વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 1107 907676 902508 2026-11-11T14:53:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907676 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = હિંદી, હિન્દી |nativename = <!--In Devanagari-->{{lang|hi|[[wikt:हिन्दी|हिन्दी]]}}<br /><!--Romanization-->''Hindī'' |pronunciation = {{IPA-hi|ˈɦin̪d̪iː}} |states = ઉત્તર ભારત |speakers = ૨૬ કરોડ<!--These figures are as per 19th Edition of ETHNOLOGUE--> |date = ૨૦૦૧ |ref = e19 |speakers2 = દ્વિતીય ભાષા તરીકે બોલનારા: ૧૨ કરોડ (૧૯૯૯) |familycolor = ઈન્ડો-યુરોપિયન |fam2 = ઈન્ડો-ઈરાનિયન |fam3 = ઈન્ડો-આર્યન |fam4 = [[હિંદી ભાષા|મધ્ય ક્ષેત્ર (હિંદી)]] |fam5 = પશ્ચિમી હિંદી |fam6 = હિન્દુસ્તાની<ref name=ELL2>{{ELL2|Hindustani}}</ref> |fam7 = [[ખડી હિંદી બોલી|ખડી બોલી]]<ref name=ELL2/> |ancestor = સૌરસેની પ્રાકૃત |ancestor2 = સૌરસેની અપભ્રંશ |ancestor3 = જૂની હિંદી |script = [[દેવનાગરી]]<br />દેવનાગરી બ્રેઈલ |nation = {{hidden begin|title={{flag|ભારત}}}} * [[અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ]] * [[અરુણાચલ પ્રદેશ]] * [[બિહાર]] * [[ચંડીગઢ]] * [[છત્તીસગઢ]] * [[દાદરા અને નગર હવેલી]] * [[દમણ અને દીવ]] * [[દિલ્હી]] * [[હરિયાણા]] * [[હિમાચલ પ્રદેશ]] * [[ઝારખંડ]] * [[મધ્ય પ્રદેશ ]] * [[રાજસ્થાન]] * [[ઉત્તર પ્રદેશ]] * [[ઉત્તરાખંડ]] {{hidden end}} <br> {{flag|Fiji}} (as [[Fiji Hindi]]) |minority = {{flag|Guyana}}<ref name="uwispace.sta.uwi.edu">{{Cite web |url=http://uwispace.sta.uwi.edu/dspace/bitstream/handle/2139/41235/Caribbean%20Heritage%20Ferreira%202012.pdf?sequence=1 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-07-30 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220080555/http://uwispace.sta.uwi.edu/dspace/bitstream/handle/2139/41235/Caribbean%20Heritage%20Ferreira%202012.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref><br>{{small|(as [[Caribbean Hindustani#Guyanese HIndustani|Guyanese Hindustani]])}}<br>{{flag|Mauritius}}<ref>[http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00856408008722995?journalCode=csas20]</ref> <br>{{flag|Suriname}}<ref name="uwispace.sta.uwi.edu" /><br> {{small|(as [[Caribbean Hindustani#Sarnami Hindoestani|Sarnami Hindoestani]])}} <br> {{flag|Trinidad and Tobago}}<ref name="uwispace.sta.uwi.edu" /> <br> {{small|(as [[Caribbean Hindustani#Trinidadian Hindustani|Trinidadian Hindustani]])}} |agency = [[Central Hindi Directorate]]<ref>{{cite web |url=http://hindinideshalaya.nic.in/english/aboutus/aboutus.html |title=Central Hindi Directorate: Introduction |access-date=2017-07-30 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504043836/http://hindinideshalaya.nic.in/english/aboutus/aboutus.html |url-status=dead }}</ref> |iso1 = hi |iso2 = hin |iso3 = hin |linglist = hin-hin |lingua = 59-AAF-qf |image = Hindi_devnagari.png |imagecaption = The word "Hindi" in [[Devanagari script]] |map = Hindustani map.png |mapcaption = બધી ઈન્ડો-આર્યન ભાષાઓ (ઘેરા ભુખરા રંગમાં)ની સાપેક્ષ હિન્દુસ્તાની ([[ખડી હિંદી બોલી|ખડી બોલી]]/કૌરવી) સ્થાનિક ભાષા હોય તેવા વિસ્તાર (લાલ રંગમાં). |notice = Indic |sign = સંકેતાત્મક હિંદી {{small|(બહેરા-મુંગા લોકો માટે)}} |glotto=hind1269 |glottorefname=Hindi }} [[ચિત્ર:Varanasi Transparente.png|thumb|[[વારાણસી]] શહેરના બજારમાં હિંદીમાં લખેલ જાહેરાતો]] '''હિંદી''' ([[દેવનાગરી]]: [[wikt:हिन्दी|हिन्दी]], {{small|IAST}}''Hindī'') એ [[ભારતનું બંધારણ|ભારતીય બંધારણ]]માં માન્યતા પ્રાપ્ત રાજભાષા છે તેમજ દેશમાં સૌથી વધુ લોકો દ્વારા બોલાતી [[ભારત]]ની રાષ્ટ્રવ્યાપી ભાષા છે. હિંદી શબ્દનો ઉદ્ભવ ''હિંદ''માંથી થયો છે. હિંદ શબ્દ ભારતની પશ્ચિમે આવેલા મુસ્લિમ દેશો દ્વારા ભારત માટે વપરાતો શબ્દ છે. [[હિંદુ]] શબ્દ પણ આજ રીતે આવેલો છે. હિંદ અને હિન્દ, તે સંસ્કૃત શબ્દ [[:hi:wikt:सिंधु|સિંધુ]]નો અપભ્રંશ છે. હિંદી ભાષા મુખ્યતઃ [[સંસ્કૃત ભાષા]]માંથી ઉતરી આવેલી છે, પરંતુ તેમાં મુસ્લિમ સંસ્કૃતિની ઘણી અસર દેખાય છે, ખાસ કરીને તેમાં ઘણા [[ફારસી]] શબ્દોનો સમાવેશ થાય છે. હિંદી અને [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]] ભગિની ભાષાઓ કહેવાય છે, કારણ કે તેમના વ્યાકરણ અને શબ્દભંડોળમાં ખૂબ સમાનતા છે. હિંદી અને તેની બોલીઓ ઉત્તર અને મધ્ય ભારતના વિવિધ પ્રાંતોમાં બોલાય છે. [[જાન્યુઆરી ૨૬|૨૬ જાન્યુઆરી]] ૧૯૬૫ના દિવસે હિંદીને ભારતની રાષ્ટ્ર ભાષાનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો. ચીની ભાષા પછી હિંદી વિશ્વમાં સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે.<ref>{{Cite web|title=આજે હિન્દીને રાષ્ટ્રભાષા તરીકે 68 વર્ષ થયાઃ 60 કરોડથી વધુ લોકો બોલે છે હિન્દી|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/national/hindi-is-adopted-as-the-official-language-of-india-14th-september-1949|url-status=dead|access-date=2020-07-21|website=www.gujaratsamachar.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721153138/https://www.gujaratsamachar.com/news/national/hindi-is-adopted-as-the-official-language-of-india-14th-september-1949|archive-date=2020-07-21}}</ref>ભારત અને વિદેશમાં થઇને કુલ ૬૦ કરોડથી વધુ લોકો હિંદી બોલે છે, વાંચે છે અથવા લખે છે. [[ફીજી હિંદી|ફિજી]], મોરિશયસ, [[ગુયાના]], [[સુરીનામ]] અને [[નેપાલ]]ની મોટાભાગની પ્રજા હિંદી બોલે છે (જો કે તે હિંદી ભારતમાં બોલાતી હિંદી કરતાં જુદી છે). હિંદી દેવનાગરી લિપિમાં લખવામાં આવે છે અને શબ્દાવલીના સ્તર પર મોટા પ્રમાણમાં સંસ્કૃતના શબ્દોનો પ્રયોગ કરવામા આવે છે. ઉર્દૂ નસ્તાલિકમાં લખવામાં આવે છે અને શબ્દાવલીના સ્તર પર તેના પર ફારસી અને અરબી ભાષાની અસર વધારે છે. વ્યાકરણિકરૂપે ઉર્દૂ અને હિન્દીમાં લગભગ સો ટકા સમાનતા છે. == હિંદી ભાષાની બોલીઓ == [[Image:Idioma hindi.png|right|thumb|300px|હિન્દી ક્ષેત્ર]] હિંદી ભાષાની બોલીઓમાં મુખ્ય બોલીઓ નીચે મુજબ છે: [[અવધી ભાષા]], [[વ્રજ ભાષા]], [[કનૌજી ભાષા]], [[બુંદેલી ભાષા]], [[બઘેલી ભાષા]], [[ભોજપુરી ભાષા]], [[હરિયાણવી ભાષા]], [[રાજસ્થાની ભાષા]], [[છત્તીસગઢી ભાષા]], [[માળવી ભાષા]], [[મૈથિલી ભાષા]], [[વજ્જિકા ભાષા]], [[મગહી ભાષા]], [[ઝારખંડી ભાષા]], [[કુમાઉની ભાષા]] વગેરે. == સમૂહ == હિંદી ઇન્ડો-યુરોપીયન ભાષાના સમૂહમાં આવે છે. ઇન્ડો-ઇરાનીયન શાખાની ઇન્ડો-આર્યન ઉપશાખામાં તેને વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. સંસ્કૃતમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી ભાષાઓ ઇન્ડો-આર્યન ગણવામાં આવે છે. ઉર્દૂ, કશ્મીરી, બંગાળી, ઉડિયા, પંજાબી, રોમાની, મરાઠી જેવી ભાષાઓ ઇન્ડો-આર્યન ભાષાઓ છે. == ઇતિહાસ ક્રમ == <ul> <li>૭૫૦ બી. સી. (ઈ.સ. પૂર્વ)- સંસ્કૃત ભાષાનો વૈદિક સંસ્કૃત પછી ક્રમબદ્ધ વિકાસ.</li> <li>૫૦૦ બી. સી. - બૌદ્ધ તથા જૈન પ્રાકૃત ભાષા નો વિકાસ (પૂર્વ ભારત).</li> <li>૪૦૦ બી. સી. - પાણિનીએ સંસ્કૃત વ્યાકરણ લખ્યું (પશ્ચિમ ભારત).</li> </ul> ; ;સંસ્કૃતનો વિકાસ <ul> <li>૩૨૨ બી. સી. - મૌર્યોં દ્વારા બ્રાહ્મી લિપિનો વિકાસ</li> <li>૨૫૦ બી. સી. - આદિ સંસ્કૃતનો વિકાસ</li> <li>૩૨૦ એ. ડી. (ઈસવી)- ગુપ્ત અથવા સિદ્ધ માત્રિકા લિપિનો વિકાસ.</li> </ul> ; ;અપભ્રંશ તથા આદિ હિંદી નો વિકાસ <ul> <li>૪૦૦ - કાલીદાસે "વિક્રમોર્વશીયમ્" અપભ્રંશમાં લખી.</li> <li>૫૫૦ - વલ્લભીના દર્શનમાં અપભ્રંશનો પ્રયોગ.</li> <li>૭૬૯ - સિદ્ધ સારહપદે (જેને હિન્દીના પહેલા કવિ માનવામાં આવે છેં) "દોહાકોશ" લખી.</li> </ul> <ul> <li>૭૭૯ - ઉદયોતન સુરીની "કુવલયમલ"માં અપભ્રંશનો પ્રયોગ</li> <li>૮૦૦ - સંસ્કૃતમાં ઘણી રચનાઓ લખવામાં આવી</li> <li>૯૯૩ - દેવસેનની "શવકચર" (કદાચ હિન્દીનું પહેલું પુસ્તક)</li> <li>૧૧૦૦ - આધુનિક દેવનાગરી લિપિનો પહેલું સ્વરૂપ</li> <li>૧૧૪૫-૧૨૨૯ - હેમચન્દ્રે અપભ્રંશ વ્યાકરણની રચના કરી</li> </ul> ; ;અપભ્રંશનો અસ્ત તથા આધુનિક હિંદીનો વિકાસ <ul> <li>૧૨૮૩ - આમિર ખ઼ુસરોની "પહેલી" તથા "મુકરિસ" માં "હિન્દવી" શવ્દ નો સર્વપ્રથમ ઉપયોગ</li> <li>૧૩૭૦ - "હંસવાલી" દ્વારા પ્રેમ કથાઓં ની શુરુઆત</li> <li>૧૩૯૮-૧૫૧૮ - કબીરની રચનાઓ</li> <li>૧૪૦૦-૧૪૭૯ - અપભ્રંશના છેલ્લા મહાન કવિ રઘુ</li> <li>૧૪૫૦ - રામાનન્દની સાથે "સગુણ ભક્તી"ની શુરુઆત</li> <li>૧૫૮૦ - "કાલમિતુલ હાકાયત્" બુર્હનુદ્દિન જનમ દ્વારા</li> <li>૧૫૮૫ - નવલદાસે "ભક્તામલ" લખી.</li> <li>૧૬૦૧ - બનારસીદાસે ને હિન્દીની પહેલી આત્મકથા "અર્ધ કથાનક્" લખી.</li> <li>૧૬૦૪ - ગુરુ અર્જુન દેવે ઘણા કવિઓંની રચનાઓંનું સંકલન "આદિ ગ્રન્થ" બહાર પાડયું</li> <li>૧૫૩૨ -૧૬૨૩ તુલસીદાસે "રામચરિત માનસ" ની રચના કરી.</li> <li>૧૬૨૩ - જાટમલે "ગોરા બાદલ કી કથા" લખી.</li> <li>૧૬૪૩ - રામચન્દ્ર શુક્લાએ "રીતિ" થી કાવ્યની શરૂઆત કરી</li> <li>૧૬૪૫ - ઉર્દૂની શરૂઆત.</li> </ul> ; ;આધુનિક હિંદી <ul> <li>૧૭૯૬ - દેવનાગરી રચનાની શરૂઆતની છાપણી</li> <li>૧૮૨૬ - "ઉદન્ત માર્તણ્ડ" હિંદીનું પહેલુ સાપ્તાહિક</li> <li>૧૮૩૭ - ઓમ્ જય જગદીશ" ના રચયિતા પુલ્લોરીનો જન્મ</li> <li>૧૯૫૦ - હિંદી ભારતની રાજભાષાના રૂપમાં સ્થાપિત</li> <li>૨૦૦૦- - આધુનિક હિંદીનો આંતર્રાષ્ટ્રીય વિકાસ</li> </ul> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ભારતની ભાષાઓ]] [[શ્રેણી:દેવનાગરી લિપિમાં લખાતી ભાષાઓ]] 74gl5fwc7370l2uzg7xu7j631mco3it 0 4228 907672 905733 2026-11-11T14:15:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907672 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-suffix = લોક સભાના સભ્ય | image = Sonia Gandhi (cropped).jpg | birth_name = એડવિગે એન્ટોનિયા અલ્બિના મેઇનો<ref name ="EAAM">{{cite news |url =https://www.freepressjournal.in/india/is-sonia-gandhis-real-name-antonia-maino-3-facts-and-2-fake-stories-about-interim-congress-president|title =Is Sonia Gandhi's real name Antonia Maino? 3 facts and 2 fake stories about interim Congress president|publisher =[[The Free Press Journal]] |quote=Her real name: Sonia Gandhi was born Edvige Antonia Albina Maino in 1946. |location =|date =April 23, 2020|website =freepressjournal.in|author =FPJ Web Desk|access-date = 23 April 2020}} </ref> | office1 = રાષ્ટ્રીય સલાહકાર સમિતિના ચેરપર્સન | term_start1 = ૨૯ માર્ચ ૨૦૧૦ | term_end1 = ૨૫ મે ૨૦૧૪ | term_start2 = ૪ જૂન ૨૦૦૪ | term_end2 = ૨૩ માર્ચ ૨૦૦૬ | office3 = યુનાઇટેડ પ્રોગ્રેસીવ એલાયન્સના ચેરપર્સન | term_start3 = ૧૬ મે ૨૦૦૪ | term_end3 = | successor3 = | office = પૂર્વ અધ્યક્ષા, [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] | term_start = ૧૪ માર્ચ ૧૯૯૮ | term_end = ૧૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭ | predecessor = સીતારામ કેસરી | successor = [[રાહુલ ગાંધી]] | office4 = વિપક્ષના પ્રમુખ | term_start4 = ૧૯ માર્ચ ૧૯૯૮ | term_end4 = ૨૨ મે ૨૦૦૪ | predecessor4 = શરદ પવાર | successor4 = [[લાલકૃષ્ણ અડવાણી]] | office5 = લોક સભાના સભ્ય<br />રાય બરેલી મતવિસ્તાર | term_start5 = ૧૭ મે ૨૦૦૪ | term_end5 = | predecessor5 = સતીષ શર્મા | successor5 = | office6 = લોક સભાના સભ્ય<br />અમેઠી મતવિસ્તાર | term_start6 = ૧૦ ઓક્ટોબર ૧૯૯૯ | term_end6 = ૧૭ મે ૨૦૦૪ | predecessor6 = સંજય સિંઘ | successor6 = રાહુલ ગાંધી | birth_date = {{birth date and age|1946|12|9|df=y}} | birth_place = લુસિના, વેનેટો, [[ઈટલી]] | death_date = | death_place = | party = ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ | citizenship = {{flag|ઈટલી}} {{small|(૧૯૪૬–૧૯૮૩)}}<br />{{flag|ભારત}} {{small|(૧૯૮૩–હાલમાં)}}<ref name="citizen">{{cite news|url =https://www.mid-day.com/photos/photos-rare-pictures-of-sonia-gandhis-family-album-you-should-see/8258|title =Did you know Sonia Gandhi acquired Indian citizenship in 1983?|publisher =MidDay|quote =|location =|date =December 9, 2019|website =|author =|access-date =April 24, 2020|archive-url =https://web.archive.org/web/20171214094917/http://www.mid-day.com/photos/photos-rare-pictures-of-sonia-gandhis-family-album-you-should-see/8258|archive-date =ડિસેમ્બર 14, 2017|url-status =dead}}</ref> | net_worth = {{INR}} ૯.૨૮ કરોડ<ref>{{cite news|title=Sonia Gandhi files papers, shows six-fold hike in assets|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Home/Lok-Sabha-Elections-2014/News/Sonia-Gandhi-files-papers-shows-six-fold-hike-in-assets/articleshow/33156924.cms | work=The Times of India}}</ref> | relations = | alma_mater = બેલ એજ્યુકેશન ટ્રસ્ટ | spouse = {{marriage|[[રાજીવ ગાંધી]]|1968|1991|end=મૃત્યુ}} | children = {{hlist|[[રાહુલ ગાંધી]]|[[પ્રિયંકા ગાંધી]]}} | residence = ૧૦ જનપથ, નવી દિલ્હી | signature = | website = }} '''સોનિયા ગાંધી''' ({{audio|Sonia Gandhi1.ogg|ઉચ્ચાર}}; જન્મ નામ '''એડવિગે એન્ટોનિયા અલ્બિના મેઇનો'''<ref name ="EAAM" />; ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬) ઈટાલીયન મૂળના ભારતીય રાજકારણી છે. નહેરુ-ગાંધી કુટુંબના સભ્ય એવા તેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (કોંગ્રેસ) પક્ષના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ છે. ૧૯૯૮માં તેમના પતિ [[રાજીવ ગાંધી]]<nowiki/>ની હત્યા પછી તેઓ ૧૯ વર્ષો સુધી પક્ષના પ્રમુખ રહ્યા, જે દરમિયાન કોંગ્રેસ પક્ષે મધ્યમ-ડાબેરી નિતીઓ તરફ વલણ અપનાવ્યું હતું.{{efn|Sources describing Gandhi's advocacy for a center-left position and the party's reaffirmation to the Ideology.<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/sonia-gandhi-congress-president-rahul-gandhi-politics-4983911/|title=Sonia Gandhi retires as Congress president, to remain active in politics|work=The Indian Express|date=૧૫ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|access-date= ૧૫ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/opinion/columns/as-sonia-gandhi-makes-way-4984673/ |title=As Sonia Gandhi makes way|last=Chowdhary|first=Neerja|work=The Indian Express|date=૧૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|access-date= ૧૯ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref><ref>{{cite news|url=http://m.hindustantimes.com/india-news/sonia-gandhi-s-19-years-as-congress-president-from-husband-rajiv-s-death-to-son-rahul-s-elevation/story-nmW3hNiG2zDo6abGYc38YO.html|title=Sonia Gandhi’s 19 years as Congress president: From husband Rajiv’s death to son Rahul’s elevation|last=Naqshbandi|first=Aurangzeb|work=Hindustan Times|date=૧૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|access-date=૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|archive-date=2019-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916034748/https://www.hindustantimes.com/india-news/sonia-gandhi-s-19-years-as-congress-president-from-husband-rajiv-s-death-to-son-rahul-s-elevation/story-nmW3hNiG2zDo6abGYc38YO.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-election-gandhi/sonia-gandhi-keeps-congress-hopes-alive-in-india-polls-idUSTRE53D1XH20090414 |title=Sonia Gandhi keeps Congress hopes alive in India polls|last=Chandra|first=Rina|publisher=Reuters|date=૧૪ એપ્રિલ ૨૦૦૯|access-date= ૧૯ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref>}} તેમનો જન્મ વિસેન્ઝા, [[ઈટલી]] નજીકના નાના ગામમાં થયો હતો અને રોમન કેથલીક [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી]] કુટુંબમાં ઉછેર થયો હતો. સ્થાનિક શાળામાં પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી તેઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે કેમ્બ્રિજ ગયા અને ૧૯૬૮માં રાજીવ ગાંધી સાથે તેમના લગ્ન થયા હતા. પછીથી તેમણે ભારતીય નાગરિકતા સ્વિકારી અને ભારતના વડાપ્રધાન [[ઈન્દિરા ગાંધી]]ના ઘરમાં રહેવાનું શરૂ કર્યું. આ દરમિયાન અને તેમના પતિના વડાપ્રધાન પદ દરમિયાન તેઓ મોટાભાગે જાહેરજીવનથી દૂર રહ્યા હતા. તેમના પતિની હત્યા પછી કોંગ્રેસના નેતાઓએ તેમને સરકારમાં આમંત્રિત કર્યા હતા, પરંતુ તેઓ રાજકારણથી દૂર રહ્યા હતા. ૧૯૯૭માં છેવટે તેઓ રાજકારણમાં જોડાયા અને પક્ષના પ્રમુખ તરીકે નામાંકિત થઇને ચૂંટાયા હતા.{{efn|Sources describing Gandhi's initial reluctance and eventual election. <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/05/24/world/assassination-india-sonia-gandhi-declines-invitation-assume-husband-s-party-post.html|title=Assassination In India; Sonia Gandhi Declines Invitation To Assume Husband's Party Post|last=Weinraub|first=Bernard|work=The New York Times|date=૨૪ મે ૧૯૯૧|access-date= ૨૫ મે ૨૦૧૪}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/sonia-gandhi-re-elected-congress-president/301022|title=Sonia Gandhi re-elected Congress President|work=Outlook|date=૨૫ માર્ચ ૨૦૦૫|access-date=૨૧ નવેમ્બર ૨૦૧૭|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201042849/https://www.outlookindia.com/newswire/story/sonia-gandhi-re-elected-congress-president/301022|url-status=dead}}</ref><ref name=elections.in>{{cite web|url=http://www.elections.in/political-leaders/sonia-gandhi.html|title=Sonia Gandhi Biography|publisher=Elections in India|access-date= ૨૪ મે ૨૦૧૪}}</ref>}} તેમના નેતૃત્વ નીચે કોંગ્રેસ પક્ષે ૨૦૦૪માં અન્ય મધ્ય-ડાબેરી પક્ષો સાથે મળીને સરકાર રચી હતી. યુનાઇટેડ પ્રોગ્રેસીવ એલાયન્સ (UPA)ની રચના અને વિસ્તાર માટે તેમને યશ અપાય છે અને ૨૦૦૯માં પણ કોંગ્રેસ પક્ષ સત્તામાં આવી. તેમણે ફરીથી કોઇ પદ સ્વિકાર્યું નહી પરંતુ પક્ષ પ્રમુખ તરીકે ચાલુ રહ્યા અને રાષ્ટ્રીય સલાહકાર સમિતિમાં રહ્યા.{{efn|Sources describing Gandhi's leadership of the UPA and declining the premiership.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Fourth-time-in-a-row-Sonia-Gandhi-is-Congress-chief/articleshow/6487821.cms?referral=PM|title=Fourth time in a row, Sonia Gandhi is Congress chief|work=The Times of India|date=૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૦|access-date= ૨૫ મે ૨૦૧૪}}</ref><ref>{{cite news|url=http://content.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1652689_1652372_1652356,00.html|title=India's Most Influential|last=Robinson|first=Simon|work=Time|access-date= ૨૫ નવેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/2693501|title=Sonia: and yet so far|work=The Economist|date=૨૦ મે ૨૦૦૪|access-date= ૨૫ નવેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-26830531|title=Profile: Sonia Gandhi|publisher=BBC|date=૧૬ મે ૨૦૧૪|access-date= ૨૫ નવેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref>}} UPA સરકારના બીજા શાસનના પાછલા ભાગમાં તેમણે સક્રિય રાજકારણમાં રસ લેવાનો ઓછો કર્યો. અત્યાર સુધી પાંચ વિદેશમાં જન્મેલા નેતાઓ કોંગ્રેસના પ્રમુખ રહ્યા હતા, તેમ છતાં ૧૯૪૭ પછી વિદેશમાં જન્મેલા અને પ્રમુખ રહેલા પ્રથમ નેતા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/fline/fl1611/16110920.htm|title=On being foreign and being nationalist|date=૨૨ મે – ૪ જૂન ૧૯૯૯|publisher=Frontline Magazine|access-date=૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૦|location=Chennai, India|archive-date=2014-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522024647/http://www.hindu.com/fline/fl1611/16110920.htm|url-status=dead}}</ref> તેમની કારકિર્દી દરમિયાન તેમણે ''રાઇટ ટુ ઇન્ફોર્મેશન'', ''ફૂડ સિક્યુરિટી બિલ'', ''મનરેગા'' જેવી યોજનાઓ અમલમાં મૂકી હતી તેમજ ''બોફોર્સ કૌભાંડ'' અને ''નેશનલ હેરાલ્ડ કેસ'' જેવી બાબતોમાં સંડોવાયા હતા. તેમના વિદેશી કુળમાં જન્મનો મુદ્દો ચર્ચાસ્પદ અને વિવાદાસ્પદ બન્યો છે.{{efn|Sources discussing the welfare schemes and controversies.<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/opinion/columns/movements-and-governments-sonia-gandhi-4983273/|title=Movements and governments|last=Roy|first=Aruna|work=The Indian Express|access-date= ૧૫ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|date=૧૫ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/end-of-the-longest-regency/299576|title=End of the longest regency|work=Outlook|date=૪ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|access-date=૨૫ નવેમ્બર ૨૦૧૭|archive-date=2017-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125094455/https://www.outlookindia.com/magazine/story/end-of-the-longest-regency/299576|url-status=dead}}</ref><ref name="autogenerated1">[http://religion.info/english/articles/article_127.shtml Religioscope: India: politics of renunciation, traditional and modern – Analysis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816073926/http://religion.info/english/articles/article_127.shtml|date=૧૬ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬}}; retrieved 9 December 2011.</ref><ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1020830/asp/nation/story_1151052.asp|title=BJP sees Gujarat ammo in Sonia origins|date=૩૦ ઓગસ્ટ ૨૦૦૨|work=The Telegraph|access-date= ૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૦|location=Calcutta, India|first=Radhika|last=Ramaseshan}}</ref>}} તેઓ સરકારમાં કોઇ જાહેર પદ પર ન રહ્યા હોવા છતાં દેશના શક્તિશાળી નેતાઓમાંના એક તેમજ વિશ્વના પણ શક્તિશાળી નેતાઓમાંના એક ગણાય છે.{{efn|Sources discussing the listing. <ref>{{cite news|url=https://m.timesofindia.com/india/the-sonia-gandhi-years-and-what-rahul-gandhi-can-learn/articleshow/61062696.cms|title=The Sonia Gandhi years and what Rahul Gandhi can learn|last=Manoj|first=CL|work=The Times of India|access-date= ૨૫ નવેમ્બર ૨૦૧૭|date=૧૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૭}}</ref><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.thedailybeast.com/sonia-gandhi-health-mystery-sets-india-leadership-adrift|title=Sonia Gandhi Health Mystery Sets India Leadership Adrift|last=Riedel|first=Bruce|work=The Daily Beast|access-date= ૨૫ નવેમ્બર ૨૦૧૭|date=૨૪ જૂન ૨૦૧૨}}</ref><ref name="SandbrookGüven">{{cite book|author1=Richard Sandbrook|author2=Ali Burak Güven|title=Civilizing Globalization, Revised and Expanded Edition: A Survival Guide|url=https://books.google.com/books?id=asKIAwAAQBAJ&pg=PA77|date=૧ જૂન ૨૦૧૪|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-5209-8|pages=૭૭–}}</ref>}} == નોંધ == {{notelist|30em}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ== * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{Commons category|Sonia Gandhi|સોનિયા ગાંધી}} [[શ્રેણી:રાજનેતા]] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પ્રમુખો]] [[શ્રેણી:૧૯૪૬માં જન્મ]] 8lmx30aow64xikt5jpfnqyfz1f1ew2l 0 26175 907664 904353 2026-11-11T12:57:35Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907664 wikitext text/x-wiki {{Economics sidebar}} {{Citations missing|date=June 2010}} '''વ્યાપાર ચક્ર''' (અથવા '''આર્થિક ચક્ર''' ) શબ્દનો ઉલ્લેખ અમુક મહિનાઓ અથવા વર્ષો દરમિયાન ઉત્પાદન અથવા આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં થતી વધઘટના સંદર્ભમાં કરવામાં આવે છે. આ વધઘટ લાંબા ગાળાના વૃદ્ધિના ટ્રેન્ડ પર થાય છે અને સામાન્ય રીતે તેમાં પ્રમાણમાં ઝડપી આર્થિક વૃદ્ધિ (વિસ્તરણ અથવા તેજી) અને પ્રમાણમાં સ્થિરતા અથવા ઘટાડા (સંકોચન અથવા મંદી) વચ્ચેના સમયગાળામાં થતા ફેરફાર સામેલ હોય છે.<ref>{{cite book | last = O'Sullivan | first = Arthur | coauthors = Steven M. Sheffrin | title = Economics: Principles in action | publisher = Prentice Hall | date = 2003 | location = Upper Saddle River, New Jersey 07458 | pages = 57,310 | url = https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061 | isbn = 0-13-063085-3 | access-date = 2021-03-01 | archive-date = 2016-12-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161220014709/https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061 | url-status = dead }}</ref> આ વધઘટ ઘણી વાર વાસ્તવિક કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદનના વૃદ્ધિદરનો ઉપયોગ કરીને માપવામાં આવે છે. [[wiktionary:cycle|ચક્રિય]] ગણવામાં આવતા હોવા છતાં આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં આવી મોટા ભાગની વધઘટ કોઇ મિકેનિકલ કે ધારણા બાંધી શકાય તેવા સમયગાળાની પેટર્નનું પાલન કરતી નથી.<ref>Korotayev, Andrey V., & Tsirel, Sergey V. [http://www.escholarship.org/uc/item/9jv108xp A Spectral Analysis of World GDP Dynamics: Kondratieff Waves, Kuznets Swings, Juglar and Kitchin Cycles in Global Economic Development, and the 2008–2009 Economic Crisis]. ''Structure and Dynamics''. 2010. Vol. 4. no. 1. pp. 3–57.</ref> ==ઇતિહાસ== === થિયરી === આર્થિક સંતુલનની પ્રવર્તમાન થિયરીથી વિરુદ્ધ સામયિક આર્થિક કટોકટીનું પ્રથમ આયોજનબદ્ધ પ્રદર્શન 1819માં જીન ચાર્લ્સ લિયોનાર્ડ ડી સિસ્મોન્ડીના ''Nouveaux Principes d'économie politique'' માં થયું હતું.<ref>[http://www.economictheories.org/2008/11/over-production-and-under-consumption.html ઓવર પ્રોડક્શન એન્ડ અંડર કન્ઝમ્પશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425055556/http://www.economictheories.org/2008/11/over-production-and-under-consumption.html |date=2009-04-25 }}, સ્કારલેટ, હિસ્ટ્રી ઓફ ઇકોનોમિક થિયરી એન્ડ થોટ</ref> તે અગાઉ પરંપરાગત અર્થશાસ્ત્રમાં વ્યાપાર ચક્રના અસ્તિત્વને નકારવામાં આવ્યું હતું અથવા યુદ્ધ જેવા બાહ્ય પરિબળને દોષ અપાયો હતો અથવા લાંબા ગાળાનો જ અભ્યાસ થતો હતો. સિસ્મોન્ડીને 1825ના ગભરાટ વખતે સમર્થન મળ્યું જે નિશ્ચિતપણે પ્રથમ આંતરિક આર્થિક કટોકટી હતી જે શાંતિકાળ દરમિયાન સર્જાઇ હતી. સિસ્મોન્ડી અને તેમના સમકાલિન રોબર્ટ ઓવેન, જેમણે આ પ્રકારના જ પરંતુ ઓછા આયોજનબદ્ધ વિચારો 1817માં ''રિપોર્ટ ટુ ધી કમિટી ઓફ ધી એસોસિયેશન ફોર ધી રિલિફ ઓફ ધી મેન્યુફેક્ચરિંગ પુઅર'' માં રજૂ કર્યા હતા, બંનેએ આર્થિક ચક્રના સર્જન માટે વધુ પડતા ઉત્પાદન અને ઓછા વપરાશને જવાબદાર ગણ્યા હતા જે સંપત્તિની અસમાનતાથી પેદા થતા હતા. તેમણે ઉકેલ માટે અનુક્રમે સરકારની દરમિયાનગીરી અને સમાજવાદની તરફેણ કરી હતી. પરંપરાગત અર્થશાસ્ત્રીઓમાં આ કામ કોઇ રસ જગાવી ન શક્યું જોકે ઓછા વપરાશની થિયરી અર્થશાસ્ત્રની બિનપ્રચલિત શાખા તરીકે વિકાસીત થઇ અને 1930ના દાયકામાં કિનેસિયન અર્થશાસ્ત્ર તરીકે આયોજનબદ્ધ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. સિમોન્ડીની સામયિક કટોકટીની થિયરીમાંથી ચાર્લ્સ ડુનોયરની અનિયમિત ''ચક્ર'' ની<ref>[http://hope.dukejournals.org/cgi/content/abstract/41/2/271 ''ચાર્લ્સ ડુનોયેર એન્ડ ઇમર્જન્સ ઓફ ધી આઇડિયા ઓફ એન ઇકોનોમિક સાઇકલ'' ], રાબાહ બેન્કેમોન, હિસ્ટ્રી ઓફ પોલિટિકલ ઇકોનોમી 2009 41(2):271-295; DOI:10.1215/00182702-2009-003 </ref> અને બીજી થિયરીનું સર્જન થયું જેમાં સિસ્મોન્ડીનો પ્રભાવ હતો, જે જોહાન કાર્લ રોડબર્ટ્સ દ્વારા વિકસાવાઇ હતી. મૂડીવાદમાં સામયિક કટોકટી પરથી કાર્લ માર્ક્સની થિયરીનો આધાર બન્યો જેમણે દાવો કર્યો કે આ કટોકટીની તીવ્રતા વધી રહી છે અને સામ્યવાદી ક્રાંતિની આગાહી કરી. ''દાસ કેપિટલ'' માં તેમણે આર્થિક કટોકટી માટે સેંકડો પાનાં ફાળવ્યાં હતા. === સમયગાળાનું વર્ગીકરણ === {{Economic Waves}} 1860માં ફ્રેન્ચ અર્થશાસ્ત્રી ક્લેમેન્ટ જગ્લરએ 8થી 11 વર્ષ લાંબા આર્થિક ચક્રની હાજરી ઓળખી બતાવી હતી, જોકે તેમણે સાવચેતી રાખીને કોઇ ચુસ્ત સમયગાળાનો દાવો કર્યો ન હતો.<ref>એમ. ડબલ્યુ. લી, ''ઇકોનોમિક ફ્લક્ચ્યુએશન'' . હોમવુડ, આઇએલ, રિચાર્ડ ડી. ઇરવીન, 1955</ref> ત્યાર બાદ ઓસ્ટ્રીયાના અર્થશાસ્ત્રી જોસેફ સ્કમપીટરએ દાવો કર્યો હતો કે જગ્લર ચક્ર ચાર તબક્કાનું બનેલું હોય છે. (i) વિસ્તરણ (ઉત્પાદન અને ભાવમાં વધારો, નીચા વ્યાજદર), (ii) કટોકટી (સ્ટોક એક્સ્ચેન્જમાં કડાકો અને અનેક કંપનીઓનું દેવાળું ફુંકવું), (iii) મંદી (ભાવ અને ઉત્પાદનમાં ઘટાડો, ઊંચા વ્યાજદર), (iv) રિકવરી (ભાવ અને આવકમાં ઘટાડાના કારણે સ્ટોકમાં રિકવરી થાય). આ મોડલમાં રિકવરી અને સમૃદ્ધિને ઉત્પાદન, ગ્રાહક વિશ્વાસ, એકંદર માંગ અને ભાવ સાથે સાંકળવામાં આવે છે. 20મી સદીની મધ્યમાં સ્કમપીટર અને અન્યોએ સમયગાળાના પ્રમાણમાં વ્યાપાર ચક્રની ટાઇપોલોજી રજૂ કરી હતી જેથી સંખ્યાબંધ ચોક્કસ ચક્રને તેમના શોધકર્તા અથવા પ્રસ્તાવ કરનારનું નામ અપાયું હતું.<ref>{{cite book |title=History of Economic Analysis |url=https://archive.org/details/historyofeconomi0000schu_e7y6 |last=Schumpeter |first=J. A. |authorlink= |coauthors= |year=1954 |publisher=George Allen & Unwin |location=London |isbn= }}</ref> * 3-5 વર્ષનું કિચિન ઇન્વેન્ટરી ચક્ર (જોસેફ કિચિનના નામે),<ref name="Kitchin">{{cite journal |last=Kitchin |first=Joseph |authorlink= |coauthors= |year=1923 |month= |title=Cycles and Trends in Economic Factors |journal=[[Review of Economics and Statistics]] |volume=5 |issue=1 |pages=10–16 |id= |url=http://www.jstor.org/stable/1927031 |access-date= |quote= |doi=10.2307/1927031 |publisher=The MIT Press }}</ref> * 7-11 વર્ષનું જગ્લર નિશ્ચિત રોકાણ ચક્ર (ઘણી વાર ‘ધ’ બિઝનેસ સાઇકલ તરીકે ઓળખાય છે.) * 15-25 વર્ષ માટે કઝનેટ્સ માળખાકીય રોકાણ ચક્ર (સાઇમોન કઝનેટના નામે) * 45-60 વર્ષ માટે કોન્ડ્રાઇટીવ વેવ અથવા લાંબું ટેકનોલોજિકલ ચક્ર (નિકોલાઇ કોન્ડ્રાઇટીવના નામે)<ref name="Kondratieff">{{cite journal |last=Kondratieff |first=N. D. |authorlink= |coauthors=Stolper, W. F. |year=1935 |month= |title=The Long Waves in Economic Life |journal=Review of Economics and Statistics |volume=17 |issue=6 |pages=105–115 |id= |url=http://www.jstor.org/stable/1928486 |doi=10.2307/1928486 |publisher=The MIT Press }}</ref> નિયમિત સામયિક ચક્રના વિચારને સમર્થન ન આપતા આધુનિક મેક્રોઇકોનોમિક્સના વિકાસ સાથે આ વિવિધ ચક્રના ટાઇપોલોજીમાં રસ ઉડી ગયો છે. === ઉદભવ === 19મી સદીમાં અને 20મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં, ખાસ કરીને 1815-1939 દરમિયાન યુરોપ અને અમેરિકામાં વારંવાર કટોકટી સર્જાઇ હતી જેનો ઉદભવ 1815માં નેપોલિયનિક યુદ્ધના અંતથી થતો હતો અને ત્યાર બાદ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં નેપોલિયન પછીની મંદી (1815-30) આવી હતી, છેવટે 1929-39માં તેનો મહામંદી સાથે અંત આવ્યો હતો જ્યારે [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]ની શરૂઆત થઇ હતી. જુઓ નાણાકીય કટોકટીઃ લિસ્ટીંગ અને માહિતી માટે 19મી સદી. યુદ્ધ સાથે સંકળાયેલ ન હોય તેવી પ્રથમ કટોકટી 1825નો ગભરાટ હતો. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી OECDના વ્યાપાર ચક્ર અગાઉના વ્યાપાર ચક્રની સરખામણીમાં વધુ મર્યાદિત હતા, ખાસ કરીને મૂડીવાદના સુવર્ણયુગ (1945/50–1970) દરમિયાન અને 1945–2008ના ગાળામાં કોઇ વૈશ્વિક મંદી અનુભવાઇ ન હતી, છેલ્લે 2000ના દાયકાના અંતે મંદી આવી હતી. રાજકોષીય નીતિ અને નાણાકીય નીતિનો ઉપયોગ કરીને આર્થિક સંતુલન નીતિથી વ્યાપાર ચક્રના નુકસાન ઘટાડી શકાયા છે અને સરકારના બજેટના કારણે સ્થિરતા આવવાથી નીતિ ઘડવૈયાઓના સક્રિય પ્રયાસો વગર પણ ચક્રને નિયંત્રણમાં રાખવામાં મદદ મળી છે. આ ગાળામાં - કમ સે કમ મંદી વખતે- આર્થિક ચક્રને બે વખત મૃત જાહેર કરાયું હતું. પ્રથમ 1960ના દાયકાના અંતમાં જ્યારે ફિલિપ્સ વક્રને અર્થતંત્ર માટે સંચાલન સક્ષમ ગણવામાં આવ્યું હતું, ત્યાર બાદ 1970ના દાયકામાં સ્ટેગફ્લેશન આવ્યું હતું બીજું, 1980 અને 1990ના સ્થિરતા અને વૃદ્ધિના ગ્રેટ મોડરેશન દરમિયાન 2000ના દાયકાની શરૂઆતમાં જેના અંતે 2000ના દાયકાના અંતે મંદી આવી હતી. 2003માં રોબર્ટ લ્યુકાસએ અમેરિકન ઇકોનોમિક એસોસિયેશનન સમક્ષ પ્રમુખ સ્થાનેથી પ્રવચનમાં જણાવ્યું હતું કે “તમામ વ્યવહારુ હેતુથી મંદી રોકવાને લગતી મધ્યસ્થ સમસ્યા ઉકેલાઇ ગઇ છે.” અહીં નોંધવું જરૂરી છેકે કેટલાક વિસ્તારોમાં લાંબા સમય સુધી મંદી રહી છે તેમાં 1989માં [[સોવિયેત યુનિયન|સોવિયેત યુનિયન]]ના પતન બાદ ભૂતપૂર્વ ઇસ્ટર્ન બ્લોકના દેશોમાં આવેલી આર્થિક મંદી તેમાં સૌથી નાટ્યાત્મક છે. કેટલાક દેશો માટે 1989-2010નો ગાળો મંદીનો રહ્યો છે અને તેમની વાસ્તવિક આવક 1989 કરતા પણ નીચી છે. ==ઓળખ== [[File:Businesscycle figure1.jpg|thumb|right|અમેરિકામાં આર્થિક પ્રવૃત્તિ 1954-2005]] [[File:Businesscycle figure3.jpg|thumb|right|અમેરિકામાં લાંબા ગાળાની વૃદ્ધિદરમાં ડેવિયેશન 1954-2005 ]] 1946માં અર્થશાસ્ત્રીઓ આર્થર એફ. બર્ન્સ અને વેસ્લી સી. મિશેલે તેમના પુસ્તક ''મેઝરિંગ બિઝનેસ સાઇકલ્સ'' માં વ્યાપારી ચક્રની હાલની સ્ટાન્ડર્ડ વ્યાખ્યા આપી.<ref>એ. એફ. બર્ન્સ એન્ડ ડબલ્યુ. સી. મિશેલ, ''મેઝરિંગ બિઝનેસ સાઇકલ્સ'' , ન્યુયોર્ક, નેશનલ બ્યુરો ઓફ ઇકોનોમિક રિસર્ચ, 1946</ref> {{quote|Business cycles are a type of fluctuation found in the aggregate economic activity of nations that organize their work mainly in business enterprises: a cycle consists of expansions occurring at about the same time in many economic activities, followed by similarly general recessions, contractions, and revivals which merge into the expansion phase of the next cycle; in duration, business cycles vary from more than one year to ten or twelve years; they are not divisible into shorter cycles of similar characteristics with amplitudes approximating their own.}} એ. એફ. બર્ન્સના કહેવા પ્રમાણેઃ<ref>એ. એફ. બર્ન્સ, ઇન્ટ્રોડક્શન. ઇનઃ વેસ્લી સી. મિશેલ, ''વોટ હેપન્સ ડ્યુરિંગ બિઝનેસ સાઇકલ્સઃ એ પ્રોગ્રેસ રિપોર્ટ'' . ન્યુયોર્ક, નેશનલ બ્યુરો ઓફ ઇકોનોમિક રિસર્ચ, 1951</ref> {{quote|Business cycles are not merely fluctuations in aggregate economic activity. The critical feature that distinguishes them from the commercial convulsions of earlier centuries or from the seasonal and other short term variations of our own age is that the fluctuations are widely diffused over the economy--its industry, its commercial dealings, and its tangles of finance. The economy of the western world is a system of closely interrelated parts. He who would understand business cycles must master the workings of an economic system organized largely in a network of free enterprises searching for profit. The problem of how business cycles come about is therefore inseparable from the problem of how a capitalist economy functions.}} [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં એવું સામાન્ય રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે કે નેશનલ બ્યુરો ઓફ ઇકોનોમિક રિસર્ચ (એનબીઇઆર) વ્યાપારી ચક્રની ટોચ અને તળિયાની તારીખ નક્કી કરવાની અંતિમ સત્તા ધરાવે છે. વિસ્તરણ એટલે ખાઇથી ટોચ સુધીનો ગાળો અને મંદી એટલે ટોચથી ખાઇ સુધીનો સમયગાળો. એનબીઇઆર પ્રમાણે મંદી એટલે “સમગ્ર અર્થતંત્રમાં આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો, જે કેટલાક મહિનાઓ સુધી ચાલે, વાસ્તવિક જીડીપી, વાસ્તવિક આવક, રોજગારી, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં દૃશ્યમાન થાય.”<ref name="NBER">{{cite web|url=http://www.nber.org/cycles.html|title=US Business Cycle Expansions and Contractions |publisher=NBER|access-date=2009-02-20}}</ref> ===ચક્ર કે વધઘટ?=== તાજેતરના વર્ષોમાં આર્થિક થિયરી વ્યાપાર ચક્રના બદલે '''આર્થિક વધઘટ''' ના અભ્યાસ તરફ વળી છે.{{Citation needed|date=June 2008}} જોકે કેટલાક અર્થશાસ્ત્રીઓ સરળ ટૂંકાક્ષર તરીકે ‘વ્યાપાર ચક્ર’નો ઉપયોગ કરે છે. મિલ્ટન ફ્રિડમેનને વ્યાપાર ચક્રને ચક્ર ગણાવવું એ ખોટું અર્થઘટન માને છે કારણ કે તે ચક્રીય લક્ષણો ધરાવતું નથી. ફ્રિડમેન માને છે કે અત્યંત મોટા પૂરવઠાના આંચકાને બાદ કરતા બિઝનેસમાં ઘટાડો નાણાકીય પ્રક્રિયાને લગતી બાબત છે.<ref>ફ્રિડમેન, મિલ્ટનઃ એના જેકોબસન સ્કવાત્ઝ (1993). ''મોનેટરી હિસ્ટ્રી ઓફ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, 1867-1960. '' પ્રિન્સટનઃ પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ. pp.678</ref> તાર્કીક અપેક્ષાની થિયરી કાર્યક્ષમ બજારની કલ્પના તરફ દોરી જાય છે જે જણાવે છે કે નિર્ધારિત રીતે કોઇ ચક્ર ચલાવી શકાય નહીં કારણ કે તે સતત આર્બિટ્રેજની તક પેદા કરે છે.{{Citation needed|date=September 2009}} ઘણી આર્થિક થિયરીમાં જણાવાય છે કે અર્થતંત્ર સામાન્ય રીતે સંતુલન પર હોય છે અથવા નજીક હોય છે.{{Citation needed|date=September 2009}} આ મતના કારણે એવા વિચારની રચના થઇ કે આર્થિક વધઘટને સિસ્ટમ માટે આંચકા સમાન માની શકાય. સ્લટ્સ્કી પરંપરામાં વ્યાપાર ચક્રને સ્ટોકેસ્ટિક આંચકાના પરિણામ તરીકે જોવામાં આવે છે જે એકંદરે મૂવિંગ એવરેજ સિરિઝની રચના કરે છે. જોકે સ્પેક્ટરલ પૃથક્કરણ કરતા તાજેતરના રિસર્ચમાં જાણી શકાયું છે કે વિશ્વના જીડીપી ડાયનેમિક્સમાં વ્યાપાર (જગ્લર) ચક્રની હાજરી આંકડાકીય મહત્વના સ્વીકૃત સ્તર પર છે.<ref>જુઓ. કેરોટાયેવ, એન્ડ્રી વી. અને ટીસાઇરેલ, સર્ગે વી. [http://www.escholarship.org/uc/item/9jv108xp એ સ્પેક્ટરલ એનાલિસિસ ઓફ વર્લ્ડ જીડીપી ડાઇનેમિક્સઃ કોન્ડાટિફ વેવ્ઝ, કુઝનેત્સ સ્વીંગ્સ, જગ્લર અને કિચન સાઇકલ્સ ઇન ગ્લોબલ ઇકોનોમિક ડેવલપમેન્ટ, એન્ડ ધી 2008-2009 ઇકોનોમિક કટોકટી.] ''સ્ટ્રક્ચર એન્ડ ડાયનેમિક્સ'' . 2010. ભાગ 4. #1. P.3-57.</ref> ==સ્પષ્ટતા == એકંદર આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં વધઘટની સમજણ મેક્રોઇકોનોમિક્સની મુખ્ય ચિંતાઓ પૈકી એક છે. આવી વધઘટની સ્પષ્ટતા કરવાનું એક ફ્રેમવર્ક કિનેસિયન અર્થશાસ્ત્ર છે. કિનેસિયન મત પ્રમાણે પૂર્ણ રોજગારથી નીચે અથવા ઉપરના સ્તરે અર્થતંત્ર ટૂંકા ગાળા માટે સંતુલનના ધોરણે પહોંચી શકે છે તેવી શક્યતા વ્યાપાર ચક્ર દર્શાવે છે. અર્થતંત્ર જો પૂર્ણ રોજગારથી નીચેના સ્તરે કામ કરતું હોય તો, એટલે કે બેરોજગારીનું પ્રમાણ ઊંચું હોય તો કિનેસિયન થિયરી પ્રમાણે વ્યાપાર ચક્રની વધઘટને હળવી કરવામાં નાણાકીય નીતિ અને રાજકોષીય નીતિ હકારાત્મક ભૂમિકા ભજવી શકે છે. વ્યાપાર ચક્ર માટે અસંખ્ય વૈકલ્પિક બિનપ્રચલિત આર્થિક થિયરીઓ છે, જે મોટા ભાગે ચોક્કસ વિચારધારા કે થિયરીસ્ટ સાથે સંકળાયેલી છે. મુખ્યધારાના અર્થશાસ્ત્રમાં પણ કેટલાક વિભાગ અને વૈકલ્પિક થિયરીઓ છે જેમાં રિયલ બિઝનેસ સાઇકલ થિયરી અને ધિરાણ આધારિત સ્પષ્ટતા મુખ્ય છે જેમ કે ઋણમાં ઘટાડો અને નાણાકીય અસ્થિરતાની પૂર્વધારણા. === બહિર્જાત વિ. અંતર્જાત === મુખ્યધારાના અર્થશાસ્ત્રમાં આર્થિક ચક્ર માટે બાહ્ય (બહિર્જાત) વિરુદ્ધ આંતરિક (અંતર્જાત) કારણોનો મુદ્દો સદીઓ જૂનો છે જેમાં પરંપરાગત વિચારધારા (હવે નિયો-ક્લાસિકલ)ની દલીલ બાહ્ય પરિબળો તરફી છે જ્યારે અંડરકન્ઝમ્પશનિસ્ટ (હવે કિનેસિયન) વિચારધારા આંતરિક કારણોને જવાબદાર માને છે. તેને વિસ્તૃત અર્થમાં ‘પૂરવઠાની બાજુ’ અને ‘માંગની બાજુ’ તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય. પૂરવઠાની બાજુની સ્પષ્ટતા સેઝના લો પર આધારિત છે જે મુજબ ‘પૂરવઠો પોતાની માંગ પેદા કરે છે’. જ્યારે માંગની બાજુની દલીલ છે કે પૂરવઠા કરતા અસરકારક માંગ ઓછી હોઇ શકે છે જેનાથી મંદી અથવા ડિપ્રેશન સર્જાય છે. આ ચર્ચાથી મહત્વપૂર્ણ નીતિવિષયક પરિણામો આવે છે. કટોકટી માટે બહિર્જાત કારણોને જવાબદાર ગણતા નિયોક્લાસિકલ્સ મોટા ભાગે લઘુત્તમ સરકારી નીતિ અથવા નિયમન (લેઇસેઝ ફેર)ની હિમાયત કરે છે. જે બાહ્ય આંચકા અને માર્કેટની વધઘટ ઘટાટે છે. જ્યારે કિનેસિયન જેવા અંતર્જાત કારણોની તરફેણ કરતા લોકોની દલીલ છે કે સરકારે નીતિ વિષયક ફેરફાર કરવા જોઇએ તથા નિયમન લાદવા જોઇએ કારણ કે નિયમનની ગેરહાજરીમાં બજાર એક કટોકટીથી બીજી કટોકટી તરફ જશે. આ ડિવિઝન સંપૂર્ણ નથી- કેટલાક રૂઢિવાદી (સે સહિત) બાહ્ય કારણોમાં માનતા હોવા છતાં કહે છે કે આર્થિક ચક્રના નુકસાનને ઓછું કરવા સરકારી નીતિ જરૂરી છે જ્યારે ઓસ્ટ્રીયન સ્કૂલના અર્થશાસ્ત્રીઓ આંતરિક કારણોમાં માનતા હોવા છતાં તેમની દલીલ છે કે સરકારી હસ્તક્ષેપથી કટોકટી વધુ વકરશે. આર્થિક ચક્ર બહિર્જાત કારણોથી થાય છે તેવો મત સેનો કાયદો જેટલો જૂનો છે સેના કાયદાને ટેકો આપવા કે તેને ફગાવી દેવા માટે બહિર્જાત અથવા અંતર્જાત કારણો વિશે ઘણી ચર્ચા થઇ છે. તેને જનરલ ગ્લટ ડિબેટ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. મહામંદી પછી મુખ્યધારાના અર્થશાસ્ત્રમાં કિનેસિયન ક્રાંતિ આવી ત્યાં સુધી રૂઢિવાદી અને નિયોક્લાસિકલ સ્પષ્ટતા (બહિર્જાત કારણો) આર્થિક ચક્ર માટે મુખ્યધારાની સ્પષ્ટતા હતી. કિનેસિયન ક્રાંતિ પછી નિયોક્લાસિકલ મેક્રોઇકોનોમિક્સને મોટા ભાગે ફગાવી દેવાયું હતું. રિયલ બિઝનેસ સાઇકલ (આરબીસી) થિયરીના સ્વરૂપમાં નિયોક્લાસિકલ વલણમાં ફરી નવચેતન આવ્યું છે. 2007ની મંદી પછી કિનેસિયન અને નિયો-ક્લાસિકલની તરફેણ કરનારાઓ વચ્ચેની ચર્ચા ફરીથી જાગી હતી. કિનેસિયન પરંપરાથી કામ કરનારાઓથી વિરૂદ્ધ એડમ સ્મિથ અને ડેવિડ રિકાર્ડોની નિયોક્લાસિકલ પરંપરા પર કામ કરતા મુખ્યધારાના અર્થશાસ્ત્રીઓએ માર્કેટ અર્થતંત્રના સુમેળભર્યા કામની ગેરહાજરી માટે મુખ્યત્વે બાહ્ય પરિબળો જેમ કે સરકાર અથવા તેના નિયમનો, કામદાર સંઘો, બિઝનેસ મોનોપોલી અથવા ટેકનોલોજી કે કુદરતી કારણોથી આઘાત (વિલિયમ સ્ટેનલી જેવોન્સ માટે સનસ્પોટ્સ, હેનરી લુડવેલ મૂર માટે પ્લાનેટ [[શુક્ર (ગ્રહ)|વિનસ]] મુવમેન્ટ) જવાબદાર માનવામાં આવ્યા છે. જીન ચાર્લ્સ લિયોનાર્ડ ડી સિસ્મોન્ડી, ક્લેમેન્ટ જગ્લર અને માર્ક્સની બિનપ્રચલિત પરંપરાથી વિરુદ્ધ બજારની વ્યવસ્થામાં નિયમિત આવતી તેજી અને ઘટાડો બહિર્જાત લક્ષણો ધરાવે છે.<ref>મેરી એસ. મોર્ગન, ''ધી હિસ્ટ્રી ઓફ ઇકોનોમેટ્રીક આઇડિયાઝ'' , કેમ્બ્રિઝ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1991.</ref> 19મી સદીની અન્ડરકન્ઝમ્પશનની વિચારધારાએ વ્યાપાર ચક્ર માટે અંતર્જાત કારણોને પણ જવાબદાર માન્ય હતા જેમાં કરકસરનો વિરોધાભાસ મુખ્ય છે અને અગાઉની બિનપ્રચલિત વિચારધરાએ કિનેસિયન ક્રાંતિ દ્વારા કિનેસિયન અર્થશાસ્ત્રના સ્વરૂપમાં મુખ્યધારામાં પ્રવેશ કર્યો છે. ===કિનેસિયન=== કિનેસિયન અર્થશાસ્ત્ર પ્રમાણે એકંદર માંગમાં વધઘટના કારણે અર્થતંત્ર એવા સ્તરે ટૂંકા ગાળાના સંતુલન પર પહોંચે છે જે આઉટપુટના કુલ રોજગાર રેટથી અલગ હોય છે. આ વધઘટને નિર્દેશિત વ્યાપાર ચક્ર તરીકે જોવામાં આવે છે. કિનેસિયન મોડલ અનિવાર્યપણે સામયિક વ્યાપાર ચક્ર આધારિત હોતું નથી. જોકે સરળ કિનેસિયન મોડલ જેમાં કિનેસિયન મલ્ટીપ્લાયર અને એક્સિલરેટરનો સમન્વય હોય તે પ્રારંભિક આંચકા સામે ચક્રીય પ્રતિભાવ આપે છે. પોલ સેમ્યુઅલ્સનનું 'ઓસસિલેટર મોડલ'{{Citation needed|date=July 2010}} વ્યાપાર ચક્ર પર આધારિત હોવાનું કહેવાય છે જેના માટે મલ્ટીપ્લાયર અને એક્સિલરેટર કારણભૂત માનવામાં આવે છે. આર્થિક આઉટપુટમાં વિવિધતાની મોકળાશ રોકાણના સ્તર પર આધારિત છે. રોકાણ પરથી જ એકંદર આઉટપુટ (મલ્ટીપ્લાયર)નું સ્તર નક્કી કરે છે અને તે એકંદર માંગ (એક્સિલરેટર) દ્વારા નક્કી થાય છે. કિનેસિયન પરંપરામાં રિચાર્ડ ગુડવિન{{Citation needed|date=July 2010}} વ્યાપારી નફો અને કામદારોના પગાર વચ્ચે આવકની વહેંચણીના આધારે આઉટપુટનું ચક્ર જણાવે છે. રોજગારમાં થતી વધઘટ અને પગારની વધઘટ લગભગ સમાન છે (રોજગારના ચક્રથી પગારનું ચક્ર એક ગાળો પાછળ ચાલે છે.) અર્થતંત્રમાં રોજગારનું પ્રમાણ વધુ હોય ત્યારે કામદારો વેતનમાં વધારાની માંગણી કરી શકે છે જ્યારે બેરોજગારી વધારે હોય ત્યારે વેતનમાં ઘટાડો થાય છે. ગુડવિનના જણાવ્યા પ્રમાણે બેરોજગારી અને વ્યાપારી નફો વધે ત્યારે આઉટપુટમાં વધારો થાય છે. ===ધિરાણ/ઋણ ચક્ર=== {{Main|Credit cycle|Debt deflation}} એક વૈકલ્પિક થિયરી એમ જણાવે છે કે ધિરાણ ચક્રના કારણે આર્થિક ચક્ર સર્જાય છે. ધિરાણમાં ચોખ્ખા વિસ્તરણ (ખાનગી ધિરાણ, સમકક્ષ ડેટમાં જીડીપીના ટકાવારીના પ્રમાણમાં વૃદ્ધિ)થી આર્થિક વિસ્તરણ થાય છે જ્યારે ચોખ્ખા સંકોચનથી મંદી આવે છે અને તે ચાલુ રહે તો મહામંદી આવે છે. ખાસ કરીને ધારણા આધારિત પરપોટા ફુટવાથી મહામંદી સર્જાવાની શક્યતા રહેલી હોય છે અને આ થિયરી પ્રમાણે ફાઇનાન્સ અને બેન્કોને વ્યાપાર ચક્રમાં કેન્દ્ર સ્થાને મૂકવામાં આવે છે. ઇરવિન ફિશરની ડેટ ડિફ્લેશન થિયરી આ દિશામાં પ્રાથમિક થિયરી છે જેનાથી તેમણે મહામંદીની સ્પષ્ટતા કરી હતી. વધુ તાજેતરની પૂરક થિયરી ફાઇનાન્શિયલ હાઇપોથિસિસ ઓફ હાઇમેન મિન્સ્કી છે અને આર્થિક ચક્રની ધિરાણ થિયરી ઘણી વાર સ્ટીવ કીન જેવા પોસ્ટ-કેનેસિયન અર્થશાસ્ત્ર સાથે જોડવામાં આવે છે. પોસ્ટ-કિનેસિયન અર્થશાસ્ત્રી હાઇમેન મિન્સ્કીએ ધિરાણ, વ્યાજદરમાં વધઘટ અને નાણાકીય નબળાઇ અંગે ચક્રોની સ્પષ્ટતા આપી છે જે ફાઇનાન્શિયલ ઇનસ્ટેબિલિટી હાઇપોથિસિસ તરીકે ઓળખાય છે. વિસ્તરણના ગાળામાં વ્યાજદર નીચા હોય છે અને કંપનીઓ રોકાણ માટે બેન્કો પાસેથી સરળતાથી ધિરાણ મેળવે છે તેથી મૂડી પ્રવાહ વધે છે અને તેનાથી તેઓ સરળતાથી બેન્કને પુનઃચૂકવણી કરી શકે છે. આ પ્રક્રિયાના કારણે કંપનીઓ પર દેવું વધી જાય છે તેથી તેઓ રોકાણ અટકાવી દે છે અને અર્થતંત્ર મંદી તરફ ધકેલાય છે. ધિરાણના કારણો મુખ્યધારામાં આર્થિક ચક્રની પ્રાથમિક થિયરી ન હોવાથી તેનો સમયાંતરે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે{{Harv|Eckstein|Sinai|1986}} જેમ કે દ્વારા ટાંકવામાં આવવું.{{Harv|Summers|1986}} === વાસ્તવિક વ્યાપાર ચક્ર થિયરી === {{Main|Real Business Cycle theory}} મુખ્યધારાના અર્થશાસ્ત્રમાં કિનેસિયન મતને વાસ્તવિક વ્યાપાર ચક્ર મોડલ દ્વારા પડકારવામાં આવ્યા છે જેમાં વધઘટનું કારણ ટેકનોલોજીના આંચકા છે. આ થિયરી મોટા ભાગે ફિન ઇ. કિડલેન્ડ અને એડવર્ડ સી. પ્રેસ્કોટ સાથે અને શિકાગો સ્કૂલ ઓફ ઇકોનોમિક્સ (ફ્રેશવોટર ઇકોનોમિક્સ) સાથે સંકળાયેલી છે. તેઓ માને છે કે આર્થિક કટોકટી અને વધઘટ નાણાકીય આંચકાથી આવતી નથી, બાહ્ય આંચકાથી આવે છે જેમ કે નાવીન્યતા. આરબીસી થિયરીને મુખ્યધારાના કિનેસિયન પરંપરાના કેટલાક અર્થશાસ્ત્રીઓએ સદંતર નકારી કાઢી છે, જેમ કે {{Harv|Summers|1986}} અને પૌલ ક્રુગમેન. ===વૈકલ્પિક પૂર્વધારણાઓ === અહીં આપવામાં આવેલી બાકીની સ્પષ્ટતાઓને મુખ્યધારાના અર્થશાસ્ત્રીઓ દ્વારા સામાન્ય રીતે વિશ્વસનીય માનવામાં આવતી નથી. ====રાજકીય-આધારિત વ્યાપાર ચક્ર==== અન્ય એક મોડલ પ્રમાણે રાજકીય નિર્ણયોના કારણે વ્યાપાર ચક્ર સર્જાય છે. ટેકેદાર વ્યાપાર ચક્ર સૂચવે છે કે એક પછી એક ચૂંટણીમાં વિવિધ નીતિ ધરાવતા વહીવટીતંત્રને ચૂંટવામાં આવવાથી ચક્રનું સર્જન થાય છે. સત્તાધીશ A વિસ્તરણની નીતિ અપનાવે છે જેનાથી વૃદ્ધિ અને ફુગાવો સર્જાય છે. પરંતુ ફુગાવો જ્યારે વધુ પડતો વધી જાય ત્યારે મતદાન દ્વારા સત્તા પરથી દૂર કરાય છે. તેની જગ્યાએ આવતા સત્તાધીશ B સંકોચનની નીતિ અપનાવે છે જેનાથી ફુગાવો અને વૃદ્ધિ ઘટે છે અને ચક્ર નીચે તરફ જાય છે. બેરોજગારી બહુ વધી જાય ત્યારે તેને સત્તા પરથી હટાવાય છે અને A પાર્ટીને ફરી ચૂંટવામાં આવે છે. રાજકીય વ્યાપાર ચક્ર એક વૈકલ્પિક થિયરી છે જેમાં જણાવાયું છે કે જ્યારે કોઇ વહીવટદારની પસંદગી કરવામાં આવે ત્યારે શરૂઆતમાં તે ફુગાવો ઘટાડવા અને આર્થિક સક્ષમતાની પ્રતિષ્ઠા મેળવવા માટે સંકોચનની નીતિ અપનાવે છે. ત્યાર પછીની ચૂંટણી આવવાની હોય ત્યારે ચૂંટણીના દિવસ સુધીમાં ફુગાવાનો દર નીચો લાવવા અને બેરોજગારી ઘટાડવા માટે તે વિસ્તરણની નીતિ અપનાવે છે. રાજકીય વ્યાપાર ચક્રની થિયરી માઇકલ કેલેકી<ref>{{Cite web |url=http://cepa.newschool.edu/het/profiles/kalecki.htm |title=માઇકલ કેલેકી, 1899-1970 |access-date=2010-08-18 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509150326/http://cepa.newschool.edu/het/profiles/kalecki.htm |url-status=dead }}</ref>ના નામ સાથે નિકટતાથી જોડવામાં આવે છે જેની દલીલ છે કે મૂડીવાદ હેઠળ કોઇ લોકતાંત્રિક સરકાર આગ્રહપૂર્વક પૂર્ણ રોજગારને છુટ નહીં આપે જેથી ''રાજકીય'' નિર્ણયોથી મંદી સર્જાશે. આગ્રહપૂર્વક પૂર્ણ રોજગારનો અર્થ થશે વેતન વધારવા માટે કામદારોની બાંધછોડ કરવાની શક્તિ વધે છે અને વેતન વગર શ્રમ ટાળવામાં આવે છે જેનાથી નફાકારકતાને અસર થાય છે. (તેમણે આ થિયરીને ફાસીવાદ હેઠળ જોઇ ન હતી જે શ્રમિકની શક્તિ ખતમ કરવા માટે સીધા બળનો ઉપયોગ કરતા હતા.) તાજેતરના વર્ષોમાં ચૂંટણી આધારિત વ્યાપાર ચક્રની થિયરીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે સત્તાધીશ રાજકારણીઓ ફરીથી ચૂંટાઇ આવવા માટે ચૂંટણી અગાઉ સમૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે અને ત્યાર બાદ નાગરિકો મંદીનો સામનો કરીને ભોગ આપે છે. ====માર્ક્સવાદી અર્થશાસ્ત્ર==== માર્ક્સ પ્રમાણે બજારમાં વેચવાની કોમોડિટીના ઉત્પાદન પર આધારિત અર્થતંત્ર અનિવાર્યપણે કટોકટીનો ભોગ બની શકે છે. માર્ક્સવાદી મત પ્રમાણે બજાર આધારિત અર્થતંત્ર નફાથી જ ચાલે છે પરંતુ વ્યાપાર (મૂડી) નફો ઘટવા તરફી ઝોક ધરાવે છે જેથી કટોકટી સમયાંતરે સર્જાય છે જેમાં મોટા પ્રમાણમાં બેરોજગારી પેદા થાય છે, વ્યાપાર ઘટે છે, બાકીની મૂડી કેન્દ્રિત અને સંગઠીત થાય છે અને નફાકારકતા ફરી રિકવર થાય છે. લાંબા ગાળો આ કટોકટી વધુ તીવ્ર બને છે અને વ્યવસ્થા પડી ભાંગે છે.<ref>હેન્રીક ગ્રોસમેન ''Das Akkumulations- und Zusammenbruchsgesetz des kapitalistischen Systems (Zugleich eine Krisentheorie)'' , હિર્ચફેડ, લિપઝિગ, 1929</ref> રોસા લક્ઝમ્બર્ગ સહિત કેટલાક માર્ક્સવાદી લેખકોના માનવા પ્રમાણે કામદારોની ખરીદશક્તિમાં ઘટાડો થવાથી માંગ કરતા પૂરવઠો વધી જાય છે અને કટોકટી સર્જાય છે જે એવા મોડલમાં હોય છે જે કિનેસિયનની સાથે સમાનતા ધરાવે છે. હકીકતમાં ઘણા આધુનિક લેખકોએ માર્ક્સ અને કિનિસની થિયરીને સંલગ્ન કરવા પ્રયાસ કર્યો છે. બીજાએ માર્ક્સવાદી અને કિનેસિયન દૃષ્ટિકોણ વચ્ચેના તફાવત પર ભાર મૂક્યો છે. કિનેસ પ્રમાણે મૂડીવાદ એક ટકાવવા યોગ્ય સિસ્ટમ છે કેટલાક કાર્યક્ષમ નિયમનને આધિન છે. માર્ક્સ માનતા હતા કે ઐતિહાસિક રીતે મૂડીવાદ એક વિનાશકારી સિસ્ટમ છે જેને સામાજિક નિયંત્રણ હેઠળ લાવી શકાય નહીં.<ref>પૌલ મેટિક, ''માર્ક્સ એન્ડ કિન્સઃ ધી લિમિટ્સ ઓફ મિક્સ્ડ ઇકોનોમી'' , બોસ્ટન, પોર્ટર સાર્જન્ટ, 1969</ref> ====ઓસ્ટ્રીયન સ્કૂલ==== {{Main|Austrian business cycle theory}} બિનપ્રચલિત ઓસ્ટ્રીયન સ્કૂલના અર્થશાસ્ત્રીઓની દલીલ છે કે વધારે પડતું બેન્ક ધિરાણ- અથવા ''ફિડ્યુસિયરી મિડિયા'' સર્જવાથી વ્યાપાર ચક્ર પેદા થાય છે અને વ્યાજના દર ઘણા નીચા હોય ત્યારે મધ્યસ્થ બેન્ક દ્વારા તેનું સર્જન થાય છે ખાસ કરીને જ્યારે તેને આંશિક રિઝર્વ બેન્કિંગની પદ્ધતિ સાથે સાંકળવામાં આવે. લુડવિગ વોન માઇસિસ અને ફ્રેડરિક વોન હાયેક આ થિયરીના મુખ્ય પ્રણેતા હતા. ઓસ્ટ્રીયન વ્યાપાર ચક્રીય થિયરીની મુખ્ય ટીકામાં કહેવાય છે કે અમેરિકાએ 19મી સદીમાં નિયમિત આર્થિક કટોકટીનો સામનો કર્યો હતો જેમાં લાંબી મંદી મુખ્ય છે જે 1873ના ગભરાટ પછી જોવા મળી હતી જેના પછી 1907માં અમેરિકન મધ્યસ્થ બેન્કની સ્થાપના થઇ હતી. થોમસ વુડ્સ જેવા ઇતિહાસકાર તેમના પુસ્તક ''મેલ્ટડાઉન'' માં આ ટીકાને ફગાવી દેતા કહે છે કે અગાઉની નાણાકીય કટોકટી સરકાર અને બેન્કર્સના ધિરાણ વિસ્તારવાના પ્રયાસના કારણે પેદા થઇ હતી જે તેઓ પ્રવર્તમાન સોનાના ધોરણો લાગુ પાડવા છતાં કરતા હતા અને તેથી તે ઓસ્ટ્રીયન વ્યાપાર ચક્રની થિયરી સાથે મેળ ધરાવે છે. ====હેનરી જ્યોર્જ ==== હેનરી જ્યોર્જની થિયરી પ્રમાણે મોટા ભાગના વ્યાપાર ચક્ર માટે જમીનના ભાવમાં વધઘટ મુખ્ય કારણ હોય છે. આજે આ વિષય પર થતી મોટા ભાગની ચર્ચામાં આ થિયરીને સામાન્ય રીતે અવગણવામાં આવે છે.<ref>હેન્સન, એલ્વીન એચ. બિઝનેસ સાઇકલ્સ એન્ડ નેશનલ ઇન્કમ. ન્યુયોર્કઃ ડબલ્યુ ડબલ્યુ નોર્ટન એન્ડ કંપની, 1964, p 39</ref> જ્યોર્જ જણાવે છે કે લગભગ તમામ ઉત્પાદન માટે એકદમ જરૂરી હોય તેવા પરિબળો પૈકી એક જમીનના ભાવ અર્થતંત્રમાં વૃદ્ધિની સાથે વધવાનું વલણ ધરાવે છે. તેનું કારણ જમીનનો જથ્થો (સ્થળનો જથ્થો અને કુદરતી ભંડાર) નિશ્ચિત છે. તેનો પૂરવઠો વધી શકતો નથી. તેથી જમીનની માંગ વધે ત્યારે ભાવ વધે છે. અર્થતંત્ર વધે તેમ રોકાણકારો આ વલણ જુએ છે અને તેજીના ક્ષેત્ર અગાઉ જમીન ખરીદે છે ભવિષ્યમાં તેના વધેલા મૂલ્યનો ફાયદો લેવા માટે તેનો ઉપયોગ અટકાવી રાખે છે. જમીનના દરેક તેજીભર્યા ઇકોનોમી ભાવમાં મકાન અને ભાડાના દર એકંદર ફુગાવાની સરખામણીમાં ઘણા વધુ ઝડપથી વધે છે. જમીનના ભાવ અંગે અનુમાન થવાથી જમીનધારકો પાસે નફો એકત્ર થાય છે અને આર્થિક સ્રોત જમીનમાં અનુમાન તરફ ખેંચાય છે પરિણામે આ જમીન પર ઉત્પાદનમાંથી જે નફો મળતો હોય તે ઘટે છે. અસરકારક રીતે જોવા જતા જમીનના અનુમાનથી બિલ્ટ-ઇન સપ્લાય આંચકો સર્જાય છે તેનાથી આર્થિક ઉત્પાદન વધવાની સાથે અર્થતંત્રને નીચોવે છે. અર્થતંત્ર માટે આ આયોજનબદ્ધ અવરોધ છે જે ભવિષ્યના આર્થિક વિસ્તરણ પર બ્રેક મૂકે છે. જમીન વિશે અનુમાન ચાલુ હોય ત્યાં સુધી અર્થતંત્રને આ આંચકો ચાલુ રહે છે જેના કારણે ફુગાવા તરફી વલણ સર્જાય છે અને વ્યાપાર ચક્રના વૃદ્ધિના તબક્કામાં અંતે મંદી આવે છે. જ્યોર્જ મુજબ જમીનનું અનુમાન હંમેશા આર્થિક મંદીનું કારણ હોય છે. તેમાં ઘણા અસરકર્તા પરિબળો હોય છે જેમ કે ઓઇલના ભાવમાં આંચકો, ગ્રાહકના વિશ્વાસમાં કટોકટી, આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારમાં વધઘટ, કુદરતી આપત્તિઓ- પરંતુ આમાંથી કોઇ ચીજ અંડરલાઇંગ નબળાઇ પેદા કરતી નથી. જમીનના અનુમાન અર્થતંત્રને બે રીતે ધીમા કરે છે. તે સામાન્ય રીતે જમીનને વધુ મોંઘી બનાવીને ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો કરે છે. (એએસ વક્રને ઉપરની બાજુએ લઇ જઇ) તથા શ્રેષ્ઠ સ્થળ ન આપીને ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો કરે છે તેથી એએસ વક્ર ડાબી બાજુ વળીને ‘સંભવિત આઉટપુટ’ ઘટાડે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.henrygeorge.org/charts/hgonbust.htm |title=વ્યાપાર ચક્રના વાસ્તવિક કારણો વિશે હેનરી જ્યોર્જનું અવતરણ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503182705/http://www.henrygeorge.org/charts/hgonbust.htm |url-status=dead }}</ref> ==શમન== મોટા ભાગના સામાજિક સૂચકાંકો (માનસિક સ્વાસ્થ્ય, અપરાધ, આત્મહત્યા) આર્થિક મંદી વખતે વધી જાય છે. નોકરી ગુમાવતા લોકો માટે આર્થિક બંધિયારપણાનો સમય પીડાદાયક બને છે. ઘણી વાર મંદીનું શમન કરવા માટે રાજકીય દબાણ પણ પેદા થાય છે. 1940ના દાયકાથી, કિનેસિયન ક્રાંતિ પછી વિકસીત દેશોની મોટા ભાગની સરકારોએ વ્યાપાર ચક્રની અસર હળવી કરવાને સરકારની જવાબદારીનો હિસ્સો ગણ્યું છે જે તેની સ્થિરતાની નીતિ હેઠળ સામેલ છે. કિનેસિયન મત પ્રમાણે મંદી અપૂરતી એકંદર માંગના કારણે પેદા થાય છે તેથી મંદી સર્જાય ત્યારે સરકારે એકંદર માંગનું પ્રમાણ વધારવું જોઇએ અને અર્થતંત્રને ફરી સંતુલન પર લાવવું જોઇએ. સરકાર બે રીતે આ કામ કરી શકે છે, પ્રથમ નાણાકીય પૂરવઠો વધારીને (વિસ્તરણવાદી નાણાકીય નીતિ) અને બીજું સરકારી ખર્ચ વધારીને અથવા ટેક્સ ઘટાડીને (વિસ્તરણવાદી રાજકોષીય નીતિ) તેનાથી વિપરીત કેટલાક અર્થશાસ્ત્રીઓ, ખાસ કરીને નવા ક્લાસિકલ અર્થશાસ્ત્રી રોબર્ટ લ્યુકાસની દલીલ છે કે વ્યાપાર ચક્રનો કલ્યાણ ખર્ચ બહુ ઓછો અને નગણ્ય છે અને સરકારે સ્થિરતા પર ધ્યાન દેવાના બદલે લાંબા ગાળાની વૃદ્ધિ પર ધ્યાન આપવું જોઇએ. પરંતુ કિનેસિયન થિયરી પ્રમાણે પણ જટિલ અર્થતંત્ર ધરાવતા સમાજમાં ચક્રમાંથી બહાર નીકળવાની આર્થિક નીતિનું સંચાલન કરવું એક મુશ્કેલ કામ છે. કેટલાક થિયરીવાદીઓ, ખાસ કરીને માર્ક્સવાદી અર્થશાસ્ત્રમાં માનનારાઓનું કહેવું છે કે આ મુશ્કેલી અનિવાર્ય છે. કાર્લ માર્ક્સનો દાવો હતો કે સમયાંતરે વ્યાપાર ચક્ર કટોકટી મૂડીવાદી સિસ્ટમની કામગીરીનું અનિવાર્ય પરિણામ હોય છે. કાલ માર્ક્સનો દાવો હતો કે સરકાર વધુમાં વધુ આર્થિક કટોકટીના ''ટાઇમિંગ'' માં ફેરફાર કરી શકે છે. કટોકટી અલગ ''સ્વરૂપ'' માં પણ જોવા મળી શકે છે ઉદાહરણ તરીકે તીવ્ર ફુગાવો અથવા સરકારી ખાધમાં સતત વધારાના સ્વરૂપમાં. સૌથી ખરાબ સ્થિત એ છે કે કટોકટી ટાળીને સરકાર તેને ''વધુ નાટ્યાત્મક'' અને આ રીતે વધુ પીડાદાયક બનાવે છે. આ ઉપરાંત, 1960ના દાયકાથી નિયોક્લાસિકલ અર્થશાસ્ત્રીઓએ અર્થતંત્રના સંચાલનમાં કિનેસિયન નીતિઓની ક્ષમતાને ઓછી આંકી હતી. 1960ના દાયકાથી નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા મિલ્ટન ફ્રિડમેન અને એડમંડ ફેલ્પ્સ જેવા અર્થશાસ્ત્રીઓએ દલીલ કરી છે કે ફુગાવાની અપેક્ષાના કારણે લાંબા ગાળે ફિલિપ્સ વક્રનો છેદ ઉડી જાય છે. 1970માં સ્ટેગફ્લેશન વખતે આ થિયરીને જોરદાર ટેકો મળ્યો હતો અને મંદી અને ફુગાવો એકસાથે પેદા થતા નથી એવી સરળ કિનેસિયન આગાહી ખોટી સાબિત થઇ હતી.{{Or|date=June 2010}} ફ્રિડમેનએ એટલી હદે દલીલ કરી છે કે દેશની મધ્યસ્થ બેન્કએ મોટી ભૂલો કરવાનું ટાળવું જોઇએ. 1929માં વોલ સ્ટ્રીટના કડાકા પછી તેમણે મૂડી પૂરવઠો બહુ ઝડપથી ઘટાડીને બેન્કોએ ભૂલ કરી હતી જેના કારણે મંદી વધીને મહામંદીમાં ફેરવાઇ ગઇ હતી.{{Citation needed|date=June 2010}} ==આ પણ જોશો== *ગતિશીલ સ્ટોકેસ્ટિક સામાન્ય સંતુલન *વ્યાપાર ચક્રનો કલ્યાણ ખર્ચ *વૈશ્વિક સિસ્ટમનું વલણ *માહિતીની ક્રાંતિ *નાવીન્યતાની સંતૃપ્તી *માર્કેટનો ટ્રેન્ડ *સ્કાયસ્ક્રેપર ઇન્ડેક્સ *વ્યાપાર ચક્ર પર ઇન્વેન્ટરી રોકાણ ==નોંધ== {{Reflist}} ==સંદર્ભો== * (2008)માંથી ''ધી ન્યુ પેલગ્રેડ ડિક્શનરી ઓફ ઇકોનોમિક્સ'' , બીજી આવૃત્તિ : ક્રિસ્ટોફર જે એરસેજ. "મોનેટરી બિઝનેસ સાઇકલ મોડેલ્સ (સ્ટીકી પ્રાઇસિસ એન્ડ વેજીસ)." [javascript:void(0); અમૂર્ત.] :: ક્રિશ્ચિયન હેલવિગ. મોનેટરી બિઝનેસ સાઇકલ્સ (અધુરી માહિતી) [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_M000375&amp;q=information&amp;topicid=&amp;result_number=5 અમૂર્ત.] ::: એલન આર. મેકગ્રેટન. 'રિયલ બિઝનેસ સાઇકલ'. [http://www.dictionaryofeconomics.com/articleid=pde2008_R000047&amp;q=real%20business%20cycles&amp;topicid=&amp;result_number=1 અમૂર્ત.] {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book|last=Eckstein |first=Otto |authorlink=Otto Eckstein|coauthors=Allen Sinai |title=The American Business Cycle: Continuity and Change|editor=Robert J. Gordon |publisher=University of Chicago Press|date=1990|chapter=1. The Mechanisms of the Business Cycle in the Postwar Period|url=http://books.google.com/books?id=P2f-icI-fM0C&pg=PA39}} * {{cite journal |last=Summers |first=Lawrence H. |authorlink=Lawrence Summers |title=Some Skeptical Observations on Real Business Cycle Theory |journal=Federal Reserve Bank of Minneapolis Quarterly Review |volume=10 |number=4 |issue=Fall |year=1986 |pages=23–27 |url=http://www.minneapolisfed.org/research/QR/QR1043.pdf}} {{DEFAULTSORT:Business Cycle}} [[Category:વ્યાપાર ચક્ર]] ojibhlzs8sd5o2ewnu2flyudbcqagm5 0 26336 907678 907548 2026-11-11T15:15:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907678 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = City of Houston |settlement_type = [[City]] |nickname = <!--DO NOT CHANGE!!! -->Space City (official), <small>[[Nicknames of Houston|more. . .]]</small><!--Please list unofficial nicknames in Culture Section. See discussion on talk page. Thank you. --> |image_skyline = Montage Houston.jpg |imagesize = |image_caption = |image_flag = Flag of Houston, Texas.svg |image_seal = Seal of Houston, Texas.png |image_map = |mapsize = 250px |map_caption = |image_map1 = |map_caption1 = |pushpin_map=USA |pushpin_map_caption=Location in the United States of America |coordinates_region = US-TX |subdivision_type = [[List of countries|Country]] |subdivision_type1 = [[Political divisions of the United States|State]] |subdivision_type2 = [[List of counties in Texas|Counties]] |subdivision_name = [[United States|United States of America]] |subdivision_name1 = [[Texas]] |subdivision_name2 = <small>[[Harris County, Texas|Harris]], [[Fort Bend County, Texas|Fort Bend]], and [[Montgomery County, Texas|Montgomery]]</small> |government_type = [[Mayor–council government|Mayor–council]] |leader_title = [[List of mayors of Houston|Mayor]] |leader_name = [[Annise Parker]] |area_magnitude = 1 E8 |area_total_sq_mi = 601.7 |area_total_km2 = 1558 |area_land_sq_mi = 579.4 |area_land_km2 = 1501 |area_water_sq_mi = 22.3 |area_water_km2 = 57.7 |population_as_of July 1, 2007 (http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2007-01.xls) |population_as_of = 2008 |population_footnotes =<ref name="2008Estimate">{{Cite web | title = Houston city, Texas, US Census | work = US Census | access-date = 2010-01-02 | url = http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_event=ChangeGeoContext&geo_id=16000US4835000&_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&_street=&_county=Houston%2C+Tx&_cityTown=Houston2C+Tx&_state=&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=population_0&ds_name=null&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=link | archive-date = 2009-09-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090904022318/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_event=ChangeGeoContext&geo_id=16000US4835000&_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&_street=&_county=Houston%2C+Tx&_cityTown=Houston2C+Tx&_state=&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=population_0&ds_name=null&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=link | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Texas by Place - GCT-T1-R. Population Estimates (geographies ranked by estimate) | work = US Census | access-date = 2010-01-03 | url = http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?-ds_name=PEP_2008_EST&-mt_name=PEP_2008_EST_GCTT1R_ST9S&-geo_id=04000US48&-format=ST-9&-tree_id=806&-context=gct | archive-date = 2011-01-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110103050250/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?-ds_name=PEP_2008_EST&-mt_name=PEP_2008_EST_GCTT1R_ST9S&-geo_id=04000US48&-format=ST-9&-tree_id=806&-context=gct | url-status = dead }}</ref> |population_total = 2257926 <small>([[List of United States cities by population|4^th U.S.]])</small> |population_urban = 3822509 <small>([[List of United States urban areas|10^th U.S.]])</small> |population_metro = 5867489 <small>([[Table of United States Metropolitan Statistical Areas|6^th U.S.]])</small> |population_note = |population_density_sq_mi = 3,872 |population_density_km2 = 1,471 |population_blank1_title = [[Demonym]] |population_blank1 = Houstonian |timezone = [[North American Central Time Zone|CST]] |utc_offset = -6 |timezone_DST = [[North American Central Time Zone|CDT]] |utc_offset_DST = -5 |postal_code_type = |postal_code = |area_code = [[Area code 713|713]], [[Area code 281|281]], [[Area code 832|832]] |latd = 29 |latm = 45 |lats = 46 |latNS = N |longd = 95 |longm = 22 |longs = 59 |longEW =W|coordinates_display=0 |elevation_m = 13 |elevation_ft = 43 |established_title = [[Municipal corporation|Incorporated]] |established_date = June 5, 1837 |blank_name = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]] |blank_info = 48-35000{{GR|2}} |blank1_name = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID |blank1_info = 1380948{{GR|3}} |website = [http://www.houstontx.gov/ houstontx.gov] |footnotes = }} '''હ્યુસ્ટન''' [[અમેરિકા]]માં વસ્તીની દ્રષ્ટિએ ચોથું સૌથી મોટું શહેર અને [[ટેક્સાસ]] રાજ્યનું સૌથી મોટું શહેર છે. અમેરિકાની વસ્તીગણતરીના અંદાજ મુજબ, વર્ષ 2008 સુધી {{convert|600|mi2|km2|abbr=off}}વિસ્તારની અંદર આ શહેરની વસ્તી 23 લાખ હતી.<ref name="2008Estimate"/> હ્યુસ્ટન [[હેરિસ કાઉન્ટી]]ની બેઠક છે અને મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર {{nowrap|[[Greater Houston|Houston–Sugar Land–Baytown]]}}નું આર્થિક કેન્દ્ર છે. અમેરિકાના આ {{nowrap|sixth-largest}}મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારની વસ્તી 59 લાખ છે. હ્યુસ્ટનની સ્થાપના 30 ઓગસ્ટ, 1836ના રોજ {{nowrap|[[Buffalo Bayou]]}}નદીના કિનારા નજીકની જમીન પર [[ઓગસ્ટ્સ ચેપમેન એલન]] અને [[જોહન કિર્બી એલન]] બંધુઓએ કરી હતી.<ref name="HouHTO">{{cite web|access-date= 2008-06-01 |url= http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/hdh03 |title="Houston, Texas" |date=January 19, 2008 |author=McComb, David G. |work=Handbook of Texas Online }}</ref> જૂન 5, 1837,ના દિવસે શહેરની સંસ્થાપના થઇ અને તેને [[ટેક્સાસ ગણરાજ્ય]]ના પ્રમુખ —પૂર્વ જનરલ [[સેમ હ્યુસ્ટન]] પરથી નામ અપાયું —જેણે [[સેન જેકિંટોના યુદ્ધ]]ની આગેવાની કરી હતી, જે જ્યાં આ શહેરની સ્થાપના થઇ તેની {{convert|25|mi|km|abbr=off}}પૂર્વમાં થયુ હતુ. બંદર અને રેલમાર્ગ ઉદ્યોગના અડપી વિકાસ,સાથે 1901માં ઓઇલની શોધને લીધે, શહેરની વસ્તીમામ સતત અને અડપી વૃદ્ધિ થઇ. મધ્ય વીસમી સદીમાં,હ્યુસ્ટન ટેક્સાસ વૈદ્યકીય કેન્દ્ર—વિશ્વનું સૌથી મોટું આરોગ્યરક્ષા અને સંશોધન સંસ્થાનોનુ કેન્દ્રીકરણ—અને નાસા'નુ [[જોહન્સન અવકાશ કેન્દ્ર]], જ્યાં મિશન કંન્ટ્રોલ સેન્ટર સ્થિત છે. બીટા વર્લ્ડ સિટી તરીકે રેટિંગ પામેલા હ્યુસ્ટનનું અર્થતંત્ર ઊર્જા, ઉત્પાદન, એરોનોટિક્સ, પરિવહન અને હેલ્થકેર ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક ઔદ્યોગિક આધાર ધરાવે છે. આ શહેર બિલ્ડિંગ ઓઇલફિલ્ડ ઇક્વિપમેન્ટ માટેનું અગ્રણી કેન્દ્ર છે. અમેરિકામાં તેના કરતાં એકમાત્ર ન્યૂયોર્ક શહેર વધારે [[ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓ]]નું હેડક્વાર્ટર ધરાવે છે.<ref name="Fortune 500"/><ref name="lboro.ac.uk">{{Cite web | title = GaWC - The World According to GaWC 2008 | work = Globalization and World Cities Research Network | access-date = 2009-03-01 | url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html | archive-date = 2016-08-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html | url-status = dead }}</ref> [[હ્યુસ્ટનનું બંદર]] અમેરિકાના વિવિધ બંદરોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય જળપરિવહન ક્ષમતાના સંચાલનમાં ટોચનું અને કાર્ગો પરિવહન ક્ષમતાના સંચાલનમાં બીજુ સ્થાન ધરાવે છે.<ref name="port ranking">[http://www.aapa-ports.org/files/Statistics/2004%5FUS%5FPORT%5FCARGO%5FTONNAGE%5FRANKINGS.xls અમેરિકન બંદર રેન્કિંગ દ્વારા કાર્ગો વોલ્યુમ 2004]. બંદર ઉદ્યોગ માહિતી, ''અમેરિકન બંદર સત્તામંડળનું સંગઠન'' . 2004. 2007-01-15 પર સુધારેલ {{Wayback|url=http://www.aapa-ports.org/files/Statistics/2004%5FUS%5FPORT%5FCARGO%5FTONNAGE%5FRANKINGS.xls|date =20070927222840|bot=DASHBot}}</ref> શહેરમાં વિવિધ વંશીય અને ધાર્મિક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો રહે છે. અહીં મોટી સંખ્યામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયના લોકો રહે છે અને તેમનું પ્રમાણ વધતું જાય છે. આ શહેર અનેક સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ છે અને વિવિધ પ્રકારના પ્રદર્શનો યોજાય છે. [[હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] દર વર્ષે 70 લાખ કરતાં વધારે મુલાકાતીઓ આકર્ષે છે. હ્યુસ્ટનના [[થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]]માં વિઝ્યુઅલ અને પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ સક્રિય છે તથા અમેરિકાના થોડા શહેરોમાંનું એક છે જે તમામ મુખ્ય [[પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ]] આખું વર્ષ નિવાસી કંપનીઓ ઓફર કરે છે.<ref name="ikvngd">"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/20AW005.pdf Museums and Cultural Arts]|31.8&nbsp;KB}}"''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ. </ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:samuel houston.jpg|thumb|upright|left|સેમ હ્યુસ્ટન]] ન્યૂયોર્કના બે રિયલ એસ્ટેટ સાહસિકો [[જોહન કિર્બી એલેન]] અને [[ઓગસ્ટસ ચેપમેન એલેન]]એ ઓગસ્ટ, 1836માં શહેર સ્થાપવાના ઉદ્દેશ સાથે [[બફેલો બાયુ]]ની બાજુમાં {{convert|6642|acre|km2}}જમીન ખરીદી હતી.<ref name="Coutinho">{{cite news|title=Brief history of Houston|last=Coutinho|first=Juliana|url=http://www.stp.uh.edu/vol66/13/news/news-index.html|work=[[The Daily Cougar]]|date=2000-09-13|access-date=2007-02-06|archive-date=2006-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20060918053418/http://www.stp.uh.edu/vol66/13/news/news-index.html|url-status=dead}}</ref> એલેન બંધુઓએ શહેરનું નામ [[સેમ હ્યુસ્ટન]] પરથી રાખવાનો નિર્ણય કર્યો હતો, જેઓ [[સેન જેસિન્ટોની લડાઈ]]<ref name="Coutinho"/>ના લોકપ્રિય સેનાપતિ હતા અને સપ્ટેમ્બર, 1836માં [[ટેક્સાસના પ્રમુખ]] તરીકે ચૂંટાયા હતા. હ્યુસ્ટનને પાંચમી જૂન, 1837ના રોજ મંજૂરી મળી ગઈ હતી અને તેના પ્રથમ મેયર [[જેમ્સ એસ હોલમેન]] બન્યાં હતાં.<ref name="HouHTO"/> તે જ વર્ષે હ્યુસ્ટન હેરિસબર્ગ કાઉન્ટી (હવે હેરિસ કાઉન્ટ)ની કાઉન્ટી બેઠક અને [[ટેક્સાસ ગણતંત્ર]]ની કામચલાઉ રાજધાની બન્યું હતું.<ref name="SHQa4">{{cite journal | last = Looscan | first = Adele B. | title = Harris County, 1822–1845 | journal = Southwestern Historical Quarterly | volume = 19 | pages = 37–64 | year = 1916 | url = http://www.tshaonline.org/publications/journals/shq/online/v019/n1/article_4.html | access-date = 2007-02-07 | archive-date = 2011-09-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110912154531/http://www.tshaonline.org/publications/journals/shq/online/v019/n1/article_4.html | url-status = dead }}</ref> 1840માં કમ્યુનિટીએ નવા નિર્માણ પામેલા બફેલો બાયુ બંદર પર જળપરિવહન અને જહાજ ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવાના ભાગરૂપે વ્યાપાર ચેમ્બરની સ્થાપના કરી હતી.<ref>[http://www.houstontx.gov/hr/savvypages/sum06/sum06_heritage.htm બોર્ન ઓન બાયૂઃ સિટીસ મર્કી સ્ટાર્ટ]. જોહન પેરી, સિટી સેવી ઓનલાઇન એડિશન. ઉનાળો 2006માં પ્રકાશિત. 2007-02-06 પર સુધારેલ {{Wayback|url=http://www.houstontx.gov/hr/savvypages/sum06/sum06_heritage.htm|date =20071008072758|bot=DASHBot}}</ref> 1860 સુધીમાં હ્યુસ્ટન કપાસની નિકાસ માટે વ્યાવસાયિક અને રેઇલરોડ કેન્દ્ર તરીકે વિકસી ગયું હતું.<ref name="SHQa4"/> ટેક્સાસના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાંથી વિવિધ રેલમાર્ગો હ્યુસ્ટનમાં ભેગાં થતાં, જ્યાં તેમને [[ગેલ્વેસ્ટોન]] અને [[બ્યુમોન્ટ]] બંદરોની રેલવે લાઇન્સ મળતી હતી. [[અમેરિકાના ગૃહયુદ્ધ]] દરમિયાન હ્યુસ્ટન જનરલ [[જોહન બેન્કહેડ મેગ્રજર]]નું વડુંમથક હતું, જેમણે [[ગેલ્વેસ્ટોનની લડાઈ]] માટે સંગઠનાત્મક સ્થળ તરીકે શહેરનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref name="Sabine">{{cite book|last=Cotham|first=Edward T.|title=Sabine Pass: The Confederacy's Thermopylae|url=https://archive.org/details/sabinepassconfed0000coth|year=2004|publisher=[[University of Texas Press]]|location=Austin, Texas|isbn=0-292-70594-8}}</ref> ગૃહયુદ્ધ પછી હ્યુસ્ટનના વ્યાવસાયિકોએ જળપરિવહનની વિશાળ વ્યવસ્થાનો વિસ્તૃત કરવાના પ્રયાસો શરૂ કર્યા હતા જેથી શહેરના મધ્યભાગ અને ગેલ્વેસ્ટોન બંદર નજીકના વિસ્તાર વચ્ચે વધારે વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિ હાથ ધરી શકાય. 1890 સુધીમાં હ્યુસ્ટન ટેક્સાસના રેલવેમાર્ગનું કેન્દ્ર બની ગયું હતું. [[ચિત્ર:Old map-Houston-1873.jpg|thumb|હ્યુસ્ટન, સિરકા 1873]] 1900માં ગેલ્વેસ્ટોન પર વિનાશક [[ચક્રવાત]] ત્રાટક્યું પછી હ્યુસ્ટનને વ્યવહારિક રીતે ઊંડાપાણીનું બંદર બનાવવાના પ્રયાસો શરૂ થયા હતા.<ref>[http://www.tsl.state.tx.us/governors/rising/sayers-galv.html જે એચ ડબલ્યુ સ્ટીલ ટૂ સેયર્સ, સપ્ટેમ્બર 11-12, 1900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117083321/http://www.tsl.state.tx.us/governors/rising/sayers-galv.html |date=2010-11-17 }}. ''ટેક્સાસ સ્ટેટ લાઇબ્રેરી એન્ડ આર્કાઇવ કમિશન'' , 31 ઓગસ્ટ, 2007 પર સુધારેલ</ref> તે પછીના વર્ષે બ્યુમોન્ટ નજીક [[સ્પિન્ડલટોપ]] [[ઓઇલ ક્ષેત્ર]]માં તેલ મળી આવ્યું હતું, જેના પગલે ટેક્સાસમાં પેટ્રોલીયમ ઉદ્યોગના વિકાસને પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું.<ref>{{cite book|title=Oil in Texas: The Gusher Age, 1895–1945|url=https://archive.org/details/oilintexasgusher0000hint|last=Olien|first=Diana Davids|coauthors=Olien, Roger M.|year=2002|publisher=University of Texas Press|location=Austin, Texas|isbn=0-292-76056-6}}</ref> 1902માં રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[થિયોડર રુઝવેલ્ટ]]એ હ્યુસ્ટન શિપ ચેનલને સુધારવાના પ્રોજેક્ટ માટે 10 લાખ ડોલસ મંજૂર કર્યા હતા. 1910 સુધીમાં શહેરની વસ્તી 78,800 થઈ ગઈ હતી, જે એક દાયકા કરતાં લગભગ બમણી હતી. આ શહેરનો અભિન્ન હિસ્સો આફ્રિકન અમેરિકનો હતા, જેમની સંખ્યા 23,929 કે રહેવાસીઓની લગભગ 33 ટકા હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.houstonhistory.com/decades/history5h.htm|title=Marvin Hurley, 1910-1920, Houston History|access-date= 2008-04-06}}</ref> ત્યારબાદ તેમણે ફોર્થ વોર્ડમાં મજબૂત વ્યાવસાયિક વર્ગ વિકસાવ્યો હતો. રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[વુડ્રો વિલ્સન]]એ 1914માં હ્યુસ્ટનમાં ઊંડા પાણીના બંદરને ખુલ્લું મૂક્યું હતું. આ રીતે બંદર ખોદવાની શરૂઆત થયાના સાત વર્ષ પછી તે નવી ક્ષમતા સાથે ફરી ધમધમતું થયું હતું. 1930 સુધીમાં હ્યુસ્ટન ટેક્સાસનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર અને હેરિસ સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતી કાઉન્ટી બની ગયું હતું.<ref>{{cite journal | last = Gibson | first = Campbell | title = Population of the 100 Largest Cities and Other Urban Places in the United States: 1790 to 1990 | journal = Population Division, U.S. Census Bureau | publisher = U.S. Census Bureau | month= June | year= 1998 | url = http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> [[બીજું વિશ્વયુદ્ધ]] શરૂ થયું ત્યારે બંદરની માલવહન ક્ષમતામાં ઘટાડો થયો હતો અને જહાજ પ્રવૃત્તિઓ બંદ કરી દેવામાં આવી હતી. જોકે યુદ્ધથી શહેરનો આર્થિક લાભ થયો નહોતો. યુદ્ધ દરમિયાન કૃત્રિમ રબરના ઉત્પાદનો અને પેટ્રોલીયમની માગને કારણે જહાજ ચેનજ પાસે પેટ્રોકેમિકલ રીફાઇનરીઝ અને ઉત્પાદન પ્લાટન્સનું નિર્માણ થયું હતું.<ref>{{cite web | title = Houston Ship Channel | work = TSHA Handbook of Texas | url = http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/rhh11 | access-date = 2007-02-18}}</ref> [[પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ ]]દરમિયાન [[એલિંગ્ટન ફિલ્ડ]]નું નિર્માણ શરૂ થયું હતું, જે બોમ્બાર્ડીયર્સ અને દરિયાખેડૂઓ માટે તાલીમકેન્દ્ર તરીકે પુનર્જીવિત થયું હતું.<ref>{{cite web | last = Carlson | first = Erik | title = Ellington Field: A Short History, 1917–1963 | work = National Aeronautics and Space Administration | month= February | year= 1999 | url = http://www.jsc.nasa.gov/history/ellington/Ellington.pdf | access-date = 2007-02-18|format=PDF}}</ref> એમ ડી એન્ડર્સન ફાઉન્ડેશનએ 1945માં [[ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]]ની સ્થાપના કરી હતી. યુદ્ધ પછી હ્યુસ્ટનનું અર્થતંત્ર બંદર આધારિત બની ગયું હતું. 1948માં શહેરની હદ બહારના કેટલાંક વિસ્તારોને શહેરની મર્યાદામાં સામેલ કરવામાં આવ્યાં હતાં, જેમનું કદ શહેરના કદ કરતાં બમણું હતું અને હ્યુસ્ટનનો પ્રસાર ચારે તરફ થયો હતો.<ref name="HouHTO"/><ref>{{cite web | last = Streetman | first = Ashley | title = Houston Timeline | work = Houston Institute for Culture | url = http://www.houstonculture.org/resources/houstontime.html | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2006-12-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061208185328/http://www.houstonculture.org/resources/houstontime.html | url-status = dead }}</ref> 1950માં એર કન્ડિશનિંગની ઉપલબ્ધતાએ અનેક કંપનીઓને હ્યુસ્ટનમાં પુનઃસ્થાપિત થવાની પ્રેરણા આપી હતી, જેના પરિણામે તેના અર્થતંત્રને મોટો વેગ મળ્યો હતો અને શહેરનું અર્થતંત્ર ઊર્જા ક્ષેત્ર પર આધારિત બન્યું હતું.<ref>[http://www.oldhouseweb.com/stories/Detailed/725.shtml હાવ એર કન્ડિશનિંગ ચેન્જ્ડ અમેરિકા]. ''ધ ઓલ્ડ હાઉસ વેબ'' , 4 એપ્રિલ, 2007 પર સુધારેલ</ref><ref>[http://www.hgs.org/en/articles/printview.asp?26 એ શોર્ટ હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216122901/http://www.hgs.org/en/articles/printview.asp?26 |date=2007-02-16 }}. ''હ્યુસ્ટન જીયોલોજિકલ ઓક્ઝિલરી'' , 4 એપ્રિ, 2007 પર સુધારેલ</ref> [[ચિત્ર:Challenger Ferry Flight Flyover of Lyndon B. Johnson Space Center.jpg|thumb|left|ધ સ્પેસ શટલ, બોઇંગ 747 એસસી પર, જોહન્સન અવકાશ કેન્દ્ર]] બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન સ્થાનિક જહાજનિર્માણ ઉદ્યોગના ઉત્પાદનમાં વધારો થતાં હ્યુસ્ટનની વૃદ્ધિ થઈ હતી <ref>{{cite web | title = Shipbuilding | work = TSHA Handbook of Texas | url = http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/ets03 | access-date = 2007-02-18}}</ref>અને 1961માં નાસાનું મેનડ સ્પેસક્રાફ્ટ સેન્ટર (1973માં તેનું નામ બદલીને [[લીંડન બી જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટર]] કરવામાં આવ્યું હતું) સ્થપાયું હતું, જેથી શહેરમાં એરોસ્પેસ ઉદ્યોગ શરૂ થયો હતો. "[[દુનિયાની આઠમી અજાયબી]]" <ref>{{cite news | last = Barks | first = Joseph V. | title = Powering the (New and Improved) "Eighth Wonder of the World" | work = Electrical Apparatus | date = November 2001 | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3726/is_200111/ai_n9011574 | access-date = 2007-01-16 | archive-date = 2007-12-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071201040513/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3726/is_200111/ai_n9011574 | url-status = dead }}</ref>તરીકે જાણીતો [[એસ્ટ્રોડોમ]] 1965માં વિશ્વના પ્રથમ ઇનડોર ડોમ સ્પોર્ટ્સ સ્ટેડિયમ તરીકે ખુલ્લો મૂકાયો હતો. 1970ના દાયકાના અંતિમ વર્ષો દરમિયાન હ્યુસ્ટનમાં વસ્તીનો વધારો થયો હતો, કારણ કે [[રસ્ટ બેલ્ટ]] રાજ્યોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોએ ટેક્સાસમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું.<ref>{{cite web | url=http://www.texasalmanac.com/culture/groups/polish.html | title=Polish-Texans | work=Texas Almanac 2004-2005 | access-date=2007-02-06 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205065135/http://www.texasalmanac.com/culture/groups/polish.html | url-status=dead }}</ref> નવા રહેવાસીઓ પેટ્રોલીયમ ઉદ્યોગમાં રહેલી રોજગારીની પુષ્કળ તકો માટે આવ્યાં હતાં, જેના પરિણામે [[આરબ ઓઇલ એમ્બાર્ગો]]ની રચના થઈ હતી. 1980ના દાયકાની મધ્યે ઓઇલની કિંમતમાં અચાનક થયેલા ઘટાડાના પગલે શહેરની વધતી જતી ગીચતમાં ઘટાડો થયો હતો. [[સ્પેસ શટલ ચેલેન્જર]] લોંચ થયા પછી ટૂંક સમયમાં વિસ્ફોટ થયા બાદ 1986માં સ્પેસ ઉદ્યોગને પણ ફટકો પડ્યો હતો. 1980ના દાયકાના અંતે મંદીના કારણે શહેરના અર્થતંત્ર પર નકારાત્મક અસર થઈ હતી. મંદીના કારણે 1990ના દાયકા સુધી હ્યુસ્ટને એરોસ્પેસ અને હેલ્થકેર તથા બાયોટેકનોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરી તેના અર્થતંત્રમાં વૈવિધ્ય લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને પેટ્રોલીયમ ઉદ્યોગ પર નિર્ભરતા ઘટાડવાનો નિર્ણય લીધો હતો. 1997માં હ્યુસ્ટનવાસીઓએ [[લી પી બ્રાઉન]]ને શહેરના પ્રથમ આફ્રિકન અમેરિકન મેયર તરીકે ચૂંટ્યાં હતાં.<ref>{{cite web | url=http://www.thehistorymakers.com/biography/biography.asp?bioindex=937&category=politicalMakers | title=Lee P. Brown - Biography | work=TheHistoryMakers.com | access-date=2007-01-22 | archive-date=2016-11-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161110215849/http://www.thehistorymakers.com/biography/biography.asp?bioindex=937&category=politicalMakers | url-status=dead }}</ref> જૂન, 2001માં [[ઉષ્ણકટિબંધીય તોફાન એલિસ્ન]] ત્રાટક્યુ હતું અને હ્યુસ્ટનના વિસ્તારોમાં સુધીનો વરસાદ થયો હતો, {{convert|40|in|mm}}જેના પગલે શહેરના ઇતિહાસનું સૌથી વિનાશક પૂર આવ્યું હતું. એટલું જ નહીં તોફાનથી અબજો ડોલરનું નુકસાન થયું હતું અને ટેક્સાસમાં 20 લોકો માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite news|title=Allison's Death Toll Hits 43|last=Ward|first=Christina|url=http://www.redcross.org/news/ds/floods/010618houston.html|work=RedCross.org|date=2001-06-18|access-date=2007-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20061204040810/http://www.redcross.org/news/ds/floods/010618houston.html|archive-date=2006-12-04|url-status=dead}}</ref> તે જ વર્ષ ડીસેમ્બર મહિના સુધીમાં હ્યુસ્ટનની ઊર્જા કંપની [[એનરોન]] આર્થિક રીતે તૂટી ગઈ હતી, જે અમેરિકાના ઇતિહાસમાં ત્રીજું સૌથી મોટી રકમનું દેવાળું ફૂક્યું હતું. તપાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું હતું કે કંપનીમાં બનાવટી ભાગીદારીઓ રચાઈ હતી અને ઋણ છુપાવવામાં આવ્યું હતું અને વધારે પડતો નફો દેખાડવામાં આવ્યો હતો. ઓગસ્ટ, 2005માં [[ચક્રવાત કેટરિના]] ત્રાટકતાં [[ન્યૂ ઓરલીન્સ]]માંથી દોઢ લાખ કરતાં વધારે લોકોને હ્યુસ્ટને આશ્રય આપ્યો હતો.<ref>{{cite news | title = Katrina's Human Legacy | work = Houston Chronicle | date= 2006-08-27 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4178618 | access-date = 2007-08-29}}</ref> તેના એક મહિના પછી [[ગલ્ફના કિનારા]] તરફ [[ચક્રવાત રિટા]] આગળ વધ્યું ત્યારે હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાંથી અંદાજે 2.5 લાખ લોકોએ સ્થળાંતર કર્યું હતું. જોકે આ ચક્રવાતથી હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં મોટી જાનમાલની હાનિ થઈ નહોતી અને તોફાન તેને છોડીને આગળ વધી ગયું હતું. અમેરિકાના ઇતિહાસમાં તે સૌથી મોટું શહેરી સ્થળાંતર ગણાય છે.<ref>{{cite news | last = Flakus | first = Greg | title = Recovery Beginning in Areas Affected by Hurricane Rita | work = Voice of America News | date = 2005-09-25 | url = http://www.voanews.com/english/archive/2005-09/2005-09-25-voa33.cfm | access-date = 2007-01-10 | archive-date = 2007-01-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070110220637/http://voanews.com/english/archive/2005-09/2005-09-25-voa33.cfm | url-status = dead }}</ref><ref>[http://www.house.gov/brady/2007_appropriations.shtml ટેક્સાસ 2007 એપ્રોપ્રિએશન્સ પ્રોજેક્ટ રીક્વેસ્ટ્સની આઠમી કોંગ્રેસનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107112644/http://www.house.gov/brady/2007_appropriations.shtml |date=2007-01-07 }}. કોંગ્રેસમેન કેવિન બ્રેડી, ટેક્સાસનું આઠમું ડિસ્ટ્રિક્ટ. 2007-01-10 પર સુધારેલ</ref> {{-}} == ભૂગોળ == {{Main|Geography of Houston}} [[ચિત્ર:Large Houston Landsat.jpg|thumb|હ્યુસ્ટનનું સાદ્રશ્ય રંગીન ચિત્ર ]] અમેરિકાના વસ્તીગણતરી બ્યૂરોના જણાવ્યા મુજબ, શહેરનો કુલ વિસ્તાર {{convert|601.7|mi2|km2|abbr=off}} છે, જેમાં જમીનનો વિસ્તાર {{convert|579.4|mi2|km2|abbr=off}} છે અને પાણીનો વિસ્તાર {{convert|22.3|mi2|km2|abbr=off}} છે.<ref>[http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4835000.html અમેરિકાના વસ્તીગણતરી બ્યૂરોમાંથી હ્યુસ્ટન (શહેર) પર ઝડપથી પ્રાપ્ત માહિતીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220105716/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4835000.html |date=2010-02-20 }}. અમેરિકા વસ્તીગણતરી બ્યૂરો. 2009-02-28 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનનો મોટા ભાગનો વિસ્તાર [[અખાતના કિનારાના મેદાન]] પર સ્થિત છે અને તેની વનસ્પતિસૃષ્ટિને સમશીતોષ્ણ ઘાસની જમીન અને જંગલમાં વર્ગીકૃત કરવામા્ં આવી છે. મોટા ભાગનું શહેર જંગલની જમીન, ભેજવાળી જમીન કે [[ઘાસના મેદાન]] પર નિર્માણ થયું છે, જે આજે પણ આજુબાજુના વિસ્તારોમાં નજરે ચડે છે. [[શહેરી જૂથો]] સાથે સંયુક્તપણે સ્થાનિક ભૂપ્રદેશની સપાટતાને કારણે અવારનવાર પૂરની સમસ્યા ઊભી થાય છે.<ref>[http://www.crwr.utexas.edu/gis/gishyd98/class/trmproj/ahrens/prepro.htm સીઆરડબલ્યુઆર-પ્રીપ્રો અને એચઇએસ-એચએમએસનો ઉપયોગ કરીને બફેલો બાયૂ માટે પૂરની આગામી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204065252/http://www.crwr.utexas.edu/gis/gishyd98/class/trmproj/ahrens/prepro.htm |date=2007-02-04 }}. ''જળ સ્રોતોમાં સંશોધન માટેનું કેન્દ્ર, ઓસ્ટિન ખાતે ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ એટ ઓસ્ટિન'' , 2007-01-10.</ref> શહેરનો મધ્ય ભાગ દરિયાઈની સપાટીથી {{convert|50|ft|m|abbr=off}} ઉપર સ્થિત છે <ref>[http://www.topoquest.com/map.asp?lat=29.75737&amp;lon=-95.36387&amp;size=m&amp;u=4&amp;datum=nad27&amp;layer=DRG&amp;s=100 ડાઉનટાઉન હ્યુસ્ટન, ટેક્સાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530191738/https://www.topoquest.com/map.php?lat=29.75737&lon=-95.36387&datum=nad27&zoom=16 |date=2020-05-30 }}. ''TopoQuest.com'' 2008-07-05 પર સુધારેલ.</ref> અને ઉત્તરપૂર્વ હ્યુસ્ટનમાં {{convert|125|ft|m|abbr=off}} સૌથી ઊંચો પોઇન્ટ છે.<ref>[http://www.topoquest.com/map.asp?lat=29.96645&amp;lon=-95.56326&amp;size=l&amp;datum=nad83&amp;layer=DRG&amp;s=100 યુએસજીએસ સેટ્સુમા (ટીએક્સ) ટોપો મેપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530191737/https://www.topoquest.com/map.php?lat=29.96645&lon=-95.56326&datum=nad83&zoom=16 |date=2020-05-30 }}. ''TopoQuest.com'' . 2008. 2008-07-05 પર સુધારેલ. '''''નોંધઃ'' ''' ''હ્યુસ્ટન શહેરની સરહદોને "હ્યુસ્ટન કોર્પ બીડીવાય"ને સમાંતર ડોટેલ લાઇન વડે દર્શાવવામાં આવી છે.''</ref><ref>[http://www.houstontx.gov/planning/suprnbhds/landuse/sn1lu.html સુપર નેબરહૂડ# 1-વિલોબ્રૂક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061215195825/http://www.houstontx.gov/planning/suprnbhds/landuse/sn1lu.html |date=2006-12-15 }}. ''હ્યુસ્ટન શહેર'' . 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> એક સમયે શહેર તેની જરૂરિયાત માટે [[ભૂગર્ભીય જળ]] પર આધારિત હતું, પણ જમીન [[નીચે બેસી જતાં]] શહેરને [[હ્યુસ્ટન જળાશય]] અને [[કોનરી જળાશય]] જેવા સ્રોતો પર આધાર રાખવો પડે છે.<ref name="HouHTO"/><ref name="USGS_Subsidence_Fault_Creep">{{PDFlink|[http://pubs.usgs.gov/circ/circ1182/pdf/07Houston.pdf HOUSTON-GALVESTON, TEXAS Managing Coastal Subsidence]|5.89&nbsp;MB}}. ''[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીઓલોજિકલ સર્વે]]'' . 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં સમગ્ર શહેરમાં ચાર મુખ્ય [[બાયૂ]] પાસિંગ છે. [[બફેલો બાયૂ]] શહેરની મધ્ય ભાગમાંથી અને [[હ્યુસ્ટન શિપ ચેનલ]]માંથી પસાર થાય છે. તેમાં ત્રણ શાખા છેઃ [[વ્હાઇટ ઓક બાયૂ]] જે મધ્યભાગની ઉત્તરે પડોશી [[હાઇટ્સ]]માંથી પસાર થાય છે અને પછી મધ્યભાગ તરફ વળી જાય છે. બ્રાઇસ બાયૂ [[ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]]ને સમાંતર પસાર થાય છે અને સિમ્સ બાયૂ હ્યુસ્ટનની દક્ષિણે અને હ્યુસસ્ટનના મધ્યભાગમાંથી પસાર થાય છે. શિપ ચેનલ [[ગેલ્વેસ્ટોન]]માંથી પસાર થાય છે અને પછી [[મેક્સિકોના અખાત]]માં મળી જાય છે. === ભૂસ્તરશાસ્ત્ર === હ્યુસ્ટનના જમીનની સપાટીનો આધાર [[અસંગઠિત]] [[માટી]], માટીના [[પોચા ખડક]] અને નબળી રીતે બંધાયેલા [[રેતી]]ના સ્તરનો છે, જે જમીનમાં કેટલાક માઇલ સુધી ઊંડે ઉપલબ્ધ છે. આ પ્રદેશનું [[ભૂસ્તર]] નદીની રેતીના એકત્ર થયેલા સ્તરોનું છે, જે [[ખડકીય પર્વતો]]ના ધસારામાંથી રચાયું છે. આ વિવિધ [[જળકૃત કચરા]]માં કોહવાઈ ગયેલા કાર્બનિક પદાર્થો પર સમય જતાં રેતીઓ અને માટી જમા થાય છે અને ઓઇલ તથા કુદરતી વાયુમાં પરિવર્તિત થાય છે. જળકૃત ખડકાની નીચેના સ્તરો ખડકીય ક્ષાર [[હેલાઇટ]]ના પાણી જમા થયેલા સ્તર હોય છે. છિદ્રાળુ સ્તરો સમય જતાં દબાયા છે અને ઉપર આવવા દબાણ અનુભવે છે. તેઓ ઉપર આવે છે ત્યારે [[મીઠાના ખડકના ગુંબજ]] જેવી રચનામાંથી જળકૃત ખડકોની આસપાસ મીઠું ખેંચાય છે, ઘણી વખત ઓઇલ અને વાયુ બહાર નીકળે છે, જે આજુબાજુની છિદ્રાળુ રેતીમાંથી બહાર આવે છે. જાડી, સમૃદ્ધ, કેટલીક વખત કાળી થઈ ગયેલી જમીનની સપાટી શહેરના બહારના વિસ્તારોમાં ચોખાની ખેતી માટે યોગ્ય પુરવાર થાય છે, જ્યાં શહેરનો સતત વિકાસ થઈ રહ્યો છે.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/hch07 હેરિસ કાઉન્ટી]. ''[[ટેક્સાસની હેન્ડબુક]] ઓનલાઇન.'' 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref><ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/afr01 રાઇસ કલ્ચર]. ''[[ટેક્સાસની હેન્ડબુક]] ઓનલાઇન.'' 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં 150 કરતાં વધારે સક્રિય [[ફાંટ]] છે (એક અંદાજ પ્રમાણે 300 સક્રિય ફાંટ), જેની સરેરાશ લંબાઈ {{convert|310|mi|km|abbr=off}}<ref>અર્લ આર વર્કબીક, કાર્લ ડબલ્યુ રાત્ઝલાફ યુઅલ એસ ક્લેન્ટન. "[http://pubs.usgs.gov/mf-maps/mf1136/mf1136/ ઉત્તર-મધ્યના વિસ્તાર અને પશ્ચિમ હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં ફાંટો, ટેક્સાસ]", ''[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીઓલોજિકલ સરવે]]'' , 2005-09-16. 2006-12-12 પર સુધારેલ.</ref><ref>[http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html સક્રિય ફાંટના સિદ્ધાંત.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205154143/http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html |date=2009-12-05 }}[http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html હ્યુસ્ટન વિસ્તાર, ટેક્સાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205154143/http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html |date=2009-12-05 }}, ''અમેરિકન કૃષિ વિભાગ'' , મે 1984. 2006-12-14 પર સુધારેલ.</ref> જેમાં [[લોંગ પોઇન્ટ-યુરેકા હાઇટ્સ ફોલ્ટ સીસ્ટમ]] છે, જે શહેરના કેન્દ્રમાથી પસાર થાય છે. હ્યુસ્ટનમાં કોઈ મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક [[ધરતીકંપો]] થયા નથી, પણ ઊંડા ભૂતકાળમાં કે ભવિષ્યમાં આ પ્રકારના ધરતીકંપોની શક્યતાને સંશોધકો નકારી કાઢતાં નથી. હ્યુસ્ટનની દક્ષિણપૂર્વ વિસ્તારમાં જમીન ધસી રહી છે, કારણ કે અનેક વર્ષોથી જમીનમાંથી પાણી બહાર નીકળી રહ્યું છે. તે ફાંટો સાથે જોડાઈને સરકી શકે છે. જોકે સરકવાનો દર અત્યંત ઓછો છે અને ધરતીકંપ ગણી ન શકાય, જેમાં સ્થિર ફાંટો અચાનક સરકી જાય છે જે ધરતીકંપીય તરંગો રચના પૂરતાં છે.<ref>[http://www.ig.utexas.edu/research/projects/eq/faq/tx.htm ટેક્સાસ ધરતીકંપો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715065340/http://www.ig.utexas.edu/research/projects/eq/faq/tx.htm |date=2007-07-15 }}, ''યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર જીયોફિઝિક્સ'' , જુલાઈ 2001. 2007-08-29 પર સુધારેલ.</ref> આ ફાંટો ધીમા દરે હલનચલન કરવાનું વલણ પણ ધરાવે છે, જેને "[[ફાંટ ધ્રુજારી]]" કહેવાય છે, <ref name="USGS_Subsidence_Fault_Creep"/>જે ધરતીકંપનું જોખમ વધારે ઘટાડે છે. === આબોહવા === {{Main|Climate of Houston}} [[ચિત્ર:Allison Flood Houston.jpg|thumb|left|ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત એલિસ્સન પછી એલેનનું આગમન, જૂન, 2001]] હ્યુસ્ટનની આબોહવાને [[ભેજવાળી ઉષ્ણકટિબંધીય]] (''સીએફએ'' માં કોપેન આબોહવા વર્ગીકૃત વ્યવસ્થા) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે. કેટલીક વખત વસંતઋતુમાં [[સુપરસેલ થન્ડરસ્ટોર્મ્સ]] (સુપરસેલ ગાજવીજ સાથેનું વાવાઝોડું) આ વિસ્તારમાં [[ચક્રવાત]] લાવે છે. વર્ષ દરમિયાન દક્ષિણ અને દક્ષિણપૂર્વમાંથી પવનો વાય છે, જેના પગલે [[મેક્સિકો]]ના રણમાંથી સમગ્ર ખંડમાં ગરમી આવે છે અને [[મેક્સિકોના અખાત]]માંથી ભેજ પણ આવે છે.<ref>{{Cite web | title = Weather Stats | work = Greater Houston Convention and Visitors Bureau | access-date = 2008-10-11 | url = http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Weather | archive-date = 2008-12-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081230150744/http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Weather | url-status = dead }}</ref> ઉનાળાના મહિના દરમિયાન અહીં {{convert|90|°F|°C|abbr=on}}પર તાપમાન પહોંચી જવું સામાન્ય છે. આ તાપમાન દર વર્ષે 99 દિવસ {{convert|90|°F|°C|abbr=on}}થી ઉપર રહે છે.<ref>"[http://www.weather.com/activities/other/other/weather/climo-monthly-graph.html?locid=USTX0617 ટેક્સાસ, હ્યુસ્ટન માટે માસિક સરેરાશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203142154/http://www.weather.com/activities/other/other/weather/climo-monthly-graph.html?locid=USTX0617 |date=2010-12-03 }}", ''[[વેધર ચેનલ]]'' . 2006-12-14 પર સુધારેલ.</ref><ref>"[http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/climate/online/ccd/max90temp.html રાષ્ટ્રીય હવામાન માહિતી કેન્દ્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210082240/http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/climate/online/ccd/max90temp.html |date=2006-12-10 }}", ''[[રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ અને વાતવરણીય વહીવટીતંત્ર]], [[અમેરિકન વાણિજ્ય વિભાગ]]'' , 2004-06-23. 2006-12-14 પર સુધારેલ.</ref> જોકે ભેજના પરિણામે વાસ્તવિક તાપમાન કરતાં [[ગરમીનો આંક]] ઊંચો રહે છે. ઉનાળાની સવારોમાં [[સાપેક્ષ ભીનાશ]] પ્રમાણમાં 90 ટકા હોય છે અને બપોરે અંદાજે 60 ટકા હોય છે.<ref name="Average Relative Humidity">"[http://www.met.utah.edu/jhorel/html/wx/climate/rh.html સરેરાશ સાપેક્ષ ભેજ]", ''[[ઉતાહ યુનિવર્સિટી]] ખાતે હવામાન વિભાગ'' . 2006-12-14 પર સુધારેલ. {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref><ref name="Average Relative Humidity"/> દરિયાકિનારાની નજીકના વિસ્તારનો બાદ કરતાં ઉનાળામાં પવન ક્યારેય હળવો હોય છે તો ક્યારેક રાહતદાયક હોય છે.<ref>[http://www.met.utah.edu/jhorel/html/wx/climate/windavg.html પવન-સરેરાશ ઝડપ (માઇલ પ્રતિ કલાક)]. ''હવામાન વિભાગ, [[ઉતાહ યુનિવર્સિટી]].'' 1993. 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> ગરમીનો સામનો કરવા લોકો દરેક વાહનો અને શહેરમાં બિલ્ડિંગોમાં [[એર કન્ડિશનિંગ]]નો ઉપયોગ કરે છે. 1980માં હ્યુસ્ટનને પૃથ્વી પરનું "સૌથી વાતાનુકૂલિત શહેર" ગણવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.nbm.org/blueprints/90s/summer92/contents/contents.htm એ મોમેન્ટ ઇન બિલ્ડિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206075059/http://www.nbm.org/blueprints/90s/summer92/contents/contents.htm |date=2007-02-06 }}. ''બ્લુપ્રિન્ટ્સ'' , વોલ્યુમ 10, નંબર 3, સમર 1992. નેશનલ બિલ્ડિંગ મ્યુઝીયમ. 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> ઉનાળામાં બપોરે છૂટાછવાયા વાવાઝોડા સામાન્ય છે. હ્યુસ્ટનમાં અત્યાર સુધી સૌથી વધુ [[તાપમાન]] ચોથી સપ્ટેમ્બર, 2000ના રોજ {{convert|109|°F|°C|abbr=on}} નોંધાયું હતું.<ref>"[http://www.wunderground.com/history/airport/KIAH/2000/9/4/DailyHistory.html?req_city=NA&amp;req_state=NA&amp;req_statename=NA હિસ્ટરી ફોર હ્યુસ્ટન ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ, ટેક્સાસ ઓન મન્ડ, સપ્ટેમ્બર 4, 2000]", ''[[વેધર અંડરગ્રાઉન્ડ]]'' , 2000-09-04. 2006-12-14 પર સુધારેલ.</ref> શિયાળામાં હ્યુસ્ટનમાં વાજબી તાપમાન હોય છે. શહેર માટે સૌથી ઠંડા મહિના જાન્યુઆરીમાં સરેરાશ ઊંચું તાપમાન {{convert|63|°F|°C|abbr=on}}હોય છે જ્યારે સરેરાશ નીચું તાપમાન {{convert|41|°F|°C|abbr=on}}હોય છે. બરફવર્ષા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. હ્યુસ્ટનમાં તાજેતરમાં [[24 ડીસેમ્બર, 2004]]ના રોજ કરા પડ્યાં હતા, જેમાં એક ઇંચ (2.5 સેમી) બરફવર્ષા થઈ હતી. છેલ્લે 10 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ બરફવર્ષા થઈ હતી. જોકે 4 ડીસેમ્બર, 2009ના રોજ શહેરમાં એક ઇંચ બરફવર્ષા થઈ હતી. તે હ્યુસ્ટનમાં અત્યાર સુધી થયેલી સૌથી વહેલી બરફવર્ષા છે. ઉપરાંત આ વર્ષાએ એક વધુ ઇતિહાસ પણ પહેલી વખત સર્જ્યો છે કે અહીં સતત બે વર્ષ બરફવર્ષા થઈ છે અને 2000થી 2010ના દાયકામાં ત્રીજી વખત બરફવર્ષા થઈ છે. હ્યુસ્ટનમાં અત્યાર સુધી સૌથી ઠંડું [[તાપમાન]] 23 જાન્યુઆરી, 1940ના રોજ {{convert|5|°F|°C|abbr=on}} નોંધાયું હતું.<ref>[http://www.srh.noaa.gov/hgx/climate/iah/normals/iah_summary.htm હ્યુસ્ટન એક્સટ્રીમ્સ ડેટા એન્ડ એન્યુઅલ સમરીઝ]. ''[[રાષ્ટ્રીય હવામાન સેવા]], [[રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ અને વાતાવરણીય વહીવટીતંત્ર]]'' . 2007-01-05ના રોજ પ્રકાશિત. 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં દર વર્ષે વધુ વરસાદ થાય છે. અહીં દર વર્ષે સરેરાશ 54 ઇંચ જેટલો વરસાદ થાય છે. તેના પગલે શહેરના વિસ્તારોમાં પૂરના પાણી ફરી વળે છે. હ્યુસ્ટનમાં [[ઓઝોન]]નું વધુ પડતું સ્તર છે અને અમેરિકાના સૌથી વધુ ઓઝોન પ્રદૂષિત શહેરોમાંનું એક છે.<ref>"[http://lungaction.org/reports/sota05_analysis4.html સ્ટેટ ઓફ ધ એર 2005, રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક અવલોકન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080519184221/http://lungaction.org/reports/sota05_analysis4.html |date=2008-05-19 }}", ''અમેરિકન લંગ એસોસિએશન'' , 2005-03-25. 2006-02-17 પર સુધારેલ.</ref> જમીન સ્તરે ઓઝોન કે [[ધુમ્મસ]] હ્યુસ્ટનની હવાની સામાન્ય સમસ્યા છે, જેને અમેરિકન લંગ એસોસિએશને મેટ્રોપોલિટન એરિયાના ઓઝોન સ્તરને વર્ષ 2006માં અમેરિકાનું છઠ્ઠું સૌથી ખરાબ સ્તર ગણાવ્યું હતું.<ref>"[http://lungaction.org/reports/sota06_cities.html#table2b સ્ટેટ ઓફ ધ એર 2006, સૌથી વધુ ઓઝોન પ્રદૂષિત શહેરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511153031/http://lungaction.org/reports/sota06_cities.html#table2b |date=2009-05-11 }}", ''અમેરિકન લંગ એસોસિએશન'' . 2006-04-02 પર સુધારેલ.</ref> શિપ ચેનલને સમાંતર સ્થિત ઉદ્યોગો શહેરની હવાના પ્રદૂષણનું મુખ્ય કારણ છે.<ref>"[http://www.cleanhouston.org/air/index.htm સમરી ઓફ ઇશ્યૂસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080609115334/http://www.cleanhouston.org/air/index.htm |date=2008-06-09 }}", ''સિટિઝન્સ લીગ ફોર એન્વાર્યન્મેન્ટલ એક્શન નાવ'' , 2004-08-01. 2006-02-17 પર સુધારેલ.