડોર]] જેવા કેટલાંક વિસ્તારમાં તે કદાચ સાચુ છે, પરંતુ તમામ કિસ્સામાં તેને લાગુ કરી શકાય નહીં. ઇક્વાડોરમા મોટાભાગના ઝીંગા ફાર્મ મોટી કંપનીઓની માલિકીના છે. ઉદાહરણ તરીકે થાઇલેન્ડમાં મોટાભાગના ઝીંગા ફાર્મ સ્થાનિક ઉદ્યોગસાહસિકોની માલિકીના છે, જોકે ઝીંગાના ઉછેર, ખોરાક ઉત્પાદકો, ફૂડ પ્રોસેર્સ અને ટ્રેડ કંપનીઓ વચ્ચે સીધું સંકલન કરવાનો ટ્રેન્ડ છે. 1994નો અભ્યાસ સૂચવે છે કે થાઇલેન્ડના ખેડૂતો ચોખાની જગ્યાએ ઝીંગા ઉછેરની કામગીરી કરે તો તેમને 10ના ગુણાંકમાં વધુ આવક થઈ શકે છે.&lt;ref name=&quot;BFS96_17&quot;&gt;બરાક્લો એન્ડ ફિન્ગર-સ્ટિચ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;17.&lt;/ref&gt; 2003નો ભારતનો અભ્યાસ [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]]ના [[પૂર્વ ગોદાવરી જિલ્લો|પૂર્વ ગોદાવરી]] જિલ્લાના ઝીંગાના ઉછેર માટે આવો આંકડો દર્શાવે છે.&lt;ref name=&quot;KRGN03&quot;&gt;કુમારન ''એટ અલ.'' ,&amp;nbsp;2003.&lt;/ref&gt;

ઝીંગા ઉછેરથી સ્થાનિક વસતીના લાભ થાય છે કે નહીં, તેનો આધાર પૂરતા પ્રમાણમાં તાલીમબદ્ધ લોકોની પ્રાપ્યતા પર છે.&lt;ref name=&quot;BFS96_15&quot;&gt;બરાક્લો એન્ડ ફિન્ગર-સ્ટિચ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;15.&lt;/ref&gt; વિશાળ ફાર્મમાં સામાન્ય રીતે સિઝન મુજબની રોજગારી મળે છે, જેના માટે વધારો તાલીમની જરૂર પડતી નથી. ઇક્વાડોરમાં ઘણા ઘણા જગ્યા પર પ્રરપ્રાંતિય મજૂરો કામ કરે છે.&lt;ref name=&quot;McC04_55&quot;&gt;મેકક્લેનાન,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;55.&lt;/ref&gt; વધુ સઘન ઝીંગા ઉછેરમાં વધુ તાલીમબદ્ધ શ્રેણીમાં સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન મજૂરની જરુર પડે છે.

=== વેચાણ ===
{{Main|Shrimp marketing}}

વેપારી હેતુ માટે ઝીંગાના ગ્રેડ આપવામાં આવે છે અને તેમને વિવિધ કેટેગરીમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. સંપૂર્ણ ઝીંગા (‘હેડ ઓન’, ‘શેલ-ઓન’ અથવા એચઓએસઓ (HOSO))થી લઇને પીલ્ડ એન્ડ ડિવીન્ડ (પી એન્ડ ડી (P&amp;amp;D)) કેટેગરીના ઝીંગા સ્ટોરમાં ઉપલબ્ધ હોય છે. ઝીંગાને તેમના કદમાં એકરૂપતાને આધારે અને એકમ દીઠ વજનના આધારે ગ્રેડ નક્કી કરવામાં આવે છે, મોટા ઝીંગાના વધુ ભાવ મળે છે.

== પરિસ્થિતિકીય અસરો ==
[[File:Mangrove lagoon.jpg|right|thumb|250px|મેન્ગ્રોવના વિસ્તાર ઘણા પ્રાણીઓ અને છોડનું રહેઠાણ પૂરું પાડે છે. ]]
[[File:ShrimpFarming Honduras L7 1987-99.jpg|thumb|250px|રંગના આધારે વસ્તુનું વર્ણન કરતી તસ્વીરો 1987 અને 1999ની વચ્ચે હોન્ડુરાસના પેસિફિક દરિયાકાંઠા પર મેન્ગ્વોરની ભેજવાળી પોચી જમીનનું ઝીંગાના ફાર્મમાં થયેલું મોટાપાયે પરિવર્તન દર્શાવે છે.ઝીંગાના ફાર્મ ચોરસ આકારની હારમાં દેખાય છે. જુની તસવીર (તળિયાની)માં મેન્ગ્વોરની ભેજવાળી પોચી જમીન કેટલીક નદીઓના મુખો પર ફેલાયેલા છે. ડાબી બાજુના ઉપરના વર્તુળમાં ઝીંગાનું એક ફાર્મ દેખાય છે. 1999 સુધી (ઉપરની તસવીર)માં મોટાભાગના વિસ્તાર ઝીંગાના તળાવમાં પરિવર્તિત થયો હતો. ]]
[[File:Shrimp pond bottom pyrite.jpg|thumb|right|250px|ઝીંગાનો પાક લેવામાં આવ્યા પછી ઇન્ડોનેશિયાના ઝીંગા તળાવના તળિયેથી ઝેરી કાદવનો રગડો. ચિત્રમાં દર્શાવેલા પ્રવાહીમાં જમીનમાં રહેલા પાઇર્ટસના ઓક્સિડેશનથી થયેલા સલ્ફરિક એસિડનો સમાવેશ થયેલો છે. તળાવમાં આવી દૂષિત તત્વોથી ઝીંગાની વૃદ્ધિ અટકી જાય છે અને મૃત્યુદરમાં વધારો થાય છે, પ્લેન્કટનના વૃદ્ધિમાં નાટકીય ઘટાડો થાય છે.&lt;ref name=&quot;pyrite_effects&quot;&gt;ટનાવુડ એટ અલ., પાનું 330.&lt;/ref&gt; એસિડ સલ્ફેટવાળી જમીન પર આવેલા તળાવના પાણીના એસિડિફેકિશન સામે અમુક હદ સુધી પ્રતિક્રિયા આપવા લાઇમિંગ લાગુ કરી શકાય છે,&lt;ref name=&quot;liming&quot;&gt;Wilkinson&lt;/ref&gt; મેન્ગ્રોવની જમીનની જેમ&lt;ref name=&quot;ASS&quot;&gt;ફિત્ઝપેટ્રિક એટ અલ.&lt;/ref&gt;]]
વિશાળ ફાર્મથી લઇને સુપર સઘન ફાર્મ સહિતના તમામ પ્રકારના ફાર્મ જે વિસ્તારમાં હોય તે વિસ્તારમાં ગંભીર પર્યાવરણીય સમસ્યા ઊભી કરી શકે છે. વિશાળ ફાર્મમાં મેન્ગ્રોવના જંગી વિસ્તારનો નાશ કરવામાં આવે છે, જેથી જૈવવૈવિધ્યમાં ઘટાડો થાય છે. 1980 દાયકા અને 1990ના દાયકા દરમિયાન વિશ્વના આશરે 35 ટકા મેન્ગ્રોવ જંગલોનો નાશ થયો હતો. ઝીંગાનો ઉછેર આ માટેનું એક મુખ્ય કારણ છે. એક અભ્યાસ મુજબ&lt;ref name=&quot;VBY01&quot;&gt;વાલીલા ''એટ અલ.'' ,&amp;nbsp;2001.&lt;/ref&gt; ઝીંગા ઉછેરને કારણે આમાંથી ત્રીજા ભાગના જંગલનો અને બીજા અભ્યાસો મુજબ વૈશ્વિક સ્તરે 5થી 10 ટકા સુધીના મેન્ગ્રોવ જંગલોનો નાશ થયો છે. આ અભ્યાસોમાં પ્રાદેશિક ભિન્નતા ઘણી મોટી છે. મેન્ગ્રોવના વિનાશના બીજા કારણો વસતીનું દબાણ, લાકડાનો બિઝનેસ, બીજા ઉદ્યોગના પ્રદૂષણ અથવા મીઠાના અગર જેવી બીજા હેતુ માટે જમીનના ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;LPCM03&quot;&gt;&lt;/ref&gt; મન્ગ્રોવ તેમના મૂળિયા દ્વારા દરિયાકાંઠાની જમીનમાં સ્થિરતા લાવવામાં મદદ કરે છે અને કાપને ઘસડાઈ જતો રોકે છે. મેન્ગ્રોવના નાશથી જમીનનું મોટું ધોવાણ થાય છે અને પૂર સામે ઓછું રક્ષણ મળે છે. ખાડી વિસ્તારના મેન્ગ્રોવ ખાસ કરીને નિવસનતંત્રની દ્રષ્ટીએ સમૃદ્ધ અને ઉત્પાદક હોય છે તેમજ વેપારી રીતે મહત્ત્વની છે તેવી માછલીને ઘણી જાતિના ઇંડા કે બચ્ચાના ઉછેર માટેની ભૂમિકા પૂરી પાડે છે.&lt;ref name=&quot;ISA00&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ઘણા દેશોએ મેન્ગ્રોવને સંરક્ષણ આપ્યું છે તેમજ મેન્ગ્રોવના વિસ્તારમાં ઝીંગા ઉછેરના નવા કેન્દ્રોના નિર્માણ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. જોકે સંબંધિત કાયદાના અમલથી પણ ઘણીવાર સમસ્યા ઊભી થાય છે. ખાસ કરીને બાંગ્લાદેશ, મ્યાનમાર કે વિયેટનામ જેવી અલ્પવિકસિત દેશોમાં મેન્ગ્રોવની જમીનનો ઝીંગા ઉછેર માટેનો ઉપયોગ એક મુદ્દો બની રહ્યો છે. મ્યાનમાર કોસ્ટ મેન્ગ્રોવ તેનું ઉદાહરણ છે.&lt;ref name=&quot;LPCM03&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 

સઘન ઉછેર પદ્ધતિ ધરાવતા કેન્દ્રો મેન્ગ્રોવ પરની સીધી અસરમાં ઘટાડો કરે છે, પરંતુ બીજી સમસ્યા ઊભી થાય છે. તેમનું પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ પાણી (ઝીંગા માટેનો ઔદ્યોગિક ખોરાક ઝડપથી પાણીમાં મિશ્ર થતો નથી, માત્ર 30 ટકા આહારને ઝીંગા ખાય છે અને બાકીનો ખોરાક નકામો જાય છે અને તે મુજબ ઉછેરકોને નુકસાન થાય છે.&lt;ref name=&quot;Ros04a&quot;&gt;&lt;/ref&gt;)  ખુલ્લી જગ્યામાં છોડવામાં આવે છે અને તેનાથી પર્યાવરણીય સંતુલનને ગંભીર અસર થાય છે. નિકાલ કરાયેલા પાણીમાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ખાતર, જંતુનાશકો અને એન્ટીબાયોટિક્સ હોય છે, જે પર્યાવરણમાં પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. વધુમાં એન્ટિબાયોટિક્સને સીધા આહાર શૃંખલામાં આપવામાં આવે છે, તેથી બેક્ટેરિયા તેમના સામે પ્રતિકાર ક્ષમતા કેળવી તેવા જોખમમાં વધારો થાય છે.&lt;ref name=&quot;Owen04&quot;&gt;ઓવેન,&amp;nbsp;2004.&lt;/ref&gt; જોકે, ભૂચર પ્રાણીઓ સંબંધિત બેક્ટેરિયાની જેમ મોટાભાગના પાણીના બેક્ટેરિયા પ્રાણીમાંથી માનવીમાં ફેલાતા ઝૂનોટિક નથી. પ્રાણીમાં માનવમાં ટ્રાન્સફર થયા હોય તેવા ભાગ્યે જ કોઇ રોગ જોવા મળ્યા છે.&lt;ref name=&quot;cdc_rebuttal&quot;&gt;નેશનલ એક્વાકલ્ચર એસોસિયેશન (એનએએ (NAA)): ''[http://www.nationalaquaculture.org/pdf/CDC%20Response%20to%20the%20Record.pdf એન્ટિબાયોટિક્સ યુઝ ઇન એક્વાકલ્ચર: સેન્ટર ફોર ડિસીઝ રિબુટ્ટલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813204310/http://www.nationalaquaculture.org/pdf/CDC%20Response%20to%20the%20Record.pdf |date=2007-08-13 }}'' , એનએએ (NAA), યુએસ, ડિસેમ્બર 20, 1999. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-11-26.&lt;/ref&gt;

તળાવનો લાંબા ગાળા સુધી ઉપયોગ કરવાથી તળાવના તળિયે નકામી નિપજો અને મળમૂત્રને કારણે કાદવના થરમાં વધારો થાય છે.&lt;ref name=&quot;NACA03&quot;&gt;એનએસીએ (NACA)/એમપીઇડીએ (MPEDA): ''હેલ્થ મેન્યુઅલ'' , 2003.&lt;/ref&gt; કાદવના સ્તરને યાંત્રિક રીતે દૂર કરી શકાય શકાય છે અથવા સુકાઈ જાય અને એસિડ સમસ્યા વગરના વિસ્તારમાં જૈવિક વિઘટન માટે માટે તેનું ખેડાણ કરવામાં આવે છે. તળાવને પાણીથી સાફ કરવાથી આ કાદવને સંપૂર્ણપણે દૂર કરી શકાતો નથી અને આખરે તળાવને છોડી દેવામાં આવે છે. તેના પગલે જમીન નકામી બને છે, કારણ કે ખારાશ, એસિડિટી અને ઝેરી રસાયણોના ઉંચા સ્તરને કારણે બીજા હેતુ માટે આ જમીનનો ઉપયોગ થઈ શકતો નથી. વિશાળ ઉછેર પદ્ધતિ હેઠળના તળાવનો માત્ર થોડા વર્ષો સુધી જ ઉપયોગ થઈ શકે છે. ભારતીય અભ્યાસમાં આવી જમીનને 30 વર્ષ સુધી જ ફરી ઉપયોગમાં લઈ શકાતી હોવાનો અંદાજ છે.&lt;ref name=&quot;ISA00&quot;&gt;&lt;/ref&gt; [[થાઇલેન્ડ|થાઇલેન્ડે]] દરિયાથી દૂરના ભાગમાં ઝીંગાના ફાર્મ પર 1999માં પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, કારણ કે તેનાથી ખારાશ આગળ વધે છે અને કૃષિ જમીનનું મોટાપાયે ધોવાણ થતું હતું.&lt;ref name=&quot;AGL00&quot;&gt;&lt;/ref&gt; થાઇલેન્ડના અભ્યાસ મુજબ 1989-1996ના વર્ષોમાં થાઇલેન્ડની ઝીંગા ઉછેર હેઠળની આશરે 60 ટકા જમીનને છોડી દેવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;HL01&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આમાંથી ઘણી સમસ્યાઓ મેન્ગ્વોરની જમીનના ઉપયોગમાંથી પણ ઊભી થાય છે, કારણ કે આવી જમીનમાં કુદરતી ખનીજ તત્વ પાઇરાઇટ (એસિડ સલ્ફેટ સોઇલ)નું પ્રમાણ ઊંચું હોય છે અને પાણી નિકાલની વ્યવસ્થા નબળી હોય છે. અર્ધ-સઘન ઉછેર પદ્ધતિમાં સ્થળાંતર દરમિયાન જમીનને એનએરોબિકમાંથી એરોબિક સ્થિતિમાં ફેરવામાં આવે ત્યારે તેમાં એસિડની રચનાને અટકાવવા ઊંચી સપાટી પર ઉછેર અને નીચા સલ્ફાઇડ (પાઇરાઇટ્સ)ની જરૂર છે. 

ઝીંગા ઉછેરના વૈશ્વિક બિઝનેસ અને ખાસ કરીને બ્રૂડસ્ટોક અને હેચરી પ્રોડક્ટ્સની સમગ્ર વિશ્વમાં નિકાસથી વિદેશી જાતોના વિવિધ ઝીંગાનો જ ફેલાવો થયો નથી, પરંતુ તેનાથી વિવિધ રોગોને પણ વિશ્વમાં ફેલાવો થયો છે. તેના પરિણામે મોટાભાગના બ્રૂડસ્ટોક શિપમેન્ટ માટે હેલ્થ સર્ટિફિકેટ અને અથવા સ્પેસિફિક પેથોજે ફ્રી (એસપીએફ (SPF)) દરજ્જાના સર્ટિફિકેટની જરૂર પડે છે. ઘણા સંગઠનો ઉછેર કરવામાં આવેલા ઝીંગાની ખરીદી ન કરવા ગ્રાહકોમાં પ્રચાર છે, જ્યારે બીજા કેટલાંક સંગઠનો ઉછેરની વધુ સાતત્યપૂર્ણ પદ્ધતિનો વિકાસ કરવાની હિમાયત કરે છે.&lt;ref name=&quot;WRM01&quot;&gt;વર્લ્ડ રેઇનફોરેસ્ટ મૂવમેન્ટ: ''[http://www.wrm.org.uy/bulletin/51/production.html અનસસ્ટેલેબલ વરસિસ સસ્ટેનેબલ શ્રિમ્પ પ્રોડક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051111165126/http://www.wrm.org.uy/bulletin/51/production.html |date=2005-11-11 }}'' , ડબલ્યુઆરએમ (WRM) બુલેટિન 51, ઓક્ટોબર 2001. સુધારો 2007-08-20.&lt;/ref&gt; વિશ્વ બેન્ક, નેટવર્ક ઓફ એક્વાકલ્ચર સેન્ટર્સ ઇન એશિયા પેસિફિક (એનએસીએ (NACA)), ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF) અને એફએઓ (FAO)એ ઝીંગા ઉછેરની પદ્ધતિમાં સુધારો કરવાનો અભ્યાસ કરવા અને સૂચનો કરવા માટે સંયુક્ત પ્રોગ્રામ ઓગસ્ટ 1999માં શરુ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Cons02&quot;&gt;કન્સોર્ટિયમ, ''ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટ'' .&lt;/ref&gt; સાતત્યપૂર્ણ નિકાસલક્ષી ઝીંગા ઉછેર ફાર્મ દ્વારા ‘ઇકોલોજિકલ પ્રોડક્ટ્સ’ તરીકે ઝીંગાનું વેચાણ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ એનજીઓ (NGO) આવા પ્રયાસને અપ્રમાણિક અને માત્ર ક્ષુલ્લક દેખાડો ગણાવે છે.&lt;ref name=&quot;Roen03&quot;&gt;રોનબેક,&amp;nbsp;2003.&lt;/ref&gt;

આમ છતાં ઉદ્યોગમાં આશરે 1999થી ધીમે ધીમે પરિવર્તન આવ્યા છે. તેને વિશ્વ બેન્ક અને બીજી સંસ્થાઓએ&lt;ref name=&quot;boyd&quot;&gt;બોય્ડ ''એટ અલ.'' , 2002.&lt;/ref&gt; વિકસિત કરેલી ‘શ્રેષ્ઠ મેનેજમેન્ટ પદ્ધતિઓ’ અપનાવી છે&lt;ref name=&quot;NACA_cert&quot;&gt;એનએસીએ (NACA): ''[https://web.archive.org/web/20080505001550/http://www.enaca.org/modules/mydownloads/viewcat.php?cid=101 Codes and Certification]'' ; નેટવર્ક ઓફ એક્વાકલ્ચર સેન્ટર્સ ઇન એશિયા-પેસિફિક (એનએસીએ (NACA)). સુધારો 2005-08-19.&lt;/ref&gt; અને તેને પ્રોત્સાહન આપવા શૈક્ષણિક પ્રોગ્રામો શરુ કર્યા છે.&lt;ref name=&quot;GAA04a&quot;&gt;ગ્લોબલ એક્વાકલ્ચર એલાયન્સ: ''[http://www.gaalliance.org/resp.html રિસ્પોન્સિબલ એક્વાકલ્ચર પ્રોગ્રામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314082910/http://gaalliance.org/resp.html |date=2009-03-14 }}'' . યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-08-19.&lt;/ref&gt; ઘણા દેશોમાં મેન્ગ્રોવના સંરક્ષણના કાયદાને કારણે નવા ઉછેર કેન્દ્રો ખાસ કરીને અર્ધસઘન પદ્ધતિ પ્રકારના છે, જેનો મેન્ગ્રોવ વિસ્તારની બહાર શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ થઈ શકે છે.  રોગ અટકાવવાની વધુ સારી પદ્ધતિ હાંસલ કરીને આશાએ આવા ઉછેર કેન્દ્રોમાં વધુ ચુસ્ત નિયંત્રિત વાતાવરણનું પણ સર્જન કરવાનો ટ્રેન્ડ છે.&lt;ref name=&quot;McC04&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વેસ્ટ વોટર ટ્રીટમેન્ટ પર નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ધ્યાન ખેંચાયું છે અને આધુનિકા ઝીંગા ઉછેર કેન્દ્રામાં ઔદ્યોગિક કચરાના નિકાસ માટેની પદ્ધતિઓ છે, જેમાં મૂળ કચરાને તળિયે જમા થવા દેવામાં આવે છે અને બીજા પદાર્થોને ફિલ્ટર કરવામાં આવે છે.  આવા સુધારા ખર્ચાળ છે, તેથી વર્લ્ડ બેન્ક પ્રોગ્રામ કેટલાંક વિસ્તારમાં નીચી ગીચતાના પોલિકલ્ચર ફાર્મિંગની ભલામણ કરે છે. મેન્ગ્રોવની જમીન દૂષિત પાણીના ફિલ્ટરિંગ માટે અસરકારક છે અને તે નાઇટ્રેટના ઊંચા પ્રમાણને સહન કરી છે તેવી શોધ થયા પછી આ ઉદ્યોગમાં મેન્ગ્રોવના ફેરવનીકરણ માટે પણ રસ જાગ્યો છે, જોકે આ દિશામાં તેનું પ્રદાન ઘણું ઓછું છે.&lt;ref name=&quot;LPCM03&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આ ભલામણોની લાંબા ગાળાની અસર અને ઉદ્યોગના ટ્રેન્ડનું અત્યાર સુધી તારણપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરી શકાય નહીં.

== સામાજિક ફેરફાર ==
ઘણા કિસ્સામાં ઝીંગા ઉછેર પ્રવૃત્તિથી દરિયાકાંઠાની સ્થાનિક વસતી પર દૂરોગામી અસર પડે છે.  ખાસ કરીને 1980 અને 1990ના દાયકાના તેજીના વર્ષોમાં ઘણા દેશોમાં આ બિઝનેસ મોટા ભાગે નિયમ વગરનો હતો અને ઉદ્યોગનું ખૂબ જ ઝડપથી વિસ્તરણ થયું હતું, તેનાથી નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યા હતા અને તેમાંથી કેટલાંક પરિવર્તન સ્થાનિક વસતી માટે હાનિકારક હતા.  સંઘર્ષ થવાના બે મુખ્ય કારણો હતા, જેમાં જમીન અને પાણી જેવા સહિયારા સંસાધનો માટેની સ્પર્ધા અને સંપત્તિના પુનવહેંચણીથી થયેલા પરિવર્તનો હતો.  

ઘણા વિસ્તારો, ઉદાહરણ તરીકે બાંગ્લાદેશમાં મોટી સમસ્યા જમીનના ઉપયોગના હકો અંગેની હતી. ઝીંગા ઉછેરની સાથે નવા ઉદ્યોગો દરિયાકાંઠાના વિસ્તારમાં પણ આવ્યા હતા અને તેમને અગાઉના જાહેર સંસાધનોનો માત્ર પોતાના માટે ઉપયોગ કરવાનું શરુ કર્યું હતું.  કેટલાંક વિસ્તારમાં ઝડપથી વિસ્તરણથી દરિયાકાંઠાની સ્થાનિક વસતીને દરિયાકાંઠાના લાભનો ઇનકાર થવા લાગ્યો હતો, કારણ કે ઝીંગા ઉછેર કેન્દ્રને કારણે જમીન છીનવાઈ ગઈ હતી અને તેનાથી સ્થાનિક માચ્છીમારીની પણ ગંભીર અસર થઈ હતી. પર્યાવરણની અસર કરતી કાર્યપદ્ધતિને કારણે આવી સમસ્યા વધુ ઘેરી બની હતી, તેનાથી સહિયારા સંસાધનોમાં બગાડ થયો હતો (તળાવને ખારાશ પર અંકુશ રાખવા તાજા પાણીનો વધુ પડતો ઉપયોગ, તેનાથી ભૂગર્ભજળ વધુ ઊંડા ગયા હતા તેમજ ખારા પાણીના પ્રવાહને કારણે તાજુ પાણી આપતા છીદ્રાળુ ખડકોમાં પણ ખારાશ આવવા લાગી હતી.)&lt;ref name=&quot;BFS96_23&quot;&gt;બરાક્લો એન્ડ ફિન્ગર-સ્ટિચ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;23ff.&lt;/ref&gt; અનુભવમાં વધારો થવાની સાથે વિવિધ દેશોની સરકારોએ કડક કાયદા અમલી બનાવ્યા હતા તેમજ જમીનના ઝોનિંગ મારફતે આવી સમસ્યાની હળવી કરવાના પગલાં લીધા હતા. મોડેથી નિયમો અમલી બનાવવાનાર દેશો પણ સક્રિય કાયદા મારફત આવી સમસ્યાને ટાળવામાં સફળ થયા હતા, તેનું ઉદાહરણ મેક્સિકો છે.&lt;ref name=&quot;McC04&quot;&gt;&lt;/ref&gt; સરકારના મજબૂત નિયમના અંકુશ હેઠળના બજારને કારણે મેકિસકોની સ્થિતિ અજોડ છે. 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઉદારીકરણ પછી પણ મોટાભાગના ઝીંગા ઉછેર કેન્દ્રો હજુ પણ સ્થાનિક લોકો અથવા સ્થાનિક લોકોની સહકારી મંડળી ઇજીડોની માલિકી અને નિયંત્રણ હેઠળ છે.&lt;ref name=&quot;DeW00&quot;&gt;ડિવોલ્ટ,&amp;nbsp;2000.&lt;/ref&gt;

સ્થાનિક વસતીમાં સંપત્તિની વહેંચણીમાં પરિવર્તનને કારણે પણ સામાજિક તનાવ ઊભો થયો છે. જોકે આની અસરો મિશ્ર છે અને આ સમસ્યા માત્ર ઝીંગા ઉછેર પ્રવૃત્તિ પૂરતી સીમિત નથી.  સંપત્તિની વહેંચણીમાં ફેરફારથી સમુદાયમાં સત્તાનું માળખું પણ બદલાય છે. કેટલાંક કિસ્સામાં સામાન્ય વસતી અને સ્થાનિક ચુનંદા વર્ગ વચ્ચેના તફાવતમાં વધારો થઈ રહ્યો છે, જેમાં ચુનંદા વર્ગને સરળતાથી ધિરાણ, સબસિડી અને પરવાનગી મળે છે, તેથી તેઓ ઝીંગા ઉછેરકો બને છે અને વધુ લાભ મેળવે છે.&lt;ref name=&quot;HWH02_44&quot;&gt;હેમ્પેલ ''એટ અલ.'' ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;44.&lt;/ref&gt; બીજી તરફ બાંગ્લાદેશમાં સ્થાનિક ચુનંદો વર્ગ ઝીંગા ઉછેરનો વિરોધ કરે છે, ત્યાં આ બિઝનેસ પર શહેરના ચુનંદા વર્ગનો અંકુશ છે.&lt;ref name=&quot;BFS96_37&quot;&gt;બરાક્લો એન્ડ ફિન્ગર-સ્ટિચ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;37.&lt;/ref&gt; ગણ્યાગાંઠ્યા હાથોમાં જમીનના કેન્દ્રીકરણને સામાજિક અને આર્થિક સમસ્યાનું જોખમ ઊભું થાય છે અને ખાસ કરીને જમીનમાલિકો જો સ્થાનિક લોકો ન હોય તો સમસ્યા ઘેરી બની શકે છે.&lt;ref name=&quot;HWH02_44&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

એકંદરે એવું જોવા મળ્યું છે કે જો ઝીંગાના ફાર્મની માલિકી દૂરના ચુનંદા વર્ગ કે સ્થાનિક કંપનીઓની જગ્યાએ સ્થાનિક લોકો પાસે હોય તો ઝીંગા ઉછેરનો શ્રેષ્ઠ સ્વીકાર થાય છે અને સ્થાનિક લોકોને શ્રેષ્ઠ લાભ થાય છે અને આ બિઝનેસનો સરળતાથી અમલી કરી શકાય છે, કારણ કે સ્થાનિક માલિકોને પર્યાવરણની જાળવી કરવામાં અને તેમના પડોશી સાથે સારા સંબંધો જાળવી રાખવામાં સીધો રસ હોય છે અને તેનાથી માત્ર અમુક લોકોને હાથમાં મોટાપાયે જમીન આવતી નથી.&lt;ref name=&quot;Cons02_47&quot;&gt;કન્સોર્ટિયમ: ''ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટ'' ,&amp;nbsp;પાનું&amp;nbsp;47.&lt;/ref&gt;

== આ પણ જુઓ ==
{{Portal|Crustaceans}}
* તાજા પાણીના પ્રોન ઉછેર પ્રવૃત્તિમાં અને દરિયાઇ ઝીંગા ઉછેર પ્રવૃત્તિ વચ્ચે ઘણી લાક્ષણિકતા અને સમસ્યા સમાન છે. નોખી પડતી સમસ્યા મુખ્ય પ્રજાતિ (નદીના વિશાળ કદના પ્રોન, ''મેક્રોબ્રેચિયમ સોરેનબેર્ગી'' )ના વિકાસમય જીવન ચક્ર સંબંધિત છે.&lt;ref name=&quot;New02&quot;&gt;ન્યૂ, એમ. બી.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Publications/FAO_Macrobrachium_manual_2003.pdf ફાર્મિંગ ફ્રેશવૉટર પ્રૉન્સ]''  (મીઠાપાણીના પ્રૉનનો ઉછેર); એફએ(FAO) ફિશરિઝ ટેકનિકલ પેપર 428, 2002. ISSN 0429-9345.&lt;/ref&gt; તાજા પાણીના પ્રોન (ક્રેફિશ અને કરચલાંને બાદ કરતા)નું વૈશ્વિક વાર્ષિક ઉત્પાદન 2003માં આશરે 280,000 ટન હતું, જેમાંથી ચીનનું ઉત્પાદન આશરે 180,000 ટન તેમજ ભારત અને થાઇલેન્ડ પ્રત્યેકનું ઉત્પાદન આશરે 35,000 ટન હતું. ચીન આશરે 370,000 ટન ચાઇનીઝ મિટન ક્રેબ (''ઇરિયોચીર સિનેનસિસ'' ) ઉત્પાદન હતું.&lt;ref name=&quot;figis_fresh&quot;&gt;મીઠા પાણીના ક્રસ્ટેશન માટે [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&amp;amp;xml=global-aquaculture-production.xml એફએઓ(FAO) ફિશરિઝ ગ્લોબલ ઍક્વાકલ્ચર પ્રોડ્ક્શન ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&amp;xml=global-aquaculture-production.xml |date=2005-09-27 }}માંથી તારવવામાં આવેલી માહિતી. સૌથી તાજેતરની માહિતી સમૂહો 2003 માટેનાં છે અને ક્યારેક તે અંદાજ પણ ધરાવે છે. સુધારો 2005-06-28.&lt;/ref&gt;
* ઝીંગાની માછીમારી
* પાણીના કવચધારી પ્રાણી (ક્રિલ)ની માચ્છીમારી 

== ફૂટનોટ ==

{{note|a|a}}, આ શબ્દ ઘણી ગુંચવળ પેદા કરે છે, કારણ કે ‘ઝીંગા’ (શ્રિમ્પ) અને  ‘પ્રોન’ વચ્ચે ભેદરેખા ખૂબ જ ધૂંધળી છે. ઉદાહરણ તરીકે એફએઓ (FAO) ''પી. મોનોડોન'' ને ‘જાયન્ટ ટાઇગર પ્રોન’ તરીકે ઓળખાવે છે અને ''પી. વેનામેઇ'' ને ‘વ્હાઇટલેગ શ્રિમ્પ’ તરીકે ઓળખાવે છે. એક્વાક્લચર અંગેના તાજેતરના સાહિત્યમાં પેલેમોનિડના તાજા પાણીની પ્રજાતિને  ‘પ્રોન’ તરીકે અને મરિન પિનાઇડ્સને ‘શ્રિમ્પ’ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.&lt;ref name=&quot;IAA01a&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

{{note|b|b}} પુખ્ય વયના ઝીંગા પાણીના તળિયા પર રહેતા હોય છે, તેથી તળાવમાં તેની ગીચતાને સામાન્ય રીતે પાણીના જથ્થા દીઠ નહીં, પરંતુ વિસ્તાર દીઠ ગણવામાં આવે છે. 

{{note|c|c}} સમગ્ર જીનસ ''પિનીયસ'' નું વર્ગીકરણશાસ્ત્ર સતત બદલાતું રહે છે. પેરેઝ ફેરફાન્ટે અને કિન્સ્લેએ&lt;ref name=&quot;PFK97&quot;&gt;પેરેઝ ફારફાન્ટે એન્ડ કેન્સલે, 1997.&lt;/ref&gt; ખાસ કરીને જનનેન્દ્રિયો સંબંધી લાક્ષણિકતાઓમાં રહેલી આકારવિજ્ઞાનના આધારે આ વિજ્ઞાનમાં કેટલીક જાતિઓના પેટાવિભાગનો અને પુનર્ગઠન કરવાની દરખાસ્ત કરી છે. વધુ માહિતી માટે ''પિનીયસ''  જૂઓ. તેના પગલે કેટલીક ઉછેરવામાં આવતી જાતિઓને ''પિનીયસ'' ની જગ્યાએ  ''લિટોપિનીયસ'' , ''ફારફેન્ટેપેનિઅસ'' , ''ફેનેરોપેનિઅસ''  અથવા ''માર્સસુપપેન્સિઅસ'' ની જાતિનો ઉપયોગ કરીને નામ આપવામાં આવશે. ઉદાહરણ તરીકે ''પેનેસિઅસ વેનામેઇ''  હવે ''લિટોપેનિયસ વેનામેઇ''  બન્યા છે.

{{note|d|d}} ઝીંગા ઉછેરના ''ચોક્કસ''  આંકડા ઉપલબ્ધ નથી.&lt;ref name=&quot;data&quot;&gt;રોઝેનબેરી, બી.: ''[http://www.shrimpnews.com/AnnualReports.html એન્યુઅલ રિપોર્ટ ઓન વર્લ્ડ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050816212755/http://shrimpnews.com/AnnualReports.html |date=2005-08-16 }}'' ; કોમેન્ટ્સ ઓન ધ ક્વોલિટી એક્વાકલ્ચર સ્ટેટિસ્ટિક્સ ઇન ધ ઓન-લાઇન એક્સરપ્ટ્સ 2000–2004. સુધારો 2005-08-18.&lt;/ref&gt; એફએઓ (FAO) ફિશરી ડેટાબેઝ માટે વિવિધ દેશોએ સ્વૈચ્છિક રીતે આપેલી માહિતી પર આધાર રાખે છે, જો આ આંકડા ઉપલબ્ધ ન બને તો એફએઓ માહિતી વગરના અંદાજથી કામ ચલાવી લે છે. ડેટાબેઝના આવા અંદાજને અલગ રીતે દર્શાવવામાં આવે છે, પરંતુ તેમાં સરકારી એજન્સીઓએ આપેલી માહિતીના અંદાજનો પણ સમાવેશ થાય છે, તેથી આંકડાની સચ્ચાઇ અંગે શંકા જન્મે છે.

== નોંધ ==

{{reflist|2}}

== સંદર્ભો ==
* બરાક્લોગ, એસ.; ફિન્ગર-સ્ટીચ, એ.: ''[http://www.unrisd.org/unrisd/website/document.nsf/d2a23ad2d50cb2a280256eb300385855/a90a3147dd72acc480256b67005b6935/$FILE/dp74.pdf સમ ઇકોલોજીકલ એન્ડ સોસિયલ ઇમ્પ્લિકેશન ઓફ કોમર્શિયલ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ ઇન એશિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926115258/https://www.unrisd.org/unrisd/website/document.nsf/d2a23ad2d50cb2a280256eb300385855/a90a3147dd72acc480256b67005b6935/$FILE/dp74.pdf |date=2020-09-26 }}'' , [[યુનાઈટેડ નેશન્સ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રો)|યુનાઇટેડ નેશન્સ]] રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સોસિયલ ડેવલપમેન્ટ (યુએનઆરઆઇએસડી (UNRISD) ડિસ્કશન પેપર #74, 1996.
* બોન્દાદ-રિએન્ટાસો, એમ. જી.; મેકગ્લેડરી, એસ. ઇ.; ઇસ્ટ, આઇ.; સુબાસિંઘે, આર. પી. (આવૃત્તિ): ''એશિયા ડાયગ્નોસ્ટિક ગાઇડ ટુ એક્વેટિક એનિમલ ડિસીઝ'' , [http://library.enaca.org/NACA-Publications/ADG-CrustaceanDiseases.pdf પ્રકરણ 4]. એફએઓ એફએઓ (FAO) ફિશરીઝ ટેકનિકલ પેપર 402/2, એનએસીએ/એફએઓ (NACA/FAO) 2001. ISBN 92-5-104620-4.
* બોય્ડ, સી. ઇ.; હારગ્રીવ્ઝ, જે. એ.; ક્લે, જે. આર.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Case/Global/CoP/FinalCOP.pdf કોડ્સ ઓફ પ્રેક્ટિસ ફોર મરિન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ]'' , વિશ્વ બેન્ક/એનએસીએ (NACA)/ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF)/એફએઓ (FAO) કન્સોર્ટિયમ પ્રોગ્રામ ઓન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ, 2002.
* ચૌટાર્ડ, પી. (આવૃત્તિ); વાલે, ઓ.; મિલૌસ, ઓ.; વાઇમૌક્સ, જે.-એફ.: ''[https://web.archive.org/web/20060630084525/http://www.cde.int/files/pubs/99/40W604_fr.PDF લિલેવેજ દી લા ક્રિવેટી ઇન ઝોન ટ્રોપિકાલે]''  (&quot;કટિબંધીય વિસ્તારોમાં ઝીંગા ઉછેર&quot;), સેન્ટર પોર લી ડેવલપમેન્ટ દી લેન્ટરપ્રાઇઝ, બ્રુસેલ્સ, બેલ્જિયમ; નવેમ્બર 2003. ફ્રેન્ચમાં. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે વપરાયું નવેમ્બર 22, 2006.
* ''કન્સોર્ટિયમ:''  ટ્રાફ્ટ રિપોર્ટ ઓફ ધ કન્સોર્ટિયમ પ્રોગ્રામ ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Publications/DraftSynthesisReport-21-June.pdf શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ]'' , વિશ્વ બેન્ક/એનએસીએ (NACA)/ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF)/એફએઓ (FAO), જૂન 21, 2002.
* ડીવોલ્ટ, બી. આર.: ''[https://web.archive.org/web/20060927035650/http://www.pitt.edu/~brdewalt/shrimp-project/mexico.PDF સોસિયલ એસ્પેક્ટ્સ ઓફ શ્રિમ્પ એક્વાકલ્ચર ઇન કોસ્ટલ મેક્સિકો]'' , મેન્ગ્રોવ 2000 કોન્ફરન્સ રિસાઇફ, [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]]માં રજૂ કરાયેલા પેપર, મે 2000.
* સાત જાણીતી જાત અને ''પિનીયસ એસપીપી.''  માટે [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&amp;amp;xml=global-aquaculture-production.xml એફએઓ (FAO) ફિશરીઝ ગ્લોબલ એક્વાકલ્ચર પ્રોડક્શન ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&amp;xml=global-aquaculture-production.xml |date=2005-09-27 }} પાસેથી મેળવેલી માહિતી મોટા ભાગની તાજેતરની માહિતી 2007 માટે છે અને ઘણીવાર અંદાજ ધરાવે છે. છેલ્લે ઉપયોગ 2009-11-19.
* મીઠા પાણીના ક્રસ્ટેશન માટે [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&amp;amp;xml=global-aquaculture-production.xml એફએઓ (FAO) ફિશરીઝ ગ્લોબલ એક્વાકલ્ચર પ્રોડક્શન ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&amp;xml=global-aquaculture-production.xml |date=2005-09-27 }} પાસેથી મેળવેલી માહિતી. મોટા ભાગની તાજેતરની માહિતી 2007 માટે છે અને ઘણીવાર અંદાજ ધરાવે છે. છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-28.
* એફએઓ (FAO): ''[http://www.globefish.org/index.php?id=926 ગ્લોબફિશ શ્રિમ્પ માર્કેટ રિપોર્ટ્સ]'' ; એફએઓ (FAO) ગ્લોબફિશ; 2003&amp;nbsp;– 2005.
* એફએઓ (FAO): ધ સ્ટેટ ઓફ વર્લ્ડ ફિશરીઝ એન્ડ એક્વાકલ્ચર, 2008.
* એફએઓ (FAO) લેન્ડ એન્ડ વોટર ડેવલપમેન્ટ ડિવિઝન: ''[http://www.fao.org/ag/agl/agll/spush/topic3.htm બાયો-ફિઝીકલ, સોસિયો-ઇકોનોમિક એન્ડ એનવાયર્નમેન્ટલ ઇમ્પેક્ટ્સ ઓફ સોલ્ટ-એફેક્ટેડ સોઇલ્સ]'' , 2000. URL છેલ્લે ઉપયોગ 2005-08-23.
* ફિટ્ઝપેટ્રિક, આર.; પોવેલ, બી.; માર્વાનેક, એસ.: ''[http://www.vcc.vic.gov.au/coasttocoastproceedings2/Fitzpatrick_Rob%201600%20Tues%20Aud.pdf કોસ્ટલ એસિડ સલ્ફેટ સોઇલ્સઃ નેશનલ એટલાસ એન્ડ ફ્યુચર સિનારિયોસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024150542/http://www.vcc.vic.gov.au/coasttocoastproceedings2/Fitzpatrick_Rob%201600%20Tues%20Aud.pdf |date=2007-10-24 }}'' , સીએસઆઇઆરઓ (CSIRO), 2006. 18&lt;small&gt;&lt;sup&gt;મી&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt; વર્લ્ડ કોંગ્રેસ ઓફ સોઇલ સાયન્સ (ડબલ્યુસીએસએસ (WCSS)), જૂન 9–15, 2006. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-10-12.
* ફૂડમાર્કેટ: ''[http://www.foodmarketexchange.com/datacenter/product/seafood/shrimp/detail/dc_pi_sf_shrimp0302.htm શ્રિમ્પ પ્રોડક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312082053/http://www.foodmarketexchange.com/datacenter/product/seafood/shrimp/detail/dc_pi_sf_shrimp0302.htm |date=2016-03-12 }}'' ; ગ્લોબફિશની માહિતી, 2001. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-23.
* ફંગ-સ્મિથ, એસ.; બ્રિગ્સ, એમ.: [http://www.fao.org/documents/show_cdr.asp?url_file=/docrep/007/ad505e/ad505e00.HTM ''ઇન્ટ્રોડક્શન્સ એન્ડ મૂવમેન્ટ ઓફ '' પિનીયસ વેનામેઇ'' એન્ડ '' પિનીયસ સ્ટાયલિરોસ્ટ્રિસ'' ઇન એશિયા એન્ડ ધ પેસિફિક'' ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, એફએઓ (FAO) આરએપી (RAP) પબ્લિકેશન 2004/10. &quot;ઇન્ટરનેશનલ મિકેનિઝમ્સ ફોર ધ કન્ટ્રોલ એન્ડ રિસ્પોન્સિબલ યુઝ ઓફ એલીયન સ્પાઇસિસ ઇન એક્વાટિક ઇકોસિસ્ટમ્સ&quot;, જીંગહોંગ, ઝીશુઆંગબના ખાતે વર્કશોપમાં રજૂ કરાયેલા એબ્રીજ્ડ વર્ઝનની [http://library.enaca.org/Health/Publication/Yunnan_presentation.pdf પીડીએફ] (PDF) ફાઇલ , [[ચીન|પીઆરસી]] (PRC); ઓગસ્ટ 26&amp;nbsp;– 29, 2003.
* ગ્લોબલ એક્વાકલ્ચર એલાયન્સ: ''[http://www.gaalliance.org/resp.html રિસ્પોન્સિબલ એક્વાકલ્ચર પ્રોગ્રામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314082910/http://gaalliance.org/resp.html |date=2009-03-14 }}'' . યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-08-19.
* ગ્લોબલ એક્વાકલ્ચર એલાયન્સ: ''[https://web.archive.org/web/20080423134249/http://www.gaalliance.org/anti.html Antidumping]'' . યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-08-23.
* ગલ્ફ સ્ટેટ્સ મરિન ફિશરીઝ કમિશન: [http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=119 ''નોન-નેટિવ સ્પેસીઝ સમરીઝ: '' યલોહેડ વાઇરસ'' (વાયએચવી (YHV))'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014907/http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=119 |date=2007-09-28 }}, 2003. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-23.
* ગલ્ફ સ્ટેટ્સ મરિન ફિશરીઝ કમિશન: [http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=7 ''નોન-નેટિવ સ્પેસીઝ સમરીઝ: '' વ્હાઇટ સ્પોટ સિન્ડ્રોમ બેક્યુલોવાઇરસ કોમ્પ્લેક્સ'' (ડબલ્યુએસબીવી (WSBV))'' ], 2003. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-23.
* હેમ્પેલ, ઇ.; વિન્થર, યુ.; હેમ્બ્રી, જે.: ''કેન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ બી અન્ડરટેકન સસ્ટેનેબલી? '' ,વિશ્વ બેન્ક/એનએસીએ (NACA)/ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF)/એફએઓ (FAO)/ ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF) કન્સોર્ટિયમ પ્રોગ્રામ ઓન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ, 2002.
* હોસૈન, એમડી. ઝેડ, લિન, સી.કે., 2001. ''[https://web.archive.org/web/20051002161604/http://www.aqua-information.ait.ac.th/aarmpage/pdf/zakir-2001-abandoned-shrimp-thailand.pdf ડાઇવર્સિફાઇડ યુઝીસ ઓફ એબન્ડન્ડ શ્રિમ્પ પોન્ડ્સ - એ કેસ સ્ટડી ઇન ધ અપર ગલ્ફ ઓફ થાઇલેન્ડ]'' . આઇટીસીઝેડએમ (ITCZM) મોનોગ્રાફ નંબર 5, એશિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી, બેંગકોક, થાઇલેન્ડ; 2001. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-02-15.
* ઇન્ડિયન એક્વાકલ્ચર ઓથોરિટી: ''[http://aquaculture.tn.nic.in/pdf/farming.pdf શ્રિમ્પ એક્વાકલ્ચર એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ - એન એનવાયર્નમેન્ટ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ રિપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716081932/http://aquaculture.tn.nic.in/pdf/farming.pdf |date=2011-07-16 }}'' , પ્રકરણ. 2; આઇએએ (IAA) રિપોર્ટ, એપ્રિલ 2001.
* ઇન્ડિયન એક્વાકલ્ચર ઓથોરિટી: ''[http://aquaculture.tn.nic.in/pdf/FAO%20Aqua41-79.pdf શ્રિમ્પ એક્વાકલ્ચર એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ - એન એનવાયર્નમેન્ટ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ રિપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051009043541/http://aquaculture.tn.nic.in/pdf/FAO%20Aqua41-79.pdf |date=2005-10-09 }}'' , પ્રકરણ 6; આઇએએ (IAA) રિપોર્ટ, એપ્રિલ 2001.
* ઇન્ટરનેશનલ શ્રિમ્પ એક્શન નેટવર્ક: ''[https://web.archive.org/web/20051103051029/http://www.shrimpaction.com/SHRIMP~1.PDF Prawn to Trade, Prawn to Consume]'' , 2000. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-08-20.
* જોસીટ, એચ.: ''[https://web.archive.org/web/20070928001747/http://www.globefish.org/files/SHRIMPMadrid_171.pdf An Overview on the World Shrimp Market]'' , એફએઓ (FAO) ગ્લોબફિશ. વર્લ્ડ શ્રિમ્પ માર્કેટ્સ 2004, મેડ્રિડ, સ્પેન ખાતે કરાયેલું પ્રેઝન્ટેશન; ઓક્ટોબર 26/27, 2004.
* કુમારન, એમ. રવિચન્દ્રન, પી.; ગુપ્તા, બી.પી.; નાગાવેલ, એ.: ''[http://library.enaca.org/AquacultureAsia/Articles/July-Sept-2003/4kumaran-sept03.pdf શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ પ્રેક્ટિસિસ એન્ડ ઇન્ટસ સોસિયો-ઇકોનોમિક કન્સિક્વન્સિસ ઇન ઇસ્ટ ગોદાવરી ડિસ્ટ્રીક્ટ, આંધ્રપ્રદેશ, ભારત – એ કેસ સ્ટડી]'' , એક્વાકલ્ચર એશિયા '''8''' (3), સપ્ટેમ્બર 2003.
* લુઇસ, આર. આર.; ફિલિપ્સ, એમ. જે.; ક્લાઉ, બી.; મેકિન્ટોશ, ડી.જે.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Case/Thematic/FinalMangrove.pdf થિમેટિક રિવ્યૂ ઓન કોસ્ટલ વેટલેન્ડ હેબિટેટ્સ એન્ડ શ્રિમ્પ એક્વાકલ્ચર]'' , વિશ્વ બેન્ક/એનએસીએ (NACA)/ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF)/એફએઓ (FAO) કન્સોર્ટિયમ પ્રોગ્રામ ઓન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ, 2003.
* મેકક્લેનન, સી.: ''[http://fletcher.tufts.edu/research/2004/McClennan-Caleb.pdf વ્હાઇટ સ્પોટ સિન્ડ્રોમ વાઇરસ – ધ ઇકોનોમિક, એનવાયર્નમેન્ટલ એન્ડ ટેકનિકલ ઇમ્પ્લિકેશન્સ ઓફ ડેવલપમેન્ટ ઓફ લેટિન અમેરિકન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225134727/http://fletcher.tufts.edu/research/2004/McClennan-Caleb.pdf |date=2009-02-25 }}'' , માસ્ટર્સ થેસિસ, ટફ્ટ્સ યુનિવર્સિટી, 2004.
* એનએસીએ (NACA): ''[https://web.archive.org/web/20080505001550/http://www.enaca.org/modules/mydownloads/viewcat.php?cid=101 Codes and Certification]'' ; નેટવર્ક ઓફ એક્વાકલ્ચર સેન્ટર્સ ઇન એશિયા-પેસિફિક (એનએસીએ (NACA)). યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-08-19.
* એનએસીએ (NACA)/એમપીઇડીએ (MPEDA): ''[http://library.enaca.org/Shrimp/manual/ShrimpHealthManual.pdf શ્રિમ્પ હેલ્થ મેનેજમેન્ટ એક્સ્ટેન્શન મેન્યુઅલ]'' , નેટવર્ક ઓફ એક્વાકલ્ચર સેન્ટર્સ ઇન એશિયા-પેસિફિક (એનએસીએ (NACA)) અને મરિન પ્રોડક્ટ્સ એક્સપોર્ટ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (એમપીઇડીએ (MPEDA)), ભારત; 2003.
* નોવેલી, વાય.: ''[http://lists.iatp.org/listarchive/archive.cfm?id=66469 બ્રાઝિલ્સ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209141903/http://lists.iatp.org/listarchive/archive.cfm?id=66469 |date=2012-02-09 }}'' , ઇ-મેઇલ, 2003.
* વર્લ્ડ ઓર્ગેનાઇઝેશન ફોર એનિમલ હેલ્થ (ઓઆઇઇ (OIE)): ''એક્વેટિક મેન્યુઅલ'' , 4થી આવૃત્તિ., 2003. ISBN 92-9044-563-7
* ઓવેન, જે.: ''[https://web.archive.org/web/20070131085526/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/06/0621_040621_shrimpfarm_2.html Shrimp's Success Hurts Asian Environment, Group Says]'' , ''નેશનલ જીયોગ્રાફિક''  ન્યૂઝમાં, જૂન 21, 2004; ડિસેમ્બર 20, 2004. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-08-20.
* પેરેઝ ફરફાન્ટે, આઇ.; કિન્સલે, બી. એફ.: ''પેનેઇઓઇડ એન્ડ સર્ગેસ્ટોઇડ શ્રિમ્પ્સ એન્ડ પ્રોન્સ ઓફ ધ વર્લ્ડ (કી એન્ડ ડાયગ્નોસિસ ફોર ધ ફેમિલીઝ એન્ડ જેનેરા)'' ; એડિશન્સ ડુ મ્યુઝિયમ નેશનલ દીહોસ્ટોરી નેચ્યુરેલી #175; પેરિસ, 1997. ISBN 2-85653-510-0.
* રોનબેક, પી. (2001): ''[https://web.archive.org/web/20060204233149/http://www-mkb.slu.se/mkb/rakodling/Shrimp-webb.pdf Shrimp aquaculture - State of the art]'' . સ્વિડીશ ઇઆઇએ (EIA) સેન્ટર, રિપોર્ટ 1. સ્વિડીશ યુનિવર્સિટી ઓફ એગ્રિકલ્ચરલ સાયન્સિસ (એસએલયુ (SLU)), ઉપ્પસાલા; 2001. ISBN 91-576-6113-8 યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-08-20.
* રોનબેક, પી. (2003): ''[http://www.scampi.nu/pdf/rap-inter-shrimp-naturland.pdf ક્રિટીકલ એનાલિસિસ ઓફ સર્ટિફાઇડ ઓર્ગેનિક શ્રિમ્પ એગ્રિકલ્ચર ઇન સિડોઆર્જો, ઇન્ડોનેશિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724191011/http://www.scampi.nu/pdf/rap-inter-shrimp-naturland.pdf |date=2011-07-24 }}'' , સ્વિડીશ સોસાયટી ફોર નેચરલ કન્ઝર્વેશન (એસએસએનસી(SSNC)), 2003. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-08-20.
* રોઝેનબેરી, બી.: ''[http://www.shrimpnews.com/About.html એબાઉટ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201223644/http://www.shrimpnews.com/About.html |date=2010-02-01 }}'' , શ્રિમ્પન્યૂઝ, ઓગસ્ટ 2004. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-28.
* રોઝેનબેરી, બી.: ''[https://web.archive.org/web/20051223235349/http://www.xn--8dcvfphc5b8d5a7hdc.com/Species.html સ્પેસીસ ઓફ ફાર્મ-રેઇઝ્ડ શ્રિમ્પ]'' , શ્રિમ્પન્યૂઝ, ઓગસ્ટ 2004. આર્કાઇવ્ડ યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-02-15.
* રોઝેનબેરી, બી.: ''[http://www.shrimpnews.com/About.html#Factors શ્રિમ્પ ફીડ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201223644/http://www.shrimpnews.com/About.html#Factors |date=2010-02-01 }}'' , શ્રિમ્પન્યૂઝ, ઓગસ્ટ 2004. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-28.
* રોઝેનબેરી, બી.: ''[https://web.archive.org/web/20051124194554/http://shrimpnews.com/Chloramphenicol.html ધ રાઇઝ એન્ડ ફોલ ઓફ ક્લોરાફિનિકોલ]'' , ''શ્રિમ્પન્યૂઝ'' , મે 2005. આર્કાઇવ્ડ યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-02-15.
* રોઝેનબેરી, બી.: ''[https://web.archive.org/web/20060116013038/http://shrimpnews.com/Dumping.html USA Shrimp Fishermen Dump Their Case on the World's Shrimp Farmers]'' , ''શ્રિમ્પન્યૂઝ'' , જાન્યુઆરી 2005. આર્કાઇવ્ડ યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-02-15.
* ટેકન, એ.જી.જે.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Case/Thematic/FinalFeed.pdf થિમેટિક રિવ્યૂ ઓફ ફીડ્સ એન્ડ ફીડ મેનેજમેન્ટ પ્રેક્ટિસ ઇન શ્રિમ્પ એક્વાકલ્ચર]'' , વિશ્વ બેન્ક/એનએસીએ (NACA)/ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF)/એફએઓ (FAO) કન્સોર્ટિયમ પ્રોગ્રામ ઓન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ, 2002.
* ટેનાવુડ, સીએચ.; યોંગચાલેર્મચાઇ, સીએચ.; બેન્નુઇ, એ.; ડેન્સરીસેરીકુલ, O.: &quot;[http://www.thaiscience.info/Article%20for%20ThaiScience/Article/4/Ts-4%20the%20expansion%20of%20inland%20shrimp%20farming%20and%20its%20environmental%20impacts%20in%20songkla%20lake%20basin.pdf ધ એક્સપાન્શન ઓફ ઇનલેન્ડ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ એન્ડ ઇટ્સ એનવાયર્નમેન્ટલ ઇમ્પેક્ટ્સ ઇન સોંગકલા લેક બેસિન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722000539/http://www.thaiscience.info/Article%20for%20ThaiScience/Article/4/Ts-4%20the%20expansion%20of%20inland%20shrimp%20farming%20and%20its%20environmental%20impacts%20in%20songkla%20lake%20basin.pdf |date=2011-07-22 }}&quot;, ''કાસેટ્સાર્ટ જે. ('' ''નેટ. સાય.) 35'' , પાનાં.&amp;nbsp;326–343; 2001. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-10-12.
* થાઇ ફાર્મર્સ રિસર્ચ સેન્ટર: ''[http://www.krc.co.th/tfrc/cgi/ticket/ticket.exe/8629112002/tfrc/eng/research/res04/may/aagr585b.htm યુ.એસ. બાન્સ શ્રિમ્પ: થાઇલેન્ડ મસ્ટ એડજસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027221102/http://www.krc.co.th/tfrc/cgi/ticket/ticket.exe/8629112002/tfrc/eng/research/res04/may/aagr585b.htm |date=2005-10-27 }}'' . યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-08-19.
* વેલીલા, આઇ.; બોવેન, જે. એલ.; યોર્ક, જે. કે.: ''મેન્ગ્રોવ ફોરેસ્ટ્સ: વન ઓફ ધ વર્લ્ડ્સ થ્રેટન્ડ મેજર ટ્રોપિકલ એનવાયર્નમેન્ટ્સ'' . બાયોસાયન્સ '''51''' (10), પાનાં&amp;nbsp;807&amp;nbsp;– 815, 2001.
* વાન વિક, પી..; ડેવિસ-હોજકિન્સ, એમ.; લારામોર, આર.; મેઇન, કે.એલ.; માઉન્ટેન, જે.; સ્કાર્પા, જે.: ''[https://web.archive.org/web/20070713124810/http://www.hboi.edu/aqua/training_pubs.html Farming Marine Shrimp in Recirculating Freshwater Systems]'' , હાર્બર બ્રાન્ચ ઓસનોગ્રાફિક ઇન્સ્ટિટ્યૂશન (એચબીઓઆઇ (HBOI)) મેન્યુઅલ, 1999.
* વિલકિન્સન, એસ.: &quot;[http://library.enaca.org/AquacultureAsia/April-June-2002.pdf ધ યુઝ ઓફ લાઇમ, જીપ્સમ, એલમ એન્ડ પોટાશિયમ પરમેંગેનેટ ઇન વોટર ક્વોલિટિ મેનેજમેન્ટ]&quot;, ''એક્વાકલ્ચર એશિયા '''2''' (2)'' , એપ્રિલ–જૂન 2002; પાનાં&amp;nbsp;12–14. આઇએસએસએન (ISSN) 0859-600X. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-10-12.
* વર્લ્ડ રેઇનફોરેસ્ટ, મૂવમેન્ટ: ''[http://www.wrm.org.uy/bulletin/51/production.html અનસસ્ટેનેબલ વર્સિસ સસ્ટેનેબલ શ્રિમ્પ પ્રોડક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051111165126/http://www.wrm.org.uy/bulletin/51/production.html |date=2005-11-11 }}'' , ડબલ્યુઆરએમ (WRM) બુલેટિન 51, ઓક્ટોબર 2001.

== બાહ્ય લિંક્સ ==
* એફએઓ (FAO) ફિશરીઝ ડિપાર્ટમેન્ટ: ''[http://www.fao.org/documents/show_cdr.asp?url_file=/docrep/003/w7499e/w7499e00.HTM રિવ્યૂ ઓફ ધ સ્ટેટ ઓફ વર્લ્ડ એક્વાકલ્ચર]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' , એફએઓ (FAO) ફિશરીઝ સર્ક્યુલર 886, સુધારો. 1; એફએઓ (FAO), 1997. ISSN 0429-9329.
* હોલ્થીયસ, એલ.બી.: ''[ftp://ftp.fao.org/FI/document/sidp/AC477E_01Shrimp/AC477E00.pdf એફએઓ (FAO) સ્પેસિસ કેટલોગ, વોલ્યૂમ I: શ્રિમ્પ્સ એન્ડ પ્રોન્સ ઓફ ધ વર્લ્ડ]'' , એફએઓ (FAO) ફિશરીઝ સિનોપ્સિસ 125, વોલ્યૂમ 1.; એફએઓ (FAO), 1980. ISBN 92-5-100896-5.
* મેકક્વિડ, જે.: ''[https://web.archive.org/web/20060925073249/http://www.pulitzer.org/year/1997/public-service/works/5-5/ થાઇલેન્ડ transformed by shrimp boom]'' , માર્ચ 28, 1996. શ્રેણીનો એક ભાગ જેના માટે અખબાર ''ધ ટાઇમ્સ-પિક્યુને'' , ન્યૂ ઓર્લીયન્સને 1997માં &quot;પબ્લિક સર્વિસ&quot; કેટેગરીમાં પુલિત્ઝર પ્રાઇઝ મળ્યું હતું.
* નેટવર્ક ઓફ એક્વાકલ્ચર સેન્ટર્સ ઇન એશિયા-પેસિફિક[http://www.enaca.org/  (એનએસીએ (NACA))] પાસે વિશ્વ બેન્ક ''એટ અલ.'' ના અહેવાલ અને એશિયામાં ઝીંગા ઉછેર અંગેની વર્તમાન માહિતી છે.
* [http://www.scampi.nu/ Scampi.nu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809170411/http://scampi.nu/ |date=2018-08-09 }} એ ઝીંગા ઉછેર માટેની મહત્ત્વની સ્વિડીશ વેબસાઇટ છે જેમાં અંગ્રેજી લેખ માટેની ઘણી લિન્ક્સ છે.
* [https://web.archive.org/web/20051105064716/http://www.wwf.org.hk/eng/maipo/geiwei/ માઇ પો ''ગેઇ વાઇ'' ] એ  [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]]માં આવેલું ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF)-સંચાલિત ઝીંગા ફાર્મ છે.
* મોનેટરી બે એક્વેરિયમ [http://www.mbayaq.org/cr/SeafoodWatch/web/sfw_factsheet.aspx?gid=20 'સીફૂડ ગાઇડ'] સીફૂડ, જે સાતત્યપૂર્ણ અને પર્યાવરણીય જાગૃત પદ્ધતિઓ દ્વારા પકડાયા છે તેની પસંદગી માટે સારી માહિતી પુરી પાડે છે.
* [http://www.ejfoundation.org/page211.html એનવાયર્નમેન્ટલ જસ્ટીસ ફાઉન્ડેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722010636/http://www.ejfoundation.org/page211.html |date=2011-07-22 }} ધ એનવાયર્નમેન્ટલ જસ્ટીસ ફાઉન્ડેશને તટીય રહેવાસ પર ઝીંગા ઉછેરને નુકસાન અંગે કેટલાક વિડીયો તૈયાર કર્યા છે અને અહેવાલ લખ્યા છે. 
* [http://www.greenpeace.org/international/en/campaigns/oceans/aquaculture/shrimp-farming/ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830112619/http://www.greenpeace.org/international/en/campaigns/oceans/aquaculture/shrimp-farming/ |date=2011-08-30 }}, ગ્રીનપીસમાંથી.
* [http://aciar.gov.au/publication/CoP01 ઓસ્ટ્રેલિયન પ્રોન ફાર્મિંગ મેન્યુઅલ] સ્ટેટ ઓફ ક્વિન્સલેન્ડ, ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પ્રાઇમરી ઇન્ડસ્ટ્રીઝ એન્ડ ફિશરીઝ દ્વારા પ્રકાશિત 159 પેજ પીડીએફમાંથી પેજ ડાઉનલોડ કરો


{{fishing industry topics|expanded=aquaculture}}
{{fisheries and fishing}}
{{Commercial fish topics}}

[[Category:ડિકાપોડ્સ]]
[[Category:જાપાનનું અર્થતંત્ર]]
[[Category:જળચરઉછેર]]</text>
      <sha1>5zfbpyq3hnnzrvy4ra9h4p998ndxt62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>તમિલનાડુનો ઈતિહાસ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29658</id>
    <revision>
      <id>907624</id>
      <parentid>907164</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T03:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172964" sha1="mtluoz8hbettpfvobvu2lhzw2pvzc49" xml:space="preserve">[[File:Chola temple.png|300px|thumb|right|ચોલા સમયગાળાનું એક મંદિર10મી અને 11મી સદી દરમિયાન ચોલાઓએ મોટાભાગના દક્ષિણ ભારતીય દ્વિપકલ્પને એક જ વહીવટીતંત્ર હેઠળ સંગઠિત રાખ્યું હતું. ]]

આધુનિક [[ભારત|ભારત]]નો [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]] પ્રદેશ પ્રાગઐતિહાસિક સમયથી સતત માનવ વસાહત હેઠળ રહ્યો છે તેમજ '''તમિલનાડુનો ઇતિહાસ'''  અને તમિલ લોકોની સંસ્કૃતિ વિશ્વમાં સૌથી પૂરાણાં ઇતિહાસ-સંસ્કૃતિ પૈકીના એક છે. પાષાણ યુગથી લઈ આધુનિક સમય સુધીના તેના ઇતિહાસમાં, વિવિધ બાહ્ય સંસ્કૃતિઓ સાથે આ પ્રદેશનું સહઅસ્તિત્વ રહ્યું છે. ઇતિહાસના ખૂબ ટૂંકા સમયને બાદ કરતા તમિલ પ્રદેશ વિદેશી શાસનથી સ્વતંત્ર રહ્યું છે.

ચેરા, ચોલા, પાંડ્ય અને પલ્લવ – આ ચાર તમિલ સામ્રાજ્ય પૌરાણિક કુળના હતા. તેમણે એક અનોખી સંસ્કૃતિ અને ભાષા સાથે આ પ્રદેશ ઉપર લગાતાર શાસન કર્યું હતું, વિશ્વભરમાં હજું પણ અસ્તિત્વમાં હોય એવા સૌથી જૂના સાહિત્ય પૈકીનું કેટલાંક સાહિત્યના વિકાસમાં યોગદાન આપ્યું હતું. તેઓ રોમન સામ્રાજ્ય સાથે વ્યાપક પ્રમાણમાં સમુદ્રી વેપાર ધરાવતા હતા. આ જમીન ઉપર વર્ચસ્વ સ્થાપવા માટેની રસાકસીમાં તેઓ સતત એકબીજા સાથે સંઘર્ષમાં ઉતરતાં હતા. ત્રીજી સદીમાં કાલાભ્રાસના આક્રમણે આ ત્રણેય શાસક રજવાડાંને પદભ્રષ્ટ કરીને આ જમીનની પારંપરિક વ્યવસ્થામાં ખલેલ પાડી. પાંડ્ય અને પલ્લવોના પુર્નઉદભવે આ આક્રમણકારોને સત્તા પરથી ઉથલી પડ્યાં અને તેમણે પોતાના પરંપરાગત રાજ્યની ફરી સ્થાપના કરી. નવમી સદીમાં પલ્લવો અને પાંડ્યોને હરાવી પુનઃ ઉદભવ પામીને ચોલ લોકો મહાસત્તા બન્યાં અને તેમના સામ્રાજ્યને દક્ષિણીય દ્વિપકલ્પ સુધી વિસ્તાર્યું. ચોલ સામ્રાજ્યની પરાકાષ્ટાના ગાળામાં આ સામ્રાજ્ય બંગાળના અખાત સુધી લગભગ 3,60,000 ચોરસ કિલોમીટર (1,389,968 ચોરસ માઇલ) વિસ્તારમાં પથરાયેલું હતું. ચોલા નૌકાદળની હાક દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં શ્રી વિજય રજવાડાં સુધી વાગતી હતી.

ઉત્તરપશ્ચિમમાંથી ઉતરી આવેલા મુસ્લિમ સૈન્યના આક્રમણોને કારણે બાકીના સમગ્ર ભારતની રાજકીય પરિસ્થિતિમાં ઝડપી પરિવર્તન થતાં તમિલનાડુના ઇતિહાસમાં મહત્વનો વળાંક આવ્યો. 14મી સદી દરમિયાન ત્રણ પૌરાણિક રાજવંશોની પડતી થઈ તે સાથે, તામિલ દેશ વિજયનગર સામ્રાજ્યનો હિસ્સો બન્યો. આ સામ્રાજ્ય વખતે [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] બોલનારા નાયક રાજ્યપાલો તમિલ પ્રદેશ ઉપર શાસન કરતા હતા. ટૂંકા સમયગાળા માટે આવેલા મરાઠાઓએ યુરોપની વ્યાપારિક પેઢીઓને રસ્તો કરી આપ્યો. તેઓ 17મી સદીમાં દેખાવા શરૂ થયા હતા અને આખરે તેમણે આ પ્રદેશનાં મૂળ શાસકો ઉપર જીત મેળવી લીધી હતી. મોટા ભાગના દક્ષિણ ભારતને આવરી લેતી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીની રચના 18મી સદીમાં થઈ અને તેનો વહીવટ બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દ્વારા કરાતો. ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યાં બાદ, ભાષાકીય હદના આધારે તમિલનાડુ રાજ્યની રચના કરાઈ હતી.

{{TNhistory}}

== પ્રાગ-ઐતિહાસિક સમયગાળો ==
{{HistoryOfSouthAsia}}
{{See|Prehistoric South India|Prehistory of Sri Lanka|South Asian Stone Age|Bronze Age India|Iron Age India}}

=== પાષાણયુગ ===
પ્રાગઐતિહાસિક સમયગાળો કે જે દરમિયાન તમિલનાડુ પ્રદેશમાં પાષાણ વસાહતો વસતી હતી તે ગાળો આશરે ઇ.સ.પૂ. 5,000,000થી આશરે ઇ.સ.પૂ. 3,000 સુધી પથરાયેલો હોય એવો અંદાજ છે.&lt;ref&gt;{{cite web | title= Historical Atlas of South India-Timeline | work= French Institute of Pondicherry | url= http://www.ifpindia.org/Historical-Atlas-of-South-India-Timeline.html | publisher= Institut Françoise de Pondichéry | access-date= 2006-11-15 | archive-date= 2006-09-28 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060928071936/http://www.ifpindia.org/Historical-Atlas-of-South-India-Timeline.html | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; પાષાણ તબક્કાના મોટાભાગના આખરી હિસ્સામાં, માનવો આછા જંગલો અથવા ઘાસવાળી જમીન જેવું વાતાવરણ ધરાવતી નદીની ખીણોની નજીક રહેતા હતા. વસતીની ગીચતા ઘણી જ ઓછી હતી અને અત્યાર સુધીમાં દક્ષિણ ભારતમાં નીચી પાષાણ સંસ્કૃતિની માત્ર બે જ વસાહત મળી આવી છે. આ પૈકીની એક વસાહત [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]ની ઉત્તરપશ્ચિમે એટ્ટિરામ્પક્કમ ખીણમાં આવેલી છે.&lt;ref&gt;પપ્પુ એટ અલ., ''એન્ટિક્વિટી''  વેલ્યુમ 77 નંબર 297, સપ્ટેમ્બર 2003&lt;/ref&gt; પૂરાતત્વીય સંશોધનમાં ઉત્તરીય તમિલનાડુની આસપાસ પ્રાણીઓના અવશેષો અને પત્થરોના પ્રાચીન સાધનો મળી આવ્યા છે જેમના મૂળ આશરે ઇ.સ.પૂ. 300,000 સુધી લંબાતા હોઈ શકે છે.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , ઓયુપી (OUP), પુનઃમુદ્રણ 2000, પાનું 44.&lt;/ref&gt; દક્ષિણ ભારતમાં માનવો ''હોમો ઇરેક્ટસ''  જાતિના હતા, અને લાંબા સમય સુધી પ્રાચીન પત્થર યુગમાં (પાષાણ) રહ્યાં હતા, તેઓ હાથ-કુહાડી અને છરા જેવા અણઘડ સાધનો વાપરતા હતા તથા શિકાર કરીને ખાનારા લોકો તરીકેનું જીવન જીવતા હતા.&lt;ref&gt;''મદ્રાસ ઉદ્યોગ'' ના સાધનો કાવેરી અને વૈગાઇના પટમાંથી મળ્યાં —કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, શ્રીનિવાસાચારી, ''એડવાન્સ્ડ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા'' , પાનું 14.&lt;/ref&gt;

આધુનિક માનવના પૂર્વજો (''હોમો સેપિઅન્સ સેપિઅન્સ'' ), જેઓ 50,000 વર્ષ પૂર્વે જોવા મળ્યાં હતા તેઓ વધુ વિકસિત હતા અને તેઓ વિવિધ પ્રકારના પત્થરોનો ઉપયોગ કરીને વધુ પાતળાં અને પતરી-જેવાં તીક્ષ્ણ ઓજારો બનાવી શક્યાં હતા. આશરે 10,000 વર્ષ પૂર્વે, માનવે માઇક્રોલિથિક ઓજારો (પત્થરમાંથી બનાવેલા ઓજારો) તરીકે ઓળખાતા વધુ નાનાં ઓજારો બનાવ્યા હતા. પ્રારંભના માનવો દ્વારા આ પ્રકારના ઓજારો બનાવવા માટે સૂર્યકાન્તમણિ, અકીક, ચકમકના પત્થરો, ક્વાર્ટ્ઝ વગેરેનો ઉપયોગ કરાતો હતો. 1949માં, સંશોધકોને [[તિરુનેલવેલી જિલ્લો|તિરુનેલવેલી જિલ્લા]]માં આ પ્રકારના પત્થર મળી આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , પાનું 45.&lt;/ref&gt; પૂરાતત્વીય પૂરાવાઓમાં એવું જાણવા મળ્યું છે કે પત્થર યુગ ઇ.સ.પૂ. 6,000-3,000 વચ્ચે રહ્યો હતો.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , પાનું 46.&lt;/ref&gt;

=== ઉત્તરપાષાણયુગ ===
તમિલનાડુમાં ઉત્તરપાષાણ સમયગાળો આશરે ઇ.સ.પૂ. 2500ની આસપાસ રહ્યો હતો.ઉત્તરપાષાણ સમયગાળાના માનવોએ ઘસી, પોલિશ કરીને ચોક્કસ આકાર ધરાવતા પત્થરના ઓજારો બનાવ્યા હતા. તમિલનાડુમાં પૌરાણિક લખાણ ધરાવતી એક ઉત્તરપાષાણ હથોડી મળી આવેલી છે.&lt;ref&gt;{{cite news | title= Significance of Mayiladuthurai find | work= The Hindu May 1, 2006 | url= http://www.hindu.com/2006/05/01/stories/2006050101992000.htm | publisher= The Hindu Group | access-date= 2006-11-15 | location= Chennai, India | date= 2006-05-01 | archive-date= 2006-06-17 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060617092617/http://www.hindu.com/2006/05/01/stories/2006050101992000.htm | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; ઉત્તરપાષાણ ગાળામાં માનવો મુખ્યત્વે નાની અને સપાટ ટેકરીઓ અથવા વત્તેઓછે અંશે સ્થાયી વસાહતોમાં રહેતા હતા, પરંતુ તેઓ ઢોરના ચારા માટે સમયાંતરે સ્થળાંતર કરતા રહેતા હતા. તેઓ પોતાના મૃતક સ્વજનને પાત્રો અથવા ખાડાઓમાં યોગ્ય રીતે દફનાવતા હતા. તેમણે કેટલાક ઓજારો અથવા હથિયારો બનાવવા માટે [[તાંબુ|તાંબા]]નો ઉપયોગ કરવાનું પણ શરૂ કર્યું હતું.

=== લોહયુગ ===
લોહ યુગ દરમિયાન, માનવોએ ઓજારો અને હથિયારો બનાવવા માટે [[લોખંડ|લોહ]] ધાતુનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. ભારતીય દ્વિપકલ્પમાં લોહ યુગની સંસ્કૃતિની નિશાની વિશાળ પત્થરોની બનેલી પ્રાગઐતિહાસિક કબ્રસ્તાનોમાં મળે છે જેઓ સેંકડો સ્થળે મળી આવ્યા છે.&lt;ref&gt;આવું એક તમિલનાડુમાં કૃષ્ણાગિરિમાંથી મળ્યું હતું—{{cite news | title= Steps to preserve megalithic burial site | work= The Hindu, Oct 6, 2006 | url= http://www.hindu.com/2006/10/06/stories/2006100617521000.htm | publisher= The Hindu Group | access-date= 2006-11-15 | location= Chennai, India | date= 2006-10-06 | archive-date= 2008-09-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20080918094106/http://www.hindu.com/2006/10/06/stories/2006100617521000.htm | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; કેટલાક ખોદકામ અને કબરના સ્મારકની ટાયપોલોજીના આધારે, એવું જાણવા મળ્યું છે કે લોહ યુગના સ્થળો ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ વિસ્તર્યાં હતા. થિરુનેલવેલી જિલ્લામાં આવેલા આદિચેનાલ્લુર તથા ઉત્તરીય ભારતમાં હાથ ધરાયેલા તુલનાત્મક ખોદકામમાં મેગાલિથિક સંસ્કૃતિના દક્ષિણ તરફી સ્થળાંતરના પૂરાવા મળ્યાં છે.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , પાનાં 49–51&lt;/ref&gt;

તમિલનાડુના વિવિધ સ્થળો, ખાસ કરીને તિરુનેલવેલીથી 24 કિ.મી. દૂર આદિચેનાલ્લુર ખાતે મળી આવેલા આશરે ઇ.સ.પૂ. 1,000ની આસપાસનાં મેગાલિથિક ગાળાના દટાયેલા પાત્રોની ઉપસ્થિતિમાંથી સૌથી પહેલો સ્પષ્ટ પૂરાવો મળ્યો હતો. આ સ્થળે ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગના પુરાતત્વવિદોએ માનવીય ખોપરી, હાડપિંજર અને હાડકા તેમજ ફળોના છોતરાં, ચોખાનાં દાણાં, શેકેલાં ચોખા અને ફરસી જેવી ધારવાળાં ઉત્તરપાષાણ ઓજારો સાથેના 15 પાત્ર સહિત 157 પાત્રો શોધી કાઢ્યાં હતા. એક પાત્રની અંદર લખાણ લખાયેલું હતું, જે ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગના પૂરાતત્વવિદો અનુસાર પ્રારંભિક તમિલ-બ્રાહ્મી લિપિ સાથે મળતું આવે છે જે આ પાત્રો 2800 વર્ષ પૂર્વેના ઉત્તરપાષાણ સમયગાળાના હોવાનું પૂરવાર કરે છે.&lt;ref&gt;સુબ્રમણિયન ટી.એસ. (ફેબ્રુઆરી 17, 2005) ધ હિન્દુ, સુધારો 7/31/2007 [http://www.hindu.com/2005/02/17/stories/2005021704471300.htm ''તમિલ-બ્રાહ્મી લિપિ આદિચનાલ્લુર ખાતેથી મળી આવી'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050217042725/http://www.hindu.com/2005/02/17/stories/2005021704471300.htm |date=2005-02-17 }}&lt;/ref&gt; વધુ ખોદકામ અને અભયાસો માટે આદિચેનાલ્લુરને પૂરાતત્વીય સ્થળ તરીકે ઘોષિત કરાયું છે.&lt;ref&gt;સુબ્રમણિયન ટી.એસ. (મે 26, 2004 ) ધ હિન્દુ, સુધારો  7/31/2007 [http://www.hindu.com/2004/05/26/stories/2004052602871200.htm ''તમિલનાડુમાં પૌરાણિક કબ્રસ્તાનમાંથી હાડકાં, લખાણો મળી આવ્યા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040701084804/http://www.hindu.com/2004/05/26/stories/2004052602871200.htm |date=2004-07-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;તમિલનાડુમાં સૌથી રસપ્રદ પ્રાગઐતિહાસિક અવશેષો આદિચનાલ્લુર ખાતેથી મળી આવ્યા. વાસણના અવશેષોની આખી શ્રેણી છે, તે જટીલ મેગાલિથિકને લગતી હોય તેમ જણાય છે. - ઝ્વેલેબિલ, કે.એ., કમ્પેનિયન સ્ટડીઝ ટુ ધ હિસ્ટરી ઓફ તમિલ લિટરેચર - પાનાં 21–22, બ્રિલ એકેડેમિક પબ્લિશર્સ.&lt;/ref&gt;

ઇ.સ.પૂ. 300ના ગાળાના અશોકની રાજઆજ્ઞાઓમાં સામાન્ય યુગ પૂર્વેના તમિલનાડુની રાજકીય પરિસ્થિતિઓનો ઉલ્લેખ મળી આવે છે. ઇ.સ.પૂ. 150ના સમયના હાથીગુફાના શિલાલેખોમાં પણ આનો અસ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે. પાંડ્ય દેશમાંથી કાલભ્રાસને હટાવી દેનાર પાંડ્ય રાજા કાદુંગન ( 560-590 સીઇ)ના જે પૂરાવા છે તે તામિલ દેશના પ્રારંભના શિલાલેખત્મક પૂરાવા છે – નિલાકાંત શાસ્ત્રી, ''અ હિસ્ટરી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , પાના 105, 137 

== પ્રારંભિક ઇતિહાસ ==
{{Main|Sangam period}}
{{See also|Tamil history from Sangam literature}}

[[File:HathiGumphaInscription.jpg|thumb|250px|left|ખારવેલાની હાથીગુફાના શિલાલેખ]]
પૌરાણિક તમિલનાડુમાં ત્રણ રાજાશાહી રાજ્યોનો સમાવેશ થતો હતો, જેના આગેવાન ''વેન્તાર''  તરીકે ઓળખાતા રાજાઓ અને વિવિધ આદિવાસી જાતિઓના મુખી હતા. સામાન્ય પ્રજા દ્વારા આ લોકોને ''વેલ''  અથવા ''વેલિર''  તરીકે ઓળખવામાં આવતા હતા.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા, પાનાં 109–112&lt;/ref&gt; હજુ નીચલા સ્તરે જઇએ તો સ્થાનિક સ્તરે ''કિઝર''  અથવા ''મન્નાર''  તરીકે ઓળખવામાં આવતા કબીલાનાં વડા હતા.&lt;ref&gt;'પુનઃવિતરણના મુખીઓના વેન્તાર, વેલિર અને કિલાર નામના ઉતરતા ક્રમમાં ત્રણ સમૂહને લગતા ત્રણ સ્તર હતા. વેન્તાર મુખ્ય ત્રણ કુળ સેરા, કોલા અને પંડ્યના મુખી હતા. વેલિર મુખ્યત્વે પર્વતીય વિસ્તારના મુખી હતા જ્યારે કિલાર વસાહતના મુખી હતા...' —{{cite web | title= Perspectives on Kerala History | work= P.J.Cherian (Ed), | url= http://www.keralahistory.ac.in/historicalantecedents.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20060826094724/http://www.keralahistory.ac.in/historicalantecedents.htm | archive-date= 2006-08-26 | publisher= Kerala Council for Historical Research | access-date= 2006-11-15 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; ઇ.સ.પૂ.ત્રીજી સદી દરમિયાન, દખ્ખણનો પ્રદેશ મૌર્ય સામ્રાજ્યનો એક ભાગ બન્યો, અને ઇ.સ.પૂ. 1લી સદીના મધ્યભાગથી લઈ ઇ.સ. બીજી સદીની વચ્ચેના ગાળામાં આ પ્રદેશ ઉપર સાતવાહન રાજવંશે શાસન કર્યું. તમિલ પ્રદેશ એ ઉત્તરીય સામ્રાજ્યોના નિયંત્રણની બહાર એક સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવતો હતો.  તમિલ રાજાઓ અને આગેવાનો હંમેશા એકબીજા સાથે મુખ્યત્વે મિલકતને લઈને લડતાં રહેતા. રાજ દરબારો સત્તાના સંચાલનના સ્થળો બનવાને બદલે મુખ્યત્વે સામાજિક મેળાવડાઓના સ્થળો બની રહેતા; આ મહેલો સત્તાનાં સાધનોની બદલે સંપત્તિની વહેંચણીના કેન્દ્રો હતા. કાળક્રમે આ શાસકો ઉત્તર ભારતીય અસર અને વેદિક વિચારધારાના આકર્ષણના રંગે રંગાયા, જેના કારણે શાસકના દરજ્જાને વધારવા માટે બલિદાનોને પ્રોત્સાહન મળ્યું.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , પાનું 129&lt;/ref&gt; 

અશોક સ્તંભોમાં (ઇ.સ.પૂ. 273-232માં લખાયેલા) અન્ય રજવાડાં પૈકી ત્રણ રાજવંશો- ચોલા, પાંડ્ય અને ચેરાનાં નામનો ઉલ્લેખ થયેલો છે. આ રાજવંશો [[અશોક|અશોક]]ના સામ્રાજ્યનો ભાગ નહોતા, તેમ છતાં તે તેમની સાથે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો ધરાવતો હતો.&lt;ref&gt;'ઇશ્વરના પ્રિયજનમાં સર્વત્ર, રાજા પિયાદાસીના ક્ષેત્રમાં, અને સરહદ પારના લોકો, ચોલા, પંડ્ય, સત્યપુત્ર, કેરળપુત્ર, તેમજ તામ્રપર્ણી...' —{{cite web | title= Asoka's second minor rock edict | work= | url= http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |publisher=Colorado State University | access-date=2006-11-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asoka&quot;&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''ધ કોલાસ'' , 1935 પાનું 20&lt;/ref&gt; કલિંગ ઉપર ઇ.સ.પૂ. 150ની આસપાસ શાસન કરનાર રાજા ખારવેલે હાથીગુફાનાં પ્રસિદ્ધ શિલાલેખોમાં આશરે 100 વર્ષ સુધી અસ્તિત્વમાં રહેનારા તમિલ રજવાડાંના જોડાણનો ઉલ્લેખ કરેલો છે.&lt;ref&gt;{{cite web | title= Hathigumpha Inscription | work= Epigraphia Indica, Vol. XX (1929–1930). Delhi, 1933, pp 86–89 | url= http://www.mssu.edu/projectsouthasia/HISTORY/PRIMARYDOCS/EPIGRAPHY/HathigumphaInscription.htm | publisher= Missouri Southern State University | access-date= 2006-11-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061117151339/http://www.mssu.edu/projectsouthasia/HISTORY/PRIMARYDOCS/EPIGRAPHY/HathigumphaInscription.htm | archive-date= 2006-11-17 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

પ્રારંભિક ચોલા રાજાઓમાં કારિકાલ ચોલા સૌથી પ્રસિદ્ધ થયો હતો. સંગમ કવિતાઓની સંખ્યાબંધ કવિતાઓમાં તેનો ઉલ્લેખ થયેલો છે.&lt;ref&gt;''પટ્ટિનઅપ્પાલૈ'' , ''પોરુનરાત્રુપ્પડૈ''  અને ''અકાનાનુરુ''  અને ''પુરાનાનુરુ'' માં અનેક વ્યક્તિગત કવિતાઓ કારિકાલમાંથી અત્યારે આપણે જે મેળવીએ છે તે માહિતીનો મુખ્ય સ્ત્રોત રહી છે. આ પણ જુઓ, કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''ધ કોલાસ'' , 1935&lt;/ref&gt; પછીના સમયમાં, કરિકાલ ''કિલપ્પટિકરમ''  અને 11મી તથા 12મી સદીઓના શિલાલેખો તેમજ સાહિત્યિક કૃતિઓમાં મળી આવતી ઘણી દંતકથાઓનો એક હિસ્સો બન્યો. તેમાં તેને હિમાલય સુધીના સંપૂર્ણ ભારત ઉપર વિજય મેળવનાર તરીકે તથા પોતાના ખંડિયા રાજ્યોની મદદથી કાવેરી નદીના કિનારે પૂરથી બચવા માટેના પાળાંના બાંધકામ માટે યાદ કરવામાં આવ્યો છે.&lt;ref&gt;''કિલપ્પટિકરમ''  (છઠ્ઠી સદી) ઉત્તરી હુમલા અને વિજયનો શ્રેય તામિલ દેશના તમામ ત્રણ રાજાને આપે છે, તે કારિકાલની ઉત્તરીય ચઢાઇનો મહિમા વર્ણે છે. આ ચઢાઇઓ તેને ઉત્તરમાં છેક હિમાલય સુધી લઇ ગઇ હતી અને તેણે વજ્ર, મગધ અને અવન્તી દેશોના રાજાઓ સાથે જોડાણ કર્યું હતું. આવી ચઢાઇના સંગમ સાહિત્ય અથવા ઉત્તર ભારતના કોઇ સ્ત્રોતમાં સમકાલિન પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી.&lt;/ref&gt; જોકે, સંગમ સાહિત્યમાં પોતાની ગેરહાજરીના કારણે આ દંતકથાઓ શંકાના વર્તુળમાં છે. કોસેન્ગાન્નાન અન્ય એક પ્રસિદ્ધ પ્રારંભિક ચોલા રાજા હતો. સંગમ સમયગાળાની સંખ્યાબંધ કવિતાઓમાં તેનાં ગુણગાન ગાવામાં આવ્યા છે. મધ્યયુગીન સમયગાળામાં તે શૈવ સંત પણ બન્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | title= 63 Nayanmars | work= | url= http://www.tamilnation.org/sathyam/east/saivaism/63nayanmars.htm | publisher=Tamilnation.org |access-date=2006-11-15}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}&lt;/ref&gt;

[[File:Peutinger India.png|250px|thumb|left|દક્ષિણ ભારતનો પૌરાણિક નકશો જે ટોલેમી, કદાચ તેની માનચિત્રકલાને પગલે સર્જાયો હતો. ]]
પાંડ્ય રાજાઓ પ્રારંભમાં ભારતીય દ્વિપકલ્પના દક્ષિણતમ છેડે આવેલા એક સમુદ્રી બંદર કોરકાઈમાં રાજ કરતા હતા, અને બાદમાં તેમણે મદુરાઈ સ્થળાંતર કર્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન ગ્રીક અને રોમન સ્રોતો ઉપરાંત સંગમ સાહિત્યમાં પણ પાંડ્યોનો ઉલ્લેખ છે. ''ઇન્ડિકા'' માં મેગેસ્થિનીસે પાંડ્ય રાજ્યનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.&lt;ref&gt;મેગાસ્થિનિસ એકાઉન્ટમાં (ઇ.સ.પૂ. 350  – ઇ.સ.પૂ. 290), પંડ્ય રાજ્ય પર હર્ક્યુલસની પુત્રી પન્ડૈયાનું શાસન હતું—કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , પાનું 23&lt;/ref&gt; પાંડ્ય રાજાઓ હાલના મદુરાઈ, તિરુનેલવેલી અને દક્ષિણ કેરળના કેટલાક ભાગો ઉપર શાસન કરતા હતા. તેઓ [[ગ્રીસ|ગ્રીસ]] અને રોમ સાથે વ્યાપારિક સંપર્કો ધરાવતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web | title= 'Roman Maps and the Concept of Indian Gems | work=  | url= http://www.thebeadsite.com/UNI-MAPS.html | publisher= The Bead Museum, Inc. | access-date= 2006-05-15 | archive-date= 2006-06-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060615052717/http://www.thebeadsite.com/UNI-MAPS.html | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; તમિલકમના અન્ય રાજ્યો સાથે તેમણે વ્યાપારિક સંપર્કો અને ઇલમના તમિલ વેપારીઓ સાથે વૈવાહિક સંબંધો જાળવ્યા હતા. સંગમ સાહિત્યની સંખ્યાબંધ કવિતાઓમાં વિવિધ પાંડ્ય રાજાઓનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. આ પૈકી ‘તેલૈયાલંગનમના વિજેતા’  નેદુંજેલિયન અન્ય એક એવો રાજા હતો કે જેને ‘અનેક બલિદાનોના’ નેદુન્જેલિયન અરાન્દ મુદુકુદિમી પેરુવેલુદી તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો, તે ખાસ ઉલ્લેખ કરવાને પાત્ર છે. ''અકાનાનુરુ''  અને ''પુરાનાનુરુ''  સંગ્રહોમાં મળી આવતી વિવિધ ટૂંકી કવિતાઓ ઉપરાંત, બે મોટી કૃતિઓ – ''મથુરાઈક્કાન્ચી''  અને ''નેથુનેલવતાઈ''  (''પેટ્ટુપટ્ટુ'' ના સંગ્રહમાં) સમાજ તથા સંગમ યુગ દરમિયાન પાંડ્ય રાજ્યની વાણિજ્યિક ગતિવિધિનું વિહંગાલોકન કરાવે છે. ત્રીજી સદીના અંતભાગમાં કાલભ્રાસના આક્રમણ દરમિયાન શરૂઆતના પાંડ્ય રાજાઓ અંધકારમાં સરી ગયા.

ચેરા રાજ્ય આધુનિક [[કેરળ|કેરળ]] રાજ્ય વડે બનેલું હતું અને તે દક્ષિણીય ભારતના પશ્ચિમ અથવા મલબારના તટે વસેલું હતું. સમુદ્ર સાથેની નીકટતાને કારણે આફ્રિકા સાથેના વેપારને પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;'યુસીએલએ (UCLA) અને યુનિવર્સિટી ઓફ ડેલવેરના પુરાતત્ત્વવીદોએ રોમન સામ્રાજ્ય દરમિયાન ભારત અને ઇજિપ્ત વચ્ચે દરીયાઇ માર્ગે વેપારના અવશેષો શોધી કાઢ્યા હતા. જે પુરાવામાં ઉમેરો કરે છે કે યુરોપમાં દરીયાઇ તેમજ જમીન માર્ગે પણ મરિમસાલા અને વિદેશી માલસામાન આવતા હતા.' {{cite web | title= Archaeologists Uncover Ancient Maritime Spice Route Between India, Egypt | work= Veluppillai, Prof. A., | url= http://www.dickran.net/history/india_egypt_trade_route.html | publisher= dickran.net | access-date= 2006-11-15 | archive-date= 2006-10-09 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061009110925/http://dickran.net/history/india_egypt_trade_route.html | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;સંગમ યુગના ચેરા અને રોમન સામ્રાજ્ય વચ્ચે દરીયાઇ સંબંધ હોવાના પુરાતત્વીય પુરાવા તિરુચી નજીક કરુર ખાતેથી મળી આવ્યા છે.. —આર. નાગાસામી, ''રોમન કરુર'' &lt;/ref&gt; ચેરા રાજ્યની પૌરાણિક સીમા વડે બનેલા ભારતના વર્તમાન કેરળ રાજ્યના લોકો એ જ ભાષા બોલે છે અને બાકીના તમિલ પ્રદેશ સાથે વ્યાપક પ્રમાણમાં વ્યવહાર ધરાવતા હતા. નવમી અને દસમી સદીની આસપાસ, તમિલ પર સંસ્કૃત ભાષાના પ્રભાવને કારણે તેમની અંગત ઓળખ પરિવર્તન પામી, અને એક નવી ભાષાનો ઉદભવ થવો શરૂ થયો.&lt;ref&gt;&quot;મલયાલમ&quot; મણિપ્રવલમ અથવા મણિ+પ્રવઝમ મણિ=સંસ્કૃત પ્રવઝમ= તમિલ,.મણિપ્રવલમ મલયાલમ કહેવાય છે. તે સૌ પ્રથમ ઇ.સ.પૂ. 830  જૂના વઝાપ્પલ્લી લેખમાં લખેલું જોવા મળ્યું હતું.{{cite web | title= Writing Systems and Languages of the world | work= Omniglot | url= http://www.omniglot.com/writing/malayalam.htm |publisher =Omniglot.com| access-date=2006-11-15}}{{cite web | title= Writing Systems and Languages of the world | work= Omniglot | url= http://www.omniglot.com/writing/malayalam.htm |publisher =Omniglot.com| access-date=2006-11-15}}
&lt;/ref&gt;

આ પ્રારંભિક રાજ્યોએ તમિલ ભાષાના સાહિત્ય હજુ પણ મોજૂદ છે એવા કેટલાક સૌથી જૂના સાહિત્યના વિકાસને પ્રોત્સાહિત કર્યો હતો. સંગમ સાહિત્ય તરીકે જેનો ઉલ્લેખ થાય છે તેવું પરંપરાગત તમિલ સાહિત્ય ઇ.સ.પૂ. 200 અને ઇ.સ.300ની વચ્ચેના સમયગાળાનું છે.&lt;ref&gt;કમિલ વીથ ઝ્વેલેબિલ, ''કમ્પેનિયન સ્ટડીઝ ઓફ ધ હિસ્ટ્રી ઓફ તમિલ લિટરેચર'' , પાનું 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , ઓયુપી (OUP) (1955) પાનું 105&lt;/ref&gt; ભાવનાત્મક અને ભૌતિક વિષયો આવરી લેતી સંગમ સાહિત્યની કવિતાઓને મધ્યયુગીન સમયગાળા દરમિયાન વિવિધ કૃતિસંગ્રહોમાં વર્ગીકૃત અને સંગ્રહિત કરવામાં આવી છે. સંગમ કવિતાઓમાં ફળદ્રુપ ભૂમિ અને વિવિધ વ્યવસાયિક જૂથોમાં સંગઠિત લોકોનું ચિત્રણ કરવામાં આવેલું છે. આ જમીનનો વહીવટ વારસાગત રાજાશાહી દ્વારા થતો હતો, અલબત્ત રાજ્યની ગતિવિધિઓનું ક્ષેત્ર અને શાસકની સત્તા સ્થાપિત વ્યવસ્થા (''ધર્મ'' ) સુધી સીમિત હતી.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , ઓયુપી (OUP) (1955) પાનાં 118, 119&lt;/ref&gt; લોકો તેમના રાજા પ્રત્યે વફાદાર રહેતા હતા અને ઉમદા રાજાઓના શાહી દરબારોમાં ગાયકો તથા સંગીતકારો અને નૃત્યકારો એકત્ર થતા. સંગીત અને નૃત્યની કલાઓ અત્યંત વિકસિત અને લોકપ્રિય હતી. સંગમ કવિતાઓમાં વિવિધ પ્રકારના સંગીત સાધનોનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન દક્ષિણી અને ઉત્તરીય નૃત્યશૈલીનો સમન્વય થયો હતો અને મહાકાવ્ય ''કિલપ્પટિકરમ'' માં તેનું સંપૂર્ણપણે પ્રતિબિંબ જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , ઓયુપી (OUP) (1955) પાનું 124&lt;/ref&gt;

આંતરિક અને બાહ્ય વેપાર સુસંગઠિત અને સક્રિય હતો. પૂરાતત્વીય અને સાહિત્યિક પૂરાવાઓ ''યવન''  (ગ્રીક) લોકો સાથે પૂરબહારમાં ખીલેલા વિદેશ વેપારનો ઉચ્ચાર કરે છે. પૂર્વીય તટે આવેલું બંદરીય નગર પુહર અને દક્ષિણ ભારતના પશ્ચિમ તટે આવેલ મુઝીરીઝ વિદેશ વેપારના મોટા મથક હતા, જ્યાં વિશાળ જહાજો લાંગરતા હતા, તેમનો કિંમતી વ્યાપારિક માલસામાન ઠાલવતા હતા.&lt;ref&gt;'સમગ્ર તમિલનાડુમાંથી મળી આવેલા રોમન સામ્રાજ્ય, નિરો (ઇ.સ.પૂ. 54-68) સુધી, દ્વારા વપરાતા સોના અને ચાંદીના મોટી માત્રામાં સિક્કા તામિલ રાષ્ટ્રમાં વેપાર કેટલો વિસર્યો હશે તેની અને રોમન વસાહતીઓની હાજરીના પુરાવા આપે છે. કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , ઓયુપી (OUP) (1955) પાનાં 125–127&lt;/ref&gt; ઇ.સ. બીજી સદી બાદ આ વેપાર ઘટવો શરૂ થયો, અને રોમન સામ્રાજ્ય તથા પૌરાણિક તમિલ પ્રદેશ વચ્ચેના સીધા સંપર્કનું સ્થાન આરબ તથા પૂર્વ આફ્રિકાના ઔક્સુમિટ્સ સાથેના વેપારે લીધું. આંતરિક વેપાર પણ ખુબ હતો અને ચીજવસ્તુઓનું વેચાણ તથા સાટાપદ્ધતિથી વિનિમય થતો.  વસતીના મોટાભાગના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતીનો હતો અને વંશપરંપરાગત રીતે કૃષિનીતિજ્ઞો ગણાતા ''વેલ્લાલાર''  મોટાભાગની જમીનોની માલિકી ધરાવતા હતા.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , ઓયુપી (OUP) (1955) પાનું 128&lt;/ref&gt;

== વચલો કાળ (300–600) ==
{{Main|Kalabhras}}
સંગમ યુગ પૂરો થયા બાદ, આશરે ઇ.સ. 300થી આશરે ઇ.સ. 600 સુધીના સમયગાળામાં તમિલ ભૂમિ પર બનેલા બનાવોની કોઇપણ માહિતીનો લગભગ અભાવ છે. ઇ.સ. 300ની આસપાસના કોઇ સમયે કાલભ્રાસની ઉપસ્થિતિથી સમગ્ર પ્રદેશ વિક્ષિપ્ત થઈ ગયો હતો. પછીના સાહિત્યમાં આ લોકોને ‘શેતાન શાસકો’ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે જેમણે સ્થાપિત તમિલ રાજાઓને સત્તા પરથી ફેંકી દઈને દેશ ઉપર મજબૂત પકડ જમાવી દીધી હતી.&lt;ref&gt;'કલાભ્રાસને 'દુષ્ટ રાજા' ગણવામાં આવ્યા હતા (''કલિયારરર'' ) —કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , પાનું 130&lt;/ref&gt; તેમના મૂળ અને તેમના શાસનકાળ વિશેની વિગતો અંગેની માહિતી ખૂબ જ ઓછી છે. તેઓ કોઇ પણ કલાકૃતિ કે સ્મારકો છોડી ગયા નહોતા. બૌદ્ધ અને જૈન સાહિત્યમાં જે છૂટાછવાયો ઉલ્લેખ થયો છે તે આ લોકો વિશેનો એકમાત્ર માહિતી સ્રોત છે.&lt;ref&gt;હર્મન કુલ્કે, ડીમાત્ર રોથરમન્ડ, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા'' , રુટલેજ (યુકે), પાનું 105&lt;/ref&gt;

ઇતિહાસકારો એવું અનુમાન કરે છે કે આ લોકો બૌદ્ધ અથવા જૈન ધર્મ અનુસરતા હતા અને પ્રારંભિક સદીઓ સી.ઈ. દરમિયાન તમિલ પ્રદેશમાં વસનારા બહુમતી રહીશો દ્વારા પળાતા હિંદુ ધર્મો (આસ્તિક ''નામના''  સંપ્રદાય) પ્રત્યે તેઓ વિરોધી વલણ ધરાવતા હતા.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનું 130&lt;/ref&gt; આના પરિણામ રૂપે સાતમી અને આઠમી સદીમાં આ લોકોની પડતી બાદ હિંદુ વિદ્વાનો અને લેખકોએ તેમના લખાણોમાં કાલભ્રાસોનો ઉલ્લેખ મિટાવી દઇ તેમના શાસનકાળને અંધારામાં જ રાખવાનું વલણ અપનાવ્યું હોય એવું બની શકે છે. કદાચ આ કારણસર જ, તેમનો શાસનકાળ ‘અંધારો યુગ’–વચલો કાળ તરીકે ઓળખાય છે. શાસક રાજવંશો પૈકીના કેટલાક ઉત્તર તરફ ચાલ્યા ગયા અને કાલભ્રાસથી દૂર કોઇ પરદેશી સત્તાના મુલકમાં આશ્રય મેળવ્યો.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી જણાવે છે કે પ્રારંભિક ચોલા અને આંધ્ર દેશના રેનાન્ડુ ચોલા વચ્ચે જીવંત જોડાણ હતું. પલ્લવોના સિમ્હાવિષ્ણુ પર પ્રભુત્વના સમયગાળા દરમિયાન સંભવતઃ ઉત્તર તરફ પ્રયાણ શરૂ થયું હતું. સાસ્ત્રી તે દાવાને પણ સ્પષ્ટપણે નકારે છે કે કારિકાલ ચોલાને વંશજો હતા —કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''ધ કોલાસ'' , 1935 પાનું 107&lt;/ref&gt; સમાજમાં [[જૈન ધર્મ|જૈન]] અને [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] ધર્મના મૂળ ઊંડે સુધી ઉતર્યાં, જેને કારણે મોટા પ્રમાણમાં નૈતિક કવિતાઓનું સર્જન થયું.

લેખનકળા અત્યંત વ્યાપક બની અને તમિલ-બ્રાહ્મીમાંથી ઉદભવેલી ''વત્તેલુત્તુ''  તમિલ લેખન માટેની પાકટ લિપિ બની.&lt;ref&gt;{{cite web | title= South Asian Writing Systems | work=  | url= http://www.ancientscripts.com/sa_ws.html |publisher=Lawrence K Lo | access-date=2006-11-15}}&lt;/ref&gt; આરંભની સદીઓની લોકકવિતાઓ એકત્ર કરીને વિવિધ કાવ્યસંગ્રહો સંપાદિત કરવામાં આવ્યા છે, તેવા સમયે ''કિલાપ્પટિકરમ''  જેવી કેટલીક મહાકાવ્યરૂપ કવિતાઓ અને ''તિરુક્કુરલ''  જેવી ઉપદેશાત્મક કૃતિઓ પણ આ સમયગાળામાં લખાઈ હતી.&lt;ref&gt;''તિરુક્કુરલ'' ના લેખકની ઓળખ કોઇ ચોક્સાઇ સાથે થઇ શકી નથી. 1330 દોહાનું આ કામ તિરુવલ્લુવરને આભારી છે તે ઉત્તરની [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] ભાષાની જાણકારી ધરાવતો કોઇ જૈન હોઇ શકે છે.&lt;/ref&gt; કાલાભ્ર રાજાઓ દ્વારા જૈન અને બૌદ્ધ વિદ્વાનોને અપાયેલા રાજ્યાશ્રયને લીધે આ સમયગાળાના સાહિત્યના સ્વરૂપ ઉપર અસર થઈ અને આ સમયગાળા સાથે જોડી શકાય એવી મોટાભાગની કૃતિઓ જૈન અને બૌદ્ધ લેખકો દ્વારા લખાયેલી છે. નૃત્ય અને સંગીતના ક્ષેત્રે, ચુનંદા વર્ગે લોક શૈલીઓની બદલે નવી સુંદર શૈલીઓને પ્રોત્સાહન આપવું શરૂ કર્યું, આ શૈલીઓ ઉપર આંશિકપણે ઉત્તરીય વિચારોની અસર હતી. આરંભમાં ખડકો કોતરીને બનાવાયેલા કેટલાક મંદિરો આ સમયગાળાના છે. વિવિધ દેવી-દેવતાઓને સમર્પિત કેટલાક ઇંટોના બનેલા મંદિરો (''કોટ્ટમ'' , ''દેવાકુલમ''  અને ''પલ્લી''  તરીકે પણ ઓળખાય છે)નો સાહિત્યિક કૃતિઓમાં ઉલ્લેખ કરાયો છે. 7મી સદીની આસપાસ પલ્લવ અને પાંડ્ય સત્તા પુનઃસજીવન પામતા કાલાભ્રાસ સત્તામાંથી ફેકાઈ ગયા.&lt;ref&gt;પંડ્ય કડુંગોન અને પલ્લવ સિમ્હાવિષ્ણુએ કાલાભ્રાસને ઉખાડી ફેંક્યો હતો. અચ્ચુતકલબા છેલ્લે કાલભ્રા રાજા હોઇ શકે છે —કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''ધ કોલાસ'' , 1935 પાનું 102&lt;/ref&gt;

કાલાભ્રાસ રાજાઓ સત્તામાંથી બહાર થઈ ગયા હોવા છતાં પણ, તમિલનાડુમાં હજુ પણ જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મની અસર રહી હતી. પાંડ્ય અને પલ્લવ રાજાઓ આ આસ્થાને અનુસરતા હતા. પોતાના ધર્મમાં આવી રહેલી દેખીતી ઓટને કારણે હિંદુઓની પ્રતિક્રિયા વધતી જતી હતી અને તે 7મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં ચરમસીમાએ પહોંચી.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનાં 382&lt;/ref&gt; હિંદુ ધર્મને વ્યાપકપણે પુનઃ સજીવન કરાયો જે દરમિયાન મોટા પ્રમાણમાં શૈવ અને વૈષ્ણવ સાહિત્યનું સર્જન કરાયું. ઘણાં શૈવ નયનમાર અને વૈષ્ણવ અલ્વરે લોકપ્રિય ભક્તિ સાહિત્યના વિકાસને ભારે પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. ઇ.સ. છઠ્ઠી સદીમાં આ નયનમારોમાં સૌથી પહેલા કરઈક્કલ અમ્માઈયાર થઈ ગયા હતા. આ સમયગાળાના વિખ્યાત શૈવ સ્તુતિકારોમાં સુંદરામૂર્તિ, થિરુજ્ઞાના સાંબંથર અને થિરુનાવુક્કરાસરનો સમાવેશ થતો હતો. પોઇગઇ અલ્વર, ભૂથાથેલ્વર અને પેયાલ્વર જેવા વૈષ્ણવ અલ્વરોએ તેમના પંથ માટે ભક્તિ સ્તોત્ર તૈયાર કર્યાં અને બાદમાં ''નાલૈયિરા દિવ્યેપ પ્રભંધમ'' ની ચાર હજાર કવિતાઓમાં તેમના ગીતોને એકત્રિત કરવામાં આવ્યાં.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનાં 333–335&lt;/ref&gt;

== સામ્રાજ્ય યુગ (600-1300) ==
તમિલ રાજ્યના ઇતિહાસનાં મધ્યયૂગીન સમયગાળામાં ઘણાં રજવાડાઓની ચડતી અને પડતી થઈ, આ પૈકીના કેટલાક સામ્રાજ્યના કદ સુધી પહોંચ્યા હતા અને ભારત તથા વિદેશો, બન્નેમાં પ્રભાવ ફેલાવ્યો હતો. સંગમ યુગ દરમિયાન અત્યંત સક્રિય રહેલા ચોલા રાજાઓ પ્રથમ કેટલીક સદીઓ દરમિયાન સદંતર અલોપ રહ્યાં હતા.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''ધ કોલાસ'' , પાનાં 102&lt;/ref&gt; આ સમયગાળો પાંડ્ય અને પલ્લવ રાજાઓ વચ્ચેની ચડસાચડસી સાથે શરી થયો અને તેને કારણે ચોલા રાજાઓનો પુનઃ વિકાસ થયો. ચોલા રાજાઓ આગળ જતાં મહા સત્તા બન્યા.  તેમની પડતીને લીધે ટૂંકા સમય માટે પાંડ્ય રાજાઓનું પુનરુત્થાન થયું. આ એ સમયગાળો હતો કે જે દરમિયાન હિંદુ ધર્મમાં પુનઃ પ્રાણ પૂરાયા હતા અને મંદિરોનું નિર્માણ તથા ધાર્મિક સાહિત્યનું સારામાં સારું સર્જન થયું હતું.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનું 387&lt;/ref&gt;

આગલા યુગમાં જોવા મળેલા જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મને સ્થાને હિંદુ ધર્મના શૈવ અને વૈષ્ણવ સંપ્રદાયો પ્રબળ બન્યાં. શૈવ સંપ્રદાયને ચોલા રાજાઓએ વધુ પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું અને તે વત્તેઓછે અંશે રાજ્યનો ધરમ બની ગયો હતો.&lt;ref name=&quot;intolerance&quot;&gt;1160નું લખાણ સૂચવે છે કે વૈષ્ણવો સાથે સંબંધ રાખતા શિવ મંદિરના રખેવાળોની મિલકત જપ્ત કરી લેવામાં આવતી હતી. —કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''ધ કોલાસ'' , 1935 પાનાં 645&lt;/ref&gt; વર્તમાનકાળમાં પણ જોવા મળતાં કેટલાક આરંભના મંદિરોનું બાંધકામ આ સમયગાળા દરમિયાન પલ્લવોએ કરાવ્યું હતું. મામલ્લાપુરમના ખડક કોતરીને બનાવાયેલા મંદિરો અને કાંચીપુરમના કૈલાસનાથ અને વૈકુન્ટાપેરુમલ મંદિરો પલ્લવ કળાની સાબિતીરૂપે આજે પણ ઊભાં છે. ચોલા રાજાઓએ તેમની વ્યાપક લડાઈઓ મારફત જીતેલી વિશાળ સંપત્તિનો ઉપયોગ કરીને લાંબો સમય ટકી રહેનારા પત્થરના મંદિરો બનાવરાવ્યા જેમાં તંજાવુરના બ્રૃહદિશ્વરા મંદિર અને તાંબાના ખુબ સુંદર શિલ્પકામ કરાવડાવ્યા હતા. શિવ અને વિષ્ણુને સમર્પિત મંદિરોને ઉદાર હાથે નાણાં, દાગીના, પશુઓ અને જમીનોનું દાન મળ્યું અને તે રીતે આ મંદિરો શક્તિશાળી આર્થિક સંસ્થાઓ બન્યાં.&lt;ref name=&quot;temple&quot;&gt;સમગ્ર રાજ્યમાં ગામનું કેટલુંક ઉત્પાદન મંદિરમાં આપવામાં આવતું હતું. આમ સંચયિત થયેલી સમૃદ્ધિનો અમુક હિસ્સો વસાહતોને લોનના સ્વરૂપમાં પાછી આપવામાં આવતી હતી. મંદિરો સમૃદ્ધિની ફેરવહેચણીના કેન્દ્રો તરીકે કામ કરતા હતા અને રાજ્યની એકતામાં યોગદાન આપતા હતા —જોહન કેસ, ઇન્ડિયા એ હિસ્ટ્રી, પાનાં 217–218&lt;/ref&gt;

તમિલ લેખન માટે સમગ્ર તમિલનાડુમાં ''વેત્તેલુત્તુ''  લિપિનું સ્થાન તમિલ લિપિએ લીધું. આ સમયગાળા દરમિયાન બિનસાંપ્રદાયિક અને ધાર્મિક સાહિત્ય, બન્નેનો ભારે વિકાસ થયો. 13મી સદીમાં તમિલ મહાકાવ્ય, કંબનનું ''રામાવથારમ''  લખાયું હતું. પ્રસિદ્ધ કવિયત્રી ઔવૈયર કંબનના સમકાલીન હતા અને તેઓને નાના બાળકો માટે લખવામાં ખુબ ખુશી મળતી હતી. બિનસાંપ્રદાયિક સાહિત્ય મોટેભાગે દરબારની કવિતાઓ હતી જે શાસકોની પ્રશંસા કરવા માટે રચાઈ હતી. અગાઉના સમયગાળાની ધાર્મિક કવિતાઓ અને સંગમ ગાળાના પરંપરાગત સાહિત્યને વિવિધ કાવ્યસંગ્રહોમાં એકત્રિત કરીને વ્યવસ્થિત કરવામાં આવ્યો છે. ધાર્મિક વિધિઓ અને અન્ય કર્મકાંડવિષયક હેતુઓને લીધે પંડિતોના જૂથો દ્વારા સંસ્કૃતને પ્રોત્સાહન મળ્યું. રાજરાજા ચોલા પ્રથમના સમકાલીન નમ્બી અંદર નમ્બીએ ''તિરુમુરાઇસ''  તરીકે ઓળખાતા અગિયાર પુસ્તકોમાં શૈવ સંપ્રદાય વિશેના પુસ્તકો એકત્ર કર્યાં હતા તથા પદ્ધતિસર ગોઠવ્યાં હતા. કુલોતુન્ગા ચોલા બીજા (ઇ.સ. 1133-1150)ના શાસનકાળ દરમિયાન થઈ ગયેલા સેક્કિલર દ્વારા ''પેરિયાપુરાણમ'' માં શૈવ સંપ્રદાયના સંત સાહિત્યને અમુક નિશ્ચિત ધોરણસરનું કરવામાં આવ્યું હતું. કુલોતુંગા ચોલા પ્રથમ દ્વારા કલિંગ પર કરાયેલા બે આક્રમણો વિશેની અર્ધ-ઐતિહાસિક જાણકારી આપતું જયમકોન્દરના ''કલિંગટ્ટુપ્પારની''  એ જીવનચરિત્રાત્મક કૃતિનું એક જૂનું ઉદાહરણ છે.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનાં 342–344&lt;/ref&gt;

=== પલ્લવો ===
{{Main|Pallava Empire}}
[[File:Mamallapuram1a.jpg|250px|thumb|પલ્લવોએ મામલ્લાપુરમમાં બાંધેલું તટીય મંદિર (સી.આઠમી સદી)]]
સાતમી સદીના તમિલનાડુમાં મહેન્દ્રવર્મન પ્રથમ અને તેના પુત્ર ''મામલ્લા''  નરસિમ્હવર્મન પ્રથમના હેઠળ પલ્લવોનો ઉદય જોવા મળ્યો. બીજી સદી પૂર્વે પલ્લવો એક માન્ય રાજકીય સત્તા નહોતા.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનાં 91–92&lt;/ref&gt; વિદ્વાનોમાં એક વાતે સંમતિ પ્રવર્તે છે કે પલ્લવો હકીકતમાં સાતવાહન રાજાઓ હેઠળ કામ કરનારા વહીવટી અધિકારીઓ હતા.&lt;ref&gt;દુર્ગા પ્રસાદ, ''હિસ્ટ્રી ઓફ ધ આંધ્રાસ અપ ટુ 1565 એ.ડી'' ., પાનાં 68&lt;/ref&gt; સાતવાહન રાજાઓના પતન બાદ, તેમણે આંધ્ર અને તમિલ રાષ્ટ્રોના હિસ્સાઓ ઉપર નિયંત્રણ મેળવવાનું શરૂ કર્યું. બાદમાં તેઓએ દખ્ખણ પ્રદેશ ઉપર શાસન કરતા વિષ્ણુકુંદિન સાથે લશ્કરી જોડાણ કર્યું. આશરે ઇ.સ.550ની આસપાસ રાજા સિમ્હાવિષ્ણુના ગાળામાં પલ્લવો પ્રકાશમાં આવ્યાં. પલ્લવોએ ચૌલ રાજાઓને હરાવ્યા અને છેક કાવેરી નદીની દક્ષિણ સુધી આધિપત્ય ફેલાવ્યું.
નરસિમ્હવર્મન પહેલા અને ''પલ્લવામલ્લા''  નંદીવર્મન બીજાના શાસનકાળ દરમિયાન પલ્લવોની સત્તા સોળે કળાએ ખિલી હતી. પલ્લવોએ દક્ષિણ ભારતના એક વિશાળ હિસ્સા ઉપર શાસન કર્યું હતું અને કાંચીપુરમ તેમની રાજધાની હતી. પલ્લવ શાસનકાળ દરમિયાન દ્રવિડ સ્થાપત્યકલા તેની ટોચે પહોંચી હતી.{{Citation needed|date=August 2010}} નરસિમ્હવર્મન બીજાએ કિનારાનું મંદિર બનાવડાવ્યું હતું જે હાલમાં યુનેસ્કો (UNESCO)ની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે. ઘણાં સ્રોતો ચીનમાં [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધધર્મ]]ની ઝેન સંપ્રદાયની સ્થાપના કરનાર બોધીધર્મને પલ્લવ રાજવંશનાં રાજકુમાર તરીકે વર્ણવે છે.&lt;ref&gt;કામિલ વી. ઝ્વેલેબિલ (1987). &quot;ધ સાઉન્ડ ઓફ ધ વન હેન્ડ&quot;, ''જર્નલ ઓફ ધ અમેરિકન ઓરિએન્ટલ સોસાયટી'' , વોલ્યૂમ 107, નંબર 1, પાનું 125-126.&lt;/ref&gt;

છઠ્ઠી અને સાતમી સદીઓ દરમિયાન, પશ્ચિમ દખ્ખણ પ્રદેશમાં ચાલુક્યોની ચડતી જોવા મળી, તેઓ વાતપીમાં રહેતા હતા. પલ્લવ રાજા મહેન્દ્રવર્મન પહેલાના સત્તાકાળમાં ચાલુક્ય રાજા પુલકેશી બીજા (સી. 610-642)એ પલ્લવ રાજ્ય ઉપર આક્રમણ કર્યું. મહેન્દ્રવર્મન બાદ સત્તામાં આવેલા નરસિમ્હવર્મને ચાલુક્ય દેશ ઉપર પ્રતિ આક્રમણ કર્યું અને વાતપી જીતી લીધું. આવનારા 100 વર્ષ સુધી ચાલુક્યો અને પલ્લવો વચ્ચેની ચડસાચડસી સન 750ની આસપાસ ચાલુક્યોના પતન સુધી ચાલુ રહી. ચાલુક્યો અને પલ્લવો વચ્ચે અસંખ્ય લડાઈઓ થઈ અને નંદીવર્મન બીજાના સત્તાકાળ દરમિયાન વિક્રમાદિત્ય બીજાએ પલ્લવોની રાજધાની કાંચીપુરમ જીતી લીધી હતી.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનાં 140&lt;/ref&gt; નંદીવર્મન બીજાએ ઘણો લાંબો સમય (732-796) શાસન કર્યું. 760માં તેણે (દક્ષિણ મૈસોર) ગંગા રાજ્ય ઉપર ચડાઈ કરી. પલ્લવો પાંડ્ય રાજાઓ સાથે પણ સતત સંઘર્ષ કરતા રહેતા હતા અને તેમની સીમા બદલાઈને કાવેરી નદીની પડખે થઈ ગઈ હતી. પલ્લવોને આ બન્નેના અસ્તિત્વથી વધુ મુશ્કેલી થઈ હતી, કારણ કે તેમને બે મોરચે- પાંડ્યો તેમજ ચાલુક્યોની સામે લડવું પડતું હતું. 

=== પાંડ્યો ===
{{Main|Pandyan Empire}}
[[File:Pandya Kingdom (south India).png|thumb|right|200px|પાંડ્ય સામ્રાજ્ય]]
દક્ષિણમાં કાલાભ્રાસ રાજાઓને સત્તા પરથી ઉતારવાનો યશ પાંડ્ય કદુન્ગોન (560-960)ને જાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web | title= Pandya Dynasty| work= Encyclopaedia Britannica | url= http://www.britannica.com/eb/article-9058245|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. | access-date=2006-11-15}}&lt;/ref&gt; કદુન્ગોન અને તેના પુત્ર મારાવર્મન અવિનિશુલામણિએ પાંડ્ય સત્તાને પુર્નજીવિત કરી. પાંડ્ય સેંદને પોતાની સત્તાને ચેરા દેશ સુધી વિસ્તારી. તેના પુત્ર અરિકેસરી પરાંતક મારાવર્મને (સી. 650-700) લાંબો સમય સુખેથી શાસન કર્યું. તેણે ઘણાં યુદ્ધો લડ્યાં અને પાંડ્ય સત્તાનો વિસ્તાર કર્યો. ''પાંડ્યો''  પૌરાણિક સમયથી તેમના સંપર્કો દ્વારા ખુબ જાણીતાં હતા. તેમના રાજદ્વારી સંબંધો છેક રોમન સામ્રાજ્ય સુધી લંબાયેલા હતા. ઈસુની 13મી સદીમાં માર્કો પોલોએ નોંધ્યા પ્રમાણે તે સૌથી સમૃદ્ધ સામ્રાજ્ય હતું.&lt;ref&gt;http://www.tamilnation.org/heritage/pandya/index.htm&lt;/ref&gt;{{Dead link|date=August 2010}}

થોડાક દશકો સુધી વિસ્તરણ કર્યાં બાદ, પલ્લવ સત્તાને ગંભીર પડકાર ફેંકી શકાય એટલું પાંડ્ય સામ્રાજ્ય વિશાળ બની ગયું હતું. પાંડ્ય મારાવર્મન રાજાસિમ્હાએ ચાલુક્ય વિક્રમાદિત્ય બીજા સાથે જોડાણ કરીને પલ્લવ રાજા નંદીવર્મન બીજા ઉપર હુમલો કર્યો.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનું 140&lt;/ref&gt; કાવેરી નદીના તટે લડાયેલા એક યુદ્ધમાં વરાગુનને પલ્લવોને સજ્જડ હાર આપી. પલ્લવ રાજા નંદીવર્મને કોન્ગુ અને ચેરા રાજ્યોના જાગીરદાર સરદારો સમક્ષ પાંડ્યોની વધતી જતી સત્તાને અટકાવવાની માગ કરી અને તેમની સાથે જોડાણ કર્યું. આ સૈન્યોએ વિવિધ યુદ્ધો લડ્યાં જેમાં પાડ્ય સૈન્યને નિર્ણાયક જીતો મેળવી. શ્રીમારા શ્રીવલ્લભના સત્તાકાળ હેઠળ પાંડ્ય રાજાઓએ શ્રીલંકા ઉપર પણ ચડાઈ કરી અને 840માં ઉત્તરીય પ્રદેશો ઉપર જીત મેળવી.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનું 145&lt;/ref&gt;

શ્રીમારાના નેજા હેઠળ પાંડ્ય સત્તા વિકસતી રહી અને તેણે પલ્લવોના વધુને વધુ પ્રદેશો પચાવી પાડ્યાં. પલ્લવો સામે હવે રાષ્ટ્રકુટ રાજાઓના સ્વરૂપમાં એક નવો પડકાર ઊભો થયો હતો. પશ્ચિમી દખ્ખણ પ્રદેશમાં ચાલુક્યોના સ્થાને આ રાજાઓ આવ્યા હતા. જો કે, પલ્લવોને નંદીવર્મન ત્રીજો નામનો એક સક્ષમ સમ્રાટ મળ્યો હતો, તેણે પોતાના ગંગા અને ચોલા સાથીઓની મદદથી તેલારુના યુદ્ધમાં શ્રીમારાને સજ્જડ હાર આપી. પલ્લવ રાજ્ય ફરી એકવાર વૈગાઈ નદી સુધી પહોંચ્યું. 848માં અરિસિલ ખાતે પલ્લવ નરીપટુન્ગાના હાથે પરાજય થતા પાંડ્યોને વધુ એક આંચકો સહન કરવો પડ્યો.(સી. 848). ત્યારપછી, પાંડ્યોએ પલ્લવોની સર્વોપરિતા સ્વીકારી લીધી હતી.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનાં 144–145&lt;/ref&gt;

=== ચોલા ===
{{Main|Chola Empire}}
{{See also|Early Cholas|Medieval Cholas|Later Cholas}}
850ની આસપાસ, પાંડ્ય અને પલ્લવો વચ્ચેના સંઘર્ષને કારણે એક તક ઊભરી આવી જેનો ઉપયોગ કરીને વિજયાલયનો ઉદય થયો અને તેણે તંજાવુર કબ્જે કર્યું અને આખરે મધ્યયુગીન ચોલા રાજવંશની સ્થાપના કરી. વિજયાલયે ચોલા રાજવંશને પુર્નજીવિત કર્યો અને તેના પુત્ર આદિત્ય પહેલાએ તેમની સ્વતંત્રતા સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરી. તેણે 903માં પલ્લવ રાજ્ય ઉપર આક્રમણ કરી યુદ્ધમાં પલ્લવ રાજા અપરાજિતાની કતલ કરીને પલ્લવ શાસનનો અંત આણ્યો.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનું 159&lt;/ref&gt; પરાંતક પહેલાની સત્તા હેટળ ચોલા રાજ્ય વિસ્તરીને સમગ્ર પાંડ્ય રાજ્યમાં ફેલાઈ ગયું. જો કે, સત્તાકાળના અંતભાગમાં તેને રાષ્ટ્રકુટ રાજાઓના હાથે ઘણાં પરાજયોની પીડા સહન કરવી પડી હતી. રાષ્ટ્રકુટ રાજાઓએ ચોલા રાજ્યમાં તેમની સીમા સારી એવી વિસ્તારી હતી.

[[File:Rajendra map new.svg|250px|thumb|left|રાજેન્દ્ર ચોલા હેઠળ ચોલા સામ્રાજ્ય સી.1030).]]
હવે પછીના પાંચ વર્ષ દરમિયાન નબળા રાજાઓ, મહેલના કાવતરાં અને વારસાઈનાં વિખવાદોને કારણે ચોલા રાજ્યે થોડા વખત માટે પીછેહટ કરી. સંખ્યાબંધ પ્રયાસો કરવા છતાં પાંડ્ય રાજ્ય સંપૂર્ણપણે જીતી શકાયું નહોતું અને ઉત્તરમાં રાષ્ટ્રકુટ રાજાઓ હજું પણ એક શક્તિશાળી દુશ્મન જ હતા. જોકે, 985માં રાજરાજા ચોલાના રાજ્યારોહણ સાથે ચોલા સામ્રાજ્ય પુર્નજીવિત થવું શરૂ થયું.  રાજરાજા અને તેના પુત્ર રાજેન્દ્ર ચોલા પહેલાના સત્તાકાળ દરમિયાન ચોલા રાજ્ય વિકાસ સાધીને [[એશિયા|એશિયા]]નું એક એક ગણનાપાત્ર સૈન્ય, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક સત્તા બન્યું. ચોલા રાજ્યની સીમાઓ દક્ષિણમાં [[માલદીવ્સ|માલદીવ]] ટાપુઓથી લઈ ઉત્તરમાં બંગાળમાં [[ગંગા નદી|ગંગા]] નદીના તટ સુધી લંબાતી હતી. રાજરાજા ચોલાએ દક્ષિણ ભારતીય દ્વિપકલ્પ ઉપર હુમલો કરીને શ્રીલંકાના કેટલાક ભાગોને પોતાની સાથે જોડી દીધાં અને માલદીવના ટાપુઓ ઉપર કબ્જો કર્યો. રાજેન્દ્ર ચોલાએ શ્રીવિજય રાજ્યને હાર આપીને ચોલા સામ્રાજ્યની વિજયકૂચને મલય દ્વીપસમૂહ સુધી વિસ્તારી.&lt;ref name=&quot;kadaram&quot;&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''ધ કોલાસ'' , 1935. પાનાં 211–215&lt;/ref&gt; તેણે [[બિહાર|બિહાર]] અને બંગાળના રાજા મહિપાલને હરાવ્યો, અને પોતાના વિજયની યાદગીરીરૂપે તેણે ગંગાઈકોન્ડા ચોલાપુરમ (''એવા ચોલાઓનું નગર જેમણે ગંગા પર જીત મેળવી હતી'' ) તરીકે ઓળખાતી એક નવી રાજધાની બનાવડાવી હતી. સત્તાના મધ્યાહને ચોલા સામ્રાજ્ય દક્ષિણમાં શ્રીલંકા ટાપુથી લઈ ઉત્તરમાં [[ગોદાવરી|ગોદાવરી]] તટપ્રદેશ સુધી વિસ્તર્યું હતું. ભારતના પૂર્વીય તટે ગંગા નદી સુધીના પ્રદેશમાં આવેલા રાજ્યોએ ચોલાઓની સર્વોપરિતાનો સ્વીકાર કર્યો હતો. ચોલા નૌકાદળે આક્રમણ કરીને મલય દ્વીપસમૂહમાં શ્રીવિજયા ઉપર જીત મેળવી હતી.&lt;ref name=&quot;srivijaya&quot;&gt;કદારમ ઝુંબેશનો સૌ પ્રથમ રાજેન્દ્રના શિલાલેખમાં તેની 14 વર્ષની ઉંમરે ઉલ્લેખ થયો હતો  શ્રીવિજયા રાજાનું નામ સંગ્રામ વિજયતુંગાવર્મન હતું —કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''ધ કોલાસ'' , 1935 પાનાં 211–220&lt;/ref&gt; ચોલા સૈન્યએ [[થાઇલેન્ડ|થાઈલેન્ડ]] અને [[કમ્બોડીયા|કમ્બોડિયા]]ના ખામેર રાજ્ય પાસેથી બળજબરીથી ભેટો વસૂલી હતી.&lt;ref name=&quot;khmer&quot;&gt;ચિદમ્બરમ મંદિરમાં 1114ની સાલનો એક શિલાલેખ છે જેમાં ખંભોજાના રાજા (કમ્પુચીયાએ)રાજેન્દ્ર ચોલાને એક વિશિષ્ટ પત્થર ભેટ આપ્યો હોવાનો ઉલ્લેખ છે આ પત્થર ચોલાઓએ ચિદમ્બરમ મંદિરની દિવાલમાં ઉતાર્યો હતો —કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''ધ કોલાસ'' , 1935 પાનું 325&lt;/ref&gt; રાજરાજા અને રાજેન્દ્રના સત્તાકાળ દરમિયાન, ચોલા સામ્રાજ્યનો વહીવટ નોંધપાત્રપણે પરિપક્વ બન્યો હતો. આ સામ્રાજ્ય સંખ્યાબંધ સ્વયં-સંચાલિત સ્થાનિક સરકારી એકમોમાં વહેંચાયેલું હતું અને અધિકારીઓની પસંદગી લોકપ્રિય ચૂંટણીઓની પદ્ધતિ દ્વારા થતી હતી.&lt;ref&gt;'પરાંતક પ્રથમના બારમાં વર્ષમાં [ઉત્તરામેરુર] ''સભા''  એ ઠરાવ પસાર કર્યો હતો [...] કે સ્થાનિક સરકારી સત્તાવાળાઓની ચૂંટણી(''કુડાવોલૈ'' ના સમુહમાં યોજાશે' —કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''ધ કોલાસ'' , પાનું 496.&lt;/ref&gt;
[[File:thanjavur temple.jpg|200px|right|thumb|બ્રૃહદિશ્વર મંદિર]]
આ સમયગાળા દરમિયાન, લંકા ઉપરથી ચોલાઓનું આધિપત્ય ફગાવી દેવાનો પ્રયાસ કરી રહેલા સિંહાલા લોકો, પોતાનાં પરંપરાગત પ્રદેશોને સ્વતંત્ર કરાવવા મથી રહેલા પાંડ્ય રાજકુમારો અને દક્ષિણી દખ્ખણના ચાલુક્યોની વધતી જતી મહત્વાકાંક્ષાઓ – વગેરે પરિબળો ચોલા સામ્રાજ્ય માટે મુશ્કેલીનું કારણ બન્યાં હતાં. ઇતિહાસના આ સમયગાળા દરમિયાન ચોલા અને તેમના શત્રુઓ વચ્ચે સતત લડાઈઓ થતી રહેતી હતી. સત્તાનું સમતુલન ચાલુક્યો અને ચોલાઓ વચ્ચે જળવાયેલું હતું અને તુંગભદ્રા નદી આ બે સામ્રાજ્યો વચ્ચેની વણ-બોલાયેલી સીમા તરીકે સ્વીકારાયેલી હતી. જો કે, વેન્ગી રાજ્યમાં ચોલાઓનો વધતો જતો પ્રભાવ એ આ બન્ને સામ્રાજ્ય વચ્ચે વિખવાદનું કારણ બન્યો હતો. ચોલાઓ અને ચાલુક્યોએ અનેક યુદ્ધો ખેલ્યાં હતા અને બન્ને રાજ્યો અંતવિહીન યુદ્ધોથી થાક્યા હતા તથા મડાગાંઠ ચાલુ રહી હતી.

વેન્ગાઇ ઉપર રાજરાજાના આક્રમણ બાદ તેની અને ગોદાવરી નદીના દક્ષિણી તટે વસેલા વેન્ગાઈની આસપાસ રહેતા પૂર્વીય ચાલુક્ય રાજાઓ વચ્ચે લશ્કરી અને રાજકીય જોડાણો શરૂ થયા. 1070માં વિરરાજેન્દ્ર ચોલાના પુત્ર અધિરાજેન્દ્ર ચોલાની એક સ્થાનિક તોફાનમાં હત્યા કરી દેવાઈ હતી અને ચોલા ગાદીએ કુલોથુન્ગા ચોલા પહેલો આવ્યો જેણે ચાલુક્ય ચોલા રાજવંશનો પ્રારંભ કર્યો. કુલોથુન્ગા વેન્ગાઇના રાજા રાજરાજા નરેન્દ્રનો પુત્ર હતો. ચાલુક્ય ચોલા રાજવંશના કુલોથુન્ગા ચોલા પહેલો અને વિક્રમા ચોલા અત્યંત સક્ષમ રાજાઓ હતા, જો કે આ સમયગાળા દરમિયાન આખરે ચોલા સત્તાનો અસ્ત થવો શરૂ થયો હતો. ચોલા રાજાઓએ લંકા ટાપુ ઉપર નિયંત્રણ ગુમાવી દીધું હતું અને સિંહાલા સત્તાના પુનઃ ઉદય થવાથી તેઓને આ સ્થળેથી હાંકી કઢાયા હતા.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, શ્રીનિવાસાચારી, ''એડવાન્સ્ડ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા'' , પાનાં 294&lt;/ref&gt; 1118ની આસપાસ પશ્ચિમી ચાલુક્ય રાજા વિક્રમાદિત્ય છઠ્ઠાએ ચોલાઓ પાસેથી વેન્ગાઈનું નિયંત્રણ છિનવી લીધું હતું. ચાલુક્યોના તાબાના હોયસલા વિષ્ણુવર્ધનની વધતી જતી સત્તાને કારણે ગંગાવાડીને (દક્ષિણી મૈસોર જિલ્લાઓ) પણ ચોલાઓએ ગુમાવી દીધું. પાંડ્ય પ્રદેશોમાં, કેન્દ્રીય નિયંત્રક વહીવટીતંત્રના અભાવને કારણે પાંડ્ય સત્તાની ગાદીના સંખ્યાબંધ દાવેદારો ઊભા થયાં, જેના કારણે ગૃહ યુદ્ધ છેડાઈ ગયું જેમાં પડદા પાછળ સિંહાલા અને ચોલાઓએ દોરીસંચાર કર્યો હતો. ચોલાઓના અસ્તિત્વની છેલ્લી સદી દરમિયાન, પાંડ્યોના વધતા જતા પ્રભાવથી ચોલાઓનું રક્ષણ કરવા માટે હોયસલાની એક સૈન્યનો કાંચીપુરમમાં સ્થાયી મુકામ રખાયો હતો. રાજેન્દ્ર ચોલા ત્રીજો એ છેલ્લો ચોલા રાજા હતો. કડાવા સરદાર કોપ્પેરુચિંગા પહેલાએ રાજેન્દ્રને પકડીને કેદ કર્યો હતો. રાજેન્દ્રની સત્તાના અસ્તકાળે (1279) પાંડ્ય સામ્રાજ્યની સમૃદ્ધિ સોળે કળાએ ખીલી હતી અને આ સામ્રાજ્યે ચોલા રાજ્યને સંપૂર્ણપણે પોતાનામાં સમાવી લીધું હતું.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, શ્રીનિવાસાચારી, ''એડવાન્સ્ડ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા'' , પાનાં 296–297&lt;/ref&gt;

=== પાંડ્ય રાજાઓનો પુનરોત્થાન ===
સદીઓ સુધી પલ્લવો અને ચોલાઓએ સત્તાથી દૂર રાખ્યા બાદ, જતાવર્મન સુંદરા પાંડ્યએ 1251માં ટૂંકા ગાળામાં જ પાંડ્યોની ભવ્યતાને ફરી ચેતનવંતી કરી અને પાંડ્યોની સત્તા ગોદાવરી નદીના તટે તેલુગુ રાજ્યોથી લઈને ઉત્તરમાં અડધાં શ્રીલંકા સુધી લંબાતી હતી. 1308માં મારાવરામ્બન કુલશેખર પાંડ્યન પહેલો મૃત્યુ પામ્યો, ત્યારે તેના બે પુત્રો - કાયદેસરના વારસદાર સુંદરા પાંડ્ય અને ગેરકાયદેસર વારસદાર વિરા પાંડ્યા (જેની રાજા તરફેણ કરતા હતા) વચ્ચે વારસાઇ હકના વિખવાદમાંથી સંઘર્ષ ફાટી નીકળ્યો અને બન્ને રાજગાદી માટે એકબીજા સાથે લડ્યાં. ટૂંક સમયમાં જ, દિલ્હી સલ્તનતનાં આક્રમણકારી સૈન્યના હાથમાં મદુરાઈ જતું રહ્યું (આરંભમાં દિલ્હી સલ્તનતે હારેલાં સુંદરા પાંડ્યનને રક્ષણ પૂરું પાડ્યું હતું).

=== દિલ્હી સલ્તનત ===
{{Main|Madurai Sultanate}}
દિલ્હીના સુલતાન અલાઉદ્દીન ખિલજીના સેનાપતિ મલિક કાફુરે 1311માં મદુરાઈ ઉપર આક્રમણ કરીને જીત મેળવી હતી.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનાં 197&lt;/ref&gt; પાંડ્ય અને તેમના વંશજોને તિરુનેલવેલીની આસપાસના એક નાનકડાં પ્રદેશમાં વધુ થોડાં વર્ષો પૂરતા રહ્યાં. કુલશેખર પાંડ્યના તાબાનાં ચેરા સરદાર રવિવર્મન કુલશેખર (1299-1314) પાંડ્ય રાજગાદરી ઉપર પોતાનો દાવો કર્યો. રાજ્યની અસ્થિર પરિસ્થિતિનો ઉપયોગ કરીને રવિવર્મન કુલશેખર ઝડપથી દક્ષિણ તમિલનાડુમાં ફરી વળ્યો અને [[કન્યાકુમારી જિલ્લો|કન્યાકુમારી]]થી કાંચીપુરમ સુધીના સમગ્ર પ્રદેશને ચેરા રાજ્યની હેઠળ લઈ લીધાં. મદ્રાસના એક પરાવિસ્તાર પુનામલ્લીમાં તેના શિલાલેખ મળ્યાં હતા.&lt;ref&gt;{{cite web | title= Chera Coins - Tamil Coins, a Study | work= R. Nagasamy | url= http://tamilartsacademy.com/books/coins/chapter01.html | archive-url= https://web.archive.org/web/20060718000222/http://tamilartsacademy.com/books/coins/chapter01.html | archive-date= 2006-07-18 | publisher= Tamil Arts Academy, Madras | access-date= 2006-11-15 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

== વિજયનગર અને નાયક સમયગાળો (1300-1650) ==
{{Main|Vijayanagara Empire|Madurai Nayaks|Thanjavur Nayaks}}
[[File:Madurai-tank.jpg|thumb|250px|દક્ષિણ ભારતમાં મદુરાઈ શહેરનું મિનાક્ષી મંદિર, જેનો નાયક રાજા દ્વારા જીર્ણોદ્ધાર કરાયો હતો.]]
14મી સદીમાં દિલ્હીના સુલ્તાનોએ કરેલા આક્રમણને કારણે હિંદુઓએ પ્રતિશોધાત્મક પ્રતિક્રિયા આપી તેમણે એકત્ર થઈને વિજયનગર સામ્રાજ્ય તરીકે ઓળખાતા એક નવા રાજ્યનું નિર્માણ કર્યું. બુક્કા અને તેના ભાઈ હરિહરાએ [[કર્ણાટક|કર્ણાટક]]માં વિજયનગર શહેરમાં સ્થિત વિજયનગર સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનાં 214–217&lt;/ref&gt; બુક્કાના શાસન હેટળ આ સામ્રાજ્ય સમૃદ્ધ બન્યું અને દક્ષિણ તરફ વિસ્તરતું રહ્યું. બુક્કા અને તેના પુત્ર કંપનાએ દક્ષિણ ભારતના મોટાભાગના રાજ્યો ઉપર જીત મેળવી. 1371માં વિજયનગર સામ્રાજ્યએ અલ્પજીવી મદુરાઈની સલ્તનતને હાર આપી, જેની સ્થાપના ખિલજીના આક્રમણકારી સૈન્યના બાકી બચેલા લોકોએ કરી હતી.&lt;ref&gt;કંપાનાની પત્ની ગંગા દેવીએ સંસ્કત કવિતા ''મધુરા વિજયમ''  (મદુરાઇનો વિજય)માં આનો ઉલ્લેખ કરેલો છે —કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા''  પાનાં 241&lt;/ref&gt; આખરે આ સામ્રાજ્યએ સમગ્ર દક્ષિણ ભારતમાં ફેલાઈ ગયું. વિજયનગર સામ્રાજ્યે પોતાના વિવિધ પ્રદેશોમાં શાસન ચલાવવા માટે નાયક તરીકે ઓળખાતા સ્થાનિક સૂબાઓની પ્રથાની સ્થાપના કરી હતી.
[[File:Serfoji amarasimha Tanjore.jpg|left|thumb|250px|18મી અને 19મી સદી દરમિયાન મરાઠા શાસન હેઠળ તાંજોર મહત્વનું સાસ્કૃતિક કેન્દ્ર બન્યું હતું.આ સમયગાળાના તાંજોરના એક ચિત્રમાં વ્યક્ત થયેલી આકૃતિ વીએન્ડએ સંગ્રહાલયના સંગ્રહમાંથી]]
1564માં તાલીકોટાના યુદ્ધમાં દખ્ખણના સુલ્તાનોના હાથે પરાજય થતા વિજયનગર સામ્રાજ્યની પડતી થઈ.&lt;ref&gt;રામા રાયા 15 સપ્ટેમ્બર 1564ના રોજ તાલીકોટા ખાતે અલિ અદિલ શાહ સામે લડ્યો હતો —કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા'' , પાનું 266&lt;/ref&gt; સ્થાનિક નાયક સૂબાઓએ તેમને સ્વતંત્ર ઘોષિત કર્યાં અને તેમનું પોતે શાસન કરવાનું ચાલુ કર્યું.  આ લોકો પૈકી મદુરાઈ અને તંજાવુરના નાયકો મુખ્ય હતા. તંજાવુરના નાયકોમાં રઘુનાથ નાયક (1600-1645) સૌથી મહાન હતો.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, શ્રીનિવાસાચારી ''એડવાન્સ્ડ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા''  પાનું 428&lt;/ref&gt; રઘુનાથા નાયકે વેપારને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું અને 1620માં તરંગમ્બાદી ખાતે ડચ વસાહતને મંજૂરી આપી હતી.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, શ્રીનિવાસાચારી ''એડવાન્સ્ડ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા''  પાનું 427&lt;/ref&gt; આ પગલાએ દેશની બાબતોમાં યુરોપીયનોની ભાવિ સંડોવણીના બીજ રોપ્યાં હતા. ડચ પ્રજાની સફળતાએ અંગ્રેજોને તંજાવુર સાથે વેપાર કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યાં હતા, જેના પ્રતિઘાત વધુ ઉગ્ર રહેવાના હતા. વિજય રાઘવ (1631-1675) એ તંજાવુરનો છેલ્લો નાયક હતો. નાયકોએ રાજ્યના કેટલાક સૌથી પુરાણા મંદિરોનું પુનઃ બાંધકામ કરાવડાવ્યું હતું અને તેમનું આ યોગદાન આજેપણ જોવા મળી શકે છે. નાયકોએ તત્કાલીન મંદિરોને વિસ્તારીને વિશાળ સ્તંભોવાળા હોલ અને ઊંચા પ્રવેશદ્વારનો ઉમેરો કર્યો હતો, આ હોલ અને પ્રવેશદ્વારો તે સમયગાળાની ધાર્મિક સ્થાપત્યકલાના પ્રતિનિધિરૂપ છે.