</ref> {{Houston weatherbox}} === શહેરી વિસ્તાર === {{Further|[[Geographic areas of Houston]]|[[List of Houston neighborhoods]]}} હ્યુસ્ટન પ્રતિનિધિત્વના [[વોર્ડ]] સીસ્ટમ હેઠળ 1837માં રચાયું હતું. વોર્ડનો હોદ્દો હાલના નવ હ્યુસ્ટન સિટી કાઉન્સિલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સના પુરાગામી છે. હ્યુસ્ટનમાં સ્થળો સામાન્ય રીતે [[ઇન્ટરસ્ટેટ 610 લૂપ]]ની અંદર કે બહાર તરીકે વર્ગીકૃત થયેલા છે. [[સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] અને અનેક રહેણાંક પડોશી વિસ્તારો બીજા વિશ્વયુદ્ધ પહેલાના છે. તાજેતરમાં આ લૂપની અંદર ઊંચી ગીચતા ધરાવતા રહેણાંક વિસ્તારો વિકસ્યા છે. શહેરના કેન્દ્રથી બહુ દૂરના વિસ્તારો, ઉપનગરો અને એન્ક્લેવ લૂપની બહાર સ્થિત છે. શહેરને ઘેરતો [[બેલ્ટવે 8]] એક અન્ય {{convert|5|mi|km|abbr=off}} દૂરનો વિસ્તાર છે. {{wide image|Houston_Cityscape.jpg|1500px|<center>[[Uptown Houston|Uptown]] (foreground) and [[Downtown Houston|Downtown]] (background)}} [[ચિત્ર:Houston from Freeway.jpg|thumb|right|250px|હાઇવે આઇ-45 પરથી હ્યુસ્ટન શહેરનો મધ્ય ભાગ]] હ્યુસ્ટન ઔપચારિક [[ઝોનિંગ]] નિયમનો વિના અમેરિકાનું સૌથી મોટું શહેર હોવા છતાં તે અન્ય [[સન બેલ્ટ]] શહેરોની જેમ વિકસ્યું છે, કારણ કે શહેરની જમીનમાં નિયમનોનો ઉપયોગ થાય છે અને [[કાયદાકીય કરાર]] એકસમાન ભૂમિકા ભજવે છે.<ref name="nytzoning">{{cite news | title = FOCUS: Houston; A Fresh Approach To Zoning | work = New York Times | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.nytimes.com/1986/08/17/realestate/focus-houston-a-fresh-approach-to-zoning.html?sec=&spon=&pagewanted=print | first=Robert | last=Reinhold }}</ref><ref name="nozoning">{{Cite web | title = Zoning Without Zoning | work = planetizen.com | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.planetizen.com/node/109 }}</ref> એક પરિવારના ઘરો અને જરૂરિયાતો માટે ફરજિયાત લોટ સાઇઝ સહિત નિયમનો છે, જે ભાડૂઆતો અને ગ્રાહકોને પાર્કિંગ સુવિધા આપે છે. આ પ્રકારના નિયંત્રણોનું મિશ્ર પરિણામ આવ્યું છે. છતાં કેટલાંકો લોકો <ref name="nozoning"/>આ નીતિઓમાં શહેરની ઓછી ગીચતા, [[શહેરી જૂથ]] અને [[પદયાત્રીઓની અનુકૂળતા]]ની ઊણપ હોવાના આરોપ મૂકે છે. શહેરની જમીનનો ઉપયોગ પણ વાજબી મકાનના ઘરોનું મોટા પાયે નિર્માણ કરવામાં થાય છે, જેના પગલે શહેર [[વર્ષ 2008ની રિયલ એસ્ટેટ કટોકટી]]ની ખરાબ અસરમાંથી બાકાત રહી શક્યું છે.<ref>{{Cite web|title = Lack of zoning has paid off for Houston|work=chron.com, Houston Chronicle|date= 2008-05-27|access-date= 2009-03-27|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/business/steffy/5804649.html}}</ref> શહેરમાં વર્ષ 2008માં 42,697 બિલ્ડિંગ પરમિટ્સ ઇશ્યૂ થઈ હતી અને બિલ્ડર મેગેઝિન મુજબ, વર્ષ 2009માટે સારા હાઉસિંગ બજારોની યાદીમાં ટોચનું સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref>{{Cite web | title = The Healthiest Housing Markets for 2009 - Local Markets, Construction, Home Priceses | work = Builder Magazine | date = 2009-02-27 | access-date = 2009-03-04 | url = http://www.builderonline.com/local-markets/the-healthiest-housing-markets-for-2009.aspx?page=15 | archive-date = 2009-02-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090222175955/http://www.builderonline.com/local-markets/the-healthiest-housing-markets-for-2009.aspx?page=15 | url-status = dead }}</ref> જિલ્લામાં 1948, 1962 અને 1993માં જમીનનો રહેણાંક અને વ્યાવસાયિક એમ જુદો જુદો ઉપયોગ કરવાના પ્રયાસોને મતદારોએ ફગાવી દીધા હતા. તેના પરિણામે શહેરના રોજગારીના કેન્દ્ર તરીકે એક સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટને બદલે શહેરમાં જુદાં જુદાં જિલ્લા વિકસ્યાં છે, જેમાં [[અપટાઉન]], [[ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]], [[મિડટાઉન]], [[ગ્રીનવે પ્લાઝા]], [[એનર્જી કોરિડોર]], [[વેસ્ટચેઝ]] અને [[ગ્રીન્સપોઇન્ટ]] સામેલ છે. == સરકાર અને રાજકારણ == {{Main|Politics of Houston}} [[ચિત્ર:HoustonCityHall DANIEL2986.jpg|thumb|right|હ્યુસ્ટન સિટી હોલ]] હ્યુસ્ટન [[મ્યુનિસિપલ શાસન]]નું [[મજબૂત મેયરલ]] સ્વરૂપ ધરાવે છે.<ref name="home rule">{{Cite web | title = Office of the Controller, City of Houston |work = Summary of Significant Accounting Policies | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.houstontx.gov/controller/cafr/cafr2.html}}</ref> હ્યુસ્ટન [[સ્વશાસિત]] શહેર છે અને ટેક્સાસ રાજ્યની તમામ મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીઓ [[બિનપક્ષપાતી]] રીતે યોજાય છે.<ref name="home rule"/><ref>{{Cite web | title = Local Government in Texas: Cities, Towns, Counties, and Special Districts | work = Politics in America, Sixth Edition | author = Thomas R. Dye | access-date = 2009-03-27 | url = http://wps.prenhall.com/hss_dye_politics_6/27/7116/1821883.cw/index.html | archive-date = 2009-05-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090506115644/http://wps.prenhall.com/hss_dye_politics_6/27/7116/1821883.cw/index.html | url-status = dead }}</ref> શહેરના સત્તાવાર અધિકારીઓ [[મેયર]], શહેર [[નિયામક]] અને [[શહેર પરિષદ]]ના 14 સભ્યો છે.<ref name="Houston City Council">{{Cite web | title = City Council | work = City of Houston eGovernment Center | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.houstontx.gov/council/index.html}}</ref> હ્યુસ્ટનના મેયર [[અનિસ પાર્કર]] છે, જેઓ [[તટસ્થ]] બેલોટ પદ્ધતિથી ચૂંટાયેલા [[ડેમોક્રેટ]] મેયર છે અને તેઓ જાન્યુઆરી, 2010 સુધી પહેલી ટર્મ પર હતા.<ref name="Houston Mayor's Office"/> હ્યુસ્ટનના મેયર શહેરના મુખ્ય વહીવટકર્તા, કાર્યકારી અધિકારી અને સત્તાવાર પ્રતિનિધિ તરીકે ફરજ બજાવે છે અને તેઓ શહેરના સામાન્ય વ્યવસ્થાપન માટે જવાબદાર છે તથા તમામ કાયદા અને [[વટહુકમો]]નું પાલન થાય તેનું ધ્યાન રાખે છે.<ref name="Houston Mayor's Office">{{Cite web | title = Mayor's Office | work = City of Houston eGovernment Center | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.houstontx.gov/mayor/index.html}}</ref> હ્યુસ્ટનમાં 1991માં લેવાયેલા [[જનમત]]ના પરિણામે [[મેયર]]ની ચૂંટણી બે વર્ષ માટે થાય છે અને તે સતત ત્રણ વખત ચૂંટાઈ શકે છે. શહેર પરિષદ નવ જિલ્લા આધારિત છે અને અમેરિકન જસ્ટિસ ડીપાર્ટમેન્ટના કાયદેસર આદેશ આધારિત પાંચ મુક્ત સ્થિતિ ધરાવે છે. આ દેશનો અમલ 1979માં થયો હતો.<ref>{{cite news | title = Strong Currents of Change | work = TIME Magazine | date = 1979-11-19 | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948775,00.html | archive-date = 2011-01-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110121145341/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948775,00.html | url-status = dead }}</ref> મોટા ભાગે પરિષદના સભ્યો સંપૂર્ણ શહેરનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.<ref name="Houston City Council"/> શહેરની સનદ હેઠળ શહેરની વસ્તી 21 લાખ કરતાં વધી જાય તો હાલ નવ સભ્યોની શહેર જિલ્લા પરિષદનું વિસ્તરણ થઈ જશે અને તેમાં વધારાની બે શહેર જિલ્લા પરિષદ ઉમેરાશે.<ref>{{Cite web | title = City Council may grow by two seats, Houston Chronicle | author = Matt Stiles | work = chron.com | date = 2006-08-10 | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4168311}}</ref> શહેર [[નિયામક]] મેયર અને પરિષદથી સ્વતંત્ર રીતે ચૂંટાયા છે. નિયામકની ફરજ ઉપલબ્ધ ભંડોળમાંથી વહેંચણીની પ્રક્રિયા અગાઉ તેને પ્રમાણિત કરવાની છે. શહેરનું [[નાણાકીય વર્ષ]] પહેલી જુલાઈથી શરૂ થાય છે અને 30 જૂનના રોજ તેનો અંત આવે છે. [[રોનાલ્ડ ગ્રીન]] શહેરના નિયામક છે, જેમની પહેલી ટર્મ જાન્યુઆરી, 2010 સુધી છે. હ્યુસ્ટન રાજકીય રીતે વિભાજીત શહેર ગણાય છે, જ્યાં સત્તાનું સંતુલન અવારનવાર [[રીપબ્લકન્સ]] અને [[ડેમોક્રેટ્સ]] વચ્ચે ફરતું રહ્યું છે. શહેરના મોટા ભાગના સમૃદ્ધ વિસ્તારો રીપબ્લિકન્સને મત આપે છે જ્યારે શહેરના મધ્યમ વર્ગ અને લઘુમતી સમદાયના વિસ્તાર ડેમોક્રેટને મત આપે છે. 2005ના હ્યુસ્ટન વિસ્તારના સરવે મુજબ, હેરિસ કાઉન્ટીમાં 68 ટકા બિનહિસ્પેનિક્સ ગોરા [[રીપબ્લિકન્સ]] જાહેર થયા હતા જ્યારે 89 ટકા બિનહિસ્પેનિક્સ અશ્વેત લોકોએ [[ડેમોક્રેટ્સ]]ની તરફેણ કરી હતી. આ વિસ્તારમાં લગભગ 62 ટકા હિસ્પેનિક્સ (કોઈ પણ જાતિના) ડેમોક્રેટ જાહેર થયા છે અથવા ડેમોક્રેટ્સની તરફેણ કરે છે.<ref name="Houston Area Survey 1982–2005">ક્લેઇનબર્ગ, સ્ટીફન. [http://cohesion.rice.edu/CentersAndInst/HAS/emplibrary/REPORT-2005.pdf હ્યુસ્ટન વિસ્તાર સરવે, 1982–2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203174916/http://cohesion.rice.edu/CentersAndInst/HAS/emplibrary/REPORT-2005.pdf |date=2007-02-03 }}, પેજ 40.</ref> ટેક્સાસમાં આ શહેર સૌથી વધુ રાજકીય વૈવિધ્ય ધરાવતા શહેર તરીકે જાણીતું છે. ટેક્સાસ સર્વસંમતિથી કન્ઝર્વેટિવ તરીકે જાણીતું છે.<ref name="Houston Area Survey 1982–2005"/> તેના પરિણામે શહેર રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓમાં વારંવાર સ્પર્ધાત્મક વિસ્તાર બની જાય છે.<ref name="Houston Area Survey 1982–2005"/> == અર્થતંત્ર == {{Main|Economy of Houston}} {{Further|[[List of companies in Houston]]}} {| class="wikitable" style="float:right;font-size:75%;text-align:center;margin:1em" |- | colspan="6" style="background:#9BDDFF"|'''શ્રેષ્ઠ 24''ફોર્ચ્યુન'' 500 કંપનીઓ''' <br />''' હ્યુસ્ટનમાં 2010માં''' <br />''સાથે ટેક્સાસ અને યુ.એસ. ranks'' |- style="background:#ccc" | | '''ટેક્સાસ''' | | style="background:#ccc"|'''Corporation''' | | style="background:#ccc"|'''યુએસ (US)''' |- | 2 | | style="background:#afa"|[[કોનોકોફીલિપ્સ]] | | 6 |- | 6 | | style="background:#afa"|[[મેરેથોન]] | | 41 |- | 7 | | | [[સીસ્કો]] | | 55 |- | 8 | | style="background:#afa"|[[એન્ટરપ્રાઇઝ જીપી હોલ્ડીંગ્સ]] | | 92 |- | 12 | | style="background:#afa"|[[પ્લેઇન્સ ઓલ અમેરિકન પાઇપલાઇન]] | | 128 |- | 16 | | style="background:#afa"|[[હેલિબર્ટન]] | | 158 |- | 18 | | style="background:#afa"|[[નેશનલ ઓઈલવેલ વાર્કો]] | | 182 |- | 19 | | [[કોન્ટીનેન્ટલ એઇરલાઇન્સ]] | | 183 |- | 20 | | | [[કેબીઆર]] | | 193 |- | 21 | | [[વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ પાઇપલાઇન]] | | 196 |- | 25 | | style="background:#afa"|[[બેકર હ્યુઈસ]] | | 243 |- | 31 | | style="background:#afa"|[[અપાચે]] | | 271 |- | 32 | | style="background:#afa"|[[સેન્ટર પોઈન્ટ એનર્જી]] | | 275 |- | 33 | | style="background:#afa"|[[સ્મિથ ઇન્ટરનેશનલ]] | | 277 |- | 35 | | style="background:#afa"|[[કાઇન્ડર મોર્ગન]] | | 315 |- | 39 | | style="background:#afa"|[[કાલ્પાઇન]] | | 338 |- | 41 | | style="background:#afa"|[[એન્બ્રીજ એનર્જી પાર્ટનર્સ]] | | 364 |- | 45 | | style="background:#afa"|[[કેમેરૂન ઇન્ટરનેશનલ]] | | 399 |- | 49 | | style="background:#afa"|[[ઈઓજી રીસોર્સીસ]] | | 434 |- | 50 | | style="background:#afa"|[[સ્પેક્ટ્રા એનર્જી]] | | 437 |- | 51 | | style="background:#afa"|[[એલ પાસો એનર્જી]] | | 447 |- | 52 | | | [[ગ્રુપ 1 ઓટોમોટિવ]] | | 457 |- | 53 | | style="background:#afa"|[[એફએમસી ટેક્નોલોજી]] | | 467 |- | 56 | | style="background:#afa"|[[ફ્રન્ટીયર ઓઇલ]] | | 488 |- | colspan="6" style="background:#ccc"|'''''નોંધ'' ''' |- | colspan="6"|''વર્ષના અંત પહેલાની વાર્ષિક આવક,એપ્રિલ 2010'' |- | colspan="6" style="background:#afa"|''ઊર્જા અને તેલ <small>(19 કંપનીઓ)</small>'' |- | colspan="6"| '''સ્રોત:''' ''[[ફોર્ચ્યુન]]'' <ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html ''ફોર્ચ્યુન'' 500 વેબસાઇટ (રાજ્યઃ ટેક્સાસ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807051708/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |date=2010-08-07 }} પાંચ જૂન, 2010 પર સુધારેલ.</ref> |} [[ચિત્ર:Houston Ship Channel Barbours Cut.jpg|thumb|left|હ્યુસ્ટન શિપ ચેનલ]] હ્યુસ્ટન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેના ઊર્જા ઉદ્યોગ માટે જાણીતું છે, ખાસ કરીને ઓઇલ અને કુદરતી વાયુ ઉદ્યોગ માટે. સાથેસાથે આ શહેર [[બાયોમેડિકલ]] ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને એરોનોટિક્સ ઉદ્યોગ માટે પ્રસિદ્ધ છે. [[પવન]] અને [[સૌર]] ઊર્જા જેવા [[અક્ષય ઊર્જા]]ના સ્રોતો પણ હ્યુસ્ટનમાં લોકપ્રિય આર્થિક આધારસ્તંભ બન્યાં છે.<ref>{{Cite web | title = Alternative Energy in the Houston Region | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-01-09 | url = http://www.houston.org/pdf/16BW035.pdf | format = PDF | archive-date = 2011-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110628222345/http://www.houston.org/pdf/16BW035.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Alternative Energy in the Houston Region | work = Greater Houston Convention and Visitors Bureau | access-date = 2009-04-20 | url = http://www.visithoustontexas.com/visitors/green/Alternative_Energy_Industry_in_Houston }}</ref> જહાજ ચેનલ અને જળપરિવહન ઉદ્યોગ પણ હ્યુસ્ટનના અર્થતંત્રમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. આ મજબૂતાઈના કારણે હ્યુસ્ટનને ગ્લોબલાઇઝેશન એન્ડ [[વર્લ્ડ સિટીઝ]] સ્ટડી ગ્રૂપ એન્ડ નેટવર્ક દ્વારા બીટા વર્લ્ડ સિટી તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે.<ref name="lboro.ac.uk"/> વિશ્વમાં ઊર્જા ઉદ્યોગમાં રાજધાની ગણાતા હ્યુસ્ટનમાં છમાંથી પાંચ [[સૌથી મુખ્ય ઊર્જા]] કંપનીઓ આ શહેરમાં મોટી કામગીરી ધરાવે છે ([[કોનોકોફિલિપ્સ]]નું આંતરરાષ્ટ્રીય વડુંમથક, [[એક્સોન-મોબિલ]]ની અમેરિકન કામગીરીનું વડુંમથક, [[શેલ ઓઇલ]] (લંડન અને ધ હેગ, નેધરલેન્ડ્સમાં સ્થિત રોયલ ડચ શેલની અમેરિકન પેટાકંપની) અને [[બીપી]] જેવા આતંરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓનું અમેરિકન વડુંમથક. બીપીનું આંતરરાષ્ટ્રીય વડુંમથક ઇંગ્લેન્ડમાં લંડનમાં છે.)<ref>{{Cite web | title = Houston 1998: Overview | work = World Energy Council | access-date = 2009-07-10 | url = http://www.worldenergy.org/news__events/world_energy_congress/houston_1998/340.asp | archive-date = 2009-08-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090817213751/http://www.worldenergy.org/news__events/world_energy_congress/houston_1998/340.asp | url-status = dead }}</ref> ખાસ કરીને [[રોયલ ડચ શેલ]]ની અમેરિકન માન્યતા ધરાવતી શેલ ઓઇલ કંપનીનું વડુંમથક [[વન શેલ પ્લાઝા]] પર સ્થિત છે. [[એક્સોનમોબિલ]]એ [[ટેક્સાસના ઇર્વિંગ]]માં તેનું નાનું, વૈશ્વિક વડુંમથક જાળવી રાખ્યું છે જ્યારે તેનું [[અપસ્ટ્રીમ]] અને રસાયણ ડિવિઝન તથા મોટા ભાગનું ઓપરેશનલ ડિવિઝન હ્યુસ્ટનમાં સ્થિત છે. [[શેવરોન]] હ્યુસ્ટનમાં ઓફિસો ધરાવે છે અને એનરોનનું વડુંમથક બનાવવાના આશય સાથે 40 માળકની એક બિલ્ડિંગ એક્વાયર કરી છે.<ref>{{Cite web | title = Chevron Picks Former Enron Building for Consolidation Site | work = allbusiness.com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.allbusiness.com/operations/facilities-commercial-real-estate/4408803-1.html | archive-date = 2010-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100109235101/http://www.allbusiness.com/operations/facilities-commercial-real-estate/4408803-1.html | url-status = dead }}</ref> કંપનીની શેવરોન પાઇપ લાઇન કંપનીનું વડુંમથક હ્યુસ્ટનમાં સ્થિત છે અને દર વર્ષે વધુ વિભાગો હ્યુસ્ટનમાં સ્થળાંતરિત થઈ રહ્યાં છે.<ref>{{Cite web | title = Chevron Pipe Line Company | work = chevron-pipeline.com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.chevron-pipeline.com/ | archive-date = 2012-04-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120419132955/http://www.chevron-pipeline.com/ | url-status = dead }}</ref> હ્યુસ્ટન [[મેરેથોન ઓઇલ કોર્પોરેશન]], [[શ્લુમબર્જર]], [[હેલિબર્ટન]], [[અપાચે કોર્પોરેશન]] અને [[સિટગો]] અને [[હોરિઝોન વિન્ડ એનર્જી]] જેવી [[વૈકલ્પિક ઊર્જા]] કંપનીઓનું વડુંમથક છે.<ref>{{Cite web | title = Welcome to Horizon Wind Energy | access-date = 2009-01-09 | url = http://www.horizonwind.com/company/about.aspx | archive-date = 2009-01-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090101035001/http://www.horizonwind.com/company/about.aspx | url-status = dead }}</ref> [[ઓઇલફિલ્ડ]]ની સાધનસામગ્રી બનાવવા માટે [[બૃહદ હ્યુસ્ટન]] અગ્રણી કેન્દ્ર છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/16BW010.pdf Energy Industry Overview]|24.8&nbsp;KB}}",''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> [[પેટ્રોકેમિકલ]] સંકુલ તરીકે હ્યુસ્ટનની સફળતા તેની વ્યસ્ત માનવનિર્મિત જહાજ ચેનલ, [[હ્યુસ્ટન બંદર]]ને આભારી છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.portofhouston.com/pdf/pubaffairs/POHA-firsts.pdf Port of Houston Firsts]|18.2&nbsp;KB}}", ''હ્યુસ્ટન બંદર સત્તામંડળ'' , 2007-05-15. 2007-05-27 પર સુધારેલ.</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યમાં અમેરિકામાં આ બંદર અગ્રણી ગણાય છે અને આ દ્રષ્ટિએ દુનિયાનું 10મું સૌથી મોટું બંદર છે.<ref name="port ranking"/><ref>"[http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html સામાન્ય માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509141210/http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html |date=2008-05-09 }}", હ્યુસ્ટન બંદર સત્તામંડળ, 2007-05-15. 2007-05-27 પર સુધારેલ.</ref> દુનિયામાં મોટા ભાગના સ્થળે [[ઓઇલ]] અને [[ગેસોલિન]]ની ઊંચી કિંમત અર્થતંત્ર માટે નુકસાનકારક હોય છે જ્યારે હ્યુસ્ટન માટે આ બાબત ફાયદાકારક છે, કારણ કે અહીંના મોટા ભાગના રહેવાસીઓ ઊર્જા ઉદ્યોગમાંથી રોજગારી મેળવે છે.<ref>{{cite news | last = Bustillo | first = Miguel | title = Houston is Feeling Energized | work = Los Angeles Times | date = 2006-12-28 | url = http://www.latimes.com/news/nationworld/columnone/la-na-houston28dec28,1,6780480.story?page=1&coll=la-headlines-columnone | access-date = 2007-02-06}}</ref> હ્યુસ્ટન-સુગર લેન્ડ-બેટાઉન એમએસએનો કુલ વિસ્તાર ઉત્પાદન (જીએપી) વર્ષ 2008માં 440.4 અબજ ડોલર હતું, <ref name="jlrfel">"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/02CW001.pdf Houston Area Profile]|55.5&nbsp;KB}}", ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> જે બેલ્જિયમ, મલેશિયા, વેનેઝુએલા કે સ્વીડનના કુલ સ્વદેશી ઉત્પાદન (જીડીપી) કરતાં થોડું વધારે હતું. અમેરિકા સિવાય જગતના ફક્ત 21 રાષ્ટ્રનું [[કુલ સ્વદેશી ઉત્પાદન]] હ્યુસ્ટનના પ્રાદેશિક કુલ વિસ્તાર ઉત્પાદન કરતાં વધારે છે.<ref name="jlrfel"/> વર્ષ 2007 માટે હ્યુસ્ટનના એમએસએનું કુલ વિસ્તાર ઉત્પાદન અંદાજે 416.6 અબજ ડોલર હતું જે વર્ષ 2006 કરતાં 13.8 ટકા વધારે હતું. [[માઇનિંગ]], જેમાં હ્યુસ્ટન ઓઇલ અને ગેસના ઉત્પાદન અને ઉત્ખન્નમાં સંપૂર્ણ હિસ્સો ધરાવે છે, હ્યુસ્ટનની જીએપીમાં 26.3 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જેમાં ઊર્જાની ઊંચી કિંમતના કારણે વધારો અને વૈશ્વિક સ્તરે ઓઇલ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વધારો થતાં ઘટાડો થાય છે. ત્યારબાદ [[ઇજનેરી]] સેવાઓ, આરોગ્ય સેવાઓ અને [[ઉત્પાદન]] ક્ષેત્રનો દબદબો છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/15AW001.pdf Gross Area Product by Industry]|28.3&nbsp;KB}}", ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> [[ચિત્ર:Houstonecon.jpg|thumb|left|260px|city-data.com<ref>[172]</ref> પરથી માહિતી]] [[અમેરિકન બ્યૂરો ઓફ લેબર સ્ટેટેસ્ટિક્સ]]ના રોજગારીના આંકડા મુજબ, નવેમ્બર, 2007થી નવેમ્બર 2008 દરમિયાન હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં [[ખાનગી ક્ષેત્ર]]માં 42,000 રોજગારીનો ઉમેરો થયો હતો અને દેશના વિવિધ શહેરોમાં ખાનગી ક્ષેત્રમાં સૌથી વધુ રોજગારીનું સર્જન હ્યુસ્ટનમાં થયું હતું.<ref>{{Cite web | title = Houston, Dallas set employment pace for November | work = Houston Business Journal | date = 2009-01-06 | access-date = 2009-03-04 | url = http://houston.bizjournals.com/houston/stories/2009/01/05/daily16.html }}</ref> એપ્રિલ, 2008માં શહેરમાં બેરોજગારીનો દર 3.8 ટકા હતું, જે છેલ્લાં આઠ વર્ષમાં સૌથી નીચો હતો જ્યારે આ ગાળામાં રોજગારીની વૃદ્ધિનો દર 2.8 ટકા હતો.<ref>{{Cite web | title = Are You in the Best City for Your Job?, BusinessWeek | work = businessweek.com | author = Prashant Gopal | date = 2008-06-12 | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.businessweek.com/lifestyle/content/jun2008/bw20080612_882775.htm?campaign_id=rss_topStories }}</ref> વર્ષ 2006માં ''[[ફોર્બ્સ]]'' મેગેઝિન દ્વારા ``બેસ્ટ પ્લેસ ફોર બિઝનેસ એન્ડ કેરિયર્સ` (વેપાર-ધંધા અને કારકિર્દી માટે શ્રેષ્ઠ સ્થળ)ની કેટેગરીમાં હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારે ટેક્સામાં ટોચનું અને અમેરિકામાં ત્રીજું સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref>બાદેનહાઉસેન, કર્ટ. "[https://web.archive.org/web/20120513150053/http://www.forbes.com/2006/05/03/06bestplaces_best-places-for-business_land.html વેપાર અને કારકિર્દી માટે શ્રેષ્ઠ સ્થળો 2006]", ''ફોર્બ્સ'' , 2006-05-04. 2006-12-15 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટનમાં વિદેશી સરકારોએ 89 કોન્સ્યુલર ઓફિસ સ્થાપી છે. અહીં 40 વિદેશી સરકારો [[વેપાર]] અને વ્યાવસાયિક ઓફિસ ધરાવે છે અને 23 વિદેશી ચેમ્બર્સ ઓફ કોમર્સ અને વેપારી સંગઠનો સક્રિય છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/18AW001.pdf Houston Foreign Consulate Representation]|30.2&nbsp;KB}}", ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં 25 વિદેશી બેન્કો 13 રાષ્ટ્રોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.<ref>{{Cite web | title = International Banks in the Houston Area | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-03-21 | url = http://www.houston.org/pdf/research/18HW010_001.pdf | format = PDF | archive-date = 2010-07-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100712001229/http://www.houston.org/pdf/research/18HW010_001.pdf | url-status = dead }}</ref> વર્ષ 2008માં [[કિપ્લિંજરના પર્સનલ ફાઇનાન્સ]] [[બેસ્ટ સિટીઝ ઓફ 2008]] પર હ્યુસ્ટનને ટોચનું સ્થાન મળ્યું હતું. આ યાદીમાં શહેરોને તેમની સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થા, રોજગારીની તકો, વાજબી જીવનધોરણ અને જીવનની ગુણવત્તાને આધારે સ્થાન આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web | title = 2008 Best Cities, Houston, Texas | author = Jane Bennett Clark | date = 2008-07-01 | work = Kiplinger.com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.kiplinger.com/features/archives/2008/05/2008-best-city-houston.html }}</ref> ''[[ફોર્બ્સ]]'' મેગેઝિનના જણાવ્યા મુજબ, છેલ્લાં 15 વર્ષથી સ્થાનિક ટેકનોલોજીકલ સંશોધનમાં હ્યુસ્ટને ચોથું સ્થાન મેળવ્યું છે.<ref>{{Cite web | title = Top 10 Up-And-Coming Tech Cities | work = forbes.com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.forbes.com/2008/03/10/columbus-milwaukee-houston-ent-tech-cx_wp_0310smallbizoutlooktechcity.html | archive-url = https://archive.today/20120918104604/http://www.forbes.com/2008/03/10/columbus-milwaukee-houston-ent-tech-cx_wp_0310smallbizoutlooktechcity.html | archive-date = 2012-09-18 | url-status = live }}</ref> તે જ વર્ષે શહેરને વાર્ષિક [[ફોર્ચ્યુન 500]] કંપનીઓના હેડક્વાર્ટરની યાદીમાં બીજું સ્થાન મળ્યું હતું, <ref name="Fortune 500">{{cite news | title = Fortune 500 2008: Cities | access-date = 2008-04-22 | url = http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2008/cities/ | work = CNN | archive-date = 2008-04-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080426073953/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2008/cities/ | url-status = dead }}</ref> ''[[ફોર્બ્સ]]'' ''બેસ્ટ સિટીઝ ફોર કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ્સ'' માં પહેલું <ref>{{Cite web | title = Best Cities For Recent College Grads | work = Forbes.com | date = 2008-06-28 | author = Andrew Egan | access-date = 2008-06-29 | url = http://www.forbes.com/2008/06/26/cities-grads-best-forbeslife-cx_ae_0626realestate.html }}</ref>અને ફોર્બ્સ લિસ્ટ ઓફ બેસ્ટ સિટીઝ ટૂ બાય એ હોમમાં ટોચનું સ્થાન મળ્યું હતું.<ref>{{Cite web | title = Best Cities To Buy A Home | work = Forbes,com | access-date = 2009-03-04 | url = http://www.forbes.com/2008/07/14/housing-buyers-list-forbeslife-cx_md_0714bestbuy.html }}</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == {{Main|Demographics of Houston}} {{USCensusPop | 1850=2396 | 1860=4845 | 1870=9332 | 1880=16513 | 1890=27557 | 1900=44633 | 1910=78800 | 1920=138276 | 1930=292352 | 1940=384514 | 1950=596163 | 1960=938219 | 1970=1232802 | 1980=1595138 | 1990=1630553 | 2000=1953631 | estimate=2257926 | estyear=2010 }} [[ચિત્ર:Houston International Festival.jpg|thumb|left|દર વર્ષે યોજાતો હ્યુસ્ટન વાર્ષિક આંતરરાષ્ટ્રીય તહેવારમાં વિવિધ સંસ્કૃતિના દર્શન થાય છે]] હ્યુસ્ટન is a [[multicultural]] શહેર, માં part because of its many academic સંસ્થાનો અને strong industries as well as being a major બંદર શહેર. હ્યુસ્ટન એક [[પચરંગી]] શહેર છે. શહેરમાં અનેક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને મજબૂત ઉદ્યોગ છે. તેમજ મુખ્ય પોર્ટ (બંદર) સિટી છે. શહેરમાં 90 જેટલી [[ભાષા]]ઓ બોલાય છે.<ref>"[http://www.houstontx.gov/abouthouston/houstonfacts.html હ્યુસ્ટનની માહિતી અને આંકડા]", ''હ્યુસ્ટન શહેર'' . 2006-12-15 પર સુધારેલ.</ref> ટેક્સાસમાંથી સેંકડો [[આપ્રવાસીઓના]] પ્રવાહના કારણે અમેરિકામાં હ્યુસ્ટન યુવા વસતી ધરાવતા શહેરોમાંનું એક છે.<ref>{{PDFlink|[http://www.ewgateway.org/pdffiles/library/wws/wws06.pdf The Strategic Assessment of the St. Louis Region, 5th edition]|4.35&nbsp;MB}}. ''ઇસ્ટ-વેસ્ટ ગેટવે કાઉન્સિલ ઓફ ગવર્મેન્ટ્સ.'' 2006. 2007-01-11 પર સુધારેલ. ''પીડીએફ ફાઇલમાં પેજ 25, પેજ 21 તરીકે લેબલ.'' </ref><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&amp;geo_id=16000US4835000&amp;_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&amp;_county=Houston&amp;_cityTown=Houston&amp;_state=04000US48 હ્યુસ્ટન શહેર, ટેક્સાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006050705/http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=16000US4835000&_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&_county=Houston&_cityTown=Houston&_state=04000US48 |date=2008-10-06 }}. 2005 અમેરિકન કમ્યુનિટી સરવે ડેટા પ્રોફાઇલ હાઇલાઇટ્સ, ''[[અમેરિકા વસ્તી ગણતરી બ્યૂરો]]'' . 2005. 2007-01-12 પર સુધારેલ.</ref><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US48&amp;-_box_head_nbr=R0101&amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=US-30&amp;-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&amp;-_sse=on અમેરિકા અને રાજ્યો આર0101.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006050717/http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-_box_head_nbr=R0101&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-format=US-30&-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&-_sse=on |date=2008-10-06 }}[http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US48&amp;-_box_head_nbr=R0101&amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=US-30&amp;-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&amp;-_sse=on કુલ વસ્તીની સરેરાશ ઉંમરઃ 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006050717/http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-_box_head_nbr=R0101&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-format=US-30&-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&-_sse=on |date=2008-10-06 }}. 2005 અમેરિકન કમ્યુનિટી સરવે, ''[[અમેરિકન સેન્સસ બ્યૂરો]]'' . 2005. 2007-01-12 પર સુધારેલ.</ref><ref>[http://www.dallasfed.org/research/pubs/fotexas/fotexas_petersen.html ધ ફેસ ઓફ ટેક્સાસ જોબ્સ, પીપલ, બિઝનેસ, ચેન્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212212513/http://www.dallasfed.org/research/pubs/fotexas/fotexas_petersen.html |date=2010-02-12 }}. ડી એન્ન પીટરસન અને લૈલા એસ્સાની, ''ફેડરલ રીઝર્વ બેન્ક ઓફ ડલ્લાસ'' . ઑકટોબર 2005. 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> અમેરિકામાં તે ત્રીજું મોટું [[હિસ્પેનિક]] અને [[મેક્સિકન]] વસ્તી ધરાવતું શહેર પણ છે. ટેક્સાસના કોઈ પણ શહેર કરતાં વધુ હિસ્પેનિક અમેરિકન આ શહેરમાં રહે છે.<ref>{{cite web| title = Census 2000 Paints Statistical Portrait of the Nation's Hispanic Population | work = U.S. Census | publisher = U.S. Census Bureau | date = 2001-05-10 | url = http://www.census.gov/Press-Release/www/2001/cb01-81.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> એક અંદાજ મુજબ, બૃહદ હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં ચાર લાખ [[ગેરકાયેદસર વસાહતીઓ]] રહે છે.<ref>{{cite news | last = Hegstrom | first = Edward | title = Shadows Cloaking Immigrants Prevent Accurate Count | work = Houston Chronicle | date = 2006-02-21 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/metropolitan/3500074.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> અમેરિકામાં [[ભારતીય]] અને [[પાકિસ્તાની]] સમૂહની સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા શહેરોમાં હ્યુસ્ટન સામેલ છે.<ref>{{Cite web | title = Media - Reaching a flourishing Asian-American market | work = chron.com, Houston Chronicle | author = Purva Patel | date = 2007-09-28 | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/headline/biz/5174213.html }}</ref> હ્યુસ્ટનની [[નાઇજીરિયન]] જાતિનો હિસ્સો શહેરની વસતીમાં બે ટકા કરતાં વધારે છે, જે અમેરિકામાં સૌથી વધારે છે.<ref>{{Cite web | title = Houston Strategies: Immigrant entrepreneurship in Houston | access-date = 2009-01-09 | url = http://houstonstrategies.blogspot.com/2007/02/immigrant-entrepreneurship-in-houston.html }}</ref><ref>{{Cite web | title = Houston Looking to Expand a "Natural" Relationship with Africa | access-date = 2009-01-09 | url = http://www.america.gov/st/washfile-english/2003/November/20031121162843yeroc9.750003e-02.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20090518193130/http://www.america.gov/st/washfile-english/2003/November/20031121162843yeroc9.750003e-02.html | archive-date = 2009-05-18 | url-status = dead }}</ref> [[અમેરિકન વસતીગણતરી બ્યૂરો]]એ 2006-2008માં [[અમેરિકન જાતિઓ પર એક સરવે]] હાથ ધર્યો હતો, જે મુજબ હ્યુસ્ટનની વસ્તીમાં [[ગોરા અમેરિકનો]]નો હિસ્સો 53.8 ટકા છે, જેમાંથી 27.9 ટકા બિનહિસ્પેનિક [[ગોરા]] છે. શહેરની વસતીમાં [[અશ્વેત]] કે [[આફ્રિકન અમેરિકનો]]નો હિસ્સો 24.1ટકા છે, જેમાંથી 23.8 ટકા લોકો બિનહિસ્પેનિક અશ્વેત લોકો છે. હ્યુસ્ટનની વસતીના 0.4 ટકા લોકો [[અમેરિકન ભારતીયો]] હતા, જેમાંથી 0.2 ટકા લોકો બિનહિસ્પેનિક હતાં. હ્યુસ્ટનની વસતીમાં 5.3 ટકા પ્રમાણ [[એશિયન અમેરિકનો]]નો હતો જ્યારે [[પેસિફિક આયલેન્ડર અમેરિકનો]]નો હિસ્સો 0.1 ટકા હતો. શહેરની વસતીમાં અન્ય કેટલીક જાતિઓનો હિસ્સો 15.2 ટકા હતો, જેમાંથી 0.2ટકા બિનહિસ્પેનિક હતાં. શહેરની વસ્તીમાં બેથી વધુ જાતિ ધરાવતા લોકોનું પ્રમાણ 1.1 ટકા હતું, જેમાંથી 0.6 ટકા લોકો બિનહિસ્પેનિક હતાં. શહેરની વસ્તીમાં હિસ્પેનિક કે લેટિનોસનું પ્રમાણ 41.9 ટકા હતું.<ref>http://factfinder.વસ્તી-ગણતરી.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US4835000&amp;-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;-_lang=en&amp;-_sse=on{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[વર્ષ 2000ની વસતી ગણતરી]] પ્રમાણે શહેરની કુલ વસતી 1,953,631 હતી અને [[વસતીની ગીચતા]] ચોરસ માઇલ (1,301.8/km²) દીઠ 3,371.7 હતી. જાતિઓની દ્રષ્ટિએ જોઇએ તો શહેરમાં 49.3 ટકા ગોરા, 25.3 ટકા આફ્રિકન અમેરિકન, 5.3 ટકા એશિયન, 0.4 ટકા અમેરિકન ભારતીય, 0.1 ટકા પેસિફિક આયલેન્ડર, 16.5 ટકા અન્ય કેટલીક જાતિના અને 3.1 ટકા લોકો બેથી વધુ જાતિના હતા. ઉપરાંત હિસ્પેનિક્સ અને લેટિઓન્સનું પ્રમાણ 37.4 ટકા હતું જ્યારે બિનહિસ્પેનિક ગોરાઓનું પ્રમાણ 30.8 ટકા હતું.<ref>{{Cite web | title = Houston city, Texas - DP-1. Profile of General Demographic Characteristics: 2000 | work = census.gov | access-date = 2009-07-10 | url = http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=16000US4835000&-qr_name=DEC_2000_SF1_U_DP1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_lang=en&-_sse=on | archive-date = 2020-02-12 | archive-url = https://archive.today/20200212043652/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=16000US4835000&-qr_name=DEC_2000_SF1_U_DP1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_lang=en&-_sse=on | url-status = dead }}</ref> શહેરમાં કુલ 717,945 કુટુંબ હતાં, જેમાં તેમની સાથે રહેતાં 18 વર્ષ કરતાં ઓછી ઉંમરના બાળકોનું પ્રમાણ 33.1 ટકા હતું જ્યારે 43.2 ટકા [[પરણિત યુગલો]] હતા જે સાથે રહેતાં હતા. 15.3 ટકા કુટુંબનું સંચાલન [[મહિલા]]ઓનું હાથમાં હતું અને તેમાં પતિથી સ્વતંત્રપણે રહેતી હતી તેમજ 36.3 ટકા લોકો પરિવાર વિનાના હતાં. તમામ ઘરબારમાં 29 ટકા વ્યક્તિગત છે અને 6.2 ટકા લોકો એકલા જીવે છે, જેઓ 65 કે તેથી વધારે વર્ષના છે. સરેરાશ ઘરબારનું કદ 2.67 લોકો હતા અને સરેરાશ પારિવારિક સભ્યો 3.39 હતી. વર્ષ 2009માં ઘરની સરેરાશ કિંમત $115,961 હતી.<ref>{{cite web |title=Houston Housing Trends and Values |url=http://houston.housealmanac.com/ |publisher=HouseAlmanac.com |access-date=2009-12-14 |archive-date=2009-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091129155923/http://houston.housealmanac.com/ |url-status=dead }}</ref> શહેરમાં કુલ વસ્તીમાં 27.5 ટકા લોકો 18 કરતાં ઓછી વયના હતા, 11.2 ટકા લોકોની વય 18થી 24 છે, 33.8 ટકા 25થી 44 લોકો છે, 19.1 ટકા લોકો 45થી 64 વર્ષના છે જ્યારે 8.4 ટકા લોકોની વય 65 કે તેથી વધારે વર્ષ છે. સરેરાશ વય 31 વર્ષ હતી. અહીં દર 100 મહિલા પર પુરુષોની સંખ્યા 99.7 હતી. અહીં 18 કે તેથી વધારે વર્ષની દર 100 મહિલાઓ પર પુરુષોની સંખ્યા 99.7 હતી. શહેરમાં દરેક ઘરના મોભીની સરેરાશ આવક $36,616 હતી અને પરિવારની સરેરાશ આવક $40,443 હતી. પુરુષોની સરેરાશ આવક $32,084 હતી જ્યારે મહિલાઓની સરેરાશ આવક $27,371 હતી. શહેરની [[માથાદીઠ આવક]] $20,101. હતી. વસ્તીનો 19 ટકા હિસ્સો અને 16 ટકા પરિવારો [[ગરીબી રેખા]] નીચે જીવતાં હતાં. કુલ વસ્તીમાંથી 18 વર્ષથી ઓછી વયના 26.1 ટકા લોકો અને 65 કરતાં ઓછી વયના 14.3 ટકા લોકો ગરીબી રેખા નીચે જીવતાં હતાં. હ્યુસ્ટનમાં [[એશિયા]]માંથી સ્થળાંતર કરીને ગયેલા લોકોની સંખ્યામાં મોટી છે, જે ટેક્સાસમાં સૌથી વધુ [[વિયેતનામીઝ અમેરિકન]] ધરાવે છે. આ દ્રષ્ટિએ તે અમેરિકામાં ત્રીજું સૌથી મોટું શહેર છે અને વર્ષ 2007માં 30,000 લોકો છે. શહેરના કેટલાંક વિસ્તારોમાં વિયેતનામીઝ અને [[ચાઇનીઝ]] સંકેત સાથેની શેરીઓ સાથે [[વિયેતનામીઝ]] અને ચાઇનીઝ નિવાસીઓની વસ્તી મોટા પાયે છે. આ શેરના સંકેત [[અંગ્રેજી]]માં પણ છે. હ્યુસ્ટનમાં બે [[ચાઇનાટાઉન]] છે, જેમાં મૂળ ડાઉનટાઉનમાં છે અને તાજેતરમાં શહેરની દક્ષિણપશ્ચિમે એક ઉત્તર બેલારી બાઉલેવાર્ડમાં શરૂ થયું છે.<ref>{{cite news | last = Chen | first = Edward C.M. | coauthors = Von Der Mehden, Fred R. | title = History of Houston's Chinatown | work = Chinatownconnection.com | year = 2005 | url = http://www.chinatownconnection.com/houston_chinatown_history.htm | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2007-02-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070203124315/http://www.chinatownconnection.com/houston_chinatown_history.htm | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | title = Houston Chinatown Area Map | work = Chinatownconnection.com | year = 2005 | url = http://www.chinatownconnection.com/houston-chinatown-map.htm | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2007-02-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070203024840/http://www.chinatownconnection.com/houston-chinatown-map.htm | url-status = dead }}</ref> શહેરના [[મિડટાઉન]]માં [[નાનું સાઇગોન]] છે અને હ્યુસ્ટનમાં ચાઇનટાઉનના દક્ષિણપશ્ચિમ વિસ્તારમાં વિયેતનામીઝ વેપારીઓ છે.<ref>{{cite news | title = City Adopts "Little Saigon" | work = Houston Business Journal | date = 2004-05-07 | url = http://www.bizjournals.com/houston/stories/2004/05/10/tidbits1.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> હિલક્રોફ્ટની સાથે અસ્તિત્વ ધરાવતા "હાર્વિન ડિસ્ટ્રિક્ટ"ને "[[નાનું ભારત]]" ગણવામાં આવે છે.<ref>"[http://www.chron.com/disp/story.mpl/business/5546748.html હ્યુસ્ટનના ઉપનગરોમાં દક્ષિણ એશિયાના વેપારી સાહસો]", હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ, 16ફેબ્રુઆરી, 2008.</ref> હ્યુસ્ટનમાં મોટા પ્રમાણમાં [[ગે સમુદાય]] વસે છે, જે મુખ્યત્વે [[નીયરટાઉન]] અને [[હ્યુસ્ટન હાઇટ્સ]]ની આજુબાજુ કેન્દ્રીત થયો છે. એક અંદાજ મુજબ, અમેરિકામાં લેસ્બિયન, ગે અને બાયસેક્સુઅલ વ્યક્તિઓનો બારમો ભાગ હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં છે.<ref>જેરી જે ગેટ્સ{{PDFlink|[http://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/SameSexCouplesandGLBpopACS.pdf Same-sex Couples and the Gay, Lesbian, Bisexual Population: New Estimates from the American Community Survey]|2.07&nbsp;MB}}. વિલિયમ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓન સેક્સ્યુઅલ ઓરિએન્ટેશન લો એન્ડ પબ્લિક પોલિસી, યુસીએલએ સ્કૂલ ઓફ લો ઓક્ટોબર, 2006. 20 એપ્રિલ, 2007 પર સુધારેલ.</ref> વર્ષ 2009માં [[અનિસ પાર્કર]]ની ચૂંટણી સાથે હ્યુસ્ટન [[જાહેર ગે]] મેયર ધરાવતું અમેરિકાનું [[સૌથી મોટું શહેર]] બની ગયું છે.<ref> {{cite news| url=http://www.nytimes.com/2009/12/13/us/politics/13houston.html | work=The New York Times | title=Houston Is Largest City to Elect Openly Gay Mayor | first=James C. | last=McKinley Jr | date=December 13, 2009 | access-date= May 23, 2010}}</ref> મેન્સ ફિટનેસ મેગેઝિન દ્વારા હાથ ધરાયેલા સરવે મુજબ, અમેરિકામાં "સૌથી વધુ મેદસ્વી ધરાવતા શહેરો"માં હ્યુસ્ટન લગભગ સ્થાન મેળવે છે.<ref>{{Cite web | title = No. 1 at PR and BS | work = Metro Times | author = Sarah Klein | 4 = date 2005-02-02 | access-date = 2010-02-14 | url = http://www.metrotimes.com/culture/story.asp?id=7262 }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web | title = The Fittest and Fattest Cities in America 2009 - Men's Fitness | access-date = 2009-08-07| url = http://www.mensfitness.com/lifestyle/215}}</ref><ref>{{cite news | title = Baltimore surprised by new title: America's fittest city | work = USAToday | date = 2006-01-06 | access-date = 2009-08-08 | url = http://www.usatoday.com/news/health/2006-01-06-fittest-city_x.htm}}</ref> તેના જવાબમાં [[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]ના લેખમાં ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે આ રેન્કિંગ [[અવૈજ્ઞાનિક]] હોવાથી [[અર્થહિન]] છે.<ref>{{Cite web | title = Fat city / Magazine's ranking is bogus, but there are plenty of Houstonians who need to shape up | work = The Houston Chronicle | date = 2005-01-08 | access-date = 2009-08-07 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2005_3832796 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> છેલ્લાં નવ વર્ષમાં મેગેઝિને હ્યુસ્ટનને ચાર વખત સૌથી વધુ મેદસ્વી શહેર જાહેર કર્યું હતું અને વર્ષ 2009માં છઠ્ઠું સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>{{cite news | title = Miami's vices — fast food, TV — make it fattest; Salt Lake fittest | USA Today | date = 2009-01-14 | url = http://www.usatoday.com/news/health/weightloss/2009-01-13-fit-fat-cities_N.htm | access-date = 2009-09-28 | first=Nanci | last=Hellmich}}</ref> ભૂતપૂર્વ મેયર [[બિલ વ્હાઇટ]] જણાવ્યું હતું કે આ રેન્કિંગ અવૈજ્ઞાનિક ગણતરી આધારિત જૂઠ્ઠાણું છે. તેમણે મેયરની વેલ્નેસ પરિષદની રચના કરી હતી અને વર્ષ 2005માં ગેટ મૂવિંગ હ્યુસ્ટન ફિટનેસ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું અને મેન્સ ફિટનેસ મેગેઝિનમાં હ્યુસ્ટનના રેન્કિંગનો જવાબ આપ્યો હતો.<ref>{{Cite web | title = Houston ranked nation's 'Fattest City' - again | work = Houston Chronicle | date = 2005-01-06 | author = Thom Marshall | access-date = 2010-02-14 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/2979999.html }}</ref><ref>{{Cite web | title = Get Moving Houston | access-date = 2009-08-07 | url = http://www.getmovinghouston.com/index.php | archive-date = 2009-07-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090722114330/http://www.getmovinghouston.com/index.php | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Letter to Neal Boulton, Editor of Men's Fitness Magazine | work = Get Moving Houston | access-date = 2009-08-08 | url = http://www.getmovinghouston.com/image/Ltr-Neal%20Boulton1-09-07.pdf}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Art Car Parade.jpg|right|thumb|હ્યુસ્ટન આર્ટ કાર પરેડ]] હ્યુસ્ટન મોટી સંખ્યામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમૂહ ધરાવતું [[વૈવિધ્યપૂર્ણ]] શહેર છે. અહીં આંતરરાષ્ટ્રીય સમૂહોની સંખ્યા વધી રહી છે.<ref>{{cite web | title = Components of Population Change | work = houston.org | url = http://www.houston.org/pdf/research/09AW001.pdf | format = PDF | access-date = 2009-03-21 | archive-date = 2010-07-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100711225746/http://www.houston.org/pdf/research/09AW001.pdf | url-status = dead }}</ref> મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં અંદાજે 11 લાખ (21.4 ટકા) રહેવાસીઓ છે, જેઓ અમેરિકાની બહાર જન્મ્યાં છે. આ વિસ્તારમાં રહેતાં વિદેશી મૂળના લોકોમાંથી 66 ટકા અમેરિકાની દક્ષિણે મેક્સિકો સરહદ પરથી આવ્યાં છે.<ref name="ytlzpc">{{cite web | title = Foreign Born Population | work = houston.org | url = http://www.houston.org/pdf/research/09GW025.pdf | access-date = 2009-03-21 | format = PDF | archive-date = 2010-07-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100711225904/http://www.houston.org/pdf/research/09GW025.pdf | url-status = dead }}</ref> ઉપરાંત અહીંના પાંચ વિદેશી મૂળના રહેવાસીઓમાંથી એક રહેવાસી મૂળે એશિયાનો છે.<ref name="ytlzpc"/> દેશમાં સૌથી વધારે કોન્સ્યુલર ઓફિસ ધરાવવાની દ્રષ્ટિએ ત્રીજું મોટું શહેર છે, જેમાં 86 દેશોની કોન્સ્યુલર ઓફિસ છે.<ref>{{cite web | title = International Representation in Houston | work = houston.org | url = http://www.houston.org/pdf/research/18AW001.pdf | access-date = 2009-03-21 | format = PDF | archive-date = 2010-07-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100711235924/http://www.houston.org/pdf/research/18AW001.pdf | url-status = dead }}</ref> અનેક વાર્ષિકોત્સવોમાં હ્યુસ્ટનની વૈવિધ્યપૂર્ણ સંસ્કૃતિના દર્શન થાય છે. અહીં સૌથી મોટો વાર્ષિક ઉત્સવ [[હ્યુસ્ટન લાઇવસ્ટોક શો એન્ડ રોડીઓ]] છે, જે ફેબ્રુઆરીના અંતથી માર્ચની શરૂઆત સુધી લગભગ 20 દિવસચાલે છે, જેમાં દુનિયાનો સૌથી લાંબો અને મોટો વાર્ષિક લાઇવસ્ટોક શો અને રોડીઓ જોવા મળે છે.<ref>{{Cite web | title = About the Houston Livestock Show and Rodeo | work = hlsr.com | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.hlsr.com/m/downloads/08PurposeBrochure.pdf | format = PDF | archive-date = 2009-01-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090126191930/http://hlsr.com/m/downloads/08PurposeBrochure.pdf | url-status = dead }}</ref> અન્ય સૌથી લાંબી ઉજવણી એન્યુઅલ નાઇટ હ્યુસ્ટન [[પ્રાઇડ પરેડ]] છે, જે જૂનના અંતે યોજાય છે.<ref>{{Cite web | title = Houston Pride Parade | work = PrideHouston.com | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.pridehouston.org/events/parade.php | archive-date = 2009-03-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090312015559/http://www.pridehouston.org/events/parade.php | url-status = dead }}</ref> અન્ય વાર્ષિકોત્સવોમાં [[હ્યુસ્ટન ગ્રીક ફેસ્ટિવલ]], <ref>[http://www.greekfestival.org/ મૂળ ગ્રીક તહેવાર, હ્યુસ્ટન, ટેક્સાસ]. 2006. 2007-01-10 પર સુધારેલ. '''''ચેતવણીઃ'' ''' ''ઓટોમેટિક સાઉન્ડ ફાઇલ'' .</ref>[[આર્ટ કાર પરેડ]], હ્યુસ્ટન ઓટો શો, હ્યુસ્ટન ઇન્ટરનેશનલ ફેસ્ટિવલ, ધ વેસ્ટહેમર બ્લોક પાર્ટી<ref>[http://www.ifest.org/ હ્યુસ્ટન આંતરરાષ્ટ્રીય તહેવાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100725221757/http://www.ifest.org/ |date=2010-07-25 }}. 2007. 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> અને [[બાયૂ સિટી આર્ટ ફેસ્ટિવલ]] સામેલ છે. બાયૂ સિટી આર્ટ ફેસ્ટિવલને અમેરિકામાં ટોચના પાંચ કળા મહોત્સવોમાંનો એક ગણવામાં આવે છે.<ref name="AmericanStyle2004">{{cite web|access-date= 2007-04-26 |url=http://www.cse.buffalo.edu/~rapaport/Buffalo/Top_25_Fairs_Festivals.cfm.html |title=The 2004 Top 25 Fairs & Festivals |work=AmericanStyle Magazine}}</ref><ref name="AmericanStyle2005">{{cite web|access-date=2007-04-26|title=AmericanStyle Magazine Readers Name 2005 Top 10 Art Fairs and Festivals|url=http://www.paradisecityarts.com/public/pdfs/2005top10.pdf|date=October 25, 2005|work=AmericanStyle Magazine|format=PDF|archive-date=2006-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20060415084212/http://www.paradisecityarts.com/public/pdfs/2005top10.pdf|url-status=dead}}</ref> હ્યુસ્ટનને સત્તાવાર રીતે વર્ષ 1967માં અવકાશી શહેરનું હુલામણું નામ મળ્યું છે, કારણ કે અહીં નાસાનું [[લીન્ડન બી જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટર]] સ્થિત છે. સ્થાનિકોએ {{nowrap|"[[Bayou City]]",}}"મેગ્નોલિયા સિટી", "[[ક્લચ સિટી]]" અને "એચ-ટાઉન" જેવા અન્ય હુલામણા નામ પણ આપ્યાં છે. === કળા અને થિયેટર === [[ચિત્ર:Wortham Center.jpg|thumb|left|ડાઉનટાઉનના થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટમાં વોર્ધમ સેન્ટર]] હ્યુસ્ટન કળારસિક શહેર છે, જેમાં [[વિઝ્યુઅલ]] અને [[પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ]] અત્યંત લોકપ્રિય છે. શહેરની મધ્યમાં [[થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]] સ્થિત છે, જે નવ મુખ્ય કળા સંગઠનો કાર્યરત છે અને અહીં નાટક ભજવવા માટેના છ હોલ છે. અમેરિકાની મધ્યમાં સૌથી વધુ થિયેટર બેઠકો ધરાવતું બીજા નંબરનું મોટું શહેર છે.<ref>રામ્સે, કોડી. "[http://www.texasmonthly.com/mag/issues/2002-09-01/tidbits.php મોટા રાજ્યમાં, હ્યુસ્ટન ટોચ પર છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011192513/http://texasmonthly.com/mag/issues/2002-09-01/tidbits.php |date=2007-10-11 }}", ''ટેક્સાસ મંથલી'' , સપ્ટેમ્બર, 2002. 10 ડીસેમ્બર, 2002 પર સુધારેલ.</ref><ref>{{cite web | title = Houston Arts and Museums | publisher = City of Houston eGovernment Center | url = http://www.houstontx.gov/abouthouston/artsandmuseums.html | access-date = 2007-02-07}}</ref><ref>"[http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 હ્યુસ્ટન થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ વિશે]", ''હ્યુસ્ટન થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ'' . 2006-12-16 પર સુધારેલ. {{Wayback|url=http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68|date =20061209083929|bot=DASHBot}}</ref> હ્યુસ્ટન અમેરિકાના એવા થોડા શહેરોમાં સામેલ છે, જે પર્ફોમિંગ આર્ટ્સની તમામ મુખ્ય શાખાઓમાં કાયમી, વ્યાવસાયિક, રહેણાંક કંપનીઓ ધરાવે છેઃ ઓપેરા ([[હ્યુસ્ટન ગ્રાન્ડ ઓપેરા]]), બેલેટ ([[હ્યુસ્ટન બેલેટ]]), મ્યુઝિક ([[હ્યુસ્ટન સીમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા]]) અને થિયેટર ([[ધ એલે થિયેટર]]).<ref name="ikvngd"/><ref>"[http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?12 પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ વેન્યૂસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061212043351/http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?12 |date=2006-12-12 }}", ''હ્યુસ્ટન થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ'' . 2006-12-16 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટન અનેક [[સ્થાનિક પરંપરાગત કલાકારો]], [[કળા સમૂહો]] તથા વિવિધ નાના પ્રગતિશીલ કળા સંગઠનોનું પણ નિવાસસ્થાન છે.<ref>"[http://www.artcarmuseum.com/History/history.htm એ બ્રીફ હિસ્ટરી ઓફ આર્ટ કાર મ્યુઝીયમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317120948/http://www.artcarmuseum.com/History/history.htm |date=2012-03-17 }}", ''આર્ટકાર મ્યુઝીયમ ઓફ હ્યુસ્ટન'' . 2006-12-16 પર સુધારેલ.</ref> શહેર વિવિધ પ્રકારના અને જુદો જુદો રસ ધરાવતા અનેક વિદેશી કલાકારો, કોન્સર્ટ, શો અને પ્રદર્શનને આકર્ષ છે.<ref>[http://www.quilts.com/home/news/index.php 2006 ફોલ એડિશન ઓફ ઇન્ટરનેશનલ ક્વિટ એટ્રેક્ટ્સ 53,546 ટૂ હ્યુસ્ટન]. ''ક્વિલ્ટ્સ., ઇન્ક.'' 2006-11-30ના રોજ પ્રકાશિત થયેલી અખબારી યાદી. 2007-01-12 પર સુધારેલ. {{Wayback|url=http://www.quilts.com/home/news/index.php|date =20071219171916|bot=DASHBot}}</ref> [[મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] અનેક લોકપ્રિય સાંસ્કૃતિક સંગઠનો અને પ્રદર્શનો ધરાવે છે, જે દર વર્ષે 70 લાખ કરતાં વધારે મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે.<ref>[http://www.visithoustontexas.com/visitors/listing.details.php?id=23096 હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ]. બૃહદ હ્યુસ્ટન સમારંભ અને મુલાકાતી બ્યૂરો. 2007-02-18 પર કરાયેલ સુધારો. </ref><ref>{{cite news|access-date= 2007-05-22|url=http://www.austin360.com/arts/content/arts/stories/2006/04/1austin.html|title=Central Austin has the makings of a museum district|publisher=Austin360.com|author=Jeanne Claire van Ryzin|date=April 1, 2006}}</ref> આ ડિસ્ટ્રિક્ટમાં ધ [[મ્યુઝીયમ ઓફ ફાઇન આર્ટ્સ]], [[હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ઓફ નેચરલ સાયન્સ]], ધ [[કન્ટેમ્પરરી આર્ટ્સ મ્યુઝીયમ હ્યુસ્ટન]], [[સ્ટેશન મ્યુઝીયમ ઓફ કન્ટેમ્પરરી આર્ટ]], [[હોલોકાસ્ટ મ્યુઝીયમ]] અને [[ધ હ્યુસ્ટન ઝૂ]] સહિત પ્રસિદ્ધ સુવિધાઓ પણ છે.<ref>[http://www.texasmonthly.com/promotions/cadillac/breakthroughs2/museums/ હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ ડે]. ટેક્સાસ મંથલી. 2006. 2007-01-10 પર કરાયેલ સુધારો.</ref><ref>[http://www.camh.org/visitor_mus_dist.html મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090402024243/http://www.camh.org/visitor_mus_dist.html |date=2009-04-02 }}. કન્ટેમ્પરરી આર્ટ્સ મ્યુઝીયમ હ્યુસ્ટન. 2007-01-10.</ref><ref>[http://www.visithoustontexas.com/visitors/parks_and_outdoors/listing.details.php?id=23096 હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211044810/http://www.visithoustontexas.com/visitors/parks_and_outdoors/listing.details.php?id=23096 |date=2007-02-11 }}. બૃહદ હ્યુસ્ટન કન્વેન્શન એન્ડ વિઝિટર્સ બ્યૂરો. 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટની આજુબાજુ પણ તેની મર્યાદાની બહાર ધ [[મેનિલ કલેક્શન]], [[રોધકો ચેપલ]] અને ધ [[બેઝેન્ટાઇન ફ્રેસ્કો ચેપલ મ્યુઝીયમ]] સ્થિત છે. [[ચિત્ર:HoustonTX HobbyCenter.jpg|thumb|right|પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ માટે હોબી સેન્ટર]][[બાયૂ બેન્ડ]] 14 એકર (5.7 હેક્ટર)માં ફેલાયેલી મ્યુઝીયમ ઓફ ફાઇન આર્ટ્સની સુવિધા છે, {{convert|14|acre|adj=on}}જે અમેરિકાના સુશોભિત કળા, ચિત્રકાર્યો અને ફર્નિચરના ઉત્તમ સંગ્રહાલયોમાંનું એક છે. બાયૂ બેન્ડ હ્યુસ્ટનના દાનવીર [[ઇમા હોગ]]નું અગાઉનું નિવાસસ્થાન પણ છે.<ref>{{Cite web | title = Bayou Bend Collections and Gardens, Houston, Texas | access-date = 2008-03-23 | url = http://www.museumsusa.org/museums/info/1167540 | archive-date = 2008-04-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080424055638/http://www.museumsusa.org/museums/info/1167540 | url-status = dead }}</ref> હ્યુસ્ટનની આસપાસ ફેલાયેલા અનેક સ્થળોમાં નિયમિતપણે સ્થાનિક અને પ્રવાસી [[રોક]], [[બ્લુસ]], [[કન્ટ્રી]], [[ડબસ્ટેપ]], [[હિપ હોપ]] અને [[ટેજાનો]] મ્યુઝિકલ શોનું આયોજન થાય છે. પણ આ શહેરમાં અત્યંત પ્રસિદ્ધ કલાકારો કે સંગીતકારો ક્યારેય રહ્યાં નથી. અહીં કલાકારોને અમુક હદ સુધીની સફળતા મળે પછી તેઓ અમેરિકાના અન્ય વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરે છે.<ref>{{cite news | last = Lomax, John Nova. "Nobody Gets Out of Here Alive - The Houston Rock Scene and the Cultural Cringe", Houston Press, February 1, 2007 | first = John Nova | title = "Nobody Gets Out of Here Alive - The Houston Rock Scene and the Cultural Cringe | work = The Houston Press | date = 2007-02-01 | access-date = 2007-02-12}}</ref> તેમાં એકમાત્ર અપવાદ [[હ્યુસ્ટન હિપ-હોપ]] છે, જે અમેરિકાના દક્ષિણ વિસ્તારોની શૈલી અને પરંપરાની ઊજવણી કરે છે, તેને જાળવી રાખે છે અને તેના મૂળિયા સાથે વળગી રહ્યું છે. તેના પગલે એક મજબૂત, સ્વતંત્ર [[હિપ-હોપ]] મ્યુઝિકનો વિકાસ થયો છે, જે દક્ષિણ અમેરિકન [[હિપ-હોપ]] અને [[ગેંગસ્ટા રેપ]] કમ્યુનિટીઝ પર પ્રભાવ ધરાવે છે અને તેના સારી બાબતોનો સ્વીકાર પણ કરે છે.<ref>{{cite news | last = Frere-Jones | first = Sasha | title = A Place In the Sun - Houston Hip-Hop Takes Over | work = The New Yorker | date = 2005-11-14 | url = http://www.newyorker.com/archive/2005/11/14/051114crmu_music | access-date = 2007-02-06}}</ref> હ્યુસ્ટનના અનેક હિપ-હોપ કલાકારોને વ્યાવસાયિક સફળતા પ્રાપ્ત થઈ છે. હ્યુસ્ટને [[ચોપ]] અને [[સ્ક્રૂ મ્યુઝિક]]ને પણ આશ્રય આપ્યો છે. હ્યુસ્ટને ભેટ ધરેલા અન્ય પ્રસિદ્ધ કલાકારોમાં પોપ અને આર એન્ડ બી ગર્લ ગ્રૂપ [[ડેસ્ટિનિસ ચાઇલ્ડ]], પ્રગતિશીલ રોક બેન્ડ [[કિંગ્સ ટેન]], સધર્ન રોક બેન્ડ [[ઝેડઝેડ ટોપ]], છઠ્ઠા દાયકાની માનસિકતા રજૂ કરતું રોક બેન્ડ [[રેડ ક્રાયોલા]], સ્વદેશી ગાયક કે ગીતકાર [[લીલે લોવેટ્ટ]], પોપ સિંગર અને અભિનેત્રી [[હિલેરી ડફ]], અભિનેતા [[પેટ્રિક સ્વેયઝ]] અને ઇન્ડી-પિયાનો રોક બેન્ડ [[બ્લુ ઓક્ટોબર]]નો સમાવેશ થાય છે. 60 અને 70ના દાયકામાં હ્યુસ્ટનમાં બ્લુઝ અને દેશી પરંપરાગત કલાકારોનો પણ દબદબો હતો. તે સમયે અહીં [[લાઇટનિન હોપ્કિન્સ]], [[ક્લીઅરન્સ "ગેટમાઉથ" બ્રાઉન]], [["ટેક્સાસ" જોહની બ્રાઉન]], [[જોહની "ગિટાર" વોટ્સન]], [[આલ્બર્ટ કોલિન્સ]], [[જોહની કોપલેન્ડ]] અને [[જો "ગિટર" હ્યુજ]] જેવા બ્લુઝ કલાકારો હતાં, જેમાંથી અનેકના આલ્બમ શહેરના મ્યુઝિક લેબલ [[પીકોક રેકર્ડઝ]]એ રેકર્ડ કર્યા હતા. 60 અને 70ના દાયકામાં શહેરના દેશી અને [[પરંપરાગત]] કલાકારોમાં [[ટાઉન્સ વાન ઝાન્ડ્ટ]], [[મિકી ન્યૂબ્યુરી]], [[રોડની ક્રોવેલ]], [[સ્ટીવ અર્લે]] અને [[ગે ક્લાર્ક]] સામેલ હતાં, જેઓ હ્યુસ્ટનને એન્ડરસન ફેર અને ઓલ્ડ ક્વાર્ટ એકાઉસ્ટિક કાફે જેવા લાંબા ગાળા સુધી કાર્યરત રહેલા મનોરંજન સ્થળો માટેનું ઘર પણ કહે છે.<ref>{{Cite web | title = Anderson Fair History | access-date = 2009-03-20 | url = http://www.andersonfair.com/hssaf_2.htm | archive-date = 2008-05-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080512152242/http://www.andersonfair.com/HssAF_2.htm | url-status = dead }}</ref> 80 અને 90ના દાયકામાં [[પંક]] અને [[ડર્ટી રોટ્ટન ઇમ્બેસાઇલ્સ]], [[વર્બલ એબ્યુઝ]], [[રિયલી રેડ]], [[કલ્ચરસાઇડ]], [[ડ્રેસ્ડન 45]] અને [[પેઇન ટીન્સ]] અને [[આઉટસાઇડ]]ના સંગીતકાર [[જેન્ડેક]] જેવા [[વૈકલ્પિક રોક]]ની રચના થઈ હતી. નવી સદીમાં [[જેન હન્ટર]] અને [[ઇન્ડિયન જ્વેલરી]] જેવા સમકાલીન પરંપરાગત પફોર્મર્સ સહિત [[હ્યુસ્ટન નોઇઝ બેન્ડ્સ]] જોવા મળે છે. === પ્રવાસ અને મનોરંજન === [[ચિત્ર:Hermann Park Texas.jpg|left|thumb|હર્મન પાર્કમાં રીફ્લેક્શન પૂલ]] હ્યુસ્ટનની મધ્ય ભાગની કેન્દ્રમાં [[થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]] 17 બ્લોક ધરાવતો વિસ્તાર છે, જ્યાં [[બાયૂ પ્લેસ]] મનોરંજન સંકુલ, રેસ્ટોરાં, મૂવીઝ, પ્લાઝાસ અને પાર્ક્સ સ્થિત છે. બાયૂ પ્લેસ એક મોટું બહુમાળી બિલ્ડિંગ છે, જેમાં સંપૂર્ણ સેવા આપતી રેસ્ટોરાં, બાર, લાઇવ મ્યુઝિક, [[બિલિયર્ડ્સ]] અને આર્ટ હાઉસ ફિલ્મ્સ છે. હ્યુસ્ટન [[વેરિઝોન વાયરલેસ થિયેટર]]માં લાઇવ [[કન્સર્ટ]], નાટકો અને શિષ્ટ કોમેડી નાટકોનું મંચન થાય છે તેમજ [[એન્જેલિકા ફિલ્મ]] સેન્ટરમાં વિવિધ પ્રકારની કળાઓ, [[વિદેશી]] અને [[સ્વતંત્ર ફિલ્મો]] રજૂ થાય છે.<ref>[http://www.angelikafilmcenter.com/houston/default.asp એન્જેલિકા હ્યુસ્ટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725003351/http://www.angelikafilmcenter.com/houston/default.asp |date=2008-07-25 }}. ''એન્જેલિકા ફિલ્મ સેન્ટર.'' 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં [[હર્મન પાર્ક]] સહિત 337 પાર્ક્સ છે, જેમાં [[હ્યુસ્ટન ઝૂ]] અને [[ધ હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ઓફ નેચરલ સાયન્સ]], [[ટેરી હર્શી પાર્ક]], [[લેક હ્યુસ્ટન પાર્ક]], [[મેમોરિયલ પાર્ક]], [[ટ્રાન્ક્વોલિટી પાર્ક]], [[સેસ્ક્વિસેન્ટેનિયલ પાર્ક]], [[ડિસ્કવરી ગ્રીન]] અને [[સેમ હ્યુસ્ટન પાર્ક]] (જેમાં સમારકાર કરેલા, સુધારેલા અને પુનઃનિર્માણ પામેલા ઘરો છે, જે મૂળે 1823થી 1905 વચ્ચે બન્યાં હતાં) સામેલ છે.<ref>[http://www.heritagesociety.org/ths.html હેરિટેજ સોસાયટીઃ વોક ઇનટૂ હ્યુસ્ટનસ પાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610115218/http://www.heritagesociety.org/ths.html |date=2007-06-10 }}. ''ધ હેરિટેજ સોસાયટી.'' 2007-01-10.</ref> અમેરિકાના વસ્તીની દ્રષ્ટિએ સૌથી વધારે ગીચ 10 શહેરોમાં હ્યુસ્ટન પાસે વિવિધ પાર્ક્સ અને હરિયાળી વિસ્તાર સૌથી વધારે {{convert|56405|acre|km2|0}}<ref>કોન્ટિનેન્ટલ મેગેઝિન, માર્ચ, 2008. પેજ 67.</ref>છે, {{convert|19600|acre|km2|0}} જેનું વ્યવસ્થાપન શહેર દ્વારા થાય છે, જેમાં [[હ્યુસ્ટન આર્બોરેટમ એન્ડ નેચર સેન્ટર]] સામેલ છે. [[વિલિયમ્સ વોટરવોલ]] પ્રવાસીઓના આકર્ષણનું સ્થળ છે, જે [[શહેરના વસવાટના મુખ્ય ભાગ]]માં સ્થિત છે. હ્યુસ્ટન સિવિક સેન્ટરનું સ્થાન [[જ્યોર્જ આર બ્રાઉન કન્વેન્શન સેન્ટર]]એ લીધું છે, જે દેશના સૌથી મોટા કન્વેન્શન સેન્ટરમાંનું એક છે. અહીં [[જેસ્સી એચ જોન્સ હોલ ફોર ધ પર્ફોર્મિંગ આર્ટ]] છે, જે [[હ્યુસટ્ન સીમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા]] અને [[સોસાયટી ફોર પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ]]નું આશ્રયસ્થાન છે. [[ધ સેમ હ્યુસ્ટન કોલેઝિયમ]] અને મ્યુઝિક હોલનું સ્થાન [[હોબી સેન્ટર ફોર ધ પર્ફોમિરંગ આર્ટ્સ]]એ લીધું છે. [[હ્યુસ્ટન અવકાશ કેન્દ્ર]] એ નાસાના સત્તાવાર મુલાકાતીઓનું કેન્દ્ર છે, જે [[લીન્ડન બી જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટર]] તરીકે ઓળખાય છે. અહીં કોઈ પણ વ્યક્તિને [[મૂન રોક્સ]] (ચંદ્ર પરથી લવાયેલા ખડકો), શટલ સિમ્યુલેટર સહિત વિવિધ પ્રદર્શન આકર્ષે છે. અહીં નાસાનું માનવીય અવકાશી ઉડ્ડયન કાર્યક્રમના ઇતિહાસ વિશે પણ પ્રદર્શન જોવા મળે છે. [[અર્થ ક્વેસ્ટ એડવેન્ચર્સ]]એ 1,600 એકરમાં ફેલાયેલો ઇકો-ગ્રીન થીમ પાર્ક અને રીચર્સ સેન્ટર છે, જે વર્ષ 2013માં શરૂ થવાની અપેક્ષા છે. અન્ય આકર્ષક [[પ્રવાસન]] સ્થળોમાં [[ધ ગેલેરિયા]] (ટેક્સાસનું સૌથી મોટું [[શોપિંગ મોલ]], જે શહેરના મુખ્ય ડિસ્ટ્રિક્ટમાં સ્થિત છે), ઓલ્ડ માર્કેટ સ્ક્વેયર, ધ ડાઉનડાઉન એક્વેરિયમ (શહેરની મધ્ય ભાગમાં સ્થિત માછલી ઘર) અને [[સેમ હ્યુસ્ટન રેસ પાર્ક]] સામેલ છે. === રમત ગમત === [[ચિત્ર:MainEvent.jpg|right|thumb|ડાઉનટાઉનમાં યોજાયેલી સુપર બાઉલ 38 દરમિયાન મુખ્ય ઇવેન્ટ પર રીવેલર્સ]] હ્યુસ્ટન પાસે લગભગ દરેક મુખ્ય વ્યાવસાયિક રમતની ટીમ છે, એકમાત્ર [[એનએચએલ]]નું જ પ્રતિનિધિત્વ નથી. [[હ્યુસ્ટન એસ્ટ્રોસ]] ([[એમએલબી]]), [[હ્યુસ્ટન ટેક્સાન્સ]] ([[એનએફએલ]]), [[હ્યુસ્ટન ડાયનેમો]] ([[એમએલએસ]]), [[હ્યુસ્ટન એરોસ]] ([[એએચએલ]]), [[હ્યુસ્ટન રેંગલર્સ]] ([[ડબલ્યુટીટી]]), [[હ્યુસ્ટન ટેકર્સ]] ([[એબીએ]]), [[હ્યુસ્ટન એનર્જી]] ([[આઇડબલ્યુએફએલ]]), [[હ્યુસ્ટન લીઓન્સ]] ([[પીડીએલ]]), [[એચ-ટાઉન ટેક્સાસ સાયકલોન્સ]] ([[આઇડબલ્યુએફએલ]] પણ), [[હ્યુસ્ટન પાવર]] ([[ડબલ્યુએફએ]]) અને [[હ્યુસ્ટન લાઇટનિંગ]] ([[એસઆઇએફએલ]]) હ્યુસ્ટન આધારિત છે અને આ ટીમો હ્યુસ્ટનને પોતાનું ઘર ગણે છે. [[મિનિટ મેઇડ પાર્ક]] (એસ્ટ્રોસનું ઘર) અને [[ટોયોટા સેન્ટર]] (રોકેટ્સ અને એરોસનું ઘર) શહેરની મધ્યભાગમાં સુધરેલા વિસ્તારમાં સ્થિત છે. શહેરમાં [[રિલાયન્ટ એસ્ટ્રોડોમ]] છે, જે દુનિયાનું પહેલું ગુંબજ ધરાવતું સ્ટેડિયમ છે, તે એનએફએલનું પહેલું રીટ્રેક્ટેબ્લ-રુફ (છાપરું ખેંચી શકાય તેવું) [[રિલાયન્ટ સ્ટેડિયમ]] પણ ધરાવે છે. હ્યુસ્ટનમાં રમતગમતની અન્ય સુવિધાઓમાં [[હોફહેઇન્ઝ પેવેલિયન]], [[રિલાયન્ટ એરેના]] (અગાઉ [[ડબલ્યુએનબીએ]]ના [[હ્યુસ્ટન કોમેટ્સ]]નું ઘર, હવે લાઇટનિંગનો આધાર બન્યું છે) અને [[રોબર્ટસન સ્ટેડિયમ]] (બંનેનો ઉપયોગ [[યુનિવર્સિટી ઓફ હ્યુસ્ટન કોલેજિએટ સ્પોર્ટ્સ]] થાય છે, રોબર્ટ્સનનો ઉપયોગ [[હ્યુસ્ટન ડાયનેમો]] માટે પણ થાય છે) અને [[રાઇસ સ્ટેડિયમ]] ([[રાઇસ યુનિવર્સિટી]] ઓવલ્સ ફૂટબોલ ટીમનું ઘર ગણાય છે) છે. રિલાયન્સ એસ્ટડ્રોમનો અવારનવાર ઉપયોગ થાય છે, જેમાં પહેલી એપ્રિલ, 2001ના રોજ [[રેસ્લમેનિયા એક્સ-સેવન]]ના [[વર્લ્ડ રેસ્લિંગ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ]]નું આયોજન થયું હતું તથા અહીં સૌથી વધુ 67,925 દર્શકોની હાજરીનો વિક્રમ છે.<ref>"[http://corporate.wwe.com/news/2001/2001_04_02.1.jsp રેસ્લમેનિયા એક્સ સેવન સેટ્સ રેવેન્યૂ, એટેન્ડન્સ રેકર્ડઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219095627/http://corporate.wwe.com/news/2001/2001_04_02.1.jsp |date=2008-02-19 }}", ''વર્લ્ડ રેસલિંગ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ, ઇન્ક.'' 2001-04-02. 2006-12-16 પર સુધારેલ.</ref> શહેરમાં પાંચ એપ્રિલ, 2009ના રોજ [[રિલાયન્ટ સ્ટેડિયમ]] ખાતે [[રેસ્લમેનિયા 25]]નું પણ આયોજન થયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/WrestleMania24/2008/03/31/5148416.html|title=Mayweather, Orton survive Mania; Edge, Flair don't|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|date=2008-03-31|author=Dale Plummer|access-date=2008-03-31|archive-date=2015-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325052458/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/WrestleMania24/2008/03/31/5148416.html|url-status=dead}}</ref> તાજેતરમાં હ્યુસ્ટનમાં [[2004 મેજર લીગ બેઝબેલ ઓલ-સ્ટાર ગેમ]], ધ 2000 આઇએચએલ [[ઓલ-સ્ટાર ગેમ]], ધ 2005 [[બિગ 12 કોન્ફરન્સ]] ફૂટબોલ ચેમ્પિયનશિપ ગેમ, ધ [[2006 એનબીએ ઓલ-સ્ટાર ગેમ]], વર્ષ 2001 અને વર્ષ 2006 સુધી ધ [[યુ. એસ. મેન્સ ક્લે કોર્ટ ચેમ્પિયનશિપ્સ]] અને વર્ષ 2003 અને 2004માં [[ટેનિસ માસ્ટર્સ કપ]] તેમજ વાર્ષિક [[શેલ હ્યુસ્ટન ઓપન]] ગોલ્ફ ટુર્નામેન્ટ જેવી મુખ્ય રમતોનું આયોજન થયું છે. હ્યુસ્ટન [[એલપીજીએ ગોલ્ફ સીઝન ધ એલપીજીએ ટૂર ચેમ્પિયનશિપ]]માં અંતિમ સત્તાવાર રમતનું આયોજન કરશે, જેની શરૂઆત વર્ષ 2009થી થઈ છે. શહેરમાં દર વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં વાર્ષિક એનસીએએ કોલેજ બેઝબોલ મિનિટ મેઇડ ક્લાસિક અને ડીસેમ્બરમાં એનસીએએ ફૂટબોલની [[ટેક્સાસ બાઉલ]]નું આયોજન થાય છે. હ્યુસ્ટનમાં બે વખત [[સુપર બાઉલ]] ચેમ્પિયનશિપનું આયોજન થાય છે. વર્ષ 1974માં રાઇસ સ્ટેડિયમ ખાતે [[સુપર બાઉલની આઠમી]] આવૃત્તિનું આયોજન થયું હતું અને વર્ષ 2004માં [[રિલાયન્ટ સ્ટેડિયમ]] ખાતે [[સુપર બાઉલ 38]] રમાઈ હતી. 1998થી 2001 વચ્ચે કાર્ટ ઓટો રેસિંગ સીરિઝે શહેરની મધ્યમાં વિવિધ માર્ગો પર વાર્ષિક રેસ [[ગ્રાન્ડ પ્રિક્સ ઓફ હ્યુસ્ટન]]નું આયોજન કર્યું હતું. ત્યારબાદ પાંચ વર્ષ રેસનું આયોજન થયું નહોતું, પણ વર્ષ 2006 અને 2007માં [[રિલાયન્ટ પાર્ક]] સંકુલની ફરતે માર્ગો પર [[ચેમ્પ કાર]] રેસ ફરી યોજાઈ હતી. જોકે ચેમ્પ કારને વર્ષ 2008માં હરિફ [[ઇન્ડી રેસિંગ લીગ]] (આઈઆરએલ) સાથે ભેળવી દેવાઈ હતી અને હ્યુસ્ટન રેસને બંધ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ હતી. [[હ્યુસ્ટન રેસવે પાર્ક]] હ્યુસ્ટનની બહાર બેટાઉન નજીક સ્થિત છે અને તે [[એનએચઆરએ]] અને ઓટો રેસિંગના અન્ય સ્વરૂપોનું આયોજન કરે છે.<ref>{{Cite web | title = NHRA races back at Houston Raceway Park in Baytown | work = KHOU | author = Matt Musil | date = 2010-04-09 | access-date = 2010-04-17 | url = http://www.khou.com/sports/NHRA-races-back-at-Houston-Raceway-Park-in-Baytown-90384819.html | archive-date = 2010-04-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100416022741/http://www.khou.com/sports/NHRA-races-back-at-Houston-Raceway-Park-in-Baytown-90384819.html | url-status = dead }}</ref> {{-}} === મીડિયા === {{Further|[[List of newspapers in Houston]], [[List of television stations in Texas]], [[List of radio stations in Texas]], and [[List of films featured in Houston]]}} [[ચિત્ર:Melcher Center for Public Broadcasting.jpg|thumb|left|હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી ખાતે લીરોય એન્ડ લ્યુસિલ મેલ્શેર સેન્ટર ફોર પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ]] હ્યુસ્ટન એકમાત્ર મુખ્ય દૈનિક અખબાર ''[[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]'' છે, જે વ્યાપક પહોંચ અને વિતરણ વ્યવસ્થા ધરાવે છે. [[હ્યુસ્ટ ક્રોનિકલ]] દૈનિક અખબારની માલિક અને સંચાલક કંપની [[હર્સ્ટ કોર્પોરેશન]]એ વર્ષ 1995માં તેના મુખ્ય હરિફ ''[[હ્યુસ્ટન પોસ્ટ]]'' ની અસ્કામતો ખરીદી લઈ તેની કામગીરી બંદ કરી દીધી હતી. ''હ્યુસ્ટન પોસ્ટ'' ની માલિકી શહેરના ભૂતપૂર્વ લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર ''બિલી હોબી'' ના પરિવારની હતી. આ શહેરના અન્ય મુખ્ય પ્રકાશન ''[[હ્યુસ્ટન પ્રેસ]]'' છે, જે નિઃશુલ્ક ''[[વૈકલ્પિક સાપ્તાહિક]]'' છે, જે 3,00,000 કરતાં વધારે વાચકો ધરાવે છે.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.houstonpress.com/about/|title=Houston Press: About Us|publisher=Houston Press |access-date= 2007-01-26}}</ref> હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં જાહેર ટેલીવિઝન સ્ટેશન [[કેયુએચટી]] અને જાહેર રેડિયો સ્ટેશન [[કેયુએચએફ]] કાર્યરત છે. બંને સ્ટેશનનો પરવાનો અને તેનું સંચાલન [[હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી]] કરે છે. કેયુએચટી (ચેનલ 8) એક [[પીબીએસ]]નું સભ્ય સ્ટેશન અને અમેરિકામાં પહેલું જાહેર ટેલીવિઝન સ્ટેશન છે જ્યારે [[કેયુએચએફ]] (88.7 એફએમ) એક [[એનપીઆર]] સભ્ય સ્ટેશન છે. બંને સ્ટેશનનું પ્રસારણ હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટીમાં સ્થિત જાહેર પ્રસારણના લીરોય એન્ડ લુસિલ મેલ્શેર કેન્દ્ર પરથી થાય છે. હ્યુસ્ટનમાં મીડિયા ક્ષેત્રની અગ્રણી હસ્તીઓમાંની એક [[ડેવ વોર્ડ]] છે, જે શહેરના તમામ કોઈ પણ સ્ટેશન પર લાંબા સમયગાળાથી એન્કર તરીકે સેવા આપે છે. વોર્ડ 40 કરતાં વધારે વર્ષથી [[કેટીઆરકે-ટીવી]]નું સંચાલન કરે છે. [[રોન સ્ટોન]]એ ચેનલ 2 ન્યૂઝનું 1972થી 1992 સુધી એમ 20 વર્ષ સંચાલન કર્યું હતું. [[એનબીસી]] માન્યતાપ્રાપ્ત [[કેપીઆરસી-ટીવી]] પર ''ધ આઇઝ ઓફ ટેક્સાસ'' નું છેલ્લાં ત્રણ [[દાયકા]] કરતાં વધારે સમયથી પ્રસારિત થતી [[સાંસ્કૃતિક]] [[સંગ્રહ]] [[શ્રેણી]] ધ આઇઝ ઓફ ટેક્સાસનું સંચાલન [[રે મિલર]] કરી રહ્યાં છે, જેઓ [[માર્વિન ઝિન્દલેર]] તરીકે પણ જાણીતા છે. 1960ના દાયકાના અંતિમ વર્ષોમાં મિલરે ટેક્સાસની ન્યૂઝવુમેન તરીકે [[કે બેઇલી હચિસ્સન]] સાથે કરાર કર્યો હતો, જે મૂળ [[ગેલ્વેસ્ટોન]]ના રહેવાસી છે. પાછળથી બેઇલીએ [[ટેક્સાસ હાઉસમાં પ્રતિનિધિત્વ]] કર્યું હતું અને [[અમેરિકાના સેનેટ]] બન્યાં હતાં. {{-}} == આર્કિટેક્ચર == {{Main|Architecture of Houston}} {{See also|List of tallest buildings in Houston}} [[ચિત્ર:Chase Tower, a block away.jpg|thumb|upright|ટેક્સાસની સૌથી ઊંચી બિલ્ડિંગ જે પી મોર્ગન ચેઝ ટાવર ]] હ્યુસ્ટન [[ઉત્તર અમેરિકા]]માં સૌથી ઊંચી બહુમાળી બિલ્ડિંગો ધરાવવામાં ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે અને દુનિયાના ટોચના 10 શહેરોમાંનું એક છે.<ref>{{Cite web | title = World's Ten Tallest Cities | work = Ultrapolis Project| access-date = 2010-01-21| url = http://www.ultrapolisproject.com/ultrapolis_world_tallest_skylines_cities.htm }}</ref><ref>"[http://ultrapolisproject.com/Tallest_25_Skylines_Cities.htm કેલક્યુલેટેડ એવરેજ હાઇટ ઓફ ટેન ટોલેસ્ટ (સીએએચટીટી)]", ''UltrapolisProject.com'' . 2007-07-01 પર સુધારેલ.</ref> શહેરમાં સાત માઇલ (11 કિમી) લંબાઈ ધરાવતી [[ટનલ સીસ્ટમ અને સ્કાયવોક્સ]] છે, જે શહેરની મધ્ય ભાગમાં સ્થિત બિલ્ડિંગોને જોડે છે, જે દુકાનો, રેસ્ટોરાં અને અનુકૂળ સ્ટોર્સ ધરાવે છે. આ સીસ્ટમ પદયાત્રીઓને એક બિલ્ડિંગમાંથી બીજી બિલ્ડિંગમાં જતાં ઉનાળામાં ગરમીથી અને ચોમાસામાં વરસાદથી બચાવે છે. 1960ના દાયકામાં [[હ્યુસ્ટનના મધ્ય ભાગ]]માં મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવતા ઓફિસના માળખા હતાં, પણ તે પછી અત્યાર સુધી અમેરિકામાં સૌથી વધુ ઊંચી વિવિધ [[બહુમાળી બિલ્ડિંગ]] ધરાવતા શહેરોમાંનું એક બની ગયું છે. 1970માં ઊર્જા ક્ષેત્રમાં તેજી આવતાં [[રિયલ એસ્ટેટ ડેવલપર્સ]] દ્વારા મોટા પ્રોજેક્ટ્સ લોંચ કર્યા હતા જેના પગલે શહેરના મધ્ય વિસ્તારમાં તેજીની શરૂઆત થઈ હતી. 1970ના દાયકા દરમિયાન એક પછી એક બહુમાળી ભવનોનું નિર્માણ થયું હતું, જેમાંથી ઘણી બધા ભવનોનું નિર્માણ રિયલ એસ્ટેટ ડેવલપર [[જેરાલ્ડ ડી હાઇન્સ]]એ કર્યું હતું. આ તબક્કો હ્યુસ્ટનના સૌથી ઊંચા બહુમાળી ભવન [[જે પી મોર્ગન ચેઝ ટાવર]]ના નિર્માણ સાથે પરાકાષ્ઠા પર હતો, જેમાં 75 માળ છે {{convert|1002|ft|m|0|sing=on}}અને તેની ઊંચાઈ 1,002 ફીટ છે, અગાઉ આ ટાવર ટેક્સાસ કોમર્સ ટાવર તરીકે જાણીતો હતો. તેનું નિર્માણ 1982માં પૂર્ણ થયું હતું. ટેક્સાસમાં તે સૌથી વધારે ઊંચાઈ ધરાવતી બિલ્ડિંગ છે જ્યારે અમેરિકામાં આ દ્રષ્ટિએ [[10મી સૌથી ઊંચી]] અને દુનિયામાં [[30મી સૌથી ઊંચી]] બિલ્ડિંગ છે. 1983માં 71 માળની અને {{convert|992|ft|m|0|sing=on}}ઊંચાઈ ધરાવતી [[વેલ્સ ફાર્ગો પ્લાઝા]] (અગાઉ એલાયડ બેન્ક પ્લાઝા)નું નિર્માણ પૂર્ણ થયું હતું, જે હ્યુસ્ટન અને ટેક્સાસની બીજી સૌથી ઊંચી બિલ્ડિંગ બની ગઈ હતી. છત સુધીની ઊંચાઈને આધારે તે અમેરિકાની 13મી સૌથી ઊંચી અને દુનિયાની 36મી સૌથી ઊંચી બિલ્ડિંગ છે. વર્ષ 2007 સુધી હ્યુસ્ટનના મધ્ય વિસ્તારમાં 4.3 કરોડ ચોરસ ફૂટ (4,000,000 મીટર) ઓફિસ સ્પેસ હતી.<ref>[http://www.houstondowntown.com/Home/GeneralInfo/About/FastFacts1/ ઝડપી માહિતી, ડાઉનટાઉન હ્યુસ્ટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061208214425/http://www.houstondowntown.com/Home/GeneralInfo/About/FastFacts1/ |date=2006-12-08 }}. ''હ્યુસ્ટનdowntown.com'' 2006. 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> પોસ્ટ ઓક બોલીવર્ડ અને વેસ્ટહેઇમર રોડ પર કેન્દ્રીત [[અપટાઉન ડિસ્ટ્રિક્ટ]]માં 1970ના દાયકામાં અને 1980ના દાયકાની શરૂઆતમાં તેજી આવી હતી અને [[ઇન્ટરસ્ટેટ 610]] વેસ્ટને સમાંતર મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવતી ઓફિસ બિલ્ડિંગ્સ, હોટેલ્સ અને રીટેલ ડેવલપમેન્ટ્સ દેખાયું હતું. અપટાઉન (શહેરનો ઉપરનો વિસ્તાર) [[વૃદ્ધિ પામતા શહેર]]ના સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી વિસ્તારોમાંનો એક છે. અપટાઉનમાં સૌથી વધારે ઊંચાઈ ધરાવતું બિલ્ડિંગ [[વિલિયમ ટાવર]] છે, જેમાં 64 માળ છે. તેની ઊંચાઈ {{convert|901|ft|m|0|sing=on}}છે અને ડીઝાઇન [[ફિલિપ જોહન્સન]] અને [[જોહન બર્ગી]]એ તૈયાર કરી હતી. આ ટાવર 1999 સુધી ટ્રાન્સકો ટાવર તરીકે જાણીતું હતું. તે સમયે સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટની બહાર સ્થિતિ આ ટાવર દુનિયાનું સૌથી ઊંચું બિલ્ડિંગ ગણાતું હતું. અપટાઉન ડિસ્ટ્રિક્ટમાં [[આઈ એમ પેઇ]], [[સીઝર પેલ્લી]] અને [[ફિલિપ જોહન્સન]] જેવા પ્રસિદ્ધ આર્કિટેક્ટ્સ દ્વારા ડીઝાઇન થયેલા અન્ય બિલ્ડિંગ્સ પણ છે. 1990ના દાયકાના અંતે અને 2000ના દાયકાની શરૂઆતમાં મધ્યમ ઊંચાઈ અને [[અત્યંત ઊંચાઈ]] ધરાવતા [[રહેણાંક ટાવર]]ના નિર્માણમાં નાની તેજી આવી હતી, જેમાંથી કેટલાંક 30 માળની ઊંચાઈ ધરાવે છે.<ref>[http://www.uptown-houston.com/economic/market/residential.html રેસિડેન્શ્યિલ રિયલ એસ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201213217/http://www.uptown-houston.com/economic/market/residential.html |date=2015-02-01 }}. ''Uptown-houston.com'' 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref><ref>{{cite news | last = Sarnoff | first = Nancy | title = Genesis Laying Down Plans for Newest Uptown Condo Highrise | work = Houston Business Journal | date = 2001-12-14 | url = http://www.bizjournals.com/houston/stories/2001/12/17/newscolumn3.html | access-date = 2007-02-07}}</ref><ref>{{cite news | last = Apte | first = Angela | title = Rising Land Costs Boost Houston's Mid-Rise Market | work = Houston Business Journal | date = 2001-10-26 | url = http://www.bizjournals.com/houston/stories/2001/10/29/focus1.html | access-date = 2007-01-11}}</ref> વર્ષ 2002માં અપટાઉનમાં 2.3 ચોરસ ફૂટ (2,100,000 મીટર) ઓફિસ સ્પેસ હતી, જેમાંથી 1.6 કરોડ ચોરસ ફૂટ (1,500,000 મીટર) [[એ ક્લાસની ઓફિસ સ્પેસ]] હતી.<ref>[http://www.uptown-houston.com/economic/market/office.html વ્યાવસાયિક રિયલ એસ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201200302/http://www.uptown-houston.com/economic/market/office.html |date=2015-02-01 }}. ''Uptown-houston.com'' 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> == ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ == [[હ્યુસ્ટન પોલીસ વિભાગ]] પોલીસ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. અમેરિકાના શહેરોમાં સૌથી વધુ હત્યા ધરાવતા શહેરોમાં હ્યુસ્ટનનું સ્થાન 46મું છે. વર્ષ 2005માં આ શહેરની વસ્તી 2,50,000 હતી અને એક લાખની વસ્તી દીઠ માથાદીઠ હત્યાનો દર 16.3 હતો.<ref>"{{PDFlink|[http://www.morganquitno.com/cit05r.pdf Murder Rate in 2005]|30.4&nbsp;KB}}," ''[[મોર્ગન ક્વિટનો]]'' . નવેમ્બર 29, 2006 પર સુધારેલ.</ref> જોકે 10,00,000ની વસ્તી ધરાવતા અમેરિકાના શહેરોમાં હ્યુસ્ટન હત્યાના દરમાં ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે. આ આંકડા તો સ્થાનિક ટીવી સમાચાર સંશોધક માર્ક ગ્રીનબ્લાટ્ટે શોધ્યું કે હ્યુસ્ટન પોલીસ વિભાગે વર્ષ 2005માં ખૂનના સંખ્યા ઓછી દેખાડી છે તે પછીના છે. શહેરમાં હત્યાની સંખ્યામાં ફક્ત બેનો સત્તાવાર વધારો થાય તો તે આ બાબતે બીજું સ્થાન મેળવશે.<ref>Greenblatt, Mark. "[https://web.archive.org/web/20071218164948/http://www.khou.com/news/defenders/investigate/stories/khou071119_tj_murdercount.1d78917e.html Hiding Homicide: How HPD undercounts murder]." ''[[કેએચઓયુ-ટીવી]]'' . ગુરુવાર, નવેમ્બર 29, 2007. છ જુલાઈ, 2007 પર સુધારેલ.</ref> વર્ષ 2004ની સરખામણીમાં વર્ષ 2005માં અહિંસક અપરાધોની સંખ્યામાં બે ટકા ઘટાડો થયો છે ત્યારે [[હત્યા]]ની સંખ્યામાં 23.5 ટકાનો વધારો થયો છે.<ref name="Houston to be studied"/> વર્ષ 2005થી હ્યુસ્ટનમાં અપરાધમાં ઉછાળો આવ્યો છે, જેના માટે હ્યુસ્ટન પોલીસ વિભાગ કેટરિના ચક્રવાત પછી ન્યૂ ઓરલીઆન્સમાંથી લોકોના પ્રવાહને જવાબદાર ઠેરવે છે.<ref name="JLeahy">{{cite news | last = Leahy | first = Jennifer | title = Homicide rate on track to be worst in a decade - Evacuees play large role in the rise, police say | work = Houston Chronicle | date = 2006-10-21 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/hurricane/4277375.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> કેટરિના પછી, 2004માં નવેમ્બર અને ડીસેમ્બર, 2005માં હ્યુસ્ટનમાં હત્યાના દરમાં 70 ટકાનો વધારો થયો હતો. શહેરમાં વર્ષ 2005માં 336 હત્યા થઈ હતી <ref name="Houston to be studied">વિલાફ્રાન્કા, આર્માન્ડો. "[http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4235150 હ્યુસ્ટન વાયોલન્ટટ ક્રાઇમ ટૂ સ્ટડીડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303074728/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4235150 |date=2008-03-03 }}", ''[[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]'' , નવેમ્બર 23, 2006, પેજ 3. 2006-12-17 પર સુધારેલ.</ref>જ્યારે વર્ષ 2004માં 272.<ref>"{{PDFlink|[http://www.txdps.state.tx.us/director_staff/public_information/2004CIT.pdf Crime in Texas: 2004]|193&nbsp;KB}}", [[ટેક્સાસ જાહેર સુરક્ષા વિભાગ]], 2004. 2006-12-06 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં હત્યાના દર એક લાખ નિવાસીઓ દીઠ વર્ષ 2005માં 16.33 હતો જે વર્ષ 2006માં વધીને 17.24 થયો હતો.<ref>ઓહારે પેગ્ગી. "{{waybackdate|site=http://www.chron.com/disp/story.mpl/headline/metro/4437025.html|title=City sees 13.5% rise in slayings for 2006|date=20070115014451}}", ''હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ'' , 2007-01-01. જાન્યુઆરી 1, 2007 પર સુધારેલ.</ref> વર્ષ 2006માં હત્યાનો આંક વધીને 379 થયો હતો.<ref name="Houston to be studied"></ref> [[ધ ટાઇમ્સ પિકાયૂને]]માં પ્રસિદ્ધ થયેલ લેખમાં વિવાદ થયો હતો. તેમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે શહેરમાં અપરાધની સંખ્યા માટે વધવા માટે કેટરિના તોફાન પછી સ્થળાંતરિત થઈને આવેલા લોકો જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે છે પણ હકીકત એ છે કે તેમના આગમન પહેલાં શહેરમાં અપરાધની સંખ્યા વધતી રહી છે. <ref>{{cite web|url=http://www.vendomeplace.org/press021206houstonlife.html|publisher=[[The Times-Picayune]]|title=Haven and Hell|access-date=2010-04-14|archive-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707070741/http://www.vendomeplace.org/press021206houstonlife.html|url-status=dead}}</ref>શહેરના અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે સ્થળાંતરિત કરીને આવેલા મોટા ભાગના નાગરિકો કાયદાનું પાલન કરે છે, પણ વાસ્તવિક સમસ્યા હ્યુસ્ટનની વસ્તીમાં રાતોરાત 10 ટકાનો વધારો છે, જેના પગલે નાગરિકોની સરખામણીમાં પોલીસ અધિકારીઓનું પ્રમાણ ઘટ્યું છે. <ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/02/05/AR2006020500884.html|publisher=[[The Washington Post]]|title=After Welcoming Evacuees, Houston Handles Spike in Crime|access-date= 2010-04-14 | first=Sylvia | last=Moreno | date=2006-02-06}}</ref>જર્નલ ઓફ ક્રિમિનલ જસ્ટિસમાં વર્ષ 2010માં પ્રકાશિત થયેલ અભ્યાસે પણ વિવાદ સર્જયો હતો. તેમાં સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોને કારણે હ્યુસ્ટન અને ફિનિક્સમાં અપરાધમાં વધારો થયો હોવાની વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.racewire.org/archives/2010/02/katrina_evacuees_didnt_increase_crime.html|title=Study: Katrina Evacuees Didn’t Increase Crime|publisher=RaceWire|access-date= 2010-04-04}}</ref> 1970ના દાયકાની શરૂઆતમાં હ્યુસ્ટન, [[પાસાડેના]] અને કેટલાંક દરિયાઈ શહેરો ''[[હ્યુસ્ટનમાં સામૂહિક હત્યા]]'' ના સ્થળ હતા, જે તે સમયે અમેરિકાના ઇતિહાસમાં શ્રેણીબદ્ધ હત્યાનો ખરાબ કેસ હતો.<ref>{{cite news | title = CRIME: The Houston Horrors | work = TIME Magazine | date = 1973-08-20 | access-date = 2010-05-02 | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,907718-1,00.html | archive-date = 2013-07-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130725001649/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,907718-1,00.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Beaver Country Times | access-date = 2010-05-02 | url = http://news.google.com/newspapers?id=D4MkAAAAIBAJ&sjid=ANoFAAAAIBAJ&pg=4597,220911&dq}}</ref> અન્ય શહેરોમાં હ્યુસ્ટન નશીલ દ્રવ્યોની હેરફેરનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે, જે અન્ય અમેરિકન બજારોમાં વિતરકોને કોકેન, મારિજુઆના, હેરોઇન, એમડીએમએ અને મેથામ્ફેટામાઇનનો પુરવઠો પૂરો પાડે છે.<ref>"[http://www.usdoj.gov/ndic/pubs32/32771/distribution.htm ડિસ્ટ્રિબ્યુશન-હ્યુસ્ટન હાઈ ઇન્ટેન્સિટી ડ્રગ ટ્રાફિકિંગ એરીયા ડ્રગ માર્ગેટ એનાલીસિસ 2009]." ''[[અમેરિકન ન્યાય વિભાગ]]'' . ઓગસ્ટ 11, 2009 પર સુધારેલ. </ref> વર્ષ 2007માં ટેક્સાસ રાજ્યમાં વાહનોની ચોરીમાં હ્યુસ્ટને ટોચનું સ્થાન મેળવ્યું હતું અને તે વર્ષે હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં 31,000 કરતાં વધારે વાહનોની ચોરી થઈ હતી.<ref>{{Cite web | title = Houston Ranks #1 for Auto Theft in State: AAA Texas and Houston Police Department Partner to Help Prevent This Crime | work = Reuters | access-date = 2010-01-03 | url = http://www.reuters.com/article/idUS203666+21-Aug-2008+MW20080821 | archive-date = 2010-01-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100121215133/http://www.reuters.com/article/idUS203666+21-Aug-2008+MW20080821 | url-status = dead }}</ref> અમેરિકામાં 50 મોટા શહેરોમાં સુરક્ષિત પડોશીઓનો નિર્ણય લેવા વર્ષ 2010માં NeighborhoodScout.com સાથે ભાગીદારીમાં પર્સનલ ફાઇનાન્સ બ્લોગ WalletPop.comમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે હ્યુસ્ટનમાં [[વેસ્ટહેઇમર રોડ]] અને [[ટેક્સાસ સ્ટેટ હાઇવે 6]] એકબીજાને કાપે છે ત્યાં સૌથી ઓછા ગુના થાય છે.<ref>સાર્નોફ, નેન્સી. "[http://blogs.chron.com/primeproperty/2010/02/the_nations_safest_neighborhoo.html હ્યુસ્ટનના સુરક્ષિત પડોશી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101220155312/http://blogs.chron.com/primeproperty/2010/02/the_nations_safest_neighborhoo.html |date=2010-12-20 }}." ''[[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]'' . ફેબ્રુઆરી 12, 2003. ફેબ્રુઆરી 24, 2010 પર સુધારેલ.</ref> == પરિવહન == [[ચિત્ર:45intoI-10 2.jpg|thumb|left|ડાઉનટાઉન નજીક ઇન્ટરસ્ટેટ 10 અને ઇન્ટરસ્ટેટ 45 ]] હ્યુસ્ટનની પરિવહન વ્યવસ્થામાં ઓટોમાબોઇલનું પ્રભુત્વ છે અને 71.7 ટકા રહેવાસીઓ એકલા કામકાજ માટે ડ્રાઇવિંગ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/prod/1/gen/pio/cay961a2.pdf |format=pdf |title=Census and You |publisher=US Census Bureau |pages=12|month=January |year=1996 |access-date= 2007-02-19}}</ref> આ સુવિધા [[હ્યુસ્ટનની ફ્રીવે]] સીસ્ટમ મારફતે પૂરી પાડવામાં આવે છે.{{convert|739.3|mi|km|1}} તેમાં 10 કાઉન્ટી મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં 739.3 માઇલનો (1,189.8 કિમી) ફ્રીવે અને એક્સપ્રેસવે સામેલ છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/11BW001.pdf Highway System]|153&nbsp;KB}}", ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી '' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> તેની હાઇવે સીસ્ટમ અનેક લૂપ દ્વારા કાર્યરત [[હબ એન્ડ સ્પોક]] ફ્રીવે માળખાનો ઉપયોગ કરે છે. સૌથી અંદરની લૂપ [[ઇન્ટરસ્ટેટ 610]] છે, જે શહેરની મધ્ય, મેડિકલ સેન્ટર અને અનેક મહત્વપૂર્ણ પડોશી કેન્દ્રો સાથે {{convert|10|mi|km|0|sing=on}}નો ડાયામીટર ધરાવે છે. [[બેલ્ટવે 8]] અને તેનો મુખ્ય ફ્રીવે સેમ હ્યુસ્ટન ટોલવે વચ્ચેની લૂપ રચે છે, જેનો ડાયામીટર અંદાજે 25 માઇલ (40 કિમી) છે.{{convert|25|mi|km|0}} પ્રસ્તાવિત હાઇવે પ્રોજેક્ટ [[સ્ટેટ હાઇવે 99]] (ધ ગ્રાન્ડ પાર્કવે) હ્યુસ્ટનની બહાર ત્રીજી લૂપ રચશે. અત્યારે સ્ટેટ હાઇવે 99ના 11 સેગમેન્ટમાંથી ફક્ત બે પૂર્ણ થયા છે. હ્યુસ્ટન પ્રસ્તાવિત [[ઇન્ટરસ્ટેટ 69]] [[નાફ્ટા]] સુપરહાઇવેના રુટને સમાંતર છે, જે શહેરને કેનેડા, અમેરિકાના ઔદ્યોગિક વિસ્તાર [[મિડવેસ્ટ]], ટેક્સાસ અને મેક્સિકો સાથે જોડશે. અન્ય સ્પોક ફ્રીવેઝની યોજના બની ગઈ છે અથવા તેનું નિર્માણ ચાલી રહ્યું છે, જેમાં [[ફોર્ટ બેન્ડ પાર્કવે]], [[હાર્ડી ટોલ રોડ]], [[ક્રોસ્બી ફ્રીવે]] અને ભવિષ્યનો [[એલ્વિન ફ્રીવે]] સામેલ છે. હ્યુસ્ટનની ફ્રીવે સીસ્ટમ પર [[હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સ્ટાર]] નજર રાખે છે, જે ચાર સરકારી એજન્સીઓની ભાગીદારીમાં રચાયેલી સંસ્થા છે અને આ [[પ્રદેશ]]માં પરિવહન અને [[કટોકટીયુક્ત વ્યવસ્થાપન]] સેવાઓ પૂરી પાડવાની જવાબદારી ધરાવે છે. હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સ્ટાર દેશનું પહેલું કેન્દ્ર હતું, જેમાં પરિવહન અને કટોકટીયુક્ત વ્યવસ્થા કેન્દ્રો સંયુક્તપણે કાર્યરતા હતા અને તેમાં પહેલી વખત ચાર એજન્સીઓ ([[ટેક્સાસ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સપોર્ટેશન]], [[હેરિસ કાઉન્ટ, ટેક્સાસ]], [[મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્ઝિટ ઓથોરિટી ઓફ હેરિસ કાઉન્ટી, ટેક્સાસ]] અને ધ સિટી ઓફ હ્યુસ્ટન) તેમના સ્રોતોની વહેંચણી કરવા એકત્ર થઈ છે.<ref>[http://www.houstontranstar.org/about_transtar/ હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સટાર વિશે]. ''હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સટાર.'' 2008. 2008-02-17 પર કરાયેલ સુધારો.</ref> [[ચિત્ર:METRORail 7.jpg|thumb|right|ડાઉનટાઉનમાં મેઇન સ્ટ્રીટ કોરિડોરને સમાંતર મેટ્રો લાઇટ રેલ]] ધ મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્ઝિટ ઓથોરિટી ઓફ હેરિસ કાઉન્ટી, ટેક્સાસ અથવા મેટ્રો બસ, લાઇટ રેલ અને લિફ્ટ વાન સ્વરૂપે જાહેર પરિવહન સેવા પૂરી પાડે છે. મેટ્રોના જાહેર પરિવહનના વિવિધ સ્વરૂપો હજુ પણ બૃહદ શહેરના ઉપનગરોમાંથી અનેક સાથે જોડાયેલા નથી. મેટ્રોએ લાઇટ રેલ સેવા 1 જાન્યુઆરી, 2004ના રોજ શરૂ કરી હતી, જેનો શરૂઆતનો ટ્રેક{{nowrap|("Red Line")}} {{convert|8|mi|km|abbr=off}}થી {{nowrap|University of Houston–Downtown (UHD)}} દોડ્યો હતો, જે {{nowrap|Texas Medical Center}}અને {{nowrap|Reliant Park}} ટર્મિનેટ્સ સુધી દોડે છે. હાલ મેટ્રોની 10 વર્ષની વિસ્તરણ યોજના ડીઝાઇન તબક્કામાં છે, જેમાં વર્તમાન સીસ્ટમમાં વધુ પાંચ લાઇન ઉમેરાશે.<ref>{{Cite web | title = Metro Solutions, Phase 1 and Phase 2 | work = Metropolitan Transit Authority of Harris County, Houston, Texas | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.metrosolutions.org/posted/1068/5_CORR_Brd_Aprvd_w_stat_30x40_v09100web_252126.252126.pdf | format = PDF | archive-date = 2009-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090216085852/http://metrosolutions.org/posted/1068/5_CORR_Brd_Aprvd_w_stat_30x40_v09100web_252126.252126.pdf | url-status = dead }}</ref> રાષ્ટ્રીય રેલ પેસેન્જર સીસ્ટમ [[એમટ્રેક]] વાયા {{Amtrak lines|Sunset Limited}}{{nowrap|(Los Angeles–New Orleans)}} હ્યુસ્ટનને સેવા પૂરી પાડે છે, જે શહેરના મધ્યવિસ્તારની ઉત્તરે એક [[ટ્રેન સ્ટેશન]] પર વિરામ લે છે. નાણાકીય વર્ષ 2007-08માં આ સ્ટેશન પર 14,891 બોર્ડિંગ્સ અને લાઇટિંગ જોવા મળ્યાં હતાં.<ref>{{Cite web | title = Amtrak Fact Sheet, Fiscal Year 2008, State of Texas | work = amtrak.com, Amtrak | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.amtrak.com/pdf/factsheets/TEXAS08.pdf|format=PDF}}</ref> [[ચિત્ર:IAH Aerial.jpg|thumb|left|જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ ]] હ્યુસ્ટન ત્રણ એરપોર્ટ્સ ધરાવે છે, જેમાંથી બે એરપોર્ટ વ્યાવસાયિક છે, જેણે વર્ષ 2007માં 5.2 કરોડ મુસાફરોને સેવા આપી હતી. તેનું વ્યવસ્થાપન [[હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ]] કરે છે.<ref>{{Cite web | title = 52 Million Travelers and Over 387,000 Metric Tons of Air Cargo Passed through Houston’s Airports in 2007 | date = 2008-01-28 | work = fly2houston.com, Houston Airport System | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.fly2houston.com/0/685923/0/1906D1940/ | archive-date = 2008-04-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080418062204/http://www.fly2houston.com/0/685923/0/1906D1940/ | url-status = dead }}</ref> [[ધ ફેડરેલ એવિએશન એડમિનિસ્ટ્રેશન]] અને ટેક્સાસ રાજ્યએ વર્ષ 2005 માટે એરપોર્ટ ઓફ ધ યર તરીકે હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમની પસંદગી કરી હતી. તેની પાછળ હ્યુસ્ટનમાં બંને મુખ્ય એરપોર્ટ્સ માટે 3.1 અબજ ડોલરનો બહુવાર્ષિક એરપોર્ટ સુધારણા કાર્યક્રમ મુખ્યત્વે જવાબદાર છે. શહેરનું મુખ્ય એરપોર્ટ [[જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ]] (આઇએએચ) છે, જે કુલ મુસાફરો માટે અમેરિકાનું આઠમું સૌથી મોટું અને દુનિયાનું 16મું સૌથી વધારે વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે.<ref>{{Cite web | title = Statistics: Top 30 World Airports by Passengers | work = Airports Council International | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.aci.aero/aci/aci/file/Press%20Releases/2008/TOP30_Passengers_2007.pdf | format = PDF | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927220528/http://www.aci.aero/aci/aci/file/Press%20Releases/2008/TOP30_Passengers_2007.pdf | url-status = dead }}</ref> 182 સ્થળો સાથે જોડાયેલું અને નોન-સ્ટોપ સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સેવા આપતું બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ અત્યારે અમેરિકાનું ત્રીજું ટોચનું એરપોર્ટ છે.<ref>[http://www.fly2houston.com/iahAbout જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306155856/http://fly2houston.com/iahabout |date=2016-03-06 }}. ''હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ.'' 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> વર્ષ 2006માં [[અમેરિકાના પરિવહન વિભાગ]]એ [[જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ]] નામ આપ્યું હતું, જે અમેરિકામાં ઝડપથી વિકસતા ટોચના 10 એરપોર્ટ્સમાંનું એક છે.<ref>{{cite press release|title=2005 Total Airline System Passenger Traffic Up 4.6% From 2004|publisher=[[Bureau of Transportation Statistics]]|date=2006-04-27|url=http://www.bts.gov/press_releases/2006/bts020_06/html/bts020_06.html|access-date=2006-12-16|archivedate=2006-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060922202239/http://www.bts.gov/press_releases/2006/bts020_06/html/bts020_06.html}}</ref> હ્યુસ્ટન [[કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઇન્સ]]નું વડુંમથક છે અને બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઇન્સનું સૌથી મોટું [[કેન્દ્ર]] છે. આ એરલાઇન હ્યુસ્ટનથી રવાના થવા દરરોજ 700 કરતાં વધારે ફ્લાઇટ ઓફર કરે છે.<ref>[http://www.fly2houston.com/iahAbout માહિતી અને આંકડા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306155856/http://fly2houston.com/iahabout |date=2016-03-06 }}. ''હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ.'' 2007. 2007-02-28 પર કરાયેલ સુધારા.</ref> વર્ષ 2007ની શરૂઆતમાં અમેરિકાના કસ્ટમ્સ એન્ડ બોર્ડર પ્રોટેક્શન દ્વારા બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે પ્રવેશદ્વાર ગણાવાયું છે.<ref>{{Cite web | title = Airport designated `model port of entry', Houston Chronicle | author = Bill Hensel, Jr. | date = 2007-04-05 | work = chron. com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2007_4319002 }}</ref> ધ [[હ્યુસ્ટન એર રુટ ટ્રાફિક કન્ટ્રોલ સેન્ટર]] જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટસ પર સ્થિત છે. બીજું સૌથી મોટું વ્યાવસાયિક એરપોર્ટ [[વિલિયમ પી હોબી એરપોર્ટ]] (1967 સુધી હ્યુસ્ટન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ નામ અપાયું હતું), જે મુખ્યત્વે લઘુથી મધ્યમ કક્ષાની સ્થાનિક ફ્લાઇટ્સનું સંચાલન કરે છે. હ્યુસ્ટનના ઉડ્ડયન ક્ષેત્રનો ઇતિહાસ [[1940 એર ટર્મિનલ મ્યુઝીયમ]]માં દેખાડવામાં આવ્યો છે, જે એરપોર્ટની પશ્ચિમ બાજુએ જૂનાં ટર્મિનલ બિલ્ડિંગમાં સ્થિત છે. હોબી એરપોર્ટને [[એરપોર્ટસ્ કાઉન્સિલ ઇન્ટરનેશનલ]] દ્વારા વિશ્વમાં ટોચના પાંચ અસરકારક એરપોર્ટમાંથી એક હોવાનો અને ગ્રાહકોને ઉત્તમ સેવા પૂરી પાડવા માટેનું સન્માન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web | title = William P. Hobby Airport Rated Among Top Five Performing Airports Worldwide | work = Houston Airport System | date = 2009-03-10 | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.fly2houston.com/0/1650213/0/1906/ | archive-date = 2009-03-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090314202933/http://www.fly2houston.com/0/1650213/0/1906/ | url-status = dead }}</ref> હ્યુસ્ટનનું ત્રીજું મ્યુનિસિપલ એરપોર્ટ [[એલિંગ્ટન એરપોર્ટ]] છે (અગાઉ [[અમેરિકન એર ફોર્સ]] બેઝ), જેનો ઉપયોગ સૈન્ય, સરકાર, [[નાસા]] અને નાગરિક ઉડ્ડયન ક્ષેત્રો દ્વારા થાય છે.<ref>{{Cite web | title = About Ellington Airport | work = Houston Airport System | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.fly2houston.com/EllingtonAbout | archive-date = 2007-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070302010555/http://www.fly2houston.com/EllingtonAbout | url-status = dead }}</ref> == હેલ્થેકર અને મેડિસિન == [[ચિત્ર:FlightHoustontoDallas086.jpg|thumb|right|ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]] હ્યુસ્ટનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર છે, જે દુનિયાની સૌથી મોટી સંશોધન અને [[હેલ્થકેર]] સંસ્થાઓ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web | title = Texas Medical Center - Largest Medical Center (Video HD (English)) | work = Texas Medical Center | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/TMCVideo/Largest+Medical+Center+Video+%28HD-English%29.htm | archive-date = 2010-06-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100623134855/http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/TMCVideo/Largest%2BMedical%2BCenter%2BVideo%2B%28HD-English%29.htm | url-status = dead }}</ref> ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટરની બધા 47 સભ્યો [[બિનનફાકારક સંસ્થા]]ઓ (નફો કરવાનો ઉદ્દેશ ન ધરાવતી સંસ્થાઓ) છે. તેઓ દર્દીઓને રોગ અટકાવવાની સુવિધા પૂરી પાડે છે તેમજ સ્થાનિક, રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને સંશોધન અને શિક્ષણની તક આપે છે. 73,600 કરતાં વધારે લોકોને રોજગારી આપતી આ સંસ્થાઓમાં 13 [[હોસ્પિટલ]] અને બે વિશિષ્ટ સંસ્થાઓ, બે [[મેડિકલ સંસ્થા]]ઓ, ચાર [[નર્સિગ સંસ્થા]]ઓ અને [[ડેન્ટિસ્ટ્રી]] સંસ્થા, જાહેર સ્વાસ્થ્ય, [[ફાર્મસી]] અને સ્વાસ્થ્ય સાથે સંબંધિત તમામ પ્રકારની કારકિર્દી પૂરી પાડતી સંસ્થાઓ સામેલ છે. અહીં પહેલી અને હજુ સુધ સૌથી મોટી એર ઇમરજન્સી સર્વિસ [[લાઇફ ફ્લાઇટ]]ની રચના થઈ છે તેમજ અત્યંત સફળતા આંતરસંસ્થાકીય ટ્રાન્સ્પ્લાન્ટ કાર્યક્રમ વિકસાવવામાં આવ્યો છે. દુનિયા [[હ્રદય સાથે સંબંધિત શસ્ત્રક્રિયાઓ]] સૌથી વધુ ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટરમાં થાય છે.<ref>{{cite web | title = Texas Medical Center | work = www.visithoustontexas.com | url = http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Texas_Medical_Center | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2007-02-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070208100707/http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Texas_Medical_Center | url-status = dead }}</ref> સેન્ટરમાં કેટલીક અકાદમિક અને સંશોધન સ્વાસ્થ્ય સંસ્થાઓમાં [[બેલર કોલેજ ઓફ મેડિસિન]], [[ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ હેલ્થ સાયન્સ સેન્ટર એટ હ્યુસ્ટન]], [[ધ મેથોડિસ્ટ હોસ્પિટલ]], [[ટેક્સાસ ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પિટલ]] અને ધ [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ એમ ડી એન્ડરસન કેન્સર સેન્ટર]] સામેલ છે. [[બેલર કોલેજ ઓફ મેડિસિન]] દર વર્ષે દેશની ટોચના દસ મેડિકલ સંસ્થાઓમાં સ્થાન મેળવે છે અને પ્રથમ કક્ષાની અંડરગ્રેજ્યુએટ યુનિવર્સિટી [[રાઇસ યુનિવર્સિટી]] સાથે તેનું જોડાણ કરવા વિચારણા ચાલી રહી છે. ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ એમ ડી એન્ડરસન કેન્સર સેન્ટરને ''યુ એસ ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટ'' દ્વારા વર્ષ 1990થી અત્યાર સુધી કેન્સરની સારવારમાં વિશિષ્ટતા ધરાવતી અમેરિકાની ટોચની 10 હોસ્ટિપલોમાં સ્થાન અપાયું છે.<ref>{{cite web | title = Institutional Profile | work = www.mdanderson.org | url = http://www.mdanderson.org/About_MDA/Who_We_Are/display.cfm?id=29E3FCE1-2828-11D5-811100508B603A14&method=displayFull | access-date = 2007-02-21 | archive-date = 2009-03-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090303124842/http://www.mdanderson.org/About_MDA/Who_We_Are/display.cfm?id=29E3FCE1-2828-11D5-811100508B603A14&method=displayFull | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Rice and Baylor College of Medicine extend MOU | work = Rice University, News & Media | access-date = 2009-10-11 | url = http://www.media.rice.edu/media/NewsBot.asp?MODE=VIEW&ID=13117 | archive-date = 2012-01-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120118022529/http://www.media.rice.edu/media/NewsBot.asp?MODE=VIEW&ID=13117 | url-status = dead }}</ref> અહીંનું વિખ્યાત માનસિક સારવાર ચિકિત્સા કેન્દ્ર [[મેન્નિન્જર ક્લિનિક]]ને બેલર કોલેજ ઓફ મેડિસિન એન્ડ ધ મેથોડિસ્ટ હોસ્પિટલ સીસ્ટમે માન્યતા આપી છે.<ref>{{Cite web | title = Quick Facts About The Menninger Clinic | work = menningerclinic.com, The Menninger Clinic | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.menningerclinic.com/about/facts.htm }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == શિક્ષણ == શહેરમાં [[17 સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ]] કાર્યરત છે. [[હ્યુસ્ટન ઇન્ડીપેન્ડન્ટ સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] (એચઆઇએસડી) અમેરિકામાં સાતમું મોટું સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ છે.<ref>"[http://www.eschoolnews.com/news/showStory.cfm?ArticleID=6127 હ્યુસ્ટન આઇએસડી ઓટોમેટ્સ લંચ]", ''ઇસ્કૂલ ન્યૂઝ ઓનલાઇન'' , 2006-02-21. 2006-12-16 પર કરાયેલો સુધારો. {{Wayback|url=http://www.eschoolnews.com/news/showStory.cfm?ArticleID=6127|date =20060309232254|bot=DASHBot}}</ref> એચઆઇએસડીમાં 112 [[કેમ્પસ]] છે, જે અમેરિકામાં મુખ્ય કે મહત્વપૂર્ણ સ્કૂલ્સ તરીકે કાર્યરત છે. આ સંસ્થા સ્વાસ્થ્ય વ્યવસાય, દ્રશ્ય અને કળાઓ અને વિજ્ઞાન જેવી શાખાઓમાં વિશેષતા ધરાવે છે. અહીં અનેક [[ચાર્ટર સ્કૂલ્સ]] છે, જે સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સથી અલગ રીતે ચાલે છે. ઉપરાંત કેટલીક જાહેર સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ પણ પોતાની ચાર્ટર સ્કૂલ્સ ધરાવે છે. હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં 300 કરતાં વધારે ખાનગી શાળાઓ કાર્યરત છે, <ref>[http://www.houston-texas-online.com/privateschools.html ખાનગી શાળાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127220155/http://www.houston-texas-online.com/privateschools.html |date=2007-01-27 }}. ''Houston-Texas-Online'' . 2004. 2007-01-10 પર કરાયેલ સુધારો.</ref><ref>[http://www.houstonareaweb.com/private_schools/ હ્યુસ્ટન ખાનગી શાળાઓ]. HoustonAreaWeb.com. 2007-01-10 પર કરેલ સુધારો.</ref><ref>[http://www.hlsr.com/ed/sa/sa_p.aspx સ્કૂલ આર્ટ પાર્ટિસિપેશન]. ''[[હ્યુસ્ટન લાઇવસ્ટોક શો એન્ડ રોડીયો]]'' . 2007-01-10 પર કરાયેલ સુધારો. {{Wayback|url=http://www.hlsr.com/ed/sa/sa_p.aspx|date =20070929000822|bot=DASHBot}}</ref>જેમાંથી અનેક શાળાઓ ટેક્સાસ પ્રાઇવેટ સ્કૂલ એક્રિડેશન કમિશનની માન્યતા ધરાવે છે. [[હ્યુસ્ટન એરિયા ઇન્ડીપેન્ડન્ટ સ્કૂલ્સ]] વિવિધ ધર્મ અને ધર્મનિરપેક્ષતાના જુદાં જુદાં અભિપ્રાયોનું શિક્ષણ ઓફર કરે છે.<ref>[http://houstonprivateschools.org/index.cfm?CFID=15996033&amp;CFTOKEN=41756059&amp;MenuItemID=96&amp;MenuGroup=Home%20New એચએઆઇએસ વિશે]. ''હ્યુસ્ટન વિસ્તારની ખાનગી અને સ્વતંત્ર શાળાઓ'' . 2007. 2007-03-27 પર કરાયેલા સુધારો.</ref> હ્યુસ્ટન વિસ્તારોમાં [[કેથોલિક સ્કૂલ્સ]]નું સંચાલન [[આર્કડાયોસીસ ઓફ ગેલ્વીસ્ટોન-હ્યુસ્ટન]] કરે છે. === કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ === {{Further|[[List of colleges and universities in Houston]]}} [[ચિત્ર:Ezekiel W. Cullen building 3.jpg|thumb|right|હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી]] હ્યુસ્ટનમાં 60 કરતાં વધારે કોલેજ, યુનિવર્સિટી અને અન્ય ડિગ્રીની મંજૂરી આપતી સંસ્થાઓ છે. આ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અંદાજે 3,60,000 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે.<ref>{{Cite web | title = Houston Education | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | archive-date = 2009-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090831060919/http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | url-status = dead }}</ref> શહેરમાં સંશોધન અને વિકાસ સાથે ચાર જાહેર યુનિવર્સિટીઓ સંકળાયેલી છે. {{nowrap|[[Rice University]]}}અમેરિકાની અગ્રણી શૈક્ષણિક અને સંશોધન યુનિવર્સિટીઓમાંની એક છે, જેને ''યુ. એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટ'' દ્વારા ઉત્તમ યુનિવર્સિટીઓમાં 17મું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. હ્યુસ્ટનમાં ઉચ્ચ શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમો માટે અનેક ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ કાર્યરત છે, જેમાં ઉદારવાદી કળાઓની તાલીમ આપતી સંસ્થાઓથી લઈને રાષ્ટ્રીય માન્યતાપ્રાપ્ત ટાયર વન રીસર્ચ યુનિવર્સિટીઓ સામેલ છે.<ref>{{Cite web | title = Houston Education | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | archive-date = 2009-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090831060919/http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | url-status = dead }}</ref> હ્યુસ્ટનમાં સંશોધન અને વિકાસ સાથે ચાર જાહેર યુનિવર્સિટીઓ સંકળાયેલી છે. [[હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી]] (યુએચ), ટેક્સાસની [[ત્રીજી સૌથી મોટી]] જાહેર સંશોધન યુનિવર્સિટી છે, જેમાં 130 જુદાં જુદાં દેશના 37,000 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. 300 ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ અને 40 સંશોધન કેન્દ્રો તથા સંસ્થાઓ સાથે યુએચ, [[યુનિવર્સિટી ઓફ હ્યુસ્ટન સીસ્ટમ]] (યુએચએસ)ની મુખ્ય સંસ્થા છે અને દેશમાં સૌથી વધારે વૈવિધ્યપૂર્ણ સંશોધનમાં વ્યસ્ત યુનિવર્સિટીઓમાંની એક છે.<ref>{{Cite web | title = Fall 2008 Facts | work = University of Houston | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.uh.edu/ir/fileadmin/reports/factsataglance/Fall_2008_Facts.pdf | format = PDF | archive-date = 2009-03-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090327092547/http://www.uh.edu/ir/fileadmin/reports/factsataglance/Fall_2008_Facts.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="Degree Programs">{{cite web |url = http://www.uh.edu/ir/fileadmin/reports/StatisticalHandbook/2008/Degree-Data/Inven%20of%20Degree%20Prog%202008-09.pdf |title = Inventory of Degree Programs |publisher = University of Houston Office of Institutional Research |access-date = 2009-04-10 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેની લો સ્કૂલ-{{nowrap|[[University of Houston Law Center]]}}-ને ''યુ. એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટે'' વર્ષ 2008માં ટોચની 100 લો સ્કૂલની યાદીમાં 55મું (ટાયર વન) સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>{{Cite web | title = Best Law Schools in 2008 | work = US News and World Report | access-date = 2009-03-27 | url = http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/grad/law/search/page+3 }}</ref> ટેક્સાસમાં યુએચ એકમાત્ર ઓપ્ટોમેટ્રી સ્કૂલ છે અને છ ફાર્મસી પ્રોગ્રામ્સમાંની એક છે. {{nowrap|[[University of Houston–Clear Lake]]}}(યુએચસીએલ) 89 ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ અને 7,700 વિદ્યાર્થીઓ સાથે મહત્વપૂર્ણ અને ઉચ્ચ સ્તરીય યુનિવર્સિટી છે, જે નાસાના જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટરની લગોલગ સ્થિત છે. {{nowrap|[[University of Houston–Downtown]]}} (યુએચડી) એક [[ઓપન એડમિશન]]{{nowrap|four-year}} ચાર વર્ષનો અભ્યાસક્રમ ધરાવતી યુનિવર્સિટી છે, જે 46 ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ ઓફર કરે છે અને તેમાં 12,300 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. [[ટેક્સાસ સાઉથર્ન યુનિવર્સિટી]] (ટીએસયુ) એક ઐતિહાસિક અશ્વેત ચાર વર્ષનો ફાર્મસી અભ્યાસક્રમ ધરાવતી યુનિવર્સિટી છે અને [[થર્ગુડ માર્શલ સ્કૂલ ઓફ લો]] ધરાવે છે.<ref>{{Cite web | title = Rice University, Best Colleges 2009 | work = - US News and World Report | access-date = 2009-03-27 | url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604 | archive-date = 2009-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090216191034/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604 | url-status = dead }}</ref> બે ખાનગી ઉદારવાદી કળાઓનો અભ્યાસક્રમ ચાલતી કોલેજો [[હ્યુસ્ટન બેપ્ટિસ્ટ યુનિવર્સિટી]] (એચબીયુ) અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ સેન્ટ થોમસ]] (યુએસટી) છે. વર્ષ 1923માં સ્થપાયેલી [[સાઉથ ટેક્સાસ કોલેજ ઓફ લો]] હ્યુસ્ટનની મધ્યમાં સ્થિત એક ખાનગી અને સૌથી જૂની લો સ્કૂલ છે.<ref>"[http://www.stcl.edu/welcome/history_South_TX.htm દક્ષિણ ટેક્સાસની લો કોલેજનો ટૂંકો કાલાનુક્રમ ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618064711/http://www.stcl.edu/welcome/history_South_TX.htm |date=2010-06-18 }}", ''દક્ષિણ ટેક્સાસ લો કોલેજ'' , 2005. 2006-12-16 પર કરાયેલા સુધારો.</ref> હ્યુસ્ટન ત્રણ કમ્યુનિટી કોલેજ પણ કેમ્પસ ધરાવે છે. [[હ્યુસ્ટન કમ્યુનિટી કોલેજ સીસ્ટમ]] શહેરના મોટા ભાગમાં કામગીરી કરે છે અને અમેરિકામાં ચોથી સૌથી મોટી કમ્યુનિટી કોલેજ સીસ્ટમ છે.<ref>"[http://distance.hccs.cc.tx.us/de-counseling/ હ્યુસ્ટન કમ્યુનિટી કોલેજ ડિસ્ટન્સ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405012516/http://distance.hccs.cc.tx.us/de-counseling/ |date=2007-04-05 }}," ''હ્યુસ્ટન કમ્યુનિટી કોલેજ'' . 2006-12-16 પર કરાયેલો સુધારો.</ref> [[લોને સ્ટાર કોલેજ સીસ્ટમ]]ના વિવિધ કેમ્પસની કામગીરી શહેરના ઉત્તરપૂર્વીય વિસ્તારો મારફતે ઉત્તરપશ્ચિમે ફેલાયેલી છે જ્યારે હ્યુસ્ટનના દક્ષિણપૂર્વીય ભાગમાં [[સેન જેસિન્ટો કોલેજ]]માં કાર્યરત છે. == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * {{Handbook of Texas|id=hdh03|name=Houston, Texas}} * [http://www.city-journal.org/2008/18_3_houston.html હ્યુસ્ટન, ન્યૂયોર્ક એક સમસ્યા ધરાવે છે, ''સિટી જર્નલ'' , સમર (ઉનાળો), 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910075218/http://www.city-journal.org/2008/18_3_houston.html |date=2010-09-10 }} * [http://www.houstonhistory.com/ ઐતિહાસિક હ્યુસ્ટનના 172 વર્ષ], ''Houstonhistory.com'' . 2007. 2006-07-13ના રોજ કરાયેલો સુધારો * [http://texashistory.unt.edu/permalink/meta-pth-24649:1 ''ટેક્સાસના હ્યુસ્ટન શહેરનો ટૂંકો ઇતિહાસ, 1836માં સ્થાપનાથી 1912 સુધી'' ], 1912માં પ્રકાશિત, [http://texashistory.unt.edu/ પોર્ટલ ટૂ ટેક્સાસ હિસ્ટરી] દ્વારા હોસ્ટેડ, કોપાનો બે પ્રેસ દ્વારા વર્ષ 2007માં પુનઃપ્રકાશિત. * [http://texashistory.unt.edu/permalink/meta-pth-24646:1 ''જૂનાં હ્યુસ્ટન અને હ્યુસ્ટનવાસીઓની સાચી વાર્તાઓઃ એસ ઓ યંગ દ્વારા ઐતિહાસિક અને વ્યક્તિગત રેખાચિત્રો'' ], 1913માં પ્રકાશિત, [http://texashistory.unt.edu/ પોર્ટલ ટૂ ટેક્સાસ હિસ્ટરી] દ્વારા હોસ્ટેડ, કોપાનો બે પ્રેસ દ્વારા વર્, 2007માં પુનઃપ્રકાશિત. * {{cite book | last = Allen | first = O. Fisher | title = City of Houston from Wilderness to Wonder | publisher = Self Published | year = 1936 | id = NA }}. * {{cite book | last = Johnston | first = Marguerite | title = Houston, The Unknown City, 1836–1946 | url = https://archive.org/details/houstonunknownci0000john | publisher = Texas A&M University Press | year = 1991 | isbn = 0-89096-476-9 }} * {{cite book | last = Miller | first = Ray | title = Ray Miller's Houston | url = https://archive.org/details/raymillershousto0000mill_v7u1 | publisher = Gulf Publishing Company | year = 1984 | isbn = 0-88415-081-X }} * {{cite book | last = Slotboom | first = Oscar F. "Erik" | title = Houston Freeways | url = https://archive.org/details/houstonfreewaysh0000slot | publisher = Oscar F. Slotboom | year = 2003 | isbn = 0-9741605-3-9 }}[http://www.houstonfreeways.com/ ] * {{cite book | last = Wilson | first = Ann Quin | title = Native Houstonian - A Collective Portrait | publisher = The Donning Company - Houston Baptist University Press | year = 1982 | id = 80-27644 }} == બાહ્ય લિંક્સ == {{wikivoyage|Houston}} * [http://www.houstontx.gov/ હ્યુસ્ટન શહેરની અધિકૃત અને સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.houston.org/ બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી] * [http://www.houstonhistory.com/ ઐતિહાસિક હ્યુસ્ટનના 172 વર્ષ] * [http://www.visithoustontexas.com/ બૃહદ હ્યુસ્ટન સમારંભ અને મુલાકાતીઓનો બ્યૂરો] * [http://www.houstontranstar.org/ બૃહદ હ્યુસ્ટન પરિવહન અને કટોકટી વ્યવસ્થાપન કેન્દ્ર] * [http://www.houstonlibrary.org/ હ્યુસ્ટન જાહેર પુસ્તકાલયની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.houstondowntown.com/ હ્યુસ્ટન ડાઉનટાઉન ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907093801/http://www.houstondowntown.com/ |date=2008-09-07 }} * [http://www.uptown-houston.com/ અપટાઉન હ્યુસ્ટન ડિસ્ટ્રિક્ટ] * [http://www.houstonmidtown.com/ મિડટાઉન હ્યુસ્ટન ડિસ્ટ્રિક્ટ] * [http://www.fly2houston.com/home હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315040632/http://www.fly2houston.com/home |date=2008-03-15 }} * [http://www.ghpa.org/ બૃહદ હ્યુસ્ટન સંરક્ષણ જોડાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212185312/http://www.ghpa.org/ |date=2008-02-12 }} * [http://www.houstonwilderness.org/ હ્યુસ્ટન વાઇલ્ડરનેસ ઓર્ગેનાઇઝેશન] [[શ્રેણી:અમેરિકા]] h2kdpriyleufrwdbn3mjcjyeiv5xdec 0 26454 907677 905745 2026-11-11T14:59:35Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907677 wikitext text/x-wiki [[File:Atomic cloud over Hiroshima - NARA 542192 - Edit.jpg|thumb|250px|હિરોશિમા ઉપર લિટલ બૉય ઝીંકાયા પછી ઊઠેલું મશરૂમ આકારનું વાદળું]] [[File:nagasakibomb.jpg|thumb|250px|નાગાસાકી ઉપર ફૅટ મૅનના અણુસ્ફોટના પછી હાયપોસેન્ટરથી હવામાં 18 કિ.મી. (11 માઈલ, 60,000 ફૂટ) જેટલું ઊંચે ઊઠેલું મશરૂમ વાદળું]] 1945માં [[બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]ના અંતિમ તબક્કા દરમ્યાન, [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે]] [[જાપાન]]ના '''હિરોશિમા અને નાગાસાકી શહેરો પર બે અણુબૉમ્બ ઝીંકયા''' હતા. જાપાનનાં 67 શહેરો પર સતત છ મહિનાઓ સુધી સઘન વ્યૂહાત્મક અગન-ગોળાઓના વરસાદ પછી પણ, જાપાન સરકાર [[પોટ્સડેમ ઘોષણાપત્ર]] દ્વારા આપવામાં આવેલા આખરી ચેતવણી[[અવગણી]] રહી હતી. રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[હૅરી એસ. ટ્રુમૅન]]ના [[વહીવટી આદેશ]]થી, ઑગસ્ટ 6, 1945ના, સોમવારના યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે [[હિરોશિમા]] શહેર પર "[[લિટલ બૉય]]" નામનું [[અણુશસ્ત્ર]] ઝીંકયું <ref name="DOE-HIRO">{{cite web |url = http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm |title = The atomic bombing of hiroshima |first = David |last = Rezelman |coauthors = F.G. Gosling and Terrence R. Fehner |year = 2000 |work = [http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/index.htm The Manhattan Project: An Interactive History] |publisher = [[U.S. Department of Energy]] |quote = |access-date = Sept. 18, 2007 |archive-date = 2010-06-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100624065430/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm |url-status = dead }} હિરોશિમાના મૃતકો-ઘાયલો પરનું પૃષ્ઠ.</ref><ref name="eyewitness">એડમ્સ, એસ. અને ક્રાવફોર્ડ, એ.. 2000. ''દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ.'' પ્રથમ આવૃત્તિ. શાહી યુદ્ધ સંગ્રહાલયના સહયોગથી મુદ્રિત. આઈવિટનેસ બુકસ શૃંખલા. ન્યૂ યોર્ક, ડોરિંગ કિન્ડેર્સ્લી લિમિટેડ.</ref> અને તેના પછી ઑગસ્ટ 9ના [[નાગાસાકી]] પર "[[ફૅટ મૅન]]" નામના અણુશસ્ત્રનો વિસ્ફોટ કર્યો. યુદ્ધમાં અણુશસ્ત્રો સક્રિયપણે વપરાયાનું એક માત્ર ઉદાહરણ આ બે ઘટનાઓ જ છે.<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | url = https://archive.org/details/historyofusbook50000haki | publisher=Oxford University Press | year = 1995 | location = New York | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref> જાપાનનું દ્વિતીય લશ્કરી વડુમથક તેમ જ પ્રત્યાયનનું કેન્દ્ર અને સંગ્રહમથક ધરાવતા હિરોશિમા શહેરને તેના સારા એવા લશ્કરી મહત્ત્વને જોઈને પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>http://www.world-war-2.info/atomic-bomb/</ref> અણુબૉમ્બ ફેંકાયાના પ્રથમ બેથી ચાર મહિનાઓ દરમ્યાન, તેની સીધી અસરથી હિરોશિમામાં 90,000–166,000 લોકો અને નાગાસાકીમાં 60,000–80,000 લોકો મૃત્યુ પામ્યા,<ref name="rerf-deaths">{{cite web |url = http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa1.html |title = Frequently Asked Questions #1 |publisher = [[Radiation Effects Research Foundation]] |access-date = Sept. 18, 2007 |archive-date = 2007-09-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070919143939/http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa1.html |url-status = dead }}</ref> જે અણુબૉમ્બ વિસ્ફોટના પ્રથમ દિવસે દરેક શહેરમાં થયેલાં મૃત્યુ કરતાં ભાગ્યે અડધાં જેટલાં હતાં. હિરોશિમાના આરોગ્યના મુદ્દતી વિભાગના અનુમાન અનુસાર, વિસ્ફોટ થયો તે દિવસે માર્યા ગયેલા લોકોમાંથી, 60% લોકો આગના ભડકા અથવા જયોતથી દાઝવાથી, 30% લોકો કાટમાળ નીચે દબાઈ જવાથી અને 10% લોકો અન્ય કારણોથી મર્યા હતા. એ પછીના મહિનાઓમાં, દાઝવાની અસરથી, [કિરણોત્સર્ગથી પ્રેરિત માંદગી]રેડીયેશન કેન્સર અને અન્ય ઈજાઓ સાથે બીમારી સંકળાવાના કારણે મોટી સંખ્યામાં લોકો મૃત્યુ પામ્યા. વધુ વાજબી અનુમાન મુજબ તત્કાળ અને ટૂંકા ગાળામાં નીપજેલાં કુલ મૃત્યુમાંથી, 15–20% કિરણોત્સર્ગથી પ્રેરિત માંદગીના કારણે, 20–30% [[આગના ભડાકાઓ]]નો ભોગ બનાવાને કારણે અને 50–60% અન્ય ઈજાઓ સાથે માંદગીના લપેટામાં આવ્યા હોવાને કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref name="Truman">હૅરી એસ. ટ્રુમૅન પુસ્તકાલય અને સંગ્રહાલય. યુ.એસ. વ્યૂહાત્મક બૉમ્બમારા અંગેનું સર્વેક્ષણઃ હિરોશિમા અને નાગાસાકી પરના અણુ બૉમ્બમારાની અસરો, જૂન 19, 1946. રાષ્ટ્રપ્રમુખના સચિવની ફાઈલ, ટ્રુમૅન પેપર્સ. [http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=22&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''2. '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019114954/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=22&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2018-10-19 }}[http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=22&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''હિરોશિમા.'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019114954/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=22&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2018-10-19 }}, પૃષ્ઠ 51માંનું 22.</ref> બંને શહેરોમાં, મૃતકોમાંથી મોટા ભાગના સામાન્ય નાગરિકો હતા.<ref name="Spirit1999">{{cite book | author=|title=The Spirit of Hiroshima: An Introduction to the Atomic Bomb Tragedy | publisher=Hiroshima Peace Memorial Museum | year=1999 }}</ref><ref name="ModernJapan"> {{cite book | author=Mikiso Hane | title=Modern Japan: A Historical Survey | publisher=Westview Press | year=2001 |isbn=0-8133-3756-9 }}</ref><ref>''ટ્રિનિટી એન્ડ બિયોન્ડઃ ધ એટોમિક બૉમ્બ મુવી.'' નિર્દેશન કુરાન, પ્રોડ્ક્શન નાર. શાટનેર, ડબ્લ્યૂ.. 1997 વીએચએસ (VHS). ગોલ્ડહિલ વિડીઓ, 1997.</ref> નાગાસાકી પર થયેલા વિસ્ફોટના છ દિવસ પછી, ઑગસ્ટ 15ના, જાપાને [[મિત્ર રાષ્ટ્રો]] સામે નમતું જોખીને પોતાની શરણાગત થવાની જાહેરાત કરી, અને સપ્ટેમ્બર 2ના [[શરણાગતિના સ્વીકૃતિપત્ર]] પર હસ્તાક્ષર કરીને, [[પૅસિફિક યુદ્ધ]] અને તેથી કરીને બીજા વિશ્વયુદ્ધ પર અધિકૃત રીતે પૂર્ણવિરામ મૂકયું. મે 7ના [[જર્મની]]એ તેના [[શરણાગતિના સ્વીકૃતિપત્ર]] પર હસ્તાક્ષર કર્યા અને એ રીતે [[યુરોપમાં યુદ્ધ]] પર પૂર્ણવિરામ મુકાયું. કંઈક અંશે વિસ્ફોટોના કારણે, [[યુદ્ધ-પછી જાપાને]] અણુશસ્ત્ર-સરંજામને પ્રતિબંધિત કરતાં [[ત્રણ બિન-આણ્વિક સિદ્ધાન્તો]] અપનાવ્યા.<ref>{{cite web | last = Koizumi | first = Junichiro | authorlink = Junichiro Koizumi | title = Address by Prime Minister Junichiro Koizumi at the Hiroshima Memorial Service for the Hiroshima Peace Memorial Ceremony | publisher=Prime Minister of Japan and His Cabinet | date = August 6, 2005 | url = http://www.kantei.go.jp/foreign/koizumispeech/2005/08/06aisatu_e.html | access-date = Nov. 28, 2007 }}</ref> જાપાનની શરણાગતિ પાછળ અણુબૉમ્બમારાની ભૂમિકા અને તે માટે યુ.એસ.નું [[નૈતિક]] સ્પષ્ટીકરણ, તેમ જ તેમનું [[વ્યૂહાત્મક]] મહત્ત્વ જેવી બાબતો હજી પણ વિવાદિત છે.<ref name="Walker"></ref><ref name="Military History 1994">ધ કોલિન્સ એનસાઈકલોપીડિયા ઓફ મિલિટરી હિસ્ટ્રી, ડુપુય એન્ડ ડુપુય, બીસીએ (BCA) 1994, પૃષ્ઠ 1308</ref> ==ધ મેનહટન પ્રોજેકટ== [[મેનહટન પ્રોજેકટ]] કહેવામાં આવતા પ્રોજેકટ અંતર્ગત, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે, યુનાઈટેડ કિંગડમ અને કૅનેડાની ભાગીદારીમાં, તેમના અનુક્રમે [[ટ્યુબ ઍલોઈઝ]] અને [[ચાક રિવર લેબોરેટરીઝ]] નામના ગુપ્ત પ્રોજેકટો સાથે મળીને,<ref>{{cite web |last1=Roosevelt |first1=Frankin D |last2=Churchill |first2=Winston |authorlink1=Franklin D. Roosevelt |authorlink2=Winston Churchill |title=Quebec Agreement |url=http://www.atomicarchive.com/Docs/ManhattanProject/Quebec.shtml |date=August 19, 1943 |publisher=atomicarchive.com}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ccnr.org/chronology.html |title= Canada's Role in the Atomic Bomb Programs of the United States, Britain, France and India|access-date= Dec. 4, 2007 |last=Edwards |first=Gordon |authorlink =Gordon Edwards |publisher=Canadian Coalition for Nuclear Responsibility }}</ref> પ્રથમ આણ્વિક બૉમ્બ ડિઝાઈન કર્યા અને બનાવ્યા. અમેરિકન [[ભૌતિકવિજ્ઞાની]] [[જે. રોબર્ટ ઓપેનહેઈમર]] આ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને નિર્દેશિત કરી રહ્યા હતા અને આ સમગ્ર પ્રોજેકટ [[યુ.એસ. આર્મી કોર્પ્સ ઓફ એન્જિનિયર્સ]]ના જનરલ [[લેસ્લી ગ્રુવ્સ]]ની સત્તા હેઠળ હતો. હિરોશિમા પર નંખાયેલો બૉમ્બ, "લિટલ બૉય" એક [[તોપમાંથી નાખી શકાય તેવા પ્રકારનો બૉમ્બ]] હતો, જેને યુરેનિયમના દુર્લભ [[રાસાયણિક મૂળતત્ત્વ]]ને ખેંચવાથી મળતાં [[યુરેનિયમ-235]]નો ઉપયોગ કરીને [[ઓક રિજ, તેનિસી]]ના વિશાળકાય કારખાનાઓમાં બનાવવામાં આવ્યો હતો. 16 જુલાઈ 1945ના, [[આલમોગોર્ડો, ન્યૂ મૅકિસકો]] નજીક, [[ટ્રિનિટી સાઈટ]] પર આ અણુબૉમ્બનું પહેલું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું. પરીક્ષણ માટેનું શસ્ત્ર, "[[ધ ગેજેટ]]," અને નાગાસાકી પર નાખવામાં આવેલો, "ફૅટ મૅન" બૉમ્બ, એ બંને [[અંદરની તરફ સ્ફોટ થાય તે પ્રકારનાં શસ્ત્રો]] હતાં, જેમને મુખ્યત્વે [[હૅનફોર્ડ, વૉશિંગ્ટન]] ખાતે [[ન્યુકિલઅર રિએકટર]]માં બનાવેલા એક [[કૃત્રિમ ઘટક]], [[પ્લુટોનિયમ-239]]નો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવ્યાં હતાં.<ref>{{cite web |url=http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/publications/DE99001330.pdf |title=The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb |access-date=Dec. 4, 2007 |last=Gosling |first=F.G. |month=January |year=1999 |publisher=United States Department of Energy |format=PDF |archive-date=2009-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224204033/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/publications/DE99001330.pdf |url-status=dead }}</ref> ===નિશાન(લક્ષ્યો)ની પસંદગી=== [[File:Japan map hiroshima nagasaki.png|thumb|200px|જયાં બે અણુશસ્ત્રો વાપરવામાં આવ્યા તે જાપાનના હિરોશિમા અને નાગાસાકીનું સ્થાન બતાવતો નકશો.]] મે 10–11, 1945ના, [[લોસ અલામોસ]] ખાતે [[જે. રોબર્ટ ઓપેનહેઈમર]]ની આગેવાનીમાં ટાર્ગેટ કમિટીએ [[કયોટો]], [[હિરોશિમા]], [[યોકોહામા]], અને [[કોકુરા]] ખાતેના શસ્ત્રાગારની સંભવિત લક્ષ્યો તરીકે ભલામણ કરી. લક્ષ્યની પસંદગી નીચેના માપદંડો પર આધારિત હતીઃ * નિશાન વ્યાસમાં ત્રણ માઈલ કરતાં વધુ મોટું હોવું જોઈએ અને વિશાળ શહેરી વિસ્તારનો અગત્યનો હિસ્સો હોવું જોઈએ. * વિસ્ફોટથી અસરકારક નુકસાન પહોંચવું જોઈએ. * નિશાનનું સ્થળ, ઑગસ્ટ 1945 સુધી હુમલાની નહિવત્ સંભાવના ધરાવતું સ્થળ હોવું જોઈએ. "કોઈ પણ નાનું અને ચોક્કસ લશ્કરી લક્ષ્ય, ઘણા વિશાળ વિસ્તારમાં વિસ્ફોટથી નુકસાન પહોંચાડવાનું હોવું જોઈએ જેથી બૉમ્બ ખોટા સ્થાને નંખાવાથી એ શસ્ત્ર નષ્ટ થવાનું અનુચિત જોખમ ટાળી શકાય."<ref name="targetcommittee"></ref> બૉમ્બમારાના રાતના છાપાઓમાંથી આ શહેરોને મોટા ભાગે બાકાત રાખવામાં આવ્યાં હતાં અને શસ્ત્રનું ચોક્કસ મૂલ્યાંકન મેળવી શકાય તે માટે તેમને પોતાની લક્ષ્ય યાદીમાંથી પડતા મૂકવા માટે આર્મી ઍર ફોર્સ સહમત થયું હતું. હિરોશિમાનું વર્ણન આ રીતે કરવામાં આવ્યું હતું- "એક મહત્ત્વનું લશ્કરી થાણું અને શહેરી ઔદ્યોગિક વિસ્તારની વચ્ચોવચ આવેલું વહાણો માટેના અગત્યનું બંદર. એ એક સારું રડાર લક્ષ્ય છે અને એ એવડા કદનું છે કે જેથી શહેરના મોટા ભાગને વ્યાપક નુકસાન પહોંચાડી શકાય. તેને અડીને ટેકરીઓ છે જે સંભવતઃ વધુ કેન્દ્રિત અસર નીપજાવશે, જેથી વિસ્ફોટથી પહોંચનારું નુકસાન ઘણા પ્રમાણમાં વધશે. નદીઓના કારણે તે સારી [[આગ ભડકાવે તેવું]] લક્ષ્ય નથી."<ref name="targetcommittee"></ref> શસ્ત્રનો હેતુ જાપાનને [[પોટ્સડેમ ઘોષણાપત્ર]]ની શરતો માટે બિનશરતી શરણાગતિ સ્વીકારવા માટે સહમત કરવાનો હતો. લક્ષ્ય સમિતિએ કહ્યું હતું કે "લક્ષ્યની પસંદગીમાં માનસિક પરિબળો બહુ અગત્યના હતા એ સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. તેના બે પાસાં છે (૧) જાપાનને માનસિક રીતે પૂરેપૂરું ભાંગી નાખવું અને (૨) જયારે તેના વિશે જાહેર કરવામાં આવે ત્યારે શસ્ત્રના પ્રારંભિક ઉપયોગથી પૂરતો ખળભળાટ ઊભો થાય અને શસ્ત્રને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ મળે. કયોટો લશ્કરી ઉદ્યોગનું મહત્ત્વનું કેન્દ્ર હોવા બદલ, તેમ જ એક બૌદ્ધિક કેન્દ્ર હોવાથી શસ્ત્રના આશયને વધુ સારી રીતે પારખી શકે, એ રીતે જોતાં કયોટો પણ સારું લક્ષ્ય હતું. ટોકયોમાં [[સમ્રાટનો મહેલ]] બીજા કોઈ પણ લક્ષ્ય કરતાં વધુ પ્રસિદ્ધિ આપી શકે તેમ હતો, પણ વ્યૂહાત્મક રીતે તેનું મૂલ્ય સૌથી ઓછું હતું.<ref name="targetcommittee"> {{cite web | title=Atomic Bomb: Decision—Target Committee, May 10–11, 1945 | url=http://www.dannen.com/decision/targets.html | access-date= August 6, 2005 }}</ref> બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન, [[યુ.એસ. સૈન્યની ગુપ્તચર સેવા]]માં જાપાનના નિષ્ણાત તરીકે [[એડવિન ઓ. રિઈસચર]] હતા, અને એ ભૂમિકાએ તેમણે [[કયોટો]] પર બૉમ્બમારો કરવાને ખોટી રીતે અટકાવવાનું સૂચવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.dannen.com/decision/targets.html |title=A-bomb targets/decision-making record (1945) |publisher=Dannen.com |date= |access-date= Mar. 25, 2009}}</ref> પોતાની આત્મકથામાં, રિઈસચરે આ દાવાની સત્યતાને ચોક્કસરૂપે રદિયો આપ્યો હતોઃ :"...કયોટોને વિનાશમાંથી તારવાનો જશ માત્ર એક જ વ્યકિત લઈ શકે, તે છે [[હેન્રી એલ. સ્ટિમસન]], તેઓ એ વખતે [[યુદ્ધસચિવ]] હતા, અને તેઓએ કેટલાક દાયકાઓ પહેલાં જયારે કયોટોમાં પોતાનો હનીમૂન માણ્યો હતો ત્યારથી કયોટોની પ્રશંસા કરનાર તરીકે તેઓ જાણીતા હતા."<ref>રેઈસ્ચાઉર, એડવિન. (1986). ''માય લાઈફ બિટવિન જાપાન એન્ડ અમેરિકા,'' પૃ. 101.</ref> ==પોટ્સડેમ આખરી ચેતવણી== જુલાઈ 26ના, ટ્રુમૅન અને અન્ય સંગઠિત આગેવાનોએ જાપાન માટે શરણાગતિની શરતોની રૂપરેખા આપતું [[પોટ્સડેમ ઘોષણાપત્ર]] બહાર પાડ્યું. તેને [[આખરી ચેતવણી]] તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં લખ્યું હતું કે જો જાપાન શરણાગતિ નહીં સ્વીકારે તો, મિત્ર રાષ્ટ્રો જાપાન પર હુમલો કરશે, અને તેનું પરિણામ "જાપાનનાં લશ્કરી દળોના અનિવાર્ય અને સંપૂર્ણ વિનાશમાં આવશે અને તેથી જાપાની ભૂમિ અનિવાર્યપણે સદંતર ઉજ્જડ બનશે". આ સરકારી પત્રમાં અણુબૉમ્બનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નહોતો. જુલાઈ 28ના, જાપાની સમાચારપત્રોમાં જાપાન સરકારે આ ઘોષણાપત્ર નકારી દીધાના અહેવાલો છપાયા. એ દિવસે બપોરે, વડાપ્રધાન [[કાન્તારો સુઝુકી]]એ એક પ્રેસ કૉન્ફરન્સમાં જાહેર કર્યું કે પોટ્સડેમ ઘોષણાપત્ર, [[કારિઓ ઘોષણાપત્ર]]ની પુનરુકિત (''યાકિનાઓશી'' ) સિવાય કશું જ નથી અને સરકારે તેની ઉપેક્ષા કરવાનું ધારે છે (''[[મોકુસાત્સુ]]'' અર્થાત્ "ચુપકીદી સેવીને મારવું").<ref> {{cite book | first = Richard B. | last = Frank | authorlink = Richard B. Frank | title = Downfall | pages = 233–234}} ''મોકુસાત્સુ'' શબ્દનો અર્થ "ઉપેક્ષા" થી લઈને "અનાદરથી વર્તવા"ની વચ્ચેનો ગમે તે હોઈ શકે છે.</ref> જાપાની અને વિદેશી બંને વર્તમાનપત્રોએ આ વિધાનને ઘોષણાપત્રના સ્પષ્ટ અસ્વીકાર તરીકે દર્શાવ્યું. બંધનવિહીન જાપાની શાંતિ સૂચનાઓ અંગે સોવિયેતના પ્રત્યુત્તરની રાહ જોતા [[સમ્રાટ હિરોહિતો]]એ, સરકારનો આ નિર્ણય બદલવા માટે કોઈ પગલું ન ઉઠાવ્યું.<ref> {{cite book | first = Herbert | last = Bix | authorlink = Herbert Bix | chapter=Japan's Delayed Surrender: A Reinterpretation | title=Hiroshima in History and Memory | url = https://archive.org/details/hiroshimainhisto0000unse | editor=Michael J. Hogan, ed. | publisher=Cambridge University Press | isbn= 0-521-56682-7 | year=1996| page=290}}</ref> જુલાઈ 31ના, તેમણે પોતાના સલાહકાર [[કોઈચી કિડો]]ને સ્પષ્ટ કર્યું કે [[જાપાન સામ્રાજયનાં રાજચિહ્નો]]નું કોઈ પણ ભોગે રક્ષણ થવું જોઈએ.<ref>''કિડો કોઈચી નિક્કી'' , ટોકયો, ડાઈગાકુ શુપ્પાનકાઈ, 1966, પૃ.1120-1121</ref> જુલાઈના પ્રારંભમાં, પોતાની પોટ્સડેમની સફરના રસ્તામાં, ટ્રુમૅને બૉમ્બ વાપરવાના નિર્ણયનું ફેર-પરીક્ષણ કર્યું. અંતે, ટ્રુમૅને જાપાન પર અણુબૉમ્બ નાખવાનો નિર્ણય લીધો. તેમના કહ્યા અનુસાર બૉમ્બમારાના આદેશ પાછળ, વિનાશ વેરીને અને વધુ વિનાશનો પૂરતો બળવાન ભય પેદા કરીને, જાપાને શરણાગતિ સ્વીકારવી જ પડે એવી સ્થિતિ સર્જવાનો, અને એમ કરીને યુદ્ધનો ઝડપી ઉકેલ લાવવાનો હેતુ હતો.<ref>{{cite book |title=Code-Name Downfall |url=https://archive.org/details/codenamedownfall00alle |last=Allen |first=Thomas |coauthors=Norman Polmar|pages=[https://archive.org/details/codenamedownfall00alle/page/267 266]–270 |year= 1995|publisher=Simon & Schuster |location=New York, NY |isbn=0684804069}}</ref> ==હિરોશિમા== ===બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન હિરોશિમા=== [[File:B-29 Enola Gay w Crews.jpg|thumb|right|250px|હિરોશિમા પર "લિટલ બૉય" અણુબૉમ્બ નાખનારું ઈનોલા ગૅય અને તેનું ક્રૂ]] હિરોશિમા પર બૉમ્બમારો થયો તે વખતે, તે કંઈક અંશે ઔદ્યોગિક અને લશ્કરી મહત્ત્વ ધરાવતું શહેર હતું. તેની નજીક અનેક લશ્કરી છાવણીઓ હતી, જેમાં પાંચમા વિભાગનું વડુમથક અને સમગ્ર દક્ષિણ જાપાનના રક્ષણ માટેના આદેશો આપતા ફિલ્ડ માર્શલ [[શુનરોકુ હાતા]]નું દ્વિતીય જનરલ લશ્કરી વડુમથક પણ આવેલું હતું. જાપાની લશ્કર માટે હિરોશિમા ગૌણ પુરવઠો પૂરો પાડનાર અને સવલતોની ગોઠવણી કરનાર થાણું હતું. આ શહેર સંચાર કેન્દ્ર, સંગ્રહમથક અને પાયદળો માટેનો એકત્રિત થવાનો વિસ્તાર હતું. તે અમેરિકન બૉમ્બમારામાંથી જાણીજોઈને બાકાત રાખવામાં આવેલાં કેટલાંક જાપાની શહેરોમાંનું એક હતું, જેથી ત્યાં અણુબૉમ્બથી ફેલાતા નુકસાનને સ્પષ્ટપણે માપી શકાય.<ref>{{citation | last = Goldstein | first = Donald | title = Rain of Ruin | publisher=Potomac Books | location = Washington | year = 1999 | isbn = 9781574882216 |page=41}}</ref><ref>{{citation |last= Hastings|first= Max|title= Nemesis: The Battle for Japan, 1944-45|publisher=HarperCollins|year= 2008|isbn= 9780007219810 |page= 509}}</ref> શહેરની મધ્યમાં કેટલીક [[પ્રબલિત કૉંક્રીટ]]ની ઈમારતો અને કેટલાંક હળવાં માળખાંઓ હતાં. મધ્યવિસ્તારની બહાર, જાપાની વસાહતોની વચ્ચે ઊભી કરવામાં આવેલી નાની નાની કાષ્ઠશાળાઓ વિસ્તારને ગીચ બનાવતી હતી. શહેરના છેવાડાની નજીક થોડાંક મોટાં ઔદ્યોગિક એકમો આવેલાં હતાં. ઘરો લાકડાંના બનેલાં અને નળિયાવાળાં છાપરાં ધરાવતાં હતાં, અને ઘણી ઔદ્યોગિક ઈમારતો પણ આ રીતે લાકડાના માળખાની આસપાસ બનાવેલી હતી. એકંદરે આખું શહેર, આગ માટે ભારે સંવેદનશીલ ગણાય એવું હતું. યુદ્ધ પહેલાંના સમયમાં હિરોશિમાની વસતિ 381,000 જેટલી ટોચે પહોંચી હતી, પણ યુદ્ધ વખતે જાપાની સરકારના શહેર ખાલી કરવાના પદ્ધતિસરના આદેશના કારણે અણુબૉમ્બમારા પહેલાં તેની વસતિમાં એકધારો ઘટાડો થયો હતો. હુમલો કરવામાં આવ્યો તે વખતે તેની વસતિ આશરે 340,000–350,000 જેટલી હતી.<ref name="rerf-deaths"></ref> અધિકૃત દસ્તાવેજો બળી ગયા હોવાથી, વસતિના ચોક્કસ આંકડા બાબતે અચોક્કસતા પ્રવર્તે છે. ===બૉમ્બમારો=== [[File:Hirgrnd1.jpg|thumb|200px|સેઈઝો યામાદાનો ભૂમિ સ્તરનો હિરોશિમાથી લગભગ 7 કિ.મી. ઈશાનેથી લેવાયેલો ફોટો.]] {{For|the composition of the USAAF mission|509th Operations Group#Components}} ઑગસ્ટ 6ના પહેલા અણુ બૉમ્બમારાના મિશનનું મુખ્ય નિશાન હિરોશિમા હતું, અને કોકુરા અને નાગાસાકીને વૈકલ્પિક નિશાન તરીકે રાખવામાં આવ્યા હતાં. વાદળાંના કારણે પહેલાં નિશાન અસ્પષ્ટ બન્યું હોવાથી ઑગસ્ટ 6ની તારીખ પસંદ કરવામાં આવી હતી. જાપાનથી આશરે છ કલાકના ઉડાન સમય જેટલા દૂરથી, [[પશ્ચિમ પેસિફિક]]માં [[ટિનિયન]] પર આવેલા નોર્થ ફિલ્ડ ઍરબૅઝ પરથી, [[393d બૉમ્બાર્ડમેન્ટ સ્કવોર્ડન]] [[B-29]] ''[[ઈનોલા ગે]]'' , પાયલટ અને કપ્તાન તરીકે [[509મા કમ્પોસાઈટ ગ્રૂપ]]ના કમાન્ડર કર્નલ [[પૉલ ટિબ્બેટ્સ]]ની આગેવાનીમાં ઊડ્યું. ''ઈનોલા ગે'' (જેને કર્નલ ટિબ્બેટનાં માતાની યાદમાં નામ આપવામાં આવ્યું હતું) સાથે બીજા બે B29 હતાં. એક હતું કપ્તાન તરીકે [[મેજર ચાર્લ્સ ડબ્લ્યુ. સ્વીની]]ની આગેવાનીમાં ''[[ધ ગ્રેટ આર્ટીસ્ટે]]'' , જેમાં સાધનસામગ્રી હતી; અને તેના પછી કૅપ્ટન જયોર્જ મારકવાર્ડટની આગેવાનીમાં બીજું નામવિહોણું ઍરક્રાફટ(તસવીર માટેનું ઍરક્રાફટ), જેને પાછળથી ''[[નેસેસરી ઈવિલ]]'' નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref name="SM15">{{cite web| last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.childrenofthemanhattanproject.org/CG/CG_09C1.htm| archive-url = https://web.archive.org/web/20061009095411/http://www.childrenofthemanhattanproject.org/CG/CG_09C1.htm| archive-date = ઑક્ટોબર 9, 2006| title = Timeline #2- the 509th; The Hiroshima Mission| work = | publisher = Children of the Manhattan Project| access-date = July 26, 2006| url-status = live}}</ref> ટિનિયન છોડ્યા પછી દરેક ઍરક્રાફટ અલગ થઈને [[આઈવો જિમા]] પહોંચ્યા જયાં તેઓ તેમના સંકેતસ્થાન {{convert|2440|m|ft|sp=us}} પર મળ્યા અને જાપાન માટે આગળ ધપ્યા. {{convert|9855|m|ft|sp=us}} સમયે એરક્રાફટ સ્પષ્ટ રીતે દષ્ટિગોચર થતા નિશાન પર પહોંચ્યું. ટૅક ઓફ કરતી વખતે જોખમ લઘુત્તમ કરવા માટે જે બૉમ્બને વિફળ બનાવવામાં આવ્યો હતો તેને સફર દરમ્યાન, નૌકાદળના કૅપ્ટન [[વિલિયમ પાર્સન્સે]] શસ્ત્રસજ્જ કર્યો હતો. તેમના મદદનીશ, દ્વિતીય લેફટનન્ટ [[મોરિસ જેપ્પસને]], નિશાનના વિસ્તાર પર પહોંચવાની 30 મિનિટ પહેલાં બૉમ્બનાં સલામતી સાધનોને દૂર કર્યાં હતાં.<ref name="autogenerated1">{{cite web| last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.mphpa.org/classic/HISTORY/H-07L1.htm| title = Timeline #2- the 509th; The Hiroshima Mission| work = | publisher = The Atomic Heritage Foundation| access-date = May 5, 2007| archive-date = મે 1, 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20130501233757/http://mphpa.org/classic/HISTORY/H-07L1.htm| url-status = dead}}</ref> [[File:The_patient's_skin_is_burned_in_a_pattern_corresponding_to_the_dark_portions_of_a_kimono_-_NARA_-_519686.jpg|thumb|left|200px|અણુસ્ફોટથી છૂટી પડેલી ઊર્જા કપડાંને ભેદીને શરીર બાળવા માટે પૂરતી શકિતશાળી હતી.અણુસ્ફોટ વખતે આ ત્રાહિતે પહેરેલા પોશાકના ઘેરાં હિસ્સાઓ, સળગ્યાં છતાં તેના માંસ પર જખમ તરીકે રહી ગયા.<ref>[55]</ref>]] બૉમ્બમારાના એકાદ કલાક અગાઉ, જાપાનના વહેલી ચેતવણી આપનારા રડારે જાપાનના દક્ષિણ હિસ્સા તરફ આગળ વધતાં કેટલાંક અમેરિકન ઍરક્રાફટની સૂચના આપી. તરત સાવધ રહેવાની ચેતવણી આપવામાં આવી અને ઘણાં શહેરોમાં, જેમાંનું એક હિરોશિમા હતું, રેડિયો પ્રસારણ અટકાવી દેવામાં આવ્યું. લગભગ 08:00 વાગ્યે, હિરોશિમાના રડાર સંચાલકે આવી રહેલાં વિમાનોની સંખ્યા બહુ ઓછી હોવાનું - સંભવતઃ ત્રણથી વધુ નહીં હોવાનું જણાવ્યું- અને તેના પછી હવાઈ હુમલાની ચેતવણી ઉઠાવી લેવામાં આવી. ઈંધણ અને ઍરક્રાફટ બચાવવાની ગણતરીએ, જાપાનીઓએ નાની લશ્કરી વ્યૂહરચનાને રસ્તામાં વચ્ચે જ તોડી પાડવાનું મુનાસિબ ન માન્યું. લોકોને રેડિયો પ્રસારણથી સામાન્ય ચેતવણી આપવામાં આવી કે જો [[B-29]] ખરેખર જોવા મળે તો હવાઈ-હુમલાથી બચી શકાય તેવા આશ્રયસ્થાનોએ રહેવું હિતાવહ છે, પણ અમુક પ્રકારની લશ્કરી તપાસ ઉપરાંત કોઈ હુમલો અપેક્ષિત લાગતો નથી.{{Citation needed|date=June 2010}}બરાબર 08:15 વાગ્યે (હિરોશિમા સમય) આયોજન મુજબ, [[ગુરુત્વાકર્ષણ આધારિત "[[લિટલ બૉય]]" તરીકે જાણીતો બૉમ્બ]], જે એક [[તોપગોળા-પ્રકારનું [[યુરેનિયમ-235]]નું {{convert|60|kg|lb}} સહિતનું દ્વિભાજિત થતું શસ્ત્ર]] હતું, તે નાખવામાં આવ્યું, અને યુએસ ઊર્જા વિભાગની વેબસાઈટ અનુસાર, એ બૉમ્બને ઍરક્રાફટમાંથી શહેર પર {{convert|1900|ft|m|sp=us}} જેટલી પૂર્વનિશ્ચિત ઊંચાઈએ વિસ્ફોટ થતાં 43 સેકન્ડ લાગી હતી.<ref>{{cite web|http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm| title=The Atomic Bombing of Hiroshima, Aug 6, 1945 |publisher=www.cfo.doe.gov |date= |access-date= Jun. 25, 2010}}</ref> સાઈટ એવી માહિતી પણ આપે છે કે વિસ્ફોટનાં આઘાત મોજાંઓ ઍરક્રાફટને અનુભવાયા તે પહેલાં ઍરક્રાફટ 11.5 માઈલ જેટલું દૂર જતું રહ્યું હતું. [[File:Victim of Atomic Bomb 002.jpg|thumb|200px|અત્યંત ખરાબ રીતે દાઝી ગયેલી એક વ્યક્તિ.]] [[ત્રાંસો પવન]] હોવાના કારણે, તે લક્ષિત સ્થાન, [[એઈઓઈ બ્રિજ(Aioi Bridge)]] લગભગ {{convert|800|ft|m}} અંતરેથી ચૂકી ગયો અને સીધો જ [[શિમા સર્જિકલ કિલનિક]] પર ફાટ્યો.<ref>ઈનોલા ગે, ISBN 0-671-81499-0-250, પૃષ્ઠ 309 </ref> તેનાથી લગભગ {{convert|13|ktonTNT|lk=in}} જેટલો સ્ફોટ થયો. (U-235 શસ્ત્રને [[અત્યંત બિનકાર્યક્ષમ માનવામાં]] આવે છે, કારણ કે તેની માત્ર 1.38% જેટલી સામગ્રી જ દ્વિભાજિત થાય છે.)<ref name="cotmplitboy">{{cite web | last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.mphpa.org/classic/HISTORY/little_boy.htm | title = The Bomb-"Little Boy" | work = | publisher = The Atomic Heritage Foundation | access-date = May 5, 2007 | archive-date = એપ્રિલ 17, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210417070729/https://www.atomicheritage.org/history | url-status = dead }}</ref> કુલ વિનાશનો વ્યાસ લગભગ એકાદ માઈલ જેટલો (1.6 કિ.મી.) હતો, જેના પરિણામે {{convert|4.4|sqmi|km2}} જેટલા વિસ્તારમાં આગ લાગી હતી.<ref>{{cite web | title=''RADIATION DOSE RECONSTRUCTION U.S. OCCUPATION FORCES IN HIROSHIMA AND NAGASAKI, JAPAN, 1945-1946'' (DNA 5512F) | url=http://www.dtra.mil/toolbox/directorates/td/programs/nuclear_personnel/docs/DNATR805512F.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20060624185903/http://www.dtra.mil/toolbox/directorates/td/programs/nuclear_personnel/docs/DNATR805512F.pdf | archive-date=જૂન 24, 2006 | access-date=June 9, 2006 | format=PDF | url-status=dead }}</ref> અમેરિકા અનુમાન પ્રમાણે શહેરનો {{convert|4.7|sqmi|km2}} જેટલો ભાગ ધ્વસ્ત થઈ ગયો હતો. જાપાની અધિકારીઓએ નુકસાનની માત્રા નિશ્ચિત કરતાં જણાવ્યું હતું કે હિરોશિમાનાં 69% બિલ્ડીંગો ધરાશાયી થયાં હતાં અને બાકીના 6–7%ને નુકસાન પહોંચ્યું હતું.<ref name="Truman"/> હિરોશિમાના 70,000–80,000 લોકો, અથવા લગભગ 30% વસતિ, તત્કાળ મરણ પામ્યાં હતાં, અને બીજા 70,000 લોકો ઘાયલ થયા હતા.<ref>હૅરી એસ. ટ્રુમૅન પુસ્તકાલય અને સંગ્રહાલય. યુ.એસ. વ્યૂહાત્મક બૉમ્બમારા અંગેનું સર્વેક્ષણઃ હિરોશિમા અને નાગાસાકી પરના અણુ બૉમ્બમારાની અસરો, જૂન 19, 1946. રાષ્ટ્રપ્રમુખના સચિવની ફાઈલ, ટ્રુમૅન પેપર્સ. [http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=42&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''પ્રયત્નો અને પરિણામો.'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019113611/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=42&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2018-10-19 }}, પૃષ્ઠ 51માંથી 42મું. માર્ચ 15, 2009ના મેળવેલ.</ref> હિરોશિમામાં હાજર એવા 90%થી વધુ ડૉકટરો અને 93%થી વધુ નર્સો કાં તો માર્યાં ગયાં હતાં કે ઘાયલ થયાં હતાં - તેમાંના મોટા ભાગના શહેરના મુખ્ય વિસ્તારમાં હતા, જયાં સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચ્યું હતું.<ref>હૅરી એસ. ટ્રુમૅન પુસ્તકાલય અને સંગ્રહાલય. યુ.એસ. વ્યૂહાત્મક બૉમ્બમારા અંગેનું સર્વેક્ષણઃ હિરોશિમા અને નાગાસાકી પરના અણુ બૉમ્બમારાની અસરો, જૂન 19, 1946. રાષ્ટ્રપ્રમુખના સચિવની ફાઈલ, ટ્રુમૅન પેપર્સ. [http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=12&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''2. '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190627002920/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=12&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2019-06-27 }}[http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=12&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''હિરોશિમા.'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190627002920/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=12&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2019-06-27 }}, પૃષ્ઠ 51માંથી 12મું. માર્ચ 15, 2009ના મેળવેલ.</ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે સામાન્ય નાગરિકોને જાપાનનાં 35 શહેરો પર, જેમાં હિરોશિમા અને નાગાસાકી સામેલ હતાં, હવાઈ હુમલાની ચેતવણી આપતાં ફરફરિયાં વેર્યાં હોવા છતાં,<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol46no3/article07.html |title=The Information War in the Pacific, 1945 |access-date=2010-08-30 |archive-date=2017-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828122844/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol46no3/article07.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904000136/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol46no3/article07.html |date=2017-09-04 }}</ref> હિરોશિમાના રહેવાસીઓને અણુબૉમ્બની કોઈ સૂચના આપવામાં આવી નહોતી.<ref>{{cite web |url=http://www.atomicmuseum.com/tour/decision.cfm |title=Decision to Drop Atomic Bomb |publisher=Cia.gov |date= |access-date=Mar. 25, 2009 |archive-date=2009-02-05 |archive-url=https://archive.is/20090205000000/http://www.atomicmuseum.com/tour/decision.cfm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.commondreams.org/views05/0805-24.htm |title=The Myths of Hiroshima |publisher=Commondreams.org |date= |access-date=Mar. 25, 2009 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524091252/http://www.commondreams.org/views05/0805-24.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doug-long.com/letter.htm |title=Hiroshima: Historians' Letter to the Smithsonian |publisher=Doug-long.com |date= |access-date= Mar. 25, 2009}}</ref> ===બૉમ્બમારા અંગે જાપાનીઓને કેવી રીતે જાણકારી મળી=== {{double image|right|AtomicEffects-p7a.jpg|200|AtomicEffects-p7b.jpg|200|Hiroshima before the bombing.|Hiroshima after the bombing.}} [[જાપાની બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન]]ના ટોકયો કંટ્રોલ ઓપરેટરે નોંધ્યું કે હિરોશિમા સ્ટેશન સાથેનો હવાઈ સંપર્ક ખોરવાઈ ગયો છે. તેણે બીજી એક ટેલિફોનની લાઈન થકી પોતાનો કાર્યક્રમ ફરીથી સ્થાપવાની કોશિશ કરી, પણ તે પણ ખોરવાઈ ચૂકી હતી.<ref name="No High Ground">{{cite web| title= No High Ground by Knebel et al. p175 to p201| url= http://www.uncp.edu/home/berrys/courses/hist102/hist102_docs_abomb.pdf| access-date= April 30, 2007| format= PDF| archive-date= માર્ચ 26, 2009| archive-url= https://web.archive.org/web/20090326212002/http://www.uncp.edu/home/berrys/courses/hist102/hist102_docs_abomb.pdf| url-status= dead}}</ref> લગભગ 20 મિનિટ પછી, ટોકયોના રેલમાર્ગ ટેલિગ્રાફ કેન્દ્ર (તાર સેવા)ને ખબર પડી કે ટેલિગ્રાફની મુખ્ય લાઈન હિરોશિમાની બરાબર ઉત્તરેથી કામ કરતી અટકી ગઈ છે. શહેરથી 16 કિ.મી. (10 માઈલ)ની અંદર આવેલાં કેટલાંક નાનાં રેલવે થોભવાનાં સ્થાનો પરથી હિરોશિમામાં ભયંકર વિસ્ફોટ થયો હોવાના અનધિકૃત અને ગૂંચવાયેલા-ગભરાયેલા અહેવાલો મળ્યા. આ તમામ અહેવાલોને [[શાહી જાપાની સેનાના જનરલ સ્ટાફ]]ના વડામથક પર પહોંચાડવામાં આવ્યા. લશ્કરી છાવણીઓએ વારંવાર હિરોશિમાના આર્મી કંટ્રોલ સ્ટેશનનો સંપર્ક કરવાની કોશિશ કરી. શહેર તરફથી સંદતર ચૂપકીદીથી વડામથકોનાં માણસોને આશ્ચર્ય થતું હતું; તેમની જાણ પ્રમાણે શત્રુ તરફથી કોઈ મોટો હુમલો થયો નહોતો અને એ વખતે હિરોશિમામાં બહુ મોટી માત્રામાં વિસ્ફોટકોનો જથ્થો પણ સંગ્રહિત નહોતો. જાપાની જનરલ સ્ટાફના એક યુવાન અધિકારીને તરત હવાઈ માર્ગે હિરોશિમા જવાની અને ત્યાં જઈને પહોંચેલા નુકસાનનું સર્વેક્ષણ કરીને, સ્ટાફ માટે પૂરતી વિશ્વસનીય માહિતી લઈને ટોકયો પરત ફરવાની સૂચના આપવામાં આવી. એકંદરે વડામથકમાં કંઈ ખાસ ગંભીર બન્યું નહીં હોય, અને વિસ્ફોટની તો ખાલી અફવા જ હશે એવી લાગણી પ્રવર્તતી હતી. સ્ટાફનો અધિકારી વિમાનમથક પર ગયો અને નૈર્ઋત્ય દિશા (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) માટે ઉપડ્યો. હવાઈ માર્ગે લગભગ ત્રણેક કલાકની સફર બાદ, હજી હિરોશિમાથી લગભગ 100 માઈલ (160 કિ.મી.) જેટલા દૂર હોવા છતાં, તેને અને તેના પાયલટને બૉમ્બથી ઊભું થયેલું ધુમાડાનું વિશાળ વાદળ દેખાયું. બપોરના ભર પ્રકાશમાં, હિરોશિમાના અવશેષો હજી બળી રહ્યા હતા. અવિશ્વાસથી શહેર આખા પર ચક્કર માર્યા પછી તેમનું વિમાન થોડાક જ સમયમાં શહેરમાં પહોંચ્યું. જમીનનો એક વિશાળ હિસ્સો હજી સળગી રહ્યો હતો અને તેના પર ધુમાડાનું વજનદાર વાદળું - માત્ર એટલું જ બચ્યું હતું. તેમણે શહેરના દક્ષિણ ભાગે ઊતરાણ કર્યું હતું, અને સ્ટાફ અધિકારીએ, ટોકયો પર અહેવાલ મોકલ્યા બાદ, તરત જ રાહત પગલાંઓનું આયોજન શરૂ કરી દીધું હતું. ઑગસ્ટ 8, 1945 સુધીમાં, યુ.એસ.ના વર્તમાનપત્રોએ ટોકયોના રેડિયો પ્રસારણોમાં આપવામાં આવતા હિરોશિમામાં વેરાયેલા વિનાશના ચિત્રણના અહેવાલો છાપવા માંડ્યા. "માણસ અને પ્રાણી, તમામ જીવંત જીવો પ્રત્યક્ષ રીતે, મૃત્યુ સુધી ઝળી ગયા હતા," જાપાનના રેડિયો ઉદ્ઘોષકે એક સમાચાર આપતી વખતે કહ્યું હતું, જે મિત્ર રાષ્ટ્રો મેળવી શકયા હતા.<ref name="Fulton Sun Retrospective">{{cite web | title=Fulton Sun Retrospective | url=http://www.fultonsun.com/articles/2005/08/07/news/146news11.txt | access-date=July 8, 2007 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===હુમલા પછીના ઘાયલો/મૃતકો=== યુએસના ઊર્જા વિભાગ અનુસાર હિરોશિમામાં લગભગ 70,000 લોકો અને નાગાસાકીમાં 40,000 લોકો વિસ્ફોટની તત્કાળ [[અસર]]ના કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>યુ.એસ. ઊર્જા વિભાગ. ઇતિહાસ અને વારસા સ્રોતોની કચેરી. ધ મેનહટન પ્રોજેકટઃ ઍન ઈન્ટરેકિટવ હિસ્ટ્રી. [http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm હિરોશિમા પરનો અણુ બૉમ્બમારો, ઑગસ્ટ 6, 1945.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624065430/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm |date=2010-06-24 }} જાન્યુઆરી 8, 2010ના મેળવેલ.</ref> દાઝવા, કિરણોત્સર્ગ અને તેને સંબંધિત રોગોથી અને તબીબી સ્રોતોના અભાવના કારણે તેની અસરો વધુ વકરવાને કારણે, 1945ના અંત સુધીમાં મૃત્યુનો આંકડો 90,000થી 166,000 સુધી પહોંચ્યો હોવાનું અનુમાન હતું.<ref name="rerf-deaths"></ref><ref name="USSBS-AE">{{cite web | url = http://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/AtomicEffects/AtomicEffects-2.html | title = Chapter II: The Effects of the Atomic Bombings | year= 1946 | work=United States Strategic Bombing Survey | pages= | publisher=Originally by [[United States Government Printing Office|U.S. G.P.O.]]; stored on [[ibiblio|ibiblio.org]] | access-date = Sept. 18, 2007 }}</ref> કેટલાંક અનુમાનો, કૅન્સર અને અન્ય લાંબા ગાળાની અસરોના કારણે, 1950 સુધીમાં 200,000 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હોવાનું જણાવે છે.<ref name="DOE-HIRO"></ref><ref name="Spirit1999"></ref><ref name="bfrank">વિવિધ મૃત્યુઆંકડાઓના અંદાજોની બીજી એક ફેરતપાસ અને વિશ્લેષણ સામેલ છેઃ {{cite book | author=Richard B. Frank | title=Downfall: The End of the Imperial Japanese Empire | url=https://archive.org/details/downfallendofimp00fran | publisher=Penguin Publishing | year=2001 | isbn= 0-679-41424-X }}</ref> અન્ય એક અભ્યાસ અનુસાર 1950થી 1990ના ગાળામાં, બૉમ્બમાંથી બચવા પામેલા લોકોમાંથી આશરે 9% જેટલા, બૉમ્બના કિરણોત્સર્ગના કારણે કૅન્સર અને લ્યુકેમિયાનો ભોગ બનીને મૃત્યુ પામ્યા હતા, આંકડાકીય દષ્ટિએ 89 લ્યુકેમિયા અને 339 નક્કર કૅન્સરોનું અનુમાન બાંધવામાં આવે છે.<ref name="rerf-cancers">{{cite web |url = http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa2.html |title = Frequently Asked Questions #2 |publisher = [[Radiation Effects Research Foundation]] |access-date = 2010-08-30 |archive-date = 2010-11-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101128120217/http://rerf.or.jp/general/qa_e/qa2.html |url-status = dead }}</ref> કમ સે કમ અગિયાર જાણીતા [[યુદ્ધકેદીઓ]] બૉમ્બમારામાં માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.wagingpeace.org/articles/2005/08/20_rubin_remembering-normand-brissette.htm |title=David Rubin, 2005, "Remembering Normand Brissette" (Downloaded 28/10/06) |publisher=Wagingpeace.org |date= |access-date= Mar. 25, 2009}}</ref> ===કેટલાંક માળખાંઓનો બચાવ=== [[File:HiroshimaNakajimaAreaInRuins.jpg|thumb|right|200px|ગ્રાઉન્ડ ઝીરોની આસપાસ નાકાજિમા વિસ્તારનું નાના પાયે કરાયેલું પુનઃસર્જન]] જાપાનમાં [[ધરતીકંપ]]ના જોખમના કારણે હિરોશિમામાં કેટલીક પ્રબલિત કૉંક્રીટ ઈમારતો ખૂબ મજબૂત રીતે બાંધવામાં આવી હતી, અને તે વિસ્ફોટના કેન્દ્રની સારી એવી નજીક હોવા છતાં, તેમનું માળખું પડી ભાંગ્યું નહોતું. {{nihongo|Eizo Nomura|野村 英三|Nomura Eizō}} એ સૌથી નજીક હોવા છતાં બચેલી વ્યકિત છે, જે હુમલાના સમયે ગ્રાઉન્ડ-ઝીરોથી માત્ર {{convert|100|m|ft|abbr=on}} જેટલા અંતરે, એક પ્રબલિત કૉંક્રીટ ઈમારત(જે યુદ્ધ પછી પણ "[[વિશ્રામ ઘર]]" તરીકે રહી છે)-ના ભોંયરામાં હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.geocities.jp/cato1963/kinganE.html |title=A Short-Sighted Parrot |publisher=Geocities.jp |date= |access-date= Mar. 25, 2009}}</ref> {{nihongo|Akiko Takakura|高蔵 信子|Takakura Akiko}} એ વિસ્ફોટના હાયપોસેન્ટરથી સૌથી નજીક હોવા છતાં બચેલાઓમાંથી એક હતી. હુમલો થયો તે વખતે તે ગ્રાઉન્ડ-ઝીરોથી માત્ર {{convert|300|m|ft|sp=us}} જેટલી દૂર એવી એકદમ મજબૂત રીતે બાંધેલી બૅન્ક ઓફ હિરોશિમામાં હતી.<ref>{{cite web | title=Testimony of Akiko Takakura | url=http://www.inicom.com/hibakusha/akiko.html | access-date= April 30, 2007 }}</ref> બૉમ્બ હવામાં જ ફાટ્યો હોવાથી, સ્ફોટનો વિનાશક સપાટો આજુબાજુમાં ફેલાવા કરતાં નીચેની તરફ વધુ નિર્દેશિત રહ્યો હતો. હવે જે સામાન્ય રીતે ''ગેનબાકુ'' , અથવા એ-બૉમ્બ (A-bomb) ડૉમ તરીકે ઓળખાય છે તે ''[[પ્રિફેકચરલ ઈન્ડસ્ટ્રીઅલ પ્રમોશનલ હૉલ]]'' બચી જવા પાછળ આ જ બાબત કારણભૂત રહી હશે. આ ઈમારત સીઝેક આર્કિટેકટ [[જાન લેત્ઝેલ]] દ્વારા ડિઝાઈન કરવામાં અને બાંધવામાં આવી હતી, અને તે ગ્રાઉન્ડ-ઝીરોથી ([[હાયપોસેન્ટર]]થી) માત્ર {{convert|150|m|ft|abbr=on}} દૂર હતી. કાટમાળના અવશેષોને '' [[હિરોશિમા શાંતિ સ્મારક]](હિરોશિમા પિસ મેમોરિયલ)'' નામ આપવામાં આવ્યું હતું અને યુ.એસ. અને ચીનના વાંધા-વિરોધ છતાં, 1996માં તેને [[યુનેસ્કો (UNESCO)]] દ્વારા [[વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ]] તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web | title=unesco.org | url=http://whc.unesco.org/archive/repco96x.htm#annex5 | access-date= August 6, 2005 }}</ref> અણુબૉમ્બના કારણે ખુવાર થયેલાઓની યાદગીરીમાં, હિરોશિમામાં સ્મારક ખડું કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://yutaka901.fc2web.com/page2ax2g.html （原爆死没者慰霊碑）碑文趣旨・説明板 ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://homepage.mac.com/misaon1/hamayuu/hibunronso.html |title=原爆慰霊碑碑文論争 |access-date=2003-09-07 |archive-date=2003-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030907090922/http://homepage.mac.com/misaon1/hamayuu/hibunronso.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://guns-road.hp.infoseek.co.jp/geki/geki33.shtml |title=原爆碑損壊事件声明文 |access-date=2010-08-30 |archive-date=2005-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051223070828/http://guns-road.hp.infoseek.co.jp/geki/geki33.shtml |url-status=dead }}</ref> ==ઑગસ્ટ 7-9ની ઘટનાઓ== <div style="float:right">{{Listen|filename=Trumann hiroshima.ogg|title=Truman announcing the bombing of Hiroshima|description=President Truman announces the bombing of Hiroshima.|format=[[Ogg]]}}</div> હિરોશિમા બૉમ્બમારા પછી, રાષ્ટ્રપતિ ટ્રુમૅને આ નવા શસ્ત્રના ઉપયોગની જાહેરાત કરતું એક નિવેદન બહાર પાડ્યું, જેમાં નીચે પ્રમાણે આશાસ્પદતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતીઃ <blockquote>જો હવે એ લોકો આપણી શરતો નહીં સ્વીકારે તો, તેઓ આકાશમાંથી વિનાશ વરસવાની, આ પૃથ્વી પર કદી જોવા ન મળ્યો હોય તેવો વિનાશ વરસવાની, અપેક્ષા રાખી શકે. આ હવાઈ હુમલાઓની પાછળ પાછળ નૌકા અને પાયદળો પણ તેમણે કદી જોયા ન હોય એટલી સંખ્યા અને શકિતમાં ઊતરશે, જેમના યુદ્ધ કૌશલ્યને તેઓ સારી રીતે પિછાણે છે.<ref>[http://www.trumanlibrary.org/calendar/viewpapers.php?pid=100 હિરોશિમા પર એ-બૉમ્બના ઉપયોગની ઘોષણા કરતું રાષ્ટ્રપ્રમુખનું નિવેદન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101154614/http://trumanlibrary.org/calendar/viewpapers.php?pid=100 |date=2012-01-01 }} (ઑગસ્ટ 6, 1945).</ref></blockquote> જાપાની સરકારે હજી પણ [[પોટ્સડૅમ ઘોષણાપત્ર]]ને કોઈ પ્રતિક્રિયા આપી નથી. શરણાગતિ માટે, સમ્રાટ [[હિરોહિતો]], સરકાર અને યુદ્ધ સમિતિએ ચાર શરતો પર વિચાર કરી રહી હતીઃ ''[[કોકુટાઈ]]'' (શાહી સંસ્થા અને રાષ્ટ્રીય [[રાજયવ્યવસ્થા તંત્ર]])નું સંરક્ષણ, શાહી મુખ્યમથક દ્વારા નિઃશસ્ત્રીકરણ અને લશ્કરી વિસર્જન, [[જાપાની ગૃહ દ્વીપો]], કોરિયા, અથવા [[ફોરમોસા]] પર કોઈ પ્રકારનો કબજો નહીં, અને યુદ્ધ અપરાધીઓને સજા આપવા અંગેની સંપૂર્ણ સોંપણી જાપાન સરકારને કરવી.<ref>એચ. બિકસ, ''હિરોહિતો એન્ડ મેકિંગ ઓફ મૉર્ડન જાપાન'' , 2001, પૃ.&nbsp;512.</ref> એપ્રિલ 5ના, સોવિયેત વિદેશ મંત્રી [[વ્યેચેસ્લાવ મોલોતોવે]] [[સોવિયેત-જાપાની તટસ્થતા સમજૂતી]] અંગે સોવિયેત યુનિયનના એકતરફી ભંગ વિશે ટોકયોને જાણ કરી હતી. [[ટોકયો સમય]] મુજબ, ઑગસ્ટ 9ના મધ્યરાત્રિ પછી બે મિનિટે, સોવિયત પાયદળે, લશ્કર અને હવાઈ દળોએ [[મંચુરિયન સ્ટ્રેટેજિક ઓફેન્સિવ ઑપરેશન]] આરંભી દીધું હતું. ચાર કલાક પછી, ટોકયોને માહિતી મળી કે [[સોવિયેત યુનિયને]] જાપાન સામે યુદ્ધ ઘોષિત કરી દીધું છે. શાંતિ માટેના પ્રયાસો કરનાર કોઈને પણ અટકાવી શકાય તે માટે, [[જાપાની લશ્કર]]ના વરિષ્ઠ આગેવાનોએ, યુદ્ધ મંત્રી [[કોરેચિકા અનામી]]ના ટેકાથી, રાષ્ટ્રમાં [[લશ્કરી કાયદો]] લાદવાની તૈયારીઓ આરંભી દીધી. બીજા બૉમ્બમારા માટેનો સમય નિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી, ટિનિયન પરના [[509મા સંયુકત જૂથ]]ના કમાન્ડર તરીકે કર્નલ ટિબ્બેટને સોંપવામાં આવી હતી. પહેલાં કોકુરા પર હુમલો કરવા ઑગસ્ટ 11ની તારીખ નિશ્ચિત કરવામાં આવી હતી, પણ ઑગસ્ટ 10થી શરૂ થનારા ખરાબ હવામાનની પાંચ દિવસની આગાહીના કારણે, હુમલાની તારીખ બે દિવસ વહેલી ખસેડવામાં આવી.<ref>{{cite book| author=Martin J. Sherwin| title=A World Destroyed: Hiroshima and its Legacies| url=https://archive.org/details/worlddestroyedhi0000sher_b2h7| edition=2nd| publisher=Stanford University Press| year=2003| pages=[https://archive.org/details/worlddestroyedhi0000sher_b2h7/page/233 233]–234}}</ref> ત્રણ બૉમ્બને સંયોજન-પૂર્વે, બહારની બાજુએ F-31, F-32, અને F-33 લેબલ લગાડીને ટિનિયન પર મોકલવામાં આવ્યા હતા. ઑગસ્ટ 8ના, મેજર ચાર્લ્સ સ્વીનીએ ''[[બોકસ્કાર]]'' નામના ઍરપ્લેનનો બૉમ્બ નાખવા માટે ઉપયોગ કરીને રિહર્સલ કર્યું હતું. સંગઠિત F-33 પરીક્ષણમાં વપરાઈ ગયો હતો અને F-31ને ઑગસ્ટ 9ના મિશન માટે રાખવામાં આવ્યો હતો.<ref> {{cite book | author=Richard H. Campbell | chapter= Chapter 2: Development and Production | title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs | editor= | publisher=McFarland & Company, Inc. | isbn= 0-7864-2139-8 | year=2005| pages=114}}</ref> ==નાગાસાકી== ===બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન નાગાસાકી=== [[File:Bocks-Car-enlisted-flight-crew.png|thumb|right|250px|નાગાસાકી પર "ફેટ મૅન" અણુબૉમ્બ નાખનારું બૉકસ્કાર અને તેનું ક્રૂ.]] [[નાગાસાકી]] શહેર દક્ષિણ જાપાનના સૌથી વિશાળ [[દરિયાઈ બંદરો]]માંનું એક હતું અને [[wikt:ordnance|તોપો]], વહાણો, લશ્કરી સરંજામ, અને અન્ય યુદ્ધ સામગ્રીઓના ઉત્પાદન જેવી પોતાની વ્યાપક ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓના કારણે યુદ્ધકાળમાં તે અત્યંત અગત્યનું હતું. હિરોશિમાના અનેક આધુનિક પાસાંઓથી વિપરીત, નાગાસાકીનાં લગભગ તમામ બિલ્ડીંગો જુનવાણી પ્રકારનું જાપાની બાંધકામ ધરાવતાં હતાં, જે લાકડા અથવા લાકડાની દીવાલોવાળી (પ્લાસ્ટર સાથેની કે વિનાની) ફ્રેમ અને નળિયાંથી બનેલાં હતાં. અનેક નાનાં ઔદ્યોગિક એકમો અને વેપારીગૃહો પણ લાકડાંની ઈમારતોમાં સ્થિત હતાં અથવા જે વિસ્ફોટોને સહી ન શકે તેવી સામગ્રીનાં બનેલાં હતાં. નાગાસાકીને અનેક વર્ષો સુધી કોઈ પણ પ્રકારના નિશ્ચિત ક્ષેત્ર આધારિત શહેરી આયોજન સિવાય વિકસવા દેવામાં આવ્યું હતું; ફેકટરી બિલ્ડીંગોની અડોઅડ આવાસો આવેલા હતા અને સમગ્ર ખીણમાં તે એકબીજાની જેટલાં નજીક હોઈ શકે તેટલાં હતાં. નાગાસાકી પર અણુ શસ્ત્રનો વિસ્ફોટ કરવામાં આવ્યો તે પૂર્વે, તેની પર કયારેય વિશાળ પાયે બૉમ્બમારો થયો નહોતો. અલબત્ત, ઑગસ્ટ 1, 1945ના શહેર પર સારા એવા આણ્વિકેતર ઊંચી કક્ષાના વિસ્ફોટક બૉમ્બ નાખવામાં આવ્યા હતા. તેમાંના કેટલાક શહેરના નૈર્ઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) ભાગમાં ગોદી અને ડક્કા પર પડ્યા, બીજા થોડાક [[મિત્સુબિશી]] સ્ટીલ એન્ડ આર્મ્સ વર્ક્સ પર અને છ બૉમ્બ [[નાગાસાકી મેડિકલ સ્કૂલ]] અને હૉસ્પિટલ પર પડ્યા, જેમાંના ત્રણ તો સીધા બિલ્ડીંગો પર જ પડ્યા. આ બૉમ્બમારાથી થયેલું નુકસાન પ્રમાણમાં ઓછું હતું, છતાં તેના કારણે નાગાસાકીમાં ખાસ્સો એવો ખળભળાટ ઊભો થયો અને ઘણા લોકોને, મુખ્યત્વે શાળાનાં બાળકોને સલામતી માટે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ખસેડવામાં આવ્યાં, આમ, અણુ હુમલા વખતે શહેરની વસતિ પ્રમાણમાં ઓછી હતી. નાગાસાકીની ઉત્તરે, યુદ્ધકેદીઓ ધરાવતો [[બ્રિટિશ કોમનવેલ્થ]] કૅમ્પ આવેલો હતો. આ કેદીઓમાંથી કેટલાક કોલસાની ખાણોમાં કામ કરતાં હતા, તેઓ જયારે ઉપર આવ્યા ત્યારે જ તેમને બૉમ્બમારા વિશે ખબર પડી હતી. ===બૉમ્બમારો=== [[File:Fat Man (replica of nuclear bomb).jpg|thumb|200px|યુદ્ધ પછીનું "ફેટ મૅન" મૉડેલ.]] {{For|the composition of the USAAF mission|509th Operations Group#Components}} ઑગસ્ટ 9, 1945ની સવારે, "[[ફૅટ મૅન]]"નું સંકેત નામ ધરાવનાર અણુ બૉમ્બ લઈને 393ના સ્કવાર્ડન કમાન્ડર મેજર [[ચાર્લ્સ ડબ્લ્યૂ. સ્વીની]]નું ક્રૂ યુ.એસ.નું [[B-29 મહાલશ્કરી વિમાન]] ''[[બૉકસ્કાર]]'' લઈને ઊડ્યું હતું, તેનું મુખ્ય નિશાન [[કોકુરા]] અને ગૌણ નિશાન [[નાગાસાકી]] હતું. આ બીજા હુમલા માટેના મિશનની યોજના લગભગ હિરોશિમા મિશન જેવી જ હતી- હવામાન ખબરી તરીકે બે B-29 એક કલાક આગળ ઊડી રહ્યા હતા અને બીજા બે B-29 મિશનને અન્ય સહાય અને તસવીર વગેરેની સહાય પૂરી પાડવા માટે સ્વીનીના ઍરક્રાફટની સાથોસાથ ઊડી રહ્યા હતા. સ્વિની પહેલેથી શસ્ત્ર સજ્જ કરીને નીકળ્યા હતા, અને માત્ર ઈલેકિટ્રક સલામતી પૂરતું તેના પ્લગ હજી કાઢવામાં આવ્યા નહોતા.<ref name="SM16">{{cite web| last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.mphpa.org/classic/HISTORY/H-07m1.htm| title = Timeline #3- the 509th; The Nagasaki Mission| work = | publisher = The Atomic Heritage Foundation| access-date = May 5, 2007| archive-date = ફેબ્રુઆરી 11, 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120211223406/http://www.mphpa.org/classic/HISTORY/H-07m1.htm| url-status = dead}}</ref> હવામાનની ચકાસણી કરવા આગળ ગયેલાં બે વિમાનોએ બંને નિશાન સ્પષ્ટ હોવાના અહેવાલ આપ્યા. જયારે સ્વીનીનું વિમાન જાપાનના દરિયાતટે ઊડાન ભરતાં પહેલાં એકત્રિત થવાના સ્થળે પહોંચ્યું ત્યારે જૂથના ઓપરેશન્સ ઓફિસર, લેફટન્ટ કર્નલ જેમ્સ આઈ. હોપકિન્સ, જુનિ.ની આગેવાનીમાં નીકળેલું તેમનું ત્રીજું વિમાન, [[''બિગ સ્ટિંક'' ]], એ સંકેતસ્થળે પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહ્યું હતું. ''બૉકસ્કાર'' અને અન્ય સહાયક વિમાન આકાશમાં 40 મિનિટ સુધી ચક્કર મારતાં રહ્યાં પણ હોપકિન્સ દેખાયા નહીં. નિયત સમય કરતાં 30 મિનિટ મોડું થઈ ચૂકયું હોવાથી, સ્વીનીએ હોપકિન્સ સિવાય આગળ વધવાનું નક્કી કર્યું.<ref name="SM16"></ref> [[File:Nagasaki 1945 - Before and after (adjusted).jpg|thumb|left|200px|બૉમ્બમારા પહેલાંનું અને પછીનું નાગાસાકી.]] અડધા કલાક પછી જયારે તેઓ કોકુરા પહોંચ્યા ત્યારે, વાદળાંઓએ નીચેના 70% શહેરને અસ્પષ્ટ બનાવી દીધું હતું, જેના કારણે આદેશ મુજબ દશ્ય હુમલાઓ કરવા શકય નહોતા. શહેર પર ત્રણ ચક્કર માર્યા બાદ, અને ઈંધણ ઓછું થતું જતું હોવાથી- ઈંધણની સંચિત ટાંકી ટેક-ઓફ પહેલાં જ ખામીયુકત બની હતી, એટલે મુખ્ય ટાંકીમાં ઈંધણ મોકલી શકાય તેમ ન નહોતું - તેમણે તેમના ગૌણ નિશાન, નાગાસાકી તરફ પ્રયાણ કર્યું.<ref name="SM16"></ref> રસ્તામાં ઈંધણ વપરાશની ગણતરીઓએ દર્શાવ્યું કે ''બૉકસ્કાર'' પાસે [[આઈવો જિમા]] સુધી પહોંચવા પૂરતું ઈંધણ નહોતું અને તેને [[ઓકિનાવા]] તરફ ફરવા ફરજ પડી. શરૂઆતમાં તેમણે એમ નક્કી કર્યું હતું કે જો તેઓ પહોંચે ત્યારે નાગાસાકી પણ ધૂધળું હોય, તો ક્રૂ બૉમ્બ ઓકિનાવા લઈ જશે અને જરૂર પડ્યે તેને મહાસાગરમાં વિસર્જિત કરી દેશે, જો નિશાન અસ્પષ્ટ હોય તો શસ્ત્રનિષ્ણાત નૌકા [[કમાન્ડર]] [[ફ્રેડેરિક ઍશવોર્થે]] રડારનો ઉપયોગ કરવાનું નક્કી કર્યું હતું.<ref name="Spitzer">{{cite web| last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.mphpa.org/classic/COLLECTIONS/CG-ASPI/01/Pages/CGP-ASPI-025.htm| title = Spitzer Personal Diary Page 25 (CGP-ASPI-025)| work = | publisher = The Atomic Heritage Foundation| access-date = May 5, 2007| archive-date = ઑગસ્ટ 1, 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140801033824/http://www.mphpa.org/classic/COLLECTIONS/CG-ASPI/01/Pages/CGP-ASPI-025.htm| url-status = dead}}</ref> જાપાનના સમય પ્રમાણે, લગભગ 07:50 વાગ્યે, નાગાસાકીમાં હવાઈ હુમલા માટેની ચેતવણી સંભળાઈ, પણ 08:30 વાગ્યે "બધું બરાબર છે"નો સંકેત આપવામાં આવ્યો. જયારે 10:53 વાગ્યે માત્ર બે B-29 યુદ્ધવિમાનો આકાશમાં દેખાયા, ત્યારે જાપાનીઓએ માન્યું કે આ વિમાનો માત્ર લશ્કરી તપાસ કરી રહ્યા હશે અને તેથી કોઈ બીજી ચેતવણી આપવામાં આવી નહીં. થોડીક મિનિટો પછી, 11:00 વાગ્યે, કૅપ્ટન ''[[ફ્રેડેરિક સી. બૉક]]'' દ્વારા સંચાલિત સહાયક B-29, ''[[ધ ગ્રેટ આર્ટીસ્ટે]]'' , ત્રણ પેરાશૂટ સાથે બંધાયેલાં ઉપકરણો વિમાનમાંથી પડતા મૂકયા. આ ઉપકરણોમાં [[ટોકયો યુનિવર્સિટી]] ખાતેના [[આણ્વિક ભૌતિકશાસ્ત્રી]], પ્રોફેસર [[યોકિચી સાગાન]]ને સંબોધીને લખાયેલો એક હસ્તાક્ષરવિહીન પત્ર પણ હતો, તેઓ સાથે [[કૅલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, બેર્કિલી]]માં આ અણુબૉમ્બના નિર્માણ માટે જવાબદાર એવા ત્રણ વિજ્ઞાનીઓ સાથે ભણ્યા હતા, પત્રમાં તેમને જનતાને આ [[સમૂહસંહારનાં શસ્ત્રો]] કેટલાં જોખમી છે તે જણાવવા માટે અરજ કરવામાં આવી હતી. લશ્કરી અધિકારીઓને આ સંદેશાઓ મળી આવ્યા હતા પણ એક મહિના સુઘી તેને સાગાનને આપવામાં આવ્યા ન હતા.<ref>લિલિઅન હોડેસન, et al., ''ક્રિટિકલ એસેમ્બલીઃ અ ટેકનિકલ હિસ્ટ્રી ઓફ લોસ અલામોસ ડ્યુરિંગ ધ આપેનહેઈમર યર્સ, 1943-1945'' (ન્યૂ યોર્કઃ કૅમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1993), 295 પર.</ref> 1949માં આ પત્ર લખનારામાંથી એક, [[લુઈસ અલ્વારેઝ]], સાગાનને મળ્યા હતા અને ત્યારે તેમણે એ પત્રમાં સહી કરી હતી.<ref name="Stories from Riken">{{cite web| url = http://www.riken.jp/r-world/info/release/riken88/text/image/pdf/no09e.pdf| title = Stories from Riken| access-date = April 30, 2007| format = PDF| archive-date = જૂન 10, 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120610165712/http://www.riken.jp/r-world/info/release/riken88/text/image/pdf/no09e.pdf| url-status = dead}}</ref> [[File:Nagasaki temple destroyed.jpg|thumb|200px|બૉમ્બમારા અંગેના એક જાપાની અહેવાલે નાગાસાકીને "જયાં કબરની ખાંભી સુદ્ધાં ઊભી બચી નથી એવા કબ્રસ્તાન તરીકે" વર્ણવ્યું હતું.]] 11:01 મિનિટે, છેલ્લી ક્ષણે નાગાસાકી પરનાં વાદળાં સહેજ હટ્યાં, અને ''બૉકસ્કાર'''ના બૉમ્બાર્ડિયર, કૅપ્ટન [[કેર્મિત બીહાન]]ને આદેશ પ્રમાણે નિશાન બરાબર સ્પષ્ટ દેખાયું. ગર્ભમાં ~6.4 કિ.ગ્રા. (14.1&nbsp;lbs.)નું [[પ્લુટોનિયમ-239]] ધરાવતા "ફૅટ મૅન" શસ્ત્રને, શહેરની ઔદ્યોગિક ખીણ પર ઝીંકવામાં આવ્યું. 43 સેકન્ડ પછી, તે જમીનથી 469 મીટર (1,540 ફૂટ) ઊંચાઈએ વિસ્ફોટ પામ્યો, વિસ્ફોટ દક્ષિણમાં મિત્સુબિશી સ્ટીલ અને આર્મ્સ વકર્સ તથા ઉત્તરમાં મિત્સુબિશી-યુરાકામી ઓર્ડિનાન્સ વકર્સ(ટોર્પેડો વકર્સ)ની બરાબર અધવચ્ચે થયો હતો. યોજના મુજબના હાયપોસેન્ટર કરતાં આ વિસ્ફોટ લગભગ 3 કિ.મી. (2 માઈલ) જેટલો વાયવ્ય દિશામાં (ઉત્તર-પશ્ચિમે) થયો હતો; વિસ્ફોટ [[યુરાકામી ખીણ]] પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો અને શહેરનો મુખ્ય ભાગ વચ્ચે આવતી ટેકરીઓને કારણે સંરક્ષિત રહ્યો હતો.<ref>{{cite book| author=Dennis D. Wainstock| title=The Decision to Drop the Atomic Bomb| url=https://archive.org/details/decisiontodropat0000wain| publisher=Praeger| year=1996| page=[https://archive.org/details/decisiontodropat0000wain/page/92 92]}}</ref> પરિણામી વિસ્ફોટથી {{convert|21|ktonTNT}} જેટલો ધડાકો થયો.<ref>[http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm '''ધ ઍટોમિક બૉમ્બ''' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201211090216/http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm |date=2020-12-11 }}[http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201211090216/http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm |date=2020-12-11 }}</ref> 'આ વિસ્ફોટથી અંદાજિત 3,900 ડિગ્રી સેલ્સિયસ (4,200&nbsp;K, 7,000° ફેરનહીટ) જેટલી ગરમી પેદા થઈ અને 1005 કિ.મી./કલાક (624&nbsp;mph) જેટલા અંદાજિત પવન પેદા થયો.''' '' અનુમાનિત જાનહાનિ પ્રમાણે 40,000થી 75,000 જેટલા લોકો તત્કાળ મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>રિનજિરો સોડેઈ. ''વેર વી ધ એનિમી?: અમેરિકન સર્વાઈવર્સ ઓફ હિરોશિમા'' . બોલ્ડરઃ વેસ્ટવ્યૂ પ્રેસ, 1998, ix.</ref><ref name="DOE-NAGA">{{cite web |url = http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/nagasaki.htm |title = The atomic bombing of nagasaki |first = David |last = Rezelman |coauthors = F.G. Gosling and Terrence R. Fehner |year = 2000 |work = The Manhattan Project: An Interactive History |publisher = U.S. Department of Energy |access-date = Sept. 18, 2007 |archive-date = 2006-09-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060929120212/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/nagasaki.htm |url-status = dead }}</ref><ref name="Fox">{{cite news |url = http://www.foxnews.com/story/0,2933,165148,00.html |title = "Nagasaki's Mayor Slams U.S. for Nuke Arsenal" |date = August 9, 2005 |agency = Associated Press |access-date = Sept. 18, 2007 |archive-date = નવેમ્બર 1, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071101010709/http://www.foxnews.com/story/0,2933,165148,00.html |url-status = dead }}</ref> 1945ના અંત સુધીમાં કુલ મૃત્યુઆંક 80,000 પહોંચ્યો હોઈ શકે.<ref name="rerf-deaths"></ref> બૉમ્બમારાથી કમસે કમ આઠ [[યુદ્ધકેદીઓ(POWs)]] તો મૃત્યુ પામ્યા જ હતા અને વધુમાં વધુ 13 યુદ્ધકેદીઓ(POWs) મૃત્યુ પામ્યા હોઈ શકે છેઃ * બૉમ્બમારામાં એક બ્રિટિશ કૉમનવેલ્થનો નાગરિક<ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/print/news/nn06-2005/nn20050625f3.htm |title=Nagasaki memorial adds British POW as A-bomb victim |work=The Japan Times |date=August 9, 1945 |access-date= Jan. 9, 2009}}</ref><ref>[http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2816073 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111070010/http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2816073 |date=2012-01-11 }} આ સંદર્ભ પણ જે 9-8-1945ના મૃત્યુ પામ્યા એવા કમસે કમ અન્ય ત્રણ POWSનો ઉલ્લેખ કરે છે</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2207628 |title=CWGC :: Casualty Details |publisher=Cwgc.org |date= |access-date=Jan. 9, 2009 |archive-date=2010-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822183239/http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2207628 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2815865 |title=CWGC :: Casualty Details |publisher=Cwgc.org |date= |access-date=Jan. 9, 2009 |archive-date=2010-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822184357/http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2815865 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2815957 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111053858/http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2815957 |date=2012-01-11 }} આ નાગાસાકીના મૃતકો-ઘાયલો છે તે કહી શકાતું નથી</ref> મૃત્યુ પામ્યો હતો. * બૉમ્બમારામાં સાત ડચ યુદ્ધકેદીઓ (બેના નામ ખબર પડી શકયા હતા)<ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/print/news/nn08-2005/nn20050805a7.htm |title=Two Dutch POWs join Nagasaki bomb victim list|work=The Japan Times |date=August 9, 1945 |access-date= Jan. 9, 2009}}</ref> મૃત્યુ પામ્યા હતા. * ઓછામાં ઓછા બે યુદ્ધકેદીઓ યુદ્ધ પછી કૅન્સરના કારણે મૃત્યુ પામ્યા, જે મૂળે અણુબૉમ્બના કારણે થયું હોવાનું ધારવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.flackgenealogy.co.uk/tfnormancharlesflack1920/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2007-12-28 |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228120514/http://www.flackgenealogy.co.uk/tfnormancharlesflack1920/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.usmm.org/duffygavehimlife.html ઈટ ગેવ હિમ લાઈફ ઈટ ટુક ઈટ, ટુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816015902/http://www.usmm.org/duffygavehimlife.html |date=2017-08-16 }} [[United States Merchant Marine]].org વેબસાઈટ</ref> [[File:Sumiteru Taniguchi back.jpg|thumb|left|200px|જાન્યુઆરી 1946માં એક યુ.એસ. નૌકા તસવીરકારે લીધેલી સુમિતેરુ તાનીગુચીની પીઠની ઈજાઓની તસવીર.]] વિનાશ ક્ષેત્રનો કુલ વ્યાસ આશરે એક માઈલ (1–2 કિ.મી.) જેટલો હતો, તેના પછી શહેરના ઉત્તર ભાગમાં બે માઈલ (3 કિ.મી.) સુધી, બૉમ્બના દક્ષિણ સુધી આગ ફેલાઈ હતી.<ref>{{cite web | title=''Radiation Dose Reconstruction; U.S. Occupation Forces in Hiroshima and Nagasaki, Japan, 1945-1946'' (DNA 5512F) | url=http://www.dtra.mil/toolbox/directorates/td/programs/nuclear_personnel/docs/DNATR805512F.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20060624185903/http://www.dtra.mil/toolbox/directorates/td/programs/nuclear_personnel/docs/DNATR805512F.pdf | archive-date=જૂન 24, 2006 | access-date=June 9, 2006 | format=PDF | url-status=dead }}</ref><ref name="pd">{{cite web|url=http://english.people.com.cn/200508/10/eng20050810_201424.html|title=Nagasaki marks tragic anniversary|work=[[People's Daily]]|date=August 10, 2005|access-date= April 14, 2007}}</ref> બૉમ્બમારા વખતે, [[જૉ કિયૂમિયા]] નામનો એક અમેરિકન યુદ્ધકેદી નાગાસાકીમાં હતો પણ તે બચી ગયો હતો, તેના કેદખાનાની કૉંક્રીટની દીવાલોએ તેને બૉમ્બની અસરથી રક્ષણ આપ્યું હોવાનું કહેવાય છે.<ref>[http://www.thepeoplespaths.net/articles/navcode.htm "નવાજો કોડ કેટલો ઉપયોગી છે?][http://www.thepeoplespaths.net/articles/navcode.htm એક પૂર્વ કેદી તે જાણે છે"], ''ઈન્ડિયન કન્ટ્રી તરફથી સમાચાર,'' ઑગસ્ટ 1997.</ref> હિરોશિમામાંથી જીવિત બચેલા અસંખ્ય લોકોએ (સંખ્યા અનિશ્ચિત) નાગાસાકી પ્રયાણ કર્યું હતું, અને ત્યાં તેમણે ફરીથી બૉમ્બનો ભોગ બનવું પડ્યું હતું.<ref name="observer">{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2005/jul/24/secondworldwar.japan2|title='I saw both of the bombs and lived'|work=Observer/[[The Guardian]]|date=July 24, 2005|access-date= April 14, 2007}}</ref><ref name="trumbull">{{cite book |last=Trumbull |first=Robert |title=Nine Who Survived Hiroshima and Nagasaki|year=1957|publisher=[[Tuttle Publishing]]|location= Tokyo, Japan}}</ref> પર્લ હાર્બરમાં જેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, તે ટાઈપ 91ના ટોર્પેડો બનાવનારું કારખાનું, મિત્સુબિશી-યુરાકામી ઓર્ડનાન્સ વકર્સને પાછળથી વિસ્ફોટમાં ધ્વસ્ત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Cook & Cook">{{cite book |last=Cook |first=Haruko & Theadore |title=Japan at War: An Oral History|url=https://archive.org/details/japanatwaroralhi00cook_0 |year=1992|publisher=[[The New Press]]|location= New York, New York}}</ref> [[કોકુરા]]માં નાગાસાકીનું શાંતિ સ્મારક અને ઘંટ બનાવવામાં આવ્યા છે.<ref>[http://blog.goo.ne.jp/ota416/e/92d007766fae6b6bc96a117d374e27c3 小倉にある平和記念碑と長崎の鐘]</ref> ==જાપાન પર વધુ અણુ હુમલા કરવાની યોજનાઓ== યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે ઑગસ્ટના ત્રીજા અઠવાડિયામાં વધુ અણુ બૉમ્બ વપરાશ માટે તૈયાર રાખ્યા હોવાનું ધારવામાં આવે છે, બીજા ત્રણ સપ્ટેમ્બરમાં અને તે પછી વળી બીજા ત્રણ ઑકટોબરમાં.<ref name="Generals"> {{cite web | title = The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources, | publisher=[[George Washington University]] | date = August 13, 1945 | coauthors General Hull Colone Seazen | format = PDF | work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> ઑગસ્ટ 10ના, મેનહટન પ્રોજેકટના લશ્કરી નિર્દેશક, મેજર જનરલ [[લેસ્લી ગ્રુવ્સે]], [[આર્મી ચીફ ઓફ સ્ટાફ]], [[આર્મી જનરલ]] [[જયોર્જ માર્શલ]]ને એક અનૌપચારિક ચિઠ્ઠી મોકલાવી હતી, જેમાં તેમણે લખ્યું હતું કે "બીજો બૉમ્બ... ઑગસ્ટ 17 કે 18 પછી અનુકૂળ હવામાન હોય ત્યારે નાખવા માટે તૈયાર રાખવો." એ જ દિવસે, તેમણે મેમો પર શેરો મારીને ઉમેર્યું, "રાષ્ટ્રપ્રમુખની અધિકૃત સત્તા વિના તેને જાપાન પર નાખવો નહીં."<ref name="Generals"></ref> યુદ્ધ વિભાગમાં જાપાનનો કબજો મેળવવા માટેનું [[ઓપરેશન ડાઉનફોલ]] શરૂ ન થઈ જાય ત્યાં સુધી બૉમ્બના ઉત્પાદનને સાચવી રાખવાની ચર્ચા થઈ ચૂકી હતી. "અત્યારે (ઑગસ્ટ 13) પ્રશ્ન એ હતો કે, જો જાપાન શરતો અનુસાર શરણે આવતું નથી એમ ધારી લઈએ તો, જેવો એક તૈયાર થાય એમ દરેક વખતે તેને ત્યાં જહાજથી મોકલવો અને ત્યાં વિસ્ફોટ કરવો કે પછી તેમને થોડા સમય સુધી સાચવી રાખવા...અને પછી પ્રમાણમાં ટૂંકા ગણાય એવા ગાળામાં તેમની પર એક સાથે ઝીંકવા. એક જ દિવસમાં બધા નહીં, પણ ટૂંકા ગાળામાં. અને એમ કરવાથી આપણે જેની પાછળ છીએ તે નિશાનને પણ ધ્યાનમાં રાખી શકાશે. બીજા શબ્દોમાં, ઉદ્યોગ, ધૈર્યબળ, માનસશાસ્ત્ર અને તેના જેવી બાબતો કરતાં આપણને અતિક્રમણમાં સૌથી વધુ સહાયક થાય તેવાં નિશાનો પર જ આપણે આપણું ધ્યાન કેન્દ્રિત ન કરવું જોઈએ? અન્ય ઉપયોગ કરતાં વ્યૂહાત્મક ઉપયોગની વધુમાં વધુ નજીક."<ref name="Generals"></ref> ==જાપાનની શરણાગતિ અને તેની પર કબજો== ઑગસ્ટ 9 સુધી, યુદ્ધ સમિતિ તેની શરણાગતિ માટેની ચાર શરતોનો આગ્રહ રાખી રહી હતી. એ દિવસે, [[હિરોહિતો]]એ [[કિડો]]ને આદેશ આપ્યો, "પરિસ્થિતિ પર ઝડપથી નિયંત્રણ મેળવો...કારણ કે સોવિયેત યુનિયને આપણી વિરુદ્ધ યુદ્ધ છેડી દીધું છે." તે પછી તેમણે શાહી કૉન્ફરન્સ ગોઠવી જે દરમ્યાન તેમણે મંત્રી [[ટોગો]](Tōgō)ને સંગઠિત રાજયોને જાપાનનો સંદેશો જણાવવા માટે અધિકૃત અધિકારી ઠેરવ્યા અને જાપાનનો સંદેશો હતો કે તે સંગઠિત રાજયોની શરતોને માત્ર એક શરતે સ્વીકારશે, કે એ ઘોષણાપત્રમાં "નામદાર રાજાના એક સાર્વભૌમ શાસક તરીકેના વિશેષાધિકારોને ઈજા પહોંચે તેવી કોઈ માંગ સામેલ હોય નહીં."<ref>''કિડો કોઈચી નિક્કી'' , ટોકયો, ડઈગાકુ શુપ્પાનકાઈ, 1966, પૃ. 1223</ref> ઑગસ્ટ 10ના, જાપાન સરકારે, સ્વિત્ઝરલૅન્ડની સરકારના માધ્યમથી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સરકારને અણુ બૉમ્બમારા અંગે એક વિરોધપત્ર રજૂ કર્યો.<ref>[http://yantake-web.hp.infoseek.co.jp/page1.html જાપાન પર અણુ બૉમ્બમારો હિરોશિમા અને નાગાસાકી પર બૉમ્બમારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617181222/http://yantake-web.hp.infoseek.co.jp/page1.html |date=2010-06-17 }}{{Self-published inline|date=March 2010}}</ref> ઑગસ્ટ 12ના, સમ્રાટે પોતાનો શરણાગતિનો નિર્ણય શાહી પરિવારને જણાવ્યો. તેમના કાકાઓમાંથી એક, [[પ્રિન્સ અસાકા]]એ ત્યારે તેમને પૂછ્યું કે જો ''[[કોકુટાઈ]]'' નું સન્માન ન જળવાય તો શું યુદ્ધ ચાલુ રહેશે. હિરોહિતોએ સાદા શબ્દોમાં પ્રત્યુત્તર આપ્યો "હાસ્તો."<ref>તેરાસાકી હાઈડેનરી, ''શોવા તેન્નો દોકુહાકુરોકુ'' (hôwa tennô dokuhakuroku), 1991, પૃ.129</ref> મિત્ર રાષ્ટ્રોની શરતો રાજાશાહીના સંરક્ષણના સિદ્ધાન્તને અકબંધ રાખતી લાગતી હોવાથી, હિરોહિતોએ ઑગસ્ટ 14ના પોતાની [[શરતી શરણાગતિની જાહેરાત]] રૅકોર્ડ કરી, જેને બીજા દિવસે, કેટલાક શરણાગતિનો વિરોધ કરતાં લશ્કરવાદીઓના ટૂંકા [[વિદ્રોહ]] છતાં, જાપાન રાષ્ટ્રમાં પ્રસારિત કરવામાં આવી. પોતાના ઘોષણાપત્રમાં, [[હિરોહિતો]]એ અણુ બૉમ્બોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતોઃ {{cquote|Moreover, the enemy now possesses a new and terrible weapon with the power to destroy many innocent lives and do incalculable damage. Should we continue to fight, not only would it result in an ultimate collapse and obliteration of the Japanese nation, but also it would lead to the total extinction of human civilization. Such being the case, how are We to save the millions of Our subjects, or to atone Ourselves before the hallowed spirits of Our Imperial Ancestors? This is the reason why We have ordered the acceptance of the provisions of the Joint Declaration of the Powers.}} ઑગસ્ટ 17ના તેમના "સૈનિકો અને નૌકાસૈનિકો માટેના હુકમનામા"માં તેમણે બૉમ્બમારાનો કોઈ પણ પ્રકારનો ઉલ્લેખ કર્યા વિના, સોવિયેતના આક્રમણ પર વધુ ભાર મૂકયો હતો અને પોતાનો શરણાગતિનો નિર્ણય જણાવ્યો હતો. બૉમ્બમારા પછીના વર્ષ દરમ્યાન, લગભગ 40,000 યુ.એસ. સૈનિકોએ હિરોશિમા પર, જયારે 27,000 સૈનિકોએ નાગાસાકી પર કબજો મેળવી લીધો હતો. ==ચિત્રાત્મક રજૂઆત અને લોકોનો પ્રતિભાવ== યુદ્ધ દરમ્યાન, અમેરિકન સમાજનાં તમામ સ્તરોમાં "ઉન્મૂલનવાદી અને સંહારવાદી અત્યુકિત"ને સાંખી લેવામાં આવી હતી; વૉશિંગ્ટનની યુકે એલચી કચેરી અનુસાર અમેરિકનો જાપાનીઓને "નામવિનાના શિકાર માટેના પ્રાણીઓ" તરીકે જોતા હતા.<ref name="Gordon Martel p.231">ગોર્ડોન માર્ટેલ, "ધ વર્લ્ડ વૉર ટુ રિડર" પૃ.231</ref> જાપાનીઓને માણસ કરતાં ઊતરતા, ઉ.દા. વાંદરાઓ, દર્શાવતાં ઠઠ્ઠાચિત્રોનું પ્રદર્શન ઠેર ઠેર જોવા મળતું હતું.<ref name="Gordon Martel p.231"></ref> લોકમત કળવા માટેના 1944ના એક [[સર્વેક્ષણ નમૂના]]માં પૂછવામાં આવ્યું હતું કે જાપાનીઓ સાથે શું કરવું જોઈએ, તેના જવાબમાં યુ.એસ.ના 13% જેટલા લોકો તમામ જાપાનીઓ, સ્ત્રી-પુરુષો અને બાળકોનો [[સંહાર]] કરવાની તરફેણમાં મત આપ્યો હતો.<ref>{{Harvnb|Bagby|1999|p=[http://books.google.com/books?id=Yns2vRoMEDAC&pg=PA135&dq=America%27s+International+Relations+Since+World+War+I+%22to+save+american+lives%22&sig=ACfU3U1deHRH2SdMicPGsaSiSw6HUBVkPw 135]}}</ref><ref>[http://www.jstor.org/pss/3023943 ]</ref> યુ.એસ.માં અણુ બૉમ્બમારાના સમાચારને ઉત્સાહપૂર્વક વધાવવામાં આવ્યા હતા; 1945ના ઉત્તરાર્ધમાં લેવાયેલા [[''ફોર્ચ્યુન'' સામયિક]]ના એક સર્વેક્ષણ અનુસાર, અમેરિકાની નોંધપાત્ર લઘુમતી એ વખતે જાપાન પર વધુ અણુ બૉમ્બો ઝીંકયા હોત તો સારું થાત એવું માનતી હતી.<ref name="Walter L. Hixson p.239">વૉલ્ટર એલ. હિકસન, "ધ અમેરિકન એકસપિરિયન્સ ઈન વર્લ્ડ વૉર II: ધ ઍટોમિક બૉમ્બ ઈન હિસ્ટ્રી એન્ડ મેમરિ, પૃ.239"</ref> પ્રજા સમક્ષ જે ચિત્ર રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું તેના કારણે શરૂઆતમાં લોકોનો હકારાત્મક પ્રતિભાવ મળ્યો હતો, લોકો સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલા ચિત્રમાં (મુખ્યત્વે મોટામસ શકિતશાળી વાદળાની તસવીરો હતી અને) લોકો પર થયેલી અસરોના પુરાવાઓની ગેરહાજરી હતી - લાશો અને બચેલા અપંગો, ઘાયલોની તસવીરોને દબાવી દેવામાં આવી હતી અને અહેવાલોમાંથી તેનો ઉલ્લેખ દૂર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Walter L. Hixson p.239"></ref> ઉદાહરણ તરીકે, યુ.એસ. [[સ્ટ્રેટેજિક બૉમ્બિંગ સર્વે]]ના સદસ્ય, લેફટનન્ટ ડેનિયલ મૅકગવર્ને પરિણામોના દસ્તાવેજીકરણ માટે એક ફિલ્મ ક્રૂનો ઉપયોગ કર્યો. આ ફિલ્મ ક્રૂના કામનું પરિણામ ત્રણ કલાકની ''ધ ઈફેકટ્સ ઓફ ધ એટોમિક બૉમ્બ્સ અગેઈનસ્ટ હિરોશિમા એન્ડ નાગાસાકી'' શીર્ષક ધરાવતી દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં આવ્યું. આ દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં બૉમ્બની માનવીય અસરો દર્શાવતી હૉસ્પિટલની તસવીરો/દશ્યો સમાવવામાં આવ્યા હતા; તેમાં બળીને ખાખ થયેલી ઈમારતો અને કારો તથા જમીન પરની ખોપરીઓ અને હાડકાંઓની હાર દર્શાવવામાં આવી હતી. જયારે તેને યુ.એસ. મોકલવામાં આવી, ત્યારે યુ.એસ. પ્રસાર-માધ્યમોમાં તેનો જોરદાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો, અને પછી તેને શાંતિથી દબાવી દેવામાં આવી અને કયારેય પ્રસારિત કરવામાં આવી નહીં. આવતાં 22 વર્ષો સુધી તેને "ટોચના રહસ્ય" તરીકે વર્ગીકૃત કરી દેવામાં આવી.<ref>આણ્વિક વિજ્ઞાનીઓનું બુલેટિન જુલાઈ 1995, પૃ.73</ref> જાપાન પર કબજો મેળવવામાં આવ્યો તે દરમ્યાન જાપાનમાં પણ અણુ બૉમ્બમારાના દશ્ય-ચિત્રણને દબાવી દેવામાં આવ્યું હતું,<ref>સ્ટીવ એડવડર્સ, ફોટોગ્રાફીઃ અ વેરી શોર્ટ ઈન્ટ્રોડકશન, પૃ.38</ref> અલબત્ત મિત્ર રાષ્ટ્રોના સૈન્યે અંકુશ મેળવ્યો તે પહેલાં કેટલાંક જાપાની સામયિકો બૉમ્બમારાની તસવીરો પ્રકાશિત કરવામાં સફળ રહ્યાં હતાં. મિત્ર રાષ્ટ્રોનાં કબજો મેળવનારા દળોએ કોઈ પણ બાબત, "કે જેનાથી પ્રજાની સ્થિરતામાં સીધી કે અનુમાનિત રીતે ભંગ પડી શકે", તેવી તમામ બાબતોને નિયંત્રણ(સેન્સરશિપ) હેઠળ રાખી હતી, અને જમીન પરના લોકો પર થયેલી અસરોની તસવીરોને ઉશ્કેરણીજનક ગણવામાં આવી હતી. બળેલા પીડિતો અને અંતિમસંસ્કારની ચિતાઓની તસવીરો પરના પ્રતિબંધ માટેનું સંભવિત કારણ તે મુકત કરાયેલા નાઝી કૉન્સેન્ટ્રેશન કૅમ્પોમાંથી લેવાયેલી અને વ્યાપક રીતે પ્રસારિત તસવીરો સાથે સામ્યતાનો ભાવ ઊભો કરતી હોવાનું હોઈ શકે.<ref>મારિઆના ટોરગોવનિક, "ધ વૉર કૉમ્પ્લેકસઃ વર્લ્ડ વૉર II ઈન અવર ટાઈમ", પૃ.15</ref> ==એટોમિક બૉમ્બ કૅઝુઅલ્ટિ કમિશન== [[નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ]]-[[નેશનલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ]]ને હિરોશિમા અને નાગાસાકીમાં બચેલા લોકોમાં કિરણોત્સર્ગની મોડી અસરો અંગેની તપાસ હાથ ધરવા માટે [[હૅરી એસ. ટ્રુમૅન]] તરફથી રાષ્ટ્રપ્રમુખ આદેશ આપવામાં આવ્યો, તેના સંદર્ભે 1948ના વસંતમાં, [[એટોમિક બૉમ્બ કૅઝુઅલ્ટિ કમિશન]](ABCC)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પીડિતોમાં મિત્ર રાષ્ટ્રોના [[યુદ્ધકેદીઓ]], કોરિયન અને ચાઈનીઝ શ્રમિકો, શિષ્યવૃત્તિ લઈને આવેલા [[મલય]]ના વિદ્યાર્થીઓ, અને આશરે 3,200 જાપાની અમેરિકન નાગરિકો હોવાનું જાણવા મળ્યું, જેમના પર હુમલો કરવાનો કોઈ ઈરાદો હતો નહીં.<ref>ફરગોટન વૉર્સઃ ફ્રિડમ એન્ડ રિવોલ્યુશન ઈન સાઉથઈસ્ટ એશિયા, પ્રસ્તાવનઃ ઍન અનએન્ડિંગ વૉર, ક્રિસ્ટોફર બેયલી અને ટિમ હાર્પજ, ધ બેલ્કનૅપ પ્રેસ ઓફ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, પૃ. 3 ISBN 0674021533</ref> એબીસીસી(ABCC)એ આદરેલા શરૂઆતના અભ્યાસોમાંથી એક, હિરોશિમા અને નાગાસાકી, તથા હિરોશિમાથી દક્ષિણે {{convert|18|mi|km}} પર સ્થિત એક [[નિયંત્રિત]] શહેર, [[કુરે]]માં સગર્ભાવસ્થાનાં પરિણામ પર હતો, જેથી કિરણોત્સર્ગના સંપર્કમાં આવવાથી પેદા થતી પરિસ્થિતિઓ અને પરિણામો પારખી શકાય. વધુ સારા સંશોધન પરિણામો મેળવવા માટે, એબીસીસી(ABCC)એ બચેલા પીડિતોને તબીબી સારવાર પૂરી પાડવાનો ઇનકાર કર્યો હોવાનો એક લેખકે દાવો કર્યો હતો.<ref>{{cite book | author=M. Susan Lindee | title=Suffering Made Real: American Science and the Survivors at Hiroshima | url=https://archive.org/details/sufferingmaderea0000lind | publisher=University Of Chicago Press | year=1994 |isbn=0226482375}}</ref> 1975માં, એબીસીસી(ABCC)ની જવાબદારીઓ સંભાળવા માટે રેડિયેશન ઈફેકટ્સ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન રચવામાં આવ્યું.<ref>{{cite web |url=http://www.rerf.or.jp/index_e.html |title=The Radiation Effects Research Foundation Website |publisher=Rerf.or.jp |date= |access-date=Mar. 25, 2009 |archive-date=2012-01-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/64zoPegkI?url=http://www.rerf.or.jp/index_e.html |url-status=dead }}</ref> ==હિબાકુશા== [[File:A-Bomb Dome.jpg|thumb|200px|શહેરમાં અણુસ્ફોટ વખતે તેની સૌથી નજીક બચેલી ઈમારત એવા હિરોશિમા શાંતિ સ્મારક પાસેથી પસાર થતા હિરોશિમાના નાગરિકો.]] અણુ બૉમ્બમારાનો શિકાર, જીવિત બચેલા પીડિતોને {{nihongo|[[hibakusha]]|被爆者}} કહેવામાં આવે છે, તે એક જાપાની શબ્દ છે, જે શબ્દશઃ અર્થ "વિસ્ફોટ આહત લોકો" થાય છે. બૉમ્બમારાના કારણે જાપાને જે સહેવું પડ્યું તે જાપાનને વિશ્વ આખામાંથી [[આણ્વિક શસ્ત્રો]]ની નાબૂદી માગવા તરફ દોરી ગયું, ત્યારથી જાપાન વિશ્વની સૌથી દઢ [[બિન-આણ્વિક નીતિઓ]] ધરાવનારાઓમાંનું એક છે. જાપાન સરકારે {{As of|2009|alt=As of March 31, 2009}}, 235,569 હિબાકુશાને માન્યતા આપી હતા, જેમાંથી મોટા ભાગના જાપાનમાં રહે છે.<ref>{{cite web | url= http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20090807a2.html | title= "Hiroshima sides with Obama on nukes" | date= August 7, 2009 | work= [[The Japan Times]] | access-date= Aug. 17, 2009 | archive-date= મે 29, 2012 | archive-url= https://archive.today/20120529180253/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20090807a2.html | url-status= dead }}</ref> જાપાન સરકાર મુજબ, એમાંના 1% કિરણોત્સર્ગની અસરથી થયેલી માંદગીથી પીડાય છે.<ref>{{cite web | url= http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20070815a2.html | title= Relief for A-bomb victims | date= August 15, 2007 | work=[[The Japan Times]] | access-date= Oct. 2, 2007 }}</ref> [[હિરોશિમા]] અને [[નાગાસાકી]]માંનાં સ્મારકો, ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધી બૉમ્બમારાના કારણે મૃત્યુ પામ્યા હોવાનું ગણાતા હિબાકુશાનાં નામોની યાદીઓ ધરાવે છે. બૉમ્બમારાની વાર્ષિક તિથિએ આ યાદીઓને વાર્ષિક ધોરણે અદ્યતન કરવામાં આવે છે, ઑગસ્ટ 2009 મુજબ સ્મારકો પર 410,000થી વધુ હિબાકુશાનાં નામની નોંધણી થયેલી છે - 263,945<ref>{{cite news | url= http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/news/20090806p2a00m0na005000c.html | title= "On anniversary of A-bombing, Hiroshima mayor says 'yes we can' to no more nukes" | date= August 6, 2009 | work= [[Mainichi Daily News]] | access-date= Aug. 17, 2009 | archive-date= માર્ચ 8, 2012 | archive-url= https://web.archive.org/web/20120308124254/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/news/20090806p2a00m0na005000c.html | url-status= dead }}</ref> હિરોશિમામાં અને 149,226<ref>{{cite news | url= http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/09/content_11851094.htm | title= "Japan marks 64th anniversary of Nagasaki atomic bombing" | date= August 9, 2009 | publisher= Xinhua | access-date= Aug. 17, 2009 | archive-date= ઑગસ્ટ 13, 2009 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090813115815/http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/09/content_11851094.htm | url-status= dead }}</ref> નાગાસાકીમાં. ===બચેલા કોરિયનો=== યુદ્ધ દરમ્યાન, હિરોશિમા અને નાગાસાકી, બંનેમાં જાપાન અનેક કોરિયનોને વેઠ માટે ફરજિયાતપણે લઈ આવ્યું હતું. તાજેતરના અંદાજો અનુસાર, હિરોશિમામાં લગભગ 20,000 અને નાગાસાકીમાં લગભગ 2,000 કોરિયનો માર્યા ગયા હતા. એવો અંદાજ છે કે હિરોશિમાના દર સાત પીડિતમાંથી એક કોરિયન મૂળ ધરાવનાર હતો.<ref name="ModernJapan"></ref> ઘણાં વર્ષો સુધી, કોરિયનોને અણુ બૉમ્બના પીડિતો તરીકે માન્યતા મેળવવા માટે લડવું પડ્યું હતું અને તેમને સ્વાસ્થ્ય-સેવાના લાભોનો ઇનકાર સહેવો પડ્યો હતો. જો કે, છેલ્લાં થોડાંક વર્ષોમાં, મુકદ્દમા/દાવાઓના માધ્યમથી તેમના મોટા ભાગના પ્રશ્નો હલ થઈ શકયા હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20080509183216/http://mdn.mainichi.jp/national/news/20080509p2a00m0na014000c.html હિબાકુશાઃ વિદેશી એ-બૉમ્બના ત્રાહિતો તરફના ભેદભાવનો અંત લાવવા માટે એક કોરિયનની લડત], મૈનિચી દૈનિક સમાચાર. મે 9, 2008.</ref> ===બચેલા બેવડા પીડિતો === માર્ચ 24, 2009ના, જાપાન સરકારે [[ત્સુટોમુ યામાગુચી]](1916–2010)ને એક બેવડા [[હિબાકુશા]] તરીકે સરકારી માન્યતા આપી હતી. જયારે [[બૉમ્બ]]નો સ્ફોટ થયો ત્યારે ત્સુટોમુ યામાગુચઈ એક વેપારી પ્રવાસે હિરોશિમામાં ગ્રાઉન્ડ ઝીરોથી 3 કિલોમીટરના અંતરે હતો તે બાબતને પુષ્ટિ મળી હતી. તે ડાબે પડખે ગંભીર રીતે બળી ગયો હતો અને તેણે તે રાત હિરોશિમામાં વીતાવી હતી. ઑગસ્ટ 8ના, [[નાગાસાકી]] પર [[અણુ બૉમ્બ]] નંખાયાના એક દિવસ પહેલાં, તે પોતાના વતન નાગાસાકી શહેરમાં પરત ફર્યો, અને પોતાના સંબંધીજનોને શોધતી વખતે તે કિરણોત્સર્ગના અવશેષો સાથે સંપર્કમાં આવ્યો. બંને બૉમ્બમારાનો ભોગ બન્યા છતાં બચ્યા હોય તેવા પીડિત તરીકે કાયદેસર રીતે માન્યતા પ્રાપ્ત કરનાર તે પહેલો પીડિત હતો.<ref>[http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Hiroshima-And-Nagasaki-Atomic-Bomb-Survivor-Recognised/Article/200903415247958?lpos=World_News_Second_World_News_Article_Teaser_Region_3&amp;lid=ARTICLE_15247958_Hiroshima_And_Nagasaki_Atomic_Bomb_Survivor_Recognised%7C1 જાપાન પહેલા બેવડા એ-બૉમ્બ(A-Bomb) પીડિત જીવિતને માન્યતા આપે છે]</ref> ત્સુટોમુ યામાગુચી પેટના કૅન્સર સાથેની લાંબી લડત પછી, જાન્યુવારી 4, 2010ના સોમવારના મૃત્યુ પામ્યો. તે 93 વર્ષનો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/01/06/japan.bomb.victim.dies/index.html |title=Man who survived two atom bombs dies |date=January 8, 2010 |publisher=CNN |access-date= Jan. 8, 2010}}</ref> ''ધ લાસ્ટ ટ્રેન ફ્રોમ હિરોશિમા'' નામના પુસ્તકમાં, [[ચાર્લ્સ પેલેગ્રિનો]]એ તેના [[ત્સુટોમુ યામાગુચી]] સાથેના ઈન્ટર્વ્યૂ વિશે લખ્યું છે, જેમાં યામાગુચીએ અણુ બૉમ્બોના ઘાયલ જીવિતોની પછીની સ્થિતિનું વિવરણ આપ્યું હતું. યામાગુચીએ પીડિતોને "કીડીની જેમ ચાલતા મગર" કહ્યા હતા, જે "હવે આંખ વિનાના અને ચહેરા વિનાના હતા- જેમનાં માથાં બદનામ મગર જેવા કાળા થઈ ગયા હતાં, જેની પરના લાલ કાણાં તેમના મોંને સૂચવતાં હતા. [...] આ મગર માણસો ચીસો પાડતા નહોતા. તેઓ મોંમાંથી અવાજ કાઢી શકતા નહોતા. જે ઘોંઘાટ તેઓ કરતાં હતા તે ચીસો કરતાં પણ બદતર હતો. તેઓ સતત ગણગણાટ કર્યા કરતા હતા- ભર ઉનાળાની રાતે તીડના અવાજની જેમ. બળીને કોલસા થઈ ગયેલા પગના ઠૂંઠાઓ પરથી, લથડિયા ખાઈને જતો એક માણસ તેના હાથમાં એક મૃત બાળક લઈને ઊતરી રહ્યો હતો."<ref>http://www.nytimes.com/2010/01/20/books/20garner.html</ref> બંને બૉમ્બમારાનો ભોગ બન્યા હોય એવા અન્ય લોકો પણ હતા, જાપાનમાં તેમને ''નિજયુઉ હિબાકુશા'' કહેવામાં આવે છે. 2006માં બનેલા ''ટ્વાઈસ સર્વવાઈવ્ડઃ ધ ડબલી ઓટોમિક બૉમ્બ્ડ ઓફ હિરોશિમા એન્ડ નાગાસાકી'' નામના એક દસ્તાવેજી ચિત્રમાં 165 નિજયુઉ હિબાકુશાને દસ્તાવેજિત કરવામાં આવ્યા છે, તેને યુનાઈટેડ નેશન્સમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Twice">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/cu/news/06/08/twicesurvived.html|title=Twice Bombed, Twice Survived: Film Explores Untold Stories from Hiroshima & Nagasaki|date=August 2, 2006|publisher=Columbia University |access-date= Mar. 31, 2009}}</ref> == એટોમિક બોમ્બ કેઝ્યુલ્ટી કમિશન - ABCC == એટોમિક બોમ્બ કેઝ્યુલ્ટી કમિશન (એટોમિક બોમ્બના શિકારો માટેની કમિટિ) એ 1946 માં હેરી એસ. ટ્રૂમેનની રાષ્ટ્રપતિય માર્ગદર્શિકા અનુસાર રચાયેલી એક કમિટિ હતી. આ કમિશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ એટોમિક બોમ્બના જીવિત બचे રહેલા લોકોને અભ્યાસ કરવો હતો, કારણ કે તેમને વિશ્વયુદ્ધના પછી આવું અવસર ફરી મળશે એમ લાગતું ન હતું.<ref name="Southard2015">[https://www.politico.eu/article/us-agency-discovered-the-atomic-bombs-effect-on-people-nagasaki/ How a secretive agency discovered the A-bomb’s effect]</ref><ref>[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10371397.2019.1654854 The Origins of ‘Hibakusha’ as a Scientific and Political Classification of the Survivor]</ref> આ કમિશને હિબાકુશા ના આરોગ્યનું અધ્યયન કર્યું પરંતુ તેમને સારવાર આપવામાં નથી આવી. અમેરિકા ના નેતાઓ હિબાકુશાને સારવાર આપવા તેને તેમના ઘાવોની જવાબદારી સ્વીકારવા સમજે છે. પરિણામે, હિબાકુશા ને ABCC કમિશન દ્વારા પરીક્ષણ માટેના અણસુશોધક તરીકે અનુભવાયો.<ref name="Southard2015" /><ref>[https://www.politico.com/magazine/story/2015/08/atomic-bomb-anniversary-nagasaki-121179/ How a Secretive U.S. Agency Discovered the A-Bomb’s Effect on People]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6l-CP1qetyk For Whom does RERF Exist? －TSS Special Documentary for 75 Years Since the Atomic Bombing－ TSS-TV Co., Ltd.]</ref><ref>[Radiation research foundation to apologize for studying but not treating hibakusha https://mainichi.jp/english/articles/20170617/p2a/00m/0na/016000c]</ref> ABCC કમિશન નાગાસાકી માટેના નિશિયામા <!--西山--> જિલ્લામાં પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. હાઈપોસેન્ટર અને નિશિયામા વચ્ચે પર્વતો હતી, જેના કારણે વિસ્ફોટમાંથી ઊર્જા અને તાપ નિશિયામાને સીધી રીતે પહોંચાડી શકાતા ન હતા અને ત્યાં કોઈ નુકસાન ન થયું. પરંતુ બર્ફ અને વરસાદને કારણે ઘણું રેડિયેશન હાજર હતું. તેથી, યુદ્ધ પછી આરોગ્યના અભ્યાસ કરવામાં આવ્યા, પરંતુ પ્રજાને તેનું ઉદ્દેશ જણાવવામાં આવ્યું ન હતું.<ref name="NHK1">{{Cite web |url=https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pGrz5p1yMG/ |title=The Hidden Truth of the Initial A-bomb Surveys (Part 1) NHK |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221004801/https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pGrz5p1yMG/ |url-status=dead }}</ref> પ્રારંભમાં, નિશિયામામાં અભ્યાસ અમેરિકી સેનાએ કર્યા, પરંતુ પછી તેને ABCC કમિશનને સોંપી દેવાયું. આણું જા રોજ મુલ્યાંકન પછી, નિશિયામામાં લોકોને સફેદ રક્તકણોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ જોવા મળી. પ્રાણીઓમાં આખા શરીર exposição ના લીધે લ્યુકેમિયા થઈ શકે છે, તેથી માનવોએ શું થાય છે તે જાણવા માટે અભ્યાસ કરવાની ઇચ્છા હતી. વ્યક્તિઓમાં કિરણો જન્ય પદાર્થ ખોરાકના મૌખિક સેવન પછી ઓસ્ટિયોસરકોમ જોવા મળ્યું છે.<ref name="NHK1" /><ref name="TMA1">"Recommendations for Continued Study of the Atomic Bomb Casualties", Papers of James V. Neel, M.D., Ph.D. [https://archives.library.tmc.edu/ms-089 Manuscript Collection No. 89] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241211100054/https://archives.library.tmc.edu/ms-089 |date=2024-12-11 }} of the Houston Academy of Medicine, Texas Medical Center Library.</ref> ABCC કમિશન દ્વારા લખાયેલ અહેવાલ અનુસાર, વિસ્ફોટમાંથી સીધી અસર ન થયેલ નિશિયામા જિલ્લાના વાસીઓ, બાકી રહેલા કિરણોના અસરનો અવલોકન કરવા માટે શ્રેષ્ઠ લોકો હતા.<ref name="NHK1" /><ref name="TMA1" /> યુએસએએ જાપાન સ્વતંત્ર બન્યા પછી બાકી રહેલી કિરણોના સંશોધનને ચાલુ રાખ્યું, પરંતુ પરિણામો નિશિયામા નગરજનોને ક્યારેય આપવામાં આવ્યા ન હતા.<ref name="NHK2">{{Cite web |url=https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pbWlL6vl7n/ |title=The Hidden Truth of the Initial A-bomb Surveys (Part 2) NHK |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221023226/https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pbWlL6vl7n/ |url-status=dead }}</ref> પરિણામે, બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી, નગરજનો કૃષિ કાર્યોમાં વ્યસ્ત રહ્યા અને લ્યુકેમિયા દર્દીઓની સંખ્યા વધતી રહી અને વધુ લોકો મર્યા.<ref name="NHK2" /> અણુ બોમ્બના હુમલાઓ પછી, જાપાનીઓએ હિબાકુષા (વિસ્ફોટમાં બચેલી વ્યક્તિઓ) ને ઉપચાર કરવામાં મદદ કરવા માટે સંશોધન કરવા ઇચ્છ્યું, પરંતુ [[Supreme Commander for the Allied Powers|SCAP]] જાપાનીઓને અણુ બોમ્બના નુકસાન પર સંશોધન કરવાની મંજૂરી આપી નથી.<ref name="NHK1" /> ખાસ કરીને 1946 સુધીના નિયમો કઠણ હતા, જે કિરણોથી મરી જતા લોકોને વધારે બનાવતા હતા.<ref>NHK Special (2023). Atomic bomb initial investigation The hidden truth:Hayakawa Shobo pp. 124–125. (原爆初動調査 隠された真実 (ハヤカワ新書) NHKスペシャル取材班 (著) pp. 124–125.) ISBN 978-4-153-40012-2</ref> જો હિબાકુષા નિયમિત મેડિકલ ચકાસણીઓ માટે ઇન્કાર કરે તો ABCC તેમને યુદ્ધ અપરાધ માટે સેનાના કોર્ટમાં લાવવાનો ધમકી આપે. તે ઉપરાંત, જો હિબાકુષા મરે તો ABCC તેમના ઘરે જઇને તેમના શરીરોને પોણખી લઈ જાય અને મરકટ માટે મોકલે છે.<ref name="Shibata2021" /> ABCC કમિશન એ મૃતજન્મ થેપલાંની લાશોને સંશોધન માટે લઈ જવાનો પ્રયાસ કર્યો.<ref>[https://mainichi.jp/english/articles/20191203/p2a/00m/0na/002000c Hibakusha: 2nd gen. Korean who met pope in Hiroshima vows to pass on A-bomb truth]</ref> એવું માનવામાં આવે છે કે ઓછામાં ઓછું 1,500 અંગો વોશિંગ્ટનમાં આર્મડ ફોર્સીસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પાથોલોજી મોકલવામાં આવ્યા.