મદુરાઈમાં, થિરુમલાઈ નાયક એ સૌથી પ્રસિદ્ધ નાયક શાસક હતો. તેણે કલા અને સ્થાપત્યકલાને આશ્રય આપીને નવી રચનાઓ કરાવડાવી હતી તથા મદુરાઈની અંદર તથા બહારના તત્કાલીન સ્થળોનું વિસ્તરણ કરાવડાવ્યું હતું. 1659માં થિરુમલાઈ નાયકના મૃત્યુ પછીથી, મદુરાઈનું નાયક રાજ્ય વેરવિખેર થવું શરૂ થયું. તેમના અનુગામીઓ નબળા શાસકો હતા અને મદુરાઈ ઉપર હુમલાઓ ફરી શરૂ થયા. મહાન મરાઠા શાસક [[શિવાજી|શિવાજી]] ભોંસલેએ દક્ષિણ ઉપર આક્રમણ કર્યું, મૈસોરના ચિક્કા દેવા રાયા અને અન્ય મુસ્લિમ શાસકોએ પણ આક્રમણો કર્યાં હતા, પરિણામ રૂપે અંધાધૂંધી અને અસ્થિરતા વ્યાપી ગઈ. સ્થાનિક શાસક રાણી મંગામ્મલે આ આક્રમણોનો પ્રતિકાર કરવાનો પ્રયાસ કરીને ભારે હિંમત દર્શાવી હતી.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, શ્રીનિવાસાચારી ''એડવાન્સ્ડ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા''  પાનું 553&lt;/ref&gt;

== નિઝામો અને નવાબોનું શાસન ==
વિજયનગર સામ્રાજ્ય દરમિયાન તમિલ રાજ્યમાં યુરોપની વસાહતો દેખાવી શરૂ થઈ ગઈ હતી.  1605માં, ડચ લોકોએ જિન્ગી નજીક કોરોમંડલના તટે અને પુલિકટમાં પોતાનાં વ્યાપાર કેન્દ્રો સ્થાપ્યાં હતા. બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ 1626માં પુલિકટની {{convert|35|mi|km}} ઉત્તરે આર્માગાંવ (દુર્ગારાઝપટનમ) ગામ ખાતે એક ‘ફેક્ટરી’ (વેરહાઉસ) બનાવી હતી. 1639માં આ કંપનીના એક અધિકારી ફ્રાન્સિસ ડેએ વંદાવાસીના નાયક દામર્લા વેન્કટદરી નાયકુદુ પાસેથી મદ્રાસપટણમ તરીકે ઓળખાતા એક માછીમારોના ગામની ત્રણ માઇલ (5 કિ.મી.) લાંબી પટ્ટીના અધિકારો મેળવ્યાં હતા. આશરે પાંચ ચોરસ કિલોમીટરની આ રેતીની જમીનની પટ્ટી ઉપર ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ ફોર્ટ સેંટ જ્યોર્જ અને મહેલ બનાવ્યો હતો.&lt;ref&gt;જોહન કેય, ''ઇન્ડિયા એ હિસ્ટ્રી'' , પાનું 370&lt;/ref&gt; મદ્રાસ શહેરની આ શરૂઆત હતી. કોરોમંડલના તટ ઉપર ચંદ્રગિરી અને વેલ્લોરના કિલ્લા સ્થિત વિજયનગરના રાજા (અરાવિદુ રાજવંશ), પેડા વેંકટ રાયાનું શાસન હતું. તેની મંજૂરીથી અંગ્રેજોએ જમીનની આ પટ્ટી ઉપર સાર્વભૌમ અધિકારો વાપરવા શરૂ કર્યાં હતા.&lt;ref&gt;કે.એ.એન. સાસ્ત્રી, શ્રીનિવાસાચારી, ''એડવાન્સ્ડ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા'' , પાનું 583&lt;/ref&gt;

1675માં, બીજાપુર સૈન્યની એક ટૂકડી વિજયરાઘવને મદદ કરવા માટે તંજાવુર આવી અને મદુરાઈ નાયકના હાથોમાંથી વેલ્લમને પુનઃ પ્રાપ્ત કર્યું. જોકે, આ જ સૈન્યએ ત્યારબાદ વિજયરાઘવ નાયકને મારી નાખ્યો અને તંજાવુરના રાજ્યની ગાદી ઉપર એકોજી આવી ગયો. તે સાથે તંજાવુર ઉપર મરાઠા શાસન શરૂ થયું. એકોજી બાદ, તેના ત્રણ પુત્રો – શાહજી, શેર્ફોજી પહેલો અને ઠુક્કોજી ઉર્ફે થુલજા પહેલાએ તંજાવુર ઉપર શાસન કર્યું. મરાઠા શાસકોમાં સૌથી મહાન શાસક શેર્ફોજી બીજો (1798-1832) હતો. શેર્ફોજીએ પોતાનું જીવન સંસ્કૃતિ પાછળ વિતાવ્યું અને તંજાવુર શિક્ષણનું એક જાણીતું કેન્દ્ર બન્યું હતું. શેર્ફોજીએ કલા અને સાહિત્યને આશ્રય આપ્યો હતો અને પોતાના મહેલમાં સરસ્વતી મહલ પુસ્તકાલય સ્થાપ્યું હતું. ઉત્તરમાંથી મુસ્લિમ સૈન્યોના આક્રમણને કારણે મધ્ય દખ્ખણ અને આન્ધ્ર રાજ્યોના હિંદુઓને દક્ષિણમાં ખસી જઈને નાયક તથા મરાઠા રાજાઓનું શરણ માગવાની ફરજ પડી. આ સમયગાળા દરમિયાન તંજાવુર જિલ્લામાં પ્રસિદ્ધ કર્ણાટકી સંગીતકાર [[ત્યાગરાજ|ત્યાગરાજા]] (1767-1847) અને કર્ણાટકી સંગીતની ટ્રિનિટીનો ભારે વિકાસ થયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |title = Maratha Kings of Thanjavur |url = http://www.sarasvatimahallibrary.tn.nic.in/Thanjavur/Maratha_Rulers/maratha_rulers.html |publisher = &quot;Saraswathi Mahal Library |access-date = 2006-11-18 |archive-date = 2006-11-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061127112850/http://www.sarasvatimahallibrary.tn.nic.in/Thanjavur/Maratha_Rulers/maratha_rulers.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
[[File:Fort St. George, Chennai.jpg|250px|thumb|left|ફોર્ટ સેન્ટ જ્યોર્જ, ચેન્નાઈ. 18મી સદીનો સ્કેચ]]
1707માં મોગલ શહેનશાહ ઔરંગઝેબના મોત સાથે, તેનું સામ્રાજ્ય સંખ્યાબંધ વારસાઈ યુદ્ધો વચ્ચે વિખેરાઈ ગયું અને આ સામ્રાજ્ય માટે કામ કરતા લોકોએ પોતાને સ્વતંત્ર જાહેર કરવાનું શરૂ કર્યું. તમિલનાડુના દક્ષિણી પ્રદેશોનો વહીવટ સેંકડો પોલિગર અથવા ''પલયક્કારો''  વચ્ચે વહેંચાઈ ગયું, આ પૈકીના કેટલાકની સત્તા થોડા ગામડાંઓ પૂરતી હતી. વિસ્તારને લઈને સ્થાનિક સરદારો અવારનવાર એકબીજા સાથે ઝઘડતાં હતા. આને લીધે તમિલ રાજ્યની રાજકીય પરિસ્થિતિ બદલાઈ અને દક્ષિણ ભારતમાં અંધાધૂંધી અને ગભરાટનું વાતાવરણ ફેલાયું હતું. આ પ્રકારની ગૂંચવાડાભરી પરિસ્થિતિમાં યુરોપના વેપારીઓને પોતાના લાભની તક દેખાઈ હતી.&lt;ref&gt;જોહન કેય, ''ઇન્ડિયા એ હિસ્ટ્રી'' , પાનાં 372–374&lt;/ref&gt;

== યુરોપીયન વસાહતીકરણ (1750-1850) ==
{{Main|British East India Company}}

=== અંગ્રેજો-ફ્રેન્ચો વચ્ચેનો સંઘર્ષ ===
[[File:Wallajah2.jpg|200px|thumb|મોહમ્મદ અલી ખાન વલાજાહ, કર્ણાટકનો નવાબ (1717-1795)]]

યુરોપની અન્ય પ્રજાની તુલનાએ [[ફ્રાન્સ|ફ્રેન્ચો]] ભારતમાં આગંતુક હતા. ફ્રેન્ચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની રચના 1664માં થઈ હતી અને 1666માં ફ્રેન્ચ પ્રતિનિધિઓએ ભારતમાં વેપાર કરવા માટે ઔરંગઝેબની પરવાનગી મેળવી હતી. ટૂંક સમયમાં જ ફ્રેન્ચોએ પોંડિચેરી અને કોરોમંડેલ તટ ઉપર વ્યાપારીક કેન્દ્રો સ્થાપ્યા હતા. તેમણે 1739માં કરાઈકલને પચાવી પાડ્યું હતું અને જોસેફ ફ્રેન્કોયસ ડ્યુપ્લેઇક્સને પોંડિચેરીનો સૂબો નીમવામાં આવ્યો હતો. 1740માં યુરોપમાં ઓસ્ટ્રિયન વારસાઈ યુદ્ધ શરૂ થયું અને આખરે આ સંઘર્ષના ભાગરૂપે ભારતમાં બ્રિટિશ અને ફ્રેન્ચ દળો બાખડ્યાં. કોરોમન્ડેલના તટે આ બન્નેના નૌકાદળો વચ્ચે અનેક સમુદ્રી યુદ્ધો થયાં. 1764માં લા બોઉર્દોનિયસની આગેવાની હેઠળ ફ્રેન્ચોએ મદ્રાસના ખુબ ઓછી સુરક્ષા ધરાવતા ફોર્ટ સેન્ટ જ્યોર્જ ઉપર હુમલો કર્યો અને તેને જીતી લીધો. આ યુદ્ધમાં રોબર્ટ ક્લાઈવ યુદ્ધકેદી બન્યો હતો. 1748માં યુરોપમાં યુદ્ધનો અંત આવ્યો અને ભારતમાં પીસ ઓફ એઇક્સ-લા-ચેપલ મદ્રાસ અમલી બનાવાયો હતો.&lt;ref&gt;જોહન કેય, ''ઇન્ડિયા એ હિસ્ટ્રી'' , પાનાં 393–394&lt;/ref&gt;

બ્રિટિશ અને ફ્રેન્ચો વચ્ચે છમકલાં ચાલું રહ્યાં, આ વખતે તેનું સ્વરૂપ લશ્કરી નહીં પણ રાજકીય હતું. કર્ણાટકના નવાબ અને હૈદરાબાદના નિઝામના હોદ્દાઓ શાસકો દ્વારા લઈ લેવામાં આવ્યા. આ બન્ને ફ્રેન્ચો પ્રત્યે અત્યંત કૂણી લાગણી ધરાવતા હતા. ડ્યુપ્લેઇક્સની મદદથી ચંદા સાહિબને કર્ણાટકના નવાબ બનાવવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે હૈદરાબાદમાં આગલા પદધારી, મોહમ્મદ અલી ખાન વલાજાહનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. પ્રતિસ્પર્ધીઓ વચ્ચેનાં પરિણામી યુદ્ધમાં, 1751માં, ક્લાઈવે આર્કોટમાં ચંદા સાહિબના કિલ્લા ઉપર આક્રમણ કરી અને તેની ઉપર જીત મેળવીને મોહમ્મદ અલીને મદદ કરી. આર્કોટમાંથી ક્લાઈવને હાંકી કાઢવાના ચંદા સાહિબના પ્રયાસમાં ફ્રેન્ચોએ મદદ કરી. જો કે, ફ્રેન્ચોની મદદ ધરાવતું આરકોટનું વિશાળ સૈન્ય બ્રિટિશરો સામે હારી ગયું. પેરિસની સંધિ (1763)માં કર્ણાટકના નવાબ તરીકે મોહમ્મદ અલીને ઔપચારિક સમર્થન મળ્યું. આ પગલાના પરિણામે બ્રિટિશરોનો પ્રભાવ એટલી હદે વધ્યો કે 1765માં, દિલ્હીના શહેનશાહે એક ''ફરમાન''  (રાજ્યનો આદેશ) જારી કરીને દક્ષિણ ભારત ઉપર બ્રિટિશરોની માલિકીને માન્યતા આપી.&lt;ref&gt;જોહન કેય, ''ઇન્ડિયા એ હિસ્ટ્રી'' , પાનું 379&lt;/ref&gt;

=== બ્રિટિશ સરકારનો અંકુશ ===
[[File:Madras Prov South 1909.jpg|thumb|left|મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી, 1909  ]]

પ્રતિકાર કરી રહેલા રાજ્યોને ડામી દેવામાં કંપની વધુને વધુ હિંમતવાન અને મહત્વાકાંક્ષી બનતી જતી હતી, અલબત્ત; તાબે થયેલા પ્રદેશોની વિશાળ ભૂમિ ઉપર શાસન કરી શકવા માટે કંપની સક્ષમ નથી તે બાબત પણ દિવસેદિવસે સ્પષ્ટ થતી જતી હતી. બ્રિટિશ સંસદના સદસ્યોના અભિપ્રાયમાં સરકારને કંપનીની ગતિવિધિઓ ઉપર લગામ રાખવા વિનંતી કરવામાં આવી. કંપનીની નાણાકીય સ્થિતિ પણ ડામાડોળ હતી અને ધિરાણ માટે તેણે સંસદ સમક્ષ અરજ કરવી પડી હતી. આ તકનો લાભ લઈને, સંસદે 1773માં એક નિયંત્રણાત્મક કાયદો (જે ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની એક્ટ તરીકે પણ ઓળખાય છે) પસાર કર્યો.&lt;ref&gt;હર્મન કુલ્કે, ડીટમર રોથરમન્ડ, એ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા પાનાં 245&lt;/ref&gt; આ કાયદામાં કંપનીના બોર્ડ ઉપર અંકુશ માટેના નિયમો ઠરાવવામાં આવ્યા અને ગવર્નર જનરલના પદની રચના કરવામાં આવી. સૌપ્રથમ ગવર્નર જનરલ તરીકે વૉરેન હેસ્ટિંગ્સની નિમણૂંક કરવામાં આવી. 1784માં પિટ્ટના ઈન્ડિયા એક્ટે કંપનીને બ્રિટિશ સરકારના તાબામાં મૂકી દીધી.

આગામી થોડાં દશકો દરમિયાન બ્રિટિશરોના અંકુશ હેઠળના વિસ્તારોનો ઝડપી વિકાસ અને વિસ્તાર થયો. 1766થી 1799 સુધી ચાલેલા એંગ્લો-મૈસૌર યુદ્ધો અને 1772થી 1818 સુધી ચાલેલા એંગ્લો-મરાઠા યુદ્ધોએ મોટાભાગના ભારતને કંપનીના હાથોમાં લાવી મૂક્યું હતું.&lt;ref&gt;જોહન કેય, ''ઇન્ડિયા એ હિસ્ટ્રી'' , પાનાં 380&lt;/ref&gt; અંગ્રેજ અંકુશની વિરુદ્ધમાં પ્રારંભિક પ્રતિકારના સંકેત પાઠવતા, જૂના મદુરાઈ રાજ્યના પલયાક્કારાર સરદાર કે જેઓ તેમના વિસ્તારો ઉપર સ્વતંત્ર અધિકાર ધરાવતા હતા, તેઓને કરવેરાની વસૂલાતના મુદ્દે કંપનીના અધિકારીઓ સાથે તકરાર થઈ. તિરુનેલવેલી જિલ્લામાં સ્થાનિક પલયાક્કારાર સરદાર કટ્ટાબોમ્મને 1790ના દશકમાં કંપનીના વહીવટીતંત્ર દ્વારા લદાયેલા કરવેરાની વિરુદ્ધમાં બળવો પોકાર્યો હતો. પ્રથમ પોલિગર યુદ્ધ (1799-1802) બાદ, તે પકડાઈ ગયો હતો અને તેને 1799માં ફાંસીએ લટકાવાયો હતો. એક વર્ષ બાદ, ટીપુ સુલતાનના રાજ્યના પતન બાદ, બ્રિટિશરો વિરુદ્ધમાં ત્રણ યુદ્ધો જીતનાર ધીરન ચિન્નામલાઈ દ્વારા દ્વિતીય પોલિગર યુદ્ધ લડાયું, આખરે તેને અને તેના બે ભાઈઓને ગેરકાયદેસર રીતે ફાંસીએ લટકાવી દેવાયા. ધીરન ચિન્નામલાઈ એ બ્રિટિશરો વિરુદ્ધ જંગે ચઢનારો છેલ્લો તમિલ રાજા હતો અને એક લાંબા તથા વ્યાપક અભિયાન બાદ કંપનીએ તેને ઢાળી દીધો હતો. પોલિગર યુદ્ધોના અંતને લીધે બ્રિટિશરોને તમિલનાડુના મોટાભાગના હિસ્સા ઉપર સંપૂર્ણ અંકુશ મળ્યો.&lt;ref&gt;નિકોલસ ડર્ક, ''ધ હોલો ક્રાઉન'' , પાનાં 19–24&lt;/ref&gt;

1798માં લોર્ડ વેલેસ્લી ગવર્નર-જનરલ બન્યાં. તે પછીનાં છ વર્ષના ગાળામાં, વેલેસ્લીએ વ્યાપક પ્રમાણમાં જીત મેળવી અને કંપનીના પ્રદેશને બમણો કરી દીધો. તેમણે ફ્રેન્ચોને ભારતમાં વધુ પ્રદેશો પ્રાપ્ત કરતા રોક્યાં, દખ્ખણ અને કર્ણાટકમાં વિવિધ શાસક સત્તાઓને વિખેરી નાખી અને મોગલ શહેનશાહને કંપનીના રક્ષણ હેઠળ લઈ લીધા તેમજ તંજાવુરના રાજા શેર્ફોજીને પોતાના રાજ્યનો અંકુશ સોંપી દેવા ફરજ પાડી. કંપની દ્વારા મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીની સ્થાપના કરવામાં આવી જેથી કંપનીના સીધા અંકુશ હેઠળના વિસ્તારોનો અસરકારક રીતે વહીવટ કરી શકાય. સીધા વહીવટને કારણે લોકોમાં રોષ ફેલાવો શરૂ થયો. 1806માં, મદ્રાસના ગવ્રનર વિલિયમ બેન્ટિન્કે સ્થાનિક મૂળના સૈનિકોએ જાતિ વ્યક્ત કરતા તમામ ચિહ્નોનો ત્યાગ કરવો જોઈએ એવો સત્તાવાર આદેશ જારી કરતા વેલ્લોર લશ્કરી મથકના સૈનિકોએ બળવો કર્યો. આ આદેશ બળજબરીથી ખ્રિસ્તી ધર્મમાં પરિવર્તિત કરવાનો પ્રયાસ હોવાની દહેશતને લીધે સૈનિકોએ બળવો કર્યો હતો. આ બળવાને દબાવી દેવાયો હતો પરંતુ 114 બ્રિટિશ અધિકારીઓ માર્યા ગયા અને સેંકડો બળવાખોરોને મોતને ઘાટ ઉતારી દેવાયા. આ નામોશી બદલ બેન્ટિન્કને પરત બોલાવી લેવાયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | title= The first rebellion | work= The Hindu Jun 19, 2006 | url= http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2006/06/19/stories/2006061900220500.htm | publisher= The Hindu Group | access-date= 2006-11-15 | archive-date= 2007-11-02 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071102120139/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2006/06/19/stories/2006061900220500.htm | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;રીડ, એન્થની, ધ પ્રાઉડેસ્ટ ડે- ઇન્ડિયાસ લોન્ગ રાઇડ ટુ ઇનડિપેન્ડન્સ, પાનાં 34–37&lt;/ref&gt;

=== કંપની રાજનો અંત ===
કંપનીના વિસ્તારોના વિવિધ જિલ્લાઓના લોકોમાં ઉકળી રહેલા અસંતોષે 1857માં સિપાહી યુદ્ધના રૂપમાં વિસ્ફોટક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. આ બળવાએ ભારતમાં અંગ્રેજોની સત્તાની સ્થિતિ ઉપર નોંધપાત્ર અસર કરી હતી, અલબત્ત તમિલનાડુ મોટેભાગે તેનાથી અલિપ્ત રહ્યું હતું. આ યુદ્ધના પ્રત્યાઘાત રૂપે, બ્રિટિશ સરકારે 1858નો કાયદો ઘડીને કંપનીની સત્તાઓ નાબૂદ કરી તથા સરકારને બ્રિટિશ તાજને તબદીલ કરી.

== બ્રિટિશ રાજ (1850-1947) ==
{{Main|British Raj}}

1858માં બ્રિટિશ તાજે ભારતનું શાસન પોતાના હાથમાં લીધું. પ્રારંભિક વર્ષો દરમિયાન સરકાર ઘણી રીતે આપખુદ રહી હતી. ભારતીયોની પોતાની બાબતોમાં તેમનો અભિપ્રાય બ્રિટનને મન કંઈ મહત્વ ધરાવતો નહોતો. જો કે, પછીના ગાળામાં બ્રિટિશરાજે સ્થાનિક સરકારોમાં ભારતીયોની હિસ્સેદારીની પરવાનગી આપી. 1882માં વાઇસરોય રિપને એક ઠરાવ પસાર કર્યો, જેમાં લોકોને સ્થાનિક સરકારોમાં મોટો અને વધુ વાસ્તવિક હિસ્સો અપાયો હતો. 1892ના ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ્સ એક્ટ અને 1909ના ‘મિન્ટો-મોર્લે રિફોર્મ્સ’ની જેવા અન્ય કાયદાઓને પગલે મદ્રાસ લેજિસ્લેટિવ કાઉન્સિલની સ્થાપના થઈ.&lt;ref name=&quot;legcouncil&quot;&gt;{{cite web | title= The State Legislature—Origin and Evolution | work=  | url= http://www.assembly.tn.gov.in/history/history.htm | publisher= Government of Tamil Nadu | access-date= 2006-10-16 | archive-date= 2010-04-13 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100413233934/http://www.assembly.tn.gov.in/history/history.htm | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; મહાત્મા ગાંધીની આગેવાની હેઠળ શરૂ કરાયેલી અસહકારની ચળવળે બ્રિટિશ સરકારને 1919માં ગવર્મેન્ટ ઓફ ઇન્ડિયા એક્ટ (જે મોન્ટેગુ-ચેમ્સફોર્ડ સુધારા તરીકે પણ ઓળખાય છે) પસાર કરવાની ફરજ પડી. 1921મા સ્થાનિક વિધાનસભાની સૌપ્રથમ ચૂંટણી યોજાઈ.&lt;ref name=&quot;legcouncil&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
[[File:Madras famine 1877.jpg|220px|thumb|right|મદ્રાસ દુષ્કાળ (1877). રાહત વિતરણ  ઇલસ્ટ્રેટેડ લંડન ન્યૂઝમાંથી (1877)]]
ચોમાસુ નિષ્ફળ જવાને લીધે અને રૈયતવારી પદ્ધતિમાં રહેલી ખામીઓને પરિણામે 1876-1877 દરમિયાન મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીમાં વ્યાપક દુષ્કાળ રહ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;famine&quot;&gt;રોમશ ચંદર દત્ત, ''ઓપન લેટર ટુ લોર્ડ કર્ઝન ઓન ફેમિન્સ એન્ડ લેન્ડ એસેસમેન્ટ ઇન ઇન્ડિયા'' , પાનું 10&lt;/ref&gt; સરકાર અને વિવિધ ધર્માદા સંસ્થાઓએ શહેર અને પરાં વિસ્તારોમાં રાહત કાર્યોનું આયોજન કર્યું.  દુષ્કાળ રાહત માટે ભારત અને વિદેશમાં રહેલા યુરોપિયનો પાસેથી ભંડોળ પણ એકત્રિત કરવામાં આવ્યું. વિલિયમ દિગ્બાય જેવા માનવતાવાદીઓએ દુષ્કાળને કારણે જનસમુદાયને ભોગવવી પડતી પીડાનો ઉકેલ લાવવામાં પૂરતી અને ત્વરિત કામગીરી કરવામાં બ્રિટિશ વહીવટીતંત્રની દુઃખદાયક નિષ્ફળતા વિશે રોષપૂર્વક લખ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | title= Victorian Values: Death and Dying in Victorian India | work= David Arnold | url= http://www.fathom.com/course/10701057/session3.html | publisher= Fathom Knowledge Network | access-date= 2006-11-13 | archive-date= 2006-10-21 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061021155957/http://www.fathom.com/course/10701057/session3.html | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; 1878માં ચોમાસાંની વાપસી સાથે દુષ્કાળનો આખરે અંત આવ્યો ત્યારે ત્રણથી પાંચ મિલિયનની વચ્ચેની સંખ્યામાં રહેલા લોકો મૃત્યુ પામ્યાં હતા.&lt;ref name=&quot;famine&quot;&gt;&lt;/ref&gt; દુષ્કાળની વિનાશકારી અસરો સામે પગલા સ્વરૂપે, સરકારે આપત્તિ રાહતના સિદ્ધાંતો સ્પષ્ટ કરવા માટે 1880માં દુષ્કાળ પંચની રચના કરી હતી. સરકારે 1.5 મિલિયન રૂપિયા અલગ ફાળવીને દુષ્કાળ વીમા ગ્રાન્ટની સ્થાપના પણ કરી હતી. ભાવિ દુષ્કાળોની અસરોને ઘટાડવા માટે નહેર નિર્માણ તથા માર્ગ અને રેલવેમાં સુધારણા જેવા નાગરિક કાર્યો પણ હાથ ધરાયા હતા.

=== સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ  ===
દેશમાં ધીરેધીરે સ્વતંત્રતા માટેની લાગણી વધતી ચાલી અને તમિલનાડુમાં આ લાગણીના પ્રભાવે સ્વતંત્રતા માટેની લડતમાં બ્રિટિશ વસાહતની સત્તાની વિરુદ્ધમાં લડવા માટે સંખ્યાબંધ સ્વયંસેવકો તૈયાર કર્યાં. આ પૈકીના નોંધપાત્ર સ્વયંસેવકોમાં તિરુપ્પુર કુમારન હતા જેઓ 1904માં ઇરોડ નજીકના એક નાનાં ગામમાં જન્મ્યાં હતા. કુમારને બ્રિટિશરો વિરુદ્ધની એક વિરોધ કૂચ દરમિયાન પોતાની જાન ગુમાવી હતી. પોંડિચેરીમાં આવેલી ફ્રેન્ચ વસાહત એ બ્રિટિશ પોલિસના હાથમાંથી છટકવાનો પ્રયાસ કરી રહેલા ભાગેડું સ્વાતંત્ર સેનાનીઓ માટે આશ્રયનું સ્થળ હતું. 1910માં પોંડિચેરી ખાતે ઓરોબિંદો નામના આ પ્રકારના વ્યક્તિ રહેતા હતા. કવિ સુબ્રમણ્ય ભારતી ઓરોબિંદોના સમકાલીન હતા.&lt;ref name=&quot;pondy&quot;&gt;{{cite web | title= Political situation in Pondicherry (1910–1915) | work= Extract from diary of A.B. Purani (PT MS5 (1924), 86 | url= http://www.sriaurobindoashram.org/research/show.php?set=doclife&amp;id=25 | publisher= Sri Aurobindo Ashram Trust | access-date= 2006-11-15 | archive-date= 2007-03-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070311020848/http://www.sriaurobindoashram.org/research/show.php?set=doclife&amp;id=25 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; ભારતીએ તમિલ ભાષામાં ક્રાંતિકારી હેતુઓના ગુણગાન ગાતી સંખ્યાબંધ કવિતાઓ લખી હતી. તેમણે પોંડિચેરીથી ''ઇન્ડિયા''  જર્નલ પણ પ્રસિદ્ધ કરી હતી. ઓરોબિંદો અને ભારતી, બન્ને અન્ય તમિલ ક્રાંતિકારીઓ સાથે સંકળાયેલા હતા જેમાં વી.વી.એસ. ઐયર અને વી.ઓ. ચિદમ્બરમ પિલ્લાઈનો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref name=&quot;pondy&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ભારતમાં બ્રિટિશ આધિપત્ય સામે લડવા માટે નેતાજીએ સ્થાપેલી [[આઝાદ હિન્દ ફૌજ|ઇન્ડિયન નેશનલ આર્મી]]માં (આઇએનએ (INA))ના સદસ્યોમાં તમિલોની ટકાવારી નોંધપાત્ર હતી.&lt;ref&gt;&quot;તમીલોએ આઇએનએ (INA)ની તાકાતનો મોટો હિસ્સો રચ્યો હતો એમ નોંધતા પ્રોફેસર ફાફે જણાવ્યું હતું કે તમિલનાડુના આઇએનએ (INA)ના સભ્યો સાથે સંવાદ કરવો હંમેશા સુખદ અનુભવ છે.&quot; {{cite news | title= Tamils' contribution to INA campaigns recalled | work= The Hindu Dec 22, 2005 | url= http://www.hindu.com/2005/12/22/stories/2005122218630900.htm | publisher= The Hindu Group | access-date= 2006-11-15 | location= Chennai, India | date= 2005-12-22 | archive-date= 2006-02-09 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060209235024/http://www.hindu.com/2005/12/22/stories/2005122218630900.htm | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;તમિલનાડુ ઇન્ડિયન નેશનલ આર્મી લીગના સચિવ અને ખજાનચી વી. વૈદ્યલિંગમના જણાવ્યા મુજબ આઇએનએ (INA) 75 ટકાથી વધુ સૈનિકો તમિલ છે.&quot;  {{cite news | title= The unsung heroes | work= The Hindu Aug 02, 2004 | url= http://www.hindu.com/mp/2004/08/02/stories/2004080201760100.htm | publisher= The Hindu Group | access-date= 2006-11-15 | location= Chennai, India | date= 2004-08-02 | archive-date= 2004-10-30 | archive-url= https://web.archive.org/web/20041030202019/http://www.hindu.com/mp/2004/08/02/stories/2004080201760100.htm | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; તમિલનાડુનાં લક્ષ્મી સેહગલ એ આઇએનએ (INA)ના જાણીતાં આગેવાન હતા. 

1916માં ડૉ. ટી.એમ. નાયર અને રાવ બહાદુર થ્યાગરાયા ચેટ્ટીએ ''નોન-બ્રાહ્મિન મૅનિફૅસ્ટો''  પ્રસિદ્ધ કરીને દ્રવિડિયન ચળવળોના બીજ રોપ્યાં.&lt;ref name=&quot;swamy&quot;&gt;સુબ્રમણ્યમ સ્વામી, ઇસ ધ દ્રવિડિયન મુવમેન્ટ ડાઇંગ?, ફ્રન્ટલાઇન, વોલ્યૂમ.20, ઇશ્યુ 12 જૂન 2003&lt;/ref&gt; 1920ના દશક દરમિયાન, તમિલનાડુમાં મુખ્યત્વે પ્રાદેશિક રાજનીતિ ઉપર લક્ષિત બે ચળવળોનો પ્રારંભ થયો. આ પૈકીની એક જસ્ટિસ પાર્ટી હતી, જેણે 1921માં યોજાયેલી સ્થાનિક વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ જીતી લીધી હતી. જસ્ટિસ પાર્ટીનું લક્ષ્ય ભારતીય સ્વાધિનતા ચળવળ ઉપર નહોતું, બલકે તેનું લક્ષ્ય સામાજિક પછાત જૂથો માટે હકારાત્મક કામગીરી જેવા સ્થાનિક મુદ્દાઓ ઉપર હતું. અન્ય મુખ્ય ચળવળ ધર્મ-વિરોધી, બ્રાહ્મણ વિરોધી સુધારાવાદી ચળવળ હતી જેની આગેવાની ઇ.વી. રામાસામી નાયકરે લીધી હતી.&lt;ref name=&quot;swamy&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 1935માં જ્યારે બ્રિટિશ સરકારે ઓલ-ઇન્ડિયા ફેડરેશન એક્ટ પસાર કર્યો ત્યારે આખરે સ્વરાજની દિશામાં વધું પગલા લેવામાં આવ્યા. નવેસરથી સ્થાનિક ચૂંટણીઓ યોજાઈ અને તમિલનાડુમાં કોંગ્રેસ પક્ષે જસ્ટિસ પાર્ટીને હરાવીને સત્તા કબ્જે કરી. 1938માં સી.એન. અન્નાદુરાઈ સાથે મળીને રામાસામી નાયકરે શાળાઓમાં હિંદી શીખવવાના કોંગ્રેસ મંત્રીમંડળના નિર્ણય સામે ચળવળ શરૂ કરી.&lt;ref&gt;{{cite web | title= Sowing The Seeds Of A Policy For Free India and the Anti-Hindi Agitation in the South 1910–1915 | work= M. S. Thirumalai, Ph.D. | url= http://www.languageinindia.com/dec2005/languagepolicy1936-1.html | publisher= languageinindia.com | access-date= 2006-11-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061016123214/http://www.languageinindia.com/dec2005/languagepolicy1936-1.html | archive-date= 2006-10-16 | url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

== સ્વતંત્રતા બાદનો સમયગાળો ==
[[File:India Tamil Nadu locator map.svg|200px|thumb|left|ભારતમાં તમિલનાડુ રાજ્યની રચના 1969માં કરાઈ, જ્યારે ભૂતપૂર્વ મદ્રાસ રાજ્યનું પુનઃ નામકરણ કરાયું.  ]]

1947માં જ્યારે ભારતને સ્વતંત્રતા મળી ત્યારે તમિલનાડુ [[ભારતના ભાગલા|ભાગલા]]ના આઘાતોથી અલિપ્ત રહ્યું હતું. વિવિધ ધર્મોની વિરુદ્ધમાં સાંપ્રદાયિક હિંસા થઈ નહોતી.  વિવિધ ધર્મોની વિરુદ્ધમાં સાંપ્રદાયિક હિંસા થઈ નહોતી.  તમિલનાડુમાં હંમેશા તમામ ધર્મો વચ્ચે પારસ્પરિક સમ્માન અને શાંતિમય સહઅસ્તિત્વનું વાતાવરણ રહ્યું હતું.  મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીમાં સૌપ્રથમ મંત્રીમંડળની રચના કોંગ્રેસે કરી હતી. સી. રાજગોપાલાચારી (રાજાજી) પ્રથમ મુખ્ય પ્રધાન બન્યાં હતા. 

આખરે મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીની પુર્નરચના કરીને મદ્રાસ રાજ્ય બનાવવામાં આવ્યું.  મદ્રાસના તેલુગુભાષી પ્રદેશો વડે બનેલા અલગ આંધ્ર રાજ્ય માટેની પોટ્ટી શ્રીરામુલુ દ્વારા હાથ ધરાયેલી ચળવળોને પગલે, ભારત સરકારે મદ્રાસ રાજ્યનું વિભાજન કરવાનો નિર્ણય કર્યો.&lt;ref&gt;{{cite web  | title= The battle for Andhra  | work= The Hindu, Mar 30, 2003  | url= http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/03/30/stories/2003033000040300.htm  | publisher= The Hindu Group  | access-date= 2006-11-17  | archive-date= 2007-11-02  | archive-url= https://web.archive.org/web/20071102141050/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/03/30/stories/2003033000040300.htm  | url-status= dead  }}&lt;/ref&gt; 1953માં રયાલસીમ અને તટીય [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્ર પ્રદેશો]] નવા આંધ્ર પ્રદેશ રાજ્યનો ભાગ બન્યાં અને બેલ્લારી જિલ્લો મૈસોર રાજ્યનો હિસ્સો બન્યો.  1956માં કનારા જિલ્લો મૈસોરને તબદીલ કરવામાં આવ્યો, મલબારના તટીય જિલ્લાઓ નવા કેરળ રાજ્યનો હિસ્સો બન્યાં અને મદ્રાસ રાજ્યએ તેનો વર્તમાન આકાર ધારણ કર્યો.  મદ્રાસ રાજ્યનું નામ તમિલનાડું (તમિલોની ભૂમિ) 1968માં રાખવામાં આવ્યું હતું. 

1970 અને 1980ના દશકો દરમિયાન શ્રીલંકામાં વંશીય અથડામણોને કારણે શ્રીલંકન તમિલો વિશાળ સંખ્યામાં તમિલનાડુ આવતા રહ્યાં.  તમિલ શરણાર્થીઓની સ્થિતિને મોટાભાગની તમિલ પાર્ટીઓનો ટેકો સાંપડ્યો.&lt;ref&gt;રાજેશ વેણુગોપાલ, ''ધ ગ્લોબલ ડાઇમેન્શન ઓફ કનફ્લિક્ટ ઇન શ્રીલંકા''  પાનું 19&lt;/ref&gt; તમિલ પાર્ટીઓએ ભારત સરકાર ઉપર શ્રીલંકાના તમિલો વતી શ્રીલંકાની સરકાર સાથે વાત કરવા માટે દબાણ કર્યું.  જો કે, એલટીટીઈ (LTTE)ને નિઃશસ્ત્ર કરવા માટે ભારતીય શાંતિરક્ષકોને શ્રીલકા મોકલવામાં ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીની ભૂમિકા બદલ, 21મી મે, 1991ના રોજ રાજીવ ગાંધીની હત્યાને પગલે એલટીટીઇ (LTTE)એ તમિલનાડુમાંથી તેને મળતો મોટાભાગનો ટેકો ગુમાવી દીધો હતો.&lt;ref&gt;ક્રિસ મેકડોવેલ, એ તમિલ એસાયલમ ડાયસપોરા, પાનું 112&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LTTE's regret&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5122032.stm?ls|title=Tamil Tiger 'regret' over Gandhi|publisher=[[BBC News]]|access-date=2006-06-27 | date=2006-06-27}}&lt;/ref&gt; 

2004માં ભારતીય સમુદ્રી ભૂકંપને લીધે અસર પામેલા વિસ્તારોમાં તમિલનાડુનો પૂર્વીય તટ મુખ્ય હતો, આ હોનારતમાં લગભગ 8,000 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web | title= Government of   India Ministry of Home Affairs Situation Report | work=  | url= http://ndmindia.nic.in/Tsunami2004/sitrep32.htm#ANNEXURE-I | publisher= Ministry of Home Affairs, Government of India | access-date= 2006-11-15 | archive-date= 2006-12-23 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061223221159/http://ndmindia.nic.in/Tsunami2004/sitrep32.htm#ANNEXURE-I | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; ભારતીય સંઘનું છઠ્ઠાં ક્રમનું સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું રાજ્ય તમિલનાડું 2005માં ભારતનું પાંચમા ક્રમનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર ધરાવતું રાજ્ય હતું.&lt;ref name=&quot;scores&quot;&gt;{{cite web | title= Ranking of states | work= India Today Group | url= http://www.indiatodaygroup.com/scores.xls | publisher= India Today Group | access-date= 2006-11-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061028142904/http://www.indiatodaygroup.com/scores.xls | archive-date= 2006-10-28 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; કૌશલસભર કામદારોની વતી જતી માગને કારણે તમિલનાડુમાં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની સંખ્યા વધી છે.  જાતિ આધારિત હકારાત્મક પગલાઓને વ્યાપક પ્રમાણમાં લાગુ કરવામાં આવતા આ રાજ્યમાં શિક્ષણ અને રોજગારમાં 69 ટકા બેઠકો પછાત જાતિ માટે અનામત રાખવામાં આવે છે.  જાતિ-આધારિત પ્રકારના આરક્ષણોને તમિલનાડુમાં લોકોનો વિશાળ ટેકો છે જેથી તેના અમલીકરણ સામે લોકોનો કોઈ વિરોધ થયો નહોતો.&lt;ref&gt;{{cite web  | title= With the highest rate of reservation already in place, TN stays calm  | work= The Financial Express, May 28, 2006  | url= http://www.financialexpress.com/old/fe_full_story.php?content_id=128641  | publisher= The Financial Express, Mumbai  | access-date= 2006-11-15  | archive-date= 2008-02-28  | archive-url= https://web.archive.org/web/20080228055653/http://www.financialexpress.com/old/fe_full_story.php?content_id=128641  | url-status= dead  }}&lt;/ref&gt;

=== પ્રાદેશિક રાજનીતિનો વિકાસ ===
સ્વતંત્રતાથી લઈ અત્યાર સુધીમાં તમિલનાડુમાં રાજનીતિ ત્રણ વિશિષ્ટ તબક્કાઓમાંથી પસાર થઈ છે.  1947 બાદ કોંગ્રેસ પક્ષના વર્ચસ્વે 1960ના દશકમાં દ્રવિડિયન લોકોને એકત્ર થવાનો રસ્તો કરી આપ્યો. આ તબક્કો 1990ના દશકના અંત સુધી ચાલ્યો.  તાજેતરના તબક્કામાં દ્રવિડયન રાજકીય પક્ષોના વિભાજન અને રાજકીય ગઠબંધનોના આગમન અને શંભુમેળા સરકારો જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;જોહન હેરિસ અને એન્ડ્રૂ વ્યાટ, ધ ચેન્જિંગ પોલિટિક્સ ઓફ તમિલનાડુ ઇન ધ 1990, 1990ના દાયકામાં ભારતમાં રાજ્ય રાજકારણ પર કોન્ફરન્સ: પોલિટિકલ મોબિલાઇઝેશન એન્ડ પોલિટિકલ કમ્પિટિશન, ડિસેમ્બર 2004. પાનું 1&lt;/ref&gt;

અન્નાદુરાઇએ દ્રવિડર કઝગમમાંથી છેડો ફાડીને 1949માં દ્રિવડ મુન્નેત્ર કઝગમ (ડીએમકે (DMK))ની રચના કરી.&lt;ref&gt;સપ્ટેમ્બર 1944માં ધ જસ્ટીસ પાર્ટીનું નામ બદલીને ''દ્રવિડમ કઝગમ''  (દ્રવિડિયન એસોસિયેશન) રાખવામાં આવ્યું હતું. —નામ્બિ અરૂરન, કે., ધ ડિમાન્ડ ફોર દ્રવિડનાડુ&lt;/ref&gt; ડીએમકે (DMK) એ તમિલનાડુમાં ‘હિન્દી સંસ્કૃતિના વિસ્તરણ’નો વિરોધ કરવાનો પણ નિર્ણય કર્યો અને દક્ષિણમાં દ્રવિડ લોકો માટે એક અલગ માતૃભૂમિની માગ કરવાનું શરૂ કર્યું. આ માગ તમિલનાડું અને આંધ્ર, કર્ણાટક તથા કેરળના ભાગો વડે બનેલા ''દ્રવિડનાડુ''  (દ્રવિડીયનોનો દેશ) તરીકે ઓળખાતા સ્વતંત્ર રાજ્ય માટે હતી. 1950ના દશકના ઉત્તરાર્ધ દરમિયાન મદ્રાસમાં ઇન્ડિયન નેશનલ કોન્ગ્રેસ પક્ષની સક્રિયતામાં વધારો થયો.&lt;ref&gt;સૂચિત દ્રવિડનાડુનો ભૌગોલિક વિસ્તાર તત્કાલિન મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી જેવો છે, જેમાં તમિલ, તેલુગુ, મલયાલમ અને કન્નડા બોલતા લોકોનો સમાવેશ થાય છે. —એસ. વિશ્વનાથન, એ હિસ્ટ્રી ઓફ એજીટેશનલ પોલિટિક્સ&lt;/ref&gt; 1950ના દશકના ઉત્તરાર્ધ દરમિયાન મદ્રાસમાં ઇન્ડિયન નેશનલ કોન્ગ્રેસ પક્ષની સક્રિયતામાં વધારો થયો અને 1962માં ભારત ઉપર ચીનના આક્રમણ બાદ સમગ્ર ભારતમાં સર્જાયેલા ભાવનાત્મક મોજાએ ''દ્રવિડનાડુ'' ની માગની તાત્કાલિકતાને નબળી બનાવી દીધી. આખરે 1963માં ભારતના બંધારણમાં 16મો સુધારો કરીને અલગાવવાદી પક્ષો માટે ચૂંટણીઓ લડવાનું અશક્ય બનાવવામાં આવ્યું, ત્યારે ડીએમકે (DMK)એ ઔપચારિકપણે સ્વતંત્ર દ્રિવિસ્તાની માગ પડતી મૂકવાનું પસંદ કર્યું, અને તેને બદલે ભારતીય બંધારણના માળખામાં રહીને વધુ હેતુપૂર્ણ સ્વાયત્તતા મેળવવા ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.&lt;ref&gt;હારગ્રેવ, આર.એલ.: &quot;ધ ડીએમકે (DMK) એન્ડ ધ પોલિટિક્સ ઓફ તામિલ નેશનાલિઝમ&quot;, ''પેસિફિક અફેર્સ'' , 37(4):396–411, 396–397.&lt;/ref&gt;

સ્વતંત્રતા ચળવળને લીધે સર્જાયેલા લોકોના આધારના મોજા ઉપર સવાર થઈને કોંગ્રેસ પક્ષે આઝાદી બાદ તમિલનાડુમાં સૌપ્રથમ સરકાર બનાવી હતી અને 1967 સુધી રાજ્ય ઉપર શાસન કર્યું હતું.  1965 અને 1968માં, રાજ્યની શાળાઓમાં હિંદી દાખલ કરવાની કેન્દ્ર સરકારની યોજના સામે વ્યાપકપણે યોજાયેલી હિંદી-વિરોધી ચળવળની આગેવાની ડીએમકે (DMK)એ લીધી.  દ્રવિડિયન ચળવળની માગોને આધારે તમિલનાડુની રોજગાર તથા શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં હકારાત્મક પગલાઓનો પ્રારંભ થયો.&lt;ref&gt;સિન્થીયા સ્ટિફન, ''ધ હિસ્ટ્રી ઓફ રિઝર્વેશન ઇન ઇન્ડિયા ફ્રોમ 1800 ટુ 1950'' &lt;/ref&gt; દ્રવિડિયન ચળવળની નેતાગીરીને અન્નાદુરાઈ અને કરુણાનિધિ તરીકે અત્યંત કાબેલ લેખકો તથા સાક્ષર મળ્યાં હતા, જેમણે પોતાનો રાજકીય સંદેશ પ્રસરાવવા માટે રંગમંચના નાટકો અને મૂવી જેવા લોકપ્રિય માધ્યમોનો ઉદ્યમપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો.&lt;ref&gt;એસ. થીયોડોર બસ્કારન, ધ રૂટ્સ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયન સિનેમા, જર્નલ ઓફ ધ ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ,&lt;/ref&gt;  એમ.જી. રામચંદ્રન (એમજીઆર (MGR)) કે જેઓ બાદમાં તમિલનાડુના મુખ્યમંત્રી બન્યાં, તેઓ ા પ્રકારના એક રંગમંચ અને મૂવી કલાકાર હતા.&lt;ref name=&quot;bbctamil&quot;&gt;{{cite news |first = Jegatheesan |last = L. R.  |author =  |coauthors = |url = http://www.bbc.co.uk/tamil/specials/178_wryw/ |title = ஆளும் அரிதாரம் (''Reigning filmdom'')  |work =  |publisher = [[BBC]] |pages =  |page =  |date =  |access-date = 2006-11-08 |language = Tamil}}&lt;/ref&gt;

1967માં ડીએમકે (DMK) રાજ્યની ચૂંટણી જીત્યું.  1971માં ડીએમકે (DMK) 1971માં ડીએમકે (DMK) બે ભાગમાં વિભાજિત થઈ ગયું, એમજીઆર (MGR)ના ફાંટાએ ઓલ ઇન્ડિયા અન્ના દ્રવિડ મુન્નેત્ર કઝગમ (એઆઇએડીએમકે (AIADMK))ની રચના કરી.  ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધી તમિલનાડુની રાજનીતિમાં આ બન્ને પક્ષોનું વર્ચસ્વ રહ્યું છે.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;જોહન હેરિસ અને એન્ડ્રૂ વ્યાટ, ધ ચેન્જિંગ પોલિટિક્સ ઓફ તમિલનાડુ ઇન ધ 1990, 1990ના દાયકામાં ભારતમાં રાજ્ય રાજકારણ પર કોન્ફરન્સ: પોલિટિકલ મોબિલાઇઝેશન એન્ડ પોલિટિકલ કમ્પિટિશન, ડિસેમ્બર 2004. પાનું 2&lt;/ref&gt; એમજીઆર (MGR)ની રાહબરી હેટળ એઆઇએડીએમકે (AIADMK)એ 1977, 1980 અને 1984ની સતત ત્રણ વિધાનસભા ચૂંટણીઓમાં રાજ્ય સરકારનો અંકુશ જાળવી રાખ્યો.  એમજીઆર (MGR)ના નિધન બાદ વિવિધ પ્રતિસ્પર્ધીઓ વચ્ચે વારસાના મુદ્દાને લઈને એઆઇએડીએમકે (AIADMK) વિભાજિત થઈ ગયું.  આખરે જે. જયલલિતાએ એઆઇએડીએમકે (AIADMK)ની કમાન પોતાના હાથમાં લીધી.

1990ના દશકના ઉત્તરાર્ધ દરમિયાન તમિલનાડુના રાજકીય મંચ ઉપર વિવિધ ફેરફારો થયા, આખરે તમિલનાડુની રાજનીતિમાં ડીએમકે (DMK) અને એઆઇએડીએમકે (AIADMK)નાં ઈજારાનો અંત આવ્યો.  1996માં, તમિલનાડુના કોંગ્રેસ પક્ષમાં થયેલા વિભાજનને કારણે તમિલ મનિલા કોંગ્રેસ (ટીએમસી (TMC))ની રચના કરાઈ.  ટીએમસીએ (TMC) ડીએમકે (DMK) સાથે ગઠબંધન કર્યું, જ્યારે ડીએમકેમાંથી છૂટા પડેલાં અન્ય પક્ષ મારુમલાર્કી દ્રવિડ મુન્નેત્ર કઝગમ(એમડીએમકે (MDMK))એ એઆઇએડીએમકે (AIADMK) સાથે જોડાણ કર્યું. આ અને વિવિધ નાની રાજકીય પાર્ટીઓએ લોકોનો ટેકો મેળવવાનું શરૂ કર્યું.  1996ની રાષ્ટ્રિય સંસદની ચૂંટણીઓમાં ‘શંભુમેળા’ નું સૌપ્રથમ દ્વષ્ટાંત જોવા મળ્યું, તે દરમિયાન ડીએમકે (DMK) અને ટીએમસી (TMC) વચ્ચેના ગઠબંધનને કારણે ઊભા થયેલા પડકારને ખાળવા માટે એઆઇએડીએમકે (AIADMK)એ સંખ્યાબંધ નાની પાર્ટીઓના બનેલા વિશાળ શંભુમેળાની રચના કરી. ત્યારથી લઈ અત્યાર સુધી તમિલનાડુમાં સંખ્યાબંધ રાજકીય પક્ષોના ગઠબંધનની રચના એ ચૂંટણીની રીત બની ગઈ છે.&lt;ref&gt;{{cite news | title=The arithmetic of alliance and anti-incumbency | work=The Hindu, May 06, 2004 | url=http://www.hindu.com/2004/05/06/stories/2004050604981200.htm | publisher=The Hindu Group | access-date=2006-11-15 | location=Chennai, India | date=2004-05-06 | archive-date=2004-05-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20040531130637/http://www.hindu.com/2004/05/06/stories/2004050604981200.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1990ના પ્રારંભ દરમિયાન રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસ પક્ષની પીછેહટ શરૂ થઈ, તેને કારણે કોંગ્રેસને તમિલનાડુ સહિતના વિવિધ રાજ્યોમાં ગઠબંધન સહયોગીઓ શોધવાની ફરજ પડી.  આને લીધે દ્રવિડયન પક્ષોને કેન્દ્ર સરકારનો ભાગ બનવાનો માર્ગ મળી ગયો.&lt;ref&gt;જોહન હેરિસ અને એન્ડ્રૂ વ્યાટ, ધ ચેન્જિંગ પોલિટિક્સ ઓફ તમિલનાડુ ઇન ધ 1990, 1990ના દાયકામાં ભારતમાં રાજ્ય રાજકારણ પર કોન્ફરન્સ: પોલિટિકલ મોબિલાઇઝેશન એન્ડ પોલિટિકલ કમ્પિટિશન, ડિસેમ્બર 2004. પાનું 4&lt;/ref&gt;

== સમયચક્ર ==
{{HistoryOfTN}}

== આ પણ જુઓ ==
* ભારતનો ઇતિહાસ
* બંગાળનો ઇતિહાસ
* બિહારનો ઇતિહાસ
* મધ્યયુગીન કર્ણાટકનો રાજકીય ઇતિહાસ

== નોંધ ==
{{Reflist|2}}

== સંદર્ભો ==
{{Sister project links|Tamil Nadu}}
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* {{cite book | first= K.A.  | last= Nilakanta Sastri | authorlink=K. A. Nilakanta Sastri | coauthors= | year=2000 | title= A History of South India | edition= | publisher=Oxford University Press | location= New Delhi| isbn= 0195660686-8}}
* {{cite book | first= K.A.  | last= Nilakanta Sastri | authorlink= | coauthors= | year=1984| title= The Colas | edition= | publisher=University of Madras | location= Madras| id= }}
* {{cite book | first= Durga | last= Prasad | authorlink=  | coauthors=  | year= 1988 | title= History of the Andhras up to 1565 A. D. | url= http://igmlnet.uohyd.ernet.in:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf | format= PDF | edition=  | publisher= P. G. Publishers | location= Guntur, India | id=  | access-date= 2011-01-20 | archive-date= 2007-03-13 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070313210732/http://igmlnet.uohyd.ernet.in:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf | url-status= dead }}
* {{cite book | first= Humphrey William | last= Codrington | authorlink= | coauthors= | year= 1926 | title= A Short History of Lanka | edition= | publisher= Macmillan and Co., Limited | location= St Martin's Street, London | id=|url= http://lakdiva.org/codrington/ }}
* {{cite book | first= R | last= Nagasamy | authorlink=  | coauthors=  | year= 1995 | title= Roman Karur | edition=  | publisher= Brahadish Publications | location= Madras | id=  | url= http://tamilartsacademy.com/books/roman%20karur/cover.html | access-date= 2011-01-20 | archive-date= 2012-05-07 | archive-url= https://web.archive.org/web/20120507185123/http://tamilartsacademy.com/books/roman%20karur/cover.html | url-status= dead }}
* {{cite book | first= K.A.  | last= Nilakanta Sastri | authorlink= | coauthors= Srinivasachari | year=2000 | title= Advanced History of India | edition= | publisher= Allied Publishers Ltd | location= New Delhi| id= ASIN: B0007ASWQW}}
* {{cite book | first= Anthony   | last= Read | authorlink= | coauthors= | year=1997 | title= The Proudest Day - India's Long Ride to Independence | edition= | publisher= Jonathan Cape | location= London | isbn=0-393-31898-2 }}
* {{cite book | first= Romesh Chunder | last= Dutt  | authorlink= | coauthors= | year=| title= Open Letters to Lord Curzon on Famines and Land Assessments in India | edition= | publisher= Adamant Media Corporation | location= | isbn= 1-4021-5115-2 }}
* {{cite book | first= John| last= Keay | authorlink= | coauthors= | year=2000| title= India, a History | edition= | publisher= Harper Collins Publishers| location= London| isbn= 0-00-638784-5 }}
* {{cite book | first= Nicholas B.| last= Dirks | authorlink= | coauthors= | year=2000| title= The Hollow Crown:Ethnohistory of an Indian Kingdom
 | url= https://archive.org/details/hollowcrownethno0000dirk_k3w1| edition= | publisher= University of Michigan Press| location= USA| isbn= 0-472-08187-X }}
* {{cite book | first= Bipin | last= Chandra | authorlink= | coauthors= | year=1999 | title= The India after Independence | url= https://archive.org/details/snj.aafterindepe1999bipa_k8d5 | edition= | publisher= Penguin | location= New Delhi | isbn=0-14-027825-7 }}
* {{cite book | first= Hermann | last= Kulke| authorlink= | coauthors= Dietmar Rothermund | year=2004| title= A History of India | edition= | publisher= Routledge (UK) | location=  | isbn= 0415329191}}
* {{cite book | first= Chris | last= McDowell | authorlink= | coauthors= | year= 1996| title= A Tamil Asylum Diaspora: Sri Lankan Migration, Settlement and Politics in Switzerland | url= https://archive.org/details/tamilasylumdiasp0000mcdo | edition= | publisher= Berghahn Books| location= New York | isbn=1571819177 }}
* {{cite web | title= Religious Traditions of the Tamils | work= Veluppillai, Prof. A., | url= http://tamilelibrary.org/ | access-date=2006-05-15}}
* {{cite web | title= 63 Nayanmars | work= Sri Swami Sivananda, The Divine Life Trust Society | url= http://www.tamilnation.org/sathyam/east/saivaism/63nayanmars.htm | access-date=2006-05-16}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}
* {{cite web|title=Maratha Kings of Thanjavur|url=http://www.sarasvatimahallibrary.tn.nic.in/Thanjavur/Maratha_Rulers/maratha_rulers.html|publisher=Saraswathi Mahal Library|access-date=2006-11-18|archive-date=2006-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20061127112850/http://www.sarasvatimahallibrary.tn.nic.in/Thanjavur/Maratha_Rulers/maratha_rulers.html|url-status=dead}}
* {{cite journal | author= Shanti Pappu, Yanni Gunnell, Maurice Taieb, Jean-Philippe Brugal, K. Anupama, Raman Sukumar &amp; Kumar Akhilesh | title= Excavations at the Palaeolithic Site of Attirampakkam, South India | journal= Antiquity | year=  | volume= 77 | issue= 297 | pages=  | url= http://antiquity.ac.uk/ProjGall/pappu/pappu.html | access-date= 2011-01-20 | archive-date= 2009-01-22 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090122215543/http://antiquity.ac.uk/ProjGall/pappu/pappu.html | url-status= dead }}
* {{cite web  | title= Archaeobotany of Early Historic sites in Southern Tamil Nadu  | work=   | url= http://www.ucl.ac.uk/archaeology/staff/profiles/fuller/tamil.htm  | access-date= 2006-05-15  | archive-url= https://web.archive.org/web/20060213113405/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/staff/profiles/fuller/tamil.htm  | archive-date= 2006-02-13  | url-status= dead  }}
* {{cite web  | title= Vellore Revolt 1806  | work=   | url= http://www.vellorerevolt1806.info/index.html  | access-date= 2006-05-15  | archive-date= 2007-09-27  | archive-url= https://web.archive.org/web/20070927223208/http://www.vellorerevolt1806.info/index.html  | url-status= dead  }}
* {{cite web| title= Historical Atlas of South India-Timeline| work= French Institute of Pondicherry| url= http://www.ifpindia.org/Historical-Atlas-of-South-India-Timeline.html| access-date= 2006-05-15| archive-date= 2006-09-28| archive-url= https://web.archive.org/web/20060928071936/http://www.ifpindia.org/Historical-Atlas-of-South-India-Timeline.html| url-status= dead}}
* {{cite web | title= Excavations at Arikamedu | work=  | url= http://www.thebeadsite.com/UNI-ARK.html | access-date= 2006-05-16 | archive-date= 2006-04-24 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060424073600/http://www.thebeadsite.com/UNI-ARK.html | url-status= dead }}
* {{cite web| title= Roman Maps and the Concept of Indian Gems| work= | url= http://www.thebeadsite.com/UNI-MAPS.html| access-date= 2006-05-16| archive-date= 2006-06-15| archive-url= https://web.archive.org/web/20060615052717/http://www.thebeadsite.com/UNI-MAPS.html| url-status= dead}}
* {{cite web | title= The State Legislature - Origin and Evolution | work=  | url= http://www.assembly.tn.gov.in/history/history.htm | access-date= 2006-10-16 | archive-date= 2010-04-13 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100413233934/http://www.assembly.tn.gov.in/history/history.htm | url-status= dead }}
* {{cite web| title= The Changing Politics Of Tamil Nadu In The 1990s| work= John Harriss and Andrew Wyatt, Conference on State Politics in India in the 1990s: Political Mobilisation and Political Competition, December 2004| url= http://www.dcrcdu.org/dcrc/John%20Harriss.doc| archive-url= https://web.archive.org/web/20070630130734/http://www.dcrcdu.org/dcrc/John+Harriss.doc| archive-date= 2007-06-30| access-date= 2006-06-14| url-status= dead}}
* {{cite web | title= The Roots of South Indian Cinema | work= By S. Theodore Baskaran, The Journal of the International Institute | url= http://www.umich.edu/~iinet/journal/vol9no2/baskaran_cinema.html | access-date= 2006-06-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20050423210028/http://www.umich.edu/~iinet/journal/vol9no2/baskaran_cinema.html | archive-date= 2005-04-23 | url-status= dead }}
* {{cite web | title= Passions of the Tongue - Language Devotion in Tamil India, 1891–1970 | work= Sumathi Ramaswamy University Of California Press | url=http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=ft5199n9v7&amp;brand=ucpress | access-date=2006-06-14}}
* {{cite web | title= Is the Dravidian movement dying? | work= Subramanian Swamy, ''Frontline'', Vol 20, Issue 12, June 2003 | url= http://www.hinduonnet.com/fline/fl2012/stories/20030620003609800.htm | access-date= 2006-06-14 | archive-date= 2006-12-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061214070629/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2012/stories/20030620003609800.htm | url-status= dead }}
* {{cite web | title= Tamil Coins- a study - Online Book | work= R. Nagaswamy | url= http://tamilartsacademy.com/books/coins/cover.html | access-date= 2006-06-16 | archive-date= 2006-06-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060615123242/http://tamilartsacademy.com/books/coins/cover.html | url-status= dead }}
* {{cite web | title= The Political Situation In Pondicherry 1910–1915 | work=  | url= http://www.sriaurobindoashram.org/research/show.php?set=doclife&amp;id=25 | access-date= 2006-10-12 | archive-date= 2007-03-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070311020848/http://www.sriaurobindoashram.org/research/show.php?set=doclife&amp;id=25 | url-status= dead }}
* {{cite web | title= Sowing The Seeds Of A Policy For Free India and the Anti-Hindi Agitation in the South 1910–1915 | work= M. S. Thirumalai, Ph.D., | url= http://www.languageinindia.com/dec2005/languagepolicy1936-1.html | access-date= 2006-10-16 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061016123214/http://www.languageinindia.com/dec2005/languagepolicy1936-1.html | archive-date= 2006-10-16 | url-status= dead}}
* {{cite web | title= The Demand for Dravida Nadu | work= Nambi Arooran, K | url=http://www.tamilnation.org/heritage/dravidanadu.htm | access-date=2006-10-16}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}
* {{cite web | title= A history of agitational politics | work= Viswanathan, S. | url= http://india.eu.org/1389.html | access-date= 2006-10-17 | archive-date= 2006-11-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061114222410/http://india.eu.org/1389.html | url-status= dead }}
* {{cite web | title= Community, Class and Conservation:Development Politics on the Kanyakumari Coast | work= Ajantha Subramanian | url= http://www.conservationandsociety.org/c_s_1_2-1-subramanian.pdf | format= PDF | access-date= 2006-10-17 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060815110614/http://www.conservationandsociety.org/c_s_1_2-1-subramanian.pdf | archive-date= 2006-08-15 | url-status= live }}
* {{cite web | title= The History Of Reservations In India From The 1800s To The 1950s | work= Cynthia Stephen | url= http://www.holycrossjustice.org/pdf/Asia/Integral%20Liberation/June%202006/The%20History%20of%20Reservations%20in%20India.pdf | format= PDF | access-date= 2009-03-15 | archive-date= 2009-03-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090318145134/http://www.holycrossjustice.org/pdf/Asia/Integral%20Liberation/June%202006/The%20History%20of%20Reservations%20in%20India.pdf | url-status= dead }}
* {{cite web | title= The Global Dimensions of Conflict in Sri Lanka | work= Rajesh Venugopal, Queen Elizabeth House, University of Oxford | url= http://www.qeh.ox.ac.uk/pdf/qehwp/qehwps99.pdf | format= PDF | access-date= 2006-10-17 | archive-date= 2006-10-10 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061010121927/http://www.qeh.ox.ac.uk/pdf/qehwp/qehwps99.pdf | url-status= dead }}
* {{cite news |first = Jegatheesan |last = L. R.  |author =  |coauthors = |url = http://www.bbc.co.uk/tamil/specials/178_wryw/ |title = ஆளும் அரிதாரம் (''Reigning filmdom'')  |work =  |publisher = BBC |pages =  |page =  |date =  |access-date = 2006-11-08 |language = Tamil}}
* {{cite web | title= Varalaaru - Online Monthly Magazine | work= Dr.R. Kalaikkovan | url=http://www.varalaaru.com | access-date=2007-04-12 |language = Tamil}}
&lt;/div&gt;


{{DEFAULTSORT:History Of Tamil Nadu}}
[[Category:તમિલનાડુનો ઇતિહાસ]]
[[Category:તામિલ ઇતિહાસ]]
[[Category:તમિલનાડુ]]</text>
      <sha1>mtluoz8hbettpfvobvu2lhzw2pvzc49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30259</id>
    <revision>
      <id>907650</id>
      <parentid>906362</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="286703" sha1="bfhafom5cjhk6l9slkno29fkvz6ce28" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{માહિતીચોકઠું રોગ
|Name           = Major Depressive Disorder
|Image          = Vincent Willem van Gogh 002.jpg
|Caption        = [[Vincent van Gogh]]'s 1890 painting ''[[At Eternity's Gate]]''
|Width          = 200
|DiseasesDB     = 3589
|ICD10          = {{ICD10|F|32||f|30}}, {{ICD10|F|33||f|30}}
|ICD9           = {{ICD9|296}}
|ICDO           =
|OMIM           = 608516
|MedlinePlus    = 003213
|eMedicineSubj  = med
|eMedicineTopic = 532
|MeshID         = D003865
}}

'''મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર'''  ('''એમડીડી'''  (MDD)) (હતાશાનો મનોવિકાર) (જે '''રિકરન્ટ ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર''' , '''ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન''' , '''મેજર ડિપ્રેસન''' , '''યુનિપોલર ડિપ્રેસન''' , અથવા '''યુનિપોલર ડિસઓર્ડર'''  તરીકે ઓળખાય છે) એ માનસિક વિકાર છે જે નિરુત્સાહન અને નીચા આત્મસન્માન, તેમજ સામાન્ય રીતે માણી શકાય તેવી પ્રવૃત્તિઓમાંથી રસ કે આનંદ ગુમાવવા મારફતે પ્રદર્શિત થાય છે. ''ડાયગ્નોસ્ટિક એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિકલ મેન્યુઅલ ઓફ મેન્ટલ ડિસઓર્ડર્સ''  (ડીએસએમ-III (DSM-III))ના 1980ના સંસ્કરણમાં આ ચિહ્ન સમૂહને મૂડ ડિસઓર્ડર તરીકે વર્ણવા માટે અમેરિકન સાયકિયાટ્રિક એસોસિયેશન દ્વારા &quot;મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર&quot; શબ્દ પસંદ કરાયો હતો અને ત્યાર બાદ આ શબ્દ વ્યાપક પણે ઉપયોગમાં છે. સામાન્ય શબ્દ '''ડિપ્રેસન''' નો વિકારને દર્શાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે પરંતુ તેનો માનસિક ડિપ્રેસનના અન્ય પ્રકારોના સંદર્ભમાં પણ ઉપયોગ થાય છે. ક્લિનિકલ અને સંશોધન ઉપયોગ માટે ચોક્કસ પરિભાષામાં તેનો ઉપયોગ ટાળવામાં આવે છે. મેજર ડિપ્રેસન એ એવી અક્ષમતાવાળી સ્થિતિ છે જે વ્યક્તિના પરિવાર, કામ અથવા શાળાના જીવન, ઊંઘ અને ખાવાની આદતો અને સામાન્ય આરોગ્ય પર પ્રતિકૂળ અસર કરી શકે છે. અમેરિકામાં મેજર ડિપ્રેસનથી પીડાતા 3.4% ટકા લોકો આપઘાત કરે છે અને આપઘાત કરનાર 60% લોકો ડિપ્રેસન અથવા અન્ય મૂડ ડિસઓર્ડરથી પીડાતા હતા.


મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન દર્દીએ જાત નોંધેલા અનુભવ, પરિવારજનો અથવા મિત્રોએ નોંધેલી વર્તણૂક અને માનસિક સ્થિતિ કસોટીને આધારે થાય છે. મેજર ડિપ્રેસન માટે પ્રયોગશાળા કસોટી છે છતાં ડોકટરો સમાન ચિહ્નો પેદા કરી શકતી હોય તેવી શારીરિક સ્થિતિઓ માટે કસોટી કરવા વિનંતી કરે છે. જો ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર પ્રારંભિક તબક્કામાં જ ન શોધી શકાય તો તેની સારવાર ધીમી પડે છે અને વ્યક્તિના શારીરિક આરોગ્ય પર અસર કરે છે અથવા બગાડે છે. આ બિમારી થવાનો સૌથી સામાન્ય સમય 20થી 30 વર્ષની વચ્ચેની ઉંમરનો છે, બાદમાં 30 અને 40 વર્ષમાં તે વધે છે.


લાક્ષણિક રીતે, દર્દીઓની એન્ટીડિપ્રેસન્ટ (ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ)થી સારવાર કરવામાં આવે છે અને ઘણા કિસ્સામાં, મનોરોગ ચિકિત્સા અથવા સલાહ મેળવે છે. જોકે, હળવા કે મધ્યમ કિસ્સાઓ માટે દવાની અસરકારકતા સામે પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન છે. આત્મ-ઉપેક્ષા સાથે સંકળાયેલા કેસોમાં દર્દીને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવો જરૂરી છે નહીં તો તે પોતાની જાતને અથવા અન્યને હાનિ પહોંચાડે તેવું ઊંચું જોખમ હોય છે. બહુ ઓછી સંખ્યામાં દર્દીઓને ટૂંકી અસર કરતા જનરલ એનેસ્થેટિક હેઠળ ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપી (ઇસીટી (ECT)) દ્વારા સારવાર આપવામાં આવે છે. ડિસઓર્ડરની વિવિધતા વ્યાપકપણે બદલાતી હોય છે, તે કેટલાક સપ્તાહ સુધી ચાલતા એક એપિસોડથી લઇને રિકરન્ટ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ સાથેનો સમગ્ર જીવન સુધી ચાલતો ડિસઓર્ડર હોઇ શકે છે. તબીબી બિમારીઓ પ્રત્યે ઊંચી શંકા અને આપઘાતને કારણે ડિપ્રેસન હેઠળ જીવતા વ્યક્તિની આયુષ્ય અપેક્ષા ડિપ્રેસન વગરના વ્યક્તિ કરતા ટૂંકી હોય છે. દવાની અસરકારકતા આપઘાતના જોખમને અસર કરે છે કે નહીં તે હજુ સુધી સ્પષ્ટ થઇ શક્યું નથી. વર્તમાન અને ભૂતપૂ્ર્વ દર્દીઓ કલંકિત કરાયા હોઇ શકે છે.


ડિપ્રેસનના સ્વભાવ અને કારણની સમજ અંગે સદીઓથી વિકાસ થયો છે. જોકે, આ સમજ અપૂર્ણ છે અને ડિપ્રેસનના ઘણા પાસાઓ હજુ પણ ચર્ચા અને સંશોધનના વિષય બન્યા છે. ડિપ્રેસનના સૂચિત કારણોમાં [[મનોવિજ્ઞાન|માનસશાસ્ત્રીય]], મનો-સામાજિક, અનુવાંશિક, વિકાસ અને જૈવવૈજ્ઞાનિક પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે. ચોક્કસ પ્રકારની દવાના લાંબા સમય સુધી ઉપયોગથી ડિપ્રેસનના ચિહ્નો પેદા થાય છે અને તેને વધુ વિકટ બનાવે છે. માનસશાસ્ત્રીય સારવારના સિદ્ધાંતો વ્યક્તિત્વ, આંતરવ્યક્તિત્વ પ્રત્યાયન, અને શિક્ષણ આધારિત છે. મોટા ભાગના જૈવવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતો મોનોએમાઇન રસાયણો સેરોટોનિન, નોરેપાઇનફ્રાઇન અને ડોપામાઇન પર ભાર મૂકે છે. આ રસાયણો મગજમાં કુદરતી રીતે હાજર હોય છે અને ચેતાકોષો વચ્ચે પ્રત્યાયનમાં મદદ કરે છે.
{{TOC limit|3}}

== ચિહ્નો અને સંકેતો ==
મેજર ડિપ્રેસન, વ્યક્તિના પરિવાર અને વ્યક્તિગત સંબંધો, કામ અથવા શાળાની જીંદગી, ઉંઘવાની અને જમવાની આદતો અને સામાન્ય સ્વાસ્થ્યને ગંભીર રીતે અસર કરે છે.&lt;ref name=&quot;NIMHPub&quot;&gt;{{vcite book|title = Depression|publisher = [[National Institute of Mental Health]] (NIMH)|url = http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf|access-date = 2008-09-07|format = PDF}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727123744/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |date=2011-07-27 }} {{Cite web |url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727123744/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; કાર્ય અને સ્વસ્થતા પર તેની અસર [[મધુપ્રમેહ|મધૂપ્રમેહ]] જેવી દીર્ઘકાલિન તબીબી સ્થિતિની અસરને સમકક્ષ છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Hays RD, Wells KB, Sherbourne CD |year=1995 |title=Functioning and well-being outcomes of patients with depression compared with chronic general medical illnesses |journal=Archives of General Psychiatry |volume=52 |issue=1 |pages=11–19 |pmid=7811158}}&lt;/ref&gt;

મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ધરાવતી વ્યક્તિ ઘણો જ નિરુત્સાહ દર્શાવે છે જે જીવનના તમામ પાસા પર હાવી થઇ જાય છે અને જે પ્રવૃત્તિઓ સામાન્ય રીતે માણી શકાય છે તેમાં તે આનંદનો અનુભવ કરી શકતી નથી. ડિપ્રેસનવાળા લોકો નિર્થકતા, અયોગ્ય અપરાધ અથવા ખેદ, લાચારી, નિરાશા, અને આત્મ-ધૃણાના વિચારો અને લાગણીઓથી ઘેરાયેલા હોય છે અથવા તેને વાગોળતા હોય છે.&lt;ref name=&quot;APA349&quot;&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=349}}&lt;/ref&gt; ગંભીર કિસ્સાઓમાં ડિપ્રેસનવાળા લોકો મનોવિક્ષિપ્તિ (સાયકોસિસ)ના ચિહ્નો દર્શાવતા હોઇ શકે છે. આ ચિહ્નોમાં ભ્રમણા અથવા દગભ્રમનો સમાવેશ થાય છે જે સામાન્ય રીતે અપ્રિય હોય છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=412}}&lt;/ref&gt; ડિપ્રેસનના અન્ય ચિહ્નોમાં નબળી એકાગ્રતા અને સ્મરણશક્તિ (ખાસ કરીને, મેલાન્કોલિક (ખેદોન્માદ) અથવા મનોવિક્ષિપ્ત લોકોમાં),&lt;ref name=&quot;Delgado&quot;&gt;{{vcite journal |author=Delgado PL and Schillerstrom J |title=Cognitive Difficulties Associated With Depression: What Are the Implications for Treatment? |journal=Psychiatric Times |volume=26 |issue=3 |year=2009 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1387631 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090722165650/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1387631 }}&lt;/ref&gt; સામાજિક સ્થિતિ અને પ્રવૃત્તિઓમાંથી પાછા ખસી જવું, કામેચ્છા ઘટી જવી અને મૃત્યુ અથવા આપઘાતના વિચારોનો સમાવેશ થાય છે.

ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિઓમાં અનિદ્રા સામાન્ય છે. લાક્ષણિક શૈલીમાં વ્યક્તિ ખુબ જ વહેલો ઉઠી જાય છે અને ઊંઘી શકતો નથી&lt;ref name=&quot;APA350&quot;&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=350}}&lt;/ref&gt; પરંતુ અનિદ્રા નિંદ્રાધિન થવામાં મુશ્કેલીનો પણ સમાવેશ કરી શકે છે.&lt;ref name=&quot;bedfellows&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.psychologytoday.com/articles/200307/bedfellows-insomnia-and-depression| title=Bedfellows:Insomnia and Depression|access-date= 2010-07-02}}&lt;/ref&gt; અનિદ્રા ડિપ્રેસનવાળા 80 ટકા લોકોને અસર કરે છે.&lt;ref name=&quot;bedfellows&quot;/&gt; અતિ નિદ્રાશીલતા અથવા વધુ પડતી ઊંઘ પણ થઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;APA350&quot;/&gt; તે ડિપ્રેસનવાળા 15 ટકા લોકોને અસર કરે છે.&lt;ref name=&quot;bedfellows&quot;/&gt; કેટલીક ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ તેમની ઉત્તેજન અસરોને કારણે અનિદ્રા સર્જી શકે છે.&lt;ref&gt;[http://www.aafp.org/afp/990600ap/3029.html ઇન્સોમ્નિયા: એસેસમેન્ટ એન્ડ મેનેજમેન્ટ ઇન પ્રાઇમરી કેર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726103917/http://www.aafp.org/afp/990600ap/3029.html |date=2011-07-26 }},&lt;/ref&gt;

ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિ એકથી વધુ શારીરિક ચિહ્નો દર્શાવી શકે છે. જેમ કે, થકાવટ, માથાનો દુખાવો, અથવા પાચન અંગેની તકલીફો. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના ડિપ્રેસનના માપદંડ મુજબ વિકાસશીલ દેશોમાં શારીરિક ફરિયાદો સૌથી સામાન્ય સમસ્યા છે.&lt;ref name=&quot;Patel01&quot;&gt;{{vcite journal |author=Patel V, Abas M, Broadhead J |year=2001|title=Depression in developing countries: Lessons from Zimbabwe|journal=[[BMJ]]|volume=322 |issue=7284 |pages=482–84|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/322/7284/482 (fulltext)|access-date=2008-10-05 |doi=10.1136/bmj.322.7284.482}}&lt;/ref&gt; ભૂખ ઘટી જાય છે જેને પગલે વજન ઘટે છે. જોકે, કેટલીકવાર ભૂખ વધતા વજન પણ વધવાના પણ કિસ્સા બને છે.&lt;ref name=&quot;APA349&quot;/&gt; પીડિત વ્યક્તિના પરિવારજનો અથવા મિત્રો જોઇ શકે છે કે વ્યક્તિની વર્ણતૂક ઉશ્કેરાયેલી અથવા સુસ્ત બની છે.&lt;ref name=&quot;APA350&quot;/&gt;

બાળકોના સંદર્ભમાં ડિપ્રેસનનો વિચાર ઘણો વિવાદાસ્પદ છે અને જ્યારે આત્મ-છબી વિકસે છે અને સંપૂર્ણ સ્થાપિત થાય છે ત્યારે લેવાયેલા મંતવ્ય પર આધાર રાખે છે. ડિપ્રેસનવાળા બાળકો ડિપ્રેસનવાળી મનોસ્થિતિ દર્શાવવાના સ્થાને સહેજમાં ખિજાઇ જાય છે&lt;ref name=&quot;APA349&quot;/&gt; અને તેમની ઉંમર અને સ્થિતિને આધારે અલગ અલગ ચિહ્નો દર્શાવે છે.&lt;ref name=&quot;APA354&quot;&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=354}}&lt;/ref&gt; મોટા ભાગના બાળકોનો શાળામાંથી રસ ઉડી જાય છે અને શૈક્ષણિક દેખાવમાં ઘટાડો દર્શાવે છે. તેમને જક્કી, વધુ પડતી માંગ કરતા, અવલંબિત અથવા અસુરક્ષિત તરીકે વર્ણવી શકાય છે.&lt;ref name=&quot;APA350&quot;/&gt; જ્યારે ચિહ્નોનું સામાન્ય મનોભાવના બદલાવાવાળી સામાન્ય સ્થિતિ તરીકે અર્થઘટન કરવામાં આવે છે ત્યારે નિદાન વિલંબમાં પડી શકે છે અથવા ચૂકી જવાય છે.&lt;ref name=&quot;APA349&quot;/&gt; ડિપ્રેસનની સાથે એટેન્શન-ડેફિસિટ હાયપરએક્ટિવિટી ડિસઓર્ડર (એડીએચડી (ADHD)) હોઇ શકે છે જે બંનેનું નિદાન અને સારવાર જટીલ બનાવે છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Brunsvold GL, Oepen G |title=Comorbid Depression in ADHD: Children and Adolescents |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=10 |year=2008 |url=http://www.psychiatrictimes.com/adhd/article/10168/1286863 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090524050341/http://www.psychiatrictimes.com/adhd/article/10168/1286863 }}&lt;/ref&gt;

ડિપ્રેસનવાળી ઉંમરલાયક વ્યક્તિઓ તાજેતરના હુમલાના જ્ઞાનાત્મક ચિહ્નો ધરાવતા હોઇ શકે છે. જેમકે, વિસ્મૃતિ,&lt;ref name=&quot;Delgado&quot;/&gt; અને હલનચલન ધીમે પડવી.&lt;ref&gt;{{vcite book |title=Consensus Guidelines for Assessment and Management of Depression in the Elderly |author=Faculty of Psychiatry of Old Age, NSW Branch, RANZCP |coauthors=Kitching D Raphael B |year=2001 |publisher=NSW Health Department |location=North Sydney, New South Wales |isbn=0-7347-33410 |pages=2 |url=http://www.health.nsw.gov.au/pubs/2001/pdf/depression_elderly.pdf |format=PDF }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112103003/http://www0.health.nsw.gov.au/pubs/2001/pdf/depression_elderly.pdf/ |date=2016-11-12 }}&lt;/ref&gt; ઉમરલાયક વ્યક્તિઓમાં ડિપ્રેસન ઘણીવાર શારીરિક વિકારોની સાથે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જેમકે, હુમલો, અન્ય રૂધિરાભિષણને લગતી બિમારીઓ, ઘડપણમાં થતો ધ્રૂજારીનો રોગ, અને દીર્ઘકાલિન અવરોધાત્મક ફુપ્સુસીય રોગ.&lt;ref&gt;{{vcite journal|author=Yohannes AM and Baldwin RC|title=Medical Comorbidities in Late-Life Depression|journal=Psychiatric Times|volume=25|issue=14|year=2008|url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1358135|accessdate=2011-02-15|archivedate=2020-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614095605/https://www.psychiatrictimes.com/10168/1358135}}&lt;/ref&gt;

== કારણો ==
જૈવમનોસામાજિક મોડલ સૂચવે છે કે જૈવવૈજ્ઞાનિક, માનસશાસ્ત્રીય અને સામાજિક પરિબળો એમ ત્રણેય ડિપ્રેસન સર્જવામાં ભૂમિકા ભજવે છે.&lt;ref&gt;{{vcite web |author=Department of Health and Human Services |year=1999 |url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/pdfs/c2.pdf |title=The fundamentals of mental health and mental illness |work=Mental Health: A Report of the Surgeon General |access-date=2008-11-11| format=PDF}}&lt;/ref&gt; ડાયાથેસિસ-સ્ટ્રેસ મોડલ સૂચવે છે કે જ્યારે પહેલેથી અસ્તિત્વમાં રહેલી અસુરક્ષા અથવા ડાયાથેસિસ જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓ દ્વારા સક્રિય કરાઇ હોય ત્યારે ડિપ્રેસન સર્જાય છે. પહેલેથી અસ્તિત્વમાં રહેલી અસુરક્ષા જનીની,&lt;ref name=&quot;Caspi&quot;&gt;{{vcite journal |author=Caspi A, Sugden K, Moffitt TE |title=Influence of life stress on depression: Moderation by a polymorphism in the 5-HTT gene |journal=Science |volume=301 |pages=386–89 |year=2003|pmid=12869766 |doi=10.1126/science.1083968 |issue=5631}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite web |author=Haeffel GJ; Getchell M; Koposov RA; Yrigollen CM; DeYoung CG; af Klinteberg B; ''et al.'' |year=2008 |url=http://www.nd.edu/~ghaeffel/Resources/Haeffel%20et%20al.,%202008.pdf |title=Association between polymorphisms in the dopamine transporter gene and depression: Evidence for a gene–environment interaction in a sample of juvenile detainees |work=Psychological Science |access-date=2008-11-11 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031910/http://www.nd.edu/~ghaeffel/Resources/Haeffel%20et%20al.%2C%202008.pdf }}&lt;/ref&gt; એટલે કે પ્રકૃતિ અને પાલનપોષણ વચ્ચેનો સંવાદ, અથવા યોજનાકીય હોઇ શકે છે. યોજનાકીય અસુરક્ષા બાળપણમાં દુનિયા અંગે શિખેલા ખ્યાલોમાંથી પેદા થાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite web |author=Slavich GM |year=2004 |url=http://www.psychologicalscience.org/observer/getArticle.cfm?id=1640 |title=Deconstructing depression: A diathesis-stress perspective  (Opinion) |work=APS Observer |access-date=2008-11-11 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511233644/http://www.psychologicalscience.org/observer/getArticle.cfm?id=1640 }}&lt;/ref&gt;

આ આંતરસક્રિય મોડેલોને પ્રયોગમૂલક ટેકો મળ્યો છે. દાખલા તરીકે, ન્યૂ ઝીલેન્ડના સંશોધકોએ લોકોના પ્રારંભિક સામાન્ય ઉદબોધકમાં ડિપ્રેસન કેવી રીતે ઉભરે છે તેનું લાંબા સમય સુધી દસ્તાવેજીકરણ કરીને, ડિપ્રેસનનો અભ્યાસ કરવા અપેક્ષા અભિગમ અપનાવ્યો. સંશોધકોએ તારણ કાઢ્યું હતું કે, સેરોટોનિન વાહક (5-એચટીટી (5-HTT)) જનીનમાં વિવિધતા તે શક્યતાને અસર કરે છે કે, જે લોકોને જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓનો સામનો કરવો પડે છે અને તેમને ડિપ્રેસન થઇ શકે છે. આવી ઘટનાઓ બાદ ડિપ્રેસન આવી શકે છે પરંતુ 5-એચટીટી (5-HTT) જનીનમાં એક કે બે વૈકલ્પિક કારકો ઓછા ધરાવતા લોકોમાં ડિપ્રેસન થવાની શક્યતા વધુ જણાય છે.&lt;ref name=&quot;Caspi&quot;/&gt; વધુમાં, સ્વિડીશ અભ્યાસે ડિપ્રેસનના વારસા -જનીની તફાવત સાથે સંકળાયેલા દેખાવમાં વ્યક્તિગત તફાવતની માત્રા- નો અંદાજ કાઢ્યો હતો. તે મહિલાઓ માટે 40 ટકા અને પુરૂષો માટે 30 ટકા હતો.&lt;ref name=&quot;pmid16390897&quot;&gt;{{vcite journal |author=Kendler KS, Gatz M, Gardner CO, Pedersen NL |title=A Swedish national twin study of lifetime major depression |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=1 |pages=109–14 |year=2006  |pmid=16390897 |doi=10.1176/appi.ajp.163.1.109}}&lt;/ref&gt; વિકાસીય મનોવૈજ્ઞાનિકોએ સૂચવ્યું હતું કે ડિપ્રેસનના જનીની મૂળ પ્રાકૃતિક રીતે પસંદ કરાયેલા અનુકૂલનના ઇતિહાસમાં ઊંડે રહેલા છે. મેજર ડિપ્રેસનને મળતો આવતો પદાર્થ ઉત્તેજિત મિજાજ વિકાર લાંબા ગાળા સુધી દવાના ઉપયોગ અથવા દવાના દુરુપયોગ અથવા ચોકક્સ ઘેનની દવાઓ બંધ કરવી અને કૃત્રિમ નિંદ્રા આણનારી દવાઓ સાથે સંકળાયેલો છે.&lt;ref name=&quot;pmid9210745&quot;&gt;{{vcite journal |author=Schuckit MA, Tipp JE, Bergman M, Reich W, Hesselbrock VM, Smith TL |title=Comparison of induced and independent major depressive disorders in 2,945 alcoholics |journal=Am J Psychiatry |volume=154 |issue=7 |pages=948–57 |year=1997 |pmid=9210745}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ashman&quot;&gt;{{vcite web|author= Professor Heather Ashton|year= 2002|url= http://www.benzo.org.uk/manual/bzcha03.htm|title= Benzodiazepines: How They Work and How to Withdraw}}&lt;/ref&gt;

=== જૈવવૈજ્ઞાનિક ===
{{Main|Biology of depression}}

==== મોનોએમાઇન પૂર્વધારણા ====
[[ચિત્ર:Synapse Illustration2 tweaked.svg|thumb|250px|ઓળખાયેલા લગભગ 30 ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોમાંથી સંશોધકો ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન અને ત્રણ મુખ્ય ચેતારસાયણ: સેરોટોનિન, નોરેપાઇનફ્રાઇન, અને ડોપામાઇનના કાર્ય વચ્ચે સંબંધ શોધ્યો છે.ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ મગજના માળખાની અંદર આ ત્રણ ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોના કાર્યોના કુલ સંતુલનને પ્રભાવિત કરે છે જે તણાવ પ્રત્યે લાગણીઓ અને પ્રતિક્રિયાઓ અને ઉંઘ, ભૂખ અને કામોત્તેજનાની શારીરિક ક્રિયાનું નિયમન કરે છે.&lt;ref&gt;[58]&lt;/ref&gt;]]

મોટા ભાગની એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ મગજમાં ચેતાકોષો વચ્ચેની ચેતોપાગમ ફાટમાં એક અથવા એકથી વધુ મોનોએમાઇન -ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યો સેરોટોનિન, નોરેપાઇનફ્રાઇન અને ડોપામાઇન—ના સ્તરમાં વધારો કરે છે. કેટલીક દવાઓ મોનોએમાઇન ગ્રાહકોને સીધી અસર કરે છે.

સેરોટોનિન અન્ય ચેતાપ્રેષક પ્રણાલીઓનું નિયમન કરતી હોવાની પૂર્વધારણા છે. સેરોટોનિની ઘટેલી પ્રવૃત્તિ આ પ્રણાલીઓને અસામાન્ય અને અનિયમિત રીતે કાર્ય કરવા દે છે.&lt;ref name=&quot;IntegrativeSerotonin&quot;&gt;{{Harvnb|Barlow|2005| p=226}}&lt;/ref&gt; આ &quot;માન્યતાશીલ પૂર્વધારણા&quot; મુજબ, ડિપ્રેસન ત્યારે પેદા થાય છે જ્યારે સેરોટોનિનનું નીચું સ્તર અન્ય મોનોએમાઇન ચેતાપ્રેષક દ્રવ્ય નોરેપાઇનફ્રાઇનના નીચા સ્તરને પ્રોત્સાહન આપે છે.&lt;ref&gt;{{vcite web |author=Shah N, Eisner T, Farrell M, Raeder C |year=1999 |month=July/August |url=http://www.pswi.org/professional/pharmaco/depression.pdf |title=An overview of SSRIs for the treatment of depression |work=Journal of the Pharmacy Society of Wisconsin |access-date=2008-11-10 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031913/http://www.pswi.org/professional/pharmaco/depression.pdf }}&lt;/ref&gt; કેટલીક ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ નોરેપાઇનફ્રાઇનનું સ્તર સીધું વધારે છે જ્યારે અન્ય દવાઓ ત્રીજા મોનોએમાઇન ચેતાપ્રેષક દ્રવ્ય ડોપામાઇનનું સ્તર વધારે છે. આ નિરીક્ષણો ડિપ્રેસનની મોનોએમાઇન પૂર્વધારણાનો ઉદભવ કરે છે. મોનોએમાઇન પૂર્વધારણા તેની સમકાલિન રચનામાં જણાવે છે કે ચોક્કસ ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોની ઉણપ ડિપ્રેસનના સંબંધિત ગુણધર્મો માટે જવાબદાર છે: &quot;નોરેપાઇનફ્રાઇનનો બદલાવ અને ઊર્જા તેમજ અસ્વસ્થતા, એકાગ્રતા, અને જીવનમાં રસ સાથે સંબંધ હોઇ શકે છે; સેરોટોનિન[ના અભાવ]નો અસ્વસ્થતા, મનોગ્રસ્તિ અને અનિવાર્ય આવેગો સાથે સંબંધ હોઇ શકે છે અને ડોપામાઇનનો એકાગ્રતા, પ્રેરણા, ખુશી અને બક્ષિસ તેમજ જીવનમાં રસ સાથે સંબંધ હોઇ શકે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;pmid18494537&quot;&gt;{{vcite journal |author=Nutt DJ |title=Relationship of neurotransmitters to the symptoms of major depressive disorder |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 Suppl E1 |pages=4–7 |year=2008 |pmid=18494537}}&lt;/ref&gt; આ સિદ્ધાંતના સમર્થકો સૌથી અગ્રણી ચિહ્નોને અસર કરતી હોય તેવી કાર્યની પ્રણાલી સાથે ડિપ્રેસન વિરોધી દવાની પસંદગીની ભલામણ કરે છે. ચિંતાતુર અને શીઘ્રકોપી દર્દીઓને એસએસઆરઆઇ (SSRI) અથવા નોરેપાઇનફ્રાઇન રિઅપટેક ઇનહિબિટર્સની સારવાર આપવી જોઇએ અને જે લોકો જીવનની ઊર્જા અને ખુશી ગુમાવી ચૂક્યા છે તે લોકોને નોરેપાઇનફ્રાઇન- અને ડોપામાઇન-વધારતી દવાઓ દ્વારા સારવાર આપવી જોઇએ.&lt;ref name=&quot;pmid18494537&quot;/&gt;

એવા ક્લિનિકલ નિરીક્ષણ કે, ઉપલબ્ધ મોનોએમાઇનની માત્રાને વધારતી દવાઓ અસરકારક ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ છે તે, ઉપરાંત તાજેતરની મનોરોગ ચિકિત્સા જનીનવિદ્યા સૂચવે છે કે કેન્દ્રીય મોનોએમાઇનના કાર્યમાં ફોનેટાઇપિક વિવિધતા ડિપ્રેસન પ્રત્યે અસુરક્ષા સાથે સહેજ સંકળાયેલી હોઇ શકે છે. આ અવલોકનો છતાં ડિપ્રેસનનું કારણ માત્ર મોનોએમાઇનની ઉપણ નથી.&lt;ref name=&quot;nature08&quot;/&gt; છેલ્લા બે દાયકામાં સંશોધનોએ મોનોએમાઇન પૂર્વધારણાની અનેક મર્યાદાઓ છતી કરી છે અને મનોરોગ ચિકિત્સક સમુદાયમાં તેની ખુલાસારૂપ અયોગ્યતા ઉજાગર થઇ છે.&lt;ref name=&quot;pmid10775017&quot;&gt;{{vcite journal |author=Hirschfeld RM |title=History and evolution of the monoamine hypothesis of depression |journal=Journal of Clinical Psychiatry|volume=61 Suppl 6|pages=4–6 |year=2000 |pmid=10775017}}&lt;/ref&gt; પ્રતિદલીલ તે છે કે, એમએઓ (MAO) અવરોધકો અને એસએસઆરઆઇ (SSRI)ની મનોસ્થિતિ સુધારતી અસરો વિકસતા સારવારના સપ્તાહો લાગે છે જ્યારે ઉપલબ્ધ મોનોએમાઇનમાં વધારો કલાકોમાં થાય છે. અન્ય પ્રતિદલીલ મોનોએમાઇન ઘટાડતા ઔષધવિજ્ઞાનને લગતા પદાર્થો પર પ્રયોગોને આધારિત છે. કેન્દ્રીય રીતે ઉપલબ્ધ મોનોએમાઇનની સાંદ્રતામાં ઇરાદાપૂર્વકનો ઘટાડો સારવાર વગરના ડિપ્રેસનવાળા દર્દીની મનોસ્થિતિ ઘટાડી શકે છે ત્યારે આ ઘટાડો તંદુરસ્ત વ્યક્તિની મનોસ્થિતિ ઘટાડતી નથી.&lt;ref name=&quot;nature08&quot;&gt;{{cite journal |author=Krishnan V, Nestler EJ |title=The molecular neurobiology of depression |journal=Nature |volume=455 |issue=7215 |pages=894–902 |year=2008 |month=October |pmid=18923511 |pmc=2721780 |doi=10.1038/nature07455}}&lt;/ref&gt; ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓને ઉપચારક અસરકારકતા હાંસલ કરવા માટે અકબંધ{{clarify|date=October 2010}} મોનોએમાઇન પ્રણાલી જરૂરી છે&lt;ref name=&quot;pmid10775018&quot;&gt;{{vcite journal |author=Delgado PL |title=Depression: The case for a monoamine deficiency |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=61 Suppl 6|pages=7–11 |year=2000 |pmid=10775018}}&lt;/ref&gt; પરંતુ ટિયાનેપ્ટાઇન એ સેરોટોનિન અપટેક વર્ધક છે અને ઓપિપ્રામોલની મોનોએમાઇન પ્રણાલી પર કોઇ અસર નથી તે હકીકત છતાં, ટિયાનેપ્ટાઇન અને ઓપિપ્રામોલ જેવી કેટલીક દવાઓ ડિપ્રેસન વિરોધી ગુણધર્મો ધરાવે છે.{{citation needed|date=October 2010}} મોનોએમાઇન પૂર્વધારણાને સામાન્ય પ્રજા સમક્ષ જ્યારે માર્કેટિંગના સાધન તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેને &quot;રાસાયણિક અસંતુલન&quot; તરીકે કહેવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;PLoS&quot;&gt;{{vcite journal |author=Lacasse J, Leo J |title=Serotonin and depression: A disconnect between the advertisements and the scientific literature |journal=[[PLoS Medicine|PLoS Med]] |volume=2 |issue=12 |pages=e392 |year=2005 |pmid=16268734 |doi=10.1371/journal.pmed.0020392.g001 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&amp;doi=10.1371/journal.pmed.0020392 |access-date=2008-10-30 |pmc=1277931 |laysummary=http://www.medscape.com/viewarticle/516262 |laysource=[[Medscape]] |laydate=Nov. 8, 2005 |accessdate=2021-12-26 |archivedate=2009-01-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090122081424/http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&amp;doi=10.1371%2Fjournal.pmed.0020392 }}&lt;/ref&gt;

કેટલીક વ્યક્તિઓમાં જીવન તણાવ ડિપ્રેસિવ એપિસોડનો પૂર્વસંકેત છે પરંતુ અન્ય વ્યક્તિઓમાં નથી તે બાબત સમજાવવા માટે 2003માં સેરોટોનિક વાહક સાથે સંકળાયેલા પ્રોત્સાહન ક્ષેત્રો (5-એચટીટીએલપીઆર (5-HTTLPR))ના વૈકલ્પિક કારકોમાં ફેરફારને આધારે જનીન પર્યાવરણ આંતરક્રિયા (જીએક્સઇ (GxE))ની પૂર્વધારણા રચાઇ હતી.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Caspi A, Sugden K, Moffitt TE, ''et al.'' |title=Influence of life stress on depression: moderation by a polymorphism in the 5-HTT gene |journal=Science |volume=301 |issue=5631 |pages=386–9 |year=2003 |month=July |pmid=12869766 |doi=10.1126/science.1083968}}&lt;/ref&gt; 2009નું અધિવિશ્લેષણ સૂચવતું હતું કે ડિપ્રેસન સાથે તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓ જોડાયેલી હતી પરંતુ તેના 5-એચટીટીએલપીઆર (5-HTTLPR) જીનોટાઇપ સાથે સંબંધના કોઇ પુરાવા મળ્યા ન હતા.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Risch N, Herrell R, Lehner T, ''et al.'' |title=Interaction between the serotonin transporter gene (5-HTTLPR), stressful life events, and risk of depression: a meta-analysis |journal=JAMA |volume=301 |issue=23 |pages=2462–71 |year=2009 |month=June |pmid=19531786 |pmc=2938776 |doi=10.1001/jama.2009.878}}&lt;/ref&gt; 2009નું અન્ય એક અધિવિશ્લેષણ પાછળના અવલોકનો સાથે સહમત થતું હતું.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Munafò MR, Durrant C, Lewis G, Flint J |title=Gene X environment interactions at the serotonin transporter locus |journal=Biol. Psychiatry |volume=65 |issue=3 |pages=211–9 |year=2009 |month=February |pmid=18691701 |doi=10.1016/j.biopsych.2008.06.009}}&lt;/ref&gt; આ ક્ષેત્રમાં અભ્યાસોની 2010 સમીક્ષામાં પર્યાવરણીય પ્રતિકૂળતાના આકલન માટે વપરાયેલી પદ્ધતિ અને અભ્યાસોના પરિણામો વચ્ચે પદ્ધતિસરનો સંબંધ જણાયો હતો. આ સમીક્ષામાં તે પણ જણાયું હતું કે બંને 2009 અધિવિશ્લેષણો નકારાત્મક અભ્યાસ તરફી હતા જેમણે પ્રતિકૂળતાના આત્મ-અહેવાલ પગલાનો ઉપયોગ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Uher R, McGuffin P |title=The moderation by the serotonin transporter gene of environmental adversity in the etiology of depression: 2009 update |journal=Mol. Psychiatry |volume=15 |issue=1 |pages=18–22 |year=2010 |month=January |pmid=20029411 |doi=10.1038/mp.2009.123}}&lt;/ref&gt;

==== અન્ય સિદ્ધાંતો ====
ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓના એમઆરઆઇ (MRI) સ્કેનમાં ડિપ્રેસનવાળા વ્યક્તિઓના મગજના બંધારણમાં ડિપ્રેસનવગરના વ્યક્તિઓ કરતા કરતા ઘણો તફાવત જણાયો હતો. પરિણામોમાં કેટલીક સાતત્યતા નથી છતાં, અધિવિશ્લેષણો જણાવે છે કે તેમાં નાના હિપ્પોકેમ્પલ કદ&lt;ref&gt;{{vcite journal| author=Videbech, P and Ravnkilde| title=Hippocampal volume and depression: A meta-analysis of MRI studies| journal=American Journal of Psychiatry| volume=161|pages=1957–66.| year=2004| pmid=15514393| doi=10.1176/appi.ajp.161.11.1957| issue=11}}&lt;/ref&gt; અને હાયપરઇન્ટેન્સિવ લેઝન્સની વધેલી સંખ્યા માટે પુરાવા છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal|author=Videbech, P| title=MRI findings in patients with affective disorder: a meta-analysis| journal=Acta Psychiatrica Scandinavica| volume=96| issue=3 |pages=157–68| year=1997| doi=10.1111/j.1600-0447.1997.tb10146.x|pmid=9296545}}&lt;/ref&gt; હાયપરઇન્ટેન્સિટી મોટી ઉંમરના લોકો સાથે સકંળાયેલી છે અને તેમાંથી વેસ્ક્યુલર ડિપ્રેસનનો સિદ્ધાંત વિકસ્યો છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Herrmann LL, Le Masurier M, Ebmeier KP |title=White matter hyperintensities in late life depression: a systematic review|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |volume=79|pages=619–24 |year=2008|doi=10.1136/jnnp.2007.124651|pmid=17717021 |issue=6}}&lt;/ref&gt;

મનોસ્થિતિ અને સ્મરણશક્તિના કેન્દ્ર હિપ્પોકેમ્પસ&lt;ref&gt;{{vcite journal |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=brain-pathway-may-underlie-depression |title=Brain pathway may underlie depression |access-date=2008-09-13 |author=Mayberg H |date=July 6, 2007 |journal=[[Scientific American]]|volume=17|issue=4|pages=26–31}}&lt;/ref&gt;ના ન્યૂરોજીનેસિસ અને ડિપ્રેસન વચ્ચે સંબંધ હોઇ શકે છે. ડિપ્રેસનવાળી કેટલીક વ્યક્તિઓમાં હિપ્પોકેમ્પલ ચેતાકોષોનું નુકસાન જણાયું છે અને નબળી સ્મરણશક્તિ અને ડાયસ્થિમિક મનોસ્થિતિ સાથે સંબંધ ધરાવે છે.દવાઓ મગજમાં સેરોટોનિનનું સ્તર વધારી અને ન્યૂરોજીનેસિસ ઉત્તેજિત કરી શકે છે અને આમ હિપ્પોકેમ્પસનું કુલ દળ વધારે છે. આ વધારો મનોસ્થિતિ અને સ્મરણશક્તિ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Sheline YI, Gado MH, Kraemer HC|title=Untreated depression and hippocampal volume loss |journal=American Journal of Psychiatry |volume=160 |pages=1516–18 |year=2003 |pmid =12900317 |doi=10.1176/appi.ajp.160.8.1516 |issue=8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal |author =Duman RS, Heninger GR, Nestler EJ |title=A molecular and cellular theory of depression |journal=Archives of General Psychiatry|volume= 54|issue=7|pages=597–606 |year=1997 |pmid=9236543}}&lt;/ref&gt; લાગણીસભર વર્તણૂકના મોડ્યુલેશનમાં જોવા મળતા ડિપ્રેસન અને એન્ટિરીયર સિન્ગ્યુલેટ કોર્ટેક્સ વચ્ચે પણ સમાન સંબંધ જોવા મળ્યો છે.&lt;ref name=&quot;pmid18704022&quot;&gt;{{vcite journal |author=Drevets WC, Savitz J, Trimble M |title=The subgenual anterior cingulate cortex in mood disorders |journal=CNS Spectrums |volume=13 |issue=8 |pages=663–81 |year=2008  |pmid=18704022 |pmc=2729429}}&lt;/ref&gt; ન્યરોજીનેસિસ માટે જવાબદાર ન્યૂરોટ્રોફિન્સ પૈકીનું એક ન્યૂરોટ્રોફિન બ્રેઇન-ડિરાઇવ્ડ ન્યૂરોટ્રોફિક ફેક્ટર (બીડીએનએફ (BDNF)) છે. ડિપ્રેસનવાળા વ્યક્તિના રક્ત કોષરસમાં બીડીએનએફ (BDNF)નું સ્તર સામાન્ય કરતા (ત્રણ ગણાથી વધુ) ઘટેલું હોય છે. ડિપ્રેસન વિરોધી સારવાર રૂધિરનું બીડીએનએફ (BDNF) સતર વધારે છે. અન્ય ઘણા ડિસઓર્ડરમાં કોષરસ બીડીએનએફ (BDNF)નું ઘટેલું સ્તર જોવા મળ્યું છે છતાં, એવા કેટલાક પુરાવા છે કે  બીડીએનએફ (BDNF) ડિપ્રેસનના કારક અને ડિપ્રેસન વિરોધી દવાના કાર્ય સાથે સંકળાયેલું છે.&lt;ref name=&quot;pmid18571629&quot;&gt;{{vcite journal |author=Sen S, Duman R, Sanacora G |title=Serum brain-derived neurotrophic factor, depression, and antidepressant medications: Meta-analyses and implications |journal=Biological Psychiatry |volume=64 |issue=6 |pages=527–32 |year=2008  |pmid=18571629 |doi=10.1016/j.biopsych.2008.05.005 |pmc=2597158}}&lt;/ref&gt;

એવા કેટલાક પુરાવા પણ છે કે, હાયપોથેલેમિક-પિચ્યુટરી-એડ્રિનાલ એક્સિસ (એચપીએ એક્સિસ (HPA axis))ની વધુ પડતી સક્રિયતાને કારણે આંશિક રીતે મેજર ડિપ્રેસન સર્જાઇ શકે છે. જે તણાવ પ્રત્યે ન્યૂરો-એન્ડોક્રાઇનની અસર જેવી અસરમાં પરિણમે છે. તપાસમાં અંતઃસ્ત્રાવ કોર્ટિસોલનું વધેલું સ્તર અને પિચ્યુટરી અને અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથીઓનું વધેલું કદ જાણવા મળ્યું હતું જે સૂચવે છે કે કેટલાક મેજર ડિપ્રેસન સહિતના કેટલાક મનોરોગ ચિકિત્સક ડિસઓર્ડરમાં અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર ભૂમિકા ભજવી શકે છે. હાયપોથેલેમસમાંથી કોર્ટિકોટ્રોપિન મુક્ત કરતા અંતઃસ્ત્રાવનું વધુ પડતું સંશ્લેષણ આના માટે જવાબદાર હોવાનું માનવામાં આવે છે અને તે જ્ઞાનાત્મક અને ઉત્તેજન ચિહ્નો સાથે સંકળાયેલા છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal|author=Monteleone P |url=http://www.co-psychiatry.com/pt/re/copsych/abstract.00001504-200111000-00020.htm;jsessionid=JWdDsz1T6hhjhpsR47xrbhpTjhxhpdS64Yh8QzptbqR1rrNkmVfF!1600976923!181195628!8091!-1 (abstract) |title=Endocrine disturbances and psychiatric disorders |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins, Inc. |year=2001 |volume=14|issue=6|pages=605–10|journal=Current Opinion in Psychiatry |issn=0951–7367}}&lt;/ref&gt;

પ્રજનનક્ષમ અવસ્થા, પ્રસૂતિ પહેલાનો સમયગાળો અને મેનોપોઝ બાદ ઘટેલા દર બાદ ડિપ્રેસિવ એપિસોડના જોખમમાં વધારાને કારણે એસ્ટ્રોજન અંતઃસ્ત્રાવ ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરમાં સંકળાયેલો હોવાનું જણાયું છે.&lt;ref name=&quot;pmid12810759&quot;&gt;{{vcite journal |author=Cutter WJ, Norbury R, Murphy DG |title=Oestrogen, brain function, and neuropsychiatric disorders |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry |volume=74 |issue=7 |pages=837–40 |year=2003 |pmid=12810759 |pmc=1738534 |doi=10.1136/jnnp.74.7.837}}&lt;/ref&gt; તેનાથી વિપરિત માસિક સ્ત્રાવ અગાઉના અને પાછળના સમયગાળામાં એસ્ટ્રોજનનું નીચું સ્તર પણ વધેલા જોખમ સાથે સંકળાયેલું છે.&lt;ref name=&quot;pmid12810759&quot;/&gt; અચાનક પાછા ખસી જવું, ચડાવ ઉતાર અથા એસ્ટ્રોજનના સાતત્યપૂર્ણ નીચા સ્તર નોંધપાત્ર નબળી મનોસ્થિતિ સાથે જોડવામાં આવેલા છે. એસ્ટ્રોજનનાનું સ્તર સ્થિર થયા બાદ અથવા પુનઃસ્થાપિત થયા બાદ ડિપ્રેસન પોસ્ટપાર્ટમ, પેરીમેનોપોઝ અને પોસ્ટમેનોપોઝમાંથી ક્લિનિકલ રિકવરી અસરકારક જણાઇ હતી.&lt;ref name=&quot;pmid16292022&quot;&gt;{{vcite journal|author = Douma, S.L, Husband, C., O’Donnell, M.E., Barwin, B.N., Woodend A.K.|title = Estrogen-related Mood Disorders Reproductive Life Cycle Factors|journal = Advances in Nursing Science|volume = 28|issue = 4|pages = 364–375|year = 2005|pmid = 16292022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17909167&quot;&gt;{{vcite journal|author = Lasiuk, GC and Hegadoren, KM|title = The Effects of Estradiol on Central Serotonergic Systems and Its Relationship to Mood in Women|journal = Biological Research for Nursing (2007),|volume = 9|issue = 2|pages = 147–160|year = 2007|pmid = 17909167|doi = 10.1177/1099800407305600}}&lt;/ref&gt;

અન્ય સંશોધનોએ કુલ કોષીય કાર્ય માટે જરૂરી અણુ સાયટોકાઇનની સંભવિત ભૂમિકાની શક્યતા ચકાસી છે. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરના ચિહ્નો માંદગીની વર્તણૂકના ચિહ્નોને મળતા આવે છે, માંદગીની વર્તણૂક એ રોગપ્રતિકારક તંત્ર જ્યારે ચેપ સામે લડી રહ્યું હોય છે ત્યારે શરીરની પ્રતિક્રિયા છે. આ બાબત તે શક્યતાને પ્રોત્સાહન આપે છે કે સર્ક્યુલેટરી સાયટોકાઇન્સમાં અસાધારણતાના પરિણામ સ્વરૂપ માંદગીની વર્તણૂક સાથે ડિપ્રેસન સંકળાયેલું છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal| author=Dantzer R, O'Connor JC, Freund GG, Johnson RW, Kelley KW |year=2008 |title=From inflammation to sickness and depression: when the immune system subjugates the brain |journal=Nat Rev Neurosci |volume=9 |pages=46–56 |pmid=18073775| doi=10.1038/nrn2297| issue=1}}&lt;/ref&gt; અંકુશના સ્થાને ડિપ્રેસ્ડ વિષયોમાં આઇએલ-6 (IL-6) અને ટીએનએફ-આલ્ફા (TNF-α)ની ઊંચી રૂધિર સાંદ્રતા દર્શાવતા ક્લિનિકલ લિટરેચરના અધિવિશ્લેષણ ડિપ્રેસનમાં પ્રો-ઇન્ફ્લેમેટરી સાઇટોકાઇન્સની દ્રઢ ભૂમિકા સૂચવે છે.&lt;ref name=&quot;pmid 20015486&quot;&gt;{{vcite journal|author = Dowlati Y, Herrmann N, Swardfager W, Liu H, Sham L, Reim EK, Lanctot KL|title = A meta-analysis of cytokines in major depression|journal = Biological Psychiatry|volume = 67|issue = 5|pages = 446–457|year = 2010|pmid = 20015486|doi = 10.1016/j.biopsych.2009.09.033}}&lt;/ref&gt;

=== મનોવૈજ્ઞાનિક ===
વ્યક્તિત્વ અને તેના વિકાસના વિવિધ પાસાઓ ડિપ્રેસનના ઉદભવ અને સાતત્ય સાથે સંકળાયેલા હોય તેમ જણાય છે.&lt;ref name=&quot;Raph00&quot;&gt;{{vcite book |title=Unmet Need in Psychiatry:Problems, Resources, Responses |editor=Andrews G, Henderson S ''(eds)''|year=2000 |publisher=Cambridge University Press |pages=138–39|chapter= Unmet Need for Prevention|author=Raphael B|isbn=0-521-66229-X}}&lt;/ref&gt; તેમાં નકારાત્મક લાગણી એક સામાન્ય પૂર્વચિહ્ન છે.&lt;ref name=&quot;pmid19187578&quot;&gt;પીએમઆઇડી (PMID)&lt;/ref&gt; ડિપ્રેસિવ એપિસોડ પ્રતિકૂળ ઘટનાઓ સાથે દ્રઢપણે સંકળાયેલા હોયા છતાં વ્યક્તિની પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવાની શૈલી પણ તેમની સ્થિતિસ્થાપકતા સાથે સંકળાયેલી છે.&lt;ref name=&quot;Sad541&quot;&gt;{{Harvnb |Sadock|2002| p=541}}&lt;/ref&gt; વધુમાં, ઓછું આત્મસન્માન અને આત્મ-પરાજયની લગણી અથવા વિકૃત વિચારો ડિપ્રેસન સાથે સંકળાયેલા છે. જે લોકો ધાર્મિક છે તેમનામાં ડિપ્રેસન આવવાની શક્યતા ઓછી છે તેમજ તેઓ ઝડપથી ડિપ્રેસનમાંથી છૂટકારો મેળવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=http://www.ingentaconnect.com/content/aap/twr/1999/00000002/00000002/art00008 |title=Religion and depression: a review of the literature |author=McCullough, Michael; Larson, David |journal=Twin Research |volume=2 |issue=2 |date=1 June 1999 |pages=126–136 |pmid=10480747 |publisher=Australian Academic Press |doi=10.1375/136905299320565997 |ref=harv |postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal|author=Dein, S|title=Religion, spirituality and depression: implications for research and treatment|journal=Primary Care and Community Psychiatry|volume=11|issue=2|pages=67–72|year=2006|url=http://www.librapharm.com/headeradmin/upload/0178web2.pdf|format=PDF|access-date=2008-11-21|doi=10.1185/135525706X121110|accessdate=2011-02-15|archivedate=2006-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061021164223/http://www.librapharm.com/headeradmin/upload/0178web2.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal|journal=Rev. Bras. Psiquiatr.|title=Religiousness and mental health: a review |pmid=16924349 |url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1516-44462006000300018&amp;lng=en&amp;nrm=iso&amp;tlng=en|date=September 2006|last1=Moreira-Almeida|first1=A|last2=Neto|first2=FL|last3=Koenig|first3=HG|volume=28|issue=3|pages=242–50}}&lt;/ref&gt; કયા પરિબળો ડિપ્રેસનના કારણો છે અથવા કયા પરિબળો ડિપ્રેસનની અસર છે તે હંમેશા સ્પષ્ટ નથી છતાં ડિપ્રેસનવાળી જે વ્યક્તિઓ તેમની વિચાર શૈલીને પ્રતિબિંબિત કરી શકે છે કે પડકારી શકે છે તેઓ સુધરેલી મનોસ્થિતિ અને આત્મસન્માન દર્શાવે છે.&lt;ref&gt;{{vcite web|author=Warman DM, [[Aaron Temkin Beck|Beck AT]]|year=2003|url=http://www.nami.org/Template.cfm?Section=About_Treatments_and_Supports&amp;template=/ContentManagement/ContentDisplay.cfm&amp;ContentID=7952|title=About treatment and supports: Cognitive behavioral therapy|work=National Alliance on Mental Illness (NAMI) website|access-date=2008-10-17|accessdate=2021-07-10|archivedate=2008-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081029094646/http://www.nami.org/Template.cfm?Section=About_Treatments_and_Supports&amp;template=%2FContentManagement%2FContentDisplay.cfm&amp;ContentID=7952}}&lt;/ref&gt;

અમેરિકન મનોરોગ ચિકિત્સક એરોન ટી. બેકએ અત્યારે જે ડિપ્રેસનના જ્ઞાનાત્મક મોડલ તરીકે ઓળખાય છે તે 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં વિકસાવ્યું હતું. તેઓ જ્યોર્જ કેલી અને એલ્બર્ટ એલિસએ અગાઉ કરેલા કામને અનુસર્યા હતા. તેણે દરખાસ્ત કરી હતી કે ડિપ્રેસનની નીચે ત્રણ વિચાર રહેલા છેઃ જેમાં નકારાત્મક વિચારો, પોતાની જાત, પોતાની દુનિયા અને પોતાના ભાવિ અંગે જ્ઞાનાત્મક ભૂલો, હતાશાપૂર્ણ વિચારોની રિકરન્ટ શૈલી અથવા ''પદ્ધતિસર'' નું અને વિકૃત માહિતી પ્રસંસ્કરણની ત્રીપૂટીનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Beckdep&quot;&gt;{{Harvnb |Beck|1987| pp=10–15}}&lt;/ref&gt; આ સિદ્ધાંતો પરથી તેણે જ્ઞાનાત્મક વર્તણૂકીય થેરાપી (સીબીટી (CBT))ની તકનીક વિકસાવી.&lt;ref&gt;{{Harvnb |Beck|1987| p=3}}&lt;/ref&gt; અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક માર્ટિન સેલીગમેન મુજબ, માનવમાં ડિપ્રેસન એ પ્રયોગશાળામાં પ્રાણીઓમાં શિક્ષિત લાચારીને સમાન છે. પ્રયોગશાળામાં પ્રાણીઓ અપ્રિય સ્થિતિમાં રહે છે. તેઓ ભાગી જવાને સક્ષમ છે પરંતુ એમ કરતા નથી કારણકે તેમને પહેલેથી જ શિખવવામાં આવ્યું છે કે તેમની પાસે કોઇ અંકુશ નથી.&lt;ref name=&quot;Helplessness&quot;&gt;{{vcite book |author=Seligman, M|title=Helplessness: On depression, development and death |pages=75–106|chapter=Depression|publisher=WH Freeman |location=San Francisco, CA, USA |year=1975 |isbn=0716707519}}&lt;/ref&gt;


1960ના દાયકામાં એટેચમેન્ટ થિયરી વિકસાવનાર અંગ્રેજી મનોરોગ ચિકિત્સક જોહન બોલ્બી પુખ્તાવસ્થામાં ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર અને બાળપણમાં બાળક અને તેના પુખ્ત વાલી વચ્ચેના સંબંધની ગુણવત્તા વચ્ચે સંબંધ હોવાનું જણાવે છે. &quot;પ્રારંભિક નુકસાનના અનુભવ, વિભાજન અને માતાપિતા અથવા પાલક તરફથી રદીયો અસુરક્ષિત આંતરિક કાર્ય મોડલ રચે છે (જે બાળકને એવો સંદેશ આપે છે તે કે અપ્રિય છે)..... પોતાની જાતની અપ્રિય તરીકે આંતરિક જ્ઞાનાત્મક રજૂઆત અને અપ્રિય અથવા અવિશ્વાસુ તરીકેનું જોડાણ બેકની જ્ઞાનાત્મક ત્રીપૂટીના સતત હશે.&quot;&lt;ref name=&quot;Ma_attachment&quot;/&gt; વિવિધ પ્રકારના અભ્યાસો એટેચમેન્ટ થિયરીને સમર્થન આપે છે ત્યારે જોતે નોંધેલું પ્રારંભિક જોડાણ અને બાદમાં ડિપ્રેસન વચ્ચે સંબંધ છે કે કેમ તે અંગે સંશોધન અપૂર્ણ છે.&lt;ref name=&quot;Ma_attachment&quot;&gt;{{vcite journal |author=Ma, K |title=Attachment theory in adult psychiatry. Part 1: Conceptualisations, measurement and clinical research findings |journal=Advances in Psychiatric Treatment|volume=12 |pages=440–449 |year=2006|url=http://apt.rcpsych.org/cgi/content/full/12/6/440 |access-date=2010-04-21}}&lt;/ref&gt;

ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિ ઘણીવાર નકારાત્મક ઘટનાઓ માટે પોતાની જાતને દોષી ઠેરવે છે&lt;ref name=&quot;Integrative&quot;/&gt; અને પોતાની જાતે નોંધેલા ડિપ્રેસનવાળા હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાયેલા કિશોરો પરના 1993ના અભ્યાસમાં જેમ જોવા મળે છે તેમ જે લોકો નકારાત્મક ઘટનાઓ માટે પોતાની જાતને દોષી ઠેરવે છે તેઓ હકારાત્મક પરિણામોનો શ્રેય લઇ શકતા નથી.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Pinto A, Francis G |year=1993 |title=Cognitive correlates of depressive symptoms in hospitalized adolescents |journal=Adolescence |volume=28 |issue=111 |pages=661–72 |pmid=8237551}}&lt;/ref&gt; આ વલણ ડિપ્રેસિવ એટ્રિબ્યુશન અથવા નિરાશાવાદી ખુલાસારૂપ શૈલીના ગુણધર્મ છે.&lt;ref name=&quot;Integrative&quot;&gt;{{Harvnb|Barlow|2005| pp=230–32}}&lt;/ref&gt; સામાજિક જ્ઞાનાત્મક સિદ્ધાંત સાથે સંકળાયેલા કેનેડીયન સામાજિક મનોવૈજ્ઞાનિક એલ્બર્ટ બેન્ડુરા મુજબ, ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિઓ નિષ્ફળતાના અનુભવ, સામાજિક મોડલની નિષ્ફળતાનું નિરીક્ષણ, તે સફળ થઇ શકશે તેવી સામાજિક માન્યતાનો અભાવ અને ભાર અને તણાવ સહિતની તેની પોતાની શારીરિક અને લાગણીની સ્થિતિને આધારે પોતાની જાત પ્રત્યે નકારાત્મક વિચાર ધરાવે છે. આ પ્રભાવ નકારાત્મક આત્મ-વિભાવના અને આત્મ-કાર્યક્ષમતાના અભાવમાં પરિણમી શકે છે. માટે તેઓ એવું નથી વિચારતા કે તેઓ ઘટનાઓ પર પ્રભાવ પાડી શકે છે અથવા વ્યક્તિગત હેતુ હાંસલ કરી શકે છે.&lt;ref&gt;{{vcite book |author=Bandura A |chapter=Self-Efficacy |title=Encyclopedia of mental health |editor=Friedman H |publisher=Academic Press |location=San Diego |year=1998 |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |access-date=2008-08-17 |isbn=0122266765 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |date=2012-10-01 }} {{Cite web |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2012-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2012-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

મહિલાઓમાં ડિપ્રેસનનો અભ્યાસ સૂચવે છે કે, વહેલું માતૃત્વ નુકસાન, વિશ્વાસપાત્ર સંબંધોનો અભાવ, ઘરે કેટલાક બાળકોની સંભાળની જવાબદારી અને બેરોજગારી જેવા અસુરક્ષિત પરિબળો મહિલાઓમાં ડિપ્રેસનનું જોખમ ઉભું કરી શકે છે.&lt;ref&gt;{{vcite book |title=Social Origins of Depression: A Study of Psychiatric Disorder in Women |author=Brown GW, Harris TO |origyear=1978 |year=2001 |publisher=Routledge |isbn=0-415-20268-X|pages=}}&lt;/ref&gt; મોટી ઉંમરના પુખ્તોમાં આ પરિબળો આરોગ્ય સમસ્યા, સંભાળ આપવાની અથવા સંભાળ મેળવવાની ભૂમિકામાં સંક્રાંતિને કારણે પત્ની અથવા પુખ્ત બાળકો સાથેના સંબંધમાં પરિવર્તન, પ્રિય વ્યક્તિનું મૃત્યુ અથવા જૂના મિત્રોના આરોગ્યને લગતા જીવન પરિવર્તનોને કારણે તેમની સાથેના સામાજિક સંબંધની પ્રાપ્યતા અથવા ગુણવત્તામાં પરિવર્તન વગેરે હોઇ શકે છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Hinrichsen GA, Emery EE |title=Interpersonal factors and late-life depression |journal=Clinical Psychology: Science and Practice |volume=12|issue=3|pages=264–75 |year=2006|format=Subscription required |doi=10.1093/clipsy/bpi027}}&lt;/ref&gt;

ડિપ્રેસનને સમજવામાં મનોવિજ્ઞાનની [[મનોવિષ્લેષણ|સાયકોએનાલિટિક]] અને હ્યુમનિસ્ટિક શાખાનું પણ યોગદાન મળ્યું છે. ઓસ્ટ્રેલિયન મનોરોગ ચિકિત્સક સિગમન્ડ ફ્રીયુડના ક્લાસિકલ મનોવિશ્લેષણ મત મુજબ ડિપ્રેસન અથવા ''ખેદોન્માદ''  આંતરવ્યક્તિત્વ નુકસાન&lt;ref name=&quot;Carhart-Harris08&quot;&gt;{{vcite journal |author=Carhart-Harris RL, Mayberg HS, Malizia AL, Nutt D |title=Mourning and melancholia revisited: Correspondences between principles of Freudian metapsychology and empirical findings in neuropsychiatry |journal=Annals of General Psychiatry |volume=7|pages=9 |year=2008 |pmid=18652673 |pmc=2515304 |doi=10.1186/1744-859X-7-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite book |editor=Richards A ''(ed.)'' |last=Freud|first= S|title=11.On Metapsychology: The Theory of Psycholoanalysis |url=https://archive.org/details/onmetapsychology0002freu |chapter=Mourning and Melancholia|pages=[https://archive.org/details/onmetapsychology0002freu/page/245 245]–69 |publisher=Pelican |location=Aylesbury, Bucks |year=1984 |isbn=0-14-021740-1}}&lt;/ref&gt; અને જીવનના પ્રારંભિક અનુભવો સાથે સંબંધ ધરાવતા હોઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;Radden2003&quot;/&gt; એક્ઝિસ્ટેન્શિયલ થેરાપિસ્ટ એ ડિપ્રેસનને વર્તમાનમાં અર્થ&lt;ref name=&quot;Frankl&quot;&gt;{{vcite book |author=Frankl VE |title=Man's search for ultimate meaning |publisher=Basic Books |location=New York, NY, USA |year=2000 |pages=139–40 |isbn=0738203548}}&lt;/ref&gt; અને ભાવિની દૃષ્ટિના અભાવ સાથે જોડે છે.&lt;ref&gt;{{vcite web |author=Geppert CMA |year=2006 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/51281 |title=Damage control |work=Psychiatric Times |access-date=2008-11-08 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2020-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614095727/https://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/51281 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;May&quot;&gt;{{Harvnb |May|1994| p=133}}&lt;/ref&gt; હ્યુમનિસ્ટિક મનોવિજ્ઞાનના સ્થાપક અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક અબ્રાહમ માસલોએ સૂચવ્યું હતું કે, ડિપ્રેસન ત્યારે ઉદભવે છે જ્યારે લોકો તેમની જરૂરિયાતો પુરી કરી શકતા નથી અથવા પોતાની પૂર્ણ ક્ષમતા જાણવા આત્મ-વાસ્તવિકતા જાણી શકતા નથી.&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.social-psychology.de/do/pt_maslow.pdf|title = Abraham Maslow: Personality Theories|access-date = 2008-10-27|last = Boeree|first = CG|year = 1998|format = PDF|publisher = Psychology Department, Shippensburg University|archive-date = 2021-01-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20210113092943/http://www.social-psychology.de/do/pt_maslow.pdf|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Maslow&quot;&gt;{{vcite book |author=Maslow A |title=The Farther Reaches of Human Nature|publisher=Viking Books |location=New York, NY, USA |year=1971 |pages=318 |isbn=0670308536}}&lt;/ref&gt;

=== સામાજિક ===
ગરીબી અને સામાજિક અલગતા માનસિક આરોગ્યની સમસ્યાના વધેલા જોખમ સાથે સંકળાયેલા છે.&lt;ref name=&quot;Raph00&quot;/&gt; બાળક સાથે દુર્વ્યવ્હાર (શારીરિક, ભાવુક, જાતીય, અથવા ઉપેક્ષા) પણ પાછલી ઉંમરમાં ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર વિકસાવવાના જોખમ સાથે સંકળાયેલા છે.&lt;ref name=&quot;pmid18602762&quot;&gt;{{vcite journal |author=Heim C, Newport DJ, Mletzko T, Miller AH, Nemeroff CB |title=The link between childhood trauma and depression: insights from HPA axis studies in humans |journal=Psychoneuroendocrinology |volume=33 |issue=6 |pages=693–710 |year=2008 |pmid=18602762 |doi=10.1016/j.psyneuen.2008.03.008}}&lt;/ref&gt; વિકાસના વર્ષો દરમિયાન બાળક શીખે છે કે તેણે સામાજિક વ્યક્તિ કેવી રીતે બનવું, આ બાબતને જોતા આ જોડાણ સારી માન્યતા ધરાવે છે. પાલક દ્વારા બાળક સાથે દુર્વ્યવ્હાર બાળકના વ્યક્તિત્વના વિકાસને અસર કરે છે અને ડિપ્રેસન તેમજ અન્ય ઘણી માનસિક અને ભાવુક સ્થિતિઓ માટે મોટું જોખમ ઉભું કરે છે. પિતૃ ડિપ્રેસન (ખાસ કરીને માતૃપક્ષે) જેવા પરિવારના કાર્યમાં વિક્ષેપ, ગંભીર લગ્ન ઘર્ષણ અથવા છૂટાછેડા, માતાપિતાનું મૃત્યુ અથવા ઉછેરમાં અન્ય વિક્ષેપ વધારાના જોખમ પરિબળો છે.&lt;ref name=&quot;Raph00&quot;/&gt; પુખ્તાવસ્થામાં જીવનની તણાવભરી ઘટનાઓ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ સાથે સંકળાયેલી છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Kessler, RC |year=1997 |title=The effects of stressful life events on depression |journal=Annual revue of Psychology |volume=48|pages=191–214 |pmid=9046559 |doi=10.1146/annurev.psych.48.1.191}}&lt;/ref&gt; આ સંદર્ભમાં સામાજિક ઉપેક્ષા સાથે સંકળાયેલી જીવનની ઘટનાઓ ડિપ્રેસન સાથે સંકળાયેલી હોય તેમ જણાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Kendler, KS |year=2003 |title=Life event dimensions of loss, humiliation, entrapment, and danger in the prediction of onsets of major depression and generalized anxiety |journal=Archives of General Psychiatry |volume=60|pages=789–796 |pmid=12912762 |doi=10.1001/archpsyc.60.8.789 |last2=Hettema |last3=Butera |last4=Gardner |last5=Prescott |issue=8 |first2=JM |first3=F |first4=CO |first5=CA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Slavich GM, Thornton T, Torres LD, Monroe SM, Gotlib IH |year=2009 |title=Targeted rejection predicts hastened onset of major depression |journal=Journal of Social and Clinical Psychology |volume=28|pages=223–243 |doi=10.1521/jscp.2009.28.2.223}}&lt;/ref&gt; જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાની અગાઉ થતો ડિપ્રેસનનો પ્રથમ એપિસોડ રિકરન્ટ હોય છે તેવા પુરાવા તે પૂર્વધારણા સાથે મેળ ખાય છે કે લોકો ડિપ્રેસનના સતત ઉદભવથી જીવનના તણાવ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ થાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Monroe SM, Slavich GM, Torres LD, Gotlib IH |year=2007 |title=Major life events and major chronic difficulties are differentially associated with history of major depressive episodes |journal=Journal of Abnormal Psychology |volume=116|pages=116–124 |pmid=17324022 |doi=10.1037/0021-843X.116.1.116 |issue=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb |Sadock|2002| p=540}}&lt;/ref&gt;

જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓ અને સામાજિક સમર્થન વચ્ચે સંબંધ ચર્ચાનો વિષય છે. સામાજિક સમર્થનનો અભાવ જીવનનો તણાવ ડિપ્રેસન તરફ દોરી જવાની શક્યતા વધારે છે અથવા સામાજિક સમર્થનની ગેરહાજરી તણાવ રચશે જે સીધો ડિપ્રેસન તરફ દોરી જશે.&lt;ref name=&quot;Vilhjalmsson&quot;&gt;{{vcite journal |author=Vilhjalmsson R |title=Life stress, social support and clinical depression: A reanalysis of the literature |journal=Social Science &amp; Medicine |volume=37 |pages=331–42 |year=1993 |pmid=8356482 |doi=10.1016/0277-9536(93)90264-5 |issue=3}}&lt;/ref&gt; ગુનાખોરી અથવા ગેરકાયદે દવાઓને કારણે નેબરહૂડ સોસિયલ ડિસઓર્ડર એ જોખમી પરિબળ છે તેના પુરાવા છે અને સારી સુવિધાઓ સાથે ઊંચો પડોશી સામાજિક આર્થિક દરજ્જો એ રક્ષણાત્મક પરિબળ છે.&lt;ref&gt;{{cite journal | pmid = 18753674  | author-separator =, | last1 = Kim | author-name-separator=  | first1 = D| doi=10.1093/epirev/mxn009 | title = Blues from the neighborhood? Neighborhood characteristics and depression. | journal = Epidemiologic reviews | volume=30 | year=2008 | pages=101–17}}&lt;/ref&gt; કામ કરવાના સ્થળે પ્રતિકૂળ સ્થિતિ, ખાસ કરીને નિર્ણય લેવાના ઓછા અવકાશ સાથેની પુષ્કળ કામ કરવું પડે તેવી નોકરી, ડિપ્રેસન સાથે સંકળાયેલા છે. જોકે, વિવિધતા અને મુંઝવતા પરિબળો તે પુષ્ટિ કરવી મુશ્કેલ બનાવે છે કે તે સંબંધ ઔપચારિક છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Bonde JP |year=2008|title=Psychosocial factors at work and risk of depression: A systematic review of the epidemiological evidence|journal=Journal of Occupational and Environmental Medicine |volume=65|pages=438–45|pmid=18417557 |doi=10.1136/oem.2007.038430 |issue=7}}&lt;/ref&gt;

=== ઉત્ક્રાંતિક ===
{{Main|Evolutionary approaches to depression}}
ઉત્ક્રાંતિક સિદ્ધાંતની દૃષ્ટએ, કેટલાક કિસ્સામાં મેજર ડિપ્રેસન વ્યક્તિની પ્રજનન ચુસ્તી વધારતી હોવાનું માનવામાં આવે છે. ડિપ્રેસન પ્રત્યે ઉત્ક્રાંતિક અભિગમ અને ઉત્ક્રાંતિક મનોવિજ્ઞાન ચોકક્સ વ્યવસ્થાનો તર્ક આપે છે જે મુજબ ડિપ્રેસન માનવ જનીન સમૂહમાં જનીની રીતે સંકળાયેલું હોઇ શકે છે. તે ડિપ્રેસનના ચોક્કસ ઘટકો જોડાણ અને સામાજિક દરજ્જાને લગતી વર્ણતૂકો જેવા અનુકૂલ છે&lt;ref name=&quot;Panksepp02&quot;&gt;{{vcite journal |author=Panksepp J, Moskal JR, Panksepp JB, Kroes RA |title=Comparative approaches in evolutionary psychology: Molecular neuroscience meets the mind |journal=Neuroendocrinology Letters |volume=23 |issue=Supplement 4 |pages=105–15 |year=2002 |pmid=12496741 |url=http://www.nel.edu/pdf_w/23s4/NEL231002R11_Panksepp_.pdf |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717123221/http://www.nel.edu/pdf_w/23s4/NEL231002R11_Panksepp_.pdf }}&lt;/ref&gt; એવી દરખાસ્ત કરીને ડિપ્રેસનના ઊંચા વારસા અને અસ્તિત્વ માટે જવાબદાર ગણે છે.&lt;ref name=&quot;Sloman2003&quot;&gt;{{vcite journal |author=Sloman L, Gilbert P, Hasey G |title=Evolved mechanisms in depression: The role and interaction of attachment and social rank in depression |journal=Journal of Affective Disorders |volume=74 |issue=2 |pages=107–21 |year=2003  |pmid=12706512 |doi=10.1016/S0165-0327(02)00116-7}}&lt;/ref&gt; વર્તમાન વર્તણૂકો સંબંધો અથવા સંસાધનોના નિયમન માટે અનુકૂલન તરીકે સમજાવી શકાય છે જોકે, પરિણામો આધુનિક પર્યાવરણમાં બિનઅનુકૂલનીય હોઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;tooby&quot;&gt;{{vcite book|year=2005|title=Conceptual foundations of evolutionary psychology. In D. M. Buss (Ed.), ''The Handbook of Evolutionary Psychology''|pages=5–67|publisher=Wiley &amp; Sons|location=Hoboken, NJ|url=http://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf|format=PDF|author=Tooby, J, Cosmides, L}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |date=2018-12-17 }} {{Cite web |url=https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-26 |archive-date=2018-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-26 |archive-date=2018-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

અન્ય દૃષ્ટિબિંદુથી, કાઉન્સેલિંગ થેરાપિસ્ટ ડિપ્રેસનને જૈવરાસાયણિક બિમારી અથા વિકાર તરીકે નહીં પરંતુ જાતવાર ઉદવિકાસ પામેલા લાગણી કાર્યક્રમ તરીકે જુએ છે જે મોટે ભાગે માન્યતા દ્વારા સકિર્ય થાય છે. લગભગ હંમેશા વધુ પડતા નકારાત્મક અભિગમ અને વ્યક્તિગત ઉપયોગિતામાં મોટા ઘટાડો જે કેટલીકવાર અપરાધ, શરમ અથવા રદીયા સાથે સંકળાયેલા હોઇ શકે છે&quot;.&lt;ref name=&quot;Carey05&quot;&gt;{{vcite journal |title=Evolution, depression and counselling |journal=Counselling Psychology Quarterly|year=2005 |author=Carey TJ |volume=18|issue=3 |pages=215–22 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccpq/2005/00000018/00000003/art00005 |doi=10.1080/09515070500304508}}&lt;/ref&gt; આ કાર્યક્રમ જૂના શિકારીઓમાં માનવીની ખોરાક માટેની શોધખોળના ભૂતકાળમાં પ્રદર્શિત થઇ હોઇ શકે છે જેઓ ઓછી કુશળતાને કારણે હાંસ્યામાં ધકેલાઇ ગયા હોય અને આજના સમાજમાં બહારના સભ્યો તરીકે હજુ પણ જોવાતા હોય. આવી ઉપેક્ષાને કારણકે પેદા થયેલી બિનઉપયોગિતાની લાગણી મિત્રો અને સ્વજતો તરફથી કાલ્પનિક ટેકો પ્રેરે છે. વધુમાં, વધુ ઇજા સર્જે તેવા કાર્યને અવરોધે તેવી શારીરિક પીડાના ઉદભવે, &quot;સાયકિક મિઝરી&quot; મુશ્કેલ સ્થિતિ પર ઉતાવળી અને બિનઅનુકૂલનીય પ્રતિક્રિયા અટકાવવા ઉદભવી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Mashman97&quot;&gt;{{vcite journal|author=Mashman, RC|title = An evolutionary view of psychic misery|journal = Journal of Social Behaviour &amp; Personality|volume = 12| pages = 979–99 |year=1997|issn=0886-1641}}&lt;/ref&gt;

=== દવા અને દારૂનો ઉપયોગ ===
{{See also|Mood disorder#Substance-induced mood disorders}}
ડીએસએમ-4 (DSM-IV0 મુજબ મનોસ્થિતિના વિકારનું નિદાન થઇ શકતું નથી જો તેનું કારણ &quot;પદાર્થની સીધી ફિઝીયોલોજીકલ અસર&quot;ને કારણે હોય તો. જ્યારે મેજર ડિપ્રેસન જેવો સિન્ડ્રોમ પદાર્થના દુરુપયોગ અથવા દવાની પ્રતિકૂળ પ્રતિક્રિયા દ્વારા સર્જાય તો તેને &quot;પદાર્થ ઉત્તેજિત મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ&quot; કહેવાય. નશાખોરી અથવા દારૂના વધુ પડતા સેવનથી મેજર ડિપ્રેસન વિકસવાનું જોખમ વધે છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Fergusson DM, Boden JM, Horwood LJ |title=Tests of causal links between alcohol abuse or dependence and major depression |journal=Arch. Gen. Psychiatry |volume=66 |issue=3 |pages=260–6 |year=2009 |pmid=19255375 |doi=10.1001/archgenpsychiatry.2008.543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Falk DE, Yi HY, Hilton ME |title=Age of onset and temporal sequencing of lifetime DSM-IV alcohol use disorders relative to comorbid mood and anxiety disorders |journal=Drug Alcohol Depend |volume=94 |issue=1–3 |pages=234–45 |year=2008  |pmid=18215474 |doi=10.1016/j.drugalcdep.2007.11.022 |pmc=2386955}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Schuckit MA, Smith TL, Danko GP |title=A comparison of factors associated with substance-induced versus independent depressions |journal=J Stud Alcohol Drugs |volume=68 |issue=6 |pages=805–12 |year=2007 |pmid=17960298}}&lt;/ref&gt; [[ઇથેનોલ|દારૂ]]ની જેમ બેન્ઝોડાયઝીપાઇન પણ મધ્યસ્થ ચેતા તંત્ર શામક છે. આ વર્ગની દવાઓનો સામાન્ય રીતે અનિદ્રા, અસ્વસ્થતા, અને સ્નાયુઓની પીડાની સારવારમાં વપરાય છે. દારૂની જેમ બેન્ઝોડાયઝીપાઇન્સ પણ મેજર ડિપ્રેસન થવાનું જોખમ વધારે છે. ચેતારસાયણ પર દવાઓની અસરને કારણે આ વધેલું જોખમ હોઇ શકે છે. જેમ કે, સેરોટોનિન અને નોરેપાઇનફ્રાઇનનું નીચું સ્તર.&lt;ref name=&quot;ashman&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Berber MJ |title=Pharmacological treatment of depression. Consulting with Dr Oscar |journal=Can Fam Physician |volume=45 |pages=2663–8 |year=1999 |pmid=10587774 |pmc=2328680 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=2328680&amp;blobtype=pdf |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214422/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2328680/pdf/canfamphys00045-0117.pdf }}&lt;/ref&gt; બેન્ઝોડાયઝીપાઇન્સના લાંબા સમયથી ઉપયોગથી પણ ડિપ્રેસન થઇ શકે છે અથવા વધી શકે છે&lt;ref name=&quot;Riss-2008&quot;&gt;{{Cite journal|last1 = Riss|first1 = J.|last2 = Cloyd|first2 = J.|last3 = Gates|first3 = J.|last4 = Collins|first4 = S.|title = Benzodiazepines in epilepsy: pharmacology and pharmacokinetics|journal = Acta Neurol Scand|volume = 118|issue = 2|pages = 69–86|year = 2008|doi = 10.1111/j.1600-0404.2008.01004.x|pmid = 18384456|ref = harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Semple|first=David|coauthors=Roger Smyth, Jonathan Burns, Rajan Darjee, Andrew McIntosh|title=Oxford Handbook of Psychiatry|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_o1u9|origyear=2005|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=United Kingdom|isbn=0198527837|page=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_o1u9/page/540 540]|chapter=13}}&lt;/ref&gt; અથવા ડિપ્રેસન પ્રોટ્રેક્ટેડ વિથડ્રોઅલ સિન્ડ્રોમનો ભાગ હોઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;ashman&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Collier |first1=Judith |last2=Longmore |first2=Murray |editor1-first=Peter |editor1-last=Scally |title=Oxford Handbook of Clinical Specialties |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000coll_u8b0 |edition=6 |year=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198525189 |page=366 |chapter=4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal|journal = Psychiatric Annals|year = 1995|volume = 25|issue = 3|pages = 174–179|title = Protracted Withdrawal From Benzodiazepines: The Post-Withdrawal Syndrome|author = Ashton CH|publisher = benzo.org.uk|url = http://www.benzo.org.uk/pha-1.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite web| author= Professor Heather Ashton| year= 2004| url=http://www.benzo.org.uk/pws04.htm| title= Protracted Withdrawal Symptoms From Benzodiazepines|publisher= Comprehensive Handbook of Drug &amp; Alcohol Addiction}}&lt;/ref&gt;

== નિદાન ==
{{Further|[[depression (differential diagnoses)]]}}

=== ક્લિનિકલ આકારણી ===
{{further|[[Rating scales for depression]]}}

નિદાન આકારણી જનરલ પ્રેક્ટિશનર કે મનોચિકિત્સક કે મનોવૈજ્ઞાનિક દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;NIMHPub&quot;/&gt; જે વ્યક્તિની હાલની પરિસ્થિતિ, જીવનની વિગત અને હાલના ચિહ્નો તથા કૌટુંબિક ઇતિહાસ નોંધે છે. તેનો વ્યાપક તબીબી ઉદેશ વ્યક્તિની મનોસ્થિતિ પર અસર કરતા જૈવવૈજ્ઞાનિક, માનસશાસ્ત્રીય અને સામાજિક પરિબળો નક્કી કરવાનો છે. આકરણીકર્તા વ્યક્તિના તેમની મનોસ્થિતિનું નિયમન કરતા વર્તમાન રસ્તાઓ (આરોગ્ય અથવા અન્ય) જેમ કે, દારૂ અને દવાનો ઉપયોગ, જેવી બાબતોની પણ ચર્ચા કરે છે.  આકરણીમાં માનસિક સ્થિતિ કસોટીનો પણ સમાવેશ થાય છે, તે વ્યક્તિની વર્તમાન મનોસ્થિતિ અને વિચાર વિષયની આકરણી છે, જેમાં ખાસ કરીને, નિરાશા અથવા નિરાશાવાદ, આત્મપીડન અથવા આપઘાત અને હકારાત્મક વિચાર અને આયોજનોની ગેરહાજરીનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;NIMHPub&quot;/&gt; ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં તજજ્ઞ માનસિક આરોગ્ય સેવા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે અને આમ નિદાન અને વ્યવસ્થાપન મોટે ભાગે પ્રાથમિક સારવાર ક્લિનિક્સ પર જ છોડી દેવાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal|author=Kaufmann IM |date= September 1, 1993 |title=Rural psychiatric services. A collaborative model |journal=Canadian Family Physician|volume=39|pages=1957–61 |pmc=2379905 |pmid=8219844}}&lt;/ref&gt; આ મુદ્દો વિકાસશીલ દેશોમાં વધુ વિકટ છે.&lt;ref&gt;{{vcite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/492941.stm |title=Call for action over Third World depression |access-date=2008-10-11|date=November 1, 1999 |work=BBC News (Health) |publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)}}&lt;/ref&gt; એકલું ગુણ માપક્રમ પર ગુણ ડિપ્રેસનનું નિદાન કરવા અપુરતું છે.{{Says who|date=October 2010}} પરંતુ તે થોડા સમય માટે ચિહ્નોની ગંભીરતા અંગેનો સંકેત પુરો પાડે છે માટે નિર્ધારિત મહત્તમ ગુણથી વધુ ગુણ ધરાવતા વ્યક્તિનું ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર નિદાન માટે વધુ સઘન મૂલ્યાંકન કરી શકાય.&lt;ref name=&quot;pmid12358212&quot;/&gt; આ ઉદેશ માટે કેટલાક પ્રકારના ગુણ માપક્રમનો ઉપયોગ થાય છે.&lt;ref name=&quot;pmid12358212&quot;&gt;{{vcite journal |author=Sharp LK, Lipsky MS |title=Screening for depression across the lifespan: a review of measures for use in primary care settings |journal=American Family Physician |volume=66 |issue=6 |pages=1001–8 |year=2002  |pmid=12358212}}&lt;/ref&gt; ડિપ્રેસનને વધુ સારી રીતે શોધવા સ્ક્રિનિંગ પ્રોગ્રામની તરફેણ કરાઇ છે પરંતુ એવા પુરાવા છે કે તે શોધ દર, સારવાર અથવા પરિણામમાં સુધારો લાવતા નથી.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Gilbody S, House AO, Sheldon TA |year=2005 |title=Screening and case finding instruments for depression |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD002792.pub2 |url=http://www.cochrane.org/reviews/en/ab002792.html |pmid=16235301 |last1=Gilbody |first1=S |last2=House |first2=AO |last3=Sheldon |first3=TA |pages=CD002792 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107171905/http://www.cochrane.org/reviews/en/ab002792.html }}&lt;/ref&gt;

પ્રાથમિક સંભાળ ફિઝીશિયન અને બિનમનોરોગ ચિકિત્સક ફિઝીશિયન મુશ્કેલીથી ડિપ્રેસનનું નિદાન કરે છે કારણકે તેમને શારીરિક ચિહ્નો ઓળખવાની અને તેની સારવાર કરવાની તાલીમ આપેલી હોય છે અને ડિપ્રેસન અનેક શારીરિક (સાયકોસોમેટિક) ચિહ્નો પેદા કરી શકે છે. બિનમનોરોગ ચિકિત્સકો બે તૃત્યાંશ ભાગના કેસ ચુકી જાય છે અને અન્ય દર્દીઓને બિનજરૂરી રીતે સારવાર આપે છે.&lt;ref name=&quot;pmid17968628&quot;&gt;{{vcite journal |author=Cepoiu M, McCusker J, Cole MG, Sewitch M, Belzile E, Ciampi A |title=Recognition of depression by non-psychiatric physicians—a systematic literature review and meta-analysis |journal=J Gen Intern Med |volume=23 |issue=1 |pages=25–36 |year=2008  |pmid=17968628 |pmc=2173927 |doi=10.1007/s11606-007-0428-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lancet&quot;&gt;{{vcite journal |author=Dale J, Sorour E, Milner G |year=2008 |title=Do psychiatrists perform appropriate physical investigations for their patients? A review of current practices in a general psychiatric inpatient and outpatient setting |journal=Journal of Mental Health |volume=17 |issue=3 |pages=293–98|doi=10.1016/S0140-6736(09)60879-5}}&lt;/ref&gt;

મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન કરતા પહેલા ડોક્ટર ચિહ્નોના અન્ય કારણો નકારવા માટે સામાન્ય રીતે તબીબી કસોટી અને અને પસંદગીની તપાસ હાથ ધરતા હોય છે. વિવિધ શક્યતા નકારવા રૂધિરના કેટલાક પરિક્ષણ કરવામાં આવે છે જેમાં હાયપોથાયરોડિઝમને બાદ કરવા ટીએસએચ (TSH) અને થાયરોક્સિનનું પ્રમાણ, ચયાપચય વિક્ષેપ નકારવા માટે બેઝિક ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને સિરમ કેલ્શિયમનું પ્રમાણ અને પ્રણાલીગત ચેપ અને દીર્ઘકાલિન રોગ નકારવા ઇએસઆર (ESR) સહિત પૂર્ણ રૂધિર આંકનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Dale J, Sorour E, Milner G |year=2008|title=Do psychiatrists perform appropriate physical investigations for their patients? A review of current practices in a general psychiatric inpatient and outpatient setting |journal=Journal of Mental Health |volume=17 |issue=3|pages=293–98|doi=10.1080/09638230701498325}}&lt;/ref&gt; દવા પ્રત્યે પ્રતિકૂળ અસર કરતી પ્રતિક્રિયા અને દારૂના દુરૂપયોગને પણ નકારવામાં આવે છે. પુરૂષમાં ડિપ્રેસન માટે જવાબદાર હાયપોગોનાડિઝમનું નિદાન કરવા ટેસ્ટોસ્ટેરોનના સ્તરનું મૂલ્યાંકન પણ કરી શકાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal|author=Orengo C, Fullerton G, Tan R |year=2004|title=Male depression: A review of gender concerns and testosterone therapy| journal=Geriatrics |volume=59|issue=10 |pages=24–30 |pmid=15508552}}&lt;/ref&gt;

ઉંમરલાયક ડિપ્રેસનવાળા વ્યક્તિઓમાં વિષયાત્મક જ્ઞાનાત્મક ફરિયાદો દેખાય છે પરંતુ તે અલઝાઇમરના રોગ જેવા ડિમેન્ટિંગ ડિસઓર્ડરનો પણ સંકેત આપે છે.&lt;ref name=&quot;pmid17047326&quot;&gt;{{vcite journal |author=Reid LM, Maclullich AM |title=Subjective memory complaints and cognitive impairment in older people |journal=Dementia and geriatric cognitive disorders |volume=22 |issue=5–6 |pages=471–85 |year=2006 |pmid=17047326 |doi=10.1159/000096295}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9720486&quot;&gt;{{vcite journal |author=Katz IR |title=Diagnosis and treatment of depression in patients with Alzheimer's disease and other dementias |journal=The Journal of clinical psychiatry |volume=59 Suppl 9 |pages=38–44 |year=1998 |pmid=9720486}}&lt;/ref&gt; ડિપ્રેસનને ડિમેન્ટીયાથી અલગ પાડવા જ્ઞાનાત્મક પરિક્ષણ અને બ્રેઇન ઇમેજિંગ મદદ કરી શકે છે.&lt;ref name=&quot;pmid18004006&quot;&gt;{{vcite journal |author=Wright SL, Persad C |title=Distinguishing between depression and dementia in older persons: Neuropsychological and neuropathological correlates |journal=Journal of geriatric psychiatry and neurology |volume=20 |issue=4 |pages=189–98 |year=2007  |pmid=18004006 |doi=10.1177/0891988707308801}}&lt;/ref&gt; સીટી (CT) સ્કેન મનોવિક્ષિપ્ત, ઝડપથી વધતા અથવા અસામાન્ય ચિહ્નો ધરાવતા લોકોમાં બ્રેઇન પેથોલોજીની શક્યતા નકારી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb |Sadock|2002| p=108}}&lt;/ref&gt; કોઇ પણ જૈવવૈજ્ઞાનિક પરિક્ષણ મેજર ડિપ્રેસનની પુષ્ટિ આપતું નથી.&lt;ref&gt;{{Harvnb |Sadock|2002| p=260}}&lt;/ref&gt; તબીબી સંકેત ના મળે ત્યાં સુધી બાદના એપિસોડ માટે તપાસનું પુનરાવર્તન કરાતું નથી.

=== ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) અને આઇસીડી-10 (ICD-10) માપદંડ ===
ડિપ્રેસનની સ્થિતિના નિદાન માટે વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતા માપદંડ અમેરિકન સાયકિયાટ્રિક એસોસિયેશનની ''ડાયગ્નોસ્ટિક એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિકલ મેન્યુઅલ ઓફ મેન્ટલ ડિસઓર્ડર''  (ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR))ની સુધારેલી ચોથી આવૃત્તિ અને વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના ''ઇન્ટરનેશનલ સ્ટેટિસ્ટિકલ ક્લાસિફિકેશન ઓફ ડિસીઝ એન્ડ રિલેટેડ હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ''  (આઇસીડી-10 (ICD-10))માં જોવા મળે છે જેઓ ''રિકરન્ટ ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર''  નામનો ઉપયોગ કરે છે.&lt;ref&gt;{{vcite web|url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf30.htm+f33|title=ICD-10:|publisher=www.who.int|access-date=2008-11-08|accessdate=2011-02-15|archivedate=2009-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090315050547/http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf30.htm+f33}}&lt;/ref&gt; બીજા ક્રમની પ્રણાલીનો યુરોપના દેશોમાં ઉપયોગ થાય છે જ્યારે પ્રથમ ક્રમની પ્રણાલીનો અમેરિકા અને અન્ય બિનયુરોપયીન દેશોમાં ઉપયોગ થાય છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb |Sadock|2002| p=288}}&lt;/ref&gt; અને બંનેના લેખકોએ એકને બીજા સાથે પુષ્ટિ આપવાની દિશામાં કામ કર્યું છે.&lt;ref name=&quot;APA372&quot;&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=xxix}}&lt;/ref&gt;

મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરને ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR)માં મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;APA345&quot;&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=345}}&lt;/ref&gt; નિદાન સિંગલ અથવા રિકરન્ટ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડની હાજરી આધારિત છે.&lt;ref name=&quot;APA349&quot;/&gt; એપિસોડ અને ડિસઓર્ડરની દિશા એમ બંનેને વર્ગીકૃત કરવા વધુ ક્વોલિફાયરોનો ઉપયોગ કરાય છે. જો ડિપ્રેસિવ એપિસોડના લક્ષણો મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડના માટેના માપદંડ ના સંતોષે તો ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર નોટ અધરવાઇઝ સ્પેસિફાઇડ કેટેગરીનું નિદાન થાય છે. આઇસીડી-10 (ICD-10) પ્રણાલી ''મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર''  શબ્દનો ઉપયોગ કરતી નથી  પરંતુ ડિપ્રેસિવ એપિસોડના નિદાન (હળવું, મધ્યમ અથવા ગંભીર) માટેના માપદંડને સમાન માપદંડની યાદી આપે છે. જો મેનિયા વગર મલ્ટિપલ એપિસોડ હોય તો ''રિકરન્ટ''  શબ્દ ઉમેરી શકાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite web |url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online2005/fr-icd.htm?gf30.htm |title=Mood (affective) disorders |access-date=2008-10-19 |work=ICD-10, Chapter V, Mental and behavioural disorders |publisher=World Health Organization (WHO) |year=2004}}&lt;/ref&gt;

==== મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ====
{{Main|Major depressive episode}}

મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ઓછામાં ઓછા બે સપ્તાહ સુધી ગંભીર ડિપ્રેસ્ડ મનોસ્થિતિની હાજરી દ્વારા દર્શાવાય છે.&lt;ref name=&quot;APA349&quot;/&gt; એપિસોડ આઇસોલેટેડ અથવા રિકરન્ટ હોઇ શકે છે અને તેને હળવું (લઘુત્તમ માપદંડમાં ઓછા ચિહ્નો), મધ્યમ અથા ગંભીર (સામાજિક અથવા વ્યવસાયિક કામગીરી પર નોંધપાત્ર અસર) એમ વર્ગીકૃત કરાયું છે. મનોવિક્ષિપ્ત સાથેના એપિસોડનો સામાન્ય રીતે ''મનોવિક્ષિપ્ત ડિપ્રેસન'' , જેને ગંભીર ગણવામાં આવે છે, તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે. જો દર્દી મેનિયા અથવા માર્કેડલી એલિવેટેડ મૂડના એપિસોડ ધરાવતો હોય તો બાઇપોલર ડિસઓર્ડરનું પણ નિદાન કરાય છે.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=372}}&lt;/ref&gt; મેનિયા વગરના ડિપ્રેસનને ઘણીવાર ''યુનિપોલર''  તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે કારણકે મનોસ્થિતિ એક લાગણી સ્થિતિ અથવા &quot;ધ્રૂવ&quot; પર રહે છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb |Parker|1996| p=173}}&lt;/ref&gt;

ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) એવા કિસ્સાઓને બાદ કરે છે જ્યાં ચિહ્નો બેરીવમેન્ટનું પરિણામ છે. જોકે, મનોસ્થિતિ રહે અને મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ડેવલપના લક્ષણો દર્શાવે તો ડિપ્રેસિવ એપિસોડમાંથી નોર્મલ બેરીવમેન્ટ થવાની શક્યતા હોય છે.&lt;ref name=&quot;APA352&quot;&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=352}}&lt;/ref&gt; આ માપદંડની ટીકા થઇ છે કારણકે તેઓ ડિપ્રેસન થઇ શકે તેવા વ્યક્તિગત અને સામાજિક સંદર્ભોના અન્ય પાસાઓને ધ્યાનમાં લેવાયા નથી.&lt;ref name=&quot;Wakefield07&quot;&gt;{{vcite journal |author=Wakefield JC, Schmitz MF, First MB, Horwitz AV |title=Extending the bereavement exclusion for major depression to other losses: Evidence from the National Comorbidity Survey |journal=Archives of General Psychiatry |volume=64 |issue=4 |pages=433–40 |year=2007  |pmid=17404120 |doi=10.1001/archpsyc.64.4.433 |url=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/content/full/64/4/433|laysummary=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/02/AR2007040201693.html |laysource=The Washington Post|laydate=2007-04-03}}&lt;/ref&gt; વધુમાં કેટલાક અભ્યાસોમાં ડીએસએમ-IV (DSM-IV) કટ-ઓફ માપદંડ માટે બહુ ઓછો પ્રયોગમૂલક ટેકો જણાયો છે જે સંકેત આપે છે કે તેઓ વિવિધ પ્રકારની ગંભીરતા અને સમયના ડિપ્રેસિવ ચિહ્નોના કોન્ટિનમ પર લદાયેલા ડાયગ્નોસ્ટિક કન્વેન્શન છે.&lt;ref name=&quot;Kendler98&quot;&gt;{{vcite journal |author=Kendler KS, Gardner CO |title=Boundaries of major depression: An evaluation of DSM-IV criteria |journal=American Journal of Psychiatry |volume=155 |issue=2 |pages=172–77 |pmid=9464194 |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/155/2/172 |date= February 1, 1998}}&lt;/ref&gt; એક્સક્લુડેડ એ સંબંધિત નિદાનની શ્રેણી છે જેમાં ડાયસ્થિમિયા, જેમાં દીર્ઘકાલિન પરંતુ હળવી મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ હોય છે;&lt;ref name=&quot;harvnb&quot;&gt;{{Harvnb |Sadock|2002| p=552}}&lt;/ref&gt; રિકરન્ટ બ્રીફ ડિપ્રેસન, જે ટૂંકા ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ધરાવે છે;&lt;ref&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=778}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Carta MG, Altamura AC, Hardoy MC |year=2003|title=Is recurrent brief depression an expression of mood spectrum disorders in young people? |journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience |volume=253 |issue=3 |pages=149–53 |doi=10.1007/s00406-003-0418-5 |pmid=12904979 |last1=Carta |first1=MG |last2=Altamura |first2=AC |last3=Hardoy |first3=MC |last4=Pinna |first4=F |last5=Medda |first5=S |last6=Dell'osso |first6=L |last7=Carpiniello |first7=B |last8=Angst |first8=J}}&lt;/ref&gt; માઇનોર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર, જેમાં મેજર ડિપ્રેસનના માત્ર કેટલાક જ ચિહ્નો હાજર હોય છે;&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Rapaport MH, Judd LL, Schettler PJ |year=2002|title=A descriptive analysis of minor depression |journal=American Journal of Psychiatry |volume=159 |issue=4 |pages=637–43 |pmid=11925303 |doi=10.1176/appi.ajp.159.4.637}}&lt;/ref&gt; અને એડજસ્ટમેન્ટ ડિસઓર્ડર વિથ ડિપ્રેસ્ડ મૂડ, જેમાં ઓળખી શકાય તેવી ઘટના અથવા સ્ટ્રેસર પર માનવશાસ્ત્રીય પ્રતિભાવમાંથી ઉદભવતો નિરુત્સાહ હોય છે.&lt;ref name=&quot;psychiatric355&quot;&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=355}}&lt;/ref&gt;

==== પેટાપ્રકારો ====
ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) એમડીડી (MDD)ના વધુ પાંચ પેટાપ્રકારોને ઓળખે છે જેને ''સ્પેસિફાયર''  કહેવાય છે. તે લંબાઇ, ગંભીરતા અને મનોવિક્ષિપ્ત લક્ષણોની હાજરી ઉપરાંતના છે.

* '''મેલાન્કોલિક ડિપ્રેસન'''  તેને મોટા ભાગની અથવા તમામ પ્રવૃતિમાંથી ખુશી ગુમાવવી, સુખદ સંવેદના પ્રત્યે પ્રતિભાવની નિષ્ફળતા, મનોસ્થિતિની ગુણવત્તા શોક અથવા નુકસાનમાં હોય તેના કરતા વધુ ઘેરી હોય, સવારના કલાકોમાં ચિહ્નો વધુ ગંભીર બનવા, વહેલી સવારે ઉઠી જવું,  સાયકોમોટર રિટાર્ડેશન, વધુ પડતું વજન ઉતરી જવું (જોકે તેને એનોરેક્સિયા નર્વોસા ના સમજવુ જોઇએ), અથવા વધુ પડતા અપરાધ ભાવ દ્વારા પ્રદર્શિત કરાય છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| pp=419–20}}&lt;/ref&gt;
* '''એટાયપિકલ ડિપ્રેસન'''  મનોસ્થિતિ પ્રતિક્રિયતા (પેરાડોક્સિકલ એન્હીડોનીયા) અને હકારાત્મકતા, નોધપાત્ર વજન વધારો અથવા ભૂખમાં વધારો (સાનુકૂળ ખોરાક), વધુ પડતી ઊંઘ અથવા અનિદ્રા (અતિ નિદ્રાશીલતા), લેડન પેરાલિસિસ તરીકે ઓળખાતું અંગો પર સંવેદન અને આંતરવ્યક્તિત્વ નકાર પ્રત્યે વધુ પડતી સંવેદનશીલતાના પરિણામ સ્વરૂપ નોંધપાત્ર સામાજિક નબળાઇ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a|pp=421–22}}&lt;/ref&gt;
* '''કેટાટોનિક ડિપ્રેસન'''  એ મેજર ડિપ્રેસનનું દુર્લભ અને ગંભીર સ્વરૂપ જેમાં ચાલક વર્તણૂક અને અન્ય ચિહ્નો સંકળાયેલા હોય છે.  અહીં વ્યક્તિ ચૂપ બેસી રહે છે અને લગભગ સ્ટુપોરોઝ હોય છે અને સ્થિર રહે છે અથવા કારણ વગરની અથવા બિનપરંપરાગત હિલચાલ દર્શાવે છે. કેટાટોનિક ચિહ્નો સ્કિઝોફ્રેનિયા અથવા મેનિક એપિસોડમાં પણ દેખાય છે અથવા ન્યૂરોલેપ્ટિક મેલાઇનન્ટ સિન્ડ્રોમ દ્વારા સર્જાઇ શકે છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| pp=417–18}}&lt;/ref&gt;
* '''પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસન''' , અથવા ''' [[wiktionary:puerperium|પ્યુરપેરિયમ]] સાથે સંકળાયેલા માનસિક અને વર્તણૂક ડિસઓર્ડર, બીજે ક્યાંય વર્ગીકૃત કરાયા નથી''' ,&lt;ref&gt;{{vcite web
|url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf50.htm+f530
|title=ICD-10:
|publisher=www.who.int
|access-date=2008-11-06
|accessdate=2011-02-15
|archivedate=2009-03-16
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090316211209/http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf50.htm+f530
}}&lt;/ref&gt; તે બાળકને જન્મ આપ્યા બાદ ઘણીવાર મહિલામાં અનુભવાતું તીવ્ર, સાતત્યપૂર્ણ અને ઘણીવાર અક્ષમ ડિપ્રેસનનો ઉલ્લેખ કરે છે. નવી માતાઓમાં પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસનનો દર 10–15% છે. ડીએસએમ-IV (DSM-IV) જણાવે છે કે પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસન તરીકે લાયક થવા બાળકના જન્મના એક મહિનાની અંદર ડિપ્રેસન શરૂ થાય છે. એવું કહેવાય છે કે પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસન ત્રણ મહિના સુધી લાંબુ ચાલે છે.&lt;ref&gt;{{vcite web |author=Nonacs, Ruta M |url=http://www.emedicine.com/med/topic3408.htm |publisher=eMedicine |title=Postpartum depression|date=December 4, 2007|access-date=2008-10-30}}&lt;/ref&gt;
* '''સીઝનલ એફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર'''  (SAD) એ ડિપ્રેસનનું એવું સ્વરૂપ છે જેમાં ડિપ્રેસિવ એપિસોડ પાનખર અથવા શિયાળામાં થાય છે અને વસંતમાં મટી જાય છે. બે વર્ષ અથવા લાંબા સયમગાળામાં ઠંડા મહિનાઓમાં જો ઓછામાં ઓછા બે એપિસોડ થાય તો નિદાન કરાય છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=425}}&lt;/ref&gt;

=== વિભેદક નિદાન ===
{{Main|Depression (differential diagnoses)}}

મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરને મહત્તમ સંભવિત નિદાન તરીકે નક્કી કરવા, અન્ય સંભવિત નિદાન પણ કરવા જોઇએ જેમાં ડાયસ્થિમિયા, ડિપ્રેસનવાળી મનોસ્થિતિ સાથે એડજસ્ટમેન્ટ ડિસઓર્ડર અથવા બાઇપોલર ડિસઓર્ડરનો પણ સમાવેશ થાય છે. ડાયસ્થિમિયા એ દીર્ઘકાલિન, પ્રમાણમાં હળવો મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ છે જેમાં વ્યક્તિ બે વર્ષના સમયગાળામાં લગભગ દરરોજ નિરુત્સાહ અનુભવે છે. તેના ચિહ્નો મેજર ડિપ્રેસન ચિહ્નો જેટલા ગંભીર હોતા નથી, જોકે, ડાયસ્થિમિયા ધરાવતા લોકો મેજર ડિપ્રેસનના બીજા એપિસોડ પ્રત્યે અસુરક્ષિત હોય છે (તેનો ઘણી વાર ''ડબલ ડિપ્રેસન''  તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે).&lt;ref name=&quot;harvnb&quot;/&gt; ડિપ્રેસનવાળી મનોસ્થિતિની સાથે એડજસ્ટમેન્ટ ડિસઓર્ડર એ એક મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ છે જે ઓળખી શકાય તેવી ઘટના અથવા સ્ટ્રેસર પર માનસશાસ્ત્રીય પ્રતિભાવ તરીકે દેખાય છે જેમાં પરિણામી લાગણી અથવા વર્તણૂકીય ચિહ્નો નોંધપાત્ર હોય છે પરંતુ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડના માપદંડ સંતોષતા નથી.&lt;ref name=&quot;psychiatric355&quot;/&gt; બાઇપોલર ડિસઓર્ડર, જે ''મેનિક–ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર''  તરીકે પણ ઓળખાય છે, એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ડિપ્રેસનવાળા તબકકા મેનિયા અથવા હાયપોમેનિયાના સમયગાળા સાથે બદલાય છે. ડિપ્રેસનને અત્યારે અલગ ડિસઓર્ડર તરીકે વર્ગીકૃત કરાયો છે છતાં તેના પર ચર્ચા ચાલી રહી છે કારણકે મેજર ડિપ્રેસનનું વ્યક્તિગત વિશ્લેષણ કેટલાક હાઇપોમેનિક ચિહ્નો અનુભવે છે જેમાં મૂડ ડિસઓર્ડર કોન્ટિનમનો પણ સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Akiskal HS, Benazzi F |year=2006  |title=The DSM-IV and ICD-10 categories of recurrent [major] depressive and bipolar II disorders: Evidence that they lie on a dimensional spectrum |journal=Journal of Affective Disorders |volume=92 |issue=1 |pages=45–54 |pmid=16488021 |doi=10.1016/j.jad.2005.12.035}}&lt;/ref&gt;

મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન કરતા પહેલા અને ડિસઓર્ડરોની શક્યતા નકારવી જોઇએ. જેમાં શારીરિક બિમારી દવાઓ, અને પદાર્થના દુરૂપયોગને ડિપ્રેસનનો સમાવેશ થાય છે. શારીરિક બિમારીને કારણે ડિપ્રેસનનું સામાન્ય તબીબી સ્થિતિને કારણે મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર તરીકે નિદાન કરાય છે. આ સ્થિતિ ઇતિહાસ, પ્રયોગશાળાના તારણો અથવા શારીરિક તપાસને આધારે નક્કી કરાય છે. જ્યારે દવાના દુરૂપયોગ, દવા અથવા ઝેરના સંસર્ગ સહિત પદાર્થના દુરૂપયોગથી ડિપ્રેસન થાય છે ત્યારે તેનું પદાર્થ ઉત્તેજિત મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર તરીકે નિદાન થાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.psychnet-uk.com/dsm_iv/major_depression.htm|title=Differential Diagnosis|access-date=2010-07-16|archive-date=2010-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128191008/http://www.psychnet-uk.com/dsm_iv/major_depression.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આવા વર્ગમાં પદાર્થને મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ સાથે સંકળાયેલો માનવામાં આવે છે.

સ્કિઝોએફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર એ મનોવિક્ષિપ્ત લક્ષણો સાથેના મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર કરતા અળગ છે કારણકે સ્કિઝોએફેક્ટિવ ડિસઓર્ડરમાં મોટા મનોસ્થિતિ ચિહ્નોની ગેરહાજરીમાં ઓછામાં ઓછા બે સપ્તાહ સુધી ભ્રમણા અથવા દગભ્રમ થવા જોઇએ.

સ્કિઝોફ્રેનિયા દરમિયાન ડિપ્રેસનના ચિહ્નો ઓળખી શકાય છે, નહીં તો, ભ્રમણા ડિસઓર્ડર, અને મનોવિક્ષિપ્ત ડિસઓર્ડર નક્કી કરી શકાતા નથી. અને આવા કિસ્સાઓમાં આ ચિહ્નો આ ડિસઓર્ડર સાથે સંકળાયેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે, માટે ડિપ્રેસનના ચિહ્નો મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ માટેના પૂર્ણ માપદંડ ના સંતોષે ત્યાં સુધી અલગથી નિદાન જરૂરી નથી. તે કિસ્સામાં, નહીં તો ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન તેમજ સ્કિઝોફ્રેનિયાનું નિદાન નહી કરાય.

મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર ડિમેન્ટીયાના ડિસઓરિએન્ટેશન, એપથી, એકાગ્રતામાં મુશ્કેલી અને સ્મરણશક્તિ લોપ જેવા કેટલાક જ્ઞાનાત્મક ચિહ્નો અને મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડના ચિહ્નો વચ્ચે ગુંચવણ ના થવી જોઇએ. ઉંમરલાયક દર્દીઓમાં તે નક્કી કરવા મુશ્કેલ છે. આવા કિસ્સાઓમાં, બંને ડિસઓર્ડરનું વિભેદન કરવા દર્દીની પ્રિમોર્બિડ સ્થિતિ મદદ કરી શકે છે. ડિમેન્ટીયાના કિસ્સામાં ધટતા જ્ઞાનાત્મક કાર્યનો પ્રિમોર્બિડ ઇતિહાસ હોઇ શકે છે. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરના કિસ્સામાં દર્દી પ્રમાણમાં સામાન્ય પ્રિમોર્બિડ સ્થિતિ અને ડિપ્રેસન સાથે જ્ઞાનાત્મક ઘટાડો દર્શાવે છે.

== અટકાયત ==
2008ના એક અધિવિશ્લેષણમાં જણાયું હતું કે આંતરવ્યક્તિત્વ થેરાપી વર્તણૂકીય મધ્યસ્થી ડિપ્રેસનના નવા હુમલને અટકાવવા માટે અસરકારક છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, Smit F, Mihalopoulos C, Beekman A |title=Preventing the onset of depressive disorders: a meta-analytic review of psychological interventions |journal=Am J Psychiatry |volume=165 |issue=10 |pages=1272–80 |year=2008 |pmid=18765483 |doi=10.1176/appi.ajp.2008.07091422}}&lt;/ref&gt; આવી દરમિયાનગીરી જ્યારે વ્યક્તિગત અથવા નાના જૂથ પર લાગુ કરવામાં આવે છે ત્યારે તે સૌથી અસરકારક હોવાનું જણાયું હોવાથી એવું સૂચન કરાયું છે કે તે [[ઇન્ટરનેટ]]ના માધ્યમથી તેના મોટા લક્ષિત દર્શકગણ સુધી સૌથી કાર્યક્ષમ રીતે પહોંચી શકાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite web |author=Christensen H; Griffiths KM. |year=2002 |url=http://www.mja.com.au/public/issues/177_07_071002/chr10370_fm.pdf |title=The prevention of depression using the Internet |work=Medical Journal of Australia |access-date=2009-04-02 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2004-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040725184634/http://www.mja.com.au/public/issues/177_07_071002/chr10370_fm.pdf }}&lt;/ref&gt; જોકે, અગાઉના અધિવિશ્લેષણમાં ક્ષમતા વર્ધન ઘટકો સાથેના અટકાયત કાર્યક્રમો વર્તણૂકલક્ષી કાર્યક્રમો કરતા ઉપલી કક્ષાના જણાયા હતા અને ઉંમરલાયક વ્યક્તિ માટે વર્તણૂકીય કાર્યક્રમો ખાસ કરીને બિનમદદ કર્તા જણાયા હતા. ઉંમરલાયક વ્યક્તિઓ માટે સામાજિક સહાય કાર્યક્રમો લાભકર્તા હતા. વધુમાં, ડિપ્રેસનને અટકાવવા માટે શ્રેષ્ઠ જણાયેલા કાર્યક્રમમાં આઠ કરતા વધુ સત્રો હોય છે અને પ્રત્યેક સત્ર 60થી 90 મિનીટ સુધી ચાલે છે. આ કાર્યક્રમો નીચલી કક્ષાના અને પ્રોફેશનલ કામદારોના મિશ્રણ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને તે ઊચ્ચ ગુણવત્તાવાળી સંશોધન ડિઝાઇન, એટ્રિશન દર અને સુઘટિત દરમિયાનગીરી ધરાવતા હતા.&lt;ref&gt;{{vcite web |author=Jané-Llopis E; Hosman C; Jenkins R; Anderson P.|year=2003 |url=http://bjp.rcpsych.org/cgi/reprint/183/5/384.pdf |title=Predictors of efficacy in depression prevention programmes |work=British Journal of Psychiatry |access-date=2009-04-02 |format=PDF}}&lt;/ref&gt; &quot;કોપિંગ વિથ ડિપ્રેસન&quot; કોર્સ (સીડબલ્યુડી (CWD)) ડિપ્રેસનની સારવાર અને અટકાયત માટે મનોશૈક્ષણિક દરમિયાનગીરી (વિવિધ વસતીમાં તેની સ્વીકૃતિ અને તેના પરિણામ એમ બંને માટે) સૌથી સફળ હોવાનો દાવો કરાયો છે. મેજર ડિપ્રેસનમાં તે 38 ટકા જોખમ ઘટાડે છે અને અન્ય મનોરોગ ચિકિત્સા પદ્ધતિઓની તુલનાએ ઘણી અસરકારક છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Cuijpers P, Muñoz RF, Clarke GN, Lewinsohn PM |title=Psychoeducational treatment and prevention of depression: the &quot;Coping with Depression&quot; course thirty years later. |journal=Clinical Psychology Review |volume=29 |issue=5 |pages=449–458 |year=2009 |pmid=pmid19450912 |doi=10.1016/j.cpr.2009.04.005}}&lt;/ref&gt;

== વ્યવસ્થાપન ==
&lt;div class=&quot;dablink&quot;&gt;પ્રમાણભૂત, ભાગ્યે જ વપરાયેલા અને વધુ પ્રાયોગિક સારવારો માટે જૂઓ [[:Treatment for depression|ટ્રીટમેન્ટ ફોર ડિપ્રેસન]].&lt;/div&gt;
ડિપ્રેસન માટેની સૌથી સામાન્ય ત્રણ સારવારમાં મનોરોગ ચિકિત્સા, દવાઓ અને ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે.
મનોરોગ ચિકિત્સાએ 18 વર્ષથી નીચેના લોકો માટે પસંદગીની સારવાર છે જ્યારે ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપીનો છેલ્લા પ્રયાસ તરીકે જ ઉપયોગ કરાય છે. આઉટપેશન્ટને આધારે સંભાળ આપવામાં આવે છે જ્યારે ઇનપેશન્ટ એકમ પર સારવાર પર વિચાર કરવામાં આવે છે જ્યારે પોતાના અથવા અન્ય પર નોંધપાત્ર જોખમ હોય.

વિકાસશીલ દેશોમાં સારવારના વિકલ્પો ઘણા મર્યાદિત છે જ્યારે મનોરોગ આરોગ્ય કર્મચારી, દવા અને મનોરોગ ચિકિત્સાની પ્રાપ્યતા ઘણીવાર મુશ્કેલ હોય છે. ઘણા દેશોમાં માનસિક આરોગ્ય સેવાનો વિકાસ ઘણો જ ઓછો છે. વિપરિત પુરાવા મળ્યા હોવા છતાં ડિપ્રેસનને વિકસિત દુનિયાની ઘટના તરીકે જોવામાં આવે છે અને જીવન પર જોખમ કરતી સ્થિતિ તરીકે જોવામાં આવતી નથી.&lt;ref name=&quot;Patel04&quot;&gt;{{vcite journal |author=Patel V, Araya R, Bolton P |year=2004|title=Editorial: Treating depression in the developing world|journal=Tropical Medicine &amp; International Health|format=Subscription required|volume=9|issue=5 |pages=539–41|doi=10.1111/j.1365-3156.2004.01243.x |pmid=15117296 |last1=Patel |first1=V |last2=Araya |first2=R |last3=Bolton |first3=P}}&lt;/ref&gt;

=== મનોરોગ ચિકિત્સા ===
વ્યક્તિગત અથવા જૂથો પર મનોરોગ ચિકિત્સા આપવામાં આવે છે. આ ચિકિત્સા સાયકોથેરાપિસ્ટ, મનોરોગ ચિકિત્સક, મનોવૈજ્ઞાનિકો, ક્લિનિકલ સામાજિક કાર્યકરો, કાઉન્સેલર અને યોગ્ય રીતે તાલીમ પામેલી મનોરોગ ચિકિત્સક પરિચારિકા જેવા માનસિક આરોગ્ય વ્યવસાયિકો દ્વારા આપવામાં આવે છે. ડિપ્રેસનનું સ્વરૂપ વધુ જટીલ અને દીર્ઘકાલિન હોય તો દવા અને મનોરોગ ચિકિત્સાના મિશ્રણનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal|author=Thase, ME|title=When are psychotherapy and pharmacotherapy combinations the treatment of choice for major depressive disorder?|journal= Psychiatric Quarterly |volume=70|issue=4|pages= 333–46|year=1999|pmid = 10587988|doi = 10.1023/A:1022042316895}}&lt;/ref&gt; નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર હેલ્થ એન્ડ ક્લિનિકલ એક્સલન્સ મુજબ, 18 વર્ષથી નીચેના લોકો માટે દવા માત્ર માનસશાસ્ત્રીય ચિકિત્સા પદ્ધતિને અનુરૂપ દવા આપવી જોઇએ જેમાં સીબીટી (CBT), આંતરવ્યક્તિત્વ થેરાપી અથવા પરિવાર થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;NICEkids5&quot;&gt;{{vcite book |author=[[National Institute for Health and Clinical Excellence|NICE]] |title=NICE guidelines: Depression in children and adolescents |publisher=NICE |location=London |year=2005 |pages=5 |isbn=1-84629-074-0 |url=&lt;!--http://www.nice.org.uk/Guidance/CG28/QuickRefGuide/pdf/English--&gt; |access-date=2008-08-16}}&lt;/ref&gt; ઉંમરલાયક વ્યક્તિઓમાં મનોરોગ ચિકિત્સા અસરકારક જણાઇ છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal|author=Wilson KC, Mottram PG, Vassilas CA|title=Psychotherapeutic treatments for older depressed people|journal= Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=23|issue=1|pages=CD004853|year=2008|pmid = 18254062|doi=10.1002/14651858.CD004853.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal|author=Cuijpers P, van Straten A, Smit F|title=Psychological treatment of late-life depression: a meta-analysis of randomized controlled trials|journal= International Journal of Geriatric Psychiatry|volume=21|issue=12|pages= 1139–49|year=2006|pmid = 16955421|doi=10.1002/gps.1620}}&lt;/ref&gt; સફળ મનોરોગ ચિકિત્સા તે બંધ કર્યા બાદ અથવા અન્ય બૂસ્ટર સત્ર સાથે બદલવા બાદ પણ ડિપ્રેસનનું આવર્તન ઘટાડતી હોય તેમ જોવા મળી છે.

ડિપ્રેસન માટે મનોરોગ ચિકિત્સાનું સૌથી વધુ અભ્યાસ થયેલું સ્વરૂપ સીબીટી (CBT) છે જે ક્લાયન્ટને આત્મ પરાજયનો પડકાર કરવાનું અને વિચાર કરવાનો પ્રયાસ અને બિનસર્જનાત્મક વર્તણૂક બદલવાનું શિખવે છે. 1990ના દાયકાની મધ્યમાં શરૂ થયેલા સંશોધનો સૂચવે છે કે સીબીટી (CBT) મધ્યમથી ગંભીર ડિપ્રેસન ધરાવતા દર્દીઓમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ જેટલી અથવા તેનાથી વધુ સારી રીતે કામ કરે છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Dobson KS |title=A meta-analysis of the efficacy of cognitive therapy for depression |journal=J Consult Clin Psychol |volume=57 |issue=3 |pages=414–9 |year=1989  |pmid=2738214 |doi= 10.1037/0022-006X.57.3.414}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RothFonagy78&quot;&gt;{{cite book |title=What Works for Whom? Second Edition: A Critical Review of Psychotherapy Research|last=Roth |first=Anthony |coauthors=Fonagy, Peter |year=2005|origyear=1996 |publisher=Guilford Press |isbn=159385272X |pages=78}}&lt;/ref&gt; સીબીટી (CBT) ડિપ્રેસનવાળા તરૂણો માટે અસરકારક છે&lt;ref name=&quot;pmid9444896&quot;&gt;{{vcite journal |author=Klein, Jesse |title=Review: Cognitive behavioural therapy for adolescents with depression|journal=Evidence-Based Mental Health|volume=11 |pages=76 |year=2008|url=http://ebmh.bmj.com/cgi/content/full/11/3/76|access-date=2008-11-27 |doi=10.1136/ebmh.11.3.76 |pmid=18669678 |last1=Weersing |first1=VR |last2=Walker |first2=PN |issue=3}}&lt;/ref&gt;, જોકે ગંભીર એપિસોડ પર તેની અસરકારકતા ચોક્કસ જાણી શકાઇ નથી.&lt;ref name=&quot;pmid9596592&quot;&gt;{{vcite journal |author=Harrington R, Whittaker J, Shoebridge P, Campbell F|title=Systematic review of efficacy of cognitive behaviour therapies in childhood and adolescent depressive disorder|journal=[[BMJ]]|volume=325|issue=7358 |pages=229–30 |year=1998|pmid=9596592 |doi=10.1136/bmj.325.7358.229 |pmc=28555}}&lt;/ref&gt; ફ્લુક્સેટાઇનને સીબીટી (CBT) સાથે મિશ્રણ કરવાથી વધારાનો કોઇ લાભ મળ્યો નથી,&lt;ref name=&quot;pmid17556431&quot;&gt;{{vcite journal |author=Goodyer I, Dubicka B, Wilkinson P |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) and routine specialist care with and without cognitive behaviour therapy in adolescents with major depression: Randomised controlled trial |journal=[[BMJ]] |volume=335 |issue=7611 |pages=142 |year=2007 |pmid=17556431 |pmc=1925185 |doi=10.1136/bmj.39224.494340.55 |last12=White |first12=L |last13=Harrington |first13=R}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18462573&quot;&gt;{{vcite journal |author=Goodyer IM, Dubicka B, Wilkinson P |title=A randomised controlled trial of cognitive behaviour therapy in adolescents with major depression treated by selective serotonin reuptake inhibitors. The ADAPT trial |journal=Health Technology Assessment |volume=12 |issue=14 |pages=1–80 |year=2008 |pmid=18462573 |url=http://www.hta.ac.uk/execsumm/summ1214.htm |last12=White |first12=L |last13=Harrington |first13=R |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090321234502/http://www.hta.ac.uk/execsumm/summ1214.htm }}&lt;/ref&gt; અથવા મોટા ભાગના કિસ્સામાં બહુ જ ઓછો લાભ મળ્યો છે.&lt;ref name=&quot;pmid18413703&quot;&gt;{{vcite journal |author=Domino ME, Burns BJ, Silva SG |title=Cost-effectiveness of treatments for adolescent depression: Results from TADS |journal=American Journal of Psychiatry |volume=165 |issue=5 |pages=588–96 |year=2008  |pmid=18413703 |doi=10.1176/appi.ajp.2008.07101610}}&lt;/ref&gt; કેટલીક બાબતો તરૂણોમાં જ્ઞાનાત્મક વર્તણુકીય થેરાપીની સફળતાનો આગાહી કરે છે જેમાં તાર્કિક વિચારનું ઊંચું સ્તર, ઓછી નિરાશા, ઓછા નકારાત્મક વિચારો અને ઓછી જ્ઞાનાત્મક વિકૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |last=Becker |first=SJ|title=Cognitive-Behavioral Therapy for Adolescent Depression: Processes of Cognitive Change |journal=Psychiatric Times|volume=25 |issue=14 |year=2008 |url= http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1357884}}&lt;/ref&gt; સીબીટી (CBT) રિલેપ્સ અટકાવવામાં લાભકારક છે.&lt;ref name=&quot;pmid15328551&quot;&gt;{{vcite journal|pmid=15328551|year=2003|last1=Almeida|first1=AM|last2=Lotufo Neto|first2=F|title=Cognitive-behavioral therapy in prevention of depression relapses and recurrences: a review|volume=25|issue=4|pages=239–44|pmid=15328551|journal=Revista brasileira de psiquiatria (Sao Paulo, Brazil : 1999)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16787553&quot;&gt;{{vcite journal|pmid=16787553|year=2007|last1=Paykel|first1=ES|title=Cognitive therapy in relapse prevention in depression.|volume=10|issue=1|pages=131–6|doi=10.1017/S1461145706006912|journal=The international journal of neuropsychopharmacology / official scientific journal of the Collegium Internationale Neuropsychopharmacologicum (CINP)}}&lt;/ref&gt;
ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓમાં જ્ઞાનાત્મક વર્તણૂક થેરાપીના કેટલાક પ્રકારોનો ઉપયોગ થાય છે જેમાં રેશનલ ઓમોટિવ બિહેવિયર થેરાપી,&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{Harvnb |Beck|1987| p=10}}&lt;/ref&gt; અને માઇન્ડફુલનેસ-બેઝ્ડ કોગ્નિટિવ થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;pmid18085916&quot;&gt;{{vcite journal |author=Coelho HF, Canter PH, Ernst E |title=Mindfulness-based cognitive therapy: Evaluating current evidence and informing future research |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=75 |issue=6 |pages=1000–05 |year=2007  |pmid=18085916 |doi=10.1037/0022-006X.75.6.1000}}&lt;/ref&gt;

[[મનોવિષ્લેષણ|મનોવિશ્લેષણ]] એ સિગ્મન્ડ ફ્રેયુડ દ્વારા રચાયેલો સિદ્ધાંત છે જે અચેતન માનસિક ઘર્ષણના ઉકેલ પર ભાર મુકે છે.&lt;ref name=&quot;isbn0-314-20412-1&quot;&gt;{{vcite book |author=Dworetzky J |title=Psychology |publisher=Brooks/Cole Pub. Co |location=Pacific Grove, CA, USA |year=1997 |pages=602 |isbn=0-314-20412-1}}&lt;/ref&gt; મેજર ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓને સારવાર આપવા ડોક્ટરો મનોવિશ્લેષણ તકનીકનો ઉપયોગ કરે છે.&lt;ref name=&quot;pmid12206545&quot;&gt;{{vcite journal |author=Doidge N, Simon B, Lancee WJ |title=Psychoanalytic patients in the US, Canada, and Australia: II. A DSM-III-R validation study |journal=Journal of the American Psychoanalytic Association |volume=50 |issue=2 |pages=615–27 |year=2002 |pmid=12206545 |doi=10.1177/00030651020500021101}}&lt;/ref&gt; સૌથી વધુ વપરાતી તકનીક સાયકોડાયનેમિક મનોરોગ ચિકિત્સા તરીકે ઓળખાતી એક્લેક્ટિક તકનીક મનોવિશ્લેષણ આધારિત છે અને તેમાં સામાજિક અને આંતરવ્યક્તિત્વ બાબતો પર વધારાનો ભાર મુકાયો છે.&lt;ref name=&quot;IntegrativePP&quot;&gt;{{Harvnb|Barlow|2005| p=20}}&lt;/ref&gt; શોર્ટ સાયકોડાયનેમિક સપોર્ટિવ મનોરોગ ચિકિત્સાના ત્રણ અંકુશિત પરિક્ષણના અધિવિશ્લેષણમાં આ સુધારો હળવાથી મધ્યમ ડિપ્રેસનની દવા જેટલો અસરકારક જણાયો હતો.&lt;ref name=&quot;pmid17557313&quot;&gt;{{vcite journal |author=de Maat S, Dekker J, Schoevers R |title=Short Psychodynamic Supportive Psychotherapy, antidepressants, and their combination in the treatment of major depression: A mega-analysis based on three Randomized Clinical Trials |journal=Depression and Anxiety |volume= 25|pages= 565|year=2007  |pmid=17557313 |doi=10.1002/da.20305 |issue=7}}&lt;/ref&gt;

ઓસ્ટ્રેલિયન મનોરોગ ચિકિત્સક વિક્ટર ફ્લેન્કલ દ્વારા વિકસાવાયેલી મનોરોગ ચિકિત્સાનું સ્વરૂપ લોગોથેરાપી બિનઉપયોગિતા અને નિરર્થકતા સાથે સંકળાયેલી લાગણી &quot;એક્સિસ્ટેન્શિયલ વેક્યુમ&quot;ની લાગણીની સમસ્યા ઉકેલે છે. આ પ્રકારની મનોરોગ ચિકિત્સા ઉંમરલાયક તરૂણોમાં ઉપયોગી હોવાનું જણાયું છે.&lt;ref&gt;{{vcite web |author=Blair RG |year=2004 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb1416/is_4_26/ai_n29132028/pg_1?tag=artBody;col1 |title=Helping older adolescents search for meaning in depression |work=Journal of Mental Health Counseling |access-date=2008-11-06 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214420/http://findarticles.com/?noadc=1 }}&lt;/ref&gt;

નૅચડેમ મેહરેલ ક્લેઈન સ્ટુડીયન સાઇલોસિબિન-એસિસ્ટિયર સાયકોથેરાપી ઇન ડેર બેહન્ડલંગ વોન ડિપ્રેસન એન્ટરટેઇન્ટેન&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nutt|first=David J.|last2=Curran|first2=H. Valerie|last3=Leech|first3=Robert|last4=Murphy|first4=Kevin|last5=McGonigle|first5=John|last6=Kaelen|first6=Mendel|last7=Tanner|first7=Mark|last8=Wall|first8=Matthew B.|last9=Pannekoek|first9=J. Nienke|date=2017-10-13|title=Psilocybin for treatment-resistant depression: fMRI-measured brain mechanisms|url=https://www.nature.com/articles/s41598-017-13282-7|journal=Scientific Reports|language=en|volume=7|issue=1|pages=13187|doi=10.1038/s41598-017-13282-7|issn=2045-2322}}&lt;/ref&gt;, ટોપી ડાઇડે ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન 2018 ઈન ગ્રૉસ તબક્કો 2 સ્ટડી યુબર સાયલોસિબિન ઇન ડેર થ્રેપીએ વોન બર્ટન્ડલંગ્સેસેન્સિએન્ટેન ડિપ્રેસનન જીનમિગ્ગટ અંડ ડેન સ્ટેટસ ઇનર બ્રેકથ્રુ થેરેપી વર્લીએન.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/fda-approves-psychedelic-magic-mushrooms-ingredient-psilocybin-depression-1086759|title=FDA approves magic mushrooms depression drug trial|first=|date=2018-08-23|website=Newsweek|publisher=|language=en|access-date=2018-12-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://compasspathways.com/compass-pathways-receives-fda-breakthrough-therapy-designation-for-psilocybin-therapy-for-treatment-resistant-depression/|title=COMPASS Pathways Receives FDA Breakthrough Therapy Designation for Psilocybin Therapy for Treatment-resistant Depression – COMPASS|language=en-US|access-date=2018-12-16|archive-date=2018-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005741/https://compasspathways.com/compass-pathways-receives-fda-breakthrough-therapy-designation-for-psilocybin-therapy-for-treatment-resistant-depression/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ (ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ) ===
[[ચિત્ર:Zoloft 25 mg &amp; 50 mg bottles.jpg|thumb|250px|ઝોલોફ્ટ (સર્ટ્રાલાઇન)નો પુખ્ત દર્દીઓમાં મેજર ડિપ્રેસનની સારવાર માટે ઉપયોગ થાય છે.2007માં તે 29,652,000 પ્રિસ્ક્રિપ્શન સાથે અમેરિકન રિટેલ બજારમા સૌથી વધુ પ્રિસ્ક્રાઇબ થયેલી ડિપ્રેસન વિરોધી દવા હતી.&lt;ref&gt;સર્ટ્રાલાઇન પ્રિસ્ક્રિપ્શનની જેનરિક અને બ્રાન્ડ નેમ ડ્રગ્સની યાદીમાંથી માહિતીનો ઉપયોગ કરીને ઝોલોફ્ટ અને જેનરિક સર્ટ્રાલાઇન માટેના કુલ પ્રિસ્ક્રિપ્શન તરીકે ગણતરી થઇ હતી, જુઓ: [351] અને [352]&lt;/ref&gt;]]

હળવાથી મધ્યમ ડિપ્રેસન માટે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સની અસરકારકતા બિલકુલ નથી અથવા બહુ ઓછી છે, પરંતુ અત્યંત તીવ્ર બીમારી હોય ત્યારે નોંધપાત્ર અસરકારકતા હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Fournier JC, DeRubeis RJ, Hollon SD, ''et al.'' |title=Antidepressant drug effects and depression severity: a patient-level meta-analysis |journal=JAMA |volume=303 |issue=1 |pages=47–53 |year=2010 |month=January |pmid=20051569 |doi=10.1001/jama.2009.1943 |url=https://archive.org/details/sim_jama_2010-01-06_303_1/page/47}}&lt;/ref&gt; એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સની અસર અમુક અંશે મનોરોગ ચિકિત્સા વધારે હોય છે, ખાસ કરીને દિર્ઘકાલિન મેજર ડિપ્રેસન હોય ત્યારે, જોકે ટૂંકા ગાળાના પરીક્ષણમાં વધુ દર્દીઓ – ખાસ કરીને જેઓ ઓછું ગંભીર ડિપ્રેસન ધરાવતા હોય – મનોરોગ ચિકિત્સાની જગ્યાએ દવાઓ બંધ કરી દે તેવું વધારે બને છે કારણ કે દવાઓની પ્રતિકૂળ અસર થાય છે અને દર્દીઓ ફાર્માકોલોજિકલ સારવાર કરતા મનોવૈજ્ઞાનિક થેરાપી વધુ પસંદ કરે છે.&lt;ref name=&quot;Cuijpers2008b&quot;&gt;{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, van Oppen P, Andersson G |title=Are psychological and pharmacologic interventions equally effective in the treatment of adult depressive disorders? A meta-analysis of comparative studies |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 |issue=11 |pages=1675–85 |year=2008 |pmid=18945396 |doi=10.4088/JCP.v69n1102}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cuijpers2010&quot;&gt;{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, Schuurmans J, van Oppen P, Hollon SD, Andersson G. |title=Psychotherapy for chronic major depression and dysthymia: a meta-analysis. |journal=Clinical Psychology Review |volume=30 |issue=1 |pages=51–62 |year=2010 |pmid=19766369 |doi=10.1016/j.cpr.2009.09.003}}&lt;/ref&gt;

લઘુત્તમ આડઅસર સાથે સૌથી વધુ અસરકારક એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ શોધવા માટે જરૂર પડે તો ડોસેઝમાં ફેરફાર કરી શકાય છે અને જરૂર પડે તો વિવિધ પ્રકારના એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સના સંયોજનનો પ્રયોગ કરી શકાય છે. પ્રથમ આપવામાં આવેલા એન્ટીડિપ્રેસન્ટનો પ્રતિભાવ 50થી 75 ટકા હોય છે અને દવાઓનો ઉપયોગ ઘટવાની શરૂઆત થાય તેને છથી આઠ સપ્તાહ લાગે છે જ્યારે દર્દી સામાન્ય જીવન ગાળવાનું શરૂ કરે છે.&lt;ref name=&quot;apaguidelines&quot;/&gt; એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓની સારવાર સામાન્ય રીતે તેમાં ઘટાડા બાદ 16થી 20 સપ્તાહ સુધી ચાલુ રહે છે જેથી તે ફરીથી પેદા થવાની શક્યતા સાવ ઘટી જાય,&lt;ref name=&quot;apaguidelines&quot;&gt;{{vcite journal|author=Karasu TB, Gelenberg A, Merriam A, Wang P|title=Practice Guideline for the Treatment of Patients With Major Depressive Disorder (Second Edition)|url=http://www.psychiatryonline.com/pracGuide/loadGuidelinePdf.aspx?file=MDD2e_05-15-06 |pages=1–78 |publisher=American Psychiatric Association|year=2000|doi=10.1176/appi.books.9780890423363.48690 |last1=Wheeler |first1=DC |last2=Morgan |first2=R |last3=Thomas |first3=DM |last4=Seed |first4=M |last5=Rees |first5=A |last6=Moore |first6=RH |volume=9 |issue=3 |journal=Transplant international : official journal of the European Society for Organ Transplantation}}&lt;/ref&gt; અને એક વર્ષ સુધી દવા ચાલુ રાખવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;pmid17146414&quot;&gt;{{vcite journal|journal=CNS spectrums|title=Preventing relapse and recurrence of depression: a brief review of therapeutic options|year=2006|author=Thase, M|pmid=17146414|volume=11|issue=12 Suppl 15|pages=12–21}}&lt;/ref&gt; દીર્ઘકાલિન ડિપ્રેસન હોય તેવા લોકોએ ફરીથી તેમાં સરી જવા માટે અનિશ્ચિત મુદ્દત સુધી દવા લેવાની જરૂર પડી શકે છે.&lt;ref name=&quot;NIMHPub&quot;/&gt;

સિલેક્ટિવ સેરોટોનિન રિઅપટેક ઇન્હિબીટર્સ (એસએસઆરઆઇ (SSRI)), જેમ કે સર્ટ્રાલાઇન, એસિટાલોપ્રામ, ફ્લોક્સેટાઇન, પેરોક્સેટાઇન અને સાઇટાલોપ્રામ મુખ્યત્વે પ્રિસ્ક્રાઇબ કરવામાં આવતી દવાઓ છે જે મુખ્યત્વે તેમની અસરકારકતા, પ્રમાણમાં નરમ આડઅસર અને અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ કરતા તેનો ડોઝ પ્રમાણમાં ઓછો ઝેરી હોવાથી સૂચવવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;2008-BNF-204&quot;/&gt; એક પ્રકારના એસએસઆરઆઇ (SSRI)ને પ્રતિભાવ ન આપતા દર્દીઓને અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ પર લાવી શકાય છે, અને તેનાથી 50 ટકા જેટલા કેસમાં સુધારો થાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Whooley MA, Simon GE |title=Managing Depression in Medical Outpatients |journal=New England Journal of Medicine |volume=343 |pages=1942–50 |year=2000 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/short/343/26/1942 |access-date=2008-11-11 |pmid=11136266 |doi=10.1056/NEJM200012283432607 |issue=26 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516000559/http://content.nejm.org/cgi/content/short/343/26/1942 }}&lt;/ref&gt; અન્ય વિકલ્પ સમાન પ્રકારના એન્ટીડિપ્રેસન્ટ બ્યુપ્રોપિયોન પર જવાનો છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Zisook S, Rush AJ, Haight BR, Clines DC, Rockett CB |title=Use of bupropion in combination with serotonin reuptake inhibitors |journal=Biological Psychiatry |volume=59 |issue=3 |pages=203–10 |year=2006 |pmid=16165100 |doi=10.1016/j.biopsych.2005.06.027}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16554525&quot;&gt;{{vcite journal |author=Rush AJ, Trivedi MH, Wisniewski SR |title=Bupropion-SR, sertraline, or venlafaxine-XR after failure of SSRIs for depression |journal=New England Journal of Medicine |volume=354 |issue=12 |pages=1231–42 |year=2006 |pmid=16554525 |doi=10.1056/NEJMoa052963 |last12=Niederehe |first12=G |last13=Fava |first13=M |last14=Star*d Study |first14=Team}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16554526&quot;&gt;{{vcite journal |author=Trivedi MH, Fava M, Wisniewski SR, Thase ME, Quitkin F, Warden D, Ritz L, Nierenberg AA, Lebowitz BD, Biggs MM, Luther JF, Shores-Wilson K, Rush AJ |title=Medication augmentation after the failure of SSRIs for depression |journal=New England Journal of Medicine |volume=354 |issue=12 |pages=1243–52 |year=2006 |pmid=16554526 |doi=10.1056/NEJMoa052964 |last12=Shores-Wilson |first12=K |last13=Rush |first13=AJ |last14=Star*d Study |first14=Team}}&lt;/ref&gt; અલગ પ્રકારની કામગીરીની પદ્ધતિ ધરાવતું એન્ટીડિપ્રેસન્ટ વેન્લાફેક્સિન એસએસઆરઆઇ (SSRI) કરતા થોડું વધારે અસરકારક હોઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;pmid17588546&quot;&gt;{{vcite journal |author=Papakostas GI, Thase ME, Fava M, Nelson JC, Shelton RC |title=Are antidepressant drugs that combine serotonergic and noradrenergic mechanisms of action more effective than the selective serotonin reuptake inhibitors in treating major depressive disorder? A meta-analysis of studies of newer agents |journal=Biological Psychiatry |volume=62 |issue=11 |pages=1217–27 |year=2007  |pmid=17588546 |doi=10.1016/j.biopsych.2007.03.027}}&lt;/ref&gt; જોકે, યુકે (UK)માં વેન્લાફેક્સિનની ભલામણ પ્રથમ હરોળની સારવાર તરીકે કરવામાં આવતી નથી કારણકે પૂરાવા પરથી જણાય છે કે તેના ફાયદા કરતા જોખમ વધુ છે&lt;ref&gt;{{vcite web |url = http://www.mhra.gov.uk/home/idcplg?IdcService=GET_FILE&amp;dDocName=CON2023842&amp;RevisionSelectionMethod=LatestReleased |title = The Medicines and Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) |author = Prof Gordon Duff |date = 31 May 2006 |accessdate = 15 ફેબ્રુઆરી 2011 |archivedate = 15 એપ્રિલ 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130415061824/http://www.mhra.gov.uk/home/idcplg?IdcService=GET_FILE&amp;dDocName=CON2023842&amp;RevisionSelectionMethod=LatestReleased }}&lt;/ref&gt; અને ખાસ કરીને બાળકો અને તરુણાવસ્થાના લોકોને તે ન આપવા સલાહ આપવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;nice2005&quot;&gt;{{vcite journal|title=Depression in children and young people: Identification and management in primary, community and secondary care|year=2005|publisher=NHS National Institute for Health and Clinical Excellence |access-date=2008-08-17|url=&lt;!--http://www.nice.org.uk/Guidance/CG28--&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16229049&quot;&gt;{{vcite journal |author=Mayers AG, Baldwin DS |title=Antidepressants and their effect on sleep |journal=Human Psychopharmacology |volume=20 |issue=8 |pages=533–59 |year=2005  |pmid=16229049 |doi=10.1002/hup.726}}&lt;/ref&gt;
તરુણાવસ્થામાં ડિપ્રેસન માટે ફ્લુઓક્સેટાઇન&lt;ref name=&quot;nice2005&quot;/&gt; અને એસિટાલોપ્રામ&lt;ref name=&quot;lexapropi&quot;&gt;{{vcite web |url=http://www.frx.com/pi/lexapro_pi.pdf |title=Lexapro Prescribing Information for the U.S. |date = March 2009|format=PDF |publisher=Forest Laboratories |access-date=2009-04-09}}&lt;/ref&gt; બે ભલામણ કરવામાં આવતી પસંદગીઓ છે. એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ બાળકો માટે ફાયદાકારક સાબિત થઇ નથી.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Tsapakis EM, Soldani F, Tondo L, Baldessarini RJ |title=Efficacy of antidepressants in juvenile depression: meta-analysis |journal=Br J Psychiatry |volume=193 |issue=1 |pages=10–7 |year=2008 |pmid=18700212 |doi=10.1192/bjp.bp.106.031088}}&lt;/ref&gt; કોઇ પણ એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ લો સિરમ સોડિયમ સ્તર (જે હાઇપોનેટ્રેમિયા તરીકે પણ ઓળખાય છે) પેદા કરી શકે છે,&lt;ref&gt;{{vcite journal|author=Palmer B, Gates J, Lader M |year=2003|title=Causes and Management of Hyponatremia |journal=The Annals of Pharmacotherapy|volume=37|issue=11|pages=1694–702|doi=10.1345/aph.1D105|pmid=14565794}}&lt;/ref&gt; જોકે તે એસએસઆરઆઇ (SSRI) સાથે વધારે વખત નોંધાયું છે.&lt;ref name=&quot;2008-BNF-204&quot;/&gt; એસએસઆરઆઇથી અનિદ્રા થવાનું કે તે વધુ ગંભીર બનવાનું અસામાન્ય નથી, દર્દનાશક એન્ટીડિપ્રેસન્ટ મિર્ટાઝાપાઇન આવા કિસ્સામાં ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે.&lt;ref name=&quot;pmid17636748&quot;&gt;{{vcite journal |author=Guaiana G., Barbui C., Hotopf M.|title=Amitriptyline for depression. |journal=Cochrane Database Syst Review |volume=18|issue=3 |year=2007 |pmid=9597346|doi=10.1002/14651858.CD004186.pub2 |pages=11–7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10760555&quot;&gt;{{vcite journal |author=Anderson IM |title=Selective serotonin reuptake inhibitors versus tricyclic antidepressants: A meta-analysis of efficacy and tolerability |journal=Journal of Affective Disorders |volume=58 |issue=1 |pages=19–36 |year=2000  |pmid=10760555|doi=10.1016/S0165-0327(99)00092-0}}&lt;/ref&gt;

મેનોમાઇન ઓક્સિડેઝ અવરોધક, એક જૂના પ્રકારનું એન્ટીડિપ્રેસન્ટ સંભવિત જીવલેણ ખોરાક આધારિત અને દવાના ક્રિયાવાદના કારણે પ્રભાવ હેઠળ છે. તેનો હજુ પણ ભાગ્યે જ ઉપયોગ થાય છે. જોકે, વધુ નવા અને વધુ સહન કરી શકે તેવા આ વર્ગના એજન્ટ્સ વિકસાવવામાં આવ્યા છે.&lt;ref name=&quot;pmid17640156&quot;&gt;{{vcite journal |author=Krishnan KR |title=Revisiting monoamine oxidase inhibitors |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=68 Suppl 8 |pages=35–41 |year=2007 |pmid=17640156}}&lt;/ref&gt;

“રિફ્રેક્ટરી ડિપ્રેસન” અને “સારવાર પ્રતિરોધક ડિપ્રેસન” શબ્દનો ઉપયોગ એવા કિસ્સાની સમજુતી માટે થાય છે જે ઓછામાં ઓછી બે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સના પૂરતા કોર્સનો પ્રતિભાવ આપતી નથી.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Wijeratne, Chanaka, Sachdev, Perminder |year=2008|title=Treatment-resistant depression: Critique of current approaches |journal=Australian and New Zealand Journal of Psychiatry |volume=42 |pages=751–62 |pmid=18696279 |issue=9 |doi=10.1080/00048670802277206}}&lt;/ref&gt; ઘણા મોટા અભ્યાસમાં માત્ર 35 ટકા જેટલા દર્દીઓ તબીબી સારવારને યોગ્ય પ્રતિભાવ આપે છે. ડોક્ટર માટે એ નક્કી કરવાનું મુશ્કેલ હોય છે કે કોઇને સારવાર પ્રતિરોધક ડિપ્રેસન છે કે સહઅસ્તિત્વ ધરાવતા ડિસઓર્ડર્સના કારણે સમસ્યા છે જે મેજર ડિપ્રેસન ધરાવતા દર્દીઓમાં બહુ સામાન્ય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Barbee JG |year=2008|title=Treatment-Resistant Depression: Advances in Assessment|journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=10 |url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1285073}}&lt;/ref&gt;

કેટલીક અમેરિકન યુનિવર્સિટીઓના મનોવૈજ્ઞાનિકોની એક ટીમે શોધી કાઢ્યું હતું કે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ હળવાથી સામાન્ય ડિપ્રેસનમાં દર્દીને રીઝવવા માટે અપાયેલી દવા (પ્લાસિબો) કરતા ભાગ્યે જ વધુ અસરકારક હોય છે. આ અભ્યાસ પેરોક્સેટાઇન અને ઇમિપ્રેમાઇન પર કેન્દ્રિત હતો.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.forbes.com/2010/01/05/antidepressant-paxil-placebo-business-healthcare-depression.html|title=Study Undermines Case for Antidepressants|access-date=2010-07-02|work=Forbes|first=Robert|last=Langreth|date=2010-01-05|archive-url=https://archive.today/20121208170044/http://www.forbes.com/2010/01/05/antidepressant-paxil-placebo-business-healthcare-depression.html|archive-date=2012-12-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== ઔષધવિજ્ઞાનીય વર્ધન ====
સારવાર સામે પ્રતિકાર હોય તેવા કિસ્સામાં અલગ પ્રકારની કામગીરી ધરાવતી દવા એન્ટીડિપ્રેસન્ટની અસરકારકતા વધારી શકે છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Valenstein M, McCarthy JF, Austin KL, Greden JF, Young EA, Blow FC|year=2006|title=What happened to lithium? Antidepressant augmentation in clinical settings |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=7 |pages=1219–25 |pmid=16816227 |doi=10.1176/appi.ajp.163.7.1219}}&lt;/ref&gt; માત્ર એન્ટીડિપ્રેસન્ટની અસર ન થઇ હોય તેવા કિસ્સામાં લિથિયમ સોલ્ટ સાથેની દવાનો ઉપયોગ કરીને એન્ટીડિપ્રેસન્ટ થેરાપી વધારવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;pmid16918427&quot;&gt;{{vcite journal |author=Bschor T, Bauer M |year=2006|title=Efficacy and mechanisms of action of lithium augmentation in refractory major depression|journal=Current Pharmaceudical Design |volume=12 |issue=23 |pages=2985–92 |pmid=16918427 |doi=10.2174/138161206777947650}}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત લિથિયમ રિકરન્ટ ડિપ્રેસનમાં આત્મહત્યાના જોખમમાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો કરે છે.&lt;ref name=&quot;pmid17388706&quot;&gt;{{vcite journal |author=Guzzetta F, Tondo L, Centorrino F, Baldessarini RJ |title=Lithium treatment reduces suicide risk in recurrent major depressive disorder |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=68 |issue=3 |pages=380–83 |year=2007 |pmid=17388706 |doi=10.4088/JCP.v68n0304}}&lt;/ref&gt; સામાન્ય થાઇરોઇડ કામગીરી ધરાવતા દર્દીમાં પણ લિથિયમ અંતઃસ્ત્રાવ ટ્રાઇયોડોથાઇરોનાઇનનો વધારો લિથિયમ સાથે કામ કરી શકે છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Nierenberg AA, Fava M, Trivedi MH, Wisniewski SR, Thase ME, McGrath PJ, Alpert JE, Warden D, Luther JF, Niederehe G, Lebowitz B, Shores-Wilson K, Rush AJ |year=2006|title=A comparison of lithium and T(3) augmentation following two failed medication treatments for depression: A STAR*D report |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=9 |pages=1519–30 |pmid=16946176 |doi=10.1176/appi.ajp.163.9.1519 |last12=Shores-Wilson |first12=K |last13=Rush |first13=AJ}}&lt;/ref&gt; દર્દી જ્યારે એન્ટીડિપ્રેસન્ટને યોગ્ય પ્રતિભાવ ન આપે ત્યારે એટાયપિકલ એન્ટીસાઇકોટિક્સ આપવાથી એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાની અસરકારકતા વધતી હોવાનું જોવા મળ્યું છે. જોકે, તેની સામે આડઅસર પણ વધારે હોય છે.&lt;ref name=&quot;urlEvidence Grows for Value of Antipsychotics as Antidepressant Adjuncts - Psychiatric Times&quot;&gt;{{vcite web |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1147436 |title=Evidence Grows for Value of Antipsychotics as Antidepressant Adjuncts – Psychiatric Times |author=Bender KJ |date=2008-02-01 |work=Psychiatric Times |access-date=2008-08-06 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2020-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613062630/https://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1147436 }}&lt;/ref&gt;

==== દવાઓ અને મનોરોગ ચિકિત્સાની તુલનાત્મક અસરકારકતા ====
એફડીએ (FDA)ને રજૂ કરવામાં આવેલા બે તાજેતરના ક્લિનિકલ અધિવિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ આંકડાકીય રીતે પ્લાસિબો (બનાવટી દવા) કરતા વધુ સક્ષમ છે, પરંતુ તેમની એકંદર અસર નીચીથી લઇને મધ્યમ છે. તે અર્થમાં તેઓ ઘણી વાર નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર હેલ્થ એન્ડ ક્લિનિકલ એક્સલન્સના ‘ક્લિનિકલી મહત્વપૂર્ણ’ પ્રયાસના માપદંડમાં પાર ઉતરતી ન હતી. ખાસ કરીને અસરનું કદ મધ્યમ ડિપ્રેસન માટે ઘણું નાનું હતું, પરંતુ તીવ્રતા, પહોંચના ‘ક્લિનિકલ મહત્વ’ અને અન્ય તીવ્ર ડિપ્રેસન સાથે વધતું હતું.&lt;ref name=&quot;Kirsch08&quot;&gt;{{vcite journal |author=Kirsch I, Deacon BJ, Huedo-Medina TB, Scoboria A, Moore TJ, Johnson BT |title=Initial severity and antidepressant benefits: A meta-analysis of data submitted to the Food and Drug Administration |journal=PLoS Med. |volume=5 |issue=2 |pages=e45 |year=2008 |pmid=18303940 |pmc=2253608 |doi=10.1371/journal.pmed.0050045 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&amp;doi=10.1371/journal.pmed.0050045&amp;ct=1 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219020122/http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&amp;doi=10.1371/journal.pmed.0050045&amp;ct=1 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18199864&quot;&gt;{{vcite journal |author=Turner EH, Matthews AM, Linardatos E, Tell RA, Rosenthal R |title=Selective publication of antidepressant trials and its influence on apparent efficacy |journal=N. Engl. J. Med. |volume=358 |issue=3 |pages=252–60 |year=2008  |pmid=18199864 |doi=10.1056/NEJMsa065779}}&lt;/ref&gt; આ પરિણામો અગાઉના ક્લનિકલ અભ્યાસ સાથે સાતત્ય ધરાવતા હતા જેમાં માત્ર તીવ્ર ડિપ્રેસન ધરાવતા દર્દીઓ બનાવટી સારવારની સરખામણીમાં મનોરોગ ચિકિત્સા અથવા એન્ટીડિપ્રેસન્ટ ઇમીપ્રામાઇનમાંથી લાભ લઇ શક્યા હતા.&lt;ref name=&quot;pmid2684085&quot;&gt;{{vcite journal |author=Elkin I, Shea MT, Watkins JT, Imber SD, Sotsky SM, Collins JF, Glass DR, Pilkonis PA, Leber WR, Docherty JP |title=National Institute of Mental Health Treatment of Depression Collaborative Research Program. General effectiveness of treatments |journal=Archives of General Psychiatry |volume=46 |issue=11 |pages=971–82; discussion 983 |year=1989 |pmid=2684085}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7593878&quot;&gt;{{vcite journal |author=Elkin I, Gibbons RD, Shea MT, Sotsky SM, Watkins JT, Pilkonis PA, Hedeker D |title=Initial severity and differential treatment outcome in the National Institute of Mental Health Treatment of Depression Collaborative Research Program |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=63 |issue=5 |pages=841–47 |year=1995 |pmid=7593878 |doi=10.1037/0022-006X.63.5.841}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid1853989&quot;&gt;{{vcite journal |author=Sotsky SM, Glass DR, Shea MT, Pilkonis PA, Collins JF, Elkin I, Watkins JT, Imber SD, Leber WR, Moyer J |title=Patient predictors of response to psychotherapy and pharmacotherapy: Findings in the NIMH Treatment of Depression Collaborative Research Program |journal=American Journal of Psychiatry |volume=148 |issue=8 |pages=997–1008 |year=1991 |pmid=1853989}}&lt;/ref&gt; સમાન પરિણામો મેળવ્યા હોવા છતાં લેખકોએ પોતાના અર્થઘટન માટે દલીલો કરી છે. એક લેખકે એવું તારણ આપ્યું હતું કે “વૈકલ્પિક સારવાર પદ્ધતિઓ લાભ આપવામાં નિષ્ફળ ગઇ હોય તેને બાદ કરતા સૌથી તીવ્ર ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓને
બાદ કરતા એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓને ટેકો આપવા માટે બહુ ઓછા પૂરાવા છે.”&lt;ref name=&quot;Kirsch08&quot;/&gt; અન્ય લેખકે દલીલ કરી હતી કે “એન્ટીડિપ્રેસન્ટ “ગ્લાસ” હજુ ભરાયો નથી” પરંતુ એ બાબતમાં અસહમત હતા કે “તે સંપૂર્ણપણે ખાલી છે”. તેમણે એ બાબત પર ધ્યાન દોર્યું હતું કે દવાઓનો પ્રથમ હરોળનો વિકલ્પ મનોરોગ ચિકિત્સા છે જેમાં વધુ ઊંચી અસરકારકતા નથી.&lt;ref name=&quot;pmid18319297&quot;&gt;{{vcite journal |author=Turner EH, Rosenthal R |title=Efficacy of antidepressants |journal=BMJ |volume=336 |issue=7643 |pages=516–7 |year=2008 |pmid=18319297 |pmc=2265347 |doi=10.1136/bmj.39510.531597.80}}&lt;/ref&gt;

સંશોધનનું એક તારણ એ નીકળે છે કે મેજર ડિપ્રેસન માટે સામાન્ય રીતે મનોરોગ ચિકિત્સા જેટલી જ અસરકારક છે અને આ તારણ તીવ્ર અને હળવા એમડીડી (MDD) બંને માટે સાચું છે.&lt;ref name=&quot;Cuijpers&quot;&gt;{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, van Oppen P, Andersson G |title=Are Psychological and Pharmacologic Interventions Equally Effective in the Treatment of Adult Depressive Disorders? A Meta-Analysis of Comparative Studies |journal=Journal of Clinical Psychiatry |pages=e1–e11 |year=2008 |url=http://www.psychiatrist.com/abstracts/abstracts.asp?abstract=oap/ej08r04112.htm |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715131622/http://www.psychiatrist.com/abstracts/abstracts.asp?abstract=oap/ej08r04112.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18456340&quot;&gt;{{vcite journal |author=Imel ZE, Malterer MB, McKay KM, Wampold BE |title=A meta-analysis of psychotherapy and medication in unipolar depression and dysthymia |journal=J Affect Disord |volume=110 |issue=3 |pages=197–206 |year=2008 |pmid=18456340 |doi=10.1016/j.jad.2008.03.018}}&lt;/ref&gt; તેનાથી વિપરિત ડાયસ્થિમિયા માટે દવાઓ વધુ સારા પરિણામ આપે છે.&lt;ref name=&quot;Cuijpers&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18456340&quot;/&gt; એસએસઆરઆઇ (SSRI)ના પેટાજૂથ મનોરોગ ચિકિત્સા કરતા સહેજ વધુ અસરકારક હોઇ શકે છે. બીજી તરફ એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સની સંભવિત આડઅસરોના કારણે મોટી સંખ્યામાં દર્દીઓ મનોરોગ ચિકિત્સાની સરખામણીમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ સારવારમાંથી અલગ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Cuijpers&quot;/&gt; ડિપ્રેસન નાબુદ થાય અથવા તેની જગ્યાએ પ્રસંગોપાત “બુસ્ટર” સત્ર આવી જાય પછી પણ સફળ મનોરોગ ચિકિત્સા ડિપ્રેસનને ચાલુ રહેતા અટકાવી શકે છે. એન્ટીડિપ્રેસન્ટ સારવાર ચાલુ રાખીને સમાન પ્રમાણમાં અટકાવ હાંસલ કરી શકાય છે.&lt;ref name=&quot;pmid18456340&quot;/&gt; જોકે, અન્ય દલીલ એવી છે કે દવાઓ અને મનોરોગ ચિકિત્સા બે અલગ ચીજ છે અને તેની સરખામણી વૈજ્ઞાનિક રીતે માન્યતા પ્રાપ્ત નથી. મનોરોગ ચિકિત્સામાં લાગણીને ધ્યાનમાં લેવાની અને તેની પાછળના કારણો સમજવાની કામગીરી હોય છે જ્યારે દવાનું કામ બાયોકેમિકલ રીતે લાગણીઓને નિયંત્રિત કરવાનું હોય છે. ઘણા કિસ્સામાં બંને પદ્ધતિ સામુહિક રીતે અથવા ક્રમિક રીતે લાગુ પાડવી જરૂરી બને છે. 

==== એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ અને આપઘાતની વૃતિ ====
{{Main|Selective serotonin reuptake inhibitor#suicidality}}
બાળકો, તરુણાવસ્થાના લોકો અને કેટલાક અભ્યાસમાં 18-24 વર્ષના વયજુથના યુવાનોમાં પણ એસએસઆરઆઇ (SSRI)થી સારવાર મેળવ્યા બાદ આપઘાતના વિચારો અથવા આપઘાતલક્ષી વર્તણૂકનું જોખમ વધી જાય છે.&lt;ref name=&quot;FDA2&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|title = Clinical review: relationship between antidepressant drugs and suicidality in adults|access-date = 2007-09-22|author = Stone MB, Jones ML|date = 2006-11-17|format = PDF|work = Overview for December 13 Meeting of Psychopharmacologic Drugs Advisory Committee (PDAC)|publisher = FDA|pages = 11–74|archive-date = 2012-11-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20121119054143/http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FDA3&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|title = Statistical Evaluation of Suicidality in Adults Treated with Antidepressants|access-date = 2007-09-22|author = Levenson M, Holland C|date = 2006-11-17|format = PDF|work = Overview for December 13 Meeting of Psychopharmacologic Drugs Advisory Committee (PDAC)|publisher = FDA|pages = 75–140|archive-date = 2012-11-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20121119054143/http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Olfson&quot;&gt;{{vcite journal |author=Olfson M, Marcus SC, Shaffer D |title=Antidepressant drug therapy and suicide in severely depressed children and adults: A case-control study |journal=Archives of General Psychiatry |volume=63 |issue=8 |pages=865–72 |year=2006  |pmid=16894062 |doi=10.1001/archpsyc.63.8.865}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FDA&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.fda.gov/OHRMS/DOCKETS/ac/04/briefing/2004-4065b1-10-TAB08-Hammads-Review.pdf|title = Review and evaluation of clinical data. Relationship between psychiatric drugs and pediatric suicidality.|access-date = 2008-05-29|author = Hammad TA|date = 2004-08-116|format = PDF|publisher = FDA|pages = 42; 115|archive-date = 2008-06-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20080625161255/http://www.fda.gov/OHRMS/DOCKETS/ac/04/briefing/2004-4065b1-10-TAB08-Hammads-Review.pdf|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M 2007 CD004851&quot;&gt;{{vcite journal |author=Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) for depressive disorders in children and adolescents |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=3 |pages=CD004851 |year=2007 |pmid=17636776 |doi=10.1002/14651858.CD004851.pub2 }}&lt;/ref&gt; પુખ્તવયના લોકોમાં એસએસઆરઆઇ (SSRI)થી આપઘાતના વલણનું જોખમ વધે છે કે નહીં તે અસ્પષ્ટ છે.&lt;ref name=&quot;Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M 2007 CD004851&quot;/&gt; એક સમીક્ષા પ્રમાણે એસએસઆરઆઇ (SSRI) અને આપઘાતના જોખમ વચ્ચે કોઇ સંબંધ નથી.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Gunnell D, Saperia J, Ashby D |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) and suicide in adults: meta-analysis of drug company data from placebo controlled, randomised controlled trials submitted to the MHRA's safety review |journal=BMJ |volume=330 |issue=7488 |pages=385 |year=2005 |pmid=15718537 |pmc=549105 |doi=10.1136/bmj.330.7488.385 }}&lt;/ref&gt; અન્ય અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે પ્લાસિબો (બનાવટી દવા)ની સરખામણીમાં એસએસઆરઆઇ (SSRI)નો ઉપયોગ કરતા લોકોમાં આપઘાતના પ્રયાસનો ખતરો વધી જાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Fergusson D, Doucette S, Glass KC, ''et al.'' |title=Association between suicide attempts and selective serotonin reuptake inhibitors: systematic review of randomised controlled trials |journal=BMJ |volume=330 |issue=7488 |pages=396 |year=2005 |pmid=15718539 |pmc=549110 |doi=10.1136/bmj.330.7488.396 }}&lt;/ref&gt; અને બીજા અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે નવા એસએસઆરઆઇ (SSRI) યુગમાં વિપુલ પ્રમાણમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સના ઉપયોગથી મોટા ભાગના દેશોમાં, જ્યાં બેઝલાઇન આપઘાતનો દર ઊંચો હતો, ત્યાં આપઘાતના પ્રમાણમાં ભારે ઘટાડો થયો હતો.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Rihmer Z, Akiskal H |title=Do antidepressants t(h)reat(en) depressives? Toward a clinically judicious formulation of the antidepressant-suicidality FDA advisory in light of declining national suicide statistics from many countries |journal=J Affect Disord |volume=94 |issue=1–3 |pages=3–13 |year=2006  |pmid=16712945 |doi=10.1016/j.jad.2006.04.003 }}&lt;/ref&gt;

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 24 વર્ષથી ઓછી વયના દર્દીઓમાં આપઘાતના વધેલા જોખમના કારણે 2007માં એસએસઆરઆઇ (SSRI) અને અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ માટે બ્લેક બોક્સ ચેતવણી આપવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{vcite web |url=http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2007/NEW01624.html |title=FDA Proposes New Warnings About Suicidal Thinking, Behavior in Young Adults Who Take Antidepressant Medications |date=2007-05-02 |publisher=[[U.S. Food and Drug Administration|FDA]] |access-date=2008-05-29 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-02-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080223195544/http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2007/NEW01624.html}}&lt;/ref&gt; તેવી જ રીતે જાપાનના આરોગ્ય મંત્રાલય દ્વારા સાવચેતીરૂપે નોટીસ લાગુ પાડવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www1.mhlw.go.jp/kinkyu/iyaku_j/iyaku_j/anzenseijyouhou/261.pdf |title=www1.mhlw.go.jp |format=PDF |work=Japanese Ministry of Health |language=Japanese |access-date=2011-02-15 |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429200312/http://www1.mhlw.go.jp/kinkyu/iyaku_j/iyaku_j/anzenseijyouhou/261.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્ઝિવ થેરાપી ===
{{Main|Electroconvulsive therapy}}
ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપી (ઇસીટી (ECT)) એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં વિદ્યુતસંકેત બે ઇલેક્ટ્રોડ્સ, સામાન્ય રીતે દરેક ટેમ્પલ પર એક, મારફત દિમાગ દ્વારા મોકલવામાં આવે છે જેનાથી સિઝર થાય છે જ્યારે દર્દી સામાન્ય એનેસ્થેસિયાના ટૂંકા ગાળા હેઠળ હોય છે. હોસ્પિટલ સાયકિયાટ્રીસ્ટ્સ તીવ્ર મેજર ડિપ્રેસનના કેસમાં ઇસીટી (ECT)ની ભલામણ કરી શકે છે જેણે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓને યોગ્ય પ્રતિભાવ આપ્યો ન હોય અથવા અમુક કિસ્સામાં મનોરોગ ચિકિત્સા અથવા સહાયક ઇન્ટરવેન્શનની ભલામણ કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;APAguidelines&quot;&gt;{{vcite journal |author=American Psychiatric Association |authorlink=American Psychiatric Association |year=2000b |title=Practice guideline for the treatment of patients with major depressive disorder |journal=American Journal of Psychiatry |volume=157 |issue=Supp 4 |pages=1–45 |pmid=10767867 |url=http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?doc_id=2605#s23 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090317043927/http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?doc_id=2605#s23 }}&lt;/ref&gt; એન્ટીડિપ્રેસન્ટ થેરાપી કરતા ઇસીટી (ECT)માં ઝડપી અસર થઇ શકે છે અને તાકીદની પરિસ્થિતિ જેમ કે કેટાટોનિક ડિપ્રેસન જેમાં દર્દીએ ખાવા-પીવાનું છોડી દીધું હોય અથવા જ્યારે દર્દી આપઘાત કરવાનું વલણ ધરાવતો હોય ત્યારે તે પસંદગીની સારવાર પદ્ધતિ બની શકે છે.&lt;ref name=&quot;APAguidelines&quot;/&gt; તાત્કાલિક ટૂંકા ગાળા માટે ડિપ્રેસન માટે ઇસીટી (ECT) કરતા ફાર્માકોથેરાપી કદાચ વધુ અસરકારક હોય છે,&lt;ref name=&quot;pmid12642045&quot;&gt;{{vcite journal |author=UK ECT Review Group|title=Efficacy and safety of electroconvulsive therapy in depressive disorders: a systematic review and meta-analysis |journal=Lancet |volume=361 |issue=9360 |pages=799–808 |year=2003 |pmid=12642045 |doi=10.1016/S0140-6736(03)12705-5}}&lt;/ref&gt; જોકે એક મહત્વના સમુદાય આધારિત અભ્યાસમાં એવું તારણ મળ્યું હતું કે રુટીન કામગીરીમાં રિમિશન રેટ નીચો હોય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Prudic J, Olfson M, Marcus SC, Fuller RB, Sackeim HA |title=Effectiveness of electroconvulsive therapy in community settings |journal=Biological Psychiatry |volume=55 |issue=3 |pages=301–12 |year=2004 |pmid=14744473| doi = 10.1016/j.biopsych.2003.09.015}}&lt;/ref&gt; ઇસીટી (ECT)નો ઉપયોગ તેની રીતે કરવામાં આવે ત્યારે છ મહિનાની અંદર ફરી તે સ્થિતિમાં જવાનો દર ઘણો ઊંચો હોય છે,&lt;ref name=&quot;pmid10735328&quot;&gt;{{vcite journal |author=Bourgon LN, Kellner CH |title=Relapse of depression after ECT: a review |journal=The journal of ECT |volume=16 |issue=1 |pages=19–31 |year=2000 |pmid=10735328 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1095-0680&amp;volume=16&amp;issue=1&amp;spage=19 |doi=10.1097/00124509-200003000-00003}}&lt;/ref&gt; પ્રારંભિક અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે આ દર આશરે 50 ટકા જેટલો હોય છે જ્યારે તાજેતરના વધુ નિયંત્રિત પરીક્ષણોમાં પ્લાસિબો માટે પણ તે દર 84 ટકા હતો.&lt;ref name=&quot;Sackeim01&quot;&gt;{{vcite journal |author=Sackeim HA, Haskett RF, Mulsant BH |title=Continuation pharmacotherapy in the prevention of relapse following electroconvulsive therapy: A randomized controlled trial |journal=JAMA: Journal of the American Medical Association |volume=285 |issue=10 |pages=1299–307 |year=2001 |pmid=11255384 |doi= 10.1001/jama.285.10.1299|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/285/10/1299}}&lt;/ref&gt; સાયકિયાટ્રીક દવાઓ અથવા વધુ ઇસીટી (ECT)ના ઉપયોગથી વહેલા રિલેપ્સનું પ્રમાણ ઘટાડી શકાય છે&lt;ref name=&quot;Tew07&quot;&gt;{{vcite journal |author=Tew JD, Mulsant BH, Haskett RF, Joan P, Begley AE, Sackeim HA |title=Relapse during continuation pharmacotherapy after acute response to ECT: A comparison of usual care versus protocolized treatment |journal=Annals of Clinical Psychiatry |volume=19 |issue=1 |pages=1–4 |year=2007 |pmid=17453654 |doi=10.1080/10401230601163360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16633200&quot;&gt;{{vcite journal |author=Frederikse M, Petrides G, Kellner C |title=Continuation and maintenance electroconvulsive therapy for the treatment of depressive illness: a response to the National Institute for Clinical Excellence report |journal=The journal of ECT |volume=22 |issue=1 |pages=13–7 |year=2006 |pmid=16633200 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00124509-200603000-00003 |doi=10.1097/00124509-200603000-00003}}&lt;/ref&gt; (જોકે કેટલાક લેખકો દ્વારા ઇસીટી (ECT)ની ભલામણ કરવામાં આવતી નથી)&lt;ref name=&quot;ECT_NICE&quot;&gt;{{vcite book|author = National Institute for Clinical Excellence|authorlink = National Institute for Health and Clinical Excellence|title = Guidance on the use of electroconvulsive therapy|publisher = National Institute for Health and Clinical Excellence|year = 2003|location = London|url = http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf|isbn = 1-84257-282-2|format = PDF|ISBN = status= verified 01-01-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |date=2008-06-25 }} {{Cite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; પરંતુ તે ઊંચા સ્તરે રહે છે.&lt;ref name=&quot;Kellner06&quot;&gt;{{vcite journal |author=Kellner CH, Knapp RG, Petrides G |title=Continuation electroconvulsive therapy vs pharmacotherapy for relapse prevention in major depression: A multisite study from the Consortium for Research in Electroconvulsive Therapy (CORE) |journal=Archives of General Psychiatry |volume=63 |issue=12 |pages=1337–44 |year=2006  |pmid=17146008 |doi=10.1001/archpsyc.63.12.1337 |url=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/content/full/63/12/1337 |last12=Bailine |first12=SH |last13=Malur |first13=C |last14=Yim |first14=E |last15=Mcclintock |first15=S |last16=Sampson |first16=S |last17=Fink |first17=M}}&lt;/ref&gt; ઇસીટીના પ્રતિકૂળ અસરોમાં ટૂંકી અને લાંબા ગાળાની સ્મરણશક્તિ ગુમાવવી, દિશાહિનતા અને માથાના દુખાવાનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;IntegrativeECT&quot;&gt;{{Harvnb|Barlow|2005| p=239}}&lt;/ref&gt; ઇસીટી (ECT) બાદ સ્મરણશક્તિનો વિક્ષેપ એક મહિનામાં ઉકેલાઇ જાય છે, પરંતુ ઇસીટી (ECT) એક વિવાદાસ્પદ સારવાર પદ્ધતિ છે અને તેની અસરકારકતા અને સુરક્ષા અંગે ચર્ચા ચાલુ છે.&lt;ref name=&quot;Ingram08&quot;&gt;{{vcite journal |author=Ingram A, Saling MM, Schweitzer I|title=Cognitive Side Effects of Brief Pulse Electroconvulsive Therapy: A Review |journal=Journal of ECT |volume=24 |issue=1 |pages=3–9 |year=2008 |pmid=18379328 |doi=10.1097/YCT.0b013e31815ef24a}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15000226&quot;&gt;{{vcite journal |author=Reisner AD |title=The electroconvulsive therapy controversy: evidence and ethics |journal=Neuropsychology review |volume=13 |issue=4 |pages=199–219 |year=2003 |pmid=15000226 |url=http://www.kluweronline.com/art.pdf?issn=1040-7308&amp;volume=13&amp;page=199 |format=PDF |doi=10.1023/B:NERV.0000009484.76564.58 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214422/http://www.kluweronline.com/art.pdf?issn=1040-7308&amp;volume=13&amp;page=199 }}&lt;/ref&gt;

=== ડીપ બ્રેઇન સ્ટીમ્યુલેશન ===
ડીપ બ્રેઇન સ્ટીમ્યુલેશન (ડીબીએસ (DBS)) એક ન્યુરોસર્જિકલ સારવાર છે જેનો ઉપયોગ ખાસ કરીને પાઘડપણમાં થતો ધ્રૂજારીનો રોગ જેવા ડિસઓર્ડરની સારવાર માટે થાય છે. તેમાં ન્યુરોસર્જને ખોપરીમાં ડ્રીલ કરીને એક કાણું પાડવાનું હોય છે જેના મારફત દર્દીના પેશીમાં એક ઇલેક્ટ્રોડ દાખલ કરવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ છાતીમાં બેસાડવામાં આવેલું એક ઉપકરણ ખોપરીની ત્વચા નીચે રહેલા વાયર મારફત બેસાડવામાં આવેલા ઇલેક્ટ્રોડ સુધી સંકેત પહોંચાડે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://discovermagazine.com/2010/jan-feb/20| title=Can a Shock to the Brain Cure Depression?|access-date= 2010-07-02}}&lt;/ref&gt;

એપિલેપ્સી અને ડિપ્રેસન માટે ક્લિનિકલ પરીક્ષણો ડીબીએસ (DBS)ના ઉપયોગ પર કેન્દ્રિત છે, પરંતુ એફડીએ (FDA) દ્વારા આ ઉપયોગને મંજૂરી આપવામાં આવી નથી. તેમાં દિમાગની સર્જરીની જરૂર પડે છે તેથી ડિપ્રેસનની સારવારમાં તે બ્રેઇન સ્ટીમ્યુલેશનનું સૌથી વધુ અતિક્રમણ કરનારું સ્વરૂપ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/deep-brain-stimulation/MY00184| title=Deep Brain Stimulation|access-date= 2010-07-02}}&lt;/ref&gt;

=== શારીરિક કસરતો ===
યુ.કે. (U.K.) આરોગ્ય સત્તાવાળાઓ દ્વારા હળવા ડિપ્રેસનના સંચાલન માટે શારિરીક કસરતની ભલામણ કરવામાં આવે છે,&lt;ref name=&quot;nice2007&quot;&gt;{{vcite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG023fullguideline.pdf |format=PDF |title=Management of depression in primary and secondary care |access-date=2008-11-04 |work=National Clinical Practice Guideline Number 23 |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |year=2007 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031910/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG023fullguideline.pdf }}&lt;/ref&gt; પરંતુ મેજર ડિપ્રેસન ડિસઓર્ડરના મોટા ભાગના કેસમાં તેમાં માત્ર મધ્યમ, આંકડાકીય રીતે બિનમહત્વની અસર જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;Mead&quot;&gt;મીડ જીઇ, મોરલી ડબલ્યુ, કેમ્પબેલ પી, ગ્રીગ સીએ, મેકમર્ડો એમ, લોલર ડીએ (2009). &quot;એક્સરસાઇઝ ફોર ડિપ્રેસન&quot;. ''કોકરેન ડેટાબેઝ સિસ્ટ રિવ''  (3): સીડી004366. ડોઇ:10.1002/14651858.CD004366.પબ4. પીએમઆઇડી (PMID) 19588354.&lt;/ref&gt;

=== ઓવર ધ કાઉન્ટર સંયોજનો ===
સેન્ટ જોન્સ વર્ટ વિશ્વના કેટલાક ભાગોમાં હર્બલ ઉપચાર તરીકે ઓવર-ધ-કાઉન્ટર ઉપલબ્ધ છે.&lt;ref name=&quot;2008-BNF-204&quot;&gt;{{Harvnb|Royal Pharmaceutical Society of Great Britain|2008|p=204}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite web|url=http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm|archive-url=http://web.archive.org/web/20071011030548/http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm|archive-date=2007-10-11|title=St. John's Wort and Depression|publisher=NCCAM Health Information|access-date=2008-10-13|accessdate=2011-02-15|archivedate=2007-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011030548/http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm}}&lt;/ref&gt; જોકે, મેજર ડિપ્રેસનની સારવાર માટે તેની અસરકારકતાના પૂરાવામાં વિવિધતા અને ગુંચવણ છે. ફાર્માસ્યુટિકલ ગુણવત્તામાં બિનસાતત્ય અને વિવિધ સંયોજનમાં સક્રિય પદાર્થોના પ્રમાણમાં વૈવિધ્યના કારણે તેની સુરક્ષાને અસર થઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;linde_mulrow_2003&quot;&gt;{{vcite journal |author=Linde K, Mulrow CD, Berner M, Egger M |title=St John's wort for depression |journal=Cochrane Database Systematic Reviews|issue=2 |pages=CD000448 |year=2005 |pmid=15846605 |doi=10.1002/14651858.CD000448.pub2}}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત તે પ્રિસ્ક્રાઇબ કરવામાં આવેલી અસંખ્ય દવાઓ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે જેમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે અને તે અંતઃસ્ત્રાવલ કોન્ટ્રાસેપ્શનની અસરકારકતા ઘટાડે છે.&lt;ref name=&quot;SJWcontraceptives&quot;&gt;{{vcite journal |author=Sarino LV, Dang KH, Dianat N |title=Drug interaction between oral contraceptives and St. John's Wort: appropriateness of advice received from community pharmacists and health food store clerks |journal=J Am Pharm Assoc (2003) |volume=47 |issue=1 |pages=42–7 |year=2007 |pmid=17338474 |doi= 10.1331/1544-3191.47.1.42.Sarino}}&lt;/ref&gt;

મેજર ડિપ્રેસન માટે ઓમેગા-3 ફેટી એસિડના સામર્થ્ય અંગે અસ્પષ્ટતા છે,&lt;ref name=&quot;pmid17919344&quot;&gt;{{vcite journal |author=Richardson AJ |title=n-3 Fatty acids and mood: the devil is in the detail |journal=Br. J. Nutr. |volume=99 |issue=2 |pages=221–3 |year=2008 |pmid=17919344 |doi=10.1017/S0007114507824123}}&lt;/ref&gt; નિયંત્રિત અભ્યાસો અને અધિવિશ્લેષણમાં હકારાત્મક&lt;ref name=&quot;pmid17194275&quot;&gt;{{vcite journal |author=Freeman MP, Hibbeln JR, Wisner KL, Davis JM, Mischoulon D, Peet M, Keck PE, Marangell LB, Richardson AJ, Lake J, Stoll AL |title=Omega-3 fatty acids: evidence basis for treatment and future research in psychiatry |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=67 |issue=12 |pages=1954–67 |year=2006 |pmid=17194275 |doi=10.4088/JCP.v67n1217}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17877810&quot;&gt;{{vcite journal |author=Ross BM, Seguin J, Sieswerda LE |title=Omega-3 fatty acids as treatments for mental illness: which disorder and which fatty acid? |journal=Lipids Health Dis |volume=6 |pages=21 |year=2007 |pmid=17877810 |pmc=2071911 |doi=10.1186/1476-511X-6-21}}&lt;/ref&gt; અને નકારાત્મક બંને તારણોને ટેકો આપવામાં આવ્યો છે.&lt;ref name=&quot;pmid17158410&quot;&gt;{{vcite journal |author=Appleton KM, Hayward RC, Gunnell D |title=Effects of n-3 long-chain polyunsaturated fatty acids on depressed mood: systematic review of published trials |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=84 |issue=6 |pages=1308–16 |year=2006  |pmid=17158410}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17956647&quot;&gt;{{vcite journal |author=Rogers PJ, Appleton KM, Kessler D |title=No effect of n-3 long-chain polyunsaturated fatty acid (EPA and DHA) supplementation on depressed mood and cognitive function: a randomised controlled trial |journal=Br. J. Nutr. |volume=99 |issue=2 |pages=421–31 |year=2008 |pmid=17956647 |doi=10.1017/S0007114507801097}}&lt;/ref&gt;

એસ-એડેનોસિલમેથિયોનાઇન (એસએએમઇ (SAMe))ના ટૂંકા ગાળાના ક્લિનિકલ પરીક્ષણોની સમીક્ષા દર્શાવે છે કે પુખ્તવયના લોકોમાં તે મેજર ડિપ્રેસનની સારવારમાં અસરકારક હોઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;renamed_from_16021987_on_20081205023023&quot;&gt;{{vcite journal |author=Williams AL, Girard C, Jui D, Sabina A, Katz DL |title=S-adenosylmethionine (SAMe) as treatment for depression: a systematic review |journal=Clin Invest Med |volume=28 |issue=3 |pages=132–9 |year=2005 |pmid=16021987 |url=http://www.csci-scrc.org/cim/cim_jun2005.pdf |format=PDF |access-date=2008-12-04 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031912/http://www.csci-scrc.org/cim/cim_jun2005.pdf }}&lt;/ref&gt; 2002ની સમીક્ષામાં જણાવાયું હતું કે ટ્રિપ્ટોફાન અને 5-હાઇડ્રોક્સિટ્રિપ્ટોફાન પ્લાસિબો કરતા વધુ અસરકારક હોય છે, પરંતુ તેની તરફેણમાં મોટા ભાગના પૂરાવા નબળી ગુણવત્તાના અને અપૂરતા હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;pmid11869656&quot;&gt;{{vcite journal |author=Shaw K, Turner J, Del Mar C |title=Tryptophan and 5-hydroxytryptophan for depression |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1 |pages=CD003198 |year=2002 |pmid=11869656 |doi=10.1002/14651858.CD003198}}&lt;/ref&gt;

=== અન્ય શારીરિક સારવાર ===
પુનરાવર્તિત (રિપિટિટિવ) ટ્રાન્સક્રેનિયલ મેગ્નેટિક સ્ટીમ્યુલેશન (આરટીએમએસ (rTMS)) માથાની બહાર દિમાગને શક્તિશાળી [[ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] લાગુ કરે છે. એકથી વધુ નિયંત્રિત અભ્યાસ સારવાર-પ્રતિરોધક ડિપ્રેસનમાં આ મેથડને ટેકો આપે છે. તેને આ સંકેત માટે [[યુરોપ]], કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને યુએસમાં મંજૂરી આપવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;pmid17655558&quot;&gt;{{vcite journal |author=Marangell LB, Martinez M, Jurdi RA, Zboyan H |title=Neurostimulation therapies in depression: A review of new modalities |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=116|issue=3|pages=174–81 |year=2007 |pmid=17655558 |doi=10.1111/j.1600-0447.2007.01033.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18447962&quot;&gt;{{vcite journal |author=Schutter DJ |title=Antidepressant efficacy of high-frequency transcranial magnetic stimulation over the left dorsolateral prefrontal cortex in double-blind sham-controlled designs: A meta-analysis |journal=Psychological Medicine |pages=1–11 |year=2008  |pmid=18447962 |doi=10.1017/S0033291708003462 |volume=39 |issue=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite web |url=
http://www.webmd.com/depression/news/20081008/fda-oks-tms-depression-device |title=FDA OKs TMS Depression Device: Brain-Stimulating Device Cleared for Depression Treatment After 1 Drug Failure |access-date=10 November 2008 |last=DeNoon|first=Daniel J. |date=October 8, 2008 |work=WebMD |publisher=WebMD}}&lt;/ref&gt; આરટીએમએસ (rTMS) બિનજટિલ ડિપ્રેસન અને દવાને પ્રતિકારક ડિપ્રેસન માટે સમાન રીતે અસરકારક છે.&lt;ref name=&quot;pmid18447962&quot;/&gt; જોકે તે એક સાથે કરવામાં આવેલા યાદચ્છિક પરીક્ષણોમાં ઇસીટી (ECT) કરતા ઉતરતા સ્તરનું હતું.&lt;ref name=&quot;pmid17202547&quot;&gt;{{vcite journal |author=Eranti S, Mogg A, Pluck G |title=A randomized, controlled trial with 6-month follow-up of repetitive transcranial magnetic stimulation and electroconvulsive therapy for severe depression |journal=Am J Psychiatry |volume=164 |issue=1 |pages=73–81 |year=2007  |pmid=17202547 |doi=10.1176/appi.ajp.164.1.73 |last12=Rothwell |first12=J |last13=Edwards |first13=D |last14=Mcloughlin |first14=DM}}&lt;/ref&gt;

વેગસ નર્વ સ્ટીમ્યુલેશનને યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સમાં 2005માં સારવાર-પ્રતિરોધક ડિપ્રેસન માટે એફડીએ (FDA) મારફત મંજૂરી આપવામાં આવી હતી,&lt;ref&gt;{{vcite web |url=http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm078532.htm |date=12 August 2005 |publisher=[[U.S. Food and Drug Administration|FDA]] |access-date=11 November 2009 |title=VNS Therapy System – P970003s050 |work=Device Approvals and Clearances |accessdate=15 ફેબ્રુઆરી 2011 |archivedate=3 જુલાઈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110703152756/http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm078532.htm}}&lt;/ref&gt; જોકે તે એકમાત્ર વિશાળ ડબલ-બ્લાઇન્ડ ટ્રાયલમાં ટૂંકા ગાળામાં લાભ દર્શાવવામાં નિષ્ફળ ગયું હતું જ્યારે તે સારવાર-પ્રતિરોધક દર્દીઓમાં આનુષંગિક તરીકે ઉપયોગમાં લેવાયો હતો.&lt;ref name=&quot;pmid16139580&quot;&gt;{{vcite journal |author=Rush AJ, Marangell LB, Sackeim HA |title=Vagus nerve stimulation for treatment-resistant depression: A randomized, controlled acute phase trial |journal=Biological Psychiatry |volume=58 |issue=5 |pages=347–54 |year=2005  |pmid=16139580 |doi=10.1016/j.biopsych.2005.05.025 |last12=Zajecka |first12=J |last13=Nierenberg |first13=AA |last14=Husain |first14=MM |last15=Ginsberg |first15=D |last16=Cooke |first16=RG}}&lt;/ref&gt; 2008માં સિસ્ટમેટિક સમીક્ષામાં તારણ આવ્યું હતું કે ખુલ્લા અભ્યાસમાં દર્શાવાયેલા આશાસ્પદ પરિણામો છતાં મેજર ડિપ્રેસન માટે તેની અસરકારકતા નક્કી કરવામાં વધુ ક્લિનિકલ ટ્રાયલની જરૂર છે.&lt;ref name=&quot;pmid18374988&quot;&gt;{{vcite journal |author=Daban C, Martinez-Aran A, Cruz N, Vieta E |title=Safety and efficacy of Vagus Nerve Stimulation in treatment-resistant depression. A systematic review |journal=[[J Affect Disord]] |volume=110 |issue=1–2 |pages=1–15 |year=2008  |pmid=18374988 |doi=10.1016/j.jad.2008.02.012}}&lt;/ref&gt;

ડિપ્રેસન ધરાવતા કેટલાક લોકોને સંગીતની થેરાપીથી ફાયદો થઇ શકે છે, પરંતુ તેના પુરાવાની ગુણવત્તા નબળી છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Maratos AS, Gold C, Wang X, Crawford MJ |title=Music therapy for depression |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD004517 |year=2008 |pmid=18254052 |doi=10.1002/14651858.CD004517.pub2 |url=}}&lt;/ref&gt;

== રોગના વલણનું પૂર્વાનુમાન ==
મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ (ગંભીર હતાશાના હુમલા)નો સમય જતા ઘણીવાર તેની સારવાર ન કરવામાં આવે તો પણ તેનો ઉકેલ આવી જાય છે. પ્રતિક્ષા યાદીના બાહ્ય દર્દીઓમાં જોવા મળ્યું છે કે કેટલાંક મહિનામાં તેના લક્ષણોમાં 10થી 15 ટકાનો ઘટાડો થાય છે તેમજ આશરે 20 ટકા દર્દીઓ હતાશાની બિમારીના સંપૂર્ણ માપદંડમાં આવતા નથી.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Posternak MA, Miller I |year=2001|title=Untreated short-term course of major depression: A meta-analysis of outcomes from studies using wait-list control groups |journal=Journal of Affective Disorders |volume=66 |issue=2–3 |pages=139–46 |pmid=11578666 |doi=10.1016/S0165-0327(00)00304-9}}&lt;/ref&gt; હતાશાની સ્થિતિના એક હુમલાનો સરેરાશ ગાળો 23 સપ્તાહ હોવાનો અંદાજ છે, અને સાજા થઈ જવાનો સૌથી ઊંચો દર પ્રથમ ત્રણ મહિના છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Posternak MA, Solomon DA, Leon AC |year=2006 |title=The naturalistic course of unipolar major depression in the absence of somatic therapy |journal=Journal of Nervous and Mental Disease |volume=194 |issue=5 |pages=324–29 |pmid=16699380 |doi=10.1097/01.nmd.0000217820.33841.53}}&lt;/ref&gt;

અભ્યાસોમાં દર્શાવાયું છે કે પ્રથમ ગંભીર હતાશાના હુમલાનો સામનો કરતા 80 ટકા કરતા વધુ દર્દીઓ તેમની જીવન દરમિયાન વધુ એક વાર આ સ્થિતિનું દુઃખ ભોગવશે&lt;ref name=&quot;pmid17144786&quot;&gt;{{vcite journal| author=Fava GA, Park SK, Sonino N |title=Treatment of recurrent depression. |journal=Expert Review of Neurotherapeutics |volume=6 |issue=11 |pages=1735–1740 |year=2006  |pmid=17144786 |doi=10.1586/14737175.6.11.1735}}&lt;/ref&gt; અને જીવનભરમાં સરેરાશ આવા ચાર હુમલામાંથી પસાર થાય છે.&lt;ref name=&quot;pmid17555914&quot;&gt;{{vcite journal| author=Limosin F, Mekaoui L, Hautecouverture S |title=Stratégies thérapeutiques prophylactiques dans la dépression unipolaire [Prophylactic treatment for recurrent major depression] |journal=La Presse Médicale |volume=36 |issue=11-C2 |pages=1627–1633 |year=2007  |pmid=17555914 |doi=10.1016/j.lpm.2007.03.032}}&lt;/ref&gt; બીજી સામાન્ય વસતીના અભ્યાસો સૂચવે છે કે એ બિમારી ધરાવતા આશરે અડધા લોકો (સારવાર કરવામાં આવે કે ન કરવામાં આવે) સાજા થઈ જાય છે અને સારી સ્થિતિમાં રહે છે, જ્યારે બીજા અડધા લોકો વધુ એક હતાશાના હુમલાનો સામનો કરે છે અને આશરે 15 ટકા ગંભીર પુરાવર્તનનો અનુભવ કરે છે.&lt;ref name=&quot;pmid18458203&quot;&gt;{{vcite journal |author=Eaton WW, Shao H, Nestadt G |title=Population-based study of first onset and chronicity in major depressive disorder |journal=Archives of General Psychiatry |volume=65 |issue=5 |pages=513–20 |year=2008  |pmid=18458203 |doi=10.1001/archpsyc.65.5.513 |pmc=2761826}}&lt;/ref&gt; હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહેલા પસંદગીના દર્દીના અભ્યાસો નીચી રિકવરી અને ઊંચી જટિલતાના સંકેત મળે છે, જ્યારે મોટાભાગના બાહ્ય દર્દીઓને આવરી લઇને કરવામાં આવેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે લગભગ તમામ રિકવર થઈ જાય છે અને આવા હુમલાનો સરેરાશ ગાળો 11 મહિના હોય છે. ગંભીર અથવા સાયોકોટેકિ ડિપ્રેસનથી પીડાતા આશરે 90 ટકા દર્દીઓ, જેમાંથી મોટા ભાગના બીજી માનસિક બિમારીના માપદંડમાં પણ આવે છે તેવા દર્દીમાં આ હુમલાનું પુનરાવર્તન થાય છે.&lt;ref name=&quot;pmid18251627&quot;&gt;{{vcite journal |author=Holma KM, Holma IA, Melartin TK |title=Long-term outcome of major depressive disorder in psychiatric patients is variable |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 |issue=2 |pages=196–205 |year=2008 |pmid=18251627 |doi=10.4088/JCP.v69n0205}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12877398&quot;&gt;{{vcite journal |author=Kanai T, Takeuchi H, Furukawa TA |title=Time to recurrence after recovery from major depressive episodes and its predictors |journal=Psychological Medicine|volume=33 |issue=5 |pages=839–45 |year=2003 |pmid=12877398 |doi=10.1017/S0033291703007827}}&lt;/ref&gt;

જો સારવારથી તમામ લક્ષણોને દૂર કરવામાં આવ્યા ન હોય તો પુનરાવર્તનની શક્યતા વધુ રહે છે. હાલની માર્ગરેખાઓ બિમારીને ફરી ઉથલો મારતા અટકાવવા માટે તેનાથી છૂટકારો મળ્યા પછી ચારથી છ મહિના સુધી એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ દવા ચાલુ રાખવાની ભલામણ કરે છે. ઘણા બિનપસંદગીપૂર્વકના નિયંત્રિત પરીક્ષણોનો પુરાવો દર્શાવે છે કે સાજા થઈ ગયા બાદ એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવા ચાલુ રાખવાથી બિમારીના ફરી ઉથલાની શક્યતામાં 70 ટકા સુધીનો (પ્લાસિબો-મન મનાવવા દર્દીનો આપવામાં આવતી નામની દવા-પર 41 ટકા અને એન્ટ્રીડિપ્રેસન્ટ માટે 18 ટકા) આ પ્રતિબંધક દવાની અસર તેના ઉપયોગના પ્રથમ 36 મહિના સુધી રહેતી હોવાની શક્યતા છે.&lt;ref name=&quot;pmid12606176&quot;&gt;{{vcite journal |author=Geddes JR, Carney SM, Davies C |title=Relapse prevention with antidepressant drug treatment in depressive disorders: A systematic review |journal=Lancet |volume=361 |issue=9358 |pages=653–61 |year=2003 |pmid=12606176 |doi=10.1016/S0140-6736(03)12599-8}}&lt;/ref&gt;

હતાશાના વારંવારના હુમલાનો અનુભવ કરતા લોકોમાં આ બિમારી ગંભીર, લાંબા ગાળાની હતાશામાં ન પરીણમે તે માટે ત્વરિત અને સતત સારવારની જરૂર પડે છે. ઘણા કિસ્સામાં વ્યક્તિએ લાંબા સમય સુધી અથવા તેમના જીવનના બાકી સમયગાળા સુધી દવા લેવી પડે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000945.htm|title=Major Depression|access-date=2010-07-16|archive-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707122024/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000945.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

પરિણામ નબળું હોય તેવા કેસો અપૂરતી સારવાર, ગંભીર પ્રારંભિક લક્ષણો, જેમાં સાઇકોસિસ, નાની ઉંમરે બિમારી, અગાઉના વઘુ હુમલા, એક વર્ષ પછી અપૂર્ણ રિકવરી, બીજી માનસિક કે મેડિકલ બિમારીનું અગાઉથી અસ્તિત્વ અને સમસ્યાગ્રસ્ત કુટુંબનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdguidelines.com/depression-major/prognosis|title=Prognosis|access-date=2010-07-16|archive-date=2010-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420055044/http://www.mdguidelines.com/depression-major/prognosis|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

હતાશાથી પીડિત વ્યક્તિઓ હતાશા વગરના વ્યક્તિઓની સરખામણીમાં આયુષ્ય અપેક્ષા ટૂંકી હોવાની ધારણા હોય છે કે હતાશ વ્યક્તિ આપઘાત કરે તેવું જોખમ હોય છે.&lt;ref name=&quot;pmid12377293&quot;&gt;{{vcite journal |author=Cassano P, Fava M |title=Depression and public health: an overview |journal=J Psychosom Res |volume=53 |issue=4 |pages=849–57 |year=2002 |pmid=12377293 |doi= 10.1016/S0022-3999(02)00304-5}}&lt;/ref&gt; જો કે તેઓ બીજા કારણોથી પણ મૃત્યુ પામતા હોય તેવો દર ઊંચો છે,&lt;ref name=&quot;pmid17640152&quot;&gt;{{vcite journal |author=Rush AJ |title=The varied clinical presentations of major depressive disorder |journal=The Journal of clinical psychiatry |volume=68 |issue= Supplement 8 |pages=4–10 |year=2007 |pmid=17640152}}&lt;/ref&gt; તેઓ હૃદયની બિમારી જેવી સ્થિતિનો વધુ સરળતાથી  શિકાર બને છે.&lt;ref name=&quot;pmid18334889&quot;/&gt; આપઘાત કરતા 60 ટકા સુધીના લોકો મેજર ડિપ્રેસન જેવી માનસિક બિમારી ધરાવે છે અને જો વ્યક્તિમાં નિરાશાની ગહન ભાવના હોય અથવા હતાશા અને બોર્ડરલાઇન વ્યક્તિત્વ ડિસઓર્ડર બંને હોય તો જોખમ ઊંચુ રહે છે.&lt;ref name=&quot;IntegrativeSuicide&quot;&gt;{{Harvnb|Barlow|2005| pp=248–49}}&lt;/ref&gt; અમેરિકામાં ગંભીર હતાશાનું નિદાન થયેલા વ્યક્તિઓમાં આપઘાતનું જીવનભરનું જોખમ 3.4 ટકા છે, જે પુરુષ માટે આશરે 7 ટકા અને મહિલા માટે 1 ટકાના ખૂબ જ તફાવત ધરાવતા બે આંકડોનો સરેરાશ આંકડો છે. (જોકે મહિલામાં આપઘાતના પ્રયાસો વધુ જોવા મળે છે).&lt;ref name=&quot;pmid11437805&quot;&gt;{{vcite journal |author=Blair-West GW, Mellsop GW |year=2001|title=Major depression: Does a gender-based down-rating of suicide risk challenge its diagnostic validity? |journal=Australian and New Zealand Journal of Psychiatry|volume=35 |issue=3 |pages=322–28 |pmid=11437805 |doi=10.1046/j.1440-1614.2001.00895.x}}&lt;/ref&gt; આ અંદાજ અગાઉના 15 ટકાના સ્વીકાર્ય આંકડા કરતા ઘણો નીચો છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Oquendo MA, Bongiovi-Garcia ME, Galfalvy H |title=Sex differences in clinical predictors of suicidal acts after major depression: a prospective study |journal=The American journal of psychiatry |volume=164 |issue=1 |pages=134–41 |year=2007  |pmid=17202555 |doi=10.1176/appi.ajp.164.1.134}}&lt;/ref&gt; અગાઉનો 15 ટકાનો આંકડો હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા દર્દીઓના જુના અભ્યાસ આધારિત છે.&lt;ref name=&quot;pmid11097952&quot;&gt;{{vcite journal |author=Bostwick, JM |title=Affective disorders and suicide risk: A reexamination |journal=American Journal of Psychiatry |volume=157 |issue=12 |pages=1925–32 |pmid=11097952 |year=2000 |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/157/12/1925 |doi=10.1176/appi.ajp.157.12.1925 |last2=Pankratz |first2=VS |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612024359/http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/157/12/1925 }}&lt;/ref&gt;

== રોગશાસ્ત્ર ==
=== પ્રચલિત ===
[[ચિત્ર:Unipolar depressive disorders world map - DALY - WHO2002.svg|thumb|250px|દેશવાર યુનિપોલર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનો એજ-સ્ટાન્ડર્ડાઇઝ્ડ ડિસએબિલિટી-એડજસ્ટેડ લાઇફ યર (ડીએએલવાય (DALY)) દર (પ્રતિ 100,000 રહેવાસી).&lt;ref&gt;[560]&lt;/ref&gt;]]

ડિપ્રેસન એ વિશ્વભરમાં રોગીષ્ઠ મનોવૃત્તિનું મુખ્ય કારણ છે.&lt;ref&gt;{{vcite web |url=http://www.who.int/whr/2001/en/index.html |title=The world health report 2001 – Mental Health: New Understanding, New Hope |access-date=2008-10-19 |work=WHO website |publisher=World Health Organization |year=2001}}&lt;/ref&gt; તેની આજીવન અસરમાં વિવિધતા રહેલી છે જેમાં જાપાનમાં 3%  અને અમેરિકામાં 17%  લોકો તેનો ભોગ બનેલા છે. મોટા ભાગના દેશોમાં પોતાના જીવન દરમિયાન ડિપ્રેસન હેઠળ જીવતા લોકોનું પ્રમાણ 8-12% ની રેન્જમાં રહે છે.&lt;ref name=&quot;pmid12830306&quot;&gt;{{vcite journal |author=Andrade L, Caraveo-A. |year=2005 |url=http://media.wiley.com Epidemiology of major depressive episodes: Results from the International Consortium of Psychiatric Epidemiology (ICPE) Surveys |journal=Int J Methods Psychiatr Res |volume=12 |issue=1 |pages=3–21 |year=2003 |pmid=12830306 |doi=10.1002/mpr.138 |last12=Kiliç |first12=C |last13=Offord |first13=D |last14=Ustun |first14=TB |last15=Wittchen |first15=HU}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Kessler RC, Berglund P, Demler O |year=2003 |title=The epidemiology of major depressive disorder: Results from the National Comorbidity Survey Replication (NCS-R) |journal=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |volume=289|issue=203 |pages=3095–105 |pmid=12813115 |doi=10.1001/jama.289.23.3095 |author10=National Comorbidity Survey Replication}}&lt;/ref&gt; ઉત્તર અમેરિકામાં વર્ષના ગાળા દરમિયાન મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડની સંભાવના પુરુષોમાં 3-5% અને મહિલાઓમાં 8-10% રહે છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Kessler RC, Berglund P, Demler O, Jin R, Merikangas KR, Walters EE |year=2005|title=Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication |journal=Archives of General Psychiatry |volume=62 |issue=6 |pages=617–27 |pmid=15939837|doi=10.1001/archpsyc.62.6.593}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Murphy JM, Laird NM, Monson RR, Sobol AM, Leighton AH |year=2000|title=A 40-year perspective on the prevalence of depression: The Stirling County Study|journal=Archives of General Psychiatry |volume=57 |issue=3 |pages=209–15|pmid=10711905|doi=10.1001/archpsyc.57.3.209}}&lt;/ref&gt; વસતીના અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું છેકે મેજર ડિપ્રેસન પુરુષોની સરખામણીમાં મહિલાઓમાં બમણું પ્રમાણ ધરાવે છે, જોકે આમ શા માટે છે અને અજાણ્યા પરિબળોનું તેમાં યોગદાન છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ નથી.&lt;ref name=&quot;Kuehner03&quot;&gt;{{vcite journal |last=Kuehner |first=C |year=2003 |title= Gender differences in unipolar depression: An update of epidemiological findings and possible explanations |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=108 |issue=3 |pages=163–74 |pmid=12890270 |doi=10.1034/j.1600-0447.2003.00204.x}}&lt;/ref&gt; સાપેક્ષમાં આ વધારાનો સંદર્ભ ક્રોનોલોજિકલ ઉમર કરતા પુખ્તાવસ્થાના વિકાસ સાથે વધારે છે અને પુખ્તવયના લોકોમાં 15થી 18 વર્ષની વય વચ્ચે જોવા મળે છે અને અંતઃસ્ત્રાવોના પરિબળો કરતા મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે વધુ સંલગ્ન હોય તેમ જણાય છે.&lt;ref name=&quot;Kuehner03&quot;/&gt;

લોકો મોટા ભાગે 30થી 40 વર્ષની વય વચ્ચે પહેલી વાર ડિપ્રેસન એપિસોડનો ભોગ બને તેવી મહત્તમ શક્યતા હોય છે અને ત્યાર બાદ 50થી 60 વર્ષની વય વચ્ચે નાના પ્રમાણમાં તેની ઘટનાઓની ટોચ આવે છે.&lt;ref name=&quot;Eaton97&quot;&gt;{{vcite journal |author=Eaton WW, Anthony JC, Gallo J |year=1997|title=Natural history of diagnostic interview schedule/DSM-IV major depression. The Baltimore Epidemiologic Catchment Area follow-up |journal=Archives of General Psychiatry |volume=54 |pages=993–99 |pmid=9366655 |issue=11}}&lt;/ref&gt; સ્ટ્રોક, ઘડપણમાં થતો ધ્રૂજારીનો રોગ અથવા મલ્ટીપલ સ્કલેરોસિસ જેવી ન્યુરોલોજિકલ સ્થિતિ અને બાળકના જન્મ પછી એક વર્ષ દરમિયાન ડિપ્રેસનમાં વધારો થાય છે.&lt;ref name=&quot;Rickards05&quot;&gt;{{vcite journal |author=Rickards H |year=2005|title=Depression in neurological disorders: Parkinson's disease, multiple sclerosis, and stroke |journal=Journal of Neurology Neurosurgery and Psychiatry |volume=76 |pages=i48–i52 |pmid=15718222 |url=http://jnnp.bmj.com/cgi/content/full/76/suppl_1/i48 |doi=10.1136/jnnp.2004.060426|pmc=1765679}}&lt;/ref&gt; રૂધિરાભિસરણને લગતી બીમારીઓ પછી તે વધુ સામાન્ય છે અને સારા પરિણામ કરતા નબળા પરિણામ સાથે તે વધુ સંકળાયેલ છે.&lt;ref name=&quot;pmid18334889&quot;&gt;{{vcite journal |author=Alboni P, Favaron E, Paparella N, Sciammarella M, Pedaci M |title=Is there an association between depression and cardiovascular mortality or sudden death? |journal=Journal of cardiovascular medicine (Hagerstown, Md.) |volume=9 |issue=4 |pages=356–62 |year=2008  |pmid=18334889}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11383983&quot;&gt;{{vcite journal |author=Strik JJ, Honig A, Maes M |title=Depression and myocardial infarction: relationship between heart and mind |journal=Progress in neuro-psychopharmacology &amp; biological psychiatry |volume=25 |issue=4 |pages=879–92 |year=2001  |pmid=11383983 |doi=10.1016/S0278-5846(01)00150-6}}&lt;/ref&gt; વૃદ્ધ લોકોમાં ડિપ્રેસનના પ્રમાણ વિશે અભ્યાસમાં વિરોધાભાસ જોવા મળે છે, પરંતુ મોટા ભાગની માહિતી દર્શાવે છે કે આ વયજૂથમાં ડિપ્રેસનમાં ઘટાડો થાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Jorm AF |title=Does old age reduce the risk of anxiety and depression? A review of epidemiological studies across the adult life span |journal=Psychological Medicine |volume=30 |issue=1 |pages=11–22 |year=2000  |pmid=10722172 |doi=10.1017/S0033291799001452}}&lt;/ref&gt; ગ્રામીણ વસતીની સરખામણીમાં શહેરી વસતીમાં ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર વધુ વ્યાપક હોય છે અને નિરાધાર લોકો જેવા ઊંચા સામાજિક આર્થિક પરિબળ ધરાવતા જુથમાં તે વધુ જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;ગેલ્ડર, એમ., મેયો, આર. અને ગેડ્સ, જે. 2005. સાઇકિયાટ્રી. ત્રીજી આવૃત્તિ. ન્યૂ યોર્કઃ ઓક્સફર્ડ. પાના105.&lt;/ref&gt;

=== સહરોગિષ્ઠ મનોવિકૃત્તિ ===
મેજર ડિપ્રેસન ઘણી વાર માનસિક બીમારીની સમસ્યા સાથે પેદા થાય છે. 1990-92ના ''નેશનલ કોમોર્બિડિટી સરવે''  (યુએસ)ના અહેવાલ પ્રમાણે મેજર ડિપ્રેસનનો ભોગ બનેલા 51 ટકા લોકો આજીવન અસ્વસ્થતાથી પીડાતા હોય છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Kessler RC, Nelson C, McGonagle KA |year=1996 |journal=British Journal of Psychiatry |volume=168 |issue=suppl 30 |pages=17–30 |title=Comorbidity of DSM-III-R major depressive disorder in the general population: results from the US National Comorbidity Survey|pmid=8864145}}&lt;/ref&gt; અસ્વસ્થતા ચિહ્નોથી ડિપ્રેસિવ બીમારી પર મોટી અસર પડી શકે છે જેમાં સાજા થવામાં વિલંબ થવો, ફરીથી ડિપ્રેસનમાં સરી જવાનો ખતરો, વધુ વિકલાંગતા અને આપઘાતના પ્રયાસમાં વધારો થવો વગેરે સામેલ છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Hirschfeld RMA |year=2001 |journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry |volume=3 |issue=6 |pages=244–254 |title=The Comorbidity of Major Depression and Anxiety Disorders: Recognition and Management in Primary Care|pmid=15014592 |pmc=181193}}&lt;/ref&gt; અમેરિકન ન્યુરોએન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ રોબર્ટ સેપોલ્સ્કીએ તેવી જ રીતે દલીલ કરી છે કે સ્ટ્રેસ, અસ્વસ્થતા અને ડિપ્રેસન વચ્ચેનો સંબંધ માપી શકાય છે અને જીવવૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રદર્શિત કરી શકાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite book|author = Sapolsky Robert M|year = 2004|title = Why zebras don't get ulcers|pages = 291–98|publisher = Henry Holt and Company, LLC|isbn = 0-8050-7369-8}}&lt;/ref&gt; દારૂના સેવન અને કેફી પદાર્થોના ઉપયોગનું પ્રમાણ અને ખાસ કરીને અવલંબન વધારે છે&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Grant BF |year=1995|title=Comorbidity between DSM-IV drug use disorders and major depression: Results of a national survey of adults |journal=Journal of Substance Abuse |volume=7 |issue=4 |pages=481–87 |pmid=8838629 |doi=10.1016/0899-3289(95)90017-9}}&lt;/ref&gt; અને એડીએચડી (ADHD)નું નિદાન થયા હોય તેવા લગભગ ત્રીજા ભાગના લોકો કોમોર્બિડ ડિપ્રેસન ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{vcite book |title=Delivered from distraction: Getting the most out of life with Attention Deficit Disorder |author=Hallowell EM, Ratey JJ|year=2005 |publisher=Ballantine Books |location=New York |isbn=0-345-44231-8 |pages=253–55}}&lt;/ref&gt; પોસ્ટ ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર અને ડિપ્રેસન પણ ઘણી વાર સાથે જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;NIMHPub&quot;/&gt;

ડિપ્રેસન અને પીડા ઘણી વાર સાથે પેદા થાય છે. તેની પાછળ એવું સરળ કારણ હોઇ શકે છે કે પીડા સહન કરવી એ સ્વભાવિક રીતે ડિપ્રેસિંગ હોય છે,{{Citation needed|date=October 2010}} ખાસ કરીને જો તે હઠીલી હોય અને નિયંત્રણમાં લઇ શકાતી ન હોય. તે શિક્ષિત લાચારીની સેલેગ્મેનની થિયરીમાં પણ ફીટ થાય છે. ડિપ્રેસન હેઠળના 65 ટકા દર્દીઓમાં એક અથવા વધુ પીડાના લક્ષણો હોય છે અને પીડા ધરાવતા પાંચથી 85 ટકા દર્દીઓ ડિપ્રેસનથી પીડાતા હોય છે જેનો આધાર સેટિંગ પર હોય છે. સામાન્ય પ્રેક્ટિસમાં તેનું પ્રમાણ નીચું હોય છે જ્યારે વિશેષતા ધરાવતી ક્લિનિક્સમાં તેનું પ્રમાણ ઊંચું હોય છે. ડિપ્રેસનના નિદાનમાં ઘણી વાર વિલંબ થાય છે અથવા ચૂકી જવાય છે અને તેનું પરિણામ વધુ ખરાબ થાય છે. ડિપ્રેસન ધ્યાન પર આવે પરંતુ તેને સંપૂર્ણપણે સમજવામાં ન આવે તો પરિણામ દેખીતી રીતે જ કથળી શકે છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Bair MJ, Robinson RL, Katon W |year=2003|journal=Archives of Internal Medicine |volume=163 |issue=20 |pages=2433–45 |title=Depression and Pain Comorbidity: A Literature Review |url=http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/full/163/20/2433 (fulltext)|access-date=08–11–11 |doi=10.1001/archinte.163.20.2433 |pmid=14609780 |last1=Bair |first1=MJ |last2=Robinson |first2=RL |last3=Katon |first3=W |last4=Kroenke |first4=K}}&lt;/ref&gt;

ડિપ્રેસનના કારણે રૂધિરાભિસરણને લગતી બીમારીઓમાં 1.5થી 2 ગણો વધારો થાય છે, જે બીજા જાણીતા જોખમના પરિબળોથી સ્વતંત્ર છે અને તે સ્વયં પ્રત્યક્ષ અથવા પરોક્ષ રીતે જોખમના પરિબળો જેમ કે ધુમ્રપાન અને સ્થુળતા સાથે સંકળાયેલ છે. મેજર ડિપ્રેસન ધરાવતા લોકો કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સમસ્યાઓની સારવારની તબીબી ભલામણો પર ઓછું ધ્યાન આપે તેવી શક્યતા હોય છે તેથી તેના જોખમમાં વધુ વધારો થાય છે. આ ઉપરાંત કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડિપ્રેસનને ન ઓળખી શકે તેવી શક્યતા રહેલી છે જેથી સારવાર દરમિયાન કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સમસ્યા વધુ જટિલ બની શકે છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Schulman J and Shapiro BA |year=2008 |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=9 |title=Depression and Cardiovascular Disease: What Is the Correlation? |url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1171821 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2020-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200306051101/http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1171821 }}&lt;/ref&gt;

=== બીમારીની અસરો ===

ડિપ્રેસનને ઘણી વાર બેરોજગારી અને ગરીબી સાથે સાંકળવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Weich S, Lewis G |year=1998|title=Poverty, unemployment, and common mental disorders: Population based cohort study |journal=[[BMJ]]|volume=317 |pages=115–19 |pmid=9657786|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/317/7151/115 (fulltext)|access-date=2008-09-16 |issue=7151 |pmc=28602}}&lt;/ref&gt; મેજર ડિપ્રેસન હાલમાં ઉત્તર અમેરિકા અને અન્ય ઉચ્ચ આવક ધરાવતા દેશોમાં બીમારીના ભારણનું અગ્રણી કારણ છે અને વિશ્વભરમાં ચોથા ક્રમનું સૌથી મોટું કારણ છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા મુજબ એવી આગાહી કરવામાં આવે છે કે વર્ષ 2030માં એચઆઈવી (HIV) પછી તે વિશ્વભરમાં બીમારીના બોજમાં બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું કારણ હશે.&lt;ref name=&quot;pmid17132052&quot;&gt;{{vcite journal |author=Mathers CD, Loncar D |title=Projections of global mortality and burden of disease from 2002 to 2030 |journal=PLoS Med. |volume=3 |issue=11 |pages=e442 |year=2006 |pmid=17132052 |pmc=1664601 |doi=10.1371/journal.pmed.0030442}}&lt;/ref&gt; ફરીથી તેમાં ધકેલાયા બાદ (રિલેપ્સ) સારવાર લેવામાં વિલંબ કે નિષ્ફળતા અને આરોગ્ય નિષ્ણાતો દ્વારા સારવારમાં નિષ્ફળતા આ અસમર્થતા ઘટાડવામાં બે મોટા અવરોધ છે.&lt;ref name=&quot;Andrews08&quot;&gt;{{vcite journal |author=Andrews G |title=In Review: Reducing the Burden of Depression |journal=Canadian Journal of Psychiatry |volume=53 |issue=7 |pages=420–27 |year=2008 |url=http://publications.cpa-apc.org/media.php?mid=642 (fulltext) |pmid=18674396 |access-date=08–11–10 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303195032/http://publications.cpa-apc.org/media.php?mid=642%20%28fulltext%29 }}&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==
{{Main|History of depression}}

પ્રાચીન ગ્રીક ચિકિત્સક હિપોક્રેટ્સે ખેદોન્માદના લક્ષણોને વિશિષ્ટ માનસિક અને શારિરીક લક્ષણો ધરાવતી બીમારી ગણાવ્યા હતા. તેમણે તમામ “ભય અને વિષાદ”, જો તે લાંબા સમય સુધી ટકે તો બીમારીના લક્ષણ સમાન ગણાવ્યા હતા.&lt;ref&gt;હિપ્પોક્રેટ્સ, ''એફોરિઝમ્સ'' , સેક્શન 6.23&lt;/ref&gt; તે આજની ડિપ્રેસનની વિભાવનાથી સમાન છે, પરંતુ ઘણા વિશાળ અર્થમાં છે. તેમાં દુખ, હતાશા અને વિષાદના લક્ષણોના સમુહ પર અને ઘણી વાર ભય, ગુસ્સો, ભ્રમણા અને મનોગ્રસ્તિને પણ તેમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Radden2003&quot;&gt;{{vcite journal |author=Radden, J |year=2003 |title=Is this dame melancholy? Equating today's depression and past melancholia |journal=Philosophy, Psychiatry, &amp; Psychology |volume=10 |issue=1 |pages=37–52 |url=http://muse.jhu.edu/journals/philosophy_psychiatry_and_psychology/v010/10.1radden01.html |doi=10.1353/ppp.2003.0081}}&lt;/ref&gt;

ડિપ્રેસન શબ્દ જ લેટિન ક્રિયાપદ ''ડિપ્રિમિયર''  (deprimere) પરથી આવ્યો છે જેનો અર્થ છે “દબાવી દેવું”.&lt;ref&gt;ડિપ્રેસ. (એન.ડી.). ઓનલાઇન એટિમોલોજી શબ્દકોષ. સુધારો જૂન 30, 2008, [http://dictionary.reference.com/browse/depress Dictionary.com]માંથી&lt;/ref&gt; 14મી સદીથી “ડિપ્રેસ કરવા”નો અર્થ થતો હતો જુસ્સો દબાવી દેવો અથવા તેમાં ઘટાડો કરવો. તેનો ઉપયોગ 1665માં અંગ્રેજ લેખક રિચાર્ડ બેકરના ''ક્રોનિકલ'' માં “કોઇ જુસ્સાનું ભારે ડિપ્રેસન” ધરાવતી વ્યક્તિ માટે કરવામાં આવ્યો હતો, અને અંગ્રેજ લેખક સેમ્યુઅલ જ્હોન્સન દ્વારા 1753માં એવાજ અર્થમાં ઉપયોગ થયો હતો.&lt;ref&gt;{{vcite web |author= Wolpert, L |title=Malignant Sadness: The Anatomy of Depression |work=The New York Times |url=http://www.nytimes.com/books/first/w/wolpert-sadness.html|access-date=2008-10-30}}&lt;/ref&gt; આ શબ્દનો ઉપયોગ શરીરવિજ્ઞાન અને અર્થશાસ્ત્રમાં પણ થવા લાગ્યો હતો. ફ્રેન્ચ મનોરોગ ચિકિત્સક લુઇસ ડેલાસિઉવ દ્વારા 1856માં મનોચિકિત્સા સંબંધી લક્ષણોનો પ્રારંભિક ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો અને 1860 સુધીમાં તે ભાવનાત્મક કામગીરીના મનોવૈજ્ઞાનિક અને અલંકારિક નીચલા સ્તર માટે તબીબી શબ્દકોષમાં તે રજૂ થવા લાગ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;pmid3074848&quot;&gt;{{vcite journal |author=Berrios GE |title=Melancholia and depression during the 19th&amp;nbsp;century: A conceptual history |journal=British Journal of Psychiatry |volume=153 |pages=298–304 |year=1988  |pmid=3074848 |doi=10.1192/bjp.153.3.298}}&lt;/ref&gt; [[એરિસ્ટોટલ]]ના સમયથી ખેદોન્માદને વિદ્વાન અને બૌદ્ધિક રીતે તેજસ્વી વ્યક્તિ સાથે, ધ્યાન અને સર્જનાત્મકતાના અવરોધ સાથે સાંકળવામાં આવે છે. નવી વિભાવનામાં આ જોડાણને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા અને 19મી સદી દરમિયાન તેને સ્ત્રી સાથે વધુ સાંકળવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Radden2003&quot;/&gt;

''મેલાન્કોલિયા''  (ખેદોન્માદ) નિદાનને લગતો એક પ્રભાવકારી શબ્દ રહ્યો છે, છતાં ''ડિપ્રેસન'' ને તબીબી સંધિઓમાં વધુ સ્થાન મળવા લાગ્યું અને સદીના અંત સુધીમાં તે સમાનાર્થી બની ગયું હતું, જર્મન મનોચિકિત્સક એમિલ ક્રેપેલિન તેનો વધુ વ્યાપક શબ્દ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં પ્રથમ હતા જેમણે વિવિધ પ્રકારના વિષાદને ''ડિપ્રેસિવ સ્થિતિ''  તરીકે ગણાવી હતી.&lt;ref name=&quot;Davison2006&quot;&gt;{{vcite journal |last=Davison |first=K|year=2006|title=Historical aspects of mood disorders |journal=Psychiatry |volume=5 |issue=4 |pages=115–18 |doi=10.1383/psyt.2006.5.4.115}}&lt;/ref&gt;

સિગ્મન્ડ ફ્રેઇડે 1917માં તેમના અભ્યાસગ્રંથ ''મોર્નિંગ એન્ડ મેલેન્કોલિયા'' માં વિષાદની સ્થિતિને શોક સાથે સાંકળી હતી. તેમણે થિયરી આપી હતી કે સ્થૂળ ચીજ ગુમાવવી જેમ કે મૃત્યુ કે રોમેન્ટિક જોડાણભંગથી મૂલ્યવાન સંબંધ ગુમાવવા વગેરેથી કાલ્પનિક નુકસાન પણ થાય છે; ડિપ્રેસ થયેલી વ્યક્તિએ ઘમંડના ''લિબિડિનલ''  કેથેક્સિસ નામે ઓળખાતી પ્રક્રિયા દ્વારા અર્ધજાગ્રત, અહંપ્રેમ મારફત લાગણીના પદાર્થ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આવી ખોટથી શોક કરતા પણ વધુ તીવ્ર વિષાદયુક્ત લક્ષણો પેદા થાય છે, જે માત્ર નકારાત્મક રીતે જોવામાં આવતા બહારના વિશ્વમાં નહીં, પરંતુ ગર્વનું પણ ખંડન થાય છે.&lt;ref name=&quot;Carhart-Harris08&quot;/&gt; દર્દીની પોતાના વિશેની ધારણા નબળી પડવા લાગે છે જે પોતાના દોષ, લઘુતા અને મૂલ્યહીનતાની માન્યતામાં રજૂ થાય છે.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; તેમણે પ્રારંભિક જીવનના અનુભવોને પણ અસરકર્તા પરિબળ ગણાવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Radden2003&quot;/&gt; મેયરે એક સામાજિક અને જૈવિક માળખાનું મિશ્રણ રજુ કર્યું હતું અને વ્યક્તિના જીવનના સંદર્ભમાં ''પ્રતિભાવ''  પર ભાર મૂક્યો હતો અને દલીલ કરી હતી કે ''ડિપ્રેસન''  શબ્દનો ઉપયોગ ''ખેદોન્માદ'' ના બદલે કરવો જોઇએ.&lt;ref name=&quot;Lewis1934&quot;&gt;{{vcite journal |author=Lewis, AJ| year=1934|title=Melancholia: A historical review |journal=Journal of Mental Science |volume=80 |pages=1–42|doi= 10.1192/bjp.80.328.1}}&lt;/ref&gt; ડીએસએમ (DSM) (ડીએસએમ-1 (DSM-I), 1952)ની પ્રથમ આવૃત્તિમાં ''ડિપ્રેસિવ રિએક્શન''  અને DSM-II (1968) ''ડિપ્રેસિવ ન્યુરોસિસ''  સામેલ હતા જેને આંતરિક સંઘર્ષ કે ઓળખી શકાય તેવી ઘટનાના વધારે પડતા પ્રત્યાઘાત તરીકે ગણવામાં આવે છે અને મેજર અસરકર્તા ડિસઓર્ડરમાં મેનિક-ડિપ્રેસિવ મનોવિક્ષિપ્તિના એક ડિપ્રેસિવ પ્રકારનો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref name=&quot;DSMII&quot;&gt;{{vcite book |title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-II |author=American Psychiatric Association |publisher=American Psychiatric Publishing, Inc. |location=Washington, DC |year=1968 |chapter=Schizophrenia |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |format=PDF |access-date=2008-08-03 |pages=36–37, 40 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |date=2007-08-20 }} {{Cite web |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

20મી સદીની મધ્યમાં સંશોધનકર્તાઓએ એવી થિયરી આપી હતી કે ડિપ્રેસન મગજમાં ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોમાં રાસાયણિક અસંતુલનના કારણે સર્જાય છે. આ થિયરી 1950ના દાયકામાં મોનોએમાઇન ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યના સ્તરમાં ફેરફાર કરતા રિસેપ્રાઇન અને આઇસોનિયાઝિડ અને ડિપ્રેસિવ લક્ષણો અસર કરતા નિરીક્ષણ પર આધારિત હતી.&lt;ref&gt;{{vcite journal|author = Schildkraut, JJ|year=1965|title = The catecholamine hypothesis of affective disorders: A review of supporting evidence |journal = American Journal of Psychiatry |volume=122 |issue=5| pages = 509–22|pmid=5319766}}&lt;/ref&gt;

''મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર''  શબ્દ સૌથી પહેલા 1970ના દાયકાના મધ્યમાં યુએસ ક્લિનિસિયન્સે રજૂ કર્યો હતો જે લક્ષણોની પેટર્નના નિદાન આધારિત ધોરણોના દરખાસ્તના ભાગરૂપે હતી (જે 'રિસર્ચ ડાયગ્નોસ્ટિક ક્રાઇટેરિયા' તરીકે ઓળખાતી, અગાઉના ફેઇનર માપદંડ પર આધારિત)&lt;ref&gt;{{vcite web |author=Spitzer RL, Endicott J, Robins E |year=1975 |url=http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1989/A1989U309700001.pdf |title=The development of diagnostic criteria in psychiatry |access-date=2008-11-08 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2005-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051214203223/http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1989/A1989U309700001.pdf }}&lt;/ref&gt; અને 1980માં ડીએસએમ-III (DSM-III) માં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Philipp1991&quot;&gt;{{vcite journal |author=Philipp M, Maier W, Delmo CD |title=The concept of major depression. I. Descriptive comparison of six competing operational definitions including ICD-10 and DSM-III-R |journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience |volume=240 |issue=4–5 |pages=258–65 |year=1991 |pmid=1829000 |doi=10.1007/BF02189537 |url=http://www.springerlink.com/content/y2460650rm747035/ |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214435/http://www.springerlink.com/content/y2460650rm747035/ }}&lt;/ref&gt; સાતત્ય લાવવા માટે આઇસીડી-10 (ICD-10)માં પણ સમાન ક્રાઇટેરિયાનો ઉપયોગ થયો હતો, માત્ર નાના સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ ડીએસએમ (DSM) ડાયગ્નોસ્ટિકના ધોરણથી ''માઇલ્ડ ડિપ્રેસિવ એપિસોડ'' નો સંકેત મળે છે જેનાથી મધ્યમ અને તીવ્ર પ્રકરણ માટે ઉચ્ચ પ્રવેશદ્વાર કેટેગરી મળે છે.&lt;ref name=&quot;Philipp1991&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Gruenberg, A.M., Goldstein, R.D., Pincus, H.A. |year=2005 |url=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/50/35273078/3527307850.pdf |title=Classification of Depression: Research and Diagnostic Criteria: DSM-IV and ICD-10 |publisher=wiley.com |access-date=October 30, 2008}}&lt;/ref&gt; મેલાન્કોલિક સબટાઇપમાં ''ખેદોન્માદ'' નો પ્રાચિન વિચાર હજુ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

કેટલાક વિરોધાભાસી તારણ અને મત હોવા છતાં ડિપ્રેસનની નવી વ્યાખ્યાઓ વિસ્તૃત રીતે સ્વીકારવામાં આવી છે. ખેદોન્માદના નિદાન પર જવા માટે કેટલીક ચાલુ પ્રયોગમુલક આધારિત દલીલો છે.&lt;ref name=&quot;ActaPsychiatrica06&quot;&gt;{{vcite journal |title=Melancholia: Beyond DSM, beyond neurotransmitters. Proceedings of a conference, May 2006, Copenhagen, Denmark |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica Suppl |volume=115 |issue=433 |pages=4–183 |year=2007 |pmid=17280564 |doi=10.1111/j.1600-0447.2007.00956.x |author=Bolwig, Tom G. |last2=Shorter |first2=Edward}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Fink M, Bolwig TG, Parker G, Shorter E |year=2007|title=Melancholia: Restoration in psychiatric classification recommended |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=115 |issue=2 |pages=89–92 |doi=10.1111/j.1600-0447.2006.00943.x |pmid=17244171}}&lt;/ref&gt; 1950ના દાયકાથી નિદાનના કવરેજના વિસ્તરણ અંગે કેટલી ટીકા થઇ છે જે એન્ટી ડિપ્રેસન્ટ્સ અને જૈવવૈજ્ઞાનિક મોડલના વિકાસ અને પ્રમોશન સંબંધિત છે.&lt;ref&gt;{{vcite book |title=The Antidepressant Era |last=Healy |first=David |authorlink=David Healy (psychiatrist)|year=1999 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, MA |isbn=0-674-03958-0 |pages=42}}&lt;/ref&gt;

== સામાજિકસાંસ્કૃતિક પાસા ==
[[ચિત્ર:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|upright|thumb|250px|ભૂતપૂર્વ અમેરિકન પ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકન &quot;મેલાનકોલી&quot;થી પીડાતા હતા. મેલાનકોલી એવી સ્થિતિ છે જેનો હાલ ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે.&lt;ref&gt;વોલ્ફ, જોશુઆ &quot;લિંકન્સ ગ્રેટ ડિપ્રેસન&quot;, ધ એટલાન્ટિક, ઓક્ટોબર 2005, સુધારો ઓક્ટોબર 10, 2009&lt;/ref&gt;]]
{{See also|List of people with depression}}

ડિપ્રેસન અંગે સંસ્કૃતિમાં અને વિવિધ સંસ્કૃતિ વચ્ચે લોકોની કલ્પનામાં ઘણી વિવિધતા છે. એક ટીપ્પણીકારના નિરીક્ષણ પ્રમાણે &quot;વૈજ્ઞાનિક સ્પષ્ટતાની ગેરહાજરી&quot;ના કારણે ડિપ્રેસન અંગેની ચર્ચા ભાષાના પ્રશ્ન પર પહોંચે છે.  &quot;આપણે તેને શું કહી શકીએ &quot;બીમારી&quot;, &quot;ડિસઓર્ડર&quot;, &quot;માનસિક સ્થિતિ&quot;ની અસર આપણે તેને કઇ રીતે જોઇએ છીએ, નિદાન કરીએ છીએ અને સારવાર કરીએ છીએ તેના પર પડે છે.&quot;&lt;ref&gt;{{vcite web |url=http://www.slate.com/id/2129377|title=The Depression Wars: Would Honest Abe Have Written the Gettysburg Address on Prozac? |author=Maloney F|date= November 3, 2005|work= Slate magazine |publisher= Washington Post|access-date=2008-10-03}}&lt;/ref&gt; ગંભીર ડિપ્રેસનને અંગત વ્યવસાયિક સારવાર આપવી પડે તેવી બીમારી ગણવા માટે કે બીજા કશાકના સૂચક ગણવા અંગે, જેમ કે સામાજિક કે નૈતિક સમસ્યા ધ્યાને લેવા વિશે, જૈવિક અસંતુલનના પરિણામ અંગે, અથવા ડિસ્ટ્રેસને સમજવા માટે વ્યક્તિગત મતભેદોના પરાવર્તન જેનાથી શક્તિવિહીનતા અને ભાવુક સંઘર્ષ અંગે અલગ અલગ સંસ્કૃતિઓમાં વિવિધતા જોવા મળે છે &lt;ref name=&quot;Karasz05&quot;&gt;{{vcite journal |author=Karasz A |title=Cultural differences in conceptual models of depression |journal=Social Science in Medicine |volume=60 |issue=7 |pages=1625–35 |year=2005  |pmid=15652693 |doi=10.1016/j.socscimed.2004.08.011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal|author=Tilbury, F|year=2004|title=There are orphans in Africa still looking for my hands': African women refugees and the sources of emotional distress|journal=Health Sociology Review|volume=13|issue=1|pages=54–64|url=http://www.atypon-link.com/EMP/doi/abs/10.5555/hesr.2004.13.1.54|access-date=2008-10-03}}&lt;/ref&gt;

કેટલાક દેશો, જેમ કે [[ચીન]]માં આ નિદાન ઓછું સામાન્ય છે. એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે ચીન પરંપરાગત રીતે ભાવુક ડિપ્રેસન (જોકે 1980ના દાયકાની શરૂઆતથી ચીન દ્વારા ડિપ્રેસનના ઇનકારમાં મોટા પ્રમાણમાં સુધારો થયો છે)ને નકારે છે અથવા તેની અભિવ્યક્તિ કરતું નથી.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=[[Gordon Parker|Parker, G]] |year=2001|title=Depression in the planet's largest ethnic group: The Chinese |journal=American Journal of Psychiatry |volume=158 |issue=6 |pages=857–64 |pmid=11384889 |last2=Gladstone |first2=G |last3=Chee |first3=KT}}&lt;/ref&gt; વૈકલ્પિક રીતે એવું પણ હોઇ શકે કે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ માનવ ચિંતાની અભિવ્યક્તિને નવો આકાર આપે અને ઉપર ચઢાવીને તેને ડિસઓર્ડરનો દરજ્જો આપે.  ઓસ્ટ્રેલિયન પ્રોફેસર ગોર્ડન પાર્કર અને અન્ય લોકોની દલીલ છે કે ડિપ્રેસન અંગે પશ્ચિમી વિચાર વેદના અથવા દુઃખને “તબીબી” સ્વરૂપ આપે છે.&lt;ref name=&quot;Parker07&quot;&gt;{{vcite journal |author=[[Gordon Parker|Parker, G]] |year=2007 |title=Is depression overdiagnosed? Yes |journal=[[BMJ]] |volume=335|issue=7615 |pages=328|pmid=17703040|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/335/7615/328 |doi=10.1136/bmj.39268.475799.AD |pmc=1949440}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Pilgrim D, Bentall R |year=1999 |title=The medicalisation of misery: A critical realist analysis of the concept of depression |journal=Journal of Mental Health |volume=8 |issue=3 |pages=261–74 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/cjmh/1999/00000008/00000003/art00007 |doi=10.1080/09638239917580 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511143544/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/cjmh/1999/00000008/00000003/art00007 }}&lt;/ref&gt; તેવી જ રીતે હંગેરીયન-અમેરિકન મનોરોગ ચિકિત્સક થોમસ ઝાઝ અને અન્યની દલીલ છે કે ડિપ્રેસન એક અલંકારયુક્ત બીમારી છે જને અયોગ્ય રીતે વાસ્તવિક બીમારી ગણાવવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;{{vcite web |author=Steibel W (Producer) |year=1998 |url=http://www.szasz.com/isdepressionadiseasetranscript.html |title=Is depression a disease? |work=Debatesdebates |access-date=2008-11-16}}&lt;/ref&gt; એવી પણ ચિંતા છે કે ડીએસએમ (DSM) તથા તેને લાગુ પાડતી વર્ણનાત્મક સાયકિયાટ્રી ડિપ્રેસન જેવા અમૂર્ત ઘટનાને લાગુ કરવા પ્રયાસ કરે છે જે વાસ્તવમાં સામાજિક રચના હોઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;Blazer&quot;&gt;{{vcite book |author=Blazer DG |title=The age of melancholy: &quot;Major depression&quot; and its social origins |publisher= Routledge|location=New York, NY, USA |year=2005 |isbn=978-0415951883}}&lt;/ref&gt; અમેરિકન આર્કેટિપલ મનોવિજ્ઞાનિક જેમ્સ હિલમેન લખે છે કે ડિપ્રેસન &quot;આશરો, મર્યાદા, કેન્દ્ર, ગુરુત્વ, વજન અને વિવેકશીલ અસમર્થતા&quot; લાવે ત્યાં સુધી આત્મા માટે તંદુરસ્ત હોઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;Hillman&quot;&gt;{{vcite book |author=Hillman J (T Moore, Ed.) |title=A blue fire: Selected writings by James Hillman |publisher= Harper &amp; Row|location=New York, NY, USA |year=1989 |pages=152–53 |isbn=0060161329}}&lt;/ref&gt; હિલમેનની દલીલ છે કે ડિપ્રેસનને દૂર કરવાના થેરેપ્યુટિક પ્રયાસો ખ્રિસ્તી ધર્મની પુનઃજીવનની થીમનો પડઘો પાડે છે. પરંતુ આત્માસભર જીવનને દુષ્ટ ગણાવવાની કમનસીબ અસર થાય છે.


ઐતિહાસિક હસ્તિઓ આ પરિસ્થિતિ સાથે સંકળાયેલ સામાજિક કલંકના કારણે અથવા નિદાન કે સારવાર અંગે અજ્ઞાનના કારણે ઘણી વાર ડિપ્રેસનની ચર્ચા કરતા નથી અથવા સારવાર મેળવતા નથી. આમ છતાં પત્રો, જર્નલ્સ, કળાકૃતિઓ, લખાણના વિશ્લેષણ અથવા અર્થઘટન કે અમુક ઐતિહાસિક વ્યક્તિઓના પરિવારજનો કે મિત્રોના નિવેદનો પરથી એવું તારણ નીકળે છે કે તે પૈકીના કેટલાક અમુક પ્રકારના ડિપ્રેસનનો ભોગ બનેલા હતા. જેમને ડિપ્રેસન હતું તેવી શક્યતા હતી તેવા લોકોમાં અંગ્રેજી લેખક મેરી શેલી,&lt;ref&gt;{{vcite book |last=Seymour|first=Miranda |title= Mary Shelley|publisher=Grove Press|year=2002 |pages=560–61 |isbn=0802139485}}&lt;/ref&gt; અમેરિકન-બ્રિટીશ લેખક હેનરી જેમ્સ&lt;ref&gt;{{vcite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/americancollection/american/genius/henry_bio.html|title=Biography of Henry James|publisher=[[Public Broadcasting Service|pbs.org]]|access-date=2008-08-19|accessdate=2011-02-15|archivedate=2016-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926081921/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/americancollection/american/genius/henry_bio.html}}&lt;/ref&gt; અને અમેરિકન રાષ્ટ્રપ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકનનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{vcite book
|author=Burlingame, Michael
|title=The Inner World of Abraham Lincoln
|publisher=University of Illinois Press
|location=Urbana
|year=1997
|isbn=0-252-06667-7
}}&lt;/ref&gt; ડિપ્રેસનની શક્યતા ધરાવતા હોય તેવા કેટલાક જાણીતા સમકાલીન લોકોમાં કેનેડિયન ગીતકાર લિયોનાર્ડ કોહેન&lt;ref&gt;{{vcite web
|author=Pita E
|url=http://www.webheights.net/10newsongs/press/elmunmag.htm
|title=An Intimate Conversation with...Leonard Cohen
|date=2001-09-26
|access-date=2008-10-03
|accessdate=2011-02-15
|archivedate=2008-10-11
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011082500/http://www.webheights.net/10newsongs/press/elmunmag.htm
}}&lt;/ref&gt; અને અમેરિકન નાટ્યલેખક અને નવલકથાકાર ટેનેસી વિલિયમ્સનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Jeste04&quot;&gt;{{vcite journal |author=Jeste ND, Palmer BW, Jeste DV |title=Tennessee Williams |journal=American Journal of Geriatric Psychiatry |volume=12 |issue=4 |pages=370–75 |year=2004 |pmid=15249274 |doi=10.1176/appi.ajgp.12.4.370}}&lt;/ref&gt; કેટલાક અગ્રણી મનોવિજ્ઞાનિકો જેમ કે અમેરિકન્સ વિલિયમ જેમ્સ&lt;ref name=&quot;James&quot;&gt;{{vcite book |author=James H (Ed.) |title=Letters of William James (Vols. 1 and 2) |publisher=Kessinger Publishing Co|location=Montana USA |pages=147–48|isbn=978-0766175662 |year=1920}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HistoryJames&quot;&gt;{{Harvnb |Hergenhahn|2005| p=311}}&lt;/ref&gt; અને જ્હોન બી. વોટ્સન&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{vcite book |author=Cohen D |title=J. B. Watson: The Founder of Behaviourism |publisher=Routledge &amp; Kegan Paul |location=London, UK |year=1979 |pages=7 |isbn=0710000545}}&lt;/ref&gt; પણ પોતાના ડિપ્રેસનનો સામનો કરી રહ્યા હતા.