<ref name="Shibata2021">[https://www.iwanami.co.jp/book/b559573.html プロデュースされた〈被爆者〉たち 岩波書店 柴田　優呼 pp121-122 ISBN:9784000614580]</ref> ==બૉમ્બમારા અંગેનો વિવાદ== {{Rquote|right|The atomic bomb was more than a [[Weapon of mass destruction|weapon of terrible destruction]]; it was a [[Psychological warfare|psychological weapon]].|Former [[United States Secretary of War|U.S. Secretary of War]] [[Henry L. Stimson]], 1947<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,886289,00.html "LEAST ABHORRENT CHOICE"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828033624/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,886289,00.html |date=2013-08-28 }}, ''[[TIME Magazine]]'', February 3, 1947</ref>}} [[જાપાનની શરણાગતિ]]માં બૉમ્બમારાની ભૂમિકા અને તેના માટે યુ.એસ.નું નૈતિક સ્પષ્ટીકરણ દાયકાઓથી વિદ્વતાભરી અને લોકપ્રિય ડિબેટનો વિષય રહ્યો છે. એપ્રિલ 2005માં, આ મુદ્દે તાજેતરનાં ઐતિહાસિક લખાણોના અભ્યાસ-નિરીક્ષણ કરતાં જે. સેમ્યુઅલ વૉકરે લખ્યું હતું, "બૉમ્બના ઉપયોગ અંગેનો આ વાદવિવાદ ચાલુ જ રહેશે." વૉકરે નોંધ્યું હતું કે "આશરે ચાર દાયકાઓથી જે પાયાનો મુદ્દો અભ્યાસીઓને વિભાજિત રાખતો આવ્યો છે તે એ છે કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની શરતો અનુસાર પૅસિફિકમાંના યુદ્ધમાં સંતોષકારક વિજય હાંસલ કરવા માટે બૉમ્બનો ઉપયોગ અનિવાર્ય હતો કે કેમ."<ref name="Walker">{{cite journal |title=Recent Literature on Truman's Atomic Bomb Decision: A Search for Middle Ground |journal=Diplomatic History|year= 2005 |month=April |first=J. Samuel|last=Walker |volume=29|issue=2|page=334|id= |url=https://archive.org/details/sim_diplomatic-history_2005-04_29_2/page/334|format=|access-date= Jan. 30, 2008 |doi=10.1111/j.1467-7709.2005.00476.x }}</ref> બૉમ્બમારાને વાજબી લેખાવતા ટેકેદારો સામાન્ય રીતે ભારપૂર્વક કહેતા હોય છે કે તેના કારણે જ જાપાન શરણે આવ્યું, અને જાપાન પરની આયોજિત ચડાઈમાં બંને તરફ જે વ્યાપક જાનહાનિ થઈ હોત તે અટકી શકીઃ યોજના અનુસાર, ઑકટોબર 1945માં [[કયુશુ]](Kyūshū) પર અતિક્રમણ કરવાનું હતું અને તેના પાંચ મહિના પછી [[હોંશુ]](Honshū) પર. કેટલાક એવો અંદાજ બાંધે છે કે તેનાથી મિત્ર રાષ્ટ્રોએ 1 મિલિયનની જાનહાનિ ભોગવવી પડત, અને જાપાનની સૈનિકોની જાનહાનિ તો અનેક મિલિયનોમાં પહોંચી ગઈ હોત.<ref>{{Cite web |url=http://www.ww2pacific.com/downfall.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-30 |archive-date=2017-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924073513/http://www.ww2pacific.com/downfall.html |url-status=dead }}</ref> અન્યો, બૉમ્બમારાનો વિરોધ કરનારા દલીલ કરે છે કે અણુ બૉમ્બમારો એ ત્યારસુધીમાં પહેલેથી ઉગ્ર બની ચૂકેલા રૂઢિગત બૉમ્બમારાનું માત્ર વિસ્તરણ જ હતું<ref>વાર્ડ વિલ્સન. ધ વિનિંગ વેપન? રિથિંકિંગ ન્યુકિલઅર વેપન્સ ઈન લાઈટ ઓફ હિરોશિમા. (વિજયનું શસ્ત્ર? હિરોશિમાના પ્રકાશમાં આણ્વિક શસ્ત્રો અંગે ફેરવિચારણા) ''ઈન્ટરનેશનલ સિકયુરિટી,'' , વૉલ્યુમ 31, નં. 4 (2007ની વસંત), પૃષ્ઠ. 162–179</ref> અને, તેથી, લશ્કરી રીતે અનાવશ્યક હતું,<ref name="Military History 1994"></ref> મૂળમાંથી જ અનૈતિક, [[યુદ્વ અપરાધ]] અથવા [[રાષ્ટ્ર આતંકવાદ]]નું એક રૂપ જ હતું.<ref>{{cite book | url = http://books.google.de/books?id=R60c_2nCcnYC&pg=PA279 | title = The Politics of terrorism | first = Michael | last = Stohl | publisher=CRC Press | year = 1988 | isbn = 9780824778149 | chapter = National Interest and State terrorism | page = 279}}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==વધુ વાંચન== [[File:Nagasaki Ground Zero C2117.jpg|thumbnail|150px|કાળો રંગથી કરેલી નિશાની નાગાસાકી અણુબૉમ્બ વિસ્ફોટમાં "ગ્રાઉન્ડ ઝીરો"ને સૂચવે છે.]] બૉમ્બમારો, બૉમ્બનો ઉપયોગ કરવા અંગેનો નિર્ણય, અને જાપાનની શરણાગતિ પર અત્યંત વિસ્તીર્ણ સાહિત્ય ઉપલબ્ધ છે. નીચેના સ્રોતો આ વિષય પર થયેલા જાણીતાં કામનો નમૂનો પૂરો પાડે છે. *{{cite book | author=The Committee for the Compilation of Materials on Damage Caused by the Atomic Bombs in Hiroshima and Nagasaki | title = Hiroshima and Nagasaki: The Physical, Medical, and Social Effects of the Atomic Bombings | publisher=Basic Books | year = 1981 | id = ISBN 046502985X}} *{{cite book | author=Campbell, Richard H.| chapter= Chapter 2: Development and Production | title = The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs | publisher=McFarland & Company, Inc. | year = 2005 | isbn = 0-7864-2139-8}} *{{cite book | author=Goldstein, Donald M; Dillon, Katherine V. & Wenger, J. Michael | title = Rain of Ruin: A Photographic History of Hiroshima and Nagasaki | url=https://archive.org/details/rainofruinphotog00gold | publisher=Brasseys, Washington & London | year = 1995 | isbn = 1-57488-033-0}} *{{cite book | author=Hein, Laura and Selden, Mark (Editors) | title = Living with the Bomb: American and Japanese Cultural Conflicts in the Nuclear Age | publisher=M. E. Sharpe | year = 1997 | isbn = 1-56324-967-9}} *{{cite book | last = Hogan | first = Michael J. | title = Hiroshima in History and Memory | url = https://archive.org/details/hiroshimainhisto0000unse | publisher=Cambridge University Press | year = 1996 | isbn = 0521562066}} *{{cite book | author=Knebel, Fletcher and Bailey, Charles W. | title = No High Ground | url=https://archive.org/details/nohighground0000kneb | publisher=Harper and Row | year = 1960 | isbn = 0313242216}} બૉમ્બમારાનો ઇતિહાસ અને તેમને વાપરવા અંગેની નિર્ણય-પ્રક્રિયા. *{{cite book | last = Merton | first = Thomas | title = Original Child Bomb: Points for meditation to be scratched on the walls of a cave | publisher=New Directions | year= 1962 | id = ISBN B0007EVXX2 A look at the universal ramifications of this event.}} *{{cite book | last = Murakami | first = Chikayasu | title = Hiroshima no shiroi sora ~The white sky in Hiroshima~ | publisher=Bungeisha | year = 2007 | isbn = 4286037088}} *{{cite book | last = Ogura | first = Toyofumi | title = Letters from the End of the World: A Firsthand Account of the Bombing of Hiroshima | publisher=Kodansha International Ltd. | year = 1948 | isbn = 4-7700-2776-1}} *{{cite book | last = Pellegrino | first = Charles | title = The Last Train from Hiroshima: The Survivors Look Back | url = https://archive.org/details/lasttrainfromhir0000pell_2010 | publisher=Henry Holt and Co. | year = 2010 | isbn = 9780805087963}} *{{cite book | last = Rhodes | first = Richard | author=Thomas, Gordon and Witts, Max Morgan | title = Enola Gay: The Bombing of Hiroshima | publisher=Konecky & Konecky | year = 1977 | isbn = 1568525974}} *{{cite book | last = Sekimori | first = Gaynor | title = Hibakusha: Survivors of Hiroshima and Nagasaki | url = https://archive.org/details/hibakushasurvivo00seki | publisher=Kosei Publishing Company | year = 1986 | isbn = 4-333-01204-X}} *{{cite book | last = Sherwin | first = Martin J. | title = A World Destroyed: Hiroshima and its Legacies | url = https://archive.org/details/worlddestroyedhi0000sher_b2h7 | publisher=Stanford University Press | year = 2003 | isbn = 0-8047-3957-9}} *{{cite book | last = Sodei | first = Rinjiro | title = Were We the Enemy? American Survivors of Hiroshima | url = https://archive.org/details/wereweenemyameri0000sode | publisher=Westview Press | year = 1998 | id = ISBN 081333750X}} *{{cite book | author=[[Charles Sweeney|Sweeney, Charles]], ''et al.'' | title = War's End: An Eyewitness Account of America's Last Atomic Mission | publisher=Quill Publishing | year = 1999 | isbn = 0380788748}} ==બાહ્ય લિંક્સ== *[http://hiroshima-remembered.com/ હિરોશિમા એન્ડ નાગાસાકી રિમેમ્બર્ડ] 60મી વાર્ષિક તિથિના પ્રસંગે 2005ની વેબસાઈટ *{{cite web | title = The Effects of the Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki | year = 1946 | work = U.S. Strategic Bombing Survey | publisher = | url = http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=1946-06-19&documentid=65&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 | access-date = 2010-08-30 | archive-date = 2016-11-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161108070900/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=1946-06-19&documentid=65&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 | url-status = dead }} *{{cite web|url=http://www-sdc.med.nagasaki-u.ac.jp/n50/start-E.html |title= Scientific Data of the Nagasaki Atomic Bomb Disaster |access-date= |publisher=Atomic Bomb Disease Institute, Nagasaki University}} *{{cite web | author = | title = Correspondence Regarding Decision to Drop the Bomb | work = | publisher = | date = | url = http://www.nuclearfiles.org/menu/library/correspondence/index.htm#decision | access-date = 2010-08-30 | archive-date = 2010-03-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100331230143/http://www.nuclearfiles.org/menu/library/correspondence/index.htm#decision | url-status = dead }} * [http://www.democracynow.org/2009/8/10/hiroshima_and_nagasaki_a_look_back હિરોશિમા એન્ડ નાગાસાકીઃ અ લૂક બૅક એટ ધ યુએસ એટોમિક બૉમ્બિંગ 64 યર્સ લેટર] (હિરોશિમા અને નાગાસાકીઃ 64 વર્ષો પછી યુએસના અણુ બૉમ્બમારા તરફ એક વળતી નજર) ''[[ડેમોક્રસી નાવ!]]'' દ્વારા વિડીઓ *{{cite web | author= | title = The Decision To Use The Atomic Bomb; Gar Alperovitz And The H-Net Debate | work= | publisher= | date = | url =http://www.doug-long.com/debate.htm}} *{{cite web | last = Dietrich | first = Bill | authorlink = | title =Pro and Con on Dropping the Bomb | work=Seattle Times | year = 1995 | url =http://seattletimes.nwsource.com/trinity/supplement/procon.html }} *{{cite web |last = MacLaren |first = Don |authorlink = |title = Troubling memories of the past," "Better to bomb than blockade |work = The Japan Times |year = 1998 |url = http://s1.webstarts.com/aug1945/summer_of_our_discontent.html |access-date = 2010-08-30 |archive-date = 2009-08-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090810172729/http://s1.webstarts.com/aug1945/summer_of_our_discontent.html |url-status = dead }} *{{cite web | author= | title = Tale of Two Cities: The Story of Hiroshima and Nagasaki | url = http://www.atomicarchive.com/History/twocities/index.shtml | access-date = }} *{{cite web | author = | title =Documents on the Decision to Drop the Atomic Bomb | date = | publisher =The Harry S. Truman Library | url =http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/index.php | access-date =2010-08-30 | archive-date =2011-10-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20111005023340/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/index.php | url-status =dead }} *{{cite web | author= | title =The Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki | year= 1946 | publisher=Manhattan Project, U.S. Army | url =http://www.atomicarchive.com/Docs/MED/index.shtml }} *{{cite web | last = Weller | first = George | title = A Nagasaki Report | year = 1945 | 5 = Tuttle-Mori Agency, Inc. | url = http://mdn.mainichi.co.jp/specials/0506/0617weller.html | access-date = 2010-08-30 | archive-date = 2005-06-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050621004251/http://mdn.mainichi.co.jp/specials/0506/0617weller.html | url-status = dead }} *[http://www.pcf.city.hiroshima.jp/top_e.html હિરોશિમા શાંતિ સ્મારક સંગ્રહાલય] *[http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/na-bomb/museum/museume01.html નાગાસાકી અણુ બૉમ્બ સંગ્રહાલય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070111141108/http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/na-bomb/museum/museume01.html |date=2007-01-11 }} *[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf ધ એટોમિક બૉમ્બ એન્ડ ધ એન્ડ ઓફ વર્લ્ડ વોર] (અણુ બૉમ્બ અને બીજા વિશ્વયુદ્ધનો અંત), [[નેશનલ સિકયુરિટી આર્કાઈવ]] દ્વારા પ્રાથમિક સ્રોતોનું સંપાદન * [http://www.imdb.com/title/tt0044324/ પૉલ અને લુસી ટિબ્બેટ્સ વિશે ''ધ લવ સ્ટોરી બિહાઈન્ડ ધ બિલિયન ડૉલર સિક્રેટ'' સાથે ''અબોવ એન્ડ બિયોન્ડ'' નામની 1952 MGM ફિચર ફિલ્મ] * [http://www.imdb.com/title/tt0080689/ ''ઈનોલા ગેઃ ધ મેન, ધ મિશન, ધ એટોમિક બૉમ્બ'' - ટીવી માટેની 1980ની ફિલ્મ] * [http://www.blip.tv/file/514127/ ટેલ ઓફ ટુ સિટીઝ, 1946નું દસ્તાવેજીચિત્ર (વિડીઓસ્ટ્રીમ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427034511/http://blip.tv/file/514127/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=x9lwvImJqT0 હિરોશિમા પર અણુ બૉમ્બનો પ્રભાવ. 9 મિનિટની વિડીઓ (વિડીઓસ્ટ્રીમ)] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=D7F1A06CE1780AD5 સિકસ પાર્ટ પ્લેલિસ્ટ], [[બીબીસી(BBC) વર્લ્ડવાઈડ]] દ્વારા પ્રસ્તુત * [http://www.designobserver.com/archives/entry.html?id=38841 સ્ફોટ પછીના હિરોશિમાની દુર્લભ તસવીરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006195211/http://designobserver.com/archives/entry.html?id=38841 |date=2011-10-06 }} * [http://www.geocities.jp/s20hibaku/voshn/index.html હિરોશિમા અને નાગાસાકીમાંથી જીવિત બચેલાઓનો અવાજ)] * [http://www.nagasaki-np.co.jp/peace/hibaku/index.html નાગાસાકી શાંતિ સાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820075220/http://www.nagasaki-np.co.jp/peace/hibaku/index.html |date=2010-08-20 }} * [http://base.mng.nias.ac.jp/Nomore-e.html નો મોર નાગાસાકી (NAGASAKI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115052303/http://base.mng.nias.ac.jp/Nomore-e.html |date=2010-11-15 }} * [http://www.hiroshima-spirit.jp/en/index.php હિરોશિમાની માનસિક દશા] * [http://www.aeras.jp/abomb/indexe.html હિરોશિમા એ-બૉમ્બ(A-bomb) ફોટો મ્યુઝિયમ] * [http://www1.cncm.ne.jp/~hisaikyo/ નાગાસાકી અણુ બૉમ્બમાંથી બચેલા જીવિતોની કાઉન્સિલ] * [http://www.hiro-tsuitokinenkan.go.jp/english/index.php અણુ બૉમ્બના પીડિતો માટે હિરોશિમા રાષ્ટ્રીય શાંતિ સ્મારક ખંડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903125833/http://www.hiro-tsuitokinenkan.go.jp/english/index.php |date=2009-09-03 }} * [http://www.peace-nagasaki.go.jp અણુ બૉમ્બના પીડિતો માટે નાગાસાકી રાષ્ટ્રીય શાંતિ સ્મારક ખંડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722081939/http://www.peace-nagasaki.go.jp/ |date=2010-07-22 }} * [http://www.city.hiroshima.jp/www/contents/0000000000000/1242628063120/index.html 原爆死没者名簿について] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703184121/http://www.city.hiroshima.jp/www/contents/0000000000000/1242628063120/index.html |date=2009-07-03 }} * [http://www.geocities.jp/torikai007/war/1945/hiroshima.html 1945નો અણુ બૉમ્બમારો] * http://atomicbombmuseum.org/index.shtml *[http://observatory.designobserver.com/entry.html?entry=7517 હિરોશિમાઃ ધ લોસ્ટ ફોટોગ્રાફસ (ખોવાયેલી તસવીરો)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210155604/http://observatory.designobserver.com/entry.html?entry=7517 |date=2010-02-10 }} [[Category:હિરોશિમા અને નાગાસાકી પરના અણુ બૉમ્બમારા]] [[Category:જાપાનમાં થયેલા વિસ્ફોટો]] [[Category:આણ્વિક યુદ્ધ]] metxv6fmjy6gv1zntyuna2xtufx3l7r 0 26801 907681 905677 2026-11-11T16:04:29Z Krok6kola 60257 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Ozarks.jpg]] → [[File:Ozark Mountains from Missouri Route 112.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 907681 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state | Name = Missouri | Fullname = State of Missouri | Former = Missouri Territory | Flag = Flag of Missouri.svg | Seal = Seal of Missouri.svg | Map = Map of USA MO.svg | Nickname = The Show-Me State (unofficial) | Motto = [[Salus populi suprema lex esto]] ([[Latin]]) | MottoEnglish = Let the welfare of the people be the supreme law | Capital = [[Jefferson City, Missouri|Jefferson City]] | LargestCity = [[Kansas City, Missouri|Kansas City]] | LargestMetro =[[Greater St. Louis|Greater St Louis Area]]<ref>[http://www.census.gov/population/cen2000/phc-t29/tab03b.xls U.S. Census 2000 Metropolitan Area Rankings; ranked by population]</ref> | Demonym = Missourian | Governor = [[Eric Greitens]] (R) | Lieutenant Governor = [[Mike Parson]] (R) | Senators = [[Roy Blunt]] (R)<br />[[Claire McCaskill]] (D) |Representative=5 Republicans, 4 Democrats | PostalAbbreviation = MO | OfficialLang = [[English language|English]] | AreaRank = 21^st | TotalAreaUS = 69,704 | TotalArea = 180,533 | LandAreaUS =68,886 | LandArea = 178,415 | WaterAreaUS =818 | WaterArea = 2,119 | PCWater = 1.17 | PopRank = 18^th | 2000Pop = 5,987,580 (2009 est.)<ref name=09CenEst /> <br /> 5,595,211 (2000) | DensityRank = 28^th | 2000DensityUS = 86.9 (2009) | 2000Density = 33.56 | MedianHouseholdIncome = $45,114 | IncomeRank = 37^th | AdmittanceOrder = 24^th | AdmittanceDate = August 10, 1821 | TimeZone = [[Central Standard Time Zone|Central]] : [[UTC]]-6/[[Daylight saving time|-5]] | Latitude = [[36th parallel north|36° N]] to 40° 37′ N | Longitude = 89° 6′ W to 95° 46′ W | WidthUS =240 | Width = 385 | LengthUS = 300 | Length = 480 | HighestPoint = [[Taum Sauk Mountain]]<ref name="usgs">{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| dateformat =mdy| access-date =November 6, 2006| archive-date =ઑક્ટોબર 6, 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> | HighestElevUS = 1,772 | HighestElev = 540 | MeanElevUS = 800 | MeanElev = 240 | LowestPoint = [[St. Francis River]]<ref name="usgs"/> | LowestElevUS = 230 | LowestElev = 70 | ISOCode = US-MO | Website = www.mo.gov }} {{Infobox U.S. state symbols |Name = Missouri |Bird = [[Eastern Bluebird|Bluebird]] |Amphibian = [[American Bullfrog]] |Fish = [[Channel Catfish]] | Grass = [[Big bluestem]] |Flower = [[Crataegus|Hawthorn]] |Insect = [[Western honey bee|Honey bee]] |Mammal = Missouri [[Mule]] |Tree = [[Flowering Dogwood]] | Dinosaur = ''[[Hypsibema]] missouriensis'' <ref>{{Cite web |url=http://www.moga.state.mo.us/statutes/C000-099/0100000095.HTM |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-13 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930153715/http://www.moga.state.mo.us/statutes/C000-099/0100000095.HTM |url-status=dead }}</ref> |Dance = [[Square Dance]] | Dessert = [[Ice Cream Cone]] |Fossil = [[Crinoid]] |Gemstone = [[Beryl#Aquamarine and maxixe|Aquamarine]] |Mineral = [[Galena]] | Musical Instrument= [[Fiddle]] |State Rock = [[Mozarkite]] |Slogan = ''Show Me (unofficial)'' |Song = "[[Missouri Waltz]]" |Route Marker = MO-blank.svg |Quarter = Missouri quarter, reverse side, 2003.jpg | QuarterReleaseDate = 2003 }} '''મિઝોરી''' અથવા {{IPAc-en|noicon|m|ɨ|ˈ|z|ʊər|ə}})<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/missouri મિઝોરી]. (2009). ઇન [[મેરિયમ-વેબસ્ટર]] ઓનલાઇન ડિક્શનરી. સુધારો મે 13, 2009.</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના [[મિડવેસ્ટ ક્ષેત્ર]]માં આવેલું એક [[રાજ્ય]] છે. તેની સરહદો [[આયોવા]], [[ઈલિનોઇસ]], [[કેન્ટકી]], [[ટેનીસી]], [[આર્કેન્સસ]], [[ઓક્લાહોમા]], [[કેનસસ]] અને [[નેબ્રાસ્કા]] રાજ્યોને સ્પર્શે છે. મિઝોરી, 2009ના વસતીના અંદાજ મુજબ 5,987,580ની જનસંખ્યા સાથે સૌથી વધુ વસતી ધરાવતાં રાજ્યોમાં 18માં ક્રમે છે.<ref name="09CenEst">{{cite web |title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2009 |publisher = United States Census Bureau |access-date = 2010-01-04 |url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2009-01.csv}}</ref> તે [[114 કાઉન્ટી]] અને એક [[સ્વતંત્ર શહેર]] ધરાવે છે. [[જેફરસન સિટી]] એ મિઝોરીનું પાટનગર છે. તેના સૌથી મોટા ત્રણ [[શહેરી વિસ્તારો]]માં [[સેન્ટ લુઈસ]], [[કેનસસ સિટી]] અને સ્પ્રિંગફીલ્ડનો સમાવેશ થાય છે. [[લુસિઆના પરચેઝ]]ના ભાગરૂપે મિઝોરીને [[ફ્રાન્સ]] પાસેથી હસ્તગત કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને [[મિઝોરી પ્રાંત]] ઘોષિત કરવામાં આવ્યો હતો. 10 ઓગસ્ટ 1821ના રોજ મિઝોરી પ્રાંતનો ભાગ સંઘપ્રદેશના 24મા રાજ્ય તરીકે સામેલ કરવામાં આવ્યો હતો. [[શહેરી]] અને [[ગ્રામ્ય સંસ્કૃતિ]]નું મિશ્રણ ધરાવતું મિઝોરી, રાષ્ટ્રના ભાતિગળ, આર્થિક અને રાજકીય ભાગનું પ્રતિબિંબ રજૂ કરે છે. તે લાંબા સમયથી એક [[રાજકીય ચિતાર આપતું રાજ્ય]] મનાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-0411030358nov03,1,6377649.story?coll=chi-newsnationworld-utl&ctrack=1&cset=true |title=ટોપિક ગેલેરીઝ- chicagotribune.com |access-date=2021-08-26 |archive-date=2007-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014111553/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-0411030358nov03,1,6377649.story?coll=chi-newsnationworld-utl&ctrack=1&cset=true |url-status=dead }}</ref> વર્ષ [[1956]] અને [[2008]]ના અપવાદોને બાદ કરતાં યુ.એસ.નાં પ્રમુખપદની ચૂંટણીઓમાં [[1904]]થી દરેક ચૂંટણીમાં મિઝોરીના પરિણામો પરથી [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના આગામી પ્રમુખ]]ની સચોટ આગાહી કરવામાં આવી છે. એક [[સરહદી રાજ્ય]] તરીકે તેનો ઇતિહાસ જોતાં મિઝોરી મધ્યપશ્ચિમ અને દક્ષિણ એમ બન્ને સાંસ્કૃતિઓનો પ્રભાવ ધરાવે છે. તે પૂર્વીય અને પશ્ચિમી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ વચ્ચે જોવા મળતાં તફાવતને જોડતી કડીરૂપ છે. આથી ઘણી વખત [[સેન્ટ લુઈસ]]ને ‘‘વેસ્ટર્ન-મોસ્ટ ઈસ્ટર્ન સિટી’’ (પશ્ચિમને છેડે આવેલું પૂર્વીય શહેર) અને [[કેનસસ સિટી]]ને ‘‘ઈસ્ટર્ન-મોસ્ટ વેસ્ટર્ન સિટી’’ (પૂર્વને છેડે આવેલું પશ્ચિમી શહેર) કહેવામાં આવે છે. મિઝોરીની ભૂગોળ ખૂબ જ વૈવિધ્યપૂર્ણ છે. રાજ્યનો ઉત્તર ભાગ [[છેદાયેલા મેદાનો]] સુધી ફેલાયેલો છે, જ્યારે દક્ષિણ ભાગ [[ઓઝાર્ક પર્વતો]] (છેદાયેલો ઉચ્ચપ્રદેશ)સુધી વિસ્તરેલો છે. આ બન્ને ભાગને [[મિઝોરી નદી]] વિભાજિત કરે છે. [[મિસિસિપી]] અને [[મિઝોરી]] નદીઓનું [[સંગમસ્થળ]] સેન્ટ લૂઇસ નજીક આવેલું છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm |title=મિઝોરીનો પરિચય - ધ શો મી સ્ટેટ કેપિટલ જેફરસન સિટી |access-date=2010-09-13 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074045/http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm |url-status=dead }}</ref> == વ્યુત્પત્તિ અને ઉચ્ચારણ == આ રાજ્યનું નામ [[મિઝોરી નદી]]ને કારણે આપવામાં આવ્યું છે, આ નદીનું નામ [[સિઔઆન]] ભાષી જાતિ પરથી અપાયું છે. [[ઈલિનોઈસ]]માં આ નદી ''વિમેસૉરિટા'' ''(વિમિહ્સૂરિટા)'' નામે જાણિતી હતી,<ref>મેકકાફેર્ટી, માઇકલ. 2004. ''[http://muse.jhu.edu/journals/american_speech/v079/79.1mccafferty.html સુધારો: મિઝોરીનું વાયુત્પત્તિ શાસ્ત્ર] (મર્યાદિત પ્રાપ્યતા)'' . અમેરિકન સ્પીચ, 79.1:32</ref> જેનો અર્થ ‘‘જે ડગાઉટ કેનોઇઝ (ઝાડની મોટી ડાળીઓમાંથી બનાવેલી એક પ્રકારની સાંકડી [[નાની હોડી]]) ધરાવે છે’’ એમ થાય છે.<ref>અમેરિકન[http://www.bartleby.com/61/41/M0344100.html '' હેરિટેજ ડિક્શનરી'' : મિઝોરી]</ref> તેની વ્યુત્પત્તિ [http://missourifolkloresociety.truman.edu/Robert%20L.htm બોબ ડાયર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427040249/http://missourifolkloresociety.truman.edu/Robert%20L.htm |date=2011-04-27 }}ના શ્રદ્ધાંજલી ગીત [http://sniff.numachi.com/pages/tiBIGCANOE.html ‘‘રિવર ઓફ ધ બિગ કેનોઈઝ’’]{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} પર આધારિત છે. ‘‘મિઝોરી’’ શબ્દનું ઉચ્ચારણ વિવિધરૂપે થાય છે અને તેને કારણે તે વિવાદનું કારણ પણ બનેલું છે.<ref>{{Cite web |url=http://industry.visitmo.com/planners-and-group-operators/escort-notes/how-is-missouri-pronounced.aspx |title=મિઝોરી પ્રવાસન ઉદ્યોગ: "'મિઝોરી'નું ઉચ્ચારણ કેવી રીતે થાય છે?" |access-date=2010-09-13 |archive-date=2009-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090427060849/http://industry.visitmo.com/planners-and-group-operators/escort-notes/how-is-missouri-pronounced.aspx |url-status=dead }}</ref> કોઈ સંબંધિત [[ભારે સ્વર]] (જેમ કે ‘‘મીટ’’) મુજબ ઉચ્ચારણનો આગ્રહ કરે છે, તો કેટલાંક હળવાશભર્યા સ્વર (‘‘મિટ્ટ’’ અથવા ‘‘મટ્ટ’’) પ્રમાણે ઉચ્ચાર કરે છે. સ્વરકારો તેમનાં પોતાનાં ઉચ્ચારણો જ ‘‘સાચા’’ હોવાનો મત વ્યક્ત કરે છે.<ref>[http://www.homestead.org/Almanac/ThereisOnlyOneWayDammittoPronounceMissouri!.htm નીલ શેલ્ટન. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126060025/http://homestead.org/Almanac/ThereisOnlyOneWayDammittoPronounceMissouri!.htm |date=2010-11-26 }}[http://www.homestead.org/Almanac/ThereisOnlyOneWayDammittoPronounceMissouri!.htm "મિઝોરીનો ઉચ્ચાર કરવાનો માત્ર એક જ રસ્તો છે."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126060025/http://homestead.org/Almanac/ThereisOnlyOneWayDammittoPronounceMissouri!.htm |date=2010-11-26 }}</ref> જો કે વ્યક્તિઓમાં તે બદલાતાં રહે છે, જેમ કે, ગવર્નર [[જેય નિક્સન]]ના કિસ્સામાં [[સેન્ટ લૂઇસ પોસ્ટ ડિસ્પેચ]] દ્વારા કરવામાં આવેલું દસ્તાવેજીકરણ.<ref>{{Cite web |url=http://videos.stltoday.com/p/video?id=3064875 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-13 |archive-date=2010-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614101159/http://videos.stltoday.com/p/video?id=3064875 |url-status=dead }}</ref> આ [http://missourifolkloresociety.truman.edu/Missouri%20Folklore%20Studies/THE%20PRONONCIATION%20OF%20MISSOURI.htm પ્રશ્નનો સૌથી ગહન અભ્યાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409214810/http://missourifolkloresociety.truman.edu/Missouri%20Folklore%20Studies/THE%20PRONONCIATION%20OF%20MISSOURI.htm |date=2008-04-09 }} ભાષાશાસ્ત્રી [http://missourifolkloresociety.truman.edu/dml.html ડૉનાલ્ડ મેક્સ લૅન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701072256/http://missourifolkloresociety.truman.edu/dml.html |date=2010-07-01 }} દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. ઐતિહાસિક રીતે બે સ્વરો વચ્ચેનો સ્વર [[વધુ સ્પષ્ટતા]] માગી લે છે. (જેમ ‘‘ટોબેકો’’ શબ્દમાં ‘શ્વ’ની ઉચ્ચારણ પ્રક્રિયા દરમિયાન ‘‘ટોબેકી’’ શબ્દ મળે છે.) સ્પષ્ટ સ્વરૂપ શબ્દ લખવા માટેની સહજ રીત બને છે, અને તેની [[જોડણી ઉચ્ચારણ]] વિકસે છે. ભાષાવિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ કોઈપણ એક ઉચ્ચારણને સાચું માનવામાં નથી આવતું. તેને બદલે [[સમકાલીન]] તેમજ ભૂગોળ, ઉંમર, શિક્ષણ અને- અથવા ગ્રામ્ય અને શહેરી સ્થળો જેવા વર્ગોને પ્રમાણે ઉચ્ચારણની સરળ અને વૈવિધ્યપૂર્ણ રચનાઓ જોવા મળે છે. ઉચ્ચારણોનું વિસ્તરણ સમય સાથે બદલાયું છે. સામાન્ય રીતે અને હાલમાં ''[[‘શ્વ’]]'' સ્વરને [[કેનસસ સિટી]] સાથેના નજીકના અંતર, 1945 પૂર્વે જન્મેલાં ઘરડાં વક્તાઓ, ઔપચારિક શિક્ષણનું નીચું સ્તર અને ગ્રામ્ય વિસ્તાર સાથે સાંકળવામાં આવે છે. લૅન્સ ઉચ્ચારણમાં ઓછા વિવાદાસ્પદ પરંતુ વ્યવસ્થિત વિવિધતા નોંધે છેઃ બીજો વ્યંજન ઘણી વખત (‘‘માઇઝરી’’ અથવા ‘‘મિસરી’’) તરીકે [[બોલાય]] છે, પરંતુ કેટલાંક વક્તાઓ (‘‘મિસ્સિવ’’) દ્વારા તે [[નથી બોલાતો]]. મધ્યનો સ્વર વિવિધ રીતે [[ઉચ્ચારીને]] (‘‘લર્ક’’) અથવા [[ગોળ]] (‘‘લૉર’’)ની જેમ બોલવામાં આવે છે. પ્રથમ શબ્દ પણ વિલંબિત સ્વર અથવા ‘શ્વ’ સાથે વિવિધ રીતે ઉચ્ચારાય છે.<ref>"'મિઝોરી' શબ્દનું ઉચ્ચારણ. અલાન વોકર રીડ. અમેરિકન સ્પીચ, 8:4 (ડિસેમ્બર 1933), 22-36 [http://www.jstor.org/pss/3181901]</ref> == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:National-atlas-missouri.png|thumb|250px|left|મિઝોરીના મહત્ત્વના શહેરો અને રસ્તા દર્શાવતો નકશો.]] મિઝોરીની સરહદ જેના પાડોશી રાજ્ય ટેનીસીની જેમ આઠ રાજ્યો સાથે જોડાયેલી છે. અમેરિકાનું કોઇપણ રાજ્ય આઠથી વધુ રાજ્યોને સ્પર્શતું નથી. મિઝોરી ઉત્તરમાં [[આયોવા]], પૂર્વમાં મિસિસિપી નદી સાથે [[ઈલિનોઇસ]], [[કેન્ટકી]] અને [[ટેનીસી]] સાથે, દક્ષિણમાં [[આર્કેન્સસ]] તથા પશ્ચિમે [[ઓક્લાહોમા]], [[કેનસસ]] અને [[નેબ્રાસ્કા]] (જે મિઝોરી નદી સાથે ફેલાયેલું છે)થી ઘેરાયેલું છે. મિઝોરીની બે સૌથી મોટી નદીઓ [[મિસિસિપી]] અને [[મિઝોરી]] છે. જેમાં મિસિસિપિ રાજ્યની પૂર્વીય સરહદ દર્શાવે છે અને મિઝોરી રાજ્યમાં પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ વહે છે અને રાજ્યના બે સૌથી મોટાં શહેરો કેનસસ સિટી અને સેન્ટ લૂઇસને જોડે છે. જો કે આજે આ રાજ્યને [[મિડવેસ્ટ]] ક્ષેત્રનો ભાગ માનવામાં આવે છે,<ref>{{Cite web |url=http://www.eduplace.com/ss/maps/pdf/midwestus_nl.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-13 |archive-date=2017-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708220831/http://www.eduplace.com/ss/maps/pdf/midwestus_nl.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bls.gov/eag/eag.midwest.htm મધ્યપશ્ચિમ ક્ષેત્રના અર્થતંત્ર પર ઉડતી નજર]</ref> પરંતુ ઐતિહાસિક રીતે મિઝોરીને ઘણી વખત [[દક્ષિણ]]નું રાજ્ય ગણવામાં આવતું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.unc.edu/news/archives/jun99/reed16.htm |title=યુએનસી-સીએચ સરવે જણાવે છે કે 'વાસ્તવિક' દક્ષિણ ક્યાં છે. |access-date=2010-09-13 |archive-date=2010-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530083044/http://www.unc.edu/news/archives/jun99/reed16.htm |url-status=dead }}</ref> તેનું કારણ અહીં દક્ષિણથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોની વસાહતો અને આ રાજ્યનો નાગરિક યુદ્ધ પહેલાં ગુલામ રાજ્ય તરીકેનો દરજ્જો છે. જે કાઉન્ટીઝને કારણે ‘‘[[લિટલ ડિક્સી]]’’ની રચના થઇ તે રાજ્યની મધ્યમાંથી વહેતી મિઝોરી નદી કિનારાના પ્રદેશોમાં આવેલી હતી. અહીં દક્ષિણથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોની વસાહતો હતી. આ વિસ્તારમાં ખૂબ મોટી સંખ્યામાં ગુલામો હતાં. દૂર ઉત્તર તરફનાં શહેરો અને રાજ્યના મોટાં શહેરી વિસ્તારો કે જ્યાં રાજ્યની મોટાભાગની વસતી રહે છે એવા ([[કેનસસ સિટી]], [[સેન્ટ લૂઇસ]] અને [[કોલંબિયા]])નાં રહિશો પોતાને મોટેભાગે મિડવેસ્ટર્ન વિસ્તારનાં માને છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારો અને દૂર દક્ષિણ તરફ આવેલાં શહેરો જેમ કે [[કેપ ગિરેડ્યુ]], [[પોપ્લર બ્લફ]], [[સ્પ્રિંગફીલ્ડ]] અને [[સિકસ્ટોન]]નાં રહેવાસીઓ પોતાની જાતને દક્ષિણી તરીકે ઓળખાવે છે.{{Citation needed|date=April 2010}} 2005માં મિઝોરીનાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને મોજમજાનાં અન્ય વિસ્તારોમાં કુલ મળીને 16,695,000 મુલાકાતીઓ આવ્યાં હતાં.{{convert|202000|acre|km2}} જેને કારણે રાજ્યને 7.41 મિલિયન ડૉલરની વાર્ષિક આવક થઈ હતી, જે તેનાં સંચાલન ખર્ચનાં 26.6 ટકા જેટલી હતી.<ref name="ReferenceA">{{cite book |title=''Almanac of the 50 States'' (Missouri) |publisher=Information Publications (Woodside, CA) |year=2008 |page=203}}</ref> === સ્થાનિક ભૂગોળ === [[ચિત્ર:US mo physiographic map.jpg|thumb|left|250px|મિઝોરીનો ભૌતિક નકશો]] મિઝોરી નદીની ઉત્તરમાં [[આયોવા]], [[નેબ્રાસ્કા]] અને [[કેનસસ]] સુધી ફેલાયેલાં ઉત્તરીય મેદાનો છે. અહીં એક સમયે કેનેડિયન શીલ્ડથી મિઝોરી નદી સુધી વિસ્તરેલાં [[ગ્લેસિએશન]]થી સામાન્ય ઢાળ ધરાવતી ટેકરીઓ પાછળના ભાગે રહી જાય છે. મિઝોરીમાં [[મિસિસિપી]], [[મિઝોરી]], અને [[મરામેક]] જેવી ઘણી મોટી નદીઓ વહે છે. દક્ષિણી મિઝોરી નદી [[ઓઝેર્ક પર્વતમાળા]], [[છેદાયેલા મેદાન]]થી [[પ્રિકેમ્બ્રિયન]] [[લાવાના પથ્થરો]] (ઇગ્નેયસ)થી બનેલી [[સેન્ટ ફ્રેન્કોઇસ પર્વતમાળા]]ની ફરતેના મેદાનો સુધી પહોંચે છે. આ વિસ્તારની [[સ્થાનિક ભૂગોળ]]માં ચૂનાનાં પથ્થરનું ઉંચુ પ્રમાણ અને ગુફાઓ અને નાળાઓનું નિર્માણ થયેલું જોવા મળે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.mostateparks.com/karst.htm |title=Missouri's Karst Wonderland - Missouri State Parks and Historic Sites, DNR |publisher=Mostateparks.com |date=2008-06-06 |access-date=2010-02-20 |archive-date=2010-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100228195535/http://www.mostateparks.com/karst.htm |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Ozark Mountains from Missouri Route 112.jpg|thumb|right|200px|દક્ષિણ મિઝોરીમાં ઓઝાર્કસનો વિસ્તાર]] [[બૂટહીલ]] ક્ષેત્ર રાજ્યનો દક્ષિણ ભાગ છે. તે મિસિસિપીના કાંપના મેદાનો અથવા [[મિસિસિપી અખાત]]નો એક ભાગ છે. આ વિસ્તાર રાજ્યનો સૌથી નીચો, સપાટ અને ભીનાશવાળો ભાગ છે. આ વિસ્તારનું અર્થતંત્ર મોટેભાગે ખેતીવાડી આધારિત છે અને તેને સૌથી ગરીબ રાજ્યો પૈકીનું એક ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://ded.mo.gov/researchandplanning/community/misc/sa-1102-1.stm |title=મિઝોરીમાં આવકમાં અસમાનતા |access-date=2010-09-13 |archive-date=2010-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107144051/http://ded.mo.gov/researchandplanning/community/misc/sa-1102-1.stm |url-status=dead }}</ref> જો કે આ વિસ્તાર સૌથી ફળદ્રુપ પણ છે, જ્યાં મુખ્યત્વે ચોખા અને કપાસનાં પાક લેવામાં આવે છે. બૂટહીલ 1811-1812માં આવેલા ચાર [[ન્યુ મેડ્રિડ ભૂકંપો]]નું મુખ્ય કેન્દ્ર (એપિસેન્ટર) હતું. === આબોહવા === મિઝોરીનું હવામાન સામાન્ય રીતે ભેજવાળું રહે છે.([[કોપ્પન હવામાન વર્ગીકરણ]] ડીએફએ) અહીંનો શિયાળો ઠંડો તથા ઉનાળો ગરમ અને ભેજવાળો રહે છે. રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં ખાસ કરીને બૂટહીલમાં હવામાન ઉપવૃત્તિય ભેજવાળું (કોપ્પન સીએફએ) રહે છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના અંદરના ભાગમાં સ્થિત હોવાને કારણે મિઝોરીનાં તાપમાનમાં અત્યંત મોટાં ફેરફારો જોવા મળે છે. તાપમાનમાં નરમી જાળવી રાખવા માટે જરૂરી એવા પર્વતો અથવા મહાસાગર મિઝોરીની નજીકમાં ન હોવાથી અહીંના હવામાન પર આર્કટિક પરથી આવતાં ઠંડા પવનો અને મેક્સિકોના અખાત પરથી આવતાં ગરમ અને ભેજવાળાં પવનોની એકાંતરે અસર થતી રહે છે. {| class="wikitable" "text-align:center;font-size:90%;"| | colspan = "13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"|મિઝોરીના વિવિધ શહેરોના માસિક મહત્તમ અને લઘુત્તમ તાપમાન |- ! style="background:#e5afaa; color:#000; height:17px;"| શહેર ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| જાન્યુઆરી ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| ફેબ્રુઆરી ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| માર્ચ ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| એપ્રિલ ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| મે ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| જૂન ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| જુલાઈ ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| ઓગસ્ટ ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| સપ્ટેમ્બર ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| ઓક્ટોબર ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| નવેમ્બર ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| ડિસેમ્બર |- ! style="background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;"| કોલંબિયા | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 37/18 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 44/23 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 55/33 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 66/43 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 75/53 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 84/62 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 89/66 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 87/64 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 79/55 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 68/44 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 53/33 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 42/22 |- ! style="background:#c5dfe1; color:#000; height:16px;"| કેનસસ સિટી | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 36/18 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 43/23 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 54/33 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 65/44 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 75/54 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 84/63 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 89/68 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 87/66 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 79/57 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 68/46 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 52/33 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 40/22 |- ! style="background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;"| સ્પ્રીંગફીલ્ડ | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 42/22 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 48/26 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 58/35 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 68/44 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 76/53 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 85/62 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 90/67 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 90/66 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 81/57 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 71/46 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 56/35 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 46/26 |- ! style="background:#c5dfe1; color:#000; height:16px;"| સેન્ટ લૂઇસ <ref name="weather.com">{{cite web |url=http://www.weather.com/weather/wxclimatology/monthly/graph/USMO0787?from=36hr_bottomnav_undeclared |title=Average Weather for St. Louis, MO - Temperature and Precipitation |publisher=Weather.com |dateformat=mdy |access-date=October 15, 2009}}</ref> | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 38/21 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 45/26 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 55/36 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 66/47 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 77/57 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 86/66 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 91/71 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 88/69 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 81/61 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 69/49 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 54/38 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 42/27 |- | colspan = "13" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;"| |} == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:StLouis Arch.jpg|thumb|right|200px|સેન્ટ લૂઇસમાં પ્રવેશદ્વાર કમાન]] યુરોપિયન શોધ અને રહેવાસ પહેલાંના હજારો વર્ષોથી મિઝોરીમાં [[સ્થાનિક લોકો]] વસતાં આવ્યાં છે. નદી પાસે થયેલાં [[પુરાતત્વીય]] ખોદકામોમાં જણાયું છે કે, અહીં 7000 કરતાં વધુ વર્ષોથી વસવાટ થતો આવ્યો છે. લગભગ 1000 વર્ષ [[પહેલા]]થી શરૂ કરીને અહીં જટિલ [[મિસિસિપિયન સંસ્કૃતિ]] વિકસી હતી, જેનાં લોકોએ હાલના [[સેન્ટ લૂઇસ]] અને [[મિસિસિપી નદી]] તરફ [[ઈલિનોઇસના કૉલિન્સવિલે]] નજીક આવેલા [[કહોકિયા]]માં ક્ષેત્રીય રાજકીય કેન્દ્રો રચ્યાં હતાં. તેમનાં મોટાં શહેરોમાં હજારોની સંખ્યામાં વ્યક્તિગત રહેણાંકોનો સમાવેશ થતો હતો. પરંતુ તેઓ ધાર્મિક, રાજકીય અને સામાજિક કારણોસર બનાવવામાં આવતી [[ઉંચી બેઠક]] સાથેની [[શંકુ આકાર]]ની રચનાવાળા વિશાળ (સચવાયેલા) [[માટીના ટેકરા]] માટે વધુ જાણિતા થયાં છે. કહોકિયા એ [[ગ્રેટ લેક્સ]]થી [[મેક્સિકોના અખાત]] સુધી પહોંચેલ ક્ષેત્રીય વેપારનું મુખ્ય મથક હતું. આ સંસ્કૃતિ 1400 સુધીમાં પડી ભાંગી અને તેનાં મોટાભાગનાં વંશજોએ યુરોપિયનોના આગમન પૂર્વે આ વિસ્તાર છોડી દીધો. એક સમયે સેન્ટ લુઈ ટેકરાનું શહેર (મૌન્ડ સિટી) તરીકે ઓળખાતું હતું, કારણ કે ત્યાં સચવાઈ રહેલા સંખ્યાબંધ ટેકરાં હતાં, જો કે શહેરી વિકાસમાં હવે તે ખોવાઈ ગયાં છે. મિસિસિપીયન સંસ્કૃતિ દ્વારા આ પ્રકારના ટેકરાં મધ્ય મિસિસિપી અને ઓહાયો નદીના ખીણ પ્રદેશથી લઈને તેની દક્ષિણપૂર્વ અને નદીનાં ઉપરના ભાગ સુધી વિસ્તરાયેલાં જોવા મળે છે. અહીં આવનારાં પહેલવહેલાં યુરોપિયન વસાહતીઓમાં મોટેભાગે [[ફ્રેન્ચ કેનેડિયન્સ]] હતાં. તેઓ 1750માં નદીનાં પૂર્વ ભાગેથી હાલના સ્ટે. જેનેવિઇવ વિસ્તારમાં સ્થળાંતર કરીને પહોંચ્યાં હતાં. મિઝોરીમાં આ પ્રથમ યુરોપિયન વસાહત હતી. તેઓ [[ઈલિનોઈસ]] દેશની મિસિસિપીનાં પૂર્વ ભાગે આવેલાં સંસ્થાનવાસી ગામડાંમાંથી અહીં આવ્યાં હતાં. કારણ કે, ત્યાં જમીન ખલાસ થઈ ચૂકી હતી અને વધતી વસતી માટે નદીનો તળપ્રદેશ અપૂરતો હતો. સેન્ટ લૂઇસ પણ ફ્રેન્ચ કેનેડિયન વસાહતીઓ દ્વારા જ સ્થાપવામાં આવ્યું હતું. સેન્ટ લૂઇસ ફરના વેપાર માટેનું ક્ષેત્રીય કેન્દ્ર બન્યું અને જેને કારણે દશકાઓ સુધી અર્થતંત્ર પર તેનું આધિપત્ય રહ્યું. સ્ટે. જેનેવિઇવ એક સમૃદ્ધ ખેતીવાડી કેન્દ્ર હતું, જ્યાં [[ઘઉં]], [[મકાઈ]] અને [[તમાકું]]નું જરૂર કરતાં ઘણું વધારે ઉત્પાદન થતું હતું અને સેંકડો ટન અનાજને લોઅર લુસિઆનામાં વેપાર માટે જળમાર્ગે મોકલવામાં આવતું. ઈલિનોઈસ દેશમાં થતું અનાજનું ઉત્પાદન લોઅર લુસિઆનાનું અસ્તિત્વ ટકાવવા માટે અત્યંત જરૂરી હતું. 1803માં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા થયેલાં [[લુસિઆના પરચેઝ]]ના ભાગને કારણે મિઝોરીને ‘‘ગેટવે ટુ ધ વેસ્ટ (પશ્ચિમનું પ્રવેશદ્વાર)’’નું હુલામણું નામ મળ્યું. કારણ કે, 19મી સદીમાં તે પશ્ચિમ તરફ આગળ વધતાં વસાહતીઓ અને ચોક્કસ હેતુસર મૂસાફરી કરતાં લોકો માટેનું એક મોટું પ્રસ્થાન કેન્દ્ર હતું. [[લેવિસ અને ક્લર્ક મૂસાફરી]]નું પ્રારંભિક અને અંતિમ કેન્દ્ર સેન્ટ લુઈ હતું, જેમણે પશ્ચિમ તરફ [[પેસિફિક મહાસાગર]] સુધીનો વિસ્તાર શોધ્યો હતો. આ વિસ્તારને 1821માં [[મિઝોરી કોમ્પ્રોમાઇઝ]] (મિઝોરી સમાધાન)ના એક ભાગ ગુલામ રાજ્ય તરીકે સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યો હતો. મિસિસિપી નદીનાં માર્ગે થતું વહાણવટું અને વેપાર એ રાજ્યના અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ હતો. નીચાણવાળા ગામડાં અને ખેતરોમાં આવતાં વારંવારના પૂર પર અંકૂશ કરવાના પ્રયત્નરૂપે 1860 સુધીમાં રાજ્યે મિસિસિપી નદી પર પાળાનું બાંધકામ પૂરુ{{convert|140|mi|km}} કરી દીધું હતું.<ref>[http://query.nytimes.com/mem/archives-free/pdf, ન્યૂ યોર્ક''ટાઇમ્સ'' , "લુઇઝિયાના: ધ લેવી સિસ્ટમ ઓફ ધ સ્ટેટ", 10/8/1874; એક્સેસ્ડ 11/15/2007]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ રાજ્ય [[1812નાં ન્યુ મેડ્રિડ ભૂકંપ]]નું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. આ ભૂકંપ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની રચના થયા બાદનો સંભવતઃ સૌથી શક્તિશાળી ભૂકંપ હતો. જો કે ખૂબ જ ઓછી વસતીને કારણે જાનહાની ઓછી હતી. વાસ્તવમાં રાજ્યની પશ્ચિમી સરહદ એક સીધી રેખા હતી, જેને કોઝમાઉથમાંથી પસાર થતી અક્ષાંશ રેખા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી હતી.<ref>હોફહૌઝ. (1984). ''ચે એલ્સ કેન્સિઝ: કોઝમાઉથની ત્રણ સદી'' , કેનસસ સિટી: લોવેલ પ્રેસ. ISBN 0-907061-05-0</ref> આ એ જ કેન્દ્ર છે, જ્યાં [[કેનસસ નદી]] મિઝોરી નદીમાં ભળે છે. નદી આ સ્થળેથી ખસી ગઈ હતી. માટે આ રેખા ઓસેઝ બાઉન્ડરી તરીકે જાણિતી છે.<ref>[http://supreme.justia.com/us/48/660/case.html ''મિઝોરી વી. આયોવા'' , 48 યુ. એસ. 660 (1849) - જસ્ટિયા અને ઓયેઝના યુએસ સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેસો]</ref> 1835માં [[પ્લેટ પરચેઝ]] દ્વારા સ્થાનિક જનજાતિઓ પાસેથી જમીન ખરીદીને રાજ્યનાં ઉત્તર પશ્ચિમ ખૂણામાં ઉમેરવામાં આવી, આથી મિઝોરી નદી, કેનસસ નદીની ઉત્તરે આવેલી સરહદ બની. આ ઉમેરાને કારણે જમીનના વિસ્તારમાં એ સમયે જે સંઘનું સૌથી મોટું રાજ્ય હતું{{convert|66500|sqmi|km2}} તે વર્જિનિયાના 65,000 ચોરસ માઇલ્સ (જેમાં તે સમયે વેસ્ટ વર્જિનિયા સમાવિષ્ટ હતું) જેટલો વધારો થયો. <ref>[[મીનિગ, ડી. ડબલ્યુ]] (1993). ''અમેરિકાનું ઘડતર: 500 વર્ષના ઇતિહાસ પર ભૌગોલિક દ્રષ્ટિકોણ'' , ''ભાગ 2: કોન્ટિનેન્ટલ અમેરિકા, 1800–1867'' . ન્યૂ હેવનઃ યેલ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. ISBN 0-300-05658-3; પાનું 437</ref> પશ્ચિમી મિઝોરીમાં ઘણા પ્રારંભિક અમેરિકન વસાહતીઓ ઉપરના દક્ષિણ વિસ્તારમાંથી આવ્યા હતા. તેઓ મજૂરી માટે તેમની સાથે ગુલામ બનાવેલા આફ્રિકન અમેરિકનને લઇને આવ્યા હતા. તેઓ ગુલામીની તેમની સંસ્કૃતિ અને પરંપરા ચાલુ રાખવાનો ઇરાદો ધરાવતા હતા. તેઓ મુખ્યત્વે મિઝોરી નદીની આસપાસ આવેલી 17 કાઉન્ટીમાંમાં સ્થાયી થયા હતા. તેઓ નદીના સપાટ મેદાનોમાં વસવાટ કરતા હોવાથી કૃષિ પ્રવૃત્તિ કરી શક્યા હતા અને તેઓ "[[લિટલ ડિક્સી]]" તરીકે જાણીતા બન્યા હતા. 1830ના દાયકાના પ્રારંભમાં, ઉત્તરી રાજ્યો અને કેનેડાના [[મોરમોન]] હિજરતીઓએ ઇનડિપેન્ડન્સ અને તેના ઉત્તરના વિસ્તારોમાં સ્થાયી થવાનું શરૂ કર્યું હતું. ગુલામી અને ધર્મ મુદ્દે દક્ષિણમાંથી આવેલા 'જૂના વસાહતી'ઓ અને [[ઉત્તર]] અને કેનેડામાંથી આવેલા મોરમોન વચ્ચે ઘર્ષણ પેદા થયું હતું. જેને પગલે '[[મોરમોન યુદ્ધ]]' છેડાયું હતું. 1839 સુધીમાં વસાહતીઓએ મોરમોનને મિઝોરીમાંથી હાંકી કાઢ્યા હતા. ગુલામી પ્રથા મુદ્દે ઘર્ષણે રાજ્યો અને પ્રાંતો વચ્ચેની સરહદો પર તંગદીલી વધારી હતી. 1838–1839માં આયોવા અને કથિત [[હની લેન્ડ્સ]] વચ્ચે સરહદ બાબતે વિવાદ થતાં બંને રાજ્યોને તેમની સરહદો પર લશ્કર બોલાવવું પડ્યું હતું. કેનસસે હુમલા કરવા માટે અનેક વખત પશ્ચિમી સરહદો પાર કરી હતી (જેમાં [[કેનસસ સિટી]]ના ઐતિહાસિક વેસ્ટપોર્ટ વિસ્તારમાં આગ લગાડવાની ઘટનાનો પણ સમાવેશ થાય છે).{{Citation needed|date=July 2009}} જેને પગલે મિઝોરી અને [[કેનસસ]]ની વચ્ચે સરહદી યુદ્ધ છેડાયું હતું. 1830થી 1860 સુધીના સમયગાળામાં મિઝોરીની વસતી દર દાયકાએ બમણી થતી હતી. મોટા ભાગના આંગુતકો અમેરિકન હતા પરંતુ ઘણા આઇરિશ અને જર્મન વસાહતીઓ 1840 અને 1850ના દાયકાના અંત ભાગમાં આવ્યા હતા ભયાનક દુષ્કાળ, જુલમ અને ક્રાંતિકારી ઉથલપાથલને કારણે તેઓ ગુલામ પ્રથા પ્રત્યે લાગણી ધરાવતા ન હતા. મિઝોરીના મોટા ભાગના ખેડૂતો નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ખેતી કરે છે. જે ખેડૂતો ગુલામ ધરાવતા હતા તેમાંથી મોટા ભાગના ખેડૂતો પાસે પાંચથી ઓછા ગુલામ હતા. પ્લેન્ટર નામના ઇતિહાસકારે જણાવ્યું હતું કે 20 કે તેથી વધુ ગુલામ ધરાવતા ખેડૂતો મોટે ભાગે મિઝોરી નદી પર રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં "લિટલ ડિક્સી" તરીકે ઓળખાતી કાઉન્ટીમાં સ્થાયી થયેલા હતા. ગુલામ પ્રથા મુદ્દે તંગદિલીએ રાજ્ય અને દેશના ભાવિ પર ગંભીર અસર પાડી હતી. 1860માં ગુલામ બનાવેલા આફ્રિકન અમેરિકની વસતુ રાજ્યની કુલ વસતી 1,182,012ના 10 ટકા કરતા પણ ઓછી હતી.<ref>[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/ હિસ્ટરીકલ સેન્સસ બ્રાઇઝર, 1860 ફેડરલ સેન્સસ, યુનિવર્સિટી ઓફ વર્જિનિયા લાઇબ્રેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091206001455/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/ |date=2009-12-06 }}. સુધારો, 21 માર્ચ 2008.</ref> 1861માં દક્ષિણના રાજ્યો વિભાજન પ્રક્રિયા શરૂ થયા બાદ મિઝોરી ધારાસભાએ વિભાજન મુદ્દે સ્પેશિયલ કન્વેન્શનની ચૂંટણીની માંગ કરી હતી. કન્વેન્શને સંઘમાં રહેવાનો નિર્ણાયક મત આપ્યો હતો. દક્ષિણી રાજ્યો તરફી ગવર્નર [[ક્લેઇબોર્ન એફ. જેકસન]] એ [[સેન્ટ લૂઇસ]]ની છાવણીમાં તાલીમ માટે ભેગા થયેલા રાજ્યના લશ્કરના સૈનિકોને કૂચ કરવા આદેશ આપ્યો હતો. આ હરકતથી સાવચેત બની ગયેલા યુનિયન જનરલ [[નેથેનિયલ લિઓન]]ને પહેલા તો આંચકો લાગ્યો હતો પરંતુ બાદમાં છાવણીને ઘેરો ઘાલ્યો હતો અને રાજ્યના લશ્કરને શરતાગતિ સ્વીકારવા ફરજ પાડી હતી. લિઓને બાદમાં તેના સૈનિકોને, જેઓ મોટે બાગે અંગ્રેજી સિવાયની ભાષા બોલતા જર્મન વસાહતીઓ હતા, કેદીઓને શેરીઓમાં ફેરવવા આદેશ આપ્યો હતો. તેના સૈનિકોએ કેદીઓની આસપાસ ભેગા થયેલા નાગરિકોના તોફાની ટોળાને વિખેરવા ગોળીબાર પણ કર્યો હતો. "[[સેન્ટ લૂઇસ હત્યાકાંડ]]" તરીકે જાણીતી બનેલી ઘટનામાં સૈનિકોએ સેન્ટ લૂઇસમાં નિઃશસ્ત્ર કેદીઓ તેમજ પુરૂષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોની હત્યા કરી હતી. આ ઘટનાઓને પગલે રાજ્યમાં [[સંઘ ભાવના]] પ્રબળ બની હતી. ગવર્નર જેકસને કન્વેન્શન ઓન સેક્સેશનના પ્રમુખ [[સ્ટર્લિંગ પ્રાઇસ]]ની [[મિઝોરી સ્ટેટ ગાર્ડ]]ના નવા વડા તરીકે નિમણૂક કરી હતી. રાજ્યમાં જનરલ લિઓનની ઝડપી આગેકૂચને કારણે જેકસન અને પ્રાઇસને 14 જૂન 1861ના રોજ [[જેફરસન સિટી]]ની રાજધાનીમાં ભાગી જવાની ફરજ પડી હતી. [[નિઓશો, મિઝોરી]]માં જેકસને રાજ્ય ધારાસભાનું એક સત્ર બોલાવ્યું હતું. તેમણે વિભાજનને લગતો એક વટહૂકમ ઘડ્યો. જો કે યુનિયન તરફી રાજ્ય કન્વેન્શનને આવી વસ્તુ માટે સંપૂર્ણ સત્તા અપાઇ હોવાથી રાજ્ય કન્ફેડરેટ કરતાં યુનિયન તરફી વધું હતું. આ વટહૂકમનો બહુ જ ઓછી સ્વીકૃતિ મળી હતી. જો કે વટહુકમને કન્ફેડરેસીએ 30 ઓક્ટોબર 1861માં માન્યતા આપી હતી. ચૂંટાયેલા ગવર્નરની તેની રાજધાનીમાં ગેરહાજરી અને ધારાસભ્યો વિખેરાયેલા હોવાથી યુનિયન દળોએ [[હેમિલ્ટન ગેમ્બલ]]ને કામચલાઉ ગવર્નર તરીકે નીમીને ચૂંટાયા વગરની યુનિયન તરફી કામચલાઉ સરકાર સ્થાપી હતી. રાષ્ટ્રપ્રમુખ લિંકનના વહીવટીતંત્રએ તાત્કાલિક ગેમ્બલની સરકારને કાયદેસર સરકાર તરીકે માન્યતા આપી હતી. આ નિર્ણયને પગલે રાજ્યની અંદર સેવા આપવા માટે યુનિયન તરફી લશ્કરી દળો અને કેન્દ્રીય દળો માટે સ્વૈચ્છિક રેજિમેન્ટ મળ્યાં હતા. જનરલ [[બેન મેકક્યુલોક]]ની આગેવાની હેઠળ [[આર્કેન્સસ]] અને [[ટેક્સાસ]] ખાતે કેન્દ્રીય દળો અને જનરલ પ્રાઇસની મિઝોરી સ્ટેટ ગાર્ડ અને કન્ફેડરેટના સંયુક્ત દળો વચ્ચે યુદ્ધ છેડાયું હતું. [[વિલ્સન્સ ક્રીક]] ખાતેની લડાઈમાં વિજય અને [[લેક્સિંગ્ટન, મિઝોરી]] પર કબજો તેમજ અન્ય સ્થળોએ નુકસાન ભોગવ્યા બાદ, કેન્દ્રીય દળોની વિશાળ તાકાત જોતા કન્ફેડરેટ દળો પાસે આર્કેન્સસ અને બાદમાં [[માર્શલ, ટેક્સાસ]] તરફ પીછેહટ કરવા સિવાય કોઇ વિકલ્પ બચ્યો ન હતો. નિયમિત કન્ફેડરેટ દળોએ મિઝોરીમાં કેટલાક મોટા હુમલા કર્યા હતા તેમ છતાં રાજ્યમાં આગામી ત્રણ વર્ષ સુધી ચાલેલી લડાઇ મુખ્યત્વે [[ગેરીલા પદ્ધતિ]]થી હતી. કર્નલ [[વિલિયમ ક્વાન્ટ્રિલ]], [[ફ્રાન્ક]] અને [[જીસ જેમ્સ]] જેવા "નાગરિક સૈનિકો" [[યંગર બ્રધર્સ]] , અને [[વિલિયમ ટી. એન્ડરસન]]એ ઝડપી અને નાના એકમોની વ્યૂહરચના અપનાવી હતી. ગૃહ યુદ્ધ દરમિયાન કન્ફેડરેસી હસ્તગત અન્ય વિસ્તારોમાં પણ મિઝોરી પાર્ટિસન રેન્જર્સની આગેવાની હેઠળ આવા બળવા થયા હતા. તાજેતરમાં ઇતિહાસકારોએ જણાવ્યું હતું કે સત્તાવાર યુદ્ધ પુરું થઇ ગયું હોવા છતાં જેમ્સ બ્રધર્સના સમયમાં ગેરીલા યુદ્ધ ચાલું રહ્યાં હતા. 1880ના દાયકામાં દક્ષિણ-મધ્ય મિઝોરીમાં બોલ્ડ નોબર્સની પ્રવૃત્તિઓને યુદ્ધના સત્તાવાર અંત બાદ પણ બિનસત્તાવાર વિદ્રોહ ચાલુ રહ્યો હોવા તરીકે જોવામાં આવે છે. 1930માં સ્પ્રિંગફીલ્ડની આસપાસના વિસ્તારમાં [[ડિપ્થેરિયા]]નો રોગચાળો ફેલાયો હતો જેમાં 100 લોકોના મોત થયા હતા. આ વિસ્તારમાં યુદ્ધના ધોરણે રસીઓ મોકલી આપવામાં આવી હતી અને રોગચાળાને અંકુશમાં લેવાયો હતો. 1950 અને 1960ના દાયકાની મધ્યમાં સેન્ટ લૂઇસને બિનઔદ્યોગિકરણની સમસ્યાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો અને રેલરોડ અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં અન્ય મુખ્ય ઔદ્યોગિક શહેરની જેમ લાખો લોકો બેકાર બન્યા હતા. આ જ સમયે હાઇવેના નિર્માણે મધ્યમ વર્ગના લોકોને શહેર છોડીને ઉપનગરમાં નવા ઘરમાં જવા માટેનું સરળ બનાવ્યું હતું. અલગ અર્થતંત્ર વિકસાવતા સેન્ટ લૂઇસને અને દાયકાઓની પુનઃરચનાઓમાંથી પસાર થવું પડ્યું હતું. ઉપનગરીય વિસ્તારોએ જ્ઞાન ઉદ્યોગ અને રિટેલ મોલ જેવા સેવા ક્ષેત્રે અલગ રોજગાર બજાર ઉભું કર્યું હતું. 1956માં [[સેન્ટ ચાર્લ્સ]]એ [[ઇન્ટરસ્ટેટ]] હાઇવે પ્રોજેક્ટની કલ્પના કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/rw96h.cfm |title=પ્રથમ આંતરરાજ્ય પ્રોજેક્ટ |access-date=2010-09-13 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607064752/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/rw96h.cfm |url-status=dead}}</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == [[ચિત્ર:Missouri population map.png|thumb|left|250px|મિઝોરી વસતી ગીચતા નકશો]] {{USCensusPop | 1810 = 19783 | 1820 = 66586 | 1830 = 140455 | 1840 = 383702 | 1850 = 682044 | 1860 = 1182012 | 1870 = 1721295 | 1880 = 2168380 | 1890 = 2679185 | 1900 = 3106665 | 1910 = 3293335 | 1920 = 3404055 | 1930 = 3629367 | 1940 = 3784664 | 1950 = 3954653 | 1960 = 4319813 | 1970 = 4676501 | 1980 = 4916686 | 1990 = 5117073 | 2000 = 5595211 | estyear = 2009 | estimate = 5987580 | estref = <ref name="09CenEst" /> }} 2009માં મિઝોરીની અંદાજિત વસતી5,987,580 હતી જે વર્ષ 2000ની વસતીની તુલનાએ 392,369 (7.0 ટકા)નો વધારો દર્શાવે છે. 2000 થી 2007 વચ્ચેના આ વસતી વધારામાં છેલ્લી વસતીગણતરીની તુલનાએ 137,564નો વધારો કુદરતી હતો (જેમાં 343,199 મૃત્યુને બાદ કરતા 480,763 જન્મ થયાં હતા). અને 88,088 લોકોનો વધારો રાજ્યમાં [[સ્થળાંતર]]ને કારણે નોંધાયો હતો. અમેરિકા બહારના [[વસાહતીઓ]]ને કારણે 50,450 લોકોનો વધારો થયો હતો અને દેશની અંદર જ સ્થળાંતરને કારણે 37,638 લોકોનો વધારો નોંધાયો હતો. મિઝોરીની અડધી વસતી (3,294,936 લોકો અથવા 55.0%) રાજ્યના બે સૌથી મોટા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર [[સેન્ટ લૂઇસ અને કેનસસ સિટી]]માં રહે છે. 2009માં રાજ્યની [[વસતી ગીચતા]] 86.9 હતી જે અન્ય કોઇ પણ રાજ્યની ગીચતાની તુલનાએ [[2009ની રાષ્ટ્રીય સરેરાશ (86.8)ને વધુ નજીક છે.]]. અમેરિકાની 2000ની વસતી ગણતરીમાં જાણવા મળ્યું હતું કે અમેરિકાનું [[વસતી કેન્દ્ર]] [[ફેલ્પ્સ કાઉન્ટી, મિઝોરી]]માં આવેલું છે. મિઝોરીનું [[વસતી કેન્દ્ર]] [[વેસ્ટફાલિયા]]માં [[ઓસેજ કાઉન્ટી]]માં આવેલું છે.<ref>{{cite web | title = Population and Population Centers by State - 2000 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-05 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt}}</ref> 2004ની વસતીમાં 194,000 (રાજ્યની વસતીના 3.4 ટકા) વિદેશી મૂળના લોકોનો સમાવેશ થતો હતો. મિઝોરીના પાંચ સૌથી મોટા વંશ સમુદાયમાં [[જર્મન]] (23.5 ટકા), [[આઇરિશ]] (12.7 ટકા), અમેરિકન (10.5 ટકા), [[ઇંગ્લિશ]] (9.5 ટકા) અને [[ફ્રેન્ચ]] (3.5 ટકા)નો સમાવેશ થાય છે. "અમેરિકન" વંશ સમુયદાયમાં [[નેટિવ અમેરિકન]] થવા [[આફ્રિકન અમેરિકન]] તરીકે નોંધાયેલા લોકો, તેમજ એવા યુરોપીયન અમેરિકન્સનો પણ સમાવેશ થાય છે કે જેમાના પૂર્વજો અમેરિકામાં નોંધપાત્ર સમય માટે રહ્યાં હોય. જર્મન અમેરિકન વંશ સમુદાય સમગ્ર મિઝોરીમાં હાજરી ધરાવે છે. આફ્રિકન અમેરિકન સમુદાય સેન્ટ લૂઇસ, કેનસસ સિટી, અને દક્ષિણપૂર્વ બૂટહીલ અને એક જમાનામાં જ્યાં ખેતી મહત્ત્વની ગણાતી હતી તે મિઝોરી નદીની ખીણના કેટલાક વિસ્તારોમાં કુલ વસતીનો નોંધપાત્ર હિસ્સો રચે છે. ફ્રેન્ચ વંશ સમુદાયનો મિઝોરી [[ક્રીઓલ્સ]] વંશની વસતી સેન્ટ લૂઇસના દક્ષિણમાં [[મિસિસિપી નદીની ખીણ]]માં કેન્દ્રિત થયેલી છે. તાજેતરના લગભગ 40,000-50,000 [[બોસ્નિયાક]] વસાહતીઓ મુખ્યત્વે સેન્ટ લૂઇસ વિસ્તારમાં રહે છે.{{Citation needed|date=July 2008}} 2004માં, રાજ્યની વસતીમાં 6.6 ટકા વસતી પાંચ વર્ષથી નાના બાળકો, 25.5 ટકા વસતી 8 વર્ષથી નાના બાળકો અને 13.5 ટકા વસતી 65 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના લોકોની નોંધાઇ હતી. કુલ વસતીમાં મહિલાઓ 51.4 ટકા હતી. મિઝોરીના 81.3 ટકા રહેવાસી હાઇસ્કૂલ ગ્રેજ્યુએટ હતા (જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા વધુ છે), અને 21.6 ટકા લોકો બેચલર્સ અથવા તેથી ઉંચી ડીગ્રી ધરાવતા હતા. મિઝોરીના 3.4 ટકા લોકો વિદેશમાં જન્મેલા હતા અને 5.1 ટકા લોકો ઘરે અંગ્રેજી સિવાયની ભાષા બોલતા હતા. 2000માં, મિઝોરીમાં 2,194,594 પરિવાર નોંધાયા હતા. જેમાં પરિવાર દીઠ 2.48 લોકોનું તારણ આવ્યું હતું. મકાન માલિકીનો દર 70.3 ટકા હતો અને માલિકના કબજાવાળા મકાનનું સરેરાશ મૂલ્ય $89,900 હતું 1999માં સરેરાશ પારિવારિક આવક $37,934, અથવા માથા દીઠ આવક $19,936 હતી. 1999માં 11.7 ટકા (637,891) મિઝોરીવાસીઓ ગરીબી રેખાની નીચે જીવતા હતા. કામના સ્થળે જવા માટેનો સરેરાશ સમય 23.8 મિનીટ હતો. === ધર્મ === ધર્મને આધારે ઓળખી શકાય તેવા મિઝોરીવાસીઓમાં પ્રત્યેક પાંચમાંથી ત્રણ વ્યક્તિ પ્રોટેસ્ટન્ટ હતા. રાજ્યના કેટલાક વિસ્તારોમાં રોમન કેથોલિક સમુદાય પણ ઠીક ઠીક પ્રમાણમાં છે. લગભગ પ્રત્યેક પાંચ મિઝોરીવાસીમાંથી એક વ્યક્તિ રોમન કેથોલિક છે. મોટો કેથોલિક સમુદાય ધરાવતા વિસ્તારોમાં [[સેન્ટ લૂઇસ]], [[જેફરસન સિટી]], [[વેસ્ટપ્લેક્સ]], અને [[મિઝોરી રહાઇનલેન્ડ]] (ખાસ કરીને મિઝોરી નદીનો દક્ષિણ વિસ્તાર)નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/religion/catholic.gif |title=વાલ્પારાઇઝો યુનિવર્સિટી |access-date=2010-09-13 |archive-date=2014-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529043304/http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/religion/catholic.gif |url-status=dead }}</ref> સેન્ટ લૂઇસ અને કેનસસ સિટીનો મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર મહત્ત્વના યહૂદી સમુદાય પણ ધરાવે છે જેમમે શહેરોની સંસ્કૃતિ અને ચેરિટીમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે. છેલ્લા કેટલાક ઘણા સમયથી આ જ વિસ્તારમાં ભારતીય અને પાકિસ્તાની વસાહતીઓએ હિન્દુ અને મુસ્લિમ સમુદાયો પણ ઉભા કર્યા છે. અમેરિકન રિલિજીયસ આઇડેન્ટિફેકિશન સરવે મુજબ મિઝોરીમાં વિવિધ ધર્મ પાળતા લોકોની ટકાવારી:<ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm 2001 અમેરિકન ધાર્મિક ઓળખ સર્વેક્ષણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024031359/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |date=2005-10-24 }}, સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક</ref> * [[ખ્રિસ્તી]] – 77% ** [[પ્રોટેસ્ટન્ટ]] *** [[બાપ્ટિસ્ટ]] – 22% *** [[મેથોડિસ્ટ]] – 7% *** [[એપિસ્કોપલ]] – 4% *** [[લ્યુથેરન]] – 4% *** અન્ય પ્રોટેસ્ટન્ટ – 12% ** [[રોમન કેથોલિક]] – 19% ** [[લેટર ડે સેઇન્ટ]] – 1%* ** અન્ય અનિર્દિષ્ટ ખ્રિસ્તી– 8% * અન્ય ધર્મો – 2% * ધર્મમાં નહીં માનનારા લોકો – 15% * કોઇ જવાબ નહીં – 5% વર્ષ 2000માં સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટા સંપ્રદાયમાં [[રોમન કેથોલિક ચર્ચ]] 856,964 અનુયાયી સાથે; [[સધર્ન બાપ્ટિસ્ટ કન્વેન્શ]] 797,732 અનુયાયી સાથે; [[યુનાઇટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ]] 226,578 અનુયાયી સાથે,નો સમાવેશ થતો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/29_2000.asp |title=The Association of Religion Data Archives &#124; Maps & Reports |publisher=Thearda.com |date= |access-date=2010-02-20 |archive-date=2017-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327180710/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/29_2000.asp |url-status=dead }}</ref> કેટલાક ધાર્મિક સંગઠનો મિઝોરીમાં મુખ્યમથક ધરાવે છે જેમાં [[લ્યુથેરન ચર્ચ—મિઝોરી સાયનોડ]], જે [[કિર્કવૂડ]]માં મુખ્યમથક ધરાવે છે, તેમજ [[યુનાઇટેડ પેન્ટીકોસ્ટલ ચર્ચ ઇન્ટરનેશનલ]], જે હેઝલવૂડમાં મુખ્યમથક ધરાવે છે,નો સમાવેશ થાય છે. આ બંને મથકો સેન્ટ લૂઇસની બહાર આવેલા છે. કેનસસ સિટી [[ચર્ચ ઓફ ધ નાઝરીન]]નું મુખ્યમથક છે. કેનસસ સિટીની નજીક આવેલું [[ઇનડિપેન્ડન્સ]] [[કમ્યુનિટી ઓફ ક્રાઇસ્ટ]] (જે અગાઉ [[રિઓર્ગેનાઇઝ્ડ ચર્ચ ઓફ જીસસ ક્રાઇસ્ટ ઓફ લેટર ડે સેઇન્ટ્સ]] તરીકે ઓળખાતું હતું), અને [[રેમનન્ટ ચર્ચ ઓફ ધ જીસસ ક્રાઇસ્ટ ઓફ લેડર ડે સેઇન્ટ્સ]]નું મુખ્ય મથક છે. મિઝોરીના અન્ય ભાગ પણ [[ધ ચર્ચ ઓફ જીસસ ક્રાઇસ્ટ ઓફ લેટર ડે સેઇન્ટ્સ]] (મોર્મોન્સ)નું નોંધપાત્ર ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ધરાવે છે, તે કેટલાક સ્થળ/મુલાકાતી કેન્દ્રોની જાળવણી કરે છે અને તેના સભ્યો મિઝુરીની કુલ વસતીમાં 1 ટકા હિસ્સો અથવા 62,217 સભ્ય ધરાવે છે. [[સ્પ્રિંગફીલ્ડ]] [[એસેમ્બલીઝ ઓફ ગોડ]] અને [[બાપ્ટિસ્ટ બાઇબલ ફેલોશિપ ઇન્ટરનેશનલ]]નું મુખ્યમથક છે. [[જનરલ એસોસિએશન ઓફ જનરલ બાપ્ટિસ્ટ્સ]] [[પોપ્લર બ્લફ]]માં મુખ્યમથક ધરાવે છે. [[પેન્ટીકોસ્ટલ ચર્ચ ઓફ ગોડ]] [[જોપ્લિન]]માં મુખ્યમથક ધરાવે છે. [[યુનિટી ચર્ચ]] [[યુનિટી વિલેજ]]માં મુખ્યમથક ધરાવે છે. == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:Missouri quarter, reverse side, 2003.jpg|50px|left]] [[બ્યૂરો ઓફ ઇકોનોમિક એનાલિસિસ]]ના અંદાજ મુજબ મિઝોરીનું કુલ રાજ્ય ઉત્પાદન 2006માં $225.9 અબજ હતું. 2006માં માથાદીઠ વ્યક્તિગત આવક $32,705 હતી,<ref name="ReferenceA"/> જે રાષ્ટ્રીય સ્તરે 26^મા ક્રમે હતી. મુખ્ય ઉદ્યોગોમાં [[એરોસ્પેસ]], [[ટ્રાન્સપોર્ટેશન ઇક્વિપમેન્ટ]], [[ફૂડ પ્રોસેસિંગ]], [[રસાયણો]], છાપકામ/[[પ્રકાશન]], [[ઇલેક્ટ્રિકલ ઇક્વિપમેન્ટ]], [[હળવું ઉત્પાદન]], અને [[બીયર]]નો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યના કૃષિ ઉત્પાદનોમાં [[ગાયનું માસ]], [[સોયાબીન]], [[ડુક્કરનું માસ]], [[દૂધની બનાવટો]], [[પશુદાણ]], [[મકાઈ]], [[મરઘા ઉદ્યોગ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], ચોખા અને [[ઈંડા]]નો સમાવેશ થાય છે. મિઝોરી રાષ્ટ્રીય સ્તરે ડુક્કર ઉત્પાદનમાં 6ઠ્ઠા ક્રમે અને પશુ ઉત્પાદનમાં 7માં ક્રમે છે. સોયાબીન ઉત્પાદનમાં મિઝોરી રાષ્ટ્રીય સ્તરે ટોચના પાંચ રાજ્યોમાં સ્થાન ધરાવે છે. 2001ના અંતે મિઝોરીમાં 108,000 ખેતર હતા. મિઝોરી [[ટેક્સાસ]] બાદ બીજા ક્રમે સૌથી વધુ ખેતર ધરાવતું હતું. મિઝોરી તેના ઝડપથા ઉભરા રહેલા [[વાઇન ઉદ્યોગ]]ને સક્રિય રીતે પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે. મિઝોરી મોટા પ્રમાણમાં [[ચૂનાનાં પત્થરો]] ધરાવે છે. ખાણમાંથી મેળવવામાં આવતા અન્ય સંસાધનોમાં [[સીસું]], [[કોલસો]], અને ભૂકો કરેલા [[પત્થર]]નો સમાવેશ થાય છે. મિઝોરી સીસાનું તમામ રાજ્યોમાં સૌથી વધુ ઉત્પાદન કરે છે. સીસાની મોટા ભાગની ખાણો રાજ્યના [[મધ્ય પૂર્વ ભાગ]]માં આવેલી છે. [[પોર્ટલેન્ડ સિમેન્ટ]]ના મુખ્ય ઘટક એવા [[ચૂના]]ના ઉત્પાદનમાં પણ મિઝોરી પ્રથમ અથવા પ્રથમ ક્રમની નજીક છે. મહત્ત્વની દ્રષ્ટિએ પ્રવાસન, સેવા અને હોલસેલ/રિટેલ વેપારનો ક્રમ ઉત્પાદન ક્ષેત્રની બાદમાં આવે છે. વ્યક્તિગત [[આવક]] પર 10 વિવિધ આવક વિભાજનમાં 1.5 ટકા થી 6.0 ટકા સુધીનો વેરો વસૂલવામાં આવે છે. મિઝોરીનો મોટા ભાગની વસ્તુઓ પર [[વેચાણ વેરા]]નો દર 4.225 ટકા છે. વધારાના સ્થાનિક કર લાગુ પડી શકે છે. 2,500થી વધુ સ્થાનિક મિઝોરી સરકારો રિયલ પ્રોપર્ટી ([[રિયલ એસ્ટેટ]]) અને [[વ્યક્તિગત અસ્કામત]] પર વસુલવામાં આવતા [[પ્રોપર્ટી ટેક્સ]]પર આધાર રાખે છે. મોટર ધરાવતા વાહનો સિવાય તમામ અસ્કામતોને વ્યક્તિગત અસ્કામત ટેક્સમાંથી રાહત આપવામાં આવી છે. કરવેરામાંથી રાહત અપાયેલી રિયલ એસ્ટેટમાં સરકારી મિલકતો અને એવી મિલકતો જેનો સ્પષ્ટ ધર્માદાના હેતુસર ધાર્મિક પૂજાના સ્થળ, શાળા, કોલેજો તરીકે કામ કરે છે. મિઝોરીમાં [[વારસા વેરો]] અને [[ફેડરલ એસ્ટેટ ટેક્સ]]ની વસુલાતને લગતો મર્યાદિત મિઝોરી [[એસ્ટેટ ટેક્સ]] નથી. મિઝોરી સંઘપ્રદેશમાં એક માત્ર એવું રાજ્ય છે જે બે [[ફેડરલ રિઝર્વ બેન્ક]] ધરાવે છે: એક રિઝર્વ બેન્ક કેનસસ સિટીમાં આવેલી છે (જે પશ્ચિમી મિઝોરી, કેનસસ, નેબ્રાસ્કા, ઓક્લાહોમા, કોલોરાડો, ઉત્તરીય ન્યૂ મેક્સિકો, અને વ્યોમિંગને સેવા આપે છે) અને બીજી રિઝર્વ બેન્ક સેન્ટ લૂઇસમાં આવેલી છે જે ( પૂર્વીય મિઝોરી, દક્ષિણી ઇલિનોઇસ, દક્ષિણી ઇન્ડિયાના, પશ્ચિમી કેન્ટકી, પશ્ચિમી ટેનીસી, ઉત્તરીય મિસિસિપી અને આર્કેન્સસને સેવા આપે છે).<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/OTHERFRB.HTM |title=FRB: Federal Reserve Districts and Banks |publisher=Federalreserve.gov |date=2005-12-13 |access-date=2010-02-20}}</ref> જાન્યુઆરી 2010ના અંતે રાજ્યનો બેરોજગારીનો દર 9.5% હતો.<ref>[http://www.bls.gov/lau/ Bls.gov]; સ્થાનિક ક્ષેત્રના બેજરોગારીના આંકડા</ref> == પરિવહન == === હવાઇ માર્ગ === મિઝોરી બે મુખ્ય [[એરપોર્ટ]] કેન્દ્ર: [[લેમ્બર્ટ -સેન્ટ લૂઇસ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] અને [[કેનસસ સિટી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] ધરાવે છે. [[ચિત્ર:Kirkwood Train Station.jpg|right|thumb|200px|કિર્કવૂડ, મિઝોરીના એમટ્રેક સ્ટેશનનું દ્રશ્ય]] === રેલ === દેશના સૌથી વ્યસ્ત ત્રણ રેલ કેન્દ્રોમાંથી બે કેન્દ્રો મિઝોરીમાં આવેલા છે. [[કેનસસ સિટી]] [[બીએનએસએફ રેલવે]], [[નોર્ફોક સધર્ન રેલવે]], [[કેનસસ સિટી સધર્ન રેલવે]], અને [[યુનિયન પેસિફિક રેલરોડ]] માટે મુખ્ય [[રેલરોડ]] કેન્દ્ર છે. કેનસસ સિટી અમેરિકાની બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું નૂર રેલ કેન્દ્ર છે. [[કેનસસ સિટી]], [[સેન્ટ લૂઇસ]] જેવા સ્થળો રેલવે નૂરના મહત્ત્વના સ્થળો છે. [[એમટ્રેક]] પેસેન્જર ટ્રેન [[કેનસસ સિટી]], [[લા પ્લાટા]], [[જેફરસન સિટી]], [[સેન્ટ લૂઇસ]], [[લીઝ સમિટ]], [[ઇનડિપેન્ડન્સ]], [[વોરેન્સબર્ગ]], [[હર્મેન]], [[વોશિંગ્ટન]], [[કિર્કવૂડ]], [[સેડાલિયા]], અને [[પોલર બ્લફ]]નો સેવા આપે છે. મિઝોરીની એક માત્ર શહેરી લાઇટ રેલ/સબવે સિસ્ટમ [[સેન્ટ લૂઇસ મેટ્રોલિન્ક]] છે જે સેન્ટ લૂઇસ શહેરને ઇલિનોઇસ અને સેન્ટ લૂઇસ કાઉન્ટીના ઉપનગરો સાથે જોડે છે. તે અમેરિકાની સૌથી લાંબી ટ્રેક માઇલેજ સિસ્ટમ પૈકીની એક છે. કેનસસ સિટી વિસ્તારમાં લાઇટ રેલ સિસ્ટમ શરૂ કરવા માટે 2007માં પ્રાથમિક આયોજન થયું હતું પરંતુ નવેમ્બર 2008માં મતદાતાઓએ તે દરખાસ્તને પરાસ્ત કરી હતી. સેન્ટ લૂઇસમાં આવેલું [[ગેટવે મલ્ટિમોડલ ટ્રાન્સપોર્ટેશન સેન્ટર]] રાજ્યનું સૌથી મોટું સક્રિય બહુહેતુક પરિવહન કેન્દ્ર છે. તે ડ્યૂટાઇન સેન્ટ લૂઇસમાં ઐતિહાસિક [[સેન્ટ લૂઇસ યુનિયન સ્ટેશન]] સંકુલની બાજુમાં આવેલું છે. તે શહેરની રેલ સિસ્ટમ [[સેન્ટ લૂઇસ મેટ્રોલિન્ક]] અને ક્ષેત્રીય બસ સેવા [[મેટ્રોબસ]], [[ગ્રેહાઉન્ડ]], [[એમટ્રેક]] અને શહેરી ટેક્સી સેવા માટે મુખ્ય કેન્દ્ર/સ્ટેશન તરીકે કામ કરે છે. [[સ્પ્રિંગફીલ્ડ]] બીએએસએફ રેલવેનું સંચાલન કેન્દ્ર છે. [[ચિત્ર:Mississippi from Cardiff Hill in Hannibal.jpg|right|thumb|200px|હેન્નિબલ, મિઝોરી ખાતે મિસિસિપી નદીનું નયનરમ્ય દ્રશ્ય]] === નદીઓ === મિસિસિપી નદી[[]] અને [[મિઝોરી નદી]] મિઝોરીમાં તેની સમગ્ર લંબાઇ દરમિયાન વેપારી હેતુસર ઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી છે. મિઝોરીને ડ્રેજીંગ અને જેટ્ટી દ્વારા ચેનલાઇઝ કરાયું હતું અને મિસિસિપીમાં ખડકો દૂર કરવા તેમજ ઊંડી બનાવવા માટે અનેક [[લોક]] અને [[બંધ]] બનાવવામાં આવ્યા હતા. સેન્ટ લૂઇસ મિસિસિપી નદી પર બાર્જ ટ્રાફિક માટેનું મુખ્ય સ્થળ છે. === માર્ગો === [[ચિત્ર:Personalizedplate.gif|thumb|right|200px|2009 સુધીની મિઝોરી સ્ટેટ લાઇસન્સ પ્લેટ]] નીચે દર્શાવેલી માહિતી મુજબના કેટલાક [[હાઇવે]] રાજ્યમાંથી પસાર થાય છે. 2004ના અંતમાં સુધારા 3 માટેનો માર્ગ મોકળો થતાં મિઝોરી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સપોર્ટેશન (મોડોટ)એ ડિસેમ્બર 2007 સુધીમાં તેના હાઇવેની સ્થિતિમાં સુધારો કરવાના ઉદેશ{{convert|2200|mi|km}} સાથે સ્મૂથર, સેફર, સૂનર રોડ નિર્માણ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો. 2006–2008 દરમિયાન અકસ્માત મૃત્યુની વાર્ષિક સંખ્યા ઘટી હતી. 2005માં 1,257 અકસ્માત 2006માં 1,096, 2007માં 974 અકસ્માત અને 2008માં 941 અકસ્માત નોંધાયા હતા.<ref>[http://www.missourinet.com/gestalt/go.cfm?objectid=6E21CB5D-BFAD-2701-8B2D3DFAD9B9ED54]{{Dead link|date=February 2010}}</ref> ==== ઇન્ટરસ્ટેટ ફ્રીવેસ ==== * [[ચિત્ર:I-29.svg|20px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 29]], [[ચિત્ર:I-229.svg|25px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 229]] * [[ચિત્ર:I-35.svg|20px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 35]], [[ચિત્ર:I-435.svg|25px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 435]] ([[કેન્સસ શહેર]]ને ફરતે પરિમિતિ), [[ચિત્ર:I-635.svg|25px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 635]] * [[ચિત્ર:I-44.svg|20px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 44]] * [[ચિત્ર:I-55.svg|20px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 55]], [[ચિત્ર:I-155.svg|25px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 155]], [[ચિત્ર:I-255.svg|25px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 255]] ([[સેન્ટ લુઇલૂઇસ]]ઇલિનોઇસ બાજુની પરિમિતિ) * [[ચિત્ર:I-57.svg|20px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 57]] * [[ચિત્ર:I-64.svg|20px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 64]] * [[ચિત્ર:I-70.svg|20px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 70]], [[ચિત્ર:I-170.svg|25px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 170]], [[ચિત્ર:I-270.svg|25px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 270]] ([[સેન્ટ લુઇલૂઇસ]]મિઝમિઝોરીજુની પરિમિતિ), [[ચિત્ર:I-470.svg|25px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 470]], [[ચિત્ર:I-670.svg|25px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 670]] * [[ચિત્ર:I-72.svg|20px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 72]] * [[ચિત્ર:I-49.svg|20px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 49]] (સૂચિત) * [[ચિત્ર:I-66.svg|20px]] [[ઇન્ટરસ્ટેટ 66]] (સૂચિત) ==== યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ રૂટ ==== <table><td> <tr><td align="center">''ઉત્તર-દક્ષિણ રૂટ'' </td><td align="center">''પૂર્વ-પશ્ચિમ રૂટ'' </td><td> <tr><td valign="top"> * [[ચિત્ર:US 59.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 59]] * [[ચિત્ર:US 159.svg|25px]] [[યુએસ રૂટ 159]] * [[ચિત્ર:US 61.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 61]] * [[ચિત્ર:US 63.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 63]] * [[ચિત્ર:US 65.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 65]] * [[ચિત્ર:US 67.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 67]] * [[ચિત્ર:US 69.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 69]] * [[ચિત્ર:US 169.svg|25px]] [[યુએસ રૂટ 169]] * [[ચિત્ર:US 71.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 71]] * [[ચિત્ર:US 275.svg|25px]] [[યુએસ રૂટ 275]] </td><td valign="top"> * [[ચિત્ર:US 412.svg|25px]] [[યુએસ રૂટ 412]] * [[ચિત્ર:US 24.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 24]] * [[ચિત્ર:US 36.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 36]] * [[ચિત્ર:US 136.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 136]] * [[ચિત્ર:US 40.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 40]] * [[ચિત્ર:US 50.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 50]] * [[ચિત્ર:US 54.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 54]] * [[ચિત્ર:US 56.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 56]] * [[ચિત્ર:US 60.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 60]] * [[ચિત્ર:US 160.svg|25px]] [[યુએસ રૂટ 160]] * [[ચિત્ર:US 460.svg|25px]] [[યુએસ રૂટ 460]] (મમિઝોરીાં નિષ્ક્રિય) * [[ચિત્ર:US 62.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ 62]] * [[ચિત્ર:US 66.svg|20px]] [[યુએસ રૂટ]] (નિષ્ક્રિય) * [[ચિત્ર:US 166.svg|25px]] [[યુએસ રૂટ 166]] * [[ચિત્ર:US 400.svg|25px]] [[યુએસ રૂટ 400]] </td></tr></td></tr></td></table> == કાયદો અને સરકાર == === માળખું === મિઝોરીનું વર્તમાન બંધારણ તેનું ચોથું બંધારણ છે અને 1945માં તેને સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. તે સરકારની ત્રણ શાખા પુરી પાડે છેઃ ધારાકીય, ન્યાય અને વહીવટી શાખા. ધારાકીય શાખા બે સંસ્થાઓ ધરાવે છે.[[હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્ઝ]] અને [[સેનેટ]]. આ બે સંસ્થાઓ [[મિઝોરી જનરલ એસેમ્બલી]]ની રચના કરે છે. હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્ઝ 163 સભ્ય ધરાવે છે જેમને છેલ્લા [[દાયકાની વસતી ગણતરી]]ને આધારે વહેંચવામાં આવે છે. સેનેટ લગભગ સમાન વસતી ધરાવતા જિલ્લાઓમાંથી 34 સભ્ય ધરાવે છે. મિઝોરીના ન્યાય વિભાગમાં સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ મિઝોરી, મિઝોરી કોર્ટ ઓફ અપીલ્સ અને 45 સર્કિટ કોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. [[સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ મિઝોરી]] સાત જજ ધરાવે છે, [[મિઝોરી કોર્ટ ઓફ અપીલ્સ]] ત્રણ જિલ્લામાં વહેંચાયેલી (વચગાળાની [[એપલેટ કોર્ટ]] છે જે [[કેનસસ સિટી]], [[સેન્ટ લૂઇસ]], અને [[સ્પ્રિંગફીલ્ડ]]માં આવેલી છે), અને સર્કિટ કોર્ટ સ્થાનિક ટ્રાયલ કોર્ટ તરીકે કામ કરે છે. વહીવટી શાખાનું નેતૃત્ત્વ [[ગવર્નર ઓફ મિઝોરી]] કરે છે અને અને તેમાં પાંચ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધઓનો સમાવેશ થાય છે. 2008ની ચૂંટણી બાદ મિઝોરીની એક સ્ટેટવાઇડ ચૂંટાયેલી બેઠક [[ડેમોક્રેટ્સ]] પાસે છે. === રાજકીય નેતૃત્ત્વની સ્થિતિ === {| class="wikitable" style="float:right;font-size:80%" |+ <td>'''ભૂતકાળની રાષ્ટ્રપ્રમુખ ચૂંટણીના પરિણામ''' </td> |- style="background:lightgrey" ! વર્ષ ! [[રિપબ્લિકન]] ! [[ડેમોક્રેટિક]] ! [[થર્ડ પાર્ટી]] |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[2008]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''49.39%''' ''1,445,814'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|49.25% ''1,441,911'' | style="text-align:center"|1.36% ''39,889'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[2004]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''53.30%''' ''1,455,713'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|46.10% ''1,259,171'' | style="text-align:center"|0.60% ''16,480'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[2000]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''50.42%''' ''1,189,924'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|47.08% ''1,111,138'' | style="text-align:center"|2.50% ''58,830'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[(1996).]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|41.24% ''890,016'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''47.54%''' ''1,025,935'' | style="text-align:center"|11.22% ''242,114'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1992]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|33.92% ''811,159'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''44.07%''' ''1,053,873'' | style="text-align:center"|22.00% ''526,238'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1988]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''51.83%''' ''1,084,953'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|47.85% ''1,001,619'' | style="text-align:center"|0.32% ''6,656'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1984]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''60.02%''' ''1,274,188'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|39.98% ''848,583 '' | style="text-align:center"|0.00% ''None'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1980]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''51.16%''' ''1,074,181'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|44.35% ''931,182'' | style="text-align:center"|4.49% ''94,461'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1976]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|47.47% ''927,443'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''51.10%''' ''998,387'' | style="text-align:center"|1.42% ''27,770'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1972]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''62.29%''' ''1,154,058'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|37.71% ''698,531'' | style="text-align:center"|0.00% ''None'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1968]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''44.87%''' ''811,932'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|43.74% ''791,444'' | style="text-align:center"|11.39% ''206,126'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1964]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|35.95% ''653,535'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''50.92%''' ''1,164,344'' | style="text-align:center"|0.00% ''None'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1960]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|49.74% ''962,221'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''50.26%''' ''972,201'' | style="text-align:center"|0.00% ''None'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1956]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|49.89% ''914,289'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''50.11%''' ''918,273'' | style="text-align:center"|0.00% ''None'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1952]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''50.71%''' ''959,429'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|49.14% ''929,830'' | style="text-align:center"|0.15% ''2,803'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1948]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|41.49% ''655,039'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''58.11%''' ''917,315'' | style="text-align:center"|0.39% ''6,274'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1944]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|48.43% ''761,524'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''51.37%''' ''807,804'' | style="text-align:center"|0.20% ''3,146'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1940]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|47.50% ''871,009'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''52.27%''' ''958,476'' | style="text-align:center"|0.23% ''4,244'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1936]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|38.16% ''697,891'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''60.76%''' ''1,111,043'' | style="text-align:center"|1.08% ''19,701'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1932]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|35.08% ''564,713'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''63.69%''' ''1,025,406'' | style="text-align:center"|1.22% ''19,775'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1928]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''55.58%''' ''834,080'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|44.15% ''662,562'' | style="text-align:center"|0.27% ''4,079'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1924]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''49.58%''' ''648,486'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|43.79% ''572,753'' | style="text-align:center"|6.63% ''86,719'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1920]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''54.56%''' ''727,162'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|43.13% ''574,799'' | style="text-align:center"|2.32% ''30,839'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1916]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|46.94% ''369,339'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''50.59%''' ''398,032 '' | style="text-align:center"|2.46% ''19,398'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1912]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|29.75% ''207,821'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''47.35%''' ''330,746 '' | style="text-align:center"|22.89% ''159,999'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1908]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''48.50%''' ''347,203'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|48.41% ''346,574'' | style="text-align:center"|3.08% ''22,150'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1904]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''49.93%''' ''321,449'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|46.02% ''296,312'' | style="text-align:center"|4.05% ''26,100'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1900]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|45.94% ''314,092'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''51.48%''' ''351,922'' | style="text-align:center"|2.58% ''17,642'' |} મિઝોરીની અમેરિકાના રાજકારણમાં નેતૃત્ત્વ કરતા રાજ્ય તરીકે ગણના થાય છે. આ રાજ્યએ અન્ય કોઇ પણ રાજ્ય કરતા વધુ વિજેતા રાષ્ટ્રપ્રમુખ ઉમેદવારો આપ્યા છે. બે અપવાદને બાદ કરતા 1904 બાદની પ્રત્યેક ચૂંટણીમાં મિઝોરીએ રાષ્ટ્રીય મતદાન વલણ મુજબ જ મતદાન કર્યું છે. [[1956]]ની ચૂંટણીમાં તેણે [[ઇલિનોઇસ]]ના [[ગવર્નર]] [[અડલાઇ સ્ટીવન્સન]]ની તરફેણ કરી હતી જો કે [[કેનસસ]]ના [[ડ્વાઇટ ઇઝનહોવર]] [[રાષ્ટ્રપ્રમુખ]] બન્યા હતા. [[2008]]ની ચૂંટણીમાં જ્યારે તેણે એરિઝોનાના [[સેનેટર]] [[જોહ્ન મેકકેઇન]] માટે મતદાન કર્યું હતું ત્યારે રાષ્ટ્રીય વિજેતા [[ઇલિનોઇસ]]ના સેનેટર [[બરાક ઓબામા]] પાતળી બહુમતીથી જીત્યા હતા. === સરકારની લઘુત્તમ દરમિયાનગીરીવાળા શરાબ અને તમાકુ કાયદા === મિઝોરી નિયમન તંત્ર પ્રત્યે તેની પ્રજાના "દ્રઢનિશ્ચયી, સંકુચિત, ચાલાક" અભિગમ માટે જાણીતું છે. માટે જ તે રાજ્યના બિનસત્તાવાર નિકનેમ "શો-મી સ્ટેટ"ના મૂળ પૈકીનું એક છે.<ref>[http://www.sos.mo.gov/archives/history/slogan.asp મિઝોરી સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ- સ્ટેટ આર્કાઇવ્ઝ - "શો મી" સૂત્રનું મૂળ]</ref> મિઝોરી અમેરિકાનું [[શરાબ]] અને [[તમાકુ]] ઉત્પાદન કરતું અગ્રણી રાજ્ય છે. માટે મિઝોરીમાં શરાબ અને તમાકુનું નિયમન અમેરિકાના સૌથી [[ઓછા દરમિયાનગીરીવાળા]] ક્ષેત્રો છે. મોટી સંખ્યામાં જર્મન વસાહતી અને શરાબ ગાળવાના ઉદ્યોગના વિકાસ સાથે મિઝુરી અમેરિકામાં સૌથી હળવા શરાબ કાયદા ધરાવે છે. તેણે ક્યારેય રાજ્યવ્યાપી [[દારૂબંધી]] માટે કાયદો ઘડ્યો નથી. મિઝોરીએ 1910,1912 અને 1918માં લેવાયેલા ત્રણ અલગ લોકમતમાં મતદાતાઓએ દારૂબંધીને ફગાવી હતી. 1934 સુધી મિઝોરીમાં શરાબ ક્ષેત્રનું નિયમન શરૂ થયું ન હતું. આજે શરાબને લગતા કાયદા પર રાજ્ય સરકારનો અંકુશ છે અને સ્થાનિક ન્યાયતંત્રને આ રાજ્ય કાયદાઓથી આગળ વધવા પર પ્રતિબંધ છે. મિઝોરીમાં રાજ્યવ્યાપી કોઇ [[ઓપન કન્ટેનર કાયદો]] નથી. ત્યાં જાહેરમાં શરાબ પીવા પર કોઇ પ્રતિબંધ નથી. ત્યાં શરાબને લગતા [[બ્લ્યુ લો]], [[સ્થાનિક વિકલ્પ]], શરાબ વેચવા માટેના ચોક્કસ સ્થળ (એટલે કે [[દવાની દુકાન]] કે [[ગેસ સ્ટેશન]] પર પણ કોઇ પણ પ્રકારનો શરાબ વેચાઇ શકે છે)અને શરાબની ટકાવારીને આધારે તફાવત કરતા કાયદાનો અભાવ છે. મિઝોરીમાં સગીર દ્વારા દારૂ પીવા (દારૂના કબજાથી વિપરિત) પર પ્રતિબંધ મુકતો કાયદો નથી. અને રાજ્યનો કાયદો [[જાહેરમાં નશો કરવા]] બદલ વ્યક્તિની ધરપકડ કે ફોજદારી દંડ સામે રક્ષણ આપે છે.<ref>{{Cite web |url=http://moga.mo.gov/statutes/C000-099/0670000305.HTM |title=મો. રિવ. સ્ટેટિ. § 67.305 |access-date=2010-09-13 |archive-date=2010-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100701093303/http://www.moga.mo.gov/statutes/C000-099/0670000305.HTM |url-status=dead }}</ref> મિઝોરી [[દારૂબંધી]]ને લગતી કોઇ પણ સત્તા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. મિઝોરીોન કાયદો માતાપિતા અને વાલીઓને તેમના બાળકોને શરાબ પીરસવાની છૂટ આપે છે.<ref>{{Cite web |url=http://moga.mo.gov/statutes/C300-399/3110000310.HTM |title=મો. રિવ. સ્ટેટિ. § 311.310 |access-date=2010-09-13 |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527124105/http://www.moga.mo.gov/statutes/C300-399/3110000310.HTM |url-status=dead }}</ref> કેનસસ સીટીનું [[પાવર એન્ડ લાઇટ ડિસ્ટ્રીક્ટ]] અમેરિકાના એવા કેટલાક સ્થળ પૈકીનું એક છે કે જ્યાં રાજ્યનો કાયદો 21 વર્ષથી વધુની ઉંમર ધરાવતી વ્યક્તિને શેરીમાં ખુલ્લા કન્ટેનરમાં દારૂ ધરાવવાની અને દારૂ પીવાની છૂટ આપે છે (જો કે પીણું પ્લાસ્ટિક કપમાં હોવું જોઇએ).<ref>{{Cite web |url=http://moga.mo.gov/statutes/C300-399/3110000086.HTM |title=મો. રિવ. સ્ટેટિ. § 311.086 |access-date=2010-09-13 |archive-date=2010-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100829203656/http://www.moga.mo.gov/statutes/C300-399/3110000086.HTM |url-status=dead }}</ref> :''આ પણ જૂઓ: [[મિઝોરીના ધૂમ્રપાન અંગેના કાયદા]]'' તમાકુની વાત કરીએ તો, મિઝોરીમાં જૂન 2009ના અંત સુધી સિગારેટ પર અમેરિકાનો ([[સાઉથ કેરોલિના]] બાદનો) બીજા ક્રમનો સૌથી ઓછો એક્સાઇઝ ટેક્સ હતો. સિગારેટના પ્રત્યેક પેક પર 17 સેન્ટનો એક્સાઇઝ ટેક્સ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.tobaccofreekids.org/research/factsheets/pdf/0097.pdf |title=તમાકુ મુક્ત બાળકો માટે ઝુંબેશ, ''સ્ટેટ એક્સાઇઝ ટેક્સ રેટ્સ એન્ડ રેન્કિંગ્સ'' , મે 29, 2009 |access-date=2010-09-13 |archive-date=2016-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004215627/http://www.tobaccofreekids.org/research/factsheets/pdf/0097.pdf |url-status=dead }}</ref> આ દર ચાલુ રાખવા મતદાતાઓએ 2002 અને 2006માં તેની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું.<ref>"એ બર્નિંગ ઇશ્યુ," ''સેન્ટ લૂઇસ પોસ્ટ-ડિસ્પેચ'' , નવેમ્બર 12, 2006</ref> 2007માં, ''[[ફોર્બ્સ]]'' એ મિઝોરીના સૌથી મોટા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર [[સેન્ટ લૂઇસ]]ને અમેરિકાનું "ધૂમ્રપાન કરનારાઓ માટેનું શ્રેષ્ઠ શહેર" ગણાવ્યું હતું. <ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/2007/11/01/tobacco-smoking-north-carolina-biz-cx_tvr_1101smoking.html |title="ધૂમ્રપાન કરનારાઓ માટે શ્રેષ્ઠ શહેર," ''ફોર્બ્ઝ મેગેઝીન'' , નવેમ્બર 1, 2007 |access-date=2010-05-31 |archive-date=2010-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531204142/http://www.forbes.com/2007/11/01/tobacco-smoking-north-carolina-biz-cx_tvr_1101smoking.html |url-status=live }}</ref> [[સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] મુજબ, 2008માં મિઝોરી અમેરિકાના રાજ્યોમાં પુખ્ત ધૂમ્રપાન કરનારાઓની ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ 24.5 ટકા સાથે ચોથા ક્રમે હતું.<ref>{{Cite web |url=http://apps.nccd.cdc.gov/brfss/list.asp?cat=TU&yr=2008&qkey=4396&state=All |title=સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન, "બિહેવિયોરલ રિસ્ક ફેક્ટર સર્વેલન્સ સિસ્ટમ- એડલ્ટ્સ હૂ આર કરન્ટ સ્મોકર્સ", સપ્ટેમ્બર 19, 2008 |access-date=2021-07-10 |archive-date=2010-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310192932/http://apps.nccd.cdc.gov/brfss/list.asp?cat=TU&yr=2008&qkey=4396&state=All |url-status=dead }}</ref> મિઝોરીની તમાકુની બનાવટો ખરીદવાની અને વિતરણ માટેની લઘુત્તમ ઉંમર 18 વર્ષ છે તેમ છતાં ખાનગી મિલકતો પર પરિવારના સભ્યો દ્વારા 18 વર્ષથી નીચેના યુવાનોને તમાકુની બનાવટોનું વિતરણ કરી શકાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://moga.mo.gov/statutes/C400-499/4070000931.HTM |title=મો. રિવ. સ્ટેટિ. § 407.931.3 |access-date=2010-09-13 |archive-date=2010-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100815012627/http://www.moga.mo.gov/statutes/C400-499/4070000931.HTM |url-status=dead }}</ref> મિઝોરી જનરલ એસેમ્બલી પહેલા ધૂમ્રપાન પર રાજ્યવ્યાપી પ્રતિબંધ મુકવાની વાતને ક્યારેય ગંભીરતાથી લેવાઇ નથી. ઓક્ટોબર 2008માં મિઝોરી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ હેલ્થ એન્ડ સિનીયર સર્વિસિસ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા સરવેમાં જાણવા મળ્યું હતું કે માત્ર 27.5% મિઝોરીવાસીઓએ બાર અને રેસ્ટોરાંમાં ધૂમ્રપાન પર રાજ્યવ્યાપી પ્રતિબંધને સમર્થન આપ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.dhss.mo.gov/County_level_study/header.php?cnty=929&profile_type=2&chkBox=C |title=મિઝોરી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ હેલ્થ એન્ડ સિનીયર સર્વિસિઝ, ''કન્ટ્રી લેવલ સરવે 2007: સેકન્ડહેન્ડ સ્મોક ફોર મિઝોરી એડલ્ટ્સ'' , ઓક્ટોબર 1, 2008 |access-date=2021-08-26 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216141745/http://www.dhss.mo.gov/County_level_study/header.php?cnty=929&profile_type=2&chkBox=C |url-status=dead }}</ref> મિઝોરી રાજ્યનો કાયદો બાર, 50થી ઓછી બેઠક ધરાવતા રેસ્ટોરાં, બોલિંગ એલીઝ, બિલીયર્ડ પાર્લરોને કોઇ પણ મર્યાદા વગર તેમની પોતાની ધૂમ્રપાન નીતિ નક્કી કરવાની છૂટ આપે છે.<ref>મો. રિવ. સ્ટેટિ.[http://moga.mo.gov/statutes/C100-199/1910000769.HTM § 191.769] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210110244/http://www.moga.mo.gov/statutes/C100-199/1910000769.HTM |date=2011-12-10 }}</ref> વધુમાં, મિઝોરીમાં કોઇ વ્યક્તિ કામ પર ના હોય ત્યારે શરાબ અને/અથવા તમાકુની બનાવટનો કાયદેસર રીતે ઉપયોગ કરે છે તે કારણસર કોઇ પણ નોકરીદાતા કોઇ પણ વ્યક્તિને નોકરીએ રાખવાથી ઇનકાર કરી શકતો નથી કે તેને હાંકી કાઢી શકતો નથી અથવા તેને નુકસાન કરી શકતો નથી. કારણકે આવા આચરણને નોકરીદાતા માટે "અયોગ્ય રોજગાર આચરણ" ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://moga.mo.gov/statutes/C200-299/2900000145.HTM |title=મો. રિવ. સ્ટેટિ. § 290.145 |access-date=2010-09-13 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808034636/http://www.moga.mo.gov/statutes/C200-299/2900000145.HTM |url-status=dead }}</ref> == કાઉન્ટીઝ == મિઝોરી 114 કાઉન્ટી અને એક [[સ્વતંત્ર શહેર]] ([[સેન્ટ લૂઇસ]]) ધરાવે છે. કદની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટી કાઉન્ટી [[ટેક્સાસ કાઉન્ટી]] (1,179 ચોરસ માઇલ) છે અને [[શેનોન કાઉન્ટી]] (1,004 ચોરસ માઇલ) સાથે બીજા ક્રમે છે. [[વર્થ કાઉન્ટી]] (266 ચોરસ માઇલ) સૌથી નાની છે. [[સેન્ટ લૂઇસ]]નું સ્વતંત્ર શહેર માત્ર {{convert|62|sqmi|km2}} વિસ્તાર ધરાવે છે. સેન્ટ લૂઇસ મિઝોરીનો સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો (5,724.7 પ્રતિ ચોરસ માઇલ) વિસ્તાર છે. વસતીની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટી કાઉન્ટી (2008ના અંદાજ મુજબ) [[સેન્ટ લૂઇસ કાઉન્ટી]] (991,830 રહેવાસી) છે, [[જેકસન કાઉન્ટી]] (668,417 રહેવાસી) બીજા ક્રમે છે, [[સેન્ટ લૂઇસ]] (354,361) ત્રીજા ક્મે અને [[સેન્ટ ચાર્લ્સ]] (349,407) ચોથા ક્રમે છે. વર્થી કાઉન્ટી માત્ર 2,039 રહેવાસી સાથે સૌથી ઓછી વસતી ધરાવતી કાઉન્ટી છે. == મહત્ત્વના શહેરો અને નગરો == {| class="infobox" style="text-align:center;width:22em;margin-right:10px;font-size:88%;line-height:1.5em" ! colspan="8" style="padding:0.3em 0;line-height:1.2em;background:#f5f5f5"| નોંધપાત્ર વસતી ધરાવતા અગ્રણી શહેરો |- style="background:#f5f5f5" ! ક્રમ ! શહેર ! વસતી<small><ref name="PopEstMSA">{{cite web | url = http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/2008_MSA_Hawaii/CBSA_EST2008_05.pdf |format=PDF| title = Table 5. Estimates of Population Change for Metropolitan Statistical Areas and Rankings: July 1, 2007 to July 1, 2008 | work = 2008 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau| date =2009-03-19| access-date = 2009-10-11}}</ref></small> ! [[કાઉન્ટી]] ! rowspan="9"| <br />[[ચિત્ર:KCSkylineLibertyMemorial.png|border|135px|કેનસસ સિટી]]<br />[[કેનસસ સિટી]]<br /><br />[[ચિત્ર:St Louis night expblend.jpg|border|135px|સેન્ટ લૂઇસ]]<br />[[સેન્ટ લૂઇસ]]<br /> |- | style="background:#f0f0f0;text-align:center"| 1 | style="text-align:left;padding-left:10px"| '''[[કેનસસ સિટી]]''' | 451,572 | [[જેકસન]], [[ક્લે]], [[પ્લેટ]], [[કાસ]] |- | style="background:#f0f0f0;text-align:center"| 2 | style="text-align:left;padding-left:10px"| '''[[સેન્ટ લૂઇસ]]''' | 354,361 | |- | style="background:#f0f0f0;text-align:center"| 3 | style="text-align:left;padding-left:10px"| '''[[સ્પ્રીંગફીલ્ડ]]''' | 156,206 | [[ગ્રીન]] | |- | style="background:#f0f0f0;text-align:center"| 4 | style="text-align:left;padding-left:10px"| '''[[ઇનડિપેન્ડન્સ]]''' | 121,212 | [[જેકસન]] | |- | style="background:#f0f0f0;text-align:center"| 5 | style="text-align:left;padding-left:10px"| '''[[કોલમ્બિયા]]''' | 100,733 | [[બૂન]] | |- | style="background:#f0f0f0;text-align:center"| 6 | style="text-align:left;padding-left:10px"| '''[[લીઝ સમિટ]]''' | 117,352 | [[જેકસન]] | |- | style="background:#f0f0f0;text-align:center"| 7 | style="text-align:left;padding-left:10px"| '''[[ઓફોલોન]]''' | 74,976 | [[સેન્ટ ચાર્લ્સ]] | |- | style="background:#f0f0f0;text-align:center"| 8 | style="text-align:left;padding-left:10px"| '''[[સેન્ટ જોસફ]]''' | 73,912 | [[બ્યુકેનન]] | |- | colspan="8" style="background:#f5f5f5;text-align:center"| યુએસ સેન્સસ બ્યુરોના 2008ના અંદાજ મુજબ |} [[જેફરસન શહેર]] મિઝોરીનું રાજ્ય પાટનગર છે. મિઝોરીના સૌથી મોટા પાંચ શહેરોમાં [[કેનસસ સિટી]], [[સેન્ટ લૂઇસ]], [[સ્પ્રિંગફીલ્ડ]], [[ઇનડિપેન્ડન્સ]], અને [[કોલમ્બિયા]]નો સામવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |title=Annual Estimates of the Population for Incorporated Places in Missouri|work=United States Census Bureau |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2007-04-29.xls |access-date=2008-07-12}}</ref> [[સેન્ટ લૂઇસ]] મિઝોરીના સૌથી મોટા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં મુખ્ય શહેર છે. તે સત્તર કાઉન્ટી અને એક સ્વતંત્ર શહેર સેન્ટ લૂઇસ ધરાવે છે. તેમાં આઠ કાઉન્ટી [[ઇલિનોઇસ]]માં પડે છે. 2008 સુધી, [[ગ્રેટર સેન્ટ લૂઇસ]] 28.1ની વસતી સાથે દેશનો [[18મો સૌથી મોટો મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર]] હતો. જો કે [[કમ્બાઇન્ડ સ્ટેટિસ્ટિકલ એરિયા]]નો ઉપયોગ કરીને ક્રમ આપવામાં આવે તો તે [[28.8 લાખની વસતી સાથે 16માં ક્રમે છે.]]. મિઝોરીના સેન્ટ લૂઇસ મેટ્રો વિસ્તારમાં આવેલા કેટલાક મુખ્ય શહેરોમાં [[ચેન્ટ ચાર્લ્સ]], [[સેન્ટ પીટર્સ]], [[ફ્લોરિસન્ટ]], [[ચેસ્ટરફીલ્ડ]], [[ક્રેવ કૌર]], [[મેરિલેન્ડ હાઇટ્સ]], [[ઓફેલોન]], [[ક્લેટન]], [[બોલવિન]], અને [[યુનિવર્સિટી સિટી]]નો સમાવેશ થાય છે. [[કેનસસ સિટી]] મિઝોરીનું સૌથી મોટું શહેર છે અને [[કેનસસ]] રાજ્યની છ કાઉન્ટી સહિતના [[કેનસસ સિટી મેટ્રોપોલિટન સ્ટેટિસ્ટિકલ એરિયા]]ની પંદર કાઉન્ટી પૈકીનું એક મુખ્ય શહેર છે. 2008 સુધી તે 20.02 લાખની વસતી સાથે દેશનો 29માં ક્રમનો સૌથી મોટો મેટ્રોપોલિટન એરિયા હતો. કેનસસ સિટીના મેટ્રો વિસ્તારમાં આવેલા અન્ય કેટલાક મુખ્ય શહેરોમાં [[ઇન્ડિપેન્ડન્સ]], [[લી સમિટ]], [[બ્લ્યુ સ્પ્રિંગ]], [[રેટાઉન]], [[લિબર્ટી]], અને [[ગ્લેડસ્ટોન]]નો સમાવેશ થાય છે. [[બ્રાસન]] દક્ષિણપશ્ચિમ મિઝૂરના [[ઓઝાર્ક્સ]]નું મહત્ત્વનું પર્યટન આકર્ષણ છે. == શિક્ષણ == {{Main|Education in Missouri}} === મિઝોરી સ્ટેટ બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન === [[મિઝોરી સ્ટેટ બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન]] સમગ્ર મિઝોરીના જાહેર શિક્ષણ માટેની સામાન્ય સત્તા ધરાવે છે. તે ગવર્નર દ્વારા નિમાયેલા અને મિઝોરી સેનેટ દ્વારા પુષ્ટિ અપાયેલા આઠ સભ્યોનું બનેલું હોય છે. [[ચિત્ર:Mizzou Jesse.jpg|thumb|right|200px|યુનિવર્સિટી ઓફ મિઝોરી કેમ્પસ પર જેસી હોલ અને ફ્રાન્સિસ ક્વોડ]] === પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓ === 167.031 આરએસએમઓ અધિનિયમ હેઠળ સાતથી સત્તર વર્ષની ઉંમર ધરાવતા બાળકો માટે શિક્ષણ ફરજિયાત છે. આ નિયમ મુજબ કોઇ પણ માતાપિતા, વાલી અથવા પાલક કે જે સાત વર્ષ અને જિલ્લા માટેની ફરજિયાત હાજરી ઉંમર વચ્ચેની ઉંમર ધરાવતા બાળકનો કબજો ધરાવતા હોય તેમણે તે ખાતરી કરવી પડશે કે બાળક નિયમિત હાજરીવાળી જાહેર, ખાનગી, પેરોકિયલ સ્કૂલ, હોમ સ્કૂલ અથવા સંયુક્ત શાળામાં ભણવા જાય અને સમગ્ર શાળા વર્ષ દરમિયાન હાજરી આપે. "જિલ્લા માટેની ફરજિયાત હાજરી ઉંમર" એટલે સત્તર (17) વર્ષની ઉંમર અથવા અન્ય તમામ કેસોમાં હાઇસ્કૂલ ગ્રેજ્યુએશનમાં સોળ (16) ક્રેડિટ સફળતાપૂર્વક પાસ કરેલી હોય. પાંચ (5)થી સાત (7) વર્ષના બાળકને શાળાએ મોકલવો જરૂરી નથી. તેમ છતાં તેમના માતાપિતા અથવા વાલી, પાલક તેમને શાળામાં દાખલ કરે તો તેમણે તે સુનિશ્ચિત કરવું પડશે કે બાળક શાળામાં નિયમિત હાજરી આપે. મિઝરી શાળાઓ [[પ્રાથમિક]] અને [[માધ્યમિક શિક્ષણ]]ના ત્રણ સ્તરમાં વહેચાયેલી છે જેમાં [[એલિમેન્ટરી સ્કૂલ]], [[મિડલ સ્કૂલ]] અથવા [[જુનીયર હાઇસ્કૂલ]] અને [[હાઈસ્કૂલ]]નો સમાવેશ થાય છે. જાહેર શાળા વ્યવસ્થામાં કન્ડરગાર્ટનથી લઇને 12^મા ધોરણ સુધીનો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લા પ્રદેશો ઘણી વખત માળખામાં જટિલ હોય છે. કેટલાક કિસ્સામાં એક જિલ્લાની એલિમેન્ટરી, મિડલ અને જુનીયર હાઇસ્કૂલના વિદ્યાર્થીઓને વધુ અભ્યાસ માટે બીજા જિલ્લાની હાઇસ્કૂલોમાં મોકલવામાં આવે છે. હાઇસ્કૂલ એથલેટિક્સ અને સ્પર્ધાઓનું સંચાલન [[મિઝોરી સ્ટેટ હાઇસ્કૂલ એક્ટિવિટીઝ એસોસિએશન]] અથવા એમએસએચએસએએ કે છે. [[હોમસ્કૂલિંગ]] મિઝોરીમાં કાયદેસર છે અને અને ફરજિયાત શિક્ષણની જરૂરિયાત સંતોષવા માટેનો તે એક વિકલ્પ છે. તેનું રાજ્યના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એલિમેન્ટરી એન્ડ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન દ્વારા નિયમન થતું નથી.<ref>{{cite web |author=Missouri Department Of Elementary And Secondary Education |url=http://www.dese.mo.gov/schoollaw/HomeSch/ |title=Home Schooling |publisher=Dese.mo.gov |date=2009-09-02 |access-date=2010-02-20 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514195922/http://dese.mo.gov/schoollaw/HomeSch/ |url-status=dead }}</ref> પૂરક શિક્ષણ કાર્યક્રમ [[મિઝોરી સ્કોલર્સ એકેડેમી]] , મિઝોરીમાં હાઇસ્કૂલના તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને વધારાનું શિક્ષણ પુરું પાડે છે. એમએસએની સત્તાવાર વેબસાઇટ એકેડેમીના ઉદેશોને વર્ણવે છે કે, "એકેડેમી મિઝોરીની તમામ સ્તરે શિક્ષણમાં શ્રેષ્ઠતા હાંસલ કરવાની મહેચ્છાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ કાર્યક્રમ તે ખાતરીને આધારિત છે કે મિઝોરીના હોશિયાર યુવકોને તેમની ક્ષમતા ખિલવવા શિક્ષણ અને વિકાસ માટે વિશેષ તક પુરી પાડવામાં આવે." === કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ === [[યુનિવર્સિટી ઓફ મિઝોરી સિસ્ટમ]] મિઝોરીની રાજ્યવ્યાપી જાહેર યુનિવર્સિટી સિસ્ટમ છે. રાજ્યની ફ્લેગશિપ અને સૌથી મોટી યુનિવર્સિટી [[યુનિવર્સિટી ઓફ મિઝોરી]] [[કોલંબિયા]]માં આવેલી છે. અન્ય સિસ્ટમમાં [[યુનિવર્સિટી ઓફ મિઝોરી–કેનસસ સિટી]], [[યુનિવર્સિટી ઓફ મિઝોરી–સેન્ટ લૂઇસ]], અને[[મિઝોરી યુનિવર્સિટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી]]નો સમાવેશ થાય છે. [[ટ્રુમેન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]], મિઝોરીની "અગ્રણી મુક્ત કળા અને વિજ્ઞાન યુનિવર્સિટી," છે<ref>{{cite web |url=http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/kirksville-mo/truman-state-2495 |title=Truman State University - Best Colleges - Education - US News and World Report |publisher=Colleges.usnews.rankingsandreviews.com |date=2009-08-19 |access-date=2010-02-20 |archive-date=2011-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110105200716/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/kirksville-mo/truman-state-2495 |url-status=dead }}</ref><ref>http://governors.truman.edu/images/Chapter%20174%20મિઝોરી%20Revised%20Statutes.pdf</ref> તે પ્રવેશ માટે ઊંચા માપદંડ ધરાવતી રાજ્યની એકમાત્ર જાહેર સંસ્થા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.dhe.mo.gov/mdhe/boardbook2content.jsp?id=296 |title=Welcome to the Missouri Department of Higher Education Website (MDHE) |publisher=Dhe.mo.gov |date= |access-date=2010-02-20 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929164222/http://www.dhe.mo.gov/mdhe/boardbook2content.jsp?id=296 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.princetonreview.com/TrumanStateUniversity.aspx |title=Truman State University |publisher=Princetonreview.com |date= |access-date=2010-02-20}}</ref> [[એ. ટી. સ્ટિલ યુનિવર્સિટી]] વિશ્વની સૌ પ્રથમ [[ઓસ્ટીઓપેથિક]] મેડિકલ સ્કૂલ હતી. [[કેનસસ સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ મેડિસિન એન્ડ બાયોસાયન્સિસ]], મૂળ યુનિવર્સિટી ઓફ હેલ્થ સાયન્સિસ, કેનસસ સિટીની સૌ પ્રથમ મેડિકલ સ્કૂલ હતી. [[ચિત્ર:Brookings.jpg|200px|right|thumb|વોશિંગ્ટન યુનિવર્સિટીનો બ્રૂકિંગ્સ હોલ]] જાણીતી ઉચ્ચ દરજ્જો ધરાવતી <ref>“[http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/usnews/edu/college/rankings/brief/t1natudoc_brief.php અમેરિકાની શ્રેષ્ઠ કોલેજો 2008: નેશનલ યુનિવર્સિટીઝ: ટોચની શાળાઓ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730131502/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/usnews/edu/college/rankings/brief/t1natudoc_brief.php |date=2008-07-30 }}” USNews.com: . જાન્યુઆરી 18,2008.</ref> ખાનગી સંસ્થાઓમાં [[સેન્ટ લૂઇસમાં આવેલી વોશિંગ્ટન યુનિવર્સિટી]] અને [[સેન્ટ લૂઇસ યુનિવર્સિટી]]નો સમાવેશ થાય છે.જેફરસન શહેરમાં આવેલી [[લિન્કન યુનિવર્સિટી]] [[ઐતિહાસિક શ્યામ કોલેજ અને યુનિવર્સિટીઓ]]માં સ્થાન પામે છે. ગુલામીમાંથી મુક્ત થયેલા લોકોને શિક્ષણ પુરું પાડવા માટે 62 અને 65 [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કલર્ડ ટ્રૂપ્ઝ]] દ્વારા 1866માં તેની "લિંકન ઇસ્ટિટ્યુટ" તરીકે સ્થાપના થઇ હતી. તેની રચના શિક્ષણ અને મજૂરીના સંયોજિત મોડલને આધારે કરવામાં આવી હતી. 1921માં રાજ્યએ લિંકન યુનિવર્સિટીના અન્ડરગ્રેજ્યુએટ અને ગ્રેજ્યુએટ પ્રોગ્રામ્સની વૃદ્ધિની નોંધ લઇને તેને યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો આપ્યો હતો. સંસ્થાને તેનું નામ બદલીને "લિંકન યુનિવર્સિટી ઓફ મિઝોરી" કર્યું હતું. 1954માં યુનિવર્સિટીએ તમામ વંશના લોકોની અરજીઓ સ્વીકારવાનું શરૂ કર્યું હતું. જાહેર શાળાઓ માટે જરૂરી શિક્ષકો તૈયાર કરવા 1905માં રાજ્યના પ્રત્યેક ક્ષેત્રમાં કોલેજોમાં [[નોર્મલ સ્કૂલ]]ની શ્રેણી સ્થાપી હતી. તે વ્યાપકપણે વખણાયેલા જાહેર શિક્ષણ માટેના જર્મન મોડલને આધારિત હતી. પ્રાથમિક શાળાના વિદ્યાર્થીઓના શિક્ષકોને તાલમી આપવા માટે નોર્મલ સ્કૂલ્સની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પ્રાથમિક નેટવર્કમાં [[કેપ જીરાર્ડીયુ]]માં [[સાઉથઇસ્ટ મિઝોરી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]], [[સ્પ્રિંફીલ્ડ]]માં [[મિઝોરી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] (અગાઉની સાઉથવેસ્ટ મિઝોરી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી) , [[કિર્સ્કવિલે]]માં [[ટ્રુમેન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] (અગાઉની નોર્થઇસ્ટ મિઝોરી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી) , [[મેરીવિલે]]માં [[નોર્થવેસ્ટ મિઝોરી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]], અને [[વોરેન્સબર્ગ]]માં [[યુનિવર્સિટી ઓફ સેન્ટ્રલ મિઝોરી]] (અગાઉની સેન્ટ્રલ મિઝોરી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી)નો સમાવેશ થતો હતો. થોડાક વર્ષના સમયગાળામાં નોર્મલ સ્કૂલના અભ્યાસક્રમને ચાર વર્ષના પૂર્ણ સમયના શૈક્ષણિક વિષયોમાં વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યો. રાજ્યમાં અને જુનીયર કોલેજો, ટ્રેડ સ્કૂલ, ચર્ચ યુનિવર્સિટીઓ અને ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ છે.રાજ્ય $2000ની રિન્યૂએબલ મેરિટ આધારિત સ્કોલરશિપ, [[બ્રાઇટ ફ્લાઇટ]] પણ આપે છે. આ સ્કોલરશિપ રાજ્યની યુનિવર્સિટીમાં પ્રવેશ લેનારા સૌથી વધુ ટકાવારી લાવનારા ટોચના ત્રણ મિઝોરી હાઇ સ્કૂલ ગ્રેજ્યુએટ વિદ્યાર્થીઓને આપવામાં આવે છે.19મી સદીમાં કેનસસ અને મિઝોરી વચ્ચેની સરહદી લડાઇ [[યુનિવર્સિટી ઓફ મિઝોરી]] અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેનસસ]] વચ્ચેની રમતગમત દુશ્મનાવટને કારણે ચાલુ રહી હતી. આ દુશ્મનાવટ મુખ્યત્વે બે યુનિવર્સિટીઓ વચ્ચે રમાતી ફૂટબોલ અને બાસ્કેટબોલની રમત મારફતે પ્રદર્શિત થતી હતી. તે [[મિસિસિપી નદી]]ના પશ્ચિમમાં અને દેશની બીજા ક્રમની સૌથી જૂની સંસ્થા વચ્ચેની સૌથી જૂની કોલેજ દુશ્મનાવટ છે. દર વર્ષે જ્યારે યુનિવર્સિટીઓ રમતના મેદાનમાં એકબીજા સામે અથડાય છે ત્યારે રમતને 'સરહદી યુદ્ધ" નામ અપાયું છે. રમત બાદ એક્સ્ચેન્જ થાય છે જેમાં વિજેતા ટીમ ઐતિહાસિક માર્ચિંગ બેન્ડ ડ્રમ મેળવે છે આ પ્રથા છેલ્લા ચાર દાયકાથી ચાલે છે. == રમત ગમત == * [[મેજર લીગ બેઝબોલ]]: '''[[સેન્ટ લૂઇસ કાર્ડિનલ્સ]]''' અને '''[[કેનસસ સિટી રોયલ્સ]]''' * [[નેશનલ ફૂટબોલ લીગ]]: '''[[સેન્ટ લૂઇસ રેમ્સ]]''' અને'''[[કેનસસ સિટી ચીફ્સ]]''' * [[નેશનલ હોકી લીગ]]: '''[[સેન્ટ લૂઇસ બ્લ્યુઝ]]''' * [[સેન્ટ્લ હોકી લીગ]]: '''[[મિઝોરી મેવરિક્સ]]''' * [[વિમેન્સ પ્રોફેશનલ સોકર]]: '''[[સેન્ટ લૂઇસ એથલેટિકા]]''' * [[મેજર ઇનડોર સોકર લીગ]]: '''[[સેન્ટ લૂઇસ સ્ટીમર્સ]]''' અને '''[[કેનસસ સિટી કોમેટ્સ]]''' * [[અરેના ફૂટબો]]: '''[[કેનસસ સિટી બ્રિગેડ]]''' અને '''[[રિવર સિટી રેજ]] ''' (યુઆઇએફએલ) * [[વર્લ્ડ ટીમ ટેનિસ]]: '''[[કેનસસ સિટી એક્સપ્લોરર્સ]]''' , '''[[સ્પ્રીંગફીલ્ડ લેસર્સ]]''' અને '''[[સેન્ટ લૂઇસ એસિસ]]''' * [[સાયકલિંગ]]: '''[[ટૂર ઓફ મિઝોરી]]''' === ગૌણ લીગ === * બેઝબોલઃ ** [[સ્પ્રીંગફીલ કાર્ડિનલ્સ]] (ક્લાસ AA, [[ટેક્સાસ લીગ]]) ** [[રિવર સિટી રાસ્કલસ્]] (સ્વતંત્ર, [[ફ્રન્ટીયર લીગ]]) ** [[ફાર્મિંગ્ટન ફાયરબર્ડ્સ]] (સ્વતંત્ર, [[કેઆઇટી લીગ]]) ** [[મેરિઝવિલે મેગપીઝ]] (સ્વતંત્ર, [[જેહોક લીગ]]) ** [[નેવાડા ગ્રિફીન્સ]] (સ્વતંત્ર, [[જેહોક લીગ]]) ** [[સાઇક્સ્ટોન બુલ્સ]] (સ્વતંત્ર, [[કેઆઇટી લીગ]]) ** [[હેનીબ્બલ કેવમેન]] (પ્રોસ્પેકટ લીગ) * આઇસ હોકીઃ ** [[સેન્ટ લૂઇસ ચિલ]] ([[મિડવે હોકી લીગ]]) ** [[મિઝોરી મેવરિક્સ]] ([[સેન્ટ્રલ હોકી લીગ]]) === ભૂતપૂર્વ પ્રોફેશનલ સ્પોર્ટ્સ ટીમો === * '''[[નેશનલ ફૂટબોલ લીગ]]''' : ** [[સેન્ટ લૂઇસ કાર્ડિનલ્સ]] (1960માં શિકાગોથી તબદીલ કરવામાં આવી; 1988માં [[ટેમ્પ, એરિઝોના]]માં તબદીલ કરવામાં આવી અને અત્યારે [[એરિઝોના કાર્ડિનલ્સ]] છે.) ** [[સેન્ટ લૂઇસ ઓલ સ્ટાર્સ]] (માત્ર 1923માં જ સક્રિય હતી) ** [[કેનસસ સિટી (એનએફએલ)]] (બ્લ્યુઝ/કાઉબોઇઝ) (સક્રિય 1924–1926, હાલ નિષ્ક્રિય) ** [[સેન્ટ લૂઇસ ગનર્સ]] (1934 સીઝનના છેલ્લા ત્રણ સપ્તાહ માટે સ્વતંત્ર ટીમ એનએફએલમાં જોડાઇ હતી અને ત્યાર બાદ તે બંધ કરી દેવાઇ હતી.) * '''[[મેજર લીગ બેઝબોલ]] ([[અમેરિકન લીગ]])''' : ** [[સેન્ટ લૂઇસ બ્રાઉન્સ]] (1902માં [[મિલ્વોકી]]થી તબદીલ કરાઇ હતી; 1953ની સીઝન બાદ [[બોલ્ટીમોર, મેરીલેન્ડ]]માં તબદીલ કરાઇ હતી અને અત્યારે [[બોલ્ટીમોર ઓરિઓલ્સ]] તરીકે છે) ** [[કેનસસ સિટી એથલેટિક્સ]] (1955માં [[ફિલાડેલ્ફીયા]]માંથી તબદીલ કરાઇ હતી, 1967ની સીઝન બાદ [[ઓકલેન્ડ, કેલિફોર્નિયા]]માં તબદીલ કરાઇ હતી અને અત્યારે [[ઓકલેન્ડ એથલેટિક્સ]] તરીકે છે. * '''[[નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોસિએશન]]''' : ** [[સેન્ટ લૂઇસ બોમ્બર્સ]] (1946માં [[બીએએ]] ફ્રેન્ચાઇઝી રચે છે, 1949માં તેની રચના થઇ ત્યારે તે એનબીએ સાથે જોડાય છે; 1950માં તેની કામગીરી બંધ કરાય છે.) ** [[સેન્ટ લૂઇસ હોક્સ]] (1955માં [[મિલવૌકી]]થી તબદીલ થઇ હતી; 1968માં [[એટલાન્ટા]]માં તબદીલ થઇ હતી અને અત્યારે [[એટલાન્ટા હોક્સ]] તરીકે છે.) ** [[કેનસસ સિટી કિંગ્સ]] (1985માં [[સેક્રામેન્ટો]]માં તબદીલ થઇ હતી અને અત્યારે તે [[સેક્રામેન્ટો કિંગ્સ]] તરીકે છે) * '''[[નેશનલ હોકી લીગ]]''' : ** [[કેનસસ સિટી સ્કાઉટ્સ]] (1974માં ટીમનું વિસ્તરણ, 1976માં [[ડેનવર કોલોરાડો]]માં તબદીલ કરાઇ અને [[કોલોરાડો રોકીઝ]] બની, અને ફરીથી [[ન્યૂઅર્ક, ન્યૂ જર્સી]]માં તબદીલ કરાઇ; અત્યારે તે [[ન્યૂ જર્સી ડેવિલ્સ]] તરીકે ઓળખાય છે) ** [[સેન્ટ લૂઇસ ઇગલ્સ]] ([[મૂળ ઓટાવા સેનેટર્સ]]નું 1934માં સ્થળાંતર, 1934-35ની સીઝન બાદ બંધ કરી દેવાઇ) * અગ્રણી સોકર લીગ ** [[કેનસસ સિટી વિઝાર્ડ્સ]] (કેનસસ સિટી, મિઝોરીમાં 1995માં સ્થપાઇ હતી; 2007માં [[કેનસસ સિટી, કેનસસ]]માં તબદીલ કરાઇ હતી) * '''[[કોન્ટિનેન્ટલ બાસ્કેટબોલ એસોસિએસન]]''' : કેન્સસ શહેર અને સેન્ટ લુઇનસી ટીમો == પરચૂરણ મુદ્દાઓ == * [[યુએસએસ ''મિઝોરી'']] , રાજ્યના સન્માનમાં બીજા વિશ્વ યુદ્ધના વખતના [[યુદ્ધ જહાજ]] [[''આયોવા'' વર્ગના]] સહિતના [[અમેરિકન નૌકાદળ]]ના કેટલાક જહાજોના નામ. તાજેતરમાં [[''વર્જિનિયન'' વર્ગ]]ની [[સબમરીન]]ને રાજ્ય પરથી નામ આપવામાં આવ્યું હતું. == રાજ્યના વર્ણનાત્મક નામ == શો-મી રાજ્યના બિનસત્તાવાર વર્ણનાત્મક નામનો ઉપયોગ કેટલાક સંભવિત મૂળ ધરાવે છે. શબ્દસમહૂ "આઇ એમ ફ્રોમ મિઝોરી"નો અર્થ છે મને ચોક્કસ બાબત પર શંકા છે અને હું તેની સાથે સરળતાથી સહમત થયો નથી. તે રાજ્યના બિનસત્તાવાર ઉદ્દેશ "શો મી" સાથે સંકળાયેલું છે જેના મૂળ કોંગ્રેસમેન [[વિલાર્ડ વેન્ડાઇવર]]ના 1899ના ભાષણ સાથે સંકળાયેલા હોવાનું કહેવાય છે. તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે, "હું એવા દેશમાંથી આવું છું જે મકાઈ, કપાસ, કોકલેબર અને ડેમોક્રેટ્સ પેદા કરે છે અને શિક્તશાળી ભાષાએ મને ક્યારેય ખાતરી આપી નથી કે મને સંતોષ આપ્યો નથી. હું મિઝોરીનો વતની છું, અને શો મી માટે તમને મળ્યો છું." જો કે સંશોધકોના જણાવ્યા મુજબ, આ શબ્દસમૂહ 1890ના દાયકામાં પ્રચલિત હતો.<ref>"આઇ એમ ફ્રોમ મિઝોરી -- શો મી." http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/summary3</ref> અન્ય એક મહાન વ્યક્તિના મત મુજબ, આ શબ્દસમૂહ મિઝોરીના ખાણીયા મજૂરો સાથે સંદર્ભ ધરાવે છે. લીડવિલે, કોલોરાડોમાં હડતાળ પર ઉતરેલા ખાણીયાઓના સ્થાને મિઝોરીથી લાવેલા ખાણીયાઓને કામ લગાડવામાં આવ્યા હતા. મિઝોરીના ખાણીયા અહીંની માઇનિંગ પદ્ધતિઓથી સારી રીતે વાકેફ ન હતા અને તેમને અવારનવાર સૂચનાઓની જરૂર પડતી હતી.<ref>"શો મી" સૂત્રનું મૂળ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ, મિઝોરી. http://www.sos.mo.gov/archives/history/slogan.asp</ref> તેણે પ્યુક રાજ્ય તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. કદાચ 1827માં ગેલેના લીડ માઇન્સ ખાતે મળેલી એક સભાને કારણે તેને આવી રીતે ઓળખવામાં આવતું હશે. જ્યોર્જ ઇયર્લી શેન્કલ <ref>રાજ્યના નામ, ધ્વજ, રાજચિહ્નો, ગીતો, પક્ષીઓ, ફૂલો અને અન્ય ચિહ્નો, 1938,</ref> "...અનેક મિઝોરીવાસીઓ ભેગા થયા હતા, તેમણે પહેલેથી જાહેરાત કરી હતી કે મિઝોરી એ પ્યુક લીધું છે."<ref>{{cite web |url=http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm |title=The State of Missouri - An Introduction to the Show Me State from |publisher=Netstate.Com |date= |access-date=2010-02-20 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074045/http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm |url-status=dead }}</ref>રાજ્યની અંદર "પ્યુક" શબ્દ ગૃહ યુદ્ધ પહેલા સુધરેલા નાગરિકો માટે વપરાતો હતો જે અત્યાર સુધી જેમણે ગુલામીનો સમર્થન આપ્યું હતું, ગુલામી "ગરીબ શ્વેત નિરર્થક"ને સમકક્ષ હતી.<ref>વિલિયમ જી. કટલર, કેનસસનો ઇતિહાસ, પ્રકરણ 6. (1883).)</ref> [[વોલ્ટ વ્હિટમેન]]એ મિઝોરીવાસીઓના નિકનેમ તરીકે “પ્યુક્સ”નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.<ref>વિલિયમ વ્હાઇટ દ્વારા પ્રથમ પ્રસિદ્ધ થયેલી નોંધ, ડબલ્યુ. એલ. મેકએટી અને એ. એલ. એચ. અમેરિકન સ્પીચ, ભાગ 36, નંબર 4 (ડિસેમ્બર, 1961), પાનાં 296–301.</ref> મિઝોરી "ગુફાઓના રાજ્ય" તરીકે પણ જાણીતું છે. મિઝોરીમાં 6000 ગુફાઓનું અસ્તિત્ત્વ નોંધાયું છે (જે ટેનીસી બાદના બીજા ક્રમે આવે છે). [[પેરી કાઉન્ટી]] રાજ્યની સૌથી વધુ સંખ્યામાં ગુફાઓ ધરાવે છે . તે રાજ્યની સૌથી લાંગી ગુફા પણ ધરાવે છે.<ref name="MSS">{{cite web | url = http://www.mospeleo.org/docs/pr6000.htm | title = Fact Sheet on 6000 Caves | author = Scott House | publisher = The Missouri Speleological Survey, Inc. | date = 2005-05-14 | access-date = 2008-03-16 | archive-date = 2008-05-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080509132048/http://www.mospeleo.org/docs/pr6000.htm | url-status = dead }}</ref> અન્ય નિકનેમમાં "ધ લેડ સ્ટેટ", "ધ બુલીયન સ્ટેટ", "ધ ઓઝાર્ક સ્ટેટ", "મધર ઓફ વેસ્ટ", "ધ આયર્ન માઉન્ટેન સ્ટેટ", અને "પેન્સિલ્વાનિયા ઓફ ધ વેસ્ટ"નો સમાવેશ થાય છે.<ref>"મિઝોરીનો પરિચય", Netstate http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416074045/http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm |date=2016-04-16 }}></ref> રાજ્યનું કોઇ સત્તાવાર નિકનેમ નછી પર્તુ સત્તાવાર રાજકીય ઉદેશ "સાલસ પોપ્યુલી સુપ્રીમા લેક્સ એસ્ટો," છે જેનો અર્થ "લોકોના કલ્યાણને સર્વોચ્ચ કાયદો બનવા દો." થાય છે.<ref>મિઝોરીનું મહાન રાજચિહ્ન, સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ, મિઝોરી. http://www.sos.mo.gov/symbols/symbols.asp?symbol=seal</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{sisterlinks|Missouri}} * [http://www.mo.gov/ મિઝોરી સરકાર] * [http://www.sos.mo.gov/mdh/ મિઝોરી ડિજીટલ હેરિટેજ] * [http://www.system.missouri.edu/shs/ સ્ટેટ હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી ઓફ મિઝોરી, કોલમ્બિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040209021516/http://www.system.missouri.edu/shs/ |date=2004-02-09 }} * [http://www.sos.mo.gov/archives/resources/africanamerican/intro.asp મિઝોરીનો આફ્રિકરન અમેરિકન ઇતિહાસ] * [http://www.missouritourism.org મિઝોરી સ્ટેટ ટૂરિઝમ ઓફિસ] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=MO મિઝોરીની ઊર્જા અને પર્યાવરણ માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229184317/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=MO |date=2010-12-29 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=MO યુએસજીએસ રીયલ-ટાઇમ, મિઝોરીના ભૌગોલિક અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સંસાધનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219020111/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=MO |date=2007-02-19 }} * [[યુએસ સેન્સસ બ્યૂરો]] ** [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/29000.html મિઝોરી ક્વિકફેક્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050814010923/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/29000.html |date=2005-08-14 }}. ભૌગૌલિક અને વસતી વિષયક માહિતી ** {{PDFlink|[http://www.census.gov/population/documentation/twps0056/tab40.pdf Missouri - Race and Hispanic Origin: 1810 to 1990]|71.1&nbsp;KB}} * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/MO.htm મિઝોરી સ્ટેટ ફેક્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622032053/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/MO.HTM |date=2012-06-22 }} * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page અમેરિકન લાઇબ્રેરી એસોસિએશન ગવર્નમેન્ટ ડોક્યુમેન્ટ્સ રાઉન્ડટેબલ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page |date=2009-10-13 }} દ્વારા હોસ્ટ કરાયેલી [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Missouri મિઝોરી સ્ટેટ એજન્સીઝ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા સર્ચ કરી શકાય તેવા ડેટાબેઝની યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017205935/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Missouri |date=2012-10-17 }} * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Missouri}} [[શ્રેણી:મિઝોરી]] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેસ્ટના રાજ્યો]] [[શ્રેણી:1821માં રચાયેલા રાજ્યો અને પ્રાંતો]] 0vv21on77hdxhnjzq00tyo4sdcrfend 0 27316 907659 901859 2026-11-11T12:03:45Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907659 wikitext text/x-wiki '''વળગાડ મુક્તિ''' ([[નવા લેટિન]]માં ''એક્સૉસિઝમસ'', [[ગ્રીક]]માંથી ''એક્સોકીઝેઈન'' - પ્રતિજ્ઞા સાથે બંધાયેલું) એ [[દુષ્ટ વ્યક્તિ]]નો અથવા એક વ્યક્તિ અથવા સ્થળમાંથી [[આધ્યાત્મિક અસ્તિત્વ]]નો [[કબજો છોડાવવા]]ની પ્રસ્થાપિત પદ્ધતિ છે, જેને તેઓ અસ્તિત્વ ધરાવતી વસ્તુની પ્રતિજ્ઞાના સોગંદને કારણે કબજામાં હોવાનું માને છે. આ શબ્દ પૂર્વકાલીન [[ખ્રિસ્તી સમાજ]]માં, બીજી સદીની શરૂઆતથી [[દુષ્ટ વ્યક્તિને]] ઉખેડી નાખવા માટે જાણીતો બન્યો છે.<ref name="John Anthony McGuckin - Definition">{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=u4i8jv0b7IkC&pg=PA138&dq=orthodox+exorcism&lr=&cd=20#v=onepage&q=orthodox%20exorcism&f=false|quote= Exorcism From the Gree ''exorkizo'', "i adjure" (cf. Matt. 26:63), "exorcism" became a term prominent in early Christianity from the early second century onward (cf. Justin, ''Dialogue with Trypho'' 76.6;85.2) as the casting out of devils.|title= The Westminster handbook to patristic theology|publisher =[[Westminster John Knox Press]]|access-date = 2007-12-31}}</ref> તેમ છતાં, આ પ્રથા ખૂબ જ પ્રાચીન છે અને ઘણી સંસ્કૃતિઓ અને ધર્મોમાં આસ્થાનો ભાગ છે. == ખ્રિસ્તી ધર્મ == ખ્રિસ્તી પ્રથામાં જે વ્યક્તિ વળગાડ મુક્ત કરે છે, તે ઊંજણી નાખનાર તરીકે જાણીતા હતાં, તે મોટા ભાગે ચર્ચના સભ્ય હોય છે અથવા જેને ઈશ્વરીકૃપાથી વિશિષ્ટ સત્તા અથવા કુશળતા મળી હોય તેવી કોઈ વ્યક્તિ હોય છે. ઊંજણી નાખનાર [[પ્રાર્થના]]ઓ અને ધાર્મિક સામગ્રીઓ જેવી કે નક્કી કરેલા સૂત્રોચ્ચાર, [[હાવ-ભાવ]], [[પ્રતિકો]], [[મૂર્તિ]], [[જંતર]] વગેરેનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ઊંજણી નાખનાર મોટા ભાગે [[ઈશ્વર]], [[ઈસુ ખ્રિસ્ત]], અને/અથવા કેટલાંક વિવિધ [[દેવદૂત]] અને [[શ્રેષ્ઠ કક્ષાના દેવદૂતોને]] વળગાડ મુક્તિ માટે દરમિયાનગીરી કરવા બોલાવે છે. સામાન્ય રીતે, કબજામાં હોય એવી વ્યક્તિઓ તેઓની જાતને [[શેતાન]] તરીકે ઓળખાવતી પણ નથી, અને તેઓની ક્રિયાઓ માટે સંપૂર્ણપણે જવાબદાર પણ ઠેરવતી નથી. તેથી,વ્યવસાયકારો વળગાડ મુક્તિને સજા આપવા કરતાં અધિક પણે ઉપચાર તરીકે બારીકાઈથી નીહાળે છે. મુખ્યપ્રવાહની ધાર્મિક વિધિઓ સામાન્ય રીતે આ બાબતનો ખુલાસો રાખે છે કે વળગણ ધરાવતી વ્યક્તિ પર કોઈ હિંસા ન થાય તે માટે ખાતરી રાખવામાં આવે છે, માત્ર જો હિંસાની સંભાવના હોય તો તેઓને બાંધવામાં આવે છે.<ref>માલાચી એમ.(1976) હોસ્ટેજ ટુ ધી ડેવિલ: ધી પોસેસન એન્ડ ઓક્સોસિઝમ ઓફ ફાઈવ લાઈવ અમેરિકન્સ. સાન ફ્ર્ન્સિસ્કો. સાન ફ્રાન્સિસ્કો, હરપરકોલીન્સ પાનનં 462 આઈએસબીએન 0-06-065337-એક્સ</ref> === ઈસુ ખ્રિસ્ત === [[ચિત્ર:JesusCuresamute.gif|thumb|left|120px|ક્રિસ્ટ એક્સોસીંગ એ મ્યુટ બાય ગુસ્ટવ ડોરે, 1865.]] ખ્રિસ્તી ધર્મમાં, વળગાડ મુક્તિ ઈસુ ખ્રિસ્તના સામર્થ્યના ઉપયોગ વડે અથવા ઈસુ ખ્રિસ્તના નામમાં કરવામાં આવે છે. આની સ્થાપના ઈસુ ખ્રિસ્તે તેમના અનુસરોને દુષ્ટ આત્માઓ [[તેમના નામ]]માંથી બહાર ફેંકી દેવાની સૂચના આપી હતી. એવી માન્યતા કરવામાં આવી છે.{{bibleverse||Matthew|10:1}}{{bibleverse||Matthew|10:8}}{{bibleverse||Mark|6:7}}{{bibleverse||Luke|9:1}}{{bibleverse-nb||Luke|10:17}}{{bibleverse||Mark|16:17}} [[કેથલીક એન્સાઈક્લોપિડીયા]]ના વળગાડ મુક્તના લેખ પ્રમાણે: ઈસુએ આ ક્ષમતાઓને તેમના મસીહા હોવાના ચિહ્નન તરીકે દર્શાવી છે, અને તેમના અનુસરોને આ જ પ્રમાણે કરવા માટે સમર્થ બનાવ્યા.<ref>{{CathEncy|wstitle=Exorcism}}</ref>. [[યહૂદી એન્સાઈક્લોપિડીયા]]ના ઈસુ પરના લેખમાં કહે છે કે ઈસુને " ખાસ કરીને દુષ્ટ શેતાનોને બહાર ફેંકી દેવા માટે સમર્પિત કરવામાં આવ્યાં હતાં" અને એવું પણ માનવા આવે છે કે તેઓ તેમના અનુસરોની જાણમાં આમાં આગળ વધ્યા; તેમ છતાં, "તેમના શિષ્યો પ્રત્યેની તેમની શ્રેષ્ઠતા તેમના બહાર ફેકવામાં આવેલાં શેતાનો દ્વારા દર્શાવવામાં આવી હતી, જે તેઓ બહાર કાઢવા માટે નિષ્ફળ ગયા હતા."<ref>[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=254&amp;letter=J&amp;search=jesus%20casting%20out%20demons#998 JewishEncyclopedia.com - JESUS OF NAZARETH]</ref> ઈસુ ખ્રિસ્તીના સમયમાં, બિન-ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટ યહુદી પ્રાથમિક પુરાવા આપતા દસ્તાવેજમાં વળગાળ મુક્તિ ઝેરીલા મૂળના અર્ક સાથે સંચાલક નશીલા પદાર્થો દ્વારા અથવા અન્ય બલિદાન આપીને કરવામાં આવતી, એવો અહેવાલ છે. <ref>[http://www.earlyjewishwritings.com/text/josephus/war7.html Josephus, "B. J." vii. ][http://www.earlyjewishwritings.com/text/josephus/war7.html 6, § 3]; Sanh. 65b.</ref> તેઓએ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે વળગાડ મુક્તિ યહુદી ધર્મની [[ઈસ્સેન]] શાખા દ્વારા કરવામાં આવતી હતી (ક્યુમરાન ખાતે [[મૃત સમુદ્ર સ્ક્રોલસ]]). === ખ્રિસ્તી ચર્ચમાં પ્રથા === ==== એન્ગલીકેનીઝમ ==== 1974માં, ઈંગલેન્ડના ચર્ચમાં "[[મુક્તિ મંત્રાયલ]]" ગોઠવાયું. તેની રચનાના ભાગ રૂપે, દેશમાં દરેક [[પંથક]]ના વળગાડ મુક્તિ અને મનોરોગ વિજ્ઞાનમાં એમ બંનેમાં ટીમને તાલીમથી સજ્જ કરવામાં આવ્યાં. તેમના પ્રતિનિધિઓ અનુસાર, મોટાભાગના કિસ્સાઓથી બહાર આવ્યું કે પહેલાં તેમાં રૂઢિગત સ્પષ્ટતાઓ છે અને વાસ્વિક વળગાડ મુક્તિ ખૂબ જ ઓછી છે; જો કે લોકોને આપવામાં આવતાં આશીર્વાદ ઘણી વખત મનોવૈજ્ઞાનિક કારણોસર હોય છે. <ref name="batty1">{{cite news | last = Batty | first = David | date = 2001-05-02 | url = http://www.guardian.co.uk/society/2001/may/02/socialcare.mentalhealth1| title = Exorcism: abuse or cure? | work = Guardian Unlimited | access-date = 2007-12-29 }}</ref> [[બિશપ ચર્ચ]]માં, ''બુક ઓફ ઓકેઝનલ સર્વિસીઝ '' પ્રાસંગિક સેવાઓના પુસ્તકમાં વળગાડ મુક્તિ માટેની તાજવીજની ચર્ચા કરવામાં આવી છે; પણ તે કોઈ વિશિષ્ટ ધાર્મિક વિધિનું નિર્દેશન પણ કરતાં નથી કે "ઊંજણી નાખનાર" માટે કોઈ ઓફિસની સ્થાપના કરવામાં આવી હોય તેનો પણ નિદેર્શન કરતાં નથી. બિશપ પંથકના ઊંજણી નાખનાર જ્યારે તેઓ ચર્ચની તમામ અન્ય ફરજમાંથી નિવૃત્તિ લે છે ત્યારે તેઓ સામાન્ય રીતે તેમની ભૂમિકા ચાલુ રાખે છે. એન્ગલીકન [[પાદરીઓ]] [[બિશપ]] ધર્માધ્યક્ષ દ્વારા મંજૂરી મળ્યા વગર ઊંજણી નાખનારની ભૂમિકા અદા કરી શકતા નથી. જ્યાં સુધી મંજૂર કરવામાં આવેલા બિશપ અને તેમની વિશેષજ્ઞો ([[મનોવિજ્ઞાનીક]] અને [[ચિકિત્સક]]ના સમાવેશ સાથે) હોય ત્યાં સુધી વળગાડ મુક્તિ સામાન્ય રીતે કરવામાં આવતી નથી. ==== પૂર્વી રૂઢિવાદીઓ ==== [[પૂર્વી રૂઢિવાદી ચર્ચ]]માં, [[શૈતાની પ્રવૃત્તિ]] ક્યારેય છૂટકારો ન થઈ શકે તેવાં [[રોગ]] અને [[વિનાશક અસર]] સાથે સંકળાયેલી છે.<ref name="John Anthony McGuckin">{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=u4i8jv0b7IkC&pg=PA138&dq=orthodox+exorcism&lr=&cd=20#v=onepage&q=orthodox%20exorcism&f=false|quote= In the Orthodox service books the prayers of exorcism attributed to '''''Basil the Great''''' are still in use, for common as well as particular cases of need. In the Latin church the rite of exorcism is now very rarely used, and then only with episcopal permission. The exorcism prayers continue the ancient association of sickness and blight with demonic activity, and the blessings of beasts and fields in the Orthodox service books to this day make a regular pairing of the ideas.|title= The Westminster handbook to patristic theology|publisher =[[Westminster John Knox Press]]|access-date = 2007-12-31}}</ref> પરિણામ રૂપે, વળગાડ મુક્તિ એકદમ સામાન્ય છે, ઉપરાંત તે તેઓનો માર્ગ આશીર્વાદના [[ક્ષેત્રો]] સાથે સંકળાયેલી ધાર્મિક વિધિઓમાંથી પણ શોધી કાઢે છે.<ref name="John Anthony McGuckin"/> વળગાડ મુક્તિની ધાર્મિક વિધિનો પાયો ''[[ઈયુચોલોગીઓન]]'' માં [[મહાન સંત બેસીલે]] નાખ્યો છે.<ref name="John Anthony McGuckin"/> પૂર્વી રૂઢિવાદીમાં [[ખ્રિસ્તી ધર્મની દીક્ષા-વિધિ]]ના કર્મકાંડમાં પણ વળગાડ મુક્તિની ધાર્મિક વિધિનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Irving Hexham">{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=79uJxu1TMFYC&pg=PA49&dq=orthodox+exorcism&lr=&cd=14#v=onepage&q=orthodox%20exorcism&f=false|quote=In the Orthodox Church exorcism is practiced prior to baptism.|title= Pocket Dictionary of New Religious Movements |publisher =[[InterVarsity Press]]|access-date = 2007-12-31}}</ref><ref name="Moine de l'Eglise d'Orient - Baptism">{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=J7abX63aB4IC&pg=PA44&dq=orthodox+exorcism&lr=&cd=16#v=onepage&q=orthodox%20exorcism&f=false|title=Orthodox Spirituality: An Outline of the Orthodox Ascetical and Mystical Tradition|quote=In the Orthodox rites of Baptism, this liberating action of Christ is expressed in the denial of Satan by the catechumens and in the exorcisms of the priest.|publisher =[[St Vladimir's Seminary Press]]|access-date = 2007-12-31}}</ref> ==== લ્યુથરનીઝમ ==== [[લ્યુથરન ચર્ચ]]એ વળગાડ મુક્તિની પ્રથા અંગે શોધી કાઢ્યું કે બાઈબલ ધર્મગ્રંથનો દાવો છે કે [[ઈસુ ખ્રિસ્ત]] શેતાનોને એક સરળ હુકમથી ભગાડયાં હતાં (માર્ક 1:23–26; 9:14–29; લુકે 11:14–26).<ref name="LCMS-Exorcism">{{cite web|url = http://www.lcms.org/ca/www/cyclopedia/02/display.asp?t1=E&word=EXORCISM|title = Exorcism|publisher = Lutheran Church Missouri Synod|access-date = 2009–05–27|archive-date = 2004-11-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20041110221247/http://www.lcms.org/ca/www/cyclopedia/02/display.asp?t1=E&word=EXORCISM|url-status = dead}}</ref> ખ્રિસ્તના [[શિષ્યો]]એ સામર્થતાની સાથે અને ઈસુના નામમાં (મેથ્યુ 10:1; ક્રિયાઓ 19:11–16) અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો.<ref name="LCMS-Exorcism"/> તેનાથી વિપરિત [[ખ્રિસ્તી ધર્મ]]ના કેટલાંક [[ધાર્મિક સંપ્રદાયો]], વિરુદ્ધ, લ્યુથરન ચર્ચાના સભ્યો દૃઢપણે જણાવે છે કે આસ્તિક અને નાસ્તિક, બંને વ્યક્તિઓ પર શૈતાનો દ્વારા ભારે ઉપદ્વવ થઈ શકે છે, જે કેટલાંક તર્કો આધારિત હતાં, તેમાં આ એક તર્કનો પણ સમાવેશ થાય છે, "માત્ર એક આસ્તિક તરીકે, જેણે ઈસુ ખ્રિસ્તે પાપમાંથી(રોમાન્સ 6 :18) ઉગાર્યા છે, તે તેના જીવનમાં હજી પણ પાપથી બંધાઈ શકે છે, તેથી તેના જીવનમાં શૈતાન વજે હજી પણ બંધાઈ શકે છે."<ref name="Kaohsiung Lutheran Mission-Exorcism">{{cite web|url = http://johnsmith.asia/can_christians.htm|title = Can a Christian Have a Demon?|publisher = Kaohsiung Lutheran Mission|access-date = 2009–05–27|archive-date = 2010-01-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20100125233132/http://johnsmith.asia/can_christians.htm|url-status = dead}}</ref> [[ધર્મ સુધારણા]] બાદ, [[માર્ટીન લ્યુથર]]એ વળગાડ મુક્તિ માટે સંક્ષિપ્ત રોમન ધાર્મિક વિધિનો ઉપયોગ કર્યો.<ref name="Christian Classics Ethereal Library-Exorcism">{{cite web|url = http://www.ccel.org/s/schaff/encyc/encyc04/htm/ii.vii.htm| title = Exorcism|publisher = Christian Classics Ethereal Library|access-date = 2009–05–27}}</ref> 1526માં ધાર્મિક વિધિ વધુ સંક્ષિપ્ત કરવામાં આવી અને [[વિરોધ]]ને દૂર કરાયો. ''વળગાડ મુક્તિની લ્યુથેરાનની ધાર્મિક વિધિ'' નું આ સ્વરૂપ મોટાભાગની લ્યુથેરાનને સેવા- પુસ્તિકા સમાવિષ્ઠ કરવામાં આવી અને તેનો અમલ કરાયો.<ref name="Christian Classics Ethereal Library-Exorcism"/><ref name="Ferber-Lutheran Exorcism">{{cite book |last=Ferber|first=Sarah|title=Demonic possession and exorcism in early modern France|year=2004 |publisher=Routledge|page=38|url=http://books.google.com/books?id=DNS5oatndpUC&pg=PA38&lpg=PA38&dq=exorcism+lutheran&source=bl&ots=Fu9K0BClts&sig=2VDybAx064WNAL03kxu5jm1tr_E&hl=en&ei=NdMcSo7VMZGMNeejtJUP&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10#PPA38,M1|access-date=2009-05-25|isbn=0415212650}}</ref> [[લ્યુથેરાન ચર્ચ]]ના ગોવાળોના ગ્રામજીવનને લગતી મેન્યુએલ અનુસાર, {{cquote|In general, satanic possession is nothing other than an action of the devil by which, from God's permission, men are urged to sin, and he occupies their bodies, in order that they might lose eternal salvation. Thus bodily possession is an action by which the devil, from divine permission, possesses both pious and impious men in such a way that he inhabits their bodies not only according to activity, but also according to essence, and torments them, either for the punishment or for the discipline and testing of men, and for the glory of divine justice, mercy, power, and wisdom.<ref name="Christian Classics Ethereal Library-Exorcism"/><ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/>}} આ ગોવાળોના ગ્રામજીવનને લગતી મેન્યુઅલો સાવચેત કરે છે કે વારંવાર આ પ્રકારના લક્ષણો પરમાનંદના રૂપમાં, મરકીના હુમલા, સુસ્તી, પાગલપણ અને મનની એક ઉન્મત્ત રાજ્ય, પ્રાકૃતિક કારણોનું પરિણામ હોય છે. અને [[શૈતાની અધિકાર]] માટે ભૂલભરેલું ન હોવું જોઈએ.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism">{{cite web|url = http://www.angelfire.com/ny4/djw/lutherantheology.demonpossession.html| title = Quotes and Paraphrases from Lutheran Pastoral Handbooks of the 16th and 17th Centuries on the Topic of Demon Possession|publisher = David Jay Webber|access-date = 2009–05–27}} </ref> લ્યુથેરાન ચર્ચ પ્રમાણે, પ્રાથમિક લક્ષણો શૈતાની કબજો દર્શાવતાં અને વળગાડ મુક્તિ કરવાની જરૂરીયાત દર્શાવતાં હોઈ શકે છે: # ગુપ્ત બાબતોનું જ્ઞાન, ઉદા તરીકે, ભવિષ્યને ભાખવાની સમર્થ બનવું(અધિનિયમોં 16:16), ગુમ થયેલાં લોકો અથવા વસ્તુઓ શોધવી, અથવા જટિલ બાબતો જાણવી જે કોઈ પણ વ્યક્તિ ક્યારેય શીખી શકતી નથી (ઉદા. દવા). એવું કહેવામાં આવે છે કે ભવિષ્ય કહેનાર વારંવાર આત્માને મદદ માટે પૂછે છે અને તે આ આત્મા તેને કેટલીક શક્તિ બક્ષે છે. તે કિસ્સામાં શૈતાની આત્મા મદદ કરે છે, એવું જરૂરી નથી તે વ્યક્તિનો શારિરીક રીતે કબજો લઈ લે.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> # ભાષાઓનું જ્ઞાન કોઈ પણ વ્યક્તિ શીખી શકતી નથી. જેવી રીતે શૈતાન કોઈ વ્યકિતની જીભ બાંધી શકે છે (લ્યુક 11:14), જે શરૂઆતના ચર્ચમાં સાથો સાથે સુધારણાના સમયમાં નોંધાયેલું છે, કે કેટલાંક શૈતાનો જેમણે લોકોને કબજામાં લીધા હતાં તેઓ એવી ભાષાઓ બોલી શકતા હતાં, જે તેઓ ક્યારેય શીખ્યા નહતાં.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> # અલૌકિક શક્તિ (માર્ક 5:2-3), તેઓની પાસે પહેલાં શુ હતું તેનાથી ઘણાં દૂર અથવા શું તેમની જાતિ અને કદને આધારે ગણના થવી જોઈએ. શૈતાનના કબજાનો અભિપ્રાય બાંધતી વખતે ખૂબ જ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. તમામ પરિસ્થિતીઓ અને લક્ષણો ચોક્કસપણે ધ્યાનમાં લેવાં. કબજાની સાથે રહેલાં ગાંડપણથી ભ્રમમાં ન રહેવું જોઈએ. બીજી બાજુ, જ્યાં આ લક્ષણો ગેરહાજર હોય તો પણ કબજો હોઈ શકે છે.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> ચર્ચ દ્વારા ગૌણ લક્ષણોની યાદી આ પ્રમાણે કરી છે. જેમાં ભયાનક રીતે ચીસો પાડવી( માર્ક 5:5), [[ઈશ્વર]]ની [[નિંદા કરવી]] અને કોઈના પાડોશીની મજાક કરવી, આંદોલનને વિકૃત બનાવવું (ઉદા તરીકે ક્રૂર આંદોલનો, ચહેરાની વિકૃતિ, નિલજ્જ હાસ્ય, દાંત કચકચાવવા, થૂકવું, કપડાં કાઢી નાખવા, પોતાની જાતને ઈજા પહોંચાડવી,માર્ક. 9:20; લ્યુક 8:26એફ), બિનમાનવીય જિયાફત (ઉદા તરીકે જ્યારે તેઓ કુદરતી ક્ષમતા કરતાં વધુ પ્રમાણમાં ખોરાક ખાવો), શરીરને તીવ્ર માનસિક અને શારીરિક વ્યથા આપવી, શરીરની અસામાન્ય ઈજાઓ, અને જે પોતાના નજીકની વ્યક્તિ હોય તેમને ઈજા પહોંચાડવી, શરીરનું અસામાન્ય હલનચલન, (ઉદા તરીકે એક ઘરડો વ્યક્તિ જેમાં શૈતાને કબજો કર્યો છે, તે વ્યક્તિ ઘોડો દોડી શકે તેટલી ઝડપે દોડી શકવા સક્ષમ બને), અને કરેલી વસ્તુઓને ભૂલી જવી.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> અન્ય લક્ષણોમાં વ્યક્તિમાં ભ્રષ્ટાચારનું કારણ હોવું, જે તેને એક જનાવર જેવો બનાવે, ખિન્નતા, મૃત્યુ વહેલું કરવું (માર્ક 9:18 [આત્મહત્યાનાં પ્રયત્નો]), અને અન્ય અલૌકિક ઘટનાઓની હાજરીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> આ દૃઢનિશ્ચયો કર્યા બાદ, ચર્ચ દ્વારા અનુભવી ચિકિત્સકોને ભલામણ કરવામાં આવી કે વ્યકિતની વર્તણૂંક માટે કોઈ તબીબી સમજૂતી છે કે નહીં.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> જ્યારે કરવામાં આવેલો કબજો સાચ્ચો છે, તે ઓળખાઈ ગયા બાદ, એક ગરીબડો વ્યક્તિ [[ચર્ચના વડા]]ને સંભાળ રાખવા માટે નિર્ધારણ કરે છે, જેનું નિર્દોષ જીવન છે, તે ધ્વનિ સિદ્ધાંત શીખવે છે, જે ધનની લાલસા માટે કશું નથી કરતો, પણ તમામ વસ્તુઓ હૃદયના ઊંડાણથી કરે છે.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> પછી પાદરી ખંતપૂર્વક પૂછપરછ કરે છે કે આ તબક્કાએ કબજામાં લીધેલી વ્યક્તિનું કેવા પ્રકારનું જીવન પસાર કરી રહી છે અને તેના [[પાપો]]ના ઓળખાણનો સંબંધ મેળવી તેને અથવા તેણીને આગળ લઈ જવી.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> આ ચેતવણી અથવા સાંત્વના આપી દેવામાં આવે, પછી કુદરતી ચિકિત્સકના કામનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે કબજામાં રહેલી વ્યક્તિને દુષ્ટ હેતુઓવાળા પ્રવાહીથી યોગ્ય દવાઓ દ્વારા શુદ્ધ કરવામાં આવે છે. <ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> ગોવાળોના ગ્રામજીવનને લગતી મેન્યુઅલ પછી કહે છે:{{cquote| * Let the confession of the Christian faith be once required of Him, let him be taught concerning the works of the devil destroyed by Christ, let him be sent back faithfully to this Destroyer of Satan, Jesus Christ, let an exhortation be set up to faith in Christ, to prayers, to [[penitence]]. * Let ardent prayers be poured forth to God, not only by the ministers of the Church, but also by the whole Church. Let these prayers be conditioned, if the liberation should happen for God's glory and the salvation of the possessed person, for this is an evil of the body. * With the prayers let [[fasting]] be joined, see Matthew 17:21. * [[Alms]] by friends of the possessed person, Tobit 12:8-9. * Let the [[Confession of faith|confession of the Christian faith]] be once required of Him, let him be taught concerning the works of the devil destroyed by Christ, let him be sent back faithfully to this Destroyer of Satan, Jesus Christ, let an exhortation be set up to faith in Christ, to prayers, to penitence.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/>}} ==== મેથોડિઝમ ==== [[મેથોડિસ્ટ ચર્ચ]] માને છે કે "શૈતાનના પ્રત્યક્ષ અસ્તિત્વની શક્તિ જે તેણે વ્યક્તિને કબજામાં રાખવાથી મેળવી હોય છે, તેને બહાર કાઢવી" તેનો વળગાડ મુક્તિની ધાર્મિક વિધિમાં સમાવેશ થાય છે.<ref name="The Methodist Church-Exorcism (1)">{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=...the casting out of an objective power of evil which has gained possession of a person.|publisher = The Methodist Church of Great Britain|access-date = 2008–05–23}}</ref> વધુમાં, મેથોડિસ્ટ ચર્ચ શીખવે છે કે "વળગાડ મુક્તિની અધિકૃતતા ચર્ચને આપવામાં આવી છે, જે ઘણાં રસ્તાઓમાંના એક છે, જેમાં ખિસ્તનું મંત્રાલય દુનિયામાં ચાલુ છે. "<ref name="The Methodist Church-Exorcism (2)">{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=...the authority to exorcise has been given to the Church as one of the ways in which Christ's Ministry is continued in the world.|publisher = The Methodist Church of Great Britain|access-date = 2008–05–23}}</ref> [[નિયુક્ત થયેલા પાદરી]]એ વળગાડ મુક્તિ સૌથી પહેલાં [[જિલ્લા અધિક્ષક]] સાથે પરામર્શ કરવું જોઈએ.<ref name="The Methodist Church-Exorcism (3)">{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=The form of any service of healing for those believed to be possessed should be considered in consultation with the ministerial staff of the circuit (or in one-minister circuits with those whom the Chairman of the District suggests).|publisher = The Methodist Church of Great Britain|access-date = 2008–05–23}}</ref> મેથોડિસ્ટ ચર્ચ માને છે કે એ ખાતરી કરવી ખૂબ જ અગત્યની છે કે જે વ્યક્તિ અથવા વ્યક્તિઓ મદદ શોધી રહ્યાં છે તેમને ખ્રિસ્તની હાજરી અને પ્રેમ ચોક્કસપણે મળે.<ref name="The Methodist Church-Exorcism (4)">{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=Since pastoral guidance is first and foremost concerned to assure the presence and love of Christ, it is important to follow this practice in these cases also.|publisher = The Methodist Church of Great Britain|access-date = 2008–05–23}}</ref> વધુમાં, "બાઈબલ, પ્રાર્થના અને ખ્રિસ્તીઓની સાત વિધિઓમાંની એક વિધિ"નું મંત્રાલય આ વ્યક્તિઓ સુધી વિસ્તારવું પણ જોઈએ.<ref name="The Methodist Church-Exorcism (5)">{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=The ministry of bible, prayer and sacraments should be extended to those seeking help. |publisher = The Methodist Church of Great Britain|access-date = 2008–05–23}}</ref> આ વસ્તુઓનું સંયોજન અસરકારક સાબિત થયું છે.<ref name="Westminster Methodist Central Hall-Exorcism">{{cite web|url = http://www.methodist-central-hall.org.uk/sermons/MartinTurnerSermons/ExorcismIn2006.pdf|title = Exorcism in 2006|publisher = Westminster Methodist Central Hall (Rev. Martin Turner)|access-date = 2009–05–25|archive-date = 2011-07-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20110717114708/http://www.methodist-central-hall.org.uk/sermons/MartinTurnerSermons/ExorcismIn2006.pdf|url-status = dead}}</ref> ઉદા તરીકે, કોઈ એક ચોક્કસ પરિસ્થિતીમાં, રોમન કેથોલીક સ્ત્રી માનતી હતી કે તેનું ઘર ભૂતિયું બની ગયું હતું, અને તેથી મદદ માટે તેણીએ તેના [[પાદરી]] સાથે પરામર્શ કર્યું. જોકે તે સ્ત્રીના ઘરમાંથી [[શૈતાનો]]ને બહાર કાઢી મૂકવા ઉપલબ્ધ હોવાથી, તેથી તેણી મેથોડીસ્ટ પાદરીનો સંપર્ક કર્યો. જેમણે ઓરડામાંથી શૈતાનના આત્મા મુક્તિ કર્યો, જેને ઘરમાં તણાવના સ્રોત તરીકે માનવામાં આવ્યો હતો અને તે જ સ્થળે તેઓ [[પવિત્ર ભાઈચારા]]ની ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. છે;<ref name="Westminster Methodist Central Hall-Exorcism"/>[64] આ ક્રિયાના અનુસરવાથી, ઘરમાં હજી સુધી કોઈ મુશ્કેલી આવી નથી.<ref name="Westminster Methodist Central Hall-Exorcism"/> ==== ઈથિઓપીયાના રૂઢિવાદી ==== [[ઈથિઓપીયન રૂઢિવાદી ટેવાહેડો ચર્ચ]]માં, જેઓ શૈતાનથી અથવા ''[[બુડા]]'' થી પીડિત છે એવું માને છે તેમના બદલે પાદરીઓ દરમિયાનગીરી કરે છે અને વળગાડ મુક્તિની ભજવણી કરે છે. એક 2010 [[પેવ રીસર્ચ સેન્ટર]]ના અભ્યાસ પ્રમાણે, ઈથિઓપીયામાં 74 ટકા ખ્રિસ્તીઓ એવો દાવો કરે છે કે તેઓ વળગાડ મુક્તિનો અનુભવ કર્યો છે અથવા તેના સાક્ષી બન્યા છે.<ref name="bbc2010-04-15">{{cite news |title=Ten things we have learnt about Africa |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8620249.stm |format=HTML |publisher=[[BBC News]] |date=April 15, 2010 |access-date=April 15, 2010 |language=English |quote="In Ethiopia, 74% of Christians say they have experienced or witnessed the devil or evil spirits being driven out of a person"}}</ref> શૈતાને કબજા હોય એવી વ્યક્તિઓને ચર્ચમાં અથવા સમૂહ પ્રાર્થનામાં લાવવામાં આવે છે.<ref name="geleta">ગેલેટા, અમ્સાલુ ટેડેસ્સે. "[http://www.lausanne.org/all-documents/ethiopian-case-study.html Case Study: Demonization and the Practice of Exorcism in Ethiopian Churches] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100101104543/http://www.lausanne.org/all-documents/ethiopian-case-study.html |date=2010-01-01 }}" લૌસાન્ને કમિટિ ફોર વર્લ્ડ ઈવાનગેલીઝેશન નૈરોબી, ઓગસ્ટ 2000.</ref> મોટાભાગે, જ્યારે બિમાર વ્યક્તિ આધુનિક તબીબી સારવાર પ્રત્યે પ્રત્યાઘાત ન આપી હોય ત્યારે વ્યથાનું કારણ શૈતાનને ઠેરવવામાં આવે છે.<ref name="geleta"/> અસામાન્ય અથવા મુખ્યત્વે વિકારગ્રસ્ત કૃત્યો, ખાસ કરીને જ્યારે જાહેરમાં ભજવાય છે ત્યારે, શૈતાની લક્ષણો છતાં થાય છે.<ref name="geleta"/> અતિમાનુષી શક્તિ – જેવી કે કોઈ વ્યક્તિના બંધોનો તોડાવા, જેનું ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટના ખુલાસામાં વિવરણ કરવામાં આવ્યું છે, - [[વિક્ષિપ્ત ભાષા]]ની સાથે તે અસરગ્રસ્ત અવલોકાય છે.<ref name="geleta"/> એમસાલુ ગેલેટા, આધુનિક કેસસ્ટડીમાં, સંદર્ભિત તત્વો ઈથિઓપીયન ખ્રિસ્તી વળગાડ મુક્તિ સાથે સામાન્યતા ધરાવે છે: <blockquote> જેમાં વખાણ અને વિજેતાના ગીતો ગાવા, બાઈબલમાંથી વાંચવું, પ્રાર્થના અને ઈસુ ખ્રિસ્તના નામમાં આત્માનો સામે આવવાનો સમાવેશ થાય છે. આત્મા સાથે સંવાદ કરવો એ વળગાડ મુક્તિની ઉજવણીનો એક અન્ય મહત્તવનો ભાગ છે. ઊંજણી નાખનારને તે એ જાણવા માટે મદદ કરે છે કે કેવી રીતે આત્માએ શૈતાનના જીવનનું સંચાલન કર્યું હતું. આત્મા દ્વારા ઉલ્લેખવામાં આવતાં ચિહ્નો અને ઘટનાઓ અંગે ભોગ બનનાર મુક્તિ બાદ નિશ્ચયપૂર્વક રજૂ કરે છે.<ref name="geleta"/></blockquote> વળગાડ મુક્તિ હંમેશા સફળ થતી નથી અને ગેલેટાએ અન્ય ઉદાહરણની નોંધ કરી છે, જેમાં સામાન્ય પદ્ધતિઓ અસફળ રહી, અને શૈતાનો પછીથી સ્પષ્ટપણે પરાધીન પાત્રને છોડીને જતાં રહ્યાં. કોઈ પણ ઘટનામાં, "દરેક કિસ્સામાં આત્માઓ જીજસના નામ સિવાય અન્ય કોઈ પણ નામથી અંકુશમાં આવતાં નથી."<ref name="geleta"/> ==== પેન્ટેકોસ્ટાલિઝમ ==== [[પેન્ટેકોસ્ટલ ચર્ચ]]માં, [[પ્રભાવી આંદોલન]], અને અન્ય ખ્રિસ્તી ધર્મના ઓછા ઔપચારિક વિભાગોમાં, વળગાડ મુક્તિની ધાર્મિક વિધિ ઘણાં પ્રકારથી અને આસ્થાકીય બંધારણોથી થઈ શકે છે. આ તમામમાંથી સૌથી સામાન્ય, [[મુક્તિની ઉજવણી]] છે. મુક્તિની ઉજવણી વળગાડ મુક્તિની ઉજવણી કરતાં જુદી પડે છે, જેમાં દૈત્ય વ્યક્તિના જીવનનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ હાંસિલ કરવાને બદલે માત્ર તેના જીવનમાં પગ મૂકવાની જગ્યા મેળવે છે. જો સંપૂર્ણ નિયંત્રણ મેળવી લે તો, પરિપક્વપણે વળગાડ મુક્તિની વિધિ જરૂરી છે. તેમ છતાં, "નૈતિકતા ધરાવનાર ખ્રિસ્તી" તેમની આસ્થાના આધાર પર કબજા હેઠળ ન આવી શકે. આ આસ્થાના માળખામાં, શૈતાનને પગ પેસારો કરવાના કારણો મેળવા સામાન્ય રીતે કેટલુંક વિષયાંતર બ્રહ્મ વિદ્યા મેળવવાથી અથવા પરિવર્તન પૂર્વની પ્રવૃત્તિઓના કારણે થાય છે (જેવી કે અલૌકિક તત્ત્વ સાથેનો વ્યવહાર).<ref>પોલોમા એમ (1982) ધી ક્રિશમેટીક મુવમેન્ટ: ઈઝ ધેર અ ન્યુ પેન્ટિકૉસ્ટ? પાન નં 97 આઈએસબીએન 0805797211</ref><ref>ક્યુનેઓ એમ. (2001) અમેરિકન એક્સોસિઝમ: એક્સપેલીંગ ડેમોન્સ ઈન ધી લેન્ડ ઓફ પ્લેન્ટી. ડબલડે: ન્યુયોર્ક. પાન નં. 111-128 આઈએસબીએન. 0385501765</ref> જો વ્યક્તિને મુક્તિની જરૂરિયાત છે, તેની પરંપરાગત નિર્ધારણ કરવાની પદ્ધતિ, એવી વ્યક્તિની હાજરીમાં થાય જેની પાસે સમજદાર આત્માઓની ભેટ છે. આ પવિત્ર આત્માની 1 કૉરિનથિઅન 12 દ્વારાની ભેટ છે, જે વ્યક્તિને કંઈ રીતે શૈતાનની હાજરીનું "જ્ઞાન" કરાવે છે. <ref>પોલોમા એમ (1982) ધી ક્રિશમેટીક મુવમેન્ટ: ઈઝ ધેર અ ન્યુ પેન્ટિકૉસ્ટ? પાન નં 97 આઈએસબીએન 0805797211</ref> જ્યારે શરૂઆતનું નિદાન સામાન્ય રીતે સમુદાયના સમૂહ દ્વારા બિનવિર્વાદિત હોય છે, જ્યારે ઘણાં લોકો એક સમુદાયના સમૂહમાં આ ભેટથી સંપન્ન બને છે, ત્યારે પરિણામો જુદા-જુદા મળે છે.<ref>ક્યુનેઓ એમ. (2001) અમેરિકન એક્સોસિઝમ: એક્સપેલીંગ ડેમોન્સ ઈન ધી લેન્ડ ઓફ પ્લેન્ટી. ડબલડે: ન્યુયોર્ક. પાન નં. 111-128 આઈએસબીએન. 0385501765</ref> ફાધર ગાબ્રીયેલ એમોર્થ આ ભેટ ધરાવતી વ્યક્તિઓને સંદર્ભમાં "પેયગંબરો અને સંવેદનશીલ" કહીને બોલાવે છે, અને તેનો ઉપયોગ ઘણાં પ્રસંગોમાં કરે છે, તેઓની પાસે શૈતાનની હાજરી શોધવાની ક્ષમતા છે. તેમ છતાં, તેમણે નોંધ કરી છે કે "તેઓ હંમેશા સાચ્ચા હોતાં નથી. તેમની 'લાગણી'ઓને ચોક્કસપણે ચકાસવી જોઈએ." તેમના આ ઉદાહરણોમાં, તેઓ પ્રસંગો શોધવા સક્ષમ છે જે શૈતાનને દાખલ થવાનું કારણ હતું અથવા શૈતાની વસ્તુ શોધવા સક્ષમ છે તે વ્યક્તિગત શાપિત છે. તેમણે નોંધ કરી છે કે "તેઓ હંમેશા વિનયી હોય છે."<ref>એમોર્થ જી. (1990) એન એક્સોસીસ્ટ ટેલસ હીસ સ્ટોરી. ટીએનએસ. મેકકેનઝી એન. ઈગ્નીટીઅસ પ્રેસ: સાનફ્રાન્સિસ્કો. પાન નં 157-160 આઈએસબીએન. 0898707102</ref> ==== રોમન કેથોલીસીઝમ ==== [[ચિત્ર:St. Francis Borgia Helping a Dying Impenitent by Goya.jpg|right|thumb|પેઈન્ટીંગ બાય ફ્રાન્સીસ્કો ગોયા ઓફ સેઈન્ટ ફ્રાન્સીસ બોરગીઆ પર્ફોરમીંગ એન એક્સૉસિઝમ.]] રોમન કેથલીક [[માન્યતા]]માં વળગાડ મુક્તિ એ [[ધાર્મિક વિધિ]] છે, પરંતુ તે [[પ્રતિકાત્મક ધાર્મિક]] વિધિ નથી, તે [[દીક્ષાની વિધિ]] અથવા [[પાપનો એકરાર કરવાની વિધિ]] કરતાં ભિન્ન છે. પ્રતિકાત્મક ધાર્મિક વિધિ કરતાં ભિન્ન, વળગાડ મુક્તિની "અખંડિતતા અને ક્ષમતા બિન-પરિવર્તિત ફોર્મુલાના એક ધારા ઉપયોગ પર અથવા અધિકૃત પ્રક્રિયાના ઘટના ક્રમ પર આધાર રાખતી નથી. તેની ક્ષમતા બે ઘટકો પર આધારિત છે: પ્રમાણભૂત અને નિશેધ ન હોય એવા ચર્ચના સત્તાધારીઓ દ્વારા અધિકૃતિ અને વળગાડ મુક્તિમાં વિશ્વાસ."<ref>માર્ટીન એમ (1976) ''હોસ્ટેજ ટુ ધી ડેવિલ: ધી પોસેસન એન્ડ ઓક્સોસિઝમ ઓફ ફાઈવ કોન્ટેનપોરોરી અમેરિકન્સ'' . હરપર સાન ફ્ર્ન્સિસ્કો. એપેન્ડીક્સ વન "ધી રોમન રીચ્યુઅલ ઓફ એક્સોસિઝમ" પાન નં.459 આઈએસબીએન 006065337એક્સ</ref> વાસ્તવમાં, જ્યારથી દરેક ખ્રિસ્તી પાસે શૈતાનોને અંકુશ કરવાની શક્તિ છે અને ઈસુ ખ્રિસ્ત<ref name="Moshe Sluhovsky - Lay Exorcists">{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=fPGyeVQfgCUC&pg=PA43&dq=orthodox+exorcism&lr=&cd=12#v=onepage&q=lay%20exorcist&f=false|title=Believe Not Every Spirit: Possession, Mysticism, & Discernment in Early Modern Catholicism|quote= Yet we have seen that Johannes Nider and Heinrich Kramer found nothing wrong with the performance of exorcism by laypeopl, as long as they did not usurp the clerical rite, which included some prayers only a priest could pronounce. Every Christian, Nider reminded his readers, had the power to command demons and drive them out in the name of Christ, but lay exorcists should be extremely careful not to use unknown characters and charms, and should be aware that the only mode to adjure demons is the imperative and never the supplicative.|publisher =[[University Of Chicago Press]]|access-date = 2007-12-31}}</ref>[81] ના નામ પર તેમને બહાર કાઢે છે ત્યારથી તાજેતરના સમય સુધી, [[ઊંજણી નાખનાર]] પાદરીઓ અને [[સામાન્ય વ્યક્તિ]] એમ બંને હતાં, એવું કહેવામાં આવ્યું, કેથોલીક વળગાડ મુક્તિ હજી પણ અત્યંત કઠોર અને ગોઠવાયેલી તમામ અસ્તિત્વ ધરાવતી વળગાડ મુક્તિની ધાર્મિક વિધિમાંની એક છે. ચર્ચના [[કેનોન કાયદા]] પ્રમાણે, વિધિપૂર્વક કરવામાં આવેલી વળગાડ મુક્તિ, માત્ર સંસ્થાપક પાદરી (અથવા ઉચ્ચ પાદરી) દ્વારા જ કરી શકાય છે અને માત્ર માનસિક બિમારીને શક્યતાને બાદ કરતાં સંભાળપૂર્વકના તબીબી પરિક્ષણ પછી જ કરી શકાય છે. ''કેથોલીક એનસાઈક્લોપીડિયા'' એ (1908) આજ્ઞા કરતાં કહ્યું: "ખોટી માન્યતા ધર્મમાં વિરવિખર ન થવી જોઈએ, તેમ છતાં તેમનો મોટાભાગનો ઇતિહાસ એકબીજા સાથે વણાયેલો હોઈ શકે છે, તેમાં જાદુ નથી, તેમ છતાં કાયદેસરની ધાર્મિક વિધિ સાથે તે સફેદ બની શકે." [[રોમન વિધિ]]માં વસ્તુઓની યાદીનો શક્ય શૈતાની કબજાના સૂચક તરીકે સમાવેશ થાય છે: કબજામાં રહેલી વ્યક્તિ જેને પહેલાં જેનું ભાષાનું જ્ઞાન ન હતું તેવી વિદેશી ભાષા અથવા પ્રાચીન ભાષા બોલે છે; અલૌકિક ક્ષમતાઓ અને શક્તિ; કબજામાં હોય એવી વ્યક્તિ જાણતી હોય તેના કોઈ પણ રસ્તા ન હોવા છતાં કે વ્યક્તિ પાસે ગુપ્ત અથવા આંતરિક બાબતો અંગેની માહિતી; કોઈ પવિત્ર વસ્તુ માટે અનાદર; અને [[ઈશ્વર નિંદા]]નો અથવા/અને [[પવિત્ર વસ્તુ]]ઓના અનાદરનો અતિરેક. જાન્યુઆરી 1999માં કેથોલીક ચર્ચએ વળગાડ મુક્તિની પ્રથામાં સુધારો કર્યો, જોકે [[લેટિન]]માં વિકલ્પ રૂપે પરંપરાગત વળગાડ મુક્તિને મંજૂર રાખવામાં આવી છે. વળગાડ મુક્તિની ક્રિયા આશ્ચર્યજનક રીતે ભયાનક આધાત્મિક કાર્ય તરીકે ગણવામાં આવે છે. ધાર્મિક વિધિ એવું માને છે કે કબજા હેઠળ આવેલી વ્યક્તિ પર શૈતાને ભૌતિક શરીર પર નિયંત્રણ મેળવ્યું હોવા છતાં તે તેની સ્વતંત્ર્ય ઈચ્છાને જાળવી રાખે છે, અને ''[[ઓક્સિઝમસ એન્ડ સર્ટન સપ્લીકેશનસના]] '' દસ્તાવેજના ઉપયોગ સાથે પ્રાર્થનાઓ, આશીર્વાદો અને આહ્વાનમાં સમાવેશ થાય છે. અન્ય નુસખાઓનો કદાચ ભૂતકાળમાં ઉપયોગ થતો હશે, જેમ કે [[સ્વસ્તિવાચન]] ''[[વાડે રીટ્રો સતાના]]'' . આધુનિક યુગમાં, કેથોલિક ચર્ચના અધિકારીઓ ભાગ્યેજ વળગાડ મુક્તિ માટે અધિકૃત છે, તેમની પાસે અહંકારના કિસ્સામાં જવું એ માનસિક અથવા શારીરિક બિમારી માટે વધુ યોગ્ય છે. ઓછા સંવેદનશીલ કિસ્સામાં [[સંત મીશેલના ચેપલેટનો]] ઉપયોગ કરી શકાય.{{Citation needed|date=July 2008}}. === મનોવિજ્ઞાન === વળગાડ મુક્તિ માટેની ખ્રિસ્તી પ્રથા માનસિક અથવા શારીરિક બિમારી છે, એવું માની લઈ તે પદ્ધતિ સાથે પરાધીન પાત્ર સુધી પહોંચવાનો માર્ગ લે છે અને વળગાડ મુક્તિની ધાર્મિક વિધિને અધિકૃતિ મળતાં પહેલાં શારીરિક અથવા માનસિક કારણો બાકાત રાખી માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને તબીબી વ્યવસાયિકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જ્યારે તમામ શક્ય હિતકારક કારણો બાકાત કરી દેવામાં આવે ત્યારે ત્યારે તે કિસ્સાનો જીવલેણ શૈતાની કબજા તરીકે ઉપચાર કરવામાં આવે છે અને વળગાડ મુક્તિ લાગુ કરવામાં આવી શકે છે. == ભારતીય ધર્મો == === હિંદુવાદ === વળગાડ મુક્તિની પ્રથા સાથે સંકળાયેલી માન્યતાઓ અને/અથવા પ્રસ્થાપિત રીતો દક્ષિણમાં પ્રાચીન દ્રવિડો સાથે આગળ પડતી જોડાયેલી છે. ચાર [[વેદો]]માંના ([[હિન્દુઓ]]ના પવિત્ર પુસ્તકો), અથર્વવેદમાં જાદુ અને ઔષધિ અંગેનું ગૂઢ રહસ્ય કહેવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Harvnb|Werner|1994|p=166}}</ref><ref>{{Harvnb|Monier-Williams|1974|pp=25–41}}</ref> આ પુસ્તકમાં શૈતાનો અને રાક્ષસી આત્માઓને બહાર કાઢવા માટે ઘણી ધાર્મિક વિધિઓનું વિવરણ આપવામાં આવ્યું છે. આ માન્યતાઓ ખાસ કરીને અસરકારક છે અને પશ્ચિમ બંગાળ, ઓરીસ્સા અને દક્ષિણના રાજ્યો જેમ કે કેરળમાં પ્રસ્થાપિત થયેલી છે.{{Citation needed|date=August 2009}}વળગાડમાંથી મુક્તિનો પ્રાથમિક અર્થ મંત્ર અને વાજના થાય છે, જે [[વૈદિક]] અને [[તાંત્રિક]] પરંપરામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. વૈષ્ણવ પરંપરાઓમાં નરસિંહાના નામના રટણનો અને પવિત્ર પુસ્તક (નામાંકિત ભાગવત પુરાણ)ને મોટેથી વાંચવાનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પદ્મ પુરાણના ગીતાના મહાત્મય અનુસાર, ભાગવત ગીતાના ત્રીજા, સાતમા અને આઠમા અધ્યાયનું વાંચન કરવાથી વાંચવાથી અને વ્યક્તિની ભૂત સંબંધિત પરિસ્થિતીમાંથી મુક્ત થવામાં મદદરૂપ બની મૃત વ્યક્તિઓને માનસિક શાંતિ બક્ષે છે. અન્ય અસરકારક પદ્ધતિઓમાં કીર્તન, મંત્રોનો સતત થતો જાપ, પવિત્ર ધાર્મિક પુસ્તક અને દૈવી સ્વરૂપ પવિત્ર ચિત્રો (શિવ, વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, શક્તિ વગેરે) (ખાસ કરીને નરસિંહા) ઘરમાં સાથે રાખવાની, પૂજા દરમિયાન બળતો ધૂપ આગળ રાખવાની, પવિત્ર નદીઓનું પાણી છાંટવાની અને પૂજામાં શંખ ફૂંકવાનો સમાવેશ થાય છે.{{Citation needed|date=August 2009}}ગરુડ પુરાણ ભૂત અને મૃત્યુ સંદર્ભિત માહિતનો મુખ્ય સ્રોત છે.{{Citation needed|date=August 2009}} === બૌદ્ધ ધર્મ === બૌદ્ધ ધર્મમાં, વળગાડ મુક્તિનું અસ્તિત્વ બૌદ્ધ સંપ્રદાય પર આધારિત છે. દરેક એકબીજા કરતાં જુદા પડે છે, કેટલાંક લાક્ષણિક જેવા દેખાય છે અથવા વિશેષિત જેવા દેખાય છે અને શિક્ષિત જેવા પણ દેખાય છે. કેટલાંક તિબેટીયન બૌદ્ધો વળગાડ મુક્તિને નકારાત્મક વિચારો બહાર કાઢવા અને તેનું પ્રબુદ્ધ મનમાં પ્રતિરોપણ કરવાના લાક્ષણિક પ્રતિક કરતાં વિશેષ જોતાં નથી. કેટલાંક બૌદ્ધો નકારાત્મક વિચારોના ગુણ અને/અથવા નકારાત્મક આત્માઓ તેમની પર હાવિ થઈ વળગાડ મુક્ત કરવા કરતાં સ્વસ્તિવાચનમાં આસ્થા રાખે છે. == નોંધનીય ઉદાહરણો == * [[સાલ્વાડોર ડાલી]] જ્યારે 1947માં ફ્રાન્સમાં હતાં ત્યારે તેમની પાસે પ્રખ્યાત એવા ઈટાલીના [[ભિક્ષુક]], ગાબ્રીએલ મારીયા બેરાર્દ્રી, વળગાડ મુક્તિ આવ્યાં હતાં, ડાલીએ ક્રોસની ઉપર ઈસુ ખ્રસ્તના શિલ્પનું સર્જન કરી તે તેમણે ભિક્ષુકને આભારમાં આપ્યું. <ref>[http://www.cathnews.com/news/510/72.php Dali's gift to exorcist uncovered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011193554/http://cathnews.com/news/510/72.php |date=2007-10-11 }} કેથોલીક ન્યુઝ 14 ઓક્ટોબર 2005</ref> * [[એન્નેલીસ મીશેલ]] જર્મનીની કેથલીક મહિલા હતી, જેણે કહ્યું હતું કે તે 6 અથવા વધુ શૈતાનોથી કબજામાં હતી અને ક્રમશઃ 1975માં તે વળગાડ મુક્તિમાં પસાર થઈ. બે ગતિયુક્ત ચિત્રો, ''[[ધી એક્સૉસિઝમ ઓફ ઈમીલી રોઝ]] '' અને રેક્વિઅમ યોગ્ય રીતે એન્નેલીસની વાર્તા સાથે બંધબેસતાં હતાં. તે ઉપરાંત ''એક્સૉસિઝમ ઓફ એન્નેલીસ મીશેલ'' ની દસ્તાવેજી ફિલ્મ પણ છે,<ref>http://www.youtube.com/watch?v=y0Ak-3wS7cQ</ref>(જે પોલીસ ભાષામાં છે, પણ તેનું પેટાશીર્ષક અંગ્રેજીમાં પણ ઉપલબ્ધ છે) જેનું ચિત્રણ વળગાડ મુક્તિની વિધિની મૂળ ઓડિયો ટેપ પરથી કરવામાં આવ્યું છે. * [[રોબી મૈનહેમ]] તરીકે ઓળખાયેલો એક છોકરો,<ref name="John Spencer, Anne Spencer">{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=9x_o_go-nM8C&q=Luther+Miles+Schulze&dq=Luther+Miles+Schulze&cd=3|title= Powers of the mind|quote= The Reverend Luther Miles Schulze, was called in to help and took Mannheim to his home where he could study the phenomenon at close range;|publisher = TV Books|access-date = 2007-12-31}}</ref><ref name="Dr. Mehra Shrikhande">{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=SpeXY898fkYC&pg=PA129&dq=Luther+Miles+Schulze&cd=4#v=onepage&q=Luther%20Miles%20Schulze&f=false|title= Paranormal Experiences|quote= A thirteen-year-old American boy named, Robert Mannheim, started using an...The Reverend Luther Miles Schulze, who was called to look into the matter,...|publisher = Unicorn Books|access-date = 2007-12-31}}</ref> 1949માં વળગાડ મુક્તિમાં પાત્ર બન્યો હતો, જે [[વિલિયમ પીટર બ્લાટ્ટી]] દ્વારા લખાયેલી એક ડરામણી નવલકથા અને ફિલ્મ ''[[ધી એક્સૉસિસ્ટ]] '' માટે મુખ્ય પ્રણેતા બન્યો હતો, વિલિયમ પીટરે તે કિસ્સા વિશે સાંભળ્યું ત્યારે તેઓ 1950માં [[જોર્જટાઉન યુનિવર્સીટી]]ના વર્ગનો વિદ્યાર્થી હતાં. [[મનોવૈજ્ઞાનિક]] અને [[તબીબી ડોક્ટરો]] તે કિશોર સાથે બનતા મુશ્કેલી ઊભા કરતાં સમજાવવા સક્ષમ ન થયા બાદ, રોબી [[લ્યુથેરાન]] પાદરી [[રેવ લૂથર મૂલો શ્યુલઝેની]] દેખરેખ હેઠળ લાવવામાં આવ્યો હતો; પછી ધર્માધિકારીએ તે છોકરાને રેવ એડવર્ડ હુઘીસ પાસે લઈ જવાનું સૂચવ્યુ, જેણે બાળક પર પ્રથમ વળગાડ મુક્તિની પ્રક્રિયા કરી.<ref name="Emissary">{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=q469xc7mbksC&pg=PA69&dq=Walter+Halloran+exorcism+ouija&lr=&cd=13#v=onepage&q=Walter%20Halloran%20exorcism%20ouija&f=false| title = A Faraway Ancient Country|quote=While there is no doubt that much of humanity's aberrant behavior can be classified as mental illnesses or conditions, there remains a number of unexplained cases that continue to frustrate those who completely rely on scientific reason and logic to explain all psychic phenomena. There are two well-documented instances of exorcism, which occurred during the twentieth century. The first, which happened in 1906, concerned an orphan at the St. Michael's Mission in Natal, South Africa. The account, written by a nun, tells of a girl named Clara, being able to speak languages that she had no previous knowledge of and demonstrate clairvoyance by revealing the most intimate secrets and transgressions of people with whom she had no contact. Clara could not bear to be around some blessed objects and seemed imbued with extraordinary strength and ferocity, often hurling nuns about the convent rooms and beating them up. Her cries had a savage beastiality that astonished those around her. An attending nun wrote, '''''"No animal had ever made such sounds. Neither the lions of East Africa nor the angry bulls. At times, it sounded like a veritable herd of wild beasts orchestrated by Satan had formed a hellish choir."''''' Two priests were chosen to perform the exorcism, which lasted for two days. Clara's first response was to knock the Bible from the priest's hands and grab his stole from his shoulders and attempt to choke him with it. But, in the end, the demon was forced out and the girl was healed. The second account is probably the most famous of all cases concerning exorcism and is believed to be the basis for William Peter Blatty's best selling book, '''''The Exorcist'''''. In January, 1949, a thirteen-year-old boy, living in Mt. Rainer, Maryland became involved in satanic possession after trying to contact his diseased aunt (with whom he had been very close) via an oujia board. His home became the scene of many alarming events. Whenever the youth was at home, unexplained noises would reverberate from the attic, furniture would move on its own accord, objects flew, and witnesses reported hearing the sound of marching feet. Once, a portrait of Christ fell off the wall. Forty-eight witnesses would later come forward to substantiate this case and the unbelievable incidents that occurred. The boy was examined by both medical and psychiatric doctors, who could offer no explanation for these disturbing events. Then, the frightened parents turned to their Lutheran minister for spiritual aid. At a loss, their clergyman told them that there was nothing that he could do, that there was evil at work in the teen, and their best solution would be to seek the help of a Catholic priest because Catholics knew about that sort of thing. The first exorcism was conducted by Father Albert Hughes at Georgetown University Hospital, a Jesuit institution. Within five minutes of beginning the ritual, the boy stabbed the priest, inflicting a wound that took stitches. Thus ended the initial attempt to rid the demon. The youth was released and sent home to be with his family. A few days later, the teenager began screaming hysterically while in the bathroom. The parents rushed into the room to find the words "St. Louis" written in blood upon the boy's chest. St. Louis was where the dead aunt had lived. The family then moved to St. Louis to stay with relatives. At this time, the case came before Father William Bowdern, pastor of St. Louis University - another Jesuit institution. After obtaining permission from his bishop, Bowdern would finally succeed where his predecessor had failed. After Bowdern's initial exorcism, the teen was checked into another hospital run by the Alexian Religious Order. This began the ordeal that would continue for six weeks. Father Walter Halloran, SJ, who assisted remembers time periods that lasted as quickly as a few hours or as long as most of a day. Halloran recalls that the hospital bed began shaking violently as holy water was sprinkled on the youth and that at one point, a bottle of holy water went sailing in mid air, just missing his head. Another vivid memory the Father Halloran has was of the word "evil" appearing on the teen's body during one prayer session, saying that it was a definite word, not some phenomenon up for personal interpretation. The demon, when asked when it would leave, told Bowdern and Halloran that it would only do so when the boy uttered the proper words. At last the teenager said, '''''Christus, Domini''''' or "'''''Christ, Lord.'''''" At that moment, the whole hospital echoed with a thunderclap. Then boy told them, "'''''It's over. It's over.'''''" And it was truly over. The family, now at peace, relocated to their home in Mt. Rainier, and the youth returned to normal life. After over fifty years, this man (whose identity remains a closely guarded secret) has no memories of his possession. While most psychologists would like to dismiss both these cases as that of mental illness, they cannot fully explain why both people never had a relapse. Clara and the Maryland youth went on to lead normal, healthy existences, whereas schizophrenia and other dissociative disorders are often lifelong and require extensive psychiatric treatment. In the early to middle part of twentieth century, people were committed to sanitariums for these conditions. Yet, in both cases, there seems to be no recorded residual effects. Full-blown mental illness rarely (if ever) goes away on its own.|publisher = [[Lulu (company)|Lulu]]|access-date = 2010-03-27}}</ref> ત્યારબાદની વળગાડ મુક્તિની પ્રક્રિયા આંશિક રીકે [[કોટેજ સીટી, મેરીલેન્ડ]] અને [[બેલ-નોર, મીસૌરી]]<ref>{{Cite web |url=http://www.riverfronttimes.com/Issues/2005-10-26/news/feature.html |title=St. Louis - News - Hell of a House |access-date=2010-10-07 |archive-date=2009-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527165335/http://www.riverfronttimes.com/Issues/2005-10-26/news/feature.html |url-status=dead }}</ref>માં ફાધર [[વિલિયમ એસ. બોવડેર્ન]], એસ.જે., ફાધર રેયમોન્ડ, પાદરી એસ.જે. અને પછી [[જેસુઈટ]] શોકાસ્ટીક ફાધર [[વોલટર હાસોકન]], એસ.જે. દ્વારા એમ બંને જગ્યાએ કરવામાં આવી.<ref>[http://www.strangemag.com/exorcistpage1.html Part I - The Haunted Boy: the Inspiration for the Exorcist]</ref> * [[કાર્લા જર્માના સેલે]] * [[મિશાયેલ ટેલર]] * [[મધર ટેરેસા]] મુજબ તેણી તેના જીવનના પાછળના ગાળામાં કલકત્તાના આર્કબિશપ હેનરી ડિસૂઝાના નિર્દેશન હેઠળ વળગાડ મુક્તિમાંથી પસાર થયા હતાં, ત્યારે બાદ તેમણે અનુભવ્યું કે તેણી સૂઈ જવા માટે અત્યંત ઉત્તેજિત જણાતા હતાં અને તેમને એવો ભય હતો કે "તેણી એક શૈતાની હુમલા હેઠળ હોઈ શકે છે"<ref>[http://archives.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/south/09/04/mother.theresa.exorcism/ Archbishop: Mother Teresa underwent exorcism ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917210156/http://archives.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/south/09/04/mother.theresa.exorcism/ |date=2005-09-17 }}સીએનએન 04 સપ્ટેમ્બર 2001</ref> * [[ઓક્ટોબર 2007ના વળગાડ મુક્તિ]]માં [[વેલીન્ટોન]]માં [[ન્યુઝીલેન્ડ]]ના ઉપનગર [[વૈનુઈઓમાટા]]માં એક મહિલાનું મૃત્યુ થયું અને એક કિશોરને હોસ્પીટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. ઘણાં લાંબા પ્રયત્ન બાદ, કુટુંબના પાંચ સભ્યો ગુનેગાર સાબિત થયા હતાં અને બિન-રક્ષણીય સજા સંભળાવવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.stuff.co.nz/dominion-post/wellington/2497284/Deadly-curse-verdict-five-found-guilty http://www.stuff.co.nz/dominion-post/wellington/2497284/Deadly-curse-verdict-five-found-guilty]</ref> * [[જોહાન બ્લુમ્હાર્ડટે]] ગોટ્ટલીએબીન ડીટ્ટસ પર બે વર્ષ સુધી 1842-1844 સુધી મોટ્ટલીનજેનમાં વળગાડ મુક્તિની પ્રક્રિયા કરી હતી. પાદરી બ્લુમ્હાર્ડટના પરગણાંમાં અપરાધના એકરાર અને સાજા થવાની નિશાનીના વૃદ્ધિના અનુગામી અનુભવો કરવામાં આવ્યાં હતાં, જેમાં તેમને વળગાડ મુક્તિની ક્રિયામાં સફળ ગણાવ્યાં હતાં. <ref>{{cite web|url = http://davidkeames.googlepages.com/blumhardt%27sbattle|title = Blumhardt’s Battle: A Conflict With Satan|publisher = Thomas E. Lowe, LTD|access-date = 2009–09–23|archive-date = 2009-08-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20090826042128/http://davidkeames.googlepages.com/blumhardt%27sbattle|url-status = dead}}</ref> <ref>{{cite web|url = http://www.plough.com/ebooks/pdfs/Awakening.pdf|title = The Awakening: One Man's Battle With Darkness|author = Friedrich Zuendel|publisher = The Plough|access-date = 2009–09–23|archive-date = 2010-10-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20101010145407/http://www.plough.com/ebooks/pdfs/Awakening.pdf|url-status = dead}}</ref> {{See also|Louviers possessions|Aix-en-Provence possessions|Loudun possessions}} == વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ == [[ડીએએમ-4]] અથવા [[આઈસીડી-10]] બેમાંથી એક પણ હેઠળ [[શૈતાની કબજો]] એ [[મનોવૈજ્ઞાનિક]] અથવા તબીબી નિદાન હેઠળ ઓળખઈ શકાતો નથી. જેઓ શૈતાની કબજામાં વિશ્વાસ રાખે છે, તેઓ ઘણી વખત માનસિક બીમારીને કારણે હોઈ શકે છે, જેમ કે [[હીસ્ટેરીયા]], [[મેનીયા]], [[સાયકોસીસ]], [[ટ્યુરેટ્ટે સિન્ડ્રોમ]], [[વાઈ]], [[સ્કિઝોફ્રેનિઆ]] અથવા [[વિસંબંધકારી ગેરવ્યવસ્થા]] કબજા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="How Exorcism Works">[http://science.howstuffworks.com/exorcism5.htm How Exorcism Works]</ref><ref>{{Cite web |url=https://scholarsbank.uoregon.edu/dspace/handle/1794/1530 |title=જે ગુડવીન, એસ, હીસ, આર. એટ્ટીયસ "હિસ્ટોરીકલ એન્ડ ફોક ટેક્નીક્સ ઓફ એક્સોસિઝમ:એપ્લીકેશનસ ટુ ધી ટ્રીટમેન્ટ ઓફ ડીસસોસીએટીવ ડીસઓર્ડર " |access-date=2010-10-07 |archive-date=2006-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060908134757/https://scholarsbank.uoregon.edu/dspace/handle/1794/1530 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.leaonline.com/doi/abs/10.1207/s15327752jpa6603_4 Journal of Personality Assessment (abstract)]</ref> [[વિસંબંધકારી ઓળખના]] કિસ્સામાં, વ્યક્તિત્વમાં પરિવર્તન જે ઓળખવામાં આવે છે, તે પ્રશ્ન રૂપે છે, 29 ટકા તેમની જાતને શૈતાન તરીકે ઓળખાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/erlendsson_01_jun_03.pdf |title=Microsoft Word - Haraldur Erlendsson 1.6.03 Multiple Personality |access-date=2010-10-07 |archive-date=2009-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090319213243/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/erlendsson_01_jun_03.pdf |url-status=dead }}</ref> વધુમાં, એક વિષય અંગેની ઘેલછા જે [[મોનોમેનીયા]] અથવા ડેમોનોપાથી તરીકે કહેવાય છે, જેમાં દર્દી એવું માને છે કે તે અથવા તેણી એક અથવા વધુ શૈતાનના કબજામાં છે. હકીકત એ છે તે વળગાડ મુક્તિની ક્રિયા ઉપર લોકોના અનુભવોના લક્ષણોનો કબજો છે જે કેટલીક [[બનાવટી ગોળી]]ની અસરનું અને વશીકરણની [[સૂચના]]ની શક્તિની અસર હોય છે.<ref>[http://www.livescience.com/strangenews/050830_emilyrose.html Voice of Reason: Exorcisms, Fictional and Fatal]</ref> કેટલાંક સામાન્ય પણે માનવામાં આવે છે તેમ વ્યક્તિઓ વાસ્તવમાં આત્મશ્લાઘાથી ઘેરાયેલી હોય છે અથવા નીચુ સ્વાભિમાનથી પીડાતી હોય છે અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે તે "શૈતાનના કબજા હેઠળની વ્યક્તિ" તરીકે વર્તણૂંક કરે છે. <ref name="How Exorcism Works"/> તેમ છતાં, મનૌવૈજ્ઞાનિક [[એમ. સ્કોટ્ટ પેક]]ના સંશોધન પ્રમાણે વળગાડ મુક્તિ માટેની ક્રિયાઓમાં (શરૂઆતમાં શૈતાની કબજાને બિનસાબિત કરવાના પ્રયત્નમાં), અને તેમની જાતને બે વર્તણૂંક હોવાનો દાવો કરે છે. તેમણે ફલિત કર્યું કે ખ્રિસ્તી કબજા હેઠળ હોવાના ખ્રિસ્તી વિચાર સાચી ઘટના છે. તેમણે તારવ્યું કે નિદાનના માપદંડ કેટલીક જગ્યાએ રોમન કેથોલીક ચર્ચ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા હતાં તેના કરતાં જુદા પડે છે. તેમણે વળગાડ મુક્તિની પ્રદ્ધતિ અને પ્રગતિ કરવાના ભેદને જોવાનો પણ દાવો કર્યો. તેમના અનુભવો બાદ, અને તેમના સંશોધનને યોગ્યતા મળ્યા બાદ, મનોવૈજ્ઞાનિક સમુદાયમાંથી તેમના પ્રયત્નોને નિષ્ફળતા મળી છે, જે [[ડીએસએમઆઈવીથી]] "શૈતાન"ની વ્યાખ્યામાં ઉમેરો કરે છે.<ref>{{cite book|author=Peck M. MD|year=1983|title=People of the Lie: the Hope for Healing Human Evil|publisher=Touchstone|location=New York}}</ref> == સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો == વળગાડ મુક્તિ માટેની ક્રિયા કાલ્પનીક નવલસાહિત્યમાં, ખાસ કરીને [[ડરામણાં]] વિષયોમાં જાણીતા છે. * ''[[ધી ડીબક્ક]]'' (1914 નાટક એસ, [[એનસ્કાય]] દ્વારા) * ''[[ધી એક્સૉસિસ્ટ]]'' ([[વિલીયમ પીટર બ્લાટ્ટી,]] દ્વારા લિખિત નવલકથા, 1971, [[રોબી મેન્નહૈમ]]ની વળગાડ મુક્તિની વિધિમાંથી પ્રેરણા લઈને) * ''[[ધી એક્સૉસિસ્ટ]]'' (1973 ફિલ્મ), અને તેની સીક્વલ [[રોબી મેન્નહૈમ]]ની અને રોમન કેથોલીકની વળગાડ મુક્તિની ક્રિયાથી; [[વિલીયમ પીટર બ્લાટ્ટી]]ની નવલકથાઓને આધારે પ્રેરિત થયો. * ''[[રીપોઝેસીસડ]]'' (1990 હાસ્ય ફિલ્મ સિતારાઓ [[લીન્ડા બ્લૈર]] અને [[લેસ્લી નૈલસેન]]) * ''[[ક્યા ડાર્ક લીનૈગે]]'' (2003 વિડિયો ગેમ) * ''[[સુપરનેચરલ]]'' (2005 ટેલીવિઝન સીરીઝ) * ''[[કોનસ્ટાન્ટીન]]'' (2005 ફિલ્મ) [[ડીસી]]/[[વેર્ટીગો]] [[કોમીક બુક]] ''[[હેલ્લબ્લાઝર]]'' * ''[[ધી એક્સૉસિઝમ ઓફ એમીલી રોઝ]]'' (2005 ફિલ્મ) [[એન્નેલીઝે મીશેલ]]ના કિસ્સાથી પ્રેરિત થયા. * ''[[રેક્યુમ]] '' (2006 જર્મન ભાષાની ફિલ્મ નિર્માતા હેન્સ-ક્રિશ્ચિયન શ્મિડ) [[એન્નેલીઝે મીશેલ]]ના કિસ્સા આધારિત ફિલ્મ. * ''[[ડી ગ્રે-મેન]]'' (2006 જાપાનીઝ એનીમેશન સીરીઝ નિર્માતા [[હોશીનો કાત્સુરા]]) * ''[[એ હંટીંગ]] '' શો જેમાં શૈતાનો અને ઊંજણી નાખનારાઓની ઘણી સાચી વાર્તાઓનો સમાવેશ થાય છે. * ''[[સ્ટીગ્માટા]] '' (1999 ફિલ્મ સિતારાઓ પેટ્રીશિયા આર્કેટ્ટી અને ગાર્બીયલ બ્રાયન) * ''[[ગ્રુડ 2]] '' ([[જાપાનીઝ]] ફિલ્મ [[જુ-ઓન]] સિરીઝ આધારિત અંગ્રેજી ફિલ્મ 2006) * ''[[અલ ઓર્ફાન્ટો ( ધી ઑર્ફનેજ)]]'' (ફિલ્મ દિર્ગદર્શન જુઆન એન્ટોનીઓ બાયોના અને નિર્માતા ગૌલેરમો ડેલ ટોરો) * ''[[1920]]'' (2008 બોલીવુડ ફિલ્મ) * ''[[ટ્રુ બ્લડ]]'' (2008 એચબીઓ ટેલીવિઝન સિરીઝ) * ''[[ઍપરિશનસ]] '' (2008 ટીવી સિરિયલ) * ''સાઉલ ઓબ્સેશન'' , એમી વોલ્ફ સોર્ટરની નવલકથા 2007, જે યહુદી વળગાડ મુક્તિની ક્રિયાને આધારે બની છે * ''[[બોયઝ ડુ ક્રાય]] '' (2007 પરિવારના છોકરાઓ અંગેનો એપિસોડ છે જે ક્વાહો શહેર વિશે છે સ્ટેવિ પ્રયત્ન કરે છે. રોડ આઈલેન્ડ છોડી દેવા કુટુંબ પર દબાણ કરે છે. * ''મીકાઉ ડી'ઓબર'' (ફ્રેન્ચ ફિલ્મ 2007) * પેરાનોર્મલ સ્ટેટ (2008 એ એન્ડ ઈ ટીવી સિરીયલ) * ''[[જોહ્ન સેફ્રાન વર્સીસ ગોડ]]'' , ઓલ્ટ્રેલિયન દસ્તાવેજી ફિલ્મ જેમાં [[જોહ્ન સેફ્રાન]]એ તેના અતિથિને શૈતાન માની લીધો છે. * ''[[પોઝેસીસડ]] '' (2000 [[રોબી મેન્નહૈમ]]ના વળગાડ મુક્તિની ક્રિયા દ્વારા પ્રેરિત ફિલ્મ) * ''[[ડેઈઝ ઓફ અવર લાઈવ્સ]] '' (1995 દિવસના સમયમાં કૌટુંબિક શ્રેણીમાં પ્રથમ વખત વળગાડ મુક્તિની વિધી દર્શાવતો શો) * ''[[પેન્ન અને ટેલર:બુલશીટ!]]'' (શો ટાઈમ ટીવી શ્રેણી) સીઝન 5, એપિસોડ પ- "એક્સૉસિઝમ", પ્રસારણ સમય:એપ્રિલ 19, 2007. વળગાડ મુક્તિની ક્રિયા માટે કેટલીક ઉપયોગી અને વૈજ્ઞાનિક ઉપહાસ કરનારી ટીકા પૂરી પાડવી. == ગેલેરી == <center> <gallery> ચિત્ર:ફોલિયો 166આર – The Exorcism.jpg|[[શેતાન દ્વારા કબજામાં લેવાયેલો એક છોકરો]] ચિત્ર:ફોલિયો 164આર - The Canaanite Woman.jpg|[[કેનાનાઈટ મહિલાની પુત્રી]] ચિત્ર:Healing of the demon-possessed.jpg|[[જેરાસેનેસ ભૂત]] ચિત્ર:Christus heilt einen Besessenen.jpg|[[યહુદીઓના દેવળમાં કેપરનાઉમ]] ચિત્ર :Sant Apollinare Nuovo - Healing of the demon-possessed.jpg|[[ખ્રિસ્ત એક્સૉસિઝમ સૂર્યાસ્ત સમયે]] ચિત્ર:Schnorr von Carolsfeld Bibel in Bildern 1860 191.png|[[આંધળો અને મૂંગો માણસ]] ચિત્ર:JesusCuresamute.gif|[[વળગાડ મુક્તિ માટેની ક્રિયામાં મૂંગું]] ચિત્ર:GiottoArezzo.jpg|[[આરેઝ્ઝો]]માંથી શૈતાન છોડાવતો [[સંત ફ્રાન્સીસ]], ભીંતચિત્રમાં [[ગીઓટ્ટો]]ની રજૂઆત. </gallery> </center> == આ પણ જુઓ == * [[ઊંજણી નાખનાર]] * [[મુક્તિ મંત્રાલય]] * [[આંતરરાષ્ટ્રીય ઊંજણી નાખનારનું સંગઠન]] * [[કેકાક]] * [[ઊંજણી નાખનારની યાદી]] * [[યોરુબા ધર્મ]] * [[નજન્મેલું]] * [[આનંદદાયક વળગાડ મુક્તિની ક્રિયા]] == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == વધુ વાંચન == * વિલિયન બાલ્ડવિન, ડી.ડી.એસ., પીએચડી, " આત્માની મુક્તિનો ઉપચાર". આઇએસબીએન 1-57278-039-8. આત્મા મુક્તિના ઉપચારના અભ્યાસુ અને શીખવનાર, જેમાં વિશાળ ગ્રંથસૂચિનો સમાવેશ થયો છે. * [[શાકુન્તલા મોદી]], એમ.ડી., "રીમાર્કેબલ હીલીંગસ, એ સાઇકાયટ્રિસ્ટ ડિસ્કવરસ અનસસપેક્ટેડ રૂટસ ઓફ મેન્ટલ એન્ડ ફિઝીકલ ઈલનેસ" આઈએસબીએન 1-57174-079-1 આ થેરાપી વિવિધ માંદગીના ઉપચાર માટે કિસ્સાઓ અને આંકડાકીય વિગતો આપે છે. * [[બોબી જીન્ડાલ,]] [https://web.archive.org/web/20061213075345/http://images.dailykos.com/images/jindal.pdf'' બીટીંગ અ ડેમોન'' : ફિઝીકલ ડાયમેન્શન ઓફ સ્પીરીટ્યુઅલ વેરફેર]. (ન્યુ ઓક્સફોર્ડ રીવ્યુ, ડિસેમ્બર 1994) * [[માલાચી માર્ટીન]], ''હોસ્ટેજ ટુ ધી ડેવિલ'' . આઈએસબીએન 0-06-065337-એક્સ. * [[એમ.સ્કોટ પેક]], ''ગ્લીમ્પસીસ ઓફ ધી ડેવિલ'' : અ સાયકાયટ્રીક્સ પર્સનલ એકાઉન્ટસ ઓફ પોસેસન, એક્સૉસિઝમ, એન્ડ રીડેમ્પશન. આઈએસબીએન 0-7432-5467-8 * [[મેક્સ હેન્ડેલ]], ''[http://www.archive.org/details/webofdestinyhowm00heinrich The Web of Destiny ]'' (પ્રકરણ 1 ભાગ 3: "ધી ડ્વેલર ઓન ધી થ્રેસહોલ્ડ" અર્થ-બાઉન્ડ સ્પીરીટ્સ, ભાગ 4 : ધી "સીન બોડી"- આપ મેળે બનેલા શૈતાનનો કબજો- તત્તવો, ભાગ 5 : માણસનું વળગનું અને પ્રાણીઓનું વળગવું), આઈએસબીએન 0-911274-17-0 * ફ્રેડેરીક એમ સ્મિથ, ''ધી સેલ્ફ પોસેસડ: ડૈટી એન્ડ સ્પિરીટ પોસેસન ઈન સાઉથ એશિયન લીટરેચર એન્ડ સિવિલાઈઝેશન'' . ન્યુયોર્ક કોલંબિયા યુનિવર્સીટી પ્રેસ, 2006. આઈએસબીએન 0231137486 * [[ગેબ્રીએલે એમોર્થ]],'' એન એક્સૉસિસ્ટ ટેલ્સ હીસ સ્ટોરી'' . સાન ફ્રાન્સિસકો: ઈગ્નાટીઅસ પ્રેસ, 1999. વેટીકનના મુખ્ય ઊંજણી નાખનાર રોમન કેથોલિક પ્રથા અંગે અસંખ્ય ટુચકાઓ દ્વારા તેમના પોતાના અનુભવ કહે છે. * જી. પાસીઆ, ''ધી ડેવિલસ સ્કર્જ- એક્સોસિઝમ ડ્યુરીંગ ઈટાલિયન રિનેસન્સ'' , ઈડી. વૈસરબુક્સ 2002. * ''જે મેકકેર્થી ધી એક્સોસિસ્ટ હેન્ડબુક- વળગાડ મુક્તિ માટેની ક્રિયા અંગે બિનસાંપ્રદાયિક પદ્ધતિથી સ્પષ્ટ અભિગમો'' . ''ગોલેમ મીડિયા પબ્લીશર બેર્કેલેય સીએ આઈએસબીએન 978-1933993911'' == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20100414063656/http://www.fortea.us/ Specialized Catholic web about Possession and Exorcism. ][https://web.archive.org/web/20100414063656/http://www.fortea.us/ Spain Exorcist Father Jose Antonio Fortea] * [http://www.exorcismus.org/exorcism-and-exorcists More about exorcisms in the Catholic Church] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090727203751/http://www.exorcismus.org/exorcism-and-exorcists |date=2009-07-27 }} * [http://www.exorcism.de/ Informations, documents, teachings on Ministry of Deliverance in the Catholic Church] * [https://web.archive.org/web/20061213075345/http://images.dailykos.com/images/jindal.pdf બોબી જીન્ડાલ. બીટીંગ અ ડેમોન: ફિઝીકલ ડાયમેન્શન ઓફ સ્પીરીટ્યુઅલ વેરફેર]. (ન્યુ ઓક્સફોર્ડ રીવ્યુ, ડિસેમ્બર 1994) * {{CathEncy|wstitle=Exorcism}} * [http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=553&amp;letter=E&amp;search=Exorcism Jewish Encyclopedia: Exorcism] * [http://encyclopedia.jrank.org/EUD_FAT/EXORCISM_Gr_EEopd_av_to_conjure.html Encyclopedia Britannica: Exorcism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011043827/http://encyclopedia.jrank.org/EUD_FAT/EXORCISM_Gr_EEopd_av_to_conjure.html |date=2007-10-11 }} * [http://www.cofe-worcester.org.uk/work_of_the_diocese/chaplaincy_deliverance.php Diocese of Worcester webpages on Ministry of Deliverance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108032631/http://www.cofe-worcester.org.uk/work_of_the_diocese/chaplaincy_deliverance.php |date=2007-01-08 }} એન્ગલીકન વ્યુ * [http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith7079 Exorcism in the Orthodox Church] [[શ્રેણી:વળગાડ મુક્તિ માટેની ક્રિયા]] [[શ્રેણી:આધ્યાત્મિક યુદ્ધ]] [[શ્રેણી:ધર્મ]] [[શ્રેણી:માન્યતાઓ]] 99g92cd8strkemkpxja7fp0j8l5jd5v 0 28783 907671 906298 2026-11-11T14:07:26Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907671 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Goldkey logo removed.jpg|thumb|right|ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ, કાગળની નોટો સોનાના પૂર્વ નિર્ઘારિત ચોક્કસ જથ્થામાં પરિવર્તનશિલ છે.]] '''ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ''' (સુવર્ણ માનક) એવી નાણાકીય વ્યવસ્થા છે જેમાં માનક આર્થિક ખાતાના એકમ એક નિયત વજનનું [[સોનું]] છે. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ (ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ)ના અલગ અલગ પ્રકાર છે. જેમાં પ્રથમ, '''સોનાના સિક્કાના માનક''' (ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ) છે, આ વ્યવસ્થામાં નાણાકીય એકમ ચલણ તરીકે ફરતા સોનાના સિક્કા સાથે સંકળાયેલ હોય છે, અથવા તો ઓછા મૂલ્યની ધાતુના સંયોજનમાંથી બનાવેલા ચલણી સિક્કા કે જેનું મૂલ્ય એક ચલણી સોનાના સિક્કાની સમકક્ષ વ્યાખ્યાકિંત કરેલું હોય તેવા એકમ સાથે સંકળાયેલ છે. તે જ રીતે, '''સોનાના વિનિમય માનક''' (ગોલ્ડ એક્સચેન્જ સ્ટાન્ડર્ડ)માં ચાંદી કે સોના અથવા અન્ય ધાતુમાંથી બનેલા સિક્કાને જ સમાવવામાં આવે છે, પરંતુ સત્તાધીશો અન્ય દેશો સાથે તેનો ચોક્કસ વિનિમય દર સુરક્ષિત કરે છે જે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ આધારિત હોય છે. તેનાથી ''ડે ફોક્ટો'' (હકીકતમાં તો) ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ રચાય છે, જેમાં ચાંદીના સિક્કાનું સોનાના સિક્કાની પરિભાષા પ્રમાણે ચોક્કસ બાહ્ય મૂલ્ય હોય છે જે ચાંદીના સ્વાભાવિક મૂલ્યથી સ્વતંત્ર હોય છે. છેલ્લે આવે છે, '''ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડ''' જે એવું તંત્ર છે કે તેમાં સોનાના સિ઼ક્કા ફરતા નથી પરંતુ, તેમાં સત્તાધીશો જાહેરમાં ફરી રહેલા ચલણ માટે વિનિમય તરીકે ચોક્કસ કિંમતે માંગ અનુસાર સોનાની લગડી (બુલિયન)ને વેચવા તૈયાર થાય છે. [[ચિત્ર:Us-gold-certificate-1922.jpg|thumb|right|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં 1882 થી 1933 દરમિયાન સોનાના પ્રમાણપત્રોનો કાગળના ચલણ તરીકે ઉપયોગ થતો હતો.આ પ્રમાણપત્રો મુક્તપણે સોનાના સિક્કામાં ફેરવી શકાતા હતા.]] == સોનાના સિક્કાની ચલણ પદ્ધતિ (ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ) == સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ પ્રાચીનકાળમાં કેટલાક સમૃદ્ધ સામ્રાજ્યોમાં અમલમાં હતી. આ પૈકી એક ઉદાહરણ છે બેઝાન્ટીન સામ્રાજ્ય કે જ્યાં બેઝાન્ટ નામથી ઓળખાતા સોનાના સિક્કા ચલણમાં હતા. પરંતુ બેન્ઝાન્ટીન સામ્રાજ્યના અંત સાથે જ યુરોપીયન વિશ્વમાં ચાંદીના માનકની માંગ વધવા લાગી હતી. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો વર્ષ 796 એડી (AD)માં ઓફ્ફા રાજાના સમયમાં ચાંદીના સિક્કા ચલણમાં હતા જે સમગ્ર [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]]માં મુખ્ય ચલણ બની ગયા હતા. 16મી સદીમાં પોટાસી અને મેક્સિકોમાં મોટાપાયે ચાંદીની થાપણોની સ્પેનિશ શોધનાં પગલે ખ્યાતનામ પીસીસ ઓફ એઈટ (સ્પેનિશ ડોલર) સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય ચાંદીનું ચલણ અમલમાં આવ્યું જેનું મહત્વ ઓગણીસમી સદી સુધી ઘણું વધુ હતું. આધુનિક સમયમાં બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝ સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ માનક અપનાવનારા પ્રથમ પ્રદેશો પૈકી એક પ્રાંત હતો. 1704માં ક્વિન એન્નેની જાહેરાતના પગલે, બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ‘ડે ફેક્ટો’ સ્પેનિશ ગોલ્ડ ડૌબ્લૂન સિક્કા પર આધારિત ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ જ હતી. વર્ષ 1717માં, શાહી ટંકશાળના નિયંત્રક સર [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યૂટને]] ચાંદી અને સોના વચ્ચે નવો ટંકશાળ ગુણોત્તર અમલમાં મુક્યો જેના પર ચાંદીને ચલણમાંથી બહાર કાઢી બ્રિટનને ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર પ્રસ્થાપિત કરવાની અસર જોવા મળી હતી. જોકે, 1816માં ટાવર હિલ ખાતે નવી શાહી ટંકશાળ દ્વારા ગોલ્ડ સોવરિન સિક્કા (બ્રિટનનો એક સોનાનો સિક્કો)ને અમલમાં મુકાયા બાદ માત્ર 1821માં યુનાઈટેક કિંગડમ ઔપચારિકપણે સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ પર આધારિત થયું હતું. ચાંદીના ચલણ પરથી સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ પર જનાર સૌ પ્રથમ વિશાળ ઔદ્યાગિક સત્તા યુનાઈટેક કિંગડમ હતું. ત્યારબાદ ટૂંક સમયમાં જ 1853માં કેનેડા, 1865માં ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ અને યુએસએ (USA) તેમજ જર્મનીએ 1873માં ‘કાનૂની રીતે’ તેનો અમલ કર્યો. યુએસએ (USA)એ ઇગલને તેમના એકમ તરીકે જ્યારે, જર્મનીએ નવા સોનાના માર્કા તરીકે તેનો અમલ કર્યો હતો જ્યારે કેનેડાએ અમેરિકન સોનાના ઇગલ અને બ્રિટિશ ગોલ્ડ સોવરિન પર આધારિત બેવડા તંત્રને સ્વીકાર્યું હતું. બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝે જે કર્યુ તે પ્રમાણે [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને ન્યૂઝીલેન્ડે બ્રિટિશ સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ અપનાવી હતી જ્યારે, ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની હદમાં એક માત્ર એવો પ્રદેશ હતો જેમણે પોતાના સોનાના સિક્કા ચલણ તરીકે રજૂ કર્યા હતા. ઓસ્ટ્રેલિયાની કિંમતી થાપણો કરાતા ગોલ્ડ સોવેનિયરના વધુ મુદ્રાંકનના આશય સાથે [[સીડની|સિડની]], ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ, [[મેલબોર્ન]], વિક્ટોરિયા અને પર્થ તેમજ પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયામાં શાહી ટંકશાળની શાખાઓ સ્થાપવામાં આવી હતી. == ચાંદીનાં ચલણ અને બેંકની નોટોની કટોકટી (1750-1870) == 19મી સદીના અંત સમયમાં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની સ્વીકૃતિ સમજવા માટે 18મી સદીના અંત અને 19મી સદીની શરૂઆતમાં બનેલી ઘટનાઓને અનુસરવી મહત્વપૂર્ણ હતું. 18મી સદીના અંત સમયમાં, યુદ્ધો અને ચીન સાથેના વેપાર કે જેમાં ચીન યુરોપમાં ચીજ વસ્તુઓ વેચતુ હતું પરંતુ યુરોપીયન ચીજવસ્તુઓનો ઉપયોગ ખૂબ ઓછો કરતું હતું, તેના કારણે પશ્ચિમ યુરોપ અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના અર્થતંત્રમાંથી ચાંદી નામશેષ થઈ ગઈ હતી. સિક્કાનું મૂલ્ય વધુને વધુ નાનું થતુ ગયું, અને બેંકો તેમજ સ્ટોક નોટોનો નાણાં તરીકે ફેલાવો વધતો ગયો હતો. 1790ના સમયમાં ઈંગ્લેન્ડમાં મોટાપાયે ચાંદીના સિક્કાની અછત ઉભી થઈ હતી અને ચાંદીના મોટા સિક્કાની ટંકશાળો બંધ કરવામાં આવી હતી, તેમજ “ટોકન” ચાંદીના સિક્કા જારી કરવામાં આવ્યા હતા અને વિદેશી સિક્કાઓ પર પુનઃમુદ્રણ કરાતુ હતું. નેપોલિયનના યુદ્ધોના અંત સાથે જ, ઈંગ્લેન્ડે મોટાપાયે ફરી સિક્કા છાપવાનો કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો, જેના કારણે પ્રમાણભૂત ગોલ્ડ સોવેરિનની રચના થઈ હતી અને ક્રાઉન (25 પેન્સ કિંમતનો બ્રિટિશ ચલણી સિક્કો) અને હાફ-ક્રાઉનનું ચલણ પણ અમલમાં આવ્યું, તેમજ 1821માં તબક્કાવાર કોપર કોડી પણ આવી ગઈ. ઈંગ્લેન્ડમાં સિક્કાની લાંબા સમયની અછત બાદ પુનઃમુદ્રણ શરૂ થતા જ અહીં મોટાપાયે સિક્કાઓ ફરતા થઈ ગયા હતાઃ ઈંગ્લેન્ડે 1816થી 1820 દરમિયાન અંદાજે 40 મિલિયન શિલિંગ (ઈંગ્લેન્ડનો એક ચલણી સિક્કો)નું મુદ્રણ થયું હતું, જ્યારે 17 મિલિયન હાફ-ક્રાઉન અને 1.3 મિલિયન ચાંદીના ક્રાઉન તૈયાર કર્યા હતા. 1819 એક્ટ ફોર ધ રિસમ્પશન ઓફ કેશ પેમેન્ટ્સ (રોકડ ચુકવણીની જપ્તી માટે અધિનિયમ) અનુસાર 1823ને કન્વર્ટીબલિટીની જપ્તી માટેની તારીખ તરીકે નક્કી કરવામાં આવ્યું, જે સ્થિતિ 1821માં જ આવી ગઈ. 1820 દરમિયાન પ્રાંતીય બેંકો દ્વારા નાની નોટો જારી કરવામાં આવી, જેના પર અંતે બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડને પ્રાંતીય શાખાઓ શરૂ કરવા માટે મંજૂરી મળ્યા બાદ 1826માં પ્રતિબંધ મુકાયો. જોકે, 1833માં બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડની નોટો કાયદેસરનું ચલણ બની ગઈ અને અન્ય બેંક દ્વારા ગીરો મુક્તિ ઘટી. 1844માં એવો બેંક ચાર્ટર ધારો અમલમાં આવ્યો કે બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડની નોટો, સંપૂર્ણપણે કાયદેસર પ્રમાણભૂતરૂપ સોના દ્વારા સમર્થિત છે. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના વધુ ગહન અર્થઘટન અનુસાર, 1844માં આવેલા આ કાયદાને કારણે બ્રિટિશ નાણાં માટે સંપૂર્ણ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અમલમાં આવ્યા. યુએસ (US) દ્વારા 1785માં “સ્પેનિશ મિલ્ડ ડોલર” આધારિત સિલ્વર સ્ટાન્ડર્ડ (ચાંદી ચલણ પદ્ધતિ) અપનાવવામાં આવી હતી. 1792માં મિન્ટ અને કોઈનેજ કાયદામાં, અને અનામતો જાળવી રાખવા માટે તેમજ, સોના અને યુએસ (US) ડોલરના ગુણોત્તરને અચલ કરવા માટે સંઘીય સરકારના “બેંક ઓફ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ”ના ઉપયોગ દ્વારા તેને સહિંતાબદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું, બેંકોને જ્યારથી ચાંદીને તેના તમામ ચલણોમાં સમર્થન આપવાની જરૂરિયાત નહોતી ત્યારથી ડેરિવેટીવ ચાંદીની ચલણ પદ્ધતિ અમલમાં હતી. આ કારણે અમેરિકાએ યુએસ (US) ડોલર માટે સંખ્યાબંધ દ્વિ-ધાતુ માનકો તૈયાર કરવા પડ્યા, જે 1920 સુધી અમલીકૃત રહ્યા હતા. પશ્ચિમ હેમીસ્ફેરમાં ધોવાણ પામેલા ચાંદીના સિક્કા સ્પેનિશ રિઅલ સહિત, સોના અને ચાંદીના સિક્કા કાયદેસર સિક્કા તરીકે ગણાતા હતા. ક્રાંતિકારી યુદ્ધો માટે ભંડોળ પુરુ પાડવા યુએસ (US) સંઘીય સરકારે મોટાપાયે ઉધારી કરી હોવાથી, સરકાર દ્વારા છોડી દેવાયેલ પ્રચલનથી ચાંદીના સિક્કાને ફટકો પડ્યો, અને 1806માં પ્રમુખ જેફરસને ચાંદીના સિક્કાનું ઉત્પાદન નિલંબિત કરી દીધું. 1848નો સ્વતંત્ર ટ્રેઝરી એક્ટ ધારો, કે જેણે સંઘીય સરકારના ખાતાઓ બેકિંગ તંત્રથી અલગ કરી દીધા હતા તેના ભાગરૂપે વ્યાપાર માત્ર સોના અને ચાંદીના સિક્કામાં થતા યુએસ તિજોરી પર આકરા નાણાકીય માપદંડો મુકાઈ ગયા હતા. જોકે સોનાથી ચાંદીના એક જ દરોના કારણે ઈંગ્લેન્ડમાંથી વ્યાપાર કે ઉધારી માટે સોનાની માંગણીની સરખામણીએ ચાંદીનું વધુ પડતું મૂલ્ય થઈ ગયું હતું. ચાંદીની તરફેણમાં સોનાના ધોવાણના કારણે સોનાની શોધની જરૂર પડી જેમાં 1849માં "કેલિફોર્નિયા ગોલ્ડ રશ"નો પણ સમાવેશ થાય છે. ગ્રેશેમના કાયદાના પગલે, યુએસ (US)માં ચાંદીનો વ્યાપક પ્રવાહ શરૂ થયો, જેનો અન્ય ચાંદી રાષ્ટ્રો સાથે વેપાર થતો હતો, અને સોનુ બહાર નીકળી ગયું હતું. 1853માં યુએસ (US) દ્વારા ચાંદીના સિક્કાનું વજન ઘટાડવામાં આવ્યું, જેથી તેને પ્રચલનમાં રાખી શકાય, અને 1857માં વિદેશી ચલણ પદ્ધતિમાંથી કાયદેસરના સિક્કા તરીકેનો દરજ્જો ગુમાવ્યો. મધ્યસ્થ બેંકોની આંતરરાષ્ટ્રીય ફાઈનાન્સિયલ સિસ્ટમથી સજ્જ અમેરિકન બેંકોએ ચાંદીમાં ચૂકવણી બંધ કરતા, 1857માં આંતરરાષ્ટ્રીય ફાઈનાન્સના મુક્ત બેંકિંગની કટોકટીનો યુગ શરૂ થયો. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં આ પડતી અમેરિકન નાગરિક યુદ્ધ માટે એક જવાબદાર પાસુ હતું, અને 1891માં યુએસ (US) સરકારે સોના અને ચાંદીમાં ચુકવણી નિલંબિત કરી દીધી, જેથી ડોલર માટે ચાંદીના ચલણ પદ્ધતિ રચવાના પ્રયાસોનો અસરકારક અંત થયો. 1860-1871 દરમિયાન દ્વિ-ધાતુ માનકો ફરી શરૂ કરવા માટે વિવિધ પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા, જેમાં એક ગોલ્ડ અને સિલ્વર ફ્રેન્ક પર આધારિત પણ છે, જોકે, નવી થાપણોનાથી ચાંદીના ઝડપથી થતા અંતર્પ્રવાહના કારણે ચાંદીની અછતથી આ ઉમ્મીદનો અંત આવ્યો. આ સમયગાળા દરમિયાન મધ્યસ્થ બેંકો અને ચલણ આધારો વચ્ચે આંતરક્રિયાઓના કારણે નાણાકીય અસ્થિરતાનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત ઉભો થયો. આર્થિક સ્થિરતા પરથી રચાયેલ આ જોડાણ નવી નોટોના પુરવઠા, પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે નોટો જારી કરવાના સરકારના એકાધિકાર, મધ્યસ્થ બેંક અને મૂલ્યના એક એકમ પરના પ્રતિબંધ સમાન હતું. આ પરિસ્થિતિથી બચવા માટે થયેલા પ્રયાસોના કારણે સમયાંતરો નાણાકીય કટોકટી આવતી ગઈ – જેમા નોટોનું અવમૂલ્યન, અથવા મૂલ્યના સંગ્રહ માટે પ્રચલનમાં ચાંદીનું નિલંબન, અથવા સરકાર તરીકે મંદી હોય, ચુકવણી તરીકે સિક્કાની માંગણીના કારણે પ્રચલનના માધ્યમને અર્થતંત્રમાંથી બહાર ધકેલી નાખ્યું. આ જ સમયે નાટ્યાત્મક રીતે ધિરાણમાં વિસ્તરણ થયું, અને મોટી 1872માં જાપાન સહિત વિવિધ પ્રદેશોમાં મોટી બેંકોને વિશેષાધિકાર મળવા લાગ્યા. ત્યારપછીના સમયગાળામાં નાણાકીય બાબતોમાં મજબૂત આધારોની જરૂરિયાત ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની ઝડપી સ્વીકૃતિ ઉત્પન કરી.. == સુવર્ણ વિનિમય ચલણ પદ્ધતિ == 19મી સદીના અંતથી બાકી રહી ગયેલા કેટલાક ચાંદીની ચલણ પદ્ધતિના દેશોએ યુનાઈટેડ કિંગડમ અથવા યુએસએ (USA)ની ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પ્રમાણે ચાંદીના સિક્કાની કિંમતો નિર્ધારિત કરવાનું શરૂ કરી દીધું. 1898માં, બ્રિટિશ ભારતે ચાંદીના રૂપિયાનું પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ પ્રમાણે મૂલ્યાંકન કર્યું જેની નિર્ધારિત કિંમત 1s 4d રાખવામાં આવી હતી, જ્યારે 1906માં સ્ટ્રેઈટ્સ વસાહતોએ 2s 4d ના નિર્ધારિત દરના સિલ્વર સ્ટ્રેઈટ્સ ડોલર સાથે પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ સામે સુવર્ણમાન વિનિમય ચલણ પદ્ધતિ અપનાવી હતી. આ દરમિયાન સદીના અંત સાથે જ, ફિલિપાઈન્સે ચાંદીના પેસો/ડોલરનું 50 સેન્ટના દરે યુએસ (US) ડોલર સામે મૂલ્યાંકન નિર્ધારિત કર્યું હતું. લગભગ આ જ સમયે આ પ્રકારનું જ મૂલ્યાંકન 50 સેન્ટના દરે મેક્સિકોના ચાંદીના પેસો અને જાપાનના ચાંદીના યેન સાથે થયું હતું. જ્યારે સિઆમે 1908માં સુવર્ણમાન વિનિમય ચલણ પદ્ધતિ અપનાવી હતી, તેથી માત્ર ચીન અને હોંગકોંગમાં ચાંદીની ચલણ પદ્ધતિ રહી હતી. == ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડ == પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ ફાટી નીકળતા જ યુનાઈટેડ કિંગડમ અને સમગ્ર બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ)નો અંત આવ્યો. ગોલ્ડ સોવેરિન અને ગોલ્ડ હાફ સોવેરિનના બદલે ટ્રેઝરી નોટોનું પ્રચલન શરૂ થઈ ગયું. જોકે, કાયદેસર ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ) રદ નહોતું થયું. જ્યારે કોઈકે બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડને ગોલ્ડ સ્પીશી (સોનાના સિક્કા) માટે પોતાના કાગળના નાણાંને મુક્ત કરવાની અપીલ કરી ત્યારે, ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર સફળતાપૂર્વક સ્વદેશાભિમાનની અપીલની અસર પડી હતી. માત્ર 1925ના વર્ષમાં જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયા અને દક્ષિણ આફ્રિકાના જોડાણ સાથે બ્રિટન ફરી ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર પરત ફર્યું ત્યારે, સત્તાવાર રીતે ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ)નો અંત આવ્યો હતો. બ્રિટિશ સ્ટાન્ડર્ડ એક્ટ 1925ના કારણે ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડનો આવિષ્કાર અને ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ) રદ થવું આ બંને ઘટનાઓ એક સાથે જ બની હતી. નવા ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડના કારણે ગોલ્ડ સ્પીશી સિક્કાઓ ફરી ચલણ તરીકે આવે તેવા કોઈ અણસાર દેખાતા નહોતા. તેના બદલે, કાયદાના કારણે સત્તાધીશોઅને માંગ અનુસાર નિર્ધારિત દરે ગોલ્ડ બુલિયન (સોનાની લગડી)નું વેચાણ કરવાની ફરજ પડી હતી. ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડનો અમલ 1931 સુધી થયો હતો. 1931માં, સમગ્ર એટલાન્ટિક મહાસાગરના વિસ્તારમાં મોટાપાયે સોનાનો જથ્થો બહાર જતો રહેવાના કારણે યુનાઈટેડ કિંગડમે નાછુટકે ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડને નિલંબિત કરવાનો વારો આવ્યો. મહામંદી સાથે સંકળાયેલા આવા દબાણના કારણે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂઝીલેન્ડ પર પણ પહેલાથી જ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડવાનું દબાણ આવી ગયું હતું અને યુનાઈટેડ કિંગડમ બાદ તુરંત કેનેડા પણ તેને અનુસર્યું હતું. == ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અપનાવવાની તારીખો == * 1704: ધ બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝ ‘ડે ફેક્ટો’ રાણી એન્નેની જાહેરાત બાદ. * 1717: કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન ‘ડે ફેક્ટો’ આઈઝેક ન્યૂટન દ્વારા ટંકશાળ ગુણોત્તરનું પુનરાવર્તન કરાયા બાદ, 1 ગુનેઆને 22 કેરેટ ક્રાઉન ગોલ્ડના 129.438 ગ્રેઈન (8.38 ગ્રામ) પર.<ref>{{Cite book|first=Charles P. |last=Kindleberger |authorlink=Charles P. Kindleberger |title=A financial history of western Europe |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1993 |pages=[http://books.google.com/books?id=PFgIE7_eYwwC&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA60,M1 60–63] |isbn=0-19-507738-5 |oclc=26258644}}</ref><ref>ન્યૂટન આઈઝેક, [http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports/report-1717-09-25.html ''ટ્રેઝરી પેપર્સ'' , ભાગ ccviii. ][http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports/report-1717-09-25.html 43, મિન્ટ ઓફિસ, 21 સપ્ટેમ્બર 1717].</ref><ref>"ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઈન થિયરી એન્ડ હિસ્ટ્રી", બી.જે. ઈચેન્ગ્રીન અને એમ.ફ્રેન્ડ્રેઉ [http://books.google.com.ph/books?id=R66Ctakwm8QC&amp;pg=PA4&amp;lpg=PA4&amp;dq=Britain+bimetallic+1717&amp;source=bl&amp;ots=Mrkd1GsoDq&amp;sig=_6D04NS35BBcGGxDu-ulhhdsbNk&amp;hl=en&amp;ei=exgfS-CyJtGGkAW2g7HkCg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CBIQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=Britain%20bimetallic%201717&amp;f=false ]</ref> * 1818: [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ્સ]] – 1 ગ્વીલ્ડરને 0.60561 ગ્રામ સોના પર. * 1821: [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઈડેટ કિંગડમ]] ‘કાનૂની રીતે’ એક સોવેરિનને 22 કેરેટ ક્રાઉન ગોલ્ડના 123.27447 ગ્રેઈન્સ પર. * 1853: કેનેડા, 10 યુએસ (US) ડોલરની સમકક્ષ અમેરિકન ગોલ્ડ ઈગલના જોડાણ સાથે અને ચાર ડોલરને 86.66 સેન્ટ કિંમતના બ્રિટિશ ગોલ્ડ સોવિરન સાથે પણ. કેનેડાના એકમને 1858માં અમેરિકી એકમની સમકક્ષ બનાવાયો. * 1854: પોર્ટુગલ 1000 રેઈસને 1.62585 ગ્રામ સોના પર. * 1863: બ્રેમેનનું મુક્ત હેન્સિયાટિક શહેર 1 બ્રેમેન થેલરને 1.19047 ગ્રામ સોના પર; જર્મન સંઘમાં 1873 માર્કસના અમલીકરણ પહેલા ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ લાવનાર એક માત્ર રાજ્ય. * 1865: ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ, બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ગોલ્ડ સોવેરિન સિવાય પોતાનો અલગ સોનાનો સિક્કો ચલણમાં લાવનાર એક માત્ર પ્રદેશ. ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ ગોલ્ડ ડોલર સ્પેનિશ ડોલર એકમની સમકક્ષ જે બ્રિટિશ પૂર્વીય કેરેબિયન પ્રદેશો અને બ્રિટિશ ગુઈનામાં ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. * 1873: જર્મન સામ્રાજ્ય 27 માર્કસ (ℳ)ને 1 કિલો સોના પર. * 1873: યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ‘હકીકતમાં તો’ 20.67 ડોલર 1 ટ્રોય ઔંસ (31.1 ગ્રામ) સોના પર. (જુઓ 1873નો નાણાં સિક્કા ધારો).<ref>{{Cite book|title=The Pocket money book: a monetary chronology of the United States |access-date= 2008-11-13 |year=2006 |publisher=[[American Institute for Economic Research]] |location=[[Great Barrington, Massachusetts]] |isbn=0-913610-46-1 |oclc=75968548 |pages=4–6 |author=}}</ref> * 1873: લેટિન નાણાકીય સંઘ (બેલ્જીયમ, ઈટાલી, સ્વિટ્ઝરલેન્ડ, ફ્રાન્સ) 31 ફ્રાન્સને 9.0 ગ્રામ સોના પર. * 1875: સ્કેન્ડિનેવિયન નાણાકીય સંઘ: (ડેન્માર્ક, નોર્વે અને સ્વિડન) 2480 ક્રોનેરને 1 કિલો સોના પર.{{Citation needed|date=November 2008}} * 1876: [[ફ્રાન્સ]] આંતરિક પ્રદેશો.{{Citation needed|date=November 2008}} * 1876: [[સ્પેઇન|સ્પેન]] 31 પેસેટાસને 9.0 ગ્રામ સોના પર.{{Citation needed|date=November 2008}} * 1878: ગ્રાન્ડ ડચી ઓફ ફિનલેન્ડ 31 માર્કસને 9.0 ગ્રામ સોના પર.{{Citation needed|date=November 2008}} * 1879: ઓસ્ટ્રીયન સામ્રાજ્ય (જુઓ ઓસ્ટ્રીયન ફ્લોરિન અને ઓસ્ટ્રીયન ક્રાઉન).