એ બાબત પર સતત ચર્ચા ચાલી રહી છે કે મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર્સ અને મૂડ ડિસઓર્ડર્સનો સંબંધ સર્જનાત્મકતા સાથે છે કે નહીં, આ ચર્ચા એરિસ્ટોટલના યુગથી ચાલે છે.&lt;ref name=&quot;pmid18689294&quot;&gt;{{vcite journal |author=Andreasen NC |title=The relationship between creativity and mood disorders |journal=Dialogues in clinical neuroscience |volume=10 |issue=2 |pages=251–5 |year=2008 |pmid=18689294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Simonton, DK |year=2005 |title=Are genius and madness related? Contemporary answers to an ancient question |journal=Psychiatric Times |volume=22 |issue=7 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/52456?pageNumber=1 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114065333/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/52456?pageNumber=1 }}&lt;/ref&gt; બ્રિટિશ સાહિત્ય ડિપ્રેસન પર પરાવર્તનના ઘણા ઉદાહરણ આપે છે.&lt;ref name=&quot;Heffernan&quot;&gt;{{vcite book |author=Heffernan CF |title=The melancholy muse: Chaucer, Shakespeare and early medicine |publisher=Duquesne University Press |location=Pittsburgh, PA, USA |year=1996 |isbn=0820702625}}&lt;/ref&gt; અંગ્રેજી ફિલોસોફર જ્હોન સ્ટુઅર્ટ મિલને આવા સાત મહિના લાંબા સમયનો અનુભવ થયો હતો જેને તેમણે ચેતાતંત્રની નબળી સ્થિતિ ગણાવી હતી જ્યારે વ્યક્તિ “આનંદ અથવા આનંદદાયક ઉત્તેજના”નો અનુભવ કરી શકતી નથી. એક એવો મૂડ જેમાં એક ક્ષણમાં માણસ આનંદમાં હોય છે અને તરત દુખી અને ઉદાસીન બની જાય છે. તેમણે અંગ્રેજ કવિ સેમ્યુઅલ ટેલર કોલેરિજના “ડિજેક્શન” અંગેના અવતરણને આ કેસના સચોટ વર્ણન સમાન ગણાવ્યું હતું. “વેદના, ખાલીપણુ, અંધકાર અને ગમગીની સાથેનું દુઃખ, / અર્ધસુપ્ત, ગુંગળાયેલ, ઉત્સાહ વગરનું દુઃખ / જેને કોઇ કુદરતી રીતે બહાર જવાનો માર્ગ કે રાહત મળતી નથી / શબ્દોમાં નિસાસો અથવા આંસુ.”&lt;ref name=&quot;Mill&quot;&gt;{{vcite book |url=http://www.gutenberg.org/files/10378/10378-8.txt |title=Autobiography |author=[[John Stuart Mill|Mill JS]] |format=txt |publisher=Project Gutenberg EBook |pages=1826–32|chapter= A crisis in my mental history: One stage onward |access-date=2008-08-09 |isbn=1421242001|year=2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Sterba R |title=The 'Mental Crisis' of John Stuart Mill |journal=Psychoanalytic Quarterly |volume=16 |issue=2 |pages=271–72 |year=1947 |url=http://www.pep-web.org/document.php?id=PAQ.016.0271C |access-date=2008-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090112164603/http://www.pep-web.org/document.php?id=PAQ.016.0271C |archivedate=2009-01-12 |accessdate=2008-11-05}}&lt;/ref&gt; અંગ્રેજ લેખક સેમ્યુઅલ જ્હોન્સને 1780ના દાયકામાં “ધ બ્લેક ડોગ” શબ્દનો ઉપયોગ કરીને પોતાનું ડિપ્રેસન વર્ણવ્યું હતું&lt;ref name=&quot;McKinlay05&quot;&gt;{{vcite web |url=http://www.blackdoginstitute.org.au/docs/McKinlay.pdf |title=Churchill’s Black Dog?: The History of the ‘Black Dog’ as a Metaphor for Depression |year=2005 |access-date=2008-08-18 |work=Black Dog Institute website |publisher=Black Dog Institute |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080910170230/http://www.blackdoginstitute.org.au/docs/McKinlay.pdf }}&lt;/ref&gt; અને ત્યાર બાદ તેને ભોગવી રહેલા ભૂતપૂર્વ બ્રિટીશ વડાપ્રધાન સર [[વિન્સ્ટન ચર્ચિલ]] દ્વારા તેને લોકપ્રિય બનાવવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;McKinlay05&quot;/&gt;

મેજર ડિપ્રેસન માટે સામાજિક કલંક વિશાળ પાયે ફેલાયેલ છે અને માનસિક આરોગ્ય સેવાના સંપર્કથી તેમાં બહુ મામુલી ઘટાડો થયો છે. સારવાર અંગે જનમત આરોગ્યના વ્યાવસાયિકો કરતા ઘણો અલગ છે અને ફાર્માકોલોજિકલ સારવાર કરતા વૈકલ્પિક સારવારને વધુ ઉપયોગી ગણવામાં આવે છે.ફાર્માકોલોજિકલ સારવાર અંગે ઘણો નબળો મત પ્રવર્તે છે.&lt;ref&gt;{{vcite book |title=Unmet Need in Psychiatry:Problems, Resources, Responses |editor=Andrews G, Henderson S ''(eds)''|year=2000 |publisher=Cambridge University Press |pages=409|chapter= Public knowledge of and attitudes to mental disorders: a limiting factor in the optimal use of treatment services|author=Jorm AF, Angermeyer M, Katschnig H|isbn=0-521-66229-X}}&lt;/ref&gt; યુકે (UK)માં રોયલ કોલેજ ઓફ સાયકિયાટ્રીસ્ટ્સ અને રોયલ કોલેજ ઓફ જનરલ પ્રેક્ટિશનર્સે 1992થી 1996 દરમિયાન લોકોને મેજર ડિપ્રેસન અંગે શિક્ષિત કરવા અને કલંકની લાગણી દૂર કરવા માટે સંયુક્ત પાંચ વર્ષનું ડિફીટ ડિપ્રેસન અભિયાન ચલાવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Paykel ES, Tylee A, Wright A, Priest RG, Rix S, Hart D |year=1997 |title=The Defeat Depression Campaign: psychiatry in the public arena|journal=American Journal of Psychiatry |volume=154|pages=59–65 |pmid=9167546 |issue=6 Suppl}}&lt;/ref&gt; ત્યાર બાદ કરવામાં આવેલા મોરી (MORI) અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ડિપ્રેસન અને તેની સારવાર અંગે લોકોમાં બહુ મામુલી હકારાત્મક ફેરફાર આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{vcite journal |author=Paykel ES, Hart D, Priest RG |year=1998 |title=Changes in public attitudes to depression during the Defeat Depression Campaign |journal=British Journal of Psychiatry |volume=173|pages=519–22 |pmid=9926082 |doi=10.1192/bjp.173.6.519}}&lt;/ref&gt;

== નોંધ ==
=== સંદર્ભો ===
{{Reflist|colwidth=30em}}

=== પસંદગીના કાર્ય ===
* {{vcite book |title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders, Fourth Edition, Text Revision: DSM-IV-TR |author=American Psychiatric Association |publisher=American Psychiatric Publishing, Inc. |location=Washington, DC |year=2000a|isbn=0890420254|ref= CITEREFAmerican_Psychiatric_Association2000a |author=American Psychiatric Association}}
* {{vcite book|author=Barlow DH |coauthors=Durand VM |title=Abnormal psychology: An integrative approach (5th ed.) |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, CA, USA |year=2005 |isbn=0534633560|ref= CITEREFBarlow2005}}
* {{vcite book |author=Beck AT, Rush J, Shaw BF, Emery G|title=Cognitive Therapy of depression |publisher=Guilford Press |location=New York, NY, USA |year=1987|origyear=1979 |isbn=0898629195|ref= CITEREFBeck1987}}
* {{Cite book|author=Simon, Karen Michele; Freeman, Arthur M.; Epstein, Norman |title=Depression in the family |url=https://archive.org/details/depressioninfami0000unse |publisher=Haworth Press |location=New York |year=1986 |isbn=0-86656-624-4 |ref=CITEREFFreemanEpsteinSimon1987}}
* {{vcite book |author=Hergenhahn BR|title=An Introduction to the History of Psychology |edition=5th |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, CA, USA |year=2005|isbn=0534554016|ref= CITEREFHergenhahn2005}}
* {{vcite book |author=May R |title=The discovery of being: Writings in existential psychology |publisher= W. W. Norton &amp; Company |location=New York, NY, USA |year=1994|isbn=0393312402|ref= CITEREFMay1994}}
* {{vcite book |author=Hadzi-Pavlovic, Dusan; Parker, Gordon |title=Melancholia: a disorder of movement and mood: a phenomenological and neurobiological review |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=1996 |isbn=0-521-47275-X|ref= CITEREFParker1996}}
* {{vcite book |title=[[British National Formulary]] (BNF 56) |author=Royal Pharmaceutical Society of Great Britain |year=2008 |publisher=BMJ Group and RPS Publishing |location=UK |isbn=9780853697787 |url=http://www.bnf.org/bnf/ |ref=CITEREFRoyal_Pharmaceutical_Society_of_Great_Britain2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513222626/http://www.bnf.org/bnf/ |date=2015-05-13 }}
* {{vcite book|author=Sadock, Virginia A.; Sadock, Benjamin J.; Kaplan, Harold I. |title=Kaplan &amp; Sadock's synopsis of psychiatry: behavioral sciences/clinical psychiatry |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Philadelphia |year=2003 |isbn= 0781731836| ref= CITEREFSadock2002}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
* [http://www.bbc.co.uk/headroom/mental_health/depression.shtml બીબીસી (BBC) હેડરૂમ:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122040955/http://www.bbc.co.uk/headroom/mental_health/depression.shtml |date=2010-11-22 }} અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ડિપ્રેસન
* [http://behavenet.com/capsules/disorders/mjrdepd.htm ડીએસએમ-4 (DSM-IV) ડાયગ્નોસ્ટિક ક્રાઇટેરિયા ફોર મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર] – ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) behavenet.comમાંથી લખાણ
* {{dmoz|Health/Mental_Health/Disorders/Mood/Depression|Depression}}
* [http://www.evidence.nhs.uk/search.aspx?t=Depression એનએચએસ (NHS) એવિડન્સ– ડિપ્રેસન માટે સર્ચ પરિણામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122154651/http://www.evidence.nhs.uk/search.aspx?t=Depression |date=2010-11-22 }}
* [http://www.depressionalliance.org ડિપ્રેસન એલાયન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190911211824/https://www.depressionalliance.org/ |date=2019-09-11 }} – ડિપ્રેસન એલાયન્સએ ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન અને અસ્વસ્થતાથી પીડાતા લોકો માટે કામ કરતી યુકે (UK)ની એક સેવાભાવી સંસ્થા છે.

{{Mental and behavioural disorders|selected = mood}}
{{Bipolar disorder}}


{{DEFAULTSORT:Major Depressive Disorder}}
[[શ્રેણી:ઇનકન્સ્ટિટન્ટ સાઇટેશન સાથેના લેખો]]
[[શ્રેણી:મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર]]
[[શ્રેણી:અસાધારણ મનોવિજ્ઞાન]]
[[શ્રેણી:દવાઓનો ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:બાઇપોલર સ્પેક્ટ્રમ]]</text>
      <sha1>bfhafom5cjhk6l9slkno29fkvz6ce28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>આઇપેડ (iPad)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30330</id>
    <revision>
      <id>907605</id>
      <parentid>906916</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140368" sha1="gtkmgbqf7bfmgiwecefvsdvrr2rxcfi" xml:space="preserve">{{Infobox information appliance
| name = iPad
| image = [[ચિત્ર:Tablet pc.JPG|300px]]
| caption = iPad showing its wallpaper
| developer = [[Apple Inc.]]
| manufacturer = [[Foxconn]] ([[contract manufacturer|on contract]])&lt;ref name=&quot;Spiegel-iPad-Foxconn&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/business/0,1518,697296,00.html |title=iPad Factory in the Firing Line: Worker Suicides Have Electronics Maker Uneasy in China|author=Wieland Wagner|publisher=Spiegel.de |date=May 28, 2010 |access-date=May 31, 2010}}&lt;/ref&gt;
| type = [[Tablet computer|Tablet]] [[portable media player|media player]]/[[personal computer|PC]]
| releasedate = '''Wi-Fi model (U.S.):&lt;br /&gt;''' {{Start date|2010|04|03}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://gizmodo.com/5486444/official-ipad-launching-here-april-3-pre+orders-march-12 |title=Official: iPad Launching Here April 3, Pre-Orders March 12 |author=Matt Buchanan |date=March 5, 2010 |work=[[Gizmodo]] |access-date=March 4, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 23, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023140959/http://gizmodo.com/5486444/official-ipad-launching-here-april-3-pre+orders-march-12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Apple PR 2&quot; /&gt;&lt;br /&gt;'''Wi-Fi + 3G Model (U.S.):&lt;br /&gt;''' {{Start date|2010|04|30}}&lt;ref name=&quot;Apple PR 3&quot; /&gt;&lt;br /&gt;'''Both models (nine more countries):''' {{Start date|2010|05|28}}&lt;ref name=&quot;FT-launch&quot; /&gt;
| connectivity = [[Wi-Fi]] ([[IEEE 802.11|802.11]] [[IEEE 802.11a-1999|a]]/[[IEEE 802.11b-1999|b]]/[[IEEE 802.11g-2003|g]]/[[IEEE 802.11n-2009|n]]) &lt;br /&gt; [[Bluetooth#Bluetooth v2.1 + EDR|Bluetooth 2.1 + EDR]]&lt;br /&gt;'''Wi-Fi + 3G model also includes:''' {{nowrap begin}}[[Universal Mobile Telecommunications System|UMTS]]{{\w}}[[High-Speed Downlink Packet Access|HSDPA]]{{wrap}}[[UMTS frequency bands|(Tri band–850, 1900, 2100 MHz)]]&lt;br /&gt;[[GSM]]{{\w}}[[Enhanced Data Rates for GSM Evolution|EDGE]]{{wrap}}[[GSM frequency bands|(Quad band–850, 900, 1800, 1900 MHz)]]{{nowrap end}}
| lifespan =
| unitssold = 14.79 million ({{As of|2010|12|25|lc=on}})&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apple.com/pr/library/2010/07/20results.html|title=Apple Reports Third Quarter Results|publisher=[[Apple Inc]]|date=July 20, 2010|access-date=October 23, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apple.com/pr/library/2010/10/18results.html|title=Apple Reports Fourth Quarter Results|publisher=[[Apple Inc]]|date=October 18, 2010|access-date=October 23, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apple.com/pr/library/2011/01/18results.html|title=Apple Reports First Quarter Results 2011|publisher=[[Apple Inc]]|date=January 18, 2011|access-date=January 18, 2011}}&lt;/ref&gt;
| media =
| os = [[iOS (Apple)|iOS]] 4.2.1 &lt;ref name=&quot;ios4.2.1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apple.com/ipad/ios4/|title=iPad - iOS 4 |date=November 22, 2010|access-date=November 22, 2010|publisher=[[Apple Inc.]]}}&lt;/ref&gt; Released {{release date|2010|11|22}}
| input = [[Multi-touch]] [[touch screen]], [[#Audio|headset controls]], [[Proximity sensor|proximity]] and [[low-key lighting|ambient light]] sensors, 3-axis [[accelerometer]], [[magnetometer]]
| camera = None
| power = Internal rechargeable non-removable {{convert|25|W.h|abbr=on}} [[lithium-ion polymer battery|lithium-polymer battery]]&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot; /&gt;
| cpu = 1&amp;nbsp;GHz [[Apple A4]]&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;A4&quot; /&gt;
| graphics = [[PowerVR]] [[Intel Consumer Electronics|SGX]] 535 GPU&lt;ref name=&quot;ifixit-teardown-p3&quot; /&gt;
| storage = [[Flash memory]]&lt;br /&gt;16&amp;nbsp;GB, 32&amp;nbsp;GB, or 64&amp;nbsp;GB models only&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot; /&gt;
| memory = 256&amp;nbsp;MB DRAM built into Apple A4 package (top package of [[Package on package|PoP]] contains two 128&amp;nbsp;MB [[die (integrated circuit)|dies]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPad-Teardown/2183/2 |title=teardown of production iPad |publisher=Ifixit.com |access-date=April 17, 2010|author=Miroslav Djuric |date=April 3, 2010|page=2}}&lt;/ref&gt;
| display = 1024 × 768&amp;nbsp;[[pixel|px]] ([[aspect ratio (image)|aspect ratio]] 4:3), {{convert|9.7|in|cm|abbr=on}} diagonal, appr. 45 in&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ({{convert|45.1632|sqin|cm2|sigfig=2 | disp=output only}}), 132&amp;nbsp;[[Pixel density|PPI]], [[XGA]], [[Light-emitting diode|LED]]-backlit [[In-plane switching|IPS LCD]]&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot; /&gt;
| audio = [[Bluetooth]], speaker, microphone, headset jack
| service = [[iTunes Store]], [[App Store]], [[MobileMe]], [[iBookstore]], [[Safari (web browser)|Safari]]
| dimensions =
{{convert|9.56|in|mm|abbr=on}}&amp;nbsp;''(h)''&lt;br /&gt;{{convert|7.47|in|mm|abbr=on}}&amp;nbsp;''(w)''&lt;br /&gt;{{convert|.5|in|mm|abbr=on}}&amp;nbsp;''(d)''
| weight = '''Wi-Fi model:''' {{convert|1.5|lb|g|abbr=on}}&lt;br /&gt;'''Wi-Fi + 3G model:''' {{convert|1.6|lb|g|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot;/&gt;
| related = [[iPhone]], [[iPod touch]] ([[List of iOS devices|Comparison]])
| website = [http://www.apple.com/ipad/ www.apple.com/ipad]
}}

'''આઇપેડ''' (iPad) એક ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર છે, જે મુખ્યત્વે પુસ્તકો, સામાયિકો, ફિલ્મો, સંગીત, ગેમ્સ અને વેબ કન્ટેન્ટ સહિતના દૃશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો માટે એક મંચ તરીકે એપલ (Apple) દ્વારા ડિઝાઇન, વિકસિત અને માર્કેટ કરવામાં આવ્યું છે. લગભગ {{convert|1.5|lb|g|abbr=none|sp=us}} વજન સાથે, તે કદ અને વજનમાં લગભગ પ્રવર્તમાન સ્માર્ટફોન અને લેપટોપ કમ્પ્યુટરની વચ્ચેની શ્રેણીમાં આવે છે. એપલે (Apple) એપ્રિલ 2010માં આઇપેડ (iPad) રજૂ કર્યું હતું અને 80 દિવસમાં લગભગ 3 મિલિયન આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Apple 3 million&quot;/&gt;

સ્ટ્રેટેજિક એનાલિટીક્સ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા અહેવાલ અનુસાર, 2010ના બીજા ત્રિમાસિકગાળાના અંત સુધીમાં એપલ આઇપેડ (iPad)એ કુલ ટેબ્લેટ પીસી (PC)નો 95 ટકા હિસ્સો હસ્તગત કરી લીધો હતો. 2010ના બીજા ત્રિમાસિકગાળા દરમિયાન, એપલે વિશ્વભરમાં લગભગ 4.19 મિલિયન આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;Neowin.net - iPad takes over tablet market with 95 percent shares http://www.neowin.net/news/ipad-takes-over-tablet-market-with-95-percent-share&lt;/ref&gt;

આઇપેડ (iPad) આઇપોડ ટચ (iPod Touch) અને આઇફોન (iPhone) જેવી જ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ ધરાવે છે – અને તેમાં પોતાની ઉપરાંત આઇફોન ((iPhone))ની એપ્લિકેશન્સ ચાલી શકે છે. તેમાં કોઇ સુધારા કરવામાં ન આવે તો તેમાં માત્ર એપલ દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવેલા અને તેના ઓનલાઇન સ્ટોર દ્વારા વિતરણ કરવામાં આવતા પ્રોગ્રામ્સ જ ચાલી શકે છે.

આઇફોન (iPhone) અને આઇપોડ ટચ( iPod Touch) ની જેમ જ, આઇપેડ (iPad) મલ્ટીટચ ડિસ્પ્લેથી નિયંત્રિત થાય છે – જે સ્ટાઇલસથી દબાણ આપીને ઓપરેટ કરવામાં આવતા અગાઉના મોટાભાગના ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર્સથી અલગ છે – ઉપરાંત તેમાં ભૌતિક કિ-બોર્ડને બદલે વર્ચ્યુઅલ કિ-બોર્ડ આપવામાં આવેલું છે. આઇપેડ (iPad), ઇન્ટરનેટના ઉપયોગ, મિડીયા લોડ અને સ્ટ્રીમ કરવા માટે અને સોફ્ટવેર ઇન્સ્ટોલ કરવા માટે વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) ડેટા કનેક્શનનો ઉપયોગ કરે છે. કેટલાક મોડલ્સમાં 3જી (3G) વાયરલેસ ડેટા કનેક્શન પણ ધરાવે છે જે એચએસપીએ (HSPA) ડેટા નેટવર્ક્સ સાથે જોડાણ કરી શકે છે. આ ઉપકરણને પર્સનલ કમ્પ્યુટર (PC) સાથે યુએસબી (USB) કેબલથી જોડીને આઇટ્યુન્સ(iTunes) દ્વારા નિયમન કરી શકાય છે અને તેનો ડેટા સિન્ક કરી શકાય છે.


આ ઉપકરણ અંગેના મીડિયાના પ્રતિભાવ તટસ્થ અથવા હકારાત્મક રહ્યા છે અને ઉપકરણ રજૂ થયા બાદ વધારે હકારાત્મક પ્રતિભાવ મળ્યા છે.

== ઇતિહાસ ==
એપલનું પ્રથમ ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર ન્યૂટન મેસેજપેડ 100 હતું,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://daringfireball.net/2010/01/the_original_tablet|title= The Original Tablet|date=January 14, 2010|access-date=March 20, 2010|work=[[Daring Fireball]]|author=[[John Gruber]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/09/28/apple-rehires-newton-and-nike-marketing-whiz/ |title=Apple Rehires a Developer of Its Newton Tablet|date=September 28, 2009|access-date=March 20, 2010|work=[[The New York Times]]|author=Brad Stone |authorlink=Brad Stone (journalist) }}&lt;/ref&gt; જે 1993માં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે એકોર્ન કમ્પ્યુટર સાથે એઆરએમ6 (ARM6) પ્રોસેસર કોરના સર્જન તરફ દોરી ગયું. એપલે પાવરબૂક ડ્યુઓ-આધારિત ટેબ્લેટ પેનલાઇટનો પ્રોટોટાઇપ (નમૂનો) પણ વિકસાવ્યો હતો, પરંતુ મેસેજપેડના વેચાણને નુકસાન ન થાય તે માટે તેને વેચાણ માટે રજૂ કર્યું ન હતું.&lt;ref name=&quot;PenLite Development&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.theapplemuseum.com/index.php?id=45 |title=The Apple Museum: Prototypes |work=The Apple Museum |access-date=February 23, 2010}}&lt;/ref&gt; એપલે અનેક ન્યૂટોન-આધારિત પીડીએ (PDA) રજૂ કર્યા હતા અને 1998માં છેલ્લા મેસેજપેડ 2100નું વેચાણ બંધ કર્યું હતું.

2001માં રજૂ કરવામાં આવેલા પોર્ટેબલ મ્યુઝિક પ્લેયર [[આઇપોડ]] (iPod)ની સફળતાની સાથે, એપલે મોબાઇલ-ક્મ્પ્યુટિંગ માર્કેટમાં આઇફોન (iPhone) સાથે 2007માં પુનઃપ્રવેશ કર્યો. આઇપેડ (iPad) કરતાં નાનો પરંતુ કેમેરા અને [[મોબાઇલ ફોન]] સાથે, તેણે મલ્ટીટચ ફિંગર-સેન્સિટિવ ટચસ્ક્રીન સાથેની એપલની મોપાઇલ ઓપરેટીંગ સિસ્ટમ – આઇઓએસ(iOS)નો પાયો નાંખ્યો. 2009ના પાછલા સમયગાળા સુધીમાં, આઇપેડ (iPad)એ તેની નવી પ્રોડક્ટ અંગે અનેક અફવાઓ ઘણાં સમય સુધી ફેલાતી રહી. મોટા ભાગે &quot;એપલની ટેબ્લેટ&quot; તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવતા ''આઇટેબ્લેટ''  (iTablet) અને ''આઇસ્લેટ''  (iSlate)ના નામોની અટકળ ચાલતી રહી.&lt;ref name=&quot;engagetrumor&quot;&gt;{{cite web| url = http://www.engadget.com/2010/01/26/the-apple-tablet-a-complete-history-supposedly/| title = The Apple Tablet: a complete history, supposedly| author = Laura June| work = [[Engadget]]| date = January 26, 2010| access-date = January 27, 2010}}&lt;/ref&gt; આઇપેડ (iPad)ની જાહેરાત જાન્યુઆરી 27, 2010ના રોજ સ્ટીવ જોબ્સ દ્વારા સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં યેર્બા બ્યુએના સેન્ટર ફોર ધ આર્ટસ ખાતે યોજવામાં આવેલી એપલ પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં કરવા કરવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;Apple PR-Jan&quot;&gt;{{cite press release| url = http://www.apple.com/pr/library/2010/01/27ipad.html| title = Apple Launches iPad| publisher = [[Apple Inc.|Apple]]| date = January 27, 2010| access-date = January 27, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nj.com/business/index.ssf/2010/01/apple_ipad_tablet_is_unveiled.html|title=Apple iPad tablet is unveiled at live press conference|work=[[The Star-Ledger]]|date=January 27, 2010|access-date=January 27, 2010}}&lt;/ref&gt;

જોબ્સે પછીથી સ્વીકાર્યું હતું કે આઇપેડ (iPad) વિકસાવવાનું કાર્ય આઇફોન(iPhone) ''પહેલા''  શરૂ થયું હતું.&lt;ref name=&quot;keynoteMacworld&quot;&gt;કોહેન, પીટર. [http://www.macworld.com/news/2007/01/09/liveupdate/index.php મેકવર્લ્ડ એક્સ્પો કીનોટ લાઇવ અપડેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127110536/http://www.macworld.com/news/2007/01/09/liveupdate/index.php |date=2007-01-27 }}, ''મેકવર્લ્ડ'' , (2007-01-09){{accessdate|2007-02-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keynoteEngadget&quot;&gt;બ્લોક, ર્યાન. [http://www.engadget.com/2007/01/09/live-from-macworld-2007-steve-jobs-keynote/ લાઇવ ફ્રોમ મેકવર્લ્ડ 2007: સ્ટીવ જોબ્સ કીનોટ], ''એનગેજેટ'' , (2007-01-09){{accessdate|2007-02-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;levgrossman&quot;&gt;ગ્રોસમેન, લિવ. [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1576854,00.html ધ એપલ ઓફ યોર ઇયર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824184225/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1576854,00.html |date=2013-08-24 }}, ''ટાઇમ'' , (2007-01-12){{accessdate|2007-02-01}}&lt;/ref&gt; આ ઉપકરણ [[મોબાઇલ ફોન]] તરીકે પણ કાર્ય કરી શકે છે તેવું સમજાતાં, જોબ્સે આઇપેડ (iPad)ને વિકસાવવાનું કાર્ય બાજુએ મૂક્યું અને તેને બદલે આઇફોન (iPhone) વિકસાવવાનું શરૂ કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.foxnews.com/scitech/2010/06/02/jobs-says-ipad-idea-came-iphone/ | work=Fox News | title=Jobs Says iPad Idea Came Before iPhone | date=June 2, 2010 | access-date=ફેબ્રુઆરી 18, 2011 | archive-date=મે 28, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120528122230/http://www.foxnews.com/scitech/2010/06/02/jobs-says-ipad-idea-came-iphone/ | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== હાર્ડવેર ==
=== સ્ક્રીન અને ઇનપુટ ===
આઇપેડ (iPad)નું ટચસ્ક્રીન ડિસ્પ્લે {{convert|9.7|in|cm|abbr=on}} લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લે (1024 X768 પિક્સલ) સાથે ફિંગરપ્રિન્ટ-રોધક અને સ્ક્રેચ-રોધક કાચ ધરાવે છે. આઇફોન (iPhone)ની જેમ, આઇપેડ (iPad)ની ડિઝાઇન ખુલ્લી આંગળીઓથી નિયંત્રણ કરવા માટે કરવામાં આવી છે, સામાન્ય મોજા અને સ્ટાઇલી જે વિદ્યુત પ્રતિરોધક છે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી,&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pogue |first=David |url=http://pogue.blogs.nytimes.com/2007/01/13/ultimate-iphone-faqs-list-part-2/ |title=Ultimate iPhone FAQs List, Part 2 - Pogue's Posts Blog&amp;nbsp;– NYTimes.com |publisher=Pogue.blogs.nytimes.com |date= January 13, 2007|access-date=May 31, 2010}}&lt;/ref&gt; જો કે ઉપયોગમાં લેવા માટે ખાસ પ્રકારના મોજા અને કેપેસિટીવ સ્ટાઇલી પણ ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macworld.com/article/146421/2010/02/ipad_accessories.html |title=Expo Notes: iPad cases, touch gloves hot items on expo floor &amp;#124; Tablets &amp;#124; MacUser |publisher=Macworld |date= |access-date=May 31, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Broida |first=Rick |url=http://reviews.cnet.com/8301-19512_7-10443415-233.html |title=Want to take notes on an iPad? Here's your stylus &amp;#124; iPhone Atlas&amp;nbsp;– CNET Reviews |publisher=Reviews.cnet.com |date=January 28, 2010 |access-date=May 31, 2010 |archive-date=મે 27, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527022425/http://reviews.cnet.com/8301-19512_7-10443415-233.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ડિસ્પ્લે અન્ય બે સેન્સરને પણ પ્રતિભાવ આપે છેઃ સ્ક્રિનની બ્રાઇટનેસનું સ્તર જાળવવા વાતાવરણના પ્રકાશના સેન્સર અને 3-એક્સીસ એક્સેલરોમીટર જે આઇપેડ (iPad) ઓરીએન્ટેશનના સંપર્ક માટે અને પોર્ટ્રેઇટ અને લેન્ડસ્કેપ મોડમાં તબદિલી માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. આઇફોન (iPhone) અને આઇપોડ ટચ ((iPod Touch)) બિલ્ટ-ઇન એપ્લિકેશન, જે ત્રણ ઓરિએન્ટેશન (પોર્ટ્રેઇટ, લેન્ડસ્કેપ-લેફ્ટ અને લેન્ડસ્કેપ-રાઇટ)માં કામ કરે છે તેનાથી વિપરિત આઇપેડ (iPad) બિલ્ટ-ઇન એપ્લિકેશન્સ સ્ક્રીન રોટેશન ચારેય ઓરીએન્ટેશનમાં (ઉપર જણાવેલા ત્રણ ઉપરાંત ઉપર-નીચે) કામ કરે છે,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.laptopreviews.org.uk/apple-laptops/sleeves-apple-ipad-apple-ipad-specifications |title=What’s Up The Sleeves of the Apple iPad&amp;nbsp;– Apple iPad Specifications &amp;#124; Laptop Reviews UK |publisher=Laptopreviews.org.uk |date= |access-date=May 31, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 7, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007122935/http://www.laptopreviews.org.uk/apple-laptops/sleeves-apple-ipad-apple-ipad-specifications/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અર્થાત્ ઉપકરણમાં કોઇપણ પ્રકારનું આંતરિક &quot;મૂળ&quot; ઓરીએન્ટેશન નથી, માત્ર હોમ બટનની સ્થિતિ જ બદલાય છે.

આઇપેડ (iPad)માં કુલ ચાર ભૌતિક સ્વીચ હોય છે, જેમાં ડિસ્પ્લેની નીચે આવેલું હોમ બટન જે વપરાશકર્તાને મુખ્ય મેનુમાં પાછા લઈ જાય છે, અને બાજુમાં આવેલી અન્ય ત્રણ પ્લાસ્ટિકની ભૌતિક સ્વીચઃ ''વેક/સ્લીપ''  અને ''વોલ્યુમ અપ/ડાઉન''  વત્તા ત્રીજી સ્વીચ, આઇઓએસ 4.2 (iOS 4.2) સુધી, મ્યુટ સ્વીચ તરીકે કાર્ય કરે છે.&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot;/&gt; પ્રારંભિક ગાળામાં આ સ્વીચનો ઉપયોગ સ્ક્રીનના રોટેશન ફંક્શનને લોક કરવા (જ્યારે વપરાશકર્તા આડો પડેલો હોય ત્યારે અકારણ રોટેશનને રોકવા માટે) માટેનો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macrumors.com/2010/03/12/ipads-mute-switch-replaced-with-screen-rotation-lock/|title=iPad's 'Mute' Switch Replaced With Screen Rotation Lock. |date=March 12, 2010 |access-date=March 12, 2010 |publisher=[[MacRumors]]}}&lt;/ref&gt; જોકે, સુધારેલી આવૃત્તિ આઇઓએસ 4.2 (iOS 4.2) સાથે, આ પ્રણાલીને દૂર કરવામાં આવી અને હવે રોટેશન લોકનું નિયંત્રણ આઇઓએસ (iOS) ટાસ્ક સ્વીચરના માધ્યમથી સોફ્ટવેર બદલવાથી કરવામાં આવે છે. સત્તાવાર આઇઓએસ (iOS)ની રજૂઆતમાં ભૌતિક સ્વીચોના કાર્યને ફરીથી આપવાનો કોઇ અર્થ નથી.

''આર્સ ટેકનિકા'' એ આઇપેડ (iPad) અને સ્ટાર ટ્રેકના કાલ્પનિક પીએડીડી (PADD) ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર વચ્ચે નામ અને કાર્ય બંનેની વચ્ચે સમાનતા હોવાનું નોંધ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/news/2010/08/how-star-trek-artists-imagined-the-ipad-23-years-ago.ars/2|title=How ''Star Trek'' artists imagined the iPad… 23 years ago|access-date=August 23, 2010|date=August 9, 2010|author=Chris Foresman|work=[[Ars Technica]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100819232638/http://arstechnica.com/apple/news/2010/08/how-star-trek-artists-imagined-the-ipad-23-years-ago.ars/2|archive-date=ઑગસ્ટ 19, 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== જોડાણ ===
[[ચિત્ર:Steve Jobs with the Apple iPad no logo.jpg|thumb|સ્ટીવ જોબ્સ, એપલ સીઇઓ (CEO), આઇપેડ (iPad) રજૂ કરતી વેળાએ]]
આઇપેડ (iPad) સ્કાયહૂક વાયરલેસ તરફથી ટ્રાઇલેટરેશન વાઇ-ફાઇ(Wi-Fi)નો ઉપયોગ ગૂગલ મેપ્સ જેવી સ્થળ સંબંધી માહિતી પૂરી પાડવા કરી શકે છે. 3જી(3G) મોડલ એ-જીપીએસ (A-GPS) ધરાવે છે જે જીપીએસ(GPS) સાથે અથવા નજીકમાં આવેલ સેલફોન ટાવરના સંદર્ભમાં તેના સ્થાનની ગણતરી કરે છે, તેમાં તેની પાછળની બાજુએ કાળા પ્લાસ્ટિકનું આવરણ પણ છે જે 3જી(3G) રેડિયો સેન્સિટિવિટીમાં વધારો કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.t3.com/reviews/computers/pcs/apple-ipad-wifi-3g-review|title=Apple iPad WiFi + 3G review|author=Hannah Bouckley|date=June 1, 2010|access-date=June 13, 2010|publisher=[[T3 Online]]}}&lt;/ref&gt;

વાયર જોડાણ માટે, આઇપેડ (iPad) એપલ ડોક કનેક્ટર ધરાવે છે, જેમાં મોટા કમ્પ્યુટરના ઇથરનેટ અને યુએસબી (USB) પોર્ટ્સનો અભાવ છે.&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot;/&gt;

=== ઓડિયો અને આઉટપૂટ ===
[[ચિત્ર:64 GB iPad underside 2.JPG|thumb|left|આઇપેડ (iPad) 3જી(3G)નો પાછળનો ભાગ]]
આઇપેડ (iPad)માં બે આંતરિક સ્પીકર છે જે મોનો સાઉન્ડને બે નાની સીલ કરેલી ચેનલ દ્વારા એકમના નીચેના ભાગમાં જમણી બાજુએ લગાવેલા ત્રણ ઓડિયો પોર્ટસ સુધી મોકલે છે.&lt;ref name=&quot;ifixit-teardown-p3&quot;&gt;{{cite web|title=Apple A4 Teardown|url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPad-Teardown/2183/3#s11201|author=Miroslav Djuric |date=April 3, 2010|access-date=April 17, 2010|work=iFixit}}&lt;/ref&gt; અવાજનું બટન એકમની જમણી બાજુએ રહેલું છે.

ઉપકરણની ઉપરની બાજુએ ડાબી બાજુએ આવેલો 3.5-એમએમ(mm)નો ટીઆરએસ(TRS) કનેક્ટર ઓડિયો-આઉટ જેક હેડફોનને માઇક્રોફોન અને/અથવા અવાજના નિયંત્રણ સાથે કે સિવાય સ્ટિરીયો સાઉન્ડ પૂરો પાડે છે. આઇપેડ (iPad)માં માઇક્રોફોન પણ આવેલું છે, જેનો ઉપયોગ અવાજને રેકોર્ડ કરવા કરી શકાય છે.

બિલ્ટ-ઇન બ્લૂટૂથ 2.1 + ઇડીઆર (EDR)ને કારણે વાયરલેસ હેડફોન્સ અને કીબોર્ડનો ઉપયોગ પણ આઇપેડ (iPad) સાથે કરી શકાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apple.com/ipad/design/|title=iPad&amp;nbsp;– Design|publisher=[[Apple Inc]]|access-date=June 13, 2010}}&lt;/ref&gt; જો કે, આઇઓએસ(iOS) હાલમાં બ્લૂટૂથ દ્વારા ફાઇલની તબદિલીની સગવડ પૂરી પાડતું નથી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zdnet.com/blog/apple/ipads-lack-of-flashusbbluetooth-is-all-about-lock-in-updated/5922|title=iPad's lack of Flash/USB/Bluetooth is all about lock-in (updated)|date=February 1, 2010|access-date=June 19, 2010|work=[[ZDNet]]|publisher=[[CNet]]|archive-date=જૂન 9, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100609034324/http://www.zdnet.com/blog/apple/ipads-lack-of-flashusbbluetooth-is-all-about-lock-in-updated/5922|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; બાહ્ય ડિસ્પ્લે કે ટેલિવિઝન સાથે જોડાણ માટે આઇપેડ (iPad)માં 1024 x 768 વીજીએ (VGA) વિડિયો આઉટપુટ પણ આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://support.apple.com/kb/ht4108|title=iPad: About iPad Dock Connector to VGA Adapter compatibility|publisher=[[Apple Inc.]]|access-date=June 11, 2010}}&lt;/ref&gt;
{{-}}

=== પાવર અને બેટરી ===
[[ચિત્|thumb|આઇપેડ (iPad) કિબોર્ડ ડોકમાં આઇપેડ(iPad)]]
આઇપેડ (iPad) આંતરિક રીચાર્જેબલ લિથિયમ-આયન પોલિમર બેટરી (લિપો (LiPo))નો ઉપયોગ કરે છે. આ બેટરી તાઇવાનમાં સિમ્પ્લો ટેકનોલોજી, જે 60 ટકા બેટરી બનાવે છે, અને ડાયનોપેક ઇન્ટરનેશનલ ટેકનોલોજી દ્વારા બનાવવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;forbes.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.forbes.com/global/2010/0607/best-under-billion-10-raymond-sung-simplo-technology-batteries-requried.html?boxes=Homepagetmagazines|publisher=[[Forbes]]|title=Best Under a Billion: Batteries Required?|date=June 7, 2010|access-date=June 11, 2010}}&lt;/ref&gt; આઇપેડ (iPad)ની ડિઝાઇન ઊંચા કરન્ટે (2 એમ્પીયર) સમાવિષ્ટ યુએસબી (USB) {{convert|10|W|adj=on}} પાવર એડપ્ટરના ઉપયોગ દ્વારા ચાર્જ કરવા તૈયાર કરવામાં આવી છે. તેને સ્ટાન્ડર્ડ યુએસબી (USB) પોર્ટના માધ્યમથી કમ્પ્યુટરથી પણ ચાર્જ કરી શકાય છે, તે 500 મિલિએમ્પીયર (અડધા એએમપી (amp)) સુધી મર્યાદિત છે. તેના પરિણામસ્વરૂપે, જો આઇપેડ (iPad)ને સામાન્ય યુએસબી (USB) કમ્પ્યુટર પોર્ટ સાથે જોડતી વખતે ચાલુ રાખવામાં આવે તો ચાર્જિંગની પ્રક્રિયા ખૂબ જ ધીમી રહે છે અથવા તો તે બિલકુલ ચાર્જ થતું નથી. નવા એપલ કમ્પ્યુટર્સ અને એક્સેસરીઝમાં જોવા મળતા હાઇ-પાવર યુએસબી (USB) પોર્ટ પૂરેપૂરી ચાર્જિંગ ક્ષમતા પૂરી પાડે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://support.apple.com/kb/HT4060|publisher=Apple|title=iPad: Charging the battery|access-date=December 25, 2010}}&lt;/ref&gt;

એપલનો દાવો છે કે આઇપેડ (iPad)ની બેટરી 10 કલાકનો વિડીયો, 140 કલાકનું ઓડિયો પ્લેબેક આપે છે અથવા સ્ટેન્ડબાય પર એક મહિનો ચાલી શકે છે. અન્ય કોઇ પણ બેટરી ટેકનોલોજીની જેમ આઇપેડ (iPad)ની લિપો (LiPo) બેટરી સમય જતા ક્ષમતા ગુમાવે છે પરંતુ તે યુઝર રિપ્લેસેબલ રીતે ડિઝાઇન કરાઇ નથી. [[આઇપોડ]] (iPod) અને મૂળ આઇફોન (iPhone) માટેના બેટરી-રિપ્લેસમેન્ટ પ્રોગ્રામ જેવા પ્રોગ્રામમાં એપલ $99 (વત્તા $6.95 શિપિંગ) ફીમાં ઇલેક્ટ્રિકલ ચાર્જ ધરાવતા ના હોય તેવા આઇપેડ (iPad) બદલીને નવા આપેડ આપશે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gizmodo.com/5492711/apple-will-replace-dead-battery-ipads-for-99|title=Apple will replace the dead battery of an iPad for $99|author=Kyle VanHemert|date=March 13, 2010|access-date=March 15, 2010|work=[[Gizmodo]]|publisher=[[Gizmodo]]|archive-date=ઑક્ટોબર 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008110927/http://gizmodo.com/5492711/apple-will-replace-dead-battery-ipads-for-99|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Apple_iPad_Battery&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.apple.com/support/ipad/service/battery/ | title = iPad Battery Replacement Service: Frequently Asked Questions | publisher = [[Apple Inc.|Apple]] | access-date=March 14, 2010}}&lt;/ref&gt;

=== સ્ટોરેજ અને સીમ (SIM) ===
આઇપેડ (iPad)ને આંતરિક સંગ્રહ ક્ષમતામાં ત્રણ વિકલ્પ સાથે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું – 16, 32, અથવા 64 જીબી(GB) ફ્લેશ ડ્રાઇવ. તમામ ડેટા ફ્લેશ ડ્રાઇવ પર સંગ્રહ કરવામાં આવતો હતો અને સંગ્રહના વિસ્તરણનો કોઇ વિકલ્પ પૂરો પાડવામાં આવ્યો નથી. એપલ એસડી (SD) કાર્ડ રીડર સાથેની કેમેરા કનેક્શન કિટનું વેચાણ કરે છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ માત્ર ફોટો અને વિડિયો ટ્રાન્સફર કરવા જ થઈ શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilounge.com/index.php/reviews/entry/apple-ipad-camera-connection-kit/|title=Apple iPad Camera Connection Kit|author=Jeremy Horwitz|publisher=[[iLounge]]|date=April 26, 2010|access-date=June 19, 2010|archive-date=જૂન 6, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100606105305/http://www.ilounge.com/index.php/reviews/entry/apple-ipad-camera-connection-kit/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) 3જી (3G) મોડલની સાઇડ માઇક્રો-સીમ (SIM) સ્લોટ (મીની-સીમ(SIM) નહીં) ધરાવે છે. નિશ્ચિત કેરીયર્સને વેચવામાં આવતા લોક કરેલા આઇફોન (iPhone)થી વિપરિત, 3જી (3G) આઇપેડ (iPad)ને અનલોક પરીસ્થિતિમાં વેચવામાં આવે છે અને કોઇપણ સક્ષમ જીએસએમ (GSM) કેરીયરનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/news/2010/04/ipad-3g-wifi-day-is-today-heres-our-data-plan-primer.ars|title=iPad WiFi + 3G day is today; here's our data plan primer|work=[[Arstechnica]]|publisher=[[Condé Nast Publications|Condé Nast]]|author=Chris Foresman|date=April 27, 2010|access-date=June 11, 2010}}&lt;/ref&gt; જાપાન તેમાં અપવાદ છે, જ્યાં આઇપેડ(iPad) 3જીને સોફ્ટબેન્કને લોક કરી આપવામાં આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lemon.soju.co.uk/2010/05/11/sad-news-for-ipad-in-japan/|title=Sad news for iPad in Japan|access-date=2011-02-18|archive-date=2011-08-19|archive-url=https://archive.is/20110819233214/http://lemon.soju.co.uk/2010/05/11/sad-news-for-ipad-in-japan/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અમેરિકામાં, ટી-મોબાઇલ (T-Mobile)ના નેટવર્કથી ડેટા નેટવર્ક એક્સેસ ધીમી એડ્જ (EDGE) સેલ્યુલર ઝડપ સુધી મર્યાદિત છે કારણ કે ટી-મોબાઇલ (T-Mobile)નું 3જી (3G) નેટવર્ક અલગ પ્રકારની તરંગલંબાઈનો ઉપયોગ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Apple's iPad wireless service to be unlocked, partnered with AT&amp;T|url=http://voices.washingtonpost.com/posttech/2010/01/from_washington_the_most_inter.html|first=Cecilia|last=Kang|date=January 27, 2010|access-date=April 26, 2010|work=[[Washington Post]]|archive-date=જાન્યુઆરી 12, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112123625/http://voices.washingtonpost.com/posttech/2010/01/from_washington_the_most_inter.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Unlocked or Not, Your iPad Won't Be Able to Use T-Mobile's 3G Network|url=http://gizmodo.com/5458423/unlocked-or-not-your-ipad-wont-be-able-to-use-t+mobiles-3g-network|first=Rosa|last=Golijan|date=January 27, 2010|access-date=April 26, 2010|work=[[Gizmodo]]|archive-date=એપ્રિલ 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420200135/http://gizmodo.com/5458423/unlocked-or-not-your-ipad-wont-be-able-to-use-t+mobiles-3g-network|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== વૈકલ્પિક એક્સેસરીઝ ===
[[ચિત્|thumb|આઇપેડ (iPad) તેના કેસમાં]]
એપલ નીચે મુજબની વિવિધ પ્રકારની આઇપેડ(iPad) એક્સેસરીઝ ઉપલબ્ધ બનાવે છેઃ&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot;/&gt;
* ''આઇપેડ(iPad) કિબોર્ડ ડોક''  હાર્ડવેર કિબોર્ડ, 30-પીન કનેક્ટર અને ઓડિયો જેક સાથે
* ''આઇપેડ (iPad) કેસ'' , જેનો ઉપયોગ આઇપેડ (iPad)ને વિવિધ રીતે ઉભા રાખવા માટે થઈ શકે છે
* ''આઇપેડ (iPad) ડોક''  – 30 પીન કનેક્ટર અને ઓડિયો જેક સાથે
* ''આઇપેડ (iPad) ડોક કનેક્ટર ટુ વિજીએ (VGA) એડેપ્ટર''  – બાહ્ય મોનિટર અથવા પ્રોજેક્ટર માટે
* ''આઇપેડ (iPad) કેમેરા કનેક્શન કિટ''  જેમાં યુએસબી (USB) ટાઇપ એ (A) કનેક્ટર એડેપ્ટર અને ફોટો અને વિડિયો ટ્રાન્સફર કરવા માટે એસડી (SD) કાર્ડ રીડરનો સમાવેશ થાય છે
* ''આઇપેડ (iPad) 10વોટ (10W) યુએસબી (USB) પાવર એડપ્ટર''  2 એ (A) આઉટપુટ (10 વોટ (10W)) સાથે 

=== ટેકનિકલ સ્પેસિફિકેશન્સ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |- ! મોડેલ style=&quot;width:40%;&quot;| વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) ! style=&quot;width:40%;&quot;| વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) + 3જી (3G) |- ! જાહેરાત તારીખ | colspan=&quot;2&quot; | જાન્યુઆરી 27, 2010&lt;ref name=&quot;એપલ પીઆર (PR)-જાન&quot; /&gt; |- ! પ્રસિદ્ધ તારીખ | એપ્રિલ 3, 2010&lt;ref name=&quot;એપલ પીઆર (PR) 2&quot; /&gt; | એપ્રિલ 30, 2010&lt;ref name=&quot;એપલ પીઆર (PR) 3&quot; /&gt; |- ! [[ડિસ્પ્લે ડિવાઇસ|ડિસ્પ્લે]] | colspan=&quot;2&quot; | {{convert|9.7|in|cm}} [[મલ્ટીટચ]] ડિસ્પ્લે 1024 × 768 [[પિક્સેલ]]ના રિઝોલ્યુશને [[લાઇટ-એમિટિંગ ડાયોડ|એલઇડી (LED)]] લેકલાઇટિંગ અને ફિંગરપ્રિન્ટ અને સ્ક્રેચ રોધક કોટિંગ સાથે&lt;ref name=&quot;એપલઆઇપેડસ્પેક્સ&quot;&gt;{{સાઇટ વેબ|url=http://www.apple.com/ipad/specs/ |title=આઇપેડ– આઇપેડ માટે ટેકનિકલ સ્પેસિફિકેશન અને એક્સેસરીઝ|પબ્લિશર=[[એપલ ઇન્ક. (Inc.)|એપલ]]|તારીખ=જાન્યુઆરી 27, 2010|એક્સેસ તારીખ=જાન્યુઆરી 27, 2010}}&lt;/ref&gt; |- ! [[સેન્ટ્રલ પ્રોસેસિંગ યુનિટ|પ્રોસેસર]] | colspan=&quot;2&quot; | 1&amp;nbsp;ગીગાહર્ટ્ઝ (GHz) [[એપલ A4]] [[સિસ્ટમ-ઓન-એ-ચિપ|સિસ્ટમ ઓન એ ચિપ]]&lt;ref name=&quot;A4&quot;&gt;{{સાઇટ ન્યૂઝ | url = http://news.cnet.com/8301-13924_3-10442684-64.html | title = ઇનસાઇડ ધ આઇપેડ: એપલ્સ ન્યૂ 'A4' ચિપ | લેખક = બ્રૂક ક્રોથર્સ | વર્ક =  [[સીનેટ (CNET) નેટવર્ક્સ|સીનેટ (CNET)]] | તારીખ = જાન્યુઆરી 27, 2010 | એક્સેસ તારીખ = જાન્યુઆરી 27, 2010}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- મેમરી? --&gt; |- ! [[ડેટા સ્ટોરેજ ડિવાઇસ|સ્ટોરેજ]] | colspan=&quot;2&quot; | ફિક્સ્ડ કેપેસિટી 16, 32, અથવા 64&amp;nbsp;[[ગિગાબાઇટ|જીબી (GB)]]&lt;ref name=&quot;એપલઆઇપેડસ્બપેક્સ&quot; /&gt; |- ! rowspan=2 | [[વાયરલેસ]] | colspan=&quot;2&quot; | [[વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi)]] ([[IEEE 802.11n-2009|802.11a/b/g/n]]), [[બ્લ્યૂટૂથ 2.1|બ્લ્યૂટૂથ 2.1+ ઇડીઆર (EDR)]]&lt;ref name=&quot;એપલઆઇપેડસ્પેક્સ&quot; /&gt; |- | નો [[વાયરલેસ વાઇડ-એરિયા નેટવર્ક]] ઇન્ટરફેસ | 3જી (3G) સેલ્યુલર [[એચએસડીપીએ (HSDPA)]], 2જી (2G) સેલ્યુલર [[એડ્જ (EDGE)]]}}&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot;/&gt;
|-
! જીયોલોકેશન
| વાઇફાઇ (WiFi)&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot;/&gt;/એપલ લોકેશન ડેટાબેઝ&lt;ref name=&quot;Techcrunch&quot;&gt;{{cite web|url=http://techcrunch.com/2010/07/29/apple-location/|title=In April, Apple Ditched Google And Skyhook In Favor Of Its Own Location Databases
|work=[[TechCrunch]]|date=July 29, 2010 |access-date=October 14, 2010}}&lt;/ref&gt;
| આસિસ્ટેડ જીપીએસ (GPS), એપલ ડેટાબેઝ,&lt;ref name=&quot;Techcrunch&quot;/&gt; સેલ્યુલર નેટવર્ક&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot;/&gt;
|-
! પર્યાવરણીય સેન્સર
| colspan=&quot;2&quot; | એક્સેલરોમીટર, એમ્બિયન્ટ લાઇટ સેન્સર, મેગ્નેટોમીટર (ડિજીટલ કમ્પાસ માટે)&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot;/&gt;
|-
! ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ
| colspan=&quot;2&quot; | આઇઓએસ (iOS) 4.2.1 &lt;ref name=&quot;ios4.2.1&quot;/&gt;
|-
! બેટરી
| colspan=&quot;2&quot; | બેલ્ટ-ઇન લિથિયમ-આયન પોલિમર બેટરી; {{nobr|(10 hours video,&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot; /&gt; 140 hours audio,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macworld.com/article/150427/2010/04/ipad_as_ipod.html|title=The iPad as iPod|publisher=[[MacWorld.com]]|author=Christopher Breen|date=April 6, 2010|access-date=June 26, 2010|archive-date=ઑગસ્ટ 21, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821131151/http://www.macworld.com/article/150427/2010/04/ipad_as_ipod.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1 month standby&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crave.cnet.co.uk/laptops/0,39029450,49304822,00.htm|title=Apple iPad launch: The first specs|date=January 27, 2010|publisher=[[CNet]]|access-date=June 26, 2010|author=Rich Trenholm|archive-date=જાન્યુઆરી 30, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100130221925/http://crave.cnet.co.uk/laptops/0,39029450,49304822,00.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;)}}
|-
! વજન
| {{convert|1.5|lb|g|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot;/&gt;
| {{convert| 1.6|lb|g|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot;/&gt;
|-
! ડાઇમેન્શન્સ
| colspan=&quot;2&quot; | 9.56 x 7.47 x .5 ({{convert|9.56|in|mm| disp= output number only}} × {{convert|7.47|in|mm| disp= output number only}} × {{convert|.5|in|mm| disp= output number only}} મિમિ)માં&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot;/&gt;
|-
! મિકેનિકલ કી
| colspan=&quot;2&quot; | હોમ, સ્લીપ, વોલ્યૂમ રોકર, સ્ક્રીન રોટેશન લોક, ( આઇઓએસ (iOS) 4.2 પર મ્યુટ સ્વીચ)&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot;/&gt;
|}

=== ઉત્પાદન ===
આઇપેડ (iPad)ને ફોક્સકોન દ્વારા તેના [[ચીન]]ના શેનઝેન ખાતેના સૌથી મોટા પ્લાન્ટમાં એસેમ્બલ કરવામાં આવે છે, જે એપલના આઇપોડ (iPod), આઇફોન (iPhone) અને મેક મિનીનું પણ ઉત્પાદન કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Nick Saint, provided by |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/g/a/2010/03/31/businessinsider-where-in-the-world-is-my-ipad-2010-3.DTL |title=Where In The World Is My iPad? (AAPL) |publisher=Sfgate.com |date=March 31, 2010 |access-date=April 17, 2010 |archive-date=એપ્રિલ 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100404073728/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fg%2Fa%2F2010%2F03%2F31%2Fbusinessinsider-where-in-the-world-is-my-ipad-2010-3.DTL |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

આઇસપ્લાઇ (iSuppli)ના અંદાજ મુજબ 16 જીબી (GB) વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) પ્રકારના દરેક આઇપેડ (iPad)ની ઉત્પાદન કિંમત 259.60 ડોલર છે, જેમાં સંશોધન, વિકાસ, લાઇસન્સ, રોયલ્ટી અને પેટન્ટના ખર્ચનો સમાવેશ થતો નથી.&lt;ref&gt;{{cite web|author=JR Raphael|date=April 7, 2010|url=http://www.pcworld.com/article/193746/apple_ipad_costs_260_to_build_isuppli_finds.html|title=Apple iPad Costs $260 to build, iSuppli Finds|publisher=PC World|access-date=June 11, 2010}}&lt;/ref&gt;
આઇપેડ (iPad)માં વપરાયેલા ભાગના ઉત્પાદકોની જાણકારી એપલે બહાર પાડી નથી, પરંતુ ઉદ્યોગજગતના આંતરિક સૂત્રો દ્વારા તેને ખોલીને તૈયાર કરવામાં આવેલા અહેવાલો અને પૃથક્કરણ નીચે મુજબના વિવિધ ભાગો અને તેમના સપ્લાયર્સનો નિર્દેશ કરે છેઃ
* એપલ એ4 (A4) એસઓસી (SoC): સેમસંગ.&lt;ref name=&quot;AppleIPadSpecs&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chipworks.com/A4_is_Samsung_45nm.aspx|title=Chipworks Confirms Apple A4 iPad chip is fabbed by Samsung in their 45-nm process|publisher=Chipworks.com|access-date=May 27, 2010|archive-date=સપ્ટેમ્બર 21, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100921083904/http://chipworks.com/A4_is_Samsung_45nm.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* એનએએનડી (NAND) ફ્લેશ રેમ (RAM) ચીપ્સઃ તોશીબા, સિવાય 64 જીબી(GB) મોડલ જેમાં સેમસંગનો ઉપયોગ છે.&lt;ref name=&quot;EE Times&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.eetimes.com/news/design/rss/showArticle.jhtml?articleID=224201247&amp;cid=RSSfeed_eetimes_designRSS |title=Inside the iPad: Samsung, Broadcom snag multiple wins |publisher=EE Times |date= |access-date=April 17, 2010 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6300SY20100401|author=Gabriel Madway|title=Special Report: iPad striptease: It's what's inside that counts|publisher=Reuters|date=April 1, 2010}}&lt;/ref&gt;
* ટચ-સ્ક્રીન ચીપ્સઃ બ્રોડકોમ.&lt;ref name=&quot;EE Times&quot;/&gt;
* આઇપીએસ (IPS) ડિસ્પ્લેઃ એલજી (LG) ડિસ્પ્લે
* ટચ પેનલ્સઃ વિન્ટેક. (ટીપીકે (TPK) ટચ સોલ્યુશન્સે તેના ઓર્ડર પૂરા કરવામાં નિષ્ફળ રહેતાં આઇપેડ (iPad)નું લોન્ચ માર્ચના પાછલા દિવસોને બદલે એપ્રિલના પ્રારંભિક સમયગાળા સુધી પાછી ઠેલાઇ તેથી વિન્ટેકને આ ઓર્ડર મળ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.appleinsider.com/articles/10/03/26/delays_cause_apple_to_switch_ipad_touch_panel_orders_to_wintek.html |author=Sam Oliver |title=Delays cause Apple to switch iPad touch-panel orders to Wintek |publisher=Apple Insider |date=March 26, 2010 |access-date=April 17, 2010 |archive-date=એપ્રિલ 18, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418080504/http://www.appleinsider.com/articles/10/03/26/delays_cause_apple_to_switch_ipad_touch_panel_orders_to_wintek.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;)
* કેસઃ કેચર ટેકનોલોજીસ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.industryweek.com/articles/under_the_radar_apples_asian_suppliers_work_furiously_21483.aspx?ShowAll=1|title=Under the Radar; Apple's Asian Suppliers Work Furiously|publisher=Industry Week|date=April 2, 2010|access-date=April 26, 2010|archive-date=મે 12, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512043459/http://www.industryweek.com/articles/under_the_radar_apples_asian_suppliers_work_furiously_21483.aspx?ShowAll=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* એલસીડી (LCD) ડ્રાઇવર્સઃ નોવાટેક માઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://electronicdesign.com/article/embedded/inside_the_ipad.aspx|title=Inside the Apple iPad|publisher=Electronic Design|date=April 5, 2010|access-date=April 26, 2010|archive-date=નવેમ્બર 24, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124055032/http://electronicdesign.com/article/embedded/inside_the_ipad.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* બેટરીઃ 60 ટકા બેટરીનું ઉત્પાદન તાઇવાનમાં સિમ્પ્લો ટેકનોલોજીસ દ્વારા અને 40 ટકા ડાયનાપેક ઇન્ટરનેશનલ દ્વારા કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;forbes.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Harmsen |first=Peter |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hpQruUVIlYbsS8gynytmIIUk0vpg |title=Under the radar, Apple's Asian suppliers work furiously |publisher=Google |agency=[[Agence France-Presse]] |date=April 2, 2010 |access-date=April 17, 2010 |archive-date=મે 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512043522/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hpQruUVIlYbsS8gynytmIIUk0vpg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* એક્સેલરોમીટરઃ એસટીએમમાઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eweek.com/c/a/Mobile-and-Wireless/Apple-iPhone-4-to-Trigger-Gyroscope-Onslaught-iSuppli-329651/|title=Apple iPhone 4 to Trigger Gyroscope Onslaught: iSuppli|author=Michelle Maisto|date=June 10, 2010|access-date=June 13, 2010|publisher=[[eWeek]]}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== સોફ્ટવેર ==
આઇફોન (iPhone)ની જેમ, જેની સાથે તેણે વિકાસ વાતાવરણની વહેંચણી કરી છે (આઇફોન એસડીકે (iPhone SDK) અથવા સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ કિટ, વર્ઝન 3.2થી આગળ),&lt;ref name=&quot;SDK&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apple.com/ipad/sdk/ |title=iPad SDK |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |date=January 27, 2010 |access-date=January 27, 2010}}&lt;/ref&gt; આઇપેડ (iPad) માત્ર તેના પોતાના સોફ્ટવેર, એપલના એપ સ્ટોરમાંથી ડાઉનલોડ કરવામાં આવેલા સોફ્ટવેર અને નોંધાયેલી ઉપકરણ પર ડેવલપરના લાયસન્સ માટે નાણાં ચૂકવનારા ડેવલપર દ્વારા તૈયાર કરાયેલા સોફ્ટવેર પર જ ચાલે છે.&lt;ref name=&quot;gizmodo-ipad-crit&quot;/&gt; આઇપેડ (iPad)માં લગભગ તમામ થર્ડ-પાર્ટી આઇફોન (iPhone) એપ્લિકેશન્સ ચાલે છે, જેને આઇફોન (iPhone)ના કદમાં દર્શાવે છે અથવા તેને આઇપેડ (iPad)ની સ્ક્રીન જેટલી મોટી કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;TheRegister&quot;&gt;{{cite web| url = http://www.theregister.co.uk/2010/01/27/ipad/| title = Steve Jobs uncloaks the 'iPad': World continues to revolve around sun| author = Rik Myslewski| work = [[The Register]]| date = January 27, 2010|access-date=January 27, 2010}}&lt;/ref&gt; આઇપેડ (iPad)ની ખૂબીઓનો ફાયદો મેળવવા માટે ડેલપર્સ વિવિધ એપ્લિકેશન્સનું સર્જન કરી શકે છે કે તેમાં ફેરફાર કરી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.techcrunch.com/2010/01/28/ipad-extras/ | title = The Subplots of the iPad Blockbuster|author = MG Siegler|work = [[Tech Crunch]]| date = January 28, 2010 |access-date=February 1, 2010}}&lt;/ref&gt; એપ્લિકેશન ડેવલપર્સ આઇફોન (iPhone) એસડીકે (SDK)નો ઉપયોગ આઇપેડ (iPad) માટેની એપ્લિકેશન્સ તૈયાર કરવા માટે કરે છે.&lt;ref name=&quot;latest sets&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.latestsets.com/2010/02/apple-ipad-features.html|title=Apple iPad Features|last=Raghavendra|first=Nayak|date=February 2010|publisher=Latest Sets|access-date=May 27, 2010|archive-date=માર્ચ 23, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323224127/http://www.latestsets.com/2010/02/apple-ipad-features.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આઇપેડ (iPad)ને માત્ર જરૂરીયાત પ્રામણેના માત્ર આઇપેડ (iPad) સાથેના આઇફોન ઓએસ (iPhone OS), ડબ્ડ વી3.2 વર્ઝનમાં જ નિકાસ કરવામાં આવે છે. સપ્ટેમ્બર 1ના રોજ એવી જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે આઇપેડ (iPad) આઇઓએસ (iOS) 4.2 નવેમ્બર 2010 સુધીમાં મેળવી લેશે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apple.com/ipad/software-update/|title=iOS 4.2 available for iPad in November}}&lt;/ref&gt; એપલે આઇઓએસ (iOS) 4.2.1 જાહેર જનતા માટે નવેમ્બર 22એ રજૂ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.yahoo.com/s/macworld/20101122/tc_macworld/applereleasesios421|title=Apple releases iOS 4.2.1|last=Snell|first=Jason|work=[[Yahoo news]]|date=2010-11-22|access-date=2010-11-23|archive-date=2010-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124022645/http://news.yahoo.com/s/macworld/20101122/tc_macworld/applereleasesios421|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== એપ્લિકેશન્સ ===
આઇપેડ (iPad) સફારી, મેઇલ, ફોટો, વિડિયો, યુટ્યુબ, આઇપોડ (iPod), આઇટ્યુન્સ (iTunes), એપ સ્ટોર, આઇબૂક (iBooks), નકશા, નોટ્સ, કેલેન્ડર, સંપર્કો અને સ્પોટલાઇટ સર્ચ જેવી અનેક એપ્લિકેશન્સ સાથે આવે છે.&lt;ref name=&quot;AppleIPadFeatures&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apple.com/ipad/features/ |title=iPad Features|publisher=[[Apple Inc.]]|date=January 27, 2010|access-date=January 28, 2010}}&lt;/ref&gt; કેટલીક એપ્લિકેશન્સ આઇફોન (iPhone) માટે તૈયાર કરવામાં આવેલી એપ્લિકેશન્સની વધારે વિકસિત આવૃત્તિ છે.

આઇપેડ (iPad) આઇટ્યુન્સ (iTunes) સાથે મેક અથવા વિન્ડોઝ પીસી (PC) પર સિન્ક થાય છે.&lt;ref name=&quot;Apple PR-Jan&quot;/&gt; એપલે તેનું આઇવર્ક સ્યુટ મેકથી આઇપેડ (iPad) પર પોર્ટ કર્યું છે અને તે પેજીસ, નંબર અને કીનોટ એપ્લિકેશન્સની જોડાણ કરેલી આવૃત્તિનું એપ સ્ટોરમાં વેચાણ કરે છે.&lt;ref name=&quot;Ars-iWork&quot;&gt;{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/reviews/2010/04/iwork-for-ipad-clever-subtitle-goes-here.ars/4|title=The keyboardless Office: a review of iWork for iPad|author=Jeff Smykil|work=[[ArsTechnica]]|publisher=Condé Nast|date=April 20, 2010|access-date=May 1, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100504135159/http://arstechnica.com/apple/reviews/2010/04/iwork-for-ipad-clever-subtitle-goes-here.ars/4|archive-date=મે 4, 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આઇપેડ (iPad) [[મોબાઇલ ફોન]]નું સ્થાન લેવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું નથી છતાં વપરાશકર્તા વાયર સહિતના હેડસેટ અથવા અંદર રહેલા સ્પીકર અને માઇક્રોફોનનો ઉપયોગ કરીને વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) અથવા 3જી (3G)ના માધ્યમથી વીઓઆઇપી (VoIP) એપ્લિકેશનના ઉપયોગથી ફોન કોલ કરી શકે છે.&lt;ref&gt;
{{cite news
| url = http://latimesblogs.latimes.com/technology/2010/01/apple-confirms-3g-voip-apps-on-ipad-iphone-ipod-touch-skype-is-waiting.html
| title = Apple confirms 3G VoIP apps on iPad, iPhone, iPod touch; Skype is waiting
| work = [[Los Angeles Times]]
| author = David Sarno
| date = January 29, 2010
| access-date = February 7, 2010
}}&lt;/ref&gt; આઈપેડ (iPad) માં ઘણી બધી થર્ડ પાર્ટી એપ્લિકેશન્સ પણ ઉપલબ્ધ છે, સપ્ટેમ્બર 1, 2010ની સ્થિતિએ એપ સ્ટોર પર 25,000 જેટલી આઇપેડ (iPad) માટેની ખાસ એપ્લિકેશન્સ મોજૂદ હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://events.apple.com.edgesuite.net/1009qpeijrfn/event|title=Apple Event 1st September 2010|date=September 1, 2010|access-date=September 1, 2010|archive-date=માર્ચ 30, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110330131801/http://events.apple.com.edgesuite.net/1009qpeijrfn/event//|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આઇપેડ (iPad) આઇઓએસ (iOS)નો ઉપયોગ કરતું હોવાથી એક્સકોડ(Xcode) તેમાં ચાલી શકે નહીં.&lt;ref&gt;{{citation|title=XCode ON iPad|last=Dejo|url=http://stackoverflow.com/questions/2150178/run-iphone-sdk-on-ipad}}&lt;/ref&gt;

ડિસેમ્બર 2010માં, રોઇટર્સે નોંધ્યું હતું કે આઇફોન (iPhone) અને આઇપેડ (iPad)  વપરાશકર્તાઓએ એપલ ઇન્ક (Inc) સામે દાવો માંડીને આરોપ લગાવ્યા હતા કે કેટલીક એપ્લિકેશન્સ થર્ડ પાર્ટી એડ્વર્ટાઇઝર્સને તેમની મંજૂરી વિના જ માહિતી આપે છે.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6BR1Y820101228|title=IPhone and iPad users sue Apple over privacy issues | Reuters|date=28 December 2010|work=[[Reuters]]|publisher=Thomson Reuters|access-date=28 December 2010}}&lt;/ref&gt;

=== ડિજીટલ હકનું વ્યવસ્થાપન ===
{{Details|iOS (Apple)#Digital rights management{{!}}iOS|the digital rights management}}

આઇપેડ (iPad)એ ખરીદવામાં આવેલી સામગ્રી – ટીવી શો, મૂવી અને એપ્લિકેશન્સ – માત્ર એપલના પ્લેટફોર્મ પર જ ચલાવવા માટે લોક કરવાના હેતુથી ડીઆરએમ (DRM)ને રોકી છે. વધુમાં, આઇપેડ (iPad)ના વિકાસ ઢાંચામાં આઇપેડ માટેની એપ્લિકેશન્સ તૈયાર કરનારી વ્યક્તિએ નોન-ડિસ્ક્લોઝર કરાર સહી કરવાની અને ડેવલપર માટે નાણાં ચૂકવવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. વધુમાં, ટીકાકારોએ દલીલ કરી છે કે એપલની કેન્દ્રિય એપ્લિકેશન મંજૂરી પ્રક્રિયા અને નિયમન તથા લોકડાઉન પ્લેટફોર્મ પોતે જ સોફ્ટવેરના નાવિન્યનો શ્વાસ રૂંધનારું છે. ડિજીટલ હકો અંગે પેદા થતી ખાસ ચિંતા દૂરથી એપ્લિકેશન્સ, મિડિયા, અથવા ડેટાને તેમની મરજી મુજબ આઇપેડ (iPad) પરથી દૂર કરવાની એપલની ક્ષમતા છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2010/feb/01/apple-ipad-choke-innovation |title=Apple iPad will choke innovation, say open internet advocates [sic, apparently meaning '... open-Internet advocates'] |work=[[The Guardian]] |date=February 1, 2010 |author=Bobbie Johnson |access-date=February 7, 2010 | location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://apple.slashdot.org/story/10/01/31/1657233/Apples-Trend-Away-From-Tinkering|title=Apple's Trend Away From Tinkering|date=January 31, 2010|access-date=February 12, 2010|work=[[Slashdot]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eff.org/deeplinks/2010/03/iphone-developer-program-license-agreement-all |title=All Your Apps Are Belong to Apple: The iPhone Developer Program License Agreement |publisher=[[Electronic Frontier Foundation]] |date=March 9, 2010 |access-date=April 17, 2010}}&lt;/ref&gt;

ફ્રી સોફ્ટવેર ફાઉન્ડેશન, ઇલેક્ટ્રોનિક ફ્રન્ટિયર ફાઉન્ડેશન અને કમ્પ્યુટર એન્જિનિયર અને કર્મશીલ બ્રેવસ્ટર કાહ્લે સહિતના ડિજીટલ હકોના ભલામણકર્તાઓએ આઇપેટના ડિજીટલ હકોના પ્રતિબંધોની ટીકા કરી છે. ગીગાઓમ (GigaOM)ના વિશ્લેષક પોલ સ્વીટીંગને ''નેશનલ પબ્લિક રેડિયો''  દ્વારા એમ કહેતાં ટાંકવામાં આવ્યા હતા કે, &quot;આઇપેડ (iPad) સાથે તમારા હાથમાં ઇન્ટરનેટ-વિરોધી ઉપકરણ તમારા હાથમાં છે.. [...] તે (મોટી મિડિયા કંપનીઓને) મૂળભૂતરીતે જૂના વ્યાવસાયિક ઢાંચાને પુનઃસર્જન કરવાની તક આપે છે, જેમાં તેઓ તેમની શરતો પર તમને વિષયવસ્તુ પૂરી પાડે છે નહીં કે તમે જાતે શોધીને અથવા સર્ચ એન્જિન તમારા માટે વિષયવસ્તુ શોધીને પૂરૂં પાડે.&quot; પરંતુ સ્વીટિંગ એવું પણ વિચારે છે કે એપલની મર્યાદાઓ તમને સુરક્ષિત પાડોશમાં રહેતા હોવાનો અહેસાસ પણ કરાવે છે તેમ કહેતાં જણાવે છે કે, &quot;એપલ તમને દરવાજાવાળો સમુદાય પૂરો પાડે છે જ્યાં દરવાજે દરવાન છે અને કદાચ કામવાળી બાઈની સેવા પણ.&quot; આર્ટીકલની લેખિકા લૌરા સિડેલએ તારણ કાઢ્યું હતું કે, વધારે ગ્રાહકોને ઇન્ટરનેટ, વાઇરસ અને માલવેર સામે સુરક્ષા અંગેનો ભય રહેલો છે, તેઓ એપલની દરવાજા ધરાવતા સમુદાયનો વિકલ્પ પસંદ કરવાથી ખુશ હોઈ શકે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=125561844 |title=Apple's iPad: The End Of The Internet As We Know It? |date=April 5, 2010 |work=NPR |first=Laura |last=Sydell|authorlink=Laura Sydell |access-date=April 23, 2010 |postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt;
{{-}}

=== જેલબ્રેકિંગ ===
{{Details|iOS jailbreaking|iPad Jailbreaking}}

અન્ય આઇઓએસ (iOS) ઉપકરણની જેમ આઇપેડ (iPad) પણ &quot;જેલબ્રોકન&quot; છે, જેનાથી એપલ દ્વારા પ્રમાણભૂત ન હોય તેવી એપ્લિકેશન્સ અને પ્રોગ્રામ્સ પણ તેના પર ચાલી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wired.com/gadgetlab/2010/05/ipad-jailbreak-ready-for-download/|title=iPad Jailbreak Ready for Download|work=Wired|publisher=Condé Nast|date=May 3, 2010|access-date=May 8, 2010|author=Charlie Sorrel|archive-url=https://web.archive.org/web/20100507001344/http://www.wired.com/gadgetlab/2010/05/ipad-jailbreak-ready-for-download|archive-date=મે 7, 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gizmodo-iPad-jailbreak&quot;/&gt; એકવાર અનધિકૃત રીતે તેની સિસ્ટમમાં ફેરફાર કરવામાં આવે ત્યાર પછી આઇપેડ (iPad)ના વપરાશકર્તા અગાઉ એપ સ્ટોરમાં ઉપલબ્ધ ન હોય તેવી ઘણી એપ્લિકેશન્સ સીડિયા જેવા બિનસત્તાવાર ઇન્સ્ટોલર્સ ઉપરાંત અનેક ગેરકાયદેસરની પાઇરેટેડ એપ્લિકેશન્સ ડાઉનલોડ કરી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Gizmodo-iPad-jailbreak&quot;/&gt; એપલે દાવો કર્યો છે કે જેલબ્રોકિંગથી અમેરિકામાં તેની ફેક્ટરી વોરંટી સમાપ્ત થઈ જાય છે.&lt;ref name=&quot;Gizmodo-iPad-jailbreak&quot;&gt;{{cite web|url=http://gizmodo.com/5533921/how-to-jailbreak-any-iphone-ipod-touch-or-ipad|title=How To: Jailbreak Any iPhone, iPod Touch or iPad|date=May 8, 2010|access-date=May 8, 2010|author=John Herrman|work=[[Gizmodo]]|archive-date=મે 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100510023424/http://gizmodo.com/5533921/how-to-jailbreak-any-iphone-ipod-touch-or-ipad|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/201968/never_mind_legality_iphone_jailbreaking_voids_your_warranty.html|title=Never Mind Legality, iPhone Jailbreaking Voids Your Warranty|author=Daniel Ionescu|work=[[PC World (magazine)|PCWorld]]}}&lt;/ref&gt;

== પુસ્તકો, સમાચારો અને સામાયિકનું વિષયવસ્તુ ==
[[ચિત્ર:IPad eBook reader.jpg|thumb|આઇપેડ (iPad) પર પુસ્તકનું વાંચન]]
{{Further|[[iBookstore]]}}
આઇપેડ (iPad) વૈકલ્પિક રીતે આઇબૂક્સ (ibooks) એપ્લિકેશન ધરાવે છે, જેને એપ સ્ટોરમાંથી ડાઉનલોડ કરી શકાય છે, જે આઇબૂકસ્ટોર (ibookstore)માંથી ડાઉનલોડ કરેલા પુસ્તકો અને અન્ય ઇ-પબ (ePub) ફોર્મેટ વિષયવસ્તુ દર્શાવે છે.&lt;ref name=&quot;engadget&quot;&gt;{{cite web |access-date=January 27, 2010 |url=http://www.engadget.com/2010/01/27/the-apple-ipad/ |title=The Apple iPad: starting at $499|work=[[Engadget]] |date=January 27, 2010 |author=Patel, Nilay }}&lt;/ref&gt; એપ્રિલ 3, 2010ના રોજ રજૂ કરવામાં આવેલા આઇપેડ (iPad) માટે, આઇબૂકસ્ટોર (ibookstore) માત્ર અમેરિકામાં જ ઉપલબ્ધ છે.&lt;ref name=&quot;Apple PR 2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple PR-Jan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AppleIPadFeatures&quot;/&gt; પેંગ્વિન બૂક્સ, હાર્પરકોલિન્સ, સિમન્સ એન્ડ શૂસ્ટર અને મેકમિલન સહિતના અનેક મુખ્ય પુસ્તક પ્રકાશકોએ આઇપેડ (iPad) માટે તેમના પુસ્તકો પ્રકાશિત કરવા પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે.&lt;ref name=&quot;Engadget-live&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.engadget.com/2010/01/27/live-from-the-apple-tablet-latest-creation-event/|title=Live from the Apple 'latest creation' event|work=[[Engadget]]|author=Joshua Topolsky|date=January 27, 2010|access-date=February 3, 2010}}&lt;/ref&gt; એમેઝોન કિન્ડલ અને બાર્નેસ એન્ડ નોબલ નૂકનું સીધું હરીફ હોવા છતાં&lt;ref name=&quot;electronista&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.electronista.com/articles/09/12/09/apple.device.at.1m.a.month.70.30.revenue.split/ |title=Apple tablet due March, to get Kindle-killer book deal? |work=Electronista |date=December 9, 2009 |access-date=January 24, 2010 |archive-date=ઑગસ્ટ 23, 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6J5V8dSUa?url=http://www.electronista.com/articles/09/12/09/apple.device.at.1m.a.month.70.30.revenue.split/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Amazon.com અને બાર્નેસ એન્ડ નોબલે કિન્ડલ અને નૂક એપ્લિકેશન્સ આઇપેડ (iPad) માટે ઉપલબ્ધ બનાવી છે.&lt;ref&gt;http://www.amazon.com/gp/feature.html/ref=sa_menu_karl3?ie=UTF8&amp;amp;docId=1000493771&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.barnesandnoble.com/u/nook-for-iPad/379002216/&lt;/ref&gt;

ફેબ્રુઆરી 2010માં, કોન્ડે નેસ્ટ પબ્લિકેશન્સે જણાવ્યું હતું કે તે તેના ''જીક્યુ''  (GQ), ''વેનિટી ફેર''  અને ''વાયર્ડ''  સામાયિકો માટેનું આઇપેડ (iPad) લવાજમ જૂન સુધીમાં વેચવાનું ચાલુ કરશે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/03/01/business/media/01conde.html|title=Condé Nast Is Preparing iPad Versions of Some of Its Top Magazines|work=[[The New York Times]]|date=February 28, 2010|access-date=March 2, 2010|author=Stephanie Clifford}}&lt;/ref&gt;

એપ્રિલ 2010માં, ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સે''  જાહેરાત કરી હતી કે તે આઇપેડ (iPad) પર દરરોજ પ્રસિદ્ધ થશે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://techcrunch.com/2010/04/01/new-york-times-ipad/ The New York Times Introduces An iPad App|work=[[TechCrunch]]|date=April 1, 2010|access-date=April 1, 2010|author=Andy Brett}}&lt;/ref&gt; ઓક્ટોબર 2010 સુધીમાં, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ આઇપેડ (iPad) એપ્લિકેશન જાહેરાતનો ટેકો ધરાવે છે અને કોઇપણ પ્રકારનું લવાજમ ચૂકવ્યા વિના મફતમાં ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ 2011માં તે લવાજમ આધારિત મોડલ બની જશે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2370854,00.asp |title=New York Times iPad App Gets Overhaul, More Content |date=October 15, 2010 |first=Chloe |last=Albanesius |work=PC Magazine}}&lt;/ref&gt; મુખ્ય સમાચાર સંગઠનો, જેમ કે ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ, બીબીસી (BBC) અને રોઇટર્સે આઇપેડ (iPad) એપ્લિકેશન રજૂ કરી છે, જેને જુદા-જુદા અંશે સફળતા મળી છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://platform.idiomag.com/2010/06/the-10-best-ipad-applications-for-news/|title=The 10 Best iPad Applications for News|work=[[idio]]|date=June 14, 2010|access-date=July 26, 2010|archive-date=ઑગસ્ટ 23, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100823045133/http://platform.idiomag.com/2010/06/the-10-best-ipad-applications-for-news/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== સેન્સરશીપ ===
{{Further|[[App Store#Censorship|Apple App Store censorship]]}}

આઇફોન (iPhone) અને આઇપેડ (iPad) એપ્લિકેશન્સ પૂરી પાડતો એપલનો એપ સ્ટોર વિષયવસ્તુ ઉપર સેન્સરશીપ લાગુ પાડે છે, જે આ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરવા માંગતા પુસ્તક પ્રકાશકો અને સામાયિકો માટે સમસ્યારૂપ છે. ''ધ ગાર્ડિયને''  એપલની ભૂમિકાને બ્રિટીશ પ્રકાશકો પર ઘણાં વર્ષો સુધી વિષયવસ્તુ અંગેના પ્રતિબંધો લાદતા મુખ્ય વિતરક ડબલ્યુએચ સ્મિથ સમાન ગણાવી છે.&lt;ref name=&quot;Schofield&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2010/may/10/ipad-apple|title=Wikipedia's porn purge, and cleaning up for the iPad|author=Jack Schofield|date=May 10, 2010|publisher=The Guardian | location=London}}&lt;/ref&gt;

એપ સ્ટોરમાં નગ્ન વિષયવસ્તુઓને બાદ રાખવામાં આવી હોવાને કારણે યુપોર્ન અને અન્ય વેબસાઇટ્સે ખાસ આઇપેડ (iPad) માટે તેમના વિડિયોનું ફોર્મેટ ફ્લેશથી બદલીને એચ.264 (H.264) અને એચટીએમએલ5 (HTML5) કરી નાંખ્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite web|
url=http://www.crunchgear.com/2010/04/24/ipad-porn-private/|
title=NSFW Guide to Watching Porn on your iPad|
date=April 24, 2010|
access-date=June 28, 2010|
work=[[GrunchGear]]|
archive-date=માર્ચ 19, 2011|
archive-url=https://web.archive.org/web/20110319023255/http://www.crunchgear.com/2010/04/24/ipad-porn-private/|
url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|
url=http://newteevee.com/2010/05/18/youporn-goes-html5-gets-on-the-ipad/|
title=YouPorn Goes HTML5, Gets on the iPad|
date=May 18, 2010|
access-date=June 28, 2010|
work=[[NewTeeVee]]|
archive-date=જૂન 28, 2010|
archive-url=https://web.archive.org/web/20100628231841/http://newteevee.com/2010/05/18/youporn-goes-html5-gets-on-the-ipad/|
url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વેલીવેગના રાયન ટેટ સાથેના ઇ-મેઇલ વાર્તાલાપમાં સ્ટીવ જોબ્સે દાવો કર્યો હતો કે આઇપેડ (iPad) &quot;નગ્નતાથી મુક્તિ&quot; આપે છે, જેને આર્ટીસ્ટ જોહાનેસ પી ઓસ્ટરહોફ દ્વારા બર્લિન એડબસ્ટીંગ્સ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eu.techcrunch.com/2010/05/29/apple-ipad-offers-freedom-from-porn-but-not-in-berlin/|title=Apple iPad offers &quot;freedom from porn&quot;&amp;nbsp;– but not in Berlin|date=May 29, 2010|access-date=June 20, 2010|work=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt; અને સાનફ્રાન્સિસ્કોમાં ડબલ્યુડબલ્યુડીસી10 (WWWDC10) દરમિયાન ઘણાં વિચલિત કરી દેતા પ્રતિભાવો મળ્યા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zdnet.com/blog/btl/porn-again-dudes-who-like-it-alter-san-francisco-ipad-ads/35676|title=Porn again: &quot;Dudes&quot; who like it alter San Francisco iPad ads|date=June 9, 2010|access-date=October 20, 2010|work=[[ZDNet]]|publisher=[[CNet]]}}&lt;/ref&gt;

== રજૂઆત ==
એપલે અમેરિકન ગ્રાહકો પાસેથી માર્ચ 12,2010થી પહેલાંથી ઓર્ડર મેળવવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Apple PR 2&quot;&gt;{{cite press release| url = http://www.apple.com/pr/library/2010/03/05ipad.html | title = iPad Available in US on April 3 | publisher = [[Apple Inc.|Apple]]| date = March 5, 2010| access-date = March 5, 2010}}&lt;/ref&gt; જાહેરાત અને પહેલાંથી ઓર્ડર માટે પ્રાપ્યતાની વચ્ચે ઉપકરણમાં કરવામાં આવેલો એકમાત્ર મુખ્ય ફેરફાર બાજુમાં આવેલી સ્વીચની કાર્યપદ્ધતિમાં હતો, જે અવાજ બંધ કરવાથી હવે સ્ક્રીનના રોટેશનને લોક કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/news/2010/03/bed-readers-rejoice-ipad-gains-last-minute-rotation-lock.ars|title=Bed readers rejoice: iPad gains last-minute rotation lock|publisher=[[Condé Nast Publications|Condé Nast]]|work=[[Arstechnica]]|author=[[Jacqui Cheng]]}}&lt;/ref&gt; આઇપેડ (iPad)ની વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) આવૃત્તિ અમેરિકામાં વેચાણ માટે એપ્રિલ 3, 2010થી ઉપલબ્ધ બની.&lt;ref name=&quot;Apple PR 2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://electrobuzz.com/reviews/apple/ipad-pre-order-update-march-12/|title=ipad-pre-order-update-march-12|date=March 5, 2010|access-date=March 5, 2010|work=Electrobuzz|author=Daniel Lewis}}&lt;/ref&gt; વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) + 3જી (3G) આવૃત્તિ એપ્રિલ 30એ રજૂ કરવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;Apple PR 2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple PR 3&quot;&gt;{{cite press release|url=http://www.apple.com/pr/library/2010/04/20ipad.html |title=iPad Wi-Fi + 3G Models Available in US on April 30 |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |date=April 20, 2010 |access-date=April 20, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Apple PR 3&quot;/&gt;

અમેરિકામાં 3જી (3G) સેવા એટી એન્ડ ટી (AT&amp;amp;T) દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે અને પ્રારંભમાં તેને બે પ્રિપેઇડ કોન્ટ્રાક્ટ-ફ્રી ડેટા પ્લાન વિકલ્પ સાથે વેચવામાં આવતી હતીઃ એક અમર્યાદિત ડેટા માટે અને અન્ય અડધી કિંમતે દરમહિને 250 એમબી (MB) માટે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://db.tidbits.com/article/10971|title=Can You Get By with 250 MB of Data Per Month?|author=[[Glenn Fleishman]]|work=[[TidBits]]|date=February 2, 2010|access-date=February 23, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | author = Roger Cheng | title = AT&amp;T Gets A Vote Of Confidence From Apple With iPad Win | url = http://online.wsj.com/article/BT-CO-20100127-717127.html | agency = [[Dow Jones Newswires]] | work = [[The Wall Street Journal]] | date = January 27, 2010 | access-date = January 27, 2010 | archive-date = એપ્રિલ 6, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100406154904/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20100127-717127.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; જૂન 2,2010ના રોજ એટી એન્ડ ટી (AT&amp;amp;T)એ જાહેરાત કરી કે જૂન 7થી નવા ગ્રાહકો માટે અમર્યાદિત પ્લાનની જગ્યાએ થોડી ઓછી કિંમતે 2જીબી (2GB)નો પ્લાન અમલમાં આવશે, વર્તમાન ગ્રાહકો પાસે અમર્યાદિત પ્લાન ચાલુ રાખવાનો વિકલ્પ રહેશે.&lt;ref&gt;{{cite press release|title=AT&amp;T Announces New Lower-Priced Wireless Data Plans to Make Mobile Internet More Affordable to More People|publisher=AT&amp;T|date=June 2, 2010|url=http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&amp;cdvn=news&amp;newsarticleid=30854|archive-url = http://www.webcitation.org/5qvHxMC1H|archive-date=July 2, 2010}}&lt;/ref&gt; આ પ્લાન્સ આઇપેડ (iPad) પર ચાલુ કરાવી શકાય છે અને તેને કોઈપણ સમયે રદ પણ કરાવી શકાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apple.com/ipad/3g/ iPad with Wi-Fi + 3G|publisher=[[Apple Inc.]]|title=iPad with WiFi + 3G, the best way to stay connected|access-date=June 10, 2010}}&lt;/ref&gt;

આઇપેડ (iPad)ને [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]], કેનેડા, [[ફ્રાન્સ|ફ્રાંસ]], જર્મની, [[ઈટલી|ઇટાલી]], [[જાપાન]], [[સ્પેઇન|સ્પેન]], [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]] અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં મે 28એ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;FT-launch&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/2/62bc6472-69bf-11df-8432-00144feab49a.html?ftcamp=rss|title=Apple in control of iPad’s Europe launch|date=May 27, 2010|access-date=May 30, 2010|author=Joseph Menn and Tim Bradshaw|work=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apple.com/pr/library/2010/05/07ipad.html|title=iPad Available in Nine More Countries on May 28|work=Apple Press Release|publisher=[[Apple Inc]]|date=May 7, 2010|access-date=May 9, 2010}}&lt;/ref&gt; આ દેશોમાં ઓનલાઇન પ્રિ-ઓર્ડર મે 10થી ચાલુ કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Apple PR 3&quot;/&gt; એપલે [[ઑસ્ટ્રિયા|એસ્ટ્રીયા]], બેલ્જિયમ, [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]], આયરલેન્ડ, લક્ઝમબર્ગ, મેક્સિકો, [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ્સ]], ન્યૂ ઝીલેન્ડ અને [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]]માં જુલાઇ 23, 2010ના રોજ આઇપેડ (iPad) લોન્ચ કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/TechandScience/Story/STIStory_556883.html|title=Frustration in NZ over iPad|publisher=[[Straits Times]]|date=July 23, 2010|access-date=July 27, 2010|archive-date=જુલાઈ 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100726113434/http://www.straitstimes.com/BreakingNews/TechandScience/Story/STIStory_556883.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાયેલે]] આઇપેડ(iPad)ની આયાત પર થોડા સમય સુધી પ્રતિબંધ લગાવ્યો કારણ કે વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) કદાચ અન્ય ઉપકરણમાં દખલ કરી શકે તેવી ચિંતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.el-nacional.com/www/site/p_contenido.php?q=nodo/134548/Tecnolog%C3%ADa/Israel%20retira%20prohibici%C3%B3n%20para%20importaci%C3%B3n%20del%20iPad |title=Israel retira prohibición para importación del iPad &amp;#124; Tecnología |publisher=El Nacional.com |date=March 23, 2010 |access-date=May 31, 2010 |archive-date=જુલાઈ 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716153502/http://www.el-nacional.com/www/site/p_contenido.php?q=nodo%2F134548%2FTecnolog%C3%ADa%2FIsrael%20retira%20prohibici%C3%B3n%20para%20importaci%C3%B3n%20del%20iPad |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સપ્ટેમ્બર 17, 2010ના રોજ આઇપેડ (iPad)ને ચીનમાં સત્તાવાર રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/photo/2010-09/18/content_11321052.htm|title=Massive crowds turn out for iPad launch|publisher=[[Xinhua]]|work=[[China Daily]]|date=18 September 2010|access-date=18 September 2010}}&lt;/ref&gt; નવેમ્બર 30, 2010ના રોજ આઇપેડ (iPad)ને [[મલેશિયા]]માં સત્તાવાર રીતે રજૂ કરાયું.&lt;ref&gt;[http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2010/11/30/nation/7516465&amp;amp;sec=nation એપલ્સ આઇપેડ (iPad) ઓન સેલ ઇન મલેશિયા ફ્રોમ ટુડે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319182105/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2010%2F11%2F30%2Fnation%2F7516465&amp;sec=nation |date=2012-03-19 }} ઇન ધ સ્ટાર તારીખ:20 નવેમ્બર 2010&lt;/ref&gt;

પ્રાપ્યતાના પ્રથમ દિવસે જ 300,000 આઇપેડ(iPad)ના વેચાણ સાથે ઉપકરણ પ્રારંભમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય રહ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/personal_tech/article7088268.ece|title=iPad launch marred by technical glitches|work=[[The Times]]|publisher=[[News Corporation]]|date=April 6, 2010|access-date=June 26, 2010|location=London|first=Mike|last=Harvey|archive-date=સપ્ટેમ્બર 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927172414/https://www.thetimes.co.uk/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; મે 3, 2010 સુધીમાં એપલે એક મિલિયન આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું હતું,&lt;ref name=&quot;Jim Goldman&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cnbc.com/id/36911690|title=Apple Sells 1 Million iPads|date=May 3, 2010|access-date=May 4, 2010|work=[[CNBC]]|author=Jim Goldman}}&lt;/ref&gt; જે એપલને મૂળ આઇફોન (iPhone)ને આટલી સંખ્યામાં વેચાણ માટે લાગેલા સમય કરતાં અડધો સમયગાળો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.yahoo.com/s/ytech_gadg/20100503/tc_ytech_gadg/ytech_gadg_tc1901|title=iPad sales cross million mark twice as fast as original iPhone|publisher=[[Yahoo!]]|date=May 3, 2010|access-date=June 13, 2010|archive-date=મે 5, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505170942/http://news.yahoo.com/s/ytech_gadg/20100503/tc_ytech_gadg/ytech_gadg_tc1901|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; મે 31,2010 સુધીમાં એપલે બે મિલિયન આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું હતું&lt;ref&gt;{{cite web |last=Caldwell |first=Serenity |url=http://www.pcworld.com/businesscenter/article/197629/apple_announces_two_millionth_ipad_sale.html |title=Apple Announces Two Millionth IPad Sale&amp;nbsp;– PCWorld Business Center |publisher=Pcworld.com |date=May 27, 2010 |access-date=May 31, 2010 |archive-date=જૂન 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100603120114/http://www.pcworld.com/businesscenter/article/197629/apple_announces_two_millionth_ipad_sale.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને જૂન 22, 2010 સુધીમાં તેમણે ત્રણ મિલિયન આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું.&lt;ref name=&quot;Apple 3 million&quot;&gt;{{cite web|title=Apple Sells Three Million iPads in 80 Days|url=http://www.apple.com/pr/library/2010/06/22ipad.html|date=June 22, 2010|access-date=June 22, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/06/24/technology/24apple.html?hpw|title=Is Apple a Victim of Sour Grapes?|author=Miguel Helft|publisher=New York Times|date=June 23, 2010|access-date=June 26, 2010}}&lt;/ref&gt; જુલાઇ 1 અને સપ્ટેમ્બર 30, 2010 વચ્ચે એપલે વધુ 4.2 મિલિયન આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું. ઓક્ટોબર 18,2010ના રોજ, ફાઇનાન્સિયલ કોન્ફરન્સ કોલ દરમિયાન સ્ટીવ જોબ્સે જાહેરાત કરી કે એપલે નાણાકીય ત્રિમાસિકગાળામાં એપલે મેક કરતાં વધારે આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Q4-2010 results&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apple.com/pr/library/2010/10/18results.html|title=Apple Reports Fourth Quarter Results|date=October 18, 2010|access-date=October 18, 2010|publisher=[[Apple Inc.]]}}&lt;/ref&gt;

દક્ષિણ કોરીયાના સાંસ્કૃતિક અને પર્યટન મંત્રી યુ ઇન-ચોનની જાહેર પ્રસંગે મંજૂરી વિનાનું આઇપેડ (iPad) ઉપયોગમાં લેવા બદલ ટીકા કરવામાં આવી હતી, દક્ષિણ કોરીયામાં &quot;મંજૂરી વિના&quot;ના ઇલેક્ટ્રોનિક સાધનો વાપરવા ગેરકાયદેસર છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://blogs.wsj.com/digits/2010/04/26/south-korean-officials-ipad-causes-a-stir/ |title=South Korean Official’s iPad Causes a Stir |publisher=Wall Street Journal |date=April 26, 2010 |access-date=July 20, 2010}}&lt;/ref&gt; જો કે, નવેમ્બર 30ના રોજ આઇફોન (iPhone)નું વેચાણ કરતાં કેટી (KT)ના માધ્યમથી કોરીયામાં આઇપેડ (iPad) રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.

પ્રારંભમાં આઇપેડ (iPad) માત્ર ધ એપલ સ્ટોરમાં ઓનલાઇન અને કંપનીના રિટેલ લોકેશનમાં જ ઉપલબ્ધ હતું. ત્યારથી આઇપેડ(iPad) એમેઝોન, વોલ-માર્ટ, બેસ્ટ બાય, વેરીઝોન અને એટી એન્ડ ટી (AT&amp;amp;T) સહિતના અનેક રિટેલર્સ પાસે ખરીદી માટે ઉપલબ્ધ છે.

== આવકાર ==
=== જાહેરાતને પ્રતિભાવ ===
આઇપેડ (iPad)ની જાહેરાતને મિડિયા તરફથી મિશ્ર પ્રતિભાવ મળ્યો. વોલ્ટ મોરબર્ગે લખ્યું, &quot;તે એક સોફ્ટવેર વિષે છે, મૂર્ખ&quot; અર્થાત્ હાર્ડવેર પાસાઓ અને તેનું નિર્માણ આઇપેડ (iPad)ની સફળતામાં સોફ્ટવેર અને વપરાશકર્તાના ઇન્ટરફેસની સરખામણીએ ઓછા મહત્વના છે, તેની પ્રથમ છાપ મોટાભાગે હકારાત્મક હતી. મોસબર્ગે ઉપકરણની ક્ષમતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને તેની કિંમતને &quot;મધ્યમ&quot; ગણાવી હતી અને તેની 10 કલાકની બેટરી લાઇફની પ્રસંશા કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://mossblog.allthingsd.com/20100127/apple-ipad-impressions/ | title = First Impressions of the New Apple iPad | author = Walter S. Mossberg | authorlink = Walter Mossberg | work = All Things Digital | date = January 27, 2010 | access-date = January 27, 2010 }}&lt;/ref&gt; ''પીસી (PC) એડવાઇઝર''  અને ''ધ સિડની મોર્નિંગ હેરાલ્ડ''  સહિતના અન્યોએ લખ્યું કે આઇપેડ વિકસતી જતી નેટબુક્સ સાથે સ્પર્ધા કરશે, જેમાંથી મોટાભાગની માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝનો ઉપયોગ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pcadvisor.co.uk/news/index.cfm?newsid=3211316 |title=Apple iPad versus netbook: features compared: We compare design, functionality and storage |author=Eric Lai |work=PC Advisor |date=January 28, 2010 |access-date=January 28, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.smh.com.au/digital-life/computers/ipad-vs-the-kindle-tablets-and-netbooks-20100202-n9jf.html|title=iPad vs the Kindle, tablets and netbooks |author=Simon Tsang |work=[[The Sydney Morning Herald]]|date=February 2, 2010|access-date=February 2, 2010}}&lt;/ref&gt; બેઝ મોડલની 499 ડોલરની કિંમત ટેક પ્રેસ વોલ સ્ટ્રીટ વિશ્લેષકો અને એપલના હરીફોએ પ્રોડક્ટની રજૂઆત પહેલાં અંદાજેલી કિંમત કરતાં ઘણી ઓછી હતી, જેઓ ઘણી ઊંચી કિંમતની અપેક્ષા રાખતા હતા.&lt;ref name=&quot;FastCompany-price&quot;&gt;{{cite web|title=The iPad's Biggest Innovation: Its $500 Price|url= http://www.fastcompany.com/article/apples-tablet-introduced?page=0%2C0|first=Kit|last=Eaton|date=January 27, 2010|access-date=March 7, 2010|work=[[Fast Company (magazine)|Fast Company]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WSJ Price&quot;&gt;{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704094304575029621430370074.html|title=Apple's iPad Revolution: Price |last=Peers|first=Martin|date=January 28, 2010|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=February 20, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AT price&quot;&gt;{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/news/2010/01/tablet-makers-rethinking-things-in-wake-of-ipads-low-price.ars|title=Tablet makers rethinking things in wake of iPad's $499 price|last=Stokes|first=John|date=January 29, 2010|work=[[Ars Technica]]|publisher=Condé Nast|access-date=February 20, 2010}}&lt;/ref&gt;

યૈર રૈનેરે જણાવ્યું કે આવકનો 70 ટકા હિસ્સો પ્રકાશકને આપીને આ પ્રકારની વ્યવસ્થા એપલ એપ સ્ટોર પર ડેવલપર્સ માટે તૈયાર કરીને આઇપેડ (iPad) બાર્નેસ એન્ડ નોબલ નૂક અને એમેઝોન કિન્ડલ જેવા ઇ-બૂક(e-book) ઉપકરણો સાથે સ્પર્ધા કરશે.&lt;ref name=&quot;electronista&quot;/&gt; નોંધનીય રીતે, આઇપેડ (iPad)ની અપેક્ષિત રજૂઆતના એક સપ્તાહ પહેલાં, એમેઝોન કિન્ડલ સ્ટોરે તેના પ્રકાશકોની આવકનો હિસ્સો વધારીને 70 ટકા કરી નાંખ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arstechnica.com/gadgets/news/2010/01/some-authors-still-split-on-amazons-70-royalty-offer.ars|title=Amazon hikes Kindle royalties to 70%, with a catch|author=Jacqui Cheng|publisher=[[Condé Nast Publications|Condé Nast]]|work=[[Ars Technica]]|date=January 20, 2010|access-date= January 28, 2010}}&lt;/ref&gt;

રજૂઆતના અનેક દિવસો પછી, સ્ટીફન ફ્રાયે જણાવ્યું કે લોકોએ આઇપેડ (iPad)ના હેતુ, અને ગુણવત્તાની સાચી રીતે પ્રશંસા કરવા માટે લોકોએ તેનો ઉપયોગ કરવો જોઇએ અને ટિપ્પણી કરી કે ઉપકરણ અંગેની સામાન્ય ટીકાઓ ઉપયોગ પછી આપમેળ દૂર થઈ જાય છે. ફ્રાયે આઇપેડ(iPad)ની ઝડપ અને પ્રતિભાવકતા, ઝડપી ઇન્ટરફેર અને સમૃદ્ધિ અને ડિસ્પ્લેની માહિતીની નોંધ કરી.&lt;ref&gt;{{cite news| url = http://www.guardian.co.uk/technology/2010/jan/29/stephen-fry-apple-ipad| title = Stephen Fry: Why the Apple iPad is Here to Stay|author = Stephen Fry|work = [[The Guardian]]| date = January 29, 2010 |access-date = January 31, 2010 | location=London}}&lt;/ref&gt; જાહેરાત દરમિયાનના સ્ટીવ જોબના નિવેદન સાથે મિડીયાના સભ્યોએ પણ જણાવ્યું કે તે સ્માર્ટફોન્સ અને લેપટોપ વચ્ચેની ઉપકરણના નવા વર્ગને તે પ્રસ્થાપિત કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Initial iPad Demand Greater Than Initial iPhone Demand|url=http://digitaldaily.allthingsd.com/20100223/initial-ipad-demand-greater-than-initial-iphone-demand/ |first=John|last=Paczkowski |authorlink=John Paczkowski |date=February 23, 2010|access-date=March 7, 2010|work=All Things Digital}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TechCrunch Review&quot;/&gt;

=== સમીક્ષાઓ ===
આઇપેડ (iPad) અંગેના મંતવ્યો સામાન્ય રીતે તેની તરફેણમાં આવેલા છે. ''ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ'' ના વોલ્ટ મોઝબર્ગે તેને લેપટોપનો ખાતમો કરવાને ઘણું નજીક હોવાનું જણાવ્યું.&lt;ref name=&quot;atd-review&quot;&gt;{{cite web |access-date=March 31, 2010 |url=http://ptech.allthingsd.com/20100331/apple-ipad-review/ |title=Apple iPad Review: Laptop Killer? Pretty Close |publisher=The Wall Street Journal |work=All Things Digital |date=March 31, 2010 |author=Mossberg, Walter S.|authorlink= Walter Mossberg }}&lt;/ref&gt; ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' ના ડેવિડ પોગે બે રીવ્યુ લખ્યા, એક ભાગ ટેકનોલોજીમાં રસ ધરાવતા લોકો માટે અને અન્ય ટેકનોલોજીમાં રસ નહીં ધરાવતા લોકો માટે. પહેલા વિભાગમાં, તેમણે નોંધ્યું કે લેપટોપ આઇપેડ (iPad)ની સરખામણીએ ઓછી કિંમતે વધારે ફિચર્સ પૂરા પાડે છે. બીજા પ્રકારના વાચકો માટેની સમીક્ષામાં તેમણે એવો દાવો કર્યો કે તેમના વાચકોને આ ઉપકરણનો કન્સેપ્ટ ગમ્યો અને તેઓ તેના ઉપયોગને સમજી શકે તો આ ઉપકરણનો ઉપયોગ કરવામાં તેમને મજા પડશે.&lt;ref name=&quot;nyt-review&quot;&gt;{{cite news |access-date=March 31, 2010| url=http://www.nytimes.com/2010/04/01/technology/personaltech/01pogue.html?pagewanted=all&amp;partner=rss&amp;emc=rss |title=Reviews: Love It or Not? Looking at iPad From 2 Angles |work=[[The New York Times]] |date=March 31, 2010 |author=Pogue, David | authorlink=David Pogue }}&lt;/ref&gt; ''પીસી મેગેઝીન'''ના ટીમ ગીડને લખ્યું કે &quot;તમારી પાસે તમે પોતે જ વિજેતા છો જે નિશંક રીતે ઉભરતા ટેબ્લેટ પરિદૃશ્યને આકાર આપવામાં મુખ્ય પરિબળ બની રહેશે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=April 1, 2010 |url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362042,00.asp |title=Apple iPad (Wi-Fi) |work=[[PC Magazine]] |date=March 31, 2010 |author=Gideon, Tim |archive-date=એપ્રિલ 2, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100402092309/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362042,00.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' '' '''ટેકક્રન્ચના '''''માઇકલ એરિંગ્ટને''' ''  ''જણાવ્યું કે આઇપેડ (iPad)મારી સૌથી વધારે આશાસ્પદ અપેક્ષાઓ કરતાં પણ ચડિયાતું છે.'' ''' '''''ઉપકરણની આ નવી શ્રેણી છે. '' ''' '''''પરંતુ તે ઘણાં લોકો માટે લેપટોપની જગ્યા લેશે.&quot;&lt;ref name=&quot;TechCrunch Review&quot;&gt;{{cite web |access-date=April 2, 2010 |url=http://techcrunch.com/2010/04/02/the-unauthorized-techcrunch-ipad-review/ |title=The Unauthorized TechCrunch iPad Review |work=[[TechCrunch]] |date=April 2, 2010 |author= Michael Arrington }}&lt;/ref&gt;'' ''' 

આઇપેડ (iPad)ને પર્સનલ કમ્પ્યુટર ગણવું કે નહીં તે અંગે લોકોમાં મતભેદ છે. ''ફોરેસ્ટર રીસર્ચે''  દલીલ કરી છે કે એપલે આઇપેડ (iPad) સાથે ફાઇલ્સના સર્જન અને સુધારા-વધારા પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો હોવા છતાં આઇપેડ (iPad)ને પર્સનલ કમ્પ્યુટરનું જ એક સ્વરૂપ ગણવું જોઇએ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.businessweek.com/technology/byteoftheapple/blog/|title=Forrester: Tablets Will Outsell Netbooks By 2012|publisher=[[BusinessWeek]]|date=June 17, 2010|access-date=June 20, 2010|author=Arik Hesseldahl}}&lt;/ref&gt; તેનાથી વિપરિત, ''પીસી વર્લ્ડે''  દલીલ કરી છે કે જ્યારે આઇપેડ (iPad)ની જાહેરાત કરવામાં આવી ત્યારે તે પર્સનલ કમ્પ્યુટર ન હતું કારણ કે તેમાં એપલે એડોબ ફ્લેશ સહિતના અનેક મહત્વના ફિચર્સનો સમાવેશ કર્યો નથી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/187962/apples_ipad_mistakes.html|title=Apple's iPad Mistakes|publisher=[[PC World (magazine)|PC World]]|author=Jason Cross|date=January 27, 2010|access-date=June 26, 2010}}&lt;/ref&gt;

''પીસી વર્લ્ડે''  આઇપેડ (iPad)ની સ્લીમ ફાઇલ-શેરિંગ અને પ્રિન્ટીંગ ક્ષમતાની ટીકા કરી છે&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcworld.com/businesscenter/article/193520/ipad_struggles_at_printing_and_sharing_files.html|title=iPad Struggles at Printing and Sharing Files|author=Nick Mediati|date=April 5, 2010|access-date=May 1, 2010|work=PC World|archive-date=એપ્રિલ 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120423184410/http://www.pcworld.com/businesscenter/article/193520/ipad_struggles_at_printing_and_sharing_files.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને ''આર્સ ટેકનિકા'' એ જણાવ્યું કે, &quot;કમ્પ્યુટર સાથે ફાઇલ શેરિંગ એ કોઇ પણ જાતની શંકા વિના આઇપેડ (iPad)અંગેનો અમારો સૌથી ઓછી પસંદગીનો અનુભવ છે.&quot;&lt;ref name=&quot;Ars-review4&quot;&gt;{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/reviews/2010/04/ipad-review.ars/4|title=Ars Technica reviews the iPad|date=April 7, 2010|access-date=May 4, 2010|work=[[Arstechnica]]|publisher=Condé Nast|author=[[Jacqui Cheng]]|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20100508011903/http://arstechnica.com/apple/reviews/2010/04/ipad-review.ars/4|archive-date=મે 8, 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== આંતરરાષ્ટ્રીય રજૂઆતને પ્રતિભાવ ===
મે 28, 2010ના રોજ આઇપેડ (iPad)ને ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા અને જાપાન ઉપરાંત ઘણાં મોટા યુરોપિયન દેશોમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું. આ રજૂઆતને મિડિયા તરફથી મિશ્ર પ્રતિભાવ મળ્યો. અનેક દેશોમાં ખરીદારો પ્રથમ દિવસે હજારોની સંખ્યામાં લાઇનમાં ઉભા રહ્યા હતા તેની સાથે મિડિયાએ તેના ચાહકો તરફથી મળેલા હકારાત્મક પ્રતિભાવની નોંધ લીધી.&lt;ref name=&quot;BBC-iPad-launch&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/10182143.stm|title=iPad fans mob Apple stores for international launch|date=May 28, 2010|access-date=May 31, 2010|work=[[BBC News online]]|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.france24.com/en/20100528-ipad-mania-thousands-queue-global-roll-out-0|title=iPad-mania as thousands queue for global roll-out|work=[[France24]]|date=May 28, 2010|access-date=May 31, 2010}}&lt;/ref&gt; મિડીયાએ મળેલી અરજીઓના જથ્થા ઉપરાંત બૂકસ્ટોર અને અન્ય મિડિયા એપ્લિકેશન્સની પણ પ્રશંસા કરી.&lt;ref name=&quot;indie-praise1&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/the-ipad-what-is-it-good-for-1982635.html|title=The iPad: what is it good for?|author=David Phelan|date=May 26, 2010|access-date=May 31, 2010|work=[[The Independent]] | location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/media/2010/may/31/best-ipad-media-apps|title=The best iPad media apps|author=Kate Bevan|work=[[The Guardian]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=May 31, 2010|access-date=June 10, 2010 | location=London}}&lt;/ref&gt; તેનાથી વિપરિત, તેમણે આઇપેડ (iPad)ની ક્લોસ્ડ સિસ્ટમની ટીકા કરી અને એવું પણ નોંધ્યું કે આઇપેડ (iPad)ને એન્ડ્રોઇડ આધારિત ટેબ્લેટથી સ્પર્ધાનો સામનો કરવો પડે છે.&lt;ref name=&quot;BBC-iPad-launch&quot;/&gt; બૂક એપ્લિકેશન્સના સંદર્ભમાં, ''ધ ઇનડિપેન્ડન્ટે''  કાગળની જેમ પ્રકાશમાં વાંચવા લાયક નહીં હોવાથી આઇપેડ (iPad)ની ટીકા કરી. જો કે, તેમણે વિવિધ પ્રકારના પુસ્તકો વિશાળ સંખ્યામાં સંગ્રહ કરી શકવા બદલ તેની પ્રશંસા પણ કરી.&lt;ref name=&quot;indie-praise1&quot;/&gt;

=== નહીં લેવાયેલા ફિચર્સ ===
સીનેટ(CNET) અને ગીઝમોડોએ આઇપેડ (iPad)ની રજૂઆત સમયે તેમાં નહીં સમાવિષ્ટ ફિચર્સની યાદી બનાવી, જે તેમની માન્યતા અનુસાર ગ્રાહકો અપેક્ષા રાખતા હતા, જેમાં વિડિયો ચેટ, લાંબી અને સાંકડી વાઇડસ્ક્રીન એસ્પેક્ટ રેશિયો જે વાઇડસ્ક્રીન મૂવી જોવા માટે યોગ્ય હોય, મલ્ટિટાસ્કની ક્ષમતા (એક સાથે વધારે એપ્લિકેશન્સ ચાલી શકે), એક યુએસબી (USB) પોર્ટ, એચડીએમઆઇ (HDMI) આઉટપુટ, અને આઇપોડ (iPod) ડોક કનેક્ટર કરતાં વધારે લચીલો વાયર્ડ-ડેટા પોર્ટ.&lt;ref name=&quot;gizmodo-ipad-crit&quot;&gt;{{cite web|url=http://gizmodo.com/5458382/8-things-that-suck-about-the-ipad|title=8 Things That Suck About the iPad|author=Adam Ferruci|work=[[Gizmodo]]|date=January 27, 2010|access-date=February 3, 2010|archive-date=ફેબ્રુઆરી 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100203235635/http://gizmodo.com/5458382/8-things-that-suck-about-the-ipad|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.cnet.com/8301-17938_105-10443246.html |title=10 things Netbooks still do better than an iPad |author=Scott Stein |date=January 27, 2010 |access-date=January 31, 2010 |work=[[CNET Networks|CNET]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026090708/http://news.cnet.com/8301-17938_105-10443246.html |archive-date=ઑક્ટોબર 26, 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એપ્રિલ 8, 2010ના રોજ એપલના આઇઓએસ4 (iOS 4)ના અનાવરણ અને નિદર્શને આઇપેડ (iPad)માં મલ્ટિટાસ્કિંગનું વચન આપ્યું હતું અને મલ્ટિટાસ્કિંગને નવેમ્બર 22, 2010ના રોજ રજૂ કરવામાં આવેલા આઇઓએસ4.2 (iOS4.2)માં સમાવેશ કરી લેવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Yahoo-iPhoneOS&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.yahoo.com/s/ytech_gadg/ytech_gadg_tc1530|title=Apple: Multitasking coming to the iPhone this summer, iPad in the fall|publisher=[[Yahoo]]|date=April 8, 2010|access-date=May 8, 2010|archive-date=એપ્રિલ 11, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100411010146/http://news.yahoo.com/s/ytech_gadg/ytech_gadg_tc1530|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ars-iOS4.2&quot;&gt;{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/news/2010/11/apple-releases-ios-42-with-free-find-my-phone-for-some.ars|title=Apple releases iOS 4.2 with free Find My Phone for some|publisher=Condé Nast|work=Arstechnica|date=November 22, 2010|access-date=December 12, 2010}}&lt;/ref&gt; ''સીયાટલ પોસ્ટ-ઇન્ટેલિજેન્સર''  અને ગીઝોમોડોએ નોંધ્યું કે આઇપેડ (iPad)સત્તાવાર રીતે માત્ર એપ સ્ટોરમાંથી ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવેલા સોફ્ટવેરને જ સપોર્ટ કરે છે.&lt;ref name=&quot;gizmodo-ipad-crit&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/192642.asp|title=iPad's downside is Microsoft's upside: third-party apps|work=[[Seattle Post-Intelligencer]]|author=Nick Eaton|access-date=February 1, 2010|archive-date=જાન્યુઆરી 31, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100131235122/http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/192642.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સીનેટ(CNET)એ આઇપેડ (iPad)ના ઘણાં સમયથી અસ્તિત્વ ધરાવતા માઇક્રોસોફ્ટના ઝૂન સહિતની અન્ય પોર્ટેબલ ઉપકરણ સાથેના વાયરલેસ સિન્કના અભાવ માટે પણ તેની ટીકા કરી છે. બિલ્ટ-ઇન આઇટ્યુન્સ (iTunes) એપ્લિકેશન ઇન્ટરનેટ પરથી ડાઉનલોડ માટે સક્ષમ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-13526_3-10444796-27.html|title=How to make the iPad a better music device|author=Matt Rosoff|work=[[CNET Networks|CNET]]|date=January 30, 2010|access-date=March 2, 2010|archive-date=ફેબ્રુઆરી 7, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207094415/http://news.cnet.com/8301-13526_3-10444796-27.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

સીએનએન (CNN) અને વાયર્ડ ન્યૂઝે એપલ દ્વારા એડોબ ફ્લેશને સપોર્ટ સહિતના અનેક ફિચર્સને બાકાત રાખવાના નિર્ણયનો બચાવ કરતાં નોંધ્યું છે કે [[યુ ટ્યુબ|યુટ્યુબ]] અને વિમેયોએ વિડિયો સ્ટ્રીમિંગ માટે એચ.264 (H.264) ફોર્મેટ અપનાવ્યું છે. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું કે, “[મલ્ટિટાસ્કિંગ] લક્ષિત ગ્રાહકો માટે મહત્વનું નથી,” કારણ કે તેની ગેરહાજરી “&lt;nowiki&gt;[&lt;nowiki&gt;આઇપેડ (iPad)ની&lt;/nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; 10 કલાકની બેટરી લાઇફ માટે ઘણાં અંશે જવાબદાર છે.” એસ્પેક્ટ રેશિયોની વાત છે ત્યાં સુધી “&lt;nowiki&gt;[&lt;nowiki&gt;પોર્ટ્રેઇટ મોડ&lt;/nowiki&gt;માં]&lt;/nowiki&gt; 16:9 રેશિયો ખૂબ જ વિચિત્ર રીતે ઉંચો અને પાતળો બની ગયો હોત...[4:3] એ સમાધાન છે અને સારો પણ છે.” યુએસબી (USB) પોર્ટના અભાવ અંગેઃ “આઇપેડ (iPad) ઉપયોગની સરળતા માટેની એપ્લિકેશન છે અને તમામ હેતુ માટેનું કમ્પ્યુટર નહીં. યુએસબી (USB) પોર્ટ આપવામાં આવે તો  પ્રિન્ટર્સ, સ્કેનર્સ અને કાંઇપણ લગાવવું હોય તેના માટેના ડ્રાઇવર્સને ઇન્ટોલ કરવા પડે.” &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.wired.com/gadgetlab/2010/01/ten-things-missing-from-the-ipad/ |title=10 things missing from the iPad |author=Charlie Sorrel |date=January 28, 2010 |access-date=February 3, 2010 |work=[[Wired News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131114847/http://www.wired.com/gadgetlab/2010/01/ten-things-missing-from-the-ipad/ |archive-date=જાન્યુઆરી 31, 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2010/TECH/01/28/wired.missing.from.ipad/ |title=Ten things missing from the iPad |author=Charlie Sorrel |date=January 28, 2010 |access-date=February 19, 2010 |work=[[CNN]] |archive-date=ફેબ્રુઆરી 20, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220004821/http://edition.cnn.com/2010/TECH/01/28/wired.missing.from.ipad/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ઉત્પાદનનું નામ ===
આઇફોન (iPhone)ની જેમ જ આઇપેડ (iPad) તેનું નામ વર્તમાન ઉત્પાદનો સાથે વહેંચે છે. સૌથી વધારે પ્રતિષ્ઠિત ફૂજિત્સુ આઇપેડ (iPad) છે, જે મોબાઇલ મલ્ટિફંક્શનલ ઉપકરણ છે જે રીટેલર્સને ક્લાર્ક દ્વારા કિંમતની ચકાસણી, ઇન્વેન્ટરીની ચકાસણી અને બંધ વેચાણની ચકાસણી કરવામાં મદદ કરવા વેચવામાં આવે છે. જાપાનીઝ કંપની ફૂજિત્સુએ આઇપેડ (iPad) 2002માં રજૂ કર્યું હતું, અને પછીના વર્ષે ટ્રેડમાર્ક માટે અરજી કરી હતી, પરંતુ કંપનીને જાણ થઈ હતી કે આ માર્ક પર મેગ-ટેક કંપનીની પહેલેથી જ માલિકી હતી. ફૂજિત્સુની ટ્રેડમાર્ક અરજીને એપ્રિલ 2009માં &quot;ત્યજી દેવાયેલી&quot; અરજી તરીકે જાહેર કરવામાં આવી હતી અને માર્ક અંગેની માલિકી અસ્પષ્ટ છે. ફૂજિત્સુએ તેણે કોઈ પગલાં લેવા હોય તો શું લઈ શકાય તે અંગે એટર્નીની સલાહ લીધી હતી.&lt;ref name=&quot;Fujitsu_IPAD&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/01/29/technology/companies/29name.html|title=IPad? That's So 2002, Fujitsu Says |last=Tabuchi|first=Hiroko|date=January 28, 2010 |work=[[The New York Times]]|access-date=January 29, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Apple and Fujitsu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.engadget.com/2010/01/28/apple-and-fujitsu-inevitably-caught-up-in-ipad-trademark-dispute/ |work=[[Engadget]]| title=Apple and Fujitsu inevitably caught up in iPad trademark dispute |author =Nilay Patel |date=January 28, 2010 |access-date=February 4, 2010}}&lt;/ref&gt; માર્ચ 17, 2010ના રોજ ફૂજિત્સુ આઇપેડ (iPad) યુ.એસ. ટ્રેડમાર્ક એપલને તબદિલ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://assignments.uspto.gov/assignments/q?db=tm&amp;sno=76497338 |title=Trademark Assignment Abstract of Title |publisher=[[United States Patent and Trademark Office]] |access-date=March 27, 2010 |archive-date=નવેમ્બર 11, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101111083105/http://assignments.uspto.gov/assignments/q?db=tm&amp;sno=76497338 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

આઇપેડ (iPad) ની જાહેરાતના પ્રારંભિક દિવસો બાદ, ખાસ કરીને પેડની સેનેટરી નેપકિન સાથેની નામની સમાનતાને ધ્યાનમાં લઈને કેટલાક મિડિયા અને ઘણાં ઓનલોઇન ટીકાકારોએ આઇપેડ (iPad)  નામની ટીકા કરી હતી.&lt;ref name=&quot;Wired-iTampon&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.wired.com/gadgetlab/2010/01/apples-ipad-muted-response/|title=Would You Buy an iPad? Wired Readers Weigh In|author=Priya Ganapati|access-date=February 1, 2010|date=January 27, 2010|work=[[Wired News]]|publisher=[[Condé Nast Publications|Condé Nast]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100131114820/http://www.wired.com/gadgetlab/2010/01/apples-ipad-muted-response/|archive-date=જાન્યુઆરી 31, 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/technology/2010/01/women-mock-the-ipad-calling-it-itampon.html|title=Women mock the iPad, calling it iTampon|date=January 27, 2010|access-date=February 1, 2010| author=Dawn Chmielewski and Alex Pham |work=[[Los Angeles Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;France24-iTampon&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.france24.com/en/20100127-ipad-also-available-with-wings|title=The iPad? Also available with wings?|date=January 27, 2010|access-date=February 1, 2010|agency=[[Agence France-Presse]] |work=[[France 24]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/abraham/detail?blogid=95&amp;entry_id=56194|title=Apple iPad tablet called iTampon on Twitter; women tweet|author=Zennie Abraham|work=[[San Francisco Chronicle]]|date=January 27, 2010|access-date=February 1, 2010|archive-date=જાન્યુઆરી 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129105038/http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/abraham/detail?blogid=95&amp;entry_id=56194|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રજૂઆતની જાહેરાતના થોડા સમય બાદ, હેશટેગ આઇટેમ્પોન (&quot;iTampon&quot;) સોશ્યલ નેટવર્કિંગ સાઇટ ટ્વિટર પર બીજા નંબરનો સૌથી વધુ ચર્ચાતો મુદ્દો બની ગયો.&lt;ref name=&quot;France24-iTampon&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://i.gizmodo.com/5458412/itampon-is-the-2-trending-topic-on-twitter|title=iTampon Is the #2 Trending Topic on Twitter|access-date=February 1, 2010|date=January 27, 2010|author=Brian Barrett|work=[[Gizmodo]]|archive-date=જાન્યુઆરી 30, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100130113935/http://i.gizmodo.com/5458412/itampon-is-the-2-trending-topic-on-twitter|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== સરાહના ===
આઇપેડ (iPad)ની પસંદગી ટાઇમ મેગેઝીન દ્વારા વર્ષ 2010ના 50 શ્રેષ્ઠતમ શોધમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2029497_2030652,00.html|title=The 50 Best Inventions of 2010: iPad|author=Harry McCracken|publisher=[[Time Magazine]]|date=2010-11-11|access-date=2010-11-17|archive-date=2010-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20101211195600/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2029497_2030652,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જ્યારે પોપ્યુલર સાયન્સે&lt;ref name=&quot;psGadg&quot;&gt;[http://www.popsci.com/bown/2010/category/gadgets બેસ્ટ ઓફ વોટ્સ ન્યૂ 2010: ગેજેટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101119073325/http://www.popsci.com/bown/2010/category/gadgets |date=2010-11-19 }} ''પોલ્યુલર સાયન્સ'' . ઉપયોગઃ 5 ડિસેમ્બર 2010.&lt;/ref&gt; તેને બેસ્ટ ઓફ વોટ્સ ન્યૂ 2010ના વિજેતા ગ્રોએસીસ વોટરબોક્સ પછી ઉચ્ચતમ ગેજેટ તરીકે પસંદ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;psAw&quot;&gt;જેનોટ, માર્ક. [http://www.popsci.com/announcements/article/2010-11/best-whats-new-2010-our-100-innovations-year બેસ્ટ ઓફ વોટ્સ ન્યૂ 2010: અવર 100 ઇનોવેશન્સ ઓફ ધ યર] ''પોલ્યુલર સાયન્સ'' , 16 ડિસેમ્બર 2010. ઉપયોગ 5 નવેમ્બર 2010.&lt;/ref&gt;

== ઉપયોગ ==
=== વ્યાપાર ===
આઇપેટ મોટાભાગે ગ્રાહકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે ત્યારે વ્યાવસાયિક હેતુ માટે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે. કેટલીક કંપનીઓએ તેમના કર્મચારીઓમાં આઇપેડ (iPad) વહેંચીને કે તેને ઉપલબ્ધ બનાવીને તેમના વ્યવસાયમાં આઇપેડ (iPad)ને અપનાવ્યું છે. જે વ્યવસાયમાં આઇપેડ (iPad) ઉપયોગમાં લેવામાં આવતું હોય તેમાં એટર્નીના ક્લાયન્ટ્સને જવાબ આપવામાં, દર્દીઓને તપાસતી વખતે તંદુરસ્તીનો રેકોર્ડ જોવા માટે મેડિકલ પ્રોફેનલ્સ દ્વારા થતા ઉપયોગ, અને મેનેજર દ્વારા કર્મચારીઓની વિનંતીઓને મંજૂરી કરવાનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.computerworld.com/s/article/351462/iPad_Creeping_Into_Business_Offices |title=iPad creeping into business offices |work=Computer World |date=September 13, 2010 |access-date=ફેબ્રુઆરી 18, 2011 |archive-date=નવેમ્બર 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107143654/http://www.computerworld.com/s/article/351462/iPad_Creeping_Into_Business_Offices |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.forbes.com/2010/09/10/ipad-apple-blackberry-technology-cio-network-tablets.html |title=Rise Of The Tablet Computer |work=[[Forbes]] |date=September 13, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703846604575447531699309858.html?mod=WSJ_hps_MIDDLESixthNews |title=Businesses Add iPads to Their Briefcases |work=[[The Wall Street Journal]] |date=August 24, 2010 | first=Ben | last=Worthen}}&lt;/ref&gt;

ફ્રોસ્ટ અને સલિવાને કરેલો સરવે દર્શાવે છે કે ઓફિસમાં થતો આઇપેડ (iPad)નો ઉપયોગ કર્માચારીઓની ઉત્પાદકતા વધારવાના લક્ષ્યાંક, કાગળ પરનું કામ ઘટાડવા અને આવક વધારવા સાથે સંકળાયેલો છે. સંશોધક કંપનીએ અંદાજ કાઢ્યો છે કે, &quot;ઉત્તર અમેરિકાનું મોબાઇલ-ઓફિસ એપ્લિકેશન બજાર (2010ના) અંદાજિત 1.76 બિલિયન ડોલરથી વધીને 2015 સુધીમાં 6.85 બિલિયન ડોલર થઈ જશે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.businessweek.com/technology/content/nov2010/tc2010111_549315.htm |title=MicroStrategy's Corporate Apps Boost Productivity |date=November 1, 2010 |work=Bloomberg Businessweek |quote=About 42 percent of respondents in the survey, which was released in August, sought an increase in user productivity, followed by reduced paperwork (39 percent), and increased revenue (37 percent). The mobile-office application market in North America may reach $6.85 billion in 2015, up from an estimated $1.76 billion this year, Frost &amp; Sullivan estimates.}}&lt;/ref&gt;

=== શિક્ષણ ===
આઇપેડ (iPad)ના વર્ગખંડમાં ઘણાં ઉપયોગ છે&lt;ref name=&quot;classroom&quot;&gt;[http://www.teleread.com/ipad/teaching-with-the-ipad-first-days Teleread.com: ટિચીંગ વિધ આઇપેડ (iPad)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205005419/http://www.teleread.com/ipad/teaching-with-the-ipad-first-days/ |date=2010-12-05 }}. સુધારો ઑકટોબર 1, 2010&lt;/ref&gt; અને ઘરશિક્ષણ માટેના મૂલ્યવાન સાધન તરીકે તેની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;homeschool2&quot;&gt;[http://spottybanana.com/2010/04/13/ipad-in-the-homeschool સ્પોટી બનાના: આઇપેડ (iPad) ઇન ધ હોમસ્કૂલ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101002130242/http://spottybanana.com/2010/04/13/ipad-in-the-homeschool/ |date=2010-10-02 }}. સુધારો ઑકટોબર 1, 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;homeschool3&quot;&gt;[http://www.wired.com/geekdad/2010/01/how-will-the-apple-tablet-change-our-kids-lives હાઉ વિલ ધ એપલ આઇપેડ (iPad) ચેન્જ અવર કિડ્સ લાઇવ્સ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203015803/http://www.wired.com/geekdad/2010/01/how-will-the-apple-tablet-change-our-kids-lives/ |date=2010-12-03 }}, [http://www.wired.com Wired.com]. સુધારો ઑકટોબર 1, 2010&lt;/ref&gt; આઇપેડ (iPad)ને રજૂ કરવામાં આવ્યું તેના તુરંત બાદના અહેવાલ અનુસાર બૂક કરવામાં આવેલી ટોચની એપ્લિકેશન્સનો 81 ટકા હિસ્સો બાળકો માટેની એપ્લિકેશન્સનો હતો.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;[http://www.aolnews.com/tech/article/for-ipad-81-percent-of-top-book-apps-are-kids-titles/19455766 81 પરસન્ટ ઓફ ટોપ બૂક એપ્સ આર કિડ્સ ટાઇટલ્સ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, એઓઅલ (AOL) ન્યૂઝ. સુધારો ઓક્ટોબર 1, 2010&lt;/ref&gt; ઓટીઝમ સાથેના બાળકોને વધારે સરળતાથી કઈ રીતે સંવાદ કરવો અને સોશ્યલાઇઝિંગ શીખવામાં મદદ કરવામાં આઇપેડ (iPad)ને ક્રાંતિકારી સાધન કહેવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;autism&quot;&gt;[http://www.sfweekly.com/2010-08-11/news/ihelp-for-autism/ આઇહેલ્પ (iHelp) ફોર ઓટિઝમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110215125424/http://www.sfweekly.com/2010-08-11/news/ihelp-for-autism/ |date=2011-02-15 }}, [http://ww.sfweekly.com સાન ફ્રાન્સિસ્કો વીકલી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. સુધારો ઓક્ટોબર 1, 2010&lt;/ref&gt;

ઘણી કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ પણ આઇપેડ (iPad)નો ઉપયોગ કરે છે. ઓહિયો યંગસ્ટાઉનમાં યંગસ્ટાઉન સ્ટેટ યુનિવર્સિટીએ ફોલ 2010 સેમિસ્ટર માટે એમેઝોન કિન્ડલ, લેપટોપ કમ્પ્યુટર અને ફ્લિપ કેમેરાઓ ભાડે આપવા ઉપરાંત ત્રણ-કલાકના ભાડાએ આઇપેડ(iPad)  ઉપલબ્ધ બનાવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Shelly Xiaoli Zhu, Library Webmaster |url=http://www.maag.ysu.edu/about/ipadkindle.html |title=blogs in Library |publisher=Maag.ysu.edu |date=2010-09-01 |access-date=2010-11-11 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717095125/http://www.maag.ysu.edu/about/ipadkindle.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== રમત-ગમત ===
2010 મેજર લીગ બેઝબોલ ફ્રી એજન્સ સીઝન દરમિયાન, ખેલાડી કાર્લ ક્રોવફોર્ડનો એજન્ટ ક્રોવફોર્ડમાં રસ ધરાવતી સૂચિત ટીમોને આઇપેડ (iPad) મોકલતો હતો. આ આઇપેડ (iPad)માં તેના ખેલાડીને ચમકાવતી અને તેના ટીમમાં સમાવેશથી તેમને કઈ રીતે લાભ થઈ શકે તેની વિડિયો ક્લીપિંગ્સ પહેલીથી લોડ કરવામાં આવેલી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Mark Topkin, Staff Writer |url=http://www.tampabay.com/sports/baseball/rays/arbitration-nontender-decisions-to-come-this-week-for-tampa-bay-rays/1136877 |title=Rays Rumblings |publisher=tampabay.com |date=2010-11-28 |access-date=2010-12-07 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203021248/http://www.tampabay.com/sports/baseball/rays/arbitration-nontender-decisions-to-come-this-week-for-tampa-bay-rays/1136877 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== સંગીત ===
આઇપેડ (iPad) આઇટ્યુન મ્યુઝિક પ્લેબેક સોફ્ટવેર ઉપરાંત ઘણી સંગીત અંગેની એપ્લિકેશન્સના સર્જનમાં સહાયકારી બનવા સક્ષમ છે. તેમાં અવાજના નમૂનાઓ, ગીટાર અને અવાજની અસરના પ્રક્રિયકો, સિન્થેસાઇઝ્ડ અવાજ માટેના સિક્વેન્સર્સ અને નમૂના સંગ્રહ, વર્ચ્યુઅલ સિન્થેસાઇઝર્સ અને ડ્રમ મશીન્સ, થેરેમિન-સ્ટાઇલ અને અન્ય સ્પર્શથી પ્રતિભાવ આપતા સાધનો, ડ્રમ પેડ્સ અને અનેક અન્ય સાધનોનો સમાવેશ થાય છે. ગોરીલાઝનું 2010નું આલ્બમ, ''ધ ફોલ''  ડેમોન એલબાર્ન દ્વારા બેન્ડ સાથેના પ્રવાસ દરમિયાન માત્ર આઇપેડ (iPad) ના ઉપયોગ દ્વારા સર્જવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/11968925|title=Gorillaz are to release a free album on Christmas Day|publisher=BBC|work=BBC Newsbeat|date=December 10, 2010|access-date=December 25, 2010}}&lt;/ref&gt;

{{anchor|iPad 2}}

== આઇપેડ (iPad) 2 ==
ઓક્ટોબર 2010માં સ્ટીવ જોબ્સે ભવિષ્યનું આઇપેડ (iPad) 7-ઇંચનું સ્ક્રીન ધરાવતું હોવાની શક્યતાઓને નકારતાં જણાવ્યું હતું કે તે સોફ્ટવેરની રજૂઆત માટે ખૂબ જ નાની સ્ક્રીન બની જશે.&lt;ref name=&quot;not-7-inch&quot;&gt;{{cite news
|last=Bosker
|first=Bianca
|title=Apple's 'iPad 2' Won't Be A Smaller, 7-Inch Version, Steve Jobs Suggests
|publisher=[[The Huffington Post]]
|date=October 19, 2010
|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/19/apples-ipad-2-wont-be-a-s_n_767882.html
|access-date=January 7, 2011
}}&lt;/ref&gt; ટેબ્લેટ સ્ક્રિન માટે લઘુતમ 10 ઇંચ હોવાનું તેમણે જણાવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;not-7-inch&quot;/&gt;

ઇલેક્ટ્રોનિક એક્સેસરીઝ ઉત્પાદક ડેક્સિમે કાલ્પનિક આઇપેડ (iPad) 2 માટે બનાવેલું કેસ 2011 કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટ્રોનિક શોમાં થોડા સમય માટે રજૂ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Alleged iPad 2 case is 'just a guess'|url=http://edition.cnn.com/2011/TECH/gaming.gadgets/01/06/ces.ipad2.case/|publisher=Cable News Network|access-date=7 January 2011|author=John D. Sutter|date=07|month=January|year=2010|archive-date=9 જાન્યુઆરી 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110109145826/http://edition.cnn.com/2011/TECH/gaming.gadgets/01/06/ces.ipad2.case/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

એપલના આંતરિક લોકોએ અહેવાલ આપ્યો હતો કે આઇપેડ (iPad) 2નાં ગ્રાફિક ડ્યુઅલ-કોર પાવરવીઆર (PowerVR) એસજીX543એમપી2 (SGX543MP2) ધરાવતું હશે. એપલના આંતરિક સૂત્રો અનુસાર, આ વધારે સારું રેઝોલ્યુશન પૂરું પાડે છે અને 1080પી (1080p) વિડિયો પ્લેબેકને સપોર્ટ પૂરો પાડે છે.&lt;ref name=&quot;Appleinsider CPU&quot;&gt;{{cite web|title=Rumor: Next iPhone and iPad will have dual-core graphics chip|url=http://www.cnn.com/2011/TECH/mobile/01/17/iphone.ipad.dualcore.mashable/|publisher=Mashable, Inc.|access-date=18 January 2011|author=Stan Schroeder|date=17|month=January|year=2010}}&lt;/ref&gt;

== આ પણ જુઓ ==
{{Portal|Apple Inc.}}
{{Wikipedia-Books|Apple Inc.}}
* ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર – જનરલ ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર્સ.
* ઇ-બૂક (e-book) વાચકોની સરખામણી
* પોર્ટેબલ મિડીયા પ્લેયર્સની સરખામણી
* ટેબ્લેટ પીસી (PC)ની સરખામણી
* આઇઓએસ (iOS) ઉપકરણની યાદી
* ફ્લેક્સિબલ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ
* પેન કમ્પ્યુટિંગ ફોર અ બ્રોડ હિસ્ટરી ઓફ જેસ્ટર-બેઝ્ડ યુઝર ઇન્ટરફેસિસ

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{Commons category|iPad}}
* [http://www.apple.com/ipad/ આઇપેડ (iPad) સત્તાવાર સાઇટ]
* [http://www.apple.com/quicktime/qtv/specialevent0110/ એપલ સ્પેશિયલ ઇવેન્ટ જાન્યુઆરી 2010] એપલ ઇન્ક. (Inc.) જાન્યુઆરી 27, 2010
* [http://www.networkworld.com/slideshows/2010/012610-apple-innovations.html#slide1 આઇમેક (iMac)થી આઇપેડ (iPad): બિગ ટાઇમ એપલ ઇનોવેશન્સના 12 વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131112702/http://www.networkworld.com/slideshows/2010/012610-apple-innovations.html#slide1 |date=2010-01-31 }}
* [http://www.nngroup.com/reports/mobile/ipad/ipad-usability.pdf નીલ્સેન્સ આઇપેડ (iPad) યુઝેબિલિટી ફાઇન્ડિંગ્સ]

{{iOS}}
{{Apple hardware since 1998}}
{{Apple}}
{{ebooks}}


{{DEFAULTSORT:Ipad}}
[[શ્રેણી:આઇપેડ (IPad)]]
[[શ્રેણી:એપલ ઇન્ક. (Inc.) હાર્ડવેર]]
[[શ્રેણી:ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર્સ]]
[[શ્રેણી:આઇઓએસ (IOS) (એપલ)]]
[[શ્રેણી:એપલ પર્સનલ ડિજીટલ આસિસ્ટન્ટ્સ]]
[[શ્રેણી:મલ્ટિ-ટચ]]
[[શ્રેણી:વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) ઉપકરણ]]
[[શ્રેણી:આઇટ્યુન્સ (iTunes)]]
[[શ્રેણી:ટચસ્ક્રિન પોર્ટેબલ મિડિયા પ્લેયર્સ]]</text>
      <sha1>gtkmgbqf7bfmgiwecefvsdvrr2rxcfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>એચ-1બી વિઝા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32496</id>
    <revision>
      <id>907609</id>
      <parentid>906947</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T21:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160629" sha1="jwxuvqfiy7imho2clt92b0w8y26pkmo" xml:space="preserve">{{cleanup}}

'''એચ-1બી'''  (H-1B) એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં એવો વિઝા છે જે ઇમિગ્રેશન એન્ડ નેશનાલિટી એક્ટ, સેક્શન 101(એ)(15)(એચ) (101(a)(15)(H)) હેઠળ નોન-ઇમિગ્રેશન છે. તે યુ.એસ. (U.S.)ના નોકરીદાતાઓને વિશેષતા ધરાવતા વ્યવસાયોમાં કામચલાઉ ધોરણે વિદેશી કામદારોની ભરતી કરવાની છૂટ આપે છે. જો એચ-1બી (H-1B) દરજ્જાનો વિદેશી કર્મચારી કામ છોડે અથવા પ્રાયોજક નોકરીદાતા તેને છૂટો કરે તો કર્મચારીએ અન્ય નોન-ઇમિગ્રન્ટ દરજ્જા માટે અરજી કરીને તે દરજ્જો મેળવવો જ પડે અથવા અન્ય નોકરીદાતાની શોધ કરવી પડે (દરજ્જામાં ફેરફારની અરજી અને/અથવા વિઝામાં ફેરફારને આધિન), અથવા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ છોડવું પડે.

નિયમન પ્રમાણે “વિશેષતા ધરાવતા વ્યવસાય”ને માનવ પ્રયાસના ક્ષેત્રમાં ઉચ્ચતમ વિશેષતા ધરાવતા જ્ઞાનને સૈદ્ધાંતિક અને વ્યવહારિક રીતે લાગુ પાડવા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે&lt;ref&gt;[http://www.law.cornell.edu/uscode/html/uscode08/usc_sec_08_00001184----000-.html 8 યુ.એસ.સી 1184(આઇ)(1)(એ)] (8 U.S.C. 1184(i)(1)(A))&lt;/ref&gt; જે આર્કિટેક્ચર, એન્જિનિયરિંગ, [[ગણિત|ગણિત]], ભૌતિક વિજ્ઞાન, સમાજ વિજ્ઞાન, [[જૈવ તકનીક|બાયોટેકનોલોજી]], ઔષધ અને આરોગ્ય, શિક્ષણ, કાનૂન, એકાઉન્ટિંગ, વ્યાપાર વિશેષતાઓ, ધર્મ અને કળા પૂરતો મર્યાદિત નથી, જેમાં ઓછામાં ઓછી સ્નાતકની ડિગ્રી અથવા તેને સમકક્ષ મેળવવામાં આવી હોય.&lt;ref&gt;[http://www.law.cornell.edu/uscode/html/uscode08/usc_sec_08_00001184----000-.html 8 યુ.એસ.સી 1184(આઇ)(1)(બી)] (8 U.S.C. 1184(i)(1)(B))&lt;/ref&gt; (ફેશન મોડલ્સ અપવાદ છે જેઓ “વિશિષ્ટ પાત્રતા અને ક્ષમતા” ધરાવતા હોવા જોઈએ.)&lt;ref&gt;[http://www.law.cornell.edu/uscode/html/uscode08/usc_sec_08_00001101----000-.html 8 યુ.એસ.સી 1101(એ)(15)(એચ)(આઇ)] (8 U.S.C. 1101(a)(15)(H)(i))&lt;/ref&gt; તેવી જ રીતે વિદેશી કર્મચારીઓએ ઓછામાં ઓછી એક સ્નાતક ડિગ્રી અથવા તેને સમકક્ષ અને જે તે ક્ષેત્રમાં પ્રેક્ટિસ કરવી હોય તો સરકારી લાઇસન્સ ધરાવવું જરૂરી છે.  એચ-1બી (H-1B) કામની મંજૂરી ચૂસ્ત પણે નોકરીદાતા દ્વારા પ્રાયોજિત કરાતા રોજગાર માટે મર્યાદિત છે.  

==રોકાણનો ગાળો==
રોકાણનો ગાળો ત્રણ વર્ષનો છે જે વધીને છ વર્ષ થઇ શકે છે.  ચોક્કસ સંજોગોમાં મહત્તમ રોકાણના ગાળાના અપવાદ મળે છે.
# કામદાર પ્રમાણપત્ર અરજી દાખલ કરવામાં આવી હોય અને ઓછામાં ઓછા 365 દિવસથી પેન્ડિંગ હોય તો અવધિમાં એક વર્ષનું લંબાણ અને,
#આઇ-140 (I-140) ઇમિગ્રેશન પિટીશન મંજૂર કરવામાં આવી હોય તો અવધિમાં ત્રણ વર્ષનું લંબાણ.
રોકાણના સમયગાળા પર મર્યાદા હોવા છતાં વિઝા અસલમાં જેના માટે ઇશ્યૂ કરવામાં આવ્યા હોય તે કામમાં જ વ્યક્તિ રહે તેવી કોઇ જરૂરિયાત નથી. તેને એચ1બી (H1B) પોર્ટેબિલિટી અથવા ટ્રાન્સફર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે નવો નોકરીદાતા અન્ય એચ1બી (H1B) વિઝાને પ્રાયોજન કરે તેના પર આધારિત છે જે ક્વોટાને આધિન હોય અથવા ન હોય. કર્મચારી-નોકરીદાતા વચ્ચેના સંબંધનો અંત આવે તો વર્તમાન કાયદા હેઠળ એચ1બી (H1B) વિઝા હેઠળ કોઇ છૂટછાટનો ગાળો નથી.

==કોંગ્રેસની વાર્ષિક સંખ્યાત્મક મર્યાદા==
વર્તમાન કાયદા પ્રમાણે દરેક રાજકોષીય વર્ષ (એફવાય (FY))માં 65,000 નવા લોકોને વિઝા આપી શકાય છે અથવા એચ-1બી (H-1B) દરજ્જો આપી શકાય છે. આ ઉપરાંત ટોચમર્યાદામાંથી તમામ એચ-1બી (H-1B) નોન-ઇમિગ્રન્ટ્સને બાકાત કરવામાં આવે છે જેઓ યુનિવર્સિટી અને બિન-નફાલક્ષી રિસર્સ સંસ્થાઓ પર (પરંતું તેના માટે હોય તે જરૂરી નથી) કામ કરે છે.&lt;ref&gt;અમેરિકન કમ્પિટિટિવનેસ ઇન 21સ્ટ સેન્ચ્યુરી એક્ટ, પબ. લાઇસન્સ નંબર 106-313, 114 સ્ટેટ.1251, 2000 એસ. 2045; પબ. લાઇસન્સ નંબર 106-311, 114 સ્ટેટ. 1247 (ઓક્ટોબર 17, 2000), 2000 એચઆર 5362; 146 કોંગ. એક. એચ9004-06 (ઓક્ટોબર 5, 2000)&lt;/ref&gt; તેનો અર્થ એવો થયો કે સંસ્થા પર કામ કરતા કોન્ટ્રાક્ટરો, જેઓ સીધા તેના હેઠળ નોકરી કરતા હોય તે જરૂરી નથી, ને ટોચમર્યાદામાં મુક્તિ મળી શકે છે. મુક્ત વ્યાપાર સંધિના કારણે ચિલીના નાગરિકો માટે 1,400 અને સિંગાપોરના નાગરિકો માટે 5,400ની સંખ્યાત્મક મર્યાદા અલગ તારવવામાં આવી છે. યુ.એસના વિશ્વવિદ્યાલયોમાંથી માસ્ટર્સ કે તેનાથી ઊંચી ડિગ્રી ધરાવતા 20,000 વિદેશી નાગરિકો માટે એચ-1બી (H-1B) વિઝાની મર્યાદામાંથી મુક્તિ આપવામાં આવે છે.

વાર્ષિક ટોચમર્યાદામાં કામચલાઉ વધારો કરવા છતાં 2000ના દાયકાની મધ્યમાં ઉપલબ્ધ વિઝાઓમાં એક વાર્ષિક ઘટની શરૂઆત થઇ હતી.&lt;ref&gt;[http://news.pacificnews.org/news/view_article.html?article_id=112afaf131da3c8e859e1ffae621cd0e અનધર યર, અનધર એચ-1બી (H-1B) ક્રાઇસિસ, ફ્રાન્ક નેલ્સન, એટર્ની, એશિયન જર્નલ સપ્ટેમ્બર 05, 2005]&lt;/ref&gt;  રાજકોષીય વર્ષ 2001, રાજકોષીય વર્ષ 2002 અને રાજકોષીય વર્ષ 2003માં આ સંખ્યા વધારીને 195,000 કરવામાં આવી હતી. ગૃહ સુરક્ષા વિભાગે 2004માં આશરે 132,000 અને 2005માં 117,000 એચ-1બી (H-1B) વિઝાને મંજૂરી આપી હતી.&lt;ref&gt;ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ હોમલેન્ડ સિક્યુરિટી એન્યુઅલ રિપોર્ટ્સ ઓન ધ એચ-1બી (H-1B) વિઝા પ્રોગ્રામ ફોર 2004 એન્ડ 2005&lt;/ref&gt; 2 એપ્રિલ, 2007 પ્રથમ દિવસ હતો જ્યારે નોકરીદાતા એચ-1બી (H-1B) કામદાર માટે પ્રથમ બિઝા માટે અરજી કરી શકતા હતા જે 1 ઓક્ટોબર, 2007થી લાગુ થતું હતું. 3 એપ્રિલ, 2007ના રોજ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સિટિઝનશિપ એન્ડ ઇમિગ્રેશન સર્વિસિસએ જાહેરાત કરી હતી કે તેને 65,000ની ટોચ મર્યાદા કરતા 2 એપ્રિલે વધુ અરજીઓ મળી હતી. એજન્સીના નિયમો પ્રમાણે દાખલ કર્યાના પ્રથમ દિવસે જ મર્યાદાએ પહોંચી જવાય ત્યારે પ્રથમ બે દિવસમાં મળેલી તમામ અરજીઓને લોટરીમાં મૂકીને તેના પરથી પ્રાપ્ય વિઝાઓની ફાળવણી નક્કી કરવામાં આવે છે. 2008માં યુએસ 2009 રાજકોષીય વર્ષ એચ-1બી (H-1B) વિઝાનો ક્વોટા અરજીની કામગીરીમાં એક સપ્તાહમાં હાંસલ થયો હતો. 2008માં કુલ 276,252 વિઝા આપવામાં આવ્યા હતા અને 2009માં આ સંખ્યા સહેજ ઘટીને 214,271 થઈ હતી.&lt;ref name=&quot;USCIS Report&quot;&gt;[http://www.uscis.gov/USCIS/Resources/Reports%20and%20Studies/H-1B/h1b-fy-09-characteristics.pdf યુએસ સિટિઝન એન્ડ ઇમિગ્રેશન સર્વિસિસ કેરેક્ટરિસ્ટિક્સ ઓફ એચ1બી (H1B) સ્પેશિયાલિટી ઓક્યુપેશન વર્કર્સ ફોર ફિસ્કલ યર 2009]&lt;/ref&gt; અમેરિકન ઇમિગ્રેશન લોયર્સ એસોસિયેશન (એઆઇએલએ (AILA))એ આ પરિસ્થિતિને કટોકટી ગણાવી હતી અને આ પરિસ્થિતિની નોંધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ, બિઝનેસવીક અને વોશિંગ્ટન પોસ્ટ પર લેવાઈ હતી. પોતાની કામદારોની જરૂરિયાતનું આયોજન નહીં થઇ શકે તેવી ચિંતાથી નોકરીદાતાઓએ કોંગ્રેસ પર દબાણ વધાર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;WSJ&quot;&gt;{{Cite web |url=http://blogs.wsj.com/washwire/2007/03/28/visa-window-opens-scramble-is-about-to-begin/ |title=વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ, માર્ચ, 2007 |access-date=2011-05-30 |archive-date=2012-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012135726/http://blogs.wsj.com/washwire/2007/03/28/visa-window-opens-scramble-is-about-to-begin/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; માઇક્રોસોફ્ટના ચેરમેન બિલ ગેટ્સએ વિસ્તૃત વિઝા કાર્યક્રમ વતી 2007માં કેપિટોલ હિલ ખાતે જુબાની આપી હતી જેમાં ''“નોકરીદાતાઓ કુશળ કામદારોની આયાત કરીને રોજગારીની અછત ન પૂરી શકે તો (અમેરિકાના અર્થતંત્રને) જોખમ વિશે ચેતવણી'' ” આપવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;WSJ&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ''કોંગ્રેસે આ અછત દૂર કરવા એક ખરડા વિશે વિચારણા કરી હતી,&lt;ref&gt;[http://www.aila.com/content/default.aspx?docid=22101 એસ.1092: હાઇ-ટેક વર્કર રિલીફ એક્ટ ઓફ 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707094759/http://www.aila.com/content/default.aspx?docid=22101 |date=2011-07-07 }}. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસ '' વાયા અમેરિકન ઇમિગ્રેશન લોયર્સ એસોસિયેશન.''&lt;/ref&gt; પરંતુ અંતે કાર્યક્રમ સુધાર્યો ન હતો.&lt;ref&gt;[http://www.thomas.gov/cgi-bin/bdquery/z?d110:SN01092:@@@L&amp;amp;summ2=m&amp;amp;#major%20actions એસ.1092: હાઇ-ટેક વર્કર રિલીફ એક્ટ ઓફ 2007]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Thomas.gov''. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ લાઇબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસ. '' ''સુધારો 2008-06-12''&lt;/ref&gt; '' ''કાર્યક્રમમાં કોઇ સુધારો થયો ન હતો, જોકે, તે પસાર થયો હતો.'' 

==યુએસના કામદારોના રક્ષણ માટે નોકરીદાતાઓનું પ્રમાણપત્ર==
વિદેશી કર્મચારીઓના કારણે યુએસના કર્મચારીઓને ખસેડવામાં ન આવે અથવા તેમના વેતન કે કામની પરિસ્થિતિમાં વિપરીત અસર ન થાય તે જોવાની જવાબદારી યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર (ડીઓએલ (DOL))ની છે.

એચ-1બી (H-1B) વિઝાની મંજૂરી માંગી રહેલા એચ-1બી (H-1B) નોન-ઇમિગ્રન્ટને નોકરી પર રાખતા અગાઉ નોકરીદાતાએ તેની જગ્યા વિશે જાહેરાત આપવાની જરૂર નથી, પરંતુ નોકરીદાતાએ કર્મચારીઓના પ્રતિનિધિને એલસીએ (LCA) (લેબર કન્ડિશન એપ્લિકેશન) વિશે જાણ કરવી પડે છે અથવા આવું કોઇ પ્રતિનિધિત્વ ન હોય તો નોકરીદાતાએ કામના સ્થળે અને નોકરીદાતાની કચેરીમાં તે એલસીએ (LCA) પ્રકાશિત કરવું પડે છે.&lt;ref name=&quot;murthy&quot;&gt;{{Citation
  | title = Overview : H1B Visas for Temporary Professional Workers
  | publisher = The Law Office of Sheela Murthy, P.C.
  | date = 2003-09-19
  | url = http://www.murthy.com/news/UDtempro.html
  | archiveurl = https://www.webcitation.org/5rxYX1rWE?url=http://www.murthy.com/news/UDtempro.html
  | archivedate = 2010-08-13
  | access-date = 2010-08-13
  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;workpermitcom&quot;&gt;{{Citation
  | title = H-1B Visa
  | publisher = Workpermit.com
  | url = http://www.workpermit.com/us/investor_h-1b.htm
  | archiveurl = https://www.webcitation.org/5rxYdicOo?url=http://www.workpermit.com/us/investor_h-1b.htm
  | archivedate = 2010-08-13
  | access-date = 2010-08-13
  }}&lt;/ref&gt;

નોકરીદાતાએ એ બાબતની ખાતરી આપવી પડે છે કે નોકરીદાતા દ્વારા સમાન અનુભવ અને સંબંધિત કામની લાયકાત માટે અન્ય કામદારોને ચુકવવામાં આવતા વાસ્તવિક પગારની સમકક્ષ ચુકવવામાં આવે છે અથવા વૈકલ્પિક રૂપે સંબંધિત રોજગાર માટે તે ક્ષેત્રમાં વ્યવસાય માટે પ્રવર્તમાન વેતન, બેમાંથી જે વધુ હોય તે ચુકવાય છે.  એલસીએ (LCA) પર હસ્તાક્ષર કરીને નોકરીદાતા એ બાબતનું પ્રમાણ આપે છે કે રોજગારના સંબંધિત ક્ષેત્રમાં પ્રવર્તમાન વેતન ચુકવવામાં આવશે, સમાન કામગીરી કરતા અમેરિકન કામદારની કામની સ્થિતિ પર વિપરીત અસર નહીં થાય, રોજગારના સ્થળે હડતાલ કે લોકઆઉટ થાય તેવો કોઇ કામદાર વિવાદ નહીં થાય,&lt;ref name=&quot;murthy&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;workpermitcom&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અને સમાન કામ કરતા અન્ય કામદારોને અપાતા લાભની સમકક્ષ વેતન વિદેશી કામદારોને પણ ચુકવાશે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=USDOL Targeting H-1B Pay/Benefits Compliance |first=Kim |last=Thompson |date=January 6, 2011 |work=Mondaq Business Briefing |publisher=Fisher &amp; Phillips LLP |url=http://www.mondaq.com/unitedstates/article.asp?article_id=119524 }}&lt;/ref&gt;
કાયદા પ્રમાણે એચ1-બી (H-1B) કામદારોને સમાન વ્યવસાય અને ભૌગોલિક સ્થળ માટે પ્રવર્તમાન દર કરતા ઊંચું વેતન આપવું પડશે અથવા નોકરીદાતા સમાન પ્રકારના કર્મચારીઓને જે ચુકવે છે તેની સમાન આપવું પડશે. અન્ય પરિબળો, જેમ કે ઉંમર અને કૌશલ્યને પ્રવર્તમાન વેતનમાં ગણતરીમાં લેવાની મંજૂરી આપવામાં આવી ન હતી. નોકરીદાતાના ઉપયોગ માટે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર ચાર કૌશલ્ય આધારિત પ્રવર્તમાન વેતન સ્તર પૂરા પાડી શકે તે માટે કોંગ્રેસે 2004માં કાર્યક્રમમાં ફેરફાર કર્યો હતો. કાયદાની મંજૂરી ધરાવતી આ એકમાત્ર એવી પ્રવર્તમાન વેતન પદ્ધતિ છે જેમાં વ્યવસાય અને સ્થળ સિવાયના પરિબળોને સામેલ કરાયા છે. 

આ અરજીઓ માટે મંજૂરીની પ્રક્રિયા નોકરીદાતાના પ્રમાણપત્ર અને દસ્તાવેજી પૂરાવા સોંપવા પર આધારિત છે. નોકરીદાતા યુએસના કોઇ કામદારની જગ્યાએ ભરતી કરતા હોય તો તેમને જવાબદારી વિશે જાણ કરવામાં આવે છે. 

==યુએસ કામદારના શિક્ષણ અને તાલીમ માટે એચ-1બી (H-1B) ફી નક્કી કરવામાં આવી==
2007માં યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર, એમ્પ્લોયમેન્ટ એન્ડ ટ્રેનિંગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (ઇટીએ (ETA))એ બે કાર્યક્રમો નોંધાવ્યા, હાઇ ગ્રોથ ટ્રેનિંગ ઇનિશિયેટિવ અને વર્કફોર્સ ઇનોવેશન રિજનલ ઇકોનોમિક ડેવલપમેન્ટ (વાયર્ડ (WIRED)) જેને યુએસના કામદારોને શિક્ષણ આપવા તથા તાલીમ માટે એચ-1બી (H-1B) ફીમાંથી અનુક્રમે 284 મિલિયન ડોલર અને 260 મિલિયન ડોલર મળ્યા છે અથવા મળવાના છે.{{Citation needed|date=July 2008}}

==એચ-1બી (H-1B) કામદારો માટે આવક વેરાનો દરજ્જો==
એચ-1બી (H-1B) કામદારો ''નોન-રેસિડન્ટ એલિયન્સ''  કે ''રેસિડન્ટ એલિયન્સ'' માંથી કઇ શ્રેણીમાં આવે છે તેના આધારે તેમની આવક પર કર નક્કી થાય છે. કર હેતુથી નોન-રેસિડન્ટ એલિયન પર માત્ર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં થતી આવક પર કર લાગુ પડે છે જ્યારે કર હેતુથી રેસિડન્ટ એલિયન માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અંદર તથા બહારથી કર લાગુ થાય છે.

આ વર્ગીકરણ “નોંધપાત્ર હાજરી પરીક્ષણ”ના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છેઃ જો નોંધપાત્ર હાજરી પરીક્ષણ એવું દર્શાવે કે એચ-1બી (H-1B) વિઝાધારક રહેવાસી છે, તો અન્ય કોઇ પણ યુએસ નાગરિકની જેમ આવક પર કર લાગે છે અને ફોર્મ 1040 દ્વારા અને આવશ્યક શેડ્યુલથી તે ભરી શકાય છે, નહીંતર, વિઝાધારકે નોન-રેસિડન્ટ એલિયન તરીકે ટેક્સ ફોર્મ 1040એનઆર (1040NR) અને 1040એનઆર-ઇઝેડ (1040NR-EZ) દ્વારા ટેક્સ ભરવો જ પડે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને વિઝાધારકના નાગરિકત્વના દેશ વચ્ચે કર સંધિ હોય તો તેઓ લાભ માટે ક્લેઇમ કરી શકે છે.

જે લોકોનું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રથમ વર્ષ છે તેઓ સમગ્ર વર્ષ માટે કર હેતુથી રહેવાસી તરીકે ગણતરીમાં લેવાનું પસંદ કરી શકે છે અને તેમણે તે વર્ષે વૈશ્વિક આવક પર કર ચુકવવો જ પડશે. આ “પ્રથમ વર્ષની પસંદગી”નું વર્ણન આઇઆરએસ (IRS) પબ્લિકેશન 519માં કરવામાં આવ્યું છે અને વ્યક્તિ તેના સમગ્ર જીવનમાં એક જ વખત તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

જીવનસાથીના વિઝાનો દરજ્જો કોઇ પણ હોય, તેની પાસે માન્યતાપ્રાપ્ત ઇન્ડિવિજ્યુઅલ ટેક્સપેયર આઇડેન્ટિફિકેશન નંબર (આઇટીઆઇએન (ITIN)) અથવા સોશિયલ સિક્યોરિટી નંબર (એસએસએન (SSN)) હોવો જરૂરી છે જેનાથી તેને એચ-1બી (H-1B)ધારક સાથે સંયુક્ત ટેક્સ રિટર્નમાં સામેલ કરી શકાય છે.

એચ-1બી (H-1B)ધારકો માટે ટેક્સ ભરવાના નિયમો વ્યક્તિગત પરિસ્થિતિના આધારે જટીલ હોઇ શકે છે. વિદેશીઓ માટેના નિયમોની સમજ માટે વ્યવસાયિક કર આયોજનકારની સલાહ લેવા ઉપરાંત [http://www.irs.gov/pub/irs-pdf/p519.pdf આઇઆરએસ (IRS) પબ્લિકેશન 519, યુએસ ટેક્સ ગાઇડ ફોર એલિયન્સ]નો સંદર્ભ જોઇ શકાય છે.

==એચ-1બી (H-1B) રોજગાર==
યુએસસીઆઇએસ (USCIS) પ્રમાણે, &quot;''એચ-1બી (H-1B) એલિયન્સ માત્ર અરજકર્તા યુએસ નોકરીદાતા માટે અને અરજીમાં વર્ણવેલ એચ-1બી (H-1B) પ્રવૃત્તિ કામ કરી શકે છે.'' ''યોગ્ય નિયમો (જેમ કે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર રુલ્સ)નું પાલન થતું હોય તો અરજકર્તા યુએસ નોકરીદાતા એચ-1બી (H-1B) કામદારને અન્ય નોકરીદાતાના કામના સ્થળે કામ માટે મોકલી શકે છે. '' ''એચ-1બી (H-1B) એલિયન્સ એકથી વધુ યુએસ નોકરીદાતા માટે કામ કરી શકે છે, પરંતુ તેણે દરેક નોકરીદાતા દ્વારા મંજૂર કરાયેલ ફોર્મ આઇ-129 (I-129) મેળવવું પડશે.&quot;'' &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uscis.gov/graphics/howdoi/h1b.htm |title=એચ-1બી (H-1B) ફ્રિક્વન્ટલી આસ્ક્ડ ક્વેશ્ચન્સ |access-date=2011-05-30 |archive-date=2008-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511165157/http://www.uscis.gov/graphics/howdoi/h1b.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

એચ-1બી (H-1B) વિઝાધારકો તબીબીસંભાળ અને સામાજિક સુરક્ષા ટેક્સ ચુકવી શકે છે અને સામાજિક સુરક્ષાના લાભો માટે લાયક ગણાય છે. તેઓ સ્ટેટ અને ફેડરલ કર પણ ચુકવે છે.

==મહત્તમ ગાળા અંગે યુએસ નીતિ==
સૈદ્ધાંતિક રીતે, એચ-1બી (H-1B) વિઝાનો મહત્તમ ગાળો છ વર્ષનો છે. (અસામાન્ય સંરક્ષણ મંત્રાલયને લગતા પ્રોજેક્ટ સંબંધિત કાર્ય માટે દશ વર્ષ). એચ-1બી ધારક છ વર્ષ પછી યુએસમાં કામ ચાલુ રાખવા માંગતા હોય, પરંતુ કાયમી વસવાટનો દરજ્જો મેળવ્યો ન હોય, તેણે નવા એચ-1બી (H-1B) વિઝાની પુનઃઅરજી કરતા અગાઉ યુએસ બહાર એક વર્ષ રહેવું પડશે.

એચ-1બી (H-1B) વિઝાના છ વર્ષના ગાળા માટે સામાન્ય રીતે બે અપવાદ છેઃ

*જો કોઇ વિઝાધારકે એચ-1બી (H-1B) વિઝા મેળવ્યાના પાંચ વર્ષ પૂરા થાય તે પહેલા આઇ-140 (I-140) ઇમિગ્રન્ટ અરજી અથવા લેબર સર્ટિફિકેશન દાખલ કર્યું હોય, તો તેમના કાયમી વસવાટની અરજી પર નિર્ણય ન લેવાય ત્યાં સુધી તેમને એક વર્ષ અથવા ત્રણ વર્ષની વૃદ્ધિના આધારે એચ-1બી (H-1B) વિઝા રિન્યૂ કરવા દેવાય છે.

*જો વિઝાધારકની ''માન્ય''  આઇ-140 (I-140) ઇમિગ્રન્ટ પિટીશન ધરાવતો હોય, પરંતુ પ્રાથમિકતાની તારીખ આવી ન હોવાથી તેણે ગ્રીન કાર્ડની પ્રક્રિયા માટે પ્રથમ પગલું લીધું ન હોય તો તે એચ-1બી (H-1B) વિઝા માટે ત્રણ વર્ષનું વિસ્તરણ (એક્સ્ટેન્શન) મેળવવા હકદાર છે. આ અપવાદ ટ્વેન્ટી ફર્સ્ટ સેન્ચુરી એક્ટ, 2000ના અમેરિકન કોમ્પિટિટિવનેસ દ્વારા સર્જાયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uscis.gov/lpBin/lpext.dll/inserts/publaw/publaw-22369?f=templates&amp;fn=document-frame.htm#publaw-pl106313 |title=અમેરિકન કમ્પિટિટિવનેસ ઇન ધ ટ્વેન્ટી ફર્સ્ટ સેન્ચ્યુરી એક્ટ ઓફ 2000 |access-date=2021-07-09 |archive-date=2005-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051208235434/http://uscis.gov/lpbin/lpext.dll/inserts/publaw/publaw-22369?f=templates&amp;fn=document-frame.htm#publaw-pl106313 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== એચ-1બી (H-1B) અને કાનુની ઇમિગ્રેશન ==
એચ1-બી (H-1B) વિઝા નોન-ઇમિગ્રન્ટ વિઝા હોવા છતાં તે ''ડ્યુઅલ ઇન્ટેન્ટ''  તરીકે માન્ય બહુ ઓછી વિઝા કેટેગરી પૈકી એક છે, એટલે કે એચ-1બી (H-1B) વિઝાધારક તેની પાસે વિઝા હોય ત્યારે કાનૂની ઇમિગ્રેશન ઇરાદો (ગ્રીન કાર્ડની અરજી માટે અને તે મેળવવા) દર્શાવી શકે છે. ભૂતકાળમાં રોજગાર આધારિત ગ્રીન કાર્ડ પ્રક્રિયામાં માત્ર થોડા વર્ષો લાગતા હતા, જે ગાળો એચ-1બી (H-1B) વિઝાના ગાળા કરતા ઓછો હતો. જોકે તાજેતરના સમયમાં કાનુની રોજગાર આધારિત ઇમિગ્રેશન પ્રક્રિયાને એટલી હદે પાછળ ધકેલવામાં આવી છે કે ચોક્કસ દેશોના કુશળ વ્યવસાયિક અરજકર્તાઓને ગ્રીન કાર્ડ મેળવવા માટે ઘણા વર્ષો લાગી જાય છે. એચ-1બી (H-1B) વિઝાનો ગાળો બદલાયો નથી તેથી તેનો અર્થ એ થયો કે ઘણી મોટી સંખ્યામાં એચ-1બી (H-1B) વિઝાધારકોએ એક વર્ષ કે ત્રણ વર્ષની વૃદ્ધિમાં પોતાના વિઝા રિન્યુ કરવા પડે છે જેથી તેમની ગ્રીન કાર્ડની અરજી પર પ્રક્રિયા ચાલુ હોય ત્યારે તેઓ કાનુની દરજ્જો ચાલુ રાખી શકે.

==ક્વોટા અને ક્વોટામાં ફેરફાર==
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં દર વર્ષે ઈશ્યૂ કરાતા નવા એચ-1બી (H-1B) વિઝા વાર્ષિક કોંગ્રેસ દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવતા ક્વોટાને આધિન છે. દરેક એચ-1બી (H-1B) ક્વોટા 1 ઓક્ટોબરથી શરૂ થતા ચોક્કસ નાણાકીય વર્ષને લાગુ થાય છે. આગામી નાણાકીય વર્ષ માટેની અરજીઓ આગળની 1 એપ્રિલથી (તે તારીખ પછીના પ્રથમ કામના દિવસ) સ્વીકારવામાં આવે છે. જે લાભાર્થીઓ આ વાર્ષિક ક્વોટાને આધિન નથી તેમાં એ લોકો સામેલ છે જેઓ હાલમાં એચ-1બી (H-1B) દરજ્જો ધરાવે છે અથવા છેલ્લા છ વર્ષમાં કોઇ સમયે એચ-1બી (H-1B) દરજ્જો ધરાવતા હતા. વાર્ષિક ક્વોટાથી ઉચ્ચ તકનીકી ઉદ્યોગ પર ભારે અસર થઈ છે. તે દર વર્ષે સામાન્ય રીતે 65,000 પર નિશ્ચિત કરવામાં આવે છે જેમાં યુનિવર્સિટીઓ અને કોલેજ જેવા મુક્તિ મેળવતા સંગઠનોના કામદારોને કેટલીક છૂટછાટો મળે છે. (નોંધઃ સામાન્ય માન્યતાથી વિપરીત બિન-નફાલક્ષી સંગઠનો મુક્તિ મેળવતા નથી પરંતુ તેઓ યુનિવર્સિટી કે કોલેજ સાથે સંકળાયેલા હોય તો તેમને છૂટછાટ મળી શકે છે.){{Citation needed|date=October 2010}} 2000માં કોંગ્રેસે યુનિવર્સિટીઓ અને સરકારી સંશોધન પ્રયોગશાળાઓ માટે જતા એચ-1બી (H-1B) વિઝાને ક્વોટામાંથી કાયમી મુક્તિ આપી હતી.

1990ના દાયકામાં ક્વોટાના શરૂઆતના વર્ષોમાં આ ક્વોટા વાસ્તવમાં ભાગ્યે જ પૂરો થતો હતો. 1990ના દાયકાના મધ્યમાં વહેલા તે પહેલાના ધોરણે આ ક્વોટા દર વર્ષે ભરાઈ જતો હતો, તેના કારણે નવા એચ-1બી (H-1B)ને ઘણી વાર નકારી કાઢવામાં આવતા હતા અથવા તેમાં વિલંબ થતો હતો કારણ કે વાર્ષિક ક્વોટા પહેલેથી ભરાઈ જતો હતો. 1998માં ક્વોટા પ્રથમ 115,000 સુધી અને પછી 2000માં વાર્ષિક 195,000 સુધી વધારવામાં આવ્યો હતો. જે વર્ષોમાં ક્વોટા 195,000નો હતો ત્યારે તે ક્યારેય પૂરાયો ન હતો.{{Citation needed|date=October 2010}}

કોંગ્રેસે 1999માં પસાર કરેલા કામચલાઉ વધારાની મુદ્દત સમાપ્ત થઈ ત્યારે નાણાકીય વર્ષ 2004માં ક્વોટા ઘટાડીને 90,000 કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારથી દર વર્ષે ક્વોટા ઝડપથી ભરાઇ જાય છે, તેથી એચ-1બી (H-1B) મેળવવું વધુને વધુ મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. તાજેતરમાં બેઝિક ક્વોટા 65,000 કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ યુએસ એડવાન્સ્ડ ડિગ્રીઓ ધરાવતા વિદેશી કર્મચારીઓ માટે વધારાના 20,000 વિઝા શક્ય બન્યા હતા. કુલ 65,000માંથી 6,800 [[ચીલી|ચિલી]] અને [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]]ના નાગરિકો માટે તેમના દેશો સાથે મુક્ત વ્યાપાર સંધિના ભાગરૂપે પ્રારંભમાં અનામત રાખવામાં આવ્યા હતા. જોકે, સંધિ હેઠળ અનામત વિઝાનો ઉપયોગ કરવામાં ન આવે તો તે ફરી જનરલ પૂલમાં જાય છે. 65,000 ક્વોટા બહાર દર વર્ષે 10,500 વિઝા ઓસ્ટ્રેલિયન નાગરિકોને આવા જ પરંતુ વધુ લવચિક કાર્યક્રમ ઇ-3 (E-3) વિઝા કાર્યક્રમ હેઠળ ઉપલબ્ધ છે.{{Citation needed|date=October 2010}}

1 ઓક્ટોબર 2006થી શરૂ થતા નાણાકીય વર્ષ 2007 માટે વર્ષ માટે વિઝાનો સમગ્ર ક્વોટા 26 મે, 2006ના રોજ,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arstechnica.com/news.ars/post/20060602-6971.html |title=2007 એચ-1બી (H-1B) વિઝા લિમિટ ઓલરેડી રીચ્ડ |access-date=2011-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605002726/http://arstechnica.com/news.ars/post/20060602-6971.html |archive-date=2008-06-05 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સંબંધિત નાણાકીય વર્ષની શરૂઆત અગાઉ 2 મહિના કરતા ઓછા સમયમાં ખતમ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arstechnica.com/news.ars/post/20060602-6971.html |title=2007 એચ-1બી (H-1B) વિઝા લિમિટ ઓલરેડી રીચ્ડ |access-date=2011-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605002726/http://arstechnica.com/news.ars/post/20060602-6971.html |archive-date=2008-06-05 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વધારાના 20,000 એડવાન્સ્ડ ડિગ્રી એચ-1બી (H-1B) વિઝા 26 જુલાઈએ સમાપ્ત થાય છે. નાણાકીય વર્ષ 2008 માટે સમગ્ર ક્વોટા અરજી સ્વીકારવાના પ્રથમ દિવસ 2 એપ્રિલની સમાપ્તિ અગાઉ ખતમ થઈ ગયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.immigration.com/newsletter/H-1B%202007%20Quota.pdf |title=યુએસસીઆઇએસ (USCIS) રીચીસ બાય ફિસ્કલ યર 2008 એચ-1બી (H-1B) કેપ |access-date=2011-05-30 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135242/http://www.immigration.com/newsletter/H-1B%202007%20Quota.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; યુએસસીઆઇએસ (USCIS) નિયમો હેઠળ 2 એપ્રિલ અને 3 એપ્રિલે મેળવવામાં આવેલી 123,480 અરજીઓ જે ટોચમર્યાદાને આધિન હતી તે ભરાઈ ગઇ હતી અને ત્યાર બાદ 65,000ને વધુ પ્રક્રિયા માટે યાદચ્છિક રીતે પસંદ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.uscis.gov/files/pressrelease/H1Bfy08CapUpdate041307.pdf યુએસસીઆઇએસ (USCIS) રન્સ રેન્ડમ સિલેક્શન પ્રોસેસ ફોર એચ-1બી (H-1B)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226173044/http://www.uscis.gov/files/pressrelease/H1Bfy08CapUpdate041307.pdf |date=2011-02-26 }}, યુએસસીઆઇએસ (USCIS), એપ્રિલ 13, 2007&lt;/ref&gt; નાણાકીય વર્ષ 2008 માટે વધારાના 20,000 એડવાન્સ્ડ ડિગ્રી એચ-1બી (H-1B) વિઝા 30 એપ્રિલે સમાપ્ત થઈ ગયા હતા.

નવેમ્બર 2006ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયેલા એચ-1બી (H-1B) વિઝા અંગેના વાર્ષિક અહેવાલમાં યુએસસીઆઈએસ (USCIS)માં જણાવાયું હતું કે તેણે નાણાકીય વર્ષ 2004માં 131,000 અને નાણાકીય વર્ષ 2005માં 117,000 એચ-1બી (H-1B) વિઝા મંજૂર કર્યા હતા.{{Citation needed|date=October 2010}} આ સંખ્યામાં વધારો એટલા માટે થયો છે કારણકે નોકરીદાતા જો યુનિવર્સિટી અથવા રિસર્ચ લેબ હોય તો એચ-1બી (H-1B) વિઝાને ટોચ મર્યાદામાંથી મુક્તિ આપી શકાય તેમ છે.

નાણાકીય વર્ષ 2009 માટે યુએસસીઆઇએસ (USCIS)એ 8 એપ્રિલ 2008ના રોજ જાહેરાત કરી હતી કે તે વર્ષ માટે 20,000 એડવાન્સ્ડ અને 65,000 ક્વોટા માટે વિઝાનો સમગ્ર ક્વોટા ભરાઇ ગયો છે. યુએસસીઆઇએસ (USCIS) 1 એપ્રિલથી 7 એપ્રિલ 2008 દરમિયાન મેળવેલ તમામ ફાઇલિંગ માટે લોટરી કરતા અગાઉ પ્રારંભિક ડેટા એન્ટ્રી કરશે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=c5b6628090e29110VgnVCM1000004718190aRCRD&amp;vgnextchannel=68439c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD |title=યુએસસીઆઇએસ (USCIS) રીચીસ ફિસ્કલ યર 2009 એચ-1બી (H-1B) કેપ |access-date=2021-08-24 |archive-date=2013-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130630102227/http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=c5b6628090e29110VgnVCM1000004718190aRCRD&amp;vgnextchannel=68439c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

નાણાકીય વર્ષ 2010 માટે યુએસસીઆઇએસ (USCIS)એ 21 ડિસેમ્બર, 2009ના રોજ જાહેરાત કરી હતી કે વર્ષનો ક્વોટા મેળવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં અરજીઓ મળી છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=138b6138f898d010VgnVCM10000048f3d6a1RCRD&amp;vgnextchannel=e7d696cfcd6ff110VgnVCM1000004718190aRCRD |title=યુએસસીઆઇએસ (USCIS) ફિસ્કલ યર 2010 એચ1-બી (H1-B) કેપ કાઉન્ટ |access-date=2021-08-24 |archive-date=2012-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121211215459/http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=138b6138f898d010VgnVCM10000048f3d6a1RCRD&amp;vgnextchannel=e7d696cfcd6ff110VgnVCM1000004718190aRCRD |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; વલણના નિષ્ણાતો&lt;ref&gt;[http://redbus2us.com/2010/01/h1-b-visa-petitions-cap-reached-dates-by-year-from-2000-to-2010-recession-impact-and-trend-analysis-plot-from-2000-%E2%80%93-2010-for-2011-decision.html એચ1-બી (H1-B) વિઝા પિટિશન્સ કેપ રીચ ડેટ્સ બાય યર ફ્રોમ 1999 ટુ 2010]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; જણાવે છે કે ઓક્ટોબરથી નવેમ્બર વચ્ચે ગમે ત્યારે નાણાકીય વર્ષ 2011ની ટોચ મર્યાદાએ પહોંચી શકાશે કારણ કે અર્થતંત્રમાં તેજી આવી રહી હતી અને મંદી ઘટી રહી હતી.

== એચ-1બી (H1-B) આશ્રિત નોકરીદાતા ==

તાજેતરના એચ-1બી (H1-B) કાયદા પ્રમાણે એચ-1બી (H1-B) આશ્રિત નોકરીદાતા તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ નોકરીદાતાઓએ એચ-1બી (H1-B) કામદારોની ભરતી કરતા પહેલા તે જગ્યા માટે અમેરિકામાં તે જગ્યા વિશે જાહેરાત આપવી પડશે. {{Citation needed|date=April 2010}} મુક્તિ પામનાર એચ-1બી (H1-B) નોન-ઇમિગ્રન્ટની ભરતી કરતી વખતે આ જરૂરિયાત લાગુ થતી નથી.

50 કર્મચારીઓની કંપનીઓ માટે '''એચ-1બી (H1-B) આશ્રિત નોકરીદાતા''' ની વ્યાખ્યા એચ-1બી (H1-B) દરજ્જામાં 15 ટકાથી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવતી કંપની તરીકે કરવામાં આવે છે. નાની કંપનીઓને આશ્રિત બનતા અગાઉ એચ-1બી (H1-B) કર્મચારીઓની વધુ ટકાવારી રાખવાની છુટ અપાય છે.

==કાર્યક્રમની ટીકા==
{{Criticism section|date=November 2009}}
એચ-1બી (H1-B) કાર્યક્રમની ઘણી ટીકા કરવામાં આવી છે.

===કામદાર પર એચ-1બી (H1-B) સ્પોન્સરશિપનો ખર્ચ===
આ પદ્ધતિ ગેરકાયદે હોવા છતાં એવું મોટા પાયે માનવામાં આવે છે કે{{Citation needed|date=March 2010}} કેટલાક નોકરીદાતા સ્પોન્સર તથા એચ-1બી (H1-B) અરજીની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલ તમામ અથવા વધુ ખર્ચ એચ-1બી (H1-B) કામદારો પર નાખે છે. આ ફી સામાન્ય રીતે બોન્ડ અથવા અન્ય સાધનોના સ્વરૂપમાં હોય છે જે કાયદાની કાનૂની છટકબારી તરીકે કામ કરે છે.

===કામદારોની અછત પડતી નથી===

નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી મિલ્ટન ફ્રિડમેનએ આ કાર્યક્રમને 2002માં ''કમ્પ્યુટરવર્લ્ડ'' માં એક લેખમાં ટાંક્યા પ્રમાણે કોર્પોરેટ સબસિડી કહ્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.computerworld.com/careertopics/careers/labor/story/0,10801,72848,00.html એચ-1બી (H-1B) ઇસ જસ્ટ અનધર ગવર્નમેન્ટ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060112133403/http://www.computerworld.com/careertopics/careers/labor/story/0,10801,72848,00.html |date=2006-01-12 }}[http://www.computerworld.com/careertopics/careers/labor/story/0,10801,72848,00.html સબસિડી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060112133403/http://www.computerworld.com/careertopics/careers/labor/story/0,10801,72848,00.html |date=2006-01-12 }}&lt;/ref&gt; ફ્રિડમેનનું અવસાન થયું હોવાથી આ અવતરણની ચોકસાઇ જાણી શકાય તેમ નથી. આવો મત ધરાવતા અન્ય લોકોમાં ડો. નોર્મન મેટલોફ સામેલ છે જેમણે એચ-1બી (H-1B) વિષય પર ઇમિગ્રેશન અંગેની યુએસ હાઉસ જ્યુડિસરી કમિટી સબકમિટી સમક્ષ જુબાની આપી હતી. ''યુનિવર્સિટી ઓફ મિશિગન જર્નલ ઓફ લો રિફોર્મ''  માટે મેટલોફના કાગળોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે અમેરિકન કમ્પ્યુટર સંબંધિત રોજગાર ભરવા માટે લાયકાત ધરાવતા અમેરિકન નાગરિકોની કોઇ અછત નથી, અને કામદારોની અછતની ભરપાઇ માટે એચ-1બી (H-1B) વિઝાની અમેરિકન કંપનીઓને જરૂર છે તે માટે પૂરાવા તરીકે રજૂ કરાયેલી માહિતી ખામીયુક્ત છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://heather.cs.ucdavis.edu/Mich.pdf |title=ઓન ધ નીડ ફોર રિફોર્મ ઓફ ધ એચ-1બી (H-1B) નોન-ઇમિગ્રન્ટ વર્ક વિઝા ઇન કમ્પ્યુટર રિલેટેડ ઓક્યુપેશન્સ |access-date=2011-05-30 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135250/http://heather.cs.ucdavis.edu/Mich.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જનરલ એકાઉન્ટિંગ ઓફિસે 2000માં એક અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે એચ-1બી (H-1B) કાર્યક્રમ પરના નિયંત્રણોમાં અસરકારકતા ગેરહાજર છે.&lt;ref&gt;http://www.gao.gov/archive/2000/he00157.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924020849/http://www.gao.gov/archive/2000/he00157.pdf |date=2015-09-24 }} [જીએઓ (GAO) રિપોર્ટ ઓન એચ-1બી (H-1B) ફોરેન વર્કર્સ]&lt;/ref&gt; જીએઓ (GAO) અહેવાલની ભલામણો ત્યાર બાદ લાગુ પાડવામાં આવી હતી.  હાઇ-ટેક કંપનીઓ એચ-1બી (H-1B) વિઝા માટે 65,000ની વાર્ષિક ટોચ મર્યાદા વધારવા માટે કોંગ્રેસને જણાવે ત્યારે તેઓ ઘણી વાર તકનીકી કામદારોની અછતનું કારણ આપે છે, પરંતુ જ્હોન મિઆનો અને સેન્ટર ફોર ઇમિગ્રેશન સ્ટડીઝના અભ્યાસ પ્રમાણે આ દાવાને ટેકો આપવા માટે કોઇ આધારભૂત આંકડા નથી.&lt;ref name=&quot;2008-cis&quot;&gt;{{cite web
| url        = http://www.cis.org/H1bVisaNumbers
| title      = H-1B Visa Numbers: No Relationship to Economic Need
| access-date = 04/07/2010
| author     = John Miano
|date=June 2008
| publisher  = Center for Immigration Studies
}}&lt;/ref&gt; ડ્યુક, આલ્ફ્રેડ પી. સ્લોઅન ફાઉન્ડેશન, જ્યોર્જટાઉન યુનિવર્સિટી, અને અન્ય સ્થળે થયેલા અભ્યાસોને ટાંકતા વિવેચકોએ એવી દલીલ પણ કરી છે કે કેટલાક વર્ષોમાં બહારથી મંગાવાયેલા વિદેશી પ્રોગ્રામર્સ અને એન્જિનિયર્સની સંખ્યા ઉદ્યોગમાં પેદા થતી રોજગારીની સંખ્યાને વટાવી જશે.&lt;ref name=&quot;false-shortages-studies&quot;&gt;{{cite web
| url        = http://www.numbersusa.com/content/learn/issues/high-tech-workers/there-no-tech-worker-shortage.html
| title      = There Is No Tech Worker Shortage
| access-date = 04/07/2010
| author     = Numbers USA
|year=2010
| publisher  = Numbers USA
}}&lt;/ref&gt; સંગઠનોએ આ કાર્યક્રમથી નકારાત્મક અસર થઈ હોય તેવા વ્યક્તિઓ પાસેથી સીધા એચ-1બી (H1-B) વિઝા હાર્મ અહેવાલના સેંકડો અનુભવો પણ રજૂ કર્યા છે, જેમાના ઘણાં મિડિયા સમક્ષ બોલવા માટે તૈયાર છે.&lt;ref name=&quot;harm-report&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://www.hireamericansfirst.org/members/h1b_harm_report.aspx
 |title        = H-1B Visa Harm Report
 |access-date  = 04/07/2010
 |author       = Hire Americans First
 |year         = 2010
 |publisher    = [[Hire Americans First]]
 |archive-date = 2008-05-14
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20080514125639/http://www.hireamericansfirst.org/members/h1b_harm_report.aspx
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;

===પ્રમાણમાં નીચા કૌશલ્યની જરૂર===
એચ-1બી (H-1B) કાર્યક્રમની અન્ય એક ટીકા તેના અસ્પષ્ટ લાયકાતના ધોરણો અંગે કરવામાં આવે છે, પરંતુ કેસ લોની સંસ્થા દ્વારા માન્ય રખાયેલ ચોક્કસ માર્ગદર્શિકામાં ધોરણોને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છે. ઉચ્ચ કૌશલ્ય ધરાવતા કામદારો માટેના કાર્યક્રમ તરીકે ઘણી વાર ઉલ્લેખ થવા છતાં એચ-1બી (H-1B) વિશેષતા ધરાવતા વ્યવસાયો માટે લાગુ થાય છે. એવી દલીલ કરી શકાય કે જેમાં લઘુત્તમ સ્નાતકની ડિગ્રીની જરૂર પડતી હોય તેવા કોઇ પણ કામને “ઉચ્ચ કૌશલ્ય”નું કામ ગણી શકાય.

વિશેષતા ધરાવતા વ્યવસાયોને એવી જગ્યા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવેલ છે જેમાં ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં સૈદ્ધાંતિક અથવા તકનીકી કુશળતાની જરૂર પડે અને સામાન્ય રીતે તેનું અર્થઘટન એવી જોબ તરીકે કરવામાં આવ્યું છે જેમાં બેચલર્સ ડિગ્રી મેળવવાની જરૂર પડે.&lt;ref&gt;યુનાઇટેડ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર ઓફિસ ઓફ ઇન્સ્પેક્ટર જનરલ, ધ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર્સ ફોરન લેબર સર્ટિફિકેટ પ્રોગ્રામ્સ: ધ સિસ્ટમ ઇસ બ્રોકન એન્ડ નીડ ટુ બી ફિક્સ્ડ, મે 22, 1996, પાનું 20&lt;/ref&gt; સામાન્ય એચ-1બી (H-1B) વ્યવસાયોમાં આર્કિટેક્ટ્સ, એન્જિનિયર્સ, કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામર્સ, એકાઉન્ટન્ટ્સ, ડોક્ટર્સ, વેટેરિનરિયન, ડેન્ટિસ્ટ, રજિસ્ટર્ડ નર્સ, બિઝનેસ મેનેજર્સ અને કોલેજ પ્રોફેસર્સનો સમાવેશ થાય છે. એચ-1બી (H-1B) વિઝા કાર્યક્રમમાં ફેશન મોડલ્સનો પણ સમાવેશ થાય છે.

===વેતનમાં ઘસારો===
વેતનમાં ઘસારો એ એચ-1બી (H-1B) કાર્યક્રમના ટીકાકારો દ્વારા કરવામાં આવતી સૌથી મોટી ફરિયાદ છે. કેટલાક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે એચ-1બી (H-1B) કામદારોને અમેરિકન કામદારોની સરખામણીમાં ઘણું નીચું વેતન ચુકવાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.cis.org/articles/2007/back407.html લો સેલેરીઝ ફોર લો સ્કિલ્સ: વેજિસ એન્ડ સ્કિલ લેવલ્સ ફોર એચ-1બી (H-1B) કમ્પ્યુટર વર્કર્સ, 2005] જોહન એમ. મિયાનો&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cis.org/articles/2005/back1305.html ધ બોટમ ઓફ ધ પે સ્કેલ: વોજિસ ફોર એચ-1બી (H-1B) કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામર્સ] જોહન એમ. મિયાનો&lt;/ref&gt; એવો દાવો કરવામાં આવે છે&lt;ref name=&quot;underpay&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://programmersguild.org/archives/howtounderpay.htm
 |title        = How to Underpay H-1B Workers
 |access-date  = 04/02/2010
 |author       = Programmers Guild
 |year         = 2001
 |publisher    = [[Programmers Guild]]
 |archive-date = 2009-12-30
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20091230142400/http://www.programmersguild.org/archives/howtounderpay.htm
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;numbersusa&quot;&gt;{{cite web
| url        = http://www.numbersusa.com/
| title      = Numbers USA
| access-date = 04/02/2010
| author     = NumbersUSA
|year=2010
| publisher  = [[NumbersUSA]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;visa-bailout&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://news.outlookindia.com/item.aspx?654274
 |title        = H-1B Visa Ban for Bailed-out US Firms is Irrational: Montek
 |access-date  = 04/02/2010
 |author       = OutlookIndia.com
 |date         = February 18, 2009
 |publisher    = [[OutlookIndia.com]]
 |archive-date = ફેબ્રુઆરી 6, 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100206063342/http://news.outlookindia.com/item.aspx?654274
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hira-shortage&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://www.informationweek.com/news/global-cio/outsourcing/showArticle.jhtml?articleID=205601556
 |title        = No, The Tech Skills Shortage Doesn't Exist
 |access-date  = 04/02/2010
 |author       = Ron Hira
 |date         = Jan 12, 2008
 |publisher    = [[Information Week]]
 |archive-date = ફેબ્રુઆરી 6, 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100206132604/http://www.informationweek.com/news/global-cio/outsourcing/showArticle.jhtml?articleID=205601556
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lowell&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://www.urban.org/UploadedPDF/411562_Salzman_Science.pdf
 |title        = Into the Eye of the Storm: Assessing the Evidence on Science and Engineering, Education, Quality, and Workforce Demand
 |access-date  = 04/02/2010
 |author       = B. Lindsay Lowell, Georgetown University
 |date         = October 2007
 |publisher    = [[Urban.org, The Urban Institute]]
 |archive-date = 2010-04-10
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100410024254/http://urban.org/UploadedPDF/411562_Salzman_Science.pdf
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lowell2&quot;&gt;{{cite web
| url        = http://www.issues.org/23.3/wadhwa.html
| title      = Where the Engineers Are
| access-date = 04/02/2010
| author     = VIVEK WADHWA, GARY GEREFFI, BEN RISSING, RYAN ONG
|date=Spring 2007
| publisher  = [[Urban.org, The Urban Institute]]
}}&lt;/ref&gt; કે એચ-1બી (H-1B) કાર્યક્રમનો ઉપયોગ સસ્તા કામદારોના સ્રોત તરીકે થાય છે. નેશનલ બ્યૂરો ઓફ ઇકોનોમિક રિસર્ચ માટે હાર્વર્ડના પ્રોફેસર જ્યોર્જ જે બોર્જસે કરેલા [http://www.nber.org/papers/w12085 અભ્યાસ]માં જાણવા મળ્યું હતું કે, “ડોક્ટરેટ્સ ધરાવતા લોકોના પુરવઠામાં ઇમિગ્રેશનના આધારે 10 ટકા વધારો કરવાથી સમકક્ષ કામદારોના વેતનમાં લગભગ 3થી 4 ટકા ઘટાડો થાય છે.”{{Citation needed|date=November 2009}}

એચ-1બી (H-1B) અરજીમાં સામેલ કરાયેલ એલસીએ (LCA)થી એવી ખાતરી આપતું હોવાનું મનાય છે કે એચ-1બી (H-1B) કામદારોને શ્રમ બજારમાં પ્રવર્તમાન વેતન અથવા નોકરીદાતાનો વાસ્તવિક સરેરાશ વેતન (બેમાંથી જે ઊંચુ હોય તે) ચુકવાય છે,{{Citation needed|date=November 2009}} પરંતુ પૂરાવા પરથી જાણવા મળે છે કે નોકરીદાતાઓ આ જોગવાઇઓનું પાલન કરતા નથી અને દુરુપયોગ કરનારાઓને ભારે દંડ ફટકારાતો હોવા છતાં તેઓ વાસ્તવિક પ્રવર્તમાન વેતન ચુકવવાનું ટાળે છે.&lt;ref&gt;http://www.millerjohnson.com/pubs/xprPubDetail.aspx?xpST=PubDetail&amp;amp;pub=1406 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627231251/http://www.millerjohnson.com/pubs/xprPubDetail.aspx?xpST=PubDetail&amp;pub=1406 |date=2011-06-27 }} એચ-1બી (H-1B) પ્રિવેઇલિંગ વેજ એન્ફોર્સમેન્ટ ઓન ધ રાઇઝ – મિલિયન્સ ઇન બેક વેજીસ એન્ડ ફાઇન્સ ઓર્ડર્ડ&lt;/ref&gt;

ડીઓએલ (DOL)એ પ્રવર્તમાન વેતનને ચાર સ્તરમાં વિભાજિત કર્યું છે, જેમાં લેવલ વન (પ્રથમ સ્તર) સરેરાશ અમેરિકન દ્વારા મેળવાતા વેતનના લગભગ 17 ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. લગભગ 80 ટકા એલસીએ (LCA) આ 17મા ટકાના સ્તરે દાખલ કરવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=September 2008}}. ડીઓએલ (DOL)ની વેબસાઇટ પરથી ચાર-સ્તરના પ્રવર્તમાન વેતન મેળવી શકાય છે&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.flcdatacenter.com/OesWizardStart.aspx |title=ડીઓએલ (DOL) ફોરેન લેબર સર્ટિફિકેશન ઓનલાઇન વેજ લાઇબ્રેરી |access-date=2011-05-30 |archive-date=2011-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110219070458/http://www.flcdatacenter.com/OesWizardStart.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને સામાન્ય રીતે સરેરાશ વેતન કરતા તે ઘણા નીચા હોય છે.{{Citation needed|date=September 2008}}

પ્રવર્તમાન વેતન ધોરણો કથિત રીતે સંદિગ્ધ છે અને તેથી તેમાં ચેડા કરવાનું વધુ સરળ છે,{{Citation needed|date=November 2009}} જેથી નોકરીદાતાઓ વિઝા કામદારોને ઓછો પગાર આપે છે. રોકેસ્ટર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી ખાતે જાહેર નીતિના સહાયક પ્રોફેસર રોન હિરા મુજબ 2005માં નવા એચ-1બી (H-1B) ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી (આઇટી (IT)) માટે સરેરાશ પગાર વેતન માત્ર 50,000 ડોલર હતું જે બી.એસ. ડિગ્રી ધરાવતા આઇટી (IT) સ્નાતકના પ્રારંભિક વેતન કરતા પણ નીચું હતું. યુએસ સરકારની ઓઇએસ (OES) ઓફિસનો ડેટા દર્શાવે છે કે 90 ટકા એચ-1બી (H-1B) આઇટી (IT) વેતન સમાન વ્યવસાય માટે સરેરાશ અમેરિકન વેતન કરતા નીચું હતું.&lt;ref name=&quot;laplante&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=201000479
 |title        = To H-1B Or Not To H-1B?
 |access-date  = 04/02/2010
 |author       = Alice LaPlante
 |date         = July 14, 2007
 |publisher    = [[InformationWeek.com]]
 |archive-date = જાન્યુઆરી 30, 2011
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110130020419/http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=201000479
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;

2002માં સન માઇક્રોસિસ્ટમ્સના એક ભૂતપૂર્વ કામદાર ગાય સેન્ટિગ્લિયાએ યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટિસ અને યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબરમાં સાન્ટા કાર્લા કંપની એચ1-બી (H-1B) વિઝાધારક વિદેશી કર્મચારીઓની તરફેણમાં અમેરિકન નાગરિકો તરફ ભેદભાવ રાખે છે તેવી ફરિયાદ દાખલ કર્યા બાદ યુએસ સરકારે સન માઇક્રોસિસ્ટમ્સની ભરતી પ્રક્રિયા અંગે તપાસ શરૂ કરી હતી. સેન્ટિગ્લિયાએ કંપની સામે આરોપ મૂક્યો હતો કે તેણે 2001માં 3900 કર્મચારીઓને છૂટા કર્યા ત્યારે અમેરિકન નાગરિકો વિરૂદ્ધ ભેદભાવ રાખ્યો હતો અને તે જ સમયે હજારો વિઝા માટે અરજી કરી હતી. 2002માં સનના 39,000 કામદારોમાંથી લગભગ 5 ટકા કામ ચલાઇ વર્ક વિઝા ધરાવતા હતા તેમ તેણે કહ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;sun&quot;&gt;''સન એક્યુઝ્ડ ઓફ વર્કર ડિસ્ક્રિમિનેશન'' , સાન ફ્રાન્સિસ્કો ક્રોનિકલ, જૂન 25, 2002, [http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2002/06/25/BU244728.DTL ઓનલાઇન ટેક્સ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306061412/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fchronicle%2Farchive%2F2002%2F06%2F25%2FBU244728.DTL |date=2012-03-06 }}&lt;/ref&gt; 2005માં એવું નક્કી થયું હતું કે સનએ માત્ર નાની જરૂરિયાતોનો ભંગ કર્યો હતો અને કોઇ ભંગ બહુ નોંધપાત્ર કે ઇચ્છાપૂર્વકનો ન હતો. તેથી જજે સનને માત્ર તેની ભરતીની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કરવા આદેશ આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.corpimmigration.us/documents/lup_1.pdf |title=સેન્ટિગ્લિયા વિ. સન માઇક્રોસિસ્ટમ્સ ઇન્ક. (Inc.), એઆરબી નં. 03-076, એએલજે નં.. 2003-એલસીએ-2 (, ARB No. 03-076, ALJ No. 2003-LCA-2) (એઆરબી (ARB) જુલાઇ 29, 2005) |access-date=2011-05-30 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201103958/http://www.corpimmigration.us/documents/lup_1.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===નોકરીદાતાઓ માટે છુપો ખર્ચ અને જોખમો===
જોકે, નીચા વેતનનો અર્થ નોકરીદાતાઓ માટે નીચો ખર્ચ થાય તે જરૂરી નથી. કંપનીનો માટે એચ-1બી (H-1B) વિઝા માટે અરજી કરવાનો ખર્ચ નોંધપાત્ર હોઇ શકે છે, અને તે 1,440 ડોલરથી 5,000 ડોલર વચ્ચે હોય છે&lt;ref&gt;www.uscis.gov/h-1b_count&lt;/ref&gt; કારણ કે એચ-1બી (H-1B) ફીમાં 2,000 ડોલરનો વધારો કરવામાં આવ્યો હતો જે એવા અરજકર્તાઓ માટે લાગુ થતું હતું જેઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટેસમાં 50 કે તેનાથી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવતા હોય અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કર્મચારીઓમાંથી 50 ટકાથી વધુ એચ-1બી (H-1B) અથવા એલ (L) (એલ-1એ (L-1A), એલ-1બી (L-1B) અને એલ-2 (L-2) સહિત) 14, ઓગસ્ટ, 2010થી ગ્રન્ટ દરજ્જો ધરાવતા હોય, જ્યારે પ્રમુખ ઓબામાએ લો પબ્લિક લો 111-230 પર સહી કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=27eac9514bb8a210VgnVCM100000082ca60aRCRD&amp;vgnextchannel=68439c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-24 |archive-date=2012-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121211215456/http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=27eac9514bb8a210VgnVCM100000082ca60aRCRD&amp;vgnextchannel=68439c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમાં અસલ દેશની સરહદે જવા માટેના સંભવિત પ્રવાસનો ખર્ચ કે રિન્યૂઅલ ખર્ચનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો.  આ ઉપરાંત ઊંચી માંગના કારણે સંભવિત કામદારને વિઝા મળશે તેની કોઇ ગેરંટી હોતી નથી અને ખર્ચ ઘણી વાર નોન-રિફંડેબલ હોય છે. આ ઉપરાંત નોકરીદાતા દ્વારા કામદારને કાઢી મૂકવામાં આવે તો નોકરીદાતાએ તેને તેના છેલ્લા વિદેશી રહેણાક પર પરત મોકલવાનો વાજબી ખર્ચ પણ ઉઠાવવો પડે છે. આ જોગવાઇમાં માત્ર છૂટા કરવાની પ્રક્રિયા સામેલ છે, કામદાર રાજીનામું આપે તો તે લાગુ થતું નથી. {{Citation needed|date=January 2011}}

===કર્મચારીઓ માટેના જોખમો===
ઐતિહાસિક રીતે એચ-1બી (H-1B) ધારકોને કરારનામા આધારિત કર્મચારી તરીકે ઘણીવાર ઓળખવામાં આવે છે,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Skilled Workers – or Indentured Servants? |work=[[BusinessWeek]] |first=Brian |last=Grow |date=June 6, 2003 |url=http://www.businessweek.com/careers/content/jun2003/ca20030610_2638_ca014.htm }}&lt;/ref&gt; અને આ સરખામણીમી હવે સંપૂર્ણપણે ચોકસાઇપૂર્ણ રહી નથી, કારણ કે તે 2000ના વર્ષના એકવીસમી સદીમાં અમેરિકન સ્પર્ધાત્મકતા અંગેના ધારાની મંજૂરી પહેલા વધુ કાયદેસરતા ધરાવતી હતી. ઇમિગ્રેશન સામાન્ય રીતે ટૂંકા અને લાંબા ગાળાના મુલાકાતીઓને ગ્રીન કાર્ડ (કાયમી રહેઠાણ)ની માગણી કરવાની મહત્ત્વકાંક્ષાને મંજૂરી આપતા નથી, પરંતુ એચ-1બી (H-1B) વિઝાધારક એ સંદર્ભમાં મહત્ત્વનો અપવાદ છે કે એચ-1બી (H-1B)ને બેવડા હેતુના સિદ્ધાંત તરીકે ઓળખાતા સિદ્ધાંત હેઠળ ગ્રીન કાર્ડ માટેના સંભવિત પગલાં તરીકે કાનૂની રીતે સ્વીકાર કરવામાં આવે છે. 

એચ-1બી(H-1B) વિઝાધારકને તેમના નોકરીદાતા દ્વારા અમેરિકાના શ્રમ વિભાગને એલિયન લેબર સર્ટિફિકેશન માટેની અરજી કરીને તેમના ગ્રીન કાર્ડ માટે સ્પોન્સર કરી શકે છે.{{Citation needed|date=April 2010}} ભૂતકાળમાં સ્પોન્સરશિપ પ્રક્રિયાને કેટલાંક વર્ષો લાગતા હતા અને આ સમયગાળામાંથી મોટાભાગના સમયગાળામાં એચ-1બી (H-1B) વિઝાધારક ગ્રીન કાર્ડની જરૂરિયાત પૂરી કરવા તેમના સ્થળને ગુમાવ્યા વગર નોકરી બદલી શકતા નથી. તેનાથી એચ-1બી (H-1B) વિઝાધારક દ્વારા નોકરીદાતા માટે ફરજિયાત વફાદારીનું પરિમાણ ઊભું થયું હતું.  આલોચકોએ{{Who|date=November 2009}} આક્ષેપ કર્યો હતો કે નોકરીદાતાને આવી ફરજિયાત વફાદારીથી લાભ થાય છે, કારણ કે તેનાથી એવા જોખમમાં ઘટાડો થાય છે કે એચ-1બી (H-1B) કર્મચારી પોતાની નોકરી છોડીને હરીફ કંપનીમાં જોડાય અને તેનાથી સિટિઝન કામદારોને રોજગારી બજારમાં ગેરલાભ થાય છે, કારણ કે નોકરીદાતાને ઓછી ખાતરી મળે છે કે ખાસ કરીને નોકરીની પરિસ્થિતિ આકરી હોય, વેતનો નીચા હોય અથવા કામગીરી મુશ્કેલ હોય કે જટિલ હોય તો આ નાગરિક વધારાના સમયગાળા માટે નોકરીમાં જળવાઈ રહેશે. એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે તેનાથી એચ-1બી (H-1B) પ્રોગ્રામ નોકરીદાતા માટે ખૂબ જ આકર્ષક બને છે અને આ સંદર્ભના શ્રમ કાયદા પર આવી સાનુકુળ શરતોમાંથી લાભ મેળવવા કંપનીઓનો પ્રભાવ પડ્યો છે.{{Citation needed|date=November 2009}}

તાજેતરના કેટલાંક અખબારી અહેવાલ સૂચવે છે કે 2008માં શરૂ થયેલી મંદીથી એચ-1બી (H-1B) વિઝાની સ્થિતિને આ પ્રોગ્રામના સમર્થકો અને તેના વિરોધીઓ એમ બંને માટે વધુ ખરાબ બનાવશે.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://uk.reuters.com/article/idUKTRE51I60N20090219 | work=Reuters | title=Foreign tech workers touchy subject in U.S. downturn | date=February 19, 2009 | access-date=મે 30, 2011 | archive-date=જુલાઈ 17, 2012 | archive-url=https://archive.today/20120717083422/http://uk.reuters.com/article/idUKTRE51I60N20090219 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ગ્રીન કાર્ડ મેળવવાની પ્રક્રિયા એટલી લાંબી બની છે કે આ મંદીના વર્ષો દરમિયાન તે અસાધારણ રહ્યું નથી કે સ્પોન્સરિંગ કંપનીઓ નિષ્ફળ રહી હોય અને અદ્રશ્ય થઈ ગઈ હોય, તેથી એચ-1બી (H-1B) કર્મચારીને બીજા સ્પોન્સર શોધવા પડે છે અને ગ્રીન કાર્ડ માટેની  હરોળમાં પોતાનું સ્થળ ગુમાવવું પડે છે. એચ-1બી (H-1B) કર્મચારી પોતાનું ગ્રીન કાર્ડ મેળવવાના સમયથી માત્ર એક મહિનો દૂર હોય પરંતુ જો તેમની છટણી થાય તો તેમણે આ દેશ છોડવા પડે છે અથવા ગ્રીન કાર્ડ મેળવવાની હરોળમાં છેલ્લે આવી જાય છે અને ગ્રીન કાર્ડ મેળવવાની પ્રક્રિયા ફરીથી ચાલુ કરવી પડે છે તથા તેમની રાષ્ટ્રીયતા અને વિઝા કેટેગરીના આધારે 10 વર્ષ જેટલા લાંબા સમયની રાહ જોવી પડે છે.&lt;ref&gt;http://www.travel.state.gov/visa/frvi/bulletin/bulletin_4597.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204172247/http://travel.state.gov/visa/frvi/bulletin/bulletin_4597.html |date=2010-02-04 }} visa bulletin&lt;/ref&gt;

===કર્મચારીઓ અને અરજદારો દ્વારા છેતરપિંડી===
સપ્ટેમ્બર 2008ના યુ.એસ સિટિઝનશિપ એન્ડ ઇમિગ્રેશન સર્વિસિસ ‘‘એચ-1બી (H-1B) બેનિફિટ ફ્રોડ એન્ડ કમ્પ્લાયન્સ એસેટમેન્ટ’’ના તારણ મુજબ મંજૂર કરવામાં આવેલા 21 ટકા એચ-1બી (H-1B)  વિઝા છેતરપિંડીજનક અરજીઓ અથવા ટેકનિકલ બાબતોનું ઉલ્લંઘન સાથેની અરજીઓ આધારિત હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uscis.gov/files/nativedocuments/H-1B_BFCA_20sep08.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-30 |archive-date=2010-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106121044/http://www.uscis.gov/files/nativedocuments/H-1B_BFCA_20sep08.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; છેતરપિંડીની વ્યાખ્યામાં ઇરાદાપૂર્વકનું ખોટા અર્થઘટન, ખોટા દસ્તાવેજ અથવા નક્કર હકીકતની બાદબાકીનો સમાવેશ થાય છે. છેતરપિંડીની વ્યાખ્યામાં સમાવેશ થતો નથી તેવા તકનીકી ઉલ્લંઘન, ભૂલો, માહિતીની બાદબાકી અને નિયમ પાલનમાં નિષ્ફળતાનો આ 21 ટકાના દરમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. 
પરિણામસ્વરૂપે યુએસસીઆઇએસ (USCIS)એ એચ-1બી (H-1B) અરજીઓ માટે છેતરપિંડી અને તકનીકી ઉલ્લંઘનની સંખ્યામાં ઘટાડો કરવા માટે કાર્યપદ્ધતિમાં ફેરફાર કર્યા છે.

===આઉટસોર્સિંગ વિઝા ===
એચ-1બી (H-1B) વિઝાના સુધારા અંગે ગૃહમાં નિવેદન કરતા સેનેટર ડિક ડર્બને જણાવ્યું હતું કે ‘‘એચ-1બી (H-1B) વિઝા આધારિત નોકરી 3 વર્ષ માટેની હોય છે અને તેને 3 વર્ષ માટે રિન્યૂ કરી શકાય છે. આ પછી આ કામદારોનું શું થાય છે? બરાબર, તેઓ રહી શકે છે. તે શક્ય છે. પરંતુ ભારતમાંથી આવેલી આ નવી કંપનીઓ કમાણી કરવાના ઘણા વધુ સારા ઉદ્દેશ ધરાવે છે.  તેઓ ખાલી જગ્યા ભરવા અને તે કામ કરવાના પૈસા કમાવવા એન્જિનિયર્સને ભારતમાંથી અમેરિકા મોકલે છે અને 3થી 6 વર્ષ પછી તેઓ અમેરિકન કંપનીઓ સાથે સ્પર્ધા કરતી આ કંપનીઓ માટે કામ કરવા માટે ભારતમાં પરત જાય છે. તેઓ તેને તેમના આઉટસોર્સિંગ વિઝા કહે છે. તેઓ અમેરિકના લોકો કેવી રીતે બિઝનેસ કરે છે તે શીખવા માટે તેમના પ્રતિભાશાળી એન્જિનિયર્સને મોકલી રહી છે અને પછી તેમને પાછા લઈ જાય છે અને પછી અમેરિકાની કંપનીઓ સાથે સ્પર્ધા કરે છે.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://durbin.senate.gov/showRelease.cfm?releaseId=280890 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-30 |archive-date=2011-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108195825/http://durbin.senate.gov/showRelease.cfm?releaseId=280890 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આઉટસોર્સિંગ તરીકે એચ-1બી (H-1B)ના ઉપયોગના ટિકાકારો એનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે કે અમેરિકામાં હેડક્વાર્ટર ધરાવતી કંપનીઓ કરતા ભારતમાં હેડક્વાર્ટર્સ ધરાવતી કંપનીઓને વધુ એચ-1બી (H-1B) વિઝા મંજૂરી કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.computerworld.com/s/article/9142152/List_of_H_1B_visa_employers_for_2009 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-30 |archive-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209184120/http://www.computerworld.com/s/article/9142152/List_of_H_1B_visa_employers_for_2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==એચ-1બી (H-1B)ધારકો દ્વારા ટીકા==
===આઉટ-ઓફ-સ્ટેટ ટ્યુશનની ચુકવણી ===
મોટાભાગના રાજ્યમાં એચ-1બી (H-1B) કામદારો અને તેમના આશ્રિતો અમેરિકામાં ગમે તેટલો સમય પસાર કર્યો હોય તો પણ ઇન-સ્ટેટ ટ્યુશન માટે લાયક ગણાતા નથી{{Citation needed|date=November 2009}}. જોકે એક દાયકા કરતા વધુ સમયથી કેલિફોર્નિયા, ન્યૂ યોર્ક, વોશિંગ્ટન અને ટેક્સાસ જેવા કેટલાંક રાજ્યોએ એચ-1બી(H-1B) કામદારો અને તેમના આશ્રિતોને ઇન-સ્ટેટ ટ્યુશન પ્રોગ્રામ હેઠળ આવરી લીધા છે. ખાસ કરીને એચ-1બી (H-1B)  અને એચ-4 (H-4) નિવાસીઓને ઇન-સ્ટેટ ટ્યુશન ઓફર કરવાનો નિર્ણય રાજ્યની કોર્ટના પ્રતિકૂળ ચુકાદાને કારણે લેવામાં આવ્યો છે, જેમાં [http://supreme.justia.com/us/441/458/case.html ટોલ વિ. મોરેનો, 441 યુએસ. 458 (1979)]માં સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયમાં જી-4 (G-4) વિઝા માટે આપવામાં આવેલા ચુકાદાને આધાર બનાવવામાં આવ્યો છે.

===સામાજિક સુરક્ષા અને મેડિકેર કરવેરા ===
એચ-1બી (H-1B) કર્મચારીઓએ તેમની નોકરીના ભાગરૂપે સામાજિક સુરક્ષા અને મેડિકેર કરવેરા ચુકવવા પડે છે. અમેરિકાના નાગરિકોની જેમ જો તેમણે ઓછામાં ઓછા 10 માટે સામાજિક સુરક્ષાના લાભ માટે ચુકવણી કરી હોય તો તેમને અમેરિકા છોડી દેવાના કિસ્સામાં પણ સામાજિક સુરક્ષાના લાભ મેળવવા લાયક ગણાય છે. વધુમાં અમેરિકાએ એ સુનિશ્ચિત કરવા કેટલાંક દેશો સાથે દ્રિપક્ષીય સમજૂતીઓ કરેલી છે કે અમેરિકાની સામાજિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા હેઠળ પસાર કરેલા સમયને, જો તે 10 વર્ષથી ઓછો હોય તો પણ, સંબંધિત દેશોની સમાન પ્રકારની વ્યવસ્થામાં તેની ગણતરી થાય અને તેનાથી ઉલટુ.&lt;ref&gt;[http://www.ssa.gov/international/totalization_agreements.html સોસિયલ સિક્યુરિટી એડમિનિસ્ટ્રેશન: ઇન્ટરનેશનલ એગ્રિમેન્ટ્સ]&lt;/ref&gt;

===જીવનસાથી કામ ન કરી શકે  ===
એચ-1બી (H-1B)  વિઝાધારકના જીવનસાથી કે તેઓ મોટાભાગે એચ-4 (H-4)  (આશ્રિત) વિઝા સાથે આવે છે તેઓ અમેરિકામાં નોકરી કરી શકતા નથી.&lt;ref&gt;[http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&amp;amp;sid=25e80c50c5c36649f388d66c5f96ae0b&amp;amp;rgn=div8&amp;amp;view=text&amp;amp;node=8:1.0.1.2.18.0.1.2&amp;amp;idno=8 8 સીએફઆર 214.2(એચ)(9)(5)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402202437/http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&amp;sid=25e80c50c5c36649f388d66c5f96ae0b&amp;rgn=div8&amp;view=text&amp;node=8:1.0.1.2.18.0.1.2&amp;idno=8 |date=2012-04-02 }} (8 CFR 214.2(h)(9)(iv))&lt;/ref&gt;

===નોકરી ગુમાવવાના કિસ્સામાં બિનવાસ્તવિક વિદાયની જરૂરિયાત===
જો એચ-1બી (H-1B) કામદારને કોઇપણ કારણોસર છૂટા કરવામાં આવે તો વ્યક્તિને જીવનની આ સ્થિતિનો સામનો કરવા એચ-1બી (H-1B) પ્રોગ્રામમાં ટેકનિકલ રીતે કોઇ ગ્રેસ પિરિયડ કે છૂટનો સમયગાળો નિર્ધારિત કરાયો નથી, તે માટે એચ-1બી (H-1B)  કામદાર અમેરિકામાં કેટલાં લાંબા સમય સુધી રહ્યા છે તેને પણ ધ્યાનમાં રાખવામાં આવતું નથી. તેથી સ્થિતિનો સામનો કરવા માટે બીજી નોન-ઇમિગ્રન્ટ દરજ્જા માટેની અરજી જરૂરી બની શકે છે.

છટણી કરવામાં આવેલા એચ-1બી (H-1B) કામદારો તેમના માટે પિટિશન દાખલ કરવા નવા એચ-1બી (H-1B) નોકરીદાતાને શોધવાનો પ્રયાસ કરે અને જો રોજગારીને છેલ્લી તારીખ અને નવા એચ-1બી (H-1B)ની નવી પિટિશન દાખલ કરવાની તારીખ વચ્ચે એક દિવસનો પણ તફાવત રહે તો તેમને દરજ્જા બહારના ગણવામાં આવે છે. કેટલાંક વકીલો દાવો કરે છે કે 30 દિવસ, 60 દિવસ અથવા ઘણીવાર 10 દિવસનો ગ્રેસ પિરિયડ છે, પરંતુ તે કાયદા મુજબ સાચુ નથી. વ્યવહારમાં યુએસસીઆઇએસ (USCIS)એ એચ-1બી (H-1B)ના ટ્રાન્સફર માટેની અરજીઓને 60 દિવસ સુધીના રોજગારી તફાવતના કિસ્સામાં પણ સ્વીકારી છે, પરંતુ તેની કાયદામાં કોઈ બાંયધરી નથી.

‘‘ગ્રેસ પિરિયડ’’ સંબંધિત કેટલીક ગુંચવણ ઊભી થવાનું કારણ એ છે કે એચ-1બી (H-1B) કામદારને તેમના રહેઠાણના '''સત્તાવાર'''  સમયગાળાના અંતે (છટણી કરાયેલા કર્મચારીને લાગુ પડતો નથી) અમેરિકામાંથી વિદાય લેવા માટે 10 દિવસનો ગ્રેસ પિરિયડ છે. આ ગ્રેસ પિરિયડ તો જ લાગુ પડે છે જો તેમના આઇ-797(I-797) એપ્રુવલ નોટિસ અથવા આઇ-94 (I-94)માં નિર્ધારિત કરાયેલી એચ-1બી (H-1B)ની પાકતી તારીખ સુધી નોકરી કરતા હોય. 8 સીએફઆર 214.2 (એચ) (13)(આઇ) (એ), (8 CFR 214.2(h)(13)(i)(A)).

નોકરીદાતા છટણી કરાયેલા કામદારાને પરત જવાનું ભાડુ ચુકવવા માટે કાનૂની રીતે બંધાયેલા છે. 

==કામદારોનું રક્ષણ અને કાયદાનું પાલન==
યુએસસીઆઇએસ (USCIS)માં દાખલ થયેલી દરેક એચ-1બી (H-1B) અરજી સાથે યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર દ્વારા પ્રમાણિત એક લેબર કંડિશન એપ્લિકેશન (એલસીએ) (LCA) સામેલ હોવી જરૂરી છે. એલસીએ (LCA) એવી રીતે ઘડવામાં આવી છે જેથી નોન-ઇમિગ્રન્ટ કામદારોને આપવામાં આવતું વેતન સંબંધિત રોજગાર ક્ષેત્રના “પ્રવર્તમાન વેતન”ની સમકક્ષ અથવા વધુ હોય.  એલસીએ (LCA)માં એક પ્રમાણિતતાનો એક વિભાગ હોય છે જેથી આ કાર્યક્રમનો ઉપયોગ હડતાલ તોડવા માટે કે યુએસ નાગરિક કામદારોને બદલવાના હેતુથી વિદેશી કામદારોની આયાત માટે ન થઈ શકે. આ નિયમન હેઠળ એલસીએ (LCA) જાહેર રેકોર્ડનો વિષય છે. જનતાનો કોઇ પણ સભ્ય આ રેકોર્ડ જોવા માંગે તો એચ-1બી (H-1B) વિઝા પર ભરતી કરતી કંપનીઓએ તે ઉપલબ્ધ કરાવવો પડે છે. સંબંધિત રેકોર્ડ્સની નકલો ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર સહિતની વિવિધ વેબ સાઇટ્સ પર હાજર છે. 

સૈદ્ધાંતિક રીતે જોતા એલસીએ (LCA) પ્રક્રિયા યુએસના તથા એચ-1બી (H-1B) કામદાર બંનેને રક્ષણ મળે છે. જોકે, યુએસ જનરલ એકાઉન્ટિંગ ઓફિસરના કહેવા પ્રમાણે લાગુ કરવાની મર્યાદા અને પ્રક્રિયાને લગતી સમસ્યાઓના કારણે આ રક્ષણ બિનઅસરકારક બને છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gao.gov/archive/2000/he00157.pdf |title=યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જનરલ એકાઉન્ટિંગ ઓફિસ, એચ-1બી (H-1B) ફોરેન વર્કર્સ: બેટર કન્ટ્રોલ નીડેડ ટુ હેલ્પ એમ્પ્લોયર એન્ડ પ્રોટેક્ટ વર્કર્સ |access-date=2011-05-30 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924020849/http://www.gao.gov/archive/2000/he00157.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અંતમાં ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર નહીં, પરંતુ નોકરીદાતા નક્કી કરે છે કે સંબંધિત જગ્યા માટે પ્રવર્તમાન વેતન નક્કી કરવા કયા સ્રોતનો ઉપયોગ કરવામાં આવે, અને તે તેના માટે વિવિધ સરવેનો ઉપયોગ કરી શકે છે તથા ચોક્કસ નિશ્ચિત કરાયેલા નિયમો અને નિયમનોનું પાલન થતું હોય તો પોતાના વેતન સરવેનો ઉપયોગ પણ કરી શકે છે.

“સંપૂર્ણતા અને સામાન્ય બિનચોકસાઇ”ને અટકાવવા માટે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબરની એલસીએ (LCA)ની મંજૂરી પ્રક્રિયાને આ કાયદા દ્વારા ખાસ કરીને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે&quot;.&lt;ref&gt;8 યુએસસી 1182 (એન) (8 USC 1182 (n))&lt;/ref&gt; નાણાકીય વર્ષ 2005માં 300,000 એલસીએ (LCA) દાખલ થયા હતા જેમાંથી માત્ર 800ને રદ કરવામાં આવ્યા હતા. હાયર અમેરિકન ફર્સ્ટ દ્વારા અસંખ્ય એચ-1બી (H1-B) વિઝા હાર્મ રેકોર્ડના અંગત અનુભવો આ કાર્યક્રમના કારણે નકારાત્મક અસર થઈ હોય તેવા વ્યક્તિઓ પાસેથી સીધા ટાંકવામાં આવ્યા છે જેમાંથી ઘણા મિડિયા સમક્ષ બોલવા માટે તૈયાર છે.&lt;ref name=&quot;harm-report&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

અમલીકરણનું ધોરણ નીચું છે અને નિયમભંગ કરનારાઓ આઇએનએસ (INS) ઓડિટમાં સાંગોપાંગ બચી ગયા હોવાના અહેવાલો છે.&lt;ref name=&quot;reddy&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://programmersguild.org/archives/lib/Reddy/index.htm
 |title        = The Reddy Case
 |access-date  = 04/02/2010
 |author       = Programmers Guild
 |date         = 1999-2000
 |publisher    = [[Programmers Guild]]
 |archive-date = 2011-07-27
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110727185542/http://programmersguild.org/archives/lib/Reddy/index.htm
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;

2009માં ફેડરલ સત્તાવાળાઓએ એક રાષ્ટ્રવ્યાપી એચ-1બી (H-1B) વિઝા કૌભાંડનો પર્દાફાશ કર્યો હતો. ઓક્ટોબર 2009માં યુએસસીઆઇએસ (USCIS) રિપોર્ટમાં જણાવાયું હતું કે એચ-1બી (H-1B) કાર્યક્રમમાં નિયમભંગનો દર 20 ટકાથી વધારે છે.&lt;ref name=&quot;2008-fraud&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://www.eweek.com/c/a/IT-Management/Feds-Bust-Nationwide-H1B-Visa-Scam
 |title        = Feds Bust Nationwide H-1B Visa Scam
 |access-date  = 04/07/2010
 |author       = Roy Mark
 |date         = 13 Feb 2009
 |publisher    = [[eWeek]]
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20121208153407/http://www.eweek.com/c/a/IT-Management/Feds-Bust-Nationwide-H1B-Visa-Scam
 |archive-date = 8 ડિસેમ્બર 2012
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;

==2000નો અમેરિકન કોમ્પિટિટિવનેસ ઇન ધી ટ્વેન્ટી ફર્સ્ટ સેન્ચુરી એક્ટ==
2000ના અમેરિકન કોમ્પિટિટિવનેસ ઇન ધી ટ્વેન્ટી ફર્સ્ટ સેન્ચુરી એક્ટ (એસી21) (AC21) અને યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબરની કામદાર પ્રમાણિતતા માટેની પીઇઆરએમ (PERM) પદ્ધતિએ એચ-1બી (H-1B) ગ્રીન કાર્ડ માટેની પ્રક્રિયા દરમિયાન માટેના વચગાળાના કરાર તરીકેની મોટા ભાગની દલીલો ફગાવી દીધી હતી. પીઇઆરએમ (PERM)ના કારણે કામદાર પ્રમાણિતતા પ્રક્રિયાનો સમયગાળો હવે લગભગ 9 મહિના (માર્ચ 2010 મુજબ) છે.&lt;ref name=&quot;Senate Passed $600 Million Border Security Bill and Increases H-1B and L-1 Visa Application Fees&quot;&gt;[http://www.katiraeilaw.com/newsletter/125.html?task=view ચેન્જ ટુ ધ એચ-1બી (H-1B) એન્ડ એલ-1 (L-1) વિઝા એપ્લિકેશન ફ્રીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819085029/http://www.katiraeilaw.com/newsletter/125.html?task=view |date=2010-08-19 }}, ઓગસ્ટ 12, 2010&lt;/ref&gt;

એસી21 (AC21)ના કારણે એચ-1બી (H-1B) કામદારો જો તેમની આઇ-148 અરજી છ મહિનાથી પેન્ડિંગ હોય અને આઇ-140 મંજૂર થઇ ગઈ હોય તો, જો તેઓ જે જગ્યાએ જઇ રહ્યા છે તે વર્તમાન સ્થાન સાથે ઘણા અંશે સમાન હોય તો તેઓ નોકરી બદલવા માટે સ્વતંત્ર છે. કેટલાક કિસ્સામાં આ કામદાર પ્રમાણપત્ર પાછા ખેંચવામાં આવે અને તેની જગ્યાએ પીઇઆરએમ (PERM) અરજીઓ રાખવામાં આવે તો પ્રક્રિયાનો સમય સુધરશે, પરંતુ વ્યક્તિ તેની પસંદગીની પ્રાથમિકતાની તારીખ ગુમાવશે. આવા કિસ્સામાં એચ-1બી (H-1B) કામદારોને ગ્રીન કાર્ડ ઓફર કરીને જોબ પર સ્થિર રાખવાના નોકરીદાતાના પ્રોત્સાહક પ્રયાસ ઘટી જશે કારણ કે નોકરીદાતા પર ઊંચો કાનૂની ખર્ચ અને કામદાર પ્રમાણિતતા તથા આઇ-140 પ્રક્રિયા સંબંધિત ફીનો બોજ આવશે પરંતુ એચ-1બી (H-1B) નોકરીદાતા જોબ બદલવા માટે મુક્ત હશે.

જોકે, પ્રાથમિકતાની તારીખમાં મોટા પ્રમાણમાં ઘટાડાના કારણે ઘણા લોકો વર્તમાન સમયે આઇ-485 દાખલ કરવા માટે અયોગ્ય ઠરે છે. તેથી તેઓ ઘણા વર્ષો સુધી તેમના સ્પોન્સરકર્તા નોકરીદાતાઓ સાથે વળગી રહે છે. પ્રિ-પીઇઆરએમ (PERM) નિયમો હેઠળ કામદાર પ્રમાણપત્રના ઘણા જૂના કેસ પડતર છે.

25 મે, 2006ના રોજ યુએસ સેનેટે ઇમિગ્રેશન ખરડો 2611 પસાર કર્યો હતો જેમાં એચ-1બી (H-1B) વિઝામાં કેટલાક વધારાનો સમાવેશ કરાયે હતો જેમ કે,
#બેઝ ક્વોટા 65,000થી વધારીને 115,000 કરવો,
#બેઝ ક્વોટા જ્યારે ભરાઇ જાય અને તેને ઘટાડવાની જોગવાઇ ન હોય ત્યારે તે આપોઆપ 20 ટકા વધારી દેવો,
#બેઝ ક્વોટાથી અલગ વ્યાપાર સંધિઓ માટે 6,800 વિઝા ઉમેરવા,
#વિદેશી સ્નાતક ડિગ્રીઓ ધરાવનારાઓ માટે 20,000 વિઝા ઉમેરવા,
#યુએસ સ્નાતક ડિગ્રીઓ ધરાવનારાઓ માટે 20,000થી વધારીને અમર્યાદિત વિઝાની સંખ્યા અને
#બિન નફાલક્ષી સંગઠનોનો ક્વોટાથી મુક્ત વિઝા આપવા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieeeusa.org/policy/issues/H1bvisa/index.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-30 |archive-date=2006-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061208212650/http://www.ieeeusa.org/policy/issues/H1bvisa/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=109&amp;amp;session=2&amp;amp;vote=00157 યુએસ સેનેટઃ લેજિસ્લેશન એન્ડ રેકોર્ડ્સ હોમ &gt; વોટ્સ &gt; રોલ કોલ વોટ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.zdnet.com/5208-3513-0.html?forumID=1&amp;threadID=19462&amp;messageID=375504&amp;start=-1 |title=એચ-1બી (H-1B) વિઝાસ હિટ રોડબ્લોક ઇન કોંગ્રેસ  {{!}} ટોકબેક ઓન ઝેડડીનેટ (ZDNet) |access-date=2024-07-07 |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://archive.today/20071228212407/http://news.zdnet.com/5208-3513-0.html?forumID=1&amp;threadID=19462&amp;messageID=375504&amp;start=-1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
જોકે, ગૃહે આ પગલાં ધ્યાનમાં લેવાનો ઇનકાર કરતા તેનો પરિષદમાં જ અંત આવી ગયો હતો અને ચૂંટણી સમયે કોઇ એચ-1બી (H-1B) વધારો કરવામાં આવ્યો ન હતો.

યુએસસીઆઇએસ (USCIS)એ જાહેરાત કરી હતી કે નીતિવિષયક સમીક્ષા કર્યા પછી તે સ્પષ્ટતા કરે છે કે એચ-1બી (H-1B) ક્વોટાની મર્યાદા ટાળવા માટે જેમણે યુએસ બહાર એક વર્ષ ગાળ્યો હોય અને સમગ્ર છ મહિનાની મુદ્દત પૂરી કરી ન હોય તેવા લોકોને એચ-1બી (H-1B) ટોચ મર્યાદાનો હિસ્સો બનાવ્યા વગર “બાકીના” પ્રારંભિક છ વર્ષના ગાળા માટે પુનઃદાખલ કરવા માટે પસંદ કરી શકાય છે.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;યુએસસીઆઇએસ (USCIS) ઇન્ટરઓફિસ મેમોરેન્ડમ ફ્રોમ માઇકલ આઇટ્સ, એસોસિયેટ ડિરેક્ટર, ડોમેસ્ટિક ઓપરેશન્સ, ટુ ઓલ રિજનલ ડિરેક્ટર્સ એન્ડ સર્વિસ સેન્ટર ડિરેક્ટર્સ, તારીખ ડિસેમ્બર 5, 2006&lt;/ref&gt;

યુએસસીઆઇએસ (USCIS)એ એવી જાહેરાત પણ કરી હતી કે નીતિ વિષયક સમીક્ષા બાદ તે સ્પષ્ટતા કરી રહી છે કે એચ-4 (H-4) દરજ્જા પર ગાળવામાં આવેલો સમય એચ-1બી (H-1B) એલિયન્સને લાગુ થતા છ વર્ષના મહત્તમ ગાળા સામે ગણવામાં નહીં આવે.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

24 મે, 2007ના રોજ સેનેટે કોમ્પ્રિહેન્સિવ ઇમિગ્રેશન રિફોર્મ બિલ (એસ. 1348)માં&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c110:S.1348: |title=સર્ચ રીઝલ્ટ – થોમસ (લાઇબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસ) |access-date=2011-05-30 |archive-date=2010-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203212918/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c110:S.1348: |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સુધારા વિશે વિચારણા કરી હતી&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.katiraeilaw.com/newsletter/117.html?task=view |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-30 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713140359/http://www.katiraeilaw.com/newsletter/117.html?task=view |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જેમાં એચ-1બી (H-1B) સ્કોલરશિપ અને તાલીમ ફી 1500 ડોલરથી વધારીને 8500 ડોલર (25થી વધુ પૂર્ણકાલિન કામદારો ધરાવતા એચ-1બી (H-1B) નોકરીદાતા માટે) કરવાના સેન્ડર્સ સુધારાનો સમાવેશ થતો હતો. આ વધારાની ફીનો ઉપયોગ તાલીમ અને સ્કોલરશિપ કાર્યક્રમો માટે અને અન્ય વર્તમાન ફી ઉપરાંત થવાનો હતો. સેનેટર સેન્ડર્સે તેમના સુધારાના સમર્થનમાં ટીમસ્ટર્સ યુનિયન અને એએફએલ–સીઆઇઓ (AFL-CIO)ના નામ આપ્યા હતા. સેનેટર સેન્ડર્સ (આઇ-વીટી) (I-VT)એ જણાવ્યું હતું કે સુધારા વગર “કુશળ મધ્યમ વર્ગ અને ઉચ્ચ મધ્યવર્ગના અમેરિકનો”ને અસર થશે અને તેમના વેતન ઘટવાનું ચાલુ રહેશે.  વોટ અગાઉ સેનેટર સેન્ડર્સે જાહેરાત કરી હતી કે તેણે પોતાના સુધારામાં કેટલાક ફેરફાર કર્યા છે અને તેણે અગાઉ પ્રસ્તાવ કરેલી એચ-1બી (H-1B) વિઝા માટેની ફી 8500 ડોલરથી ઘટાડીને 5000 કરી છે. સેનેટર સેન્ડર્સની જાહેરાત બાદ સેનેટર કેનેડી અને સ્પેન્સરે ખરડા માટે પોતાનો ટેકો જાહેર કર્યો હતો અને સુધારો 59-35 મતથી પસાર થયો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=110&amp;amp;session=1&amp;amp;vote=00179 યુએસ સેનેટ: લેજિસ્લેશન એન્ડ રેકોર્ડ્સ હોમ &gt; વોટ્સ &gt; રોલ કોલ વોટ]&lt;/ref&gt; યુએસની ટેકનોલોજી કંપનીઓના સંગઠન કમ્પિટ અમેરિકાએ કહ્યું હતું કે સેન્ડર્સના સુધારાથી “આઉટસોર્સિંગ વધશે અને યુએસની આર્થિક વૃદ્ધિને નુકસાન થશે.” 

2008ના કોન્સોલિડેટેડ નેચરલ રિસોર્સિસ એક્ટ, જે અન્ય અમુક મુદ્દા ઉપરાંત ઉત્તર મેરિયાના ટાપુઓના કોમનવેલ્થમાં ઇમિગ્રેશનને કેન્દ્રિત કરે છે, તેમાં જણાવાયું છે કે પરિવર્તનના ગાળા દરમિયાન સીએનએમઆઇ (CNMI) અને ગુઆમમાં એચ (H) વિઝા કેટેગરીમાં અન્યથા લાયક કામદારોને સંખ્યાકીય મર્યાદાઓ નહીં લાગુ પડે.&lt;ref&gt;[http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=110_cong_public_laws&amp;amp;docid=f:publ229.110 કન્સોલિડેટેડ નેચરલ રિસોર્સિસ એકટ ઓફ 2008]&lt;/ref&gt;

17 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ પ્રમુખ ઓબામાએ અમેરિકન રિકવરી એન્ડ રિઇન્વેસ્ટમેન્ટ એક્ટ, 2009 (“સ્ટીમ્યુલસ બિલ”), પબ્લિક લો 111-5 પર હસ્તાક્ષર કરી તેને કાયદો બનાવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=1eb19b5d82420210VgnVCM1000004718190aRCRD&amp;vgnextchannel=e7d696cfcd6ff110VgnVCM1000004718190aRCRD |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-24 |archive-date=2009-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324132347/http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=1eb19b5d82420210VgnVCM1000004718190aRCRD&amp;vgnextchannel=e7d696cfcd6ff110VgnVCM1000004718190aRCRD |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એઆરઆરએ (ARRA)ના સેક્શન 1616માં સેનેટર સેન્ડેરસ (આઇ-વીટી (I-Vt.)) અને ગ્રેસ્લી (આર-લોવા)ના એમ્પ્લોય અમેરિકન વર્કર્સ એક્ટ (“ઇએડબલ્યુએ” (“EAWA”))નો સમાવેશ કરાયો હતો જેથી બેન્કો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓને એચ-1બી (H-1B) કામદારોની ભરતી કરતા રોકી શકાય, સિવાય કે તેમણે સમાન અથવા વધુ લાયકાત ધરાવતા યુએસ કામદારોને સ્થાન આપ્યા હોય, અને બેન્કોએ જે સ્થાનેથી યુએસ કામદારોની છટણી કરી હોય ત્યાં એચ-1બી (H-1B) કામદારોની ભરતી કરતા અટકાવી શકાય. આ નિયંત્રણોમાં સામેલ છેઃ
# નોકરીદાતાએ એચ-1બી (H-1B) અરજી દાખલ કરતા અગાઉ જે સ્થાન માટે એચ-1બી (H-1B) કામદારની માગણી કરવામાં આવી છે ત્યાં યુએસ કામદારની ભરતી કરવા માટે સારા હેતુથી પગલાં લેવા જોઈએ, જેમાં એચ-1બી (H-1B) કામદાર માટે કાયદા પ્રમાણે જે વેતન જરૂરી છે તેટલું વેતન ઓફર કરવું જોઇએ. નોકરીદાતાએ એ બાબત પણ પ્રમાણિત કરવી જોઇએ કે આ ભરતીના સંદર્ભમાં તેણે અરજી કરનાર કોઇ પણ યુએસ કામદારને જોબ ઓફર કરી છે જે સંબંધિત સ્થાન માટે સમાન અથવા વધારે લાયકાત ધરાવતો હોય.
# એચ-1બી (H-1B) અરજી દાખલ કર્યાના 90 દિવસ અગાઉ અને તે દાખલ કર્યાના 90 દિવસ અંદર નોકરીદાતાએ એચ-1બી (H-1B) કામદારના ઇચ્છિત રોજગારના સ્થાન પર એચ-1બી (H-1B) કામદારની સમકક્ષ જગ્યાએ કોઇ યુએસ કામદારની છટણી કરી હોવી ન જોઇએ અને છટણી કરી શકાશે નહીં.&lt;ref&gt;109-110&lt;/ref&gt;

==યુએસ નીતિમાં તાજેતરના ફેરફારો==
યુએસસીઆઇએસ (USCIS) (યુએસ સિટિઝનશિપ એન્ડ ઇમિગ્રેશન સર્વિસિસ)એ તાજેતરમાં [http://www.uscis.gov/USCIS/Laws/Memoranda/2010/H1B%20Employer-Employee%20Memo010810.pdf 8 જાન્યુઆરી, 2010ની તારીખનું એક આવેદનપત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214190610/http://www.uscis.gov/USCIS/Laws/Memoranda/2010/H1B%20Employer-Employee%20Memo010810.pdf |date=2010-02-14 }} જાહેર કર્યું હતું. આ આવેદનપત્રમાં અસરકારક રીતે જણાવાયું હતું કે અરજકર્તા (નોકરીદાતા) અને લાભાર્થી (સંભવિત વિઝાધારક) વચ્ચે એક સ્પષ્ટ નોકરીદાતા કર્મચારી સંબંધ હોવા જોઇએ. તેમાં સ્પષ્ટરીતે જણાવાયું છે કે નોકરીદાતાએ સુસંગત રહેવા માટે શું કરવું જોઇએ અને માન્યતાપ્રાપ્ત સંબંધ અસ્તિત્વ ધરાવે છે તેવી નોકરીદાતાની રજુઆતને ટેકો આપવા માટે કયા દસ્તાવેજી પુરાવા આપવા પડશે.

કેટલાકની દલીલ છે કે તેના કારણે “જોબ શોપ ઉદ્યોગ ખતમ થઇ ગયો” છે. એક બાબત સ્પષ્ટ છે કે વિઝા અરજી મંજૂર કરવાની સંખ્યા ઘટી છે (અથવા પૂર્ણ ક્વોટાએ પહોંચવા માટે સામાન્ય કરતા ધીમો છે) પરંતુ એ સ્પષ્ટ નથી કે આ કાર્યક્રમને રોકવા માટે સામાન્ય રાજકીય દબાણનું પરિણામ છે કે વાસ્તવિક આર્થિક વાસ્તવિકતાઓમાંથી લાંબા ગાળાનું પરિણામ છે.  આવેદનપત્રમાં શેને માન્યતાપ્રાપ્ત કર્મચારી નોકરીદાતા સંબંધ નહીં ગણવામાં આવે તેના ત્રણ સ્પષ્ટ ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યા છે.

* કામ પર ઓન અને ઓફ-સાઇટ કામ કરતો હિસાબનીશ
* ફેશન મોડલ
* ઓફ-સાઇટ કામ કરતો કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર એન્જિનયર

સોફ્ટવેર એન્જિનિયરના કિસ્સામાં અરજકર્તા (નોકરીદાતા)એ નીચેના (અમુક) કામ માટે સહમત થવાનું રહેશે.
* લાભાર્થીઓ પર ઓફ-સાઇટ અને ઓન-સાઇટ નજર રાખવી
* કોલ, અહેવાલ અને મુલાકાત દ્વારા આવું સુપરવિઝન જાળવવું
* રોજિંદા ધોરણે કામ પર નિયંત્રણ રાખવાનો “અધિકાર” હોવો, ''જો આવા નિયંત્રણની જરૂર પડે તો'' .
* કામ માટે સાધનો પૂરા પાડવા
* લાભાર્થીને કામ પર રાખવા, પગાર ચુકવવા અને છૂટા કરવાની ક્ષમતા
* કામની પ્રોડક્ટનું મૂલ્યાંકન અને પ્રગતિ/કામગીરીની સમીક્ષા કરવી
* કરના ઉદેશ માટે તેમનો દાવો કરવો
* (અમુક પ્રકારના) કામદાર લાભ આપવા
* કામ કરવા માટે “પ્રોપ્રાઇટરી માહિતી”નો ઉપયોગ કરવો
* બિઝનેસ સાથે સંકળાયેલ અંતિમ પ્રોડક્ટનું ઉત્પાદન
* કામની પ્રોડક્ટ જે રીતે તૈયાર થાય છે તેની પદ્ધતિ અને કાર્ય પર નિયંત્રણની “ક્ષમતા” હોવી.

તેમાં વધુમાં જણાવાયું હતું કે આ પરિબળોને કઇ રીતે ગણતરીમાં લેવા તે વિશે “સામાન્ય કાયદો લવચિક છે.”

આ મેમોરેન્ડામાં કાનુની કેસો ટાંકીને ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યા છે, છતાં આવો મેમોરેન્ડા સ્વયં કાયદો નથી અને ભવિષ્યના મેમોરેન્ડા સરળતાથી બહાર પાડી શકાય છે જેનાથી આ બદલાઇ જશે.

==સમાન કાર્યક્રમો==
એચ-1બી (H-1B) વિઝા ઉપરાંત અન્ય ઘણી વિઝા કેટેગરી છે જે વિદેશી કામદારોને યુએસ આવીને થોડા સમય માટે કામ કરવાની છૂટ આપે છે. 

એલ-1 (L-1) વિઝા કંપનીના વિદેશી કામદારોને આપવામાં આવે છે. તાજેતરના નિયમો હેઠળ વિદેશી કામદારોએ વિઝા મેળવતા અગાઉના ત્રણ વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા એક વર્ષ માટે કંપની માટે કામ કર્યું હોવું જરૂરી છે. એલ-1બી (L-1B) વિઝા નોનઇમિગ્રન્ટ કામદારો માટે યોગ્ય છે જેમને કંપનીની તકનીક અને પદ્ધતિઓના વિશેષ જ્ઞાનના કારણે કામચલાઉ ધોરણે અમેરિકામાં સ્થળાંતર કરવામાં આવી રહ્યા હોય. એલ-1એ (L-1A) વ્યવસ્થાપકો અથવા એક્ઝિક્યુટિવ્સ માટે છે જેઓ લોકો અથવા કંપનીની મહત્વની કામગીરીનું વ્યવસ્થાપન કરશે. એલ-1 (L-1) વિઝાધારકને પ્રવર્તમાન વેતન ચુકવવાની કોઇ જરૂર નથી. કેનેડાના રહેવાસીઓ માટે સ્પેશિયલ એલ (L) વિઝા કેટેગરી ઉપલબ્ધ છે.

ટીએન-1 (TN-1) વિઝા ઉત્તર અમેરિકા ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ (નાફ્ટા (NAFTA))નો હિસ્સો છે અને કેનેડા અને મેક્સિકોના નાગરિકોને ઇસ્યુ કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://travel.state.gov/visa/temp/types/types_1274.html |title=મેક્સિકન એન્ડ કેનેડિયન નાફ્ટા (NAFTA) પ્રોફેશનલ વર્કર |access-date=2011-05-30 |archive-date=2005-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051203225906/http://www.travel.state.gov/visa/temp/types/types_1274.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ટીએન (TN) વિઝા માત્ર એવા કામદારોને મળે છે જેઓ નાફ્ટા (NAFTA) સંધિ હેઠળ નક્કી કરવામાં આવેલા પૂર્વનિર્ધારિત વ્યવસાયોની યાદીમાં આવતા હોય. ટીએન (TN) વિઝા માટે ચોક્કસ [http://travel.state.gov/visa/temp/types/types_1274.html લાયકાતની જરૂરિયાતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051203225906/http://www.travel.state.gov/visa/temp/types/types_1274.html |date=2005-12-03 }} છે.

ઇ-3 (E-3) વિઝા [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] મુક્ત વ્યાપાર સંધિ હેઠળ ઓસ્ટ્રેલિયાના નાગરિકોને ઈશ્યૂ કરાય છે.

સુધારેલી નાફ્ટા (NAFTA) સંધિ હેઠળ ચિલી અને સિંગાપોરના નાગરિકોને એચ-1બી1 (H-1B1) વિઝા આપવામાં આવે છે.

વર્ક વિઝામાં તાજેતરના એક ટ્રેન્ડ પ્રમાણે વિવિધ દેશો સંધિની વાટાઘાટના ભાગરૂપે પોતાના નાગરિકો માટે વિશેષ પસંદગી મેળવવા પ્રયાસ કરે છે. અન્ય ટ્રેન્ડ મોટા ઓથોરાઇઝેશન અથવા ઓમ્નિબસ બિલ્સમાં ઇમિગ્રેશનના કાયદામાં ફેરફાર માટે છે જેથી વિવાદ ટાળી શકાય જે અલગ વોટ સાથે હોઇ શકે છે.

એચ-2બી (H-2B) વિઝાઃ એચ-2બી (H-2B) નોનઇમિગ્રેશન કાર્યક્રમ હેઠળ નોકરીદાતાઓ વિદેશી કામદારોની ભરતી કરી શકે છે જેઓ યુએસ આવીને કામચલાઉ બિનકૃષિ કાર્ય કરી શકે જે એક સમય માટે, સીઝન આધારિત, પીક લોડ અથવા સમયાંતરે હોઇ શકે છે. એચ-2બી (H-2B) વિઝા મેળવવા માટે વિદેશી કામદારોની સંખ્યા પર વાર્ષિક 66,000ની મર્યાદા છે.

એચ-1બી (H-1B) વિઝાના વિકલ્પો
*[http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=3460194d3e88d010VgnVCM10000048f3d6a1RCRD&amp;amp;vgnextchannel=91919c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD તબીબી ડોક્ટરો અને ફિજિશિયનો માટે ગ્રીન કાર્ડ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807025124/http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=3460194d3e88d010VgnVCM10000048f3d6a1RCRD&amp;vgnextchannel=91919c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD |date=2013-08-07 }}
**પૂર્વઆવશ્યકતાઃ [http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=3460194d3e88d010VgnVCM10000048f3d6a1RCRD&amp;amp;vgnextchannel=91919c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD નેશનલ ઇન્ટરેસ્ટ વેઇવર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807025124/http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=3460194d3e88d010VgnVCM10000048f3d6a1RCRD&amp;vgnextchannel=91919c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD |date=2013-08-07 }}
**વૈકલ્પિક રીતે, તબીબી ડોક્ટર અથવા ફિજિશિયન કામચલાઉ વિઝા મારફત કામચલાઉ ગાળા માટે યુએસમાં પ્રવેશી શકે છે.
*[http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=c55878a814f0e010VgnVCM1000000ecd190aRCRD&amp;amp;vgnextchannel=48819c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD નર્સ અને ફિઝિકલ થેરપિસ્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022093947/http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=c55878a814f0e010VgnVCM1000000ecd190aRCRD&amp;vgnextchannel=48819c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD |date=2013-10-22 }} માટે [http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=3460194d3e88d010VgnVCM10000048f3d6a1RCRD&amp;amp;vgnextchannel=91919c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD ગ્રીન કાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807025124/http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=3460194d3e88d010VgnVCM10000048f3d6a1RCRD&amp;vgnextchannel=91919c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD |date=2013-08-07 }}. (લિંક તૂટેલી છે)
*પ્રોફેસર્સ અને રિસર્ચર્સ માટે [http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=3460194d3e88d010VgnVCM10000048f3d6a1RCRD&amp;amp;vgnextchannel=91919c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD રોજગાર વિઝા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807025124/http://www.uscis.gov/portal/site/uscis/menuitem.5af9bb95919f35e66f614176543f6d1a/?vgnextoid=3460194d3e88d010VgnVCM10000048f3d6a1RCRD&amp;vgnextchannel=91919c7755cb9010VgnVCM10000045f3d6a1RCRD |date=2013-08-07 }}. (લિંક તૂટેલી છે)

==એચ-1બી (H-1B) વિઝાધારકોના આશ્રિતો==
એચ-1બી (H-1B) વિઝાધારકો તેમના નિકટના પરિવારજનો (જીવનસાથી અને 21 વર્ષથી ઓછી વયના બાળકો)ને એચ4 (H4) વિઝા કેટેગરી હેઠળ આશ્રિત તરીકે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લાવી શકે છે. એચ-1બી (H-1B) વિઝાધારક કાનૂની દરજ્જો ધરાવતા હોય ત્યાં સુધી એચ4 (H4) વિઝાધારક યુએસમાં રહી શકે છે. એચ4 (H4) વિઝાધારક યુએસમાં કામ કરવાને પાત્ર નથી અને તે સામાજિક સુરક્ષા ક્રમાંક (એસએસએન (SSN)) મેળવવાને પાત્ર નથી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ssa.gov/pubs/10096.html#4 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-30 |archive-date=2010-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129223205/http://ssa.gov/pubs/10096.html#4 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એચ4 (H4) વિઝાધારક યુએસમાં શાળાએ જઇ શકે છે, ડ્રાઇવર્સ લાઇસન્સ મેળવી શકે છે અને બેન્કમાં ખાતું ખોલાવી શકે છે. ટેક્સ રિટર્ન પર ક્લેઇમ કરવા કે સંયુક્ત ટેક્સ રિટર્ન દાખલ કરવા માટે આશ્રિતે એક ઇન્ડિવિજ્યુઅલ ટેક્સ આઇડેન્ટિફિકેશન નંબર (આઇટીઆઇએન) (ITIN) મેળવવું પડે છે જેનો ઉપયોગ માત્ર ટેક્સ ભરવાના હેતુથી થાય છે.

==એચ-1બી (H-1B) ભૌગોલિક સ્થિતિ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| [[File:h1b demographics pie chart.svg|250 પીએક્સ (px)]]
| [[File:h1b demographics india.svg|250 પીએક્સ (px)]]
| [[File:h1b demographics.jpg|250 પીએક્સ (px)]]
|}

યુએસમાં એચ-1બી (H-1B) વિઝા પરના તમામ કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ એનાલિસ્ટ્સ અને પ્રોગ્રામર્સમાંથી 74 એશિયાના હતા. એશિયન આઇટી (IT) વ્યવસાયિકો દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં યુએસમાં સ્થળાંતર ઓફશોર આઉટસોર્સિંગ ઉદ્યોગના ઝડપી વિકાસ માટે કેન્દ્રીય કારણ ગણવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;યોહ એટ અલ., 'સ્ટેટ/નેશન/ટ્રાન્સનેશન: પર્સ્પેક્ટિવ ઓન ટ્રાન્સનેશનાલિઝમ ઇન ધ એશિયા-પેસિફિક', રૂટલેજ, 2004, ISBN 041540279X, પાનું 167&lt;/ref&gt; {{See|IT Body Shops}}

==આઉટસોર્સિંગ કંપનીઓ દ્વારા એચ-1બી (H-1B)નો ઉપયોગ==
2006માં અપાયેલા 65,000 એચ-1બી (H-1B) વિઝામાંથી આ કંપનીઓને 19,512 વિઝા મળ્યા હતા જેમાં ટોચની પાંચ એચ-1બી (H-1B) વિઝા મેળવનારમાં 4 આઉટસોર્સિંગ કંપનીઓ છે. યાદીમાં ટોચના સ્થાને કેટલીક સૌથી જાણીતી કંપનીઓઃ ઇન્ફોસિસ, સત્યમ કમ્પ્યુટર સર્વિસિસ, ટાટા કન્સલ્ટન્સી સર્વિસિસ અને વિપ્રો ટેકનોલોજીસ હતી. ટીકાકારોએ દલીલ કરી હતી કે આ આઉટસોર્સિંગ કંપનીઓને એચ-1બી (H-1B) વિઝા આપવા એ એચ-1બી (H-1B) વિઝા કાર્યક્રમનો વાસ્તવિક ઉદ્દેશ ન હતો.&lt;ref name=&quot;who&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://www.informationweek.com/showArticle.jhtml?articleID=199601616
 |title        = Who Gets H-1B Visas? Check Out This List
 |access-date  = 06/02/2007
 |author       = Marianne Kolbasuk McGee
 |date         = May 17, 2007
 |publisher    = [[InformationWeek]]
 |archive-date = ઑક્ટોબર 15, 2007
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20071015083254/http://informationweek.com/showArticle.jhtml?articleID=199601616
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bw-2007-06-07&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/jun2007/db20070606_792054.htm
 |title        = Immigration: Google Makes Its Case
 |access-date  = 04/02/2010
 |author       = Peter Elstrom
 |date         = June 7, 2007
 |publisher    = [[BusinessWeek]]
 |archive-date = જૂન 9, 2007
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20070609151941/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/jun2007/db20070606_792054.htm
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt; તેના માટેનું એક કારણ છેઃ વિવેચકોનો દાવો છે કે ભારતીય કંપનીઓ નિયમનોનું પાલન ટાળે છે અને વિઝાનો ઉપયોગ યુએસમાં કામદારોને તાલીમ આપવા માટે કરે છે જેથી વિદેશમાં જોબ લઇ જઇ શકાય.&lt;ref name=&quot;who&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

2006માં વિપ્રોએ 20,000 એચ-1બી (H-1B) વિઝા અને 160 ગ્રીન કાર્ડ માટે અરજી કરી હતી, અને ઇન્ફોસિસે 20,000 એચ-1બી (H-1B) અને માત્ર 50 ગ્રીન કાર્ડ માટે અરજી કરી હતી. એચ-1બી (H-1B) વિઝાની અરજીમાંથી વિપ્રો અને ઇન્ફોસિસને અનુક્રમે 4,002 અને 4,108 વિઝા ફાળવવામાં આવ્યા હતા, જે 20 ટકા અને 24 ટકા સ્વીકૃતિ દર દર્શાવે છે.&lt;ref&gt;પૃથ્વી પટેલ, ''ઇન્ફોસિસ, વિપ્રો એન્ડ ટીસીએસ (TCS) અન્ડર ઇન્વેસ્ટિગેશન ફોર મિસયુસ ઓફ  એચ1બી (H1B) વિઝાસ'' , ઇન્ડિયા ડેઇલી, મે 15, 2007&lt;/ref&gt; બંને કંપની આશરે 100,000 કામદારોનું શ્રમબળ ધરાવે છે અને યુએસ રોજગાર બેઝ આશરે 20,000 એચ-1બી (H-1B) વિઝાધારકોનો તેને ધ્યાનમાં રાખતા તે દર્શાવે છે કે ઇન્ફોસિસ અને વિપ્રોના લગભગ 1/5 ભાગના ભારતીય શ્રમબળે 2006માં વિઝા માટે અરજી કરી હતી.&lt;ref name=&quot;bw-2007-06-07-chart&quot;&gt;{{cite web
| url        = http://www.businessweek.com/table/0518_h1btable.htm
| title      = Immigration: Who Gets Temp Work Visas?
| access-date = 04/02/2010
| author     = Peter Elstrom
|date=June 7, 2007
| publisher  = [[BusinessWeek]]
}}&lt;/ref&gt; 2009માં બિઝનેસ વીકના એક લેખમાં કમ્પ્યુટરવર્લ્ડના એક લેખને ટાંકીને દર્શાવાયું હતું કે 1,964 વિઝા સાથે વિપ્રો આ કાર્યક્રમની ટોચની ઉપયોગકર્તા હતી.&lt;ref name=&quot;2009-visas&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://www.computerworld.com/s/article/9142152/List_of_H_1B_visa_employers_for_2009
 |title        = List of H-1B visa employers for 2009
 |access-date  = 04/07/2010
 |author       = Jacob Sapochnick, Patrick Thibodea
 |year         = 2009
 |publisher    = [[ComputerWorld]], [[BusinessWeek]]
 |archive-date = 2010-02-09
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100209184120/http://www.computerworld.com/s/article/9142152/List_of_H_1B_visa_employers_for_2009
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;

વિવેચકોએ આ વલણની ટીકા કરતા કહ્યું છે કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લાયકાત ધરાવતા કામદારોની કોઈ અછત નથી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=201000479 |title='ટુ એચ-1બી (H-1B) ઓન નોટ ટુ એચ-1બી (H-1B)?', ઇન્ફર્મેશન વીકલી, જુલાઈ 14, 2007. |access-date=2011-05-30 |archive-date=2011-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110130020419/http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=201000479 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2009માં વિશ્વવ્યાપી મંદીના કારણે આઉટસોર્સિંગ કંપનીઓ દ્વારા એચ-1બી (H-1B) વિઝાની અરજીઓ અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં ઘણી ઓછી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://infotech.indiatimes.com/news/software-services/25-H-1B-visas-still-left/articleshow/5080566.cms |title='25% એચ-1બી (H-1B) વિઝાસ સ્ટિલ લેફ્ટ!', ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, ઓક્ટોબર 2, 2009. |access-date=2011-05-30 |archive-date=2009-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091006013921/http://infotech.indiatimes.com/news/software-services/25-H-1B-visas-still-left/articleshow/5080566.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ટોચના દસ એચ-1બી (H-1B) રેન્કિંગ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ એચ-1બી (H-1B) મેળવનારી ટોચની કંપનીઓ&lt;td&gt;&lt;ref name=&quot;who&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bw-2007-06-07&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bw-2007-06-07-chart&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2009-visas&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/td&gt;
|  '''ક્રમ''' 
|  '''કંપની''' 
|  '''મુખ્યમથકો''' 
|  '''પ્રાથમિક રોજગાર પાયો''' 
|  '''2006માં મેળવેલા એચ-1બી (H-1B)''' 
|  '''2009માં મંજૂર થયેલા એચ-1બી (H-1B)''' 
|-
|  1, 8
|  ઇન્ફોસિસ
|  [[બેંગલોર|બેંગલોર]], [[કર્ણાટક|કર્ણાટક]], [[ભારત|ભારત]]
|  [[ભારત|ભારત]]
|  	4,908
|  440
|-
| 2, 1
|  વિપ્રો
|  [[બેંગલોર|બેંગલોર]], [[કર્ણાટક|કર્ણાટક]], [[ભારત|ભારત]]
|  [[ભારત|ભારત]]
|  4,002
|  1,964
|-
| 3, 2
|  માઇક્રોસોફ્ટ
|  રેડમન્ડ, વોશિંગ્ટન
|  [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુએસ]]
|  3,117
|  1,318
|-
|  4
|  ટાટા કન્સલ્ટન્સી સર્વિસિસ
|  [[મુંબઈ|મુંબઈ]], [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]], [[ભારત|ભારત]]
|  [[ભારત|ભારત]]
|  3,046
| 
|-
|  5, 22
|  સત્યમ કમ્પ્યુટર સર્વિસિસ
|  હૈદરાબાદ,[[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]],[[ભારત|ભારત]]
|  [[ભારત|ભારત]]
|  2,880
|  219
|-
|  6, 20
|  કોગ્નિઝન્ટ
|  ટીનેક, ન્યૂ જર્સી&lt;ref name=&quot;Cognizant World HQ&quot;&gt;{{cite web
| url = http://www.cognizant.com/html/contacts/contacts.asp
| title = Cognizant Technology Solutions : Contacts
| access-date = 2007-07-05
| archive-date = 2007-06-23
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070623011944/http://www.cognizant.com/html/contacts/contacts.asp
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
|  [[ભારત|ભારત]]
|  	2,226
|  233
|-
|  7, 5
|  પટણી કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ્સ
|  [[મુંબઈ|મુંબઈ]], [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]], [[ભારત|ભારત]]
|  [[ભારત|ભારત]]
|  	1,391
|  609
|-
|  8, 4
|  આઇબીએમ (IBM) (ઇન્ડિયા, પ્રાઇવેટ લિમિટેડ)
|  આર્મોન્ક, ન્યૂ યોર્ક
|  [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુએસ]]
|  1,130
|  695
|-
|  9, 15
|  ઓરેકલ કોર્પોરેશન
|  રેડવૂડ શોર્સ, કેલિફોર્નિયા
|  [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુએસ]]
|  1,022
|  272
|-
|  10, 6
|  લાર્સન એન્ડ ટુબ્રો ઇન્ફોટેક
|  [[મુંબઈ|મુંબઈ]], [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]], [[ભારત|ભારત]]
|  [[ભારત|ભારત]]
|  947
|  602
|-
|  , 3
|  ઇન્ટેલ કોર્પોરેશન
|  સાન્ટા ક્લારા, કેલિફોર્નિયા
|  [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુએસ]]
| 
|  723
|-
|  , 7
|  અર્ન્સ્ટ એન્ડ યંગ  એલએલપી (LLP)
|  [[લંડન|લંડન]], [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ]]
| 
| 
|  481
|-
|  , 8
|  યુએસટી (UST) ગ્લોબલ
|  એલીસો વીજો, કેલિફોર્નિયા
| 
| 
|  344
|-
|  , 9
|  ડેલોઇટ કન્સલ્ટિંગ એલએલપી (LLP)
|  ન્યૂ યોર્ક સિટી, ન્યૂ યોર્ક
| 
| 
|  328
|-
|  , 10
|  ક્વાલકોમ ઇન્ક 
|  સેન ડીયાગો, કેલિફોર્નિયા
| 
| 
|  320
|-
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ એચ-1બી (H-1B) વિઝા મેળવનારી ટોચની દસ યુનિવર્સિટીઓ અને શાળાઓ &lt;td&gt;&lt;ref name=&quot;who&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bw-2007-06-07&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bw-2007-06-07-chart&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/td&gt;
|  '''શાળા''' 
|  '''2006માં મેળવેલા એચ-1બી (H-1B)''' 
|-
|  ન્યૂ યોર્ક સિટી પબ્લિક સ્કૂલ્સ
|  642
|-
|  યુનિવર્સિટી ઓફ મિશીગન.
|  437
|-
|  યુનિવર્સિટી ઓફ ઇલિનોઇસ, શિકાગો
|  434
|-
|  યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયા.
|  432
|-
|  જોહન્સ હોપ્કિન્સ યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ મેડિસિન
|  432
|-
| યુનિવર્સિટી ઓફ મેરિલેન્ડ
| 404
|-
| કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી
| 355
|-
| યેલ યુનિવર્સિટી.
| 316
|-
| હાવર્ડ યુનિવર્સિટી
| 308
|-
|  સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી,
| 279
|-
|  વોશિંગ્ટન યુનિવર્સિટી, સેન્ટ લુઇસ
|  278
|-
|  યુનિવર્સિટી ઓફ પિટસબર્ગ
| 275
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ એચ-1બી (H-1B) મેળવનારી ટોચની દસ યુએસ ટેકનોલોજી કંપનીઓ&lt;td&gt;&lt;ref name=&quot;who&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bw-2007-06-07&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bw-2007-06-07-chart&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/td&gt;
|  '''કંપની''' 
|  '''2006માં મેળવેલા એચ-1બી (H-1B)''' 
|-
|  માઇક્રોસોફ્ટ
|  3517
|-
|  કોગ્નિઝન્ટ
|  2226
|-
|  આઇબીએમ (IBM)
|  1130
|-
|  ઓરેકલ કોર્પોરેશન
|  1022
|-
|  સિસ્કો
|  828
|-
|  ઇન્ટેલ
|  828
|-
|  મોટોરોલા
|  760
|-
|  ક્વાલકોમ
|  533
|-
|  યાહૂ
|  347
|-
|  હ્યૂલેટ-પેકાર્ડ
|  333
|-
|  ગૂગલ (Google)
|  328
|-
|  ઝેવિયન્ટ
|  49
|}

==આ પણ જુઓ==
* સ્કિલ (SKIL) બિલ
* મુક્ત વેપાર ચર્ચા
* શ્રમ તંગી
* ઇમિગ્રેશન વોઇસ
* એલ-1 (L-1) વિસા

==સંદર્ભો==
#યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સિટિઝનશિપ એન્ડ ઇમિગ્રેશન સર્વિસ, નાણાકીય વર્ષ 2004 અને નાણાકીય વર્ષ 2005 માટે &quot;વિશેષ વ્યવસાય કામદાર (એચ-1બી (H-1B)) માટે લાક્ષણિકતાઓ&quot;
# [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;amp;sid=aZD9lJuxkzR0&amp;amp;refer=home બ્લૂમબર્ગ બ્લૂમબર્ગ, મંદીએ વૃદ્ધિ અવરોધતા માઇક્રોસોફ્ટે 5,000 નોકરી ઘટાડી (અપડેટ5)], 22 જાન્યુઆરી 2009 (માઇક્રોસોફ્ટ 2006માં 3,117 વિઝરા ધરાવતી હોવા છતાં 5,000ને છૂટા કર્યા.)
#માઇક્રોસોફ્ટના ચેરમેન [[બિલ ગેટ્સ|બિલગેટ્સ]], [http://www.microsoft.com/Presspass/exec/billg/speeches/2007/03-07Senate.mspx યુએસ સેનેટ કમિટી હેલ્થ, એજ્યુકેશન, લેબર એન્ડ પેન્શનને સોગન આપેલો પુરાવો.] સુનાવણી &quot;અમેરિકાની સ્પર્ધત્મકતાને 21મી સદી માટે સઘન બનાવવી&quot;. માર્ચ 7, 2007
# [https://web.archive.org/web/20070609151941/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/jun2007/db20070606_792054.htm બિઝનેસ વીક, ઇમિગ્રેશન: ગૂગલ મેક્સ ઇટ કેસ, 7 જૂન 2007.]
# [https://web.archive.org/web/20070609151941/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/jun2007/db20070606_792054.htm બિઝનેસ વીક, હૂ ગેટ્સ ટેમ્પ વર્ક વિઝાસ?] 7 જૂન 2007 (ટોચના 200 એચ1બી (H1B) વિઝા વપરાશકાર યાદી)
# [https://web.archive.org/web/20070527144401/http://businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/may2007/db20070523_485361.htm બિઝનેસ વીક, ઇમિગ્રેશન ફાઇટ: ટેક વિ. ટેક], 25 મે 2007.
# [https://web.archive.org/web/20070517084417/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/may2007/db20070515_218119.htm બિઝનેસ વીક, ક્રેકડાઉન ઓન ઇન્ડિયન આઉટસોર્સિંગ ફર્મ્સ], 15 મે 2007.
# ડો. નોર્મન મેટલોફ, [http://heather.cs.ucdavis.edu/itaa.real.html ડિબન્કિંગ ધ મિથ ઓફ એ ડેસ્પરેટ સોફ્ટવેર લેબર શોર્ટેજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110126074053/http://heather.cs.ucdavis.edu/itaa.real.html |date=2011-01-26 }}, યુએસ હાઉસ જ્યુડિશિયરી કમિટીને આપેલું નિવેદન, એપ્રિલ 1998, અપડેટ ડિસેમ્બર 2002
# [http://www.youtube.com/programmersguild પ્રોગ્રામર્સ ગિલ્ડ, પર્મ (PERM) ફેક જોબ એડ્સ ડિફ્રોડ અમેરિકન્સ ટુ સિક્યોર ગ્રીન ગાર્ડ્સ], કોહેન એન્ડ ગ્રીગસ્બીના ઇમિગ્રેશન વકીલ સમજાવે છે કે, તેઓ લાયકાતવાળા કોઇ અરજીકર્તા નહીં શોધવાના ઉદેશ સાથે ક્લાસિફાઇડ જાહેરાત ચલાવવામાં નોકરીદાતાઓને કેવી રીતે મદદ કરે છે.
# [http://www.youtube.com/programmersguild#p/a/u/0/YeW15XnUbpk લોઉ ડોબ્સ: કૂક કાઉન્ટી રિઝોલ્યુશન અગેઇન્સ્ટ એચ-1બી (H-1b) ]
# [http://www.prweb.com/releases/2006/10/prweb448167.htm પીઆરવેબ (PRWeb), પ્રોગ્રામર્સ ગીલ્ડે પડતર સ્કિલ (SKIL) બિલ એચ-1બી (H-1b) કાયદામાં યુએસ વર્કસ પ્રોટેક્શનને સામેલ કરવા કોંગ્રેસ સમક્ષ માંગ કરી. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606070023/http://www.prweb.com/releases/2006/10/prweb448167.htm |date=2011-06-06 }}
# [http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0508/26/ldt.01.html સીએનએન (CNN), લોઉ ડોબ્સ, પ્રોગ્રામર્સ ગીલ્ડ ઇન્ટર્વ્યુ અને ટ્રાન્સ્ક્રિપ્ટ, ઓગસ્ટ 26, 2005]
# [http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=2003_record&amp;amp;docid=cr18jn03-107 કોંગ્રેસનલ રેકોર્ડ: ગેરકાયદે એલિયન્સ અમેરિકનની રોજગારી લઇ રહ્યાં છે], જૂન 18, 2003 (હાઉસ)
# [http://www.cis.org/articles/2005/back1305.pdf સેન્ટર ફોર ઇમિગ્રેશન સ્ટડીઝ, બેકગ્રાઉન્ડર: ધ બોટમ ઓફ ધ પે સ્કેલ, વેજીસ ફોર એચ1-બી (H1-B) કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામર્સ, જોહન મિલાનો], 2005.
# [http://programmersguild.org/archives/lib/d02972.pdf યુએસ ગવર્નમેન્ટ એકાઉન્ટિબિલિટી ઓફિસ (જીએઓ (GAO)), અહેવાલ, નિકાસ અંકુશ: 
ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કોમર્સે વિદેશી નાગરિકોને ટેકનોલોજીના ટ્રાન્સફર પર અંકુશ સુધારવાની જરૂર ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727185550/http://programmersguild.org/archives/lib/d02972.pdf |date=2011-07-27 }}
# [http://www.hooyou.com/h-1b/dependent/h1-b_depend_emplr.htm એચ-1બી (H-1B) આધારિત નોકરીદાતાઓની એટેસ્ટેશન જરૂરિયાતો]

==નોંધ==
{{Reflist|2}}

==એચ-1બી (H-1B) માહિતી માટે બાહ્ય લિંક્સ==
*[http://travel.state.gov/visa/temp/types/types_1271.html યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ ઇન્ફર્મેશન ઓન એચ-1બી (H-1B) વિઝા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100904040450/http://travel.state.gov/visa/temp/types/types_1271.html |date=2010-09-04 }}
*[http://www.gao.gov/new.items/he00157.pdf યુએસ જીએઓ (GAO) રિપોર્ટ ઓન એચ-1બી (H-1B) પ્રોબ્લેમ્સ, પીડીએફ (PDF) ફોર્મેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110523235536/http://www.gao.gov/new.items/he00157.pdf |date=2011-05-23 }}
*[http://www.myvisajobs.com/Reports/ 2010 એચ1બી (H1B) વિઝા રિપોર્ટ્સ: ટોપ એચ1બી (H1B) વિઝા સ્પોન્સર્સ બાય ઇન્ડસ્ટ્રી, ઓક્યુપેશન, ઇકોનોમિક સેક્ટર એન્ડ લોકેશન્સ]
*[http://www.uscis.gov/h-1b_count/ એચ1બી (H1B) ક્વોટા અપડેટ ફ્રોમ યુએસસીઆઇએસ (USCIS)]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

===અન્ય કડીઓ===
*[http://www.post-gazette.com/pg/07173/796195-28.stm પિટર્સબર્ગ લો ફર્મ્સ ઇમિગ્રેશન વિડીયો સ્પાર્ક્સ એન ઇન્ટરનેટ ફાયરસ્ટોર્મ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124210124/http://www.post-gazette.com/pg/07173/796195-28.stm |date=2011-11-24 }}, પિટસબર્ગ પોસ્ટ-ગેઝેટ, જૂન 22, 2007
*[http://www.parwanilawfirm.com/immigration-news/59-h-1b-admissions-at-newark-nj-airport.html એચ-1બી (H-1B) વિઝાસ અન્ડર સ્ક્રૂટિની] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110327081821/http://parwanilawfirm.com/immigration-news/59-h-1b-admissions-at-newark-nj-airport.html |date=2011-03-27 }} કસ્ટમ્સ એન્ડ બોર્ડર પ્રોટેક્શન ઇન્વેસ્ટિગેટ્સ એચ-1બી (H-1B) એડમિશન્સ એટ ન્યૂઆર્ક, એનજે એરપોર્ટ.
*[http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=199906044 &quot;લોમેકર્સ રિક્વેસ્ટ ઇન્વેસ્ટિગેશન ઇનટુ યુટ્યુબ વિડીયો (YouTube Video)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221195357/http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=199906044 |date=2008-02-21 }} સેન. જક ગ્રાસલી એન્ડ રેપ. લામર સ્મિથ આસ્ક ધ ડિપાર્ટમેન્ટ ટુ લૂક ઇનટૂ એ વિડીયો ધે સે ડોક્યુમેન્ટ્સ એચ-1બી (H-1B) એબ્યુઝ બાય કંપનીઝ. ''ઇન્ફર્મેશન વીક'' , જૂન 21, 2007
* [http://www.urban.org/UploadedPDF/411562_Salzman_Science.pdf ઓક્ટોબર 2007 સ્ટડી બાય જ્યોર્જટાઉન યુનિવર્સિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410024254/http://urban.org/UploadedPDF/411562_Salzman_Science.pdf |date=2010-04-10 }} – ધ સ્ટડી રેઇઝીસ ક્વેશ્ચન એબાઉટ ધ યુઝ ઓફ ટેસ્ટ સ્કોર્સ બાય વિઝા-વર્કસ-સીકિંગ ટેકનોલોજી કંપનીઝ ટુ ક્લેઇમ ધેટ અમેરિકન સિટિઝન્સ આર નોટ ક્વોલિફાઇડ.
*[http://www.memp.pratt.duke.edu/downloads/americas_new_immigrant_entrepreneurs.pdf &quot;અમેરિકાસ ન્યૂ ઇમિગ્રન્ટ ઇન્ત્રપ્રિન્યોર્સ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107175636/http://memp.pratt.duke.edu/downloads/americas_new_immigrant_entrepreneurs.pdf |date=2007-01-07 }} – એ ડ્યુક યુનિવર્સિટી સ્ટડી

{{United States visas}}

{{DEFAULTSORT:H-1b Visa}}
[[Category:પ્રકાર મુજબ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના વિઝા]]
[[Category:વિદેશમાં જન્મેલા નાગરિકોની રોજગારી]]</text>
      <sha1>jwxuvqfiy7imho2clt92b0w8y26pkmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઇન્ટેલ કોર્પોરેશન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32981</id>
    <revision>
      <id>907608</id>
      <parentid>906766</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168099" sha1="ifq178da5pntq1wdl3hfu4ovlqwlnpd" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Infobox company
| company_name     = Intel Corporation
| company_logo     = [[File:Intel logo (2020, light blue).svg|165px]]
| company_type     = [[Public company|Public]] &lt;br /&gt; {{nasdaq|INTC}} &lt;br /&gt; {{hkex|4335}}&lt;br /&gt;{{euronext|INCO}}&lt;br /&gt;[[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones Industrial Average Component]]
| slogan           = ''Leap Ahead''
| foundation       = 1968&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webhostingreport.com/learn/intel.html |title=The History of Intel |date=2009—2010 |access-date=2010-11-29 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718013321/http://www.webhostingreport.com/learn/intel.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| location_city    = 2200 Mission College Blvd.&lt;br /&gt;[[Santa Clara, California]]&lt;ref&gt;[http://www.hoovers.com/company/Intel_Corporation/rykxki-1.html?CM_ITE=intel_headquarters&amp;CM_VEN=PAID&amp;CM_PLA=CHQ&amp;CM_CAT=GGL Intel Corporation Company Profile]. Retrieved 2010-07-26.&lt;/ref&gt;
| location_country = [[United States|U.S.]]
| key_people       = '''Jane E. Shaw'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Chairman]])&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''[[Paul S. Otellini]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[President]] and [[CEO]])&lt;/small&gt;
| founder         = [[Gordon E. Moore]] &lt;br /&gt; [[Robert Noyce]]
| num_employees   = 83,500 &lt;small&gt;(2008)&lt;/small&gt;&lt;ref name=AnnualReport&gt; 
{{Cite web
 |url=http://finance.yahoo.com/q/is?s=INTC+Income+Statement&amp;annual
 |title=Intel Reports Fourth-Quarter and Annual Results
 |access-date=2010-10-07
}}&lt;/ref&gt;     
| area_served      = Worldwide
| industry         = [[Semiconductors]]
| products         = [[Microprocessor]]s&lt;br /&gt;[[Flash memory]]&lt;br /&gt;[[Motherboard]] [[Chipsets]]&lt;br /&gt;[[Network Interface Card]]&lt;br /&gt;[[Bluetooth]] [[Chipsets]]
| revenue          =  {{increase}} [[United States dollar|US$]] 43.6 billion &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;&lt;ref name=AnnualReport/&gt;
| operating_income = {{increase}} US$ 15.9 billion &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;&lt;ref name=AnnualReport/&gt;
| net_income       = {{increase}} US$ 11.7 billion &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;&lt;ref name=AnnualReport/&gt;
| assets           = {{increase}} US$ 53.095 billion &lt;small&gt;(2009)&lt;/small&gt;&lt;ref name=AnnualReport/&gt;
| equity           = {{increase}} US$ 41.704 billion &lt;small&gt;(2009)&lt;/small&gt;&lt;ref name=AnnualReport/&gt;
| homepage         = [http://www.intel.com/ Intel.com]
| footnotes        = '''&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;'''&lt;small&gt;[[Incorporation (business)|Incorporated]] in [[California]] in 1968, reincorporated in Delaware in 1989.&lt;/small&gt;&lt;ref name='SEC-filing'&gt;{{Cite web |url=http://secfilings.nasdaq.com/edgar_conv_html%2f2006%2f02%2f27%2f0000891618-06-000089.html#FIS_BUSINESS |title=INTEL CORP (Form: 10-K, Received: 27 February 2006 06:02:42) |access-date=2007-07-05 |date=2005-12-31 |work=[[United States Securities and Exchange Commission]] |archive-date=2020-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824055024/https://secfilings.nasdaq.com/edgar_conv_html%2f2006%2f02%2f27%2f0000891618-06-000089.html#FIS_BUSINESS |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ઇન્ટેલ કોર્પોરેશન'''  ({{nasdaq|INTC}}; {{hkex|4335}}; {{euronext|INCO}}) એ [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકન]] વૈશ્વિક ટૅકનોલોજી કંપની છે અને આવકને આધારે વિશ્વની સૌથી મોટી સેમિકન્ડક્ટર ચિપ ઉત્પાદક છે.&lt;ref&gt;[http://media.corporate-ir.net/media_files/irol/10/101302/2007annualReport/common/pdfs/intel_2007ar.pdf ઇન્ટેલ 2007 વાર્ષિક અહેવાલ]&lt;/ref&gt; તે x86 શ્રેણીના માઇક્રોપ્રોસેસર્સની શોધક છે, આ પ્રોસેસર્સ મોટા ભાગના પર્સનલ કમ્પ્યૂટરોમાં જોવા મળે છે. ઇન્ટેલની સ્થાપના 18 જુલાઇ 1968ના રોજ,  '''Int''' egrated (ઇન્ટીગ્રેટેડ) '''El''' ectronics (ઇલેક્ટ્રોનિક્સ) કોર્પોરેશન તરીકે (જો કે સામાન્ય ખોટો ખ્યાલ એ છે કે &quot;ઇન્ટેલ&quot; એ શબ્દ '''ઇન્ટે''' લિજન્સ (બુદ્ધિશાળી) પરથી લેવામાં આવ્યો છે) કરવામાં આવી હતી અને તે સાન્ટા ક્લેરા, કેલિફોર્નિયા, યુએસએ(USA)માં આવેલી છે. વધુમાં ઇન્ટેલ મધરબોર્ડ ચિપસેટ, નેટવર્ક ઇન્ટરફેસ કંટ્રોલર અને ઇન્ટિગ્રેટેડ સર્કીટ, ફ્લેશ મેમરી, ગ્રાફિક ચિપ્સ, એમ્બેડેડ પ્રોસેસર્સ અને સંદેશાવ્યવહાર અને કમ્પ્યુટિંગ સંબંધી અન્ય સાધનો પણ બનાવે છે. સેમિકન્ડક્ટરની શરૂઆત કરનારા  રોબર્ટ નોયસી અને ગોર્ડોન મૂર દ્વારા સ્થપાયેલી અને એન્ડ્રુ ગ્રોવની વહીવટી આગેવાની અને દૃષ્ટિ સાથે વ્યાપક રીતે સંકળાયેલી, ઇન્ટેલ એડવાન્સ્ડ ચિપ ડિઝાઇન ક્ષમતા અને અદ્યતન ઉત્પાદન ક્ષમતાનું સરસ સંયોજન છે. મૂળભૂત રીતે મુખ્યત્વે એન્જિનિયર્સ અને ટેકનોલોજિસ્ટમાં જાણીતી ઇન્ટેલની 1990ની &quot;ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ&quot; જાહેરાત ઝુંબેશે તેને અને તેના પેન્ટિયમ પ્રોસેસરને ઘરે ઘરે જાણીતાં નામ બનાવી દીધાં.

ઇન્ટેલ એસઆરએએમ (SRAM) અને  ડીઆરએએમ (DRAM) મેમરી ચિપ્સની પ્રારંભિક વિકાસકર્તા હતી અને 1981 સુધી તે જ તેનો મોટા ભાગનો કારોબાર હતો. ઇન્ટેલે જ્યારે 1971માં સૌ પ્રથમ વ્યાપારી માઇક્રોપ્રોસેસર ચિપ બનાવી હતી, પણ પર્સનલ કમ્પ્યૂટર(પીસી)ને સફળતા પ્રાપ્ત થઇ ન ત્યાં સુધી તે તેમનો મુખ્ય કારોબાર નહોતો પણ પછી તે તેમનો મુખ્ય કારોબાર બની ગયો. 1990ના દાયકા દરમિયાન, ઇન્ટેલે કમ્પ્યૂટર ઉદ્યોગને ઉત્તેજન આપવા માટે નવી માઇક્રોપ્રોસેસર ડિઝાઇન્સમાં ભારે માત્રામાં રોકાણ કર્યું હતું. આ ગાળા દરમિયાન ઇન્ટેલ પીસી(PCs) માટે માઇક્રોપ્રોસેસર્સની આગળપડતી સપ્લાયર બની ગઇ હતી અને પોતાની આક્રમકતા અને કેટલીકવાર બજારની પરિસ્થિતિ સામે રક્ષણાર્થે વિવાદાસ્પદ યુક્તિઓ માટે પણ જાણીતી હતી, જેમાં ખાસ કરીને એએમડી (AMD), તેમ જ પીસી(PC) ઉદ્યોગની દિશા પરના નિયંત્રણ માટે માઇક્રોસોફ્ટ સાથેના સંઘર્ષનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;CNET 1998-09-23&quot;&gt;{{Cite news |first=Dan |last=Goodin |coauthors= |title=Microsoft's holy war on Java |date=1998-09-23 |publisher=CNET News.com |url=http://www.news.com/2009-1001-215854.html |work=news.com |pages= |access-date=2008-01-07 |language= |archive-date=2020-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328055749/https://www.cnet.com/news/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC 1998-12-14&quot;&gt;{{Cite news|first=Lea |last=Graham |coauthors= |title=USA versus Microsoft: the fourth week |date=1998-12-14 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1998/04/98/microsoft/215645.stm |work=[[BBC News]] |pages= |access-date=2008-01-07 |language=}}&lt;/ref&gt;
મિલવર્ડ બ્રાઉન ઓપ્ટીમોર દ્વારા પ્રકાશિત કરાયેલ 2010 વિશ્વની 100 અત્યંત શક્તિશાળી બ્રાન્ડોના ક્રમાંકનમાં કંપનીના બ્રાન્ડ મૂલ્યને 48મા ક્રમાંકે દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Brandz 2009&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.millwardbrown.com/Sites/mbOptimor/Ideas/BrandZTop100/BrandZTop100.aspx |title=Brandz Ranking 2010 |access-date=2010-06-22 |year=2010 |publisher=[[Millward Brown|Millward Brown Optimor]] |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619210151/http://www.millwardbrown.com/Sites/mbOptimor/Ideas/BrandZTop100/BrandZTop100.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ઇન્ટેલે વીજળીક પ્રસારણ અને ઉત્પાદનમાં પણ સંશોધનનો પ્રારંભ કરી દીધો છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.yahoo.com/s/afp/20080821/ts_afp/usitinternetenergychipcompanyintel|title=Intel cuts electric cords with wireless power system|last=AFP|date=2008-08-21|publisher=[[Yahoo! News]]|access-date=2008-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828060827/http://news.yahoo.com/s/afp/20080821/ts_afp/usitinternetenergychipcompanyintel|archive-date=2008-08-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.iht.com/articles/2008/08/21/technology/21intel.php|title=Intel moves to free gadgets of their recharging cords|last=Markoff|first=John|date=2008-08-21|work=[[International Herald Tribune]]|publisher=[[The New York Times Company]]|access-date=2008-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822143258/http://www.iht.com/articles/2008/08/21/technology/21intel.php|archive-date=2008-08-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==કોર્પોરેટ ઇતિહાસ==
=== ઉત્પત્તિ અને આરંભનાં વર્ષો ===
[[File:Intelheadquarters.jpg|thumb|right|200px|સાન્ટા ક્લેરા, સીએ(CA), યુએસએ(USA)માં ઇન્ટેલનું વડુમથક]]

ગોર્ડોન ઇ. મૂર (&quot;મૂરના કાયદા&quot;થી જાણીતા, એક રસાયણશાસ્ત્રી અને ભૌતિકવિજ્ઞાનવિદ્) અને રોબર્ટ નોયસી(ભૌતિકવિંદ્ અને ઇન્ટીગ્રેટેડ સર્કિટના સહ-શોધક)એ ફેઅરચાઇલ્ડ સેમિકન્ડક્ટર છોડી, તે પછી, 1968માં તે બંનેએ ઇન્ટેલની સ્થાપના કરી હતી. ફેઅરચાઇલ્ડના અસંખ્ય અન્ય કર્મચારીઓ પણ અન્ય [[સિલિકૉન વૅલી|સિલિકોન વેલી]] કંપનીઓમાં સહભાગી બનવા જતા રહ્યા હતા. ઇન્ટેલના ત્રીજો કર્મચારી એન્ડી ગ્રોવ હતા,&lt;ref&gt;કારકૂની ભૂલને કારણે ગ્રોવ અને ચતુર્થ કર્મચારી લેસ્લી એલ. વાડાસઝ કે જેમને ગ્રોવે કામે રાખ્યા હતા તેમનો કર્મચારી નંબર કેવી રીતે બદલાઇ ગયો તે એન્ડ્રુ ગ્રોવનો લેખ સમજાવે છે.&lt;/ref&gt; જેઓ કેમિકલ એન્જિનિયર હતા અને જેમણે 1980ના દાયકાનો મોટા ભાગનો સમય કંપનીને ચલાવી હતી અને 1990ના દાયકામાં ઊંચી વૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી. ગ્રોવને હવે કંપનીના મહત્ત્વના કારોબાર અને વ્યૂહાત્મક આગેવાન તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. 1990ના દાયકાના અંત સુધીમાં ઇન્ટેલ વિશ્વમાં અનેક વિશાળ અને સફળ કારોબારો ધરાવતી કંપનીઓમાંની એક હતી.{{Citation needed|date=September 2010|reason=Some statistics needed|date=September 2007}}

===નામનું મૂળ===
તેની સ્થાપના વખતે, ગોર્ડોન મૂર અને રોબર્ટ નોયસી નવી કંપનીનું નામ ''મૂર નોયસી''  રહે તેવું ઇચ્છતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://download.intel.com/pressroom/kits/events/idffall_2007/TranscriptMoore-Gelsinger.pdf |title=IDF Trancript: Interview with Gordon Moore |publisher=Intel Corporation |date=2007-08-18 |access-date=2009-07-29}}&lt;/ref&gt; જો કે તેનો ઉચ્ચાર, [[wikt:homophone|સમાન ઉચ્ચાર પણ ભિન્ન અર્થ]] ધરાવતા ''મોર નોઇઝ (વધુ ઘોંઘાટ)''  સાથે મળતો આવતો હતો- જે એક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ કંપની માટે તદ્દન અયોગ્ય નામ હતું, કેમ કે સામાન્ય રીતે ઇલેક્ટ્રોનિક્સમાં અવાજની અનિચ્છનીય હોય છે અને તેને ખાસ કરીને ખરાબ દરમિયાનગીરી સાથે સાંકળવામાં આવે છે. પોતાની કંપનીને '''Int''' egrated(ઇન્ટીગ્રેટેડ) '''El''' ectronics(ઇલેક્ટ્રોનિક્સ) અથવા ''ઇન્ટેલ''  તરીકે કહેવાનું નક્કી કર્યું તે પહેલાં તેમણે એક વર્ષ એનએમ(NM) ઇલેક્ટ્રોનિક્સના નામનો ઉપયોગ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Intel Corporation|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/289747/Intel-Corporation|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=2008-11-26}}&lt;/ref&gt; જો કે ઇન્ટેલ પહેલેથી એક હોટેલ શૃંખલાનો ટ્રેડમાર્ક હોવાથી, તેમણે સૌ પ્રથમ આ નામ માટે હક્કોની ખરીદી કરવી પડી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.theinquirer.net/default.aspx?article=42469 |title=Secret of Intel name revealed |publisher=[[The Inquirer]] |author=Theo Valich |date=2007-09-19 |access-date=2007-09-19 |archive-date=2012-06-29 |archive-url=https://archive.is/20120629001528/http://www.theinquirer.net/default.aspx?article=42469 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===પ્રારંભિક ઇતિહાસ===
ઇન્ટેલે વિવિધ અલગ અલગ તબક્કાઓ દરમિયાન વિકાસ સાધ્યો છે. તેની સ્થાપના વખતે, ઇન્ટેલ માત્ર તેની સેમિકન્ડક્ટર બનાવવાની ક્ષમતા દ્વારા અલગ પડતી હતી, અને તેનાં પ્રાથમિક ઉત્પાદનો સ્ટેટિક રેન્ડમ એક્સેસ મેમરી (એસઆરએએમ-SRAM) ચિપ હતી. 1970ના દાયકા દરમિયાન, ઇન્ટેલે તેની ઉત્પાદન પ્રક્રિયાને સુધારી અને વિસ્તારી, અને ઉત્પાદનોની વધુ વ્યાપક ઉત્પાદન શ્રેણી રજૂ કરી તેથી તેના વેપારમાં વૃદ્ધિ થઈ, હજુ પણ વિવિધ મેમરી સાધનોની બાબતે તે પ્રભુત્વ ધરાવે છે.

ઇન્ટેલે 1971માં પ્રથમ વ્યાપારી રીતે ઉપલબ્ધ એવા માઇક્રોપ્રોસેસર (ઇન્ટેલ 4004)નું સર્જન કર્યું અને 1972માં અનેક માઇક્રોકમ્પ્યૂટરોમાંના એકનું સર્જન કર્યું,&lt;ref name=&quot;Intellec-1973&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.old-computers.com/MUSEUM/computer.asp?c=754&amp;st=1 |title=Intel Intellec Series |access-date=2007-07-31 |last=Silberhorn |first=Gottfried |coauthors=Colin Douglas Howell |work=old-computers.com |publisher=OLD-COMPUTERS.COM |archive-date=2010-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727141838/http://www.old-computers.com/MUSEUM/computer.asp?c=754&amp;st=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Intel-Product-Timeline&quot;&gt;{{Cite web |url=http://download.intel.com/museum/research/arc_collect/timeline/TimelineDateSort7_05.pdf |title=A chronological list of Intel products. The products are sorted by date. |access-date=2007-07-31 |date=2005-07 |format=PDF |work=Intel museum |publisher=Intel Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809053720/http://download.intel.com/museum/research/arc_collect/timeline/TimelineDateSort7_05.pdf |archive-date=2007-08-09 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1980ના દાયકાના આરંભમાં તેના કારોબારમાં ડાયનેમિક રેન્ડમ એક્સેસ મેમરી ચિપ્સનું પ્રભુત્વ હતું. જો કે જાપાનીઝ સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદકો દ્વારા વધેલી સ્પર્ધાએ 1983 સુધીમાં આ બજારની નફાકારકતામાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો કર્યો, અને આઇબીએમ(IBM) પર્સનલ કમ્પ્યૂટરની અચાનક સફળતાએ તે સમયના સીઇઓ(CEO) ગ્રોવને કંપનીના ધ્યાનને માઇક્રોપ્રોસેસર્સ પર લઇ જવા અને તે કારોબાર મોડેલના મૂળભૂત તબક્કાઓ બદલવા સહમત કર્યા હતા.

1980ના દાયકાના અંતમાં આ નિર્ણય સફળ સાબિત થયો હતો. ઝડપથી વિકસતા જતા પર્સનલ કમ્પ્યૂટર માર્કેટમાં આઇબીએમ(IBM) અને તેના હરીફો માટે માઇક્રોપ્રોસેસર સપ્લાયર તરીકેની પોતાની આકસ્મિક સ્થિતિથી પ્રેરાઇને, ઇન્ટેલે પીસી(PC) ઉદ્યોગના મુખ્ય (અને અત્યંત નફાકારક) હાર્ડવેર સપ્લાયર તરીકેના 10 વર્ષના અણધારી વૃદ્ધિના ગાળા તરફ પ્રયાણ કર્યું હતું.  1990ના દાયકાના અંતમાં, તેની પેન્ટિયમ પ્રોસેસર્સની લીટી ઘરે ઘરે જાણીતી બની ગઇ હતી.

===ઘટતી જતી માગ અને વર્ચસ્વ સામેના પડકારો ===
2000 બાદ, હાઇ-એન્ડ માઇક્રોપ્રોસેસર્સની માંગમાં થતો વધારો ધીમો પડતો ગયો. સ્પર્ધકોમાં એએમડી (AMD) નોંધપાત્ર હતી (ઇન્ટેલની તેના પ્રાથમિક x86 આર્કેટેક્ચર માર્કેટમાં સૌથી મોટી સ્પર્ધક) જેણે નોંધપાત્ર બજાર હિસ્સો સર કર્યો હતો, પ્રારંભમાં લૉ-એન્ડ અને મિડ-રેન્જ પ્રોસેસર્સમાં પરંતુ અંતે તો તમામ પ્રોડક્ટોમાં હિસ્સો સર કર્યો હતો, અને ઇન્ટેલની તેના પ્રમુખ બજારમાંની અગ્રણી સ્થિતિમાં ભારે ઘટાડો થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Wong&quot;&gt;{{Cite news|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20060731&amp;slug=btintelchip31|title=Intel Core 2 Duo a big leap in chip race|last=Wong|first=Nicole|date=2006-07-31|publisher=Seattle Times|access-date=2009-10-15|archive-date=2011-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111205030002/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20060731&amp;slug=btintelchip31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2000ના દાયકાના પ્રારંભમાં તે વખતના સીઇઓ ક્રેગ બેરેટ્ટે કંપનીના કારોબારને સેમિકન્ડક્ટર્સ ઉપરાંત પણ વિસ્તારવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો, પરંતુ તેમાંની થોડી પ્રવૃત્તિઓ જ અંતે સફળ થઇ હતી.

ઇન્ટેલ પણ અનેક વર્ષો સુધી દાવાઓમાં સંડોવાયેલી રહી હતી. જ્યાં સુધી ઇન્ટેલ અને સેમિકન્ડક્ટર ઇન્ડસ્ટ્રી એસોસિયેશન (એસઆઇએ) દ્વારા 1984ના સેમિકન્ડક્ટર ચિપ પ્રોટેક્શન એક્ટની માંગણી કરવામાં આવી ન હતી ત્યાં સુધી અમેરિકાએ પ્રારંભમાં માઇક્રોપ્રોસેસર ક્ષેત્રવિદ્યા (સર્કીટ લેઆઉટ)સંબંધિત બૌદ્ધિક સંપત્તિ અધિકારોને માન્યતા આપી ન હતી.&lt;ref&gt;ખરડા પરનો સેનેટ અહેવાલ (એસ. રિપો. નં. 425, 98મી કોંગ., 2જી સેસ. (1984)) દર્શાવ્યું હતું:
&lt;blockquote&gt;
સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગમાં શોધ અનિવાર્ય છે; ઉદ્યોગના આયુષ્ય અને આરોગ્ય માટે સંશોધન સિદ્ધિઓ આવશ્યક છે. પરંતુ સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સની ડિઝાઇનમાં સંશોધન અને શોધ પર પાયરસી અને બિનસત્તાવાર કોપી કરવા સામે અપૂરતા વર્તમાન કાનૂની રક્ષણનું જોખમ છે. આ મુશ્કેલી કે જે અમેરિકન અર્થતંત્રના આવશ્યક ક્ષેત્રમાં અત્યંત નિર્ણાયક છે તેની પર સેમિકન્ડક્ટર ચિપ પ્રોટેક્શન એક્ટ 1984 દ્વારા ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.  ...[[આ ખરડો] &quot;ચિપ પાયરસી&quot; આ પ્રકારનાં કાર્યોના મૂળ સર્જનકર્તા પાસેથી સેમિકન્ડક્ટર ચિપ પ્રોડક્ટોની બિનસત્તાવાર નકલ અન વિતરણ પર પ્રતિબંધ લાદશે.
&lt;/blockquote&gt;
[http://cases.justia.com/us-court-of-appeals/F2/977/1555/304802/ બ્રૂકટ્રી કોર્પ. વિ. એડવાન્સ્ડ માઇક્રો ડિવાઇસ ઇન્ક.]માં ટાંકવામાં આવેલ, 977 F.2d 1555, 17 (Fed. Cir. 1992). ''બ્રૂકટ્રી'' , 21–22 પણ જુઓ (બિનઅસરકારક કોપીરાઇટ અને પેટન્ટ કાયદો).&lt;/ref&gt; (આ કાયદો પસાર થયા બાદ) 1980ના અને 1990ના દાયકાના અંત ભાગમાં ઇન્ટેલે જે કંપનીઓએ 80386 સીપીયુ(CPU)માં સ્પર્ધક ચિપ્સ વિકસાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો તેમની સામે અદાલતમાં દાવો માંડ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;&quot;બીલ ગેટ્સ કહે છે&quot;, પૃષ્ઠ 29. ISBN 0-471-40169-2, ISBN 978-0-471-40169-8&lt;/ref&gt; ઇન્ટેલે દાવાઓમાં હારી ગઇ હોય તો પણ, આ કાનૂની દાવાઓને કારણે સ્પર્ધા પર, કાનૂની બિલો સહિત, નોંધપાત્ર અસર પડી હતી.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અવિશ્વાસના આરોપો કે જે 1990ના દાયકાના આરંભથી ઉકળતા રહ્યા હતા અને તે 1991માં ઇન્ટેલની સામે એક અદાલતી દાવાનું કારણ બન્યા હતા, તે 2004માં અને ફરીથી 2005માં પણ, એએમડીએ ઇન્ટેલની સામે ગેરવાજબી સ્પર્ધા સંબંધિત વધુ દાવાઓ કર્યા હોવાથી ફરીથી ફાટી નીકળ્યા હતા.

2005માં, સીઇઓ પાઉલ ઓટેલ્લીનીએ (એન્ટરપ્રાઇસ, ડિજીટલ હોમ, ડિજીટલ હેલ્થ અને મોબિલીટી) પ્લેટફોર્મ પર તેના કોર પ્રોસેસર અને ચિપસેટ પર પુનઃધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે કંપનીનું પુનર્ગઠન કર્યું, જેના કારણે 20,000થી વધુ નવા કર્મચારીઓને કામે રાખવા પડ્યા હતા. સપ્ટેમ્બર 2006માં નફો ઘટતો હોવાના કારણે કંપનીએ પુનર્ગઠનની જાહેરાત કરી હતી, જે 10,500 અથવા જુલાઇ 2006માં કુલ શ્રમદળના 10 ટકા જેટલા કર્મચારીઓને લે-ઓફ આપવામાં પરિણમી હતી.