{{Citation needed|date=November 2008}} * 1881: [[આર્જેન્ટીના|આર્જેન્ટિના]] 1 પેસો 1.4516 ગ્રામ સોના પર.{{Citation needed|date=November 2008}} * 1885: ઈજિપ્ત.<ref name="eh.net">{{Cite web |author=Encyclopedia: |url=http://eh.net/encyclopedia/article/officer.gold.standard |title=Gold Standard &#124; Economic History Services |publisher=Eh.net |date= |access-date=2010-07-24 |archive-date=2005-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124102010/http://www.eh.net/encyclopedia/article/officer.gold.standard |url-status=dead }}</ref> * 1897: [[રશિયા]] 31 રુબેલ્સને 24.0 ગ્રામ સોના પર.<ref name="eh.net"/> * 1897: જાપાન 1 યેનને 0.75 ગ્રામ સોના સુધી અવમૂલ્યાંકિત કર્યું.<ref name="eh.net"/> * 1898: ભારત (જુઓ ભારતીય રૂપિયો).{{Citation needed|date=November 2008}} * 1900: યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ''ડે જુરે'' (જુઓ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ધારો). * 1903: ફિલિપાઈન્સ સુવર્ણ વિનિમય/યુએસ (US) ડોલર.<ref name="eh.net"/> * 1906: ધ સ્ટ્રેઈટ્સ વસાહતો સુવર્ણ વિનિમય/પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ.<ref name="eh.net"/> * 1908: સીઆમ સુવર્ણ વિનિયમ/પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ.<ref name="eh.net"/> == ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનું નિલંબન == 19મી સદીના સમયગાળામાં અનેક વખત સરકારોને મોટા ખર્ચાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, પરંતુ મર્યાદિત મહેસુલ આવકના કારણે ચલણની સોનામાં પરિવર્તિતતા નિલંબિત કરવી પડી હતી. બ્રિટિશ સરકારે નેપોલિયનિક યુદ્ધો દરમિયાન પરિવર્તિતતાને નિલંબિત કરી હતી અને યુએસ (US) સરકારે યુએસ (US) નાગરિક યુદ્ધ વખતે આ પગલું ભર્યું હતું. બંને કિસ્સામાં યુદ્ધ પૂર્ણ થયા બાદ પરિવર્તિતાને ફરી શરૂ કરવામાં આવી હતી. === ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ટોચેથી કટોકટી સુધી (1901-1932) === ==== યુદ્ધના ભંડોળ માટે સોનાની ચુકવણી નિલંબિત ==== અગાઉના મોટા યુદ્ધ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ થયા હોવાથી, પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ વખતે લશ્કરી ગતિવિધિઓના ભંડોળ માટે બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડની નોટોની [[સોનું|સોના]]માં પરિવર્તિતતાને 1914માં બ્રિટિશ સરકારે નિલંબિત કરી હતી.<ref>{{cite encyclopedia |last=Snowdon |first=Brian |coauthors=Howard R. Vane |encyclopedia=An Encyclopedia of Macroeconomics |title=Gold Standard |url=http://books.google.com/books?id=HSVakrh8TToC&pg=PA293 |access-date= 2008-12-15 |year=2002 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=1840643870 |page=293}}</ref> યુદ્ધના અંત વખતે બ્રિટનમાં સંખ્યાબંધ આદેશાત્મક ચલણ નિયમનો હતા, જેના કારણે પોસ્ટલ મની ઓર્ડર અને ટ્રેઝરી નોટ્સ (ચલણી નોટો) મુદ્રીકૃત થયા હતા. સમય જતા સરકારે આ નોટ્સને બેંક નોટ તરીકે જાહેર કરી હતી જે યુએસ (US) ટ્રેઝરી નોટ્સ (ચલણી નોટો) કરતા અલગ હતી. [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] સરકારે પણ આવાજ પગલાં લીધા હતા. યુદ્ધ બાદ, જર્મનીએ પોતાનો સોનાનો જથ્થો મોટાપાયે નુકસાન ભરપાઈમાં ગુમાવ્યો હતો, જેથી ''રિચ્સમાર્ક્સ'' ના ઉત્પાદન માટે સક્ષમ નહોતું, અને આથી નાછૂટકે તેમણે બિનસમર્થિત કાગળના ચલણને જારી કરવાની જરૂર પડી, જેના કારણે 1920ના સમયમાં અતિફુગાવો થયો હતો. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડને અમલીકૃત કરવા માટેની ચળવળ માટે ભરપાઈ કાઢવા થયેલા ફ્રાન્કો-પર્સિયન યુદ્ધ પછી જર્મનીના ઉદાહરણના પગલે 1894-1895માં થયેલા સીનો-જાપાનિઝ યુદ્ધ બાદ જાપાને જરુરી ભંડોળ એકઠું કરી લીધુ હતું. જ્યારે પણ સરકારે વિદેશમાથી માંગણી કરી તેની ચર્ચા થઈ ત્યારે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડએ સરકારને પુરતો વિશ્વાસ અપાવ્યો હતો. જાપાન માટે, પશ્ચિમી બજારોમાં પ્રવેશવા માટે સોના તરફ વળવું જરુરી હતું.<ref name="ease">{{Cite book|first=Mark |last=Metzler |title=Lever of Empire: The International Gold Standard and the Crisis of Liberalism in Prewar Japan. |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2006 |page=[http://eh.net/bookreviews/library/1166] |isbn=0-520-24420-6}}</ref> 1931માં યુનાઈટેડ કિંગડમ, જાપાન અને સ્કેન્ડિનેવીયન રાષ્ટ્રોએ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી હતી.<ref>{{Cite web| url=http://www.youtube.com/watch?v=3_ex0sTsb_I&feature=channel|title=FDR Ends Gold Standard in 1933|date=January 2010}}</ref> === મંદી અને બીજુ વિશ્વ યુદ્ધ === ==== મહામંદીનું લંબાણ ==== કેટલાક આર્થિક ઇતિહાસકારો, જેવા કે યુસી બર્ક્લી પ્રોફેસર બેરી ઈચેન્ગ્રીન, ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની 1920ના આર્થિક મહામંદીના લંબાણ માટે દોષિત ઠરાવે છે.<ref>ઈચેન્ગ્રીન, બેરી (1992) ગોલ્ડન ફીટર્સ: ધ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ ધ ગ્રેટ ડીપ્રેસન, 1919-1939. પ્રસ્તાવના.</ref> ફેડરલ રિઝર્વના અધ્યક્ષ બેન બેર્નાન્કે અને નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી મિલ્ટન ફ્રેડમેન સહિત અન્યો ફેડરલ રિઝર્વ પર દોષારોપણ કરે છે.<ref>[http://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/SPEECHES/2002/20021108/default.htm યુનિવર્સિટિ ઓફ શિકાગોમાં 8 નવેમ્બર 2002ના રોજ મિલ્ટન ફ્રેડમેનના સન્માન માટે યોજાયલ પરિષદમાં બેન બેર્નેન્કનું ભાષણ.]</ref><ref>[http://www.wnd.com/?pageId=59405 વર્લ્ડનેટડેઈલી, 19 માર્ચ 2008. ]</ref> ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડએ મધ્યસ્થ બેન્કોની નાણાં નીતિને નાણાં પુરવઠો વધારવાની ક્ષમતા અને સરવાળે તેમની વ્યાજ દર ઘટાડવાની ક્ષમતા ઓછી કરીને તેમની પરિવર્તનશીલતા અંકુશિત કરી દીધી છે. યુએસ (US) માં ફેડરલ રિઝર્વને કાયદાકીય રીતે ફેડરલ રિઝર્વ ચલણી નાણાંના 40 % જેટલી રકમ સોનાનાં સ્વરૂપમાં પીઠબળ તરીકે રાખવાની ફરજ પાડવામાં આવી, અને જેથી તેમની તિજોરીઓમાં રહેલા સોનાના ભંડોળ અનુમતી આપે તે કરતા વધુ પ્રમાણમાં નાણાં પુરવઠાનું વિસ્તરણ કરવાનુ શક્ય નહોતું.<ref>[http://www.jstor.org/pss/1807996 નામાંકિત મુદ્દા માટે લાવવામાં આવેલ મૂળ ફેડરલ રિઝર્વ એક્ટ કે જે સુરક્ષિત કરાશે ... સોનામાં 40% ભંડોળ દ્વારા]</ref> 1930ની શરૂઆતમાં ફેડરલ રિઝર્વે વ્યાજ દર વધારી સુવર્ણમાં ચલણ પદ્ધતિના સંદર્ભમાં ડોલરના ચોક્કસ ભાવોનુ રક્ષણ કરીને, ડોલરની માંગ વધારવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ઊંચા વ્યાજ દરોએ ડોલર પર મંદીના પરિબળોનું દબાણ વધાર્યું અને યુએસ (US) બેંકોમાં થાપણનું પ્રમાણ ઘટી ગયું. વેપારી બેંકોએ પણ 1931માં ફેડરલ રિઝર્વ ચલણી નાણાંનું સોનામાં રૂપાંતર કરાવ્યું, જેથી ફેડરલ રિઝર્વના સોનાના ભંડોળમાં ઘટાડો થયા અને તેને પ્રચલનમાંના ફેડરલ રિઝર્વ ચલણી નાણાંમા સમકક્ષ ઘટાડો કરવાની ફરજ પડી.<ref name="federalreserve2004">{{Cite web|url=http://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2004/200403022/default.htm |title=FRB: Speech, Bernanke-Money, Gold, and the Great Depression -March 2, 2004 |publisher=Federalreserve.gov |date=2004-03-02 |access-date= 2010-07-24}}</ref> ડોલર પરના આવા સટ્ટાકૃત હુમલાએ યુએસ (US) બેંકિંગ તંત્રમા હોબાળો સર્જ્યો. ડોલરના તત્કાળ અવમૂલ્યનના ભયથી ઘણા સ્વદેશી તેમજ વિદેશી થાપણદારોએ પોતાના ભંડોળ સોના કે અન્ય મિલકતોમાં પરિવર્તિત કરવા માટે યુએસ (US) ની બેંકોમાંથી થાપણો પાછી ખેંચાવાનું શરૂ કર્યું.<ref name="federalreserve2004"/> બેંકોમાં થયેલ હોબાળાને કારણે લોકો દ્વારા બેંકિંગ તંત્રમાંથી પૈસા પાછા ખેંચવાથી નાણાં પુરવઠામાં બળપૂર્વક સંકોચન મંદીમાં પરિણમયુ; અને નજીવા વ્યાજ દર પણ ઘટ્યા, ફુગાવા દ્વારા ગોઠવવામાં આવેલા વાસ્તવિક વ્યાજ દરો ઊંચા રહ્યા, જેથી પૈસા ખર્ચવાને બદલે બચત કરનારાઓને લાભ થયો, અને અર્થતંત્રમાં વધુ મંદ ગતિ આવી.<ref>[http://eh.net/Clio/ASSAPapers/Hanes.pdf "1930માં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એવી પરિસ્થિતિમાં મુકાઈ ગયું હતું જે તરલતા શકંજાની શરતોને સંતુષ્ટ કરતી હતી. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609112131/http://eh.net/Clio/ASSAPapers/Hanes.pdf |date=2011-06-09 }}[http://eh.net/Clio/ASSAPapers/Hanes.pdf 1929-1933 દરમિયાન ઓવરનાઈટ દરો શૂન્ય સુધી જતા રહ્યા અને 1930 સુધીમાં તળીયે જ રહ્યા."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609112131/http://eh.net/Clio/ASSAPapers/Hanes.pdf |date=2011-06-09 }}</ref> કોંગ્રેસની ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી દઈને બ્રિટનની જેમ યુએસ (US) ચલણ તરતુ ન મૂકવા માટેની જડતાને કારણે અંશતઃ રીતે, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં બ્રિટન કરતાં ઓછી ગતિથી સુધારો થતો હતો. 1933 કે જ્યાં સુધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ત્યજી દેવાનો નિર્ણય લેવાયો અને અર્થતંત્રમાં સુધારા થવા લાગ્યા ત્યાં સુધી આવુ જ રહ્યું.<ref>''ધ યુરોપીયન ઈકોનોમિ બિટ્વીન વોર્સ'' ; ફેઈન્સ્ટેઈન, ટેમિન, અને ટોનિઓલો</ref> ==== ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ફરીથી અપનાવતાં બ્રિટિશ અચકાયું ==== 1939-1942 ના ગાળા દરમ્યાન "રોકડ આપો અને લઈ જાઓ" આધારે યુએસ (US) તેમજ અન્ય દેશો પાસેથી યુદ્ધસામગ્રી અને હથિયારો ખરીદવા માટે યુકે (UK) દ્વારા તેના મોટા ભાગના સોનાના સંગ્રહ ખતમ કરી દેવામાં આવ્યા.{{Citation needed|date=September 2007}} યુકે (UK)ના સોનાનાં ભંડાર ખૂટી જતાં વિન્સટન ચર્ચિલ યુદ્ધ પહેલાની ઢબની ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા વળવાની અવ્યવહારિકતા સમજી ગયા. સરળ ભાષામાં કહીએ તો યુદ્ધે બ્રિટનને દેવાળિયું બનાવી દીધું. જોન મેનાર્ડ કેયનિસ, કે જેઓ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના વિરોધમાં દલીલ કરતા, તેમણે નાણાં છાપવાનો અધિકાર ખાનગી માલિકીની બેંક ઓફ ઈંગ્લેંડને હસ્તક કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. કેયનિસે ફુગાવાની આડ અસરો વિષે ચેતવણી આપતા કહ્યું કે "ફુગાવાની સતત ચાલતી પ્રક્રિયા દ્વારા સરકાર તેમના નાગરિકોની સંપત્તિનો મહત્વનો ભાગ છુપાવી કે જપ્ત કરી શકે છે. આ પદ્ધતિ દ્વારા તે ફક્ત જપ્તિ જ નહીં પણ સ્વચ્છંદ રીતે જપ્તિ કરે છે; ઘણા લોકોને દરિદ્ર કરીને થોડાક લોકોને ધનવાન બનાવવામા આવે છે."<ref>જ્હોન મેન્રેડ ઈકોનોમિક કોન્સિક્વન્સિસ ઓફ ધ પીસ, 1920.</ref> કદાચ આજ કારણને લીધે, 1944માં બ્રેટન વુડ્સ કરાર દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડોળની સ્થાપના થઈ અને કેટલાક દેશોના ચલણનું યુએસ (US) ડોલરમાં તેમજ તે પછી સોનામાં રૂપાંતરની શક્યતા પર આધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય તંત્ર અસ્તિત્વમાં આવ્યું. તેણે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં લાભ મેળવવા માટે દેશો દ્વારા તેમના ચલણમાં હેરફેર કરતા પણ અટકાવ્યા.{{Citation needed|date=January 2010}} === યુદ્ધ પછી આંતરરાષ્ટ્રીય સુવર્ણમાન-ડોલર ચલણ પદ્ધતિ (1946-1971) === {{Main|Bretton Woods system}} બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ, બ્રેટન વુડ્સ કરાર દ્વારા ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની સમકક્ષ એક પ્રણાલી અમલમાં મુકવામાં આવી હતી. આ પ્રણાલી હેઠળ, સંખ્યાબંધ દેશોએ તેમના વિનિમય દરો યુએસ (US) ડોલરની સમકક્ષ નિર્ધારિત કર્યા હતા. યુએસ (US) દ્વારા સોનાની કિંમત $35 પ્રતિ ઔંસ રાખવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું. ગર્ભિતરીતે, ત્યારે, તમામ ચલણો ડોલરના પ્રમાણમાં નિર્ધારિત થયા જેમના સોનાના સંદર્ભમાં ચોક્કસ મૂલ્યો હતા. ફ્રાન્સના પ્રમુખ ચાર્લ્સ ડે ગૌલેના શાસન હેઠળ 1970 સુધી, ફ્રાન્સે પોતાના ડોલર ભંડોળમાં ઘટાડો કર્યો હતો, યુએસ (US) સરકાર પાસેથી સોનું મેળવવા માટે તેનો વેપાર કર્યો હતો, આ રીતે યુએસ (US) અર્થતંત્રનો વિદેશમાં પ્રભાવ ઘડાટ્યો હતો. વિએતનામના યુદ્ધ માટેના સંઘીય ખર્ચાઓની નાણાં તંગી સહિત આ કારણે, 1971માં પ્રમુખ રિચર્ડ નિક્સને સીધી જ સોનામાં ડોલરની પરિવર્તિતતાને બંધ કરી દીધી હતી, જેના કારણે સમગ્ર તંત્ર ભાંગી પડ્યું હતું, સામાન્યપણે તેને નિક્સોન આંચકા (નિક્સન શોક) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. == પદ્ધતિ == કોમોડિટી નાણાંનો સંગ્રહ કરવો તેમજ હેરફેર કરવી મુશ્કેલ છે. તે સરકારને તેમના અધિકારક્ષેત્રમાંના વાણિજ્ય પ્રવાહના નિયમન કે અંકુશની એટલી સરળતા ન આપી શકે જેટલું કે પ્રમાણિત ચલણ આપી શકે છે. આ રીતે કોમોડિટી નાણાં પ્રતિનિધિરૂપ નાણાંને તાબે થયા અને સોના તેમજ અન્ય રોકડને પીઠબળ તરીકે રાખવામાં આવ્યા. સોનુ તેની દુર્લભતા, ટકાઉપણા, વિભાજકતા, જંગમ પ્રકૃતિ તથા ઘણી વખત ચાંદી સાથેના સંયોગની તેની ઓળખાણની સરળતાના<ref name="ease"/> કારણે નાણાંનું એક સર્વસાધારણ સ્વરૂપ હતું. ચાંદી લાક્ષાણિક રીતે ચલણમાં હેરફેર મુખ્ય માધ્યમ હતું, જ્યાં સોનુ નાણાકીય ભંડોળ માટેની ધાતુ તરીકે હતું. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડને અર્થતંત્રની નાણાંની માંગને અનુરૂપ હેરફેર કરવી મુશ્કેલ છે, જે આર્થિક કટોકટીના પ્રત્યુત્તર તરીકે મધ્યસ્થ બેંકો દ્વારા વપરાતાં અન્યોતર માપદંડો સામે વ્યવહારિક અડચણ ઉભી કરી શકે છે.<ref>{{Cite journal |first=Asli |last=Demirgüç-Kunt |coauthors=Enrica Detragiache |year=2005 |month=April |title=Cross-Country Empirical Studies of Systemic Bank Distress: A Survey |journal=[[National Institute Economic Review]] |volume=192 |issue=1 |pages=68–83 |doi=10.1177/002795010519200108 |url=http://ner.sagepub.com/cgi/reprint/192/1/68 |access-date=2008-11-12 |oclc=90233776 |issn=0027-9501 |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531220818/http://ner.sagepub.com/cgi/reprint/192/1/68 |url-status=dead }}</ref> ચલણના પ્રતિ એકમ દીઠ સિક્કાની માત્રા સહિત સોનાનુ પીઠબળ કેવી રીતે અમલમાં મૂકવું તે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ વૈવિધ્યતાપૂર્વક દર્શાવે છે. ચલણ પોતે જ ફક્ત કાગળ છે અને કોઈ ''સ્વાભાવિક'' મૂલ્ય ધરાવતું નથી, પણ તે વેપારીઓ દ્વારા સ્વીકાર્ય છે કારણ કે કોઈ પણ સમયે સમતુલ્ય પદાર્થના બદલામાં તેને પરત કરી શકાય છે. દા.ત. યુએસ (US) નું ચાંદી માટેનુ પ્રમાણપત્ર ચાંદીના સાચા ટુકડાની બદલે પરત કરી શકાય. પ્રતિનિધિરૂપ નાણાં તથા ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ મહામંદી વખતે કેટલાક દેશોમાં દેખાતા નાણાકીય નીતિના દુરૂપયોગ અને અતિ ફુગાવા સામે નાગરિકોને રક્ષણ આપે છે. જોકે, એ પણ તેની મુશ્કેલીઓ તથા ટીકાકારોથી મુક્ત નહોતા જેથી બ્રેટન વુડ્સ પદ્ધતિના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વીકાર પછી તે અંશતઃ રીતે ત્યજી દેવામા આવ્યા હતા. છેવટે 1971માં એ સમગ્ર તંત્ર પડી ભાંગ્યુ, ત્યાં સુધીમાં લગભગ બધા દેશો આદેશાત્મક નાણાં પદ્ધતિ અપનાવી ચુક્યા હતા. પાછળથી આવેલા વિશ્લેષણો અનુસાર, જે દેશ વહેલી તકે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી ગયા તેઓ મહામંદીમાંથી પોતાના અર્થતંત્રના ઉગારવા અંગે વિશ્વાસપાત્ર આગાહી કરી શક્યા. દા.ત. ગ્રેટ બ્રિટન અને સ્કેનડિનેવિયા કે જેમણે 1931માં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી દીધી, તેઓ ફ્રાન્સ તથા બેલ્જીયમ જેવા લાંબા ગાળા સુધી ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર રહેનારા રાષ્ટ્રો કરતાં ખૂબ વહેલાં ઉગરી ગયા. ચીન જેવા દેશો કે જ્યાં ચાંદીની ચલણ પદ્ધતિ હતી, તેઓ મંદીને સંપૂર્ણપણે નિવારી શક્યા. વિકાસશીલ દેશો સહિત અન્ય ઘણાં દેશોમાં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડને છોડવા તથા તે દેશની મંદીની તીવ્રતાના માપદંડ તેમજ તે મંદીમાંથી ઉગરવા માટે લાગેલ સમય વચ્ચે સંબંધ ખૂબ સુસંગત લાગ્યો. આ સમજાવે છે કે મંદીનો સમયગાળો તેમજ અનુભવો જુદા જુદા દેશોના અર્થતંત્રમાં ભિન્ન કેમ રહ્યા.<ref>બેર્નેન્ક, બેન (2 માર્ચ, 2004), "રિમાર્કસ બાય ગવર્નર બેન એસ. બેર્નેન્ક: મની, ગોલ્ડ એન્ડ ધ ગ્રેટ ડીપ્રેસન", એચ.પાર્કર વિલિસ આર્થિક નીતિ પર લેક્ટરમાં, વોશિંગ્ટન એન્ડ લી યુનિવર્સિટિ, લેક્સિંગ્ટન, વર્જિનિયા.</ref> === ભિન્ન ભિન્ન વ્યાખ્યાઓ === 100% ભંડોળ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ કે સંપૂર્ણ સુવર્ણમાન પદ્ધતિ ત્યારે જ અમલીકૃત કહેવાય જ્યારે નાણાકીય સત્તાધીશો પાસે તેમના દ્વારા બહાર પડાયેલ બધા જ પ્રતિનિધિરૂપ નાણાંને આપેલ વિનિમય દરે સંપૂર્ણપણે સોનામાં રૂપાંતરિત કરવા પૂરતું સોનુ હોય. ઘણી વખત પ્રચલિત ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના અન્ય સ્વરૂપોથી તેને આલગ પાડવા માટે ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. 100% ભંડોળ સુવર્ણમાનનો અમલ સામાન્યપણે મુશ્કેલ ગણાય{{By whom|date=March 2009}} છે કારણ કે દુનિયાનો સોનાનો જથ્થો સોનાના પ્રવર્તમાન ભાવે વૈશ્વિક આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને ઝીલવા માટે ખૂબ નાનો છે. જો તે અમલમાં મૂકવામાં આવે તો સોનાનો ભાવ અનેક ગણો વધી જાય. {{Citation needed|date=March 2009}} આવુ અપૂર્ણાંક ભંડોળ બેંકિંગ પદ્ધતિને કારણે થાય છે. નાણાંનું ઉત્પાદન મધ્યસ્થ બેંક દ્વારા કરવામાં આવે છે તેમજ હેરાફરીમાં ખર્ચવામાં આવે છે, તેથી નાણાં ગુણાંક દ્વારા વધે છે. પાછળથી અપાતું દરેક ધિરાણ અને પુનઃથાપણ નાણાકીય આધારના વિસ્તરણમાં પરિણમે છે. તેથી, કોલ આપેલ વિનિમય દર સતત ગોઠવતા રહેવું પડે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડમાં (કે જે સંબંધિત દેશોમાંની આંતરિક ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર આધારિત છે)<ref>ધ ન્યૂ પેલગ્રેવ ડિક્શનરી ઓફ ઈકોનોમિક્સ, બીજી આવૃત્તિ (2008), ભાગ.3, એસ (S).695</ref> સોનું કે ચોક્કસ ભાવે સોનામાં પરિવર્તિત કરી શકાય તેવું ચલણ આંતરરાષ્ટ્રીય ચૂકવણી માટેનાં સાધન તરીકે વપરાય છે. આ પદ્ધતિમાં, જો વિનિમય દર ટંકશાળ દ્વારા નિર્ધારિત દરથી એક દેશથી બીજા દેશ દરિયાઈ માર્ગે સોનું મોકલવાની કિંમત કરતા વધુ પ્રમાણમાં વધે કે ઘટે તો જ્યાં સુધી દરો અધિકૃત સ્તર પર ન આવે ત્યાં સુધી મોટા પ્રમાણમાં આવક કે જાવક થયા કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઘણી વખત સોના સાટે ચલણ પરત કરવાનો અધિકાર ધરાવતા વ્યક્તિ વિશેષ પર અંકુશ રાખે છે. બ્રેટન વુડ્સ પદ્ધતિ હેઠળ તે વિશેષ ઉપાડ હક્ક(સ્પેશીયલ ડ્રોઈંગ રાઈટ્સ) એટલે કે “એસડીઆરએસ” (SDRs) કહેવાતા હતા.{{Citation needed|date=November 2008}} == ફાયદાઓ == * લાંબા ગાળાની ભાવ સ્થિરતાએ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના એક મોટા ગુણ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.<ref>બોર્ડો, માઈકલ ડી. (2008). "ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ". http://www.econlib.org/library/Enc/GoldStandard.html. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનો શ્રેષ્ઠ ગુણ એ છે કે તે લાંબા ગાળાની સ્થિરતાની ખાતરી આપે છે.</ref> ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ ફુગાવાનું ઊંચું સ્તર ક્યારેક જ જોવા મળે છે તેમજ અતિફુગાવો તો અશક્ય જ છે કારણ કે નાણાં પુરવઠો એજ દરે વધે છે કે જે દરે સોનાનો પુરવઠો વધે છે. માલસામાનના સતત વધતા પુરવઠાને પહોંચી વળવા હરહંમેશ વધતા રહેતા નાણાંના પ્રમાણને કારણે થતા સમગ્ર અર્થતંત્રમાં ભાવવધારો ક્યારેક જ થાય છે, કારણકે સિક્કામાં પરિવર્તિત કરી શકાય તે માટે ઉપલબ્ધ સોના દ્વારા નાણાકીય ઉપયોગમાં લેવાય તેવા સોનાની માત્રા મર્યાદિત રહે છે. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ ફુગાવાનું ઊંચું સ્તર ત્યારે જ જોવા મળે કે જ્યારે યુદ્ધને કારણે અર્થતંત્રનો મોટો હિસ્સો નાશ પામે અને ઉત્પાદનના સાધનો ઘટી જાય અથવા સોનાનો કોઈ મોટો એવો નવો સ્ત્રોત મળી આવે. યુએસ (US) માં આવા યુદ્ધ સમયમાંનો એક સમય નાગરિક યુદ્ધ નો હતો કે જેણે દક્ષિણના અર્થતંત્રનો નાશ કર્યો,<ref>http://eh.net/encyclopedia/article/ransom.civil.war.us {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224191049/http://eh.net/encyclopedia/article/ransom.civil.war.us |date=2011-12-24 }} નાગરિક યુદ્ધનું અર્થશાસ્ત્ર યુદ્ધ દરમિયાન આવેલી આર્થિક મંદીના કારણે કેન્દ્રને પણ ફુગાવાનો અનુભવ થયો હતો; 1865ના અંતમાં યુદ્ધના કારણે ગ્રાહક મૂલ્ય સૂચકાંક 100થી વધીને 175 પહોંચી ગયો હતો.</ref> જ્યારે કેલિફોર્નિયાનાં સોનાનાં ધસારાએ બહાર પાડવા માટે ઘણુ બધું સોનુ ઉપલબ્ધ કરાવી આપ્યું.<ref>http://eh.net/encyclopedia/article/whaples.goldrush {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626195316/http://eh.net/encyclopedia/article/whaples.goldrush |date=2012-06-26 }} 1792થી 1847 સુધી કેલિફોર્નિયા સોનાનો ધસારો એકંદરે યુએસ (US)નું સોનાનું ઉત્પાદન માત્ર લગભગ 37 ટન હતું. માત્ર કેલિફોર્નિયાનું ઉત્પાદન 1849માં આ આંકડો વટાવી ગયું, અને 1848થી 1857 સુધીનું વાર્ષિક ઉત્પાદન સરરેશ 76 ટન હતું. ... 1850થી 1855 દરમિયાન હોલસેલ ભાવોમાં ૩૦ ટકા વધારો અને કેલિફોર્નિયા તેમજ ઓસ્ટ્રેલિયામાં સોનાના ઉત્પાદનમાં વધારો અને સોનાના ધસારો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે.</ref> * સરકાર દ્વારા વધુ પડતા કાગળનું ચલણી નાણું બહાર પાડીને ભાવ વધારવાની શક્તિ પર ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અંકુશ રાખે છે. તે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અપનાવનારા દેશો વચ્ચે ચોક્કસ આંતરરાષ્ટ્રીય વિનિમય દર આપે છે, અને તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં રહેલી અનિશ્વિતતાઓને ઘટાડે છે. ઐતિહાસિક રીતે, વિભિન્ન દેશો વચ્ચેની ભાવ સપાટીની વિષમતાની ચૂકવણીની તુલાનો બંધ બેસાડવા માટેનાં તંત્ર કે જે "મૂલ્ય ભંડોળ પ્રવાહ તંત્ર" તરીકે પણ ઓળખાય છે તેના દ્વારા આપમેળે અંશતઃ કે સંપૂર્ણપણે સમાધાન આવી જાય છે. * ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતા દીર્ઘકાલીન ખાધ વધારે તેવા ખર્ચાને ખૂબ મુશ્કેલ બનાવી દે છે, કેમકે તે સરકારને તેમના દેવાંનુ વાસ્તવિક મૂલ્ય કૃત્રિમ રીતે વધારી દેતા અટકાવે છે.<ref>Gold and Economic Freedom by Alan Greenspan http://www.constitution.org/mon/greenspan_gold.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925231456/http://constitution.org/mon/greenspan_gold.htm |date=2010-09-25 }}</ref> સરકારી દેવાના છેલ્લા ઉપાય તરીકે મધ્યસ્થ બેંક અમર્યાદિત ગ્રાહક ન બની શકે. સોનાનો પુરવઠો મર્યાદિત હોવાના કારણે મધ્યસ્થ બેંક ઈચ્છાનુસાર નાણાંના અમર્યાદિત જથ્થાનુ સર્જન કરી શકે નહી. == ગેરફાયદા == [[ચિત્ર:Gold price.png|thumb|250px|1968થી સોનાની કિંમતો (યુએસ (US)$ પ્રતિ ઔંસ), સામાન્ય યુએસ (US) $માં અને ફુગાવા સરભર યુએસ (US) $માં.]] * ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનો ઉપયોગ કરી અર્થતંત્ર સોનાના પુરવઠા કરતા વધુ ઝડપે વધતું હોય ત્યાં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ મંદી કે ભાવ ઘટાડાની પરિસ્થિતિ સર્જે છે. જ્યારે અર્થતંત્ર તેના નાણાં પુરવઠા કરતા ઝડપથી વધતુ હોય, તો તે નાણાંનો ઉપયોગ મોટા કદનાં વ્યવહારો કરવા માટે જ કરવો જોઇએ. આ સિદ્ધ કરવા માટેના મુખ્ય રસ્તા નાણાંની ઝડપી હેરફેર અથવા તો વ્યવહારની પડતર ઓછી કરવી હોઈ શકે. જો મંદી પડતરને નીચે લઈ જાય તો નાણાંના દરેક એકમનુ વાસ્તવિક મૂલ્ય ઓછું થઈ જાય છે. આ રોકડા નાણાંનુ મૂલ્ય ઘટાડે છે અને વાસ્તવિક મિલકતોનું નાણાકીય મૂલ્ય ઘટાડે છે જેથી એ જ મિલકત ઓછા પૈસા આપીને ખરીદી શકાય છે. પરિણામે તે દેવાનું મૂડી સામેનું પ્રમાણ વધારે છે. દા.ત. વ્યાજ દરને અચળ રાખતાં, ચોક્કસ દરના ગૃહધિરાણની માસિક પડતર સરખી જ રહે છે, પણ ઘરની કિંમત ઓછી થઈ જાય છે અને ધિરાણ પરત કરવા માટે જરૂરી નાણાંનું મૂલ્ય વધતું જાય છે. રોકડ બચતો માટે મંદી કે ભાવ ઘટાડો લાભકારક નીવડે છે.{{Citation needed|date=September 2010}} * મંદી બચતકર્તાઓ<ref>http://online.wsj.com/article/NA_WSJ_PUB:SB10001424052748704779704574554830014559864.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408033454/http://online.wsj.com/article/NA_WSJ_PUB:SB10001424052748704779704574554830014559864.html |date=2011-04-08 }} જેમણે નાણાં બચાવી રાખ્યા હતા તેમને મંદીના કારણે ફાયદો થયો.</ref><ref>http://208.106.154.79/story.aspx?82504cb2-de36-4934-bd4f-6912fbca58cc{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} જેમણે બચત કરી હતી તેમને મંદીથી ફાયદો થયો.</ref> માટે લાભકરક તેમજ દેવાદારો<ref>http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=am.gkYZFlB0A “મંદીએ દેવાદારોને નુક્સાન પહોંચાડ્યું જ્યારે બચતકર્તાઓને ફાયદો કરાવ્યો,” ડ્રૂ મેટુસે ટેલિફોનિક ઈન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું, ન્યૂ યોર્ક ખાતે બેંક ઓફ અમેરિકા સિક્યુરિટીઝ-મેરિલ લિન્ચ ખાતે વરિષ્ઠ અર્થશાસ્ત્રી. “જો તમે હાલમાં ઉધારી લેશો અને અમે મંદીના સમયમાંથી પસાર થઈએ તો, તમારા દેવાની કિંમત ટોચે પહોંચી જાય”.</ref><ref>http://www.dailypaul.com/node/120184 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007203050/http://www.dailypaul.com/node/120184 |date=2010-10-07 }} જે તેનાથી વિપરિત બચતકર્તાને લાભ કરાવે છે અને દેવાદારને નુક્સાન કરાવે છે, અને મોટાભાગની સરકારો કે જે આધુનિક યુગમાં સૌથી મોટી દેવાદારો બની રહી છે.</ref> માટે નુકસાનકારક હોય છે. આથી દેવાનો વાસ્તવિક બોજો વધે છે, જે દેવાદારોને તેમના ખર્ચા ઓછા કરી દેવું ચૂકવવા અથવા નાદારી નોંધવા વિવશ કરે છે. લેણદારો સમૃદ્ધ બનતા જાય છે, પરંતુ તેઓ પોતાની વધારાની સમગ્ર સંપત્તિ વાપરી નાખવાને બદલે થોડોક ભાગ બચાવી રાખવાનું પસંદ કરી શકે છે. આમ એકંદરે વપરાશ કે ખર્ચની માત્રા ઓછી થવા લાગે છે.<ref name="economist.com">http://www.economist.com/node/13610845 ફુગાવો ખરાબ છે, પરંતુ મંદી તો વધુ આકરી છે.</ref> મંદી મધ્યસ્થ બેંકને પણ તેની ખર્ચ કે વપરાશ વધારવાની શક્તિથી વંચિત કરી દે છે.<ref name="economist.com"/> મંદીને અંકુશમાં રાખવી ખૂબ મુશ્કેલ ગણાય છે તેમજ તે ગંભીર આર્થિક જોખમ પણ છે. જોકે વ્યવહારમાં સરકારો માટે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી દઈને અથવા કૃત્રિમ ખર્ચા કરીને મંદીને હંમેશા અંકુશમાં રાખવી શક્ય હોય છે.<ref name="economist.com"/><ref>{{cite news| url=http://www.economist.com/node/16590992?story_id=16590992&CFID=136849207&CFTOKEN=92989586 | work=The Economist | title=The central bankers' burden | date=2010-07-15}}</ref><ref>http://fraser.stlouisfed.org/docs/meltzer/fisdeb33.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100815233315/http://fraser.stlouisfed.org/docs/meltzer/fisdeb33.pdf |date=2010-08-15 }}. ઈરવિંગ ફીશર મહામંદીની દેવા મંદી પદ્ધતિ “બે મુખ્ય પાસાઓની તુલનાએ ઉપરોક્ત નામે ગૌણ ભૂમિકા ભજવી છે, અર્થાત તુરંત બાદ મંદી સાથે અને તેનાથી દેવાદારીની શરૂઆત” અને “મારી પાસે, હાલમાં, એવી પ્રબળ ધારણા છે કે આ બે આર્થિક રોગો, દેવાનો રોગ અને ભાવના સ્તરનો રોગ, અન્યોને સાથે રાખવા કરતા વધુ મહત્વપૂર્ણ કારણો છે".</ref> * અત્યાર સુધીમાં ખાણમાંથી ખોદી કાઢવામા આવેલ સોનાની અંદાજીત માત્રા લગભગ 1,42,000 મેટ્રિક ટન છે.<ref>{{Cite book|last=Butterman |first=W.C. |coauthors=Earle B. Amey III |title=Mineral Commodity Profiles—Gold |url=http://pubs.usgs.gov/of/2002/of02-303/OFR_02-303.pdf |format=PDF|access-date= 2008-11-12 |year=2005 |publisher=[[United States Geological Survey]] |location=[[Reston, Virginia]] |oclc=62034878}}{{Page needed|date=September 2010}}</ref> સોનાનો ભાવ $ 1,000 પ્રતિ ઔંસ કે $ 32,500 પ્રતિ કિલોગ્રામ ધારી લેતાં, અત્યાર સુધી ખોદી કાઢવામાં આવેલા સોનાનુ કુલ મૂલ્ય $ 4.5 ટ્રિલિયન જેટલું થાય. આ રકમ માત્ર યુએસ (US)માં જ ફરતાં નાણાં કરતા પણ ઓછી છે, કે જ્યાં $ 8.3 ટ્રિલિયન કરતા વધુ નાણાં ચલણમાં અથવા થાપણ (M2) તરીકે રહેલા છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.federalreserve.gov/releases/h6/current/default.htm |title=Money Stock and Debt Measures |access-date= 2008-03-16 |publisher=Federal Reserve Board |date=2008-03-13}}</ref> તેથી, અપૂર્ણાંક બેકિંગ ભંડોળનો ફરજિયાત અંત લાવી ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા વળતા સોનાના પ્રવર્તમાન મૂલ્યમાં નોંધપાત્ર વધારો થશે, અને તેના કારણે સોનાનાં હાલમાં થતા વપરાશમાં ઘટાડો થશે.<ref name="Warburton"/> દા.ત. $ 1,000 પ્રતિ ઔંસના પ્રમાણનો ઉપયોગ કરવાને બદલે $ 2,000 પ્રતિ ઔંસનું પ્રમાણ અસરકારક રીતે સોનાનું મૂલ્ય વધારીને $ 9 ટ્રિલિયન સુધી કરી શકે છે. જોકે, એ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની કાર્યક્ષમતા નહીં પરંતુ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા ફરવાનો ગેરફાયદો છે. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના કેટલાક તરફદારો તેને સર્વમાન્ય તથા જરૂરી ગણાવે છે<ref name="Paul">{{Cite book|first=Ron |last=Paul |authorlink=Ron Paul |coauthors=[[Lewis Lehrman]] |title=The case for gold: a minority report of the U. S. Gold Commission |url=http://www.mises.org/books/caseforgold.pdf |format=PDF|access-date= 2008-11-12 |publisher=[[Cato Institute]] |location=[[Washington, D.C.]] |year=1982 |page=160 |isbn=0-932790-31-3 |oclc=8763972}}</ref> જ્યારે અન્યો, કે જે અપૂર્ણાંક ભંડોળ બેંકિંગનો વિરોધ કરતા નથી તેઓ, એવી દલીલ કરે છે કે થાપણ નહી પણ આધારભૂત ચલણ બદલવાની જરૂર છે.{{Citation needed|date=March 2009}} આધારભૂત ચલણ (M0)નું મૂલ્ય ઉપર આપેલ રકમ (M2) ના માત્ર દસમાં ભાગ જેટલું જ છે.<ref>Data from http://www.federalreserve.gov/releases/h6/hist/ ના સ્વરૂપે વ્યાખ્યા આપી. [[:File:Components of the United States money supply2.svg]]</ref> * ઘણા અર્થશાસ્ત્રીઓ એવુ માને છે કે આર્થિક અધોગતિના સમયમાં નાણાંનો પુરવઠો વધારીને આર્થિક મંદીને ઘટાડી શકાય છે.<ref name="Mankiw">{{Cite book|last=Mankiw |first=N. Gregory |title=Macroeconomics |publisher=Worth |year=2002 |edition=5th |pages=238–255|isbn=0324171900}}</ref> ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનું અનુકરણ કરવાનો અર્થ એવો થાય કે નાણાંની માત્રા સોનાના પુરવઠા દ્વારા નિર્ધારિત થશે, અને નાણાકીય નીતિ આર્થિક મંદીના સમયમા અર્થતંત્રને સ્થિર કરવા માટે ઉપયોગી નહી રહે.<ref name="Slate: Krugman ">{{Cite web|url=http://www.slate.com/id/1912/|title=The Gold Bug Variations|last=Krugman |first=Paul |publisher=Slate.com|access-date= 2009-02-13}}</ref> ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડને મહામંદી માટે અંશતઃ રીતે જવાબદાર ઠરાવવા માટે આવા કારણો આપીને કહેવાય છે કે, ફેડરલ રિઝર્વ બજારમાં કાર્યરત મંદીના પરિબળોને અંકુશમાં રાખવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં ધિરાણનુ વિસ્તરણ કરવામા અસફળ રહ્યું છે. આ પ્રકારના મતના વિરોધીઓ એવી દલીલ કરે છે કે 1930 ના દાયકામાં ફેડરલ રિઝર્વ પાસે ધિરાણ વિસ્તરણ માટે જરૂરી સોનું ઉપલબ્ધ હતું પણ ફેડ સંચાલકો તેનો ઉપયોગ કરવામાં નિષ્ફળ નીવડ્યા હતા.<ref>ટીમ્બરલેક, રિચર્ડ એચ. 2005. "ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ ધ રીઅલ બિલ્સ ડોક્ટ્રીન ઈન યુએસ (US) મનિટરી પોલિસી". ''ઇકોનોમિક જર્નલ વોચ'' 2(2): 196-233. [http://econjwatch.org/issues/volume-2-issue-2-august-2005 ]</ref> * નાણાકીય નીતિ સોનાનાં ઉત્પાદનના દર દ્વારા નિર્ધારિત થાય છે. ચલણમાં વપરાતા સોનાની માત્રા વધવાથી ફુગાવો તેમજ ઘટવાથી મંદીની પરિસ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.<ref name="BradDeLong">{{Cite web |url=http://www.j-bradford-delong.net/Politics/whynotthegoldstandard.html |title=Why Not the Gold Standard? |date=1996-08-10 |last=DeLong |first=Brad |authorlink=J. Bradford DeLong |publisher=[[University of California, Berkeley]] |location=[[Berkeley, California]] |access-date=2008-09-25 |archive-date=2010-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018035441/http://www.j-bradford-delong.net/politics/whynotthegoldstandard.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Bordo 2008">{{cite encyclopedia |last=Bordo |first=Michael D. |editor=David R. Henderson |encyclopedia=[[Concise Encyclopedia of Economics]] |title=Gold Standard |url=http://www.econlib.org/library/Enc/GoldStandard.html |access-date= 2010-08-28 |year=2008 |publisher=Liberty Fund |location=Indianapolis |isbn=0-86597-666-X |oclc=123350134}}</ref> કેટલાક લોકો એવુ પણ માને છે કે મહામંદીની તીવ્રતા તેમજ સમયગાળો વધારવામાં આનો ફાળો હતો, કારણ કે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ મધ્યસ્થ બેંકોને ચુસ્ત નાણાકીય નીતિ અપનાવવા માટે વિવશ કરતી જેથી મંદી સર્જાતી.<ref name="Warburton">{{Cite book|last=Warburton |first=Clark |title=Depression, Inflation, and Monetary Policy: Selected Papers, 1945-1953 |url=https://archive.org/details/depressioninflat0000warb |year=1966 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |location=[[Baltimore]] |oclc=736401 |pages=[https://archive.org/details/depressioninflat0000warb/page/25 25]–35 |chapter=The Monetary Disequilibrium Hypothesis}}</ref><ref name="jdh"/> જોકે મિલ્ટન ફ્રેડમેન એવી દલીલ કરતા કે યૂનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં મહામંદીની તીવ્રતા માટેનું મુખ્ય કારણ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ નહીં પણ ફેડરલ રિઝર્વ હતું, કારણ કે તેણે જાણી જોઈને નાણાકીય નીતિને ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ માટે જરૂર હોય તે કરતા વધુ કડક રાખી.<ref>http://www.pbs.org/fmc/interviews/friedman.htm "''ફેડરલ રિઝર્વ પ્રવૃત્તિ માટે અપાયેલા સ્પષ્ટતા પૈકી એક એ છે કે, તેઓ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ સાથે જોડાયેલા છે.. '' ''સુવર્ણમાન પદ્ધતિ પાસાઓને અંકુશમાં નથી રાખતી, અને ફેડરલ રિઝર્વ પાસે હંમેશ માટે પુરતુ સોનું છે માટે તેમણે હંમેશા જ્યારે પણ નાણાંના જથ્થામાં વધારો કર્યો છે જ્યારે સોનાની જરૂરિયાતને જાળવી રાખી છે. '' </ref> ઉપરાંત 1936 અન 1937માં ફેડરલ રિઝર્વ દ્વારા બેંક ભંડોળમાં કરવામા આવેલા ત્રણ વધારા કે જેમણે બેંક ભંડોળ બમણું કરી દીધુ<ref>http://www.jstor.org/pss/4538817 ઓગસ્ટ 1936થી મે 1937 દરમિયાન ફેડરલ રિઝર્વે અનામતની જરૂરિયાત બમણી કરી દીધી.</ref> તે નાણાં પુરવઠાનાં વધુ એક સંકોચન તરફ દોરી ગયા. * જોકે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ લાંબા ગાળાની ભાવ સ્થિરતા આપે છે પણ ટૂંકા ગાળામા તે ભાવોની ભારે હિલચાલ પણ સર્જે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 1879 થી 1913ની વચ્ચે ભાવસપાટીની વાર્ષિક વધઘટનો ગુણાંક તફાવત 17.0 હતો જ્યારે 1943 થી 1990 વચ્ચે તે ફક્ત 0.88 હતો.<ref name="Bordo 2008"/> એન્ના સ્વાર્ત્ઝ તેમજ અન્યો દ્વારા એવી દલીલ કરવામાં આવી કે આ પ્રકારની ટૂંકા ગાળાની ભાવ અસ્થિરતા નાણાકીય અસ્થિરતા તરફ દોરી જઈ શકે છે કારણકે લેણદારો તેમજ દેવાદારો તેમના દેવાનાં મૂલ્ય વિષે અનિશ્વિત બને છે.<ref>માઈકલ ડી. બોર્ડો અને ડેવીડ સી. વીલોક [http://research.stlouisfed.org/publications/review/98/09/9809dw.pdf ધ ફેડરલ રિઝર્વ બેંક ઓફ સેન્ટ લુઈસમાં ''સમીક્ષા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107170205/http://research.stlouisfed.org/publications/review/98/09/9809dw.pdf |date=2012-01-07 }} સપ્ટેમ્બર/ઓક્ટોબર 1998.</ref> * કેટલાક લોકો એમ કહે છે કે જ્યારે સરકારની આર્થિક પરિસ્થિતિ નબળી હોય ત્યારે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ સટ્ટાકૃત હુમલાઓ પ્રત્યે અતિ સંવેદનશીલ બને છે, છતા બીજા ઘણા લોકો કહે છે કે આ ભય સરકારને જોખમી નીતિઓ (જુઓ નૈતિક સંકટ) અપનાવતી અટકાવે છે. દા.ત. કેટલાક લોકો એવુ માને છે કે 1920ની અસામાન્ય રીતે સરળ ધિરાણ નીતિ પછી મહામંદીમાં પોતાના નાણાંની વિશ્વાસનિયતા ટકાવી રાખવા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને વ્યાજ દરો ઘટાડવાની ફરજ પડી હતી.<ref name="jdh">{{Cite web |first=James D. |last=Hamilton |authorlink=James D. Hamilton |url=http://www.econbrowser.com/archives/2005/12/the_gold_standa.html |title=The gold standard and the Great Depression |access-date=2008-11-12 |work=Econbrowser |date=2005-12-12 |archive-date=2011-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016101704/http://www.econbrowser.com/archives/2005/12/the_gold_standa.html |url-status=dead }} આ પણ જૂઓ {{Cite journal |first=James D. |last=Hamilton |authorlink=James D. Hamilton |year=1988 |month=April |title=Role of the International Gold Standard in Propagating the Great Depression |journal=Contemporary Economic Policy |volume=6 |issue=2 |pages=67–89 |doi=10.1111/j.1465-7287.1988.tb00286.x |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/120017201/abstract |access-date=2008-11-12 |archive-date=2013-01-05 |archive-url=https://archive.today/20130105094836/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120017201/abstract |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130105094836/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120017201/abstract |date=2013-01-05 }}</ref> આ ગેરલાભ માત્ર ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ જ નહીં પણ બધી જ ચોક્કસ વિનિમય દર ધરાવતી પદ્ધતિઓમાં રહે છે. ચોક્કસ વિનિયમ દર ધરાવતી તમામ પદ્ધતિઓ નબળી જણાય તે સટ્ટાકૃત હુમલાઓનો ભોગ બની શકે.<ref>http://web.mit.edu/krugman/www/crises.html આ વ્યૂહરચનાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે, બેશક પણે, 1992માં બ્રિટિશ પાઉન્ડ પર જ્યોર્જ સોરોસનો પ્રહાર. નીચેના કેસ સ્ટડીમાં દલીલ કર્યા પ્રમાણે, કોઈપણ કિસ્સામાં વિનિમય દર તંત્રની બહાર પાઉન્ડ ઘટ્યો હોવાની શક્યતા છે; પરંતુ સોરોસના પગલાંએ અન્ય કોઈ સ્થિતિમાં બહાર આવવા કરતા વહેલા નીકળવાની સ્થિતિ ઉભી કરી.</ref> * જો કોઈ દેશ પોતાના ચલણનું અવમૂલ્યન કરવા ઈચ્છતો હોય તો, અવમૂલ્યનની પદ્ધતિના આધારે, આદેશાત્મક ચલણમાં સામાન્ય રીતે સરળ ઘટાડા કરતાં તીવ્ર વધઘટ અનુભવાશે.<ref>{{Cite news |first=Megan |last=McArdle |authorlink=Megan McArdle |title=There's gold in them thar standards! |url=http://meganmcardle.theatlantic.com/archives/2007/09/theres_gold_in_them_thar_stand.php |work=[[The Atlantic Monthly]] |date=2007-09-04 |access-date=2008-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113083500/http://meganmcardle.theatlantic.com/archives/2007/09/theres_gold_in_them_thar_stand.php |archive-date=2010-01-13 |url-status=dead}}</ref> == નવીકૃત ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના હિમાયતીઓ == ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પુનર્ગમનને ઓસ્ટ્રીયન સ્કૂલ ઓફ ઈકોનોમિક્સના કેટલાક અનુયાયીઓ, ઉદ્દેશવાદીઓ, ચુસ્ત બંધારણવાદીઓ અને સ્વાતંત્ર્યવાદીઓનો<ref>{{Cite web |url=http://www.cato-at-liberty.org/2009/03/12/time-to-think-about-the-gold-standard/ |title=Time to Think about the Gold Standard? &#124; Cato @ Liberty |publisher=Cato-at-liberty.org |date=2009-03-12 |access-date=2010-07-24 |archive-date=2010-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100829153848/http://www.cato-at-liberty.org/2009/03/12/time-to-think-about-the-gold-standard/ |url-status=dead }}</ref> ટેકો મળ્યો કારણ કે તેઓ મધ્યસ્થ બેન્કો દ્વારા આદેશાત્મક ચલણ બહાર પાડવામાં સરકારની ભૂમિકાના વિરોધી હતા. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના ઘણા બધા પક્ષકારો અપૂર્ણાંક ભંડોળ બેંકિંગનો ફરજિયાત અંત લાવવાની માંગણી કરે છે.{{Citation needed|date=December 2009}} ઓસ્ટ્રીયન સ્કૂલના અનુયાયીઓ તથા થોડાક પુરવઠાના પક્ષકરોને છોડી દેતા, કેટલાક કાયદાના ઘડનારાઓ<ref name="Paul"/> આજે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા વળવાની તરફેણમાં પણ છે. જોકે યુએસ (US). ફેડરલ રીઝર્વના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ એલન ગ્રીનસ્પેન (કે જે પોતે પહેલાં ઉદ્દેશવાદી હતા) તેમજ સમષ્ટી અર્થશાસ્ત્રી રોબર્ટ બેરો સહિત કેટલાક નામાંકિત અર્થશાસ્ત્રીઓ નક્કર કે રોકડ ચલણ આધારો માટે પોતાની સહાનુભૂતિ વ્યક્ત કરે છે અને આદેશાત્મક નાણાંનાં વિરોધમાં દલીલ કરે છે.<ref name="Salerno ">{{Cite web|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa016.html |title=The Gold Standard: An Analysis of Some Recent Proposals |last=Salerno |first=Joseph T. |date=1982-09-09 |work=Cato Policy Analysis |publisher=Cato Institute |access-date= 2009-03-23 }}</ref> ગ્રીનસ્પેને 1966ના તેમના વિખ્યાત વિશ્લેષણ પત્ર "ગોલ્ડ એન્ડ ઈકોનોમીક ફ્રીડમ"માં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા વળવા માટે દલીલ કરી, જેમા તેમણે આદેશ ચલણના સમર્થકોને "વેલફેર સ્ટેટિસ્ટ" કે જેમનો ઉદ્દેશ ખાધ પૂરવણી માટે નાણાકીય નીતિનો ઉપયોગ કરવાનો હોય તેવા વર્ણવ્યા. તેમણે એવી દલીલ કરી કે તેમના વખતની (નિક્સન શોક પહેલાંની) આદેશ નાણાં પદ્ધતિમાં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનાં કેટલાક અનુકૂળ ગુણધર્મો રહેલાં હતા કારણ કે મધ્યસ્થ બેંકરોએ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અસ્તિત્વમાં જ હોય તેમ જાણીને નાણાકીય નીતિ અનુસરી.<ref>{{Cite journal |last=Greenspan |first=Alan |authorlink=Alan Greenspan |year=1966 |month=July |title=Gold and Economic Freedom |journal=[[The Objectivist]] |volume=5 |issue=7 |url=http://www.constitution.org/mon/greenspan_gold.htm |access-date=2008-10-16 |archive-date=2010-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925231456/http://constitution.org/mon/greenspan_gold.htm |url-status=dead }}</ref> યુએસ (US) કોંગ્રેસના સભ્ય રોન પૌલ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની પુનઃપ્રતિષ્ઠા માટે સતત દલીલ કરતા, પણ હવે તે સશક્ત હિમાયતી રહ્યાં નથી, બલ્કે મુક્ત બજારમાંથી ઉદભવતા કોમોડિટીના સમૂહનું સમર્થન કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.ronpaul.com/2009-11-14/end-the-fed-consider-outlawing-fractional-reserve-banking/ |title=End The Fed & Consider Outlawing Fractional Reserve Banking |date=2009-11-14 |access-date=2010-12-13 |archive-date=2010-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003070953/http://www.ronpaul.com/2009-11-14/end-the-fed-consider-outlawing-fractional-reserve-banking/ |url-status=dead }}</ref> પ્રવર્તમાન વૈશ્વિક નાણાતંત્ર ભંડોળ ચલણ તરીકે યુએસ (US) ડોલર પર આધાર રાખે છે કે જેના દ્વારા મોટા પાયાના વ્યવહારો, જેમકે સ્વયં સોનાનો ભાવ માપવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=August 2009}} ઊર્જા આધારિત ચલણ, ચલણ કે કોમોડિટીના બજાર સમૂહ સહિત ઘણા બધાં વિકલ્પો પ્રસ્તાવિત થયા, જેમાં સોનુ પણ એક વિકલ્પ હતું. 2001માં મલેશિયાના વડાપ્રધાન મહાથિર બિન મોહંમદે નવું ચલણ પ્રસ્તાવિત કર્યુ કે જે શરૂઆતમાં મુસ્લિમ દેશો વચ્ચેના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ઉપયોગમાં લેવાનું હતું. તેમના દ્વારા પ્રસ્તાવિત ચલણ ઈસ્લામિક સુવર્ણ દિનાર કહેવાતુ અને તે 4.25 ગ્રામ શુદ્ધ સોનાનું (24 કેરટ) બનેલુ હોય છે. મહાથિર મોહંમદે આ અભિગમનો લેખાજોખાના સ્થિર એકમ તરીકેના તેના આર્થિક ગુણ તેમજ ઈસ્લામિક રાષ્ટ્રો વચ્ચે બંધુત્વ વધારવા માટેના રાજનૈતિક ચિન્હ તરીકે પ્રચાર અને પ્રસાર કર્યો. આ પગલાં ઉઠાવવા પાછળનો મુખ્ય આશય ભંડોળ ચલણ તરીકે યુએસ (US) ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો, અને વ્યાજ વસુલ કરવાની વિરૂદ્ધ એવા ઈસ્લામિક કાયદાઓ પ્રમાણે દેવાં મુક્ત ચલણ સ્થાપિત કરવાનો હતો.<ref>{{Cite web |first=Muhammad |last=al-'Amraawi |coauthors=Al-Khammar al-Baqqaali, Ahmad Saabir, Al-Hussayn ibn Haashim, Abu Sayf Kharkhaash, Mubarak Sa'doun al-Mutawwa', Malik Abu Hamza Sezgin, Abdassamad Clarke and Asadullah Yate |url=http://www.islamidag.dk/ulamaongold.html |title=Declaration of 'Ulama on the Gold Dinar |access-date=2008-11-14 |publisher=Islam i Dag |date=2001-07-01 |archive-date=2008-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624073052/http://www.islamidag.dk/ulamaongold.html |url-status=dead }}</ref> જોકે, આજ તારીખમાં મહાથિરનું પ્રસ્તાવિત સુવર્ણ-દિનાર પકડ બનાવવામાં નિષ્ફળ નીવડ્યુ છે. == સોનુ આજે એક ભંડોળ તરીકે == સ્વિસ ફ્રેંક (સ્વિસ ફ્રૅંક) 1936 થી માંડીને 2000, કે જ્યાં સુધી તેને સોનામાં પરિવર્તનશીલતાનો<ref>http://books.google.com/books?id=IqPMKv1h4uEC&amp;pg=PA33&amp;lpg=PA33&amp;dq=switzerland+gold+convertibility+1926&amp;source=bl&amp;ots=Av1X48sG_i&amp;sig=4ZtA5UfQ2JDb-2bidicu7KFJ4lk&amp;hl=en&amp;ei=BTHgTM7DBYS8lQeqr8T7Aw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CBYQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=switzerland%20gold%20convertibility%201926&amp;f=false</ref> અંત આણ્યો ત્યાં સુધી, 40 % કાયદાકીય સુવર્ણ ભંડોળ આવશ્યકતા પર આધારિત હતું. જોકે, ઘણા દેશો તેમના ચલણની રક્ષા કરવા તેમજ યુએસ (US) ડોલર કે જે તરલ નાણાં ભંડોળના જથ્થા તરીકે કામ કરે છે, તેનાથી નુકશાન થતું અટકાવવા માટેના માધ્યમ તરીકે સુવર્ણ ભંડોળનો મોટો જથ્થો રાખી મૂકે છે. વિદેશી ચલણ તેમજ સરકારી બોન્ડ ઉપરાંત સોનુ લગભગ બધી મધ્યસ્થ બેન્કો{{Fact|date = November 2010}} માટે મુખ્ય નાણાકીય મિલકત તરીકે હોય છે. તે મધ્યસ્થ બેન્કો દ્વારા તેમની જ સરકારોને "આંતરિક ભંડોળ" તરીકે આપતા ધિરાણ સામે નુકશાન નિવારક તરીકે પણ રાખવામાં આવે છે.{{Fact|date = November 2010}} સોનાનાં સિક્કા તેમજ સોનાની લગડી બંનેનો તરલ બજારોમાં વ્યાપક રીતે વેપાર કરવામાં આવે છે અને તેથી તે હજુ પણ સંપત્તિના ખાનગી સંગ્રહ તરીકે વાપરવામાં આવે છે. કેટલાક ખાનગી રીતે બહાર પડાતા ચલણ, જેવા કે ડિજિટલ સુવર્ણ ચલણ, ને સુવર્ણ ભંડોળ દ્વારા પીઠબળ આપવામાં આવે છે. 1999 માં સોનાનું ભંડોળ તરીકેનું મૂલ્ય જાળવી રાખવા યુરોપિયન મધ્યસ્થ બેન્કે સોના માટેના વોશિંગ્ટન કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા, જે મુજબ, અગાઉથી નક્કી થયેલ વેચાણને છોડી દેતાં, ન તો તે સટ્ટાકીય હેતુ માટે સોનુ ગીરો આપી શકશે કે ન તો વિક્રેતા તરીકે બજારમાં પ્રવેશી શકશે. == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == વધુ વાંચન == * {{Cite book|first=Richard Franklin |last=Bensel |authorlink=Richard Bensel |title=The political economy of American industrialization, 1877-1900 |url=https://archive.org/details/politicaleconomy0000bens_u0m1 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=2000 |pages= |isbn=0-521-77604-X |oclc=43552761}} * {{Cite book|first=Barry J. |last=Eichengreen |authorlink=Barry Eichengreen |coauthors=Marc Flandreau |title=The gold standard in theory and history |url=https://archive.org/details/goldstandardinth0000unse_s7b3 |publisher=[[Routledge]] |location=[[New York City]] |year=1997 |pages= |isbn=0-415-15061-2 |oclc=37743323}} * {{Cite book|first=Michael D. |last=Bordo |title=Gold standard and related regimes: collected essays |url=https://archive.org/details/goldstandardrela0000bord |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=1999 |pages= |isbn=0-521-55006-8 |oclc=59422152}} * {{Cite book|first=Michael D |last=Bordo |coauthors=[[Anna Schwartz|Anna Jacobson Schwartz]] and [[National Bureau of Economic Research]] |title=A Retrospective on the classical gold standard, 1821-1931 |publisher=[[University of Chicago Press]] |location=[[Chicago]] |year=1984 |pages= |isbn=0-226-06590-1 |oclc=10559587}} * {{Cite book|first=Lawrence H. |last=Officer |title=Between the Dollar-Sterling Gold Points: Exchange Rates, Parity and Market Behavior |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Chicago]] |year=2007 |pages= |isbn=0-521-03821-9 |oclc=124025586}} * {{Cite book|first=Barry J. |last=Eichengreen |authorlink=Barry Eichengreen |title=Golden Fetters: The Gold Standard and the Great Depression, 1919-1939 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[New York City]] |year=1995 |pages= |isbn=0-19-510113-8 |oclc=34383450}} * {{Cite book|first=Luca |last=Einaudi |title=Money and politics: European monetary unification and the international gold standard (1865-1873) |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2001 |pages= |isbn=0-19-924366-2 |oclc=45556225}} * {{Cite journal|first=Mark A |last=Roberts |year=1995 |month=March |title=Keynes, the Liquidity Trap and the Gold Standard: A Possible Application of the Rational Expectations Hypothesis |journal=The Manchester School of Economic & Social Studies |volume=61 |issue=1 |pages=82–92 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |doi=10.1111/j.1467-9957.1995.tb00270.x |access-date= 2008-11-13}} * {{Cite book|first=Earl A. |last=Thompson |coauthors=Charles Robert Hickson |title=Ideology and the evolution of vital institutions: guilds, the gold standard, and modern international cooperation |year=2001 |isbn=0-792-37390-1 |oclc=46836861 |publisher=Kluwer Acad. Publ. |location=Boston}} * {{Cite book|first=Sidney |last=Pollard |title=The gold standard and employment policies between the Wars |url=https://archive.org/details/goldstandardempl0000poll |publisher=Methuen |location=[[London]] |year=1970 |pages= |isbn=0-416-14250-8 |oclc=137456}} * {{Cite book|first=Hugh Henry |last=Hanna |coauthors=[[Charles Arthur Conant]], [[Jeremiah Jenks]] |title=Stability of international exchange: Report on the introduction of the gold-exchange standard into China and other silver-using countries |url=https://archive.org/details/cu31924013734516 |year=1903 |oclc=6671835}} * {{Cite web |url=http://www.predecimal.com/p1celtic.php |title=The complete history of British Coinage in 12 parts |access-date=2008-11-13 |work=Predecimal.com |publisher=Chris Perkins |first=Ken |last=Elks |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510080356/http://www.predecimal.com/p1celtic.php |url-status=dead }} * {{Cite book|title=Banking in modern Japan |publisher=[[Fuji Bank]] |location=[[Tokyo]] |year=1967 |pages= |oclc=254964565 |isbn=0333711394}} * {{Cite encyclopedia |first=Lawrence H. |last=Officer |editor=[[Steven N. Durlauf]] and [[Lawrence E. Blume]] |title=bimetallism |encyclopedia=[[The New Palgrave Dictionary of Economics, 2nd Edition]] |publisher=Palgrave Macmillan |location=[[Basingstoke]] |year=2008 |isbn=0-333-78676-9 |oclc=181424188 |url=http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_B000137&goto=bimetalism&result_number=140 |access-date=2008-11-13 |doi=10.1057/9780230226203.0136 |archive-date=2010-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830080214/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_B000137&goto=bimetalism&result_number=140 |url-status=dead}} * {{Cite book|first=Ian M. |last=Drummond |coauthors=[[The Economic History Society]] |title=The gold standard and the international monetary system 1900-1939 |url=https://archive.org/details/goldstandardinte0000drum |publisher=Macmillan Education |location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire |year=1987 |pages= |isbn=0-333-37208-5 |oclc=18324084}} * {{Cite book|first=Ralph George |last=Hawtrey |authorlink=Ralph George Hawtrey |title=The Gold Standard in theory and practice |year=1927 |publisher=[[Longman]] |location=[[London]] |oclc=250855462 |isbn=0313221049}} * {{Cite book|first=Marc |last=Flandreau |title=The glitter of gold: France, bimetallism, and the emergence of the international gold standard, 1848-1873 |url=https://archive.org/details/glitterofgoldfra0000flan |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2004 |pages= |isbn=0-19-925786-8 |oclc=54826941}} * {{Cite book|first=John |last=Lalor |title=Cyclopedia of Political Science, Political Economy and the Political History of the United States |publisher=Thoemmes Continuum |location=London |origyear=1881 |year=2003 |pages= |isbn=1-84371-093-5 |oclc=52565505}} * {{Cite book|first=Ben |last=Bernanke |authorlink=Ben Bernanke |coauthors=Harold James |year=1990 |month=October |title=The Gold Standard, Deflation, and Financial Crisis in the Great Depression: An International Comparison |series=Working Paper Series |volume=3488 |publisher=[[National Bureau of Economic Research]] |location=[[Cambridge, Massachusetts]] |oclc=22840844 |url=http://www.nber.org/papers/w3488 |access-date= 2008-11-13}} આ પ્રમાણે પણ પ્રકાશિતઃ {{Cite book|first=Ben |last=Bernanke |authorlink=Ben Bernanke |coauthors=Harold James |chapter=The Gold Standard, Deflation, and Financial Crisis in the Great Depression: An International Comparison |chapterurl=http://books.google.com/books?id=MEfUi2H4cqwC&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PRA1-PA33,M1 |editor=[[Glenn Hubbard (economics)|R. Glenn Hubbard]] |title=Financial markets and financial crises |publisher=[[University of Chicago Press]] |location=[[Chicago]] |year=1991 |pages=33–68 |isbn=0-226-35588-8 |oclc=231281602 |access-date= 2008-11-13}} * {{Cite book|first=Murray Newton |last=Rothbard |authorlink=Murray Rothbard |chapter=The World Currency Crisis |chapterurl=http://books.google.com/books?id=elPzEDHG9ysC&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PRA2-PA295,M1 |title=Making Economic Sense |publisher=[[Ludwig von Mises Institute]] |location=[[Burlingame, California]] |year=2006 |pages=295–299 |isbn=0-945466-46-3 |oclc=78624652}} * {{Cite book|first=Gustav |last=Cassel |authorlink=Gustav Cassel |title=The downfall of the gold standard |url=https://archive.org/details/dli.ministry.12069 |year=1936 |publisher=Clarendon Press |location=[[Oxford]] |oclc=237252}} * {{Cite book|first=Jorge |last=Braga de Macedo |coauthors=Barry J. Eichengreen and Jaime Reis |title=Currency convertibility: the gold standard and beyond |url=https://archive.org/details/currencyconverti0000unse_j9v7 |publisher=[[Routledge]] |location=[[New York City]] |year=1996 |pages= |isbn=0-415-14057-9 |oclc=33132906}} * {{Cite book|first=William H. |last=Russell |authorlink=William Huntington Russell |title=The Deceit of the Gold Standard and of Gold Monetization |year=1982 |publisher=American Classical College Press |isbn=0-892-66324-3}} * {{Cite book|first=Wesley C. |last=Mitchell |authorlink=Wesley Clair Mitchell |title=Gold, prices, and wages under the greenback standard |url=https://archive.org/details/goldpriceswages0000unse |year=1908 |publisher=The University Press |location=[[Berkeley, California]] |oclc=1088693}} * {{Cite book|first=Kenneth |last=Mouré |title=The gold standard illusion: France, the Bank of France, and the International Gold Standard, 1914-1939 |url=https://archive.org/details/goldstandardillu0000mour |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2002 |pages= |isbn=0-19-924904-0 |oclc=48544538}} * {{Cite book|first=Tamim A. |last=Bayoumi |coauthors=[[Barry Eichengreen|Barry J. Eichengreen]] and Mark P. Taylor |title=Modern perspectives on the gold standard |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=1996 |pages= |isbn=0-521-57169-3 |oclc=34245103}} * {{Cite book|first=John Maynard |last=Keynes |authorlink=John Maynard Keynes |title=The economic consequences of Mr. Churchill |year=1925 |publisher=[[Hogarth Press]] |location=[[London]] |oclc=243857880}} * {{Cite book|first=John Maynard |last=Keynes |authorlink=John Maynard Keynes |title=A treatise on money in two volumes |year=1930 |publisher=MacMillan |location=[[London]] |oclc=152413612}} * {{Cite book|first=J. Peter |last=Ferderer |title=Credibility of the interwar gold standard, uncertainty, and the Great Depression |year=1994 |publisher=Jerome Levy Economics Institute |location=[[Annandale-on-Hudson, New York]] |oclc=31141890}} * {{Cite book|first=Pablo Martín |last=Aceña |coauthors=Jaime Reis |title=Monetary standards in the periphery: paper, silver and gold, 1854-1933 |publisher=Macmillan Press |location=[[London]] |year=2000 |pages= |isbn=0-333-67020-5 |oclc=247963508}} * {{Cite book|first=Giulio M. |last=Gallarotti |title=The anatomy of an international monetary regime: the classical gold standard, 1880-1914 |url=https://archive.org/details/anatomyofinterna0000gall |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=1995 |pages= |isbn=0-19-508990-1 |oclc=30511110}} * {{Cite book|first=Trevor J. O. |last=Dick |coauthors=[[John E. Floyd]] |title=Canada and the Gold Standard: Balance of Payments Adjustment Under Fixed Exchange Rates, 1871-1913 |url=https://archive.org/details/canadagoldstanda0000dick_w1x5 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=2004 |isbn=0-5216-1706-5 |oclc=59135525}} * {{Cite book|first=A.G. |last=Kenwood |coauthors=A. L. Lougheed |title=The growth of the international economy 1820–1990 |publisher=[[Routledge]] |location=[[London]] |year=1992 |isbn=91-44-00079-0}} * {{Cite book|first=Richard |last=Hofstadter |authorlink=Richard Hofstadter |title=The Paranoid Style in American Politics and Other Essays |chapter=Free Silver and the Mind of "Coin" Harvey |publisher=[[Harvard University Press]] |location=[[Harvard]] |year=1996 |isbn=0-674-65461-7 |oclc=34772674}} * {{Cite book|first=Nathan K. |last=Lewis |title=Gold: The Once and Future Money |url=https://archive.org/details/goldoncefuturemo0000lewi |publisher=Wiley |location=New York |year=2006 |pages= |isbn=0-470-04766-6 |oclc=87151964}} * {{Cite book|first=Hartley |last=Withers |title=War-Time Financial Problems |year=1919 |url=http://www.gutenberg.org/etext/13045 |access-date= 2008-11-14 |publisher=[[John Murray (publisher)|J. Murray]] |location=[[London]] |oclc=2458983}} * {{Cite book|first=Mark |last=Metzler |title=Lever of Empire: The International Gold Standard and the Crisis of Liberalism in Prewar Japan. |publisher=[[University of California Press]] |location=[[Berkeley, California]] |year=2006 |page=[http://eh.net/bookreviews/library/1166] |isbn=0-520-24420-6}}</ref> == બાહ્ય લિંક્સ == {{Spoken Wikipedia|EN_Gold_Standard.ogg|2007-12-04}} * [http://www.uiowa.edu/ifdebook/faq/faq_docs/gold_standard.shtml ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ શું છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091121143147/http://www.uiowa.edu/ifdebook/faq/faq_docs/gold_standard.shtml |date=2009-11-21 }} યુનિવર્સિટિ ઓફ ઈઓવા આંતરરાષ્ટ્રીય ફાઈનાન્સ અને વિકાસ કેન્દ્ર * [http://www.bankofengland.co.uk/about/history/ બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડનો ઇતિહાસ] બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડ * [http://www.knology.net/~bilrum/fdrgoldaudio.htm બેંકોની કટોકટી અને સોનાની જપ્ત અંગે ખુલાસા માટે એફડીઆર (FDR)નો 1933નો '''ઓડિયો''' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714003825/http://www.knology.net/~bilrum/fdrgoldaudio.htm |date=2010-07-14 }} * [http://www.cato.org/pubs/bp/bp100.pdf નાણાતંત્રમાં શું હજી પણ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ સોનાના માનક સમાન છે?] અર્થશાસ્ત્રના પીએચડી (Ph.D.) પ્રાધ્યાપક લોરેન્ચ એચ. વ્હાઈટ દ્વારા * [http://mises.org/story/1829 100 ટકા ગોલ્ડ ડોલર માટેનો કિસ્સો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504112228/http://mises.org/story/1829 |date=2009-05-04 }} અર્થશાસ્ત્રના પ્રતિષ્ઠિત પીએચડી (Ph.D.)પ્રાધ્યાપક મુર્રી એન. રોથબર્ડ દ્વારા * [http://www.pkarchive.org/cranks/goldbug.html ધ ગોલ્ડ બગ વેરિએશન્સ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} અર્થશાસ્ત્રના પીએચડી (Ph.D.) પ્રાધ્યાપક પૌલ કર્ગમેન દ્વારા [[શ્રેણી:સોનુ]] [[શ્રેણી:આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર]] [[શ્રેણી:નાણાં નીતિ]] [[શ્રેણી:નાણાં અર્થશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:બેંકિંગનો ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:અર્થશાસ્ત્રનો ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનો આર્થિક ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:જાપાનનો આર્થિક ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:જાપાનનું સામ્રાજ્ય]] e3p1spjju13x1m7sjcv0uga90xjxnoq 0 29572 907675 904979 2026-11-11T14:45:44Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907675 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Klimt Mulher sentada.jpg|thumb|[[ગુસ્તાવ ક્લિમટ]]નું ચિત્ર ''વુમન સીટેડ વીથ થાઈઝ્ અપાર્ટ'' (૧૯૧૬).]] '''હસ્તમૈથુન''' એટલે વ્યક્તિના યૌન અંગોને કામાવેશની ચરમસીમા સુધી ઉત્તેજિત કરવાની ક્રિયા. ઉત્તેજના જાગૃત કરવાની આ ક્રિયા હાથ વડે, કામક્રીડા સમાન અનુભવ આપતા કોઈ અન્ય સાધનો કે વસ્તુઓ દ્વારા અથવા તો આ બંનેના સહિયારા ઉપયોગ દ્વારા મેળવવામાં આવે છે. <ref>Based on "masturbation" in ''Merriam-Webster's Collegiate Dictionary, Eleventh Edition'', Merriam-Webster, Inc., 2003</ref> હસ્તમૈથુન કે વધુ ચોકસાઈપૂર્વક કહીએ તો સ્વહસ્તમૈથુન એ [[સ્વલૈંગિકૌત્તેજના]]નો સર્વસામાન્ય પ્રકાર છે. જોડીદાર સાથે મળી કરાતું પારસ્પરિક હસ્તમૈથુન પણ સામાન્ય છે. પુરુષો અને સ્ત્રીઓની હસ્તમૈથુન કરવાની મૂળ વિધિ તેમના યૌન અંગ અનુસાર એક સમાન હોય છે, જોકે તે ઉત્તેજના કેવી રીતે અથવા કયા માધ્યમ દ્વારા મેળવવી તે વિષે દરેકની વૈયક્તિક પસંદગી અલગ હોઈ શકે છે. હાથ ધરાયેલા અભ્યાસ પરથી જણાયું છે કે માનવ જાતિના બંને લિંગોમાં અને વયજૂથોમાં હસ્તમૈથુન અવારનવાર પ્રયોગમાં લેવાતી પ્રવૃત્તિ છે, જોકે તેમાં આવર્તન સંબંધી વિવિધતા હોઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે કામક્રીડા અને ખાસકરીને હસ્તમૈથુનને ઘણાં વૈદ્યકીય અને માનસિક ફાયદાઓનું શ્રેય અપાયું છે, અને હસ્તમૈથુનનો કોઈ શારીરિક કે માનસિક વ્યાધિનો સંબંધ હોય તેવું કોઈ સમીકરણ આજ સુધી સાબિત કરી શકાયું નથી. સમગ્ર વિશ્વના કલા જગતમાં હસ્તમૈથુન પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી સક્રિય વિષય રહ્યો છે. જોકે ઇતિહાસમાં એક સમય એવો પણ હતો કે જ્યારે (૧૮મી સદીના અંતથી ૨૦મી સદીની શરૂઆત સુધી) હસ્તમૈથુનને વૈદ્યકીય દ્રષ્ટિએ અને રૂઢિચુસ્ત સમાજ તરફથી ઠપકો મળતો. જોકે આજે આને સામાન્ય અને તંદુરસ્ત જીવનનો એક ભાગ મનાય છે. આજકાલ તો 'માસ્ટરબેથોન' નામે હસ્તમૈથુન તરફ જાગૃતિ લાવવા એક સમૂહ દોડ (મેરેથોન)નું આયોજન થાય છે અને "એક દૈનિક કામોત્તેજના રાખે ડોક્ટરને દૂર" જેવા સૂત્રો પણ પ્રચલિત કરાયા છે. આજકાલના સંગીતમાં, ટેલિવિઝન પર અને ફિલ્મોમાં તેનો ઉલ્લેખ કરાય છે. જંગલમાં કે બંધિયાર વાતાવરણમાં રહેતા પ્રાણીઓમાં આ પ્રકારની પ્રાણીજ હસ્તમૈથુન વૃત્તિ હોવાનું નોંધાયું છે. == વ્યુત્પત્તિ == હસ્તમૈથુન આ શબ્દ બે શબ્દોનું જોડકું છે. હસ્ત એટલે હાથ અને મૈથુન એટલે લૈંગિક અવયવોને ઉત્તેજિત કરી આનંદ મેળવવાની વૃતિ. == પદ્ધતિઓ == બંને લિંગમાં સામાન્ય હોય એવી હસ્તમૈથુન પદ્ધતિઓ છે: લૈંગિક અવયવોને ઘસવા અથવા દબાવવા, યા તો આંગળીઓથી અથવા તો ઓશિકા જેવા સાધનો વડે; આંગળી કે અન્ય સાધનને ગુદામાં દાખલ કરવી (જુઓ [[ગુદા હસ્તમૈથુન]]); અને શિશ્ન કે સ્ત્રી જનનેન્દ્રિયના પ્રવેશના હોઠને વિદ્યુત વાઈબ્રેટરથી ઉત્તેજિત કરવા અથવા તેને યોનિ કે ગુદામાં ઘુસાડવા. બંને લિંગની વ્યક્તિઓ સ્તનની ડીંટી કે અન્ય કામોત્તેજના જાગૃત કરનાર અવયવોને સ્પર્શ કરવો, પંપાળવો કે ચીમટી કાઢવી આદિને પણ પસંદ કરે છે. ઉત્તેજના વધારવા માટે બંને લિંગની વ્યક્તિઓ ક્યારેક ચીકણા પદાર્થો (લ્યુબ્રિકન્ટ્સ) નો ઉપયોગ પણ કરે છે. કામુક સાહિત્ય વાંચવું કે જોવું કે કામુક કલ્પના કરવી એ ઉત્તેજના મેળવવાના સામાન્ય ઉદ્દીપકો છે. ઘણી વખત લોકો હસ્તમૈથુન કરતી વખતે જૂની યાદોને પણ યાદ કરે છે. હસ્તમૈથુનની ક્રિયા મોટે ભાગે એક નિયમિત વિધિ કે નિયમ સમાન બની જાય છે. ઘણી વખત હસ્તમૈથુનમાં વિચિત્ર લૈંગિક કલ્પનાઓ અને પૅરાફીલિયા પણ ભાગ ભજવી શકે છે. આમાં ઘણી ક્રિયાઓ હાનિકારક અને જીવલેણ પણ હોઈ શકે છે, જેમ કે ઑટોઈરોટીક એફીક્સેશન (શ્વાસ રુંધવો) કે સેલ્ફ બોન્ડેજ. હસ્તમૈથુનમાં ઘણી ઈચ્છાઓ પણ ભાગ ભજવતી હોય છે. અમુક વ્યક્તિઓ મૂત્ર નલિકાના ઈલાજમાં વપરાતા સાધનો કે જેમનો આકાર નર લિંગને મળતો આવે છે તેવા 'યુરેથ્રલ સાઉન્ડિંગ' સાધનોને શિશ્નમાં આવેલા છિદ્ર યુરેથ્રામાં (નળી કે જેમાંથી મૂત્ર અને માણસોમાં વીર્ય આદિ વહે છે) ઘૂસાડીને,<ref name="Alice05">{{cite web |last = |first = "Alice" |title = Go ask Alice!: Cock-stuffing |publisher = Columbia University, New York |date = 2005-02-18 |url = http://www.goaskalice.columbia.edu/3516.html |access-date = 2006-07-29 |archive-date = 2005-02-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20050219153312/http://www.goaskalice.columbia.edu/3516.html |url-status = dead }}</ref> યુરેથ્રલ પ્લે કે સાઉન્ડિંગ તરીકે ઓળખાતા પ્રકારે મૈથુનનો આનંદ લે છે.<ref name="BME06">{{cite web |last = Various authors |first = |title = Urethral Sound |publisher = Body Modification Ezine |date = 2006-04-21 |url = http://wiki.bmezine.com/index.php/Urethral_Sound |format = html/wiki |access-date = 2006-07-29 |archive-date = 2006-08-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060830012217/http://wiki.bmezine.com/index.php/Urethral_Sound |url-status = dead }}</ref> અન્ય વસ્તુઓ જેમ કે બોલપેન અને થર્મોમીટર આદિનો પણ ક્યારેક ઉપયોગ કરાય છે, જો કે આ પ્રકાર ઈજા પહોંચાડી શકે છે કે ચેપ (સંક્રમણ) પણ લાગી શકે છે.<ref name="JAAPA06">{{cite web |last = McPartlin |first = Daniel |coauthors = Adam P. Klausner, MD; Tristan T. Berry, MD |title = Case report: A foreign body in the urethra |publisher = Journal of the American Academy of Physician Assistants |date = 2005-09-09 |url = http://jaapa.com/issues/j20050901/articles/urethral0905.htm |access-date = 2006-07-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060701223330/http://jaapa.com/issues/j20050901/articles/urethral0905.htm |archive-date = 2006-07-01 |url-status = live }}</ref> અમુક લોકો ફકીંગ મશીન તરીકે ઓળખાતા સાધન કે જે કૃત્રિમ સંભોગનો અનુભવ કરાવે છે તે વાપરે છે. ઘણાં પુરુષો કે સ્ત્રીઓ કામાવેગની પરાકાષ્ઠા સુધી હસ્તમૈથુન કરે છે, થોડી ક્ષણ થોભી આવેગ શાંત પાડી ફરી હસ્તમૈથુન કરી લાંબા સમય સુધી કામાવેગ માણે છે. તેઓ આ ચક્ર ઘણી વખત ચલાવે છે. આ પદ્ધતિ 'થોભો અને ચાલો' (Stop and Go) તરીકે ઓળખાય છે. આ પદ્ધતિ ઘણી વખત તીવ્ર રતિક્ષણ લાવવા મદદ કરે છે.<ref name="SXED1">{{cite web | title = Sex Editorials | date = 2004-03-16 | url = http://sexeditorials.com/ | access-date = 2009-07-11 | archive-date = 2009-07-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090701065330/http://sexeditorials.com/ | url-status = dead }} "The Stop-And-Go Masturbation Technique for Men and Women"</ref> જૂજ વ્યક્તિઓ હસ્તમૈથુન દરમ્યાન શક્તિના સ્તરને જાળવવા રતિક્ષણની અમુક ક્ષણ પહેલાં જ હસ્તમૈથુન છોડી દે છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.csis.hku.hk/~bruce/masturb1.html |title=Masturbation, Tantra and Self-love|access-date=2011-01-15 |archive-date=2007-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070621070341/http://www.csis.hku.hk/~bruce/masturb1.html |url-status=dead }}</ref>. આમ કરવાથી અમુક સમયે રક્ત સંચરણનો ભરાવો થઈ જતાં પેડુમાં દુખાવો પણ થઈ શકે છે. === મહિલા === [[ચિત્ર:Masturbating_with_a_vibrator.jpg|thumb|right| [[ડીલ્ડો]] નામનું સાધન વાપરી હસ્તમૈથુન કરતી મહિલા.]] [[ચિત્ર:Masturbation1.jpg|thumb|right| હાથની મદદથી સ્ત્રી હસ્તમૈથુન]] મહિલાઓ દ્વારા હસ્તમૈથુનનો આનંદ મોટે ભાગે તેમના યોનિ માર્ગ અને ખાસ કરીને ભગ્નશિશ્નને (ક્લિટોરિસ) પ્રથમ કે દ્વિતીય આંગળીની મદદ વડે ઘસી કે રગળીને મેળવવામાં આવતો હોય છે. અમુક સમયે એક કે વધુ આંગળીઓને યોનિ માર્ગમાં ધકેલી ઘસરકા મારીને યોનિમાર્ગની દિવાલ પર આવેલા ગ્રેફેનબર્ગ સ્પોટ કે [[જી-સ્પોટ]] તરીકે ઓળખાતા ભાગને ઉત્તેજિત કરે છે.<ref name="Keesling99">{{cite web |last = Keesling |first = Barbara |title = Beyond Orgasmatron |publisher = Psychology Today |date = November/December 99 (Last Reviewed: 30 August 2004) |url = http://www.psychologytoday.com/articles/index.php?term=pto-19991101-000038&page=2 |access-date = 2006-07-29}}</ref> મૈથુન સાધનો જેમ કે [[વાઈબ્રેટર]], [[ડીલ્ડો]] અથવા [[બેન વા બોલ્સ]] જેવા સાધનો વાપરીને પણ યોનિ અને ક્લિટોરિસને ઉત્તેજિત કરવામાં આવે છે. અમુક મહિલાઓ તેમના સ્તન કે ડીંટી (નિપલ)ને પંપાળે છે જો તે તેમને કામુક રીતે ઉત્તેજિત કરતી હોય તો. અમુક મહિલાઓ ગુદા ક્ષેત્રમાં ઉત્તેજનાને પણ પસંદ કરે છે. અમુક સમયે નિજી લ્યુબ્રિકેશન (ઊંજણ - તેલ કે અન્ય શ્લેષ્મ પદાર્થ) નો ઉપયોગ પણ કરવામાં આવે છે, ખાસ કરીને જ્યારે કોઈ વસ્તુ આદિને છિદ્રમાં ઘુસાડીને આનંદ લેવાતો હોય ત્યારે. જો કે આ વપરાશ સાર્વત્રિક નથી, ઘણી મહિલાઓને તેમની યોનિમાંથી કામોત્તેજના સમયે થતો સ્ત્રાવ (યોનિ સ્ત્રાવ) પૂરતો થઈ પડે છે. આ ક્રિયાઓ ચત્તા કે ઊંધા સૂઈને, બેસીને, ઊભડક બેસીને, ઘૂંટણિયે કે ઊભે ઊભે કરવામાં આવે છે. સ્નાન કે ફુવારા નીચે મહિલાઓ પાણીની ધાર સીધા યોનિ ઓષ્ઠ કે ક્લિટોરિસ (ભગ્નશિશ્ન) પર કરી ઉત્તેજના અનુભવે છે. પેટ પર પડ્યે પડ્યે મહિલા તેમના હાથ વાપરી, કે બે પગ વચ્ચે તકિયો રાખી, પલંગની કિનાર વાપરીને, સાથીનો પગ વાપરી અમુક કપડાનો ગોળો આદિ દ્વારા યોનિ ઓષ્ઠ અને ક્લિટોરિસને ઉત્તેજિત કરી [[બિન-વેધક મૈથુન]]નો આનંદ લઈ શકે છે. ઊભે ઊભે કોઈ ખુરશી, કે અન્ય રાચરચીલાની વસ્તુ કે અન્ય સાધનનો ખૂણો કે ધાર આદિ દ્વારા વસ્ત્રો સહિત યોનિ ઓષ્ઠ કે ક્લિટોરિસને ઉત્તેજિત કરાય છે. અમુક મહિલાઓ માત્ર દબાણ વાપરીને કોઈ પણ સંપર્ક કર્યા વગર ક્લિટોરિસને ઉત્તેજિત કરવાનું પસંદ કરે છે. દા.ત. હથેળી કે દડા દ્વારા [[આંતરિક વસ્ત્રો]] કે અન્ય વસ્ત્રો સહિત દબાણ આપવું ઇત્યાદિ. ૧૯૨૦માં હેવલોક એલિસએ નોંધ્યું હતું કે તે સમયના પ્રચલિત એવા 'ટર્ન ઓફ ધ સેન્ચ્યુરી સીમસ્ટ્રેસીસ' ના પગે ચલાવાતા સિલાઈ મશીન વાપરી તેઓ ખુરશીને કિનારે બેસી રતિક્ષણ (ઓર્ગેઝમ) પ્રાપ્ત કરી લેતા હતાં.<ref>Ellis, Havelock (1927), Studies in the Psychology of Sex (3rd edition), Volume I,; Auto-Erotism: A Study of the Spontaneous Manifestations of the Sexual Impulse; section I; "The Sewing-machine and the Bicycle:" quotes one Pouillet as saying "it is a well-recognized fact that to work a sewing-machine with the body in a certain position produces sexual excitement leading to the orgasm. The occurrence of the orgasm is indicated to the observer by the machine being worked for a few seconds with uncontrollable rapidity. This sound is said to be frequently heard in large French workrooms, and it is part of the duty of the superintendents of the rooms to make the girls sit properly." {{gutenberg|no=13610|name=Studies in the Psychology of Sex, v. I, by Havelock Ellis}}</ref> સ્ત્રીઓ તેમના પગની સખત આંટી વાળી તેમના પગના સ્નાયુઓને તાણ આપી યોનિ ક્ષેત્ર પર દબાણ આપીને પોતાને ઉત્તેજિત કરી શકે છે. આ વસ્તુ જાહેરમાં કોઈ પણ વ્યક્તિની નોંધમાં આવ્યા વગર કરી શકાય છે. વિચારો, કલ્પનાઓ અને ઉત્તેજનાની કોઈ જૂની ઘટનાની યાદદાસ્ત પણ મૈથુન ઉત્તેજના લાવી શકે છે. અમુક સ્ત્રીઓ માત્ર ઈચ્છા શક્તિથી રતિક્ષણ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. જોકે આને હસ્તમૈથુન ન ગણી શકાય કેમ કે તેમાં કોઈ ભૌતિક સ્પર્શ સામેલ નથી.<ref name="Koedt70">{{cite web |last = Koedt |first = Anne |title = The Myth of the Vaginal Orgasm |publisher = Chicago Women's Liberation Union |year = 1970 |url = http://www.cwluherstory.org/myth-of-the-vaginal-orgasm.html |access-date = 2010-11-18 |archive-date = 2016-08-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160819232224/http://www.cwluherstory.org/myth-of-the-vaginal-orgasm.html |url-status = dead }}</ref><ref name=kins>The Kinsey Institute [http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-data.html#masturbation Data from Alfred Kinsey's studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180627155605/http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-data.html#masturbation |date=2018-06-27 }}. Published online.</ref> મૈથુન ચિકિત્સકો અમુક વખત એવું જણાવે છે કે મહિલા દર્દીઓ હસ્તમૈથુન દ્વારા રતિક્ષણ સુધી પહોંચવા સમય લે છે ખાસ કરીને તેવા મામલામાં જ્યારે તેમણે આવું પહેલાં ક્યારેય કર્યું ન હોય.<ref name="Shuman06">{{cite web |last = Shuman |first = Tracy |title = Your Guide to Masturbation |publisher = WebMD, Inc./The Cleveland Clinic Department of Obstetrics and Gynecology |date = 2006-02 |url = http://www.webmd.com/content/article/45/2953_487.htm |access-date = 2006-07-29}}</ref><ref name="Knowles02">{{cite press_release | url=http://www.plannedparenthood.org/files/PPFA/masturbation_11-02.pdf | title=''માસ્ટરબેશન — ફ્રોમ સ્ટીગમાં ટૂ સેક્શ્યુલ હેંલ્થ'' | publisher='પ્લાન્નેડ Parenthood ફેદેરતિઓન ઓફ અમેરિકા | date=નવેમ્બર ૨૦૦૨ | access-date=૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩ | language=અંગ્રેજી | archivedate=2012-05-26 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120526201550/http://www.plannedparenthood.org/files/PPFA/masturbation_11-02.pdf }}</ref> === પુરુષો === [[ચિત્ર:Masturbating man2.JPG|thumb|right| શિશ્ન પરની ચામડીને ઉપરનીચે ઘસડી હસ્તમૈથુન કરતો સુન્નત ન કરેલ જનનેન્દ્રિય ધરાવતો માણસ]] પુરુષ હસ્તમૈથુન વિધિઓ ઉપર ઘણા પરિબળો અને નિજી પસંદગીઓની અસર પડે છે. સુન્નત (ખતના) કરેલ વ્યક્તિઓ અને સુન્નત ન કરેલ વ્યક્તિ દ્વારા થતી હસ્તમૈથુનની વિધિ બદલાય છે. કોઈ એક વ્યક્તિ દ્વારા અપનાવાતી વિધિ બીજી વ્યક્તિ માટે ખૂબ જ ત્રાસદાયક કે તકલીફદાયક હોઈ શકે છે. પુરુષ હસ્તમૈથુનની સૌથી સામાન્ય વિધિ જનનેન્દ્રિયને હાથની હથેળીની હળવી મુઠ્ઠીમાં લઈને હાથને લિંગ પર ઉપર નીચે ઘસવાની છે. સર્વ સામાન્ય રીતે [[રતિક્ષણ]] અને [[વીર્યસ્ખલન]] મેળવવા આ પ્રકારની ઉત્તેજના વિધિ પર્યાપ્ત હોય છે. હાથના ચલનની ગતિ વ્યક્તિ દર વ્યક્તિ બદલાય છે. એ વાત પણ સામાન્ય છે કે સ્ખલન ક્ષણ જેમ જેમ નજીક આવે છે તેમ તેમ ગતિ વધતી જાય છે અને મૂળ સ્ખલનના સમયે તે ઘટી જાય છે.<ref name="ADVMAS1">{{cite web | title = Advanced Masturbation | date = 2004-10-22 | url = http://advancedmasturbation.com/ |access-date = 2009-07-11}} "The Full Fist Masturbation Technique" and "The Thumb-Forefinger Masturbation Technique"</ref> જ્યારે સુન્નત (ખતના) ન કરેલ હોય તેવા પુરુષોમાં જનનેન્દ્રિયની ઉત્તેજના શિશ્ન પરની ચામડીના ([[શિશ્ન ત્વચા]]) હલનચલનથી મેળવાય છે, તેમાં શિશ્ન ત્વચાને પકડીને [[શિશ્ન]] પર ઉપર નીચે સરકાવાય છે, અને શિશ્ન ત્વચાની લંબાઈ અનુસાર શિશ્નને ઝડપી હલનચલન વડે ત્વચા દ્વારા શિશ્નને પૂર્ણ અથવા અપૂર્ણ રીતે ઢંકાય છે અને બહાર કઢાય છે. આ સમય દરમ્યાન, વધતી ઉત્તેજના સાથે શિશ્નનું કદ અને લંબાઈ વધી શકે છે, શિશ્ન થોડું ઘેરા રંગનું પણ બને છે. શિશ્ન ત્વચા પરની ત્વચા ઝડપી હલનચલન સમયે શિશ્ન પર ઘર્ષણ ઘટાડે છે. સુન્નત કે ખતના કરેલા પુરુષોનું શિશ્ન અર્ધ કે સંપૂર્ણ રીતે ત્વચાના આવરણ રહિત હોય છે, આને લીધે આ પ્રકારના હસ્તમૈથુનમાં શિશ્નનો સરખામણીએ વધુ ભાગ હાથના સીધા સંપર્કમાં આવે છે. આ પ્રકારે શિશ્ન પરના વધુ ઘર્ષણને લીધે થતી બળતરા ટાળવા ઘણાં પુરુષો નિજી તૈલી પદાર્થો કે [[વ્યક્તિગત શ્લેષ્મ પદાર્થ]] ઉપયોગ કરે છે. સુન્નત કરેલ કે ન કરેલ પુરુષોમાં હસ્તમૈથુનની એક અન્ય રીત પ્રચલિત છે. તે અનુસાર પ્રથમ આંગળી અને અંગુઠાથી તેની અડધી લંબાઈએ ઇન્દ્રિયને પકડી ઇન્દ્રિય (સ્તંભ) પરની ત્વચાને ઉપર નીચે સરકાવવામાં આવે છે. આમાં એક અન્ય પ્રકારે વાંસળી વગાડતા હોય તેમ ઇન્દ્રિયને આંગળીઓ અને અંગૂઠાથી પકડીને સ્તંભની ત્વચાને સરકાવીને પણ હસ્તમૈથુન કરવામાં આવે છે. <ref name="ADVMAS1" /> એક અન્ય વિધિમાં પેટ પર ઊંધા સૂઈ કોઈ સુવાંળી સપાટી જેમ કે ગાદી, તકિયો આદિ સાથે ઇન્દ્રિયને રગડીને પણ હસ્તમૈથુન કરાય છે. આના વિવિધ રૂપ તરીકે કૃત્રિમ યોનિ અથવા સીમ્યુલાક્રમ (simulacrum) આદિ વાપરવામાં આવે છે. ઘણી વખત આવા સાધનો આદિની ગેરહાજરીમાં પુરુષો મોટે ભાગે તેઓ કોઈ સાથી સાથે કામક્રીડામાં હોવાની કલ્પના કરે છે અથવા કામોત્તેજક ચિત્રોનો આસરો લઈ હસ્તમૈથુન કરે છે. આ સિવાય પણ પુરુષ હસ્તમૈથુનમાં ઘણાં વિવિધ પ્રકાર હોય છે. પુરુષો શિશ્ન અથવા શિશ્નની કિનારી કે અધોશિશ્ન ભાગ (અંગ્રેજી ફ્રેન્યૂલર ડેલ્ટા frenular delta) જેવા ભાગ પર માલિશ કરી કે આંગળી વડે રગડીને ઉત્તેજના મેળવે છે. અમુક માણસો પોતાના બન્ને હાથ ઇન્દ્રિય કે સ્તંભ પર મૂકે છે જ્યારે અમુક માણસો એક હાથ વડે ઇન્દ્રિય ઉત્તેજના મેળવે છે અને બીજા હાથ વડે તેમના [[વૃષણ]], [[સ્તન ડીંટી]] કે શરીરના અન્ય કોઈ અંગને પંપાળીને આનંદ મેળવે છે. સ્તન ડીંટી એ શરીરના [[ઉત્તેજના ક્ષેત્રો]]માંનું એક છે. તેને તીવ્રતાથી ઉત્તેજિત કરતાં સામાન્ય રીતે મેળવાતી ઇન્દ્રિયની ઉત્તેજના કરતાં વધુ ઝડપથી ઇન્દ્રિય ઉત્તેજિત થાય છે. અમુક લોકો તેમનો હાથ સ્થિર રાખી પેડુના ભાગના હલનચલન દ્વારા [[સંભોગ]] સમયે કરાતી ગતિવિધિની નકલ સમાન હોય છે. અમુક લોકો કંપન યંત્ર (વાઈબ્રેટર) જે સ્ત્રીઓ દ્વારા વપરાતા અન્ય સાધનો વડે પણ હસ્તમૈથુન કરે છે. અમુક અત્યંત લચીલું શરીર ધરાવતા માણસો તેમના જ હોઠ કે જીભ વડે તેમની ઇન્દ્રિયને ઉત્તેજિત કરે છે જેને [[સ્વમુખમૈથુન]] (અંગ્રેજી ઓટોફીલાટીઓ autofellatio) કહે છે. [[પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ]] એ [[વીર્ય]]ને તરલ કે પ્રવાહી માધ્યમ પૂરું પાડે છે. આ ગ્રંથિ સ્પર્શ પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે. આથી અમુક માણસો ખૂબ જ સારી રીતે તેલ જેવા ચીકણા માધ્યમમાં ચીકણી કરેલ આંગળી કે ડીલ્ડોને ગુદામાં ઘુસાડીને મળાશયની બાજુમાં આવેલ ગ્રંથિને ઉત્તેજિત કરે છે. બહારથી બે સાથળની વચ્ચેના અને વૃષણ તથા ગુદા વચ્ચે આવેલ ભાગ પેરીનીયમ પર બહારથી દબાણ આપવું પણ આનંદ પ્રદાયી હોઈ શકે છે. અમુક વ્યક્તિઓ [[ગુદા મૈથુન]]ને પણ પસંદ કરે છે. તેઓ આંગળી કે અન્ય વસ્તુ વાપરી પ્રોસ્ટેટને ઉત્તેજિત કર્યા સિવાય માત્ર ગુદાની ઉત્તેજનાનો પણ આનંદ માણે છે. સ્ખલનને અટકાવવાની અમુક વિવાદસ્પદ રીત પણ ઘણાં માણસો વાપરે છે. આમાં તેઓ, વૃષણ તથા ગુદાની લગભગ મધ્યમાં આવેલ પેરીનીયમ ક્ષેત્ર પર સ્ખલનથી પહેલાં દબાણ આપે છે. જોકે આમ કરવા જતાં વીર્ય મૂત્રાશયમાં પહોંચી જવાનો ભય રહેલો છે. આને [[પ્રતિગામી સ્ખલન]] (retrograde ejaculation) કહે છે. == પારસ્પારિક હસ્ત મૈથુન == [[ચિત્ર:Geiger-masturbation-mutuelle.jpg|thumb|right|જોહાન નેપોમુક જીગર,પાણી રંગો, ૧૮૪૦.]] {{Main|Non-penetrative sex}} '' પારસ્પારિક હસ્ત મૈથુન'' એ એક [[મૈથુન ક્રીડા]] (sexual act) છે જેમાં બે કે વધ્ય લોકો પોતાને અથવા એકબીજાને કામુક રીતે, મોટે ભાગે હાથ વડે ઉત્તેજીત કરે છે. આ કોઈ પરિપૂર્ણ મૈથૂન નો એક હિસ્સો હોઈ પણ હોઈ શકે છે. આને સંભોગ ની [[પૂર્વ ક્રીડા]] કે વિરામ ક્રીડા કે વેધક મૈથુનનો એક વિકલ્પ પણ હોઈ શકે છે. અમુક વ્યક્તિઓ માટે [[બિન-વેધક મૈથુન]] એ અન્ય કોઈ પણ વિકલ્પની સરખામણીએ પ્રાથમિક પસંદગી હોય છે. જે સહભાગીઓ પૂર્ણ સંભોગ ન ચાહતા હોય તેઓ આ રીત સંભોગનો મહદ અંશે પૂર્ણ આનંદ લઈ શકે છે. દરેક પ્રકારની કામ વૃત્તિ ધરાવરા લોકો દ્વારા પારસ્પારિક મૈથુન વાપરવામાં આવે છે. જ્યારે શિશ્ન-યોનિ સંભોગ ના વિકલ્પ તરીકે પારસ્પારિક મૈથુન કરાય છે ત્યારે તેનો ઉદ્દેશ્ય કૌમાર્ય (virginity)નું સંરક્ષણ અથવા ગર્ભધારણ નું ટાળવું હોઈ શકે છે. અમુક લોકો આને [[ક્વચિત મૈથુન]] (casual sex) ના વિકલ્પ તરીકે પસંદ કરે છે કેમેકે આમાંથી ખરેખર સંભોગ ન કરવા ચતાં સંભોગનો સંતોષ મળે છે. અમુક લોકો માટે મિત્રો સાથે કરેલ હસ્ત મૈથુન દ્વારા સંભોગ અને તે પરિસ્થિતિ સંબંધે તેમના મનમાં રહેલ અવરોધ દૂર કરવામાં મદદ મળે છે. આને કારણે તેમને તેમની રતિક્ષણ વિકસાવવામાં મદદ મળે છે, તેનો આનંદ વધે છે અને તેમને વધુ હસ્ત મૈથુન કરવા પ્રેરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.caitlainscorner.com/content/view/163/55/|title=Mutual Masturbation|work=Caitlain's Corner|archive-url=https://web.archive.org/web/20080603002414/http://www.caitlainscorner.com/content/view/163/55/|archive-date=2008-06-03|access-date=2011-01-15|url-status=live}}</ref> પારસ્પારિક હસ્ત મૈથુન સ્ત્રીઓ કે પુરુષો દ્વારા જોડીમાં કે જૂથમાં અન્ય વ્યક્તિને વાસ્તવિક રીતે સ્પર્શ કરીને અથવા કર્યા સિવાય નીચેની સ્પર્શ કે બિન સ્પર્શિ રીતે નીચેની પરિસ્થિતીમાં સંભવે છે: * '''બિન-સ્પર્ષી પારસ્પારિક હસ્તમૈથુન''' - એકબીજાની હાજરીમાં હસ્ત મૈથુન કરતી બે વ્યક્તિઓ પણ કોઈ સ્પર્ષ નહીં. * '''સ્પર્શી પારસ્પારિક હસ્તમૈથુન''' - એક વ્યક્તિઓ દ્વારા બીજી કે અન્ય વ્યક્તિને કરી અપાતું હસ્ત મૈથુન. બીજી વ્યક્તિ દ્વારા તેનું પુનરાવર્તન. * ''' બિન-સ્પર્ષી જૂથ હસ્તમૈથુન ''' - બે કરતાં વધુ વ્યક્તિઓ દ્વારા એક બીજાની હાજરીમાં એક બીજાને સ્પર્શ્યા સિવાય કરાતું હસ્ત મૈથુન. * ''' સ્પર્ષી જૂથ હસ્તમૈથુન''' - બે કરતાં વધુ વ્યક્તિઓ દ્વારા એક બીજાને સ્પર્ષ કરીને કરી અપાતું હસ્ત મૈથુન. * '''પારસ્પારિક હસ્તમૈથુન પૂર્વક્રીડા ''' - એક બીજાની જનનેંદ્રીયોને હાથ દ્વારા કરાતી ઉત્તેજના જે છેવટે મૂળ કામ ક્રીડા તરફ લઈ જાય છે.<ref name="MUTUAL">{{cite web | title = Mutual Masturbation | date = 2006-06-12 |access-date = 2010-08-07|url=http://advancedmasturbation.com/mutual}} - A biographical collection of data for a sociological repository on the topic of mutual masturbating to study changes on the activity over time.</ref> == પુનરાવર્તન, આયુ, અને લિંગ == હસ્તમૈથુનના પુનરાવર્તનનો આધાર ઘનાં પરિબળો પર રહેલો છે દા.ત. કોઈ વ્યક્તિની [[મૈથુન તણાવ]] સામે ની પ્રતિરોધ ક્ષમતા, કામુક ઉત્તેજના ઉત્પન્ન કરતાં [[સ્ત્રાવો]]નું સ્તર, મૈથુન આદતો, મૈત્રાચારીની અસર, તબિયત અને સાંસ્કૃતિક પરિબળો દ્વારા હસ્ત મૈથુન સંબધી રચાયેલી મનની ગ્રંથિ વગેરે.<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF01542263|last=Heiby|first=E,|coauthors=Becker JD|date=1980 Apr|title=Effect of filmed modeling on the self-reported frequency of masturbation|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1980-04_9_2/page/115|journal=Arch Sex Behav.|volume=9|issue=2|pages=115–, sexua 21|pmid=7396686}}</ref> અમુક વૈદક કારણો પણ હસ્ત મૈથુન સાંથે સંકળાયેલા હોવાનું જણાયું છે.<ref>"Bladder calculus presenting as excessive masturbation." ''Ceylon Med. J.'' 2006 Sept., 51(3):121-2.</ref><ref>"Excessive masturbation after epilepsy surgery." ''Epilepsy Behav.'' 2004 Feb., 5(1):133-6.</ref><ref>"Severe impulsiveness as the primary manifestation of multiple scleS.S.C.rosis in a young female." ''Psychiatry Clin. Neurosci.'' 2005 Dec., 59(6):739-42.</ref> વિવિધ અભ્યાસ દરમ્યાન જણાયું છે કે માનવ જાતમાં હસ્તમૈથુન એક સામાન્ય વાત છે. ૧૯૫૦ દરમ્યાન આલ્ફ્રેડ કીંસે દ્વારા હાથ ધરાયેલ સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના અભ્યાસમાં જણાવ્યું કે ૯૨% પુરુષો અને ૬૨% સ્ત્રીઓએ તેમના જીવન દરમ્યાન હસ્ત મૈથુન કર્યું હતું.<ref name=kins/> ૨૦૦૭ દરમ્યાન ૧૯ થી ૪૪ વર્ષની ઉંમર ધરાવતા વ્યક્તિઓના હાથ ધરાયેલ એક બ્રિટિશ સર્વેક્ષણમં પણ આવું જ તારણ આવ્યું હતું, તે અનુસાર ૯૫% પુરુષો અને ૭૧% સ્ત્રીઓએ તેમના જીવનમાં કોઈક સમયે હસ્ત મૈથુન કર્યું હતું. ૭૩% પુરુસો અને ૩૭% સ્ત્રીઓ એ પાચલા ચાર અઠવાડીયામાં અને ૫૩% પુરુસો અને ૧૮% સ્ત્રીઓ એ પાછલા અઠવાડીયેજ હસ્ત મૈથુન કરેલ હોવાનું જણાવ્યું હતું.<ref name=gerr>Gerressu, M., Mercer, C.H., Graham, C.A., Wellings, K. and Johnson, A.M. (2007). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=pubmed&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=17333329 Prevalence of Masturbation and Associated Factors in a British National Probability Survey]. ''Archives of Sexual Behavior'', Published online.</ref> <!-- online survey. A 2008 UK study "The Gossard Big M Survey" revealed that masturbation is on the rise between women aged 18 to 30 year olds and that 92% of women who were in the study masturbated. Further, 2/3 masturbated at least 3 times a week and those in London reported at least 4 times a week. [http://www.britainnews.net/story/440746]. In it, marital status and frequency of sex with a partner had little relationship with the frequency of masturbation. That is, the women who masturbated were just as likely to also enjoy sex with a partner during the week as those who did not. Masturbation was used to augment regular sex and is often used in sex therapy to treat sexual performance problems, not substitute for sex.--> ૨૦૦૯માં નેધરલેંડ અને અન્ય યુરોપીય દેશોની સાથે યુ કેની સરકાર પણ કુમાર વયનાઓને દરરોજ એક વખત હસ્ત મૈથુન કરવા પ્રેરિત કર્યાં. આ દેશોના સ્વાસ્થ્ય સંબંધિ ફરફરિયામાંરતિક્ષણના આનંદને દરેક વ્યક્તિનો મૂળભૂત હક્ક મનાયો છે. આ પગલું માહિતી અને અન્ય યુરોપિય દેશોના અનુભવને આશારે લેવાયું છે જ્યાં કૌમાર્ય ગર્ભાવસ્થા અને કુમારોમાં યૌન રોગ સંક્ર્મણ વધતા ચાલ્યાં છે.<ref>{{cite web|author=Treptow, C.|date=14 July 2009|title=U.K. Government Encourages Teen Masturbation?|publisher=ABC News|url=http://abcnews.go.com/Health/MindMoodNews/story?id=8072314&page=1}}</ref> સ્ટ્રોંગ, ડેવોલ્ટ અને સયદ દ્વારા લખાયેલ પુસ્તક ''હ્યુમન સેક્શ્યુઆલીટી: ડાયવરસીટી ઈન કંટેમ્પરરી અમેરિકા'', માં તેઓ લખે છે કે, "કોઈ બાળક તેના ગોળેયામાં પોતાના લિંગ સાથે રમતા રમતા હસતું હોય છે ". "નાની બાલિકાઓ અમુક સમયે અત્યંક આક્રમક રીતે તેમનું શરીર તાલમાં હલાવે છે જાણેક રતિક્ષણનો આનંદ લેતી હોય.." ઈટાલિયન ગર્ભ તજ્ઞજ (ગાયનેકોલોજીસ્ટ) ગોર્ગીઓ ગોર્ગી અને માર્કો સીકાર્ડીએ ગર્ભજ બાલિકાનું અલ્ટ્રા ધ્વની તપાસ દ્વારા નોંધ્યું કે તે સંભવતઃ રતિક્ષણ અનુભવી રહી હતી.<ref>"Ultrasonographic observation of a female fetus' sexual behavior in utero." ''American Journal of Obstetrics & Gynecology'' 1996 Sept;175(3):753.</ref> એમ પણ લાગે છે કે સક્રીય [[વિજાતીય મૈથુન]] ધરાવતી મહિલાઓ પુરુષોની સરખામણીએ ઓછું હસ્ત મૈથુન કરે છે. એક સામાન્ય માન્યતા અનુસાર સક્રીય લૈંગિક સંબંધમાં રહેલી વ્યક્તિની સરખામણીએ આવા સંબંધ ન ધરાવતી વ્યક્તિઓ હસ્ત મૈથુનનો વધુ વપરાશ કરે છે. જોકે ઘણી વખત આ સત્ય નથી હોતું. મોટે ભાગે સાથીને કરી અપાતું હસ્ત મૈથુન સંબંધનો એક ભાગ હોય છે. પારંપારિક ડહાપણથી વિપરીત અમુક અભ્યાસ હસ્ત મૈથુન નું પુનરાવર્તન અને સંભોગના પુનરાવર્તન વચ્ચે સકારાત્મક સંબંધ જણાયો છે. એક અભ્યાસમાં સમલૈંગિક પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચેના સંબંધમાં હસ્ત મૈથુનનું પ્રમાણ વધું જણાયું છે.<ref name=gerr/><ref>Heilborn, M.L. and Cabral, C.S. (2006). [http://www.scielosp.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0102-311X2006000700011&lng=en&nrm=iso&tlng=en Sexual practices in youth: analysis of lifetime sexual trajectory and last sexual intercourse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090801082639/http://www.scielosp.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0102-311X2006000700011&lng=en&nrm=iso&tlng=en |date=2009-08-01 }}. ''Cad Saude Publica, 22, 7,'' pp. 1471–81. Epub 2006 Jun 14.</ref><ref>Menon, A., McAllister, R.H., Watson, W. and Watson, S. (2006). [http://jop.sagepub.com/cgi/content/abstract/20/1/125 Increased libido associated with quetiapine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100501215539/http://jop.sagepub.com/cgi/content/abstract/20/1/125 |date=2010-05-01 }}. ''Journal of Psychopharmacology, 20, 1,'' pp. 125–7.</ref><ref>Sexual behavior in lesbian and heterosexual women: relations with menstrual cycle phase and partner availability. Psychoneuroendocrinology. 2002 May;27(4):489–503.</ref> == ઉત્ક્રાંતિક સાધન == હસ્ત મૈથુન સંભોગ સમયની ફળશ્રુતીને વધારમામ મદદ પણ કરે છે. ૨૦૦૯માં ઓસ્ટ્રેલિયામાં કરેલ સર્વેક્ષણ માં એવું જણાઈ આવ્યું કે દરરોજ કરાતું હસ્તમૈથુન એ વીર્યના સ્વાસ્થ્ય અને ગતિશીલતા નું એક મહત્વપૂર્ણ કારક છે.<ref>[http://www.news-medical.net/news/20090705/Daily-sex-good-for-sperm!.aspx], "The Medical News: Daily sex good for sperm! 5 July 2009"</ref> સ્ત્રીઓમાં યોનિૢ સર્વીક્સ (ગર્ભાશયની ડોક) અને ગર્ભાશય આદિની અવયોવામાં સંભોગ સમયે એવા ફેરફાર થાય છે જે ગર્ભધારણ માઁ સહાય ભૂત હોય છે. સ્ત્રીઓ દ્વારા કરાતા હસ્ત મૈથુન દ્વારા પણ સમય અનુસાર તેમની યોનિૢ સર્વીક્સ (ગર્ભાશયની ડોક) અને ગર્ભાશય આદિની સ્થિતિમાં આવા જ ફેરફાર આવે છે. યોનિમા વીર્યસેચનની એક મિનિટ પહેલાં કે તેની ૪૫ મિનિટ સુધી જો સ્ત્રી રતિક્ષણ અનુભવે તો વીર્યની સ્ત્રી બીજ સુધી પહોંચમાં સહાયભૂત થાય છે. દા.ત જો કોઈ માદાએ બે કે વધુ નર સાથે સંભોગ કર્યો હોય તો આવા સહાયભૂત રતિક્ષણને કારણે અવયવોની સક્રીયતા ને લીધે ગર્ભધારણની શક્યતા વધી જાય છે .<ref>{{cite book |last = Baker |first = Robin |title = Sperm Wars: The Science of Sex |url = https://archive.org/details/spermwarsscience0000bake_k4t8 |publisher = Diane Books Publishing Company |month=June | year=1996 |isbn = 978-0788160042}}</ref><ref name=Ejaculate_manipulation_by_females>{{cite journal |last = Baker |first = Robin R. |coauthors = Bellis, Mark A. |year = 1993 |month = November |title = Human sperm competition: Ejaculate manipulation by females and a function for the female orgasm. |journal = Animal Behaviour |volume = 46 |issue = 5 |pages = p887, 23p |url = http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=3768816 |doi = 10.1006/anbe.1993.1272 |access-date = 2011-01-15 |archive-date = 2007-10-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011164305/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=3768816 |url-status = dead }}</ref> સ્ત્રી હસ્ત મૈથુન સર્વીકલ સઁક્રમણ સામે પણ રક્ષણ આપે ચે કેમ કે હસ્ત મૈથુન ને કારણે સર્વીક્સમાંથી બિન જરુરી કચરાનો નિકાલ થાય છે અને સર્વીકલ સ્ત્રાવમાં એસિડીટીનું પ્રમાણ વધી જાય છે .<ref name=Ejaculate_manipulation_by_females/> પુરુષોમાં હસ્ત મૈથુન તેમના જનન માર્ગમાં રહેલ ઓછી ગતિશીલતા ધરાવતા વીર્યને હટાવવામાં મદદ કરે છે. બાદના સ્ખલનમાં વધુ તાજા વીર્ય હોય છે આવા વીર્યમાં સંભોગ સમયે ગર્ભધારણ કરવાની તેમની સંભાવના વધુ હોય છે. જો એક કરતાઁ વધુ નર કોઈ માદા સાથે સંભોગ કરે તો વધુ ગતિશીલતા ધરાવનાર વીર્ય દ્વાર ગર્ભ ધારણ થવાની શક્યતા વધુ હોય છે.<ref>{{cite paper |author = Thomsen, Ruth |title = Sperm Competition and the Function of Masturbation in Japanese Macaques |publisher = Ludwig-Maximilians-Universität München |date=October 2000 |url = http://edoc.ub.uni-muenchen.de/archive/00000105/}}</ref><ref>{{cite journal |last = Baker |first = Robin R. |coauthors = Bellis, Mark A. |year = 1993 |month = November |title = Human sperm competition: Ejaculate adjustment by males and the function of masturbation. |journal = Animal Behaviour |volume = 46 |issue = 5 |pages = p861, 25p |url = http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=3768815 |doi = 10.1006/anbe.1993.1271}}</ref><ref>{{cite journal |last = Shackelford |first = Todd K. |coauthors = Goetz, Aaron T. |year = 2007 |month = February |title = Adaptation to Sperm Competition in Humans. |journal = Current Directions in Psychological Science |volume = 16 |issue = 1 |pages = p47–50 |url = http://www.doi.org/10.1111/j.1467-8721.2007.00473.x |doi = 10.1111/j.1467-8721.2007.00473.x}}</ref> == સ્વાસ્થ્ય અને માનસિક અસર == [[ચિત્ર:Egon Schiele 073.jpg|thumb| એગન શીલેનું હસ્ત મૈથુન દર્શાવતું પોતાનું ચિત્ર]] === ફાયદા === ઘણા માનસિક સ્વાસ્થ્ય વર્તુળોમાઁ મનાય છે કે હસ્તમૈથુન [[હતાશા]]થી મુક્ત થવામં મદદ કરે છે અને તેને કારણે પોતાનું માનસિક સ્વમાન ઊંચે જાળવવામાં મદદ મળે છે .<ref>Healthline.com http://www.healthline.com/galecontent/masturbation-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430122448/http://www.healthline.com/galecontent/masturbation-1 |date=2013-04-30 }}</ref> એવા સંબંધો જેમાં એક સાથીની કામુકતા બીજા કરતાં વધુ હોય છે તેવા સંબંધોમાં હસ્તમૈથુન કામુક જરુરિયાતોનું સમતોલન જાળવવામાં મદદ કરે છે અને સંબંધ સુસંગત રહે છે.<ref name="BadgerHerald">{{Cite web |title = Masturbation key to healthy, functional sexual relationships |date = April 19, 2007 |url = http://badgerherald.com/oped/2007/04/19/masturbation_key_to_.php |work = The Badger Herald, Daily campus newspaper |location = Madison, Wisconsin, USA |publisher = Badger Herald, Inc. |access-date = July 2007 |archive-date = ઑગસ્ટ 24, 2011 |archive-url = https://www.webcitation.org/61AFAizPe?url=http://badgerherald.com/oped/2007/04/19/masturbation_key_to_.php |url-status = dead }}</ref> પારસ્પારિક હસ્ત મૈથુન બે સાથીઓ એક બીજાની હાજરીમાં ઉત્તેજીત કરે છે. આવી ક્રીડાથી તેઓ એકબીજાના આનંદ કેઁદ્રોથી અવગત થાય છે. અન્ય સાથીને હસ્ત મૈથુન કરતા જોઈને બીજો સાથે એ જાણી શકે છે કે હયો સ્પર્શ તેના સાથીને વધુ આનંદ પ્રદાયી છે. ઘણી વખત ઘણી વ્યક્તિઓ માટે માત્ર યૌન સંભોગ દ્વારા શરિરીક આનંદ પ્રપ્ત કરવો એ અગવડ ભર્યું અને અસંગત હોય છે. પારસ્પારિક મૈથુન કે સહમૈથુન દ્વારા સાથીઓ એકબીજાનો સહવાસ માણી શકે છે અને કોઈ અગવડ કે સંભોગ સાથે રહેલ ખતરા વગર ચાહે તેટલી વખત મૈથુનનો આનંદ માણી શકે છે.<ref name="BadgerHerald"/> ૨૦૦૩માં ગ્રેહામ ગાઈલ્સ ની આગેવાની હેઠળ ધ કેન્સર કાઉંસીલ ઑફ ઑસ્ટ્રેલિયા એ એક સર્વેક્ષણ કર્યું <ref>{{cite paper | last=Giles | first=G.G. | coauthors=G. Severi, D.R. English, M.R.E. McCredie, R. Borland, P. Boyle and J.L. Hopper | title=Sexual factors and prostate cancer | publisher=BJU International | year=2003 | doi=10.1046/j.1464-410X.2003.04319.x | url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118853726/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 | access-date=2009-01-09 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અને એવું શોધી કઢ્યું કે જે પુરુસો તેમની વીસ વર્ષની આયુ દરમ્યાન અઠવાડીયે સરેરાશ પાંચ જેટલી વખત હસ્ત મૈથુન કરતાં તેમને [[પ્રોસ્ટેટ કેન્સર]] થવાની શક્યતા ઓછી હતી. જો કે આવુમ થવા વચ્ચે કોઇ સીધું કારક તેઓ ન સમજાવી શક્યાં. આ અભ્યાસમાં એમ પણ જણાવાયુઁ હતુઁ કે યૌન સંભોગ કરતાં હસ્ત મૈથુન દ્વારા કરેલા સ્ખલન વધ્ય ફાયદા કારક છે કેમકે તેમ કરતાં યૌન રોગ સંક્રમણ થવાની શક્યતા ઘટી જાય છે. અને તે સંક્રમણ દ્વારા થતા સર્વીકલ કેન્સરની શક્યતા પણ ઓછી થઈ જાય છે . જોકે, આ ફાયદો આયુ સાથે પણ સંબંધીત હોઈ શકે છે. ૨૦૦૮ના એક અભ્યાસમાં એવું જણયું કે ૨૦થી ૪૦ વર્ષની ઉઁમર દરમ્યાન વધુ પડતા સ્ખલનને કારણે પ્રોસ્ટેટ કેન્સરની સંભાવના વધે છે. તે જ અભ્યસમાં આગળ એવું પણ શોધાયું છે કે ૫૦ વર્ષ બાદ વધુ સ્ખલન આવર્તન પ્રોસ્ટેટ કેંસરને ઘટાડવામાં સહાયભૂત હોય છે.<ref>{{cite journal|last=Dimitropoulou|first=Polyxeni|coauthors= Artitaya Lophatananon, Douglas Easton, Richard Pocock, David P. Dearnaley, Michelle Guy, Steven Edwards, Lynne O'Brien, Amanda Hall, Rosemary Wilkinson, Rosalind Eeles, Kenneth R. Muir|date=November 11, 2008 |title=Sexual activity and prostate cancer risk in men diagnosed at a younger age|journal=BJU International|volume=103|issue=2|pages=178–185|oclc=10.1111/j.1464-410X.2008.08030.x|doi=10.1111/j.1464-410X.2008.08030.x|pmid=19016689}}</ref> ૧૯૯૭માં પ્રસિદ્ધ થયેલ એક અભ્યાસમાં હૃદય ધમની સંબંધી રોગ અને રતિક્ષણના પુનરાવર્તન વચ્ચે વ્યસ્ત ચલન હોવાનુઁ જણાયું છે. વળી એમ પણ જણાયું છે કે સંભોગ ક્રીડા હૃદયના સ્નાયુને રક્તની આપૂરતિ બંધ કરતી સ્થિતિ અથવા હાર્ટ એટેક ની પરિસ્થિતિ જન્માવી શકે છે.<ref>{{Cite journal | title = Sex and death: are they related? Findings from the Caerphilly cohort study | date = December 20, 1997 | url = http://bmj.bmjjournals.com/cgi/content/full/315/7123/1641 | access-date = July 2007 | pmid = 9448525 | journal = BMJ | volume = 315 | issue = 7123 | pages = 1641 | author = Smith, George Davey | author2 = F | author3 = Y }}</ref> ૨૦૦૮ના ટેબ્રીઝ યુનિવર્સિટિના એક અભ્યાસ અનુસાર સ્ખલન નાકના સોજા પામેલ નસોનો સોજા ઓછી કરવામાં મદદ કરે છે જેથી શ્વાસ લેવામાં સરળતા રહે છે. આનું કારણ હમદર્દી ચેતાતંત્રની ઉત્તેજના છે અને આના પરિણામો લાંબા સમય સુધી રહે છે. આને કારણે નાકના નસોની સોજાથી પીડાતા દર્દીઓને તેમના દર્દની તીવ્રતા અનુસાર સ્ખલન કે હસ્ત મૈથુન ગોઠવવા જોઈએ એવી સલાહ અપાઈ છે. <ref>{{Cite web | title = Masturbation could bring hay fever relief for men | date = April 2008 | url = http://www.newscientist.com/article/dn16872-masturbation-could-bring-hay-fever-relief-for-men.html?DCMP=OTC-rss&nsref=online-news | access-date = August 2009 }}</ref> હસ્ત મૈથુન યૈનરોગની સામે રક્ષણ આપતું એક પરોક્ષ હથિયાર પણ મનાય છે. આવા મતનું સમર્થન કરવા બદ્દલ અને તેને અમિરિકન યૌન શિક્ષણનો ભાગ બનાવવા જતામ અમિરિકાના ક્લિંટન સરકારે ત્યાઁના સર્જન જનરલ જોયસેલન એલ્ડર્સને પદભ્રષ્ટ કર્યા હતાં. યુરોપીય દેશો હસ્ત મૈથુનને તેમના યૌન અભ્યાસમાં શામિલ કરે છે અને તેનો પ્રચાર પ્ર્સાર પણ કરે છે. હસ્ત મૈથુન કે અન્ય રીતે થયેલ મૈથુનની સમાપ્તિ વ્યક્તિને એક સંતોષ અને આરામનો અનુભવ કરાવે છે. આના પછી મોટેભાગે ઘેન ચડે છે કે ઊંઘ આવે છે. ખાસ કરીને ત્યારે જ્યરે પલંગ પર હસ્ત મૈથુન કરાય છે અમુક વ્યવસાયિકો હસ્ત મૈથુનને કર્ડીયોવેસ્ક્યુલર (સવાયુ) કસરતનો વિકલ્પ માને છે. <ref>{{cite journal | coauthors = Benjamin Graber, Scott Balogh, Denis Fitzpatrick and Shelton Hendricks | title = Cardiovascular changes associated with sexual arousal and orgasm in men | journal = Sexual Abuse: A Journal of Research and Treatment | volume = 4 | issue = 2 | pages = 151–165 | publisher = Springer Netherlands | month = June | year = 1991 | url = http://www.springerlink.com/content/m28k5475630n5872/ | doi = 10.1007/BF00851611 | id = 1079-0632 (Print) 1573-286X (Online) | access-date = 2004-12-28 | author = Graber, Benjamin }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જો કે આના વિષે પૂર્ણ સંશોધન બાકી છે પણ એવા વ્યક્તિઓ જેઓ રક્તસંચરણ સંબંધી વ્યાધિ કે હૃદય વ્યાધિઓથી પીડાતા હોય તેમણે હળવે હળવે આ વસ્તુઓની શરૂઆત કરવી જોઈએ. === ભય === જે લોકો હસ્ત મૈથુન કરતાં અમુક બાહ્ય પદાર્થો ઈઁદ્રીયમાં ઘુસાડે છે તેમને તેમ કરતા તે બાહ્ય પદાર્થ અંદર તૂટીને ફસાઈ જવાનો ભય રહેલો છે. દાત. આઁતરડામામ અટવાયેલ બાહ્ય પદાર્થ. સ્ત્રીઓ પણ આનો ભોગ બની શકે છે. એક વખત જર્મનીમાઁ એક મહિલાને હોસ્પીટલમાઁ દાખલ કરાઈ હતી. તેના મૂત્રાશયમાં બે પેંસીલના ટુકડા ફસાયેલા હતાં. તેણીએ હસ્ત મૈથુન કરતાં તેને મૂત્ર નલિકામાં ઉતારી હતી.