===પુનઃ વેગ પકડવો===
ગુમાવી દીધેલી બજારની સ્થિતિ બળને પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની જરૂરિયાતનો સામનો કરતા,&lt;ref name=&quot;Wong&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pcper.com/article.php?aid=217&amp;type=expert&amp;pid=5|title=A Detailed Look at Intel's New Core Architecture|last=Shrout|first=Ryan|date=2006-03-08|publisher=PC Perspective|access-date=2009-10-14|archive-date=2006-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20061109062027/http://www.pcper.com/article.php?aid=217&amp;type=expert&amp;pid=5|url-status=dead}} – આ લેખમાં એવી ટિપ્પણી કરવામાં આવી છે કે લેખના દ્રષ્ટિકોણમાં ઇન્ટેલને &quot;વિવિધ વર્ષો&quot; સુધી &quot;તારનાર&quot;ની જરૂર હતી.&lt;/ref&gt; ઇન્ટેલે તેની અગાઉની ટેકનોલોજિકલ અગ્રણી સ્થાન પુનઃપ્રાપ્ત કરવા માટે નવા ઉત્પાદન વિકાસ મોડેલનો પ્રારંભ કર્યો હતો. તેના &quot;ટિક ટોક મોડેલ&quot; તરીકે જાણીતો, આ કાર્યક્રમ માઇક્રોઆર્કિટેક્ચરની શોધ અને પ્રોસેસ શોધના વાર્ષિક ફેરફાર પર આધારિત હતો.

2006માં, ઇન્ટેલે પી6 (P6) અને નેટબર્સ્ટ પ્રોડક્ટોનું ઘટાડેલા ડાઇ કદ (65 એનએમ) સાથે ઉત્પાદન કર્યું હતું. એક વર્ષ બાદ તેણે બહોળા પ્રમાણમાં મળેલા પ્રતિસાદને કારણે તેના કોર આર્કિટેક્ચરનો પ્રારંભ કર્યો હતો;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.zdnet.com/2100-9584_22-148811.html|title=Intel's Core 2 Duo lives up to hype|last=Krazit|first=Tom|date=2006-07-14|publisher=[[ZDNet]] News|access-date=2009-10-15|archive-date=2009-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430140419/http://news.zdnet.com/2100-9584_22-148811.html|url-status=dead}} – સીનેટ (CNET)નો નિર્દેશ કરતા, આનંદટેક, શાર્કીઝ એક્સટ્રીમ અને પીસી(PC) મેગ પણ સમાન પ્રકારનાં તારણો પ્રકાશિત કરે છે.&lt;/ref&gt; આ પ્રોડક્ટોને પ્રોસેસરની કામગીરીમાં અપવાદરૂપ સિદ્ધિ તરીકે જોવાતી હતી જેના કારણે કંપનીએ એક જ ઝટકામાં આ ક્ષેત્રે પોતાની મોટા ભાગની આગેવાની પુનઃપ્રાપ્ત કરી લીધી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hexus.net/content/item.php?item=6184|title=Intel Core 2 Duo/Extreme processor review|last= Sandhu|first=Tarinder|date=2006-07-14|publisher=Hexus technology news &amp; reviews|access-date=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2006/jul/27/comment.insideit|title=Intel raises the bar as AMD drops prices in chip battle|last=Schofield|first=Jack|date=2006-07-27|publisher=The Guardian|access-date=2009-10-15 | location=London}}&lt;/ref&gt; 2008માં, આપણે બીજું &quot;ટીક&quot; જોયું, ઇન્ટેલે પેનરીન માઇક્રોપ્રોસેસરની જાહેરાત કરી હતી, જેમાં 65 એનએમથી ઘટાડીને 45 એનએમ સુધીનો ઘટાડો કરવાની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી હતી અને એક વર્ષ બાદ હકારાત્મક રીતે સમીક્ષા કરેલા પ્રોસેસર નેહાલેમને બહાર આવતા જોયું હતું, ત્યાર બાદ 32 એનએમ પ્રોસેસ સુધીનો સિલિકોન ઘટાડો થયો હતો.

આવું કરનાર ઇન્ટેલ પ્રથમ માઇક્રોપ્રોસેસર કોર્પોરેશન ન હતું. ઉદાહરણ તરીકે, 1996ની આસપાસ ગ્રાફિક્સ ચિપ્સ ડિઝાઇનર્સ એનવિદીયા(nVidia)એ પોતાના કારોબાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું અને બજારને પડતી મુશ્કેલીઓમાંથી માર્ગ કાઢવા 6 મહિનાની આંતરિક પ્રોડક્ટ સાયકલ અપનાવી હતી, જેની પ્રોડક્ટોએ બજારની અપેક્ષાએ વારંવાર સારું કામ કર્યું હતું.

===એક્સસ્કેલ(XScale) પ્રોસેસર કારોબારનું વેચાણ===
27 જૂન 2006ના રોજ ઇન્ટેલની એક્સસ્કેલ(XScale) મિલકતોના વેચાણની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. ઇન્ટેલે માર્વેલ ટેકનોલોજી ગ્રુપને અંદાજિત 600 મિલિયન ડોલર (તે તેમણે 1.6 અબજ ડોલરમાં ખરીદ્યું હતું) રોકડમાં અને અનિશ્ચિત જવાબદારીઓ સહિત વેચવાની સંમતિ દર્શાવી હતી. આ પગલાંથી ઇન્ટેલ પોતાનું ધ્યાન તેના કોર એક્સ86 અને સર્વર કારોબાર આપી શકવા મુક્ત બનતું હતું, 9 નવેમ્બર 2006ના રોજ આ હસ્તાતંરણ પૂર્ણ થયું હતું.&lt;ref name=&quot;XScale&quot;&gt;{{Cite news |first= |last= |coauthors= |title=Marvell buys Intel's handheld processor unit for $600 million |date=2006-06-27 |publisher=CMP Media LLC. |url=http://www.eetimes.com/news/latest/showArticle.jhtml?articleID=189601851 |work=eetimes.com |pages= |access-date=2007-07-12 |language= |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929101919/http://www.eetimes.com/news/latest/showArticle.jhtml?articleID=189601851 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===મેકાફી(McAfee) અને ઇનફિનીયોન ટેકનોલોજીઓના વાયરલેસ મોલ્યુશન્સ કારોબારનું સંપાદન===
19 ઓગસ્ટ 2010ના રોજ, ઇન્ટેલે જાહેરાત કરી કે તેણે કમ્પ્યૂટર સિક્યુરિટી ટેકનોલોજીની નિર્માતા મેકાફી(McAfee)ને ખરીદી લેવાનું વિચાર્યું છે.  તેની ખરીદ કિંમત 7.68 અબજ ડોલર હતી અને કંપનીએ જણાવ્યું હતું કે જો સોદો મંજૂર થશે તો નવી પ્રોડક્ટો 2011ના પ્રારંભમાં બજારમાં મૂકવામાં આવશે.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Intel in $7.68bn McAfee takeover|url=http://www.bbc.co.uk/news/business-11025866|publisher=BBC News Online|access-date=19 August 2010|date=19 August 2010}}&lt;/ref&gt; આ સંપાદન ઇન્ફર્મેશન સિક્યુરિટી ઉદ્યોગમાં સૌથી મોટું હતું અને ઇન્ટેલનાં 42 વર્ષના ઇતિહાસમાં પણ સૌથી મોટું હતું. ઇન્ફિનીયોન સોદા સાથે, ઇન્ટેલ કંપનીની ટેકોનોલોજીને ઉપભોક્તા પ્રોડક્ટો જેમ કે લેપ્ટોપ, સ્માર્ટ ફોન, નેટબુક્સ, ટેબ્લેટ્સ અને એમ્બેડેડ કમ્પ્યૂટર્સમાં ઉપયોગમાં લેવા વિચારતી હતી, અંતે તેના વાયરલેસ મોડેમને ઇન્ટેલની સિલિકોન ચિપ્સમાં સંકલિત કરી દેવાના વિચાર સાથે.&lt;ref&gt;[http://www.institutionalinvestor.com/Article.aspx?ArticleID=2726870 ઇન્ટેલના સીઇઓ હસ્તાંતરણ વ્યૂહરચના અંગે જણાવે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119053058/http://www.institutionalinvestor.com/Article.aspx?ArticleID=2726870 |date=2012-01-19 }}, સંસ્થાકીય રોકાણકાર&lt;/ref&gt; ઇન્ટેલે મેકાફીના સંપાદન માટે 26 જાન્યુઆરી 2011ના રોજ યુરોપીય સંઘની મંજૂરી પ્રાપ્ત કરી હતી. ઇન્ટેલની ચિપ્સ અને પર્સનલ કમ્પ્યૂટર્સના ઉપયોગને રજા આપવા માટે ઇન્ટેલ તેની હરીફ સિક્યુરિટી કંપનીઓને દરેક આવશ્યક માહિતી જોવા મળશે તેવી બાંયધરી આપવા સંમત થયું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Intel wins conditional approval from EU for McAfee acquisition of $ 7.68 billion|url=http://techshrimp.com/2011/01/26/intel-wins-conditional-approval-from-eu-for-mcafee-acquisition-of-7-68-billion/|publisher=TechShrimp|access-date=26 January 2011|date=26 January 2011}}&lt;/ref&gt;

==પ્રોડક્ટ અને બજાર ઇતિહાસ==
=== એસઆરએએમએસ(SRAMS) અને માઇક્રોપ્રોસેસર ===
કંપનીની પ્રથમ પ્રોડક્ટો શિફ્ટ રજિસ્ટર મેમરી અને રેન્ડમ-એક્સેસ મેમરી સંકલિત સર્કિટ્સ હતી અને ઇન્ટેલ ભારે સ્પર્ધાત્મક એવા ડીઆરએએમ(DRAM), એસઆરએએમ (SRAM), અને આરઓએમ (ROM) બજારોમાં 1970ના દાયકામાં એક અગ્રણી તરીકે વિકસી હતી. તે જ સમયે ઇન્ટેલના એન્જિનિયરો માર્સીયન હોફ્ફ, ફેડેરીકો ફાગ્ગીન, સ્ટેનલી મેઝોર અને માસાતોશી શિમાએ ઇન્ટેલના પહેલવહેલા માઇક્રોપ્રોસેસરની શોધ કરી હતી. મૂળભૂત રીતે જાપાનીઝ કંપની બુસીકોમ માટે, બુસીકોમે અગાઉથી ઉત્પાદિત કરેલા કેલ્ક્યુલેટરમાં અસંખ્ય એએસઆઇસી(ASIC)ને બદલવા માટે વિકસાવવામાં આવેલા ઇન્ટેલ 4004ને સૌપ્રથમ વખત જથ્થાબંધ બજારમાં 15 નવેમ્બર 1971ના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યા, જો કે માઇક્રોપ્રોસેસર 1980ના દાયકાના મધ્ય સુધીમાં ઇન્ટેલનો મુખ્ય કારોબાર બની શક્યા ન હતા. (નોંધ: ઇન્ટેલને સામાન્ય રીતે લગભગ એકી સાથે કરેલી માઇક્રોપ્રોસેસરની શોધ માટે ટેક્સાસ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ સાથે યશ આપવામાં આવે છે.)

===ડીઆરએએમ(DRAM)થી માઇક્રોપ્રોસેસર્સ સુધી===
1983માં પર્સનલ કમ્પ્યૂટર યુગના પ્રારંભથી, જાપાનીઝ મેમરી ચિપ ઉત્પાદકોના કારણે ઇન્ટેલના નફા પર દબાણમાં વધારો થયો હતો અને તે સમયના પ્રેસિડન્ટ એન્ડી ગ્રૂવે કંપનીને માઇક્રોપ્રોસેસર્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા દોરી હતી. ગ્રૂવે આ સંક્રાંતિનું પુસ્તક ''ઓન્લી ધ પેરાનોઇડ સર્વાઇવ'' માં વર્ણન કર્યું છે. ત્યારે ક્રાંતિકારી માનવામાં આવતો વિચાર- લોકપ્રિય 8086 માઇક્રોપ્રોસેસરના અનુગામીઓ માટે એક માત્ર સ્ત્રોત બનવાનો વિચાર તેમની યોજનાનું મહત્ત્વનું પાસું હતો.

ત્યાં સુધી, એક જ સપ્લાયર નિર્ભર રહેવા માટે જટીલ સંકલિત સર્કિટનું ઉત્પાદન પૂરતું વિશ્વસનીય ન હતું, પરંતુ ગ્રૂવે ત્રણ અલગ ભૌગોલિક ફેક્ટરીમાં પ્રોસેસર્સનું ઉત્પાદન કરવાનો પ્રારંભ કર્યો અને ઝીલોગ અને એએમડી(AMD) જેવા સ્પર્ધકોની ચિપ ડિઝાઇન જપ્ત કરી લીધી. જ્યારે 1980 અને 1990ના દાયકાના અંતમાં પીસી(PC) ઉદ્યોગમાં તેજી આવી ત્યારે ઇન્ટેલ મુખ્ય લાભાર્થીઓમાંની એક હતી.

===ઇન્ટેલ એક્સ86 (x86) પ્રોસેસર્સ અન આઇબીએમ પીસી (ઇબ્મ PC)===
[[File:Intel 8742 153056995.jpg|right|thumb|230px|ઇન્ટેલ 8742, 8 બીટ માઇક્રોકંટ્રોલરની ડાઇ, જેમાં સમાન ચિપમાં 12 MHz પર ચાલતાં સીપીયુ(CPU), 128 બાયટ્સ રેમ (RAM), 2048 બાયટ્સ ઇપીરોમ (EPROM), અને I/Oનો સમાવેશ.]]
માઇક્રોપ્રોસેસર પાયાની અગત્યતા હોવા છતાં 4004 અને તેના અનુગામીઓ 8008 અને 8080 ક્યારેય ઇન્ટેલ માટે આવકમાં મોટા પરિબળ રહ્યા નહીં. પછીના પ્રોસેસર તરીકે, 8086 (અને તેના સ્વરૂપ 8088)ને 1978માં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા હતા, ઇન્ટેલે મોટા પાયે માર્કેટિંગ અને વેચાણ ઝુંબેશ શરૂ કરી અને તેના માટે ચિપને &quot;ઓપરેશન ક્રશ&quot; એવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી વધુમાં વધુ ગ્રાહકો પ્રાપ્ત કરવાનો તેમનો ઇરાદો હતો. એક ડિઝાઇને સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી તે હતી નવા જ સર્જાયેલા આઇબીએમ પીસી (IBM PC) ડિવિઝન, જો કે તેનું મહત્ત્વ તે સમયે સંપૂર્ણપણે સમજી શકાયું ન હતું.

આઇબીએમે 1981માં તેના પર્સનલ કમ્પ્યૂટર રજૂ કર્યાં હતાં અને તેણે ઝડપથી સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી. 1982માં ઇન્ટેલે 80286 માઇક્રોપ્રોસેસરનું સર્જન કર્યું હતું, જે બે વર્ષ બાદ આઇબીએમના પીસી/એટીમાં વાપરવામાં આવ્યું હતું. કોમ્પેક, પ્રથમ આઇબીએમ પીસી &quot;ક્લોન&quot; ઉત્પાદકે, 1985માં ઝડપી 80286 પ્રોસેસર પર આધારિત ડેસ્કટોપ સિસ્ટમનું ઉત્પાદન કર્યું હતું અન 1986માં ઝડપથી પ્રથમ 80386-આધારિત સિસ્ટમનું અનુસરણ કર્યું હતું, જેણે આઇબીએમને પાછળ રાખી હતી અને પીસી સ્વીકાર્ય સિસ્ટમ્સ માટે સ્પર્ધાત્મક બજારની સ્થાપના કરી હતી અને ઇન્ટેલને મહત્ત્વના પૂરજાઓના સપ્લાયર તરીકે સ્થાપિત કરી હતી.

1975માં કંપનીએ અત્યંત વિકસિત એવા 32 બીટ માઇક્રોપ્રોસેસરને વિકસાવવા માટેનો પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો હતો, જે અંતે 1981માં ઇન્ટેલ આઇએપીએક્સ(iAPX) 432 તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ પણ ઘણો મહત્ત્વાકાંક્ષી હતો અને પ્રોસેસર ક્યારેય તેના કામગીરી લક્ષ્યાંકોને પહોંચી વળવા સક્ષમ બન્યું ન હતુ અને તે બજારમાં નિષ્ફળ ગયું હતું. ઇન્ટેલે તેના બદલે એક્સ86(x86) આર્કિટેક્ચરને 32 બીટ સુધી વિસ્તાર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web
  |last=Maliniak
  |first=Lisa
  |title=Ten Notable Flops: Learning From Mistakes
  |work=Electronic Design Online
  |date=October 21, 2002
  |url=http://electronicdesign.com/Articles/Index.cfm?AD=1&amp;ArticleID=2839
  |access-date=2007-11-27
  |archive-date=2008-12-16
  |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216121817/http://electronicdesign.com/Articles/Index.cfm?AD=1&amp;ArticleID=2839
  |url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
  |last=Dvorak
  |first=John C.
  |authorlink=John C. Dvorak
  |title=What Ever Happened to... Intel's Dream Chip?
  |work=
  |date=February 1997
  |url=http://www.brouhaha.com/~eric/retrocomputing/intel/iapx432/dreamchip.html
  |access-date=2007-11-27
  |archive-date=2007-10-18
  |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018060554/http://www.brouhaha.com/~eric/retrocomputing/intel/iapx432/dreamchip.html
  |url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt;

====386 માઇક્રોપ્રોસેસર====
આ ગાળા દરમિયાન એન્ડ્રુ ગ્રૂવે નાટ્યાત્મક રીતે કંપનીને પુનઃમાર્ગદર્શિત કરી હતી, જેમાં તેનો મોટા ભાગનો ડીઆરએએમ(DRAM)નો કારોબાર બંધ કરી દીધો હતો અને માઇક્રોપ્રોસેસર કારોબારના સ્રોતોને માર્ગદર્શન આપ્યું હતું. કદાચ &quot;એકમાત્ર સ્રોત&quot; 386 માઇક્રોપ્રોસેસરનો તેમનો નિર્ણય ભારે મહત્ત્વ ધરાવે છે. તે પહેલાં, માઇક્રોપ્રોસેસર ઉત્પાદન તેના પ્રાથમિક તબક્કામાં હતું અને ઉત્પાદન મુશ્કેલીઓએ ઉત્પાદનમાં સતત ઘટાડો કર્યો હતો કે બંધ કરી દીધું હતું, જે ગ્રાહકોને આપવાના પુરવઠામાં અંતરાય ઊભો કરતું હતું. આ જોખમને પહોંચી વળવા આ ગ્રાહકોએ ખાસ કરીને એવો આગ્રહ સેવ્યો હતો કે અનેક ઉત્પાદકો ચિપ્સનું ઉત્પાદન કરે જેથી તેઓ સતત પુરવઠો રહેશે તેની ખાતરી પ્રાપ્ત કરી શકે. 8080 અને 8086-શ્રેણીના માઇક્રોપ્રોસેસર્સનું વિવિધ કંપનીઓમાં ખાસ કરીને એએમડી દ્વારા ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું. ગ્રૂવે 386 ડિઝાઇનનો અન્ય ઉત્પાદકોને પરવાનો નહી આપવાનો નિર્ણય કર્યો, તેના બદલે ત્રણ અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં જેમ કે સાન્ટા ક્લેરા, કેલિફોર્નિયા; હિલ્સબોરો, ઓરેગોનમાં ફેક્ટરીઓમાં ઉત્પાદન કરવાનું નક્કી કર્યું હતું; અને ફોનિક્સ, ચાંડલરના પેટાભાગ એરિઝોનામાં તેમનું ઉત્પાદન કરવાનો નિર્ણય કર્યો,અને ગ્રાહકોને ખાતરી આપી કે તે સતત પુરવઠો પૂરો પાડશે. કોમેપ્કના ડેસ્કપ્રો 386એ 386ને આગવી સીપીયુ પસંદગી તરીકે સ્થાપિત કરતાં ઇન્ટેલે તેના સપ્લાયર તરીકે વિશિષ્ટ સ્રોતની નજીકની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી હતી. આમાંથી મળતા નફાને ઊંચી કામગીરી વાળી ચિપ ડિઝાઇનો અને ઊંચી કામગીરી વાળી ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ તરફ વાળવામાં આવ્યો હતો, જે ઇન્ટેલને 1990ના દાયકાના પ્રારંભમાં બિનવિવાદાસ્પદ આગેવાનીની સ્થિતિ પર રહેવા આગળ ધકેલતો હતો.

====486, પેન્ટિયમ અને ઇટાનિયમ====
ઇન્ટેલે 1989માં 486 માઇક્રોપ્રોસેસરની રજૂઆત કરી હતી અને 1990માં બીજી ડિઝાઇન ટીમની ઔપચારિક રીતે સ્થાપના કરી હતી, જેણે સમાંતર રીતે &quot;P5&quot; અને &quot;P6&quot; કોડ નામના પ્રોસેસર્સની ડિઝાઇન કરી હતી અને આ પ્રકારની ડિઝાઇને અગાઉ જેમ ચારથી પાંચ વર્ષો લીધા હતા તેનાથી વિરુદ્ધ દર બે વર્ષે મોટા નવા પ્રોસેસર પૂરા પાડવાનું વચન આપ્યું હતું. P5 અગાઉ &quot;ઓપરેશન બાયસાયકલ&quot; તરીકે ઓળખાતી હતી, જે પ્રોસેસરની સાયકલનો નિર્દેશ આપે છે. P5ની 1993માં ઇન્ટેલ પેન્ટિયમ તરીકે રજૂઆત કરવામાં આવી હતી, જે અગાઉના ભાગના ક્રમાંકો માટે નોંધણીવાળા ટ્રેડમાર્કનો પૂરક હતો (ક્રમાંકો, જેમ કે 486ને ટ્રેડમાર્ક તરીકે નોંધવું મુશ્કેલ છે). ત્યાર બાદ 1995માં P6 પેન્ટિયમ પ્રો તરીકે આવ્યું હતું અને તે 1997માં સુધારીને પેન્ટિયમ II થયું હતું. નવા આર્કિટેક્ચરને સાન્ટા ક્લેરા, કેલિફોર્નિયા અને હિલ્સબોરો, ઓરેગોનમાં વારાફરતી વિકસાવવામાં આવ્યા હતા.

સાન્ટા ક્લેરા ડિઝાઇન ટીમે 1993માં એક્સ (x86) આર્કિટેક્ચરના અનુગામી અને &quot;P7&quot; કોડનામવાળાની વિચારણા કરી હતી. પ્રથમ પ્રયત્ન એક વર્ષ બાદ પડતો મૂકવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ હ્યુવલેટ પેકાર્ડના એન્જિનીયરો સાથેના એક સહકાર કાર્યક્રમમાં ઝડપથી પુનઃ સજીવન કરવામાં આવ્યો હતો, જો કે ઇન્ટેલે તરત જ પ્રાથમિક ડિઝાઇન જવાબદારી લઇ લીધી હતી. આઇએ-64 (IA-64) 64-બીટ આર્કિટેક્ચરનું પરિણમેલું અમલીકરણ ઇટાનિયમ હતું, અંતે જૂન 2001માં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.  ઇટાનિયમની કામગીરી આધારિત વારસો એક્સ 86 (x86) કોડ આશાઓને પરિપૂર્ણ કરી શક્યો નહીં અને તે મૂળ એક્સ86 (x86) આર્કિટેક્ચરના સંદર્ભમાં 64 બીટ વિસ્તરણો સાથે અસરકારક રીતે સ્પર્ધા કરવામાં નિષ્ફળ ગયો, જે એક્સ86-64 (x86-64) નામનો હતો અને એએમડી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. (જો કે ઇન્ટેલ '''ઇન્ટેલ 64''' , જે અગાઉ '''ઇએમ64ટી (EM64T)'''  હતું તેનો ઉપયોગ કરે છે). 2009માં પણ ઇન્ટેલે ઇટાનિયમને વિકસાવવાનું અને કામે લગાડવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું.

હિલ્સબોરો ટીમે વિલામેટ્ટી પ્રોસેસર્સ (કોડ નામ P67 અને P68)ની ડિઝાઇન કરી હતી, જેનું પેન્ટિયમ 4 તરીકે માર્કેટિંગ કરવામાં આવ્યું હતું.

====પેન્ટિયમની ખામી====
{{Main|Pentium FDIV bug}}
જૂન 1994માં ઇન્ટેલના એન્જિનિયરોએ P5 પેન્ટિયમ માઇક્રોપ્રોસેસરમાં ફ્લોટીંગ-પોઇન્ટ મેથ સબસેક્શનમાં ક્ષતિ શોધી કાઢી હતી.  ચોક્કસ ડેટા નિર્ભરતા સ્થિતિ હેઠળ ફ્લોટીંગ પોઇન્ટ ડિવિઝન કામગીરીનાં પરિણામોના ઓછી માત્રાના બીટ્સ ખોટા હતા, આ ક્ષતિ ફ્લોટીંગ પોઇન્ટ કામગીરીઓમાં ઝડપથી વિકાસ પામે છે અને પછીની ગણતરીઓમાં મોટી ભૂલ લાવે છે. ઇન્ટેલે ભવિષ્યના ચિપ સુધારામાં આ ભૂલને સુધારી હતી, પરંતુ તેને જાહેર કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. {{Citation needed|date=July 2007}}

ઓક્ટોબર 1994માં લિંચબર્ગ કૉલેજ ખાતે ગણિતના અધ્યાપક ડો. થોમસ નાઇસલીએ સ્વતંત્ર રીતે બગની શોધ કરી હતી અને ઇન્ટેલ પાસેથી તેમની પૂછપરછનો કોઇ પ્રતિભાવ ન મળતાં 30 ઓક્ટોબરે ઇન્ટરનેટ પર સંદેશો મોકલ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Nicely-email&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.emery.com/bizstuff/nicely.htm |title=Dr. Thomas Nicely's Pentium email |access-date=2007-07-12 |last=Nicely |first=Dr. Thomas R. |date=1994-10-30 |publisher=Vince Emery Productions |archive-date=2007-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070724110652/http://www.emery.com/bizstuff/nicely.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; બગનો શબ્દ ઝડપથી [[ઇન્ટરનેટ|ઇન્ટરનેટ]] પર ફેલાયો હતો અને ત્યાર બાદ ઉદ્યોગ અને અખબારોમાં પણ ફેલાયો હતો. બગની નકલ કરવી સરેરાશ વપરાશકર્તા માટે સરળ હોવાથી (ક્રમાંકોની શ્રેણી કે જેને ઓએસ કેલ્ક્યુલેટરમાં ભૂલ દર્શાવવા માટે એન્ટર કરી શકાય), ઇન્ટેલના તે નજીવી છે અને &quot;છાપભૂલ પણ નથી&quot; તેવા નિવેદનનો ઘણા કમ્પ્યૂટર વપરાશકર્તાઓએ સ્વીકાર કર્યો ન હતો. 1994માં આભારપ્રવચનમાં, ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સમાં પત્રકાર જોહ્ન માર્કોફ્ફે એક ફકરો લખ્યો હતો, જે ભૂલ પર પ્રકાશ પાડતો હતો. ઇન્ટેલે તેનું વલણ બદલ્યું અને દરેક ચિપને બદલી નાખવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, તેમજ ઝડપથી મોટી અંતિમ-વપરરાશકર્તા સહાય સંસ્થાની સ્થાપના કરી. આ બાબત ઇન્ટેલની 1994ની આવક સામે 500 મિલિયન ડોલરના દંડમાં પરિણમી હતી.

વધુમાં ધારણાથી વિરુદ્ધ &quot;પેન્ટિયમ ક્ષતિ&quot;ની ઘટના પણ ઘટી હતી, ઇન્ટેલનો તે પ્રત્યેનો પ્રતિભાવ અને આસપાસનાં માધ્યમોમાં આવેલા સમાચારે ઇન્ટેલને એક ટેકનોલોજી સપ્લાયર તરીકે જ નહીં પરંતુ સામાન્ય રીતે અજાણ એવા મોટા ભાગના કમ્પ્યૂટર-વપરાશકર્તાથી લઇને ઘરગથ્થુ વપરાશકારોમાં જાણીતી કરી હતી. અંતર્ગથનના કામમાં યોગ્ય રહેલી &quot;ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ&quot; ઝુંબેશમાં, આ પ્રકરણને ઇન્ટેલ માટે હકારાત્મક હોવાનું મનાય છે, જેમાં તેણે અંતિમ-વપરાશકર્તા લક્ષી પોતાની કેટલીક કારોબાર પદ્ધતિઓમાં ફેરફાર કર્યો હતો અને નોંધપાત્ર માત્રામાં જાહેર જાગૃત્તિનું સર્જન કરીને પોતાની છેલ્લી નકારાત્મક છાપને દૂર કરી હતી.&lt;ref&gt;ગ્રોવ, એન્ડ્રુ અને બર્ગલમેન, રોબર્ટ; ''સ્ટ્રેટેજી ઈઝ ડેસ્ટિનીઃ હાઉ સ્ટ્રેટેજી-મેકિંગ શેપ્સ અ કંપનીઝ ફ્યુચર (વ્યૂહરચના નિયતિ છે: વ્યૂહરચનાનું ઘડતર કંપનીના ભવિષ્યને કેવી રીતે આકાર આપે છે)'' , 2001, ફ્રી પ્રેસ&lt;/ref&gt;

====ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ, ઇન્ટેલ સિસ્ટમ્સ ડિવિઝન અને ઇન્ટેલ આર્કિટેક્ચર લેબ્સ====
આ ગાળા દરમિયાન ઇન્ટેલે બે મોટા ટેકારૂપ કાર્યક્રમો હાથ ધર્યા હતા જેણે તેમના પ્રોસેસર્સની સફળતાની બાંયધરીમાં સહાય કરી હતી. પ્રથમ બહોળા પ્રમાણમાં જાણીતુ છેઃ 1991  &quot;ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ&quot; માર્કેટિંગ અને બ્રાન્ડિંગ ઝુંબેશ. સમાવિષ્ટ પૂરજાઓના બ્રાન્ડિંગનો ખ્યાલ તે સમયે નવો હતો, જેમાં ફક્ત ન્યુટ્રાસ્વીટ અને અન્ય થોડાઓએ પ્રયત્ન કર્યો હતો. &lt;ref&gt;{{Cite book|author=Richard S. Tedlow|title=Andy Grove: The Life and Times of an American Business Icon|url=http://books.google.com/books?id=zQamXENAalkC&amp;pg=RA1-PA256|page=256|year=2007|isbn=9781591841821}}&lt;/ref&gt; આ ઝુંબેશે ઇન્ટેલને સ્થાપિત કરી હતી, જે પીસી(PC) ઉદ્યોગની બહાર ઘરગથથુ નામ તરીકે એક ઘટકના સપ્લાયર તરીકે જ ઓછી જાણીતી હતી. બીજા કાર્યક્રમ ઓછો જાણીતો છે: ઇન્ટેલના સિસ્ટમ્સ જૂથનો પ્રારંભ થયો હતો, જે પીસી(PC)ના &quot;મધરબોર્ડઝ&quot;, પર્સનલ કમ્પ્યૂટરના મુખ્ય બોર્ડના કોમ્પોનન્ટનું અન જેમાં પ્રોસેસર (સીપીયુ) (CPU) અને મેમરી (આરએએમ)(RAM) ચિપ્સ પ્લગ થયેલા હોય છે તેનું ઉત્પાદન કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Wilson |first=Tracy V. |url=http://computer.howstuffworks.com/motherboard.htm |title=HowStuffWorks &quot;How Motherboards Work&quot; |publisher=Computer.howstuffworks.com |date= |access-date=2010-07-29}}&lt;/ref&gt; તેના થોડા સમય બાદ, ઇન્ટેલે ઝડપથી વિસ્તરતી જતી ડઝન જેટલી પીસી(PC) ક્લોન કંપનીઓ માટે સંપૂર્ણ કંફ્યૂગર્ડ &quot;વ્હાઇટ બોક્સ&quot; સિસ્ટમ્સનું ઉત્પાદન શરૂ કર્યું.{{Citation needed|date=May 2009}} 1990ના દાયકાના મધ્યની વ્યસ્ત સિઝનમાં, ઇન્ટેલે તમામ પીસી(PC)ના 15 ટકાથી વધુનું ઉત્પાદન કર્યું હતું, જેના કારણે તે સમયની ત્રીજી સૌથી મોટી સપ્લાયર બની ગઇ હતી.{{Citation needed|date=May 2009}}

1990ના દાયકા દરમિયાનમાં, ઇન્ટેલની આર્કિટેક્ચર લેબ (આઇએએલ-IAL) પર્સનલ કમ્પ્યૂટરના મોટા ભાગના હાર્ડવેરની શોધ માટે જવાબદાર હતી, તેમાં પીસીઆઇ(PCI) બસ, પીસીઆઇ(PCI) એક્સપ્રેસ (પીસીઆઇઈ-PCIe) બસ, યુનિવર્સલ સિરીયલ બસ (યુએસબી-USB), બ્લૂટૂથ વાયરલેસ ઇન્ટરકનેક્ટ, અને હવે આગવું સ્થાન{{Citation needed|date=May 2009}} ધરાવતા મલ્ટીપ્રોસેસર સર્વરોના આર્કિટેક્ચરનો સમાવેશ થાય છે.{{Clarify|date=May 2009}} આઇએએલ(IAL)ના સોફ્ટવર પ્રયત્નોના ભાગે વધુ મિશ્ર નસીબ આવ્યું હતું; તેના વિડીયો અને ગ્રાફિક્સ એ સોફ્ટવેર ડિજીટલ વીડીયોના વિકાસ માટે અગત્યના હતા, પરંતુ બાદમાં તેના પ્રયત્નો માઇક્રોસોફ્ટ તરફની સ્પર્ધાને કારણે ઢંકાઇ ગયા હતા. ઇન્ટેલ અને માઇક્રોસોફ્ટ વચ્ચેની સ્પર્ધાનો આઇએએલ(IAL)ના વાઇસ પ્રેસિડન્ટ સ્ટીવન મેકગેડીના માઇક્રોસોફ્ટ અવિશ્વાસ દાવાના સંબોધનમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

===સુપરકમ્પ્યૂટર્સ===
હાયપરક્યુબ ક્ષેત્રવિદ્યામાં જોડાયેલા ઇન્ટેલ માઇક્રોપ્રોસેસર્સના આધારે પેરેલલ કમ્પ્યૂટર્સની ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન કરવાના ઉદ્દેશથી ઇન્ટેલ સાયન્ટિફિક કમ્પ્યૂટર્સ ડિવિઝનની સ્થાપના 1984માં જસ્ટીન રેટનર દ્વારા કરવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;wilson-1994&quot;&gt;{{cite web|last=Wilson|first=Gregory|title=The History of the Development of Parallel Computing|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Parallel.html|access-date=11 November 2010|year=1994}}&lt;/ref&gt; 1992માં આ નામ બદલાઇને ઇન્ટેલ સુપરકોમ્પ્યુટીંગ સિસ્ટમ્સ ડિવિઝન થઇ ગયું હતું અને આઇવેર્પ(iWarp) આર્કિટેક્ચરના વિકાસને પણ તેની હેઠળ મૂકવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;cmu-iwarp&quot;&gt;{{cite web|title=iWarp Project|url=http://www-2.cs.cmu.edu/afs/cs/project/iwarp/archive/WWW-pages/iwarp.html|publisher=[[Carnegie Mellon University]]|access-date=11 November 2010}}&lt;/ref&gt; આ ડિવિઝને વિવિધ સુપરકમ્પ્યૂટર સિસ્ટમ્સની ડિઝાઇન કરી હતી, જેમાં ઇન્ટેલ આઇપીએસસી (iPSC)/1, આઇપીએસસી/2 (iPSC/2), આઇપીએસસી/860 (iPSC/860), પેરાગોન અને એએસસીઆઇ રેડનો પણ સમાવેશ થાય છે.

===સ્પર્ધા, અવિશ્વાસ અને જાસૂસી===
{{See also|AMD v. Intel}}
પ્રભુત્વની બાબતનો અંત લાવવા માટે બે પરિબળો એકઠા થઇ ગયાં હતાં: 2000માં શરૂ થયેલી પીસી(PC)ની માંગ વૃદ્ધિમાં ઘટાડો અને નીચા ખર્ચવાળા પીસી(PC)નો ઉદય. 1990ના દાયકાના અંતમાં માઇક્રોપ્રોસેસર કામગીરીએ એ સીપીયુ(CPU) પાવર માટે સોફ્ટવેરની માગને ઘટાડી દીધી હતી.  ઊંચી કક્ષાના સર્વર સિસ્ટમ્સ અને સોફ્ટવેર ઉપરાંત &quot;ડોટ કોમ પરપોટા&quot;ના અંત સાથે ઘટી ગયેલી માંગને લીધે 2000 બાદ ઉપભોક્તા સિસ્ટમો વધતી જતી નીચા ખર્ચવાળી સિસ્ટમો પર અસરકારક રીતે ધસી ગઈ હતી. અત્યાર સુધીમાં સૌથી વધુ શક્તિશાળી પ્રોસેસર્સનું ઉત્પાદન કરવાની ઇન્ટેલની વ્યૂહરચના અને તેમના પુરોગામીઓના વિનાશમાં અસ્થિરતા ઊભી થઇ હતી,{{Citation needed|date=May 2009}} જેના કારણે સ્પર્ધકો માટે ઝડપી લાભની તકો ઊભી કરી હતી, તેમાં ખાસ કરીને એએમડી(AMD)નો સમાવેશ થાય છે. તેના કારણે પ્રોસેસર લાઇનની નફાકારકતામાં{{Citation needed|date=May 2009}} ઘટાડો થયો હતો અને ઇન્ટેલના પીસી(PC) હાર્ડવેર પરના અણધાર્યા પ્રભુત્વનો અંત આવ્યો હતો. {{Citation needed|date=July 2007}}

ઇન્ટેલના એક્સ86(x86) માઇક્રોપ્રોસેસર બજારમાં પ્રભુત્વને કારણે વર્ષો સુધી અવિશ્વાસ ભંગના અસંખ્ય આરોપો થયા હતા, જેમાં 1980ના દાયકાના અંતમાં અને 1999માં, એમ બન્નેમાં એફટીસી(FTC)ની તપાસનો સમાવેશ થાય છે અને દિવાની કાર્યવાહીઓ જેમ કે ડિજીટલ ઇક્વીપમેન્ટ કોર્પોરેશન (ડીઇસી-DEC) અને ઇન્ટરગ્રાફ દ્વારા પેટન્ટ દાવાનો સમાવેશ થાય છે. ઇન્ટેલના બજાર પરનો પ્રભાવ (એક સમયે {{When|date=May 2009}} તે 32 બીટ એક્સ86(x86) માઇક્રોપ્રોસેસર્સમાં 85 ટકાથી વધુ બજાર હિસ્સો ધરાવતી હતી) તેમ જ ઇન્ટેલની કઠિન કાનૂની પદ્ધતિઓ (જેમ કે તેનો પીસી(PC) ઉત્પાદકોની વિરુદ્ધમાં પ્રચલિત નહીં તેવો 338 પેટન્ટ દાવો)&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Richard |last=McCausland |coauthors= |title=Counterpunch: Amx86 buyers get 'legal aid.' – Advanced Micro Devices offers legal aid to manufactures of Amx86-based machines warned by Intel Corp. to take out patent licenses |date=1993-05-24 |publisher=LookSmart Ltd. |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EKF/is_n1964_v39/ai_13901771 |work=FindArticles |pages= |access-date=2007-07-12 |language= |archive-url=https://archive.today/20120711223700/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EKF/is_n1964_v39/ai_13901771/ |archive-date=2012-07-11 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એમ બન્નેએ તેને દોષારોપણ માટેનું આકર્ષક લક્ષ્યાંક બનાવી, પરંતુ થોડા દાવાઓમાં ક્યારેક પણ કોઈની પણ સામે હોઈ શકે છે. {{Clarify|date=May 2009}}

ઔદ્યોગિક જાસૂસીનો કિસ્સો 1995માં ઉદ્ભવ્યો હતો જેમાં ઇન્ટેલ અને એએમડી(AMD) બન્ને સંડોવાયેલા હતા. એક [[આર્જેન્ટીના|આર્જેન્ટાઇન]] બીલ ગાએડ, અગાઉ એએમડીના અને ઇન્ટેલના એરિઝોનાના, એમ બંનેના પ્લાન્ટ ખાતે નોકરી કરતા હતા, આઇ486 અને P5 પેન્ટિયમની ડિઝાઇન એએમડી અને ચોક્કસ વિદેશી સત્તાઓને વેચતી વખતે 1993માં તેમની ધરપકડ થઇ હતી.&lt;ref name=&quot;intel-spy&quot;&gt;{{Cite news|first= |last= |coauthors= |title=Worker Pleads Not Guilty in Intel Spy Case |date=1995-10-20 |publisher=[[The New York Times Company]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE7D81239F933A15753C1A963958260 |work=[[The New York Times]] |pages= |access-date=2007-07-12 |language=}}&lt;/ref&gt; ગાયેડે ઇન્ટેલ ખાતે તેના કમ્પ્યૂટર સ્ક્રીન પરથી ડેટાની વિડીયોટેપ ઉતારી હતી અને તે એએમડી(AMD)ને મેલ કરી હતી, જેની તાત્કાલિક ઇન્ટેલ અને સત્તાવાળાઓને જાણ થઈ હતી, જે ગાએડની ધરપકડમાં પરિણમી હતી. ગાએડ ગુનેગાર સાબિત થયો હતો, જૂન 1996માં તેને 33 મહિના માટે જેલમાં મોકલી અપાયો હતો.&lt;ref name=&quot;Guillermo Gaede&quot;&gt;{{Cite news|first= |last= |coauthors= |title=Ex-Intel Engineer Sentenced to Prison Term |date=1996-06-25 |publisher=[[The New York Times Company]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E01E0DE1239F936A15755C0A960958260 |work=[[The New York Times]] |pages= |access-date=2007-07-12 |language=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guilty&quot;&gt;{{Cite news |first= |last= |coauthors= |title=Ex-Intel employee pleads guilty – Guillermo Gaede pleads guilty to stealing Intel trade secrets – Industry Legal Issue |date=1996-03-25 |publisher=LookSmart, Ltd. |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EKF/is_n2109_v42/ai_18135525 |work=findarticles.com |pages= |access-date=2007-07-12 |language= |archive-date=2008-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080310062012/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EKF/is_n2109_v42/ai_18135525 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===એપ્પલ સાથે ભાગીદારી===

{{details|Apple–Intel transition}}

6 જૂન 2005માં, એપ્પલના સીઇઓ(CEO) સ્ટીવ જોબ્સે જાહેરાત કરી હતી કે એપ્પલ તેના લાંબા ગાળાની પસંદગી એવા પાવરપીસી આર્કિટેક્ચરમાંથી ઇન્ટેલ એક્સ86 (x86) આર્કિટેક્ચરમાં સ્થળાતંર કરશે, કેમ કે ભવિષ્યની પાવરપીસીની યોજના એપ્પલની જરૂરિયાતોને સંતોષી શકશે નહીં.  ઇન્ટેલના સીપીયુને સમાવતા પ્રથમ મેકિન્ટોશ કમ્પ્યૂટર્સની જાહેરાત 10 જાન્યુઆરી 2006ના રોજ કરવામાં આવી હતી અને એપ્પલ અને તેના મેક્સ ઉપભોક્તાની સમગ્ર લાઇન ઓગસ્ટ 2006ના પ્રારંભ સુધીમાં ઇન્ટેલના પ્રોસેસર્સ પર ચાલતી થઈ હતી.  એપ્પલ એક્સસર્વ સર્વરને ઇન્ટેલ ક્ઝેઓન(Xeon) પ્રોસેસર્સ વડે નવેમ્બર 2006થી સુધારવામાં આવ્યા હતા, અને તેને એપ્પલના મેક પ્રો સમાન કંફ્યૂગરેશનમાં જ આપવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;newmacs&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080709001007/http://news.com.com/Jobs+New+Intel+Macs+are+screamers/2100-7354_3-6025409.html જોબ્સ: ન્યુ ઇન્ટેલ મેક્સ આર 'સ્ક્રીમર્સ'] news.com&lt;/ref&gt;

===કોર 2 ડ્યૂઓ જાહેરાત વિવાદ===
2007માં કંપનીએ તેના કોર 2 ડ્યૂઓ પ્રોસેસર માટેની પ્રિન્ટ જાહેરાત પ્રસિદ્ધ કરી હતી, જેમાં બાજુમાં આવેલી ઓફિસ પાસે છ આફ્રિકન દોડવીરો કૌકેશિયન પુરુષોને ઘૂંટણીયે પડતા દેખાય છે (દોડવીરો દ્વારા શરૂના બ્લોક્સમાં લેવામાં આવેલા પોસ્ટર દ્વારા). ઇન્ટેલ કોર્પોરેટ માર્કેટિંગના વાઇસ પ્રેસિડન્ટ નેન્સી ભગતના અનુસાર સામાન્ય લોકોને આ જાહેરાત &quot;બિનસંવેદનશીલ અન અપમાનજનક&quot; લાગી હતી.&lt;ref name=&quot;Intel-ad blog&quot;&gt;{{Cite web |url=http://blogs.intel.com/views/2007/07/sprinter_ad.html |title=Views@Intel – Sprinter Ad (Blog post) |access-date=2007-08-09 |last=Bhagat |first=Nancy |date=2007-07-31 |work=blogs.intel.com |publisher=Intel Corporation |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820070329/http://blogs.intel.com/views/2007/07/sprinter_ad.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ ઝુંબેશને ઝડપથી પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી અને વિવિધ ઇન્ટેલ એક્ઝિક્યુટિવોએ કોર્પોરેટ વેબસાઇટ પર જાહેરમાં માફી માગી હતી.&lt;ref name=&quot;Intel-ad 2007-08&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.intel.com/news/sprintad.htm?iid=search |title=Apologies from Intel for Sprinter Ad |access-date=2007-08-09 |last=MacDonald |first=Don |work=Intel Corporation |archive-date=2008-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080202081025/http://www.intel.com/news/sprintad.htm?iid=search |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===ક્લાસમેટ પીસી(PC)===
ઇન્ટેલનું ક્લાસમેટ પીસી(PC) કંપનીનું પ્રથમ ઓછા ખર્ચવાળું નેટબુક કમ્પ્યૂટર છે.

==કોર્પોરેટ બાબતો==
સપ્ટેમ્બર 2006માં, ઇન્ટેલમાં આશરે 100,000 કર્મચારીઓ અને વિશ્વભરમાં 200 જેટલી સવલતો હતી. 2005માં તેની આવક 38.8 અબજ ડોલર હતી અને ફોર્ચ્યુન 500માં તેનો ક્રમ 49મો હતો. તેના શેરનો સંકેત આઇએનટીસી (INTC) છે, જે નાસડેક (NASDAQ) પર નોંધણી થયેલ છે. ફેબ્રુઆરી 2009ના રોજ ઇન્ટેલના સૌથી મોટા ગ્રાહકો હ્યુવલેટ પેકાર્ડ અને ડેલ હતા. &lt;ref&gt;{{Cite news|author=Dan Nystedt|title=HP Overtakes Dell as Intel's Largest Customer|url=http://www.pcworld.com/article/160080/hp_overtakes_dell_as_intels_largest_customer.html|date=2009-02-24|access-date=2009-02-24|work=[[PC World (magazine)|PC World]]|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225204220/http://www.pcworld.com/article/160080/hp_overtakes_dell_as_intels_largest_customer.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===આગેવાની અને કોર્પોરેટ માળખું===
રોબર્ટ નોયસી ઇન્ટેલની 1968માં સ્થાપના સમયના સીઇઓ(CEO) હતા, ત્યાર બાદ 1975માં તેના સહ સ્થાપક ગોર્ડન મૂર હતા. એન્ડી ગ્રોવ 1979માં કંપનીના પ્રેસિડન્ટ બન્યા હતા અને જ્યારે મૂરે ચેરમેન બન્યા ત્યારે સીઇઓ(CEO)ના પદનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો હતો. 1998માં ગ્રૂવ, મૂરેના ચેરમેન તરીકે અનુગામી બન્યા હતા અને ક્રેગ બેરેટ, પહેલેથી જ કંપનીના પ્રેસિડન્ટ બન્યા હતા. 18 મેના રોજ બેરેટ કંપનીનું શાસન પાઉલ ઓટેલીનીના હાથમાં સોંપ્યુ હતું, જેઓ અગાઉ મૂળ આઇબીએમ પીસી(PC)માં ઇન્ટેલની ડિઝાઇન જીત માટે જવાબદાર હતા. બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સે ઓટેલિનીને સીઇઓ(CEO) તરીકે ચૂંટી કાઢ્યા હતા અને બોર્ડના ચેરમેન તરીકે ગ્રૂવનું સ્થાન બેરેટે લીધું હતું. ગ્રૂવ ચેરમેનના પદ પરથી ઊતરી ગયા હતા પરંતુ, તેમને ખાસ સલાહકાર તરીકે ચાલુ રાખવામાં આવ્યા હતા. મે 2009માં, બેરેટ ચેરમેન તરીકે ઊતરી ગયા હતા અને જેને શો બોર્ડના નવા ચેરમેન તરીકે ચૂંટાયા હતા.

ઇન્ટેલના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના પ્રવર્તમાન સભ્યોમાં ક્રેગ બેરેટ, ચાર્લેન બાર્શેફસ્કાય, સુસાન ડેકર, જેમ્સ ગુઝી, રીડ હંટ, પાઉલ ઓટેલિની, જેમ્સ પ્લુમર, ડેવીડ પોટ્રુક, જેન શો, જોહ્ન થોર્નટોન અને ડેવીડ યોફી છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.intel.com/pressroom/bod.htm |title=Intel Board of Directors |access-date=2007-09-15}}&lt;/ref&gt;

===રોજગારી===
{{Ref improve section|date=October 2008}}
[[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ઇન્ટેલની કોસ્ટા રિકામાં રહેલી માઇક્રોપ્રોસેસર સવલતને 20 ટકાની કોસ્ટા રિકન નિકાસ અને દેશની આંતરિક આવકના 4.9 ટકા માટે જવાબદાર ગણવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;[96]&lt;/ref&gt;]]

કંપની ખાસ કરીને તેના એક્ઝિક્યુટિવ જૂથમાં ખૂબ જુસ્સાપૂર્વક પ્રોત્સાહન આપે છે. કંપનીઓ બહારના સીઇઓ(CEO)થી બચીને દૂર રહેવાનું વલણ જાળવી રાખ્યું છે.  પાઉલ ઓટેલિનીએ જ્યારે સીઇઓની ભૂમિકા શરૂ કરી ત્યારે તેઓ કંપનીની 30 વર્ષથી ઘડાયેલી વ્યક્તિ હતા. કંપનીના તમામ ટોચના હોદ્દાવાળી વ્યક્તિઓએ, કંપનીની સાથે વર્ષો સુધી કામ કર્યા પછી રેન્ક દ્વારા વિકાસ કર્યો છે.  ઘણા કિસ્સાઓમાં ઇન્ટેલના ટોચના એક્ઝિક્યુટિવોએ તેમની સમગ્ર કામગીરી કારકીર્દી ઇન્ટેલ સાથે વીતાવી છે, જે અસ્થિર સિલિકોન વેલીમાં ભાગ્યે જ બનતી ઘટના છે {{Citation needed|date=January 2009}}.

ઇન્ટેલ તેના સીઇઓ(CEO) 65 વર્ષની વયે પહોંચે ત્યારે ફરજિયાત નિવૃત્ત નીતિ ધરાવે છે, એન્ડી ગ્રૂવ 62 વર્ષે, જ્યારે રોબર્ટ નોયસી અને ગોર્ડન મૂરે 58 વર્ષે નિવૃત્ત થયા હતા. ગ્રૂવ ચેરમેન તરીકે અને બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના સભ્ય તરીકે 2005માં 68 વર્ષની ઉંમરે નિવૃત્ત થયા હતા.

કોઇની પણ પાસે ઓફિસ નથી; દરેક જણ, ઓટેલિની પણ ક્યુબિકલમાં બેસે છે. આવી ડિઝાઇન કર્મચારીઓમાં સમતાવાદની પ્રેરણા આપવા માટે કરવામાં આવી છે, પરંતુ કેટલાક નવા કામે રાખેલાઓને આ ફેરફાર સાથે અનુકૂળ થવામાં મુશ્કેલી નડતી હોય છે{{Citation needed|date=January 2009}}. આ નીતિમાં ઇન્ટેલ એકલી જ નથી. ડેલ કમ્પ્યૂટર્સ, હ્યુવલેટ પેકાર્ડ અને એનવીઆઇડીઆઇએ (NVIDIA) પણ ઓફિસ નહીં-ની નીતિ ધરાવે છે.

કંપનીનું વડુમથક કેલિફોર્નિયાની સિલિકોન વેલીમાં આવેલું છે અને વિશ્વભરમાં કામગીરી ધરાવે છે. કેલિફોર્નિયાની બહાર, કંપની ચીન, કોસ્ટા રિકા, [[મલેશિયા|મલેશિયા]], [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાયેલ]], [[આયરલેંડનું ગણતંત્ર|આયર્લેન્ડ]], [[ભારત|ભારત]], [[રશિયા|રશિયા]] અને [[વિએટનામ|વિયેતનામ]] તેમ જ 63 દેશો અને પ્રાંતોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સવલતો ધરાવે છે.  યુ.એસ.(U.S.)માં ઇન્ટેલ કેલિફોર્નિયા, કોલોરાડો, મેસ્સાચ્યુસેટ્સ, એરિઝોના, ન્યુ મેક્સિકો, ઓરેગોન, ટેક્સાસ, વોશિંગ્ટન, અને ઉતાહમાં મોટી સંખ્યામાં કર્મચારીઓને રોજગારી આપે છે. ઓરેગોનમાં ઇન્ટેલ રાજ્યની સૌથી મોટી રોજગારદાતા છે, જે મુખ્યત્વે હિલ્સબોરોમાં જ 15,000થી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;businessprofile&quot;&gt;સુહ, એલિઝાબેથ. [http://www.oregonlive.com/special/oregonian/index.ssf?/base/news/1192589730189230.xml&amp;amp;coll=7 ઓરેગોનના સૌથી મોટા રોજગારદાતાનું ઘર અને ઘણું બધું.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304061822/http://www.oregonlive.com/special/oregonian/index.ssf?/base/news/1192589730189230.xml&amp;coll=7 |date=2016-03-04 }} ''ધ ઓરેગોનિયન'' , 28 ઓક્ટોબર, 2007.&lt;/ref&gt; કંપની ન્યુ મેક્સિકોમાં સૌથી મોટી ઔદ્યોગિક રોજગારદાતા છે, જ્યારે એરિઝોનામં કંપની 10,000થી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવે છે, ઇન્ટેલ આયર્લેન્ડમાં પણ સૌથી મોટી રોજગારદાતા છે, જ્યાં તે 5,000થી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવે છે. 

====વૈવિધ્યતાની પહેલ====
ઇન્ટેલ વૈવિધ્યતા પહેલ ધરાવે છે, જેમાં કર્મચારી વૈવિધ્યતા જૂથો તેમ જ સપ્લાયર વૈવિધ્યતા કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Intel Diversity&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.intel.com/jobs/diversity/index.htm |title=Jobs at Intel – Diversity |access-date=2007-07-28 |work=intel.com |publisher=Intel Corporation }}&lt;/ref&gt; કર્મચારી વૈવિધ્યતા જૂથો ધરાવતી અન્ય કંપનીઓની જેમ તેઓ જાતિ અને રાષ્ટ્રીયતા આધારિત તેમ જ જાતીય ઓળખ અને ધર્મ અનુસાર જૂથોનો સમાવેશ કરે છે. 1994માં, ઇન્ટેલે સૌથી પહેલાં કોર્પોરેટ જગતના સમલૈંગિક(પુરુષ), સમલૈંગિક(સ્ત્રી), ઉભયલિંગી અને ટ્રાન્સજેન્ડર કર્મચારી જૂથોને મંજૂરી આપી હતી, અને તે &lt;ref name=&quot;gay&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.intelglbt.org/ |title=ઇન્ટેલ ગે, લેસ્બિયન, બાઈસેક્સ્યુઅલ અથવા ટ્રાન્સજેન્ડર એમ્પ્લોયીઝ હોમ પેજ |access-date=2011-06-24 |archive-date=2007-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209204620/http://www.intelglbt.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મુસ્લિમ કર્મચારી જૂથ,&lt;ref name=&quot;IMEG&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.intel.com/jobs/diversity/people/emplgroups.htm?grp=13 |title=Jobs at Intel – Diversity, Employee Groups (Intel Muslim Employee Group) |access-date=2007-07-28 |work=Intel Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20060624003954/http://www.intel.com/jobs/diversity/people/emplgroups.htm?grp=13 |archive-date=2006-06-24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; યહૂદી કર્મચારી જૂથ,&lt;ref name=&quot;IJC&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.intel.com/jobs/diversity/people/emplgroups.htm?grp=11 |title=Jobs at Intel – Diversity, Employee Groups (Intel Jewish Community) |access-date=2007-07-28 |work=Intel Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080202081009/http://www.intel.com/jobs/diversity/people/emplgroups.htm?grp=11 |archive-date=2008-02-02 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; અને બાઇબલ આધારિત ખ્રિસ્તી જૂથને ટેકો આપે છે.&lt;ref name=&quot;IBCN&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.intel.com/jobs/diversity/people/emplgroups.htm?grp=7 |title=Jobs at Intel – Diversity, Employee Groups (Intel Bible-Based Christian Network) |access-date=2007-07-28 |work=Intel Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20070311222133/http://www.intel.com/jobs/diversity/people/emplgroups.htm?grp=7 |archive-date=2007-03-11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IBCN website&quot;&gt;[http://ibcn.org/ ઇન્ટેલ બાઇબલ આધારિત ક્રિશ્ચિયન નેટવર્ક (આઈબીસીએન-IBCN) વેબસાઇટ]&lt;/ref&gt;

ઇન્ટેલે 2002માં માનવ અધિકાર ઝુંબેશ દ્વારા જાહેર કરાયેલ પ્રથમ કોર્પોરેટ ઇક્વાલિટી ઇન્ડેક્સ (કોર્પોરેટ સમાનતા સૂચકાંક) પર 100 ટકા રેટીંગ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. તેણે આ રેટીંગ 2003 અને 2004માં જાળવી રાખ્યું હતું. વધુમાં, 2005માં વર્કિંગ મધર મેગેઝિન દ્વારા કામ કરતી માતાઓ માટેની 100 શ્રેષ્ઠ કંપનીઓમાંની એક તરીકે તેનું નામ મૂકવામાં આવ્યું હતું. 

===શાળા માટે અનુદાન===
રિયો રાંચો, ન્યુ મેક્સિકો, ઇન્ટેલ અગ્રણી રોજગારદાતા છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Wireless company dumps Rio Rancho|url=http://www.usatoday.com/tech/wireless/data/2004-08-18-usurf-dumps-rio-rancho_x.htm|work=[[USA Today]]|date=2004-08-18|access-date=2009-02-28}}&lt;/ref&gt; 1997માં, સેન્ડોવલ કાઉન્ટી[[ અને ઇન્ટેલ કોર્પોરેશન વચ્ચેની સામુદાયિક ભાગીદારીથી [[રિયો રાંચો હાઇ સ્કુલ]] માટે અનુદાન આપીને શાળા બાંધવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.riorancho.com/rrsch.html |title=RIO RANCHO school district |publisher=Riorancho.com |date= |access-date=2010-07-29 |archive-date=2011-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104235135/http://www.riorancho.com/rrsch.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.intel.com/community/newmexico/media.htm |title=Intel in Your Community - New Mexico - News Room |publisher=Intel.com |date= |access-date=2010-07-29 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228004507/http://www.intel.com/community/newmexico/media.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;]]

===નાણાકીય બાબતો===
[[File:Intc-hist-price-1986-2006.png|left|300px|thumb|ઇન્ટેલના શેરનો ભાવ, નવે 1986-નવે 2006]]
ઇન્ટેલનું બજાર મૂડીકરણ 85.67 અબજ ડોલર છે. (11 મે 2009). જાહેર રીતે તેનું નાસદેક પર આઇએનટીસી(INTC)ના સંકેત સાથે ટ્રેડીંગ થાય છે. બહોળા પ્રમાણમાં ફેલાયેલા શેરો, નીચે જણાવેલા નિર્દેશાંકો ઇન્ટેલના શેરો ધરાવે છે: ડાઉ જોન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એવરેજ, એસએન્ડપી 500, નાસદેક-100, રશેલ 1000 નિર્દેશાંક, રશેલ 1000 ગ્રોવ્થ ઇન્ડેક્સ, એસઓએક્સ (પીએચએલએક્સ સેમિકન્ડક્ટર સેકટર), અને જીએસટીઆઇ સોફ્ટવેર નિર્દેશાંક.

15 જુલાઇ, 2008ના રોજ, ઇન્ટેલે જાહેરાત કરી હતી કે કંપનીએ 2008ના બીજા ત્રિમાસિક ગાળા(Q2)માં ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ કમાણી પ્રાપ્ત કરી છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arstechnica.com/news.ars/post/20080715-intel-posts-record-breaking-q2-earnings.html |title=ઇન્ટેલે વિક્રમ તોડતાં Q2 આવકો પ્રાપ્ત કરી હતી |access-date=2011-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080902055932/http://arstechnica.com/news.ars/post/20080715-intel-posts-record-breaking-q2-earnings.html |archive-date=2008-09-02 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{{-}}

===જાહેરાત અને બ્રાંડ વ્યવસ્થાપન===
{{Ref improve section|date=May 2008}}

ઇન્ટેલ તેની લાંબા ગાળાથી ચાલી રહેલી ''ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ''  ઝુંબેશને કારણે વિશ્વમાં ભારે ઓળખ ધરાવતી કમ્પ્યૂટર્ બ્રાંડોમાંની એક પુરવાર થઇ છે. 1991માં શરૂ થયેલી આ ઝુંબેશ,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Intel Inside Program: Anatomy of a Brand Campaign|url=http://www.intel.com/pressroom/intel_inside.htm|work=Intel Corporation|access-date=2008-05-12}}&lt;/ref&gt;નું સર્જન ઇન્ટેલના માર્કેટિંગ મેનેજર ડેનીસ કાર્ટર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Intel Inside Program|url=http://www.intel.com/pressroom/intel_inside.htm|work=Intel}}&lt;/ref&gt; તેના પછીના વર્ષે પાંચ કડીઓવાળું જાહેરખબર-જોડકણું રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને કંપનીની 130મી વર્ષગાંઠ સુધીમાં તે વિશ્વભરમાં 130 દેશોમાં ગુંજતું થયું છે. ''''ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ''' ' ઝુંબેશ માટે પ્રારંભિક બ્રાન્ડિંગ એજન્સી સોલ્ટ લેક સિટીની ડાહલિનસ્મિથવ્હાઇટ એડવર્ટાઇઝીંગ હતી. ઇન્ટેલનો ''ઘૂમરાતો''  લોગો એ ડાહલિનસ્મિથવ્હાઇટ આર્ટ ડિરેક્ટર સ્ટીવ ગ્રીગનું ઇન્ટેલના પ્રેસિડન્ટ અને સીઇઓ એન્ડી ગ્રૂવના નિદર્શન હેઠળનું કાર્ય હતું.

''ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ''  જાહેરાત ઝુંબેશે જાહેર બ્રાન્ડ નિષ્ઠાની અને ઉપભોક્તા કમ્પ્યૂટર્સમાં ઇન્ટેલ પ્રોસેસર્સની સતર્કતાની ગરજ પૂરી પાડી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Intel plans a huge fall campaign for Pentium, its latest and most powerful computer chip.|url=http://www.nytimes.com/1994/08/24/business/media-business-advertising-intel-plans-huge-fall-campaign-for-pentium-its-latest.html | first=Stuart | last=Elliott | date=1994-08-24 | work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; ઇન્ટેલે ''ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ''  લોગો અને ટૂંકા જોડકણાનો ઉપયોગ કરનારા કેટલાક જાહેરાતકર્તાઓને અમુક ખર્ચ એ જાહેરાત પેટે ચૂકવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Intel mulls branding for handheld chips |url=http://news.cnet.com/Intel-mulls-branding-for-handheld-chips/2100-1041_3-1014468.html |access-date=2011-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815170312/http://news.cnet.com/Intel-mulls-branding-for-handheld-chips/2100-1041_3-1014468.html |archive-date=2012-08-15 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====લોગો====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:80%&quot;
|+ ઇન્ટેલ બ્રાન્ડ લોગો
|-
!મુખ્ય લોગો
! style=&quot;width:10%&quot;|તારીખ
!સબસેટ લોગો
! style=&quot;width:10%&quot;|તારીખ
! style=&quot;width:50%&quot;|નોંધ
|- style=&quot;background:white&quot;
|  rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|[[File:Intel Logo.svg|100px]]
|  rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot;| 1968–2005
|  style=&quot;text-align:center&quot;|[[File:Intel Inside Logo (1991-2006).svg|100px]]
|  style=&quot;text-align:center&quot;|1991–2003
| મૂળ &quot;ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ&quot; લોગો.
|- style=&quot;background:white&quot;
|  style=&quot;text-align:center&quot;|[[File:Intelinsidemodified.PNG|100px]]
|  style=&quot;text-align:center&quot;|2003–2005
| હજુ પણ '''ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ'''  લોગો તરીકે, પરંતુ મૂળભૂત ઇન્ટેલના લોગોને ઇન્ટેલ &quot;ઇ(e)&quot; સાથે મેળવવા માટે બદલવામાં આવ્યો હતો અને ટાઇપફેસ બદલવામાં આવ્યા હતા.
|- style=&quot;background:white&quot;
|  rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|
|  rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2005-વર્તમાન
|  style=&quot;text-align:center&quot;|[[File:Intel Core Duo.png|100px|ઇન્ટેલ કોર ડ્યૂઓ બ્રાન્ડનો લોગો]]
|  style=&quot;text-align:center&quot;|2006–2009
| [[File:Intel Leap ahead.png|right|100px]]ઇન્ટેલે નવા લોગો '''ઇન્ટેલ'''  અને સૂત્ર ''લિપ અહેડ'' ની તરફેણમાં ઇન્ટેલ ઇનસાઇડને દૂર કર્યો હતો.  '''''ઇનસાઇડ'' ''' ને છૂટ્ટું પાડવામાં આવ્યું, નવો લોગો સ્પષ્ટ રીતે ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ લોગો પરથી પ્રેરિત છે. ટાઇપફેસ નિયો સેન્સ ઇન્ટેલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
|- style=&quot;background:white&quot;
|  style=&quot;text-align:center&quot;|[[File:Intel Inside 2009.png|100px]]
|  style=&quot;text-align:center&quot;|(2009-હાલમાં)
|  '''''ઇનસાઇડ'' '''  ટ્રેડમાર્ક સાથે વર્તમાન '''ઇન્ટેલ'''  લોગો. i3, i5, i7, એટોમ અને ક્ઝેઓન આ લોગોનો ઉપયોગ કરે છે.
|}

2006માં ઇન્ટેલે ઓપન સ્પેશિફિકેશન પ્લેટફોર્મના પ્રોત્સાહનોને સેન્ટ્રીનોથી આગળ વધાર્યા હતા, જેથી વીવ મિડીયા સેન્ટર પીસી(PC) અને બિઝનેસ ડેસ્કટોપ ઇન્ટેલ વીપ્રો (vPro)નો સમાવેશ કરી શકાય.

જાન્યુઆરી 2006ના મધ્યમાં ઇન્ટેલે એવી જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ પ્રોસેસર્સમાંથી લાંબા ગાળાથી ચાલી આવતા નામ ''પેન્ટિયમ'' ને પડતું મૂકે છે. પેન્ટિયમ નામનો ઉપયોગ પહેલાં P5 કોર ઇન્ટેલ પ્રોસેસર્સ(પેન્ટ એ P5માં 5નો ઉલ્લેખ કરે છે)નો ઉલ્લેખ કરવામાં થતો હતો અને તે કોર્ટના ચુકાદા સાથે છેતરપિંડી કરીને કરવામાં આવ્યું હતું, જે ક્રમાંક જોડાયેલા હોય તેવા ટ્રેડમાર્કીંગ સામે મનાઇ ફરમાવતો હતો, જેથી સ્પર્ધકો પણ તેમના પ્રોસેસર્સને સમાન નામથી બોલાવી શકે, જેમ કે પહેલાં 386 અને 486 પ્રોસેસર્સમાં થયું હતું.  (તે બન્નેની આઇબીએમ(IBM) અને એએમડી(AMD) દ્વારા નકલ ઉત્પાદિત કરવામાં આવી હતી). જ્યારે નવી યોનાહ ચિપ્સ, બ્રાન્ડેડ કોર સોલો અને કોર ડ્યૂઓને રજૂ કરવામાં આવ્યા ત્યારે મોબાઇલ પ્રોસેસર્સમાંથી તેમણે પેન્ટિયમ નામ કાઢી નાખ્યું હતું. જ્યારે કોર 2 પ્રોસેસર્સ શ્રેણી રજૂ કરવામાં આવી ત્યારે ડેસ્કટોપ પ્રોસેસર્સને બદલી નાખવામાં આવ્યા હતા.

ઇન્ટેલના પ્રવક્તાના અનુસાર 2009ના અનુસાર કોઇ પણ વ્યક્તિ સેલેરોન વિશે સારું-વધુ સારું-શ્રેષ્ઠની દ્રષ્ટિએ વિચારી શકે છે, જેમ કે સેલેરોન સારુ હતું, પેન્ટિયમ વધુ સારું અને ઇન્ટેલ કોર પરિવાર એ શ્રેષ્ઠતા દર્શાવે છે, જે કંપની પૂરી પાડી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pcworld.com/article/166973/intels_chip_renaming_strategy_meets_resistance.html|title=Intel's Chip Renaming Strategy Meets Resistance|last=Shah|first=Agam|work=[[PC World (magazine)|PC World]]|access-date=2009-06-22|archive-date=2009-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20090622062304/http://www.pcworld.com/article/166973/intels_chip_renaming_strategy_meets_resistance.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2008માં ઇન્ટેલે તેની ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ ઝુંબેશ પરના ભારને ટેલિવિઝન અને પ્રિન્ટ જેવા પરંપરાગત માધ્યમથી નવા માધ્યમ જેમ કે ઇન્ટરનેટ તરફ સ્થળાંતર કરવાનું વિચાર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;IHT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કંપનીને તેના કો-ઓપ(co-op) કાર્યક્રમમાં પૂરા પાડવામાં આવતા નાણાંમાથી ઓછામાં ઓછા 35 ટકા જેટલી રકમ ઓનલાઇન માર્કેટિંગ માટે વાપરવામાં આવે તેવી જરૂરિયાત ઇન્ટેલે વ્યક્ત કરી હતી.&lt;ref name=&quot;IHT&quot;&gt;{{Cite news |first=Stuart |last=Elliott |coauthors= |title='Intel inside' ad campaign shifts focus to the Web |date=2007-10-11 |publisher=[[The New York Times Company]] |url=http://www.iht.com/articles/2007/10/11/business/adco.php?WT.mc_id=atomtechnology |work=[[International Herald Tribune]] |access-date=2007-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220214446/http://www.iht.com/articles/2007/10/11/business/adco.php?WT.mc_id=atomtechnology |archive-date=2008-02-20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

કેટલાક કલાકારોએ ઇન્ટેલ બ્રાન્ડ સંસ્કૃતિને તેમનાં કાર્યોમાં ગૂંથી લીધી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, ''ઈવિલ ઇનસાઇડ''  સ્ટિકરો,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.stickergiant.com/Merchant2/merchant.mvc?Screen=PROD&amp;Product_Code=rst105 |title=ઇવિલ ઇનસાઇડ સ્ટિકર્સ: વિનયલ સ્ટિકર |access-date=2021-07-09 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216121347/http://www.stickergiant.com/Merchant2/merchant.mvc?Screen=PROD&amp;Product_Code=rst105 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ''ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ, ઇડિયોટ આઉટસાઇડ''  &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jokewallpaper.info/yerinjoke2003/html/165.php |title=JokeWalpaper.info ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ, ઇડિયટ આઉટસાઇડ |access-date=2011-06-24 |archive-date=2010-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117160757/http://jokewallpaper.info/yerinjoke2003/html/165.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને ''આર.આઇ.પી. ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ''  સાથેનો કબર પરની નિશાનીરૂપેનો પત્થર&lt;ref name=&quot;Inquirer 2006-04-11&quot;&gt;{{Cite news |first= |last= |coauthors= |title=IBM leads semiconductor plot against Intel |date=2006-04-11 |publisher=[[The Inquirer]] |url=http://www.theinquirer.net/?article=30912 |work=theinquirer.net |pages= |access-date=2008-01-07 |language= |archive-date=2006-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060412203909/http://www.theinquirer.net/?article=30912 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. ટેરી પ્રેટચેટ્ટની ડિસ્કવર્લ્ડ પુસ્તકોના સુપરકમ્પ્યૂટર હેક્સ પરના સ્ટિકરને &quot;એન્થિલ ઇનસાઇડ&quot; એમ વંચાય છે.

====સોનિક (ધ્વનિ) લોગો====
વિખ્યાત D♭&amp;nbsp; D♭&amp;nbsp; G♭&amp;nbsp; D♭&amp;nbsp; A♭ ટૂંકું જોડકણું, સોનિક(ધ્વનિ) લોગો, ટેગ, ઓડિયો  નેમોનિક(સ્મૃતિસહાયક) ''([http://www.uspto.gov/go/kids/soundex/75332744.mp3 સોનિક લોગોની એમપી3 ફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510215923/http://www.uspto.gov/go/kids/soundex/75332744.mp3 |date=2009-05-10 }})''  મુસિકવર્ગન્યુજેન દ્વારા ઉત્પન્ન કરવામાં આવી હતી અને ઓસ્ટ્રિયન 1980ના દાયકાના સેમ્પલીંગ બ્રાન્ડ એડલવેઇસમાંથી વોલ્તેર વેર્ઝોવા દ્વારા લખવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;jingle&quot;&gt;{{Cite news|author=[[Paul Morley]]|title=Boot me up, Dessie|url=http://observer.guardian.co.uk/print/0,3858,4774366-111639,00.html|work=[[The Observer]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=2003-10-19|access-date=2009-01-17|location=London|archive-date=2008-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080205232833/http://observer.guardian.co.uk/print/0,3858,4774366-111639,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પેન્ટિયમ III, પેન્ટિયમ 4, અને કોર પ્રોસેસર્સ કે જે હજુ પણ સમાન ટૂંકું જોડકણું ધરાવે છે, તેની રજૂઆતથી સોનિક લોગોના સૂરમાં ભારે ફેરફાર કરવામાં આવ્યા હતા.

====નામ વ્યૂહરચના====
પ્રવક્તા બીલ કાલ્ડરના અનુસાર 2009થી ઇન્ટેલે ફક્ત સેલેરોન બ્રાન્ડ, નેટબુક્સ માટે એટોમ બ્રાન્ડ અને વ્યવસાયો માટે વીપીઆરઓ (vPro) લાઇનઅપ જાળવી રાખી છે.&lt;ref name=&quot;Mag&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2348923,00.asp|title=Intel Simplifying its Processor Branding|last=Hachman|first=Mark|date=2009-06-17|work=[[PC Magazine]]|access-date=2009-07-06}}&lt;/ref&gt; આગામી પ્રોસેસર્સ ઇન્ટેલ કોર બ્રાન્ડ ધરાવતા હશે પરંતુ તે ઇનટેલ કોર i7 અથવા કોર i3 તરીકે જ તેમના બજાર વિભાગના આધારે ઓળખાશે.&lt;ref name=&quot;Mag&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વીપીઆરઓ (vPro) પ્રોડક્ટસમાં ઇન્ટેલ કોર i7 અથવા ઇન્ટેલ કોર i5 વીપીઆરઓ (vPro) નામનો સમાવેશ થશે.&lt;ref name=&quot;Mag&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

2010માં શરૂ થયેલા &quot;સેન્ટ્રીનો&quot;ને ઇન્ટેલના વાઇમેક્સ (WiMAX) અને વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) ટેકનોલોજી માટે લાગુ પડાશે; તે પીસી(PC) બ્રાન્ડ તરીકે રહેશે નહીં.&lt;ref name=&quot;Mag&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વખતો વખત સ્થાન લેનારી આ એક ક્રાંતિકારી પ્રક્રિયા રહેશે, સંક્રાતિ કાળ દરમિયાન જૂના સહિત એક કરતાં વધુ બ્રાન્ડો બજારમાં રહેશે તે વાતને ઇન્ટેલ સમર્થન આપે છે.&lt;ref name=&quot;Mag&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

====આઇટી મેનેજર 3: અદ્ગષ્ટ પરિબળો====
[[IT Manager 3: Unseen Forces|આઇટી મેનેજર III: અદ્ગષ્ટ પરિબળો]] એ વેબ આધારિત ઇન્ટેલની આઇટી નકલવાળી રમત છે. તેમાં તમે કંપનીના આઇટી વિભાગનું સંચાલન કરો છો. તેનો લક્ષ્યાંક ટેકનોલોજી અને કુશળતા લાગુ પાડવાનો છે, જેથી કંપનીને નાના કારોબારમાંથી વૈશ્વિક સાહસમાં વિકસાવી શકાય.

===ઓપન સોર્સ સપોર્ટ (મુક્ત સ્રોત સહાય)===
ઇન્ટેલ ઓપન સોર્સ સમુદાયોમાં નોંધપાત્ર ભાગીદારી ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2006માં ઇન્ટેલે એમઆઇટી (MIT) પરવાના વાળા X.org ડ્રાઇવરોની ચિપસેટ્સના i965 ફેમિલીના તેમના સંકલિત ગ્રાફિક કાર્ડને રજૂ કર્યા હતા. ઇન્ટેલે કેટલાક નેટવર્કીંગ કાર્ડઝ માટે ફ્રીબીએસડી(FreeBSD) ડ્રાઇવરો રજૂ કર્યા હતા,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=em |title=FreeBSD Kernel Interfaces Manual |access-date=2007-08-05 |date=2005-11-27 |work=freebsd.org |publisher=The FreeBSD Project }}&lt;/ref&gt; જે બીએસડી(BSD)-સ્વીકૃત પરવાના હેઠળ ઉપલબ્ધ હતા, જેને ઓપનબીએસડી(OpenBSD) માટે પણ લાગુ પાડવામાં આવ્યા હતા. ઇન્ટેલે 23 એપ્રિલ 2009 સુધી મોબલીન પ્રોજેક્ટ, તેમણે જ્યાં સુધી લિનક્સ ફાઉન્ડેશનને પ્રોજેક્ટ સોંપ્યો નહીં ત્યાં સુધી ચલાવ્યો હતો. ઇન્ટેલ વધુમાં ''લેસવોટ્સ.ઓઆરજી (LessWatts.org)''  ઝુંબેશો પણ ચલાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lesswatts.org/about.php |title=LessWatts.org વિશે |access-date=2011-06-24 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603083454/http://www.lesswatts.org/about.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2005માં પીઆરઓ/વાયરલેસ 2100, 2200બીજી/2225બીજી/2915એબીજી અને 3945 એબીજી તરીકે ઓળખાતી પ્રોડક્ટોની રજૂઆત બાદ, ચલાવવા માટેના વાયરલેસ ડિવાઇસ માટે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમમાં સમાવી જ શકાય તેવા ફર્મવેર માટેના વિનામૂલ્યે પુનઃવિતરણ હક્કોની મંજૂરી નહીં આપવા બદલ ઇન્ટેલની ટીકા કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Sam |last=Varghese |coauthors= |title=OpenBSD to support more wireless chipsets |date=2005-03-01 |publisher=The Age Company Ltd |url=http://www.theage.com.au/articles/2005/03/01/1109546842718.html |work=theage.com.au |pages= |access-date=2007-08-05 |language= | location=Melbourne}}&lt;/ref&gt; તેના પરિણામે, ઇન્ટેલ બાયનરી ફર્મવેરને ઓપન સોર્સ સમુદાયને સ્વીકાર્ય બનાવવાની શરતો પર વિનામૂલ્યે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ પૂરી પાડવા માટે ઝુંબેશનું લક્ષ્યાંક બની ગઇ હતી. લિનસ્પાયર-લિનક્સના સર્જક  માઇકેલ રોબર્ટસને એ મુશ્કેલ સ્થિતિ પર ભાર મૂક્યો હતો કે ઇન્ટેલ તેમના મોટા ગ્રાહક માઇક્રોસોફ્ટને મુશ્કેલી ઊભી થાય તેવું કરવા માગતી નહીં હોવાથી ઓપન સોર્સ રજૂ કરવાની તૈયારીમાં હતી.&lt;ref name=&quot;M.Robertson&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.michaelrobertson.com/archive.php?minute_id=56 |title=Is Intel's &quot;Centrino&quot; Techno-Latin for &quot;No Linux?&quot; |access-date=2007-08-05 |last=Robertson |first=Michael |date=2003-03-19 |work=michaelrobertson.com }}&lt;/ref&gt; ઓપનબીએસડીના થિયો ડિ રાડ્ટે પણ એવો દાવો કર્યો હતો કે ઇન્ટેલના કર્મચારીએ ઓપન સોર્સ પરિસંવાદમાં પરિસ્થિતિનો વિકૃત દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો હોવાથી ઇનટેલ &quot;ઓપન સોર્સ કૌભાંડ&quot; બની છે.&lt;ref name=&quot;Theo&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.undeadly.org/cgi?action=article&amp;sid=20060930232710&amp;mode=expanded |title=Intel: Only &quot;Open&quot; for Business |access-date=2007-08-05 |first=Theo de Raadt |date=2006-09-30 |work=undeadly.org |publisher=OpenBSD Journal }}&lt;/ref&gt; વાયરલેસ વ્યવહારોના પરિણામ સ્વરૂપે ઇન્ટેલે નોંધપાત્ર માત્રામાં નકારાત્મક ધ્યાન ખેંચ્યું હોવા છતાં, બાયનરી ફર્મવેરને હજુ પણ મુક્ત સોફ્ટવેર સિદ્ધાંતો સાથે સ્વીકાર્યતાનો પરવાનો મળ્યો નથી.

===પર્યાવરણ સંબંધી ઇતિહાસ===
2003માં, ઇન્ટેલના અનેક એસિડ સ્ક્રબર્સ(વાયુઓમાંથી અશુદ્ધિઓ દૂર કરવાનું
સાધન)માંના એકમાંથી 1.4 ટન કાર્બન ટેટ્રાક્લોરાઇડ મળી આવ્યા હતા. જો કે, ઇન્ટેલે 2003ના આખા વર્ષમાં કોઇ પણ કાર્બન ટેટ્રાક્લોરાઇડ છૂટો નહીં કર્યો હોવાનો અહેવાલ આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.swop.net/2007/04/4807-corrales-comment-intel-air.html |title=સ્વોપબ્લોગર(SWOPblogger): 4/8/07 કોરાલ્સની ટિપ્પણી – ઇન્ટેલ હવા પ્રદૂષણ મંજૂરી સુધારો અપેક્ષિત |access-date=2011-06-24 |archive-date=2007-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071130110448/http://www.swop.net/2007/04/4807-corrales-comment-intel-air.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
ઇન્ટેલી રિયો રાંચો, ન્યુ મેક્સિકો ખાતેની સવલત નજીકનાં ગામડાઓ પર નજર રાખે છે અને તેના સ્થળની પર્વતીય રૂપરેખા હવા કરતાં ભારે રાસાયણિક ગેસની રચના કરે છે જેથી તે ગામડામાં પ્રવાહ અને સિંચાઇ નીક મારફતે તેને વહાવી શકાય. આ પ્રકારના પર્યાવરણમાં રસાયણોને મુક્ત કરવાથી તે પ્રાણીઓ અને માનવીઓ એમ બન્ને પર વિપરીત અસરમાં પરિણમી હતી. જ્યાં ઊંચા પ્રમાણમાં ફેફસામાં તોલ્યુને, હેક્ઝાને, ઇથીલબેન્ઝેન, અને ક્ઝાયલેન ઇસોમર્સ માલૂમ પડ્યા હતા તે વિસ્તારના કૂતરાઓને રોગ થઇ ગયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.corralescomment.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=594&amp;Itemid=2 |title=કોરાલ્સની ટિપ્પણી – સ્થાનિક ગ્રામ્ય સમાચાર, મુદ્દાઓ, ઘટનાઓ અને જાહેરાતો– ઇન્ટેલ પ્રદૂષણ વણઉકેલ્યું |access-date=2023-03-19 |archive-date=2016-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205141244/http://www.corralescomment.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=594&amp;Itemid=2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; કંપનીએ જણાવ્યું હતું કે જૂન અને જુલાઇ 2006માં 1580 પાઉન્ડથી વધુ વીઓસી (VOC) છૂટો કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.swop.net/2006/12/intel-pollution-control-shut-down.html |title=સ્વોપબ્લોગર(SWOPblogger): ઇન્ટેલ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બંધ કરી દેતા તપાસ |access-date=2011-06-24 |archive-date=2008-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007020156/http://www.swop.net/2006/12/intel-pollution-control-shut-down.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઇન્ટેલની પર્યાવરણ સંબંધી કામગીરી તેમના કોર્પોરેટ જવાબદારી અહેવાલમાં વાર્ષિક ધોરણે પ્રકાશિત થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.intel.com/intel/cr/gcr/overview.htm?iid=intel_corp+rhc_visit_report ઇન્ટેલ કોર્પોરેટ જવાબદારી અહેવાલ]&lt;/ref&gt;

===ધાર્મિક વિવાદ===
રૂઢીચુસ્ત યહૂદીઓએ ઇઝરાયેલમાં શનિવારે, ''શબ્બાત'' ના રોજ ઇન્ટેલની કામગીરીનો વિરોધ કર્યો હતો. ઇન્ટેલે તેની ઓફિસની આસપાસ કાંટાવાળો તાર લગાડ્યો હતો, પરંતુ કોઇ હિંસા થઇ ન હતી.&lt;ref&gt;{{Cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8360429.stm | work=BBC News | title='Sabbath' protest targets Intel | date=2009-11-14 | access-date=2010-03-31}}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 2009 મુજબ, ઇન્ટેલ ઇઝરાયેલમાં પરિસ્થિતિ સ્થિર છે, જો કે હજુ કેટલાક કર્મચારીઓ ''શબ્બાત''  પર વધુ સમય કામ કરે છે.

===વય ભેદભાવ===
ઇન્ટેલમાં કર્મચારીઓને કાઢી મૂકવાની બાબતે અને છટણીમાં વય ભેદભાવ રખાતો હોવાની ફરિયાદો થઈ છે. ઇન્ટેલ સામે ભૂતપૂર્વ નવ કર્મચારીઓ દ્વારા એવા આરોપસર અદાલતી દાવો કરાયો હતો કે તેમને એટલા માટે છૂટા કરવામાં આવ્યા હતા કારણ કે તેઓ 40 વર્ષથી ઉપરની વયના હતા.&lt;ref&gt;&quot;ઇન્ટેલ સ્યુડ ફોર ડિસ્ક્રીમિનેશન (ભેદભાવ માટે ઇન્ટેલ પર દાવો)&quot;, ''પિટ્સબર્ઘ પોસ્ટ ગેઝેટ'' , 30 જાન્યુ, 1993, બી-12.&lt;/ref&gt;

એફએસીઇ (ફેસ) (FACE) ઇન્ટેલ તરીકે ઓળખાતા જૂથ (ઇન્ટેલના ભૂતપૂર્વ અને વર્તમાન કર્મચારીઓ) એવો દાવો કરે છે કે ઇન્ટેલ મોટી વયના કર્મચારીઓને કાઢી મૂકે છે.  ફેસ ઇન્ટેલ દાવો કરે છે કે ઇન્ટેલ દ્વારા જેમની નોકરી અટકાવી દેવામાં આવી છે તેવા 90 ટકાથી વધુ 40 વર્ષથી ઉપરના છે. ''અપસાઇડ''  મેગેઝીને વયને કારણે અચાનક જ કામે રાખવાની અને કાઢી મૂકવા બાબતે ઇન્ટેલ પાસેથી માહિતી માગી હતી પરંતુ કંપનીએ કોઇ પણ માહિતી આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;upside&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.programmersguild.org/archives/lib/agediscimination/upm19981207older.htm |title=નોર્મ આલ્સ્ટર, &quot;ટેકીઝ કંપ્લેઇન ઓફ એજ બાયસીસ&quot;, ''અપસાઇડ મેગેઝીન'' , 07 ડિસેમ્બર, 1998. |access-date=2011-06-24 |archive-date=2009-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522163807/http://www.programmersguild.org/archives/lib/agediscimination/upm19981207older.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઇન્ટેલની રોજગારી પદ્ધતિમાં ઉંમર ભૂમિકા ભજવે છે તે સામે નનૈયો ભણ્યો હતો. &lt;ref&gt;[http://www.cnn.com/TECH/computing/9809/14/tooold.idg/index.html નીલ વેઇનબર્ગ, &quot;હેલ્પ વોન્ટેડ: ઓલ્ડર વર્કર્સ નીડ નોટ એપ્લાય&quot;, ''cnn.com'' , 14 સપ્ટે., 1998.]&lt;/ref&gt; ફેસ ઇન્ટેલની સ્થાપના કેન હમીદી દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમન ઇન્ટેલે 1995માં 47 વર્ષની ઉંમરે કાઢી મૂક્યા હતા.&lt;ref name=&quot;upside&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કંપનીની ટીકા કર્મચારીઓમાં ફેલાવા માટે ઇન્ટેલની ઇમેલ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવા માટે હમિદીને 1999માં કોર્ટના ચુકાદા દ્વારા અટકાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.cnet.com/Court-blocks-former-Intel-employees-spam/2100-1023_3-225092.html |title=ડેન ગુડીન, &quot;કોર્ટ બ્લોક્સ ફોર્મર ઇન્ટેલ એમ્પ્લોયીઝ સ્પામ&quot;, ''સીએનઇટી(CNET) ન્યૂઝ''  28, એપ્રિલ, 1999. |access-date=2011-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815171842/http://news.cnet.com/Court-blocks-former-Intel-employees-spam/2100-1023_3-225092.html |archive-date=2012-08-15 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==સ્પર્ધા==
{{See|Semiconductor sales leaders by year}}

1980માં, ઇન્ટેલ વિશ્વમાં સેમિકન્ડક્ટરના ટોચના દસ વેચાણકર્તાઓમાં (1987માં 10મા ક્રમે) સમાવેશ ધરાવતી હતી. 1991માં ઇન્ટેલ આવક દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટી ચિપ ઉત્પાદક બની હતી અને ત્યારથી તે સ્થિતિ કાયમ માટે જાળવી રાખી છે. ટોચની અન્ય સેમિકન્ડક્ટર કંપનીઓમાં એએમડી(AMD), સેમસંગ, ટેક્સાસ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટસ, તોશીબા અને એસટીમાઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સનો સમાવેશ થાય છે.

પીસી(PC) ચિપમાં સ્પર્ધકોમાં એએમડી, વીઆઇએ ટેકનોલોજીસ, એસઆઇએસ, અને વિદિયા (Nvidia)નો સમાવેશ થાય છે. નેટવર્કીંગમાં ઇન્ટેલના સ્પર્ધકોમાં ફ્રીસ્કેલ, ઇન્ફીનિયોન, બ્રોડકોમ, માર્વેલ ટેકનોલોજી ગ્રૂપ અને એએમસીસી(AMCC)નો, અને ફ્લેશ મેમરીના સ્પર્ધકોમાં સ્પેનસન, સેમસંગ, ક્વિમોન્ડા, તોશીબા, એસટીમાઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સ, અને હાયનીક્સનો સમાવેશ થાય છે.

એક્સ86(x86) પ્રોસેસર બજારમાં એકમાત્ર મોટો સ્પર્ધક એડવાન્સ્ડ માઇક્રો ડિવાઇસીસ (એએમડી) છે, જેની સાથે ઇન્ટેલ 1976થી સંપૂર્ણ અસરપરસના પરવાના (ક્રોસ લાયસન્સીંગ) કરારો ધરાવે છે: દરેક ભાગીદાર અન્યની  પેટન્ટવાળી ટેકનોલોજીકલ શોધનો ચોક્કસ સમય કોઇ પણ દર આપ્યા વિના ઉપયોગ કરી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Intel-AMD deal 2001&quot;&gt;{{Cite news |first=Ian |last=Fried |coauthors= |title=Intel, AMD sign new licensing deal |date=2001-04-04 |publisher=CNET Networks, Inc |url=http://news.com.com/2100-1040-257059.html |work=news.com.com |pages= |access-date=2007-07-28 |language= |archive-url=https://archive.is/20121216055256/http://news.cnet.com/2100-1040-257059.html |archive-date=2012-12-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; જો કે, ક્રોસ લાયસન્સીંગ કરાર એએમડી(AMD)ની નાદારી અથવા ટેકઓવરની ઘટનામાં રદ થઇ ગઇ છે.&lt;ref name=&quot;Patent Cross License Agreement&quot;&gt;{{Cite news|title=Patent Cross License Agreement – Advanced Micro Devices Inc. and Intel Corp. |publisher=Findlaws, Inc |url=http://contracts.corporate.findlaw.com/agreements/amd/intel.license.2001.01.01.html |pages= |access-date=2007-09-15 |language=}}&lt;/ref&gt; કેટલાક નાના સ્પર્ધકો જેમ કે વીઆઇએ અને ટ્રાન્સમેટા સ્મોલ ફેક્ટર કમ્પ્યૂટર્સ અને પોર્ટેબલ સાધનો માટે ઓછી શક્તિવાળા એક્સ86 (x86) પ્રોસેસર્સનું ઉત્પાદન કરે છે.

===કાયદાકીય દાવાઓ===
ઇન્ટેલ પર સ્પર્ધામાં વિઘ્નો નાખવા માટે કાનૂની દાવાઓ કરવાનો આરોપ સ્પર્ધકો દ્વારા વારંવાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ઇન્ટેલ એવો દાવો કરે છે કે તે તેની બૌદ્ધિક સંપત્તિનો બચાવ કરે છે. ઇન્ટેલ અસંખ્ય કાનૂની દાવાઓમાં પ્રતિવાદી અને વાદી રહી છે.

સપ્ટેમ્બર 2005માં ઇન્ટેલે એએમડીના દાવા&lt;ref name=&quot;Intel response 2005-09-01&quot;&gt;{{Cite news |first= |last= |coauthors= |title=Intel Files Response To AMD Complaint |date=2005-09-01 |publisher=Intel Corporation |url=http://www.intel.com/pressroom/archive/releases/20050901corp.htm |work=intel.com (Press release) |pages= |access-date=2007-07-28 |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20060624004033/http://www.intel.com/pressroom/archive/releases/20050901corp.htm |archive-date=2006-06-24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; સામે વાંધો ઉઠાવતા [[wikinews:AMD files antitrust lawsuit against Intel in the federal district court|એએમડી કાનૂની દાવા]]માં પોતાનો પ્રતિભાવ ફાઇલ કર્યો હતો કે ઇન્ટેલની કારોબાર પદ્ધતિ વાજબી અને કાયદેસરની છે. તેના પ્રત્યુત્તરમાં ઇન્ટેલે એમએમડીની આક્રમક વ્યૂહરચનાનુ્ ખંડન કર્યું હતું અને દલીલ કરી હતી કે એએમડીએ પોતના ખરાબ વ્યાવસાયિક નિર્ણયોને પરિણામે જ મોટે ભાગે સંઘર્ષ કર્યો છે જેમાં આવશ્યક ઉત્પાદન ક્ષમતામાં ઓછું રોકાણ અને ચિપ ફાઉન્ડ્રીઝના કરાર કરવામાં વધુ પડતા વિશ્વાસનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Forbes 2005-09-02&quot;&gt;{{Cite news |first=David |last=Whelan |coauthors= |title=Intel's Legal Strategy Takes Shape |date=2005-09-02 |url=http://www.forbes.com/technology/2005/09/02/intel-amd-antitrust-cz_dw_0902intel.html |work=[[Forbes]] |pages= |access-date=2007-07-28 |archive-date=2008-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206160807/http://www.forbes.com/technology/2005/09/02/intel-amd-antitrust-cz_dw_0902intel.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; કાનૂની વિશ્લેષકો એવી આગાહી કરે છે કે આ કાનૂની દાવાઓ વર્ષો સુધી ચાલશે, કારણ કે ઇન્ટેલના પ્રારંભિક પ્રતિભાવે એએમડી સાથે સમાધાન કરવાની તેની અનિચ્છાનો સંકેત આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.amd.com/us-en/assets/content_type/DownloadableAssets/AMD_Intel_Battle.pdf |title=AMD, Intel Battle Wages On As EU Decision Nears |access-date=2008-01-07 |date=2006-03-20 |format=PDF |work=[[AMD]] |publisher=Portfolio Media, Inc |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216022410/http://www.amd.com/us-en/assets/content_type/DownloadableAssets/AMD_Intel_Battle.pdf |archive-date=2008-02-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;InfoWorld 2005-09-01&quot;&gt;{{Cite news|first=Tom |last=Krazit |coauthors= |title=Update: Intel issues formal response to AMD's antitrust lawsuit |date=2005-09-01 |publisher=IDG News Service |url=http://www.infoworld.com/article/05/09/01/HNintelresponse_1.html |work=infoworld.com |pages= |access-date=2008-01-07 |language=}}&lt;/ref&gt; 2008માં કોર્ટની તારીખ અંતે નિશ્ચિત કરવામાં આવી હતી,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Intel, AMD Lawsuit Pushed Off to 2010|url=http://www.eweek.com/c/a/Desktops-and-Notebooks/Intel-AMD-Lawsuit-Pushed-Off-to-2010/|publisher=[[eWeek]]|access-date=2008-06-12}}{{Dead link|date=જૂન 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; પરંતુ 2009માં ઇન્ટેલે એએમડી સાથે 1.25 અબજ ડોલરમાં પતાવટ કરી હતી (જુઓ નીચે).&lt;ref name=&quot;settled&quot;&gt;{{Cite web |last=Shankland |first=Stephen |url=http://news.cnet.com/8301-13578_3-10396798-38.html |title=What Intel just bought for $1.25 billion: Less risk &amp;#124; Politics and Law - CNET News |publisher=News.cnet.com |date=2009-11-12 |access-date=2010-07-29 |archive-date=2012-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815170319/http://news.cnet.com/8301-13578_3-10396798-38.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ઓક્ટોબર 2006માં કમ્પ્યૂટર આર્કિટેક્ચર અને વીજ ક્ષમતા ટેકનોલોજીઓ પરની પેટન્ટના ભંગ બદલ ઇન્ટેલ વિરુદ્ધ ટ્રાન્સમેટા કાનૂનીદાવો કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Transmeta lawsuit 2006&quot;&gt;{{Cite news |first= |last= |coauthors= |title=Transmeta Announces Patent Infringement Lawsuit Against Intel Corporation |date=2006-10-11 |publisher=Transmeta Corporation |url=http://investor.transmeta.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=214275 |work=investor.transmeta.com (Press release) |pages= |access-date=2007-07-28 |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20070501122930/http://investor.transmeta.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=214275 |archive-date=2007-05-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ કાનૂનીદાવાની ઓક્ટોબર 2007માં પતાવટ કરવામાં આવી હતી, જેમાં ઇન્ટેલે પ્રારંભિક 150 મિલિયન ડોલરની ચૂકવવાની અને પાંચ વર્ષ માટે દર વર્ષે 20 મિલિયન ડોલર ચૂકવવાની સંમતિ દર્શાવી હતી. જ્યારે ઇન્ટેલને તેની ચિપ્સમાં 10 વર્ષ માટે પેટન્ટ કરાયેલ ટ્રાન્સમેટા ટેકનોલોજીનો વર્તમાનમાં અને ભવિષ્યમાં ઉપયોગ કરવા માટે સતત નોન-એક્સક્લુઝીવ કરારની મંજૂરી આપવામાં આવી, ત્યારે બન્ને કંપનીઓ એકબીજા સામેના કાનૂની દાવાઓ પડતા મૂકવા માટે સંમત થઇ હતી.&lt;ref name=&quot;Reuters 2007-10-24&quot;&gt;{{Cite news|first= |last= |coauthors= |title=Transmeta settles patent suit with Intel |date=2007-10-24 |publisher= |url=http://www.reuters.com/article/technology-media-telco-SP/idUSWNAS782620071024 |work=[[Reuters]]|pages= |access-date=2007-10-25 |language=}}&lt;/ref&gt;

4 નવેમ્બર 2009ના રોજ, ન્યૂયોર્કના એટર્ની જનરલે ઇન્ટેલની વિરુદ્ધમાં અવિશ્વાસનો કાનૂનીદાવો કર્યો હતો, જેમાં કંપનીએ કમ્પ્યૂટર માઇક્રોપ્રોસેસર્સ માટે બજાર પર પ્રભુત્વ ધરાવવા માટે &quot;ગેરકાયદે ધમકીઓ અને ઠગાઇ&quot;નો ઉપયોગ કર્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.

12 નવેમ્બર 2009ના રોજ એએમડીએ(AMD) 1.25 મિલિયન ડોલરના બદલામાં ઇન્ટેલની સામે અવિશ્વાસનો કાનૂની દાવો પડતો મૂકવાની સંમતિ દર્શાવી હતી. &lt;ref name=&quot;settled&quot;&gt;&lt;/ref&gt; બન્ને ચિપ ઉત્પાદકો દ્વારા પ્રસારિત કરવામાં આવેલી સંયુક્ત અખબારી યાદીમાં જણાવ્યું હતું કે &quot;બન્ને કંપનીઓ વચ્ચે ભૂતકાળમાં ભલે સારો સંબંધ નહોતો, પણ આ કરાર કાનૂની વિવાદનો અંત આણે છે અને બંને કંપનીઓને પોતાના પ્રોડ્ક્ટ શોધ અને વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં સહાય કરે છે.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.intel.com/pressroom/archive/releases/2009/20091112corp_a.htm?cid=rss-90004-c1-245235 |title=AMD and Intel Announce Settlement of All Antitrust and IP Disputes |publisher=Intel.com |date= |access-date=2010-07-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.amd.com/us/press-releases/Pages/amd-press-release-2009nov12.aspx |title=AMD and Intel Announce Settlement of All Antitrust and IP Disputes |publisher=Amd.com |date= |access-date=2010-07-29}}&lt;/ref&gt;

===નિયમનકારી સંસ્થાઓ દ્વારા પ્રતિસ્પર્ધા-વિરોધી આરોપો===
{{See also|AMD v. Intel}}

====જાપાન====
2005માં સ્થાનિક ફેર ટ્રેડ કમિશને ઇન્ટેલે જાપાનીઝ એન્ટીમોનોપોલી એક્ટનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાનું શોધી કાઢ્યું હતું. કમિશને ઇન્ટેલને એએમડી વિરુદ્ધ ભેદભાવ કરતાં ડિસ્કાઉન્ટને રદ કરવાનો હુકમ આપ્યો હતો. અદાલતી કાર્યવાહી ટાળવા માટે ઇન્ટેલે હુકમનું પાલન કરવાની સંમતિ દર્શાવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=EU files new competition charges against Intel|url=http://uk.reuters.com/article/technologyNews/idUKL1730607220080718?pageNumber=3&amp;virtualBrandChannel=0|work=Reuters|date=2008-07-17|access-date=2011-06-24|archive-date=2008-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216122419/http://uk.reuters.com/article/technologyNews/idUKL1730607220080718?pageNumber=3&amp;virtualBrandChannel=0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.marketwatch.com/news/story/europe-files-more-antitrust-complaints/story.aspx?guid={6B204911-970B-468B-9E40-09787DDB4345}&amp;amp;dist=msr_4 Europe files more antitrust complaints against Intel – MarketWatch]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iht.com/articles/2008/06/20/business/wbjoe21.php |title=લૂંટી લેવાની કિંમત અથવા જૂની ઢબની સ્પર્ધા? – ઇન્ટરનેશનલ હેરાલ્ડ ટ્રિબ્યૂન |access-date=2008-06-23 |archive-date=2008-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080623183211/http://www.iht.com/articles/2008/06/20/business/wbjoe21.php |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.cnet.com/Intel-to-abide-by-Japan-FTC-recommendations/2100-1014_3-5649589.html |title=ઇન્ટેલે જાપાન એફટીસી(FTC) ભલામણોને બંધનકર્તા રહેવું પડશે – CNET News.com |access-date=2011-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815171835/http://news.cnet.com/Intel-to-abide-by-Japan-FTC-recommendations/2100-1014_3-5649589.html |archive-date=2012-08-15 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====યુરોપીય સંઘ====
જુલાઇ 2007માં યુરોપિયન કમિશને ઇન્ટેલ પર, મોટે ભાગે એએમડી વિરુદ્ધ, પ્રતિસ્પર્ધા-વિરોધી પદ્ધતિઓ અંગે આરોપ મૂક્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Europa Memo 2007-07-27&quot;&gt;{{Cite news|first= |last= |coauthors= |title=Competition: Commission confirms sending of Statement of Objections to Intel |date=2007-07-27 |publisher= |url=http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=MEMO/07/314&amp; |work=Official website of the [[European Union]] |pages= |access-date=2007-07-28}}&lt;/ref&gt; ભૂતકાળમાં 2003માં જોઇએ તો વિવિધ આરોપોમાં, ઇન્ટેલ દ્વારા તેમની મોટા ભાગની કે તમામ ચિપ્સ ખરીદવા માટે કમ્પ્યૂટર ઉત્પાદકોને પસંદગીનો ભાવ આપવો, એએમડી ચિપ્સનો ઉપયોગ કરીને કમ્પ્યૂટર ઉત્પાદકોને બજારમાં મૂકવામાં વિલંબ કરવા કે રદ કરવા માટે ચૂકવણી કરવી, અને સરકારી અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને નિયત કરતાં પણ ઓછી કિંમતે ચિપ્સ પૂરી પાડવી તેનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Reuters 2007-07-27&quot;&gt;{{Cite news|first=David |last=Lawsky |coauthors= |title=UPDATE 4-EU says Intel tried to squeeze out Advanced Micro Devices|date=2007-07-27 |publisher=Reuters |url=http://www.reuters.com/article/governmentFilingsNews/idUSL2783620520070727?sp=true |work=reuters.com |pages= |access-date=2007-07-28 |language=}}&lt;/ref&gt; ઇન્ટેલે પોતાના પ્રતિભાવમાં દર્શાવ્યું હતું કે તમામ આરોપો ઉપજાવી કાઢેલા છે અને ઊલટાનું ઉપભોક્તાલક્ષી બજાર વર્તણૂકને યોગ્ય ઠરાવે છે.&lt;ref name=&quot;BBC Intel 2007-07-27&quot;&gt;&lt;/ref&gt; સામાન્ય સલાહકાર બ્રુસ સેવેલે એવો પ્રતિભાવ આપ્યો હતો કે કમિશને કિંમત અને ઉત્પાદકીય કિંમતોની દ્રષ્ટિએ વાસ્તવિક ધારણાઓને સમજવામાં ભૂલ કરી છે.&lt;ref name=&quot;Reuters 2007-07-27 (2)&quot;&gt;{{Cite news|first=David |last=Lawsky |coauthors= |title=Intel says EU made errors in antitrust charges |date=2007-07-27 |url=http://www.reuters.com/article/technology-media-telco-SP/idUSL2788098920070727?sp=true |work=[[Reuters]] |pages= |access-date=2007-07-28 |language=}}&lt;/ref&gt;

ફેબ્રુઆરી 2008માં, ઇન્ટેલે જણાવ્યું હતું કે તેની મુનિકમાં આવેલી ઓફિસ પર યુરોપીયન સંઘ નિયમનકર્તાઓ દ્વારા દરોડો પાડવામાં આવ્યો છે. ઇન્ટેલે એવો અહેવાલ આપ્યો હતો કે તે તપાસકર્તાઓને સહકાર આપી રહી હતી. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7241022.stm |date=2008-02-12 |access-date=2008-02-12 |publisher=BBC News |title=EU regulator raids Intel offices}}&lt;/ref&gt; જો સ્પર્ધાને ગૂંગળાવવામાં દોષી પુરવાર થાય તો ઇન્ટેલને તેની વાર્ષિક આવકના 10 ટકા જેટલો દંડ ભરવાનો સામનો કરવો પડે તેમ હતો.&lt;ref name=&quot;BBC Intel 2007-07-27&quot;&gt;{{Cite news|first= |last= |coauthors= |title=EU outlines Intel 'market abuse' |date=2007-07-27 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6918975.stm |work=[[BBC News]] |pages= |access-date=2007-07-28 |language=}}&lt;/ref&gt; ત્યાર બાદ એએમડીએ આ આરોપોને વેગ આપતી વેબસાઇટ શરૂ કરી હતી. &lt;ref&gt;{{Cite news |first=Peter |last=Clarke |coauthors= |title=AMD sets up website to tell &quot;the truth about Intel&quot; |date=2007-08-08 |publisher=CMP Media LLC |url=http://www.eetimes.com/news/latest/showArticle.jhtml?articleID=201303681 |work=eetimes.com |pages= |access-date=2007-08-09 |language= |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926220601/http://www.eetimes.com/news/latest/showArticle.jhtml?articleID=201303681 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://breakfree.amd.com/en-us/default.aspx |title=AMD Break Free |access-date=2007-08-09 |date=2007-07-31 |work=breakfree.amd.com |publisher=Advanced Micro Devices, Inc |archive-date=2007-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070731232711/http://breakfree.amd.com/en-us/default.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જૂન 2008માં, યુરોપિયન સંઘે ઇન્ટેલ સામે નવા આરોપો ફાઇલ કર્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=EU files new competition charges against Intel|url=http://uk.reuters.com/article/technologyNews/idUKL1730607220080718|work=[[Reuters]]|date=2008-07-17|access-date=2008-09-10|first=Pete|last=Harrison|archive-date=2008-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204062439/http://uk.reuters.com/article/technologyNews/idUKL1730607220080718|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; મે 2009માં ઇયુને ઇન્ટેલ સ્પર્ધા-વિરોધી પદ્ધતિઓમાં સામેલ હોવાનું જણાયું હતું અને તેના પરિણામે ઇન્ટેલને €1.06 અબજ (પાઉન્ડ) ($1.44 અબજ (ડોલર)), જેટલી વિક્રમી રકમનો દંડ કર્યો હતો. ઇન્ટેલ કંપનીઓને પોતાની પ્રોડક્ટમાં સંપૂર્ણપણે ઇન્ટેલની ચિપ્સ જ વાપરવા માટે ચૂકવણી કરતી હોવાનું પણ માલૂમ પડ્યું હતું તેમાં એસર, ડેલ, એચપી, લિનોવો અને એનઇસીનો સમાવેશ થાય છે,&lt;ref name=&quot;fine&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અને તેથી એએમડી સહિતની અન્ય કંપનીઓને નુકસાન પહોચ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;fine&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1897913,00.html|title=The Chips Are Down: Intel's $1.45 Billion Fine|date=May 13, 2009|publisher=TIME|access-date=2009-05-13|archive-date=2009-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090516170330/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1897913,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/745&amp;amp;format=HTML&amp;amp;aged=0&amp;amp;language=EN&amp;amp;guiLanguage=en &quot;અવિશ્વાસ: અગ્રણી સ્થિતિનો દુરુપયોગ કરવા બદલ કમિશને ઇન્ટેલ પર 1.06 અબજ પાઉન્ડનો દંડ લાદ્યો હતો; ઇન્ટેલને ગેરકાયદે કામકાજો સ્થગિત કરવાના હુકમો આપવામાં આવ્યા હતા&quot;, સંદર્ભ: IP/09/745, તારીખ: 13 મે 2009]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;નીલી ક્રોએસ, [http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=SPEECH/09/241&amp;amp;format=HTML&amp;amp;aged=0&amp;amp;language=EN&amp;amp;guiLanguage=en &quot;કમિશન ઇન્ટેલ સામે અવિશ્વાસના પગલાં લે છે&quot;, અખબારી પરિષદમાં પ્રારંભિક નોંધ, બ્રશેલ્સ, 13 મે, 2009]&lt;/ref&gt; યુરોપીયન કમિશને જણાવ્યું હતું કે ઇન્ટેલે કમ્પ્યૂટર ચિપ બજારમાંથી સ્પર્ધકોને બહાર રાખવા માટે ઇરાદાપૂર્વક કામગીરી કરી છે અને આવું કરવાથી તેણે &quot;યુરોપિયન સંઘના અવિશ્વાસના નિયમોનો ગંભીર અને કાયમી ધોરણે ભંગ કર્યો છે&quot;.&lt;ref name=&quot;fine&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આ દંડ ઉપરાંત, ઇન્ટેલને તાત્કાલિક ધોરણે તમામ ગેરકાયદે પદ્ધતિઓ બંધ કરી કરી દેવાનો આદેશ અપાયો હતો.&lt;ref name=&quot;fine&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ઇન્ટેલે દર્શાવ્યું હતં કે તે કમિશનના ચુકાદા સામે અરજી કરશે.&lt;ref name=&quot;fine&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

====દક્ષિણ કોરિયા====
સપ્ટેમ્બર 2007માં, દક્ષિણ કોરિયાના નિયમનકારોએ ઇન્ટેલ પર અવિશ્વાસનો કાયદો તોડ્યો હોવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. જ્યારે અધિકારીઓએ ઇન્ટેલની દક્ષિણ કોરિયાની ઓફિસો પર દરોડો પાડતા ફેબ્રુઆરી 2006માં તપાસનો પ્રારંભ થયો હતો.  જો દોષી જણાય તો કંપનીને તેના વાર્ષિક વેચાણના 3 ટકા સુધીના દંડનું જોખમ હતું. &lt;ref name=&quot;iht 2007-09-11&quot;&gt;{{Cite news |first= |last= |coauthors= |title=Intel facing antitrust complaint in Korea |date=2007-09-11 |agency=[[Bloomberg News]], [[The Associated Press]] |publisher=[[The New York Times Company]] |url=http://www.iht.com/articles/2007/09/11/business/chip.php?WT.mc_id=atomtechnology |work=[[International Herald Tribune]] |pages= |access-date=2007-09-13 |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220231301/http://www.iht.com/articles/2007/09/11/business/chip.php?WT.mc_id=atomtechnology |archive-date=2008-02-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જૂન 2008માં, ફેર ટ્રેડ કમિશને ઇન્ટેલને પોતાની અગ્રણી સ્થિતિનો લાભ ઉઠાવતા એએમડી પાસેથી પ્રોડક્ટો નહીં ખરીદવાની શરતે કોરીયન પીસી(PC) ઉત્પાદકોને મોટા વળતરની ઓફર કરવા બદલ ઇન્ટેલને $25.5 મિલિયન (ડોલર) ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;MarketWatch 2008-06-05&quot;&gt;{{Cite news|first=Benjamin |last=Pimentel|coauthors= |title=Intel fined $25.5 million by South Korea |date=2008-06-05 |publisher=[[MarketWatch]] |url=http://www.marketwatch.com/news/story/intel-fined-255-million-south/story.aspx?guid={5E548C55-0A59-47BA-8910-96F61A8C23E0}&amp;dist=msr_2 |work=marketwatch.com |pages= |access-date=2008-07-05 |language=}}&lt;/ref&gt;

====અમેરિકા====
કંપનીએ તેના માઇક્રોપ્રોસેસર્સની કિંમત અને વેચાણમાં અવિશ્વાસના કાયદાનો ભંગ કર્યો છે કે કેમ તે અંગે ન્યૂ યોર્કે જાન્યુઆરી 2008માં તપાસ આરંભી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite news| url=http://www.nytimes.com/2008/01/10/technology/10cnd-chip.html?_r=4&amp;ref=technology&amp;oref=slogin&amp;oref=slogin&amp;oref=slogin&amp;oref=slogin | work=The New York Times | title=Intel Gets New York Subpoena in Antitrust Inquiry | first=Nicholas | last=Confessore | date=2008-01-10 | access-date=2010-05-05}}&lt;/ref&gt; જૂન 2008માં ફેડરલ ટ્રેડ કમિશને પણ કેસમાં અવિશ્વાસની તપાસ શરૂ કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=In Turnabout, Antitrust Unit Looks at Intel|url=http://www.nytimes.com/2008/06/07/technology/07chip.html?_r=1&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss&amp;oref=slogin|work=[[The New York Times]]|date=2008-06-07|access-date=2008-12-31 | first=Stephen | last=Labaton}}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 2009માં એફટીસી(FTC)એ જાહેરાત કરી હતી કે તે સપ્ટેમ્બર 2010માં ઇન્ટેલ સામે વહીવટીય કાર્યવાહીનો પ્રારંભ કરશે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ftc.gov/opa/2009/12/intel.shtm |title=FTC Challenges Intel's Dominance of Worldwide Microprocessor Markets |publisher=Ftc.gov |date=2009-12-16 |access-date=2010-07-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://online.wsj.com/article/BT-CO-20091217-712217.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-06-24 |archive-date=2010-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100118015722/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20091217-712217.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.ftc.gov/os/adjpro/d9341/091216intelcmpt.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=King |first=Ian |url=http://www.businessweek.com/technology/content/dec2009/tc20091216_885383.htm |title=FTC Wants Intel to Repent, Not Pay Up |publisher=BusinessWeek |date=2009-12-16 |access-date=2010-07-29}}&lt;/ref&gt;

નવેમ્બર 2009માં, બે વર્ષની તપાસને પગલે, ન્યૂ યોર્ક એટર્ની જનરલ એન્ડ્રુ ક્યુઓમો ઇન્ટેલ સામે ફરિયાદ કરી હતી, જેમાં તેની સામે લાંચ અને બળજબરી આરોપ મૂકીને એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ઇન્ટેલે તેના હરીફોની તુલનામાં તેમની ચિપ્સ ખરીદવા માટે કમ્પ્યૂટર ઉત્પાદકોને લાંચ આપી હતી અને જો કમ્પ્યૂટર ઉત્પાદકો તેના સ્પર્ધકો સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલા હોવાનું દેખાશે તો આ ચૂકવણી પાછી ખેંચી લેશે. ઇન્ટેલે આ દાવાઓ નકારી કાઢ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Intel in threats and bribery suit|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8343179.stm|work=[[BBC News]]|date=2009-11-04|access-date=2009-12-18}}&lt;/ref&gt;

22 જુલાઇ 2010ના રોજ, ડેલે યુ.એસ. સિક્યુરિટીઝ એન્ડ એક્સચેંજ કમિશન (એસઇસી-SEC) સાથે યોગ્ય રીતે રોકાણકારો સમક્ષ હિસાબી માહિતી જાહેર નહીં કરવા બદલ દંડ તરીકે 100 મિલિયન ડોલરની ચૂકવણી અંગે સંમતિ દર્શાવી હતી. ખાસ કરીને એસઇસીએ(SEC) એવો આરોપ મૂક્યો હતો કે 2002થી 2006 સુધી એડવાન્સ્ડ માઇક્રો ડિવાઇસીસ દ્વારા ઉત્પાદિત ચિપ્સનો ઉપયોગ નહીં કરવાના બદલામાં, ડેલનો ઇન્ટેલ સાથે વળતર પ્રાપ્ત કરવાનો કરાર હતો. આ નોંધપાત્ર વળતરોની જાહેરાત રોકાણકારો સમક્ષ કરવામાં આવી ન હતી, પરંતુ તેનો ઉપયોગ કંપનીની નાણાકીય કામગીરી સંબંધિત રોકાણકારોની ધારણાઓને પહોંચી વળવાની સહાય માટે કરવામાં આવ્યો હતો; એસઇસી(SEC)એ જણાવ્યું હતું કે 2007ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં આવી રકમનો ડેલની કામગીરી આવકમાં 70 ટકા હિસ્સો હતો. આખરે ડેલે એએમડી(AMD)ને 2006માં બીજા સપ્લાયર તરીકે સ્વીકારી લીધી હતી અને પરિણામે ઇન્ટેલે વળતરો અટકાવી દીધા હતા, તેના કારણે ડેલની નાણાંકીય કામગીરીમાં ઘટાડો થયો હતો.&lt;ref&gt;
{{Cite news
  | last = Gibb
  | first = Gordon
  | coauthors =
  | title = Dell Agrees to $100 in Penalties to Settle SEC Accounting Fraud Charges
  | newspaper =
  | location =
  | publisher = LawyersandSettlements.com
  | date = 2010-07-24
  | url = http://www.lawyersandsettlements.com/articles/14615/business-fraud-unfair-accounting-dell.html
  | access-date = 2010-07-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite news
  | last = Krantz
  | first = Matt
  | coauthors = Swartz, Jon
  | title = Dell settles SEC charges of fraudulent accounting
  | newspaper = [[USA Today]]
  | location =
  | publisher =
  | date = 2010-07-24
  | url = http://www.usatoday.com/money/industries/technology/2010-07-22-dell-sec-settlement_N.htm
  | access-date = 2010-07-25}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
  | first = Kevin
  | last = Reed
  | title = Dell pays $100m penalty to settle accounting fraud charges
  | url = http://www.accountancyage.com/accountancyage/news/2266948/dell-pays-100m-penalty-settle
  | work = [[Accountancy Age]]
  | date = 2010-07-23
  | access-date = 2010-07-25
  | archive-date = 2010-07-25
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20100725104512/http://www.accountancyage.com/accountancyage/news/2266948/dell-pays-100m-penalty-settle
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;

==આ પણ જોશો==
{{Portal box|San Francisco Bay Area|Companies}}
* એએસસીઆઇ રેડ (ASCI Red)
* એટીઆઇ(ATI) ગ્રાફિક્સ પ્રોસેસીંગ યુનિટ્સની તુલના
* ન્વિદિયા ગ્રાફિક્સ પ્રોસેસીંગ યુનિટ્સની તુલના
* સિરીક્સ
* એન્જિનીયરીંગ નમૂનો (સીપીયુ-CPU)
* બીલ ગાયેડ
* ઇન્ટેલ જીએમએ(GMA) (ગ્રાફિક્સ મિડીયા એક્સેલરેટર)
* ઇન્ટેલ મ્યુઝિયમ
* ઇન્ટેલ સાયન્સ ટેલેન્ટ સર્ચ (ઇન્ટેલ વિજ્ઞાન પ્રતિભા શોધ)
* ઇન્ટેલ સોફ્ટવેર નેટવર્ક (આઇએસએન-ISN)
* જસ્ટીન રેટનર
* ઇન્ટેલ કોર્સની યાદી
* ઇન્ટેલ માઇક્રોપ્રોસેસર્સની યાદી
*વર્ષ મુજબ સેમિકન્ડક્ટર્સ વેચાણ અગ્રણીઓ
* વિન્ટેલ

==સંદર્ભો==
{{Reflist|colwidth=30em}}

==બાહ્ય લિંક્સ==
{{Commons category|Intel}}
* [http://www.intel.com/ ઇન્ટેલ સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* {{dmoz|Computers/Companies/Product_Support/Intel}}
* [http://software.intel.com/en-us/ ઇન્ટેલ સોફ્ટવેર નેટવર્ક]

'''વિડીયો ક્લિપ્સ''' 
* [http://www.youtube.com/user/channelintel ઇન્ટેલ યૂટ્યૂબ ચેનલ]

{{Finance links
|name = INTEL CORP.
|symbol = INTC
|sec_cik = 50863
|hoovers = 13787
}}

{{Coord|37|23|16.54|N|121|57|48.74|W|type:landmark|display=title}}
{{Intel technology}}
{{Intel processors}}
{{Solid-state Drive}}
{{Dow Jones Industrial Average companies}}
{{NASDAQ-100}}
{{Open Handset Alliance Members}}

[[Category:સાન્ટા ક્લેરા, કેલિફોર્નિયા સ્થિત કંપનીઓ]]
[[Category:1968માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]]
[[Category:બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ]]
[[Category:મધરબોર્ડને લગતી કંપનીઓ]]
[[Category:ઇન્ટેલ]]
[[Category:સેમિકન્ડક્ટર્સને લગતી કંપનીઓ]]
[[Category:નેટબુક નિર્માતાઓ]]
[[શ્રેણી:કંપનીઓ]]</text>
      <sha1>ifq178da5pntq1wdl3hfu4ovlqwlnpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33368</id>
    <revision>
      <id>907621</id>
      <parentid>900536</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T01:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32047" sha1="j52v7vpzfzev06v4gdiv0tolhu5hvpk" xml:space="preserve">{{સુધારો}}
{{Infobox writer
| name         = ગોવર્ધનરામ માધવરામ ત્રિપાઠી
| image        = Govardhanram Tripathi 2013-11-14 23-12.JPG
| caption      = 
| birth_name   = 
| birth_date   = {{Birth date|df=y|1855|10|20}}
| birth_place  = [[નડીઆદ]], (હાલનો [[ખેડા જિલ્લો]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]])
| death_date   = {{Death date and age|df=y|1907|01|04|1855|10|20}}
| death_place  = [[મુંબઈ]], (તત્કાલિન બોમ્બે પ્રેસિડન્સી, બ્રિટિશ ભારત)
| occupation   = વકીલ, નવલકથાકાર, કવિ, વિવેચક, સાહિત્યિક ઈતિહાસકાર
| notableworks = {{plainlist|
* ''[[સરસ્વતીચંદ્ર]]''
}}
| spouse       = {{marriage|હરીલક્ષ્મી|1868|1874|end=તેણીના મૃત્યુ સુધી}} {{marriage|લલિતાગૌરી|1875}}
| relatives    = [[મનસુખરામ ત્રિપાઠી]] (પિતરાઈ ભાઇ)
| website      = {{Official website}}
}}
[[File:Govardhanram Tripathi bust.jpg|thumb|ગોવર્ધનરામનુ બાવલું સાહિત્ય પરિષદ ખાતે]]
'''ગોવર્ધનરામ માધવરામ ત્રિપાઠી''' ([[ઓક્ટોબર ૨૦|૨૦ ઓક્ટોબર]] ૧૮૫૫ - [[જાન્યુઆરી ૪|૪ જાન્યુઆરી]] ૧૯૦૭ &lt;ref name=&quot;mint&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.livemint.com/Leisure/JLEYRaHV7KJgbDyUTWarKJ/Saraswatichandra--Not-a-love-story.html|title=Saraswatichandra-Not a love story|last=|first=|date=૩૦ માર્ચ ૨૦૧૩|website=|publisher=livemint.com|access-date=૧૪ નવેમ્બર ૨૦૧૩|author=Salil Tripathi}}&lt;/ref&gt;) ગુજરાતી લેખક, નવલકથાકાર, કવિ, વિવેચક અને સાહિત્યિક ઇતિહાસકાર હતા.

તેમનો જન્મ ખેડા જિલ્લાના [[નડીઆદ]]ના ધર્મપ્રિય બ્રાહ્મણ માધવરામ ત્રિપાઠીને ત્યાં થયો હતો. પિતા અત્યંત ધાર્મિક વૃત્તિના અને દિલના બહુ ભોળા. જ્યારે માતા શિવકાશી રગેરગ વ્યવહારુ. પિતાની ધર્મનિષ્ઠા અને માતાની વ્યવહારકુશળતા - બન્ને ગોવર્ધનરામને વારસામાં મળ્યાં હતાં. દાદાના સમયથી ઘરમાં રહેતા મુનિ મહારાજ પાસે વીતેલા બાળપણ અને ઘરના ધાર્મિક વાતાવરણથી ચિત્ત પર પડેલો વૈષ્ણવધર્મ ને વેદાંતવિચારનો પ્રભાવ, કિશોરાવસ્થાથી વાચનનો અતિ શોખ, કાકા મનસુખરામ સાથેનો સહવાસ વગેરે એ ગોવર્ધનરામને ધાર્મિક, વિદ્યાવ્યાસંગી અને આર્યસંસ્કૃતિ પ્રત્યે અનુરાગી બનાવવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો.

== અભ્યાસ અને શરૂઆતનું જીવન ==
[[File:Govardhanram Smriti Mandir.jpg|thumb|નડીઆદ ખાતેનું ગોવર્ધનરામનું જન્મસ્થળ]]
ગોવર્ધનરામનું પ્રાથમિક શિક્ષણ મુંબઈની બુદ્ધિવર્ધક શાળામાં થયું હતું. પછી અંગ્રેજી ત્રણ ધોરણ નડીઆદમાં અને ચોથા ધોરણથી મુંબઇની એલ્ફિન્સ્ટન હાઈસ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો. ઈ.સ. ૧૮૭૧માં મેટ્રિક અને બી.એ. થયા. કૉલેજના અભ્યાસ દરમિયાન કાવ્યરચના કરવાનો અને લેખો લખવાનો પ્રારંભ થઈ ગયેલો. પ્રારંભનાં વર્ષોમાં ગુજરાતી કવિતા કરતાં સંસ્કૃત કવિતા રચવા તરફ વિશેષ રુચિ હતી તે સંસ્કૃતમાં એમણે કરેલા ગિરનારવર્ણન પરથી તેમ જ કાલિદાસના ‘મેઘદૂત’ના અનુકરણમાં શરૂ કરેલું ‘મનોદૂત’ કે પ્રથમ પત્ની હરિલક્ષ્મીના અવસાનથી જન્મેલા શોકથી ૧૮૭૫માં રચાયેલું ‘હૃદયરુદિતશતક’ જેવા કાવ્યો પરથી જોઈ શકાય છે. એ સિવાય ૧૮૭૩ના વર્ષમાં અંગ્રેજીમાં લખાયેલા ‘ઈઝ ધેર એની ક્રિયેટર ઑવ ધ યુનિવર્સ?’, ‘ઘ સ્ટેટ ઑવ હિંદુ સોસાયટી ઈન ધ બોમ્બે પ્રેસિડન્સી’ કે એવા અન્ય લેખો એમની વ્યાપક વિષયોને ઊંડાણમાં લેવાની મનોવૃત્તિના સૂચક છે. પરંતુ આ પ્રારંભિક લેખોમાં એમના જીવન-વિચારને સમજવામાં ખૂબ ઉપયોગી, ૧૮૭૭માં લખાયેલો ‘એ રુડ આઉટલાઈન ઑવ ધ જનરલ ફિચર્સ ઑવ ધ પ્રેક્ટિકલ ઍસેટિઝમ ઈન માય સેન્સ ઑવ ધ વર્લ્ડ’  લેખ છે. સંસારત્યાગમાં નહીં, સંસારસેવા અર્થે જીવન સમર્પિત કરવું એ જ સાચો સંન્યાસ એવી પ્રવૃત્તિમય સંન્યાસની ભાવના એમણે એ લેખમાં રજૂ કરી છે. કૉલેજના અભ્યાસકાળ દરમિયાન એમણે જીવન જીવવા માટે ત્રણ સંકલ્પ કર્યા,

૧. એલ.એલ.બી. થઈ મુંબઈમાં વકીલાત કરવી,

૨. ક્યારેય નોકરી કરવી નહિ,

૩. ચાળીસમે વર્ષે નિવૃત્તિ લઈને શેષજીવન સાહિત્ય અને સમાજની સેવામાં સમર્પિત કરવું.  

અભ્યાસમાં તેમનો પહેલો-બીજો નંબર આવતો નહી, કારણ કે તેમનુ ધ્યાન પાઠ્યપુસ્તકો કરતાં બહારના સામાન્ય પુસ્તકો વાંચવામાં વિશેષ પ્રવૃત્ત હતું. કૉલેજકાળ દરમિયાન તેમણે સાહિત્ય તથા કવિતાનો આમૂલ અભ્યાસ આદર્યો.

સંસ્કૃત માટે પણ એમનો શોખ વધતો ગયો. ઇતિહાસના વિષય ઉપર પણ તેમની ખાસ પ્રીતિ હતી. કૉલેજકાળથી જ કાવ્યરચના કરવાનો અને લેખો લખવાનો પ્રારંભ થઈ ચૂક્યો હતો. શરૂઆતમાં તેઓ ગુજરાતી કવિતાં કરતા સંસ્કૃત કવિતા રચવા તરફ વિશેષ રુચિ ધરાવતા હતા. વ્યાપક વિષયોમાં-ઊંડાણમાં જવાની તેમની જન્મજાત વૃત્તિ હતી.

ગોવર્ધનરામની ઊઘડતી જતી જ્વલંત કારકિર્દીની નિયતિને જાણે ઈર્ષ્યા આવતી હોય તેમ ૧૮૭૪ના વર્ષમાં દુ:ખો અને વિટંબણાઓએ તેમની પર ઘા પર ઘા કરવા માંડ્યા. તે વર્ષમાં તેમની પત્ની હરિલક્ષ્મીનું સુવાવડમાં અવસાન થયું અને તેમની બાળકી પણ માતાની પાછળ ચાલી નીકળી. એ જ વર્ષમાં પિતા માધવરામની પેઢી તૂટી. તેઓ બી.એ.માં નાપાસ થયા. આ સંકટપરંપરાને કારણે તેમનો ભોઈવાડમાં બંધાવેલો માળો વેચવો પડ્યો. પછી આખું  કુટુંબ મુંબઈથી નડીઆદ ગયું. ગોવર્ધનરામ કૉલેજનો અભ્યાસ પૂરો કરવા માટે મુંબઈમાં જ રહ્યા. આવી આર્થિક આપત્તિઓને કારણે, ૧૮૭૯ થી ૧૮૮૩ સુધી એમને અનિચ્છાએ ભાવનગરના દીવાનના અંગત સેક્રેટરી તરીકે થોડો સમય નોકરી સ્વીકારવી પડી હતી.

ઈ.સ.૧૮૮૩ના અંત ભાગમાં તેમણે ભાવનગર છોડ્યુ ત્યારે દીવાનસાહેબે તેમને  રૂ.૨૫૦ના પગારથી ભાવનગરના ન્યાયખાતામાં રાખવાની ઈચ્છા બતાવી. આ ઉપરાંત જૂનાગઢના દીવાનસાહેબે રૂ.૩૦૦ની નોકરીની ઑફર કરી, પરંતુ હવે ગોવરધનરામને લાગ્યું કે પોતે સેવેલા સ્વપ્ન અને સિદ્ધાંતો પાળવાનો સમય આવી ગયો છે. એટલે નોકરી છોડી ને સ્વતંત્ર વકીલાત કરવાનો દૃઢ નિશ્ચય કર્યો. ભાવનગરથી માત્ર પચાસ રૂપિયાની મૂડી સાથે મુંબઈ આવી ને વકીલાત શરૂ કરી. વકીલાત સરસ ચાલવા માંડી. ઈ.સ.૧૮૮૪થી ઈ.સ.૧૮૮૭ સુધીમાં તેમણે પોતાના પિતાનું દેવું એકલે હાથે વાળી દીધું. ૪૦ વર્ષની વયે નિવૃત્ત થયા બાદ બાકીના જીવનમાં શું વાંચવું, શું લખવું, શાનો અભ્યાસ કરવો, વિવિધ પ્રવૃત્તિઓને કેટલું સ્થાન આપવું છે તેનો વિચાર તેમણે ઈ.સ. ૧૮૮૫ સુધીમાં કરી લીધો હતો. તે જ વર્ષથી તેમણે નિયમિત પોતાની રોજનીશી લખવા માંડી હતી.

== જીવન ==
[[File:Bust of Govardhanram Tripathi in Nadiad.jpg|thumb|નડીઆદ ખાતેનું ગોવર્ધનરામનું બાવલું]]
ગોવર્ધનરામનો હવે સાહિત્યાકાશમાં ઉદય થઈ  રહ્યો હતો. તેમનો સમર, ચિંતન અને પરિપાકરૂપ તેમનો હવે સુર્વણયુગ નો ઉદય થયો ગણાયો. ઈ.સ.૧૮૭૭ માં શરૂ કરેલુ રસ ગંભીર કથા કાવ્ય 'સ્નેહ મુદ્રા' ઈ.સ.૧૮૮૪માં તેમણે પોતાના હાથમાં લીધું, જે ઈ.સ. ૧૮૮૯માં પ્રગટ થયું, પરંતુ આ સમયગાળાની સૌથી મહત્વ પ્રવૃત્તિ તો 'સરસ્વતીચંદ્ર' ના પહેલા ભાગનો આરંભ થઈ ગયો હતો. ઈ.સ.૧૮૮૫માં તે પૂરો લખાઈ ગયો ને ઈ.સ.૧૮૮૭ માં પ્રગટ થયો. આ જ અરસામાં એક બીજી મહત્વની ઘટના બની. ગોવર્ધનરામે પોતાના નાના ભાઈ હરિરામ પાસે પુસ્તક-પ્રકાશનની પેઢી એન.એન.ત્રિપાઠીની સ્થાપના કરાવી. જેણે આજે પણ એક પ્રતિષ્ઠિત પ્રકાશન સંસ્થા તરીકે ઊજળું નામ રાખ્યું છે. ઈ.સ.૧૮૯૨માં 'સરસ્વતીચંદ્ર' નો બીજો ભાગ પ્રગટ થયો, ઈ.સ.૧૮૯૮ માં ત્રીજો ભાગ અને  ઈ.સ.૧૯૦૧માં ચોથો ભાગ પ્રગટ થયો હતો. અલબત્ત, ૧૮૮૩થી જેની રચનાનો પ્રારંભ થઈ ગયો હતો તે ‘સરસ્વતીચંદ્ર’: ભા.૧ (૧૮૮૭) નવલકથા એમની ગ્રંથરૂપે પ્રગટ થયેલી પહેલી કૃતિ છે. પછી ક્રમશઃ તેના ભા. ૨ (૧૮૯૨), ભા.૩ (૧૮૯૮) અને ભા.૪ (૧૯૦૧) ચૌદ વર્ષ દરમિયાન પ્રગટ થયા હતા.

સરસ્વતીચંદ્ર ગોવર્ધનરામ માધવરામ ત્રિપાઠીની બૃહત્કાય નવલકથા છે. આશરે અઢારસો પૃષ્ઠમાં વિસ્તરેલી આ કથાને ‘પુરાણ’, ‘પંડિતયુગનું મહાકાવ્ય’, ‘મહાનવલ’ વગેરે રૂપે ઓળખાવવામાં આવી છે. ગાંધીજી પૂર્વે ગુજરાતના શિક્ષિત સમાજ પર ઊંડો પ્રભાવ આ નવલકથાએ પાડ્યો એનું કારણ આ કૃતિમાં વ્યક્ત થયેલું જીવનવિષયક ઊંડું વ્યાપક ચિંતન તથા એ ચિંતનને કળારૂપ આપનારી સર્જકપ્રતિભા છે.

ગૃહ, રાજ્ય ને ધર્મ વિશેના પોતાના વિચારો પ્રજાના બહોળા વર્ગ સુધી પહોંચી શકે એ હેતુથી પોતે નિબંધને બદલે નવલકથાનો આશ્રય લીધો એવું લેખકે સ્પષ્ટ સ્વીકાર્યું છે, તો પણ એમની સર્જક તરીકેની ઊંચી શક્તિ ઘટના સંયોજન, પાત્રનિરૂપણને ભાષામાં પ્રગટ થઈ છે. સંઘર્ષના તત્વથી પહેલા બે ભાગ કથાની દૃષ્ટિએ વધારે રસિક બન્યા છે. પાછલા બે ભાગ માં સંઘર્ષ વિશેષત: વૈચારિક ભૂમિકાએ રહેતો હોઈ નવલકથા નિબંધાત્મક બની જાય છે.

ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી ચાળીસ વર્ષના થયા. પોતે કરેલા સંકલ્પ મુજબ વકીલાતનો અત્યંત ધીકતો ધંધો સમેટી લીધો. વીસ બાવીસની કાચી, યુવાન અને મુગ્ધ ઉંમરે જીવનનો નકશો ચીતરવો અને તેને નિશ્ચયપૂર્વક વળગી રહેવું, પ્રેક્ટિસ છોડીને સાહિત્યસર્જનમાં જીવન સમર્પણ કરવું -આ બધી વિરલ વાતો કહેવાય, જે ગોવર્ધનરામે કરી બતાવી. ગોવર્ધનરામ નડીઆદ આવીને વસ્યા. તરત જ કચ્છ સંસ્થાની તરફ થી દીવાનગીરીની રૂ.૧,૫૦૦/-ના પગાર ની નોકરીનો પ્રસ્તાવ આવ્યો જેનો તેમેણે મક્કમતાથી પણ આદરપૂર્વક અસ્વીકાર કર્યો. ઈ.સ.૧૯૦૨માં તેઓ એમ.એ ના ગુજરાતી વિષયમાં પરીક્ષક નિમાયા. આ માટે મુંબઈ જતાં તેમને બે ઉત્તમ મિત્રરત્નો સાંપડ્યાં-પ્રો. ત્રિભુવનદાસ ગજ્જર અને સાક્ષર કેશવહર્ષદ ધ્રુવ. ઈ.સ.૧૯૦૪માં નડીઆદ માં પ્લેગ ફાટી નીકળ્યો. તેમાં તેમનાં માતુશ્રીનું અવસાન થયુ. ગાઢ મિત્ર પ્રો. ત્રિભુવનદાસની વારંવાર માંગણીને કારણે તેઓ ઈ.સ.૧૯૦૫માં કુટુંબ સાથે મુંબઈ જઈ વસ્યા.

ગોવર્ધનરામનું વાંચન વિશાળ હતું. તેમણે અંગ્રેજી સાહિત્યનો પણ ઊંડો અભ્યાસ કર્યો હતો. પશ્ચિમનાં આ વિસ્તીર્ણ સાહિત્યે તેમના વિચારક મનને આર્યસંસ્કૃતિનાં ઊંડાણો જોવા, સમજવા અને તુલનાત્મક દૃષ્ટિથી તેનું મૂલ્ય આંકવા લલચાવ્યા. પરિણામે તેમની સર્વગ્રાહી તલસ્પર્શી મેધાને એક નવું જ દર્શન લાધ્યું. એક નવી જ દિશા સાંપડી. આ નવી દિશા પૂર્વ અને પશ્ચિમના અંશોના સમન્વયની. તેમણે ઘણા બળો જોયા હતા,અનુભવ્યાં હતાં. દેશના યુવાનો ઉપર તેમની મોહિની પથરાયેલી પણ તેમણે જોઈ હતી. પશ્ચિમી સુધારાનો એ વેગીલો પવન આર્યસંસ્કૃતિ મિટાવી દેવાની હોડ બકી હોય તેવો જોરશોરથી ફૂંકાઈ રહયો હતો. એ સમયે હિન્દુ સમાજને સુધારવાના શુભાશયથી દલપત-નર્મદ ભલે સાચા હોય તો પણ તેમણે માત્ર દોષો જ ગાયા હતા પણ, ગોવર્ધનરામની ગુણગ્રાહી દૃષ્ટિને એ ન રુચ્યું. તેમણે આર્યસંસ્કૃતિનાં મૂલ્યોને ફરી પ્રસ્થાપિત કરવાનું મુનાસિબ માન્યું. તેમણે પૂર્વ-પશ્ચિમનાં શુભબળોને ઉત્સાહથી આવકાર્યા અને બંને સંસ્કૃતિઓના પાવન સરિતાના સંગમનું ચિત્ર રચાયું. આવી વિચારસરણી-મનોમંથનનો પરિપાક તે 'સરસ્વતીચંદ્ર'.

ગોવર્ધનરામનાં બીજાં સર્જનોમાં નવલરામની જીવનકથા તથા પિતૃઅંજલિ-રૂપ લખેલું : 'માધવરામ-સ્મારિકા'. આ ઉપરાંત ધર્મ, સમાજશાસ્ત્ર, અર્થશાસ્ત્ર આદિ અનેક વિષયો પર તેમનાં ભાષણો તેમ જ અંગ્રેજી અને ગુજરાતી સામયિકોમાં તેમણે લખેલા કેટલાક લેખો પણ ઉચ્ચ કોટિના હતા. ઈ.સ. ૧૯૦૫માં અમદાવાદમાં પહેલવહેલી ભરાયેલી ગુજરાતી સાહિત્ય પરીષદના તેઓ પ્રમુખ પદે ચૂંટાયા હતા. તે &quot;ઓન ધ સોસાયટી એન્ડ મોરલ્સ&quot;માં તેમણે મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિઓની સામાજિક અને ધાર્મિક જીવન પરની અસરનું ચિત્ર ઉપસાવ્યું છે, જ્યારે સ્ક્રેપ બુક્સ ભાગ ૧-૨-૩ની મરણોત્તર પ્રકાશિત કૃતિમાં લેખકની અંગત નોંધો છે.

આ સઘળા સર્જનોમાં લેખકની અદ્વિતીય વિદ્વતાનાં અને ઉત્કૃષ્ટ પ્રતિભાનાં દર્શન થાય છે. પણ તેમનું સબળ યશદાયી અને સર્વશ્રેષ્ઠ સર્જન તો &quot;સરસ્વતીચંદ્ર &quot; જ છે. અલબત્ત તેમાનુ ગદ્ય દીર્ધસૂત્રી હોવા છતાં તે ઉત્કૃષ્ટ કોટિનું છે. સમસ્ત જીવનના વિસ્તારને તેમણે આ મહાનવલ માં આવરી લીધો છે. આ ઉત્તમ કૃતિના સર્જક માત્ર એક વાર્તાકાર ન રહેતા દૃષ્ટા પણ બને છે. પાંડિત્યને લોક્ભોગ્ય બનાવવા તેમણે કલાકારનો સ્વાંગ ધર્યો છે. આ કૃતિ એવુ ચિરંતન મૂલ્ય ધરાવે છે કે ગીતાની જેમ એનુ નવું નવું વિશિષ્ટ મૂલ્યાંકન કરતાં ગુજરાતના સારસ્વતો કદી ધરાયા નથી. એ જ એની અમરકીર્તિર્ની યશપતાકા છે.

પ્રજામાં રામાયણ અને મહાભારતનાં સ્થાન એટલાં તો એકરસ થઇ ગયાં છે કે લોકો તેના કર્તા ઉપરથી કૃતિઓને નહિ, પણ એ કૃતિઓના જ કર્તા તરીકે વાલ્મીકિ અને વ્યાસને ઓળખે છે. ગુજરાતનાં જીવન અને સાહિત્યના પ્રથમ દૃષ્ટા અને પંડિત ગોવર્ધનરામના સંદર્ભમાં પણ આવું જ થયું છે. ગોવર્ધનરામ એમની અમર કૃતિ &quot;સરસ્વતીચંદ્ર&quot;ના કર્તા તરીકે ઓળખાયા છે.

==સાહિત્ય સર્જન==
* સ્નેહમુદ્રા
* સરસ્વતીચંદ્ર ભાગ - ૧, ૨, ૩ અને ૪ ‍(૧૮૮૭, ૧૮૯૨, ૧૮૯૮, ૧૯૦૧)
* લીલાવતી જીવનકલા
* નવલરામનું કવિ જીવન
* દયારામનો અક્ષરદેહ
* સમાલોચક
* સદાવસ્તુ વિચાર
* ગુજરાતની કવિતાઓ
* સ્ક્રેપ બુક ભાગ ૧, ૨, અને ૩

== જીવન પ્રસંગો ==
ગોવર્ધનરામ જ્યારે મેટ્રિકની પરીક્ષા આપવા ગયા હતા, ત્યારે આ પ્રસંગ સર્જાયો હતો. તે વખતે મેટ્રિકની પરીક્ષામાં સંસ્કૃતની પરીક્ષા લિખિત અને મૌખિક લેવાતી હતી. સંસ્કૃતનું સાહિત્ય એમણે સારું વાચ્યું હતું. પણ વ્યાકરણ કાચું રહી ગયું હતું. તેથી લિખિત પરીક્ષામાં વ્યાકરણના સવાલોના જવાબ લખી શક્યા નહી. પછી મૌખિક પરીક્ષા શરૂ થઈ. રોજ થોડા છોકરાઓ તપાસાય છે. તેમનો વારો લગભગ મહિને આવ્યો. તે દરમ્યાન ઘણા ઉજાગરા કરીને સંસ્કૃત વ્યાકરણ પાકુ કર્યું. જ્યારે મૌખિક પરીક્ષા આપવા ગયા ત્યારે તેમને ઓરડાની બહાર ઘણી રાહ જોવી પડી. ગોવર્ધનરામ તો આગલી રાતોના ઉજાગરાને લીધે ત્યાં જ ઊંઘી ગયા. તે વખતે પ્રો. રામકૃષ્ણ ગોપાળ ભાંડારકર પરીક્ષક હતા. ગોવર્ધનરામનો વારો આવ્યો ત્યારે તેમણે &quot;ત્રિપાઠી&quot; કરીને ઓરડામાંથી બૂમ પાડી. એક બૂમ નિષ્ફળ ગઈ  એટલે બીજી બૂમ પાડી. તોયે જવાબ ન મળ્યો. તેથી તેનું  કારણ તપાસવા તે જાત્તે બહાર અવ્યા અને જુએ છે તો બાંકડા ઉપર એક વિદ્યાર્થી ઘસઘસાટ ઊંઘે! બીજા પરીક્ષકને આવે વખતે ચીડ ચડે તેને બદલે એમના મનમાં આશ્ચર્યં અને દયા ઉત્પન્ન થયા.તેમણે પરીક્ષાર્થીને ઢંઢોળી જાગ્રત કર્યા. ગોવર્ધનરામ ઝબકીને જુએ છે તો &quot;પરીક્ષક સાહેબ&quot; પોતે જ એમની પાસે ઊભેલા! ગભરાટની લાગણી હજી તો પૂરી શમી નથી, ત્યાં તો સાહેબે પૂછ્યું , &quot;ત્રિપાઠી તમારું નામ કે?&quot;

'જી , હા.'

કુતૂહલ થી ફરી પ્રશ્ન પુછાયો:&quot;તમે ઊંઘતા હતા?

&quot;ગોવર્ધનરામે શાંતિથી જવાબ દીધો, &quot;સાહેબ, મને ઉજાગરો ઘણો હતો અને અહીં બેસી બહુ રહેવુ પડ્યુ, તેથી આંખ મળી ગઈ .&quot;

વ્યાકરણ પાછળ ગોવર્ધનરામે આખો મહિનો ગાળ્યો હતો તેથી એમણે જે જે જવાબ આપ્યા તેથી ભાંડારકર ઘણા પ્રસન્ન થયા.

== સન્માન ==
[[ચિત્ર:Stamp of India - 2016 - Colnect 621976 - Govardhanram Tripathi 1855-1907.jpeg|thumb|ભારત સરકારના ટપાલ વિભાગ દ્વારા ૨૭ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ બહાર પાડેલી ટિકિટ.]]
૨૭ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીના માનમાં ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી. ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી [[આનંદીબેન પટેલ|આનંદીબેન પટેલે]] ગાંધીનગર ખાતે આ ટિકિટનું વિમોચન કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://deshgujarat.com/2016/04/27/gujarat-cm-releases-postal-stamp-of-shri-govardhanram-tripathi/|title=Gujarat CM releases postal stamp of Shri Govardhanram Tripathi|last=|first=|date=૨૭ એપ્રિલ ૨૦૧૬|website=DeshGujarat|publisher=|access-date=૧૭ મે ૨૦૧૭}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://philamirror.info/2016/04/28/stamp-released-on-gujrati-writer-govardhanram-tripathi/|title=Stamp Released on Gujrati Writer Govardhanram Tripathi|last=PhilaMirror|first=|date=૨૭ એપ્રિલ ૨૦૧૬|website=Phila-Mirror|publisher=|access-date=૧૭ મે ૨૦૧૭|archive-url=https://web.archive.org/web/20170209231144/http://philamirror.info/2016/04/28/stamp-released-on-gujrati-writer-govardhanram-tripathi/|archive-date=2017-02-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://anandibenpatel.com/en/gujarat-cm-launches-postal-stamp-memory-shri-govardhanram-tripathi/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-05-17 |archive-date=2016-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501160550/http://anandibenpatel.com/en/gujarat-cm-launches-postal-stamp-memory-shri-govardhanram-tripathi/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== પૂરક વાચન ==
* {{cite book|last=કોઠારી|first=જયંત|author-link=જયંત કોઠારી|title=સંગમયુગના દૃષ્ટાની જીવનસરસ્વતી (ગોવર્ધનરામનું જીવનચરીત્ર)|date=૨૦૦૧|publisher=ઈમેજ પબ્લીકેશન્સ પ્રા. લી.|location=મુંબઈ}}

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{wikisource|gu:સર્જક:ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી|ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી}}
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}
* {{Gbooks-author|Govardhanarāma Mādhavarāma Tripāṭhī}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]]
[[શ્રેણી:૧૯૦૭માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખો]]</text>
      <sha1>j52v7vpzfzev06v4gdiv0tolhu5hvpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>દિવાળીબેન ભીલ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63308</id>
    <revision>
      <id>907628</id>
      <parentid>900435</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13320" sha1="axpetcgxie2fil8gxnd6tlrr37dvm5f" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = દિવાળીબેન ભીલ
| image         = &lt;!-- filename only, no &quot;File:&quot; or &quot;Image:&quot; prefix, and no enclosing [[brackets]] --&gt;
| caption       = 
| birth_name    = દિવાળીબેન પુંજાભાઇ ભીલ&lt;br&gt;દિવાળીબેન પુંજાભાઇ લાઠીયા
| birth_date    = {{Birth date|1943|06|02}}
| birth_place   = [[દલખાણીયા (તા. ધારી)|દલખાણિયા]]
| death_date    = {{Death date and age|2016|05|19|1943|06|02}}
| death_place   = [[જુનાગઢ]]
| nationality   = ભારતીય
| occupation    = પાર્શ્ચ ગાયિકા, લોકગીત ગાયિકા
| mother        = મોંઘીબેન
| father        = પુંજાભાઈ
| known_for     = [[ભજન]] અને લોકગીતો
}}
'''દિવાળીબેન પુંજાભાઇ ભીલ''' અથવા '''દિવાળીબેન પુંજાભાઇ લઢિયા'''&lt;ref name=&quot;db2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=2|title=Padma Shree Award Winner Diwaliben Bhil Is No More - www.divyabhaskar.co.in|date=૨૦ મે ૨૦૧૬|access-date=૧૭ મે ૨૦૧૮|archive-date=2016-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520014315/http://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=2|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ([[જૂન ૨|૨ જૂન]] ૧૯૪૩ – [[મે ૧૯|૧૯ મે]] ૨૦૧૬) એ ''ગુજરાતની કોયલ'' તરીકે જાણીતા લોકગાયિકા અને પાર્શ્વગાયિકા હતા. ૧૯૯૦માં તેમને ભારત સરકાર દ્વારા [[પદ્મશ્રી]] પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.