<ref>{{cite journal|last=Wegner|first=HE|coauthors=Franke M, Schick V.|date=May 1997|title=Endoscopic removal of intravesical pencils using percutaneous nephrolithotomy sheath and forceps.|journal=[[The Journal of Urology|J Urol.]]|issue=5|volume=157|page=1842|pmid=9112540|url=http://www.masturbationhorror.com/women.shtml<!-- more direct link needed -->}}</ref> === રક્ત દબાણ === સંભોગ અને હસ્ત મૈથુન બંને શરીરમાં રક્ત દબાણ ઓછું કરે છે. એક નાનકડા અભ્યાસ્માં જનાઈ આવ્યું હતું કે સૌથી વધુ તનાવ ભરી સ્થિતિમાં જેમણે હાલમાં સંભોગ કરેલ હતો તેમનું દબાણ સરાસરી નીચા સ્તરે હતું. કોઈ પણ મૈથુન ક્રીયા ન કરેલ વ્યક્તિ કરતાં હસ્ત મૈથુન કરનારાનું સરાસરી રક્ત દબાણ નીચું હતું.<ref>Brody, Stuart. "Blood pressure reactivity to stress is better for people who recently had penile-vaginal intercourse than for people who had other or no sexual activity." ''Biological Psychology'', Volume 71, Issue 2, February 2006, pages 214–222.</ref> === ગર્ભાવસ્થા === સ્ત્રી અને પુરુષ દ્વારા સાથે કરાયેલ હસ્ત મૈથુન કે (જુઓ [[બિન-વેધક મૈથુન]]) ને પરિણામે ગર્ભાધાન ત્યારે જ થઈ શકે છે જ્યારે વીર્ય સ્ત્રીના યોનિ હોષ્ટ સુધી પહોંચે. સૈદ્ધાંતિક રીતે સાથી સાથે કરાયેલ હસ્ત મૈથુનના પરિણામે શારિરીક દ્રવની આપલે થતાં યૌન રોગોની શક્ત્યતા રહે છે. પુરુષ હસ્તમિથુનનો ઉપયોગ વીર્ય મેળવીને [[કૃત્રિમ વીર્ય સેચન]] અને [[બાહ્ય ફલીકરણ]] (In vitro fertilization-IVF) જેવા તૃતીય પાર્ટી ગર્ભધારણ પદ્ધતિઓ કાર્યરત કરાય છે. વીર્ય બેઁકોમાઁ એક અલાયદો ઓરડો રખય છે જેમાં પુરુષો હસ્ત મૈથુન કરી વીર્ય દાન કરી શકે છે. આવા ઓરડાને યુ. એસ. માં હસ્તમૈથુનાલય (માસ્ટરબેટોરિયમ) અને યુ. કે. માં મેન્સ પ્રોડક્શન રુમ (માણસોનો ઉત્પાદન કક્ષ) કહે છે. આવા કક્ષોમાં બેસવા માટે પલંગ કે સોફા સાથે કામુક ફીલ્મો અને અન્ય સાહિઓત્ય ઉપલબ્ધ હોય છે. === પુરુષોની તકલીફો === હસ્ત મૈથુન કે સંભોગ દરમ્યાન નો કોઈ પુરુષને ઈંદ્રીય પર મૂઢમારૢ વધુ પડતો વળાઁક કે કોઈ અન્ય ઈજા થાય તો તેઓ ભાગ્યેજ ઈંદ્રીયના સ્નાયુઓની તિરાડથી બચી શકે છે<ref>[http://www.emedicine.com/med/topic3415.htm eMedicine article on Penile Fracture and Trauma]</ref><ref>{{cite pmid|18188109}}</ref><ref>{{cite doi|10.1016/j.urology.2007.06.119}}</ref> અથવા તો તેઓ પેયોરાઈન્સ ડીસીઝ (જેમામ ઈંદ્રીય ઉપર તરફ વક્રાકાર ધારણ કરે છે) તરીકે ઓળખાતી સ્થિતિથી પીડાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.aafp.org/afp/990800ap/549.html |title=American Academy of Family Physicians article on Peyronie's Disease: Current Management |access-date=2011-01-15 |archive-date=2010-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228082841/http://www.aafp.org/afp/990800ap/549.html |url-status=dead }}</ref> એક અન્ય તકલીફ [[તંગ શિશ્નત્વચા]] (ફીમોસીસ-Phimosis) તરીકે ઓળખાય છે જેમાં પુરુષોની શિશ્ન ઉપરની ત્વચા પાછળ ખસી શકતી નથી અથવા તેમ કરતાં ખૂબ દુખાવો થાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.netdoctor.co.uk/diseases/facts/phimosis.htm |title=netdoctor.co.uk article on Foreskin contraction (phimosis) |access-date=2011-01-15 |archive-date=2015-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906010336/http://www.netdoctor.co.uk/diseases/facts/phimosis.htm |url-status=dead }}</ref> આવી પરિસ્થિતિમાં ઈંડ્રીય પરનો કોઈ પણ બળ પ્રયોગ ખતરનાક હોઈ શકે છે. === દુર્નિવાર હસ્તમૈથુન (હસ્તમૈથુનની લત) === હસ્તમૈથુન અને હોઈ પણ પ્રકારના માનસિક રોગ વચ્ચે સંબંધ હોવાનો કોઈ વૌજ્ઞાનિક પુરાવો મળતો નથી. આત્યંતિક કે દુર્નિવાર મૈથુનિક વ્યવહાર એ કોઈ માનસિક તણાવની નિશાની હોવાનું મનાય છે નહીં કે તેનું પરિણામ.<ref>Levine, M. P., & Troiden, R. R. (1988). The myth of sexual compulsivity. ''Journal of Sex Research, 25,'' 347–363.</ref><ref>Giles, J. (2006). No such thing as excessive levels of sexual behavior. ''Archives of Sexual Behavior, 35,'' 641–642.</ref> હસ્તમૈથુનની લત કે અન્ય દુર્નિવાર વર્તન એ કોઈ ભાવનાત્મક તકલીફની નિશાની હોઈ શકે છે. અને આવા કિસ્સામાં માનસિક રોગના તજ્ઞની સલાહ કારગર નિવડે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.vpul.upenn.edu/ohe/library/Sexhealth/articles/masturbating.htm |title=University of Pennsylvania Office of Health Education article on masturbation |access-date=2011-01-15 |archive-date=2010-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820190232/http://www.vpul.upenn.edu/ohe/library/Sexhealth/articles/masturbating.htm |url-status=dead }}</ref> કોઈ પણ [[હતાશા લત]] ની જેમ ("nervous habit"),હસ્ત મૈથુનની આદત દબાવી દેવા કરતાં તેનું કારક શોધવાની જરૂર છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.chmed.com/mod.php?mod=userpage&menu=1907&page_id=142&PHPSESSID=a76dc0f6fb1882506f5666b63fb98062 |title=Childrens Medical Office of North Andover, P.C. article on Masturbation in Early Childhood |access-date=2011-01-15 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511064651/http://www.chmed.com/mod.php?mod=userpage&menu=1907&page_id=142&PHPSESSID=a76dc0f6fb1882506f5666b63fb98062 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sexualhealth.com/question/read/love-relationships/sexual-addiction-compulsion/11608/ |title=Sexual health |publisher=THE SEXUAL HEALTH NETWORK |author=Patricia Fawver Ph.D |date=01/10/2006 |access-date=2011-01-15 |archive-date=2011-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102144222/http://www.sexualhealth.com/question/read/love-relationships/sexual-addiction-compulsion/11608/ |url-status=dead }}</ref> વ્યાવસાયિકો અને અન્ય રસ ધરાવતા એકમો વચ્ચે એ ચર્ચાનો વિષય છે કે [[મૈથુન લત]] (sexual addiction) જેવી કોઈ વસ્તુ ખરેખર અસ્તિત્વમાં હોય પણ છે કે કેમ?. મૈથુન લત સંકલ્પના વિહરમાન હોવાનું સમર્થન કરનારા હસ્તમૈથુનને મૈથુન લતની એક નિશાની માને છે.<ref>{{cite doi|10.1080/10720160701310450}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/relationships/sex_and_sexual_health/probs_sexaddiction.shtml |title=BBC Relationships: Addicted to sex |access-date=2011-01-15 |archive-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213024556/http://www.bbc.co.uk/relationships/sex_and_sexual_health/probs_sexaddiction.shtml |url-status=dead }}</ref> == ઇતિહાસ અને સમાજમાં == {{Main|હસ્તમૈથુનનો ઇતિહાસ}} [[ચિત્ર:Kunisada surimono.jpg|thumb| ૧૯મી સદીના શુંગ ભાતમાં દર્શાવેલ હસ્તમૈથુન - કુનિશદા.]] [[ચિત્ર:Crátera ática de columnas (M.A.N. 1999-99-65) 02.jpg|thumb|હસ્તમિથુન કરતો સાતિર. છઠ્ઠી શતાબ્દીના ગ્રીક વાડકા પરનું ચિત્ર]] સમગ્ર વિશ્વમાં પુરુષ હસ્તમૈથુન કરતી પ્રાગૈતિહાસિક ખડક ચિત્રકારી મલી આવી છે. સૌથી પ્રાચીન લોકો મૈથુનને પ્રાકૃતિની વિપુલતા સાથે જોડતા. માલ્ટા દ્વીપની એક મંદિર સ્થળે ૪થી શહ્સ્ત્રાબ્દીની એક માટીની પ્રતિમા એક મહિલને હસ્તમૈથુન કરતી બતાવે છે.<ref>"The [[Ħaġar Qim]] woman is... masturbating, with one hand languidly supporting her head. " Taylor, Timothy. ''Uncovering the prehistory of sex'', British Archaeology, no 15, June 1996: [http://www.britarch.ac.uk/ba/ba15/ba15feat.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120719154957/http://www.britarch.ac.uk/ba/ba15/BA15FEAT.HTML |date=2012-07-19 }}.</ref> જોકે , અર્વાચીન કાળમાં હસ્તમૈથુન કરતા પુરુષોનું પ્રદર્શન વધુ પ્રચલિત છે. હાસ્ત મૈથુન સંબંધી સૌથી પ્રાચીન નોંધ મેસોપોટેમિયાના રાજા સુમેરના કાળમાં મળે છે. મૈથુન વિષે તેમનો મત ખૂબ ઉદારવદી હતો અને એકલા અથવા સાથી સાથે કરેલ હસ્તમૈથુન ને કામ શક્તિ વધારવાની વિધી મનાતી હતી.<ref>Dening, Sarah. ''The Mythology of Sex''. Macmillian 1996, ISBN 978 0028612072</ref><ref>Dening, Sarah, ''The Mythology of Sex'' [http://www.ishtartemple.org/myth.htm Chapter 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901031233/http://www.ishtartemple.org/myth.htm |date=2010-09-01 }}</ref> પ્રાચીન ઈજીપ્તમાંતો પુરુષ હસ્તમૈથુનને વધુ મહત્ત્વપૂર્ન સ્થાન મળ્યું હતું. જ્યારે દૈવી શક્તિ દ્વારા આ ક્રિયા કરાતી ત્યારે આને રચનાત્મક કે જાદુઈ કાર્ય ગણાતું. કહે છે ઑટમ નામના ગ્રીક દેવએ આ વિશ્વની રચના હસ્ત મૈથુન દ્વારા વીર્ય સ્ખલન કરીને કરી હતી, નાઈલમાઁ પાણીની ભરતી અને પ્રવાહને તેમના સ્ખલનની આવૃત્તિ મનાતી હતી. આ માન્યતાને પરિણામે ઈજીપ્તના ફેરો (રાજા) એ એક ક્રિયાકાંડમાઁ હસ્તમૈથુન કરી નાઈલ નદીમાં વીર્ય સ્ખલન કરવું પડતું હતું .<ref>Johnathan Margolis, "O: The intimate history of the orgasm", 2003. p134</ref> ભારતની પ્રાચીન ઐતિહાસિક હિંદુ રચના [[કામસૂત્ર]]માં હસ્તમૈથુન કરવાની આદર્શવિધીનું વર્ણન છે તે અનુસાર; ''"તમારા સાધનને સિંહની તરાપની જેમથી વલોવો: પગને એકબીજાથી ૯૦ અંશને ખૂણે ફેલાવીને બેસો, તેમની વચ્ચે તમારા હાથને જમીન પર રોપો અને તેમની વચ્ચે તેને નાખો. "''.<ref>[http://books.google.co.in/books?id=cTx11dAXV3AC&pg=PA125 How to Raise Kids Who Won't Hate You] By Alan Thicke; p.125</ref> ઈજિપ્ત કરતાં પ્રાચીન ગ્રીકો હસ્તમૈથુન પ્રત્યે વધુ ઉદારવાદી હતાં તેઓ આને મૈથુનની અન્ય ક્રીડાઓની જેમજ એક સામાન્ય અને સ્વસ્થ વિકલ્પ ગણતાં. વિનાશ કારક એવી મૈથુન હતશા સામે તેઓ હસ્ત મૈથુનને એક સલામત ઉપાય ગણતા. ગ્રીકોએ તેમની કલા અને લેખન બંનેમાં મહિલા હસ્તમૈથુનનો સમાવેશ કર્યો છે. ડેઓજીંસ નામના એક ગ્રીક તત્વ ચિઁતકે જેસ્ટ સાથે વાત કરતાં હસ્તમૈથુનની રચનાનુઁ શ્રેય હર્મીસનામના ગ્રીક દેવને આપ્યું: તે દેવનો પુત્ર પૅન એકો નામની મહિલાને આકર્ષવા અને ઉત્તેજિત કરવામાં નિષ્ફળ નીવડ્યો હતો તેના પર દયા આવતાં તેનો તણાવ દૂર કરવાના ઉપાય રૂપે તેમણે આ ક્રિયા પૅનને શેખવી જેણે આગળ જતાં અન્ય યુવા ભરવાડોને આ ક્રિયા શીખવી.<ref>Dio Crysostom, ''Discourses,'' iv.20</ref> સત્તરમી સદીના અંત સુધી યુરોપમાં દાદીઓ દ્વારા તેમની દેખરેખ હેઠળના નાના નર બાળકને સુવડાવવા માટે આ ક્રીયા ઉપયોગમાં લેવાતી હતી.<ref>''The tyranny of pleasure'', Jean Claude Guillebaud, Keith Torjoc; p.22</ref> પણ પછીના સમયમા આક્રીયા પ્રત્યેની સહીષ્ણુતા ઝડપથી ઘટી ગઈ. હસ્તમૈતુન માટે "ઓનેઈઝમ" તરીકે પ્રચલિત શબ્દ ૧૭૧૬માં લંડનમાં વેંચાયેલા એક અજ્ઞાત ફરફરીયામાં ઓનેનિયા તરીકે કરયો હતો. આને કારણે હ્સ્તમૈથુન સાથે એક પાપ કે હિન કાર્યની લાગણી જોડાતી ગઈ, અને આગળ જતાં તે ઘૃણાસ્પદ પાપ અને સ્વ-પ્રદૂષક ક્રિયા ગણાવા લાગી. એવી પણ ચેતવણીઓ અપાઈ હતી કે જે આવી ક્રિયાઓ કરશે તેઓ [[નપુંસકતા]], [[ગોનોરિઆ]], [[અપસ્માર]] કે ફેફરું(epilepsy) અને પુત્ર જન્માવવાની શક્તિનો નાશ થી પીડાશે. આ ફરફરિયુઁ આગળ જતાં આની અસ્રકારક દવા તરીકે "બલવર્ધક દ્રાવણ" ૧૦ શિલિઁગ અને "ફળપ્રદ ભસ્મ" ૧૨ શિલિંગની એક થેલી સ્થાનીય દુકાનમાં મળતી હોવાનો માહિતી આપે છે [[ચિત્ર:Sexpatent01-excerpt.png|thumb|left|હસ્તમૈથુન રોકવા માટે તૈયાર કરેલ પેટંટ દ્વારા સુરક્ષીત યંત્રણા. જેમાં પહેરનાર પર વિદ્યુત આંચકા પડતા, ઘંટડી વાગતાં, ઈઁદ્રીય ઘુસાડવાની નળી પર આવેલી જીણી સોય દ્વારા આ કાર્ય પાળ પડાતું.]] હસ્તમૈથુનને ''ઓનાનીઆ'' પાપ તરીકે વર્ણવી અને તેના ભયંકર પરિણામોને દર્શાવતું એક પ્રકાશન ૧૭૬૦ સ્વીસ ચિકિત્સક સેમ્યુઅલ ઑગસ્ટી ટીસોટએ પ્રસિદ્ધ કર્યું હતું. તેમના ઔસેન સ્વીત્ઝરલેંડ નાયુવાન વયના નર દર્દીઓના અનુભવને આધાર માનીને તમણે કારણ કે પુરાવો તરીકે ગણી તેમણે કહ્યું હતું કે વીર્ય એક "અનિવાર્ય તેલ" કે "ઉદ્દીપક " છે જેને શરીરમાંથી વધુ પ્રમાણમાં ગુમાવતાં શરીરમાંથી શક્તિૢ યાદદાસ્ત અને સમજણનો ઘટાડો થાય છે આ સાથે ધુંધળી દ્રષ્ટી અને ચેતા તંત્રના અન્ય રોગૢ સંધિવાૢ ઈંદ્રીયનું નબળું પડવું, પેશાબમાં રક્ત પડવું, ભૂખ ન લાગવી, માથાનો દુઃખાવો અને અગણિત અન્ય બિમારીઓ થઈ શકે છે. અલબત આજે ટીસોટના ખયાલો આજે એક કલ્પના જ મનાય છે, તે સમયે પ્રાયોગિક વેદક શાસ્ત્ર નું અસ્તિત્વ જ ન હોવાથી આને તે સમયે એક હોશિયર વૈજ્ઞાનીક કાર્ય મનાતું. તેમના દ્વારા જનાવેલ વાતોને [[કેંટ]] અને [[વોલ્ટેર]] જેવાપ્રભાવશાલી વ્યક્તિમત્વનું સમર્થ પ્રાપ્ત થયું આને કારણે આગળી બે સદી સુધી હસ્ત મૈથુનને એક કમજોરી પ્રદાયક બિમારી જ ગણતી રહી. વિક્ટોરિયન કાળ દરમ્યાન પણ આ માન્યતા જારી રહી જેમાં મૈથુનિક વ્યવહારનું જાહેર પ્રદર્શન અયોગ્ય અને પરંપરાથી વિરુદ્ધ ગણાવું સામાન્ય છે.<ref>[http://www.noharmm.org/paige.htm The Ritual of Circumcision]</ref><ref>Stengers, Jean; van Neck, Anne. ''Masturbation: the history of a great terror''. New York: Palgrave, 2001. ISBN 0-312-22443-5.</ref> તે સમયે એવી પેંટો સીવડાવવાની ભલામણ કરાતી આવતી જેથી બાળકો તેમના ખિસ્સામાંથી લિંગને સ્પર્ષી ન શકે , શાળામાં જતાં બાળકોને એવી ખાસ પાટલી પર બેસાડવામાં આવતાં કે જેથી તેઓ પોતાના પગ એક બીજાની ઉપર છેદીને ન બેસી શકે અને બાલિકાઓને ઘોડેસવારી અને સાયકલ સવારી કરવા પર પ્રતિબંધ રખાતો કેમકે તેમ કરતાં હસ્તમૈથુન જેવી પરિસ્થિતીબનતી. તેમ છતાં જે બાળકો કે પુરુષો આ ક્રિયા કરતાં તેમને નબળ મગજના મનાતા. <ref>{{Cite web |url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/a/a5/Sexpatent02.png |title=Surgical Appliance |access-date=2011-01-15 |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219050712/http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/a/a5/Sexpatent02.png |url-status=dead }}</ref> હસ્તમૈથુનના સુધારા તરીકે ઘણાં ઉપચારો પણ શોધાયાં જેમાઁ સૌમ્ય નિરામિષ આહાર લેવો પણ એક ઈલાજ હતો. આ ઉપચાર ડૉ જહોન હેવરી દ્વારા ફેલાવાયો હતો જેમણે કોર્નફ્લેક્સ અને સીલ્વીસ્ટર ગ્રહામની શોધ કરી. તે સમયના વૈદક સાહિત્યમાં હસ્તમૈથુનની બિમારી જા ઈલાજ તરીકે વિદ્યુત ઝટકા, [[ખસી]], રોધક સાધન જેમકે [[શિયળ પટ્ટો]] અને [[સ્ટ્રેટજેકેટ]](લાંબી બાંયનો જભ્ભો જે પહેરી હાથ છાતી પર વાળી તેની લાંબી બાંયને પીઠે બાંધી દેવાતી), ડામ દેવો કે – છેવટના ઉપાય તરીકે – ઈંદ્રીયનું છેદન. સામાન્યરીતે બાળવયે કરાતી સુન્નત યુનાયટેડ સ્ટેટ્સ અને યુનાયટેક કિંગડમપ્રચલિત હતી કેમકે એમ મનાતું કે તે હસ્તમૈથુનની અસરને પ્રતિરોધે છે ( આપણ જુઓ [[પુરુષ સુન્નતનો ઇતિહાસ]]). તે પછીના દાયકામાંતો હસ્થમૈથુન ને રોકવા વધુ ઉગ્ર માનસિક ઈલાજો અપનાવાયા , જેમકે ચેતવણી કે હસ્તમૈથુન કરતાં અંધાપો આવે છે, તેને કારણે હાથ વાળવાળા ઉગે છે અથવા શારિરીએક વિકાસ અટકે છે. આમાંની અન્ય અમુક બાબતો આજે પણ માન્યતા તરીકે સજીવ છે. [[ચિત્ર:Chastity belt Heyser 0.png|thumb|શિયળ પટ્ટાનું ચિત્ર પેટંટ દસ્તાવેજ પરથી.], [[:Image:Chastity belt Heyser 2.png|2]], [[:Image:Chastity belt Heyser 3.png|3]], [[:Image:Chastity belt Heyser 4.png|4]], [[:Image:Chastity belt Heyser 5.png|5]], [[:Image:Chastity belt Heyser 6.png|6]]]] તેજ સમયે હીસ્ટેરીયા કે તણાવ તરીકે ઓળખાતી પરિસ્થિતો ઈલાજ કરવા સ્ત્રી હસ્તમૈથુનનો સહારો લઈ દવા અપાતી. આ પરિસ્થિતિ તે સમયના કંપકો વાપરતી અને યોનિને પ્લૅસીબો ક્રીમ દ્વારા પરસાવાતી.<ref name=Maines>{{cite book|isbn=0-8018-6646-4|title=The Technology of Orgasm: "Hysteria", the Vibrator, and Women's Sexual Satisfaction|url=https://archive.org/details/technologyoforga0000main|author=Rachel P. Maines|publisher=The Johns Hopkins University Press | location=Baltimore|year=1999}}</ref> હસ્તમૈથુન સંબંધી અભિગમ ૨૦મી સદીની શરુઆતમાં બદલાવાનો શરિમ્થયો જ્યારે એચ હેવલોક એલીસ એ તેમના ૧૮૯૭ના લેખન ''મૈથુનની માનસિકતાનો અભ્યાસ'' ( Studies in the Psychology of Sex ) માં ટીસોટના વિચારો પર પ્રશ્ન કર્યો. તેમને રમૂજી રીતે જણાયું કે તેકાળનો પ્રચલિત માણસ કે જે પોતે હસ્ત મૈથુન કરતો અને તેનો વિરોધ કરતો. ત્યાર બાદ દરેક રોગને કે જેને હસ્તમૈથુનને કારણે જણાવાતો તેને વખોડ્યો હતો. "આપણે એમ તારવીએ ", તેણે લખ્યું, "કે સ્વસ્થ જન્મેલા લોકો માં કરેલ મધ્યમ હસ્તમૈથુનથી હમેંશ ભયંકર પરિણામ આવે તે જરૂરી નથી." સ્કાઉટ એસોસીયેશન ના સંસ્થાપક રોબર્ટ બેડન પોવેલ એ ૧૯૧૪માં લકેલ પુસ્તકમાં સ્કાઉટીંગ ફોર બોય્ઝ નામના પુસ્તકમાં હસ્તમૈથુનના ભય વિષે એક ફકરો લખ્યો હતો.. આ ફકરામાં એમ લખાયું હતું કે હસ્તમૈથુન કરવાની લાલચથી બચવા માટે સ્કાઉટોએ સખત પરિશ્રમ કરી એટલા થાકી જવું કે હસ્તમૈથુન કરવાનું મન જ ન થાય. ૧૯૩૦માં સ્કાઉટરના સંપાદક ડૉ. એફ ડબલ્યૂ ડબલ્યૂ ગ્રીફીન એ રોવર સ્કાઉટ્સ માટે એક પુસ્તક લખ્યું ધ સ્કાઉટર તેમાં તેમણે લખ્યું કે હસ્તમૈથુનની ઈચ્છા થવી એ વિકાસનો એક સામાન્ય ટપ્પો છે અને એચ હેવલોકનું કાર્ય ટાંકીને કહ્યું કે તેનો સંપૂર્ણ બાધ એક બંભીર ભૂલ છે. વીલ્હેમ રીચ નામના એક ઓસ્ટ્રેલિયન માનસવિશ્લેશલે ૧૯૨૨ના પોતાના [[ખાસ પ્રકારના હસ્ત મૈથુન]] (Concerning Specific Forms of Masturbation )ને લાગતા એક લેખમાં હસ્તમૈથુનની સ્વસ્થ અને હાનિકરક વિધી પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે હસ્ત મૈથુન માટે અપનાવાતી વિધી સાથે વિજાતીય લિંગની વ્યક્તિ પ્રત્યે ના આકર્ષણની તીવ્રતા અને તેમની માનસિક-મૈથુન રોગ કે વિકૃતિ વચ્ચેનો સંબંધ શોધવા પ્રયત્ન કર્યો. આલ્ફ્રેડ કીંસી નામના મૈથુનવિદ - (સેક્સોલોજીસ્ટ) દ્વારા કરાયલા ૧૯૪૦ અન એ૧૯૫૦ દરમ્યાન કરાયેલ સંશોધનમાં તેમણે નોંધ્યું કે સ્ત્રી અને પુરુષ બંનેમાંહસ્તમૈથુન એ એક જન્મજાત સહજ વૃત્તિ છે. ફૉલાપ પોલ સર્વેને ટાંકતા તેમણે કહ્યું કે આ વાત યુનાયટેડ સ્ટેટ્સમાં કેટલી સામાન્ય હતી. અમુક ટીકાકારોએ કહ્યું કે તેમણે જણાવેલ સિદ્ધાંત પૂર્વગ્રહી હતો અને ગૉલઅપ પોલ રીત કોઈ "પ્રાકૃતિક વર્તન" શોધવા નકામી રીત હતી. ૧૯૯૪માં યુનયટેડ સ્ટેટ્સના સર્જન જનરલ ડો યોયસીલીન એલ્ડર્સ જ્યારે તેવું જણાવ્યું કે હસ્ત મૈથુન સ્વસ્થ અને સલામત છે તેવું શાળાના અભ્યાસમાં શામિલ કરવામાં આવે ત્યારે તેમને રાજીનામું આપવા મજબૂર કરાયા હતાં,<ref>{{Cite web |url=http://www.jackinworld.com/library/articles/elders.html |title=JackinLibrary: Joycelyn Elders |access-date=2011-01-15 |archive-date=2009-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725155240/http://www.jackinworld.com/library/articles/elders.html |url-status=dead }}</ref> તેમના વિરોધીઓએ એમ કહ્યું કે તેણી હસ્ત મૈથુન કેમ કરવું તેનો પ્રચાર કરતા હતા. === ધાર્મિક દ્રષ્ટિકોણ === [[ચિત્ર:Khajurahosculpture.jpg|thumb| [[મધ્ય પ્રદેશ]] [[ખજૂરાહો]]ના મંદિરની એક કોતરણી, જેમાં એક યુગલ કામક્રીડા માં વ્યસ્ત છે અને તેની બંને તરફ એક સ્ત્રી અને એક પુરુષ હસ્ત મૈથુન કરે છે.]] હસ્તમૈથુન વિષે ધાર્મિક મતો એકદમ ચુસ્ત બાધિત મતથી લઈ (રોમન કેથોલિક) <ref>{{cite web |url = http://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s2c2a6.htm#2352 |title = Catechism of the Catholic Church |access-date = 2007-10-08 |quote = Both the Magisterium of the Church, in the course of a constant tradition, and the moral sense of the faithful have been in no doubt and have firmly maintained that masturbation is an intrinsically and gravely disordered action. }}</ref>) આને પ્રોત્સાહન આપતાં ધર્મો પણ છે જેમકે નીઓતંત્ર અને તઓઈસ્ટ મૈથુન ક્રિયા. દા.ત. ,થોમસ અક્વીનસ,નામના ચર્ચના સૌથી જાણીતા ડોક્ટરે લખ્યું કે, હસ્તમૈથુન એ, "અપ્રાકૃતિક દુર્ગુણ" જે વાસના નું બાળક છે અને તે નરાધમતાની અને ગુદામૈથુન કક્ષાનું પાપ (sodomy), " કોઈપણ યુગ્મ ન બનાવતા ફક્ત શારિરીક આનંદમાટે વીર્ય વહાવવું એ પાપી આત્માનું લક્ષણ છે જેને અમુક લોકો બાયલાપણું પણ ગણાવે છે. [Latin: ''[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dmollio mollitiem]'', lit. 'softness, unmanliness']."<ref>''[[Summa Theologica]]'' [http://newadvent.org/summa/3154.htm#article11 IIª-IIae, q. 154 a. 11 co.] ([http://www.corpusthomisticum.org/sth3146.html#45233 in Latin])</ref> === કાયદો === કાયદાની દ્રષ્ટીએ ઇતિહાસમાં હસ્તમૈથુન ને અમર્યાદિત સ્વીકાર્યથી લઈને સંપૂર્ણ ગેરકાયદેસર ગણાવાયું છે. ૧૭મી સદીના ન્યુ હેવન કનેક્ટીકટના પ્યુરીટન કોલોની ના કાયદા અનુસાર "[[ઈશ્વરનિંદકો]], [[સમલિંગકામી]] અને હસ્તમૈથુન કરનારા" ફાંસીની સજાને પાત્ર હતાં.<ref>{{cite book | last = James | first = Lawrence | authorlink = Lawrence James | title = The Rise and Fall of the British Empire | url = https://archive.org/details/risefallofbritis0000jame_l9p7 | publisher = St. Martin's Griffin |date=September 15, 1997 | pages = 41 | isbn = 978-0312169855 }} આ સંદર્ભ પ્રથમ ઉત્તર અમેરિકન વસાહતીની સામાજિક આદતોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.</ref> == સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટીકોણ અને રિતીઓ == === માસ્ટરબે-થોન === [[ચિત્ર:CSC Herme Masturbate-a-Thon Logo Original for Wiki.jpg|thumb|right]] {{Main| માસ્ટરબેથોન ચિન્હ}} હસ્તમૈથુનને આજકાલ મૈથુનનો આનંદ મેળવવાની એક સ્વસ્થ અને સલામત રીત માનવામાં આવે છે. તેના દ્વારા સંભોગ કરતાં જે ભય કે રોગ આદિનો ભોગ બનવાની શક્યતા હોય તે ટાળી શકાય છે. તેનો સામાનિક સ્વીકાર થવા માંડ્યો છે અને અમુક વર્તુળોમાં તે વિષે ઉત્સવ પણ મનાવાય છે. ઈંટરનેટ પર સામૂહીક હસ્તમૈથુન કરવાના ઘણા મોકા સામે આવે છે. સમગ્ર વિશ્વમાં હસ્તમૈથુનનું સમર્થન કરતી લાંબી દોડ - માસ્ટરબેથોનનું આયોજન કરવામાં આવે છે. આવી દોડના આયોજન દ્વારા હસ્તમૈથુનને સહેમત વાતાવરણ સમર્થન મળે છે જેથી નાના મોટા સૌ કોઈ પણ પ્રકારના ક્ષોભ વગર મુકત રીતે આનો આનંદ માણી શકે. આના સહભાગીઓ મુકત રીતે હસ્ત મૈથુન કરતાં દર્શકો સમક્ષ આના વિષે વાત કરે છે અને આની વિવિધ પદ્ધત્તિઓ આનંદ અને ફાયદા વિષે જણાવે છે..<ref>{{Cite web |url=http://www.masturbate-a-thon.com/ |title=Masturbate-a-thon by The Center For Sex & Culture |access-date=2011-01-15 |archive-date=2009-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605055222/http://www.masturbate-a-thon.com/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.viewlondon.co.uk/masturbation-marathon-london_index.html viewlondon.co.uk article on Masturbation Marathon London]</ref> માસ્ટરબેથોન એ ધર્માદા આયોજન હોય છે જેના દ્વારા લોકોને સલામત મૈથુનની વિધીઓથી અવગત કરાવવામં આવે છેૢ હતમૈથુન વિષે વાત કરવામાં આવે છે અને આ વિષય સંબંધી નિષેધ પૂર્વગ્રહ ને દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે."<ref name="Masturbate-a-thon.co.uk">{{cite web | title = Masturbate-a-thon website | publisher = Masturbate-a-thon | date = 2006-08-04 | url = http://www.masturbate-a-thon.co.uk/ | access-date = 2006-08-06 | archive-date = 2009-05-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090523033540/http://www.masturbate-a-thon.co.uk/ | url-status = dead }}</ref> મૈથુન પ્રત્યે સકારાત્મક વલણ ધરાવતી સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિ વિશેષ મે મહિનાને હસ્તમૈથુન મહિના તરીકે ઉજવે છે જેમ કે બેટ્ટી ડોડસનૢ જૉની બ્લેંકૢ સુજાન બ્લોક અને કેરોલ ક્વીન. === પ્રોત્સાહિત હસ્તમૈથુન === ૨૦૦૯માં યુ.કે.શેફીલ્ડમાં ત્યાંની રાષ્ટ્રીય સ્વાસ્થ્ય આયોગ સેવા દ્વારા એક ફરફરિયું બહાર પાડવામાં આવ્યું જેમાં સૂત્ર હતું કે, "દિવસે એક હસ્તમૈથુન ડોક્ટરને દૂર રાખે છે". તે એમ પણ કહે છે: " સ્વાસ્થ્ય સમર્થક વિદ્વાનો ૫ ભાગ શાક અને ફળો દર અઠવાડીએ ત્રણ વખત ૩૦ મિનિટની કસરત ની ભલામણ કરે છે. તો મૈથુન કે હસ્તમૈથુન વિષે શું અઠવાડીયે બે વખત?" આ ફરફરિયું વડીલોૢ માતા-પિતાઓૢ શિક્ષકો અને યુવા કાર્યકરો માં વેચવામાં આવ્યું અને આનો ઉદ્દેશ્ય મોટી વયના વિદ્યાર્થીઓમાં આનંદપ્રદાયી મૈથુન વિષે જણકારી વધારવાનો છે. આમાં લેખકોએ જણાવ્યું છે કે ઘણાં લાંબા સમય સુધી વિશારદો સલામત મૈથુન અને વફાદાર જાતીય સંબંધો ઉપર ભાર મુકત આવ્યાં છે પણ લોકો શામટે મૈથુન ચાહે છે તેના કારણ પર કોઈએ ભાર નથી મુક્યો. આ ફરફરિયાનું શીર્ષક છે ''આનંદ''. કુમાર વયમાં મૈથુન આનંદ પ્રાપ્ત કરવાથી વિપરીત આ ફરફરિયું, યુવા વિદ્યાર્થીઓને તેમના કૌમાર્ય ભ6ગને શક્ય તે ટલું મોડું કરવાની સલાહ આપે છે કે જ્યાં સુધી તેઓ સંભોગ નો પૂર્ણ આનંદ મેળવવા સક્ષમ ન થાય ત્યાં સુધી.<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/education/5806691/NHS-tells-school-children-of-their-right-to-an-orgasm-a-day.html |title=NHS tells school children of their 'right' to 'an orgasm a day' |publisher=Telegraph Media Group |date=12 Jul 2009 |access-date= 2009-10-06 | location=London | first=Roya | last=Nikkhah }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/education/article6689953.ece |title=Pupils told: Sex every day keeps the GP away |publisher=Times Newspapers |date=12 Jul 2009 |access-date=2009-10-06 |location=London |first=Jack |last=Grimston |archive-date=2009-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716180443/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/education/article6689953.ece |url-status=dead }}</ref> એક્સ્ટ્રીમેડુરા નામના એક સ્પેનીશ ક્ષેત્રમાં ૧૪થી ૧૭ વર્ષની વચ્ચેની વ્યક્તિઓમાં મૈથુન સ્વાનંદ અને સ્વ-શોધ માટેનો એક કાર્યક્રમ હાથ ધરવામાં આવ્યો. € ૧૪,૦૦૦નો ખર્ચ ધરાવતી આ યોજનામાં ફરફરિયાં, ઉડતાં માહિતીપટો, a "ફેનઝીન" (ફેન નું મેગેઝીન- પ્રેમી સામાયિક), અને યુવા લોકોમાટે કાર્ય શાળા નું આયોજન કરાયું કે જેમાં તેમને હસ્તમૈથુનની વિધી સહિત ગર્ભનિરોધ અને સ્વમાન વિષે અવગત કરાયા. આ પ્રયોજન કે જેનું સૂત્ર હતું, "આનંદ - તમારા પોતાના હાથમાં છે " તેને કારણે અહીંના જમણેરી રાજનિતૈકો ક્રોધે ભરાયા કેમકે આ રોમન કૅથોલોક દ્રષ્ટીકોણની વિરોધમાં હતો. બાજુના પ્રાંત એંડાલ્યુસિયાના વહીવટકારોએ પ ન આવી પોજના અમલમાં મુકવામાં રસ બતાવ્યો હતો..<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/nov/12/spain-sex-education |title=Spanish region takes hands-on approach to sex education |author=Giles Tremlett |date=12 November 2009 |publisher=Guardian News and Media |access-date= 2009-11-12 | location=London }}</ref> ''શામક સેવા સંભાળ: જીવનના અંતે ગુણવત્તાભરી સેવા'' નામનામના એક પાઠ્યપુસ્તક માં જણાવ્યું છે, "જીવનાંત બિમારીઓ ધરાવતા રોગીઓ હસ્તમૈથુનની આદતો સંબંધે સામાન્ય વ્યક્તિઓથી જરાય અલગ નથી હોતાં. શામક સેવા આપનારાઓએ નિયમિત રીતે તેમના દર્દીઓને તેમની હસ્તમૈથુન કરવાની ક્ષમતામાં આડે આવતું હોય તેની જાણકારી રાખવી જોઈએ અને જો તે શોધાઈ જાય તો દર્દી સાથે મળી તેને સુધારવા મદદ કરવી જોઈએ."<ref>{{cite book|last=Matzo|first=Marianne |title=Palliative care nursing: quality care to the end of life|year=2006|publisher=Springer Publishing|isbn=978-082615794|url=http://books.google.com/?id=rTexGiX5bqoC&pg=PA70|coauthors=Deborah Witt Sherman|access-date= 26 May 2010|page=70}}</ref> અમુક સંસ્કૃતિઓ જેમકે એરોઝોનાની હોપી, ઓસિનિયાની વોજેનો અને આફ્રીકાના દાહોમીંસ અને નામુ માં સામાન્ય હસ્તમૈથુનને સહીત પુરુષો વચ્ચે કરતા હસ્તમૈથુનને ઉત્તેજન અપાય છે. અમુક મેલાનેશિયન જાતિઓમાં આ ક્રીયા મોટી અને નાની ઉઁમરના યુવા છોકરાઓ વચ્ચે ઈચ્છનીય હોય છે. ન્યૂ ગિનિની સામ્બા ટોળી એક વિચિર રસપ્રદ વળાંક ધરાવે છે. આ ટોળેઓમાં નરપણું પામવાના વર્ષોમાં કોઈ ક્રિયાકાંડ હોય છે જે અમુક વર્ષો સુધી ચાલે છે. તેમાં શિશ્ન ચૂષણ દ્વારા દિવસમાં ઘણી વખત સ્ખલન કરાવડાવમાં આવે છે. આમાં વીર્યને મૂલ્યવાન માનવામાં આવે છે આથી વીર્યના વ્યયને તુચ્છ રીતે જોવાય છે પછી ભલેને પરંપરિત સ્ખલન ને ઉત્તેજન અપાતું હોય. વીર્ય સ્ખલન કરવાની શ્ક્તિ અને જરોરિયાતને બાલ વયથી શિશ્ન ચુષણ દ્વારા પોષિત કરાય છે જેથી આનો વ્યય કરવા કરતાં આને આરોગિ જવાય. વીર્યને શક્તિવર્ધક ગણાય છે અને આને માતાના દૂધ જેટલું પવિત્ર મનાય છે.<ref>[http://faculty.mdc.edu/jmcnair/Joepages/The%20Sambia.htm The Sambia]</ref> === સ્ખલન નો હક્ક === અમુક સંસ્કૃતિમાં પુરુષત્વમાં પ્રવેશ એક વિધી દ્વારા મનાવાય છે જેમાં કુમર કે યુવકનું પ્રથમ સ્ખલન જૂથના સરદાર દ્વારા કરાય છે. અમુક જનજાતિઓ જેમકે અગ્તા, ફીલીપાઈંસમાં, બાળ વયથીજ ઈંડ્રીયની ઉત્તેજના કરવાને પ્રોત્સાહન અપાય છે.<ref>Cited by Hewlett, B. S. (1996) Diverse contexts of human infancy, in Ember, C. & Ember, M. (Eds.) Cross-Cultural Research for Social Science. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall</ref> તરુણાવસ્થા પ્રાપ્ત કરતાજ , તરુણને ડાહ્યા સરદાર અથવા મેલી વિદ્યા જાણનાર સાથે મોકલી દેવાય છે જે હસ્તમૈથુન વિધી દ્વારા તે તરુણને વિધી માટે સ્ખલન માટે તૈયાર કરાવે છે. આ વિધીમાં ઉજવણી પહેલા જાહેર માં સ્ખલન કરાવડાવવામાં આવે છે. આ વીર્યને એક ચામડાના ચીંથરામાં સાચવ્આય છે જેને પાછળથી પહેરવાના ઉપયોગમાં લેવાય છે જેથી બાળકોઇ થવામાં મદદ મળે છે એવી માન્યતા છે. આ અને અન્ય પ્રજાતિઓમાં પૌરષત્વનું પ્રમાણ વીર્યનું પ્રમાણ અને સ્ખલન કરવાની તે માણસની જરુરિયાત મનાય છે નહીં કે લિંગનું કદ. યુવા વયમાં હસ્ત મૈથુન દ્વારા કેળવેલી વારંવાર સ્ખલન કરવાની આદત મોટી ઉંમરમાં પણ સારી રીતે જાય છે.<ref>The clinical outcome of childhood masturbation. Turk J Pediatr. 2000 Oct–Dec;42(4):304-7.</ref> == હળવી પર્યાયોક્તિઓ == આ ક્રિયા માટે હસ્તમૈથુન આ શબ્દ પ્રચલિત છે જેને અંગ્રેજીમાં માસ્ટરબેશન (masturbation) કહે છે. આ સિવાય આને અન્ય નામે પણ ઓળખાય છે. સુસંસ્કૃત ભાષામાં આને ''સ્વાનંદ'' અને તુચ્છભાષામાં આને ''મુઠીયા મારવા" અને અંગ્રેજીમાં વૅન્કીંગ (wanking) કહે છે.<ref>Solitary Sex: A Cultural History of Masturbation. R Darby. Journal of Social History, 2004</ref> and ''jerking off''<ref>Shamans Sex Beasts and Abuse: Mother-Son Relationships in Popular and Cult Cinema. Charles Jason Lee. Film International, May 2005</ref>. આ સિવાય પણ ઘણા સૌમ્ય શબ્દો પ્રચલિત છે. ==અન્ય પ્રજાતિઓમાં હસ્તમૈથુન== હસ્તમૈથુન વર્તન ઘણી પ્રજાતિઓમાં જણાઈ આવ્યું છે. અન્ય પ્રજાતિઓના અમુક પ્રાણીઓ હસ્તમૈથુન કરવા અમુક સાધનોનો ઉપયોગ કરતા હોવાનું પણ શોધાયું છે. == આ પણ જુઓ == * [[વીર્ય દાન]] == સંદર્ભ == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.newscientist.com/article/dn3942-masturbating-may-protect-against-prostate-cancer.html હસ્ત મૈથુન પ્રોસ્ટેટ કેંસર સામે રક્ષણાત્મક ], ''ન્યુ સાયંટિસ્ટ'', જુલાઈ ૧૬, ૨૦૦૩. * [http://www.newscientist.com/article/dn16872-masturbation-could-bring-hay-fever-relief-for-men.html માણસોમાં હે ફીવર સામે હસ્તમૈથુન થી રક્ષણ મળી શકે છે], '' ન્યુ સાયંટિસ્ટ '', એપ્રિલ ૨૦૦૯. * [https://web.archive.org/web/20110111150007/http://www.jackinworld.com/ જેકીન વર્લ્ડ] પુરુષ હસ્તમૈથુન પ્રત્યે એક શૈક્ષણીક વેબસાઇટ [[શ્રેણી:મૈથુન]] [[શ્રેણી:જાતીય શિક્ષણ]] 3dl19ujkmv9s951u576gax911k9it70 0 31292 907662 879079 2026-11-11T12:30:23Z ~2026-59785-60 89932 907662 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = ઝુંડાલા | state_name = ગુજરાત | district = રાજકોટ | taluk_names = જસદણ | latd = 22.039382 | longd= 71.208869 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''ઝુંડાલા (તા. જસદણ)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[રાજકોટ જિલ્લો| રાજકોટ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ જસદણ તાલુકો| જસદણ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. ઝુંડાલા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય ગામમાં છે.આ ગામમાં મુખ્યત્વે પદમાણી, સાવલિયા, માથુકીયા, ક્યાડા, સખીયા જેવા લેઉવા પટેલ પરીવારો રહે છે. અહીં અન્ય જાતિઓના લોકો પણ રહે છે જેમ કે, ભરવાડ, કોળી, દલિત, બાવાજી વગેરે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} {{જસદણ તાલુકામાં આવેલાં ગામો}} [[શ્રેણી:જસદણ તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] rlrrq2hefw5pfbnes1vrk8y9f7sqwps 907667 907662 2026-11-11T13:29:13Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-59785-60|~2026-59785-60]] ([[User talk:~2026-59785-60|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikBot|KartikBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 879079 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = ઝુંડાલા | state_name = ગુજરાત | district = રાજકોટ | taluk_names = જસદણ | latd = 22.039382 | longd= 71.208869 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''ઝુંડાલા (તા. જસદણ)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[રાજકોટ જિલ્લો| રાજકોટ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ જસદણ તાલુકો| જસદણ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. ઝુંડાલા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} {{જસદણ તાલુકામાં આવેલાં ગામો}} [[શ્રેણી:જસદણ તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] fovvmgpr7ypasvtt7pwj855gwwckkxg 0 38028 907663 783830 2026-11-11T12:31:23Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907663 wikitext text/x-wiki [[મહાભારત]] મુજબ [[કર્ણ]]ના નવ પુત્રો માહેનો સૌથી નાનો પુત્ર એટલે '''વૃષકેતુ''' અથવા વૃષભધ્વજ. કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં કર્ણના પુત્રોમાં માત્ર તેજ જીવીત બચ્યો હતો. તેના લગ્ન ભદ્રાવતી નામની કન્યા સાથે થયા હતા. મહાભારતના યુદ્ધ બાદ તે [[અર્જુન]]ની છત્રછાયામાં રહ્યો હતો અને અશ્વમેધના સમયે [[બભ્રુવાહન]] સાથેની લડાઇમાં તેનું મૃત્યુ થયું હતું<ref>{{cite web|url= http://ritsin.com/when-arjuna-was-killed-defeated-mahabharata.html/|title= Arjuna defeated and killed by another archer|author= |date= |work= Blog|publisher= |access-date= [[ઓક્ટોબર ૧|૦૧ ઓક્ટોબર]] ૨૦૧૫|archive-url= https://web.archive.org/web/20151001113904/http://ritsin.com/when-arjuna-was-killed-defeated-mahabharata.html/|archive-date= 2015-10-01|url-status= dead}}</ref>. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} {{મહાભારત}} [[Category:પૌરાણિક પાત્રો]] fm4oos8mnqjdykwjh1xj74kn12jg9we 0 49246 907674 889647 2026-11-11T14:28:18Z CommonsDelinker 264 Removing [[:c:File:Nusli_Wadia.jpg|Nusli_Wadia.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Taivo|Taivo]] because: Missing [[:c:COM:EI|essential information]] such as [[:c:COM:L|license]], [[:c:COM:PERMISSION|permission]] or source ([[:c:COM:CSD#F 907674 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = નસ્લી વાડિયા | image = | caption = નસ્લી વાડિયા | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[મુંબઇ]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ભારત]] | death_date = | death_place = | other_names = | occupation = ઉદ્યોગપતિ | nationality = ભારતીય | parents = નેવિલ વાડિયા (પિતા) <br> દિના ઝીણા (માતા) | spouse = મૌરીન વાડિયા | relatives = [[મહમદ અલી ઝીણા]] (દાદા) <br> મરિયમ ઝીણા (દાદી) | children = નેસ વાડિયા (પુત્ર) <br> જહાંગીર વાડિયા (પુત્ર) }} '''નસ્લી વાડિયા''' એક ભારતીય [[પારસી]] ઉદ્યોગસાહસિક છે, તેઓ રિયલ એસ્ટેટ તેમજ કાપડ ઉદ્યોગની મહત્વની વ્યક્તિ છે. તેઓ નેવિલ વાડિયા અને દિના ઝીણાના પુત્ર છે તથા પાકિસ્તાનના સ્થાપક [[મહમદ અલી ઝીણા]]ના પૌત્ર છે. ==કારકિર્દી== નસ્લી વાડિયા એક મોટી ભારતીય કાપડ કંપની બોમ્બે ડાઇંગના ચેરમેન અને બહુમતી માલિક છે અને મુંબઇના રિયલ એસ્ટેટ ધારક છે.{{સંદર્ભ}} == અંગત જીવન== નસ્લી વડિયાનો જન્મ માતા દિના ઝીણા (મુસ્લિમ) તથા પિતા નેવિલ વડિયા પારસી કુંટુબમાં થયો હતો. તેમના દાદા પાકિસ્તાનના સ્થાપક કાઇદે-આઝમ મહમદ અલી ઝીણા અને દાદી [[મરિયમ ઝીણા]] છે. તેમના લગ્ન પૂર્વ હવાઇ પરિચારિકા મૌરીન વાડિયા સાથે થયા છે. તેમને બે પુત્રો નેસ વાડિયા અને જહાંગીર વાડિયા છે. નેસ વાડિયા બોમ્બે ડાઇંગના વ્યવસ્થા નિર્દેશક તથા કિંગ્સ XI પંજાબ ટીમ ઇંડીયન પ્રિમિયર લીગના સહ માલિક છે. જહાંગીર વાડિયા ''ગો એર''ના માલિક છે. [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] ju2no6qe0amdkaf81iqf8fja8w221qs 0 51283 907687 783043 2026-11-12T11:15:53Z Manumaharaj22 89942 907687 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Devprayag_Bhagirathi_Alaknanda_01.jpg|thumb|right|380px|[[દેવ પ્રયાગ]] ખાતે ભાગીરથી અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ]] [[અલકનંદા નદી]]ની પાંચ ઉપનદીઓ એટલે કે સહાયક નદીઓ આવેલી છે, જે ગઢવાલ ક્ષેત્રમાં પાંચ અલગ અલગ સ્થળો પર અલકનંદા નદી સાથે મળી જાય છે, જે '''પંચ પ્રયાગ'''ના નામથી ઓળખાય છે:<ref name="kapadia">Kapadia, Harish (2001). ''Trekking and Climbing in the Indian Himalaya'', page 89. Stackpole Books. ISBN 0811729532.</ref>. આ પંચ પ્રયાગ નીચે પ્રમાણે છે. * [[વિષ્ણુ પ્રયાગ]] જ્યાં આગળ શ્વેત ગંગા અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે. * [[નંદ પ્રયાગ]] જ્યાં આગળ [[નંદાકિની નદી|નંદાકિની]] અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે. * [[કર્ણ પ્રયાગ]] જ્યાં આગળ પિંડારી અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે. * [[રુદ્રપ્રયાગ|રૂદ્ર પ્રયાગ]] જ્યાં આગળ મંદાકિની અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે. * [[દેવ પ્રયાગ]] જ્યાં આગળ ભાગીરથી અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે તેમ જ અહીંથી આગળ આ નદી [[ગંગા નદી]] તરીકે ઓળખાય છે. == નામ અને સ્થાન == 'પંચ પ્રયાગ' એ ઉત્તરાખંડમાં આવેલા પાંચ સંગમસ્થળોનું પવિત્ર સ્વરૂપ છે, જે ગઢવાલ ક્ષેત્રમાં અલગ-અલગ સ્થળોએ આવેલા છે.<ref>[https://www.manchalamushafir.com/panch-prayag-in-uttarakhand/ પંચ પ્રયાગ સંગમનું સ્થાન]</ref> * '''વિષ્ણુપ્રયાગ:''' ચમોલી જિલ્લો, ઉત્તરાખંડ * '''નંદપ્રયાગ:''' ચમોલી જિલ્લો, ઉત્તરાખંડ * '''કર્ણપ્રયાગ:''' ચમોલી જિલ્લો, ઉત્તરાખંડ * '''રૂદ્રપ્રયાગઃ''' રૂદ્રપ્રયાગ જિલ્લો, ઉત્તરાખંડ * '''દેવપ્રયાગ:''' રૂદ્રપ્રયાગ જિલ્લો, ઉત્તરાખંડ સતોપંથ હિમનદીથી નીકળીને અલકનંદા નદી નીચે તરફ વહે છે અને પાંચ અલગ-અલગ સ્થળોએ અન્ય નદીઓ સાથે મળીને પાંચ સંગમ રચે છે. છેલ્લા સંગમ સ્થાને અલકનંદા નદી ભાગીરથી નદીને મળે છે અને ત્યાંથી પવિત્ર ગંગા નદીનો ઉદ્ભવ થાય છે, જે હિમાલયમાંથી નીકળીને મેદાની પ્રદેશો તરફ વહે છે.<ref>[https://www.manchalamushafir.com/devprayag-sangam-uttarakhand/ ગંગા નદીના ઉદ્ભવ વિશે]</ref> == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/12086/Alaknanda-River અલકનંદા નદી વિશે] ''બ્રિટાનીકા ડૉટકૉમ'' પર માહિતી. * [http://www.gmvnl.com/newgmvn/districts/chamoli/prayags.aspx બધા પ્રયાગ વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520150732/http://www.gmvnl.com/newgmvn/districts/chamoli/prayags.aspx |date=2009-05-20 }} ''GMVN (ગઢવાલ મંડલ વિકાસ નિગમ)''ની વેબસાઇટ પર. [[શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ]] 0g1l81mzk6bd2iikarndwhf3jn5ubyc 907691 907687 2026-11-12T11:27:58Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/Manumaharaj22|Manumaharaj22]] ([[User talk:Manumaharaj22|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 783043 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Devprayag_Bhagirathi_Alaknanda_01.jpg|thumb|right|380px|[[દેવ પ્રયાગ]] ખાતે ભાગીરથી અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ]] [[અલકનંદા નદી]]ની પાંચ ઉપનદીઓ એટલે કે સહાયક નદીઓ આવેલી છે, જે ગઢવાલ ક્ષેત્રમાં પાંચ અલગ અલગ સ્થળો પર અલકનંદા નદી સાથે મળી જાય છે, જે '''પંચ પ્રયાગ'''ના નામથી ઓળખાય છે:<ref name=kapadia>Kapadia, Harish (2001). ''Trekking and Climbing in the Indian Himalaya'', page 89. Stackpole Books. ISBN 0811729532.</ref>. આ પંચ પ્રયાગ નીચે પ્રમાણે છે. * [[વિષ્ણુ પ્રયાગ]] જ્યાં આગળ શ્વેત ગંગા અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે. * [[નંદ પ્રયાગ]] જ્યાં આગળ [[નંદાકિની નદી|નંદાકિની]] અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે. * [[કર્ણ પ્રયાગ]] જ્યાં આગળ પિંડારી અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે. * [[રુદ્રપ્રયાગ|રૂદ્ર પ્રયાગ]] જ્યાં આગળ મંદાકિની અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે. * [[દેવ પ્રયાગ]] જ્યાં આગળ ભાગીરથી અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે તેમ જ અહીંથી આગળ આ નદી [[ગંગા નદી]] તરીકે ઓળખાય છે. == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/12086/Alaknanda-River અલકનંદા નદી વિશે] ''બ્રિટાનીકા ડૉટકૉમ'' પર માહિતી. * [http://www.gmvnl.com/newgmvn/districts/chamoli/prayags.aspx બધા પ્રયાગ વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520150732/http://www.gmvnl.com/newgmvn/districts/chamoli/prayags.aspx |date=2009-05-20 }} ''GMVN (ગઢવાલ મંડલ વિકાસ નિગમ)''ની વેબસાઇટ પર. [[શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ]] 5uydxvfqbatv527m3onmhmgj1jgaabl 907692 907691 2026-11-12T11:35:28Z Dsvyas 561 907692 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Devprayag_Bhagirathi_Alaknanda_01.jpg|thumb|right|380px|[[દેવ પ્રયાગ]] ખાતે ભાગીરથી અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ]] '''પંચ પ્રયાગ''' એ હિમાલય ક્ષેત્રમાં આવેલા પાંચ સંગમસ્થળો છે, જ્યાં જુદીજુદી પાંચ ઉપનદીઓ એટલે કે સહાયક નદીઓ [[ગઢવાલ]] ક્ષેત્રમાં પાંચ અલગઅલગ સ્થળોએ અલકનંદા નદીમાં ભળી જાય છે.<ref name="kapadia">Kapadia, Harish (2001). ''Trekking and Climbing in the Indian Himalaya'', page 89. Stackpole Books. ISBN 0811729532.</ref>. આ પંચ પ્રયાગ નીચે પ્રમાણે છે. * [[વિષ્ણુ પ્રયાગ]], જ્યાં શ્વેત ગંગા અને [[અલકનંદા નદી|અલકનંદા]] નદીઓનો સંગમ થાય છે. * [[નંદ પ્રયાગ]], જ્યાં [[નંદાકિની નદી|નંદાકિની]] અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે. * [[કર્ણ પ્રયાગ]], જ્યાં [[પિંડારી હિમનદી|પિંડારી]] અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે. * [[રુદ્રપ્રયાગ|રૂદ્ર પ્રયાગ]], જ્યાં મંદાકિની અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે. * [[દેવ પ્રયાગ]], જ્યાં [[ભાગીરથી]] અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે અને અહીંથી આગળ આ નદી [[ગંગા નદી]] તરીકે ઓળખાય છે. == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/12086/Alaknanda-River અલકનંદા નદી વિશે] ''બ્રિટાનીકા ડૉટકૉમ'' પર માહિતી. * [http://www.gmvnl.com/newgmvn/districts/chamoli/prayags.aspx બધા પ્રયાગ વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520150732/http://www.gmvnl.com/newgmvn/districts/chamoli/prayags.aspx |date=2009-05-20 }} ''GMVN (ગઢવાલ મંડલ વિકાસ નિગમ)''ની વેબસાઇટ પર. [[શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ]] nx8zqcohbwet3k1ci4irwqpwwaev2hn 0 71509 907673 906411 2026-11-11T14:17:29Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907673 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Hispaniolan Solenodon crop.jpg|350px|thumbnail|હિસ્પાનિયોલન સોલેનોડોન]] '''સોલેનોડોન''' (અંગ્રેજી ભાષા:Solenodon) એ એક સસ્તન પ્રાણી છે, જેની લાળ ઝેરી હોય છે. હાઈતી ટાપુઓ પર જોવા મળતા આ પ્રાણી ઉંદર જેવું હોય છે. મોં લાંબી ચાંચ જેવું અણીદાર હોય છે. તેની પૂંછડી લાંબી અને જાડી હોય છે તથા લંબાઈ ૬ ઈંચથી ૧૨ ઈંચ જેટલી હોય છે. તે જમીનમાં દર કરીને રહે છે. તે ઊંચા ખડકો પર ચઢી શકે છે. આ પ્રાણી ઉત્ક્રાંતિકાળના સસ્તન પ્રાણીઓના કૂળનું ગણાય છે. તેની બે જાતિ હોય છે. ૧. ક્યુબન સોલેનોડોન અને ૨. હિસ્પાનિયોલન સોલેનોડોન. તીવ્ર ગંધશક્તિ ધરાવતું આ પ્રાણી જમીન સૂંધીને ખોરાકની શોધ કરે છે. તે જમીન પરની વનસ્પતિ તથા નાનાં જીવજંતુ ખાય છે<ref name=MSW3>Hutterer R. 2005. Order Soricomorpha. In Wilson D.E. & Reeder D.M. ''Mammal species of the world''. 3rd ed, Johns Hopkins University Press. pp. 222–223. ISBN 978-0-8018-8221-0 [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=13700014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303210303/http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=13700014 |date=2016-03-03 }}</ref>. == સંદર્ભો == {{reflist}} [[શ્રેણી:સસ્તન પ્રાણીઓ]] imyowr6ym9qhwyc9qa7bk5o8ii2w81y 0 76392 907683 904755 2026-11-11T18:15:54Z ~2026-59764-56 89935 /* લડાઈ */ 907683 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું સૈન્ય સંઘર્ષ | conflict = ભુચર મોરીનું યુદ્ધ | width = | partof = | image = [[File:Sketch of Battle of Bhuchar Mori from Yaduvanshprakash.jpg|thumb|center]] | caption = ''યદુવંશપ્રકાશ'' ગ્રંથમાંથી ભુચર મોરીના યુદ્ધનું વર્ણન ચિત્ર | date = જુલાઈ ૧૫૯૧ | place = [[ભુચર મોરી]], [[ધ્રોલ]] (તે સમયે [[ધ્રોલ રજવાડું]])ની બાજુમાં, [[જામનગર જિલ્લો]], [[ગુજરાત]], ભારત | coordinates = {{coord|22.582|70.400|type:event_region:IN|display=inline}} | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | territory = [[કાઠીયાવાડ]], મુઘલ સામ્રાજ્ય હેઠળ | result = મુઘલોની નિર્ણાયક જીત | status = | combatant1a = [[મુઘલ યુગ|મુઘલ સામ્રાજ્ય]] | combatant1b = [[મુઘલ યુગ|મુઘલ સામ્રાજ્ય]] | combatant2a = [[નવાનગર રાજ્ય|નવાનગર રજવાડું]]<br />[[જૂનાગઢ રજવાડું]]<br />કંડલા રજવાડું<br />[[કચ્છ રજવાડું]] | combatant2b = [[નવાનગર રાજ્ય|નવાનગર રજવાડું]]<br />[[કચ્છ રજવાડું]]<br />ઓખા<br />[[મુળી રજવાડું]] | combatant3 = | commander1 = [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]] મિર્ઝા અજીજ કોકા | commander2 = {{plainlist| * જામ સતાજી ** જામ અજાજી{{KIA}} ** જસા વજીર{{KIA}} * દોલત ખાન ઘોરી * લોમા ખુમાણ * રાવ ભારમલજી ૧ * સાંગણજી વાઢેર * વસાજી પરમાર }} | commander3 = | units1 = | units2 = | units3 = | strength1 = {{plainlist| * ૮૯૦૦-૯૦૦૦ }} | strength2 = {{plainlist| * ૧૭૦૦૦-૨૧૦૦૦ ** ૮૪ હાથીઓ <!--- * ૧૫૦૦૦ (જુનાગઢ) * ૧૦૦૦૦ (કંડલા) * ૫૦૦૦ (કચ્છ) * ૧૫૦૦ અતીત સાધુઓ ---> }} | strength3 = | casualties1 = {{plainlist| *૧૦૦-૨૦૦ લડવૈયાઓ *૫૦૦ ઘવાયા }} | casualties2 = {{plainlist| * ૨૦૦૦ લડવૈયાઓ * ૭૦૦ ઘોડાઓ ઘાયલ થયા }} | casualties3 = | notes = કેટલાય માધ્યમોની મદદથી આંકડાઓ મેળવેલ છે. | campaignbox = | alt = ધ્રોલનું યુદ્ધ }} '''ભુચર મોરીનું યુદ્ધ''' જે '''ધ્રોલના યુદ્ધ''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, [[નવાનગર રાજ્ય|નવાનગર રજવાડા]]ની આગેવાની હેઠળ કાઠિયાવાડની સેના અને મુઘલ સામ્રાજ્યની સેના વચ્ચે [[ભુચર મોરી]]<nowiki/>ના ઉચ્ચપ્રદેશમાં સૌરાષ્ટ્રનાં [[ધ્રોલ]]માં લડાયેલું યુદ્ધ હતું. તેનો આશય ગુજરાત સલ્તનતના છેલ્લા સુલ્તાન મુઝફ્ફર શાહ ત્રીજાને બચાવવાનો હતો, જેણે મુઘલ બાદશાહ [[અકબર]]થી નાસી જઈને નવાનગરના જામ સતાજી પાસે શરણ લીધું હતું. આ યુદ્ધ જુલાઈ ૧૫૯૧ ([[વિક્રમ સંવત]] ૧૬૪૮)માં રાજા જામ સતાજી (કાઠિયાવાડની સેના) અને અકબરના સૂબા મિર્ઝા અઝીઝ કોકા વચ્ચે થયું હતું. કાઠિયાવાડની સેનામાં [[જૂનાગઢ રજવાડું|જૂનાગઢ]] અને સાવરકુંડલાનો સમાવેશ થતો હતો, જે છેલ્લી ઘડીએ નવાનગરને દગો આપીને મુઘલ સૈન્યમાં જોડાયા હતા. આ યુદ્ધને પરિણામે બંને પક્ષે મોટી સંખ્યામાં ખુવારી થઈ હતી અને અંતે મુઘલ સૈન્યનો વિજય થયો હતો.<ref name="GSLJM1">{{cite web | title=આશરા ધર્મને ઉજાગર કરતી સૌરાષ્ટ્રની સૌથી મોટી ભૂચર મોરીની લડાઇ - લોકજીવનનાં મોતી | website=[[ગુજરાત સમાચાર]] | date=૨૯ એપ્રિલ ૨૦૧૨ | url=http://www.gujaratsamachar.com/gujaratsamachar.com/20120429/purti/ravipurti/lokjivan.html | language=gu | access-date=૧૦ મે ૨૦૧૬|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510180850/http://www.gujaratsamachar.com/gujaratsamachar.com/20120429/purti/ravipurti/lokjivan.html|archive-date=૧૦ મે ૨૦૧૬|last=Jadav|first=Joravarsinh}}</ref><ref name="PfefferBehera1997">{{cite book|author1=Georg Pfeffer|author2=Deepak Kumar Behera|title=Contemporary Society: Concept of tribal society|url=http://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198|year=૧૯૮૭|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-983-4|page=૧૯૮}}</ref> આ લડાઈને સૌરાષ્ટ્રના ઈતિહાસમાં લડવામાં આવેલી સૌથી મોટી લડાઈ ગણવામાં આવે છે. તેને ઘણી વખત ''સૌરાષ્ટ્રના [[પાણીપતની ત્રીજી લડાઈ|પાણીપત]]'' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="GSLJM1"/> ==પશ્ચાદભૂ== ગુજરાત સલ્તનતના સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ ત્રીજા, ગુજરાતના નામ માત્રના બાદશાહ હતા અને રાજ્યનો વહીવટ વિવિધ વિભાગોમાં ઉમરાવો જ કરતા હતા, જેઓ સતત ઝઘડ્યા કરતા. મુઝફ્ફરે અન્ય ઉમરાવો સાથે મળીને અમદાવાદની ઘેરાબંધી કરી. અમદાવાદ પર શાસન કરનાર ઉમરાવ ઈતિમાદ ખાને મુઘલ શહેનશાહ અકબરને રાજ્ય પર કબ્જો કરવા નિમંત્રણ આપ્યું. તેમનું સૈન્ય [[નવેમ્બર ૧૮|૧૮ નવેમ્બર]] ૧૫૭૨ના રોજ અમદાવાદમાં વિના પ્રતિરોધે પ્રવેશ્યું. મુઝફ્ફરને અનાજના ખેતરમાં છુપાયેલી હાલતમાં પકડવામાં આવ્યો. અકબરે વર્ષ ૧૫૭૩ સુધીમાં ધીમે ધીમે રાજ્ય કબ્જે કરી લીધું. તેના સૂબેદારોએ રાજ્ય પર ૧૫૭૩થી ૧૫૮૩ સુધી સતત બળવાઓ અને અશાંતિ વચ્ચે શાસન કર્યું.<ref name="Dosábhai1894">{{cite book|author=Edalji Dosábhai|title=A History of Gujarát: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.com/books?id=5ZNAAAAAMAAJ|year=1894|publisher=United Print. and General Agency|pages=133–147}}</ref> અકબરે મુઝફ્ફર શાહને [[આગ્રા]] ખાતે કારાવાસમાં પૂર્યો પણ તે ૧૫૮૩માં ભાગી અને ગુજરાત પહોચવામાં સફળ રહ્યો. [[રાજપીપળા]] ખાતે ટૂંકા રોકાણ બાદ તે કાઠિયાવાડ આવ્યો જ્યાં તેની સાથે ૭૦૦ સૈનિકો જોડાયા. તેને નવાનગરના જામ સતાજીએ<ref group=note>He is also known as Jam Satrasal.</ref>, જૂનાગઢના દૌલત ખાન અને સોરઠના જાગીરદાર ખેંગારે સહાય કરી. તેણે ૩૦,૦૦૦ અશ્વદળ અને ૨૦,૦૦૦ પાયદળનું સૈન્ય ઊભું કર્યું. તેણે અમદાવાદ નજીકનાં ગામો લૂંટ્યા અને પાછળથી અમદાવાદ, [[વડોદરા]] અને [[ભરુચ]] કબ્જે કર્યાં. ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૫૮૪ના રોજ નવા મુઘલ સૂબેદાર મિર્ઝા ખાને મુઝફ્ફરને અમદાવાદ ખાતે હરાવ્યો. હાર બાદ મુઝફ્ફર [[મહેમદાવાદ]] ભાગ્યો અને પછી [[ખંભાત]]. ફેબ્રુઆરી ૧૫૮૪માં મિર્ઝા ખાન ખંભાત તરફ આગળ વધ્યો અને માર્ગમાં વડોદરા ખાતે બંનેની સેનાઓમાં ટકરાવ થયો જેમાં ફરી મુઝફ્ફર હાર્યો. તેણે પહાડોમાં શરણ લીધી. પાછળથી ભરુચ પર પણ મુઘલોએ કબ્જો કર્યો અને મુઝફ્ફર વિવિધ સ્થળોએ નાસતો રહ્યો. તે પ્રથમ [[ઇડર]] અને પછી કાઠિયાવાડ તરફ ભાગ્યો. તેને આશરો આપવા કોઈ સહમત ન થતાં નવાનગરના જામ સતાજીએ તેને [[બરડો|બરડા]] ડુંગરમાં છુપાવા માટે સહાય કરી.<ref name="GSLJM1" /><ref name="Dosábhai1894"/><ref name="DB2015">{{cite web | title=ગૌરવ ગાથા: ક્ષાત્રધર્મના પાલન માટે ખેલાયું ભૂચર મોરીનું યુધ્ધ | date=3 September 2015 | url=http://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-RJK-HMU-bhuchar-mori-war-history-in-rajkot-latest-news-5102199-NOR.html | language=gu | access-date=10 May 2016}}</ref> અકબરે મુઝફ્ફરને પકડવા ૧૫૮૮-૮૯માં મિર્ઝા ખાનના સ્થાને તેના પાલક ભાઈ મિર્ઝા અઝીઝ કોકાને માળવાથી ગુજરાત મોકલ્યો.<ref name="Dosábhai1894"/> [[વિરમગામ]] ખાતે મોટું સૈન્ય નિયુક્ત કરવામાં આવ્યું. અઝીઝ કોકાએ નવરોઝ ખાન અને સૈયદ કાસીમને [[મોરબી]] તરફ મુઝફ્ફરની શોધ ચલાવવા મોકલ્યા. તે દરમિયાનમાં તેણે જામ સતાજી સાથે વાટાઘાટ ચલાવી શરણાગતિ સ્વીકારવા સમજાવ્યા. સતાજીએ આશરો લેનારનું રક્ષણ કરવાના ક્ષત્રિય ધર્મનો કાયદો જણાવી આમ કરવાની ના કહી. જામ સતાજીએ મુઘલ સૈન્યની પુરવઠા હરોળ કાપી, વિખુટા પડેલા સૈનિકોને મારી અને મોકો મળે ત્યારે ઘોડા અને હાથી ઉપાડી જઈ મુઘલોને રંજાડવાની શરુઆત કરી.<ref name="GSLJM1"/><ref name="TS1882">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YbsOAAAAQAAJ|title=Târikh-i-Soraṭh: A History of the Provinces of Soraṭh and Hâlâr in Kâthiâwâd|author=રણછોડજી દિવાન|first=|publisher=Education Society Press, & Thacker|year=1882|isbn=|location=|pages=247–252|language=en (translated from fa)}}</ref><ref name="Dosábhai1894"/><ref name="De2015">{{cite web | author=DeshGujarat | title=A memorial dedicated to the battle of Bhuchar Mori ready to open | website=DeshGujarat | date=3 September 2015 | url=http://DeshGujarat.Com/2015/09/03/a-memorial-dedicated-to-the-battle-of-bhuchar-mori-ready-to-open/ | access-date=10 May 2016}}</ref><ref name="Bombay1969">{{cite book|author=Asiatic Society of Bombay|title=Journal|url=https://books.google.com/books?id=3UMQAAAAIAAJ|year=1969|page=153}}</ref> ==લડાઈ== [[File:Shri Jam Sataji First.JPG|thumb|જામ સતાજી]] [[File:Shri Jam Ajaji.JPG|thumb|જામ અજાજી, જેનું લડાઈમાં મૃત્યુ થયું]] મિર્ઝા અઝીઝ કોકાએ ધ્રોળ નજીક આશરે ૯,૦૦૦ સૈનિકોનું સૈન્ય એકઠું કર્યું. સૈન્યમાં રોમન, આરબ, રશિયન, તુર્ક, ફિર્કાની, હબસી, મિર્કાની, મકરાણી, સિંધી, [[કંદહાર]], [[કાબુલ]] અને [[ઈરાન]] વિસ્તાર અને મૂળના સૈનિકો હતા.<ref name="PHI"/><ref name="GSLJM1"/><ref group="note">Various sources suggest the strength of troops from 8900 to 9000. [[Akbarnama]] stated less than 10000 warriors.</ref> ધ્રોળ નજીકના કાઠિયાવાડના સૈન્યમાં ૧૭,૦૦૦ થી ૨૧,૦૦૦ સૈનિકો હોવાનો અંદાજ છે. નવાનગરના સૈન્યમાં હાપા, કાના, જિયા, કાબર, દલ, મોઢ અને રાવ વંશના જાડેજા, સોઢા, આહીર, તુંબેલ, ચારણ, ધુંધણ, ધામણ, સુમરા, સિંધી, રાજગોર અને બારોટ જ્ઞાતિના સૈનિકો હતા. જામ સતાજિ સાથે જુનાગઢના નવાબ દોલત ખાન ઘોરી અને જાગીરદાર રા ખેંગારના સૈન્યો, ખેરડી-સાવરકુંડલાના લોમા ખુમાણ અને કચ્છના રાવ ભારમલજી પ્રથમના સૈનિકો જોડાયાં હતા. ઓખાના વાઢેર અને મૂળીના વસાજી પરમાર પણ સૈન્યનો ભાગ હતા. ભદ્રેસરના મહેરામણ અજાણી પોતાના ચૌદ પુત્રો સાથે સૈન્યમાં જોડાયા હતા. આ સિવાય [[દ્વારકા]]ની જાત્રાએ થી પરત ફરી હિંગળાજ દેવીના દર્શને જઈ રહેલ નાગા સાધુઓની જમાત પણ જોડાઈ હતી. સૈન્યમાં તોપખાનું, અશ્વદળ, હાથી અને ઊંટ પણ હતા.<ref name="PHI"/><ref name="GSLJM1"/><ref name="TS1882"/><ref group="note">Numbers of Kathiawar force does note correspond to other sources. 17000 of Nawanagar, 10000 of Kherdi, 15000 of Junagadh, 5000 of Kutch and 1500 Atit Sadhus are stated in some sources but seems exaggerated. Other old sources place the Kathiawar forces ranging from 17000-21000 warriors. [[Akbarnama]] stated that it was more than 30000 but it seems that the forces reduced as Junagadh and Kundla forces left.</ref><ref group=note>It is stated in Akbarnama that Muzaffar left battlefield without fighting but no other source mention that he participated in the battle.</ref> જ્યારે મુઘલ સૈન્ય ભુચર મોરી પહોંચ્યું ત્યારે જ જામે કચ્છના અનામત સૈન્ય વડે તેમના પર હુમલો કર્યો.<ref name="Dosábhai1894"/><ref name="Gujarat1964">{{cite book|author=India. Superintendent of Census Operations, Gujarat|title=District Census Handbook|url=https://books.google.com/books?id=XcrUAAAAMAAJ|year=1964|publisher=Director, Government Print. and Stationery, Gujarat State|pages=41, 45, 195}}</ref> મુઘલ દળો દ્વારા પણ રાત્રિ દરમિયાન પણ બે હુમલા કરાયા અને સખત વરસાદને કારણે લડાઈ બે દિવસ સુધી ટાળવામાં આવી.<ref name="PHI"/> બંને પક્ષો વચ્ચે સંખ્યાબંધ અથડામણો થઈ અને દરેકમાં કાઠિયાવાડનું સૈન્ય વિજયી નીવડ્યું. ચોમાસાંને કારણે યુદ્ધક્ષેત્ર યોગ્ય નહોતું અને જામ સતાજીની વ્યૂહરચનાને કારણે તેઓ વારંવાર વિજયી નીવડ્યા. ત્રણ મહિનાના લાંબા ગાળા બાદ,<ref name="DB2015"/> [[હળવદ]]ના ચંદ્રસિંહની મધ્યસ્થતામાં મિર્ઝા અઝીઝ કોકાએ શાંતિમંત્રણાની શરુઆત કરી. જો શાંતિમંત્રણા સફળ થાય તો તેણે જામ સતાજીને બે લાખ ચૂકવવા અને ચંદ્રસિંહને ગુપ્ત રીતે એક લાખ ચૂકવવા વચન આપ્યું. કુંડલાના કાઠી લોમા ખુમાણે અગાઉના જૂનાગઢના અભિયાન સમયે લૂંટના ભાગરુપે એક હાથી મુઘલો પાસેથી મેળવી પોતાની પાસે રાખ્યો હતો અને તેને માટે જસ્સા વજીરે તેને બહુ રંજાડ કરેલી તે બાબતે તે જામથી છૂપી નારાજી ધરાવતો હતો. આ જ પ્રકારે જૂનાગઢનો દૌલત ખાન પણ જામ વિરુદ્ધ હતો. આ બંને એ અઝીઝ કોકા સાથે ગુપ્ત સંધિ કરી અને મિર્ઝાએ સહાયની ખાતરી આપતાં તેમણે જામ વિરુદ્ધ ફરી યુદ્ધની જાહેરાત કરી.<ref name="TS1882"/><ref name="De2015"/><ref name="GSLJM2">{{cite web|url=http://www.gujaratsamachar.com/gujaratsamachar.com/20120506/purti/ravipurti/lokjivan.html|title=જામનગરની પ્રજાએ કુંવર અજાજીના મૃત્યુનો શોક અઢીસો વર્ષ પાળીને રાજભક્તિ દર્શાવી - લોકજીવનનાં મોતી|last=જાદવ|first=જોરાવરસિંહ|date=6 June 2012|website=[[ગુજરાત સમાચાર]]|publisher=|language=gu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510212540/http://www.gujaratsamachar.com/gujaratsamachar.com/20120506/purti/ravipurti/lokjivan.html|archive-date=10 May 2016|access-date=10 May 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> લડાઈની શરુઆતે જૂનાગઢ અને કુંડલાના સૈન્યો કાઠિયાવાડનું સૈન્ય છોડી જતા રહ્યા. જામ સતાજીને આ દ્રોહની જાણકારી મળતાં તેઓ હાથી પરથી ઉતરી પોતાના ઘોડાને લઈ રાજ્ય અને પરિવારને સુરક્ષિત કરવા રવાના થયા. તેમના મંત્રી જસા વજીર અને પુત્ર જસાજીએ સાંજ સુધી લડત ચાલુ રાખી; તેમણે જામના પરિવારનું પણ રક્ષણ કર્યું અને નાવમાં સમુદ્રમાર્ગે ધરપકડથી બચવા નસાડી દીધા અને બાદમાં તમામ નવાનગર પરત ફર્યા.<ref name="TS1882"/> લડાઈ લગભગ ત્રણ પ્રહર એટલે કે નવ કલાક સુધી ચાલી. યુદ્ધક્ષેત્રમાં ૨૬,૦૦૦ થી ૩૦,૦૦૦ સૈનિકો હતા.<ref name="PHI"/> બંને પક્ષે મોટી સંખ્યામાં ખુવારી થઈ.<ref name="PHI"/><ref name="GSLJM2"/> જામ સતાજીના પુત્ર કુંવર અજાજી ત્રીજા જે પોતાના લગ્નના જમણવાર માટે ગામમાં મોજૂદ હતા, તેઓ જમણવારમાંથી ૫૦૦ રાજપુત યોદ્ધાઓને લઈ નાગ વઝીર સાથે યુદ્ધક્ષેત્ર તરફ ગયા.<ref name="TS1882"/><ref name="DB2015"/><ref name="GSLJM2"/> બીજે દિવસે, મુઘલ સૈન્યની જમણી પાંખનું નેતૃત્વ સૈયદ કાસીમ, નૌરંગ અને ગુજર ખાન દ્વારા અને ડાબી પાંખમાં મુહમ્મદ રફી સહિત સંખ્યાબંધ જમીનદાર અને અમીરોએ કર્યું. કેન્દ્રનું નેતૃત્વ નવાબ અઝીમ હુમાયુ પોતે અને મિર્ઝા અનવરે સંભાળ્યું તે પહેલાં નવાબના પુત્ર મિર્ઝા મરહૂમના હાથમાં હતું. નવાનગરનું સૈન્ય જસા વજીર, કુંવર અજાજી અને મહેરામણજી ડુંગરાણીએ કર્યું. નાગ વઝીર, ડાહ્યો લોદક, ભાલજીદલ વગેરે પણ સૈન્યનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા. બંને પક્ષે તોપ દ્વારા ગોલંદાજી વડે લડાઈની શરુઆત થઈ. મુહમ્મદ રફીએ જામ પર હુમલો કર્યો જ્યારે ગુજર ખાન, મિર્ઝા અનવર અને નવાબે કુંવર અજાજી અને જસા વજીર પર હુમલો કર્યો.<ref name="PHI"/><ref name="TS1882"/><ref name="GSLJM2"/> કુંવર અજાજી ઘોડા પર સવાર હતા જ્યારે અઝીઝ કોકા હાથી પર. અજાજીએ મિર્ઝા પર ભાલા વડે હુમલો કર્યો પણ તેને હાનિ ન પહોંચી. તે દરમિયાન મુઘલ સૈનિકોએ અજાજી પર હુમલો કર્યો અને તેઓ યુદ્ધક્ષેત્રમાં જ મૃત્યુ પામ્યા.<ref name="Singhji1994">{{cite book|author=Virbhadra Singhji|title=The Rajputs of Saurashtra|url=https://books.google.com/books?id=NYK7ZSpPzkUC&pg=PA259|date=1 January 1994|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7154-546-9|page=259}}</ref> જસા વઝીર, મહેરામણજી ડુંગરાણી, ભાણજીદળ, ડાહ્યો લોદક, નાગ વઝીર અને તોગાજી સોઢા પણ યુદ્ધક્ષેત્રમાં મૃત્યુ પામ્યા. આશરે ૨,૦૦૦ કાઠિયાવાડી સૈનિકો મૃત્યુ પામ્યા.<ref name="PHI"/> મુઘલ સૈન્યમાં મુહમ્મદ રફી, સૈયદ સૈફુદ્દીન, સૈયદ કબીર, સૈયદ અલીખાન પણ મૃત્યુ પામ્યા. બંને પક્ષે મોટી ખુવારી થઈ. એવું માનવામાં આવે છે કે બંને પક્ષે આશરે ૧૦,૦૦૦ કરતાં વધુ સૈનિકો મૃત્યુ પામ્યા. હજાર જેટલા સાધુઓ પણ મૃત્યુ પામ્યા. જામ સતાજીએ પોતાના પુત્ર, ભત્રીજો અને જમાઈ સહિત ૬૭ સબંધીઓ ગુમાવ્યા. મહેરામણજીના ચૌદ પુત્રો મૃત્યુ પામ્યા.<ref name="De2015"/><ref name="GSLJM2"/> નવાનગરના ૭૦૦ ઘોડા ઘાયલ થતાં નકામા બન્યા.<ref name="PHI"/><ref name="PHI"/><ref name="TS1882"/> ===તારીખ=== નવાનગરમાં મળતી નોંધ મુજબ, લડાઈ બુધવાર, [[શ્રાવણ વદ ૭|શ્રાવણ વદ સાતમ]]ના રોજ પૂર્ણ થઈ. તે દિવસ જુલાઈ ૧૫૯૧માં (વિક્રમ સંવત ૧૬૪૮)માં હતો. તે દિવસે શીતળા સાતમનો તહેવાર હતો. ગંભીરસિંહ પરમારના દુહા અનુસાર પણ આ જ તિથી હતી.<ref name="GSLJM1"/><ref name="DB2015"/><ref group="note">ગુજરાતીમાં દોહો: સંવત સોળ અડતાલીસે, સાવણ માસ ઉદાર, જામ અજો સૂરપૂર ગયો, વદ સાતમ બુધવાર</ref> અકબરનામા અનુસાર લડાઈ ૪થો અમરદાદ અથવા ૬ સવાલ ૯૯૯ હિજરી (૧૪-૧૮ જુલાઈ ૧૫૯૧) વચ્ચે થઈ.<ref name="PHI">{{cite web|last=Fazl|first=Abu|title=Victory Of The K. Azim M. Koka And The Disgrace Of Mozaffar Gujrati in ''The Akbarnama''|url=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D00702050%26ct%3D0|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714022016/https://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D00702050%26ct%3D0|archive-date=૧૪ જુલાઈ ૨૦૧૮|access-date=૧૪ મે ૨૦૧૬|website=Packard Humanities Institute|pages=902–911}}</ref> જૂનાગઢના દિવાન રણછોડજી દિવાન લિખિત ''તારીખ-એ-સોરઠ'' અનુસાર લડાઈ [[આસો સુદ ૮|આસો સુદ આઠમ]], સંવત ૧૬૪૮ના રોજ થઈ હતી.<ref name="TS1882"/><ref name="Dosábhai1894"/><ref group=note>These dates are probably not true as the festival of Shitla Satam is marked as a day of death of Ajaji not corresponding to Vikram Samvat date. Hijri year 1001 correspond to 1593 which does not match.</ref> ==પછીની ઘટનાઓ== મુઘલ સૈન્ય નવાનગર તરફ આગળ વધતાં, જામ સતાજીએ રાણીઓને બંદરથી નાવ દ્વારા શહેર છોડવા જણાવ્યું. સચાણાના ઈશરદારજી બારોટના પુત્ર ગોપાલ બારોટ અજાજીની પાઘડી લઈ અને તેમના તાજા લગ્નના સોઢા પત્ની સુરજકુંવરબા પાસે પહોંચ્યા. સુરજકુંવરબા યુદ્ધક્ષેત્ર તરફ જવા નીકળ્યા અને માર્ગમાં તેમના પર મુઘલ સૈન્યએ હુમલો કર્યો. માર્ગમાં ધ્રોળના ઠાકોર સાહેબ જેમણે જામ સાથેના વ્યક્તિગત ઝઘડાને કારણે યુદ્ધમાં ભાગ નહોતો લીધો તેમણે સુરજકુંવરબાનું રક્ષણ કર્યું અને મુઘલો સાથે મંત્રણા કરી. તેણી યુદ્ધક્ષેત્રમાં પહોંચી અને અજાજીની ચિતા પર સતીપ્રથા નિભાવી.<ref name="DB2015"/><ref name="GSLJM2"/> મિર્ઝા અઝીઝ કોકાએ નવાનગર પહોંચી તેને લૂટ્યું. જામ સતાજીએ મુઝફ્ફરને બચાવવા જૂનાગઢ તરફ કૂચ કરી. દૌલત ખાન લડાઈમાં ઘાયલ થતાં જૂનાગઢ તરફ ગયો હતો<ref name="PHI"/> અને પાછળથી મૃત્યુ પામ્યો હતો. મુઘલ સૈન્ય જૂનાગઢ પહોંચ્યું પણા લાંબા અભિયાનના થાકને કારણે અમદાવાદ પરત ફર્યું. ૧૫૯૨માં મિર્ઝા નવા સૈન્ય સાથે ફરી કાઠિયાવાડ પરત ફર્યો. તેણે જૂનાગઢની ઘેરાબંધી કરી અને શહેરે ત્રણ મહિના બાદ શરણાગતિ સ્વીકારી. મુઝફ્ફર તે દરમિયાન ફરી બરડામાં ભાગી ગયો હતો. મુઘલ સૈન્ય અંતે જૂનાગઢમાં સૂબાને નિયુક્ત કરી અને પરત અમદાવાદ ફર્યું. તેમણે પ્રભાસ પાટણ, દ્વારકા અને બેટ દ્વારકા પણ કબ્જે કર્યું.<ref name="TS1882"/><ref name="Dosábhai1894"/><ref name="GSLJM2"/> બરડા પ્રદેશને છોડ્યા બાદ તેણે થોડો સમય [[ઓખા (તા. દ્વારકા)|ઓખા]] ખાતે વીતાવ્યો. મિર્ઝા અઝીઝ કોકાએ પોતાના પુત્ર સાથે સૈનિકો મોકલી તેને પકડવા પ્રયત્ન કર્યો. મુઝફ્ફરને ત્યાંથી ભાગી નીકળવાની સહાય કરતાં સવા વાઢેરનું મૃત્યુ થયું. મુઝફ્ફર વસ્તા બંદર વાટે કચ્છ પહોંચ્યો અને કચ્છના રાવ ભારમલ પ્રથમને આસરા માટે અપીલ કરી. મુઘલ સૈન્યને મોરબી મોકલાયું અને કચ્છનું રણ પાર કરવા તૈયારી કરવા આદેશ અપાયો. રાવને નવાનગર અને જૂનાગઢના હાલની ખબર હોવાથી તેણે મુઝફ્ફરને મુઘલ સૈન્યને સોંપી દીધો. મુઘલ સૈનિકો તેને છાવણી સુધી લઈ જતા હતા તે દરમિયાન આખી રાત્રિની મુસાફરી બાદ ધ્રોળ નજીક કોઈ બહાનું કાઢી અને ઘોડા પરથી ઉતરી ઝાડ પાછળ ગયો, જ્યાં તેણે છરી વડે પોતાનું ગળું કાપી આત્મહત્યા કરી. આ દિવસ ડિસેમ્બર ૨૪, ૧૫૯૨નો હતો. તેના મૃત્યુ સાથે ગુજરાત સલ્તનતના મુઝફ્ફરી વંશનો અંત આવ્યો.<ref name="TS1882"/><ref name="Dosábhai1894"/><ref name="Srivastava1962">{{cite book|author=Ashirbadi Lal Srivastava|title=Political history, 1542-1605 A.D|url=https://books.google.com/books?id=gn4bAAAAIAAJ|year=1962|publisher=Shiva Lal Agarwala|page=323}}</ref><ref name="India1980">{{cite book|author=Numismatic Society of India|title=The Journal of the Numismatic Society of India|url=https://books.google.com/books?id=ElYaAAAAYAAJ|year=1980|page=133}}</ref> રાવ ભારમલજીને તેમની સેવા માટે મોરબીની જાગીર આપવામાં આવી. જામ સતાજી વર્ષ ૧૫૯૩માં નવાનગર પરત ફર્યા. તેઓ મૃત્યુ સુધી નવાનગર ખાતે જ રહ્યા પણ રાજ્યનો વહીવટ મુઘલ સૂબાએ તેમની સલાહ અનુસાર ચલાવ્યો. કેટલોક સમય માટે સતાજીના બીજા પુત્ર જસાજીને દિલ્હી ખાતે રાખવામાં આવ્યો.<ref name="TS1882"/><ref name="Dosábhai1894"/> સતાજીની ગેરહાજરીમાં રાણપુરના રાણા રામદેવજીના પુત્ર કુંવર ભાણજીના રાણી કાળાબાઈએ મેર અને રબારીઓની મદદથી નવાનગરે ગુમાવેલા વિસ્તારો પર કબ્જો કર્યો અને [[છાંયા (તા. પોરબંદર)|છાંયા]] ગામ ખાતે પાટનગર બનાવ્યું.<ref name="Watson1879">{{cite book|author=John Whaley Watson|title=Statistical Account of Porbandar: Being the Porbandar Contribution to the Káthiáwár Portion of the Bombay Gazetteer|url=https://books.google.com/books?id=JYEoAAAAYAAJ&pg=PA26|year=1879|publisher=Printed at the Education Society's Press|page=26}}</ref> ==વારસો== ઘણી લોકકથાઓ, ગીતો, ઐતિહાસિક કલ્પવાર્તાઓ અને વાર્તાઓ આ ઘટનામાં ઉદ્ભવ ધરાવે છે.<ref name="Gujarat1964"/> હાલાર વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં જાનહાનિ થવાને કારણે ભુચર મોરી શબ્દ હત્યાકાંડનો પર્યાયવાચી શબ્દ બન્યો.<ref name="Dosábhai1894"/><ref name="Hodivala1979">{{cite book|author=Shahpurshah Hormasji Hodivala|title=Studies in Indo-Muslim History: A Critical Commentary on Elliot and Dowson's History of India as Told by Its Own Historians, with a Foreword by Sir Richard Burn : Supplement|url=https://books.google.com/books?id=73pDAAAAYAAJ|year=1979|publisher=Islamic Book Service|page=557}}</ref> ===સ્મારક=== <gallery> ચિત્ર:Bhuchar mori stone memorial 04.jpg|અજાજીનું સ્મારક અને નજીકના પાળિયાઓ ચિત્ર:Bhuchar mori stone memorial 10.jpg|અજાજીનું પૂતળું ચિત્ર:Bhuchar mori stone memorial 03.jpg|પાળિયો ચિત્ર:Bhuchar mori stone memorial 05.jpg|નાગ વજીરનો પાળિયો (જમણે) </gallery>ભુચર મોરીના ઉચ્ચપ્રદેશ પર સ્મારક આવેલું છે. એક મંદિરમાં અજાજીનો [[પાળિયા|પાળિયો]] આવેલો છે. તેની દક્ષિણે તેમના પત્ની સુરજકુંવરબાનો ''પાળિયો'' છે. મંદિરની ઉત્તર દિવાલ પર ૧૬મી સદીની પરંપરાગત ચિત્રકળા પર આધારિત ઘોડેસવાર અજાજી હાથી પર બેઠેલા કોકા પર હુમલો કરતા હોય તેવું ચિત્ર છે. મંદિર પ્રાંગણમાં ૨૩ વધુ પાળિયા આવેલા છે. મંદિરની બહાર આઠ વધુ સ્મારક આવેલ છે જેમાં એક રાખેહાર ઢોલીનું છે જે થોડા અંતરે સ્થિત છે. કુલ ૩૨ સ્મારકો આવેલાં છે. સ્મારકની દક્ષિણ પશ્ચિમે આઠ કબરો આવેલી છે જે મુઘલ સૈન્યના સૈનિકોની છે. સ્થળ પર એક કુવો અને મસ્જિદ પણ સ્થિત છે.<ref name="DB2015"/><ref name="GSLJM2"/> વર્ષ ૨૦૦૭માં ગુજરાત સરકાર દ્વારા નવા સ્મારકના બાંધકામની મંજૂરી આપવામાં આવી જેનું બાંધકામ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૫માં પૂર્ણ થયું.<ref name="DeshGuj2015">{{cite web | author=DeshGujarat | title=Memorial to martyrs of Bhuchar Mori battle unveiled | website=DeshGujarat | date=4 September 2015 | url=http://DeshGujarat.Com/2015/09/04/memorial-to-martyrs-of-bhuchar-mori-battle-unveiled/ | access-date=10 May 2016}}</ref><ref name="AP2015">{{cite web | title=Guj CM Dedicates Bhuchar Mori Shaheed Memorial at Dhrol, Jamnagar | website=Official Website of Gujarat Chief Minister Anandiben Patel | date=4 September 2015 | url=http://anandibenpatel.com/en/bhuchar-mori-shaheed-van-will-be-developed-says-guj-cm-while-dedicating-bhuchar-mori-shaheed-memorial-at-dhrol-jamnagar/ | access-date=10 May 2016 | archive-date=1 જૂન 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160601222405/http://anandibenpatel.com/en/bhuchar-mori-shaheed-van-will-be-developed-says-guj-cm-while-dedicating-bhuchar-mori-shaheed-memorial-at-dhrol-jamnagar/ | url-status=dead }}</ref> ઓગષ્ટ ૨૦૧૬માં ''શહીદ વન'' નામનું સ્મારક વન લોકો માટે ખૂલ્લું મુકવામાં આવ્યું.<ref>{{Cite news|url=http://sandesh.com/gujarat-cm-vijay-rupani-at-bhuchar-mori/|title=મુખ્ય પ્રધાન વિજય રૂપાણીએ ‘ભૂચર મોરી’માં ખુલ્લુ મુકાયું ‘શહીદ વન’|last=|first=|date=14 August 2016|work=[[સંદેશ (અખબાર)|સંદેશ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160825192022/http://sandesh.com/gujarat-cm-vijay-rupani-at-bhuchar-mori/|archive-date=2016-08-25|url-status=dead|access-date=30 June 2017|via=}}</ref> ૧૯૯૨થી શીતળા સાતમની પ્રાર્થના માટે ક્ષત્રિય લોકો આ સ્થળની મુલાકાત લે છે. શ્રાવણ વદ અમાસના દિવસે વાર્ષિક મેળો ભરવામાં આવે છે જેમાં હજારો લોકો ભાગ લે છે.<ref name="Gujarat1964"/><ref name="GSLJM2"/><ref name="General1965">{{cite book|author= Office of the Registrar General India|title=Census of India, 1961: Gujarat|url=https://books.google.com/books?id=zQEdAQAAMAAJ|year=1965|publisher=Manager of Publications|page=378}}</ref> ===શોક=== શીતળા સાતમ એટલે કે [[શ્રાવણ વદ ૭|શ્રાવણ વદ સાતમ]]ને દિવસે કુંવર અજાજીનું મૃત્યુ થવાને કારણે નવાનગર અને હાલાર પંથકના લોકોએ આ તહેવારની ઉજવણી વર્ષો સુધી બંધ રાખી શોક પાળ્યો હતો. પણ આશરે ૨૫૦ વર્ષ બાદ જામ રણમલજીના પુત્ર બાપુભાનો જન્મ આ દિવસે થતાં ફરી આ તહેવારની ઉજવણી શરુ કરવામાં આવી.<ref name="Gujarat1964"/><ref name="GSLJM2"/><ref name="General1965" /> ===સાહિત્યમાં=== અકબરના દરબારના કવિ દુરસાજી આધાએ પ્રેમ અને શૌર્યના મિશ્રણ ધરાવતી 'કુમાર શ્રી અજાજીની ગજગાથ' નામે કવિતા લખી.<ref name="GSLJM2"/><ref name="Datta1987">{{cite book|author=Amaresh Datta|title=Encyclopaedia of Indian Literature: A-Devo|url=https://books.google.com/books?id=ObFCT5_taSgC&pg=PA74|year=1987|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1803-1|pages=74–}}</ref> નવાનગરના કવિઓએ ઘટનાને કવિતામાં વર્ણવી છે જેમાં વજમલજી મહેડુનું 'વિભાવિલાસ' (૧૮૯૩) અને માવદાનજી રત્નુનું 'યદુવંશ પ્રકાશ' (૧૯૩૪) છે.<ref name="GSLJM1"/> ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી]]એ આ લડાઈ આધારિત નવલકથા 'સમરાંગણ' (૧૯૩૮) લખી છે.<ref name="DB2015"/><ref name="De2015"/> [[હરિલાલ ઉપાધ્યાય|હરિલાલ ઉપાધ્યાયે]] આ લડાઈની પશ્ચાદભૂ અને તેની શરુઆતનાં કારણો પર આધારિત નવલકથા 'રણમેદાન' (૧૯૯૩)ની રચના કરી.<ref name="Upadhyay">{{cite web | last=Upadhyay | first=Jiten | title=Ranmedan | website=Historical Novel in Gujarati By Harilal Upadhyay | url=http://www.harilalupadhyay.org/bookdetails/RanMedan.htm | language=gu | access-date=10 May 2016 | archive-date=6 માર્ચ 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160306040304/http://www.harilalupadhyay.org/bookdetails/RanMedan.htm | url-status=dead }}</ref> == નોંધ == {{Reflist|group=note}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:મુઘલ સામ્રાજ્ય]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] ci5uqu8h51jgqjpjz249y4at0hez0p2 907689 907683 2026-11-12T11:25:38Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-59764-56|~2026-59764-56]] ([[User talk:~2026-59764-56|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 859139 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું સૈન્ય સંઘર્ષ | conflict = ભુચર મોરીનું યુદ્ધ | width = | partof = | image = [[File:Sketch of Battle of Bhuchar Mori from Yaduvanshprakash.jpg|thumb|center]] | caption = ''યદુવંશપ્રકાશ'' ગ્રંથમાંથી ભુચર મોરીના યુદ્ધનું વર્ણન ચિત્ર | date = જુલાઈ ૧૫૯૧ | place = [[ભુચર મોરી]], [[ધ્રોલ]] (તે સમયે [[ધ્રોલ રજવાડું]])ની બાજુમાં, [[જામનગર જિલ્લો]], [[ગુજરાત]], ભારત | coordinates = {{coord|22.582|70.400|type:event_region:IN|display=inline}} | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | territory = [[કાઠીયાવાડ]], મુઘલ સામ્રાજ્ય હેઠળ | result = મુઘલોની નિર્ણાયક જીત | status = | combatant1a = [[મુઘલ યુગ|મુઘલ સામ્રાજ્ય]] | combatant1b = [[મુઘલ યુગ|મુઘલ સામ્રાજ્ય]] | combatant2a = [[નવાનગર રાજ્ય|નવાનગર રજવાડું]]<br />[[જૂનાગઢ રજવાડું]]<br />કંડલા રજવાડું<br />[[કચ્છ રજવાડું]] | combatant2b = [[નવાનગર રાજ્ય|નવાનગર રજવાડું]]<br />[[કચ્છ રજવાડું]]<br />ઓખા<br />[[મુળી રજવાડું]] | combatant3 = | commander1 = [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]] મિર્ઝા અજીજ કોકા | commander2 = {{plainlist| * જામ સતાજી ** જામ અજાજી{{KIA}} ** જસા વજીર{{KIA}} * દોલત ખાન ઘોરી * લોમા ખુમાણ * રાવ ભારમલજી ૧ * સાંગણજી વાઢેર * વસાજી પરમાર }} | commander3 = | units1 = | units2 = | units3 = | strength1 = {{plainlist| * ૮૯૦૦-૯૦૦૦ }} | strength2 = {{plainlist| * ૧૭૦૦૦-૨૧૦૦૦ ** ૮૪ હાથીઓ <!--- * ૧૫૦૦૦ (જુનાગઢ) * ૧૦૦૦૦ (કંડલા) * ૫૦૦૦ (કચ્છ) * ૧૫૦૦ અતીત સાધુઓ ---> }} | strength3 = | casualties1 = {{plainlist| *૧૦૦-૨૦૦ લડવૈયાઓ *૫૦૦ ઘવાયા }} | casualties2 = {{plainlist| * ૨૦૦૦ લડવૈયાઓ * ૭૦૦ ઘોડાઓ ઘાયલ થયા }} | casualties3 = | notes = કેટલાય માધ્યમોની મદદથી આંકડાઓ મેળવેલ છે. | campaignbox = | alt = ધ્રોલનું યુદ્ધ }} '''ભુચર મોરીનું યુદ્ધ''' જે '''ધ્રોલના યુદ્ધ''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, [[નવાનગર રાજ્ય|નવાનગર રજવાડા]]ની આગેવાની હેઠળ કાઠિયાવાડની સેના અને મુઘલ સામ્રાજ્યની સેના વચ્ચે [[ભુચર મોરી]]<nowiki/>ના ઉચ્ચપ્રદેશમાં સૌરાષ્ટ્રનાં [[ધ્રોલ]]માં લડાયેલું યુદ્ધ હતું. તેનો આશય ગુજરાત સલ્તનતના છેલ્લા સુલ્તાન મુઝફ્ફર શાહ ત્રીજાને બચાવવાનો હતો, જેણે મુઘલ બાદશાહ [[અકબર]]થી નાસી જઈને નવાનગરના જામ સતાજી પાસે શરણ લીધું હતું. આ યુદ્ધ જુલાઈ ૧૫૯૧ ([[વિક્રમ સંવત]] ૧૬૪૮)માં રાજા જામ સતાજી (કાઠિયાવાડની સેના) અને અકબરના સૂબા મિર્ઝા અઝીઝ કોકા વચ્ચે થયું હતું. કાઠિયાવાડની સેનામાં [[જૂનાગઢ રજવાડું|જૂનાગઢ]] અને સાવરકુંડલાનો સમાવેશ થતો હતો, જે છેલ્લી ઘડીએ નવાનગરને દગો આપીને મુઘલ સૈન્યમાં જોડાયા હતા. આ યુદ્ધને પરિણામે બંને પક્ષે મોટી સંખ્યામાં ખુવારી થઈ હતી અને અંતે મુઘલ સૈન્યનો વિજય થયો હતો.<ref name="GSLJM1">{{cite web | title=આશરા ધર્મને ઉજાગર કરતી સૌરાષ્ટ્રની સૌથી મોટી ભૂચર મોરીની લડાઇ - લોકજીવનનાં મોતી | website=[[ગુજરાત સમાચાર]] | date=૨૯ એપ્રિલ ૨૦૧૨ | url=http://www.gujaratsamachar.com/gujaratsamachar.com/20120429/purti/ravipurti/lokjivan.html | language=gu | access-date=૧૦ મે ૨૦૧૬|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510180850/http://www.gujaratsamachar.com/gujaratsamachar.com/20120429/purti/ravipurti/lokjivan.html|archive-date=૧૦ મે ૨૦૧૬|last=Jadav|first=Joravarsinh}}</ref><ref name="PfefferBehera1997">{{cite book|author1=Georg Pfeffer|author2=Deepak Kumar Behera|title=Contemporary Society: Concept of tribal society|url=http://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198|year=૧૯૮૭|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-983-4|page=૧૯૮}}</ref> આ લડાઈને સૌરાષ્ટ્રના ઈતિહાસમાં લડવામાં આવેલી સૌથી મોટી લડાઈ ગણવામાં આવે છે. તેને ઘણી વખત ''સૌરાષ્ટ્રના [[પાણીપતની ત્રીજી લડાઈ|પાણીપત]]'' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="GSLJM1"/> ==પશ્ચાદભૂ== ગુજરાત સલ્તનતના સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ ત્રીજા, ગુજરાતના નામ માત્રના બાદશાહ હતા અને રાજ્યનો વહીવટ વિવિધ વિભાગોમાં ઉમરાવો જ કરતા હતા, જેઓ સતત ઝઘડ્યા કરતા. મુઝફ્ફરે અન્ય ઉમરાવો સાથે મળીને અમદાવાદની ઘેરાબંધી કરી. અમદાવાદ પર શાસન કરનાર ઉમરાવ ઈતિમાદ ખાને મુઘલ શહેનશાહ અકબરને રાજ્ય પર કબ્જો કરવા નિમંત્રણ આપ્યું. તેમનું સૈન્ય [[નવેમ્બર ૧૮|૧૮ નવેમ્બર]] ૧૫૭૨ના રોજ અમદાવાદમાં વિના પ્રતિરોધે પ્રવેશ્યું. મુઝફ્ફરને અનાજના ખેતરમાં છુપાયેલી હાલતમાં પકડવામાં આવ્યો. અકબરે વર્ષ ૧૫૭૩ સુધીમાં ધીમે ધીમે રાજ્ય કબ્જે કરી લીધું. તેના સૂબેદારોએ રાજ્ય પર ૧૫૭૩થી ૧૫૮૩ સુધી સતત બળવાઓ અને અશાંતિ વચ્ચે શાસન કર્યું.<ref name="Dosábhai1894">{{cite book|author=Edalji Dosábhai|title=A History of Gujarát: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.com/books?id=5ZNAAAAAMAAJ|year=1894|publisher=United Print. and General Agency|pages=133–147}}</ref> અકબરે મુઝફ્ફર શાહને [[આગ્રા]] ખાતે કારાવાસમાં પૂર્યો પણ તે ૧૫૮૩માં ભાગી અને ગુજરાત પહોચવામાં સફળ રહ્યો. [[રાજપીપળા]] ખાતે ટૂંકા રોકાણ બાદ તે કાઠિયાવાડ આવ્યો જ્યાં તેની સાથે ૭૦૦ સૈનિકો જોડાયા. તેને નવાનગરના જામ સતાજીએ<ref group=note>He is also known as Jam Satrasal.</ref>, જૂનાગઢના દૌલત ખાન અને સોરઠના જાગીરદાર ખેંગારે સહાય કરી. તેણે ૩૦,૦૦૦ અશ્વદળ અને ૨૦,૦૦૦ પાયદળનું સૈન્ય ઊભું કર્યું. તેણે અમદાવાદ નજીકનાં ગામો લૂંટ્યા અને પાછળથી અમદાવાદ, [[વડોદરા]] અને [[ભરુચ]] કબ્જે કર્યાં. ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૫૮૪ના રોજ નવા મુઘલ સૂબેદાર મિર્ઝા ખાને મુઝફ્ફરને અમદાવાદ ખાતે હરાવ્યો. હાર બાદ મુઝફ્ફર [[મહેમદાવાદ]] ભાગ્યો અને પછી [[ખંભાત]]. ફેબ્રુઆરી ૧૫૮૪માં મિર્ઝા ખાન ખંભાત તરફ આગળ વધ્યો અને માર્ગમાં વડોદરા ખાતે બંનેની સેનાઓમાં ટકરાવ થયો જેમાં ફરી મુઝફ્ફર હાર્યો. તેણે પહાડોમાં શરણ લીધી. પાછળથી ભરુચ પર પણ મુઘલોએ કબ્જો કર્યો અને મુઝફ્ફર વિવિધ સ્થળોએ નાસતો રહ્યો. તે પ્રથમ [[ઇડર]] અને પછી કાઠિયાવાડ તરફ ભાગ્યો. તેને આશરો આપવા કોઈ સહમત ન થતાં નવાનગરના જામ સતાજીએ તેને [[બરડો|બરડા]] ડુંગરમાં છુપાવા માટે સહાય કરી.<ref name="GSLJM1" /><ref name="Dosábhai1894"/><ref name="DB2015">{{cite web | title=ગૌરવ ગાથા: ક્ષાત્રધર્મના પાલન માટે ખેલાયું ભૂચર મોરીનું યુધ્ધ | date=3 September 2015 | url=http://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-RJK-HMU-bhuchar-mori-war-history-in-rajkot-latest-news-5102199-NOR.html | language=gu | access-date=10 May 2016}}</ref> અકબરે મુઝફ્ફરને પકડવા ૧૫૮૮-૮૯માં મિર્ઝા ખાનના સ્થાને તેના પાલક ભાઈ મિર્ઝા અઝીઝ કોકાને માળવાથી ગુજરાત મોકલ્યો.<ref name="Dosábhai1894"/> [[વિરમગામ]] ખાતે મોટું સૈન્ય નિયુક્ત કરવામાં આવ્યું. અઝીઝ કોકાએ નવરોઝ ખાન અને સૈયદ કાસીમને [[મોરબી]] તરફ મુઝફ્ફરની શોધ ચલાવવા મોકલ્યા. તે દરમિયાનમાં તેણે જામ સતાજી સાથે વાટાઘાટ ચલાવી શરણાગતિ સ્વીકારવા સમજાવ્યા. સતાજીએ આશરો લેનારનું રક્ષણ કરવાના ક્ષત્રિય ધર્મનો કાયદો જણાવી આમ કરવાની ના કહી. જામ સતાજીએ મુઘલ સૈન્યની પુરવઠા હરોળ કાપી, વિખુટા પડેલા સૈનિકોને મારી અને મોકો મળે ત્યારે ઘોડા અને હાથી ઉપાડી જઈ મુઘલોને રંજાડવાની શરુઆત કરી.<ref name="GSLJM1"/><ref name="TS1882">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YbsOAAAAQAAJ|title=Târikh-i-Soraṭh: A History of the Provinces of Soraṭh and Hâlâr in Kâthiâwâd|author=રણછોડજી દિવાન|first=|publisher=Education Society Press, & Thacker|year=1882|isbn=|location=|pages=247–252|language=en (translated from fa)}}</ref><ref name="Dosábhai1894"/><ref name="De2015">{{cite web | author=DeshGujarat | title=A memorial dedicated to the battle of Bhuchar Mori ready to open | website=DeshGujarat | date=3 September 2015 | url=http://DeshGujarat.Com/2015/09/03/a-memorial-dedicated-to-the-battle-of-bhuchar-mori-ready-to-open/ | access-date=10 May 2016}}</ref><ref name="Bombay1969">{{cite book|author=Asiatic Society of Bombay|title=Journal|url=https://books.google.com/books?id=3UMQAAAAIAAJ|year=1969|page=153}}</ref> ==લડાઈ== [[File:Shri Jam Sataji First.JPG|thumb|જામ સતાજી]] [[File:Shri Jam Ajaji.JPG|thumb|જામ અજાજી, જેનું લડાઈમાં મૃત્યુ થયું]] મિર્ઝા અઝીઝ કોકાએ ધ્રોળ નજીક આશરે ૯,૦૦૦ સૈનિકોનું સૈન્ય એકઠું કર્યું. સૈન્યમાં રોમન, આરબ, રશિયન, તુર્ક, ફિર્કાની, હબસી, મિર્કાની, મકરાણી, સિંધી, [[કંદહાર]], [[કાબુલ]] અને [[ઈરાન]] વિસ્તાર અને મૂળના સૈનિકો હતા.<ref name="PHI"/><ref name="GSLJM1"/><ref group="note">Various sources suggest the strength of troops from 8900 to 9000. [[Akbarnama]] stated less than 10000 warriors.</ref> ધ્રોળ નજીકના કાઠિયાવાડના સૈન્યમાં ૧૭,૦૦૦ થી ૨૧,૦૦૦ સૈનિકો હોવાનો અંદાજ છે. નવાનગરના સૈન્યમાં હાપા, કાના, જિયા, કાબર, ડાળ, મોઢ અને રાવ વંશના જાડેજા, સોઢા, આહીર, તુંબેલ, ચારણ, ધુંધણ, ધામણ, સુમરા, સિંધી, રાજગોર અને બારોટ જ્ઞાતિના સૈનિકો હતા. જામ સતાજિ સાથે જુનાગઢના નવાબ દોલત ખાન ઘોરી અને જાગીરદાર રા ખેંગારના સૈન્યો, ખેરડી-સાવરકુંડલાના લોમા ખુમાણ અને કચ્છના રાવ ભારમલજી પ્રથમના સૈનિકો જોડાયાં હતા. ઓખાના વાઢેર અને મૂળીના વસાજી પરમાર પણ સૈન્યનો ભાગ હતા. ભદ્રેસરના મહેરામણ અજાણી પોતાના ચૌદ પુત્રો સાથે સૈન્યમાં જોડાયા હતા. આ સિવાય [[દ્વારકા]]ની જાત્રાએ થી પરત ફરી હિંગળાજ દેવીના દર્શને જઈ રહેલ નાગા સાધુઓની જમાત પણ જોડાઈ હતી. સૈન્યમાં તોપખાનું, અશ્વદળ, હાથી અને ઊંટ પણ હતા.<ref name="PHI"/><ref name="GSLJM1"/><ref name="TS1882"/><ref group="note">Numbers of Kathiawar force does note correspond to other sources. 17000 of Nawanagar, 10000 of Kherdi, 15000 of Junagadh, 5000 of Kutch and 1500 Atit Sadhus are stated in some sources but seems exaggerated. Other old sources place the Kathiawar forces ranging from 17000-21000 warriors. [[Akbarnama]] stated that it was more than 30000 but it seems that the forces reduced as Junagadh and Kundla forces left.</ref><ref group=note>It is stated in Akbarnama that Muzaffar left battlefield without fighting but no other source mention that he participated in the battle.</ref> જ્યારે મુઘલ સૈન્ય ભુચર મોરી પહોંચ્યું ત્યારે જ જામે કચ્છના અનામત સૈન્ય વડે તેમના પર હુમલો કર્યો.<ref name="Dosábhai1894"/><ref name="Gujarat1964">{{cite book|author=India. Superintendent of Census Operations, Gujarat|title=District Census Handbook|url=https://books.google.com/books?id=XcrUAAAAMAAJ|year=1964|publisher=Director, Government Print. and Stationery, Gujarat State|pages=41, 45, 195}}</ref> મુઘલ દળો દ્વારા પણ રાત્રિ દરમિયાન પણ બે હુમલા કરાયા અને સખત વરસાદને કારણે લડાઈ બે દિવસ સુધી ટાળવામાં આવી.<ref name="PHI"/> બંને પક્ષો વચ્ચે સંખ્યાબંધ અથડામણો થઈ અને દરેકમાં કાઠિયાવાડનું સૈન્ય વિજયી નીવડ્યું. ચોમાસાંને કારણે યુદ્ધક્ષેત્ર યોગ્ય નહોતું અને જામ સતાજીની વ્યૂહરચનાને કારણે તેઓ વારંવાર વિજયી નીવડ્યા. ત્રણ મહિનાના લાંબા ગાળા બાદ,<ref name="DB2015"/> [[હળવદ]]ના ચંદ્રસિંહની મધ્યસ્થતામાં મિર્ઝા અઝીઝ કોકાએ શાંતિમંત્રણાની શરુઆત કરી. જો શાંતિમંત્રણા સફળ થાય તો તેણે જામ સતાજીને બે લાખ ચૂકવવા અને ચંદ્રસિંહને ગુપ્ત રીતે એક લાખ ચૂકવવા વચન આપ્યું. કુંડલાના કાઠી લોમા ખુમાણે અગાઉના જૂનાગઢના અભિયાન સમયે લૂંટના ભાગરુપે એક હાથી મુઘલો પાસેથી મેળવી પોતાની પાસે રાખ્યો હતો અને તેને માટે જસ્સા વજીરે તેને બહુ રંજાડ કરેલી તે બાબતે તે જામથી છૂપી નારાજી ધરાવતો હતો. આ જ પ્રકારે જૂનાગઢનો દૌલત ખાન પણ જામ વિરુદ્ધ હતો. આ બંને એ અઝીઝ કોકા સાથે ગુપ્ત સંધિ કરી અને મિર્ઝાએ સહાયની ખાતરી આપતાં તેમણે જામ વિરુદ્ધ ફરી યુદ્ધની જાહેરાત કરી.<ref name="TS1882"/><ref name="De2015"/><ref name="GSLJM2">{{cite web|url=http://www.gujaratsamachar.com/gujaratsamachar.com/20120506/purti/ravipurti/lokjivan.html|title=જામનગરની પ્રજાએ કુંવર અજાજીના મૃત્યુનો શોક અઢીસો વર્ષ પાળીને રાજભક્તિ દર્શાવી - લોકજીવનનાં મોતી|last=જાદવ|first=જોરાવરસિંહ|date=6 June 2012|website=[[ગુજરાત સમાચાર]]|publisher=|language=gu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510212540/http://www.gujaratsamachar.com/gujaratsamachar.com/20120506/purti/ravipurti/lokjivan.html|archive-date=10 May 2016|access-date=10 May 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> લડાઈની શરુઆતે જૂનાગઢ અને કુંડલાના સૈન્યો કાઠિયાવાડનું સૈન્ય છોડી જતા રહ્યા. જામ સતાજીને આ દ્રોહની જાણકારી મળતાં તેઓ હાથી પરથી ઉતરી પોતાના ઘોડાને લઈ રાજ્ય અને પરિવારને સુરક્ષિત કરવા રવાના થયા. તેમના મંત્રી જસા વજીર અને પુત્ર જસાજીએ સાંજ સુધી લડત ચાલુ રાખી; તેમણે જામના પરિવારનું પણ રક્ષણ કર્યું અને નાવમાં સમુદ્રમાર્ગે ધરપકડથી બચવા નસાડી દીધા અને બાદમાં તમામ નવાનગર પરત ફર્યા.<ref name="TS1882"/> લડાઈ લગભગ ત્રણ પ્રહર એટલે કે નવ કલાક સુધી ચાલી. યુદ્ધક્ષેત્રમાં ૨૬,૦૦૦ થી ૩૦,૦૦૦ સૈનિકો હતા.<ref name="PHI"/> બંને પક્ષે મોટી સંખ્યામાં ખુવારી થઈ.<ref name="PHI"/><ref name="GSLJM2"/> જામ સતાજીના પુત્ર કુંવર અજાજી ત્રીજા જે પોતાના લગ્નના જમણવાર માટે ગામમાં મોજૂદ હતા, તેઓ જમણવારમાંથી ૫૦૦ રાજપુત યોદ્ધાઓને લઈ નાગ વઝીર સાથે યુદ્ધક્ષેત્ર તરફ ગયા.<ref name="TS1882"/><ref name="DB2015"/><ref name="GSLJM2"/> બીજે દિવસે, મુઘલ સૈન્યની જમણી પાંખનું નેતૃત્વ સૈયદ કાસીમ, નૌરંગ અને ગુજર ખાન દ્વારા અને ડાબી પાંખમાં મુહમ્મદ રફી સહિત સંખ્યાબંધ જમીનદાર અને અમીરોએ કર્યું. કેન્દ્રનું નેતૃત્વ નવાબ અઝીમ હુમાયુ પોતે અને મિર્ઝા અનવરે સંભાળ્યું તે પહેલાં નવાબના પુત્ર મિર્ઝા મરહૂમના હાથમાં હતું. નવાનગરનું સૈન્ય જસા વજીર, કુંવર અજાજી અને મહેરામણજી ડુંગરાણીએ કર્યું. નાગ વઝીર, ડાહ્યો લોદક, ભાલજીદલ વગેરે પણ સૈન્યનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા. બંને પક્ષે તોપ દ્વારા ગોલંદાજી વડે લડાઈની શરુઆત થઈ. મુહમ્મદ રફીએ જામ પર હુમલો કર્યો જ્યારે ગુજર ખાન, મિર્ઝા અનવર અને નવાબે કુંવર અજાજી અને જસા વજીર પર હુમલો કર્યો.<ref name="PHI"/><ref name="TS1882"/><ref name="GSLJM2"/> કુંવર અજાજી ઘોડા પર સવાર હતા જ્યારે અઝીઝ કોકા હાથી પર. અજાજીએ મિર્ઝા પર ભાલા વડે હુમલો કર્યો પણ તેને હાનિ ન પહોંચી. તે દરમિયાન મુઘલ સૈનિકોએ અજાજી પર હુમલો કર્યો અને તેઓ યુદ્ધક્ષેત્રમાં જ મૃત્યુ પામ્યા.<ref name="Singhji1994">{{cite book|author=Virbhadra Singhji|title=The Rajputs of Saurashtra|url=https://books.google.com/books?id=NYK7ZSpPzkUC&pg=PA259|date=1 January 1994|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7154-546-9|page=259}}</ref> જસા વઝીર, મહેરામણજી ડુંગરાણી, ભાણજીદળ, ડાહ્યો લોદક, નાગ વઝીર અને તોગાજી સોઢા પણ યુદ્ધક્ષેત્રમાં મૃત્યુ પામ્યા. આશરે ૨,૦૦૦ કાઠિયાવાડી સૈનિકો મૃત્યુ પામ્યા.<ref name="PHI"/> મુઘલ સૈન્યમાં મુહમ્મદ રફી, સૈયદ સૈફુદ્દીન, સૈયદ કબીર, સૈયદ અલીખાન પણ મૃત્યુ પામ્યા. બંને પક્ષે મોટી ખુવારી થઈ. એવું માનવામાં આવે છે કે બંને પક્ષે આશરે ૧૦,૦૦૦ કરતાં વધુ સૈનિકો મૃત્યુ પામ્યા. હજાર જેટલા સાધુઓ પણ મૃત્યુ પામ્યા. જામ સતાજીએ પોતાના પુત્ર, ભત્રીજો અને જમાઈ સહિત ૬૭ સબંધીઓ ગુમાવ્યા. મહેરામણજીના ચૌદ પુત્રો મૃત્યુ પામ્યા.<ref name="De2015"/><ref name="GSLJM2"/> નવાનગરના ૭૦૦ ઘોડા ઘાયલ થતાં નકામા બન્યા.<ref name="PHI"/><ref name="PHI"/><ref name="TS1882"/> ===તારીખ=== નવાનગરમાં મળતી નોંધ મુજબ, લડાઈ બુધવાર, [[શ્રાવણ વદ ૭|શ્રાવણ વદ સાતમ]]ના રોજ પૂર્ણ થઈ. તે દિવસ જુલાઈ ૧૫૯૧માં (વિક્રમ સંવત ૧૬૪૮)માં હતો. તે દિવસે શીતળા સાતમનો તહેવાર હતો. ગંભીરસિંહ પરમારના દુહા અનુસાર પણ આ જ તિથી હતી.<ref name="GSLJM1"/><ref name="DB2015"/><ref group="note">ગુજરાતીમાં દોહો: સંવત સોળ અડતાલીસે, સાવણ માસ ઉદાર, જામ અજો સૂરપૂર ગયો, વદ સાતમ બુધવાર</ref> અકબરનામા અનુસાર લડાઈ ૪થો અમરદાદ અથવા ૬ સવાલ ૯૯૯ હિજરી (૧૪-૧૮ જુલાઈ ૧૫૯૧) વચ્ચે થઈ.<ref name="PHI">{{cite web|last=Fazl|first=Abu|title=Victory Of The K. Azim M. Koka And The Disgrace Of Mozaffar Gujrati in ''The Akbarnama''|url=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D00702050%26ct%3D0|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714022016/https://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D00702050%26ct%3D0|archive-date=૧૪ જુલાઈ ૨૦૧૮|access-date=૧૪ મે ૨૦૧૬|website=Packard Humanities Institute|pages=902–911}}</ref> જૂનાગઢના દિવાન રણછોડજી દિવાન લિખિત ''તારીખ-એ-સોરઠ'' અનુસાર લડાઈ [[આસો સુદ ૮|આસો સુદ આઠમ]], સંવત ૧૬૪૮ના રોજ થઈ હતી.<ref name="TS1882"/><ref name="Dosábhai1894"/><ref group=note>These dates are probably not true as the festival of Shitla Satam is marked as a day of death of Ajaji not corresponding to Vikram Samvat date. Hijri year 1001 correspond to 1593 which does not match.</ref> ==પછીની ઘટનાઓ== મુઘલ સૈન્ય નવાનગર તરફ આગળ વધતાં, જામ સતાજીએ રાણીઓને બંદરથી નાવ દ્વારા શહેર છોડવા જણાવ્યું. સચાણાના ઈશરદારજી બારોટના પુત્ર ગોપાલ બારોટ અજાજીની પાઘડી લઈ અને તેમના તાજા લગ્નના સોઢા પત્ની સુરજકુંવરબા પાસે પહોંચ્યા. સુરજકુંવરબા યુદ્ધક્ષેત્ર તરફ જવા નીકળ્યા અને માર્ગમાં તેમના પર મુઘલ સૈન્યએ હુમલો કર્યો. માર્ગમાં ધ્રોળના ઠાકોર સાહેબ જેમણે જામ સાથેના વ્યક્તિગત ઝઘડાને કારણે યુદ્ધમાં ભાગ નહોતો લીધો તેમણે સુરજકુંવરબાનું રક્ષણ કર્યું અને મુઘલો સાથે મંત્રણા કરી. તેણી યુદ્ધક્ષેત્રમાં પહોંચી અને અજાજીની ચિતા પર સતીપ્રથા નિભાવી.<ref name="DB2015"/><ref name="GSLJM2"/> મિર્ઝા અઝીઝ કોકાએ નવાનગર પહોંચી તેને લૂટ્યું. જામ સતાજીએ મુઝફ્ફરને બચાવવા જૂનાગઢ તરફ કૂચ કરી. દૌલત ખાન લડાઈમાં ઘાયલ થતાં જૂનાગઢ તરફ ગયો હતો<ref name="PHI"/> અને પાછળથી મૃત્યુ પામ્યો હતો. મુઘલ સૈન્ય જૂનાગઢ પહોંચ્યું પણા લાંબા અભિયાનના થાકને કારણે અમદાવાદ પરત ફર્યું. ૧૫૯૨માં મિર્ઝા નવા સૈન્ય સાથે ફરી કાઠિયાવાડ પરત ફર્યો. તેણે જૂનાગઢની ઘેરાબંધી કરી અને શહેરે ત્રણ મહિના બાદ શરણાગતિ સ્વીકારી. મુઝફ્ફર તે દરમિયાન ફરી બરડામાં ભાગી ગયો હતો. મુઘલ સૈન્ય અંતે જૂનાગઢમાં સૂબાને નિયુક્ત કરી અને પરત અમદાવાદ ફર્યું. તેમણે પ્રભાસ પાટણ, દ્વારકા અને બેટ દ્વારકા પણ કબ્જે કર્યું.<ref name="TS1882"/><ref name="Dosábhai1894"/><ref name="GSLJM2"/> બરડા પ્રદેશને છોડ્યા બાદ તેણે થોડો સમય [[ઓખા (તા. દ્વારકા)|ઓખા]] ખાતે વીતાવ્યો. મિર્ઝા અઝીઝ કોકાએ પોતાના પુત્ર સાથે સૈનિકો મોકલી તેને પકડવા પ્રયત્ન કર્યો. મુઝફ્ફરને ત્યાંથી ભાગી નીકળવાની સહાય કરતાં સવા વાઢેરનું મૃત્યુ થયું. મુઝફ્ફર વસ્તા બંદર વાટે કચ્છ પહોંચ્યો અને કચ્છના રાવ ભારમલ પ્રથમને આસરા માટે અપીલ કરી. મુઘલ સૈન્યને મોરબી મોકલાયું અને કચ્છનું રણ પાર કરવા તૈયારી કરવા આદેશ અપાયો. રાવને નવાનગર અને જૂનાગઢના હાલની ખબર હોવાથી તેણે મુઝફ્ફરને મુઘલ સૈન્યને સોંપી દીધો. મુઘલ સૈનિકો તેને છાવણી સુધી લઈ જતા હતા તે દરમિયાન આખી રાત્રિની મુસાફરી બાદ ધ્રોળ નજીક કોઈ બહાનું કાઢી અને ઘોડા પરથી ઉતરી ઝાડ પાછળ ગયો, જ્યાં તેણે છરી વડે પોતાનું ગળું કાપી આત્મહત્યા કરી. આ દિવસ ડિસેમ્બર ૨૪, ૧૫૯૨નો હતો. તેના મૃત્યુ સાથે ગુજરાત સલ્તનતના મુઝફ્ફરી વંશનો અંત આવ્યો.<ref name="TS1882"/><ref name="Dosábhai1894"/><ref name="Srivastava1962">{{cite book|author=Ashirbadi Lal Srivastava|title=Political history, 1542-1605 A.D|url=https://books.google.com/books?id=gn4bAAAAIAAJ|year=1962|publisher=Shiva Lal Agarwala|page=323}}</ref><ref name="India1980">{{cite book|author=Numismatic Society of India|title=The Journal of the Numismatic Society of India|url=https://books.google.com/books?id=ElYaAAAAYAAJ|year=1980|page=133}}</ref> રાવ ભારમલજીને તેમની સેવા માટે મોરબીની જાગીર આપવામાં આવી. જામ સતાજી વર્ષ ૧૫૯૩માં નવાનગર પરત ફર્યા. તેઓ મૃત્યુ સુધી નવાનગર ખાતે જ રહ્યા પણ રાજ્યનો વહીવટ મુઘલ સૂબાએ તેમની સલાહ અનુસાર ચલાવ્યો. કેટલોક સમય માટે સતાજીના બીજા પુત્ર જસાજીને દિલ્હી ખાતે રાખવામાં આવ્યો.<ref name="TS1882"/><ref name="Dosábhai1894"/> સતાજીની ગેરહાજરીમાં રાણપુરના રાણા રામદેવજીના પુત્ર કુંવર ભાણજીના રાણી કાળાબાઈએ મેર અને રબારીઓની મદદથી નવાનગરે ગુમાવેલા વિસ્તારો પર કબ્જો કર્યો અને [[છાંયા (તા. પોરબંદર)|છાંયા]] ગામ ખાતે પાટનગર બનાવ્યું.<ref name="Watson1879">{{cite book|author=John Whaley Watson|title=Statistical Account of Porbandar: Being the Porbandar Contribution to the Káthiáwár Portion of the Bombay Gazetteer|url=https://books.google.com/books?id=JYEoAAAAYAAJ&pg=PA26|year=1879|publisher=Printed at the Education Society's Press|page=26}}</ref> ==વારસો== ઘણી લોકકથાઓ, ગીતો, ઐતિહાસિક કલ્પવાર્તાઓ અને વાર્તાઓ આ ઘટનામાં ઉદ્ભવ ધરાવે છે.<ref name="Gujarat1964"/> હાલાર વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં જાનહાનિ થવાને કારણે ભુચર મોરી શબ્દ હત્યાકાંડનો પર્યાયવાચી શબ્દ બન્યો.<ref name="Dosábhai1894"/><ref name="Hodivala1979">{{cite book|author=Shahpurshah Hormasji Hodivala|title=Studies in Indo-Muslim History: A Critical Commentary on Elliot and Dowson's History of India as Told by Its Own Historians, with a Foreword by Sir Richard Burn : Supplement|url=https://books.google.com/books?id=73pDAAAAYAAJ|year=1979|publisher=Islamic Book Service|page=557}}</ref> ===સ્મારક=== <gallery> ચિત્ર:Bhuchar mori stone memorial 04.jpg|અજાજીનું સ્મારક અને નજીકના પાળિયાઓ ચિત્ર:Bhuchar mori stone memorial 10.jpg|અજાજીનું પૂતળું ચિત્ર:Bhuchar mori stone memorial 03.jpg|પાળિયો ચિત્ર:Bhuchar mori stone memorial 05.jpg|નાગ વજીરનો પાળિયો (જમણે) </gallery>ભુચર મોરીના ઉચ્ચપ્રદેશ પર સ્મારક આવેલું છે. એક મંદિરમાં અજાજીનો [[પાળિયા|પાળિયો]] આવેલો છે. તેની દક્ષિણે તેમના પત્ની સુરજકુંવરબાનો ''પાળિયો'' છે. મંદિરની ઉત્તર દિવાલ પર ૧૬મી સદીની પરંપરાગત ચિત્રકળા પર આધારિત ઘોડેસવાર અજાજી હાથી પર બેઠેલા કોકા પર હુમલો કરતા હોય તેવું ચિત્ર છે. મંદિર પ્રાંગણમાં ૨૩ વધુ પાળિયા આવેલા છે. મંદિરની બહાર આઠ વધુ સ્મારક આવેલ છે જેમાં એક રાખેહાર ઢોલીનું છે જે થોડા અંતરે સ્થિત છે. કુલ ૩૨ સ્મારકો આવેલાં છે. સ્મારકની દક્ષિણ પશ્ચિમે આઠ કબરો આવેલી છે જે મુઘલ સૈન્યના સૈનિકોની છે. સ્થળ પર એક કુવો અને મસ્જિદ પણ સ્થિત છે.<ref name="DB2015"/><ref name="GSLJM2"/> વર્ષ ૨૦૦૭માં ગુજરાત સરકાર દ્વારા નવા સ્મારકના બાંધકામની મંજૂરી આપવામાં આવી જેનું બાંધકામ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૫માં પૂર્ણ થયું.<ref name="DeshGuj2015">{{cite web | author=DeshGujarat | title=Memorial to martyrs of Bhuchar Mori battle unveiled | website=DeshGujarat | date=4 September 2015 | url=http://DeshGujarat.Com/2015/09/04/memorial-to-martyrs-of-bhuchar-mori-battle-unveiled/ | access-date=10 May 2016}}</ref><ref name="AP2015">{{cite web | title=Guj CM Dedicates Bhuchar Mori Shaheed Memorial at Dhrol, Jamnagar | website=Official Website of Gujarat Chief Minister Anandiben Patel | date=4 September 2015 | url=http://anandibenpatel.com/en/bhuchar-mori-shaheed-van-will-be-developed-says-guj-cm-while-dedicating-bhuchar-mori-shaheed-memorial-at-dhrol-jamnagar/ | access-date=10 May 2016 | archive-date=1 જૂન 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160601222405/http://anandibenpatel.com/en/bhuchar-mori-shaheed-van-will-be-developed-says-guj-cm-while-dedicating-bhuchar-mori-shaheed-memorial-at-dhrol-jamnagar/ | url-status=dead }}</ref> ઓગષ્ટ ૨૦૧૬માં ''શહીદ વન'' નામનું સ્મારક વન લોકો માટે ખૂલ્લું મુકવામાં આવ્યું.<ref>{{Cite news|url=http://sandesh.com/gujarat-cm-vijay-rupani-at-bhuchar-mori/|title=મુખ્ય પ્રધાન વિજય રૂપાણીએ ‘ભૂચર મોરી’માં ખુલ્લુ મુકાયું ‘શહીદ વન’|last=|first=|date=14 August 2016|work=[[સંદેશ (અખબાર)|સંદેશ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160825192022/http://sandesh.com/gujarat-cm-vijay-rupani-at-bhuchar-mori/|archive-date=2016-08-25|url-status=dead|access-date=30 June 2017|via=}}</ref> ૧૯૯૨થી શીતળા સાતમની પ્રાર્થના માટે ક્ષત્રિય લોકો આ સ્થળની મુલાકાત લે છે. શ્રાવણ વદ અમાસના દિવસે વાર્ષિક મેળો ભરવામાં આવે છે જેમાં હજારો લોકો ભાગ લે છે.<ref name="Gujarat1964"/><ref name="GSLJM2"/><ref name="General1965">{{cite book|author= Office of the Registrar General India|title=Census of India, 1961: Gujarat|url=https://books.google.com/books?id=zQEdAQAAMAAJ|year=1965|publisher=Manager of Publications|page=378}}</ref> ===શોક=== શીતળા સાતમ એટલે કે [[શ્રાવણ વદ ૭|શ્રાવણ વદ સાતમ]]ને દિવસે કુંવર અજાજીનું મૃત્યુ થવાને કારણે નવાનગર અને હાલાર પંથકના લોકોએ આ તહેવારની ઉજવણી વર્ષો સુધી બંધ રાખી શોક પાળ્યો હતો. પણ આશરે ૨૫૦ વર્ષ બાદ જામ રણમલજીના પુત્ર બાપુભાનો જન્મ આ દિવસે થતાં ફરી આ તહેવારની ઉજવણી શરુ કરવામાં આવી.<ref name="Gujarat1964"/><ref name="GSLJM2"/><ref name="General1965" /> ===સાહિત્યમાં=== અકબરના દરબારના કવિ દુરસાજી આધાએ પ્રેમ અને શૌર્યના મિશ્રણ ધરાવતી 'કુમાર શ્રી અજાજીની ગજગાથ' નામે કવિતા લખી.<ref name="GSLJM2"/><ref name="Datta1987">{{cite book|author=Amaresh Datta|title=Encyclopaedia of Indian Literature: A-Devo|url=https://books.google.com/books?id=ObFCT5_taSgC&pg=PA74|year=1987|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1803-1|pages=74–}}</ref> નવાનગરના કવિઓએ ઘટનાને કવિતામાં વર્ણવી છે જેમાં વજમલજી મહેડુનું 'વિભાવિલાસ' (૧૮૯૩) અને માવદાનજી રત્નુનું 'યદુવંશ પ્રકાશ' (૧૯૩૪) છે.<ref name="GSLJM1"/> ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી]]એ આ લડાઈ આધારિત નવલકથા 'સમરાંગણ' (૧૯૩૮) લખી છે.<ref name="DB2015"/><ref name="De2015"/> [[હરિલાલ ઉપાધ્યાય|હરિલાલ ઉપાધ્યાયે]] આ લડાઈની પશ્ચાદભૂ અને તેની શરુઆતનાં કારણો પર આધારિત નવલકથા 'રણમેદાન' (૧૯૯૩)ની રચના કરી.