== પ્રારંભિક જીવન ==
તેમનો જન્મ [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી જિલ્લા]]ના [[ધારી તાલુકો|ધારી તાલુકા]]ના [[દલખાણીયા (તા. ધારી)|દલખાણીયા]] ગામમાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gujarat-popular-folk-singer-passes-away-at-75-2809694/|title=Gujarat: Popular folk singer passes away at 75|last=|first=|date=૨૦ મે ૨૦૧૬|work=|newspaper=The Indian Express|language=en|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૭|via=}}&lt;/ref&gt; તેમની મૂળ અટક લઢિયા હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; માતાથી પ્રેરિત થઈને તેમણે નાની ઉંમરે જ પરંપરાગત ગરબા ગીતો ગાવાનું શરૂ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/rajkot/Gujarats-renowned-folk-singer-Diwaliben-Bhil-passed-away-in-hometown-Junagadh/articleshow/52353093.cms|title=Gujarat's renowned folk singer Diwaliben Bhil passed away in hometown Junagadh|date=20 May 2016|work=The Times of India|access-date=5 February 2017}}&lt;/ref&gt; તેમણે પ્રાથમિક શિક્ષણ અધૂરું છોડ્યું હતું. નવ વરસની ઉંમરે પિતાને [[જુનાગઢ]] રેલ્વેમાં નોકરી મળવાથી એમની સાથે [[જુનાગઢ]] આવ્યા. નવ વર્ષની ઉંમરે રાજકોટમાં તેમના લગ્ન થયા હતા, પરંતુ મતભેદોને કારણે એમનું લગ્ન-જીવન ફક્ત બે દિવસ ટક્યું હતું. તેમણે ફરી ક્યારેય લગ્ન કર્યા નહિ.&lt;ref name=&quot;db&quot;&gt;{{cite web|title='હું તો કાગળિયા લખી લખી…',પદ્મ શ્રી લોકગાયિકા દિવાળીબેન ભીલનું અવસાન|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=1|date=૧૯ મે ૨૦૧૬|access-date=૨૦ મે ૨૦૧૬|work=[[દિવ્ય ભાસ્કર]]|archive-date=2016-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160519170952/http://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; વીસ વર્ષની આસપાસ તેમને એક હોસ્પિટલમાં નોકરી મળી અને દસ વર્ષ સુધી ત્યાં કામ કર્યું. બાદમાં તેમણે જૂનાગઢ પબ્લિક હોસ્પિટલના નર્સિંગ ક્વાટર્સમાં ઘરેલુ સહાયક (રસોઈ બનાવનાર) તરીકે કામ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
૧૯૬૪માં ગુજરાતી લોકગાયક [[હેમુ ગઢવી]]એ તેમની પ્રતિભાને પારખી [[આકાશવાણી]] [[રાજકોટ]] ખાતે તેમનું પહેલું રેકોર્ડિંગ ગોઠવ્યું હતું. એ માટે એમને પાંચ રૂપિયાનું મહેનતાણું આપવામાં આવ્યું હતું. સામાજિક કાર્યકર રતુભાઈ અદાણી તેમને [[દિલ્હી]] લઈ ગયા હતા, જ્યાં તેમણે લોકસંગીત મહોત્સવમાં પ્રથમ ઇનામ જીત્યું હતું. સંગીતકાર [[કલ્યાણજી આનંદજી|કલ્યાણજી]]એ મુંબઈમાં જીવંત સંગીત કાર્યક્રમ દરમિયાન તેમને સાંભળ્યા અને તેમને ગુજરાતી ફિલ્મોમાં પાર્શ્વગાયિકા તરીકે ગાવાનું આમંત્રણ આપ્યું હતું. [[જેસલ તોરલ]] (૧૯૭૧) તેમની પ્રથમ ફિલ્મ હતી અને આ ફિલ્મનું ગીત &quot;પાપ તારૂં પ્રકાશ જાડેજા..&quot; ખૂબ લોકપ્રિય બન્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; તેમણે લોકગીતોના કાર્યક્રમો માટે ભારત અને વિદેશની મુસાફરી કરી હતી. [[પ્રાણલાલ વ્યાસ]] સાથે એમણે ઘણા સ્ટેજ કાર્યક્રમો કરેલા છે.&lt;ref name=&quot;db&quot; /&gt;

== સન્માન ==
લંડનની ગુજરાતી સોસાયટી એ તેમની મુલાકાત દરમિયાન તેમનું સન્માન કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|title=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]]|last=મૂળે|first=બાલકૃષ્ણા માધવરાવ|publisher=ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ|year=2002|edition=1st|volume=XVI|location=[[અમદાવાદ]]|pages=862–863|chapter=ભીલ, દિવાળીબહેન}}&lt;/ref&gt; ૧૯૯૦માં એમને ભારત સરકારના ચોથા સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર [[પદ્મશ્રી]] સન્માન વડે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;md&quot;&gt;{{cite web|title=Popular Gujarati folk singer Diwaliben Bhil passes away at 83|url=http://www.mid-day.com/articles/popular-gujarati-folk-singer-diwaliben-bhil-passes-away-at-83/17251184|date=૧૯ મે ૨૦૧૬|access-date=૨૦ મે ૨૦૧૬|work=મિડ ડે|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520125531/http://www.mid-day.com/articles/popular-gujarati-folk-singer-diwaliben-bhil-passes-away-at-83/17251184|archive-date=2016-05-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ગુજરાત સરકાર|ગુજરાત સરકારે]] તેમને ''ગુજરાત ગૌરવ પુરસ્કાર'' એનાયત કર્યો હતો. ૨૦૧૧માં તેમને ''કવિ કાગ પુરસ્કાર'' પણ પ્રાપ્ત થયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Books by Vijaydan Detha - Prabhat Prakashan|url=https://www.prabhatbooks.com/author/vijaydan-detha.htm|access-date=2023-05-03|website=www.prabhatbooks.com}}&lt;/ref&gt;

== સર્જન ==
દિવાળીબેને સંગીતમાં કોઈ ઔપચારિક શિક્ષણ મેળવ્યું ન હતું.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

તેમણે મોટી સંખ્યામાં લોક ગીતો, [[ગરબા]], [[ભજન]] અને ગુજરાતી ચલચિત્રોના ગીતો ગાયા હતા અને તેની ઓડિયો કેસેટ પણ બહાર પાડી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ૨૦૦૧માં બહાર પડેલ સંગીત આલ્બમ ''મનના મંજીરા'' દ્વારા તેમને લોકપ્રિયતા મળી હતી. &quot;મારે ટોડલે બેઠો મોર&quot;, &quot;સોના વાટકડી રે કેસર ઘોળ્યા વાલમિયા&quot;, &quot;વાગે છે રે વાગે છે, વૃંદાવન મોરલી વાગે છે&quot;, &quot;રામના બાણ વાગ્યા; હરિના બાણ વાગ્યા રે&quot;, &quot;હાલોને કાઠિયાવડી રે&quot;, &quot;કોકિલકંઠી&quot;, &quot;હું તો કાગળિયાં લખી લખી થાકી&quot;, &quot;વરસે વરસે અષાઢી કેરે મેઘ&quot; અને ગુજરાતી ચલચિત્ર, ''હાલો ગામડે જઈયે''નું &quot;ચેલૈયા કુંવર ખમ્મા ખમ્મા રે&quot; આલ્બમના અન્ય કેટલાક નોંધપાત્ર ગીતો હતા.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;md&quot; /&gt; તેમણે [[હેમુ ગઢવી]], લાખાભાઈ ગઢવી, [[ઈસ્માઈલ વાલેરા]], વેલજીભાઈ ગજ્જર, કરસન સાગઠિયા, પ્રફુલ્લ દવે, [[ભીખુદાન ગઢવી]], ઉષા મંગેશકર, દમયંતિ બરડાઈ, મુરલી મેઘાણી અને આનંદકુમાર જેવા અનેક સંગીતકારો અને ગાયકો સાથે કામ કર્યું હતું.

=== કેટલાક ચલચિત્રો ===
{{columns-list|
* ''[[જેસલ તોરલ]]'' (૧૯૭૧)
* ''હોથલ પદમણી'' (૧૯૭૪)
* ''ભાદર તારા વહેતા પાણી'' (૧૯૭૬)
* ''ગંગા સતી'' (૧૯૭૯)
* ''મણિયારો'' (૧૯૮૦)
* ''રા નવઘણ'' (૧૯૭૬)
* ''સતી સાવિત્રી''
* ''લંકાની લાડી ઘોઘાનો વર'' (૧૯૭૮)
* ''માંડવડા રોપાવો મનરાજ''
* ''મચ્છુ તારા વહેતા પાણી''
* ''ગોરલ ગરાસણી'' (૧૯૮૨)
* ''સોનબા અને રૂપબા''
* ''અસાઢી બીજ''
* ''સંપૂર્ણ રામાયણ''
* ''વીર એભલ વાળો''
* ''ભગત પિપાજી''
* ''પીઠી નો રંગ''
* ''મૈયરમાં મનડું નથી લાગતું''
* ''શામળશાનો વિવાહ''
* ''વાત વચન અને વેર''
* ''માલી મેથણ''
* ''વીરાંગના નાથીબાઇ''
* ''દિયર વટુ''
* ''સોનબાઇની ચૂંદડી''
* ''સંત તુલસીદાસ''
* ''લાખો લોયણ'' | colwidth=30em
}}

== મૃત્યુ ==
૧૯ મે ૨૦૧૬ના રોજ લાંબી બિમારીને કારણે તેમનું મૃત્યુ થયું હતું.&lt;ref name=&quot;db&quot; /&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}

[[શ્રેણી:ગાયિકા]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી કલાકાર]]
[[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:૧૯૪૩માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૧૬માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>axpetcgxie2fil8gxnd6tlrr37dvm5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ગોરેગાંવ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66186</id>
    <revision>
      <id>907619</id>
      <parentid>899726</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T01:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4460" sha1="sa5ry2oql2i3w7t271qedapqyemhmra" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ગોરેગાંવ
| native_name             = गोरेगाव
| native_name_lang        = mr
| other_name              = 
| settlement_type         = પરું
| image_skyline           = Obe.JPG
| image_alt               = 
| image_caption           = ઓબેરોય મોલ અને કોમર્ઝ ટાવર (વેસ્ટઇન હોટેલ), ગોરેગાંવ, મુંબઈ.
| nickname                = 
| map_alt                 = 
| map_caption             = 
| pushpin_map             = Mumbai
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = 
| coordinates             = {{coord|19.155|N|72.85|E|display=inline}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = ભારત
| subdivision_type1       = [[રાજ્ય]]
| subdivision_name1       = [[મહારાષ્ટ્ર]]
| subdivision_type2       = [[જિલ્લો]]
| subdivision_name2       = મુંબઈ ઉપનગર
| subdivision_type3       = મેટ્રો
| subdivision_name3       = [[મુંબઈ]]
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| government_type         = 
| governing_body          = મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ઓફ ગ્રેટર મુંબઈ (MCGM)
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 
| population_total        = 
| population_as_of        = 
| population_rank         = 
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = 
| demographics_type1      = ભાષાઓ
| demographics1_title1    = અધિકૃત
| demographics1_info1     = [[મરાઠી]]
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code             = ૪૦૦૦૬૨ (પશ્ચિમ), ૪૦૦૦૬૩ (પૂર્વ), ૪૦૦૦૯૭ (ગોકુલધામ)
| registration_plate      = MH-02
| blank1_name_sec1        = લોકસભા વિસ્તાર
| blank1_info_sec1        = મુંબઈ ઉત્તર પશ્ચિમ
| blank2_name_sec1        = વિધાનસભા વિસ્તાર
| blank2_info_sec1        = ગોરેગાંવ {{small|(પરાંનો પશ્ચિમ વિભાગ આવરે છે)}} &lt;br&gt; [[દિંદોશી]] {{small|(પરાંનો પૂર્વ ભાગ આવરે છે)}}
| website                 = 
| footnotes               = 
}}
'''ગોરેગાંવ''' [[મુંબઈ]]ના પશ્ચિમ રેલ્વે માર્ગ પર આવેલું એક પરું છે. ૨૦૧૮માં મુંબઈ ઉપનગરીય રેલ્વેના હાર્બર રેલ્વે માર્ગનું જોડાણ ગોરગાંવ સ્ટેશન સાથે કરવામાં આવ્યું હતું.

== લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં ==
[[તારક મેહતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા]] ધારાવાહિકમાં આવતી ગોકુલધામ સોસાયટી ગોરેગાંવ વિસ્તારમાં છે તેમ દર્શાવાયું છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Saini|first=Narinder|url=https://khabar.ndtv.com/news/television/taarak-mehta-ka-ooltah-chashmah-jethaa-lal-falls-for-a-scare-prank-by-tapu-sena-2179989|title=Gokuldham society of Taarak Mehta ka ooltah chashma serial .|date=14 February 2020|work=NDTV INDIA|access-date=30 March 2020|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222040412/https://khabar.ndtv.com/news/television/taarak-mehta-ka-ooltah-chashmah-jethaa-lal-falls-for-a-scare-prank-by-tapu-sena-2179989|archive-date=22 ફેબ્રુઆરી 2020}}&lt;/ref&gt;

== આ પણ જુઓ ==
* [[આરે મિલ્ક કોલોની]]

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{Mumbai Suburban district topics}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:મુંબઈ]]
[[શ્રેણી:મુંબઈનાં પરાં]]</text>
      <sha1>sa5ry2oql2i3w7t271qedapqyemhmra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કાત્રોડી (તા. જેસર)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68883</id>
    <revision>
      <id>907646</id>
      <parentid>779202</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-60015-38</username>
        <id>89929</id>
      </contributor>
      <origin>907646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2911" sha1="7hr9hpjwoybglglhc3s2npdpp4vs7ee" xml:space="preserve">{{Infobox Indian jurisdiction
| type               = ગામ
| native_name        = કાત્રોડી
| state_name         = ગુજરાત
| district           = અમરેલી
| taluk_names             = જેસર
| latd = 21.361673 
| longd= 71.600454
| area_total         = 
| altitude           = 
| population_total   = 
| population_as_of   = 
| population_density = 
| leader_title_1     = 
| leader_name_1      = 
| leader_title_2     = 
| leader_name_2      = 
| footnotes          = 
| blank_title_1           = સગવડો
| blank_value_1           = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], 
દૂધની ડેરી
| blank_title_2           = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2           = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3           = મુખ્ય ખેતપેદાશો
| blank_value_3           =  [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]],  [[દિવેલી|દિવેલા]] તેમજ [[શાકભાજી]] શીંગ,ચણા,કેળા,ડુંગળી, ક્લોનજી
| blank_title_4           = 
| blank_value_4           = 
|સ્થિતિ=યોગ્ય
}}'''કાત્રોડી (તા. જેસર)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[જેસર ]]તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કાતરોડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
 {{ઢાંચો:જેસર તાલુકાના ગામો}}
{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:જેસર તાલુકો]]
[[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]]</text>
      <sha1>7hr9hpjwoybglglhc3s2npdpp4vs7ee</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>907653</id>
      <parentid>907646</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-60015-38|~2026-60015-38]] ([[User talk:~2026-60015-38|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને  [[User:KartikBot|KartikBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા.</comment>
      <origin>779202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2833" sha1="le0dbzlodk70ycexznt35l5pnolrjl9" xml:space="preserve">{{Infobox Indian jurisdiction
| type               = ગામ
| native_name        = કાત્રોડી
| state_name         = ગુજરાત
| district           = અમરેલી
| taluk_names             = જેસર
| latd = 21.361673 
| longd= 71.600454
| area_total         = 
| altitude           = 
| population_total   = 
| population_as_of   = 
| population_density = 
| leader_title_1     = 
| leader_name_1      = 
| leader_title_2     = 
| leader_name_2      = 
| footnotes          = 
| blank_title_1           = સગવડો
| blank_value_1           = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], 
દૂધની ડેરી
| blank_title_2           = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2           = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3           = મુખ્ય ખેતપેદાશો
| blank_value_3           =  [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]],  [[દિવેલી|દિવેલા]] તેમજ [[શાકભાજી]]
| blank_title_4           = 
| blank_value_4           = 
|સ્થિતિ=યોગ્ય
}}'''કાત્રોડી (તા. જેસર)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[જેસર ]]તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કાતરોડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
 {{ઢાંચો:જેસર તાલુકાના ગામો}}
{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:જેસર તાલુકો]]
[[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]]</text>
      <sha1>le0dbzlodk70ycexznt35l5pnolrjl9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>તરલા દલાલ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80459</id>
    <revision>
      <id>907625</id>
      <parentid>904619</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T03:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8979" sha1="j28uz9hrabftgyk7ascsaqfum2h4049" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = તરલા દલાલ
| image       =
| alt = તરલા દલાલ
| caption     = તરલા દલાલ
| birth_date  = ૩ જૂન ૧૯૩૬
| birth_place = [[પુણે]], ભારત
| death_date  = ૬ નવેમ્બર ૨૦૧૩
| death_place = [[મુંબઈ]], ભારત
| nationality = ભારતીય
| occupation  = રસોઇકલા લેખક, ટીવી કાર્યક્રમકાર
| years_active = ૧૯૬૬-૨૦૧૩
| awards = પદ્મશ્રી પુરસ્કાર
| website = {{url|http://www.tarladalal.com}}
}}
'''તરલા દલાલ''' (૩ જૂન ૧૯૩૬ - ૬ નવેમ્બર ૨૦૧૩) ભારતીય રસોઈકળાના નિષ્ણાંત, રસોઈકળાના પુસ્તકના લેખક અને ઘણા બધા રસોઈ શોના આગેવાન (હોસ્ટ) હતા.&lt;ref&gt;રસોડામાં પુરૂષોની સશક્તિકરણ![http://www.deccanherald.com/content/180872/mans-empowerment-kitchen.html]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rendezvous with Tarla Dalal[http://videos.sify.com/with-Tarla-Dalal-SIFY-watch-Rendezvous-watch-klmq4hifgje.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317212433/http://videos.sify.com/with-Tarla-Dalal-SIFY-watch-Rendezvous-watch-klmq4hifgje.html |date=2012-03-17 }}&lt;/ref&gt;

તેમની પ્રથમ રાંધણકળા બુક, ‘ધ પ્લેઝર ઓફ વેજીટેરિયન કુકિંગ’ સૌ પ્રથમ 1974માં પ્રકાશિત થઈ હતી. ત્યાર બાદ તો તેમણે 100 કરતાં વધારે બુક્સ લખી નાખી અને 30 લાખ નકલો કરતાં પણ વધારે નકલોનું વેચાણ થયું. તેઓ સૌથી મોટી ભારતીય ફુડ વેબ સિરીઝ પણ ચલાવતા હતા અને પખવાડિયામાં એક વાર ‘કૂકિંગ એન્ડ મોર’ મેગેઝિન પણ પ્રકાશિત કરતાં હતા. તેમના કુકિંગ શોમાં ‘ધ તરલા દલાલ શો’ અને ‘કૂક ઈટ અપ વિથ તરલા દલાલ’નો સમાવેશ થાય છે.

જો કે તેમણે વિવિધ પ્રકારની રાંધણકળા અને સ્વાસ્થ્યવર્ધક વાનગીઓ વિશે પણ લખ્યું, તેઓ ખાસ તો ભારતીય વાનગીઓમાં કુશળ હતા તેમાં પણ ગુજરાતી અને બંગાળી વાનગીઓમાં. તેમને વર્ષ 2007માં ભારત સરકાર દ્વારા પદ્મ શ્રી થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા જે તેમને રાંધણકળાના ક્ષેત્રમાંની ભારતની સૌથી પહેલી અને એક માત્ર વ્યક્તિ બનાવે છે.&lt;ref&gt;Padma Shri Award[http://pib.nic.in/newsite/erelcontent.aspx?relid=24379]&lt;/ref&gt; તેમને વર્ષ 2005માં ‘ઈન્ડિયન મર્ચન્ટ્સ ચેમ્બર’ દ્વારા ‘વુમન ઓફ ધ યર’ના ખિતાબથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;Biography of Tarla Dalal[http://news.biharprabha.com/2013/11/the-biography-celebrated-indian-chef-tarla-dalal/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131108024247/http://news.biharprabha.com/2013/11/the-biography-celebrated-indian-chef-tarla-dalal/ |date=2013-11-08 }}&lt;/ref&gt;

૬ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ હૃદયહુમલાના કારણે તેમનું અવસાન થયું હતું. &lt;ref&gt;તરલા દલાલ મૃત્યુ પામ્યા.[http://archive.mid-day.com/news/2013/nov/061113-celebrity-chef-tarla-dalal-passes-away-mumbai.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228171104/https://archive.mid-day.com/news/2013/nov/061113-celebrity-chef-tarla-dalal-passes-away-mumbai.htm |date=2019-12-28 }}&lt;/ref&gt;

== કારકિર્દી ==
દલાલે 1966માં રસોઈકળાના વર્ગો લેવાની શરૂઆત તેમના ઘરેથી જ કરી હતી જે 1974માં તેમની પ્રથમ કૂક બુક ‘ધ પ્લેઝર ઓફ વેજીટેરિયન કૂકિંગ’ ના પ્રકાશિત થવા માટે જવાબદાર બન્યું. આ બુકની 1,500,000 જેટલી નકલો વેચાઈ છે. સમય સાથે તેમના પ્રશંસકોનો વર્ગ વધતો જ ગયો અને તે ઘર ઘરમાં જાણીતું નામ બની ગયા અને ગૃહિણીઓ તેમજ રાંધણકળાના નિષ્ણાંતો પોતાની રસોઈને લઈને તેમના નામના સમ ખાવા લાગ્યા હતા. તરલા દલાલના નામ પર લોકોમાં વિદેશી વાનગીઓને રજૂ કરવાનો અને પ્રખ્યાત કરવાનો શ્રેય પણ છે. તેઓએ ધણી બધી વિદેશી માંસાહારી વાનગીઓને જુદી જુદી રીતે શાકાહારી વાનગીઓમાં ફેરવી નાખીને બનાવતા શીખવી. તેમણે રાંધણકળાક્ષેત્રે ક્રાંતિ સર્જી નાખી અને સૌથી વધારે વેચાણ થઈ હોય એવી રસોઈકળાની બુકના લેખક બન્યા. તેમના પુસ્તકોને હિન્દી, ગુજરાતી, મરાઠી, બંગાળી, ડચ અને રશિયન જેવી ભાષાઓમાં અનુવાદ પણ કરવામાં આવ્યો છે. તેમણે કુકિંગ મેગેઝિન પણ પ્રકાશિત કરી હતી. વર્ષ 2007માં તેમણે ‘ટોટલ હેલ્થ સિરિઝ’ નામની કૂક બુક શ્રેણી શરૂ કરી હતી. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.siliconindia.com/shownews/Top_Women_Chefs_in_India-nid-94071-cid-51.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-03-20 |archive-date=2016-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114152941/http://www.siliconindia.com/shownews/Top_Women_Chefs_in_India-nid-94071-cid-51.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

વર્ષ 2000માં તેમની શ્રેણી ‘રેડી-ટૂ-કૂક મિક્સીસ’ અને ‘તરલા દલાલ મિક્સીસ’ આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રેષ્ઠ આહાર લિમિટેડ દ્વારા લેવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.thehindubusinessline.com/2000/04/27/stories/112702c1.htm]&lt;/ref&gt;

== અંગત જીવન ==
તરલા દલાલ અને તેમના પતિ નલીન, જેમનું અવસાન વર્ષ 2005માં થયું, તેઓ ત્રણ બાળકોના માતા-પિતા હતા. વર્ષ 2005થી તેઓ દક્ષિણ મુંબઈના નેપિયન સી રોડના એપાર્ટમેન્ટમાં રહેતા હતા. 6 નવેમ્બર 2013ના રોજ તેમના રહેઠાણે જ હૃદય હુમલો આવતા તેમનું અવસાન થયું હતું. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-07/mumbai/43773479_1_cookbooks-sanjeev-kapoor-home-cooks |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-03-20 |archive-date=2013-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111000448/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-07/mumbai/43773479_1_cookbooks-sanjeev-kapoor-home-cooks |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{અધિકૃત વેબસાઇટ|http://www.tarladalal.com}}

[[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:૧૯૩૬માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૧૩માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>j28uz9hrabftgyk7ascsaqfum2h4049</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બરવાસાગર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80499</id>
    <revision>
      <id>907637</id>
      <parentid>901652</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T06:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3685" sha1="hrseptygtmxvx35acwtgix4m5fn4z71" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું તળાવ
 | name = બરવાસાગર &lt;br /&gt;Barua Sagar Tal
 | image = File:Barwa Sagor Lake in 1882.jpg
 | caption = બરવા સાગર - ૧૮૮૨ના વર્ષમાં
 | image_bathymetry = 
 | caption_bathymetry = 
 | location = બરવા સાગર, [[ઉત્તર પ્રદેશ]]
 | pushpin_map            = India Uttar Pradesh
 | pushpin_map_alt        = 
 | pushpin_label_position = bottom
 | pushpin_map_caption    = ઉત્તર પ્રદેશમાં સ્થાન
 | coords = {{coord|25.368|N|78.748|E|type:waterbody_region:IN|display=inline,title}}
 | type = કુત્રિમ તળાવ
 | inflow = 
 | outflow = 
 | catchment = 
 | basin_countries = ભારત
 | length = 
 | width = 
 | area = 
 | depth = 
 | max-depth = 
 | volume = 
 | residence_time = 
 | shore = 
 | elevation = 
 | islands = 
 | sections = 
 | cities = 
 | frozen = 
}}
'''બરવાસાગર''' એક ઐતિહાસિક સ્થળ છે, જે [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના [[ઝાંસી]] થી ૧૨ માઇલ દક્ષિણ-પૂર્વ બાજુ માનિકપુર રેલમાર્ગ પર આવેલ છે. અહીં એક પ્રાચીન સરોવરના કિનારા પર અને તેની આસપાસ ચંદેલ રાજાઓના સમયની ઘણી સુંદર ઇમારતો છે.

બરવાસાગરમાં [[ઓરછા (મધ્ય પ્રદેશ)|ઓરછા]]ના રાજા ઉદિત સિંહ દ્વારા ૨૬૦ વર્ષ પહેલાં બાંધવામાં આવેલ સરોવર&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://jhansi.nic.in/excurs.html |title=ઝાંસીનું અધિકૃત જાળસ્થળ |publisher=Jhansi.nic.in |date= |access-date=૨૫-૦૮-૨૦૧૫}}&lt;/ref&gt;ની નજીક એક કિલ્લો પણ છે. ચંદેલનરેશો દ્વારા બાંધવામાં ખૂબ જ કલાત્મક મંદિર અથવા જરાયકા મઠ (આશ્રમ) પણ અહીંમા સુંદર સ્મારકો છે. મંદિરની બાહ્ય દિવાલો પર વિવિધ મૂર્તિકામ અને અલંકારણો પ્રદર્શિત કરવામાં આવેલ છે. હકીકતમાં ચંદેલ રાજપૂતોના સમયકાળનાં આ મંદિર સ્થાપ્ત્યની દૃષ્ટિએ ખૂબ જ ઉચ્ચ કોટિનાં છે.આ મંદિર ઉપરાંત વધારાના ઘુઘુજા મઠ અને અનેક મંદિરોના અવશેષો પણ ચંદેલકાલીન સ્થાપત્ય ધરોહર છે.

== સંદર્ભો ==
{{reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
*[https://web.archive.org/web/20160303211821/http://india.bizhat.com/madhya_pradesh_forts.html મધ્ય પ્રદેશના કિલ્લાઓ]
*[http://www.mustseeindia.com/Jhansi-Barua-Sagar/attraction/11047 મસ્ટ સી ઈન્ડિયા]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302012016/http://www.mustseeindia.com/Jhansi-Barua-Sagar/attraction/11047 |date=2013-03-02 }}
*[http://jhansi.nic.in/excurs.html ઝાંસીનું અધિકૃત જાળસ્થળ]

[[શ્રેણી:ઉત્તર પ્રદેશ]]
[[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]]</text>
      <sha1>hrseptygtmxvx35acwtgix4m5fn4z71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>અન્નપૂર્ણા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80781</id>
    <revision>
      <id>907601</id>
      <parentid>906883</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T19:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9012" sha1="qlt0bkztmhg4dwkfg55dohyne424622" xml:space="preserve">{{Infobox deity
| type         = હિંદુ
| name         = અન્નપૂર્ણા
| deity_of     = અન્ન
| member_of    = 
| image        = Annapurna devi.jpg
| alt          = &lt;!-- for alternate text of the title image per [[WP:ALT]] --&gt;
| caption      = [[શંકર]] ભગવાનને ભોજન આપી રહેલા મા અન્નપૂર્ણા
| other_names  = 
| avatar_birth = 
| avatar_end   =
| affiliation  = [[પાર્વતી]]નું સ્વરૂપ
| cult_center  = &lt;!-- or | cult_centre = --&gt;
| abode        = [[વારાણસી|કાશીક્ષેત્ર]]
| planet       = &lt;!-- or | world = --&gt;
| mantra       = 
| mantra benefits =
| weapon       = &lt;!-- or | weapons = --&gt;
| battles      = 
| artifacts    = &lt;!-- or | artefacts = --&gt;
| animals      = 
| symbol       = &lt;!-- or | symbols = --&gt;
| adherents    =
| height       = 
| age          = 
| tree         =
| day          = 
| color        = &lt;!-- or | colour = --&gt;
| number       = 
| consort      = [[શિવ]]
| parents      = 
| siblings     = 
| offspring    = &lt;!-- or | children = --&gt;
| predecessor  =
| successor    =
| army         =
| mount        = 
| texts        = 
| gender       =
| region       = [[ગુજરાત]], [[રાજસ્થાન]] અને [[ભારત]]ના મોટાભાગના રાજ્યો
| ethnic_group = 
| festivals    = 
| nirvana      =
}}
'''અન્નપૂર્ણા માતા''' [[હિંદુ ધર્મ|સનાતન ધર્મ]]ની એક દેવી છે. પુરાણોમાં તેમનું વર્ણન છે તે મુજબ અન્નપૂર્ણા માતાએ શંકર ભગવાનને ભોજન કરાવ્યું હતું. અન્નપૂર્ણા માતાને અન્ન પૂરૂં પાડનારી દેવી માનવામાં આવે છે. અન્ન ઓછું થાય નહિ અને જોઇએ તેટલી ભરપૂરતા રહે એવું કરનારી માતા એ અન્નપૂર્ણા માતા.&lt;ref name=&quot;ભગોમં&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.bhagvadgomandal.com/index.php?action=dictionary&amp;sitem=અન્નપૂર્ણા&amp;type=1&amp;page=0|title= અન્નપૂર્ણા|author= [[મહારાજા ભગવતસિંહજી]]|date= ૧૯૫૫|work= શબ્દકોશ|publisher= www.bhagvadgomandal.com/|access-date= ૩૧ માર્ચ ૨૦૧૭|archive-url= https://web.archive.org/web/20190818194920/http://www.bhagvadgomandal.com/index.php?action=dictionary&amp;sitem=%E0%AA%85%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%AA%E0%AB%82%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A3%E0%AA%BE&amp;type=1&amp;page=0|archive-date= 2019-08-18|url-status= dead }}&lt;/ref&gt;. મોટા જમણની રસોઇ આગળ કેટલાક શ્રદ્ધાળુ તે ખૂટે નહિ તે માટે ‘અન્નપૂર્ણા’નો પાઠ કરાવે અથવા તેના નામનો ઘીનો દીવો બાળે છે&lt;ref name=&quot;ભગોમં&quot; /&gt;. [[આદિ શંકરાચાર્ય]]એ મા અન્નપૂર્ણાની સ્તુતિમાં અન્નપૂર્ણા સ્તોત્ર રચ્યું છે.

==મંદિરો==
અન્નપૂર્ણા માતા મૂળ [[વારાણસી|કાશીક્ષેત્ર]]માં વસતા હોવાનું માનવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;ભગોમં&quot; /&gt; આ કારણે તેમનું એક [[અન્નપૂર્ણા મંદિર, વારાણસી|ભવ્ય મંદિર]] [[વારાણસી]]માં આવેલું છે. આ ઉપરાંત ગુજરાતમાં ઘણા બધા શહેરો અને ગામોમાં અન્નપૂર્ણા માતાનાં મંદિરો આવેલાં છે, જે પૈકીનું એક [[અમદાવાદ]]ના રાયપુર વિસ્તારમાં પીપરડીની પોળમાં આવેલું છે. આ મંદિરમાં દર્શન કરવા માટે અન્નપૂર્ણા વ્રતના દિવસો દરમ્યાન ખૂબ જ ભીડ રહે છે.

==વ્રત==
દર વર્ષે ગુજરાતી પંચાંગ પ્રમાણે [[માગશર સુદ ૬|માગશર સુદ છઠ]]ના દિવસથી અન્નપૂર્ણા માતાજીનાં વ્રતનો પ્રારંભ થાય છે જે ૨૧ દિવસ સુધી ચાલે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://sandesh.com/%E0%AA%85%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%A8%E0%AA%AA%E0%AB%82%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A3%E0%AA%BE-%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AA%BE-%E0%AB%A8%E0%AB%A7-%E0%AA%A6%E0%AA%BF%E0%AA%B5/ | title=અન્નપૂર્ણા માતાના ૨૧ દિવસીય વ્રતનો પ્રારંભ | publisher=[[સંદેશ (અખબાર)]] | work=સમાચાર | date=૫ ડિસેમ્બર ૨૦૧૬ | access-date=૩૧ માર્ચ ૨૦૧૭}}&lt;/ref&gt; મોટેભાગે મહિલાઓ આ વ્રત કરતી હોય છે જેમાં ૨૧ દિવસના ઉપવાસ અથવા એકવાર જમીને માતાનું તપ કરવામાં આવે છે. એની પાછળ ભાવના એવી હોય છે કે માતા રાજી થઈને વ્રત કરનારનાં ઘરમાં અન્નના ભંડાર ભરેલા રાખે.

==અન્નપૂર્ણા યોજના==
વર્ષ ૨૦૧૬માં [[ગુજરાત વિધાનસભા|ગુજરાત સરકાર]]ના તત્કાલિન [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|મુખ્યમંત્રી]] શ્રીમતી [[આનંદીબેન પટેલ|આનંદીબેન પટેલે]] અન્નપૂર્ણા યોજનાની શરૂઆત કરી હતી. આ યોજના હેઠળ જરૂરિયાતમંદ લોકોને ૨ રૂપિયે કિલો [[ઘઉં]] અને ૩ રૂપિયે કિલો [[ડાંગર|ચોખા]] આપવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://chitralekha.com/breaking-news/annapurna-yojana-for-gujarat/ | title=માઁ-અન્નપૂર્ણા યોજનાનો પ્રારંભઃ રૂ.2માં કિલો ઘઉં અને રૂ.3માં કિલો ચોખા મળશે | publisher=[[ચિત્રલેખા]] | work=સમાચાર | date=૬ એપ્રિલ ૨૦૧૬ | access-date=૩૧ માર્ચ ૨૦૧૭ }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; યોજનાના પ્રારંભિક અંદાજ મુજબ આ યોજના હેઠળ [[ગુજરાત]] રાજ્યમાં ૩ કરોડ ૮ર લાખ નાગરિકોને રાહત દરે અનાજ મળશે. આ યોજનામાં ૬૫ વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના નિરાધાર વૃધ્ધો કે જેઓ રાષ્ટ્રિય નિરાધાર વૃધ્ધો માટેની પેન્‍શન યોજના હેઠળ પેન્‍શન મળવાપાત્ર હોય પરંતુ પેન્‍શન મળતું નથી તેવા નાગરિકોને માસિક ૧૦ કી.ગ્રા. અનાજ વિનામૂલ્યે આપવામાં આવે છે. આ યોજના હેઠળ વર્ષ ૨૦૧૫-૧૬ માં સરેરાશ ૮૩૪ મે.ટન ઘઉંના જથ્થાનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://gscscl.gujarat.gov.in/annapurna-scheme-guj.htm | title=અન્નપૂર્ણા યોજના | publisher=ગુજરાત રાજ્ય નાગરિક પુરવઠા નિગમ લિ. | access-date=૩૧ માર્ચ ૨૦૧૭ | archive-url=https://web.archive.org/web/20191014164531/https://gscscl.gujarat.gov.in/annapurna-scheme-guj.htm | archive-date=2019-10-14 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==આ પણ જુઓ==
* [[:sa:ws:अन्नपूर्णास्तोत्रम्|સંસ્કૃત વિકિસ્રોત પર અન્નપૂર્ણા સ્તોત્ર]]

{{સંદર્ભો}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:દેવી દેવતા]]</text>
      <sha1>qlt0bkztmhg4dwkfg55dohyne424622</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બ્રસેલ્સ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81908</id>
    <revision>
      <id>907640</id>
      <parentid>853240</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9467" sha1="s0zvj94v3534u223niat2y4dytwyfuu" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name=બ્રસેલ્સ
|official_name={{Unbulleted list| બ્રસેલ્સ રાજધાની ક્ષેત્ર | ''Région de Bruxelles-Capitale'' | ''Brussels Hoofdstedelijk Gewest'' }}|native_name={{Unbulleted list| {{lang|fr|Bruxelles}} | {{lang|nl|Brussel}} }}
|settlement_type=બેલ્જિયમનું ક્ષેત્ર
|image_skyline=TE-Collage Brussels.png
|image_size=250px
|imagesize=250px
|image_caption=બ્રસેલ્સ શહેરનાં અલગ-અલગ રૂપો
|image_flag=Flag of the Brussels-Capital Region (1991–2015).svg
|image_blank_emblem=Belgium brussels iris.svg
|flag_size=125px
|flag_link=Flag of the Brussels-Capital Region
|blank_emblem_type=Emblem
|image_map=Brussels in Belgium and the European Union.svg
|mapsize=250px
|map_caption={{map_caption |location_color=red |region=यूरोपीय संघ |region_color=light brown |subregion=[[बेल्जियम]] |subregion_color=brown |legend=}}
|latd=50|longd=4|latm=51|latNS=N|longm=21|longEW=E|lats=0|longs=0
|nickname=યુરોપની રાજધાની&lt;ref&gt;{{cite web|title=Brussels |url=http://www.city-data.com/world-cities/Brussels-Introduction.html |publisher=City-Data.com |access-date=૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮}}&lt;/ref&gt; વિનોદી શહેર &lt;ref&gt;{{cite web|title=Cheap flights to Brussels|url=http://www.easyjet.com/en/cheap-flights/brussels|publisher=Easyjet|access-date=૧ જુન ૨૦૧૦|archive-date=2013-07-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6HyZXezge?url=http://www.easyjet.com/en/cheap-flights/belgium/brussels|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|population_total={{Metadata Population BE|04000}}
|subdivision_name=[[બેલ્જિયમ]]
|coordinates_region=BE
|subdivision_type=દેશ
|established_title=Settled
|established_date=c. 580
|established_title1=Founded
|established_date1=979
|established_title2=[[Communities, regions and language areas of Belgium#Regions|Region]]
|established_date2=૧૮ જુન ૧૯૮૯
|leader_name=ચાર્લ્સ પિક્વે (૨૦૦૪–)
|leader_name1=જિન ક્લેમેંટ (૨૦૧૦–)
|leader_name2=એરિક થોમસ
|leader_title=મંત્રી-પ્રધાનમંત્રી
|leader_title1=ગવર્નર
|leader_title2=રાષ્ટ્રપતિ
|area_total_km2=161.38
|area_total_sq_mi=62.2
|total_type=Region
|population_metro=1,830,000
|elevation_m=13
|elevation_ft=43
|population_as_of={{Metadata Population BE||STAND}}
|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;r-pop&quot;&gt;{{Metadata Population BE||QUELLE}}&lt;/ref&gt;
|population_density_km2=7,025
|population_density_sq_mi=16,857
|timezone=મધ્ય યુરોપિયન સમય
|utc_offset=+૧
|timezone_DST=મધ્ય યુરોપિયન સમય
|utc_offset_DST=+૨
|postal_code_type=ISO 3166-2:BE/ISO 3166
|postal_code=BE-BRU
|website=[http://www.brussels.irisnet.be/ www.brussels.irisnet.be]
}}
'''બ્રસેલ્સ''' [[યુરોપ]] ખંડમાં આવેલ એક શહેર છે, જેને સત્તાવાર રીતે '''બ્રસેલ્સ ક્ષેત્ર''' અથવા '''બ્રસેલ્સ-રાજધાની ક્ષેત્ર''' કહેવામાં આવે છે&lt;ref name=&quot;Belgian Constitution&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.dekamer.be/kvvcr/pdf_sections/publications/constitution/grondwetEN.pdf|title=The Belgian Constitution (English version)|date=જાન્યુઆરી ૨૦૦૯|publisher=Belgian House of Representatives|format=PDF|access-date=૫ જુન ૨૦૦૯|quote=Article 3: [[Belgium]] comprises three Regions: the Flemish Region, the Walloon Region and the '''Brussels Region'''. Article 4: Belgium comprises four linguistic regions: the Dutch-speaking region, the French speaking region, the bilingual region of '''Brussels-Capital''' and the German-speaking region.|archive-date=2011-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706134014/http://www.dekamer.be/kvvcr/pdf_sections/publications/constitution/grondwetEN.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIRB-creation&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bruxelles.irisnet.be/en/region/region_de_bruxelles-capitale/creation.shtml|title=Brussels-Capital Region: Creation|year=૨૦૦૯|publisher=''Centre d'Informatique pour la Région Bruxelloise'' (Brussels Regional Informatics Center)|access-date=૫ જુન ૨૦૦૯|quote=Since ૧૮ જુન ૧૯૮૯, the date of the first regional elections, the '''Brussels-Capital Region''' has been an autonomous region comparable to the Flemish and Walloon Regions.|archive-date=2009-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090429213057/http://www.bruxelles.irisnet.be/en/region/region_de_bruxelles-capitale/creation.shtml|url-status=dead}} (All text and all but one graphic show the English name as '''Brussels-Capital Region'''.)&lt;/ref&gt;, [[બેલ્જિયમ]][[ દેશ]]&lt;nowiki/&gt;ની રાજધાની અને યુરોપિયન યુનિયનની માનદ રાજધાની છે. તે ૧૯ મહાનગરપાલિકાઓ સહિત બેલ્જિયમનું સૌથી મોટું શહેર છે.&lt;ref name=&quot;EU capital talk&quot;&gt;It is the ''de facto'' EU capital as it hosts all major political institutions—though Parliament formally votes in Strasbourg, most political work is carried out in Brussels—and as such is considered the capital by definition. However, it should be noted that it is not formally declared in that language, though its position is spelled out in the Treaty of Amsterdam. See [//hi.wikipedia.org/wiki/ब्रुसेल्स#European_Union the section dedicated to this issue].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.brussels.org/|title=Welcome to Brussels|publisher=Brussels.org|access-date=૫ જુલાઈ ૨૦૦૯}}&lt;/ref&gt;

બ્રસેલ્સની સ્થાપના ૧૦મી સદીના કિલ્લા નગરના રૂપમાં થઈ હતી, જેની ચર્લિમગનના એક વંશજ દ્વારા સ્થાપના કરવામાં આવી હતી અને તેમાં દસ લાખ કરતાં વધુ રહેવાસીઓ હતા.&lt;ref name=&quot;History&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.brussels.org/history/|title=History of Brussels|publisher=Brussels.org|access-date=૨૯ જુન ૨૦૧૦|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203233825/http://www.brussels.info/history/|archive-date=2013-12-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BelMun2008&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090126165629/http://statbel.fgov.be/downloads/pop200801com.xls Statistics Belgium; ''Population de droit par commune au 1 janvier 2008'' ('''excel-file''')] Population of all municipalities in Belgium, as of ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮. Retrieved on ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮. {{Dead link|date=એપ્રિલ ૨૦૧૦}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BelMetr&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20081029020131/http://www.statbel.fgov.be/pub/d0/p009n014_nl.pdf Statistics Belgium; ''De Belgische Stadsgewesten 2001'' ('''pdf-file''')] Definitions of metropolitan areas in Belgium. The metropolitan area of Brussels is divided into three levels. First, the central agglomeration (''geoperationaliseerde agglomeratie'') with 1,451,047 inhabitants (2008-01-01, adjusted to municipal borders). Adding the closest surroundings (''banlieue'') gives a total of 1,831,496. And, including the outer commuter zone (''forensenwoonzone'') the population is 2,676,701. Retrieved on ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮. {{Dead link|date=એપ્રિલ ૨૦૧૦}}&lt;/ref&gt; [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]]&lt;nowiki/&gt;ના અંત પછી બ્રસેલ્સ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિ માટેનું મુખ્ય કેન્દ્રીય બિંદુ રહ્યું છે. અહીં યુરોપિયન યુનિયનની મુખ્ય ઈમારતો&lt;ref name=&quot;12010E/PRO/06&quot;&gt;{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/JOHtml.do?uri=OJ:C:2010:083:SOM:EN:HTML|title=Protocol (No 6) on the location of the seats of the institutions and of certain bodies, offices, agencies and departments of the European Union, Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union, OJ C 83, 30.3.2010, p. 265–265|publisher=EUR-Lex|date=૩૦ માર્ચ ૨૦૧૦|access-date=૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૦}}&lt;/ref&gt; સાથે સાથે ઉત્તર એટલાન્ટિક સંધિ સંગઠન (નાટો)નું મુખ્ય મથક પણ છે.&lt;ref name=&quot;BBC Belgium&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/999709.stm|title=Europe &amp;#124; Country profiles &amp;#124; Country profile: Belgium|date=૧૪ જુન ૨૦૧૦|publisher=બીબીસી ન્યુઝ|access-date=૨૯ જુન ૨૦૧૦}}&lt;/ref&gt;

[[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|center|European Commission (Brussels)]]

== સંદર્ભો ==
{{સંદર્ભયાદી}}

[[શ્રેણી:યુરોપનાં શહેરો]]
[[શ્રેણી:રાજધાની]]</text>
      <sha1>s0zvj94v3534u223niat2y4dytwyfuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>રાણીજી કી બાવડી, બુંદી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82516</id>
    <revision>
      <id>907656</id>
      <parentid>904642</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3909" sha1="r5doz2xvm0v8qsv40aofmnuenegphxb" xml:space="preserve">[[ચિત્ર:Rani_ji_ki_Baori_Bundi.jpg|thumb|રાણીજી કી બાવડી  - રાણીની વાવ, બુંદી]]

'''રાણીજી કી બાવડી''', એટલે કે &quot;રાણીની વાવ&quot; એ નોંધનીય ઐતિહાસિક [[વાવ]] છે, કે જે [[ભારત]] દેશના [[રાજસ્થાન]] રાજ્યના [[બુંદી જિલ્લો|બુંદી જિલ્લા]]ના મુખ્યમથક [[બુંદી (શહેર)|બુંદી]] નગર ખાતે આવેલ છે. તેનું નિર્માણ ઈ. સ. ૧૬૯૯માં બુંદીના મહારાજા ''રાવ રાજા અનિરુદ્ધસિંહ''ની યુવા રાણી નાથાવતીજી દ્વારા કરાવવામાં આવ્યું હતું. આ ઈમારત ૪૬ મીટર ઊંડી પગથિયાવાળી વાવ છે, જે તેના થાંભલાઓ પર શાનદાર પર કોતરણી તેમ જ એક ઉચ્ચ કમાનવાળું દ્વાર ધરાવે છે. આ એક બહુમજલા માળખું છે, જેની સાથે પૂજા સ્થાનો દરેક મજલા પર આવેલ છે.
આ વાવ એક સાંકડું પ્રવેશ દ્વાર ધરાવે છે, જેના પર ચાર થાંભલા ચિહ્નિત છે. સાથે પથ્થરની હાથીની મૂર્તિઓ છે કે જેના ચહેરા એકબીજા સામે છે. ગોખયુક્ત તમામ પગથિયાં ૪૬ મીટર ઊંડાઈ ધરાવતી રાણીજી કી બાવડીની ઈમારતને સજાવે છે, જે બુંદી નગરની સૌથી મોટી વાવ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત છે. 
બાવડી એટલે કે વાવ એ મધ્યયુગીન બુંદી શહેરનું એક નોંધપાત્ર સામાજિક નિર્માણકાર્ય હતું, કારણ કે તેમણે તેમની જનતા માટે આ કામ કર્યું હતું. રાણીજી કી બાવડી તેના સ્તંભો પર શાનદાર કોતરણી અને એક ઉચ્ચ કમાનવાળું દ્વાર ધરાવે છે.

આ બાવડી બુંદીના મહારાવ રાજા બુધસિંહના પુત્રના શાસન દરમિયાન ઈ. સ. ૧૬૯૫ થી ઈ. સ. ૧૭૨૯ ના સમયગાળામાં બાંધવામાં આવી હતી.

== સંદર્ભો ==
* રાણીની વાવ, બુંદી – [https://web.archive.org/web/20171109013105/http://jatinchhabra.com/raniji-ki-baori-in-bundi/ રાણીજી કી બાવડી]
* [https://www.flickr.com/photos/celeste33/2443881543/ રાણીજી કી બાવડી - ચિત્રદર્શન]
* [http://tdil.mit.gov.in/e_tourism_cdac/tourism1/MIT_E_TOURISM_BUNDI.HTML રાણીજી કી બાવડી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173024/http://tdil.mit.gov.in/e_tourism_cdac/tourism1/MIT_E_TOURISM_BUNDI.HTML |date=2016-03-03 }}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [https://web.archive.org/web/20171109013105/http://jatinchhabra.com/raniji-ki-baori-in-bundi/ રાણીજી કી બાવડી]

[[શ્રેણી:રાજસ્થાનનો ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]]</text>
      <sha1>r5doz2xvm0v8qsv40aofmnuenegphxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>તાડકા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85459</id>
    <revision>
      <id>907655</id>
      <parentid>907586</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <comment>મૃત કડીઓ દૂર કરી</comment>
      <origin>907655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5319" sha1="hxmwrwzuvl7x8di8mw3dkfsbr3skut0" xml:space="preserve">{{Infobox character
|image=Taraka Ramayana.jpg
|alt=તાડકા
|caption=રામ દ્વારા તાડકા વધ
|spouse=સુંદ
|children=મારીચ, સુબાહુ
}}
'''તાડકા''' અથવા '''તાટકા''' [[રામાયણ]]નું એક પાત્ર છે. એ મૂળ તો એક યક્ષ રાજકુમારી હતી જે પાછળથી રાક્ષસી બની હતી. પુત્ર પ્રાપ્તિ માટે એના પિતા, યક્ષરાજ સુકેતુએ તપસ્યા કરી હતી. સુકેતુએ પુત્રની ઈચ્છા કરી હતી પણ બ્રહ્માએ તેમને શક્તિશાળી અને સુંદર કન્યા આપી. તે સુંદર રાજકુમારીના લગ્ન સુંદ નામના એક અસુર રાજા સાથે થયા. તેના થકી તેને બે પુત્રો મરિચ અને સુબાહુ જન્મ્યા. 

== કથા ==
જ્યારે [[અગસ્ત્ય]] ઋષિએ તાડકાના પતિ, અસુર સુંદને મૃત્યુનો શ્રાપ આપ્યો ત્યારે તાડકા તેના પુત્ર સુબાહુની સહાયતા વડે પ્રતિશોધ લેવાનો નિર્ણય કર્યો અને તોડ ફોડ શરૂ કરી. આને કારણે ઋષિ તે બંને પર ક્રોધિત થયા. ઋષિએ તે બંનેને શ્રાપ આપ્યો કે તેમના સુંદર રૂપનો નાશ થશે અને તેઓ કદરૂપી રાક્ષસી પ્રાણી જેવા દેખાશે. આ શાપના પ્રભાવથી તાડકા એક માનવ ભક્ષી કદરૂપી પ્રાણીમાં ફેરવાઈ ગઈ. શ્રાપ મળ્યા પછી તાડકા મલાજા ને કરુશ નજીક આવેલા જંગલમાં ગંગા અને શરયુ નદીના સંગમ પાસે રહેવા લાગી. આ જંગલ તાડકાના જંગલ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું. જે તે જંગલમાં જતું તેને તે ભસ્મ કરી દેતી. આથી લોકોમાં અત્યંત ભય ફેલાયો. 

બદલો લેવા માટે તાડકા અને તેનો પુત્ર સુબાહુ ઋષિ મુનિઓને ત્રાસ દેવા લાગ્યા. જ્યાં પણ [[યજ્ઞ]] થતો હોય ત્યાં માંસ લોહી આદિ વર્ષાવતા. વિશ્વામિત્ર પણ તાડકાના ત્રાસવાદનો ભોગ બન્યા હતા. આ ત્રાસ અસહ્ય બનતાં વિશ્વામિત્રે કોશલના મહારાજા દશરથની સહાય માગી. રાજાએ તેમની સહાય માટે તેમના ૧૬ વર્ષના બે પુત્રો [[રામ]] અને [[લક્ષ્મણ]]ને યજ્ઞ તથા વિશ્વામિત્રના રક્ષણ માટે મોકલ્યા. 

વિશ્વામિત્ર રામ અને લક્ષ્મણને લઈ તાડકાના જંગલમાં આવ્યા અને તેમણે રામને તાડકાનો વધ કરી તે જંગલને ત્રાસ મુક્ત કરવાની આજ્ઞા આપી. તાડકા સ્ત્રી હોવાથી તેનો વધ કરતા રામ પ્રથમ તો ખચકાયા. તેમણે તડકાના હાથ કાપી નાખ્યા જેથી તે કોઈને વધુ હાનિઓ ન પહોંચાડી શકે. પોતાની આસૂરી શક્તિઓ વાપરીને અદ્રશ્ય રૂપે તેણે હમલા ચાલુ રાખ્યા. વિશ્વામિત્રે રામને સલાહ આપી કે તેમણે પોતાના સ્ત્રી હત્યા ન કરવાના નિયમો કે આદર્શો થી ઉપર વટ જઈ પોતાના કર્તવ્યોનું પાલન કરવું જોઈએ. રામે તીર ચલાવી તાડકાના હૃદયને વીંધી નાખ્યું. તાડકા વધ થતાં રામને વિશ્વામિત્ર તથા યજ્ઞ શાળામાં આવેલા સર્વ ઋષિ મુનિઓએ આશીર્વાદ આપ્યા. 

== સંદર્ભ ==

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://mythfolklore.net/india/encyclopedia/taraka.htm તાડકા]

{{રામાયણ}}</text>
      <sha1>hxmwrwzuvl7x8di8mw3dkfsbr3skut0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ગોલ્ડન ગેટ સેતુ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90212</id>
    <revision>
      <id>907620</id>
      <parentid>901606</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T01:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6063" sha1="fyw35hu11go46zirvscfcwhc61zop6u" xml:space="preserve">[[ચિત્ર:GoldenGateBridge-001.jpg|left|ગોલ્ડન ગેટ સેતુ|thumb]]
{{Infobox bridge|bridge_name=ગોલ્ડન ગેટ બ્રિજ|image=Ggb_by_night.jpg|coordinates={{coord|37|49|11|N|122|28|43|W|region:US-CA_type:landmark}}|carries=૬ માર્ગીય, પગપાળા, સાયકલ|crosses=ગોલ્ડન ગેટ|locale=સાન ફ્રાન્સિસ્કો, [[કેલિફોર્નિયા]] તથા મરીન કાઉન્ટી, કેલીફોર્નિયા|also_known_as=કૂલ ટ્રેન|maint=ગોલ્ડન ગેટ, હાઇવે એન્ડ ટ્રાન્સપોર્ટ ડિસ્ટ્રીક્ટ|design=સસ્પેંશન, ટ્રસ આર્ક, ટઅસ કોઝવેઝ|length={{convert|8981|ft|m|0}}|width=90 ફીટ (27 મીટર)|height=746 ફીટ (227 મીટર)|mainspan={{convert|4200|ft|m|0}}|clearance={{convert|14|ft|m|1}} ટોલ દરવાજા પાસે|below={{convert|220|ft|m|0}} આશરે ઉચ્ચ શૃંગ પર|open=[[મે ૨૭|૨૭ મે]], [[૧૯૩૭]]|traffic=118,000&lt;ref name=calrpt2006&gt;http://www.dot.ca.gov/hq/traffops/saferesr/trafdata/truck2006final.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121015414/http://www.dot.ca.gov/hq/traffops/saferesr/trafdata/truck2006final.pdf |date=2010-11-21 }} Annual Average Daily Truck Traffic on the California State Highway System, 2006, p.169&lt;/ref&gt;|toll=[[યુ એસ ડોલર|US$]]6.00 (સાઉથબાઉન્ડ) ([[યુ એસ ડોલર|US$]]5.00)|map_image=San_Francisco_Bay_Bridges_map_en.svg|map_width=180px}}

'''ગોલ્ડન ગેટ બ્રિજ''' [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુએસએ]]&lt;nowiki/&gt;ના સાન ફ્રાન્સિસ્કો શહેર પાસેની સાન ફ્રાન્સિસ્કો ખાડીના બંને કાંઠાઓને એકબીજા સાથે જોડતો એક ઝૂલા સેતુ (સસ્પેન્શન બ્રિજ) છે. આ સેતુ અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. ૧૦૧ અને રાજ્ય માર્ગ ૧ના વહીવટ હેઠળ છે. વર્ષ ૧૯૩૭ના સમયમાં જ્યારે આ સેતુનું નિર્માણ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું, તે સમયે વિશ્વનો સૌથી લાંબો ઝૂલો પૂલ હતો તેમ જ આ સેતુ સાન ફ્રાન્સિસ્કો અને [[કેલિફોર્નિયા]] બંને માટે આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતીક ચિન્હ બની ગયું હતું.

ગોલ્ડન ગેટ સેતુ આજે પણ ઈજનેરી અને સ્થાપ્ત્ય ઉપલબ્ધી તરીકે આદર્શ ઉદાહરણરૂપ છે. ૫ વર્ષ સુધી ચાલેલા નિર્માણ પછી ૨૭મી મેના દિવસે ૧૯૩૭ના સમયમાં તેને ખુલ્લો મુકાયો હતો. આ સેતુ પર પગપાળા ચાલવા માટે, સાઈકલ માટે અલગ તથા વાહનો માટે ૬ માર્ગ (લેન) અલગથી નક્કી કરાયેલ છે. આ સેતુને પ્રથમ દિવસે સામાન્ય લોકોની મુલાકાત માટે ખુલ્લો મુકવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે બે લાખ લોકો સેતુ પર હાજર રહ્યા હતા. બીજા દિવસે (૨૮ મે)ના રોજ વાહનોનું પરિવહન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. બ્રિજની યોજના ૧૮૭૨માં બનાવવામા આવી હતી, પરંતુ નિર્માણ ૫ જાન્યુઆરી, ૧૯૩૩માં શરુ કરવામાં આવ્યું હતું&lt;ref name=&quot;db&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-MAT-latest-div-news-044016-1956225-NOR.html|title=માત્ર પાંચ વર્ષમાં બન્યો હતો 2.7 કિમી લાંબો ગોલ્ડન ગેટ બ્રિજ
|date= ૨૭ મે ૨૦૧૫ |publisher= [[દિવ્ય ભાસ્કર]]|access-date=૨૮ માર્ચ ૨૦૧૮}}&lt;/ref&gt;.

== સંદર્ભો ==
{{reflist}}
* Tad Friend: [https://web.archive.org/web/20140606234505/http://www.newyorker.com/fact/content/articles/031013fa_fact ''Jumpers: The fatal grandeur of the Golden Gate Bridge''], The New Yorker, October 13, 2003 v79 i30 page 48
* &quot;[http://www.vibrationdata.com/golden.htm Golden Gate Bridge Natural Frequencies]&quot;, ''Vibrationdata.com'', April 5, 2006
* Eric Steel: ''The Bridge,'' a 2006 documentary film regarding suicides occurring at the Golden Gate Bridge.

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://www.goldengate.org/ Golden Gate Bridge] અધિકૃત જાળ સ્થળ
* {{DMOZ|/Regional/North_America/United_States/California/Metro_Areas/San_Francisco_Bay_Area/Travel_and_Tourism/Attractions/Golden_Gate_Bridge/|Golden Gate Bridge}}

* [https://web.archive.org/web/20150903225337/http://sflib1.sfpl.org:82/search~S0/?searchtype=X&amp;searcharg=%22Bridges+--+Golden+Gate%22+&amp;sortdropdown=-&amp;SORT=D&amp;extended=0&amp;SUBMIT=Search&amp;searchlimits=&amp;searchorigarg=X%22s%3ABridges%22+--+Golden+Gate+%26SORT%3DD Images of the Golden Gate Bridge]&quot; from San Francisco Public Library's Historical Photograph database]

[[શ્રેણી:અમેરિકા]]
[[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]]</text>
      <sha1>fyw35hu11go46zirvscfcwhc61zop6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>વઢવાણા તળાવ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102317</id>
    <revision>
      <id>907658</id>
      <parentid>899587</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4307" sha1="pxmloypowft4eeyzy98m4t0s0f5nz98" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું તળાવ
 | name = વઢવાણા તળાવ
 | coordinates = {{coord|22.1699012|N|73.4909751|E}}
 | image = Vadhavana Bird Sanctuary-1.jpg
 | caption = વઢવાણા જળાશય
 | image_bathymetry = 
 | caption_bathymetry = 
 | location = [[વઢવાણા (તા. ડભોઇ)|વઢવાણા]], [[ડભોઇ તાલુકો]], ગુજરાત રાજ્ય
 | coords = 
 | type = [[તળાવ]]
 | salinity= નથી. પીવાલાયક પાણી.
 | inflow = 
 | outflow = 
 | catchment = 
 | basin_countries = ભારત
 | length = 
 | width = 
 | area = 
 | depth = 
 | max-depth =
 | volume = 
 | residence_time = 
 | shore = 
 | elevation = 
 | islands = 
 | islands_category = 
 | sections = 
 | cities = 
 | frozen = 
}}
[[File:Vadhavana Bird Sanctuary.jpg|thumb|વઢવાણા પક્ષી અભયારણ્ય]]
&lt;mapframe text=&quot;વઢવાણા તળાવ અને તેની આસપાસનો નકશો.&quot; latitude=&quot;22.1699012&quot; longitude=&quot;73.4909751&quot; zoom=&quot;13&quot; width=&quot;300&quot; height=&quot;300&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;gu&quot;&gt;&lt;/mapframe&gt;
'''વઢવાણા તળાવ''' [[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા જિલ્લા]]ના [[ડભોઇ તાલુકો|ડભોઈ તાલુકા]]ના [[વઢવાણા (તા. ડભોઇ)|વઢવાણા]] પાસે આવેલું એક તળાવ છે જે પક્ષી અભયારણ્ય તેમજ [[રામસર સંમેલન|રામસર સ્થળ]] પણ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-10-05|title=વડોદરા: વઢવાણા તળાવનો Ramsar સાઇટમાં સમાવેશ, શિયાળામાં જોવા મળશે 250 જાતના પક્ષી|url=https://gujarati.news18.com/news/madhya-gujarat/vadodara-wadhwana-lake-is-now-introduced-as-a-ramsar-site-250-species-of-birds-used-to-stay-in-winter-jm-local18-1139425.html|access-date=2022-03-27|website=News18 Gujarati|language=gu|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123103833/https://gujarati.news18.com/news/madhya-gujarat/vadodara-wadhwana-lake-is-now-introduced-as-a-ramsar-site-250-species-of-birds-used-to-stay-in-winter-jm-local18-1139425.html|archive-date=2022-01-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ડભોઇ શહેરના નાંદોદી દરવાજાથી [[સંખેડા]] તરફ જતા રસ્તા પર ડાબી તરફ આ તળાવ આવેલું છે. ડભોઈથી [[બોડેલી]] જતા રસ્તા એસ.એચ.૧૧ પરથી જતા આ તળાવ જમણી તરફ આવે છે. અંદાજે ૧૦૦ વર્ષ પહેલા સિંચાઈના હેતુથી વડોદરાના રાજવી [[મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજા|મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજાએ]] આ તળાવનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. ૧૦.૩૮ ચોરસ કિમી વિસ્તારમાં પથરાયેલ આ તળાવનું પાણી પાંચ કેનાલો દ્વારા ૨૨ ગામોના ૧૭૦૦૦ હેક્ટર વિસ્તારમાં સિંચાઈ માટે પૂરું પાડવામાં આવે છે. અહીં દર વર્ષે દેશવિદેશથી ઓક્ટોબરથી ફેબ્રુઆરી દરમિયાન ૨૦૦ થી વધુ જાતના હજારો યાયાવર પક્ષીઓ આવે છે. વઢવાણા તળાવનો સમાવેશ દેશના અગત્યના જળપ્લાવિત વિસ્તાર (વેટલેન્ડ) તરીકે થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite magazine|title=ગુજરાત પાક્ષિક|issue=૪-૫|date=1 March 2019|publisher=માહિતી ખાતું, ગુજરાત રાજ્ય|location=[[ગાંધીનગર]]}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{reflist}}

{{geo-stub}}

[[શ્રેણી:તળાવ]]</text>
      <sha1>pxmloypowft4eeyzy98m4t0s0f5nz98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>શૂર્પણખા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113030</id>
    <revision>
      <id>907602</id>
      <parentid>903917</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T19:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>58710</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* બાહ્ય કડીઓ */</comment>
      <origin>907602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13508" sha1="75mrvckln1eluqm6i45nt502ak6p3zq" xml:space="preserve">{{સુધારો}}
{{Infobox deity
| affiliation  = રાક્ષસી
| abode        = લંકા
| type         = hindu
| name         = શૂર્પણખા
| image        = Rama spurns the demon lover.jpg
| caption      = શૂર્પણખાને નકારતા રામ
| spouse       = વિદ્યુતજિહ્વા
| mother       = કૈકેસી
| father       = વિશ્રવા
| siblings     = [[રાવણ]] (ભાઇ) &lt;br/&gt; [[વિભીષણ]] (ભાઇ) &lt;br/&gt; [[કુંભકર્ણ]] (ભાઇ)
| texts        = [[રામાયણ]] અને રામાયણના અન્ય સંસ્કરણો
}}
'''શૂર્પણખા''' ([[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]]: शूर्पणखा, અર્થ: ''જેના નખ ઊપણીની પાંખ જેવા છે.'') એ [[વાલ્મિકી]] રચિત મહાકાવ્ય ''[[રામાયણ]]'' નું એક પાત્ર છે. રામાયણના મુખ્ય ખલનાયક, લંકાના રાજા રાવણની બહેન છે.&lt;ref name=&quot;johnson&quot;&gt;{{Cite book|title=A Dictionary of Hinduism|url=https://archive.org/details/dictionaryofhind00unse|last=Johnson|first=W.J.|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=9780191726705|edition=1st|location=Oxford|doi=10.1093/acref/9780198610250.001.0001}}&lt;/ref&gt; 

== વર્ણન અને જીવનચરિત્ર ==
[[File:Shurpnakha Mask used in Ramayan play.jpg|thumb|રામાયણના નાટ્ય રૂપાંતરણમાં વપરાતું શૂપર્ણખાનું મુખોટું.]]
તે ઋષી વિશ્રવા અને તેની બીજી પત્ની કૈકસીની સૌથી નાની પુત્રી હતી. તેના જન્મ સમયે તેને મિનાક્ષી નામ આપવામાં આવ્યું હતું અને કેટલાક લોકો તેને ચન્દ્રનખા (ચંદ્ર જેવા નખ ધરાવતી) તરીકે પણ ઓળખતા હતા. તે તેની માતા કૈકસી અને તેની દાદી કેતુમતી જેટલી સુંદર હતી. શૂર્પણખા મોટી થઈ અને તેણે કાલકેય દાનવ કુળના દાનવ રાજકુમાર વિદ્યુતજીહ્વા સાથે ગુપ્ત રીતે લગ્ન કર્યા. એક દાનવ સાથે લગ્ન કરવા બદલ રાવણ શૂર્પણખા ઉપર ગુસ્સે થયો. દાનવો રાક્ષસોના પ્રાણઘાતક દુશ્મનો હતા. રાવણ શૂર્પણખાને સજા કરવા માંગતો હતો. પરંતુ મંદોદરીએ રાવણને પોતાની બહેનની ભાવનાઓનો આદર કરવાનું સમજાવ્યું. આમ રાવણે શૂર્પણખા, તેના પતિ અને દાનવોને સત્તાવાર રીતે સંબંધીઓ તરીકે સ્વીકાર્યા. 

પાતાળલોક પરની ચડાઈ વખતે તેના ભાઈ, રાવણે તેની નવપરિણીત બહેનને મળવાનું નક્કી કર્યું. ત્યારે રાવણને વિદ્યુતજીહ્વાનો શૂર્પણખા સાથે લગ્ન કરી, રાવણને મારી નાખવાનો સાચો હેતુ સમજાયો. શૂર્પણખાની ગેરહાજરીમાં, વિદ્યુતજીહ્વાએ રાવણ પર હુમલો કર્યો, રાવણે સ્વ-રક્ષણમાં પોતાના બનેવીની હત્યા કરી.&lt;ref&gt;Valmiki Ramayan by Rajshekhar Basu - Uttarkanda&lt;/ref&gt; આનાથી શૂર્પણખાનું હૃદય ભાંગી ગયું અને વિધવા શૂપર્ણખા તેનો સમય લંકા અને દક્ષિણ ભારતના જંગલોમાં ગાળવા લાગી. કેટલીકવાર રાવણના આદેશ પર તે વનમાં વસેલા અસુર સંબંધીઓ, ખર અને દુષણ સાથે રહેતી. તેને વિદ્યુતજીહ્વા દ્વારા શંભ્રી નામે એક પુત્ર જન્મ્યો હતો, જેની લક્ષ્મણ દ્વારા આકસ્મિક રીતે હત્યા થઈ હતી.

વાલ્મીકિ રામાયણ અનુસાર, આવી જ એક મુલાકાત દરમ્યાન [[નાસિક|પંચવટી]]ના જંગલમાં તેનો ભેટો [[અયોધ્યા|અયોધ્યાના]] વનવાસ ભોગવતા રાજકુમાર [[રામ]] સાથે થયો. રામની યુવાનીના સારા દેખાવને લીધે તે તેમના પર મોહીત થઈ. રામે નમ્રતાથી તેના પ્રસ્તાવને નકાર્યો, અને કહ્યું કે તે તેની પત્ની [[સીતા]]ને સમર્પિત છે અને તેથી તે તેમના જીવનમાં બીજી પત્ની ક્યારેય નહીં સ્વીકારે. નકારી કાઢેલી શૂર્પણખાએ તેના નાના ભાઈ [[લક્ષ્મણ]]નો સંપર્ક કર્યો, જેણે કઠોર અને ક્રૂર પ્રતિસાદ આપી, કહ્યું કે તે પનીમાં જે ગુણો ઇચ્છે છે તે તેનામાં નથી. આખરે જ્યારે તેણે જોયું કે બન્ને ભાઈઓ તેની મજાક ઉડાવે છે ત્યારે અપમાનિત અને ઈર્ષાળુ શૂર્પણખાએ [[સીતા]] પર હુમલો કર્યો, પરંતુ લક્ષ્મણ દ્વારા તેને નિષ્ફળ કરી દેવાયો અને તેનું નાક અને ડાબી બાજુનો કાન કાપી નાખ્યો અને તેને લંકા મોકલી દીધી. 

શૂર્પણખા પહેલા તેના ભાઈ ખર પાસે ગઈ, તેણે રામ પર હુમલો કરવા માટે સાત ''રાક્ષસ'' લડવૈયા મોકલ્યા, જેમને રામે સરળતાથી હરાવી પાછા મોકલાવ્યા. ખરે પોતાના ૧૪,૦૦૦ સૈનિકો સાથે મળીને હુમલો કર્યો, જેમા સુમાલીનો પુત્ર અને કૈકસીનો ભાઈ- અકં સિવાય સૌ કોઈ માર્યા ગયા. અકંપ લકા નાસી ગયો. શૂર્પણખા પછી રાવણના દરબારમાં પહોંચી અને તેણે તેના ભાઈને પોતે સહેલા અપમાનની વાત કરી. સીતાની સુંદરતાની વાત સાંભળીને તેના ભાઈ રાવણે સીતાનું અપહરણ કરવાનું નક્કી કર્યું. રાવણને ઉશ્કેરવામાં અકંપને પણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. પોતાના ભાઇ, વિભીષણનો વિરોધ હોવા છતા રાવણે સીતાનું અપહરણ કર્યું અને લંકા સાથે યુદ્ધની પરિસ્થિતિ સર્જાઈ.

આ સિવાય શૂર્પણખાનો વાલ્મીકિ તરફથી કોઈ વધુ ઉલ્લેખ નથી, પણ એવું માનવામાં આવે છે કે રાવણ પછી વિભીષણ રાજા બન્યો. તે પછી પણ તેણી લંકામાં જ રહી હતી. તેણી અને તેની સાવકી બહેન કુંબીની થોડા વર્ષો પછી સમુદ્રમાં મરી ગઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.

== અન્ય વાર્તાઓ ==
રામાયણના કેટલાક સંસ્કરણોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે શૂર્પણખાને રામ અને લક્ષ્મણ ભાઈઓ પ્રત્યે કોઈપણ આર્કષણ ન હતું. તે પોતાના પતિ વિદ્યુતજીહ્વાની હત્યાનો બદલો લેવા રાવણની હત્યા કરવા માંગતી હતી. ઘણા વર્ષોથી તેના પતનનું કાવતરું રચતા રચતા તેણીને ખબર પડી કે રામ રાવણ કરતા વધારે શક્તિશાળી હતો. જેણે તેના બંને ભાઈઓ, ખર અને દુષણની હત્યા કરી હતી, જેમણે રામ અને લક્ષ્મણનો સામનો કર્યો હતો, જ્યારે તેઓ દ્વારા શૂર્પણખાનું અપમાન કરવામાં આવ્યું હતું. તેના પિતરાઇ ભાઈઓ રામથી ગભરાઈ ગયા હતા, તેથી શૂર્પણખાએ તેના ભાઈઓને રામની વિરોધમાં કાન ભંભેરણી કરી. તે જાણતી હતી કે તે તેના ભાઈને મારી નાખવા માટે પૂરતો શક્તિશાળી છે. 

બીજો એક ઉલ્લેખ, વોલ્ગાના પુસ્તક ''લિબરેશન ઑફ સીતા'' અનુસાર શૂર્પણખાને પોતાના રૂપનું ખૂબ અભિમાન હતું. જ્યારે તેણે જંગલમાં લક્ષ્મણને જોયો ત્યારે તેણી તેના ઉપર મોહિત બની. અને તે જાણતી નહોતી કે લક્ષ્મણ પહેલેથી જ પરિણીત છે. જ્યારે તેણી તેનામાં તેની રુચિ દર્શાવવા માટે પહોંચી, ત્યારે તે નારાજ થઈ ગયો અને ગુસ્સામાં આવી તેનું નાક કાપી નાખ્યું, જેથી તે કદરૂપી બની ગઈ. આખરે, વર્ષોના એકાંત અને આત્મનિરીક્ષણ પછી તેણીએ તેની આંતરિક શાંતિ મેળવી અને તે સીતાના જાદુઈ બગીચામાં પહોંચી. અને સુંદરતા પાછી મેળવી. 

== ચિત્રો ==
&lt;gallery&gt;
ચિત્ર:Surpanaka ramayana.jpg|સીતાનો બચાવ કરી શૂર્પણખા સામે લડતા લક્ષ્મણ.
ચિત્ર:Lakshamana cuts Surpanaka's nose.jpg|શૂર્પણખાએ સીતા પર હુમલો કર્યો પરંતુ લક્ષ્મણ દ્વારા તેને નિષ્ફળ કરાયો, જેમણે તેનું નાક અને ડાબો કાન કાપી નાખ્યા
ચિત્ર:Bazaar art print from the Ravi Varma Press, 1920's - Surphanaka Nose cut off.jpg|અપમાનિત શૂર્પણખા
ચિત્ર:Shurpanakhi Asks for Rama's Love.jpg|રામને પ્રેમ પ્રસ્તાવ આપતી શૂર્પણખા
&lt;/gallery&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

* ''રામાયણ,'' સી.રાજા ગોપાલાચારી દ્વારા ''મહાકાવ્યનું કન્ડેન્સ્ડ ગદ્ય સંસ્કરણ'' . ભવનની બુક યુનિવર્સિટી દ્વારા પ્રકાશિત 
* વાલ્મીકી રામાયણ : અરણ્યકાંડ 
* રાજશેખર બાસુ કૃત વાલ્મીકિ રામાયણ – ઉત્તરકાંડ

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commonscat|Shurpanakha|શૂપર્ણખા}}

{{રામાયણ}}

[[શ્રેણી:રામાયણ]]
[[શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો]]</text>
      <sha1>75mrvckln1eluqm6i45nt502ak6p3zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કલમ ૧૪૪</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113924</id>
    <revision>
      <id>907613</id>
      <parentid>763937</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T22:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5853" sha1="5mdjdnekac4xpi96f212cdawg0q7bic" xml:space="preserve">'''કલમ ૧૪૪''' એ [[ભારતીય દંડ સંહિતા]]ની ઇ.સ. ૧૯૭૩માં લાગુ પડાયેલી કલમ છે, જે એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટને ઉપદ્રવ અથવા સંભવિત ખતરાના મામલાઓમાં તાત્કાલિક અસરથી તાકીદના પગલાં ભરવાની સત્તા આપે છે. કલમ ૧૪૪નો વ્યાપ વિશાળ છે, છતાં તે મોટાભાગે ત્રણ કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓના ભેગા થવા પર પ્રતિબંધ મૂકવા માટે વપરાય છે. કલમ ૧૨૯ મુજબ તે એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ અને પોલીસ સ્ટેશન હેઠળના પોલીસ કર્મચારીઓને, ગેરકાયદેસર રીતે ભેગા થયેલા વ્યક્તિઓને વિખેરી નાખવાની સત્તા આપે છે. કલમ ૧૩૦ આવા કોઇપણ ગેરકાયદેસર ટોળાંને વિખેરી નાખવા માટે સશસ્ત્ર સેનાની સહાય મેળવવાની એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રિટેટને સત્તા આપે છે. કલમ ૧૩૧ મુજબ સેનાના કોઇપણ રાજપત્રિત અધિકારીને એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ વિના પણ હિંસક/ખતરનાક બનતા [[ટોળું|ટોળાં]] ઉપર શસ્ત્રનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી આપે છે. (જોકે તે માટે એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટને શક્ય એટલી ઝડપે જાણ કરવી જરૂરી છે.)

ભારતીય કાયદા મુજબ ગેરકાયદેસર રીતે ભેગા થવાની વ્યાખ્યા કલમ ૧૪૧માં વર્ણવેલી છે. આ કલમ મુજબ પાંચ કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ જો નીચેના સંજોગોમાં ભેગી થાય તો તે ગેરકાયદેસર કહેવાય છે:

# ગેરકાયદેસર, કેન્દ્રીય અથવા રાજ્ય સરકાર અથવા સંસદ અથવા કોઇપણ રાજ્યના ન્યાયિક અથવા જાહેર ક્ષેત્રના અધિકારીને ડરાવવો અથવા ધમકી આપવી;
# કોઇ કાયદા અથવા કાયદાકીય પ્રક્રિયાનો વિરોધ કરવો;
# ગેરકાયદેસર પ્રવેશ અથવા અન્ય ગુન્હો કરવો;
# ગેરકાયદેસર રીતે માલ-મિલ્કતનો કબ્જો લેવો, અન્ય વ્યક્તિઓને માલ-મિલ્કત પર કબ્જો જમાવવો;
# બળજબરીપૂર્વક અન્ય વ્યક્તિ પાસે ગેરકાયદેસર કામ કરાવવું અથવા કાયદેસરનું કામ કરતા રોકવું.

કલમ ૧૪૬ મુજબ 'તોફાનો' માટે ગેરકાયદેસર ભેગાં થયેલા ટોળાંના તમામ સભ્યો જવાબદાર છે, જ્યારે તે ટોળાંનો હેતુ સમાન હેતુ માટે બળ અથવા હિંસાનો ઉપયોગ કરે.

કલમ ૧૪૧-૧૪૯ના વિભાગો મુજબ તોફાનો માટેની મહત્તમ સજા ૩ વર્ષની જેલ અને/અથવા નાણાંકીય દંડ છે. ટોળાંનો દરેક સભ્ય ટોળાંએ કરેલા ગુન્હા માટે જવાબદાર ગણી શકાય છે. ટોળાંને વિખેરી નાખતા અધિકારીને અટકાવવા માટે વધુ સજાની જોગવાઇ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indiankanoon.org/doc/930621/|title=Section 144 in The Code Of Criminal Procedure, 1973|access-date=2014-03-01}}&lt;/ref&gt;

ઇ.સ. ૧૮૬૧માં અધિકારી રાજ-રત્ન ઇ.એફ. ડેબૂએ કલમ ૧૪૪ ઘડી કાઢી હતી, જે વડે બરોડા રાજ્યમાં ગુન્હાઓમાં ઘટાડો થયો હતો. તેમના આ કાર્ય માટે  ગાયકવાડ મહારાજાએ તેમને સુવર્ણ ચંદ્રક એનાયત કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Andhra-Pradesh/2016-06-09/144-Section--Warangal-India-to-Dayton-USA-connection/233836|title=Section 144 – Warangal, India to Dayton, USA connection|last=|first=|date=|website=www.manatelanganaa.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109053255/https://www.thehansindia.com/posts/index/Andhra-Pradesh/2016-06-09/144-Section--Warangal-India-to-Dayton-USA-connection/233836|archive-date=2019-11-09|url-status=dead|access-date=2016-06-09}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:ભારતીય કાયદો]]</text>
      <sha1>5mdjdnekac4xpi96f212cdawg0q7bic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>નિરવ શાહ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117400</id>
    <revision>
      <id>907631</id>
      <parentid>907232</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9480" sha1="sbnpswin050iz2o4goq4jjt3k1ttjcp" xml:space="preserve">{{Infobox person/Wikidata
 | fetchwikidata=ALL
 | onlysourced=no
}}
'''નિરવ શાહ''' [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]&lt;nowiki/&gt;ના રાજકારણી અને [[સુરત]] મહાનગરપાલિકાના હાલના નાયબ મેયર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/dr-jagdish-patel-is-new-mayor-of-surat/articleshow/64593218.cms|title=Jagdish Patel: Dr Jagdish Patel is new mayor of Surat {{!}} Surat News - Times of India|last=Jun 15|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2018|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-05-26|last3=Ist|first3=11:52}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gujarati.news18.com/news/south-gujarat/surat-surat-tapi-riverfront-project-dy-mayor-nirav-shah-slams-smc-over-useless-project-in-close-door-meeting-jm-949147.html|title=સુરત : પાલિકાની સંકલનની બેઠકમાં ઘૂળખાતા રીવરફ્રન્ટ મુદ્દે ડે.મેયરે ઉધડો લીધો|date=2020-01-20|website=News18 Gujarati|access-date=2020-05-26|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627092218/https://gujarati.news18.com/news/south-gujarat/surat-surat-tapi-riverfront-project-dy-mayor-nirav-shah-slams-smc-over-useless-project-in-close-door-meeting-jm-949147.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/surat-new-mayor-dr-jagdish-patel-and-deputy-mayor-nirav-shah-5895770.html|title=जगदीश पटेल बने सूरत के महापौर, नीरव शाह उपमहापौर|date=2018-06-15|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2020-05-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sandeshnews.tv/city-news/surat/pandemic-uncontrollable-in-surat-city/|title=સુરત શહેરમાં રોગચાળો બેકાબૂ, ડે. મેયર નીરવ શાહ ડેન્ગ્યુની ઝપેટમાં|date=2019-10-22|website=Sandesh News TV|language=en|access-date=2020-05-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sandesh.com/surat-ahmedabad-and-bhavnagars-mayor-declared/|title=અમદાવાદ, સુરત અને ભાવનગરને મળ્યા નવા મેયર, આ નામોની થઈ જાહેરાત|website=sandesh.com|access-date=2020-05-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/process-to-elect-new-city-bjp-chief-begins-today/articleshow/72150247.cms|title=Process to elect new Surat BJP chief begins today {{!}} Surat News - Times of India|last=Nov 21|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-05-26|last3=Ist|first3=07:18}}&lt;/ref&gt; 

== કારકિર્દી ==
જુલાઇ ૨૦૧૪માં નિરવ શાહની વરણી સ્ટેન્ડિંગ કમિટીના ચેરમેન તરીકે થઈ હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/Ranjan-Vekariya-is-new-deputy-mayor/articleshow/37562217.cms|title=Ranjan Vekariya is new deputy mayor {{!}} Surat News - Times of India|last=Jul 1|first=TNN {{!}}|last2=2014|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-05-26|last3=Ist|first3=11:01}}&lt;/ref&gt; જૂન ૨૦૧૮માં તેમને નાયબ મેયર તરીકે ચૂંટી કાઢવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/begumwadi-textile-market-faces-fire-threat/articleshow/72190861.cms|title=Begumwadi textile market faces fire threat {{!}} Surat News - Times of India|last=Nov 23|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-05-26|last3=Ist|first3=13:05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/bjps-jagdish-patel-is-new-mayor-of-surat-ex-vhp-leader-wins-post-in-bhavnagar-5218415/|title=BJP’s Jagdish Patel is new mayor of Surat, Ex-VHP leader wins post in Bhavnagar|date=2018-06-15|website=The Indian Express|language=en|access-date=2020-05-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gstv.in/dr-jagdish-patels-appointment-to-mayors-post-in-surat-municipal-corporation/|title=સુરત મહાપાલિકામાં મેયરના પદ પર ડૉ.જગદીશ પટેલની નિમણૂંક|website=GSTV|language=en-US|access-date=2020-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627231909/https://www.gstv.in/dr-jagdish-patels-appointment-to-mayors-post-in-surat-municipal-corporation/|archive-date=2020-06-27|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ૨૫ ડિસેમ્બરના રોજ ઉજવવામાં આવતા &quot;મીટ લૅસ ડૅ&quot;ની ઉજવણી માટે તેમને શ્રેય આપવામાં આવે છે, આ એ દિવસ છે જ્યારે સુરત મહાનગર પાલિકા સંચાલિત કતલખાનાં એક દિવસ માટે બંધ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.navgujaratsamay.com/meatless-day-in-surat/110011.html|title=સુરતઃ પ્રથમ વખત સુરત મનાવશે મીટ લેસ ડે, રવિવારે તમામ કતલખાના બંધ|last=Samay|first=NavGujarat|date=1543084620|website=NavGujarat Samay|language=en|access-date=2020-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626130016/https://www.navgujaratsamay.com/meatless-day-in-surat/110011.html|archive-date=2020-06-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

૨૦૨૦માં [[કોરોનાવાયરસ રોગ ૨૦૧૯|કોવિડ-૧૯]]ના રોગચાળા દરમિયાન તેઓએ જૈન સાધુઓને રાહત કાર્ય માટે મળતી વખતે લોકડાઉનના નિયમોનો ભંગ કર્યો અને સામાજિક અંતર જાળવ્યું ન હતું, તેને કારણે તેમની વિરુદ્ધમાં ભારતીય ન્યાય સંહિતાની [[કલમ ૧૪૪]] હેઠળ ફરિયાદ નોંધવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/ahmedabad/others/surat-dy-mayor-seen-in-assembly-booked/articleshow/75102117.cms|title=Surat dy mayor seen in assembly, booked|last=Mehta|first=Ojas MehtaOjas|last2=Apr 12|first2=Ahmedabad Mirror {{!}} Updated:|website=Ahmedabad Mirror|language=en|access-date=2020-05-26|last3=2020|last4=Ist|first4=11:38}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gujarati.abplive.com/videos/news/surat-complaint-against-nirav-shah-aka-deputy-mayor-of-surat-504208|title=સામાજિક અંતર ન જાળવવા બદલ સુરતના નાયબ મેયર નિરવ શાહ સામે ફરિયાદ, જુઓ વીડિયો|date=2020-04-11|website=gujarati.abplive.com|language=en-US|access-date=2020-05-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gujarati.news18.com/news/south-gujarat/surat-surat-deputy-mayor-nirav-shah-files-complaint-for-social-gathering-in-lockdown-kp-973395.html|title=સુરતનાં ડે.મેયર સહિત 15 લોકો સામે સોશિયલ ડિસ્ટન્સિંગ ન જાળવવા બદલ ગુનો દાખલ|date=2020-04-11|website=News18 Gujarati|access-date=2020-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203170825/https://gujarati.news18.com/news/south-gujarat/surat-surat-deputy-mayor-nirav-shah-files-complaint-for-social-gathering-in-lockdown-kp-973395.html|archive-date=2024-12-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/bjp-deputy-mayor-booked-for-organizing-meeting-of-volunteers/articleshow/75102017.cms|title=Lockdown: Surat deputy mayor holds event, video goes viral {{!}} Surat News - Times of India|last=Apr 12|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2020|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-05-26|last3=Ist|first3=13:58}}&lt;/ref&gt; સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૦માં વડાપ્રધાન [[નરેન્દ્ર મોદી|નરેન્દ્ર મોદીના]] ૭૦મા જન્મદિવસ વખતે ૧૫ દિવસ દરમિયાન સુરતના વિવિધ વિસ્તારોમાં ૭૦,૦૦૦ વૃક્ષોનું રોપણ કરાવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/gujarati/gujarat/city/surat/pm-modis-70th-birthday-70000-plantations-in-different-areas-of-surat-in-just-10-days/gj20200917152724706|title=ETV Bharat|website=www.etvbharat.com|access-date=2020-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/brand-post/surat-s-deputy-mayor-nirav-shah-initiates-a-plantation-campaign-treevolution-of-70000-trees-for-pm-narendra-modi-s-70th-birthday/story-QWDjIvA2f0yR6VW4pvTZWM.html|title=Surat’s deputy mayor Nirav Shah initiates a plantation campaign “TREEVOLUTION” of 70000 trees for PM Narendra Modi’s 70th birthday|date=2020-09-15|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-09-18}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:રાજકારણી]]</text>
      <sha1>sbnpswin050iz2o4goq4jjt3k1ttjcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>નોઝીયા કરોમેતુલ્લો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117742</id>
    <revision>
      <id>907633</id>
      <parentid>830608</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T05:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4000" sha1="cek6d9peofixbop8xr0ocg2m1magser" xml:space="preserve">{{સુધારો}}
{{Infobox musical artist
| name             = નોઝીયા કરોમેતુલ્લો
| native_name      = نازیه کرامت الله &lt;br /&gt;Нозияи Кароматулло
| background       = solo_singer
| image            = ચિત્ર:Noziya.jpg
| birth_date       = {{Birth date and age|1988|02|07|df=yes}}
| birth_place      = દુશનબે, [[તાજિકિસ્તાન]]
| genre            = {{plainlist |* [[ગઝલ]]
* ભારતીય લોકસંગીત
* પોપ સોંગ
* સિનેમા}}
| occupation       = સંગીતકાર
| instrument       = તબલા
| years_active     = ૨૦૧૦ – ૨૦૧૫
| label            = 
}}
'''નોઝિયા કારોમાતુલ્લો''' (તાજિક: Нозияи Кароматулло; જન્મ ૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૮) [[તાજિકિસ્તાન]]&lt;nowiki/&gt;ની તાજિક , ફારસી અને હિન્દી ગાયિકા છે. નોઝિયા મોટે ભાગે તાજીક ભાષામાં ગીતો ગાય છે. જોકે ક્યારેક ક્યારેક તે હિન્દી ગીત પણ ગાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://clips.tj/artists/40.html|title=Нозияи Кароматулло|website=clips.tj|access-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509143038/http://clips.tj/artists/40.html|archive-date=2015-05-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

તેણે વર્ષ ૨૦૧૪માં લગ્ન કર્યા હતા અને ૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૫ના રોજ પુત્રીને જન્મ આપ્યો હતો.

તેના પિતા, કેરોમાતુલ્લો કુર્બોનોવ, ૧૭ ઓક્ટોબર ૧૯૯૨ના રોજ, યવાન જિલ્લામાં ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન ડાકુઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા હુમલામાં રાત્રે લગ્નની પાર્ટીથી પાછા ફરતા મૃત્યુ પામ્યા હતા.

== શિક્ષણ ==	
નોઝિયા ૨૦૦૫ માં મલ્કી સોબીરોવા થી સ્નાતક થયા અને ક્લાસિકલ ગાયીકા અને નૃત્યના શૈક્ષણિક ડિપ્લોમા અભ્યાસક્રમ માટે [[નવી દિલ્હી]]ના કન્ઝર્વેટરીમાં પ્રવેશ મેળવ્યો.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://clips.tj/artists/40.html|title=Нозияи Кароматулло|website=clips.tj|access-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509143038/http://clips.tj/artists/40.html|archive-date=2015-05-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

૨૦૧૦ માં તે ભારતીય કન્ઝર્વેટરીમાંથી સન્માન સાથે સ્નાતક થઈ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/viral-adda/video/meet-tajikistan-singer-noziya-karomatullo-sings-hindi-bollywood-asha-bhosle-song-video-goes-viral-news-in-hindi-11317/|title=जानिए कौन है तजाकिस्‍तान की यह सिंगर, जो गाती है हिंदी गाने|last=Sonal|first=Swapnal|date=2018-09-02|website=वायरल अड्डा|language=hi-IN|access-date=2020-07-16|archive-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718024141/https://navbharattimes.indiatimes.com/viral-adda/video/meet-tajikistan-singer-noziya-karomatullo-sings-hindi-bollywood-asha-bhosle-song-video-goes-viral-news-in-hindi-11317/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{સબસ્ટબ}}

[[શ્રેણી:૧૯૮૮માં જન્મ]]</text>
      <sha1>cek6d9peofixbop8xr0ocg2m1magser</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>દર્ભ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125357</id>
    <revision>
      <id>907627</id>
      <parentid>901530</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8078" sha1="nc0xhfbut2vi57gk3abrow0i88xlzkn" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = Description de l'Égypte (Pl. 10) (9301605394).jpg
|image_caption = ''Desmostachya bipinnata'' (right plant)
|status = LC
|status_system = IUCN3.1
|status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn | author = Lansdown, R.V. | title = ''Desmostachya bipinnata'' | page = e.T13579796A13596921 | year = 2013 | access-date = 27 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|genus = Desmostachya
|species = bipinnata
|authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Otto Stapf|Stapf]]&lt;ref name=POWO&gt;{{cite web | title = ''Desmostachya bipinnata'' | work = Plants of the World Online | publisher = Royal Botanic Gardens, Kew | url = http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:398084-1 | access-date = 27 May 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200622223756/http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:398084-1 | archive-date = 22 જૂન 2020 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
|synonyms = 
  {{Species list
  | Briza bipinnata | L.
  | Cynosurus durus | Forssk.
  | Dactylis interrupta | Rottler ex Stapf
  | Desmostachya cynosuroides | (Retz.) Stapf ex Massey
  | Desmostachya pingalaiae | Raole &amp; R.J.Desai
  | Dinebra dura | Lag.
  | Eragrostis bipinnata | (L.) K.Schum.
  | Eragrostis cynosuroides | (Retz.) P.Beauv.
  | Eragrostis thunbergii | Baill.
  | Leptochloa bipinnata | (L.) Hochst.
  | Megastachya bipinnata | (L.) P.Beauv.
  | Poa cynosuroides | Retz.
  | Pogonarthria bipinnata | (L.) Chiov.
  | Rabdochloa bipinnata | (L.) Kuntze
  | Stapfiola bipinnata | (L.) Kuntze
  | Uniola bipinnata | (L.) L.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=POWO/&gt;
}}

'''દર્ભ''', '''દાભ''', '''ડાભડો''', '''કુશ''', વગેરે નામોથી ઓળખાતું આ ઘાસ એક બહુવર્ષાયુ પ્રકારની વનસ્પતિ છે. તેનું વૈજ્ઞાનિક નામ Desmostachya bipinnata છે&lt;ref name=mm&gt;{{cite web |url=http://www.flowersinisrael.com/Desmostachyabipinnata_page.htm |title=''Desmostachya bipinnata'' |author=Martha Modzelevich |publisher=Flowers in Israel |access-date=June 15, 2011 |archive-date=જૂન 27, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110627045754/http://www.flowersinisrael.com/Desmostachyabipinnata_page.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; દર્ભનો છોડ ઊંચો, ગુચ્છાદાર, જાડા અને મજબૂત મૂળ ધરાવતો, તીક્ષ્ણ કોરો ધરાવતા પર્ણવાળો અને બહુવર્ષાયુ હોય છે.&lt;ref&gt;Pandeya A; Pandeya SC, 2002. Environment and population differentiation in Desmostachya bipinnata (Linn.) Stapf in western India. [https://www.tropecol.com/pdf/open/PDF_43_2/43216.pdf Tropical Ecology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914144656/https://www.tropecol.com/pdf/open/PDF_43_2/43216.pdf |date=2021-09-14 }}, 43:359-362.&lt;/ref&gt;

==ઉપયોગો==
===ઔષધિય===
[[આયુર્વેદ]] અને લોકૌષધિમાં દર્ભનો ઉપયોગ મરડાના ઉપચાર માટે, મૂત્રવર્ધક તરિકે અને મહિલાઓમાં માસિકસ્ત્રાવ અટકાવવા માટે કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=jad&gt;{{cite web |title=Desmostachya bipinnata (POACEAE) |author=James A. Duke |publisher=Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases |location=Green Farmacy Garden, Fulton, Maryland |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/duke/ethnobot.pl?ethnobot.taxon=Desmostachya%20bipinnata |access-date=June 15, 2011 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
[[File:Darbhasana.jpg|thumb|200px|પૂજા માટે વપરાતું દર્ભનું બનાવેલું આસન]]

===ધાર્મિક===
[[હિંદુ ધર્મ|હિંદુ]], [[જૈન ધર્મ|જૈન]] અને [[બૌદ્ધ ધર્મ]]માં દર્ભ પવિત્ર ઘાસ તરીકે વર્ષોથી વપરાતું આવ્યું છે. [[ઋગ્વેદ]]માં દર્ભનો ઉપયોગ પૂજનસામગ્રી તરીકે અને ભગવાન તથા પુરોહિતના આસન માટે થતો હોવાનો ઉલ્લેખ છે.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Griffith|first=Ralph T. H.|title=The Hymns of the Rigveda, Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=cTQd3lfz_VgC&amp;pg=PA4|year=1896|page=4|access-date=2021-05-17|archive-date=2014-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107164709/http://books.google.com/books?id=cTQd3lfz_VgC&amp;pg=PA4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ભગવદ્ ગીતા]]ના છઠ્ઠા અધ્યાયના ૧૧માં શ્લોકમાં [[કૃષ્ણ|ભગવાન કૃષ્ણ]] ધ્યાન કરવા માટે કુશના આસન પર બેસવાનું જણાવે છે.&lt;ref&gt;&quot;શુદ્ધ ભૂમિ પર, જ્યાં ક્રમશઃ કુશ, મૃગચર્મ અને વસ્ત્ર પાથરેલું હોય, જે ન તો બહુ ઊંચું હોય અને ન બહુ નીચું, એવા પોતાના આસનને સ્થિર સ્થાપન કરીને...&quot; (ગીતા અધ્યાય ૬, શ્લોક ૧૧)&lt;/ref&gt; બૌદ્ધ ધર્મમાં એમ માનવામાં આવે છે કે બોધિસત્વ પ્રાપ્ત કર્યું ત્યારે [[ગૌતમ બુદ્ધ]] દર્ભના જ આસન પર બેસી ને ધ્યાન કરતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Professor Paul Williams |title=Buddhism: Critical Concepts in Religious Studies (Critical Concepts in Religious Studies S.) |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |page=262 |isbn=0-415-33226-5 |url=https://books.google.com/books?id=Ypsz9qEzZjwC&amp;pg=PA262}}&lt;/ref&gt; હિંદુ ધર્મમાં સંધ્યા, તર્પણ, યજ્ઞ, શ્રાદ્ધ અને કર્મકાંડ વગેરેમાં વપરાય છે. યજ્ઞમૂર્તિ [[વરાહ]] ભગવાને પોતાનું શરીર ધુણાવતાં જે રુંવાટાં ખર્યા તે દર્ભ નામના લીલા રંગના ઘાસરૂપે ઊગી નીકળ્યાં એમ કહેવાય છે. જે સ્થળે આ રુવાંટાં ખર્યાં તે બર્હિષ્મતી નામના તીર્થથી પ્રસિદ્ધ છે.&lt;ref name=ભ.ગો.મં.&gt;{{cite web | url=http://www.bhagvadgomandal.com/index.php?action=dictionary&amp;sitem=%E0%AA%A6%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%AD&amp;type=1&amp;key=false&amp;page=0 | title=ભગવદ્ગોમંડલમાં દર્ભ | work=[[ભગવદ્ગોમંડલ]] | access-date=૧૮ મે ૨૦૨૧ | author=ગોંડલનરેશ શ્રી ભગવતસિંહજી | archive-date=2021-05-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210517234046/http://www.bhagvadgomandal.com/index.php?action=dictionary&amp;sitem=%E0%AA%A6%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%AD&amp;type=1&amp;key=false&amp;page=0 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

===અન્ય===
બીજું ઘાસ ન મળે ત્યારે જ આ ઘાસ ઢોર ખાય છે. એમાંથી દોરી, દોરડાં, આસનિયાં, વગેરે બને છે. ગ્રહણ વખતે ખાદ્ય પદાર્થો અભડાય નહિ એવી માન્યતાને લીધે દરેક વસ્તુની અંદર દર્ભની સળી મૂકવામાં આવે છે.&lt;ref name=ભ.ગો.મં. /&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:વનસ્પતિ]]</text>
      <sha1>nc0xhfbut2vi57gk3abrow0i88xlzkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભારતના રાજ્યો અને કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોના રાજ્યપાલ અને ઉપરાજ્યપાલ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139106</id>
    <revision>
      <id>907641</id>
      <parentid>903792</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19024" sha1="edkyp3n2hhy1b2ufsoewst3ust2mvrk" xml:space="preserve">'''રાજયપાલ''' અને '''ઉપરાજ્યપાલ''' એ એક બંધારણીય હોદ્દો છે જેઓ રાજ્ય તેમજ કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોના પ્રથમ નાગરિક પણ હોય છે. ભારતીય સંવિધાનના આર્ટિકલ ૧૫૪ - રાજ્યની કારોબારી સત્તા મુજબ રાજ્યપાલ અને ઉપરાજ્યપાલને સત્તા આપવામાં આવી છે. રાજયોનો તમામ વહીવટ રાજ્યપાલના નામે ચાલે છે. તેઓ મુખ્યમંત્રીની સલાહ મુજબ રાજ્યના પ્રધાન મંડળની રચના કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=રાજ્યપાલનું સ્થાન અને કાર્યો|url=https://www.zigya.com/gseb/|url-status=dead|access-date=2023-03-17|website=www.zigya.com|language=gu|archive-date=2023-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317195732/https://www.zigya.com/gseb/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ભારત નું સંવિધાન ગુજરાતીમાં|url=http://legislative.gov.in/sites/default/files/constitution_india_gujarati_18122017.pdf|url-status=live|access-date=2023-03-17|website=}}&lt;/ref&gt; 

રાજ્યપાલ તેમજ ઉપરાજ્યપાલની નિમણુકો [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે, રાષ્ટ્રપતિ જ તેમને હોદ્દા પરથી દૂર પણ કરી શકે છે. તેમની મુદ્દત ૫ વર્ષની હોય છે, પરંતુ આ પહેલા પણ તેમને દૂર કરી શકાય છે. તેઓ રાષ્ટ્રપતિની સલાહ મુજબ રાષ્ટ્રપતિ શાસન પણ લગાવી શકે છે અને આ દરમિયાન તેઓ રાજ્યની સર્વોચ્ચ સત્તા ધરાવે છે.

==રાજ્યપાલો==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 175px;&quot; |રાજ્ય
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 175px;&quot; |નામ
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |છબી
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 125px;&quot; |પદ પર
{{small|(અવધિ)}}
!વિગતો
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |{{abbr|સં.|સંદર્ભ}}
|-
|[[આંધ્ર પ્રદેશ]]
!એસ. અબ્દુલ નઝિર
|[[ચિત્ર:Justice_S._Abdul_Nazeer.jpg|142x142px]]
|{{dts|2023|2|20|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|20}})}}
|[https://rajbhavan.ap.gov.in/rajbvn/governor.aspx]
|
|-
|[[અરુણાચલ પ્રદેશ|અરણાચલ પ્રદેશ]]
!કૈવલ્ય ત્રિવિક્રમ પરનાઇક
|[[ચિત્ર:Kaiwalya_Trivikram_Parnaik.jpg|157x157px]]
|{{dts|2023|2|16|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|16}})}}
|[https://arunachalgovernor.nic.in/html/profile.htm]
|
|-
|[[આસામ]]
!ગુલાબ ચંદ કટારિયા
|[[ચિત્ર:Gulab_Chand_Kataria_Minister.jpg|141x141px]]
|{{dts|2023|2|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|22}})}}
|[https://www.rajbhavanassam.gov.in/excellency.html]
|
|-
|[[બિહાર]]
!રાજેન્દ્ર અર્લેકર
|[[ચિત્ર:Rajendra_Arlekar.jpg|117x117px]]
|{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}}
|[https://governor.bih.nic.in/governor.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124033133/https://governor.bih.nic.in/Governor.html |date=2022-01-24 }}
|
|-
|[[છત્તીસગઢ]]
!બિશ્વભૂષણ હરીચંદન
|[[ચિત્ર:The_Governor_of_Andhra_Pradesh,_Shri_Biswabhusan_Harichandan.jpg|123x123px]]
|{{dts|2023|2|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|22}})}}
|[https://rajbhavancg.gov.in/honorable-governors/honorable-governors.php]{{Dead link|date=માર્ચ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|
|-
|[[ગોવા]]
!પી. એસ. શ્રીધરન પિલ્લાઇ
|[[ચિત્ર:PS_Sreedharan_Pillai.jpg|133x133px]]
|{{dts|2021|7|15|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|15}})}}
|[https://www.rajbhavan.goa.gov.in/present-governor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220320013719/https://rajbhavan.goa.gov.in/present-governor |date=2022-03-20 }}
|
|-
|[[ગુજરાત]]
![[આચાર્ય દેવ વ્રત|આચાર્ય દેવવ્રત]]
|[[ચિત્ર:The_Governor_of_Himachal_Pradesh,_Shri_Acharya_Devvrat_calling_on_the_Union_Home_Minister,_Shri_Rajnath_Singh,_in_New_Delhi_on_July_29,_2016_(cropped).jpg|130x130px]]
|{{dts|2019|7|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|7|22}})}}
|[https://rajbhavan.gujarat.gov.in/honorable-governors/honorable-governors-english.aspx]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-07-21|title=Acharya Devvrat takes oath as new Gujarat governor|url=https://www.ndtv.com/india-news/acharya-devvrat-takes-oath-as-new-gujarat-governor-2073313|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902070737/https://www.ndtv.com/india-news/acharya-devvrat-takes-oath-as-new-gujarat-governor-2073313|archive-date=2 September 2019|access-date=2019-07-22|website=NDTV}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[હરિયાણા]]
!બાંગડરુ દત્તાત્રેય
|[[ચિત્ર:The_ILO_Deputy_Director_General_(Policy)_International_Labour_Organization,_Ms._Deborah_Greenfield_meeting_the_Minister_of_State_for_Labour_and_Employment_(Independent_Charge),_Shri_Bandaru_Dattatreya,_in_New_Delhi_(cropped).jpg|147x147px]]
|{{dts|2021|7|15|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|15}})}}
|[https://haryanarajbhavan.gov.in/whoswho/shri-bandaru-dattatraya/]
|
|-
|[[હિમાચલ પ્રદેશ]]
!શિવ પ્રતાપ શુક્લા
|[[ચિત્ર:Shivpratap_Shukla.jpg|132x132px]]
|{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}}
|[https://himachalrajbhavan.nic.in/governor.html]
|
|-
|[[ઝારખંડ]]
!સી. પી. રાધાકૃષ્ણ
| 
|{{dts|2023|02|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|02|18}})}}
|[http://rajbhavanjharkhand.nic.in/the_governer.html]
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=C.P. Radhakrishnan takes oath as Jharkhand Governor|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/cp-radhakrishnan-takes-oath-as-jharkhand-governor/article66524298.ece|access-date=18 February 2023|work=The Hindu|date=18 February 2023|language=en-IN}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[કર્ણાટક]]
!થાવર ચંદ ગેહલોત
|[[ચિત્ર:The_Minister_for_Social_Justice_and_Empowerment,_Himachal_Pradesh,_Shri_Rajiv_Saizal_calling_on_the_Union_Minister_for_Social_Justice_and_Empowerment,_Shri_Thaawar_Chand_Gehlot,_in_New_Delhi_on_April_25,_2018_(cropped).JPG|135x135px]]
|{{dts|2021|7|11|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|11}})}}
|[https://rajbhavan.karnataka.gov.in/27/hon%27ble-governor-bio-data/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230318051332/https://rajbhavan.karnataka.gov.in/27/hon%27ble-governor-bio-data/en |date=2023-03-18 }}
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Thawar Gehlot sworn in as Governor of Karnataka|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/thawar-chand-gehlot-sworn-in-as-governor-of-karnataka/article35268302.ece|access-date=1 August 2021|work=The Hindu|date=11 July 2021|language=en-IN}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[કેરળ]]
!આરિફ મહંમદ ખાન
| 
|{{dts|2019|9|6|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|9|6}})}}
|[http://www.rajbhavan.kerala.gov.in/index.php/the-governor/governor-profile]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Arif Mohammed Khan sworn in as Kerala governor|url=https://www.ndtv.com/kerala-news/arif-mohammad-khan-sworn-in-as-kerala-governor-2096562?&amp;tb_cb=1|access-date=6 September 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[મધ્ય પ્રદેશ]]
!મંગુભાઇ સી. પટેલ
|[[ચિત્ર:Mangubhai_C._Patel_(cropped).jpg|133x133px]]
|{{dts|2021|7|08|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|08}})}}
|[http://www.governor.mp.gov.in/honorable-governorMCP.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221128140122/http://governor.mp.gov.in/honorable-governorMCP.aspx |date=2022-11-28 }}
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Mangubhai Patel takes oath as Madhya Pradesh Governor|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/mangubhai-patel-takes-oath-as-madhya-pradesh-governor/article35207585.ece|access-date=1 August 2021|work=The Hindu|date=8 July 2021|language=en-IN}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[મહારાષ્ટ્ર]]
!રમેશ બાઇસ
| 
|{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}}
|[https://rajbhavan-maharashtra.gov.in/en/governors-profile/]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bhagat Singh Koshyari sworn in as new governor of Maharashtra|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/bhagat-singh-koshyari-sworn-in-as-new-governor-of-maharashtra|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905151022/https://www.freepressjournal.in/mumbai/bhagat-singh-koshyari-sworn-in-as-new-governor-of-maharashtra|archive-date=5 September 2019|access-date=5 September 2019|publisher=Free Press Journal}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[મણિપુર]]
!અનુસુયા ઉકે
|[[ચિત્ર:The_Vice_President,_National_Commission_for_Scheduled_Tribes_(NCST),_Mo_Tribal_Affairs,_Ms._Anusuiya_Uikey_addressing_a_press_conference,_in_New_Delhi_on_September_24,_2018_(1)_(cropped).JPG|126x126px]]
|{{dts|2023|2|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|22}})}}
|[https://rajbhavanmanipur.nic.in/governorprofile.html]
|
|-
|[[મેઘાલય]]
!ફાગુ ચૌહાણ
|[[ચિત્ર:Phagu_Chauhan.jpg|117x117px]]
|{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}}
|[http://meggovernor.gov.in/present_gov.html]
|
|-
|[[મિઝોરમ]]
!કામભાંપતિ હરિ બાબુ
|[[ચિત્ર:K._Hari_Babu.jpg|111x111px]]
|{{dts|2021|7|19|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|19}})}}
|[https://rajbhavan.mizoram.gov.in/page/governor-profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922100155/https://rajbhavan.mizoram.gov.in/page/governor-profile |date=2022-09-22 }}
|&lt;ref&gt;[https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/dr-k-haribabu-takes-oath-as-governor-of-mizoram/articleshow/84553462.cms Haribabu takes oath as Governor of Mizoram | Guwahati News - Times of India&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
|-
|[[નાગાલેંડ]]
!લા. ગણેશન
|[[ચિત્ર:La_Ganesan_Ji_(cropped).jpg|120x120px]]
|{{dts|2023|02|20|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|02|20}})}}
|[https://rajbhavan.nagaland.gov.in/governors-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240802231253/https://rajbhavan.nagaland.gov.in/governors-profile/ |date=2024-08-02 }}
|
|-
|[[ઑડિશા]]
!ગણેશી લાલ
|[[ચિત્ર:Governor_of_Odisha_Ganeshi_Lal_at_the_Puri_Rath_Yatra.jpg|100x100px]]
|{{dts|2018|5|29|format=dmy}}{{small|({{ayd|2018|5|29}})}}
|[https://www.rajbhavanodisha.gov.in/view/profile.php]
|&lt;ref&gt;[https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha/article24028943.ece &quot;Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha&quot;]. ''The Hindu''. Press Trust of India. 30 May 2018.&lt;/ref&gt;
|-
|[[પંજાબ]]
!બનવારીલાલ પુરોહિત
|[[ચિત્ર:The_Governor_of_Assam,_Shri_Banwarilal_Purohit_calling_on_the_Union_Minister_for_Finance_and_Corporate_Affairs,_Shri_Arun_Jaitley,_in_New_Delhi_on_August_30,_2016_(cropped).jpg|135x135px]]
|{{dts|2021|8|31|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|8|31}})}}
|[https://punjabrajbhavan.gov.in/home/governor]
|
|-
|[[રાજસ્થાન]]
!કલરાજ મિશ્રા
|[[ચિત્ર:The_Union_Minister_for_Micro,_Small_and_Medium_Enterprises,_Shri_Kalraj_Mishra_calling_on_the_Vice_President,_Shri_Mohd._Hamid_Ansari,_in_New_Delhi_on_November_13,_2015_(cropped).jpg|151x151px]]
|{{dts|2019|9|9|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|9|9}})}}
|[https://rajbhawan.rajasthan.gov.in/content/rajbhawan/en/knowthegovernor.html] {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kalraj Mishra sworn in as Rajasthan Governor|url=https://www.indiatoday.in/india/story/kalraj-mishra-sworn-in-as-rajasthan-governor-1597193-2019-09-09|access-date=9 September 2019|website=India Today}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[સિક્કિમ]]
!લક્ષ્મણ આચાર્ય
|
|{{dts|2023|2|16|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|16}})}}
|[http://rajbhavansikkim.gov.in/Governor]
|
|-
|[[તમિલનાડુ]]
!આર. એન. રવિ
|[[ચિત્ર:R.N._Ravi.jpg|134x134px]]
|{{dts|2021|09|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|09|18}})}}
|[https://www.tnrajbhavan.gov.in/Profile.htm]
|
|-
|[[તેલંગાણા]]
!તમિસાઇ સુંદરાજન
|[[ચિત્ર:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_&quot;Suvai_Migu_Theneer_Thuligal&quot;.jpg|link=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_%22Suvai_Migu_Theneer_Thuligal%22.jpg|131x131px]]
|{{dts|2019|9|8|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|9|8}})}}
|[http://www.governor.telangana.gov.in/present_governor.do]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tamil Nadu BJP chief Tamilisai Soundararajan sworn in as second Telangana Governor|url=https://m.hindustantimes.com/south/tamil-nadu-bjp-chief-tamilisai-soundararajan-sworn-in-as-second-telangana-governor/story-9nC3bd0AwN16es6wZGzIQO.html|access-date=8 September 2019|publisher=Hindustan Times}}{{Dead link|date=મે 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[ત્રિપુરા]]
!સત્યદેવ નારાયણ આર્ય
|[[ચિત્ર:Satyadev_Narayan_Arya_in_August_2018.JPG|100x100px]]
|{{dts|2021|7|14|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|14}})}}
|[https://rajbhavan.tripura.gov.in/gov_profile]
|
|-
|[[ઉત્તર પ્રદેશ]]
![[આનંદીબેન પટેલ]]
| 
|{{dts|2019|7|29|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|7|29}})}}
|[http://upgovernor.gov.in/en/page/profile]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Anandiben Patel Takes Oath As Uttar Pradesh Governor|url=https://www.ndtv.com/india-news/anandiben-patel-takes-oath-as-uttar-pradesh-governor-2076920?&amp;tb_cb=1|access-date=29 July 2019|publisher=NDTV}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[ઉત્તરાખંડ]]
!ગુરમિત સિંહ
|[[ચિત્ર:Lt._Gen._Gurmit_Singh.jpg|107x107px]]
|{{dts|2021|9|15|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|9|15}})}}
|[https://governoruk.gov.in/our-governor-bioprofile-of-honble-governor-uttarakhand/]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lt Gen Gurmit Singh sworn-in as Governor of Uttarakhand|URL=https://indianexpress.com/article/india/lt-gen-gurmit-singh-sworn-in-as-governor-of-uttarakhand-7510078/|access-date=15 September 2021|publisher=Indian Express}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[પશ્ચિમ બંગાળ]]
!સી. વી. આનંદ બોઝ
|[[ચિત્ર:C._V._Ananda_Bose.jpg|100x100px]]
|{{dts|2022|11|23|format=dmy}}{{small|({{ayd|2022|11|23}})}}
|[http://rajbhavankolkata.gov.in/html/ourgovernor.html]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Jagdeep Dhankhar takes oath as West Bengal governor|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/jagdeep-dhankar-takes-oath-as-west-bengal-governor/articleshow/70448453.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731094051/https://timesofindia.indiatimes.com/india/jagdeep-dhankar-takes-oath-as-west-bengal-governor/articleshow/70448453.cms|archive-date=31 July 2019|access-date=30 July 2019|publisher=Times of India}}&lt;/ref&gt;
|}

== ઉપરાજ્યપાલો (લેફ્ટનન્ટ) ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 175px;&quot; |કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશ
!વિધાન સભા?
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 175px;&quot; |નામ&lt;ref name=&quot;Lt. Governors and Administrators&quot;&gt;[https://www.india.gov.in/my-government/whos-who/lt-governors-administrators &quot;Lt. Governors &amp; Administrators&quot;]. [[India.gov.in]]. Retrieved on 29 August 2018.&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |છબી
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 125px;&quot; |પદ પર
{{small|(અવધિ)}}
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |સંદર્ભ
|-
|[[અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ|આંદામાન અને નિકોબાર]]
!{{n}}
!એડમિરલ દેવેન્દ્ર કુમાર જોષી
|[[ચિત્ર:Lieutenant_Governor_of_Andaman_and_Nicobar_Islands_Devendra_Kumar_Joshi.jpg|100x100px]]
|{{dts|2017|10|08|format=dmy}}{{small|({{ayd|2017|10|08}})}}
|&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20171022032628/http://reflectornews.in/city/admiral-d-k-joshi-retd-sworn-in-as-the-13th-lt-governor-of-a-n-islands/ &quot;Admiral D K Joshi (Retd.) sworn in as the 13th Lt. Governor of A&amp; N Islands&quot;]. ''The Island Reflector''. 8 October 2017. Archived from |[http://reflectornews.in/city/admiral-d-k-joshi-retd-sworn-in-as-the-13th-lt-governor-of-a-n-islands/ the original] on 22 October 2017.&lt;/ref&gt;
|-
|[[દિલ્હી]]
!{{y}}
!વિનય કુમાર સક્સેના
|[[ચિત્ર:Vinai_Kumar_Saxena_in_2018.jpg|123x123px]]
|{{dts|2022|05|26|format=dmy}}{{small|({{ayd|2022|05|26}})}}
|
|-
|[[જમ્મુ અને કાશ્મીર]]
!{{y}}
!મનોજ સિંહા
| 
|{{dts|2020|08|07|format=dmy}}{{small|({{ayd|2020|08|07}})}}
|&lt;ref&gt;[https://www.indiatoday.in/india/story/manoj-sinha-takes-oath-as-jammu-and-kashmir-lg-1708801-2020-08-07 &quot;Manoj Sinha takes oath as Jammu and Kashmir LG, says dialogue with people will start soon&quot;]. ''India Today''. 7 August 2020.&lt;/ref&gt;
|-
|[[લદ્દાખ|લડ્ડાખ]]
!{{n}}
!બી. ડી. મિશ્રા
|[[ચિત્ર:The_Minister_of_State_for_Tourism_(IC),_Shri_Alphons_Kannanthanam_meeting_the_Governor_of_Arunachal_Pradesh,_Brigadier_(Retd.)_(Dr.)_B.D._Mishra,_in_New_Delhi_on_July_31,_2018_(cropped).JPG|124x124px]]
|{{dts|2023|02|12|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|02|12}})}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-02-12|title=India Political Updates: Resignation of Ladakh L-G R K Mathur accepted, Brig B D Mishra appointed in his place|url=https://www.deccanherald.com/national/political-news-live-bjp-narendra-modi-congress-rahul-gandhi-aap-karnataka-elections-tripura-meghalaya-nagaland-kharge-brs-1190396.html|access-date=2023-02-12|website=Deccan Herald|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[પુડુચેરી]]
!{{y}}
!તમિસાઇ સુંદરાજન
{{small|(વધારાનો હવાલો)}}
|[[ચિત્ર:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_&quot;Suvai_Migu_Theneer_Thuligal&quot;.jpg|link=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_%22Suvai_Migu_Theneer_Thuligal%22.jpg|131x131px]]
|{{dts|2021|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|2|18}})}}
|
|}

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>edkyp3n2hhy1b2ufsoewst3ust2mvrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભુવનેશ્વરી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139656</id>
    <revision>
      <id>907645</id>
      <parentid>885089</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13627" sha1="h3edx1g9seg6w9gw8s2er6hs8mswlo9" xml:space="preserve">{{Infobox deity&lt;!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--&gt;
| type = હિંદુ
| image = Kalighat Bhuvaneswari.jpg
| caption = ભુવનેશ્વરી, કાલિઘઆટ ચિત્ર શૈલિ
| name = ભુવનેશ્વરી
| Devanagari = भुवनेश्वरी
| Sanskrit_transliteration = ''Bhuvaneśvarī''
| affiliation = {{bulleted list|[[બ્રાહ્મણ]]|[[શક્તિ]]|[[મહાદેવી]]|[[ત્રિપુરા સુંદરી]]|[[પાર્વતી]]|[[ભવાની]]|[[દુર્ગા]]|[[સુભદ્રા]]}}
| god_of = મહાદેવીનું એક સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ અને શક્તિવાદની એક સર્વોચ્ચ દેવી&lt;br/&gt;
પરા બહ્મણ, સર્વોચ્ચ દેવી
| abode = મણિદ્વીપ
| consort = શિવ
| weapon = ફાંસો, હળ
| member_of = દસ મહાવિદ્યા
| texts = દેવી ભગવત્ પુરાણ
| mount = સિંહ
| festivals = ભુવનેશ્વરી જયંતી, નવરાત્રિ, આદિ-પુરમ
}}

'''ભુવનેશ્વરી''' ( [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] : भुवनेश्वरी ) એ એક [[હિંદુ ધર્મ|હિન્દુ]] દેવી છે. તેઓ શક્તિવાદની દસ મહાવિદ્યા દેવીઓમાં ચોથા સ્થાને છે અને ''મહાદેવીના'' સર્વોચ્ચ સ્વરૂપોમાંની એક છે. દેવી ભાગવતમાં તેમને આદિ પરાશક્તિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

== વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર ==
ભુવનેશ્વરી શબ્દ ''ભુવના'' અને ''ઈશ્વરી'' શબ્દોનું સંયોજન છે, જેનો અર્થ થાય છે &quot;વિશ્વની દેવી&quot; અથવા &quot;બ્રહ્માંડની રાણી&quot;, જ્યાં વિશ્વ ''ત્રિ-ભુવન'' છે અથવા ''ભુ'' ([[પૃથ્વી]]), ''ભુવઃ'' ([[વાતાવરણ]]) અને ''સ્વાહ્'' (સ્વર્ગ) એ ત્રણ પ્રદેશો છે. 

== સ્વરૂપો ==
દેવી ભાગવત પુરાણ અનુસાર,આ દેવી પંચ પ્રકૃતિના પાંચ સ્વરૂપો દર્શાવે  છે: &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Simad Devi Bhagavatam|last=Vijnanananda|publisher=MUNSHIRAM MANOHARLAL PUBLISHERS PVT LTD|year=2007|isbn=9788121505918|pages=797|language=English}}&lt;/ref&gt;

# [[દુર્ગા]]
# [[લક્ષ્મી]]
# [[સરસ્વતી દેવી|સરસ્વતી]]
# ગાયત્રી
# [[રાધા]]

[[ચિત્ર:Bhuvaneshvari.jpg|thumb| ભુવનેશ્વરી]]
[[ચિત્ર:Bhubaneshwari_Janbazar_Sammilito_Kali_Puja_Samiti_Arnab_Dutta_2011.jpg|thumb| [[કોલકાતા|કોલકાતામાં]] કાલી પૂજા પંડાલમાં અન્ય મહાવિદ્યાઓ સાથે ભુવનેશ્વરીની પૂજા. ]]
સમગ્ર ભારતમાં '''ભુવનેશ્વરીને''' સમર્પિત અનેક મંદિરો છે. દક્ષિણ ભારતમાં મોટાભાગના શ્રીવિદ્યા પરંપરાના ઉપાસકો તેમની પૂજા કરે છે. [[કેરળ|કેરળમાં]] તે શાક્તોમાં પણ લોકપ્રિય છે.

* સતપુલી, પૌરી ગઢવાલ, ઉત્તરાખંડ નજીક બિલખેતમાં પવિત્ર આદિશક્તિ ભુવનેશ્વરી દેવી શક્તિપીઠ મંદિર આવેલું છે. આ મંદિર ઉત્તરાખંડના ભક્તોના સમૂહ માટે સૌથી પવિત્ર સ્થળ છે. નવરાત્રિ નિમિત્તે મંદિર પ્રશાસન દ્વારા મોટા મેળાનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
* [[ઇન્દ્ર|ભગવાન ઇન્દ્રે]] તેમના આખા શરીર પર યોનિનો શ્રાપ મળ્યા બાદ તેમના પાપોનું પ્રાયશ્ચિત કરવા માટે શ્રી ભુવનેશ્વરીની પૂજા કરી હતી. શ્રી ભુવનેશ્વરીએ યોનિને આંખોમાં ફેરવી દીધી અને આ ઘટના પછી તેને ઈન્દ્રાક્ષી (&quot;ઈન્દ્ર-આંખવાળું&quot;) કહેવામાં આવે છે. તેમજ તેમની એક શક્તિપીઠ ઉત્તર [[શ્રીલંકા|શ્રીલંકામાં]] જાફના દ્વીપકલ્પના કિનારે - નૈનાઈ શ્રી નાગપૂસની અંબાલ મંદિરમાં નૈનાતીવુ (મણિપલ્લવમ) માં આવેલી છે. દેવીની પાયલ અહીં પડી હોવાનું માનવામાં આવે છે.
* તેમને [[ભુવનેશ્વર|ભુવનેશ્વરના]] આશ્રયદાતા દેવી તરીકે અને [[ઑડિશા|ઑડિશાના]] ઉત્કલા બ્રાહ્મણો દ્વારા પૂજવામાં આવે છે.

* કોઈમ્બતુરમાં ભુવનેશ્વરીને સમર્પિત એક મંદિર નાનવુર પીરુવુ, વડાવલ્લીમાં આવેલું છે[[ચિત્ર:Bhuvaneshwari_Goddess.jpg|thumb|298x298px| ચંદનનગર, ભારત ખાતે વાર્ષિક ભુવનેશ્વરી પૂજા (2018)]] હેટખોલા [[ચન્દનનગર|ચંદનનગરમાં]] દેવીને સમર્પિત એક નટમંદિર છે જ્યાં દર વર્ષે [[શ્રાવણ]] મહિનામાં એક મહિના સુધી દેવીની પૂજા કરવામાં આવે છે. અહીં દેવીની છબી પરંપરાગત બંગાળી શૈલીમાં [[શિવ]] અને અન્ય દેવતાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવી છે.
* ભુવનેશ્વરીને સમર્પિત બીજું મંદિર પુડુક્કોટ્ટાઈ, તમિલનાડુમાં આવેલું છે.
* જગન્નાથ મંદિર, પુરીની અંદર એક નાનું મંદિર પણ તેમને સમર્પિત છે અને દેવી [[સુભદ્રા|સુભદ્રાને]] ભુવનેશ્વરી તરીકે પૂજવામાં આવે છે.
* [[ઑડિશા|ઑડિશામાં]] સમલેશ્વરી મંદિર અને કટક ચંડી મંદિર તેમને સમર્પિત છે.
* ભુવનેશ્વરી દેવીનું સૌથી જૂનું મંદિર ગુંજા, તા: વિસનગર, જિ: મહેસાણા, ઉત્તર ગુજરાત ખાતે આવેલું છે. જ્યાં શુભ અવસરે માતાજીની પાલખીનું કાર્ય (નવરાત્રીનો આઠમ) યોજાય છે.
* ભુવનેશ્વરી દેવીને સમર્પિત એક મંદિર [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] [[ગોંડલ]] ખાતે આવેલું છે જેની સ્થાપના ૧૯૪૬માં કરવામાં આવી હતી &lt;ref&gt;[http://www.mygondal.com/city_info/bhuvaneshwari_mandir.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427105916/http://www.mygondal.com/city_info/bhuvaneshwari_mandir.html|date=2016-04-27}} [[Images of Bhuvaneshwari temple of Gondal]]&lt;/ref&gt;
* કેરળના કાલિકટના વેસ્ટહિલ ખાતે સ્થિત નોચિપ્રા ભગવથી-ક્ષેત્રમ્ મંદિર એ ૯૫૦+ વર્ષ જૂનું મંદિર છે જ્યાં મુખ્ય દેવતા ''ભુવનેશ્વરી અમ્મા'' છે, જે સર્વોચ્ચ દેવી છે.
* કામાખ્યા મંદિરમાં ભુવનેશ્વરી મંદિર છે.
* ભુવનેશ્વરીને [[કર્ણાટક|કર્ણાટકની]] દેવી અથવા મધર કર્ણાટક (ಕರ್ನಾಟಕ ಮಾತೆ) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને [[બદામી, કર્ણાટક|બદામીના]] ઐતિહાસિક શહેરનું ભુવનેશ્વરી મંદિર સૌથી જૂના મંદિરોમાંનું એક છે.
* ભુવનેશ્વરી દેવીને સમર્પિત એક મંદિર છે, જે નાના શહેર જમશેદપુરમાં ટેલ્કો નામના સ્થળે આવેલું છે. સ્થાનિક લોકો માને છે કે મંદિર ખૂબ શક્તિશાળી છે, અને મંદિર ભક્તોને તેમની પ્રાર્થનાઓ મંજૂર કરવાના બદલામાં દેવીને સાડીઓનું વચન આપે છે. ભુવનેશ્વરીનું એક શક્તિશાળી મંદિર વેલ્લાકુલંગારા નજીક અદૂરના ચોરક્કોડુમાં આવેલું છે.
* [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્રના]] [[સાંગલી]] જિલ્લામાં ભીલાવાડી ખાતે કૃષ્ણા નદીના કિનારે આવેલું એક મંદિર ભુવનેશ્વરી દેવીને સમર્પિત છે.

[[ચિત્ર:Wood_Carvings_Lion_Ride_Bekhli_Kullu_Himachal_Dec17_D72_4611.jpg|left|thumb| ભુવનેશ્વરી સિંહ પર, બેખલી. ડિસે ૨૦૧૭]]

* ઉત્તર ભારતમાં, કૃષ્ણના શહેર મથુરામાં પણ કૃષ્ણ જન્મભૂમિની બરાબર સામે સદીઓ જૂનું &quot;ભુવનેશ્વરી મહાવિદ્યા&quot; મંદિર છે.
* મહારાષ્ટ્રમાં વધુ એક મંદિર, શ્રી ક્ષેત્ર ઓડમ્બર, સાંગલી જિલ્લામાં આવેલું છે.
* [[હિમાચલ પ્રદેશ|હિમાચલ પ્રદેશના]] [[કુલ્લૂ|કુલ્લુ]] જિલ્લાના બેખલી ગામમાં, દેવી ભુવનેશ્વરીને સમર્પિત મંદિર છે જ્યાં તે માતા ભુવનેશ્વરી જગન્ની તરીકે ઓળખાય છે. મંદિર બહારના ભાગમાં કોતરણી સાથે લાકડાનું બનેલું છે. ત્યાં વર્ષમાં બે વાર દેવીના માનમાં મેળા ભરાય છે.
* ઑડિશાના ભુવનેશ્વરમાં આવેલા લિંગરાજ મંદિરમાં, મા ભુવનેશ્વરીને સમર્પિત એક નાનું મંદિર છે.
* ઉત્તર અમેરિકામાં, મિશિગનના પોન્ટિયાકમાં પરાશક્તિ મંદિરમાં ભુવનેશ્વરીની પૂજા કરવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Welcome to Parashakthi (Eternal Mother) Amman Temple, Pontiac, Michigan, USA|url=http://www.parashakthitemple.org/bhuvanehswari.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326075342/http://www.parashakthitemple.org/bhuvanehswari.aspx|archive-date=2012-03-26|access-date=2012-03-03|publisher=Parashakthitemple.org}}&lt;/ref&gt;
* ઓસ્ટ્રેલિયાના સિડનીમાં, મિન્ટો, NSW માં [https://web.archive.org/web/20200618192759/http://shrishivamandir.com.au/ શ્રી શિવ મંદિરમાં] ભુવનેશ્વરીની પૂજા કરવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Shri Shiva Temple|url=http://shrishivamandir.com.au/|access-date=2020-06-14|website=shrishivamandir.com.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618192759/http://shrishivamandir.com.au/|archive-date=2020-06-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>h3edx1g9seg6w9gw8s2er6hs8mswlo9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ધ કેરલા સ્ટોરી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140116</id>
    <revision>
      <id>907629</id>
      <parentid>907200</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13701" sha1="imbp6xdws9t6uuuiqvn651fdu0signv" xml:space="preserve">{{Infobox film
| name           = ધ કેરલા સ્ટોરી
| image          = 
| caption        = 
| director       = સુદિપ્તો સેન
| producer       = વિપુલ અમ્રુતલાલ શાહ
| starring       = અદા શર્મા, યોગિતા બિહાની, સોનિયા બાલાની અને સિદ્ધિ ઈદના
}}
'''ધ કેરલા સ્ટોરી''' ઇ.સ. ૨૦૨૩નું ભારતીય ચલચિત્ર છે જેના દિગ્દર્શક સુદિપ્તો સેન અને નિર્માતા વિપુલ અમૃતલાલ શાહ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=gujarati.abplive.com|date=2023-05-09|title=આ અહેવાલ વાંચવા અહી ક્લિક કરો|url=https://gujarati.abplive.com/entertainment/bollywood/sudipto-sen-director-of-the-kerala-story-received-threats-not-to-leave-the-house-police-provided-security-to-the-crew-members-836631|access-date=2023-05-09|website=gujarati.abplive.com|language=gu}}&lt;/ref&gt; ચલચિત્રની વાર્તા કેરળની એવી મહિલાઓની વાત કરે છે જેમણે [[ઇસ્લામ]]માં ધર્મપરિવર્તન કર્યું હતું અને 'ઇસ્લામિક સ્ટેટ ઓફ ઇરાક અને સીરિયા' (ISIS)માં જોડાઇ હતી.

આ ચલચિત્રમાં અદા શર્મા, યોગિતા બિહાની, સોનિયા બાલાની અને સિદ્ધિ ઈદનાનીએ અભિનય કર્યો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sonia Balani Bio: 'ધ કેરલા સ્ટોરી'ની વિલન 'આસિફા' ઉર્ફે સોનિયા કોણ છે? ફી સાંભળીને તમે ચોંકી જશો|url=https://gujarati.news18.com/photogallery/entertainment/who-is-asifa-aka-sonia-the-villain-of-the-kerala-story-you-will-be-shocked-to-hear-the-fees-ss-1404125.html|access-date=2023-05-09|website=News18 Gujarati|language=gu|archive-date=2023-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509145521/https://gujarati.news18.com/photogallery/entertainment/who-is-asifa-aka-sonia-the-villain-of-the-kerala-story-you-will-be-shocked-to-hear-the-fees-ss-1404125.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તે [[મે ૫|૫ મે]] ૨૦૨૩ના રોજ પ્રદર્શિત થઈ હતી. ચિત્રપટે પહેલાના ચાર દિવસમાં વિશ્વભરમાં ૪૫ કરોડ રૂપિયાનો વકરો કર્યો અને ૨૦૨૩ની પાંચમી સૌથી વધુ કમાણી વાળું હિન્દી ચલચિત્ર બન્યું હતું.

==અભિનય==
* શાલિની ઉન્નીકૃષ્ણન / ફાતિમા બા તરીકે અદા શર્મા
* નિમહ તરીકે યોગિતા બિહાની
* આસિફા તરીકે સોનિયા બાલાની
* ગીતાંજલિ તરીકે સિદ્ધિ ઇદનાની
* શાલિનીની માતા તરીકે દેવદર્શિની
* વિજય કૃષ્ણ
* પ્રણય પચૌરી
* પ્રણવ મિશ્રા
==સંગીત==
{{Track listing
| extra_column  =  ગાયક/ગાયિકા
| title1        = પાગલ પરિન્દે
| lyrics1       = ઓઝિલ દલાલ
| extra1        = [[સુનિધિ ચૌહાણ]], બૈશાખ જ્યોતિ
| length1       = ૨:૦૪
| title2        = આંબો અંબમ્બો
| lyrics2       = વિરેશ શ્રીવાલસા
| extra2        = અતુલ નારુકારા 
| length2       = ૧:૫૨
| title3        = અથિરા રવિલ
| lyrics3       = વિરેશ શ્રીવાલસા
| extra3        = કે.એસ. ચિત્રા
| length3       = ૨:૦૭
| title4        = તુ મિલા
| lyrics4       = ઓઝિલ દલાલ
| extra4        = કે.એસ. ચિત્રા
| length4       = ૨:૦૭ 
}}

== પ્રતિસાદ ==
તેના પ્રથમ દિવસે, ચલચિત્રે ભારતમાં ₹8.03 કરોડનો વકરો કર્યો હતો, જેથી તે ૨૦૨૩માં ભારતમાં પાંચમા સૌથી મોટી આવક ધરાવતું ચલચિત્ર બન્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=THE KERALA STORY ફિલ્મે આ મામલે શાહરુખ સલમાન અને રણબીરની ફિલ્મોને પણ પાછળ છોડી, 2023માં નંબર વન|url=https://gujarati.news18.com/photogallery/entertainment/the-kerala-story-box-office-collection-rating-and-review-in-bollywood-films-2023-ms-1405354.html|access-date=2023-05-09|website=News18 Gujarati|language=gu|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508175951/https://gujarati.news18.com/photogallery/entertainment/the-kerala-story-box-office-collection-rating-and-review-in-bollywood-films-2023-ms-1405354.html|archive-date=2023-05-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ''ધ કેરલા સ્ટોરી''ને [[ઇન્ટરનેટ મૂવી ડેટાબેઝ|IMDB]]&lt;nowiki/&gt;માં ૮ કરતાં વધુ રેટિંગ મળેલ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-05-09|title=The Kerala Story|url=https://www.gstv.in/the-kerala-story-get-8-imdb-rating-gujarati-news/|access-date=2023-05-09|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509145521/https://www.gstv.in/the-kerala-story-get-8-imdb-rating-gujarati-news/|archive-date=2023-05-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

કેરળના બે મુખ્ય રાજકીય પક્ષો - [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] અને કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયા (માર્કસિસ્ટ) દ્વારા આ ચલચિત્રનો વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેમણે આ ચલચિત્ર [[રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ|રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ પરિવાર]]&lt;nowiki/&gt;નું સમર્થન કરે છે એવો આરોપ લગાવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite news|date=10 November 2022|title=The Kerala Story: Film on India women in Islamic State sparks row|publisher=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-63580042|access-date=10 November 2022|archive-date=10 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221110195006/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-63580042|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2022-11-09|title='The Kerala Story' in the dock|url=https://www.deccanherald.com/national/south/the-kerala-story-in-the-dock-1160706.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221110195007/https://www.deccanherald.com/national/south/the-kerala-story-in-the-dock-1160706.html|archive-date=10 November 2022|access-date=10 November 2022|website=Deccan Herald|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-04-28|title=Cong, DYFI, IUML youth wing demand ban on screening of 'The Kerala Story'|url=https://indianexpress.com/article/india/kerala/the-kerala-story-film-controversy-congress-iuml-dyfi-8581227/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230429081907/https://indianexpress.com/article/india/kerala/the-kerala-story-film-controversy-congress-iuml-dyfi-8581227/|archive-date=29 April 2023|access-date=2023-04-29|website=The Indian Express|language=en}}&lt;/ref&gt; તેના જવાબમાં નિર્માતા વિપુલ શાહે કહ્યું હતું કે આ ચલચિત્ર પુરાવાઓ પર આધારિત છે અને તેમણે તેના માટે ૪ વર્ષોનું સંશોધન કર્યું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2022-12-26|title=Vipul Shah on The Kerala Story criticism: 'We are making a film on a big tragedy, nothing will be without evidence'|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/vipul-shah-on-the-kerala-story-criticism-we-are-making-a-film-on-a-big-tragedy-nothing-will-be-without-evidence-101672048800149.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426100007/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/vipul-shah-on-the-kerala-story-criticism-we-are-making-a-film-on-a-big-tragedy-nothing-will-be-without-evidence-101672048800149.html|archive-date=26 April 2023|access-date=2023-04-26|website=Hindustan Times|language=en}}&lt;/ref&gt;

કેરળ હાઇકોર્ટે ચલચિત્ર પર પ્રતિબંધ મૂકવાની ના પાડી હતી અને જણાવ્યું હતું કે ચલચિત્ર ISIS વિશે છે, નહી કે ચોક્કસ ધર્મ વિશે. આવી જ અરજી અગાઉ સુપ્રિમ કોર્ટ અને મદ્રાસ હાઇકોર્ટ દ્વારા નકારવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web|title=&quot;There are umpteen movies depicting Hindu sanyasis as rapists&quot;: Kerala High Court refuses to stay release of The Kerala Story|url=https://www.barandbench.com/news/kerala-high-court-refuses-stay-release-movie-the-kerala-story}}&lt;/ref&gt; નિર્માતાઓએ ૩૨,૦૦૦ મહિલાઓ ISISમાં જોડાઇ એવું દર્શાવતું ટ્રેલર પાછું ખેંચ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Kerala Story producer agrees to remove '32,000 women converted' from teaser|url=https://www.indiatoday.in/law/high-courts/story/kerala-story-row-producer-agrees-remove-teaser-conversion-isis-32000-women-2368914-2023-05-05|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505095332/https://www.indiatoday.in/law/high-courts/story/kerala-story-row-producer-agrees-remove-teaser-conversion-isis-32000-women-2368914-2023-05-05|archive-date=5 May 2023|access-date=2023-05-05|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

તમિલનાડુમાં ચલચિત્રનો વિરોધ થયો હતો અને સંખ્યાબંધ થિએટરના માલિકોએ ચલચિત્ર પાછું ઠેલ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|first1=The Hindu|last1=Bureau|access-date=2023-05-09|title=The Kerala Story pulled out of multiplexes in Tamil Nadu|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/the-kerala-story-pulled-out-of-multiplexes-in-tamil-nadu/article66824215.ece|newspaper=The Hindu|date=7 May 2023|issn=0971-751X|via=www.thehindu.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=7 May 2023|title=The Kerala Story pulled down from theatres in Tamil Nadu|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/the-kerala-story-pulled-down-from-theatres-in-tamil-nadu-101683466391184.html|access-date=2023-05-09|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheQuint&quot;&gt;{{cite web|last1=Sasikumar|first1=Meenakshy|date=8 May 2023|title=Why Is 'The Kerala Story' Facing Pushback in Kerala, Tamil Nadu, &amp; West Bengal?|url=https://www.thequint.com/explainers/the-kerala-story-pushback-theatres-kerala-tamil-nadu-west-bengal-ban|access-date=2023-05-09|website=TheQuint}}&lt;/ref&gt;

૯ મે ૨૦૨૩ના રોજ પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીએ રાજ્યમાં ચલચિત્ર પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. જેના પ્રતિસાદમાં નિર્માતાઓએ કાયદાકીય પગલા લેશે તેમ જણાવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=West Bengal bans The Kerala Story to 'maintain peace'|url=https://www.indiatoday.in/india/story/west-bengal-govt-bans-the-kerala-story-2376421-2023-05-08|access-date=2023-05-08|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-05-08|title=Mamata Banerjee announces ban on The Kerala Story in West Bengal, film producer reacts|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mamata-banerjee-announces-ban-on-the-kerala-story-in-west-bengal-film-producer-reacts-101683546969420.html|access-date=2023-05-08|website=Hindustan Times|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheQuint&quot; /&gt;

બીજી બાજુ [[ઉત્તર પ્રદેશ]] અને [[મધ્ય પ્રદેશ]] રાજ્યોએ ચલચિત્રને કરમુક્ત જાહેર કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Webdunia|title='The Kerala Story' ટેક્સ ફ્રી- પશ્ચિમ બંગાળમાં પ્રતિબંધ બાદ યુપીએ 'ધ કેરળ સ્ટોરી'ને 'ટેક્સ ફ્રી' જાહેર કરી|url=https://gujarati.webdunia.com/national-news/the-kerala-story-tax-free-after-the-ban-in-west-bengal-up-declared-the-kerala-story-tax-free-123050900006_1.html|access-date=2023-05-09|website=gujarati.webdunia.com|language=gu}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:હિન્દી ચલચિત્ર]]</text>
      <sha1>imbp6xdws9t6uuuiqvn651fdu0signv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>અશ્વિની વૈષ્ણવ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143833</id>
    <revision>
      <id>907604</id>
      <parentid>906911</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T19:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24126" sha1="rqbqqg9roztatyw0hvgoywlkoaducvh" xml:space="preserve">{{સુધારો}}
{{Infobox officeholder
| title               = 
| name                = અશ્વિની વૈષ્ણવ
| birth_name          = 
| caption             = વૈષ્ણવ 2021 માં
| image               = Ashwini_Vaishnaw.jpg
| width               = 220px
| birth_date          = {{જન્મ તારીખ અને ઉંમર|df=y|1970|07|18}}
| birth_place         = [[જોધપુર]], [[રાજસ્થાન]], [[ભારત]]
| death_date          = 
| death_place         = 
| office              = [[રેલ્વે મંત્રી (ભારત)|રેલ્વે મંત્રી]]
| primeminister       = [[નરેન્દ્ર મોદી]]
| termstart           = 7 જુલાઈ 2021
| termend             = 
| predecessor         = [[પિયુષ ગોયલ]]
| office1             = [[ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રાલય|ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રી]]
| primeminister1      = [[નરેન્દ્ર મોદી]]
| termstart1          = 7 જુલાઈ 2021
| termend1            = 
| predecessor1        = [[રવિશંકર પ્રસાદ]]
| successor1          = 
| office2             = [[સંચાર મંત્રાલય (ભારત)|સંચાર મંત્રી]]
| primeminister2      = [[નરેન્દ્ર મોદી]]
| termstart2          = 7 જુલાઈ 2021
| termend2            = 
| predecessor2        = હાર્દિક દેવેન્દ્ર એનએમ જૈન
| successor2          = 
| party               = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] (2019 થી)
| otherparty          = 
| spouse              = {{લગ્ન|સુનીતા વૈષ્ણવ|1995}}&lt;ref name=&quot;Ashwini Vaishnav&quot;&gt;{{cite web |title=Shri Ashwini Vaishnav {{!}} National Portal of India |url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnav |website=www.india.gov.in |access-date=8 July 2021}}&lt;/ref&gt;
| children            = 2
| education           = B.E, M.Tech., MBA
| alma_mater          = {{ubl|[[પેન્સિલવેનિયા યુનિવર્સિટી]] | [[IIT કાનપુર]] | [[M.B.M. એન્જિનિયરિંગ કોલેજ]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/railway-minister-ashwini-vaishnav-embraces-engineer-on-finding-out-they-are-alumnus-of-the-same-college-101625903758565.html|title = Railway minister Ashwini Vaishnav embraces engineer on finding out they are alumnus of the same college|date = 10 July 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Jai Narain Vyas University]]}}
| occupation          = Former [[ભારતીય વહીવટી સેવા|IAS અધિકારી]], [[ઉદ્યોગસાહસિક]]
ભૂતપૂર્વ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર, GE ટ્રાન્સપોર્ટેશન
ભૂતપૂર્વ વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ, [[સીમેન્સ]]
| website             = {{URL|https://www.ashwinivaishnaw.in/}}
| footnotes           = 
| date                = 
| year                = 
| source              = https://rajyasabha.nic.in/rsnew/member_site/Main.aspx rajyasabha.nic.in
| parents             = 
| partner             = 
}}
'''અશ્વિની વૈષ્ણવ''' (જન્મ 18 જુલાઈ 1970) એક ભારતીય રાજકારણી અને ભૂતપૂર્વ IAS અધિકારી છે જેઓ હાલમાં 2021 થી [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારમાં]] 39મા રેલ્વે મંત્રી, 55મા સંચાર [[કેબિનેટ મંત્રી|મંત્રી]] અને બીજા ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી મંત્રી તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે અને [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભાના]] ધારા સભ્ય છે આને 2019 થી ઓડિશાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેઓ [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પાર્ટીના]] સદસ્ય છે. અગાઉ 1994 માં, વૈષ્ણવ [[ઑડિશા|ઓડિશા]] કેડરમાં ભારતીય વહીવટી સેવા (IAS) માં જોડાયા હતા, અને ઓડિશામાં કામ કર્યું છે.&lt;ref name=&quot;odishabytes.com&quot;&gt;{{Cite web|date=2019-06-21|title=Ashwini Vaishnav RS Candidature Fuels BJD-BJP Deal Talk|url=https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116134211/https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/|archive-date=16 November 2019|access-date=2019-11-16|website=ODISHA BYTES|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ ==
વૈષ્ણવ મૂળ [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાનના]] [[પાલી જિલ્લો|પાલી જિલ્લાના]] જીવંદ કલ્લાન ગામનો રહેવાસી છે. બાદમાં, તેમનો પરિવાર રાજસ્થાનના [[જોધપુર|જોધપુરમાં]] સ્થાયી થયો.&lt;ref name=&quot;Statewise Retirement&quot;&gt;{{Cite web|title=Statewise Retirement|url=http://164.100.47.5/NewMembers/RetLMemState.aspx|access-date=2019-06-28|website=164.100.47.5}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 July 2021|title=PM Modi Cabinet Expansion: जाति, क्षेत्र और समुदाय- पीएम मोदी की नई कैब‍िनेट के जरिये साधे जाएंगे सारे समीकरण|url=https://hindi.news18.com/news/nation/narendra-modi-cabinet-expansion-2021-caste-region-and-community-all-equations-will-be-solved-through-modi-cabinet-2-3647783.html|access-date=2021-07-08|website=News18 Hindi|language=hi|archive-date=2021-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707085748/https://hindi.news18.com/news/nation/narendra-modi-cabinet-expansion-2021-caste-region-and-community-all-equations-will-be-solved-through-modi-cabinet-2-3647783.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=मोदी की नई टीम में ये हैं 20 सबसे युवा चेहरे, कोई वकील तो किसी को मिल चुका है संसद रत्न पुरस्कार|url=https://hindi.asianetnews.com/national-news/full-profile-details-of-the-youngest-face-of-modis-new-team-qvvi4z|access-date=2021-07-07|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=hi}}&lt;/ref&gt;

વૈષ્ણવે તેમનું શાળાકીય શિક્ષણ જોધપુરની સેન્ટ એન્થોની કોન્વેન્ટ સ્કૂલ અને મહેશ સ્કૂલ, જોધપુરમાં કર્યું હતું. તેણે 1991માં MBM એન્જિનિયરિંગ કૉલેજ (JNVU) જોધપુરમાંથી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને કમ્યુનિકેશન એન્જિનિયરિંગ કોર્સમાં ગોલ્ડ મેડલ સાથે સ્નાતક થયા અને પછી M.Tech પૂર્ણ કર્યું. IIT કાનપુરમાંથી, 1994માં ભારતીય વહીવટી સેવામાં જોડાતા પહેલા 27માં અખિલ ભારતીય રેન્ક સાથે &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2019-06-29|title=BJP's Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html|access-date=2019-11-16|website=Hindustan Times|language=en}}&lt;/ref&gt; 2008 માં, વૈષ્ણવ પેન્સિલવેનિયા યુનિવર્સિટીની વોર્ટન સ્કૂલમાંથી એમબીએ કરવા માટે યુએસ ગયા.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/ Ashwini Vaishnav RS Candidature Fuels BJD-BJP Deal Talk] Odisha Bytes - June 23, 2019&lt;/ref&gt;

== સરકારી કર્મચારી ==
1994 માં, વૈષ્ણવ ઓડિશા કેડરમાં ભારતીય વહીવટી સેવામાં જોડાયા, અને [[બાલેશ્વર જિલ્લો|બાલાસોર]] અને [[કટક]] જિલ્લાના જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે સેવા આપવા સહિત [[ઑડિશા|ઓડિશાના]] વિવિધ ભાગોમાં વ્યાપકપણે કામ કર્યું છે. સુપર સાયક્લોન 1999ના સમયે, તેમણે ચક્રવાતના વાસ્તવિક સમય અને સ્થળને લગતી માહિતી એકત્ર કરવામાં વ્યવસ્થાપિત કરી, તે ડેટા એકત્ર કરીને ઓડિશા સરકારે ઓડિશાના લોકો માટે સલામતી માપન કર્યું. &lt;ref name=&quot;odishabytes.com&quot;/&gt; તેમણે 2003 સુધી ઓડિશામાં કામ કર્યું જ્યારે તેઓ ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન [[અટલ બિહારી વાજપેયી|અટલ બિહારી વાજપેયીના]] કાર્યાલયમાં નાયબ સચિવ તરીકે નિયુક્ત થયા. પીએમઓમાં તેમના સંક્ષિપ્ત કાર્યકાળ પછી જ્યાં તેમણે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં જાહેર-ખાનગી-ભાગીદારીનું માળખું બનાવવામાં યોગદાન આપ્યું હતું, 2004માં ભાજપની આગેવાની હેઠળની એનડીએ ચૂંટણી હારી ગયા પછી વૈષ્ણવને વાજપેયીના ખાનગી સચિવ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Gupta|first=Moushumi Das|date=2019-06-25|title=The ex-IAS officer who is bringing Narendra Modi and Naveen Patnaik together|url=https://theprint.in/politics/the-ex-ias-officer-who-is-bringing-narendra-modi-and-naveen-patnaik-together/254095/|access-date=2019-11-16|website=ThePrint|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2006 માં, તેઓ મોરમુગાવ પોર્ટ ટ્રસ્ટના ડેપ્યુટી ચેરમેન બન્યા, જ્યાં તેમણે આગામી બે વર્ષ સુધી કામ કર્યું. &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-22|title=In Odisha, BJD-BJP consensus candidate for Rajya Sabha bypoll joins BJP|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/in-odisha-bjd-bjp-consensus-candidate-for-rajya-sabha-bypoll-joins-bjp/story-yKzsHtQD14welXr6YcZ4rM.html|access-date=2019-11-16|website=Hindustan Times|language=en}}&lt;/ref&gt;

== વેપાર અને સાહસિકતા ==
તેમણે વોર્ટન બિઝનેસ સ્કૂલમાં એમબીએ પૂર્ણ કરવા માટે શૈક્ષણિક લોન લીધી હતી. તેમને સમજાયું કે શૈક્ષણિક લોન ચૂકવવામાં તેમને ભાગ્યે જ મહિનાઓ લાગશે અને આખરે 2010 માં સિવિલ સર્વિસ છોડીને ખાનગી ક્ષેત્રમાં જોડાવા અને એક ઉદ્યોગ શરૂ કર્યો. સફળ બિઝનેસ કેવી રીતે ચલાવવો તેની સમજ મેળવવા માટે તેણે એમબીએની ડિગ્રી મેળવી. &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-29|title=BJP's Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html|access-date=2021-07-08|website=Hindustan Times|language=en}}&lt;/ref&gt;

તેમના MBA પછી, વૈષ્ણવ ભારત પાછા આવ્યા અને GE ટ્રાન્સપોર્ટેશનમાં મેનેજિંગ ડિરેક્ટર તરીકે જોડાયા. &lt;ref name=&quot;Mohanty&quot;&gt;{{Cite news|last=Mohanty|first=Meera|date=2019-06-24|title=Naveen Patnaik's support to BJP man raises brows|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/naveen-patnaiks-support-to-bjp-man-raises-brows/articleshow/69921087.cms|access-date=2019-11-16}}&lt;/ref&gt; ત્યારબાદ, તેઓ સિમેન્સ સાથે વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ - લોકોમોટિવ્સ અને હેડ અર્બન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્ટ્રેટેજી તરીકે જોડાયા. &lt;ref name=&quot;businesstoday.in&quot;&gt;{{Cite web|date=21 October 2014|title=Bureaucrats prefer MBA degree for better career prospects|url=https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html|access-date=2019-11-16|website=www.businesstoday.in|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111132417/https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2012 માં, તેમણે ગુજરાતમાં થ્રી ટી ઓટો લોજિસ્ટિક્સ પ્રાઈવેટ લિમિટેડ અને વી જી ઓટો કોમ્પોનન્ટ્સ પ્રાઈવેટ લિમિટેડની સ્થાપના કરી, બંને ઓટોમોટિવ કમ્પોનન્ટ્સ ઉત્પાદન એકમો. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== રાજકીય કારકિર્દી ==
[[ચિત્ર:Shri_Ashwini_Vaishnaw_taking_charge_as_the_Union_Minister_for_Railways,_in_New_Delhi_on_July_08,_2021_(1).jpg|left|thumb| વૈષ્ણવ 8 જુલાઈ 2021ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રેલ્વે મંત્રી તરીકેનો ચાર્જ સંભાળી રહ્યા છે.]]
વૈષ્ણવ હાલમાં ભારતીય સંસદના સભ્ય છે, [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભામાં]] [[ઑડિશા|ઓડિશા]] રાજ્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમણે ઓડિશામાં બીજુ જનતા દળના સભ્યોની મદદથી [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભાની]] ચૂંટણી બિનહરીફ જીતી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2 from BJD, 1 from BJP elected unopposed to Rajya Sabha|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/30234/2-from-bjd-1-from-bjp-elected-unopposed-to-rajya-sabha.html|access-date=2019-06-28|website=www.theweekendleader.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111141749/http://www.theweekendleader.com/Headlines/30234/2-from-bjd-1-from-bjp-elected-unopposed-to-rajya-sabha.html|archive-date=2019-11-11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/odisha-amar-patnaik-sasmit-patra-and-ashwini-baishnab-elected-to-rajya-sabha-119062801100_1.html|title=Odisha: Amar Patnaik, Sasmit Patra and Ashwini Baishnab elected to Rajya Sabha|date=2019-06-28|work=Business Standard India|access-date=2019-06-29}}&lt;/ref&gt; વૈષ્ણવને ગૌણ કાયદા અને અરજીઓ અને વિજ્ઞાન અને તકનીકી, પર્યાવરણ અને જંગલોની સમિતિના સભ્ય તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. &lt;ref&gt;{{Cite web|date=September 15, 2019|title=Jual Oram to head parliamentary panel on defence|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/jual-to-head-parl-panel-on-defence/articleshow/71130528.cms|access-date=2019-11-22|website=The Times of India|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-10-31|title=Rajya Sabha Committees constituted; Prasanna Acharya to head the Committee on Petitions|url=https://orissadiary.com/rajya-sabha-committees-constituted-prasanna-acharya-head-committee-petitions/|access-date=2019-11-22|website=OdishaDiary|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190929/https://orissadiary.com/rajya-sabha-committees-constituted-prasanna-acharya-head-committee-petitions/|archive-date=2021-07-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2019 માં, વૈષ્ણવે સંસદમાં દલીલ કરી હતી કે તે સમયે ભારત દ્વારા જે આર્થિક મંદીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો તે ચક્રીય હતો અને તે માળખાકીય મંદી નહોતી, અને તે માર્ચ 2020 સુધીમાં તળિયે જવાની સંભાવના છે અને તે પછી નક્કર વૃદ્ધિ થશે. વૈષ્ણવ દ્રઢપણે માને છે કે દેશનું નિર્માણ કરવાનો માર્ગ એ છે કે પૈસાને વપરાશમાં નાખવાને બદલે રોકાણમાં નાખવા.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=27 November 2019|title=Growth may have slowed, but there's no recession, says Nirmala Sitharaman|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/there-is-no-recession-in-the-economy-says-finance-minister/article30098854.ece|access-date=2019-12-04|website=@businessline|language=en}}&lt;/ref&gt;

વૈષ્ણવે રાજ્યસભામાં 5 ડિસેમ્બર 2019ના રોજ કરવેરા કાયદા (સુધારા) બિલ, 2019ને પણ સમર્થન આપ્યું હતું. તેમનું માનવું હતું કે કર માળખાને ઘટાડવાનું અથવા તેના બદલે તર્કસંગત બનાવવાનું પગલું ભારતીય ઉદ્યોગની સ્પર્ધાત્મકતામાં વધારો કરશે અને ભારતીય ઉદ્યોગનો મૂડી આધાર પણ વિકસાવશે. ટેકો આપતી વખતે, તેમણે વધુમાં એવી દલીલ કરી હતી કે કર માળખાના ચોક્કસ તર્કસંગતકરણથી કોર્પોરેટ્સને ડી-લીવરેજ કરવામાં મદદ મળશે અને જાળવી રાખેલી કમાણી અને અનામત અને સરપ્લસમાં વધારો થશે, જે અર્થતંત્રના માળખાકીય વિકાસ માટે પાયો નાખશે. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=5 Dec 2019|title=SYNOPSIS OF DEBATE - Rajya Sabha|url=http://164.100.47.5/newsynopsis1/englishsessionno/250/Synopsis%20_E_%20dated%20%2005.12.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105200755/http://164.100.47.5/newsynopsis1/englishsessionno/250/Synopsis%20_E_%20dated%20%2005.12.pdf|archive-date=5 November 2020|access-date=|website=Rajya Sabha Official Website}}&lt;/ref&gt;

આ ઉપરાંત, તેમણે તે મુદ્દાઓ પર જાહેર પ્રવચનને આગળ વધારવા માટે રાજ્યસભામાં શિપ રિસાયક્લિંગ બિલથી લઈને મહિલા સુરક્ષા સુધીના મુદ્દાઓ પર પણ વાત કરી છે. &lt;ref&gt;{{Cite news|last=CHAIRMAN|first=DEPUTY|last2=YAJNIK|first2=AMEE|last3=VAISHNAW|first3=ASHWINI|last4=ROY|first4=SUKHENDU SEKHAR|last5=SATHYANANTH|first5=VIJILA|last6=YADAV|first6=RAM GOPAL|last7=ACHARYA|first7=PRASANNA|last8=SINGH|first8=RAMCHANDRA PRASAD|last9=PRAKASH|first9=BANDA|title=The Recycling of Ships Bill, 2019|url=https://rsdebate.nic.in/handle/123456789/703500?viewItem=browse|access-date=23 December 2023|date=8 January 2021|language=English}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Service|first=Uniindia News|title=Bill to recycle ships introduced in Rajya Sabha|url=http://www.uniindia.com/~/bill-to-recycle-ships-introduced-in-rajya-sabha/Parliament/news/1815699.html|access-date=23 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== કેબિનેટ મંત્રી ===
જુલાઈ 2021 માં, 22માં કેબિનેટ ફેરબદલમાં, તેમને રેલ્વે મંત્રાલય, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય અને સંચાર મંત્રાલયની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Modi cabinet rejig: Full list of new ministers|url=https://www.indiatoday.in/india/story/modi-cabinet-rejig-full-list-of-new-ministers-1825111-2021-07-07|access-date=2021-07-07|website=India Today}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;One Of The Most Brilliant...&quot;: Wharton Classmate On New IT Minister|url=https://www.ndtv.com/india-news/what-new-it-minister-ashwini-vaishnaws-wharton-classmate-says-about-him-2481899|access-date=8 July 2021|work=NDTV.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barik|first=Satyasundar|title=New Railway Minister Ashwini Vaishnaw has a vast experience in bureaucracy and corporate world|url=https://www.thehindu.com/news/national/new-railway-minister-ashwini-vaishnaw-has-a-vast-experience-in-bureaucracy-and-corporate-world/article35207990.ece|access-date=8 July 2021|work=The Hindu|date=8 July 2021|language=en-IN}}&lt;/ref&gt;

કેન્દ્રીય ટેલિકોમ મંત્રી તરીકે તેમણે મે 2023માં ભારતમાં સંચાર સાથી પોર્ટલ શરૂ કર્યું હતું. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Livemint|date=2023-05-17|title=Sanchar Saathi online portal to track, block lost mobile phones launched|url=https://www.livemint.com/technology/tech-news/sanchar-saathi-all-you-need-to-know-about-online-portal-to-track-block-lost-mobile-phones-11684318219619.html|access-date=2023-09-23|website=mint|language=en}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{Official website}}
* {{Official website|https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnaw|name=Profile at Indian Government website}}

[[શ્રેણી:૧૯૭૦માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:જીવિત લોકો]]</text>
      <sha1>rqbqqg9roztatyw0hvgoywlkoaducvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કવિ કાગ પુરસ્કાર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144520</id>
    <revision>
      <id>907614</id>
      <parentid>906985</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T22:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19793" sha1="kpbjh4fc9ryclxw26r15h3ilqlhn6i7" xml:space="preserve">{{Infobox award
|name=કવિ કાગ પુરસ્કાર
|awarded_for=ગુજરાતી લોક અને ચારણી સાહિત્યમાં યોગદાન માટે
|subheader=સાહિત્યમાં યોગદાન માટે પુરસ્કાર
|image=KagAward.jpg
|caption=
|alt=
|image_size=
|previous=
|sponsor=કવિ કાગ ટ્રસ્ટ
|reward={{INRConvert|51|k}} દરેકને
|award1_type=કુલ પુરસ્કાર
|award2_type=પ્રથમ વિજેતા
|award3_type=છેલ્લા વિજેતા
|holder_label=છેલ્લા વિજેતા
|holder=
|lastawarded=૨૦૨૩
|firstawarded=૨૦૦૨
|next=
|total_awarded=૧૦૩
|total_awarded_posthumously=૨૮
|website=[https://kavikag.com/kag-award/#ENGLISH કવિકાગ.કોમ]
}}
'''કવિ કાગ પુરસ્કાર''' એ ગુજરાતી કવિ [[દુલા કાગ|દુલા ભાયા કાગના]] નામ પરથી નામ આપવામાં આવતો વાર્ષિક પુરસ્કાર છે, જે ગુજરાતી લોક તેમજ ચારણ સાહિત્યમાં યોગદાન માટે લોક કલાકારો, લેખકો, વિદ્વાનો અને સંસ્થાઓને આપવામાં આવે છે. તેની સ્થાપના ૨૦૦૨માં [[મોરારીબાપુ|મોરારી બાપુની]] પ્રેરણા અને આશીર્વાદથી કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-08-16|title=Centre approves renaming of Majadar village as Kagdham as tribute to great poet Dula Bhaya Kag|url=https://www.deshgujarat.com/2014/08/16/centre-approves-renaming-of-majadar-village-as-kagdham-as-tribute-to-great-poet-dula-bhaya-kag/|access-date=2023-05-03|website=DeshGujarat|language=en-US}}&lt;/ref&gt; આ પુરસ્કાર દર વર્ષે દુલા ભાયા કાગની પુણ્યતિથિ, ''કાગ ચોથ'' (ફાગણ સુદ ચોથ) ના રોજ, કાગધામ (મજાદર), [[અમરેલી]] ખાતે આપવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Kag Award – Kavi Shree Dula Bhaya Kag|url=https://kavikag.com/kag-award/|access-date=2023-05-02|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-03-23|title=पूज्य मोरारी बापू की निश्रा में पद्मश्री कवि काग बापु ट्रस्ट द्वारा कागोत्सव का आयोजन - Mumbai Tarang News - mumbaitarang.com|url=https://www.mumbaitarang.com/%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D/|access-date=2023-05-03|website=Mumbai Tarang News|language=hi|archive-date=2023-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503180118/https://www.mumbaitarang.com/%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|last=MEDIA|first=ABTAK|date=2023-01-20|title=પૂજ્ય મોરારીબાપુના નિશ્રામાં યોજાશે કાગ ઉત્સવ, જાણો કોને મળશે કવિ કાગ ઍવોર્ડ|url=https://www.abtakmedia.com/kaag-festival-will-be-held-honor-of-pujya-moraribapu-know-who-will-get-kavi-kaag-award/|access-date=2023-05-03|website=Abtak Media|language=gu}}&lt;/ref&gt;

[[ગુજરાતી ભાષા]]ના લોક કલાકારો અને લેખકોને પાંચ પુરસ્કારો આપવામાં આવે છે અને એક પુરસ્કાર [[રાજસ્થાની ભાષા|રાજસ્થાની]] વિદ્વાનને સાહિત્યના ક્ષેત્રમાં સંશોધન માટે આપવામાં આવે છે. પુરસ્કારમાં રૂ. ૫૧,૦૦૦/-, સ્મૃતિચિહ્ન અને શાલ આપીને સન્માનિત કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

== પુરસ્કર્તાઓ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!વર્ષ
!પુરસ્કર્તા
!નોંધ
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |૨૦૦૨
|[[પિંગળશી પાતાભાઈ ગઢવી|પિંગળશી પાતાભાઇ ગઢવી]]
| rowspan=&quot;4&quot; |
|-
|મેરુભા ગઢવી
|-
|[[હેમુ ગઢવી]]
|-
|કાનજીભાઇ બારોટ
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |૨૦૦૩
|નારાયણદાન બળિયા
| rowspan=&quot;4&quot; |
|-
|જેઠસુરભાઇ દેવ
|-
|જયમલભાઇ પરમાર
|-
|કનુભાઇ બારોટ
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |૨૦૦૪
|લાખાભાઇ ગઢવી
| rowspan=&quot;4&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |title=પદ્મ શ્રી એવોર્ડથી સન્માનિત કવિ દાદ બાપુનું 82 વર્ષની ઉંમરે નિધન |url=https://zeenews.india.com/gujarati/gujarat/poet-laureate-daad-bapu-dies-at-82-150232 |access-date=2023-05-03 |website=Zee News}}&lt;/ref&gt;
|-
|અમરદાસજી ખારવાળા
|-
|[[દાદુદાન ગઢવી|કવિ દાદ]]
|-
|અંબદાન રોહડીયા
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |૨૦૦૫
|ખેતસિંહ મિસણ
| rowspan=&quot;4&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-07-21 |title=Tribute to Babubhai Ranpura, face of Saurashtra folk singing {{!}} કાઠિયાવાડી ખમીર |url=https://kathiyawadikhamir.com/tribute-to-babubhai-ranpura/ |access-date=2023-05-03 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503180120/https://kathiyawadikhamir.com/tribute-to-babubhai-ranpura/ |archive-date=2023-05-03 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhumishi |date=2014-07-17 |title=NASAમાં અવાજ આપનાર ગુજરાતી લોકગાયક બાબુભાઇ રાણપુરાનું નિધન |url=https://gujarati.oneindia.com/news/gujarat/gujarati-folk-singer-babubhai-ranpura-who-performed-in-nasa-passes-away-019989.html |access-date=2023-05-03 |website=Gujarati Oneindia |language=gu}}&lt;/ref&gt;
|-
|બાબુભાઇ રાણપરા
|-
|પૂંજત રબારી
|-
|દરબાર શ્રી પુંજવાળા
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |૨૦૦૬
|શંભુદાનજી ગઢવી
| rowspan=&quot;4&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2017 |title=કાગ એવોર્ડ મેળવનાર જાણીતા સાહિત્યકારનું નિધન થયું |work=[[દિવ્ય ભાસ્કર]] |url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-SUR-quantcast-karshan-bhai-padhiyar-death-surendranagar-latest-news-4888817-PHO.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|લાભુભાઇ ભાંસળિયા
|-
|અમરનાથ નાથજી
|-
|કરશનભાઇ પઢિયાર
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |૨૦૦૭
|વિવરામ હરિયાણી
| rowspan=&quot;4&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ABPL |title=ચારણ કવિ તખતદાન ગઢવી 'અલગારી' |url=https://www.gujarat-samachar.com/content/view/full/68298 |access-date=2023-05-03 |website=www.gujarat-samachar.com |language=gu-IN}}&lt;/ref&gt;
|-
|રતુદાન રોહડીયા
|-
|પ્રાણલાલ વ્યાસ
|-
|તાખતદાન રોહડીયા
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |૨૦૦૮
|આપાભાઇ કાળાભાઇ ગઢવી
| rowspan=&quot;4&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NIRANJAN RAJYAGURU {{!}} આનંદ આશ્રમ |url=http://www.anand-ashram.com/tag/niranjan-rajyaguru/ |access-date=2023-05-03 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[નિરંજન રાજ્યગુરુ|નિરંજન રાજ્યગુરૂ]]
|-
|જીતિદાન ગઢવી
|-
|કવિ પાલ
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |૨૦૦૯
|બચુભાઇ ગઢવી
| rowspan=&quot;4&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-12-25 |title=Gujarati folk literature artist Ishwardan Gadhvi passes away |url=https://www.deshgujarat.com/2011/12/25/gujarati-folk-literature-artist-ishwardan-gadhvi-passes-away/ |access-date=2023-05-03 |website=DeshGujarat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|સરોજબેન ગુંદાણી
|-
|ઇશરદાન ગઢવી
|-
|કનુભાઇ જાની
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |૨૦૧૦
|ગીગુભાઇ લીલા
| rowspan=&quot;4&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Experts |first=Disha |url=https://books.google.com/books?id=Y5ExDwAAQBAJ |title=The PADMA ACHIEVERS 2016 |date=2017-08-05 |publisher=Disha Publications |isbn=978-93-85846-64-9 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-10-11 |title=Bhikhudan Gadhvi to get Dula Kag award 2009 |url=https://www.deshgujarat.com/2009/10/11/bhikhudan-gadhvi-to-get-dula-kag-award-2009/ |access-date=2023-05-03 |website=DeshGujarat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[ભીખુદાન ગઢવી]]
|-
|મહેશદાન મિસણ
|-
|દોલતભાઇ ભટ્ટ
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |૨૦૧૧
|હરીસિંહ મોજદાન મહેડું
| rowspan=&quot;5&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Books by Vijaydan Detha – Prabhat Prakashan |url=https://www.prabhatbooks.com/author/vijaydan-detha.htm |access-date=2023-05-03 |website=www.prabhatbooks.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[હસુ યાજ્ઞિક]]
|-
|વિજયદાન દેથા (રાજસ્થાન)
|-
|બાપલભાઇ ગઢવી
|-
|[[દિવાળીબેન ભીલ]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |૨૦૧૨
|[[ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી]]
| rowspan=&quot;5&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2012 |title=કાગધામમાં મોરારિબાપુ મન મૂકીને ઝૂમ્યાં |work=[[દિવ્ય ભાસ્કર]] |url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-RJK-moraribapu-doint-the-dance-in-kagdham-2915308.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|શિવદાન ગઢવી
|-
|હરસુર ગઢવી
|-
|પ્રફુલ દવે
|-
|ચંદ્ર પ્રકાશ દેવળ (રાજસ્થાન)
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |૨૦૧૩
|રતિકુમાર વ્યાસ
| rowspan=&quot;5&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite news |title=કાગધામમાં કાગને ફળિયે 'કાગની વાતું' કાર્યક્રમ સંપન્ન |pages=2013 |work=[[દિવ્ય ભાસ્કર]] |url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-AMR-kagdham-kag-courtyard-kag-ni-vatu-program-4209793-PHO.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|અભેસિંહ રાઠોડ
|-
|નરોત્તમ પલાણ
|-
|લક્ષ્મણભાઇ પી. ગઢવી
|-
|શક્તિદાન કાવિયા (રાજસ્થાન)
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |૨૦૧૪
|[[દુલેરાય કારાણી|દુલેરાય કાલાણી]]
| rowspan=&quot;5&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014 |title=लखावत को 'कवि काग स्मृति पुरस्कार' |work=Dainik Bhaskar |url=https://www.bhaskar.com/news/MAT-RAJ-JAI-c-10-1777100-NOR.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|પાલુ ભગત
|-
|પુષ્પાબેન છાયા
|-
|[[જોરાવરસિંહ જાદવ]]
|-
|ઓમકારસિંહ લખાવટ (રાજસ્થાન)
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |૨૦૧૫
|માવદનજી રતનું
| rowspan=&quot;5&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2015 |title=પૂ.મોરારિબાપુની નિશ્રામાં મજાદર ખાતે કાગ એવોર્ડની અર્પણ વિધિ |work=[[દિવ્ય ભાસ્કર]] |url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-BVN-kag-award-held-at-majadar-at-mahuva-by-morrari-bapu-4912862-NOR.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|પ્રભુદાન સુરુ
|-
|બિહારી ગઢવી
|-
|રમણિક મારુ
|-
|સોહનદાન ચારણ
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |૨૦૧૬
|રણછોડદાદા જોશી
| rowspan=&quot;5&quot; |&lt;ref name=&quot;DB_14032016&quot;&gt;{{cite news |date=14 March 2016 |title=કાગ એવોર્ડની અર્પણ વિધિ યોજાઇ |publisher=[[દિવ્ય ભાસ્કર]] |url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-BVN-OMC-MAT-latest-bhavnagar-news-034646-3804259-NOR.html?sld_seq=1}}&lt;/ref&gt;
|-
|અરવિંદ બારોટ
|-
|કવિ આલ
|-
|ગોવર્ધન શર્મા
|-
|અર્જુનદેવ ચારણ
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |૨૦૧૭
|થાર્યા ભગત
| rowspan=&quot;5&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://sonalmaatrust.org/wp-content/uploads/2021/07/Charan-Sanskruti-26.pdf |title=Charan Sanskruti |publisher=Sonal Maa Trust |year=2017 |language=Gujarati |access-date=2024-02-05 |archive-date=2024-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619112109/http://sonalmaatrust.org/wp-content/uploads/2021/07/Charan-Sanskruti-26.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|વસંતદાસ હરિયાણી
|-
|માયાભાઇ આહિર
|-
|મેરણ ગઢવી
|-
|કલ્યાણસિંહ શેખાવત
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |૨૦૧૮
|ભુધરજી જોશી
| rowspan=&quot;6&quot; |
|-
|ગોવિંદ અમરા ગઢવી
|-
|હરદાનજી ખડિયા
|-
|દયમંતીબેન બરડાઇ
|-
|દેવકરણસિંહ રાઠોડ (રાજસ્થાન)
|-
|ઝવેરચંદ મેઘાણી લોકસાહિત્ય કેન્દ્ર
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |૨૦૧૯
|કવિ ત્રપાજકર
| rowspan=&quot;5&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AIR Rajkot received&quot; KAVI KAG AWARD&quot; |url=https://prasar9.rssing.com/chan-61257419/article6368.html |access-date=2023-05-03 |website=prasar9.rssing.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|વસંતભાઇ ગઢવી
|-
|[[કીર્તિદાન ગઢવી]]
|-
|રઘુરજસિંહ હાડા (રાજસ્થાન)
|-
|આકાશવાણી કેન્દ્ર, રાજકોટ
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |૨૦૨૦
|નારાયણદાનજી સુરું
| rowspan=&quot;5&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2021-02-08 |title=Rajbha Gadhavi – the man who mastered the art of singing loud |url=https://www.iwmbuzz.com/music/celebrities-music/rajbha-gadhavi-man-mastered-art-singing-loud/2021/02/08 |access-date=2023-05-03 |website=IWMBuzz |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhati |first=Zishaan |date=2020-03-01 |title=कवि श्रीकाग लोक साहित्य पुरस्कार से बोबासर के भंवरसिंह सामौर सम्मानित |url=https://www.sujangarhonline.com/2020/03/honored-2-20993/ |access-date=2023-05-03 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-02-28 |title=भँवरसिंह सामौर कवि श्रीकाग लोक साहित्य पुरस्कार से सम्मानित |url=https://www.lionexpress.in/bhanwar-singh-samournored-with-srikag-folk-literature-award/ |access-date=2023-05-03 |website=LionExpress |language=en-US |archive-date=2023-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503180118/https://www.lionexpress.in/bhanwar-singh-samournored-with-srikag-folk-literature-award/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|રતિલાલ નાથાલાલ દવે
|-
|અનુભા ગઢવી
|-
|રાજભા  ગઢવી (ગીર)
|-
|ભંવરસિંહ સમોર (રાજસ્થાન)
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |૨૦૨૧
|ગીગાભાઇ બારોટ (ડોલિયા)
| rowspan=&quot;5&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-03-18 |title=जसोल 'कवि काग पुरस्कार से सम्मानित {{!}} Jasol conferred with 'Kavi Kag Award' |url=https://www.patrika.com/jodhpur-news/jasol-conferred-with-kavi-kag-award-6751714/ |access-date=2023-05-03 |website=Patrika News |language=hi-IN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|મનુભાઇ  ગઢવી (મુંબઈ)
|-
|બળવંતભાઇ જાની (રાજકોટ)
|-
|યોગેશભાઇ  ગઢવી (બોક્ષા)
|-
|કાશીબેન ગોહિલ (ભાવનગર)
|-
|નાહરસિંહ જસોલ (તેમાવાસ, રાજસ્થાન)
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |૨૦૨૨
|મેઘરાજ મૂળુભા ગઢવી (મઢાદ)
| rowspan=&quot;5&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |last=thetimesofudaipur |date=2022-04-13 |title=डॉ. महेन्द्र भानावत को मिला प्रतिष्ठित श्रीकाग अलंकरण |url=https://thetimesofudaipur.com/dr-mahendra-bhanawat-got-the-prestigious-shri-kag-award/ |access-date=2023-05-03 |website=The Times of Udaipur |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Udaipurwale.com |date=2022-02-27 |title=डॉ. महेंद्र भानावत को मिलेगा प्रसिद्ध कविश्री काग बापू लोक साहित्य सम्मान |url=https://udaipurwale.com/dr-mahendra-bhanavat-to-receive-kag-bapu-lok-sahitya-samman/ |access-date=2023-05-03 |website=Udaipurwale.com – उदयपुर का लोकल न्यूज़ पोर्टल |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-01-17 |title=શ્રી યશવંતભાઈ લાંબાની કવિ. કાગ એવૉર્ડ 2022 માટે પસંદગી થયેલ છે એમનો ટૂંકો પરિચય |url=https://govtofgaurang.com/?p=379527 |access-date=2023-05-03 |website=Govt of Gaurang |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211042015/https://govtofgaurang.com/?p=379527 |archive-date=2024-12-11 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|યશવંત લાંબા (જાંબુડા)
|-
|ઇન્દુબહેન પટેલ (કોટા, રાજસ્થાન)
|-
|ભાવનાબહેન અને સંગીતાબહેન લાબડિયા (પોરબંદર, અમદાવાદ)
|-
|મહેન્દ્ર ભાણાવત (રાજસ્થાન)
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |૨૦૨૩
|નાગભાઇ લાખાભાઇ ખળેલ (મગરવાડા)
| rowspan=&quot;5&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023 |title=डीडवाना के डॉ. गजादान चारण होंगे सम्मानित:काग बापू लोकसाहित्य अवार्ड 2023 का मिलेगा पुरस्कार, 51 हजार की मिलेगी धनराशि |url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/nagaur/didwana/news/kag-bapu-folklore-award-2023-will-be-awarded-rs-51-thousand-will-be-given-130833758.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
|-
|હરેશદાન સુરુ
|-
|ઇશુદાન ગઢવી (રત્નુ) (હિંમતનગર)
|-
|નિલેશભાઇ પંડ્યા (રાજકોટ)
|-
|ગજાદાન ચારણ (નાથુસોર, રાજસ્થાન)
|}

== આ પણ જુઓ ==
* [[દુલા કાગ]]
* [[ગુજરાતી સાહિત્ય]]

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{ગુજરાતના પુરસ્કારો}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના પુરસ્કારો]]</text>
      <sha1>kpbjh4fc9ryclxw26r15h3ilqlhn6i7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>અવતાર સૈની</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145080</id>
    <revision>
      <id>907603</id>
      <parentid>863128</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T19:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5960" sha1="e06p4qzy05ue44g8dtfrrp1my7top5t" xml:space="preserve">[[ચિત્ર:Avtar_Saini.jpg|thumb|અવતાર સૈની, ૨૦૨૨માં]]
'''અવતાર સૈની''' (મૃત્યુ ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪) એક ભારતીય માઇક્રોપ્રોસેસર ડિઝાઇનર અને ડેવલપર હતા, જેઓ માઇક્રોપ્રોસેસર ડિઝાઇન સંબંધિત પેટન્ટ ધરાવતા હતા. તેઓ [[ઇન્ટેલ કોર્પોરેશન|ઇન્ટેલના]] દક્ષિણ એશિયા વિભાગના વડા પણ હતા.&lt;ref&gt;[http://www.india-today.com/ctoday/19991101/guest.html Computers Today, November 1-15, 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719035534/http://www.india-today.com/ctoday/19991101/guest.html|date=19 July 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Intel Is Going Strong With Its Price Points Advantage Through Celeron’, Financial Express, 15 November 2002&lt;/ref&gt; તેઓ [[ઇન્ટેલ કોર્પોરેશન|ઇન્ટેલ]] ખાતે પેન્ટિયમ પ્રોસેસરની ડિઝાઇન અને વિકાસમાં તેમની નેતૃત્વની ભૂમિકા માટે જાણીતા હતા.

== કારકિર્દી અને સિદ્ધિઓ ==
સૈનીએ વી.જે.ટી.આઈ., મુંબઈમાંથી ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગમાં સ્નાતકની પદવી અને મિનેસોટા યુનિવર્સિટીમાંથી ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગમાં અનુસ્નાતક પદવી મેળવી હતી.

એપ્રિલ ૧૯૮૨માં, તેઓ મેગ્નેટિક બબલ મેમોરીઝના ક્ષેત્રમાં પ્રોડક્ટ એન્જિનિયર તરીકે ઇન્ટેલમાં જોડાયા. ૧૯૮૦ના દાયકામાં તેણે ઇન્ટેલ ૮૦૩૮૬ પર સર્કિટ ડિઝાઇનર અને ૮૦૪૮૬ પર માઇક્રો-આર્કિટેક્ટ/લોજિક ડિઝાઇનર તરીકે કામ કર્યું.

૧૯૮૯માં, તેમને પેન્ટિયમ પ્રોસેસર ડિઝાઇન ટીમના સહ-નેતા તરીકે બઢતી આપવામાં આવી હતી જ્યાં તેમણે મોટી વિશાળ ઉત્પાદનનું સંચાલન કર્યું હતું. ૧૯૯૪માં, સૈનીને ઇન્ટેલના સાન્ટા ક્લેરા માઇક્રોપ્રોસેસર વિભાગના જનરલ મેનેજર તરીકે બઢતી આપવામાં આવી હતી, જ્યાં તેમણે ઇન્ટેલની આગામી પેઢીના ૬૪-બીટ આર્કિટેક્ચરના માઇક્રોપ્રોસેસરનું સંચાલન કર્યું હતું.

મે ૧૯૯૬માં, તેઓ ફોલ્સમ, કેલિફોર્નિયામાં ઇન્ટેલના પ્લેટફોર્મ વિભાગના વડા તરીકે ગયા, જ્યાં તેઓ ચિપસેટ અને ગ્રાફિક્સ સોલ્યુશન્સ માટે જવાબદાર હતા.

સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૯માં, સૈની દક્ષિણ એશિયાના ઇન્ટેલના ડિરેક્ટર તરીકે ભારતમાં સ્થાયી થયા. તેમણે જાન્યુઆરી ૨૦૦૪માં ઇન્ટેલ કંપની છોડી દીધી.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Avtar Saini quits Intel &amp;#124; Business Standard News|url=http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=145056|access-date=24 February 2017|publisher=business-standard.com}}&lt;/ref&gt;

સૈની પાસે માઇક્રોપ્રોસેસર ડિઝાઇન સંબંધિત સાત પેટન્ટ હતી.&lt;ref name=&quot;design-reuse&quot;&gt;{{Cite web|title=Avtar Saini joins eInfochips board, Design and Reuse|url=http://www.design-reuse.com/news/12021/avtar-saini-einfochips-board.html|access-date=24 February 2017|publisher=design-reuse.com}}&lt;/ref&gt;

== મૃત્યુ ==
૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ના રોજ [[નવી મુંબઈ|નવી મુંબઈમાં]] જ્યારે તેઓ સાયકલ ચલાવી રહ્યા હતા ત્યારે પાછળથી એક ટેક્સીએ તેમને ટક્કર મારી હતી અને તેમનું મૃત્યુ થયું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Newsband|title=Renowned Microprocessor Engineer Avtar Saini dies in a road accident on Palm Beach Road|url=https://www.newsband.in/article_detail/Renowned%20Microprocessor%20Engineer%20Avtar%20Saini%20dies%20in%20a%20road%20accident%20on%20Palm%20Beach%20Road|access-date=28 February 2024|website=www.newsband.in}} {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 February 2024|title=Ex-Intel India head Avtar Saini hit by cab while cycling in Navi Mumbai, dies|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/navi-mumbai/former-intel-india-head-avtar-saini-dies-after-being-hit-by-speeding-cab-while-cycling/articleshow/108084329.cms|access-date=1 March 2024|work=The Times of India|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:૨૦૨૪માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>e06p4qzy05ue44g8dtfrrp1my7top5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>લોકમાન્ય ટિળક ઉદ્યાન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147142</id>
    <revision>
      <id>907657</id>
      <parentid>903074</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32888" sha1="0rj3dgpdor1szlvnh5c6i8z1uk2ryq4" xml:space="preserve">{{Infobox park
| name             = લોકમાન્ય ટિળક ઉદ્યાન
| alt_name         = વિક્ટોરિયા ગાર્ડન
| native_name      = 
| native_name_lang = 
| image            = Victoria Garden Today.jpg
| image_size       = 
| image_alt        = 
| image_caption    = વિહંગ નજરે ઉદ્યાનનું દૃશ્ય
| map_caption      = ઉદ્યાનનું અમદાવાદમાં સ્થાન
| relief           = 
| label            = 
| label_position   = 
| mark             = 
| mark_width       = 
| type             = શહેરી ઉદ્યાન
| motto            = 
| location         = [[અમદાવાદ]], ભારત
| nearest_city     = 
| nearest_town     = 
| grid_ref_UK      = 
| grid_ref_UK_note =
| grid_ref_Ireland = 
| grid_ref_Ireland_note=
| coordinates      = {{coord|display=inline}}
| coords_ref       = 
| area             = {{convert|28260|sqm}}
| elevation        = 
| authorized       = 
| created          = 
| established      = 
| designated       = 
| opened           = ૧૯૦૫
| opening          = 
| closed           = 
| founder          = 
| designer         = 
| etymology        = [[લોકમાન્ય ટિળક]]
| owner            = [[અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન]]
| administrator    = 
| manager          = 
| operator         = યુ. એન. મહેતા ફાઉન્ડેશન
| visitation_num   = ૧૦-૧૧ લાખ
| visitation_year  = ૨૦૨૩
| visitation_ref   = &lt;ref name=&quot;IEX1&quot;/&gt;
| open             = 6am-12:30pm, 2pm-10:30pm
| status           = 
| awards           = સીટી બ્યુટી કોમ્પિટીશન - ગ્રીન સ્પેસ&lt;ref name=&quot;IEX1&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-03-12 |title=City Beauty Competition: Victoria Garden bags 'Green Space' award |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/city-beauty-competition-victoria-garden-bags-green-space-award-9208805/ |access-date=2024-08-04 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;
| camp_sites       = 
| hiking_trails    = 
| paths            = 
| terrain          = 
| habitat          = 
| water            = 
| plants           = 
| vegetation       = 
| species          = 
| collections      = 
| designation      = 
| disturbance      = 
| budget           = 
| parking          = હા
| publictransit    = [[અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ ટ્રાન્સપોર્ટ સર્વિસ|એ.એમ.ટી.એસ.]]&lt;br&gt;[[અમદાવાદ બીઆરટીએસ|બી.આર.ટી.એસ.]]
| transport        = 
| free_label       = 
| free_data        = 
| other_info       = 
| facilities       = વોકવે, સેન્ટ્રલ લોન, બેન્ડસ્ટેન્ડ, ફોરેસ્ટ વોક, ભુલભુલામણી બગીચો, બાળકોનો રમવાનો વિસ્તાર અને નાગરિક સુવિધાઓ
| website          = 
| embedded         = 
| child            = 
}}
'''લોકમાન્ય ટિળક ઉદ્યાન''', જે અગાઉ '''વિક્ટોરિયા ગાર્ડન''' તરીકે ઓળખાતો હતો,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-02-26 |title=Ahmedabad Foundation Day: Victoria Garden, cradle of several path-breaking movements in Gujarat |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ahmedabad-foundation-day-victoria-garden-gujarat-8467177/ |access-date=2024-08-01 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; એ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના અમદાવાદ ખાતે આવેલ એક શહેરી ઉદ્યાન છે. રાણી વિક્ટોરિયાની હીરક જયંતિની ઊજવણીની યાદમાં ૧૮૯૭માં તેની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી અને ૧૯૦૫માં તેને ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો, જેમાં [[લોકમાન્ય ટિળક]] અને [[મહાગુજરાત આંદોલન|મહાગુજરાત ચળવળ]]&lt;nowiki/&gt;ને સમર્પિત સ્મારકો સહિત અન્ય કેટલાક સ્મારકો આવેલા છે. ૨૦૨૧માં તેનું પુનઃનિર્માણ અને નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં ઉદ્યાનપથ (વોક-વે), સેન્ટ્રલ લોન, બેન્ડસ્ટેન્ડ, ફોરેસ્ટ વોક, ભુલભુલામણી બગીચો, બાળકોનો રમવાનો વિસ્તાર અને નાગરિક સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે.

== સ્થાન ==
આ ઉદ્યાન એલિસ બ્રિજના પૂર્વ છેડે આવેલો છે, જે સાબરમતી નદીના પશ્ચિમ કિનારે વિકસતા નવા શહેર સાથે પૂર્વ કિનારે જૂના અમદાવાદને જોડે છે.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |url=http://leaf-india.org/assets/download/publications/REIMAGINING%20THE%20VICTORIA%20GARDEN%20AHMEDABAD.pdf |title=REIMAGINING HISTORY: The Restoration of the Victoria Gardens; Ahmedabad |location=LEAF |access-date=2024-08-09 |archive-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801145845/http://leaf-india.org/assets/download/publications/REIMAGINING%20THE%20VICTORIA%20GARDEN%20AHMEDABAD.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તે [[ભદ્રનો કિલ્લો|ભદ્રના કિલ્લા]], [[અહમદશાહની મસ્જિદ|જૂની જુમા મસ્જિદ]], સીએનઆઇ ચર્ચ, આઇરિશ પ્રેસ્બીટેરિયન મિશન હાઈસ્કૂલ અને પુલની પેલે પાર [[અમદાવાદ ટાઉન હોલ|ટાઉન હોલ]]ની નજીક આવેલો છે.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== ઇતિહાસ ==
રાણી વિક્ટોરિયાની હીરક જયંતિ નિમિત્તે ૩૧ મે ૧૮૯૭ના રોજ શહેરના કુલિન વર્ગના નાગરિકોના જૂથ દ્વારા આ ઉદ્યાનની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1897-06-02 |title=The Diamond Jubilee: Ahmedabad and Its Celebration |work=The Times of India |pages=5 |via=Proquest Historical Newspapers}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-17 |title=Victoria gets a 'royal' revamp |url=https://www.ahmedabadmirror.com/victoria-gets-a-royal-revamp/81811001.html |access-date=2024-08-04 |website=Ahmedabad Mirror |language=en}}&lt;/ref&gt; જૂના જેલ ઉદ્યાનની જમીન બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા ૧૯૦૧માં અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીને સોંપવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; આ માટે જરૂરી ભંડોળ પ્રજા અને સરકાર પાસેથી એકઠું કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=1910-01-08 |title=Ahmedabad Ceremony: Queen's Statue Unveiled |work=The Times of India |pages=9 |via=Proquest Historical Newspapers}}&lt;/ref&gt; તેનો ભૂમિપૂજન સમારોહ ૯ જાન્યુઆરી ૧૯૦૨ના રોજ યોજાયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1902-08-11 |title=Coronation Day in India: Rejoicing All Over the Country |work=The Times of India |pages=7 |via=Proquest Historical Newspapers}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; આ ઉદ્યાન ૧૯૦૫માં જાહેર જનતા માટે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; તેને ભારતના સૌથી જૂના ઉદ્યાનો પૈકીનો એક ગણવામાં આવે છે&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; અને દેશના ત્રણ વિક્ટોરિયા ઉદ્યાન પૈકીનો એક છે; અન્ય ઉદ્યાન મુંબઈ અને કોલકાતામાં આવેલા છે.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-18 |title=૧૨૪ વર્ષ જૂના વિક્ટોરિયા ગાર્ડનનું ભવ્ય રિડેવલપમેન્ટ |url=https://navgujaratsamay.com/magnificent-redevelopment-of-the-124-year-old-victoria-garden/211144.html |access-date=2024-08-07 |website=NavGujarat Samay |language=gu}}&lt;/ref&gt;

અમદાવાદ શહેર જ્યારે પ્લેગની ઝપેટમાંથી બહાર આવ્યું ત્યારે, ૧૩ ડિસેમ્બર ૧૯૧૭ના રોજ, ઉદ્યાનમાં એક ''ફેઇટ''{{efn-ua|[[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] અને તેની કેટલીક ભૂતપૂર્વ વસાહતોમાં, ફેઇટ એ એક સાર્વજનિક ઉત્સવ છે જે ચેરિટી માટે નાણાં એકત્રિત કરવા માટે આયોજિત કરવામાં આવે છે. તેમાં સામાન્ય રીતે મનોરંજન ઉપરાંત માલ-સામાન અને નાસ્તાના વેચાણનો સમાવેશ થાય છે.}}નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ૨૭ નવેમ્બર ૧૯૧૮ના રોજ અહીં [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]]ના અંતની ઉજવણી પણ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1918-11-30 |title=Ahmedabad |work=The Times of India |pages=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

વર્ષોથી આ ઉદ્યાન ઉપેક્ષિત બન્યો હતો કારણ કે શહેર નદીની પશ્ચિમ બાજુએ વિકસ્યું હતું અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર નદીકિનારે ખોવાઈ ગયો હતો.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ]] તરફ જતા નવા રસ્તાઓ તેની ધાર પર બાંધવામાં આવતા તેણે આશરે ૨,૫૦૦ ચોરસ મીટર (૨૭,૦ ચોરસ ફૂટ) વિસ્તાર ગુમાવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ઑગસ્ટ ૨૦૨૧માં અનિકેત ભાગવતની આગેવાની હેઠળની લેન્ડસ્કેપિંગ ફર્મ, પ્રભાકર બી ભાગવતના ટોરેન્ટ જૂથની બિનનફાકારક શાખા, યુ. એન. મહેતા ફાઉન્ડેશનની ''પ્રતિતિ પહેલ'' અને [[અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન]]ના સહયોગથી આ ઉદ્યાનનું નવીનીકરણ અને નવેસરથી ડિઝાઈનિંગ કર્યું હતું. સ્મારકોનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું અને ઉદ્યાનની જૂની સુવિધાઓ જેમ કે જાહેર રેડિયો અને બેન્ડસ્ટેન્ડ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IEX1&quot; /&gt; પુનર્વિકાસ પાછળ ₹૧૦ કરોડનો ખર્ચ થયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-28 |title=અમદાવાદ : 200 વર્ષ જૂના વિક્ટોરિયા ગાર્ડનનું 10 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે રિડેવલોપમેન્ટ કરાશે, આવી હશે વિશેષતા |url=https://gujarati.news18.com/news/ahmedabad/200-year-old-victoria-garden-in-ahmedabad-will-be-redeveloped-at-cost-of-rs-10-crore-ag-1128482.html |access-date=2024-08-07 |website=News18 ગુજરાતી |language=gu |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807075226/https://gujarati.news18.com/news/ahmedabad/200-year-old-victoria-garden-in-ahmedabad-will-be-redeveloped-at-cost-of-rs-10-crore-ag-1128482.html |archive-date=2024-08-07 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Makwana |first=Aniruddhsinh |date=2021 |title=એક્સક્લૂઝિવ:અમદાવાદના 200 વર્ષ જૂના વિક્ટોરિયા ગાર્ડનને હેરિટેજ લુક સાથે રિડેવલપ કરાશે, જિમથી લઈ જોગિંગ-ટ્રેક સહિતની સુવિધા ઊભી કરાશે |url=https://www.divyabhaskar.co.in/local/gujarat/ahmedabad/news/ahmedabads-200-year-old-tilak-garden-will-be-redeveloped-with-a-heritage-look-from-a-gym-to-a-jogging-track-128778123.html |work=Divya Bhaskar}}&lt;/ref&gt;

== સ્મારક ==
=== રાણી વિક્ટોરિયાની પ્રતિમા ===
[[File:Queen victoria statue in sanskar kendra.JPG|thumb|left|હાલ [[સંસ્કાર કેન્દ્ર]]માં મૂકાયેલી રાણી વિક્ટોરિયાની ક્ષતિગ્રસ્ત પ્રતિમા]]
૭ જાન્યુઆરી, ૧૯૧૦ના રોજ ઉદ્યાનમાં રાણી વિક્ટોરિયાની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી અને તેનું અનાવરણ અમદાવાદના તત્કાલીન કમિશનર શ્રી બેરોના હસ્તે કરવામાં આવ્યું હતું. કેરારા{{efn-ua|કેરારા આરસપહાણ, અથવા રોમન લોકો માટે લુના આરસપહાણ, એ સફેદ અથવા વાદળી-રાખોડી આરસપહાણનો એક પ્રકાર છે જે શિલ્પ અને ભવન સજાવટમાં ઉપયોગ માટે લોકપ્રિય છે. તે રોમન કાળથી જ ઇટાલીના ટસ્કનીના સૌથી ઉત્તરીય છેડાના લુનિગિયાનામાં માસા અને કેરારા પ્રાંતમાં મળી આવે છે.}} આરસપહાણમાંથી બનાવાયેલી આ પ્રતિમા મુંબઇના શિલ્પકાર ગણપતરાવ કાશીનાથ મહાત્રે દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી. સાત ફૂટની આ પ્રતિમામાં ભરતકામની જટિલ કોતરણી, માથા પર મુગટ અને હાથમાં રાજદંડ સહિત રાજવી આસન પર બેઠેલી રાણી રાજવી પોષાકમાં નજરે પડે છે. પથ્થરની છતરી અને પ્રતિમાની પાછળ આવેલી શાહી ખુરશીની ઉંચી પીઠ ઠંડા-વાદળી ભારતીય આરસપહાણમાંથી બનાવવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Shelar |first=Jyoti |date=2020-03-10 |title=On a long quest to rediscover Mhatre’s frozen art |url=https://www.thehindu.com/news/national/on-a-long-quest-to-rediscover-mhatres-frozen-art/article31034657.ece |access-date=2024-08-06 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; બાદમાં કેટલાક ભાગોમાં ક્ષતિગ્રસ્ત થયેલી પ્રતિમાને સંસ્કાર કેન્દ્રમાં ખસેડવામાં આવી હતી. ખાલી છત્ર હજી પણ બગીચામાં અસ્તિત્વમાં છે.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-15 |title=Know Your City: Statues of Ahmedabad and their storied past |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ahmedabad-city-statues-history-creativity-maintenance-7775175/ |access-date=2024-08-06 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== લોકમાન્ય ટિળકની પ્રતિમા ===
૨૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૯ના રોજ [[મહાત્મા ગાંધી]]એ ઉદ્યાનમાં [[લોકમાન્ય ટિળક]]ની કાંસ્ય પ્રતિમાનું ઉદ્‌ઘાટન કર્યું હતું. તેની રચના વડોદરાના મહાદેવ કાશીનાથ કોલ્હાટકરે કરી હતી. આ પ્રતિમા [[વલ્લભભાઈ પટેલ]]ની અધ્યક્ષતામાં અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટી અને અંગ્રેજ વહીવટકર્તાઓ વચ્ચેના સંઘર્ષનો મુદ્દો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yagnik |first=Achyut |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&amp;dq=victoria+garden+ahmedabad&amp;pg=PT248 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2011-02-02 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-473-5 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=John |first=Paul |date=2020-08-01 |title=Lokmanya Bal Gangadhar Tilak in bronze shows iron will of Mahatma Gandhi, Sardar Vallabhbhai Patel |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/lokmanya-in-bronze-shows-iron-will-of-bapu-sardar/articleshow/77293567.cms |access-date=2024-08-04 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2018-07-30 |title=Tilak Bagh missing a signboard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tilak-bagh-missing-a-signboard/articleshow/65190940.cms |access-date=2024-08-04 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; તેની કિંમત રૂ. ૧૫૦૦૦ હતી, જેમાંથી રૂ. ૧૦૦૦૦નો ફાળો અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટી દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો અને બાકીનો હિસ્સો લોકો પાસેથી એકત્ર કરવામાં આવ્યો હતો. &quot;સ્વરાજ્ય એ મારો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે&quot; એ સૂત્ર તેના આસન પર કોતરવામાં આવ્યું છે.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1929-03-01 |title=Tilak's Statue: Unveiled by Mr. Gandhi At Ahmedabad |work=The Times of India |pages=7 |via=Proquest Historical Newspapers}}&lt;/ref&gt;

=== મહાગુજરાત શહીદ સ્મારક ===
૮ ઓગસ્ટ, ૧૯૫૬ના રોજ અમદાવાદની કેટલીક કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ [[લાલ દરવાજા, અમદાવાદ|લાલ દરવાજા]] પાસે આવેલા સ્થાનિક કોંગ્રેસ ભવનમાં અલગ ભાષાકીય રાજ્યની માગણી કરવા ગયા હતા. પોલીસ ગોળીબારમાં પાંચથી આઠ વિદ્યાર્થીઓનાં મોત નીપજ્યાં હતાં.&lt;ref name=&quot;ay&quot;&gt;{{Cite book |last1=Yagnik |first1=Achyut |url=https://books.google.com/books?id=wmKIiAPgnF0C&amp;q=mahagujarat+movement&amp;pg=PA226 |title=The Shaping of Modern Gujarat: Plurality, Hindutva, and Beyond. |author2=Suchitra Sheth |publisher=Penguin Books India |year=2005 |isbn=9780144000388 |page=226 |access-date=24 November 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;toi3&quot;&gt;{{cite news |last=Pathak |first=Dhwani |date=2 May 2011 |title=Unsung heroes |url=http://mobilepaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&amp;pageid=4&amp;sectid=edid=&amp;edlabel=AMIR&amp;mydateHid=02-05-2010&amp;pubname=Mirror+-+Ahmedabad&amp;edname=&amp;articleid=Ar00402&amp;publabel=MM |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913082759/http://mobilepaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&amp;pageid=4&amp;sectid=edid=&amp;edlabel=AMIR&amp;mydateHid=02-05-2010&amp;pubname=Mirror+-+Ahmedabad&amp;edname=&amp;articleid=Ar00402&amp;publabel=MM |archive-date=13 September 2014 |access-date=25 November 2012 |newspaper=The Times of India}}&lt;/ref&gt; [[મહાગુજરાત આંદોલન]]ની આ ઘટનાની યાદમાં ઉદ્યાનમાં મહાગુજરાત શહીદ સ્મારકનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; આ સ્મારક કોંગ્રેસ ભવનથી દૂર હોવાથી તેનો વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો અને કોંગ્રેસ ભવનની નજીક જ્યાં વિદ્યાર્થીઓના મૃત્યું થયા હતા ત્યાં બીજું સ્મારક બનાવવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2018 |title=શહીદોની બે ખાંભીથી વિવાદ, ડુપ્લિકેટ ખાંભી દૂર કરવાની માગણી |url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/mguj-ahm-hmu-lcl-two-martyrs-gravestone-dispute-the-request-to-remove-duplicate-cenotaph-gujarati-ne.html |work=[[દિવ્ય ભાસ્કર]] |language=gu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;toi3&quot; /&gt;

=== નાણાવટી સ્મારક ફુવારો ===
ડૉ. બહેરામજી હોરમાસજી નાણાવટી રોયલ કોલેજ ઓફ સર્જન્સ (એફ.આર.સી.એસ.)ની ફેલોશિપ મેળવનારા શહેરના પ્રથમ સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાત (ગાયનેકોલોજિસ્ટ) હતા. ધનબાઈ તેમનાં પત્ની હતાં. આ પારસી દંપતીને સંતાનોમાં બે પુત્રીઓ ફ્રેની અને ડૉ. બચુ તથા એક પુત્ર ફિરોઝ હતો. તેમના પુત્રનું લાડકું નામ બોલ હતું, જેનું ૨૬ ડિસેમ્બર ૧૯૧૦ના રોજ ૧૯ વર્ષની વયે અવસાન થયું હતું. તેના અવસાનના કારણ વિશે કોઈ માહિતી નથી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=AMC to fix 104-yr-old fountain in Raikhad |url=https://www.ahmedabadmirror.com/amc-to-fix-104-yr-old-fountain-in-raikhad/51384584.html |access-date=2024-08-06 |website=Ahmedabad Mirror |language=en}}&lt;/ref&gt; આ દંપતી દ્વારા તેમના પુત્ર ફિરોઝના મૃત્યુની યાદમાં ૧૯૧૨માં નાણાવટી સ્મારક ફુવારાનું દાન કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન|એએમસી]]ના હેરિટેજ વિભાગ દ્વારા ૨૦૧૬માં તેનું ₹૪.૫ લાખના ખર્ચે નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

પથ્થરના ફુવારામાં બાળકોની બારીક કોતરણી જોવા મળે છે. ફુવારાના કેન્દ્રમાં રહેલા થાંભલામાં એક પુરુષ ચહેરો છે જેને ફિરોઝનો માનવામાં આવે છે પણ તે વાત સાચી હોવાના પુરાવા નથી. ફુવારા પર આરસપહાણની બે તકતીઓ છે જેમાં અંગ્રેજી અને ગુજરાતી બંનેમાં ફિરોઝને શ્રદ્ધાંજલિ આપેલ છે. તેમાં બાઇબલનું એક સૂત્ર &quot;દિવસ ઉગે અને પડછાયા ભાગી ન જાય ત્યાં સુધી.&quot; પણ ટાંકવામાં આવ્યું છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== સેવા (SEWA) તકતી ===
૧૨ એપ્રિલ ૧૯૭૨ના દિવસે [[ઈલા ભટ્ટ|ઇલા ભટ્ટે]] અહીં મહિલાઓના એક જૂથની બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી, જેના પરિણામે ''સ્વ-રોજગાર મહિલા સંગઠન'' (સેલ્ફ એમ્પ્લોયડ વિમેન્સ એસોસિયેશન –સેવા)ની સ્થાપના થઈ હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૩ના રોજ હિલેરી ક્લિન્ટને સેવા (SEWA)ની ૫૦મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે ૨૦૨૨માં ભટ્ટ દ્વારા વાવવામાં આવેલા એક વડ નજીક એક તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-02-04 |title=Former US Secretary of State Hillary Clinton on two-day Gujarat visit from Sunday; will pay tribute to SEWA founder Ela Bhatt |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/former-us-secretary-of-state-hillary-clinton-on-two-day-gujarat-visit-from-sunday-will-pay-tribute-to-sewa-founder-ela-bhatt/articleshow/97604338.cms?from=mdr |access-date=2024-08-04 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-02-04 |title=Hillary Clinton and Elaben Bhatt: Why the former US First Lady saw the late founder of SEWA as a role model |url=https://indianexpress.com/article/explained/us-hillary-clinton-elaben-bhatt-meet-8424343/ |access-date=2024-08-04 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

== સુવિધાઓ ==
આ ઉદ્યાન લગભગ ૨૮,૨૬૦ ચોરસ મીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે. કેટલાક ઐતિહાસિક સ્મારકો ઉપરાંત, તેમાં બેન્ડસ્ટેન્ડ સાથેનો કેન્દ્રીય ચોક છે. અન્ય સુવિધાઓમાં જૂનો વોટર ગાર્ડન, ઉદ્યાનપથ (વોક-વે), બેઠક વ્યવસ્થા, બાળકો માટેનું રમત ક્ષેત્ર, વોલીબોલ મેદાન, ઓપન વ્યાયામશાળા, ફુવારો, શૌચાલય, પાણીની ટાંકી અને પીવાના પાણીની સુવિધાનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં વનપથ (ફોરેસ્ટ વૉક) અને ભુલભુલામણીનો ઉદ્યાન પણ છે. તેમાં ૨.૫ કિમી લાંબો જોગિંગ ટ્રેક છે. એવું કહેવામાં આવે છે કે આ બગીચામાં અમદાવાદમાં પ્રથમ જાહેર રેડિયો ટાવર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો અને તે શહેરનો એકમાત્ર બગીચો છે જ્યાં હજી પણ જાહેર રેડિયો ટાવર છે.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last= |date=2024-03-11 |title=‘સિટી બ્યૂટી કોમ્પિટિશન’માં લોકમાન્ય તિલક બાગ ‘ગ્રીન સ્પેસ’ કેટેગરીમાં પ્રથમ |url=https://chitralekha.com/news/ahmedabads-popular-lok-manya-tilak-garden-got-first-prize-in-city-beautification-competition-in-green-space-category/ |access-date=2024-08-07 |website=Chitralekha |language=gu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; ભૂતકાળમાં તેની શૂટિંગ રેન્જ{{efn-ua|એક વિશિષ્ટ સુવિધા, સ્થળ અથવા ક્ષેત્ર છે, જેને ખાસ કરીને હથિયારના ઉપયોગની લાયકાતો, તાલીમ, પ્રેક્ટિસ અથવા સ્પર્ધાઓ માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું હોય છે.}} અને રોકરી{{efn-ua|ખડકનો બગીચો અથવા મોટે ભાગે બગીચાનો એક ભાગ છે, જેમાં ખડકો, પત્થરો અને કાંકરાનું ભૂનિર્માણ (લેન્ડસ્કેપિંગ) માળખું હોય છે, જેમાં આ વાતાવરણને અનુકૂળ વાવેતર કરવામાં આવે છે.}} હતી.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; બગીચામાં મઝાર (મકબરો) પણ આવેલી છે.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

આ ઉદ્યાનમાં ૩૦થી વધુ અલગ-અલગ પ્રજાતિના ૭૮૫ જેટલા વૃક્ષો તેમજ ૩૫ હજારથી વધુ ફૂલ-છોડ અને ૧૦૦થી વધુ પ્રજાતિના ઘાસ આવેલા છે. તેમાં [[રૂખડો (વનસ્પતિ)|રૂખડા]]નું મોટું વિરાસત વૃક્ષ આવેલું છે જે લગભગ ૧૨૦ વર્ષ જૂનું છે.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== સંસ્કૃતિ ==
૧૦૫૦ના દાયકાથી દર રવિવારે બગીચાની પશ્ચિમ બાજુએ રવિવારી અથવા ગુજરી બજાર એકઠું થાય છે; આ પરંપરા ૧૫ મી સદીના [[ગુજરાત સલ્તનત]]થી સ્થાપિત થઈ છે.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lokmanya Tilak Bag (Victoria Garden) |url=http://heritage.ahmedabadcity.gov.in/details/133/heritage_site/all_heritages/en |access-date=2024-08-01 |website=AMC Heritage City |archive-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801150140/http://heritage.ahmedabadcity.gov.in/details/133/heritage_site/all_heritages/en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

આ ઉદ્યાનમાં દરરોજ ૨૫૦૦થી ૩૦૦૦ લોકો અને વાર્ષિક ૧૦-૧૧ લાખ લોકો મુલાકાત લે છે.&lt;ref name=&quot;IEX1&quot; /&gt;

૨૦૨૪માં ગુજરાત રાજ્યના આવાસ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલય દ્વારા યોજાયેલી સિટી બ્યુટી કોમ્પિટિશનમાં ગ્રીન સ્પેસ શ્રેણીમાં આ ઉદ્યાને પ્રથમ પુરસ્કાર મેળવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;IEX1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

== આ પણ જુઓ ==
* [[લૉ ગાર્ડન]]
* [[પરિમલ ઉદ્યાન]]

== નોંધ ==
{{Notelist-ua}}

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}
{{અમદાવાદ શહેર}}

[[શ્રેણી:અમદાવાદ]]</text>
      <sha1>0rj3dgpdor1szlvnh5c6i8z1uk2ryq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઓનલાઇન ગેમિંગ સંવર્ધન અને વિનિયમન ધારો, ૨૦૨૫</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151696</id>
    <revision>
      <id>907611</id>
      <parentid>899645</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T21:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13915" sha1="qrx5pkrds4h00gs4my14nru7qde1fwu" xml:space="preserve">
{{Infobox legislation
|short_title=ઓનલાઇન ગેમિંગ સંવર્ધન અને વિનિયમન ધારો, ૨૦૨૫
|legislature=[[Parliament of India]]
|long_title=An Act to provide for the promotion of online gaming as an industry, to regulate online gaming platforms, protect users from harm, ensure responsible gaming, prevent illegal betting and gambling, and to provide for matters connected therewith or incidental thereto.
|territorial_extent=[[ભારત]]
|considered_by=[[લોક સભા]]
|bill_citation=[https://sansad.in/getFile/BillsTexts/LSBillTexts/Asintroduced/gaming%20eng8202025121602PM.pdf?source=legislation ૨૦૨૫નો ખરડો ક્રમાંક ૧૧૦]
|date_commenced=૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫
|status=અમલમાં
}}
'''ઓનલાઈન ગેમિંગ સંવર્ધન અને વિનિયમન ધારો ૨૦૨૫''' એ [[ભારતીય સંસદ|ભારતની સંસદનો]] એક કાયદો છે. આ કાયદો ભારતમાં ઓનલાઈન ગેમિંગના લાઇસન્સિંગ, વર્ગીકરણ અને નિયમન માટે એક વ્યાપક કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે. આ અધિનિયમ  ઉભરતા ઉદ્યોગ તરીકે ઓનલાઈન ગેમિંગની સામે ગ્રાહક સુરક્ષા, જવાબદાર ગેમિંગ પ્રથાઓ અને ગેરકાયદેસર સટ્ટાબાજી અને જુગાર સામે રક્ષણ સુનિશ્ચિત કરી ઓનલાઈન ગેમિંગને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ કરે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|date=19 August 2025|title=Centre may ban all forms of real money games, penalise influencers promoting them|url=https://indianexpress.com/article/business/centre-ban-real-money-games-penalise-influencers-10199060/|access-date=19 August 2025|website=The Indian Express|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=19 August 2025|title=Gaming Bill: Centre to ban money-based online gaming, set to table in Parliament on this day - Key details here|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/gaming-bill-cabinet-approves-legislation-to-regulate-online-real-money-gaming-platforms-to-be-tabled-in-lok-sabha-on-this-day/articleshow/123384416.cms|access-date=19 August 2025|work=The Times of India|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Ahmed|first=Aftab|last2=Kalra|first2=Aditya|date=19 August 2025|title=India plans to ban online games played with money, citing addiction risks|url=https://www.reuters.com/world/india/india-plans-ban-online-games-played-with-money-citing-addiction-risks-2025-08-19/|access-date=19 August 2025|work=Reuters|language=en}}&lt;/ref&gt;

== સમયરેખા ==
* ૨૦ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫:  ભારતની સંસદના નીચલા ગૃહ [[લોક સભા|લોકસભામાં]] ઓનલાઈન ગેમિંગ સંવર્ધન અને વિનિયમન ખરડો ૨૦૨૫ રજૂ અને પસાર કરવામાં આવ્યો. &lt;ref&gt;{{Cite news|date=2025-08-20|title=Online Gaming Bill tabled in Lok Sabha, MeitY Secy explains the blanket ban|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/media/entertainment/online-gaming-bill-tabled-in-lok-sabha-by-it-minister-ashwini-vaishnaw/articleshow/123402961.cms?from=mdr|access-date=2025-08-20|work=The Economic Times|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;
* ૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ના રોજ ભારતીય સંસદના ઉપલા ગૃહ, [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભા]]&lt;nowiki/&gt;માં ઓનલાઈન ગેમિંગ સંવર્ધન અને વિનિયમન ખરડો, ૨૦૨૫ રજૂ કરવામાં આવ્યો અને પસાર કરવામાં આવ્યો.
* ૨૨ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫: ઓનલાઈન ગેમિંગ સંવર્ધન અને વિનિયમન ખરડો, ૨૦૨૫ને ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા મંજૂરી મળી, ત્યારબાદ તે ઓનલાઈન ગેમિંગ સંવર્ધન અને વિનિયમન ધારો, ૨૦૨૫ બન્યો.

== પૃષ્ઠભૂમિ ==
તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતનો ઓનલાઈન ગેમિંગ ઉદ્યોગ ઝડપથી વિસ્તર્યો છે. તેની સાથે વ્યસન, સગીરોની ભાગીદારી, નાણાકીય છેતરપિંડી અને કૌશલ્ય-આધારિત અને તક-આધારિત રમતો વચ્ચેના અસ્પષ્ટ તફાવત અંગે ચિંતા વધી રહી હતી. ગેમિંગ(રમતો)નું નિયમન અગાઉ રાજ્યો પર છોડી દેવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી ખંડિત માળખા બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ કાયદો એક સમાન રાષ્ટ્રીય શાસન પ્રદાન કરવા માટે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણે શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ સાથે સુમેળમાં હતો, જ્યારે ઈ-સ્પોર્ટ્સ, ટેકનોલોજી અને ડિજિટલ મનોરંજનમાં રોકાણ અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપતો હતો. &lt;ref&gt;{{Cite news|date=19 August 2025|title=Proposed online gaming bill could wipe out India’s real money gaming sector, push users offshore, warn industry leaders|url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/technology/proposed-online-gaming-bill-could-wipe-out-indias-real-money-gaming-sector-push-users-offshore-warn-industry-leaders/articleshow/123391866.cms?from=mdr|access-date=19 August 2025|work=The Economic Times|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Prata|first=Divya|date=19 August 2025|title=Online Gaming Bill To Be Introduced In Parliament On Wednesday|url=https://www.ndtvprofit.com/law-and-policy/online-gaming-bill-to-be-introduced-in-parliament-on-wednesday|access-date=19 August 2025|website=NDTV Profit|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819175654/https://www.ndtvprofit.com/law-and-policy/online-gaming-bill-to-be-introduced-in-parliament-on-wednesday|archive-date=19 ઑગસ્ટ 2025|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== જોગવાઈઓ ==

=== નિયમનકારી સત્તામંડળ ===
* આ કાયદો ઓનલાઈન ગેમિંગ પ્લેટફોર્મનું નિયમન અને લાઇસન્સ આપવા માટે '''રાષ્ટ્રીય ઓનલાઈન ગેમિંગ કમિશન (NOGC) ની''' સ્થાપના કરે છે.
* NOGC સંગઠન એક અધ્યક્ષ અને અન્ય સભ્યો જેવા કે કાયદા, માહિતી ટેકનોલોજી, ગ્રાહક સુરક્ષા, અર્થશાસ્ત્ર અને જાહેર વહીવટમાં કુશળતા ધરાવતા લોકોથી બનેલું રહેશે.
* રાજ્ય સરકારો NOGCની એકંદર દેખરેખ હેઠળ રાજ્ય-સ્તરીય નિયમનકારી સત્તામંડળો બનાવી શકે છે.

=== પ્લેટફોર્મનું લાઇસન્સિંગ ===
* ભારતમાં સંચાલન કરવા માટે બધા ઓનલાઈન ગેમિંગ પ્લેટફોર્મને NOGC પાસેથી લાઇસન્સ મેળવવું આવશ્યક છે.
* ફક્ત લાઇસન્સ પ્રાપ્ત પ્લેટફોર્મ જ જાહેરાત કરી શકે છે, વપરાશકર્તા થાપણો એકત્રિત કરી શકે છે અથવા ઇનામ-આધારિત સ્પર્ધાઓ યોજી શકે છે.
* કાયદા અથવા લાયસન્સની શરતોના ઉલ્લંઘન બદલ લાઇસન્સ સસ્પેન્ડ અથવા રદ કરી શકાય છે.

=== રમતોનું વર્ગીકરણ ===
* આ ધારા અંતર્ગત રમતોને આ પ્રમાણે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
** '''કૌશલ્યની પરવાનગીપાત્ર ઓનલાઈન રમતો''', ઉદાહરણ તરીકે ઈ-સ્પોર્ટ્સ અને ફેન્ટસી રમતો.
** '''પ્રતિબંધિત ઓનલાઇન નસીબ કે તકની રમતો''', જેમાં સટ્ટો લગાવવા અથવા પૈસાથી શરત લગાવવાનો સમાવેશ થાય છે.
* કૌશલ્ય અને તક બંનેનાં તત્વો ધરાવતી હાઇબ્રિડ રમતોને NOGC દ્વારા વર્ગીકૃત કરવામાં આવશે.

=== ગ્રાહક સુરક્ષા અને જવાબદાર ગેમિંગ ===
* પ્લેટફોર્મ્સે વપરાશકર્તાઓની ઓળખ અને ઉંમર ચકાસવી આવશ્યક છે. સગીરોને આ પ્લેટફોર્મ ઍક્સેસ કરવાની મંજૂરી મળવી જોઈએ નહીં.
* ફરજિયાત સુવિધાઓમાં સ્વયં-બહિષ્કાર, સમય મર્યાદા અને થાપણ મર્યાદાનો સમાવેશ થાય છે.
* જાહેરાતો બાળકોને લક્ષ્ય બનાવતી ન જ હોવી જોઈએ અને તેમાં જવાબદાર ગેમિંગને લગતી ચેતવણીઓ શામેલ હોવી જોઈએ.
* લાઇસન્સ પ્રાપ્ત પ્લેટફોર્મ્સે ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિઓ પ્રદાન કરવી પડશે અને ડેટા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી પડશે.

=== નાણાકીય દેખરેખ ===
* લાઇસન્સ પ્રાપ્ત પ્લેટફોર્મ્સે વપરાશકર્તા ભંડોળ અલગ ખાતાઓમાં રાખવું પડશે અને રિફંડપાત્રતા સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ.
* મની લોન્ડરિંગ નિવારણ અધિનિયમ, 2002 અને વિદેશી વિનિમય વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ, 1999 નું પાલન ફરજિયાત છે.
* મજબૂત એન્ટી-મની લોન્ડરિંગ અને એન્ટી-ફ્રોડ સિસ્ટમ્સ જરૂરી છે.

=== વિવાદ નિવારણ ===
* આ ધારા અંતર્ગત વપરાશકર્તાઓ, લાઇસન્સધારકો અને નિયમનકારો વચ્ચેના વિવાદોનો નિર્ણય લેવા માટે એક '''ઓનલાઈન ગેમિંગ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલની''' સ્થાપના કરે છે.
* ટ્રિબ્યુનલ પાસે દિવાનીઅદાલતની સત્તાઓ છે.
* ટ્રિબ્યુનલ તરફથી અપીલ સીધી [[ભારતનું સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય|ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત]]&lt;nowiki/&gt;ની સમક્ષ થાય છે.

=== દંડ ===
*ઓનલાઈન ગેમિંગ પ્લેટફોર્મનું લાઇસન્સ વિનાનું સંચાલન દંડ અને કેદની સજાને પાત્ર છે.
*ગેરમાર્ગે દોરનારી જાહેરાતો, પરિણામો સાથે છેડછાડ, અથવા ગ્રાહક સુરક્ષાના ભંગ જેવા ઉલ્લંઘનો માટે શ્રેણીબદ્ધ દંડ લાગુ પડે છે.

=== ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન ===
* આ કાયદો ઓનલાઈન ગેમિંગને સરકારી પ્રોત્સાહનો અને રોકાણ પ્રોત્સાહન માટે પાત્ર ક્ષેત્ર તરીકે માન્યતા આપે છે.
* તે ગેમિંગ-સંબંધિત ક્ષેત્રોમાં ઈ-સ્પોર્ટ્સ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય અસરો પર સંશોધન અને કૌશલ્ય વિકાસ કાર્યક્રમોને પ્રોત્સાહન આપે છે.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:કાયદો]]</text>
      <sha1>qrx5pkrds4h00gs4my14nru7qde1fwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કટગુંદી (વનસ્પતિ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151750</id>
    <revision>
      <id>907612</id>
      <parentid>889730</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T21:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6244" sha1="3mrxkci9jxzu1pvg1fj8hlqudppvxmn" xml:space="preserve">
{{Speciesbox|image=Cordia sinensis trees.jpg|genus=Cordia|species=sinensis|authority=[[Lam.]]|synonyms_ref=&lt;ref name=&quot;114552-1&quot; &gt;{{cite web |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:114552-1#synonyms |title=''Cordia sinensis'' Lam. |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=2017 |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=12 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225095343/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:114552-1#synonyms |archive-date=25 ફેબ્રુઆરી 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|synonyms={{collapsible list|
*''Cordia angustifolia'' &lt;small&gt;Roxb.&lt;/small&gt;
*''Cordia cuneata'' &lt;small&gt;B.Heyne ex A.DC.&lt;/small&gt;
*''Cordia gharaf'' &lt;small&gt;Ehrenb. ex Asch.&lt;/small&gt;
*''Cordia oblongifolia'' &lt;small&gt;Hochst. ex A.DC.&lt;/small&gt;
*''Cordia reticulata'' &lt;small&gt;Roth&lt;/small&gt;
*''Cordia rothii'' &lt;small&gt;Roem. &amp; Schult.&lt;/small&gt;
*''Cordia subopposita'' &lt;small&gt;A.DC.&lt;/small&gt;
*''Gerascanthus gharaf'' &lt;small&gt;(Ehrenb. ex Asch.) Borhidi&lt;/small&gt;
*''Gerascanthus sinensis'' &lt;small&gt;(Lam.) Borhidi&lt;/small&gt;
*''Lithocardium rothii'' &lt;small&gt;(Roem. &amp; Schult.) Kuntze&lt;/small&gt;
*''Quarena sinensis'' &lt;small&gt;(Lam.) Raf.&lt;/small&gt;
}}}}

કટગુંદી એ બોરાજેસી કુટુંબમાં ફૂલો ધરાવતાના વૃક્ષની એક પ્રજાતિ છે. આ વૃક્ષના અન્ય અંગ્રજી નામોમાં ગ્રે-લીવ્ડ રકાબી બેરી, ગ્રે-લીવ્ઝ્ડ કોર્ડિયા, મેરર, '''મન્યા મેટ''', '''મકામસી''' અને '''તડાના''' સમાવેશ થાય છે. તે આફ્રિકા અને એશિયામાં જોવા મળે છે.

== વર્ણન ==
કટગુંદી નીચા ઝાડવાથી માંડીને ૧૨ મીટર (૩૯ ફૂટ) ઊંચાઈ સુધી અનેક ડાળીઓવાળા વૃક્ષ સ્વરુપે વૃદ્ધિના સ્વરૂપોની શ્રેણી દર્શાવે છે. દાંડીની છાલ ભુખરાથી સફેદાઈવાળો ભુખરો હોય છે. ફૂલો સફેદ અથવા ક્રીમ રંગના હોય છે. આ ફળ શંકુ આકારનું, નારંગી અથવા લાલ રંગનું હોય છે, જેમાં ૧ થી ૪ મોટા બીજ પર માંસલ, ચીકણું પલ્પ હોય છે.

== વિતરણ અને નિવાસસ્થાન ==
આ પ્રજાતિના વૃક્ષો [[દક્ષિણ આફ્રિકા]] પૂર્વ આફ્રિકા, [[મડાગાસ્કર|મેડાગાસ્કર]], પશ્ચિમ આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વ [[ભારતીય ઉપખંડ]] અને પૂર્વીય ઇન્ડોચાઇના સુધી ફેલાયેલી છે. સેનેગલમાં પણ એક અલગ મૂળ વસ્તી છે. પૂર્વીય [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] આ પ્રજાતિ કુદરતી રીતે સ્થાનિક બની છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Archived copy|url=http://www.weeds.org.au/docs/intro_flora_australia.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504105203/http://www.weeds.org.au/docs/intro_flora_australia.pdf|archive-date=2012-05-04|access-date=2012-07-25}}&lt;/ref&gt;

તે [[ઇજિપ્ત]], [[ઇથિયોપિયા|ઇથોપિયા]], [[ભારત]], ઇઝરાયેલ, [[જૉર્ડન|જોર્ડન]], [[કેન્યા]], [[મડાગાસ્કર|મેડાગાસ્કર]], [[મોઝામ્બિક]], નામીબિયા, [[નાઈજર|નાઇજર]], [[પાકિસ્તાન]], સેનેગલ, સોમાલિયા, દક્ષિણ આફ્રિકા, [[શ્રીલંકા]], [[સુદાન]], [[તાન્ઝાનિયા|તાંઝાનિયા]], [[યેમેન|યમન]] અને [[ઝિમ્બાબ્વે]] જોવા મળે છે. તે શુષ્ક અને અર્ધ-શુષ્ક પ્રદેશોનું વૃક્ષ છે, જે ઘણીવાર નદીકાંઠાના વિસ્તારોમાં હોય છે.

== ઇકોલોજી ==
વાંદરાઓ અને પક્ષીઓ માટે આ વૃક્ષના ફળ એક મહત્વપૂર્ણ ખોરાક છે. આ વૃક્ષના પાંદડાઓ કાળિયાર, જિરાફ અને હરણ જેવા પ્રાણીઓ માટે ચરીયાણ પ્રદાન કરે છે.

== ઉપયોગો ==
આ ફળો ખાદ્ય હોય છે અને વિવિધ વાનગીઓમાં ખાવામાં આવે છે. વૃક્ષમાંથી નીકળતો ગુંદર પણ ખાદ્ય છે. લાકડાનો ઉપયોગ બળતણ તરીકે અને ફર્નિચર અને સાધનો બનાવવા માટે થાય છે. પાંદડાઓ પશુઓના ઘાસચારાનો મહત્વપૂર્ણ સ્રોત છે. મૂળ અને છાલ બંનેનો ઉપયોગ મનુષ્યો અને પશુધન બંનેમાં મેલેરિયા, આંતરડાની વિકૃતિઓ અને નેત્રસ્તર દાહ સહિત વિવિધ વિકારોની સારવાર માટે થાય છે.
[[ચિત્ર:Cordia_sinensis.jpg|thumb|300x300px|''કટગુંદીના'' ફળો.]]

== સંદર્ભો ==
&lt;div class=&quot;reflist&quot;&gt;
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;
[[શ્રેણી:વનસ્પતિ]]
[[શ્રેણી:વૃક્ષ]]</text>
      <sha1>3mrxkci9jxzu1pvg1fj8hlqudppvxmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>એન.એસ.ડી.એલ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153065</id>
    <revision>
      <id>907610</id>
      <parentid>895333</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T21:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3473" sha1="c2h97pc5n4urz0df44m157eacaui7nl" xml:space="preserve">'''એન.એસ.ડી.એલ.''' (નેશનલ સિક્યોરિટીઝ ડિપોઝિટરી લિમિટેડ) એ [[ભારત]]ની [[મુંબઈ]] સ્થિત મધ્યસ્થ જામીનગીરીઓની ડિપોઝિટરી છે. તેની સ્થાપના ૧૯૯૬માં દેશની સૌ પ્રથમ ઈલેક્ટ્રોનિક સિક્યુરિટી ડિપોઝિટરી રૂપે થઇ હતી. ૩૦ નવેમ્બર ૨૦૨૫ સુધીમાં તેના ડિમેટ ખાતામાં ૫૨૭.૨૬ લાખ કરોડ રૂપિયાની અસ્કયામતો (Assets) નોંધાયેલ હતી.&lt;ref&gt;NSDL Statistics, [https://nsdl.co.in/about/statistics.php એન.એસ.ડી.એલ. આંકડાકીય માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240118182648/https://nsdl.co.in/about/statistics.php |date=2024-01-18 }}&lt;/ref&gt; તે મુખ્યત્વે રોકાણકારો, શેર દલાલો, કસ્ટોડિયનો અને શેર ઇસ્યુ કરતી કંપનીઓ માટે એક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે, જે શેર ટ્રાન્સફર, ડીમટીરિયલાઈઝેશન અને સેટલમેન્ટ માટે વિવિધ સેવાઓ આપે છે. [[એન.એસ.ઈ.]], આઇ.ડી.બી.આઇ., સ્ટેટ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયા અને [[એચ.ડી.એફ.સી. બેન્ક]] આ સંસ્થાના મુખ્ય પ્રોમોટરો હતા.

== ઈતિહાસ ==
એન.એસ.ડી.એલ.નો વહીવટ ભારત સરકારના નાણાં મંત્રાલયના નિયંત્રણ હેઠળ થાય છે. ૩૦ નવેમ્બર ૨૦૨૫ના રોજ તે ૪.૨૭ કરોડથી વધુ સક્રિય ડિમેટ ખાતાઓ (Active Demat Accounts) ધરાવતી હતી.&lt;ref name=&quot;NSDL_Stats&quot;&gt;NSDL Statistics, [https://nsdl.co.in/about/statistics.php એન.એસ.ડી.એલ. આંકડા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240118182648/https://nsdl.co.in/about/statistics.php |date=2024-01-18 }}&lt;/ref&gt; એન.એસ.ડી.એલ.નો પ્રથમ આઇપીઓ જુલાઈ ૨૦૨૫ના રોજ ૪૦૧૨ રૂપિયા જેટલી માતબર રકમના ભરણાં માટે ખુલ્લો મુકાયો હતો. તેનું લિસ્ટિંગ ૬ ઑગષ્ટ ૨૦૨૫ના રોજ [[મુંબઈ શેર બજાર]]માં થયેલ હતું.

== પેટા કંપનીઓ ==
એન.એસ.ડી.એલ. ગ્રુપ ૨ પેટા કંપનીઓ ધરાવે છે:

# એન.એસ.ડી.એલ. ડેટાબેઝ મેનેજમેન્ટ લિમિટેડ (NDML)
# એન.એસ.ડી.એલ. પેમેન્ટ બેન્ક લિમિટેડ

== સંદર્ભ ==
&lt;references/&gt;

[[શ્રેણી:ભારત]]
[[શ્રેણી:મુંબઈ]]
[[શ્રેણી:શેરબજાર]]
[[શ્રેણી:નાણાકીય સંસ્થાઓ]]</text>
      <sha1>c2h97pc5n4urz0df44m157eacaui7nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બાંગ્લાદેશ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153078</id>
    <revision>
      <id>907638</id>
      <parentid>902451</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T06:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18417" sha1="0ocl0zpplt2ttaktv2cbdqabji8p32x" xml:space="preserve">{{Infobox museum
| name            = બાંગ્લાદેશ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય
| native_name     = বাংলাদেশ জাতীয় জাদুঘর
| native_name_lang = bn
| logo            =
| image           = Bangladesh National Museum southern side (01).jpg
| former_name     = ઢાકા સંગ્રહાલય
| established     = ૨૦ માર્ચ ૧૯૧૩
| location        = શાહબાગ, ઢાકા, બાંગ્લાદેશ
| coordinates     = {{Coord|23|44.25|N|90|23.67|E|region:BD_type:landmark|display=inline,title}}
| website         = {{URL|bangladeshmuseum.gov.bd/}}
| director        = મોહમ્મદ કમ્રુજમાન&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bangladeshmuseum.gov.bd/site/page/e511a1d3-f3c1-4fbf-809e-e7bc2ca9aeed/ |title=Director General |website=bangladeshmuseum.gov.bd |language=en-gb |access-date=2022-12-24 |archive-date=25 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225064304/http://www.bangladeshmuseum.gov.bd/site/page/e511a1d3-f3c1-4fbf-809e-e7bc2ca9aeed/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| map_type        =
| visitors        = {{circa|15 million}} (including c. 1.2 million foreigners) per year
}}

'''બાંગ્લાદેશ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય''' એ બાંગ્લાદેશની સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક કલાકૃતિઓનો રાષ્ટ્રીય ભંડાર છે, જે ઢાકાના શાહબાગ વિસ્તારમાં સ્થિત છે. તેની સ્થાપના ૨૦ માર્ચ, ૧૯૧૩ના રોજ ઢાકા સંગ્રહાલયના નામથી કરવામાં આવી હતી અને ૭ ઓગસ્ટ, ૧૯૧૩ના રોજ તેનું ઔપચારિક ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું. ૩૭૯ વસ્તુઓના પ્રારંભિક સંગ્રહ સાથે, તે ૨૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૧૪ના રોજ જાહેર જનતા માટે ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt; ૧૯૭૧માં બાંગ્લાદેશની સ્વતંત્રતા પછી, સંસ્થાને બાંગ્લાદેશ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયના નામથી પુનર્ગઠિત કરવામાં આવી, જેમાં ભૂતપૂર્વ ઢાકા સંગ્રહાલયના વિવિધ ભાગોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો, અને ૧૯૮૩માં તેના વર્તમાન સ્વરૂપમાં ઔપચારિક રીતે ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bangladesh National Museum: A unique tourism attraction |work=Daily Sun |date=May 14, 2019 |url=https://www.daily-sun.com/printversion/details/392133 |access-date=November 7, 2025 |archive-date=નવેમ્બર 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112222904/https://www.daily-sun.com/printversion/details/392133 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સંગ્રહાલયમાં નૃવંશશાસ્ત્ર અને સુશોભન કલા, ઇતિહાસ અને શાસ્ત્રીય કલા, કુદરતી ઇતિહાસ અને વિશ્વ સભ્યતાના વિભાગો છે. પ્રાગૈતિહાસિક યુગથી લઈને સમકાલીન ઇતિહાસ સુધીની કલાકૃતિઓ અહીં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે, જેમાં ૫૦,૦૦૦થી વધુ પ્રાચીન અને મધ્યયુગીન સિક્કાઓ, ગાંધાર કાળના બૌદ્ધ શિલ્પો અને ૧૯૭૧ના મુક્તિ યુદ્ધ સંબંધિત પ્રદર્શનોનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universepg An Independent International Academic Publisher |website=universepg.com |date=November 14, 2023 |url=https://www.universepg.com/ajssls/role-of-bangladesh-national-museum-in-preservation-of-history-culture-and-heritage-of-bangladesh |access-date=November 7, 2025}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rishabhdeva at Bangladesh National Museum.png|thumb|150px|બેઠેલી મુદ્રામાં ઋષભદેવની મૂર્તિ.]]

== ઇતિહાસ ==
[[File:National Museum1.JPG|thumb|સૈયદ મૈનુલ હુસૈન દ્વારા ડિઝાઇન કરાયેલ બાંગ્લાદેશ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય]]

૧૮૫૫માં, એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ બંગાળે ઢાકામાં એક સંગ્રહાલય સ્થાપવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો, પરંતુ લોજિસ્ટિક (સુપ્રચાલન તંત્ર) મર્યાદાઓને કારણે તે મુલતવી રાખવામાં આવ્યું હતું. બાદમાં, ૧૯૦૭માં, આ પહેલ ઢાકાના ઉચ્ચ વર્ગમાં ફરી ઉભરી આવી. આ પછી, ૨૦ માર્ચ, ૧૯૧૩ ના રોજ, અવિભાજિત બંગાળ સરકાર દ્વારા ઢાકા મ્યુઝિયમની ઔપચારિક સ્થાપના કરવામાં આવી. તે શરૂઆતમાં જૂના સચિવાલય મકાન (બાદમાં ઢાકા મેડિકલ કોલેજ હોસ્પિટલનો ભાગ) ના એક રૂમમાં સ્થિત હતું. આ સંસ્થાને ઢાકાના રહેવાસીઓ તરફથી લગભગ ૧૦,૦૦૦ રૂપિયાનો ફાળો અને ૨,૦૦૦ રૂપિયાના પ્રારંભિક સરકારી અનુદાન દ્વારા ટેકો આપવામાં આવતો હતો. ૭ ઓગસ્ટ, ૧૯૧૩ના રોજ, બંગાળના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર, લોર્ડ થોમસ ડેવિડ ગિબ્સન કાર્માઇકલ દ્વારા સ્થાનિક મહાનુભાવોની હાજરીમાં, જગન્નાથ યુનિવર્સિટી કોલેજના જૂના મકાનમાં જાહેર જનતા માટે તેનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું. પ્રારંભિક સંગ્રહમાં લગભગ ૫૦૦ વસ્તુઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેમાં મુખ્યત્વે પ્રાદેશિક પુરાતત્વીય કલાકૃતિઓ, સિક્કા, હસ્તપ્રતો અને લોક કલાનો સમાવેશ થતો હતો. સંગ્રહ વધતો ગયો તેમ, ૧૯૧૫ સુધીમાં તેને નિમતાલી બારોદુઆરી બિલ્ડિંગમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Museum of Bangladesh in Bangladesh , The National Museum of Bangladesh is located in the historic capital of Dhaka. It is one of the oldest and ... |website=Archaeology |url=https://www.greatarchaeology.com/museum_details.php?museum=National_Museum_of_Bangladesh |access-date=November 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113233647/https://www.greatarchaeology.com/museum_details.php?museum=National_Museum_of_Bangladesh |archive-date=નવેમ્બર 13, 2025 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ૧૯૪૭માં ભારતના ભાગલા પછી, સંસ્થા પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં ઢાકા સંગ્રહાલય તરીકે કાર્યરત રહી અને તેને અનેક વહીવટી પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ઉદાહરણ તરીકે, તેના પ્રથમ ક્યુરેટર, નલિની કાંતા ભટ્ટાસાલીના મૃત્યુ પછી, ૧૯૪૭ થી ૧૯૫૧ સુધી કોઈ કાયમી ક્યુરેટર નહોતા, અને આ સમય દરમિયાન, તેના પરિસરમાં અસ્થાયી રૂપે એક પ્રેસ એજન્સીનો કબજો હતો.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bhuiyan |first=Mokammal H. |editor1-last=Chaturvedi |editor1-first=Neekee |editor2-last=Panwar |editor2-first=Tamegh |editor3-last=Meena |editor3-first=Jigyasa |chapter=From Dacca Museum to Bangladesh National Museum: A Journey |title=Rethinking Museum Spaces: The South Asian Turn |url=https://www.researchgate.net/publication/390948356 |access-date=November 7, 2025 |year=2025 |publisher=Centre for Museology and Conservation, University of Rajasthan |isbn=978-81-981096-9-9 |pages=133–141}}&lt;/ref&gt; ૧૯૫૧-૧૯૫૨માં એક અંશકાલીન ક્યુરેટરની નિમણૂક કરવામાં આવી હતી, અને ૧૯૫૪માં, ઇનાયતુર રહેમાન ક્યુરેટર તરીકે જોડાયા હતા. ૧૯૭૧માં પાકિસ્તાન આર્મીના હુમલાથી નુકસાન પામેલા સ્થળો (જેમ કે દિનાજપુર રાજબારી અને બલધા મ્યુઝિયમ) ના પ્રદર્શનો અહીં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યા હતા. વધુમાં, બંગાળી મુક્તિ સંગ્રામ વિશેની માહિતીનું દસ્તાવેજીકરણ કરવાના ઉદ્દેશ્યથી યુદ્ધ સંબંધિત દસ્તાવેજો અને કલાકૃતિઓનો સંગ્રહ શરૂ થયો.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kamal |first=Masum |title=Where history breathes: Families touch the past to explore Liberation War legacy at National Museum |work=bdnews24.com |date=March 26, 2025 |url=https://bdnews24.com/bangladesh/9338ac858dc5 |access-date=November 7, 2025}}&lt;/ref&gt; સ્વતંત્રતા પછી, ૧૯૭૨માં, નવા સ્વતંત્ર રાજ્યની ઓળખને અનુરૂપ સંસ્થાનું નામ બદલીને 'બાંગ્લાદેશ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય' રાખવામાં આવ્યું, અને ૧૯૭૪માં સરકારી આદેશ દ્વારા તેને સત્તાવાર રીતે આ નામ મળ્યું. ૧૯૭૦માં ટ્રસ્ટી બોર્ડ અને ૧૯૭૪માં રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય કમિશનની રચના કરવામાં આવી હતી, જેનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન પુનર્ગઠનના ભાગ રૂપે, ડિસેમ્બર ૧૯૭૫માં ECNEC દ્વારા શાહબાગમાં સંગ્રહાલય માટે એક નવી જગ્યાને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. વધતા જતા સંગ્રહનું સંચાલન કરવા માટે માનવશાસ્ત્ર, સુશોભન કલા અને ઇતિહાસ જેવા વિશિષ્ટ ક્યુરેટોરિયલ વિભાગોની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. અંતે, ૧૭ નવેમ્બર, ૧૯૮૩ના રોજ, શાહબાગમાં આધુનિક સુવિધાઓથી સજ્જ નવી ઇમારત જાહેર જનતા માટે ખુલ્લી મૂકવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;about&quot;&gt;{{cite web |title=About |website=Bangladesh National Museum |date=November 17, 1983 |url=https://bangladeshmuseums.com/BNM/ |access-date=November 7, 2025 |archive-date=નવેમ્બર 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251123051346/https://bangladeshmuseums.com/BNM/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

૨૦૧૭ સુધીમાં, ચાલુ સંપાદન અને સંશોધનના પરિણામે, બાંગ્લાદેશ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયનો સંગ્રહ ૯૧,૨૮૭ કલાકૃતિઓ સુધી પહોંચ્યો, જેમાં ઐતિહાસિક, નૃવંશશાસ્ત્રીય અને કુદરતી ઇતિહાસની વસ્તુઓ ખાસ કરીને નોંધપાત્ર છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bangladesh National Museum in space crisis |work=New Age |date=November 7, 2025 |url=https://www.newagebd.net/article/18891/bangladesh-national-museum-in-space-crisis |access-date=November 7, 2025 |archive-date=નવેમ્બર 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251123081436/https://www.newagebd.net/article/18891/bangladesh-national-museum-in-space-crisis |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; વ્યાપક સંસ્થાકીય આધુનિકીકરણના ભાગ રૂપે, સંગ્રહાલયે ૨૦૧૨માં ડિજિટાઇઝેશન પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો. તેનો ઉદ્દેશ્ય સમગ્ર સંગ્રહનો ડેટાબેઝ બનાવવાનો હતો, મર્યાદિત પ્રદર્શન જગ્યામાં કલાકૃતિઓની પહોંચ અને જાળવણીમાં સુધારો કરવાનો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Digitization of government agencies related to culture and creative sectors and upgradation of various cultural services |publisher=UNESCO |url=https://media.unesco.org/sites/default/files/webform/dce002/QPR_2020_BD_86792748-014b-40d0-ba02-ff712ec3dafe_5.pdf |language=rw |access-date=November 7, 2025}}&lt;/ref&gt; એપ્રિલ ૨૦૧૭ માં, સંગ્રહાલયે ૩૬૦-ડિગ્રી વર્ચ્યુઅલ ગેલેરી શરૂ કરી, જેનાથી પસંદગીના પ્રદર્શનો ઓનલાઇન પ્રવાસો દ્વારા વૈશ્વિક પ્રેક્ષકો માટે સુલભ બન્યા.&lt;ref&gt;{{cite news |title=National Museum goes virtual |work=New Age |date=November 7, 2025 |url=https://www.newagebd.net/print/article/14297 |access-date=November 7, 2025 |archive-date=નવેમ્બર 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112210641/https://www.newagebd.net/print/article/14297 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; વધુમાં, ૨૦૧૦થી, યુનેસ્કો અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસા સંબંધિત કાર્ય પર સંસ્થા સાથે સહયોગ કરી રહ્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Implementing community-based heritage festivals in eight administrative divisions of Bangladesh - UNESCO Intangible Cultural Heritage |publisher=UNESCO |url=https://ich.unesco.org/en/assistances/implementing-community-based-heritage-festivals-in-eight-administrative-divisions-of-bangladesh-02226 |access-date=November 7, 2025}}&lt;/ref&gt;

== મુલાકાતીઓ ==
દરરોજ સરેરાશ ૨૦૦૦થી વધુ મુલાકાતીઓ બાંગ્લાદેશ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયની મુલાકાત લેવા આવે છે. તેમાં વિદેશીઓ પણ શામેલ છે. મુલાકાતી ફી પુખ્ત વયના લોકો માટે ૪૦ રૂપિયા અને સગીરો માટે ૨૦ રૂપિયા, વિદેશીઓ માટે ૫૦૦ રૂપિયા અને સાર્ક દેશોના મુલાકાતીઓ માટે ૩૦૦ રૂપિયા છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Entry Fee |url=https://bangladeshmuseum.gov.bd/site/page/d490ec7c-2c01-4f92-8c6d-620c572178e4/- |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812072923/https://bangladeshmuseum.gov.bd/site/page/d490ec7c-2c01-4f92-8c6d-620c572178e4/- |url-status=live}}&lt;/ref&gt; જોકે, ૩ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો અને શારીરિક રીતે અક્ષમ વ્યક્તિઓ માટે ટિકિટ જરૂરી નથી.

==ગેલેરી==
&lt;gallery&gt;
Image:Composition by Novera Ahmed.jpg
Image:Reclining Figure.jpg
Image:Seated Woman Sculpture.jpg
Image:National Museum Dhaka1.jpg
Image:National Museum Dhaka2.jpg
Image:National Museum Dhaka3.jpg
Image:National Museum Dhaka4.jpg
Image:National Museum Dhaka5.jpg
Image:National Museum Dhaka6.jpg
Image:National Museum Dhaka7.jpg
Image:National Museum Dhaka8.jpg
Image:National Museum Dhaka9.jpg
&lt;/gallery&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{commons category|Bangladesh National Museum|બાંગ્લાદેશ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય}}
* {{Official website|http://www.bangladeshmuseum.gov.bd/ અધિકારીક વેબસાઇટ}}

[[શ્રેણી:સંગ્રહાલય]]</text>
      <sha1>0ocl0zpplt2ttaktv2cbdqabji8p32x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>નિશા ચૌધરી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153227</id>
    <revision>
      <id>907632</id>
      <parentid>900437</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6324" sha1="cchojrkkholfeq0oieps0rpxsdkka8t" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder 
| name = નિશા ચૌધરી
| birth_date = {{Birth date|df=yes| 1952|09|10}}
| death_date    = 
| constituency = [[સાબરકાંઠા લોકસભા મતવિસ્તાર|સાબરકાંઠા]]
| office = સંસદ સભ્ય
| term_start = ૧૯૯૬
| term_end = ૨૦૦૧ (અવસાન)
| nationality = ભારતીય
| spouse = [[અમરસિંહ ચૌધરી]]
| party = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]
| residence = [[નવી દિલ્હી]]
| alma_mater = 
| profession = શિક્ષક, રમતવીર, રાજકારણી, સામાજિક કાર્યકર, શિક્ષણવિદ
| religion = 
| website =  
| footnotes = 
}}
'''નિશા ચૌધરી''' (૧૯૫૨-૨૦૦૧) એક સામાજિક અને રાજકીય કાર્યકર હતા અને ૧૯૯૦ના દાયકામાં [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના ઉમેદવાર તરીકે ત્રણ વખત ભારતના ગુજરાત રાજ્યના સાબરકાંઠા મતવિસ્તારમાંથી લોકસભામાં ચૂંટાયા હતા.&lt;ref name=&quot;Lok Sabha&quot;&gt;{{cite web|title=Biographical Sketch Member of Parliament 12th Lok Sabha|url=http://www.indiapress.org/election/archives/lok12/biodata/12gj15.php|accessdate=13 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221173923/http://www.indiapress.org/election/archives/lok12/biodata/12gj15.php|archive-date=21 ફેબ્રુઆરી 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== અંગત જીવન ===
તેમનો જન્મ ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૨ના રોજ રાજસ્થાન રાજ્યના ડુંગરપુર જિલ્લાના સકલવાડા ખાતે નિશા ગામેતી તરીકે થયો હતો. તેમણે ૧૯૯૦માં તેમના પતિ સાથે છૂટાછેડા લીધા હતા, જેમની સાથે તેમને બે બાળકો હતા. ૧૯૮૦ના દાયકાના અંતમાં તેઓ ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી [[અમરસિંહ ચૌધરી]]ની સાથી હતી. આ દંપતીએ ૧૩ જુલાઈ ૧૯૯૧ના રોજ લગ્ન કર્યા. આ લગ્ન વિવાદનું કારણ બન્યા કારણ કે અમરસિંહ ચૌધરીની પહેલી પત્ની ગજરાબેન સાથે લગ્ન થયેલા હતા, જેમની સાથે તેમને ૩ બાળકો હતા.&lt;ref name=&quot;Lok Sabha&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19911015-former-gujarat-cm-amarsinh-chaudharys-second-marriage-creates-a-stir-814940-1991-10-15|title=Former Gujarat CM Amarsinh Chaudhary's second marriage creates a stir}}&lt;/ref&gt; નિશા ચૌધરી ૧૯૯૬, ૧૯૯૮ અને ૧૯૯૯માં લોકસભામાં ચૂંટાઈ આવ્યા હતા, અને ૨૦૦૧માં લોકસભા સભ્ય તરીકેના કાર્યકાળ દરમિયાન તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;timesofindia.indiatimes.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Sabarkantha-poll-battle-Voters-feel-trapped/articleshow/602348.cms|title=Sabarkantha poll battle: Voters feel trapped &amp;#124; Ahmedabad News - Times of India}}&lt;/ref&gt;

== શિક્ષણ અને રુચિઓ ==
નિશા ચૌધરીએ સમાજશાસ્ત્રમાં એમ.એ. કર્યું હતું. તેણીએ બિરલા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, પિલાની અને રાજસ્થાન યુનિવર્સિટી, જયપુરમાંથી શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. તેણીના શોખમાં ગાયન, સંગીત અને શાસ્ત્રીય નૃત્યનો સમાવેશ થતો હતો. તેણી એક રમતવીર હતી અને તેણીએ હોકી, ટેનિસ અને બેડમિન્ટન જેવી અનેક રમતોમાં ભાગ લીધો હતો. તેણી રાષ્ટ્રીય કેડેટ કોર્પ્સની સભ્ય પણ હતી અને ઘણા વર્ષો સુધી નવી દિલ્હીમાં પ્રજાસત્તાક દિવસના કન્ટીજન્ટ કેમ્પમાં પણ હાજરી આપી હતી.&lt;ref name=&quot;Lok Sabha&quot;/&gt;

== કારકિર્દી ==
નિશા ચૌધરીએ ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો, જયપુરમાં રેડિયો કલાકાર તરીકે કામ કર્યું હતું. રાજ્ય સમાજ કલ્યાણ સલાહકાર બોર્ડના અધ્યક્ષ તરીકે, મહિલા અને બાળ કલ્યાણ અને પછાત વર્ગો, ખાસ કરીને આદિવાસીઓના વિકાસ માટે કામ કર્યું હતું. તેણીની સમગ્ર કારકિર્દી દરમિયાન તેણી અનેક સામાજિક અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સાથે સંકળાયેલી રહી છે અને વંચિતો માટે કામ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;timesofindia.indiatimes.com&quot;/&gt;

૨૦૦૧માં તેણીનું અવસાન થયું હતું.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:૧૯૫૨માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૦૧માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:રાજકારણી]]
[[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]]</text>
      <sha1>cchojrkkholfeq0oieps0rpxsdkka8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કોલ્લમ બંદર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154915</id>
    <revision>
      <id>907617</id>
      <parentid>905864</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T23:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31149" sha1="prbues137vpqayq9yzcw3ub4bbl00bb" xml:space="preserve">&lt;!--{{Infobox Port
| name = કોલ્લમ બંદર
| image = Port of Kollam, Mar 2016.jpg
| image_caption = કોલ્લમ બંદર 
| image_size = 200px
| country = {{flagicon|India}} ભારત
| location = [[કોલ્લમ]]
| coordinates = {{coord|8.87749|N|76.58314|E|display=title,inline}}
| locode = IN KUK
| opened = ઈ.સ. {{Start date and age|825}}&lt;br /&gt;નવીનીકરણ {{Start date and age|2007}}
| operated = કેરળ મેરીટાઇમ બોર્ડ,કેરળ સરકાર
| owner = કેરળ સરકાર
| sizewater =
| sizeland = {{convert|10.6|acre|km2}}
| size = {{convert|44|acre|km2}}
| berths = ૨
| wharfs = ૧ (૧૭૮ મીટર)&lt;br /&gt;૨ (૧૦૧ મીટર)
| piers =
| employees =
| leadershiptitle = બંદર અધિકારી
| leader = અરુણ કુમાર પી કે&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://kmb.kerala.gov.in/en/contact | title = Contact Us - Kerala Maritime Board | publisher = Government of Kerala | access-date=2023-03-01}}&lt;/ref&gt;
| blankdetailstitle1 = World Port Index Number
| blankdetails1 = '''૪૯૧૬૦'''&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://msi.nga.mil/NGAPortal/MSI.portal?_nfpb=true&amp;_pageLabel=msi_portal_page_62&amp;pubCode=0015 | title = World Port Index | publisher = National Geospatial Intelligence Agenct | year = 2015}}&lt;/ref&gt;
| blankdetailstitle2 = ઇલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઇન્ટરચેન્જ કોડ(EDI)
| blankdetails2 = '''INKUK1'''&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/TrackAtICES/beTrackIces | title = Kollam Port SEA(INKUK1) - e Commerce Portal Central Board of Excise &amp; Customs | publisher = Central Board of Excise &amp; Customs | year = 2015}}&lt;/ref&gt;
| blankdetailstitle3 = ઇમિગ્રેશન ચેકપોસ્ટ
| blankdetails3 = Yes
| arrivals = ૧૬૩&lt;small&gt;(૨૦૦૭ પછી)&lt;/small&gt;
| cargotonnage =
| containervolume = 
| cargovalue = ૨.૨ મિલિયન ટન
| passengertraffic = 
| revenue = ₹૩ કરોડ&lt;small&gt;(૨૦૨૪)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;₹ ૬૨ લાખ &lt;small&gt;(૨૦૧૩)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Annexures%20to%20DFR/Annexure%2013/Annexure%2013.1%20-%20Scenario%201%20Option%201.pdf Profit &amp; Loss statement of Kollam Port&lt;/ref&gt;
| profit =
| blankstatstitle1 = ક્રેન્સ
| blankstats1 = ૨
| blankstatstitle2 = મુખ્ય આયાતો
| blankstats2 = રેતી, કાજુ, ટાઇલ્સ
| blankstatstitle3 = પેસેન્જર ટર્મિનલ
| blankstats3 = ૨૮૮મી
| website = {{URL|http://www.keralaports.gov.in/}}
}}---&gt;

'''કોલ્લમ બંદર''' અથવા '''ક્વિલોન બંદર''' (ઈ.સ. ૮૨૫માં સ્થાપિત) એ કેરળના સૌથી જૂના બંદરોમાંનું એક છે, જે [[કોલ્લમ|કોલ્લમ શહેર]] (અગાઉ ક્વિલોન) થી ૪ કિલોમીટર (૨.૫ માઇલ) દૂર આવેલું છે.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111101143805/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-22/news/30189382_1_kollam-backwaters-tourism-infrastructure Kollam, Ashtamudi Lake - great alternatives to Kochi, Vembanad Lake]&lt;/ref&gt; તે માલવાહક જહાજો (કાર્ગો)ના સંચાલન અને સુવિધાઓની દૃષ્ટિએ કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે અને ઇમિગ્રેશન ચેકપોઇન્ટ (ICP) સુવિધા ધરાવતા કેરળના ચાર બંદરોમાંનું એક છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-port-gets-icp-clearance/article68293607.ece |date=15 Jun 2024 |title=Kollam port gets ICP clearance |publisher=The Hindu |access-date=16 Jun 2024}}&lt;/ref&gt; ભારતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે આવેલું આ બંદર નવમીથી સત્તરમી સદી સુધીનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદર હતું. ઇબ્ન બતુતાએ મુલાકાત લીધી હોય તેવા પાંચ ભારતીય બંદરોમાં કોલ્લમ પણ સામેલ હતું.&lt;ref&gt;{{cite book|date=2010|title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=Ross E. Dunn |isbn=9780520931718}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/011117/a-requiem-for-ashtamudi.html|title=A requiem for Ashtamudi|date=2017-11-01|access-date=2017-11-01|publisher=Deccan Chronicle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cw.routledge.com/textbooks/9780415485432/18.asp|title=Ibn Battuta: International Trade at the Malabar Coast|access-date=2017-11-01|publisher=Routledge|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027035017/http://cw.routledge.com/textbooks/9780415485432/18.asp|archive-date=2015-10-27|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==
[[File:Quilon 1505 verbessert.jpg|thumb|left|150px|૧૫૦૦ ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]]
કોલ્લમ એ સ્વતંત્ર વેનાડ સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી ચેરા રાજવંશનું એક બંદર શહેર હતું, જેના પછી તે વેનાડ સામ્રાજ્યની રાજધાની બન્યું. તે પહેલાં, ૧૩મી સદીની આસપાસ વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારમાં ઇજિપ્તના એલેક્ઝાન્ડ્રિયા અને કૈરો, ચીનના ક્વાનઝોઉ શહેર અને મલેશિયન દ્વીપસમૂહના મલાક્કાની સાથે સાથે કોલ્લમની ગણના પણ ચાર પ્રારંભિક મહત્વપૂર્ણ એન્ટ્રેપો (મધ્યસ્થ વેપારી બંદરો)માં થતી હતી.&lt;ref name=Tignor&gt;{{cite book|last=et al]|first=Robert Tignor [et|title=Worlds together, worlds apart : a history of the world from the beginnings of humankind to the present|year=2010|publisher=W.W. Norton &amp; Co.|location=New York|isbn=9780393934922|page=365|url=http://books.wwnorton.com/books/detail.aspx?ID=17166|edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ashramam Relief, Kollam port.jpg|thumb|આશ્રમમ્, [[કોલ્લમ]] ખાતેનું શિલ્પ/રિલીફ]]

આ બંદરની સ્થાપના ઈ.સ. ૮૨૫માં માર અબો (Mar Abo) દ્વારા વેનાડના તમિલ રાજા ઉદયમાર્તંડવર્માની મંજૂરીથી કરવામાં આવી હતી. આ સ્થાપના બેકારે (થેવાલાકારા) નજીક આવેલા 'કોરે-કે-ની કોલ્લમ'ના આંતરિક દરિયાઈ બંદરને પુનઃ શરૂ કરવાના વિકલ્પ રૂપે કરવામાં આવી હતી, જેને રોમનો અને ગ્રીકો માટે 'નેલ્સિન્ડા' (Nelcynda) તથા 'ટિંડિસ' (Tyndis) અને તમિલો માટે 'થોંડી' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. આ નવીન શહેરની સ્થાપનાનો આધાર પણ બન્યું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ઈ.સ. ૬ઠ્ઠી સદીમાં પલ્લવો દ્વારા ચેરા સામ્રાજ્ય પર વિજય મેળવાયા બાદ મલબાર કિનારેથી મસાલાનો વેપાર બંધ થઈ ગયો હતો અને સદીઓથી વેપાર વગર નિષ્ક્રિય પડેલા લગભગ લુપ્ત થઈ ચૂકેલા આંતરિક બંદર (કોરે-કે-ની)ને નવેસરથી શરૂ કરવાની રાજાની વિનંતીના બદલે, માર અબોએ પોતે જ ચેરા રાજા સમક્ષ [[કોલ્લમ]] નજીક એક નવું બંદર શહેર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ નિર્ણયને કારણે માર અબોને ચેરા સામ્રાજ્યમાં દાયકાઓ સુધી રહેવાની તક મળી અને તેમણે સંસ્કૃત અને વૈદિક પ્રાર્થનાઓને બદલ્યા વિના, ત્રિએકત્વના સિદ્ધાંત (Doctrine of Trinity) માટે સીરિયન પ્રાર્થનાપદ્ધતિના સંદર્ભ સાથે સેન્ટ થોમસ પરંપરામાં નમૂથિરી વૈષ્ણવો અને નાયર ઉપજ્ઞાતિઓ વચ્ચે ખ્રિસ્તી વિશ્વાસને સુવ્યવસ્થિત કર્યો.&lt;ref&gt;History of Kollam city and Kollam Port [http://www.quilon.com/history.htm Quilon.com]&lt;/ref&gt; ચીની વેપારીઓ કોલ્લમમાં વસેલા સૌથી જૂના વિદેશી સમુદાયોમાંના એક હતા. તે એ સમયગાળો હતો જ્યારે કોલ્લમ મલબાર કિનારે મસાલાના એક મુખ્ય વેપાર કેન્દ્ર અને મહત્વપૂર્ણ બંદર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું.

[[File:Kerala cities at time of Cabral (1500).gif|thumb|left|250px|કેરળના બંદરો અને શહેરો આશરે ૧૫૦૦]]

જાન્યુઆરી ૨૦૧૪માં, પોર્ટ ટ્રસ્ટને કોલ્લમ બંદર પર હજારો ચીની સિક્કા અને પથ્થર યુગના શસ્ત્રો મળી આવ્યા, જે બંદર શહેરની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને વેપાર સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરે છે.&lt;ref&gt;[http://i1173.photobucket.com/albums/r599/ArunVR/Silayudham.jpg Coins found from Kollam Port]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-02-17/thiruvananthapuram/47411545_1_artefacts-kollam-coins Artifacts found from Kerala's ancient Port City]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ભારતના કોઈ બંદર પરથી આટલી મોટી માત્રામાં પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યા હોય તેવી આ પ્રથમ શોધ હતી. આ તથ્યો દર્શાવે છે કે કોલ્લમ ભારતનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદર શહેર હતું, જે ચીન, મધ્ય પૂર્વ, નેધરલેન્ડ, પોર્ટુગલ, બ્રાઝિલ અને અન્ય પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રી દેશોના લોકો માટે વેપારી કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરતું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/emergence-of-antiques-triggers-treasure-hunt-in-kollam/article5711850.ece Emergence of antiques triggers treasure hunt in Kollam]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/shards-of-the-past-point-to-kollam-ports-glory-days/article5728896.ece Shards of the past point to Kollam port’s glory days]&lt;/ref&gt; પુરાતત્વવિદોનું માનવું છે કે વર્તમાન કોલ્લમ બંદરના દરિયાઈ તળિયામાં એક જળમગ્ન (દરિયામાં ડૂબી ગયેલું) શહેર છુપાયેલું છે.

વર્તમાનમાં, માલસામાનની હેરફેર માટેની કામગીરી તેમજ જરૂર પડે ત્યારે તાકીદના સમારકામ માટે જહાજો વારંવાર આ બંદર પર લાંગરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/ship-berths-at-kollam-port/article165373.ece |title=Ship berths at Kollam port |access-date=2026-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520041447/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/ship-berths-at-kollam-port/article165373.ece |archive-date=2014-05-20 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; મુખ્યમંત્રી ઓમન ચાંડીએ ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ કોલ્લમ બંદર ખાતે 'કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટ' (CSP)નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો, જ્યારે ૨૦૧૪માં મુસાફર જહાજોની કામગીરી શરૂ થઈ હતી.&lt;ref&gt;''[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/passenger-ships-will-start-from-kollam-this-year-chandy/article5333839.ece Passenger ships will start from Kollam this year: Chandy]''. Accessed 17 December 2013.&lt;/ref&gt; કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે પ્રથમ કન્ટેનર જહાજ, 'એમવી સૂર્યમુખી', બે મહિનાના વિલંબ પછી ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪ના રોજ કોલ્લમ બંદર પર પહોંચ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/First-Container-Ship-in-Kollam-Port/2014/01/19/article2007910.ece#.U0JridLHm-0 |title=First Container Ship in Kollam Port |access-date=2026-08-06 |archive-date=2014-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520053720/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/First-Container-Ship-in-Kollam-Port/2014/01/19/article2007910.ece#.U0JridLHm-0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== લેઆઉટ અને માળખું ==
કોલ્લમ બંદર ખાતે આવેલો બર્થ/વોર્ફ ૧૭૭ મીટર (૫૮૧ ફૂટ) લાંબો અને ૧૨ મીટર (૩૯ ફૂટ) પહોળો છે, જેમાં ૬.૫ મીટર (૨૧ ફૂટ) ઊંડાઈ ઉપલબ્ધ છે, જેથી ૧૫,૦૦૦ DWT સુધીના જહાજો સીધા જ નાંગરી શકે છે. આ ડ્રાફ્ટને વધારીને ૧૦ મીટર (૩૩ ફૂટ) કરવા માટે ₹૫.૭ કરોડના ખર્ચે બંદરમાં ઊંડાઈ વધારવાનું કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, જેથી ૧૭૦ મીટર (૫૬૦ ફૂટ) અને તેથી વધુ લંબાઈના જહાજો કોચી, તુતીકોરીન (તૂથુકુડી) કે ચેન્નઈ સુધી જવાની જરૂર વગર સરળતાથી નાંગરી શકે. આ બર્થને દરિયાઈ મોજાઓથી બચાવવા માટે ૨,૧૦૦ મીટર (૬,૯૦૦ ફૂટ) લાંબુ સીબોર્ડ બ્રેકવોટર અને ૫૦૦ મીટર (૧,૬૦૦ ફૂટ) લીવર્ડ બ્રેકવોટર બનાવવામાં આવ્યું છે. સમય જતાં બર્થની લંબાઈ વધારીને ૨૦૦ મીટર (૬૬૦ ફૂટ) કરવામાં આવશે. ૨૦૦૭માં, કોલ્લમ બંદરે આશરે ૫૦૦,૦૦૦ ટન કાર્ગો (માલસામાન)ની હેરફેર કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Final%20DFR%20Kollam%20Report.pdf |title=Kollam Port |access-date=7 April 2014 |archive-date=3 માર્ચ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213028/http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Final%20DFR%20Kollam%20Report.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hindu.com/2007/10/19/stories/2007101951080300.htm |title=V.S to Inaugurate Kollam Port |access-date=2026-08-06 |archive-date=2007-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020151407/http://hindu.com/2007/10/19/stories/2007101951080300.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== અંતર્વર્તી પ્રદેશ અને માલવાહક જહાજો ==
[[File:Quilon 1670 verbessert.jpg|right|thumb|કોલ્લમ પર કબ્જો (૧૬૬૧)]]
[[File:Quilon 1745.jpg|right|thumb|૧૮૦૦ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]]

કોલ્લમ બંદરના પ્રાથમિક અંતર્વર્તી વિસ્તારો પથાનમથિટ્ટા, કોટ્ટાયમ અને ઇડુક્કી જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગો; અલાપ્પુઝા જિલ્લાના મધ્ય અને દક્ષિણ ભાગો, [[કોલ્લમ જિલ્લો]] અને તિરુવનંતપુરમ જિલ્લો તથા તમિલનાડુના કન્યાકુમારી-તિરુનેલવેલી-મદુરાઈ અને થેની જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તરેલું છે.
બંદર દ્વારા હાલમાં હેરફેર કરવામાં આવતી વસ્તુઓમાં માર્બલ, ટાઇલ્સ, રેતી, ટાઇટેનિયમ અયસ્ક, કાજુ, કાજુના બીજ અને શેલ લિક્વિડ, સીફૂડ, માટી, લાકડાના મોટા બ્લોક્સ, સિલિમેનાઇટ, ટાઇટેનિયમ ડાઇઓક્સાઇડ, બ્લડ પ્રોડક્ટ્સ, ન્યૂઝપ્રિન્ટ અને રદ્દી કાગળ, સિમેન્ટ, ખાતર માટે યુરિયા અને મ્યુરિએટ ઓફ પોટાશ, રબર, ખોરાક, કૃષિ ઉત્પાદનો અને સિમેન્ટ તેમજ ત્રિવેન્દ્રમ ખાતેના 'વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર' અને 'કેરળ મિનરલ્સ એન્ડ મેટલ્સ' જેવી સ્થાનિક કંપનીઓ માટેના અન્ય માલસામાન અને ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે.

== વિકાસ અને આધુનિકીકરણ ==
[[File:Dredger &quot;Hansitha&quot; at Kollam(Quilon) coast, Jul 2016.jpg|right|thumb|કોલ્લામ બંદરથી ૨ કિમી દૂર મુંડક્કલ બીચ પર તણાઈને કિનારે આવી ગયેલું એક ડ્રેજર જહાજ]]

કોલ્લામ અને માલદીવ બંદરને &quot;કેરળના બંદર શહેર&quot; માં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઘણા મોટા આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. પહેલાથી જ આયોજિત પ્રોજેક્ટ્સ રાજ્ય માટે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંના એક છે. &quot;કોલ્લામ બંદર શહેર&quot; પ્રોજેક્ટના ભાગ રૂપે સરકાર દ્વારા મારુથાડી-ઇરાવીપુરમ વિસ્તારનું નવીનીકરણ કરવામાં આવશે અને તેમાં રમતગમત, માછીમારી, પર્યટન અને મનોરંજન માટેની સુવિધાઓનો સમાવેશ થશે.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://i1324.photobucket.com/albums/u606/quilonsky/Mathrubhumi_zps52ba640e.png | title = Kollam - Port City Project | year = 2013}}&lt;/ref&gt; બંદરની ઊંડાઈ વધારવા માટે ડ્રેજિંગનું કામ ચાલી રહ્યું છે, જેથી વિશાળ જહાજો બંદર પર સરળતાથી લંગર લગાવી શકે. આધુનિકીકરણના ભાગ રૂપે, કેરળ સરકાર દ્વારા કોલ્લમ શહેરના નીંદકારા ખાતે મેરીટાઇમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |title=Rs 24.8 crore sanctioned for Maritime Institute |publisher=The New Indian Express |access-date=21 February 2016 |archive-date=1 માર્ચ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301222407/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |title=Rs 24.8 crore sanctioned for Maritime Institute |publisher=The New Indian Express |access-date=15 March 2016 |archive-date=1 માર્ચ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301222407/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Kerala-Maritime-Institute-Inaugurated/2016/02/22/article3289896.ece |title=Kerala Maritime Institute Inaugurated |publisher=The New Indian Express |date=22 February 2016 |access-date=22 February 2016 |archive-date=23 ફેબ્રુઆરી 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223102351/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Kerala-Maritime-Institute-Inaugurated/2016/02/22/article3289896.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

;ભંડોળ
[[File:Port of Kollam.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બંદર]]
એપ્રિલ ૨૦૧૨માં, ભારતના રાજ્ય મંત્રીમંડળે બંદરના વિકાસ માટેના એક વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (DPR)ને મંજૂરી આપી હતી. આ પ્રોજેક્ટ બે તબક્કામાં વહેંચાયેલો છે, જેમાં પ્રથમ તબક્કા માટે ₹૧.૧૧ બિલિયન (₹૧૧૧ કરોડ) અને બીજા તબક્કા માટે ₹૧૨.૫ બિલિયન (₹૧,૨૫૦ કરોડ)ના રોકાણની જરૂર રહેશે. સરકારે પ્રથમ તબક્કાના ભાગરૂપે ₹૭.૧૦૬ બિલિયનનું રોકાણ કરી દીધું છે. વિકાસના બીજા તબક્કામાં બંદરની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં એક નવો બર્થ/વોર્ફ તૈયાર કરવામાં આવશે.&lt;ref name=&quot;Kollam - Port City Project - News published in Mathrubhumi Daily&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/thangassery-port-plans-get-cabinet-nod/article3320903.ece | title = Thangassery port plans get Cabinet nod | year = 2014}}&lt;/ref&gt; ઉપરાંત, એકસાથે છ જહાજો સમાવી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવતો બર્થ બનાવવાનું પણ આયોજન છે.

;ઇડીઆઇ અને ઓનલાઇન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધાઓ
કોલ્લમ બંદર એ કેરળના એવા બે બંદરોમાંનું એક છે જે ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરચેન્જ (EDI) ની મદદથી બંદર પર જ ઓનલાઈન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધા પૂરી પાડે છે. કોલ્લમ બંદરનો EDI લોકેટર કોડ INKUK1 છે.

કોલ્લમ બંદર ખાતે કસ્ટમ્સની ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરફેસ (EDI) સુવિધા ૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ના રોજ કાર્યરત કરવામાં આવી હતી, જેનાથી આયાતકારો અને નિકાસકારો વિશ્વના કોઈપણ ખૂણેથી કોલ્લમ માટેના કન્સાઈનમેન્ટ (માલસામાન)નું સંચાલન કરી શકે છે. વિશિષ્ટ કોડ ધરાવતી આ સુવિધા ચોવીસેય કલાક (૨૪x૭) ઉપલબ્ધ છે, જેણે બંદર પર કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ માટેની મેન્યુઅલ પદ્ધતિનું સ્થાન લીધું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/SMTPList.html | title = EDI Location Codes &amp; Places(No.130 Kollam Port) - e-Commerce Portal Central Board of Excise &amp; Customs | publisher = Central Board of Excise &amp; Customs | year = 2015 | access-date = 2026-08-06 | archive-date = 2022-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220813162536/https://www.icegate.gov.in/SMTPList.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

આ ટેકનોલોજીની મદદથી માલસામાનની આયાત-નિકાસની વિગતો, કર/ટેક્સની રકમ અને ચુકવણીઓનું ઈલેક્ટ્રોનિક ફોર્મેટમાં રૂપાંતર થઈ જશે, જેનાથી બંદર મારફતે માલસામાનની હેરફેર ઝડપી અને સુગમ બનશે. આ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે બંદર ખાતે હાઈ-સ્પીડ, ડેડિકેટેડ મલ્ટિપ્રોટોકોલ લેબલ સ્વિચિંગ (MPLS) સક્ષમ ઇન્ટરનેટ કનેક્શન કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે.

EDI-સક્ષમ ટેકનોલોજી ધરાવતું કોલ્લમ કેરળનું બીજું બંદર બનશે. કોલ્લમ બંદર પર આયાત-નિકાસના દર નોંધપાત્ર રીતે ઓછા હોવાથી, તે કોચી અને તુતીકોરીન બંદરોની સરખામણીએ વધુ સુવિધાજનક કન્ટેનર હેન્ડલિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન કામગીરી પ્રદાન કરી શકશે. આ ઉપરાંત, કોલ્લમ બંદરથી માલદીવ્સમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ કરવાનો પ્રસ્તાવ પણ વિચારાધીન છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.madhyamam.com/news/313464/141013 |title=കൊല്ലം തുറമുഖത്തെ കസ്റ്റംസ് ക്ളിയറന്‍സുകള്‍ ഓണ്‍ലൈന്‍ സംവിധാനത്തിലേക്ക്&amp;#124; madhyamam |access-date=2014-11-14 }} Online Customs Clearance Facility for Kollam Port to be ready in a month&lt;/ref&gt;

;તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ
[[File:Water tank inside the Port of Quilon, Mar 2017.jpg|right|thumb|બંદરની અંદર પાણીની ટાંકી]]

કોચી બંદર તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી રહ્યું હોવાથી, કેરળના બંદર વિભાગ અને કેશ્યુ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (CEPCI) એ કોલ્લમ સ્થિત કાજુની ફેક્ટરીઓ માટે કાચા કાજુની આયાત કરવા તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. યોજના અનુસાર, કાચા કાજુ તુતીકોરીન બંદર પર પહોંચશે અને ત્યારબાદ નાના કન્ટેનર જહાજો મારફતે કોલ્લમ બંદર પર ટ્રાન્સ-શિપ કરવામાં આવશે.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kollam-tuticorin-ports-plan-tieup/article6232529.ece | title = Kollam, Tuticorin ports plan tie-up | website = The Hindu | year = 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://i1303.photobucket.com/albums/ag151/babusr03/492_94_1930_702_zpsb5f16083.jpg | title = Ships to Kollam With Raw Cashews | year = 2014}}&lt;/ref&gt;

[[File:View of Kollam Port from Port Road, Oct 2016.jpg|right|thumb|નિર્માણાધીન પેસેન્જર ટર્મિનલ]]

CEPCI ના સહયોગથી કોલ્લમ બંદર ખાતે કાજુ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળા સ્થાપવાની યોજના પણ બનાવવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;[https://www.deccanchronicle.com/140910/nation-current-affairs/article/kollam-port-tourism-enthusiasts-too] Kollam Port for tourism enthusiasts too&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Kollam Port|કોલ્લમ બંદર}}</text>
      <sha1>prbues137vpqayq9yzcw3ub4bbl00bb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>તાઇપેઈ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155536</id>
    <revision>
      <id>907626</id>
      <parentid>907593</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T03:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>907626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24800" sha1="mzhy9ehbke7ml8t3nl3igtlih16wt63" xml:space="preserve">
{| class=&quot;infobox ib-pol-div vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;તાઇપેઈ&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;ib-pol-div-native nickname&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Chinese-language text&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;zh-Hant-TW&quot;&gt;臺北市&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |રાજધાની અને વિશેષ નગરપાલિકા
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Multiple image/styles.css&quot; wrapper=&quot;.tmulti&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;thumb tmulti tnone center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;multiimageinner&quot; style=&quot;width:272px;max-width:272px;border:none&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[File:Taipei_Skyline_2022.06.29.jpg|alt=Taipei Skyline|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;text-align-center&quot;&gt;એલિફન્ટ પર્વત પરથી તાઇપેઈ ૧૦૧ સાથે તાઇપેઈની સ્કાયલાઇન&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:124px;max-width:124px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:80px;overflow:hidden&quot;&gt;[[File:New_World_Building_and_Partyworld_Zhonghua_New_Hall_20160225_night.jpg|alt=Ximending|122x122px]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;text-align-center&quot;&gt;શિમેડિંગ&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:144px;max-width:144px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:80px;overflow:hidden&quot;&gt;[[File:Taipei_Taiwan_Presidential-Office-Building-01.jpg|alt=Presidential Office|142x142px]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;text-align-center&quot;&gt;રાષ્ટ્રપતિની ઑફિસ&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:134px;max-width:134px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:88px;overflow:hidden&quot;&gt;[[File:Yangmingshan_National_Park_LI,JIA-JING_2.jpg|alt=Yangmingshan National Park|132x132px]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;text-align-center&quot;&gt;યાંગમિંગશાન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:134px;max-width:134px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:88px;overflow:hidden&quot;&gt;[[File:Bangka_Lungshan_Temple_07.23.jpg|alt=Lungshan Temple|132x132px]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;text-align-center&quot;&gt;બંગકા લુંગશાન મંદિર&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:270px;max-width:270px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;height:178px;overflow:hidden&quot;&gt;[[File:NationalPalace_MuseumFrontView.jpg|alt=National Palace Museum|268x268px]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;text-align-center&quot;&gt;નેશનલ પેલેસ મ્યુઝિયમ&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data maptable&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Infobox settlement/columns/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div class=&quot;ib-settlement-cols&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;ib-settlement-cols-row&quot;&gt;&lt;div class=&quot;ib-settlement-cols-cell&quot;&gt;[[File:Flag_of_Taipei_City.svg|border|110x110px|Flag of Taipei]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ધ્વજ&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;ib-settlement-cols-cell&quot;&gt;[[File:Emblem_of_Taipei_City.svg|90x90px|Official seal of Taipei]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;લોગો&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |'''Etymology''': Wade–Giles&amp;#x3A; ''&lt;span lang=&quot;zh-Latn-wadegile&quot;&gt;Tʻai²-pei³&lt;/span&gt;''; &lt;abbr title=&quot;Literal translation&quot;&gt;&lt;small&gt;lit.&lt;/small&gt;&lt;/abbr&gt; &amp;#x27;North of Taiwan&amp;#x27;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |'''Nickname(s)''':&amp;nbsp;&lt;div class=&quot;ib-pol-div-nick nickname&quot;&gt;The City of Azaleas&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;mapframe zoom=&quot;10&quot; frameless=&quot;1&quot; height=&quot;200&quot; latitude=&quot;25.0375&quot; longitude=&quot;121.5625&quot; width=&quot;300&quot;&gt;{&quot;properties&quot;:{&quot;stroke-width&quot;:6,&quot;stroke&quot;:&quot;#ff0000&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Taipei&quot;},&quot;type&quot;:&quot;ExternalData&quot;,&quot;service&quot;:&quot;geomask&quot;,&quot;ids&quot;:&quot;Q1867&quot;}&lt;/mapframe&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;div class=&quot;switcher-container&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Location map/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;locmap&quot; style=&quot;width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;&gt;&lt;div style=&quot;width:250px;padding:0&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;width:250px&quot;&gt;[[File:Taiwan_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Taipei is located in Taiwan]]&lt;div class=&quot;od notheme&quot; style=&quot;top:28.989%;left:82.849%;font-size:91%&quot;&gt;&lt;div class=&quot;id&quot; style=&quot;left:-4px;top:-4px&quot;&gt;[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;pl&quot; style=&quot;width:6em;right:5px&quot;&gt;&lt;div&gt;Taipei&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.2em&quot;&gt;Location within Taiwan&lt;/div&gt;&lt;span class=&quot;switcher-label&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;Show map of Taiwan&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Location map/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;locmap&quot; style=&quot;width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;&gt;&lt;div style=&quot;width:250px;padding:0&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;width:250px&quot;&gt;[[File:Asia_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Asia]]&lt;div class=&quot;od notheme&quot; style=&quot;top:62.181%;left:72.312%;font-size:91%&quot;&gt;&lt;div class=&quot;id&quot; style=&quot;left:-4px;top:-4px&quot;&gt;[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;pl&quot; style=&quot;width:6em;right:5px&quot;&gt;&lt;div&gt;Taipei&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.2em&quot;&gt;Location within Asia&lt;/div&gt;&lt;span class=&quot;switcher-label&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;Show map of Asia&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Location map/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;locmap&quot; style=&quot;width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;&gt;&lt;div style=&quot;width:250px;padding:0&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;width:250px&quot;&gt;[[File:Pacific_Ocean_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Pacific Ocean]]&lt;div class=&quot;od notheme&quot; style=&quot;top:27.977%;left:10.393%;font-size:91%&quot;&gt;&lt;div class=&quot;id&quot; style=&quot;left:-4px;top:-4px&quot;&gt;[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;pr&quot; style=&quot;width:6em;left:5px&quot;&gt;&lt;div&gt;Taipei&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.2em&quot;&gt;Location within Pacific Ocean&lt;/div&gt;&lt;span class=&quot;switcher-label&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;Show map of Pacific Ocean&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Location map/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;locmap&quot; style=&quot;width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;&gt;&lt;div style=&quot;width:250px;padding:0&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;width:250px&quot;&gt;[[File:World_location_map_(equirectangular_180).svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Earth]]&lt;div class=&quot;od notheme&quot; style=&quot;top:36.09%;left:83.767%;font-size:91%&quot;&gt;&lt;div class=&quot;id&quot; style=&quot;left:-4px;top:-4px&quot;&gt;[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;pl&quot; style=&quot;width:6em;right:5px&quot;&gt;&lt;div&gt;Taipei&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.2em&quot;&gt;Location within Earth&lt;/div&gt;&lt;span class=&quot;switcher-label&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;Show map of Earth&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Country
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[File:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[ચીની ગણતંત્ર|Republic of China (Taiwan)]]
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Settled
| class=&quot;infobox-data&quot; |1709
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Taipeh Prefecture
| class=&quot;infobox-data&quot; |1875
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Renamed Taihoku
| class=&quot;infobox-data&quot; |17 April 1895
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Provincial city status
| class=&quot;infobox-data&quot; |25 October 1945
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Provisional national capital
| class=&quot;infobox-data&quot; |7 December 1949
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Reconstituted as a Yuan-controlled municipality
| class=&quot;infobox-data&quot; |1 July 1967
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |City seat
| class=&quot;infobox-data&quot; |Xinyi District&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;span class=&quot;geo-inline&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks nourlexpansion&quot;&gt;[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&amp;params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city &lt;span class=&quot;geo-default&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;25°02′15″N&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;121°33′45″E&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;&amp;#xFEFF; / &amp;#xFEFF;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-nondefault&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;25.03750°N 121.56250°E&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;#xFEFF; / &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;25.03750; 121.56250&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;indicator name=&quot;coordinates&quot;&gt;&lt;span id=&quot;coordinates&quot;&gt;[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:24}}&lt;span class=&quot;plainlinks nourlexpansion&quot;&gt;[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&amp;params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city &lt;span class=&quot;geo-default&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;25°02′15″N&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;121°33′45″E&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;&amp;#xfeff; / &amp;#xfeff;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-nondefault&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;25.03750°N 121.56250°E&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;#xfeff; / &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;25.03750; 121.56250&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]&lt;/span&gt;&lt;/indicator&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Districts
| class=&quot;infobox-data&quot; |12
|- class=&quot;mergedbottomrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Largest district
| class=&quot;infobox-data&quot; |Daan District
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |Government
|- class=&quot;mergedrow infobox-hiddenrow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |&lt;div style=&quot;text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;&quot;&gt;•&amp;nbsp;Mayor &lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |Chiang Wan-an (KMT)
|- style=&quot;display:none&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Legislature
| class=&quot;infobox-data&quot; |Taipei City Council
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |National representation
|- class=&quot;mergedbottomrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |&lt;div class=&quot;ib-pol-div-fake-li&quot;&gt;•&amp;nbsp;Legislative Yuan&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |8 of 113 constituencies
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |Area
|- class=&quot;mergedbottomrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |&lt;div class=&quot;ib-pol-div-fake-li&quot;&gt;•&amp;nbsp;Total&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |271.80&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (104.94&amp;nbsp;sq&amp;nbsp;mi)&amp;#x20;(16th)
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |Population
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |&lt;div class=&quot;ib-pol-div-fake-li&quot;&gt;•&amp;nbsp;March 2023 estimate&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |2,494,813 (4th)
----9,078,000 (urban)&amp;#x20;(4th)
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |GDP&amp;nbsp;&lt;templatestyles src=&quot;Nobold/styles.css&quot; /&gt;&lt;span class=&quot;nobold&quot;&gt;(PPP)&lt;/span&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |2016&amp;nbsp;estimate
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |&lt;div class=&quot;ib-pol-div-fake-li&quot;&gt;•&amp;nbsp;Total&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |$65,539&amp;#x20;(1st)
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |GDP&amp;nbsp;&lt;templatestyles src=&quot;Nobold/styles.css&quot; /&gt;&lt;span class=&quot;nobold&quot;&gt;(nominal)&lt;/span&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |2016&amp;nbsp;estimate
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |&lt;div class=&quot;ib-pol-div-fake-li&quot;&gt;•&amp;nbsp;Total&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |NT$990,292&amp;#x20;(1st)
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[સમય વિસ્તાર|Time zone]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |UTC+8 (National Standard Time)
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Calling code
| class=&quot;infobox-data&quot; |(0)2
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Postal code
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;div class=&quot;postal-code&quot;&gt;100–116&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedbottomrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ISO 3166 code
| class=&quot;infobox-data&quot; |TW-TPE
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Climate
| class=&quot;infobox-data&quot; |Humid subtropical climate (Cfa)
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Website
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Plainlist/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;plainlist&quot;&gt;
* &lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.gov.taipei/ gov.taipei]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;languageicon&quot;&gt;(in Chinese)&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://english.gov.taipei/ en.gov.taipei]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;languageicon&quot;&gt;(in English)&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Template:Infobox region symbols/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |Symbols
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;div style=&quot;height:0px&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Bird
| class=&quot;infobox-data&quot; |Formosan blue magpie (''Urocissa caerulea'')
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Flower
| class=&quot;infobox-data&quot; |Azalea (''Rhododendron nudiflorum'')
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tree
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[વડ|Banyan]] (India laurel fig, ''Ficus microcarpa'')
|- style=&quot;display:none&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |
|}
'''તાઇપેઈ''' ( {{IPAc-en|ˌ|t|aɪ|ˈ|p|eɪ}} ), [ II ] &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/taipei &quot;Taipei&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208070725/http://www.dictionary.com/browse/taipei|date=8 December 2017}}. &lt;/ref&gt; સત્તાવાર રીતે '''તાઇપેઈ શહેર''', [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાનની]] [[રાજધાની]] {{Efn|The [[Constitution of the Republic of China]] does not stipulate any city, including Taipei or its pre-1949 capital, [[Nanjing]], as the ''de jure'' capital of the Republic of China.
However, Taipei has been designated the official [[seat of government|seat of central government]] by a decree, thus making it the ''de facto'' capital.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |title=Taipei is Republic of China's capital, minister said |author=Tseng Ying-yu, Sofia Wu |website=Central News Agency |date=4 December 2013 |access-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920015224/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: &quot;Location of the Central Government&quot; |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)-2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.taiwan.gov.tw/about.php |title=2020–2021 TAIWAN at a glance |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)]] |date=2021 |access-date=31 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117020655/https://www.taiwan.gov.tw/about.php |archive-date=17 November 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Despite having no actual control, the [[China|People's Republic of China]] considers Taipei to be the capital of its claimed [[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan Province]].}} અને એક ખાસ નગરપાલિકા છે.  &lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 December 2021|title=Taiwan-U.S. Relations|url=https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125155623/https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|archive-date=25 November 2021|access-date=31 December 2021|publisher=[[Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States]]}}&lt;/ref&gt; ઉત્તરી તાઇવાનમાં સ્થિત તાઇપેઈ શહેર એ ન્યૂ તાઇપેઈ શહેરની નગરપાલિકાનો એક પરિક્ષેત્ર વિસ્તાર છે જે લગભગ ઉત્તરીય બંદર શહેર કીલુંગની નૈઋત્યમાં ૨૫ કિમી દૂર આવેલું છે. શહેરનો મોટાભાગનો ભાગ તાઈપેઈ બેસિન પર વસેલો છે, જે એક પ્રાચીન તળાવનો તટ છે. આ તટપ્રદેશ કીલુંગ અને ઝિન્ડિયન નદીઓની પ્રમાણમાં સાંકડી ખીણોથી ઘેરાયેલો છે, જે શહેરની પશ્ચિમ સરહદ પર તામસુઇ નદી બનાવે છે. &lt;ref name=&quot;Taipei City Government-2006&quot;&gt;{{Cite web|date=23 October 2006|title=Taipei City Government: Home – I. Geographic Overview|url=http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&amp;recordid=9152|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209004331/http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&amp;recordid=9152|archive-date=9 December 2013|access-date=4 August 2009|publisher=Taipei City Government}}&lt;/ref&gt;

તાઈપેઈ મ્યુનિસિપાલિટીમાં અંદાજિત ૨૪,૯૪,૮૧૩ (માર્ચ ૨૦૨૩) લોકો વસે છે. &lt;ref name=&quot;Taiwan Ministry of Interior-2015&quot;&gt;{{Cite web|date=December 2015|script-title=zh:鄉鎮市區人口及按都會區統計|url=http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209091210/http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|archive-date=9 December 2013|access-date=11 December 2016|publisher=Taiwan Ministry of Interior}}&lt;/ref&gt; આ વસ્તી તેને તાઈપેઈ-કીલુંગ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનો મુખ્ય ભાગ બનાવે છે, જેને &quot;ગ્રેટર તાઈપેઈ&quot; તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં જેમાં નજીકના શહેરો ન્યુ તાઈપેઈ અને કીલુંગનો સમાવેશ થાય છે જેની વસ્તી ૭,૦૪૭,૫૫૯ છે, &lt;ref name=&quot;Taiwan Ministry of Interior-2015&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Methods and Term Definitions|url=http://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&amp;ctNode=1627|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212071728/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&amp;ctNode=1627|archive-date=12 December 2018|access-date=4 August 2009|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics}}&lt;/ref&gt; વિશ્વનો ૪૦મો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે - તાઈવાની નાગરિકોનો લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગ મેટ્રો વિસ્તારોમાં રહે છે. 

&quot;તાઈપેઈ&quot; નામ સમગ્ર મહાનગર વિસ્તાર અથવા ફક્ત નગરપાલિકા માટે વપરાય છે. ૧૮૮૭થી તાઈપેઈ ટાપુનું રાજકીય કેન્દ્ર રહ્યું છે. તે પહેલી વાર ૧૮૮૭થી ૧૮૯૫ સુધી કિંગ રાજવંશ દ્વારા તાઈવાન પ્રાંતનું કેન્દ્ર બન્યું અને ફરીથી ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૬ સુધી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈના (ROC) સરકાર દ્વારા, {{Efn|The [[Taiwan Provincial Government]] subsequently moved to [[Zhongxing New Village]] in [[Nantou County]] until it was dissolved in 2018.}} જાપાની શાસન દરમિયાન ૧૮૯૫ થી ૧૯૪૫ સુધી તાઈવાનના ગવર્નમેન્ટ-જનરલનું મુખ્ય મથક રહ્યું. આ શહેર ૧૯૪૯ થી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈનાની કેન્દ્રીય સરકારનું રાષ્ટ્રીય મથક રહ્યું છે. તે ૧ જુલાઈ ૧૯૬૭ ના રોજ પ્રાંતીય શહેર દરજ્જાથી અપગ્રેડ કરીને રાષ્ટ્રની પ્રથમ ખાસ નગરપાલિકા (તે સમયે યુઆન-નિયંત્રિત નગરપાલિકા તરીકે ઓળખાતી) બની.

તાઈપેઈ તાઈવાનનું આર્થિક, રાજકીય, શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. તેને GaWC દ્વારા &quot;આલ્ફા − સિટી&quot; તરીકે રેટિંગ આપવામાં આવ્યું છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The World According to GaWC 2020|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|archive-date=24 August 2020|access-date=26 August 2020|website=GaWC – Research Network|publisher=Globalization and World Cities}}&lt;/ref&gt; તાઈપેઈ એક ઉચ્ચ-તકનીકી ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રનો મુખ્ય ભાગ પણ છે. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|title=Taiwan tech industry faces up to South Korea's Samsung|work=The Seattle Times|date=April 2013|access-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825064955/http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|archive-date=25 August 2017}}&lt;/ref&gt; રેલ્વે, હાઇવે, એરપોર્ટ અને બસ લાઇન તાઇપેઈને ટાપુના તમામ ભાગો સાથે જોડે છે. આ શહેરમાં બે એરપોર્ટ - સોંગશાન અને તાઓયુઆન આવેલાં છે. 

આ નગર વિસ્તારમાં ઘણાં સ્થાપત્ય અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો આવેલાં છે, જેમાં તાઈપેઈ ૧૦૧ (જે અગાઉ વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત હતી), ચિયાંગ કાઈ-શેક મેમોરિયલ હોલ, દાલોંગડોંગ બાઓન મંદિર, હ્સિંગ તિયાન કોંગ, મેનકાનું લુંગશાન મંદિર, રાષ્ટ્રીય મહેલ સંગ્રહાલય, રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલય ભવન, તાઈપેઈ ગેસ્ટ હાઉસ અને ઝીનાન મંદિરનો સમાવેશ થાય છે. ઝિમેન્ડિંગ સહિતના શોપિંગ જિલ્લાઓ તેમજ અનેક રાત્રિ બજારો સમગ્ર શહેરમાં ફેલાયેલાં છે. કુદરતી સુવિધાઓમાં માઓકોંગ, યાંગમિંગશાન અને ગરમ પાણીના ઝરાનો સમાવેશ થાય છે.


== સંદર્ભ ==
{{reflist}}

== નોંધો ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;
[[શ્રેણી:એશિયામાં આવેલા દેશોની રાજધાનીઓ]]
[[શ્રેણી:Articles containing Japanese-language text]]
[[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]]
[[શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]
[[શ્રેણી:Pages using multiple image with auto scaled images]]
[[શ્રેણી:Articles containing Chinese-language text]]</text>
      <sha1>mzhy9ehbke7ml8t3nl3igtlih16wt63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:જગમાલ ભાઈ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155542</id>
    <revision>
      <id>907599</id>
      <timestamp>2026-11-10T12:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>907599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="advw0to5zkwmayu5muzjh8vo01o9gtp" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|name=જગમાલ ભાઈ}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૮:૦૪, ૧૦ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>advw0to5zkwmayu5muzjh8vo01o9gtp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:વિઠ્ઠલ વિ ગોહેલ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155543</id>
    <revision>
      <id>907600</id>
      <timestamp>2026-11-10T14:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>907600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318" sha1="ci4v2j27hzp4xkjca2ov9x8jvs6jkrs" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|name=વિઠ્ઠલ વિ ગોહેલ}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૦:૦૭, ૧૦ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>ci4v2j27hzp4xkjca2ov9x8jvs6jkrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Meet kalsariya</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155544</id>
    <revision>
      <id>907642</id>
      <timestamp>2026-11-11T08:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>907642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="9z09fiaqz2r4mivct7a2c0if9y66ned" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Meet kalsariya}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૩:૩૨, ૧૧ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>9z09fiaqz2r4mivct7a2c0if9y66ned</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:LeadBattery</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155545</id>
    <revision>
      <id>907654</id>
      <timestamp>2026-11-11T10:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>907654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="288" sha1="3n1n1qyrt6mg68dneubuvwwxzfco3vm" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|name=LeadBattery}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૬:૦૦, ૧૧ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>3n1n1qyrt6mg68dneubuvwwxzfco3vm</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>