<ref name="Upadhyay">{{cite web | last=Upadhyay | first=Jiten | title=Ranmedan | website=Historical Novel in Gujarati By Harilal Upadhyay | url=http://www.harilalupadhyay.org/bookdetails/RanMedan.htm | language=gu | access-date=10 May 2016 | archive-date=6 માર્ચ 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160306040304/http://www.harilalupadhyay.org/bookdetails/RanMedan.htm | url-status=dead }}</ref> == નોંધ == {{Reflist|group=note}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:મુઘલ સામ્રાજ્ય]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] rtw75gk4ccs4nk59qkgazuv2psgb54o 0 80658 907684 906153 2026-11-12T06:52:24Z ~2026-55885-59 89634 /* */ કાઠીયાવાડના પ્રખ્યાત વિર પુરુષોમાં મોટા દડવા હમીરપરા (વાળાના દડવા તરીકે ઓળખાતુ હાલનું દડવા હમીરપરા ગામ ) વિર દરબાર શ્રી હમીરવાળા નું નામ ૧૭ મી સદીમા મહાન વિર પુરુષ તરીકે લેવામા આવે છે તેમજ તેમના પુત્ર જે હમીરવાળા પહેલ કોટડા સામે ની વાર મા વિરગતી પામ્યા તે વિર ભાયાવાળા કે જેમણે પોતાના વતન ગામ ગરાશ માટે વિરગતી પામ્યા તેવા મહાન સુરવિર પુરુષને નમન વિરહમીરવાળા એ ૧૭૫૫ ના રાજપીપળાના પ્રદ્ધમાં એક વિરપુરષને સાજે તેવી સરાહનીય કામગીરી કરી જસાજી અને સરતાનજી સાથે ના યુદ્ધમાં વિજય રહ્યા 907684 wikitext text/x-wiki '''કાઠિયાવાડ''' એ પશ્ચિમ ભારતમાં આવેલો એક દ્વિપકલ્પ છે જે ગુજરાતના [[સૌરાષ્ટ્ર]] ક્ષેત્રનો એક ભાગ છે. તેની પશ્ચિમે [[કચ્છનો અખાત]], દક્ષિણે [[અરબ સાગર|અરબી સમુદ્ર]] અને પૂર્વે તથા અગ્નિ દિશાએ [[ખંભાતનો અખાત]] આવેલા છે. આ દ્વિપકલ્પને પશ્ચિમ છેડે જીગત પોઈન્ટ અને દક્ષિણ છેડે દીવ હેડ આવેલા છે. == નામ વ્યૂત્પત્તિ અને ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Kathiawar_map.jpg|left|thumb|300x300px|ઈ.સ. ૧૮૫૫માં કાઠિયાવાડ પ્રાંત અને તેના જિલ્લાઓ: [[હાલાર]], ઝાલાવાડ, [[સોરઠ પ્રાંત|સોરઠ]] અને [[ગોહિલવાડ પ્રાંત|ગોહિલવાડ]].]] [[ચિત્ર:PINQ3113.jpg|thumb|તીર કે બાણ સ્તંભ - સોમનાથ]] આ ક્ષેત્રમાં અને ખાસ કરીને મધ્ય સૌરાષ્ટ્રમાં કાઠિ દરબાર જ્ઞાતિના અમુક સદીઓના પ્રભુત્વ અને પ્રભાવને કારણે તેનું નામ કાઠિયાવાડ પડ્યું છે. જોકે આ ક્ષેત્રમાં કાઠી લોકો ૧૬મી સદીમાં આવ્યા હતા, છતાં દસ્તાવેજીત ઇતિહાસ અનુસાર તેમણે આ ક્ષેત્રની રાજનીતિમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. ભારતમાં ગુર્જર પ્રતિહાર વંશના રાજા મિહિર ભોજના સમયમાં ગુર્જર રાજ્ય કાઠિયાવાડથી બંગાળના ઉપસાગર સુધી ફેલાયેલું હતું.<ref>{{Cite book|title=The history of the Gurjara-Pratihāras|last=Baij Nath Puri|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|year=૧૯૮૬|page=xvii}}</ref> એક હડ્ડોલા શિલા લેખ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે મહિપાલ પ્રથમના સમયમાં પણ આ ક્ષેત્ર પર ગુર્જર પ્રતિહારોનું રાજ્ય હતું.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DSzlv9pcJtsC&pg=PA4857&dq|title=Encyclopaedia of Jainism|last=Narendra Singh|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|year=૨૦૦૧}}</ref> અહીં ઘણાં સ્થળે પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યાં છે અને તે [[મહાભારત]]ના કાળથી લઈ તથા સિંધુ સંસ્કૃતિથી લઈ ને સળંગ ઈતિહાસ ધરાવે છે. ૧૬મીથી ૨૦મી સદીના દરમ્યાન આ ક્ષેત્ર પર કાઠિઓનો વિશેષ પ્રભાવ હોવાથી આ ક્ષેત્ર કાઠિયાવાડ તરીકે ઓળખાયો અને સૌરાષ્ટ્ર ક્ષેત્રનો પર્યાયવાચી શબ્દ પણ બની ગયો. ભૌગોલિક દૃષ્ટીએ કાઠિયાવાડ એ સૌરાષ્ટ્રનો મધ્યવર્તી ભાગ છે. સામંતશાહીના કાળ દરમ્યાન, સૌરાષ્ટ્રના અમુક મુખ્ય વિભાગો અમુક રજવાડાઓમાં પડતાં હતાં જેમકે, કાઠિયાવાડ, સોરઠ, [[ગોહિલવાડ પ્રાંત|ગોહીલવાડ]], [[હાલાર]], પાંચાળ, [[ઝાલાવાડ]], નાઘેર, ઓખામંડળ વગેરે. જોકે કાઠિયાવાડનો મુખ્ય વિસ્તાર હાલના ૧૦ જિલ્લાઓને આવરી લે છે: [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ જિલ્લો]], [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]], [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]], [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]], [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]], [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]], [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]], [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]], [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] અને [[ગીર-સોમનાથ જિલ્લો|ગીર-સોમનાથ]]. અમુક ઇતિહાસકારોના મતે કાઠિયાવાડી લોકો ઈ.સ. પૂર્વે બીજી સદીમાં સૌરાષ્ટ્રમાં સ્થળાતર કારીને વસેલા મૂળે સાઇથિયન (Scythians) લોકો છે (તત્કાલીન ગ્રીકો તેમને સરોસ્ટસ કહેતાં). ઈ.સ. ૮૭૫થી ૧૪૭૩ સુધીના ઘણાં લાંબા કાળ સુધી [[ચુડાસમા]] રાજપૂતોએ (રા' વંશ) આ ક્ષેત્ર પર શાસન કર્યું, તે સમયે આ ક્ષેત્ર સોરઠ તરીકે જાણીતું હતું. આ ક્ષેત્ર પર વારાફરતી વાળા (કાઠી), જેઠવા, રાયજાદા, [[ચુડાસમા]], ગોહીલ, [[ઝાલા]], [[જાડેજા વંશ|જાડેજા]], [[ચાવડા વંશ|ચાવડા]], [[સોલંકી વંશ|સોલંકી]], પરમાર, પટગીરો કે પ્રાગીરો, [[સરવૈયા]], ઉપાધ્યાય અને સવજી જેવા વંશોએ શાસન કર્યું. ઈ.સ. ૧૮૨૦ સુધીમાં કાઠિયાવાડના દરેક રજવાડાને બ્રિટિશ સંરક્ષણ હેઠળ લાવવામાં આવ્યું હતું. અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરનાર [[જેતપુર]] પ્રથમ કાઠિયાવાડી રજવાડું હતું. કાઠી રાજા વીરા વાળાએ ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૮૦૩માં બ્રિટિશ કર્નલ વોકરને વડોદરા (ત્યારનું બરોડા)માં મળી અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરી હતી. == રાજનૈતિક ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:SaurashtraKart.jpg|right|thumb|254x254px|સંયુક્ત સૌરાષ્ટ્ર (કાઠિવાડ) રાજ્ય ૧૯૪૭-૫૬]] ઈ.સ. ૧૯૪૭ની ભારતીય સ્વંત્રતા પહેલાં સમગ્ર કાઠિયાવાડ નાના રજવાડાઓમાં વિભાજીત હતું. આ રજવાડાઓ બ્રિટિશ આધિનતા સ્વીકારતા હતા અને તેના બદલામાં સ્થાનીય સાર્વભોમત્વ ભોગવતા હતાં. આ રજવાડાનો સમુહ કાઠિયાવાડ એજન્સી કહેવાતો હતો. આ સિવાયનો દ્વીપકલ્પનો ભાગ જેમાં ખાસ કરીને પૂર્વ તરફના ખંભાતના અખાતના કિનારાના પ્રદેશનો સમાવેશ હતો, તે ભાગ બોમ્બે પ્રેસિડન્સી હેઠળ બ્રિટિશ સરકારના સીધા તાબા હેઠળ હતો. ઈ.સ. ૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા બાદ કાઠિયાવાડને ભારત સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું. ઈ.સ. ૧૯૪૭માં જુનાગઢના નવાબ તેમના રાજ્યને પાકિસ્તાન સાથે જોડવા માંગતા હતા પણ બહુમતિ હિંદુ પ્રજાએ બળવો કર્યો. જ્યારે નવાબ પાકિસ્તાન નાસી ગયો ત્યારે અહીં જનમત લેવામાં આવ્યો અને આ રજવાડાનું ભારતમાં વિલિનીકરણ થયું. કાઠિયાવાડનાં જૂનાં રજવાડાઓને મેળવી ને સૌરાષ્ટ્ર પ્રાંત બન્યો. ઈ.સ. ૧૯૫૦માં તેમાંથી સૌરાષ્ટ્ર રાજ્ય બન્યું. ઈ.સ ૧૯૫૬માં સૌરાષ્ટ્રને મુંબઈ રાજ્યમાં ભેળવી દેવાયું અને ૧૯૬૦માં મુંબઇ રાજ્યનું ભાષા આધારિત બે રાજ્યોમાં વિભાજન થયું તે હેઠળ કાઠિયાવાડ ગુજરાતનો ભાગ બન્યું. ઈ.સ ૧૯૬૧ સુધી દીવ પોર્ટુગીઝોના હાથમાં રહ્યું. ભારતીય સેનાએ તેના પર કબ્જો મેળવ્યો અને ૧૯૬૨માં તે ગોવા, દીવ અને દમણ નામના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો ભાગ બન્યું. == મુખ્ય શહેરો == [[ચિત્ર:Map_GujDist_Saurastra.png|right|thumb|350x350px|પ્રાચીન કાઠિયાવાડના હાલના જિલ્લાઓ (નોંધ: દીવ એ રાજનૈતિક રીતે ગુજરાતનો ભાગ નથી [[દીવ જિલ્લો|દીવ]] કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે.]] કાઠિયાવાડનું મુખ્ય શહેર [[રાજકોટ]] દ્વિપકલ્પની મધ્યમાં આવેલું છે. આ સિવાય ઉત્તરે [[જામનગર]] કચ્છના અખાતને કિનારે, [[ભાવનગર]] પૂર્વે ખંભાતના અખાતને કિનારે, મધ્યમાં [[સુરેન્દ્રનગર]] અને ઐતિહાસિક [[વઢવાણ]] અને પશ્ચિમ કિનારે [[પોરબંદર]] આવેલાં છે. કેન્દ્રશાસિત ટાપુ [[દીવ]] કાઠિયાવાડની દક્ષિણે આવેલું છે. પ્રખ્યાત [[સોમનાથ]] શહેર નૈઋત્ય ખૂણે આવેલું છે. == કાઠિયાવાડા ક્ષેત્રના જિલ્લાઓ == * [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]] * [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]] * [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]] * [[દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો|દેવભૂમિ દ્વારકા]] * [[ગીર સોમનાથ જિલ્લો|ગીર સોમનાથ]] * [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]] * [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]] * [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] * [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] * [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ]] * [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]] == ભૂગોળ અને પર્યાવરણ == [[ચિત્ર:Scene_in_Kattiawar,_Travellers_and_Escort.jpg|thumb|કાઠિયાવાડનું દ્રશ્ય, પ્રવાસીઓ અને ભોમિયા, ૧૮૩૦.]] આ દ્વિપકલ્પ મુખ્યત્વે શુષ્ક ક્ષુપ પ્રકારના વનો ધરાવે છે જ્યારે વાયવ્ય તરફ કાંટાળા ક્ષુપ ધરાવતા વનોનું પર્યાવરણતંત્ર છે. આ દ્વિપકલ્પના દક્ષિણ-મધ્ય ભાગમાં ગીરના ડુંગરો તરીકે ઓળખાતી નીચી પહાડી આવેલી છે, તેનું સૌથી ઊંચુ શિખર [[ગીરનાર]] છે. આ ડુંગરો પર વિષુવવૃત્તીય પહોળા પાન ધરાવતા જંગલો આવેલાં છે જે કાઠિયાવાડ-ગીર પાનખરના જંગલોનો જ એક ભાગ છે. ગીરના ડુંગરોના જંગલ અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર મેળવી ને [[ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય]]ની રચના કરવામાં આવી છે જે પૃથ્વી પર બચેલું [[એશિયાઇ સિંહ]]નું છેલ્લું કુદરતી નિવાસસ્થાન છે. આ સિવાય [[ખંભાતનો અખાત|ખંભાતના અખાત]] પાસે [[વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] અને [[કચ્છનો અખાત|કચ્છના અખાત]]માં આવેલું [[દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય]] એ આ ક્ષેત્રના અન્ય સંરક્ષિત વનવિસ્તારો છે. == ઐતિહાસિક, પુરાતત્ત્વિય, પ્રાકૃતિક અને ધાર્મિક સ્થળો == [[ચિત્ર:KITLV_88174_-_Unknown_-_Temple_at_Kathiawad_in_British_India_-_1897.tif|thumb|કાઠિયાવાડનું એક મંદિર, ૧૮૯૭.]] [[ચિત્ર:Mer_Dandiya.jpg|thumb|તેમનો પ્રખ્યાત રાસ રમતા મેર જાતિના લોકો]] [[ચિત્ર:Bhil_women_of_Kathiawar_Gujarat_1890.jpg|thumb|કાઠિયાવાડની ભીલ સ્ત્રી, ૧૮૯૦]] * નોંધનીય પાત્રો અહીં આપ્યા છે: === ધાર્મિક, પ્રાગૈતિહાસિક અને આધ્યાત્મિક === * સુદામા - [[કૃષ્ણ]]નો મિત્ર [[મહાભારત|મહાભારતનું એક પાત્ર]] * બાબા બાળક નાથ – [[નાથ સંપ્રદાય]]ના પ્રખ્યાત ચોર્યાશી સિદ્ધોમાંના એક * નેમિનાથ – ૨૨મા જૈન [[તીર્થંકર]] અને એક સિદ્ધ * [[નરસિંહ મહેતા]] – સંત અને ગુજરાતી ભાષાના આદ્ય કવિ * [[મહર્ષિ દયાનંદ|દયાનંદ સરસ્વતી]] – વિદ્વાન, સુધારક અને [[આર્ય સમાજ]]ના સ્થાપક * [[જલારામ બાપા]] – એક સંત જે આજે ભગવાનની જેમ પૂજાય છે * [[શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર]] – પ્રસિદ્ધ જૈન તત્વજ્ઞાની, [[ગાંધીજી]]ના ગુરુ * [[મોરારીબાપુ|મોરારી બાપુ]] – રામાયણ કથાકાર, ઉપદેશક, શિક્ષક, વિચારક * [[રમેશભાઈ ઓઝા]] - કથાકાર અને વેદાંત તત્ત્વજ્ઞાનના ઉપદેશક * [[સ્વામિનારાયણ]] ધાર્મિક ઉપદેશક ને સુધારક સંત - સ્વામી નારાયણ તરીકે પણ ઓળખાય છે. * [[ગંગાસતી]], પાનબાઈ અને કહાડસિંહજી ગોહીલ - [[સમઢીયાળા (પાનબાઇ) (તા. ઉમરાળા)|સમઢિયાળા]] નજીક થઈ ગયેલા સંતો * [[કાનજી સ્વામી]] જૈન વિદ્વાન અને સોનગઢના સંત, તેઓ કાઠિયાવાડના કોહીનૂર તરીકે જાણીતા છે. === સામાજિક, વિચારકો, રાજનૈતિક, નેતા === * [[મહાત્મા ગાંધી|મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી]] – ભારતના રાજનૈતિક અને વૈચારિક નેતા, રાષ્ટ્રપિતા. * [[મહમદ અલી ઝીણા|મહમ્મ્દ અલી ઝીણા]] – વકીલ, રાજનૈતિક, મુત્સદી અને પાકિસ્તાનના સ્થાપક, પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપિતા. * [[ઉચ્છંગરાય નવલશંકર ઢેબર|યુ.એન. ઢેબર]] – સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક ([[ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ|ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય]]), અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભા (કોંગ્રેસ)ના પ્રમુખ. * વીરચંદ ગાંધી – મહુવાના પ્રથમ ભારતીય દેશભક્ત જેઓ સત્તાવાર રીતે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાની મુલાકાતે ગયા અને ૧૮૯૩માં પ્રથમ વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં ભાગ લીધો. (ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભા (કોંગ્રેસ)ના મુખ્ય વ્યક્તિ). * [[ફાતિમા ઝીણા]] – પાકિસ્તાન રાષ્ટ્રમાતા ('માદરે-એ-મિલ્લત'), [[મહમદ અલી ઝીણા|મહમ્મ્દ અલી ઝીણા]]ની બહેન. === કારભાર, આદર્શવાદી, સુધારક, રાજનીતિ === * ભાવનગરના મહારાજા તખતસિંહજી ગોહીલ – સુધારક અને વિકાસપ્રિય રાજા, તેમણે સૌરાષ્ટ્રને આવરી લેતી ભાવનગર સ્ટેટ રેલ્વે બંધાવી હતી. * [[મહારાજા ભગવતસિંહજી|ગોંડલના મહારાજા ભાગવત સિંહજી]] – વિકાસવાદી અને વિદ્વાન રાજા, તેમણે ગુજરાતી શબ્દકોષ અને વિશ્વકોષ – [[ભગવદ્ગોમંડલ]] આપ્યો. * [[કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહીલ|ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમાર સિંહજી ગોહીલ]] – સુધારક, વિકાસવાદી અને આદર્શ રાજા. * [[બળવંતરાય મહેતા]] – સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક, સમાજ સેવક અને પંચાયત રાજના પ્રણેતા. * [[ડૉ. જીવરાજ મહેતા|જીવરાજ મહેતા]] – રાજનૈતિક, ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી. === કળા, સાહિત્ય, કાવ્ય, પત્રકારત્વ, સમાજવાદ === * [[ઝવેરચંદ મેઘાણી]] – સાહિત્ય, સામાજ સુધારક અને સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક. * [[રવિશંકર રાવળ|કલાગુરુ રવિશંકર રાવળ]]- ચિત્રકાર, કળા શિક્ષક, કળા સમીક્ષક, પત્રકાર અને નિબંધ લેખક. * [[દલપતરામ]] – ગુજરાતી કવિ. * [[ન્હાનાલાલ|ન્હાનાલાલ દલપતરામ કવિ]] – લેખક અને કવિ. * [[કલાપી|સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહીલ]] – કલાપિ તરીકે જાણીતા – કવિ, ગુજરાતના રજવાડાના રાજ પરિવારના વ્યક્તિ. * [[દુલા કાગ|દુલાભાયા કાગ]] – કવિ, સમાજ સુધારક અને સ્વાતંત્ર સૈનિક. * [[અમૃત ઘાયલ]] – કવિ અને ગુજરાતી શાયર. * [[મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ|કવિ કાંત]] – કવિ. * [[હરિલાલ ઉપાધ્યાય]]<ref>[http://www.harilalupadhyay.org "A Few Words about Shri Harilal Upadhyay"]</ref> – લેખક. * [[ચુનીલાલ મડિયા]] – લેખક, નાટક લેખક, કવિ, પત્રકાર, તંત્રી. * [[ગુલામમોહમ્મદ શેખ|ગુલામ મહમ્મ્દ શેખ]] – ચિત્રકાર, લેખક, કળા સમીક્ષક. * [[રાજેન્દ્ર શુક્લ]] – કવિ. * [[રમેશ પારેખ]] – કવિ. * [[હેમુ ગઢવી]] - સાહિત્યકાર. * [[ભીખુદાન ગઢવી]] - સાહિત્યકાર. * [[દાદુદાન ગઢવી]] - લોક સાહિત્યકાર અને લેખક. * રાજભા ગઢવી - લોક સાહિત્યકાર * માયાભાઈ આહિર - લોક સાહિત્યકાર * જીતુ દાદ ગઢવી - લોક સાહિત્યકાર === ખેલકૂદ, સાહસ === * [[જામ રણજી|કે. એસ. રણજીતસિંહ]] – નવનગરના મહારાજા, ક્રિકેટ ખેલાડી જેમના નામથી રણજી ટ્રોફી રમાય છે. * [[દુલિપસિંહજી|કુમાર શ્રી દુલીપસિંહજી]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી, રજવાડાના રાજકુમાર. * [[વિનુ માંકડ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * અશોક માંકડ – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * દીલિપ દોશી – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[કરસન ઘાવરી|કરશન ગઢવી]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[અશોક કુરજીભાઇ પટેલ|અશોક પટેલ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * ધીરજ પરસાણા – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[અજય જાડેજા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[પાર્થિવ પટેલ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[રવિન્દ્ર જાડેજા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * સિદ્ધાર્થ ત્રિવેદી – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[ચેતેશ્વર પુજારા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * હનીફ મહમ્મ્દ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી * સાદીક મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી * મુસ્તાક મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી, કેપ્ટન * વઝીર મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી === ચલચિત્ર, મનોરંજન, સંગીત, લોકગાયકો === * મહમ્મદ છેલ – જાદુગર અને ફકીર (રહસ્યવાદી). * વિજય ભટ્ટ – જાણીતા નિર્માતા, નિર્દેશક અને પટકથા લેખક. * નાનાભાઈ ભટ્ટ – ફીલ્મ નિર્દેશક, નિર્માતા - [[મહેશ ભટ્ટ]] અને મુકેશ ભટ્ટના પિતા. * [[દીના પાઠક]] – વયસ્ક અભિનેત્રી, ગુજરાતી રંગભૂમિના નિર્દેશક, સ્ત્રી ચળવળકર્તા. * [[આશા પારેખ]] – અભિનેત્રી, નિર્દેશક, અને નિર્માતા. * [[શાહબુદ્દીન રાઠોડ]] – હાસ્ય કલાકાર, લેખક, શિક્ષક. * [[પરવીન બાબી]] – બોલીવુડ અભિનેત્રી. * ડિમ્પલ કાપડિયા – બોલીવુડ અભિનેત્રી. * મનહર ઉધાસ – ગઝલ ગાયક. * [[પંકજ ઉધાસ]] – [[ભારતીય સંગીત|ગાયક , ગઝલ ગાયક]] * મેહુલ કુમાર – નિર્દેશક, નિર્માતા. * [[કે.લાલ]] – ભારતીય જાદૂગર. * [[અલકા યાજ્ઞિક]] – ગાયક. * બેન કિંગસ્લી – અભિનેતા (વારસાગત મૂળ સૌરાષ્ટ્રમાં). * [[હેમંત ચૌહાણ]] – ભજન ગાયક. * નીરજ વોરા – ફીલ્મ નિર્દેશક, સંવાદ લેખક, અભિનેતા. * [[હિમેશ રેશમિયા]] – ગાયક, સંગીતકાર અને અભિનેતા. * [[દિલીપ જોશી]] – સિનેમા અને ટેલિવીઝન અભિનેતા ([[તારક મેહતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા]]ના મુખ્ય નાયક જેઠાલાલની ભૂમિકામાં). === વ્યાપાર, ઉદ્યોગ, શોધખોળ, દાનવીરો === * [[નાનજીભાઈ કાલિદાસ મહેતા|નાનજી કાલિદાસ મહેતા]] – ઉદ્યોજક અને દાનવીર. * મુળજીભાઈ માધવાણી–વ્યાપારી, સાહસિક, ઉદ્યોજક અને દાનવીર. * નૌતમલાલ ભગવાનજી મેહતા – સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, વ્યાપારી. * [[ધીરુભાઈ અંબાણી]] – ભારતીય ઉદ્યોગ સાહસિક, રિલાયન્સ ઈમ્ડસ્ત્રીઝના સ્થાપક. * [[સામ પિત્રોડા]] – વૈજ્ઞાનિક, ઉદ્યોગસાહસિક અને નીતિ બનાવનાર. * [[સુઝલોન|તુલસી તંતી]] – સુઝલોન એનર્જીના પ્રમુખ અને નિર્દેશક. * અબ્દુલ સત્તાર એધી - પાકિસ્તાનના ફાધર ટેરેસા, એધી ફાઉન્ડેશન-ત્યાંના ગરીબ લોકોને વૈધકીય સહાયતા આપે છે. === ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ, બહાદુરી, ઘટનાઓ === * રાજકુમાર વિજય – શિહોરનો હદપાર રાજકુમાર, શ્રીલંકામાં વસનાર. * [[રા' નવઘણ]] – સોલંકી વંશના કાળ દરમ્યાન થઈ ગયેલો એક વીર રાજા. * [[કાદુ મકરાણી]] – બહારવટિયો. * બંદા બહાદુર - [[શીખ|શીખ ધર્મ]]ના પમ્જ પ્યારેમાંનો એક, તેમનો જન્મ દ્વારકામાં થયો હતો, વીર યોદ્ધા. * રામ વાળા - ગાયકવાડી સરકાર સામે પોતાના ગરાસ માટે બહારવટે નિકળેલા મહાન કાઠી દરબાર બહારવટિયા. જતિપુરુષ જોગીદાસ ખુમાણ - સાવકુંડલાના કાઠી દરબાર (બહારવટિયા) == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikisource|Letitia Elizabeth Landon (L. E. L.) in Fisher's Drawing Room Scrap Book, 1835/Scene in Kattiawar|'Scene in Kattiawar'<br />L. E. L ની કવિતામાં.}} {{ગુજરાત}} [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના વિસ્તારો]] [[શ્રેણી:ગુજરાત]] ok6ic0oao5uxc3hshhskiowltc7xfl3 907690 907684 2026-11-12T11:26:29Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-55885-59|~2026-55885-59]] ([[User talk:~2026-55885-59|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Dsvyas|Dsvyas]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 905535 wikitext text/x-wiki '''કાઠિયાવાડ''' એ પશ્ચિમ ભારતમાં આવેલો એક દ્વિપકલ્પ છે જે ગુજરાતના [[સૌરાષ્ટ્ર]] ક્ષેત્રનો એક ભાગ છે. તેની પશ્ચિમે [[કચ્છનો અખાત]], દક્ષિણે [[અરબ સાગર|અરબી સમુદ્ર]] અને પૂર્વે તથા અગ્નિ દિશાએ [[ખંભાતનો અખાત]] આવેલા છે. આ દ્વિપકલ્પને પશ્ચિમ છેડે જીગત પોઈન્ટ અને દક્ષિણ છેડે દીવ હેડ આવેલા છે. == નામ વ્યૂત્પત્તિ અને ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Kathiawar_map.jpg|left|thumb|300x300px|ઈ.સ. ૧૮૫૫માં કાઠિયાવાડ પ્રાંત અને તેના જિલ્લાઓ: [[હાલાર]], ઝાલાવાડ, [[સોરઠ પ્રાંત|સોરઠ]] અને [[ગોહિલવાડ પ્રાંત|ગોહિલવાડ]].]] [[ચિત્ર:PINQ3113.jpg|thumb|તીર કે બાણ સ્તંભ - સોમનાથ]] આ ક્ષેત્રમાં અને ખાસ કરીને મધ્ય સૌરાષ્ટ્રમાં કાઠી દરબાર જ્ઞાતિના અમુક સદીઓના પ્રભુત્વ અને પ્રભાવને કારણે તેનું નામ કાઠિયાવાડ પડ્યું છે. જોકે આ ક્ષેત્રમાં કાઠી લોકો ૧૬મી સદીમાં આવ્યા હતા, છતાં દસ્તાવેજીત ઇતિહાસ અનુસાર તેમણે આ ક્ષેત્રની રાજનીતિમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. ભારતમાં ગુર્જર પ્રતિહાર વંશના રાજા મિહિર ભોજના સમયમાં ગુર્જર રાજ્ય કાઠિયાવાડથી બંગાળના ઉપસાગર સુધી ફેલાયેલું હતું.<ref>{{Cite book|title=The history of the Gurjara-Pratihāras|last=Baij Nath Puri|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|year=૧૯૮૬|page=xvii}}</ref> એક હડ્ડોલા શિલા લેખ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે મહિપાલ પ્રથમના સમયમાં પણ આ ક્ષેત્ર પર ગુર્જર પ્રતિહારોનું રાજ્ય હતું.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DSzlv9pcJtsC&pg=PA4857&dq|title=Encyclopaedia of Jainism|last=Narendra Singh|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|year=૨૦૦૧}}</ref> અહીં ઘણાં સ્થળે પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યાં છે અને તે [[મહાભારત]]ના કાળથી લઈ તથા સિંધુ સંસ્કૃતિથી લઈ ને સળંગ ઈતિહાસ ધરાવે છે. ૧૬મીથી ૨૦મી સદીના દરમ્યાન આ ક્ષેત્ર પર કાઠીઓનો વિશેષ પ્રભાવ હોવાથી આ ક્ષેત્ર કાઠિયાવાડ તરીકે ઓળખાયો અને સૌરાષ્ટ્ર ક્ષેત્રનો પર્યાયવાચી શબ્દ પણ બની ગયો. ભૌગોલિક દૃષ્ટીએ કાઠિયાવાડ એ સૌરાષ્ટ્રનો મધ્યવર્તી ભાગ છે. સામંતશાહીના કાળ દરમ્યાન, સૌરાષ્ટ્રના અમુક મુખ્ય વિભાગો અમુક રજવાડાઓમાં પડતાં હતાં જેમકે, કાઠિયાવાડ, સોરઠ, [[ગોહિલવાડ પ્રાંત|ગોહીલવાડ]], [[હાલાર]], પાંચાળ, [[ઝાલાવાડ]], નાઘેર, ઓખામંડળ વગેરે. જોકે કાઠિયાવાડનો મુખ્ય વિસ્તાર હાલના ૧૦ જિલ્લાઓને આવરી લે છે: [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ જિલ્લો]], [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]], [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]], [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]], [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]], [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]], [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]], [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]], [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] અને [[ગીર-સોમનાથ જિલ્લો|ગીર-સોમનાથ]]. અમુક ઇતિહાસકારોના મતે કાઠિયાવાડી લોકો ઈ.સ. પૂર્વે બીજી સદીમાં સૌરાષ્ટ્રમાં સ્થળાતર કારીને વસેલા મૂળે સાઇથિયન (Scythians) લોકો છે (તત્કાલીન ગ્રીકો તેમને સરોસ્ટસ કહેતાં){{સંદર્ભ}}. ઈ.સ. ૮૭૫થી ૧૪૭૩ સુધીના ઘણાં લાંબા કાળ સુધી [[ચુડાસમા]] રાજપૂતોએ (રા' વંશ) આ ક્ષેત્ર પર શાસન કર્યું, તે સમયે આ ક્ષેત્ર સોરઠ તરીકે જાણીતું હતું. આ ક્ષેત્ર પર વારાફરતી વાળા (કાઠી), જેઠવા, રાયજાદા, [[ચુડાસમા]], ગોહીલ, [[ઝાલા]], [[જાડેજા વંશ|જાડેજા]], [[ચાવડા વંશ|ચાવડા]], [[સોલંકી વંશ|સોલંકી]], પરમાર, પટગીરો કે પ્રાગીરો, [[સરવૈયા]], ઉપાધ્યાય અને સવજી જેવા વંશોએ શાસન કર્યું. ઈ.સ. ૧૮૨૦ સુધીમાં કાઠિયાવાડના દરેક રજવાડાને બ્રિટિશ સંરક્ષણ હેઠળ લાવવામાં આવ્યું હતું. અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરનાર [[જેતપુર]] પ્રથમ કાઠિયાવાડી રજવાડું હતું. કાઠી રાજા વીરા વાળાએ ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૮૦૩માં બ્રિટિશ કર્નલ વોકરને વડોદરા (ત્યારનું બરોડા)માં મળી અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરી હતી. == રાજનૈતિક ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:SaurashtraKart.jpg|right|thumb|254x254px|સંયુક્ત સૌરાષ્ટ્ર (કાઠિવાડ) રાજ્ય ૧૯૪૭-૫૬]] ઈ.સ. ૧૯૪૭ની ભારતીય સ્વંત્રતા પહેલાં સમગ્ર કાઠિયાવાડ નાના રજવાડાઓમાં વિભાજીત હતું. આ રજવાડાઓ બ્રિટિશ આધિનતા સ્વીકારતા હતા અને તેના બદલામાં સ્થાનીય સાર્વભોમત્વ ભોગવતા હતાં. આ રજવાડાનો સમુહ કાઠિયાવાડ એજન્સી કહેવાતો હતો. આ સિવાયનો દ્વીપકલ્પનો ભાગ જેમાં ખાસ કરીને પૂર્વ તરફના ખંભાતના અખાતના કિનારાના પ્રદેશનો સમાવેશ હતો, તે ભાગ બોમ્બે પ્રેસિડન્સી હેઠળ બ્રિટિશ સરકારના સીધા તાબા હેઠળ હતો. ઈ.સ. ૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા બાદ કાઠિયાવાડને ભારત સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું. ઈ.સ. ૧૯૪૭માં જુનાગઢના નવાબ તેમના રાજ્યને પાકિસ્તાન સાથે જોડવા માંગતા હતા પણ બહુમતિ હિંદુ પ્રજાએ બળવો કર્યો. જ્યારે નવાબ પાકિસ્તાન નાસી ગયો ત્યારે અહીં જનમત લેવામાં આવ્યો અને આ રજવાડાનું ભારતમાં વિલિનીકરણ થયું. કાઠિયાવાડનાં જૂનાં રજવાડાઓને મેળવી ને સૌરાષ્ટ્ર પ્રાંત બન્યો. ઈ.સ. ૧૯૫૦માં તેમાંથી સૌરાષ્ટ્ર રાજ્ય બન્યું. ઈ.સ ૧૯૫૬માં સૌરાષ્ટ્રને મુંબઈ રાજ્યમાં ભેળવી દેવાયું અને ૧૯૬૦માં મુંબઇ રાજ્યનું ભાષા આધારિત બે રાજ્યોમાં વિભાજન થયું તે હેઠળ કાઠિયાવાડ ગુજરાતનો ભાગ બન્યું. ઈ.સ ૧૯૬૧ સુધી દીવ પોર્ટુગીઝોના હાથમાં રહ્યું. ભારતીય સેનાએ તેના પર કબ્જો મેળવ્યો અને ૧૯૬૨માં તે ગોવા, દીવ અને દમણ નામના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો ભાગ બન્યું. == મુખ્ય શહેરો == [[ચિત્ર:Map_GujDist_Saurastra.png|right|thumb|350x350px|પ્રાચીન કાઠિયાવાડના હાલના જિલ્લાઓ (નોંધ: દીવ એ રાજનૈતિક રીતે ગુજરાતનો ભાગ નથી [[દીવ જિલ્લો|દીવ]] કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે.]] કાઠિયાવાડનું મુખ્ય શહેર [[રાજકોટ]] દ્વિપકલ્પની મધ્યમાં આવેલું છે. આ સિવાય ઉત્તરે [[જામનગર]] કચ્છના અખાતને કિનારે, [[ભાવનગર]] પૂર્વે ખંભાતના અખાતને કિનારે, મધ્યમાં [[સુરેન્દ્રનગર]] અને ઐતિહાસિક [[વઢવાણ]] અને પશ્ચિમ કિનારે [[પોરબંદર]] આવેલાં છે. કેન્દ્રશાસિત ટાપુ [[દીવ]] કાઠિયાવાડની દક્ષિણે આવેલું છે. પ્રખ્યાત [[સોમનાથ]] શહેર નૈઋત્ય ખૂણે આવેલું છે. == કાઠિયાવાડ ક્ષેત્રના જિલ્લાઓ == * [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]] * [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]] * [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]] * [[દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો|દેવભૂમિ દ્વારકા]] * [[ગીર સોમનાથ જિલ્લો|ગીર સોમનાથ]] * [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]] * [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]] * [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] * [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] * [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ]] * [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]] == ભૂગોળ અને પર્યાવરણ == [[ચિત્ર:Scene_in_Kattiawar,_Travellers_and_Escort.jpg|thumb|કાઠિયાવાડનું દ્રશ્ય, પ્રવાસીઓ અને ભોમિયા, ૧૮૩૦.]] આ દ્વિપકલ્પ મુખ્યત્વે શુષ્ક ક્ષુપ પ્રકારના વનો ધરાવે છે જ્યારે વાયવ્ય તરફ કાંટાળા ક્ષુપ ધરાવતા વનોનું પર્યાવરણતંત્ર છે. આ દ્વિપકલ્પના દક્ષિણ-મધ્ય ભાગમાં ગીરના ડુંગરો તરીકે ઓળખાતી નીચી પહાડી આવેલી છે, તેનું સૌથી ઊંચુ શિખર [[ગીરનાર]] છે. આ ડુંગરો પર વિષુવવૃત્તીય પહોળા પાન ધરાવતા જંગલો આવેલાં છે જે કાઠિયાવાડ-ગીર પાનખરના જંગલોનો જ એક ભાગ છે. ગીરના ડુંગરોના જંગલ અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર મેળવી ને [[ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય]]ની રચના કરવામાં આવી છે જે પૃથ્વી પર બચેલું [[એશિયાઇ સિંહ]]નું છેલ્લું કુદરતી નિવાસસ્થાન છે. આ સિવાય [[ખંભાતનો અખાત|ખંભાતના અખાત]] પાસે [[વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] અને [[કચ્છનો અખાત|કચ્છના અખાત]]માં આવેલું [[દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય]] એ આ ક્ષેત્રના અન્ય સંરક્ષિત વનવિસ્તારો છે. == ઐતિહાસિક, પુરાતત્ત્વિય, પ્રાકૃતિક અને ધાર્મિક સ્થળો == [[ચિત્ર:KITLV_88174_-_Unknown_-_Temple_at_Kathiawad_in_British_India_-_1897.tif|thumb|કાઠિયાવાડનું એક મંદિર, ૧૮૯૭.]] [[ચિત્ર:Mer_Dandiya.jpg|thumb|તેમનો પ્રખ્યાત રાસ રમતા મેર જાતિના લોકો]] [[ચિત્ર:Bhil_women_of_Kathiawar_Gujarat_1890.jpg|thumb|કાઠિયાવાડની ભીલ સ્ત્રી, ૧૮૯૦]] * [[દ્વારકા]] * [[સોમનાથ]] * [[ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય|સાસણ ગીર]] અને આંતરિક ભાગો / અમરેલી-[[ભાવનગર|ભાવનગર જિલ્લાઓના આંતરીક ભાગો]] * [[વલ્લભીપુર]] * [[પોરબંદર]] * [[જુનાગઢ]] * [[શેત્રુંજય|શેત્રુંજય પર્વત]], [[પાલીતાણા]] * [[સિહોર|સીહોર]] * [[વીરપુર (રાજકોટ)|વીરપુર]] અને [[ગોંડલ]] * [[જામનગર]] અને [[દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય|મરીન નેશલનલ પાર્ક]] * [[વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન|વેળાવદર]] * પ્રાચીન શહેરો: [[વઢવાણ]], [[મોરબી]], [[વાંકાનેર]] * [[દમણ અને દીવ|દીવ]] == નોંધપાત્ર પાત્રો અને વ્યક્તિઓ == કાઠિયાવાડ-સૌરાષ્ટ્રના નોંધપાત્ર વ્યક્તિઓની યાદી તો બહુ મોટી બને પણ અમુક ઐતિહાસિક અને નોંધનીય પાત્રો અહીં આપ્યા છે: === ધાર્મિક, પ્રાગૈતિહાસિક અને આધ્યાત્મિક === * સુદામા - [[કૃષ્ણ]]નો મિત્ર [[મહાભારત|મહાભારતનું એક પાત્ર]] * બાબા બાળક નાથ – [[નાથ સંપ્રદાય]]ના પ્રખ્યાત ચોર્યાશી સિદ્ધોમાંના એક * નેમિનાથ – ૨૨મા જૈન [[તીર્થંકર]] અને એક સિદ્ધ * [[નરસિંહ મહેતા]] – સંત અને ગુજરાતી ભાષાના આદ્ય કવિ * [[મહર્ષિ દયાનંદ|દયાનંદ સરસ્વતી]] – વિદ્વાન, સુધારક અને [[આર્ય સમાજ]]ના સ્થાપક * [[જલારામ બાપા]] – એક સંત જે આજે ભગવાનની જેમ પૂજાય છે * [[શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર]] – પ્રસિદ્ધ જૈન તત્ત્વજ્ઞાની, [[ગાંધીજી]]ના ગુરુ * [[મોરારીબાપુ|મોરારી બાપુ]] – રામાયણ કથાકાર, ઉપદેશક, શિક્ષક, વિચારક * [[રમેશભાઈ ઓઝા]] - કથાકાર અને વેદાંત તત્ત્વજ્ઞાનના ઉપદેશક * [[સ્વામિનારાયણ]] ધાર્મિક ઉપદેશક ને સુધારક સંત - સ્વામી નારાયણ તરીકે પણ ઓળખાય છે. * [[ગંગાસતી]], પાનબાઈ અને કહાડસિંહજી ગોહીલ - [[સમઢીયાળા (પાનબાઇ) (તા. ઉમરાળા)|સમઢિયાળા]] નજીક થઈ ગયેલા સંતો * [[કાનજી સ્વામી]] જૈન વિદ્વાન અને સોનગઢના સંત, તેઓ કાઠિયાવાડના કોહીનૂર તરીકે જાણીતા છે. === સામાજિક, વિચારકો, રાજનૈતિક, નેતા === * [[મહાત્મા ગાંધી|મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી]] – ભારતના રાજનૈતિક અને વૈચારિક નેતા, રાષ્ટ્રપિતા. * [[મહમદ અલી ઝીણા|મહમ્મ્દ અલી ઝીણા]] – વકીલ, રાજનૈતિક, મુત્સદી અને પાકિસ્તાનના સ્થાપક, પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપિતા. * [[ઉચ્છંગરાય નવલશંકર ઢેબર|યુ.એન. ઢેબર]] – સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક ([[ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ|ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય]]), અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભા (કોંગ્રેસ)ના પ્રમુખ. * વીરચંદ ગાંધી – મહુવાના પ્રથમ ભારતીય દેશભક્ત જેઓ સત્તાવાર રીતે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાની મુલાકાતે ગયા અને ૧૮૯૩માં પ્રથમ વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં ભાગ લીધો. (ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભા (કોંગ્રેસ)ના મુખ્ય વ્યક્તિ). * [[ફાતિમા ઝીણા]] – પાકિસ્તાન રાષ્ટ્રમાતા ('માદરે-એ-મિલ્લત'), [[મહમદ અલી ઝીણા|મહમ્મ્દ અલી ઝીણા]]ની બહેન. === કારભાર, આદર્શવાદી, સુધારક, રાજનીતિ === * ભાવનગરના મહારાજા તખતસિંહજી ગોહીલ – સુધારક અને વિકાસપ્રિય રાજા, તેમણે સૌરાષ્ટ્રને આવરી લેતી ભાવનગર સ્ટેટ રેલ્વે બંધાવી હતી. * [[મહારાજા ભગવતસિંહજી|ગોંડલના મહારાજા ભાગવત સિંહજી]] – વિકાસવાદી અને વિદ્વાન રાજા, તેમણે ગુજરાતી શબ્દકોષ અને વિશ્વકોષ – [[ભગવદ્ગોમંડલ]] આપ્યો. * [[કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહીલ|ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમાર સિંહજી ગોહીલ]] – સુધારક, વિકાસવાદી અને આદર્શ રાજા. * [[બળવંતરાય મહેતા]] – સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક, સમાજ સેવક અને પંચાયત રાજના પ્રણેતા. * [[ડૉ. જીવરાજ મહેતા|જીવરાજ મહેતા]] – રાજનૈતિક, ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી. === કળા, સાહિત્ય, કાવ્ય, પત્રકારત્વ, સમાજવાદ === * [[ઝવેરચંદ મેઘાણી]] – સાહિત્ય, સામાજ સુધારક અને સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક. * [[રવિશંકર રાવળ|કલાગુરુ રવિશંકર રાવળ]]- ચિત્રકાર, કળા શિક્ષક, કળા સમીક્ષક, પત્રકાર અને નિબંધ લેખક. * [[દલપતરામ]] – ગુજરાતી કવિ. * [[ન્હાનાલાલ|ન્હાનાલાલ દલપતરામ કવિ]] – લેખક અને કવિ. * [[કલાપી|સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહીલ]] – કલાપિ તરીકે જાણીતા – કવિ, ગુજરાતના રજવાડાના રાજ પરિવારના વ્યક્તિ. * [[દુલા કાગ|દુલાભાયા કાગ]] – કવિ, સમાજ સુધારક અને સ્વાતંત્ર સૈનિક. * [[અમૃત ઘાયલ]] – કવિ અને ગુજરાતી શાયર. * [[મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ|કવિ કાંત]] – કવિ. * [[હરિલાલ ઉપાધ્યાય]]<ref>[http://www.harilalupadhyay.org "A Few Words about Shri Harilal Upadhyay"]</ref> – લેખક. * [[ચુનીલાલ મડિયા]] – લેખક, નાટક લેખક, કવિ, પત્રકાર, તંત્રી. * [[ગુલામમોહમ્મદ શેખ|ગુલામ મહમ્મ્દ શેખ]] – ચિત્રકાર, લેખક, કળા સમીક્ષક. * [[રાજેન્દ્ર શુક્લ]] – કવિ. * [[રમેશ પારેખ]] – કવિ. * [[હેમુ ગઢવી]] - સાહિત્યકાર. * [[ભીખુદાન ગઢવી]] - સાહિત્યકાર. * [[દાદુદાન ગઢવી]] - લોક સાહિત્યકાર અને લેખક. * રાજભા ગઢવી - લોક સાહિત્યકાર * માયાભાઈ આહિર - લોક સાહિત્યકાર * જીતુ દાદ ગઢવી - લોક સાહિત્યકાર === ખેલકૂદ, સાહસ === * [[જામ રણજી|કે. એસ. રણજીતસિંહ]] – નવનગરના મહારાજા, ક્રિકેટ ખેલાડી જેમના નામથી રણજી ટ્રોફી રમાય છે. * [[દુલિપસિંહજી|કુમાર શ્રી દુલીપસિંહજી]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી, રજવાડાના રાજકુમાર. * [[વિનુ માંકડ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * અશોક માંકડ – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * દીલિપ દોશી – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[કરસન ઘાવરી|કરશન ગઢવી]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[અશોક કુરજીભાઇ પટેલ|અશોક પટેલ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * ધીરજ પરસાણા – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[અજય જાડેજા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[પાર્થિવ પટેલ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[રવીન્દ્ર જાડેજા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * સિદ્ધાર્થ ત્રિવેદી – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[ચેતેશ્વર પુજારા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * હનીફ મહમ્મ્દ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી * સાદીક મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી * મુસ્તાક મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી, કેપ્ટન * વઝીર મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી * [[રજનીકાંત વનમાળીદાસ ત્રિવેદી]] - ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી === ચલચિત્ર, મનોરંજન, સંગીત, લોકગાયકો === * મહમ્મદ છેલ – જાદુગર અને ફકીર (રહસ્યવાદી). * વિજય ભટ્ટ – જાણીતા નિર્માતા, નિર્દેશક અને પટકથા લેખક. * નાનાભાઈ ભટ્ટ – ફીલ્મ નિર્દેશક, નિર્માતા - [[મહેશ ભટ્ટ]] અને મુકેશ ભટ્ટના પિતા. * [[દીના પાઠક]] – વયસ્ક અભિનેત્રી, ગુજરાતી રંગભૂમિના નિર્દેશક, સ્ત્રી ચળવળકર્તા. * [[આશા પારેખ]] – અભિનેત્રી, નિર્દેશક, અને નિર્માતા. * [[શાહબુદ્દીન રાઠોડ]] – હાસ્ય કલાકાર, લેખક, શિક્ષક. * [[પરવીન બાબી]] – બોલીવુડ અભિનેત્રી. * ડિમ્પલ કાપડિયા – બોલીવુડ અભિનેત્રી. * મનહર ઉધાસ – ગઝલ ગાયક. * [[પંકજ ઉધાસ]] – [[ભારતીય સંગીત|ગાયક , ગઝલ ગાયક]] * મેહુલ કુમાર – નિર્દેશક, નિર્માતા. * [[કે.લાલ]] – ભારતીય જાદૂગર. * [[અલકા યાજ્ઞિક]] – ગાયક. * બેન કિંગસ્લી – અભિનેતા (વારસાગત મૂળ સૌરાષ્ટ્રમાં). * [[હેમંત ચૌહાણ]] – ભજન ગાયક. * નીરજ વોરા – ફીલ્મ નિર્દેશક, સંવાદ લેખક, અભિનેતા. * [[હિમેશ રેશમિયા]] – ગાયક, સંગીતકાર અને અભિનેતા. * [[દિલીપ જોશી]] – સિનેમા અને ટેલિવીઝન અભિનેતા ([[તારક મેહતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા]]ના મુખ્ય નાયક જેઠાલાલની ભૂમિકામાં). === વ્યાપાર, ઉદ્યોગ, શોધખોળ, દાનવીરો === * [[નાનજીભાઈ કાલિદાસ મહેતા|નાનજી કાલિદાસ મહેતા]] – ઉદ્યોજક અને દાનવીર. * મુળજીભાઈ માધવાણી–વ્યાપારી, સાહસિક, ઉદ્યોજક અને દાનવીર. * નૌતમલાલ ભગવાનજી મેહતા – સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, વ્યાપારી. * [[ધીરુભાઈ અંબાણી]] – ભારતીય ઉદ્યોગ સાહસિક, રિલાયન્સ ઈમ્ડસ્ત્રીઝના સ્થાપક. * [[સામ પિત્રોડા]] – વૈજ્ઞાનિક, ઉદ્યોગસાહસિક અને નીતિ બનાવનાર. * [[સુઝલોન|તુલસી તંતી]] – સુઝલોન એનર્જીના પ્રમુખ અને નિર્દેશક. * અબ્દુલ સત્તાર એધી - પાકિસ્તાનના ફાધર ટેરેસા, એધી ફાઉન્ડેશન-ત્યાંના ગરીબ લોકોને વૈધકીય સહાયતા આપે છે. === ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ, બહાદુરી, ઘટનાઓ === * રાજકુમાર વિજય – શિહોરનો હદપાર રાજકુમાર, શ્રીલંકામાં વસનાર. * [[રા' નવઘણ]] – સોલંકી વંશના કાળ દરમ્યાન થઈ ગયેલો એક વીર રાજા. * [[કાદુ મકરાણી]] – બહારવટિયો. * બંદા બહાદુર - [[શીખ|શીખ ધર્મ]]ના પમ્જ પ્યારેમાંનો એક, તેમનો જન્મ દ્વારકામાં થયો હતો, વીર યોદ્ધા. * રામ વાળા - ગાયકવાડી સરકાર સામે પોતાના ગરાસ માટે બહારવટે નિકળેલા મહાન કાઠી બહારવટિયા. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikisource|Letitia Elizabeth Landon (L. E. L.) in Fisher's Drawing Room Scrap Book, 1835/Scene in Kattiawar|'Scene in Kattiawar'<br />L. E. L ની કવિતામાં.}} {{ગુજરાત}} [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના વિસ્તારો]] [[શ્રેણી:ગુજરાત]] 4kdslz1xqfxqrp6dh4gwht6vp80v8jm 0 81508 907668 849392 2026-11-11T13:49:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907668 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = સિરપુર | other_name = સીરપુર | image_skyline = Laxman Temple1.JPG | image_caption = સિરપુરનું લક્ષ્મણ મંદિર | pushpin_label = સિરપુર | pushpin_map = India Chhattisgarh | coordinates = {{coord|21.348|82.181|display=inline}} | pushpin_map_caption = છત્તીસગઢમાં સ્થાન | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] | subdivision_name1 = [[છત્તીસગઢ]] | subdivision_type2 = [[જિલ્લો]] | subdivision_name2 = મહાસમુંદ જિલ્લો | subdivision_type3 = [[તાલુકો]] | subdivision_name3 = [[મહાસમુંદ]] | population_total = ૧૪૬૭ | population_as_of = ૨૦૧૧ | demographics_type1 = ભાષાઓ | demographics1_title1 = પ્રચલિત | demographics1_info1 = [[હિંદી ભાષા|હિંદી]], [[છત્તીસગઢી ભાષા|છત્તીસગઢી]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ }} '''સિરપુર''' ({{lang-hi|सिरपुर}}; {{lang-en|Sirpur}}) [[ભારત]] દેશના [[છત્તીસગઢ]] રાજ્યમાં [[મહા નદી|મહાનદીના]] કિનારે આવેલ એક પુરાતત્વીય સ્થળ છે. આ સ્થળનું પ્રાચીન નામ શ્રીપુર છે, તે એક વિશાળ નગર હતું અને તે દક્ષિણ કૌશલની રાજધાની હતી. સોમવશી રાજા હર્ષગુપ્તના પત્ની રાણી વસાટાદેવીએ ઇ.સ. ૬૫૦માં અહીં [[રામ]] મંદિર અને [[લક્ષ્મણ]] મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. ઇંટો વડે બનાવવામાં આવેલું પ્રાચીન લક્ષ્મણ મંદિર આજે પણ અહીં દર્શનીય સ્થાન છે. મંદિરના ગર્ભગૃહમાં નાગરાજ અનંત શેષની સૌમ્ય પ્રતિમા છે. પુરાતત્વવિદ અરુણ શર્માના જણાવ્યા મુજબ લાલ ઇંટમાંથી નિર્મીત ભારતનું આ સૌથી પ્રાચીન મંદિર છે. ખોદકામ કરતાં અહીં પ્રાચીન બૌદ્ધ મઠ પણ મળી આવ્યા છે.<ref>{{Cite web|title=Sirpur - historical Buddhist site of world heritage|url=http://cgspice.net/chhattisgarh/popular-news/628-sirpur-historical-buddhist-site-of-world-heritage-.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121214083600/http://cgspice.net/chhattisgarh/popular-news/628-sirpur-historical-buddhist-site-of-world-heritage-.html|archive-date=2012-12-14|access-date=2013-06-17|publisher=Cgspice.net}}</ref> અહીં શિવમંદિરો પણ મળી આવ્યા છે. સિરપુર એક સમયે શૈવ સંપ્રદાયનું પણ સ્થાન હતું. પ્રાચીન ગંધેશ્વર મહાદેવનું મંદિર આસ્થાનું કેન્દ્ર છે.<ref>{{Cite web |url=https://ddnewsgujarati.com/national/એક-ભારત-શ્રેષ્ઠ-ભારતઃ-છત્તીસગઢના-સિરપુરના-મંદિરોનો-અનોખો-ઈતિહાસ%C2%A0 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2023-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230617045523/https://ddnewsgujarati.com/national/%E0%AA%8F%E0%AA%95-%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AA%A4-%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AB%87%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0-%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AA%A4%E0%AA%83-%E0%AA%9B%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AB%80%E0%AA%B8%E0%AA%97%E0%AA%A2%E0%AA%A8%E0%AA%BE-%E0%AA%B8%E0%AA%BF%E0%AA%B0%E0%AA%AA%E0%AB%81%E0%AA%B0%E0%AA%A8%E0%AA%BE-%E0%AA%AE%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AA%BF%E0%AA%B0%E0%AB%8B%E0%AA%A8%E0%AB%8B-%E0%AA%85%E0%AA%A8%E0%AB%8B%E0%AA%96%E0%AB%8B-%E0%AA%88%E0%AA%A4%E0%AA%BF%E0%AA%B9%E0%AA%BE%E0%AA%B8%C2%A0 |archive-date=2023-06-17 |url-status=dead}}</ref> સિરપુર અથવા તો સીરપુરને સંપત્તિનું શહેર પણ કહેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|date=2015-02-16|title=સંપત્તિનું શહેર કહેવાય છે છત્તીસગઢનું સીરપુર|url=https://gujarati.oneindia.com/travel/sirpur-tourism-the-city-wealth-013701.html|url-status=live|access-date=2023-06-17|website=gujarati.oneindia.com|language=gu}}</ref><ref>{{Cite web|title=SIRPUR- A Goldmine of History|url=http://www.newsonair.nic.in/SIRPUR-%20A%20Goldmine%20of%20History.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140214063408/http://www.newsonair.nic.in/SIRPUR-%20A%20Goldmine%20of%20History.asp|archive-date=2014-02-14|access-date=2013-06-17|publisher=Newsonair.nic.in}}</ref> == ચિત્ર-દર્શન == <gallery> File:Sirpur1.JPG|ગંધેશ્વર મહાદેવ મંદિરની મૂર્તિ File:Sirpur2.JPG|ગંધેશ્વર મહાદેવ મંદિરની મૂર્તિ File:Sirpur3.JPG|સ્વાસ્તિક વિહારના ભગ્નાવશેષ File:Sirpu4.JPG|સ્વાસ્તિક વિહારના ભગ્નાવશેષ File:Sirpur5.JPG|સ્વાસ્તિક વિહાર ખાતે બુદ્ધ પ્રતિમા File:Sirpur6.JPG|સુરંગ ટીલા File:Sirpur7.JPG|સુરંગ ટીલા File:Sirpur8.JPG|સુરંગ ટીલા File:Sirpur9.JPG|લક્ષ્મણ મંદિર File:Sirpur10.JPG|લક્ષ્મણ મંદિરની મૂર્તિ File:Sirpur12.JPG|લક્ષ્મણ મંદિર સંગ્રહાલય File:Sirpur13.JPG|લક્ષ્મણ મંદિર સંગ્રહાલય File:Sirpur14.JPG|લક્ષ્મણ મંદિર સંગ્રહાલય File:Sirpur15.JPG|લક્ષ્મણ મંદિર સંગ્રહાલય File:Sirpur16.JPG|લક્ષ્મણ મંદિર સંગ્રહાલય File:Sirpur17.JPG|લક્ષ્મણ મંદિર સંગ્રહાલય File:Sirpur18.JPG|લક્ષ્મણ મંદિર સંગ્રહાલય File:Sirpur19.JPG|બુદ્ધ વિહાર File:Sirpur20.JPG|બુદ્ધ વિહાર File:Sirpur21.JPG|બુદ્ધ વિહાર File:Sirpur22.JPG|પ્રાચીન બજારના ધ્વંસાવશેષ File:Sirpur23.JPG|પ્રાચીન બજારના ધ્વંસાવશેષ File:Sirpur24.JPG|પ્રાચીન બજારના ધ્વંસાવશેષ File:Sirpur25.JPG|પ્રાચીન બજારના ધ્વંસાવશેષ </gallery> == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી}} [[શ્રેણી:છત્તીસગઢ]] [[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]] pgtbcdaze03t8xdhe6c1yafhp0p5el4 0 89826 907660 900674 2026-11-11T12:15:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907660 wikitext text/x-wiki {{Infobox police officer |honorific prefix=પોલીસ ઇન્સપેક્ટર |name=વિજય સાલસકર |honorific suffix=એસી |image= |caption=<!-- Enter the caption for the image--> |birth_date=<!-- Enter birth date using {{Birth date and age|df=yes|1993|2|24}} IF the subject isn't dead. If still alive enter date without template--> |birth_place=<!-- Where is the cop based--> |death_place=[[મુંબઈ]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ભારત]] |nickname=એન્કાઉન્ટર સ્પેશ્યાલિસ્ટ |relations=હેમલતા સાલસકર (માતા), સ્મિતા સાલસકર (પત્ની) |awards=[[File:Ashoka_Chakra_ribbon.svg|34x34px]] [[અશોક ચક્ર (પુરસ્કાર)|અશોક ચક્ર]] |department=ખંડણી વિરોધી વિભાગ, મુંબઈ |badgenumber=<!-- badge number--> |service=મહારાષ્ટ્ર પોલીસ સેવા |serviceyears=૨૫ વર્ષ |rank=[[File:Police_Inspector_insignia.png|75x75px]] પોલીસ ઇન્સપેક્ટર |laterwork=<!-- Any notable work after leaving the force --> }} '''વિજય સાલસકર''' (૧૯૫૭-૨૦૦૮) એ [[મુંબઈ]] પોલીસમાં તૈનાત એક પોલીસ ઇન્સપેક્ટર અને એન્કાઉન્ટર સ્પેશ્યાલિસ્ટ અધિકારી હતા.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Pune/They_were_our_heroes/articleshow/3766874.cms|title=They were our heroes|last=Rizwanullah|first=Syed|date=૨૮ નવેમ્બર ૨૦૦૮|work=The Times of India|last2=Sanjay Chavan|access-date=૩૦ નવેમ્બર ૨૦૦૮|via=}}</ref> તેઓએ આશરે ૭૫-૮૦ અપરાધીઓને અલગ અલગ મુઠભેડોમાં ઠાર માર્યા હતા, જેમાંના મોટાભાગના અરુણ ગવળી ગેંગના સભ્યો હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.tehelka.com/story_main26.asp?filename=Ne021007Ab_tak.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2018-03-13 |archive-date=2012-09-12 |archive-url=https://archive.is/20120912174517/http://www.tehelka.com/story_main26.asp?filename=Ne021007Ab_tak.asp |url-status=dead }}</ref> સાલસકર આતંકવાદીઓ સાથે લડતાં [[૨૦૦૮ મુંબઈ હુમલો|૨૦૦૮ મુંબઈ હુમલા]] દરમિયાન શહીદ થયા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Three_top_cops_die_on_duty/articleshow/3762023.cms|title=Three top cops die on duty-Mumbai-Cities-The Times of India|last=|first=|date=૨૭ નવેમ્બર ૨૦૦૮|work=The Times of India|access-date=૨૭ નવેમ્બર ૨૦૦૮|via=}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2008/11/28/stories/2008112862051900.htm|title=Mumbai policemen who led from the front|last=Katakam|first=Anupama|date=૨૮ નવેમ્બર ૨૦૦૮|work=The Hindu|location=Chennai, India|access-date=૧ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮|via=|archive-date=2008-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201100035/http://www.hindu.com/2008/11/28/stories/2008112862051900.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201100035/http://www.hindu.com/2008/11/28/stories/2008112862051900.htm |date=2008-12-01 }}</ref> એકમાત્ર જીવતો પકડાયેલ આતંકવાદી અજમલ અમીર કસાબને તેમના મોત માટે જવાબદાર ગણવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://thepost.com.pk/IntNewsT.aspx?dtlid=194658&catid=1|title=Gunmen wanted to repeat 9/11 in Mumbai|last=|first=|date=૧ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮|work=The Post – Pakistan|access-date=૧ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮|via=|archive-date=2011-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001204148/http://thepost.com.pk/IntNewsT.aspx?dtlid=194658&catid=1|url-status=dead}}</ref> મૃત્યુ સમયે તેઓ ખંડણી વિરોધી ટુકડીના વડા હતા.<ref name="Times of India">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Mumbai/Rajan_gangster_shot_dead/articleshow/2503867.cms|title=Rajan Gangster dead|last=|first=|date=૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૦૭|work=The Times of India|access-date=|via=}}</ref> તેમને [[અશોક ચક્ર (પુરસ્કાર)|અશોક ચક્ર]] વડે મૃત્યુપર્યંત સન્માનિત કરાયા હતા.<ref name="ashoka">{{Cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/11-security-personnel-to-get-ashok-chakra/83597-3.html|title=11 security personnel to get Ashok Chakra|last=|first=|date=|work=|access-date=૨૫ જાન્યુઆરી ૨૦૦૯|via=|archive-date=2009-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090203074058/http://ibnlive.in.com/news/11-security-personnel-to-get-ashok-chakra/83597-3.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203074058/http://ibnlive.in.com/news/11-security-personnel-to-get-ashok-chakra/83597-3.html |date=2009-02-03 }}</ref> == શરુઆતનું જીવન અને કારકિર્દી == તેમણે ૧૯૮૩માં સબ ઇન્સપેક્ટર તરીકે મુંબઈ પોલીસમાં નિયુક્તિ મેળવી. નિયુક્તિના પ્રથમ જ વર્ષમાં તેમણે રાજા શાહબુદ્દીન નામના કુખ્યાત બદમાશને મુઠભેડમાં ઠાર માર્યો હતો.<ref name="IndiaToday">{{Cite news|url=http://indiatoday.digitaltoday.in/index.php?option=com_content&task=view&id=21179&issueid=81|title=Vijay Salaskar: Life and death by the gun|last=|first=|date=૨૮ નવેમ્બર ૨૦૦૮|work=India Today|access-date=૩૦ નવેમ્બર ૨૦૦૮|via=}}</ref> તેઓએ ૨૦૦૬માં ગુટખા વ્યાપારીઓ અને સંગઠિત ગુનાખોરો વચ્ચેના સંબંધોનો ભાંડો ફોડ્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/news/2008/dec/291208-Mumbai-Terror-attack-encounter-specialist-Vijay-Salaskar-surrender-AK-47-assault-rifle.htm|title=Mumbai Terror attack encounter specialist Vijay Salaskar surrender AK-47 assault rifle|last=|first=|date=|website=|publisher=Mid-day.com|access-date=૨૫ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|archive-url=https://web.archive.org/web/20120918041119/http://www.mid-day.com/news/2008/dec/291208-Mumbai-Terror-attack-encounter-specialist-Vijay-Salaskar-surrender-AK-47-assault-rifle.htm|archive-date=2012-09-18|url-status=dead}}</ref> ત્યારબાદ તેમને ક્રાઇમ વિભાગમાં ખંડણી વિરોધી ટુકડીના વડા બનાવાયા હતા. તેમણે પોતાની કારકિર્દીમાં અનેક કુખ્યાત બદમાશોને ઠાર માર્યા હતા અને એવું કહેવાય છે કે એક વખત તેઓ સંગઠિત ગુનાઓમાં લિપ્ત ગવળી ગેંગના વડા અરુણ ગવળીને પણ સંકજામાં લાવત. પરંતુ, અરુણ ગવળી નાશી છૂટવામાં સફળ રહ્યો અને સાલસકરે તેના બે ટોચના સાથી સદા પાવલે અને વિજય ટંડેલને ઠાર માર્યા. આ મુઠભેડ સાચી ન હોવાના આરોપ પણ લાગ્યા હતા.<ref>{{Cite web|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=30802|title=I'm shaking with fear, says Arun Gawli|website=The Indian Express|access-date=૨૫ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|archive-date=2012-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20121010191153/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=30802|url-status=dead}}</ref> ગવળી આનાથી ડરી ગયો અને ૨૦૦૫ની ચૂંટણી દરમિયાન તેણે સાલસકરની બદલી કરવા દબાણ કર્યું હતું. સાલસકરે ૨૦૦૪માં જણાવ્યું હતું કે "ભલે ગવળી વિધાનસભ્ય બની જાય પરંતુ મારા માટે તે એક સંગઠિત ગુના આચરનાર ટુકડીનો વડો જ રહેશે અને મારે તેની ખબર રાખવી પડશે. જો મને ખબર મળશે કે ગવળી, તેની ટુકડી કે તેની સાથે સંકળાયેલ અન્ય કોઇ સભ્ય દગડી ચાલ ખાતે ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિ ચલાવી રહ્યા છે તો હું તે ઠેકાણા પર જાતે જ દરોડો પાડીશ અને ગવળીને પકડીશ. હું કોઈ રાજકીય દબાણ હેઠળ આવીશ નહિ અને માત્ર મુંબઈ પોલીસ વડા પાસેથી જ હુકમ લઈશ. હા, ગવળી વિધાનસભ્ય બનશે તો તેને પકડવા યોગ્ય કાર્યવાહી કરવી પડશે જે હું કરીશ. એ વાત શરમજનક રહેશે કે ગવળીને ખાખી ગણવેશધારી પોલીસકર્મીઓ રક્ષણ આપશે. અગાઉ આમ થતું અનેક વખત રોકાયું છે. તે સમયે મેં તેના ઘણા ટોચના બદમાશોને મેં ઠાર માર્યા છે અને તેથી તે મારાથી ડરે છે. પરંતુ જો તે ખરેખર જ સુધરી ગયો હોય તો તેણે મારાથી કે અન્ય પોલીસકર્મીથી ડરવા જરુર નથી. અમે નિર્દોષને કદી નિશાન નથી બનાવતા."<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Arun-Gawli-shoots-down-encounter-fears/articleshow/890559.cms|title=Arun Gawli shoots down encounter fears|last=|first=|date=૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૦૪|work=The Times of India|access-date=૨૫ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|via=}}</ref> == મૃત્યુ == વિજય સાલસકર આતંકવાદીઓ વિરુદ્ધ ૨૦૦૮ના મુંબઈ હુમલા દરમિયાન કાર્યવાહી કરતાં શહીદ થયા હતા. જાદવના નિવેદન અનુસાર ત્રણ અધિકારીઓ [[હેમંત કરકરે]], [[અશોક કામ્ટે]] અને સાલસકર ઉપરાંત ચાર હવાલદારને માહિતી મળી હતી કે કામા હોસ્પિટલ ખાતે આતંકવાદીઓ સાથે મુઠભેડમાં પોલીસ અધિકારી સદાનંદ દાતે ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા હતા.<ref name="IndiaExpress29-11">"[http://www.indianexpress.com/news/witness-account-of-karkare-kamte-and-salaskars-death/392181/ Witness account of Karkare, Kamte and Salaskar's death]", ''India Express'', 29 November 2008.</ref> તેમને મદદ કરવા આ ટુકડી ક્વાલીસ ગાડીમાં તે તરફ રવાના થઈ. સાલસકર ચલાવી રહ્યા હતા, કામ્ટે તેમની બાજુમાં હતા, કરકરે વચ્ચેની બેઠકમાં હતા અને ચાર અન્ય પોલીસકર્મી પાછળની હરોળમાં હતા. થોડા જ સમય બાદ આતંકવાદીઓએ ગોળીબાર કરી અને છ પોલીસ અધિકારીઓને મારી નાખ્યા. વળતા ગોળીબારમાં કસાબ નામનો આતંકવાદી ઘાયલ થયો હતો. જાદવ ઘાયલ થયા હતા અને તેમને કોઇ પગલાં લેવા મોકો જ નહોતો મળ્યો. આતંકવાદીઓ ત્યારબાદ ગાડી તરફ આગળ વધ્યા અને ત્રણ અધિકારીઓના મૃતદેહોને રસ્તા પર નાંખી દીધા. પાછળ રહેલ અન્ય પોલીસકર્મીઓના મૃતદેહો તેમણે ગાડીમાં જ રહેવા દીધા અને તેઓ ગાડી લઈ અને મેટ્રો સિનેમા તરફ આગળ વધ્યા. તે સ્થળે પોલીસ અને પત્રકારોના કાફલા પર તેમણે ગોળીબાર કર્યો અને વિધાન ભવન તરફ નાશી છૂટ્યા. તે સ્થળે પણ તેમણે ગોળીબાર કર્યો, પરંતુ ત્યાં ગાડીનું ટાયર ફાટી જતાં તેઓ ગાડીને છોડી આગળ વધ્યા. આ તબક્કે જાદવને મુખ્યાલયનો સંપર્ક કરવા તક મળી અને મૃતદેહોને સેંટ જ્યોર્જ હોસ્પિટલ ખાતે ખસેડવામાં આવ્યા. == આ પણ જુઓ == * [[સંદીપ ઉન્નીક્રિષ્નન]] * [[ગજેન્દ્ર સિંઘ]] == સંદર્ભ == {{reflist|3}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.rediff.com/news/1999/mar/05nandy.htm વિજય સાલસકરનો ઇન્ટરવ્યુ (૧૯૯૯)] [[શ્રેણી:મરાઠી લોકો]] [[શ્રેણી:અશોક ચક્ર વિજેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૫૭માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૦૮માં મૃત્યુ]] cqn3cxsory3amfafbutilth3hedrj85 0 103820 907670 899318 2026-11-11T14:05:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907670 wikitext text/x-wiki '''[[સુરત]]''' [[ભારત|ભારતના]] [[ગુજરાત]] રાજ્યનું મુખ્ય વ્યવસાય કેન્દ્ર છે. તે ભારતનું આઠમું સૌથી મોટું શહેર અને નવમો સૌથી મોટો શહેરી સમૂહ છે. સુરત ભારતનું બીજું સૌથી સ્વચ્છ શહેર<ref>{{Cite web|last=Bhaskar {{!}}|first=Sonia|date=2020-08-21|title=Swachh Survekshan 2020: Gujarat’s Surat Is India’s Second Cleanest City, Here’s A Lowdown Of All the Things Done Right|url=https://swachhindia.ndtv.com/swachh-survekshan-2020-gujarats-surat-is-indias-second-cleanest-city-heres-a-lowdown-of-all-the-things-done-right-48800/|access-date=2022-08-02|website=NDTV-Dettol Banega Swasth Swachh India|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705211817/https://swachhindia.ndtv.com/swachh-survekshan-2020-gujarats-surat-is-indias-second-cleanest-city-heres-a-lowdown-of-all-the-things-done-right-48800/|archive-date=2022-07-05|url-status=dead}}</ref> અને વિશ્વનો ચોથા ક્રમનો સૌથી ઝડપથી વિકસતું શહેર છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.citymayors.com/statistics/urban_growth1.html|title=World's fastest growing urban areas|website=Citymayors.com|access-date= 2 November 2017}}</ref> સુરત ભારતના હીરા અને કાપડ ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર ઉપરાંત અને દેશના સૌથી જૂના શહેરોમાંનું એક છે. આ ઉપરાંત, તે તેના ખાદ્યપદાર્થો માટે પ્રસિદ્ધ છે. == ઐતિહાસિક સ્મારકો == સુરતમાં સુરતમાં ઘણા ઐતિહાસિક સ્મારકો અને પ્રવાસી સ્થળો છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.gujarattourism.com/hub/3|title=Tourism Hubs Details|website=Gujarattourism|access-date=2 November 2017|archive-date=3 નવેમ્બર 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103001238/http://www.gujarattourism.com/hub/3|url-status=dead}}</ref> તેમાંના કેટલાક આ પ્રમણે છે: * [[હેરિટેજ સ્ક્વેર (સુરત)|હેરિટેજ સ્ક્વેર]] == કિલ્લાઓ == * [[સુરતનો કિલ્લો]] == સંગ્રહાલયો == * સરસ્વતી મંદિર; ગુજરાતી કવિ [[નર્મદ|નર્મદનું]] મકાન સંગ્રહાલય == ચોપાટી, બંધ અને તળાવો == * [[સુંવાળી બિચ, સુરત|સુંવાળી બીચ]] * [[ડુમસ]] * [[ઉભરાટ બીચ]] * [[ઉકાઇ બંધ]] * [[ગોપી તળાવ]] == મનોરંજન ઉદ્યાનો અને પ્રાણીસંગ્રહાલય == * સાર્થના નેચર પાર્ક * ભર્થના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન * એલ્થન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન * [[જગદીશચંદ્ર બોઝ માછલીઘર, સુરત|જગદીશચંદ્ર બોઝ માછલીઘર]] * બ્લૂઝ એડવેન્ચર્સ * વિજ્ઞાન કેન્દ્ર * જવાહરલાલ નેહરુ ગાર્ડન એથવાલીન્સ ચોપતી તરીકે પણ ઓળખાય છે * ડચ ગાર્ડન * સ્નેહરશ્મી બોટનિકલ ગાર્ડન * નવીનચંદ્ર મફલાલલ ગાર્ડન * કસ્તુરબા ગાર્ડન * અમેઝિયા વોટર પાર્ક == પુસ્તકાલયો == * [[એન્ડ્રુઝ લાયબ્રેરી, સુરત|એન્ડ્રુઝ લાયબ્રેરી]] * [[નાનપુરા પારસી લાયબ્રેરી|નનપુરા પારસી પુસ્તકાલય]] * [[કવિ નર્મદ મધ્યસ્થ પુસ્તકાલય|કવિ નર્મદ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરી]] == મોલ અને બજારો == * ભાગલ * શનિવારી બજાર * [[ચૌટાબજાર, સુરત|ચૌટા બજાર]] * ઝાંપા બજાર == સિનેમા અને ચિત્રપટ ગૃહો == * ગાંધી સ્મૃતિ ભવન * સંજીવકુમાર ઓડિટોરિયમ * સરદાર પટેલ સ્મૃતિ ભવન * પીવીઆર સિનેમા == સ્ટેડિયમ, ઑડિટોરિયા અને ક્રિકેટ મેદાન == * સંજીવ કુમાર ઓડિટોરિયમ * રંગ ઉપવન સ્ટેડિયમ * [[પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાય ઇન્ડોર સ્ટેડિયમ|પંડિત દંડાયલ ઉપાધ્યાય ઇન્ડોર સ્ટેડિયમ]] * [[લાલભાઈ કોન્ટ્રાક્ટર સ્ટેડિયમ]] * સીબી પટેલ ઇન્ટરનેશનલ ક્રિકેટ સ્ટેડિયમ * દક્ષિણ ગુજરાત ક્રિકેટ એસોસિયેશન ગ્રાઉન્ડ * પિઠાવાલા સ્ટેડિયમ * રેન્ડર ઇસ્લામ જિમખાના ગ્રાઉન્ડ * પોલીસ પરેડ ગ્રાઉન્ડ (અઠવાલિસ) * મગનભાઈ ઠાકોર્દાસ બાલમુકુન્દાસ કૉલેજ ગ્રાઉન્ડ * બરોડા રેયોન કૉર્પોરેશન ગ્રાઉન્ડ * વનિતા વિષ્મ ગ્રાઉન્ડ == પ્રદર્શન કેન્દ્રો == * સુરત આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શન અને કન્વેન્શન સેન્ટર, સરસાના == શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ == === શાળાઓ === * આઇરિશ પ્રિસ્બીટેરિયન મિશન હાઇ સ્કૂલ (આઇપી મિશન હાઇ સ્કૂલ) * ફાઉન્ટેનહેડ સ્કૂલ === કૉલેજ === * સરદાર વલ્લભભાઈ નેશનલ ઇન્સ્ટિટયૂટ ઑફ ટેક્નોલૉજી, સુરત * [[જે. જે. ટ્રેનીંગ કૉલેજ|જે જે ટ્રેનિંગ કૉલેજ]] * એમટીબી આર્ટસ કોલેજ * [[સાર્વજનિક કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરીંગ એન્ડ ટેકનોલોજી|સાર્વજનિક કૉલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેક્નોલૉજી]] == સ્પોર્ટ્સ ક્લબ == * સ્પોર્ટ્સ સંકુલ * સુરત ટેનિસ ક્લબ * સુરત ફૂટબોલ ક્લબ == પૂજા સ્થાનો == === હિન્દુ મંદિરો === * ઇસ્કોન મંદિર * અંબિકા નિકેતન મંદિર * અંબાજી- બાલાજી મંદિર * શબરી ધામ * કાંતિશેશ્વર મહાદેવ મંદિર * ખિસ્તાપાળ મંદિર * રામ મઢી === જૈન મંદિરો === * ચિંતામણી જૈન મંદિર === ચર્ચો === * એંગ્લિકન ચર્ચ === મસ્જિદો === * હઝરત ખ્વાજા દના દરગાહ == અન્ય સ્થળો == * [[તાપી રિવરફ્રન્ટ]] * [[ગૌરવ પથ]] * યુ ટર્ન સુરત * [[વીયર-કમ કોઝવે, સુરત|વીયર-કમ કાઝવે]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સુરત શહેર]] fo8in64854zy714u8h7y7yftaknxi2a 0 109504 907665 899594 2026-11-11T13:08:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907665 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = શું થયું? | image = | caption = | director = કૃષ્ણદેવ યાજ્ઞિક<ref name="The Times of India_teaser released"/> | producer = મહેશ દાણાન્નવર<br>વિશાલ શાહ | music = '''પાર્શ્વ સંગીત:'''<br/>રાહુલ મુંજારીયા<br/>'''ગીતો:'''<br/>કેદાર<br>ભાર્ગવ પુરોહીત<ref name="The Times of India_teaser released"/> | writer = કૃષ્ણદેવ યાજ્ઞિક | screenplay = કૃષ્ણદેવ યાજ્ઞિક | starring = [[મલ્હાર ઠાકર]]<br>યશ સોની<br>મયુર ચૌહાણ<br>મિત્ર ગઢવી<br>આર્જવ ત્રિવેદી<br>જલ રાજપ્રિયા | cinematography = | editing = નીરવ પંચાલ | studio = બેલ્વેડર ફિલ્મ<ref name="The Times of India_teaser released"/> | released = ૨૪ ઑગસ્ટ ૨૦૧૮<ref name="news18india_teaser released"/><ref name="The Times of India_10Aug">{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/yash-soni-announces-the-trailer-of-shu-thayu/articleshow/65351179.cms |title=Yash Soni announces the trailer of Shu Thayu?|publisher=The Times of India|date=10 August 2018}}</ref> | runtime = ૧૩૫ મિનિટ | country = ભારત | language = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]<ref name="The Times of India_teaser released"/> | budget = | gross = {{INRConvert|21|c}}<ref name="boxoffice">{{cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/box-office/shu-thayu-box-office-collections/EG00060040|title=Shu Thayu Box Office collection|access-date=28 December 2018}}</ref> }} '''શું થયુ?''' એ ૨૦૧૮ની એક [[ભારત|ભારતીય]] [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] કોમેડી ફિલ્મ છે. તેનું લેખન અને નિર્દેશન કૃષ્ણદેવ યાજ્ઞિક દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેના નિર્માતા એમડી મીડિયા કોર્પ ના સ્થાપક મહેશ દાણન્નાવર અને વિશાલ શાહ છે. <ref>{{Cite news|title=Komal Nahta in conversation With Directed Krishnadev Yagnik Produced Mahesh Danannavar Shu Thayu, On Bollywood Business.|url=https://www.zee5.com/tvshows/details/bollywood-business/0-6-288/interview-krishnadev-yagnik-and-mahesh-danannavar-shu-thayu/0-1-bollywoodbusiness-bollywoodbusinesssea-episode_968574009}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm10042794/bio|title=IMDB Profile of Mahesh Danannavar|last=Mahesh|first=Danannavar|website=IMDB}}</ref> તેમાં [[મલ્હાર ઠાકર]], યશ સોની, મયુર ચૌહાણ, મિત્રા ગઢવી, આર્જવ ત્રિવેદી અને કિંજલ રાજપ્રિયા વગેરી અભિનય આપ્યો છે. આ ફિલ્મનું સંગીત કેદાર-ભાર્ગવ અને રાહુલ મુંજારિયાએ આપ્યું છે. <ref name="The Times of India_teaser released">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/trailer-of-shu-thayu-released-in-ahmedabad-amidst-the-star-cast/articleshow/65245346.cms|title=The teaser of film Shu Thayu released|publisher=The Times of India|date=2 August 2018}}</ref> <ref name="news18india_teaser released">{{Cite news|url=https://gujarati.news18.com/news/entertainment/gujarati-movie-what-happened-trailer-release-see-who-is-star-cast-bv-785006.html|title=ગુજરાતી ફિલ્મ 'શું થયુ ?' નું ટ્રેલર રિલીઝ|publisher=CNN-News18|date=3 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091613/https://gujarati.news18.com/news/entertainment/gujarati-movie-what-happened-trailer-release-see-who-is-star-cast-bv-785006.html|archive-date=27 માર્ચ 2019|access-date=2 નવેમ્બર 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="divyabhaskar_Plot">{{Cite news|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/ENT-GUC-IFTM-trailer-launch-of-gujarati-film-shu-thayu-in-ahmedabad-gujarati-news-5929636-NOR.html|title=છેલ્લો દિવસ'ની સફળતા બાદ 'શું થયુ?'નું ટ્રેલર રીલિઝ|publisher=Divya Bhaskar|date=4 August 2018}}</ref> આ ફિલ્મ તમિલ ફિલ્મ ''નડુવુલ કોંજમ પક્કથ કાણમ'' (૨૦૧૨)ની પુનઃનિર્મિતી છે . <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movie-reviews/shu-thayu-/movie-review/65527475.cms|title=Shu Thayu ? Movie Review {3.5/5}: Critic Review of Shu Thayu ? by Times of India|publisher=}}</ref> == પૃષ્ઠ ભૂમિ == મનન ( મલ્હાર ઠાકર ) દીપાલી (કિંજલ રાજપ્રિયા)ના પ્રેમમાં પડે છે અને તેણીના માતાપિતાને લગ્ન કરવા દેવા માટે મનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt8831284/|title=Shu Thayu|publisher=}}</ref> લગ્નની તૈયારીઓ શરૂ થતાં જ તે ક્રિકેટ મેચમાં ઘાયલ થઈ જાય છે અને પાછલા બે વર્ષોની યાદ શક્તિ ગુમાવે છે. તે ભૂલાઈ ગયેલી યાદોમાં તેની પ્રેમિકાની દીપાલીની યાદો સમાયેલી છે. ફક્ત તેના મિત્રો આ અકસ્માત વિશે જાણે છે અને તે તેના લગ્નના દિવસ પહેલા તેની યાદ પાછી મેળવે તેની આતુરતાથી રાહ જુવે છે હવે એ તેની ખોવાયેલી યાદ પાછી આવશે કે આ અકસ્માતને મનનના કુટુંબ અને દિપાલીને અને તેણીના પરિવારને અકસ્માતમાં શું થયું તે કહેવું જ પડશે. <ref name="divyabhaskar_Plot"/> == પાત્રો == * મનન તરીકે [[મલ્હાર ઠાકર]] * નીલ તરીકે યશ સોની * ચિરાગ તરીકે મિત્ર ગઢવી * વીરલ તરીકે અર્જવ ત્રિવેદી * દીપાલી તરીકે કિંજલ રાજપ્રિયા * ચૈતાલી તરીકે નેત્રિ ત્રિવેદી * હજામ તરીકે મયુર ચૌહાણ * ચૈતાલીના પતિ તરીકે રાહુલ રાવલ * ડોક્ટર તરીકે જય ભટ્ટ * દિપાલીના પિતા તરીકે પ્રશાંત બારોટ == નિર્માણ == આ ફિલ્મનું ચિત્રિકરણ [[અમદાવાદ]] સહિત ૨૮ જુદાજુદા સ્થળોએ ૩૨ દિવસમાં કરવામાં આવ્યું છે. <ref name="news18india_teaser released"/><ref name="divyabhaskar_Plot"/> == જાહેર પ્રદર્શન == આ ફિલ્મ ૨૪ ઑગસ્ટ ૨૦૧૮ ના દિવસે ૨૦૧૨ જુદા જુદા સ્થળોએ પ્રદર્શિત થઈ હતી. <ref name="The Times of India_10Aug"/> <ref name="news18india_teaser released"/> <ref name="divyabhaskar_Plot"/><ref name="TA1">{{Cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1033656302063345664|title=Gujarati film #ShuThayu is UNSTOPPABLE... Setting new benchmarks for #Gujarati films... Fri 1.01 cr, Sat 1.51 cr. Total: ₹ 2.52 cr. Note: 212 screens / 900+ shows.|date=26 August 2018}}</ref> == સાઉન્ડટ્રેક == ફિલ્મનું સંગીત કેદાર - ભાર્ગવે આપ્યું હતું. <ref>[https://dev.invidio.us/watch?v=5Tsicu8xKS8]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Track listing|total_length=|headline=ફિલ્મના ગીતો |all_music=|extra_column=Artist(s) |title1=ભાઈબંધો ભારે ભયંકર|lyrics1=ભાર્ગવ પુરોહિત|extra1=ભૂમિકા શાહ|length1=૨:૫૨ |title2=શાન ભાન ભૂલે|lyrics2=ભાર્ગવ પુરોહિત|extra2=ભાર્ગવ પુરોહિત, કીર્તીદાન ગઢવી ને શ્રદ્ધા હટ્ટાંગડી મહેતા|length2=૩:૩૪ |title3=કા કા કા|lyrics3=ભાર્ગવ પુરોહિત|extra3=જીગરદાન ગઢવી, વૈતરણી પુરોહિત|length3=૨:૫૪}} == આવકાર == === વિવેચકોની ટીકા === ''ટાઇમ્સ ઑ''ફ ''ઈન્ડિયાએ'' મૂવીને ૫ માંથી ૩.૫ સ્ટારની રેટિંગ આપતા કહ્યું હતું કે, "ફિલ્મે તેના મનોરંજક પરિબળને એટલી સારી રીતે જાળવી રાખ્યો છે કે મલ્હાર ઠાકરના બધા ચાહકોએ તે જોવી જ જોઈએ. જાઓ, જુવો, [[છેલ્લો દિવસ|છેલ્લો દિવસના]] પાત્રો દ્વારા રચાતા જાદુને એક સંપૂર્ણપણે જુદી વાર્તામાં ફરીથી જુઓ!" <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movie-reviews/shu-thayu-/movie-review/65527475.cms|title=Shu Thayu? – Movie Review|date=24 August 2018}}</ref> આઈ એમ ગુજરાત.કૉમ ના વિવેચક શ્રુતિ જાંભેકર ફિલ્મમાં ફરી ફરી વપરાતા એકના એક સંવાદ "શું થયું? આપણે ક્રિકેટ રમતા'તાં.." ફિલ્મને કંટાળાજનક બનાવવતા હોવાની અને એક પાત્ર દિપાલીના દિપિકા તરીકેના ભૂલ ભરેલા ઉલ્લેખની ભૂલોને ટાંકે છે. <ref>{{Cite web|url=https://www.iamgujarat.com/entertainment/dhollywood-news/shu-thayu-movie-review-in-gujarati-295730/|title=Page 6 : મૂવી રિવ્યૂઃ શું થયું?|last=TNN|date=2018-08-24|website=I am gujarat|language=gu-IN|access-date=2019-11-05|archive-date=2019-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105181217/https://www.iamgujarat.com/entertainment/dhollywood-news/shu-thayu-movie-review-in-gujarati-295730/|url-status=dead}}</ref> === બૉક્સ ઑફિસ === ફિલ્મે તેના પ્રથમ સપ્તાહના અંતે રૂ ૫.૧૧ કરોડની કમાણી કરી હતી. <ref name="mint1">{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Consumer/KkkeVL2acx42yBgsi996nL/Regional-films-continue-to-trump-Bollywood-offerings.html|title=Regional films continue to trump Bollywood offerings|date=28 August 2018}}</ref> ૧૧ દિવસમાં, આ ફિલ્મે ૧૫.૪૬ કરોડની કમાણી કરી અને અત્યાર સુધીની સૌથી વધુ કમાણી કરતી ગુજરાતી ફિલ્મોમાંની એક બની. ફિલ્મે તેના થિયેટરમાં કુલ ₹ ૨૧ કરોડની કમાણી કરી છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == * {{Imdb title}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ચલચિત્ર]] t7zxyvyknhyhv43jbt686p6mk7zf4lg 0 113954 907680 899618 2026-11-11T15:24:45Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907680 wikitext text/x-wiki [[કોરોનાવાયરસ રોગ ૨૦૧૯|કોરોનાવાયરસ રોગ ૨૦૧૯ (કોવિડ -19)]] ના પ્રારંભિક ફાટી નીકળ્યા પછી રોગના મૂળ વિશે, તેની તીવ્રતા વિશે અને અન્ય વિવિધ પાસાઓ અંગે વિવિધ ખોટી માહિતી ઉભરાઈને બહાર આવી.<ref name="bbc_misinfo">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-51271037|title=China coronavirus: Misinformation spreads online about origin and scale|date=30 January 2020|work=[[BBC News]]|access-date=8 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204163412/https://www.bbc.com/news/blogs-trending-51271037|archive-date=4 February 2020}}</ref><ref name="GUAR">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/31/bat-soup-dodgy-cures-and-diseasology-the-spread-of-coronavirus-bunkum|title=Bat soup, dodgy cures and 'diseasology': the spread of coronavirus misinformation|date=31 January 2020|access-date=3 February 2020|first=Josh|last=Taylor|work=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202141231/https://www.theguardian.com/world/2020/jan/31/bat-soup-dodgy-cures-and-diseasology-the-spread-of-coronavirus-bunkum|archive-date=2 February 2020}}</ref> == ખોટી માહિતીઓ == === ભારત === ==== ગૌમૂત્ર અને ગોબરથી ઉપચાર ==== હિંદુ મહાસભાના સ્વામી ચક્રપાણીએ ગૌમૂત્રની પાર્ટી આયોજિત કરી હતી અને તેનાથી નોવેલ-[[કોરોનાવાયરસ]]ને ભગાડવાનો દાવો કર્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/coronavirus-gaumutra-party-swami-chakrapani-maharaj-all-india-hindu-mahasabha-1655557-2020-03-14|title=Publicity-hungry swami drinks cow urine at Delhi party to piss off coronavirus, may go viral|last=DelhiMarch 14|first=Ganesh Radha-Udayakumar New|last2=March 14|first2=2020UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date= 2020-03-23|last3=Ist|first3=2020 21:05}}</ref> [[આસામ]]ના [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]ના ધારાસભ્યે પણ ગૌમૂત્ર અને ગોબરથી નોવેલ કોરોનાવાયરસને ભગાડવાનો દાવો કર્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/india/novel-coronavirus-can-be-cured-with-gaumutra-gobar-claims-assam-bjp-mla-suman-haripriya-8111021.html|title=Novel coronavirus can be cured with gaumutra, gobar claims Assam BJP MLA Suman Haripriya|website=Firstpost|access-date= 2020-03-23}}</ref> આ દાવાઓ પાછળ કોઈ વૈજ્ઞાનિક તથ્ય નથી.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/health-fitness/health-news/coronavirus-in-india-can-cow-dung-and-urine-help-cure-the-novel-coronavirus/articleshow/73952691.cms|title=Coronavirus: Can cow dung and urine help cure the novel coronavirus? - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date= 2020-03-23}}</ref> [[વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન]]ના વૈજ્ઞાનિક અને ડૉક્ટર [[સૌમ્યા સ્વામિનાથન|સૌમ્યા સ્વામિનાથને]] આ દાવાઓને નકારી કાઢ્યા હતા અને રાજકારણીઓની ખોટી માહિતી ફેલાવા બદલ ટીકા કરી હતી.<ref>{{Cite web|url=https://swachhindia.ndtv.com/novel-coronavirus-outbreak-indias-response-and-surveillance-has-been-quite-robust-says-whos-chief-scientist-42015/|title=Novel Coronavirus Outbreak: “India’s Response And Surveillance Has Been Quite Robust,” Says WHO’s Chief Scientist {{!}} Swasth India|date=2020-03-03|website=NDTV-Dettol Banega Swasth Swachh India|language=en-US|access-date=2020-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320162252/https://swachhindia.ndtv.com/novel-coronavirus-outbreak-indias-response-and-surveillance-has-been-quite-robust-says-whos-chief-scientist-42015/|archive-date=2020-03-20|url-status=dead}}</ref> ==== જનતા કર્ફ્યુ ==== જનતા કર્ફ્યુ દરમિયાન સાંજે ૫ વાગે થાળીના ડંકા અને તાળીઓના ગડગડાટથી પેદા થતી ધ્રુજારીથી કોરોનાવાયરસને નાશ કરવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે આ દાવો ખોટો છે તેવું [[ભારત સરકાર]]ના પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યૂરોએ સ્પષ્ટતા કરી હતી અને આ ક્રિયા માત્ર કોરોના સામે લડતા કર્મીઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે હતી.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/mohanlal-many-others-share-fake-info-clapping-may-kill-virus-pib-debunks-120844|website=www.thenewsminute.com|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/fact-check/story/fact-check-no-clapping-together-at-5-pm-during-janta-curfew-will-not-kill-coronavirus-1658438-2020-03-22|title=Fact Check: No, clapping together at 5 pm during Janta curfew will not kill coronavirus|last=DelhiMarch 22|first=Chayan Kundu New|last2=March 22|first2=2020UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date= 2020-03-23|last3=Ist|first3=2020 15:42}}</ref> સાથે એવો પણ દાવો કરાયો હતો કે વાયરસની જીંદગી ૧૨ કલાકની હોય છે અને ૧૪ કલાક કર્ફ્યુ પાળવાથી વાયરસ મરી જશે પણ આ દાવો ખોટો હતો.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/fact-check/story/social-media-users-give-misleading-twist-pm-modi-janta-curfew-1658195-2020-03-21|title=Fact Check: Social media users give misleading twist to PM Modi's concept of 'Janta curfew'|last=DelhiMarch 21|first=Ratna New|last2=March 21|first2=2020UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date= 2020-03-23|last3=Ist|first3=2020 17:10}}</ref> એક અન્ય ખોટો દાવો પણ કરાયો હતો કે જેના અનુસાર આકાશમાંથી કોરોનાવાયરસને મારવાની દવા છાંટવામાં આવશે.<ref>{{Cite web|url=https://www.altnews.in/no-medicine-will-be-sprayed-in-the-air-to-kill-coronavirus-fake-message-viral/|title=No medicine will be sprayed in the air to kill coronavirus; fake message viral|last=Patel|first=Jignesh|date=2020-03-20|website=Alt News|language=en-GB|access-date=2020-03-23|archive-date=2020-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323170122/https://www.altnews.in/no-medicine-will-be-sprayed-in-the-air-to-kill-coronavirus-fake-message-viral/|url-status=dead}}</ref> == ઊંટવૈદું == સોશિયલ મીડિયા પર કોરોનાવાયરસના ઉપચારની ખોટી માહિતી ફરતી થઈ હતી, જેમાં મુખ્યત્વે નીચેના ઉપચારોનો દાવો કરાયો હતો: * ખાલી પેટે ઉકાળેલું આદું ખાવાથી કોરોનાવાયરસ નાશ પામે છે,<ref>{{Cite web|url=https://factcheck.afp.com/doctors-refute-misleading-online-claim-consuming-boiled-ginger-can-cure-novel-coronavirus-infections|title=Doctors refute misleading online claim that consuming boiled ginger can cure novel coronavirus infections|date=13 February 2020|website=AFP Fact Check|access-date=24 માર્ચ 2020|archive-date=15 ફેબ્રુઆરી 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215095523/https://factcheck.afp.com/doctors-refute-misleading-online-claim-consuming-boiled-ginger-can-cure-novel-coronavirus-infections|url-status=dead}}</ref> * લીંબુ અને ગરમ પાણીનો ઉપયોગ કરવાથી શરીરમાં વિટામીન-C વધે છે અને તેનાથી કોરોનાવાયરસ અને કેન્સર દૂર થાય છે તેવો દાવો થયો હતો, જે ખોટો છે અને તેનાથી કોરોનાવાયરસ કે કેન્સરને કોઈ અસર થતી નથી,<ref>{{Cite web|url=https://www.altnews.in/no-vitamin-c-and-lemon-infused-hot-water-do-not-protect-against-coronavirus-or-cancer/|title=No, Vitamin C and lemon-infused hot water do not protect against coronavirus or cancer|date=2020-03-18|website=Alt News|language=en-GB|access-date=2020-03-23|archive-date=2020-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323141529/https://www.altnews.in/no-vitamin-c-and-lemon-infused-hot-water-do-not-protect-against-coronavirus-or-cancer/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://factcheck.afp.com/false-claims-drinking-water-lemon-can-prevent-covid-19-circulate-online|title=False claims that drinking water with lemon can prevent COVID-19 circulate online|date=10 March 2020|website=AFP Fact Check|access-date=24 માર્ચ 2020|archive-date=21 માર્ચ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321124408/https://factcheck.afp.com/false-claims-drinking-water-lemon-can-prevent-covid-19-circulate-online|url-status=dead}}</ref> * ૧૦ સેકંડ શ્વાસ રોકી રાખવાથી કોરોનાવાયરસનો ચેપ લાગ્યો છે કે તે નક્કી કરી શકાય છે,<ref>{{Cite web|url=https://factcheck.afp.com/world-health-organization-refutes-viral-claims-holding-your-breath-can-test-covid-19|title=World Health Organization refutes viral claims that holding your breath can test for COVID-19|date=4 March 2020|website=AFP Fact Check|access-date=24 માર્ચ 2020|archive-date=19 માર્ચ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319195721/https://factcheck.afp.com/world-health-organization-refutes-viral-claims-holding-your-breath-can-test-covid-19|url-status=dead}}</ref> * ગરમ પાણીથી સ્નાન કરવાથી અને હેર ડ્રાયરથી કોરોનાવાયરસ મરી જાય છે,<ref>{{Cite web|url=https://factcheck.afp.com/hot-air-saunas-hair-dryers-wont-prevent-or-treat-covid-19|title=Hot air from saunas, hair dryers won’t prevent or treat COVID-19|date=19 March 2020|website=AFP Fact Check|access-date=24 માર્ચ 2020|archive-date=21 માર્ચ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321124657/https://factcheck.afp.com/hot-air-saunas-hair-dryers-wont-prevent-or-treat-covid-19|url-status=dead}}</ref> *[[શ્રીલંકા]]<nowiki/>નું પ્રાચીન પીણું પીવાથી કોરોનાવાયરસ નાશ પામે છે,<ref>{{Cite web|url=https://factcheck.afp.com/health-experts-refute-claim-ancient-medicinal-herbs-are-effective-coronavirus-remedy|title=Health experts refute claim that ancient medicinal herbs are an effective coronavirus remedy|date=17 March 2020|website=AFP Fact Check|access-date=24 માર્ચ 2020|archive-date=21 માર્ચ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321124409/https://factcheck.afp.com/health-experts-refute-claim-ancient-medicinal-herbs-are-effective-coronavirus-remedy|url-status=dead}}</ref> * અલ્ટ્રાવાયોલેટ લાઇટ, ક્લોરિન, અને ગરમ તાપમાન (૫૬ સે. થી વધુ) કોરોનાવાયરસને દૂર કરવા વાપરી શકાય છે.<ref>{{Cite web|url=https://factcheck.afp.com/health-experts-refute-misleading-claim-coronavirus-disinfectants|title=Misleading report claims UV light, chlorine and high temperatures can kill COVID-19|date=19 March 2020|website=AFP Fact Check|access-date=24 માર્ચ 2020|archive-date=21 માર્ચ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321124412/https://factcheck.afp.com/health-experts-refute-misleading-claim-coronavirus-disinfectants|url-status=dead}}</ref> ઉપરોક્ત બધાં જ ઉપાયો ખોટા સાબિત થયા છે. દા.ત. અલ્ટ્રાવાયોલેટ, ક્લોરિન અને ઉંચા તાપમાનથી મનુષ્યની ચામડી પર માઠી અસર પહોંચે છે. SARS-CoV 2 વાયરસ પર ૫૬ સેં તાપમાનની અસરો વિશે હજુ જાણી શકાયું નથી. આદુની કોઇપણ પ્રકારની વાયરસ બિમારી પર અસર થઇ નથી અને વિટામીન-C કોરોનાવાયરસ સામે અસરકારક પુરવાર થયું નથી. == ફેલાવો અટકાવવાના ઉપાયો == [[ચિત્ર:Covid-19-curves-graphic-social-v3.gif|thumb|રોગનો ફેલાવો અને તેની સાથે આરોગ્ય સંસ્થાઓની દર્દીઓની સારવારની ક્ષમતા વિશે માહિતી આપતો આલેખ.<ref>{{cite web|url=https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/|title=The three phases of Covid-19 – and how we can make it manageable|last1=Wiles|first1=Siouxsie|date=9 March 2020|website=The Spinoff|access-date= 9 March 2020}}</ref>]] વિશ્વના વિવિધ આરોગ્ય સંગઠનોએ રોગ અને ચેપ વધુ ફેલાતો અટકાવવા માટેની પદ્ધતિઓ જાહેર કરી છે. આ પદ્ધતિઓમાં અન્ય કોરોનાવાયરસ રોગોની જેમ: ઘરે રહેવું, જાહેર સ્થળોએ પ્રવાસ ન કરવો, વારંવાર સાબુ અને પાણીથી હાથ ધોવા; આંખ, નાક અને મોઢાને હાથ ધોયા વગર ન અડકવું; અને શ્વસન અવયવોને સ્વચ્છ રાખવા જેવા પગલાંઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html|title=Coronavirus {{!}} About {{!}} Prevention and Treatment {{!}} CDC|date=2020-02-03|website=www.cdc.gov|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215193934/https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html|archive-date=15 December 2019|access-date=2020-02-10|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public|website=www.who.int|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|archive-date=26 January 2020|access-date=2020-02-10|url-status=live}}</ref> તંદુરસ્ત લોકોએ ચીન સિવાયના દેશોમાં મોઢાં પરના માસ્ક પહેરવાની જરૂર નથી એમ જણાવવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.health.gov.au/health-topics/novel-coronavirus-2019-ncov|title=Coronavirus (COVID-19)|date=2020-01-21|website=Australian Government Department of Health|language=en|authors=Australian Government Department of Health|access-date=2020-02-15}}</ref><ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=https://www.moh.gov.sg/2019-ncov-wuhan|title=MOH {{!}} Updates on 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV) Local Situation|website=www.moh.gov.sg|access-date=2020-02-11|archive-date=2020-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712180651/https://www.moh.gov.sg/covid-19|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.health.gov.au/health-topics/novel-coronavirus-2019-ncov|title=Novel coronavirus (2019-nCoV)|date=2020-01-21|website=Australian Government Department of Health|language=en|authors=Australian Government Department of Health|access-date=2020-02-11}}</ref> ચેપગ્રસ્ત લોકોએ તબીબી સારવાર સિવાય ઘરની બહાર ન નીકળવાની સલાહ અપાઇ છે અને સારવાર માટે જતા પહેલાં જાણ કરવી; મોઢાં પર જાહેરમાં મોઢાં-નાકને ઢાંકતો માસ્ક પહેરવો; છીંક અને ખાંસીને રૂમાલ વડે ઢાંકવી; નિયમિત સાબુ-પાણી વડે હાથ ધોવા અને અંગત વસ્તુઓને અન્ય લોકો સાથે ન વાપરવાની સલાહ અપાઇ છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|title=What to do if you are sick with 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV)|last=CDC|date=2020-02-11|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214153016/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|archive-date=14 February 2020|url-status=live|access-date=2020-02-13}}</ref> વધુમાં સાબુથી હાથ ધોતી વખતે ઓછામાં ઓછા ૨૦ સેકંડ સુધી હાથ ધોવાનું સૂચન કરાયું છે - ખાસ કરીને શૌચાલય ગયા પછી, જમતા પહેલા તેમજ શરદી-ખાંસી થઇ હોય ત્યારે. આલ્કોહોલ યુક્ત હાથ સાફ કરવાના પ્રવાહીઓનો (જેમાં ઓછામાં ઓછું ૬૦ ટકા આલ્કોહોલ હોય) ઉપયોગ કરવા જણાવવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention-treatment.html|title=Coronavirus Disease 2019 Prevention & Treatment|last=CDC|first=|date=2020-02-11|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|archive-url=|archive-date=|url-status=live|access-date=2020-03-05}}</ref> હાથ ધોયા વગર આંખ, નાક અને મોઢાંને ન અડવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public|website=www.who.int|language=en|access-date=2020-03-05}}</ref> ૨૦૨૦ની શરૂઆતમાં વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશને જણાવ્યું છે કે SARS-CoV-2ની રસી માટે ઓછામાં ઓછો ૧૮ મહિનાનો સમય લાગી શકે છે.<ref>{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away|title=Here's Why It's Taking So Long to Develop a Vaccine For The New Coronavirus|last1=Grenfell|first1=Rob|last2=Drew|first2=Trevor|date=17 February 2020|website=Science Alert|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228010631/https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away|archive-date=28 February 2020|name-list-format=vanc|access-date=26 February 2020|url-status=live}}</ref> ==આ પણ જુઓ== *[[ગુજરાતમાં કોરોનાવાયરસ]] *[[કોરોનાવાયરસ]] == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ખોટી માહિતીઓ]] [[શ્રેણી:કોરોનાવાયરસ]] 8krdmlaz9huvfm25yuacm3lzpbwdbnk 0 123464 907661 907443 2026-11-11T12:28:36Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907661 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું લેખક | name = વિહંગ એ. નાઈક. | image = | caption = | birth_date = ૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૯ | birth_place = [[સુરત]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]] | education = | alma_mater = મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી | nationality = ભારતીય | language = [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] | occupation = કવિ, અનુવાદક, અધ્યાપક | awards = લિમ્કા બૂક ઑફ રેકોર્ડ, ૨૦૧૬ | notableworks = {{Unbulleted list |''સીટી ટાઈમ્સ ઍન્ડ અધર પોએમ્સ'' |''જીવનગીત'' |''મેકીંગ અ પોએમ'' }} | signature = }} '''વિહંગ એ. નાઈક''' અથવા '''વિહંગ અશોકભાઇ નાઈક''' (૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૯)<ref>{{Cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/SASearchSystem/sauser/writerinfo.jsp?wrids=4061|title=Sahitya Akademi : Who's Who of Indian Writers|website=Sahitya Akademi|publisher=Sahitya Akademi|archive-url = https://web.archive.org/web/20151208093136/http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/SASearchSystem/sauser/writerinfo.jsp?wrids=4061|archive-date=8 December 2015|access-date= 24 March 2019}}</ref> એ [[ગુજરાત]], ભારતના આધુનિક દ્વિભાષી કવિ છે. તેમણે અંગ્રેજી અને ગુજરાતીમાં કવિતાસંગ્રહો લખ્યા છે, તેમજ ગુજરાતીમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કર્યા છે.<ref name="Vihang A. Naik">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mAY2Ja6t6eAC&pg=PA1134|title=International Who's Who in Poetry 2005|last=Europa Publications|date=2004-08-02|publisher=Europa Publications, 2005|isbn=9781135355197}}</ref><ref name="Vihang A. Naik - The Poet">{{Cite web|url=http://researchscholar.co.in/downloads/35-dr-jitendra-arolia.pdf|title=Kaleidoscopic Vision in the Vihang Naik's Poetry|last=Research Scholar|publisher=ResearchScholar, May 2013|access-date=2021-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210619072047/https://researchscholar.co.in/downloads/35-dr-jitendra-arolia.pdf|archive-date=2021-06-19|url-status=dead}}</ref><ref name="About Vihang A. Naik">{{Cite web|url=http://www.magnuspublishing.com/thecontext/2349-4948-57.pdf|title=Reflective and Aesthetic Landscapes: The Poetry of Vihang A. Naik|last=Magnus Publishing|publisher=Magnus Publishing, April 2015|access-date=2021-02-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304040041/http://www.magnuspublishing.com/thecontext/2349-4948-57.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Vihang A. Naik - News">{{Cite web|url=http://www.akilanews.com/30112014/nri-news/1417281704-6753|title=Vihang A. Naik|last=AkilaNews|publisher=Akila News|access-date=2021-02-08|archive-date=2017-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614210328/http://www.akilanews.com/30112014/nri-news/1417281704-6753|url-status=dead}}</ref><ref name="Vihang A. Naik on MeriNews">{{Cite web|url=http://www.merinews.com/article/vihang-anaik-a-versatile-poet-with-compassion/15870772.shtml|title=Vihang A. Naik, a versatile poet with compassion|last=Dr. Ratan Bhattacharjee|publisher=Meri News|access-date=2021-02-08|archive-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620144541/http://www.merinews.com/article/vihang-anaik-a-versatile-poet-with-compassion/15870772.shtml|url-status=dead}}</ref> == જીવનચરિત્ર == વિહંગ એ. નાઈકનો<ref name="Vihang A. Naik - Books">{{Cite web|url=http://www.the-criterion.com/V3/n4/VishwanathBite.pdf|title=Vihang A. Naik - Books|last=Criterion|publisher=Criterion}}</ref> <ref name="Vihang A. Naik - City Times and Other Poems">{{Cite web|url=http://www.spectralhues.com/press-release/2014/11/vihang-a-naik-new-book-city-times-poems-receives-rave-reviews|title=Vihang A. Naik's City Times and Other Poems|last=SpectralHues|date=2014-11-08|publisher=Spectralhues}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જન્મ [[સપ્ટેમ્બર ૨|૨ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૬૯ ના દિવસે ગુજરાતના [[સુરત]]માં એક [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] પરિવારમાં થયો હતો. [[સુરત|સુરતથી]] તેઓ વડોદરા, [[અમદાવાદ]] અને ગુજરાતની બહારના અન્ય શહેરોમાં ફર્યા. તેમણે [[વડોદરા]]ની સ્થાનિક શાળામાંથી મેટ્રિક, વડોદરાની [[મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય]]માંથી અંગ્રેજી સાહિત્ય અને તત્ત્વજ્ઞાન સાથે બી.એ. અને અંગ્રેજી સાહિત્યમાં સ્નાતકની પદવી મેળવી. તેમણે [[ઉત્તર ગુજરાત]]ની વિવિધ કૉલેજોમાં [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] શીખવ્યું. ૨૦૧૯માં તેઓ નિવૃત્ત થયા.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/inspiration-hub/minimalist-poet-vihang-naik-marvels-us-with-his-making-a-poem-1502843635.html|title="Minimalist Poet" Vihang Naik marvels us with his making a poem|website=thestatesman.com|publisher=thestatesman.com|access-date= 13 February 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/music/know-more-about-the-vibrant-indian-poet-vihang-a-naik/articleshow/73906372.cms|title=Know more about the vibrant Indian poet Vihang A Naik|website=indiatimes.com|publisher=indiatimes.com|access-date= 13 February 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/limca-book-record-holder-vihang-naik-got-awarded-best-poetry-konark-lit-fest-2019-his-latest-812092|title=Limca book of Record holder Vihang A. Naik got Awarded for Best Poetry in Konark Lit Fest 2019, his latest book " Making a poem" got warm Literary welcome|website=ibtimes.co.in|publisher=ibtimes.co.in|access-date= 13 February 2020}}</ref> વિહંગ નાઈકે તેમના પોતાના ગુજરાતી કવિતાસંગ્રહ "''જીવનગીત''"નો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કર્યો છે.<ref name="Vihang A. Naik - Translation of his own book">{{Cite web|url=http://www.scilet.in/download/KB/KB20.pdf|title=Kavya Bharati|last=Scilet|publisher=Scilet|access-date=2021-02-08|archive-date=2020-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921102252/http://www.scilet.in/download/KB/KB20.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.thehaikufoundation.org/poet-details/?IDclient=2416|title=Poet Profile, Vihang A. Naik|website=thehaikufoundation.org|publisher=thehaikufoundation.org|access-date= 18 October 2018}}</ref> તેમની કવિતા વિવિધ કાવ્યસંગ્રહો, સાહિત્યિક સામયિક અને છાપાઓમાં છપાઈ છે જેમ કે ''એન્થોલોજી ઑફ કન્ટેમ્પરરી ઇન્ડીઅન પોએટ્રી,''<ref>{{Cite web|url=http://bigbridge.org/BB17/poetry/indianpoetryanthology/Vihang_A_Naik.html|title=Anthology of Contemporary Indian Poetry|publisher=BigBridge.Org|access-date=9 June 2016|archive-date=19 નવેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119025235/http://bigbridge.org/BB17/poetry/indianpoetryanthology/Vihang_A_Naik.html|url-status=dead}}</ref> ''ધ ડાન્સ ઑફ ધ પીકોક'',<ref name="brook">{{Cite news|last=Grove|first=Richard|title=The Dance of the Peacock:An Anthology of English Poetry from India|url=http://hiddenbrookpress.com/Book-Indo-EnglishPoetry.html|access-date=5 January 2015|publisher=Hidden Brook Press, Canada|archive-date=29 સપ્ટેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929050126/http://hiddenbrookpress.com/Book-Indo-EnglishPoetry.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="press">{{Cite web|url=http://hiddenbrookpress.com/|title=Hidden Brook Press|last=Press|first=Hidden Brook|publisher=Hidden Brook Press|access-date=5 January 2015|archive-date=17 ડિસેમ્બર 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217053047/http://hiddenbrookpress.com/|url-status=dead}}</ref> ''ધ ઇન્ડીઅન પી.ઇ.એન.'' ''ધ જર્નલ'' ''ઑફ'' પોએટ્રી સોસાયટી ''(ઇન્ડીઆ)'', ''જર્નલ ઑફ લીટરેચર અને એસ્થેટીક્સ ઇન્ડીઅન લીટારેચર,'' ધ ''બ્રાઉન ક્રિટિક'', ''પોએટ્રી'' ''ચેઈન'', ''કાવ્ય ભારતી'', ''ધ જર્નલ ઓફ ઇન્ડીઅન રાઈટીંગ ઈન ઈંગ્લીશ'', ''કોલ્ડનૂન: ટ્રાવેલ પોએટીક્સ'', ''મ્યુઝ'' ઇન્ડીઆ વગેરે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.museindia.com/regularcontent.asp?issid=69&id=6831|title=Vihang A Naik: In Conversation with Ajit Kumar|date=Sep–Oct 2016|website=Muse India|issn=0975-1815|access-date=18 November 2016|archive-date=18 નવેમ્બર 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118165132/http://www.museindia.com/regularcontent.asp?issid=69&id=6831|url-status=dead}}</ref> <ref name="Vihang A Naik in other literary journals and Magazines">{{Cite web|url=http://www.langlit.org/files/bookreviews/3.Book%20REVIEW%20Vihang%20A%20Naik.pdf|title=Vihang A Naik's City Times and Other Poems|last=LangLit|publisher=LangLit - An International Peer-Reviewed Open Access Journal|access-date=2021-02-08|archive-date=2016-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824201900/http://www.langlit.org/files/bookreviews/3.Book%20REVIEW%20Vihang%20A%20Naik.pdf|url-status=dead}}</ref> == એવોર્ડ == ૨૦૧૬ માં તેમને તેમના કાવ્યસંગ્રહ ''સિટી ટાઇમ્સ અને અન્ય કવિતાઓ'' તેમ જ, "સેલ્ફ પોટ્રેટ" જે ફક્ત પાંચ ખાલી પૃષ્ઠો પર બનેલી હતી તેને લિમ્કા બૂક ઑફ રેકોર્ડસમાં સ્થાન મળ્યું.<ref>{{Cite web|url=http://theasianchronicle.com/poetry-is-fusion-of-thought-and-feeling-says-eminent-poet-vihang-a-naik/|title=Poetry is Fusion of Thought and Feeling Says Eminent Poet Vihang A. Naik|website=theasianchronicle.com|publisher=theasianchronicle.com|access-date=13 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213120418/http://theasianchronicle.com/poetry-is-fusion-of-thought-and-feeling-says-eminent-poet-vihang-a-naik/|archive-date=13 ફેબ્રુઆરી 2020|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/poetry-independent-of-geographical-quotient--naik.html|title=Poetry independent of geographical quotient: Naik|website=dailypioneer.com|publisher=dailypioneer.com|access-date=13 February 2020|archive-date=13 ફેબ્રુઆરી 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213114650/https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/poetry-independent-of-geographical-quotient--naik.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://en.unionpedia.org/i/Limca_Book_of_Records|title=Limca Book of Records, V - Vihang A. Naik|website=en.unionpedia.org|publisher=en.unionpedia.org|access-date=17 October 2018|archive-date=17 ઑક્ટોબર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017001815/https://en.unionpedia.org/i/Limca_Book_of_Records|url-status=dead}}</ref> == ગ્રંથસૂચિ == * ''સિટી ટાઇમ્સ અને અધર પોએમ્સ'' સૌ પ્રથમ રાઈટર્સ વર્કશોપ, [[કોલકાતા|કલકતા]] દ્વારા પ્રકાશિત; ૧૯૯૩.<ref name="Vihang A Naik's Book - City Times and Other Poems">{{Cite book|title=Vihang A. Naik's Book - City Times and Other Poems|last=Vihang A Naik|publisher=Dr.Sachin Ketkar reviewed at Worldcat.Org, OCLC Number:32209677|oclc=32209677}}</ref> * ઈન્ડિઆલોગ પબ્લિકેશન્સ પ્રા. લિ., નવી દિલ્હી, ૨૦૧૦ દ્વારા પ્રકાશિત ''પોએમ મનિફેસ્ટો (નવી અને પસંદગીની કવિતાઓ)''.<ref name="Vihang A Naik's Book - Poetry Manifesto">{{Cite web|url=http://www.literarycognizance.com/pdf/Issue02/Review/1_Review_Handibag_YS.pdf|title=Vihang A. Naik's Book - Poetry Manifesto|last=Vihang A Naik|publisher=Literary Cognizance|access-date=2021-02-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041136/http://www.literarycognizance.com/pdf/Issue02/Review/1_Review_Handibag_YS.pdf|url-status=dead}}</ref> * ''મેકિંગ એ પોએમ'' (એલાઇડ પબ્લિશર્સ, [[મુંબઈ]], ૨૦૦૪) <ref name="Vihang A. Naik - Making A Poem">{{Cite journal|last=Prime|first=Patricia|date=July–August 2006|title=''Making a Poem'' by Vihang Naik, Review by: Patricia Prime|journal=[[Indian Literature (journal)|Indian Literature]]|location=New Delhi|publisher=[[Sahitya Akademi]]|volume=50|pages=191–193|jstor=23346451}}</ref> * ''જીવનગીત'' (ગુજરાતી કાવ્ય), નવભારત સાહિત્ય મંદિર, [[અમદાવાદ]], (૨૦૦૧) દ્વારા પ્રકાશિત. === પૂરક વાચન === * ગૌતમ કર્મકર, ''વિહંગ એ. નાઇકની કવિતા: નવી સાહિત્યિક પરિમાણો'' (ઓથરપ્રેસ, નવી દિલ્હી, ૨૦૧૮)<ref>{{Cite web|url=https://drive.google.com/file/d/1fuMCzlJfcR8PgTs9gEKkwbCGpFGPaZSx/view|title=The Poetry of Vihang A. Naik: New Literary Dimensions Review|website=langlit.org|publisher=LangLit, India|access-date= 10 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://pintersociety.com/wp-content/uploads/2019/03/Book-Review-Mysti-S.-Milwee.pdf|title=The Poetry of Vihang A. Naik - New Literary Dimensions|website=pintersociety.com|publisher=Lapis Lazuli : An International Literary Journal|access-date=22 March 2019|archive-date=22 માર્ચ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322033947/http://pintersociety.com/wp-content/uploads/2019/03/Book-Review-Mysti-S.-Milwee.pdf|url-status=dead}}</ref> * સંજય પી. પાંડે, ''વિહંગ એ નાઈક: એક સ્ટડી ઑફ માઇન્ડ એન્ડ આર્ટ'' (ઓથરપ્રેસ, નવી દિલ્હી, ૨૦૧૮) == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Official website|http://www.vihang.org}} * [http://www.recoursaupoeme.fr/po%C3%A8tes/vihang-naik વિહંગ એ નાયક વિશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612112525/http://www.recoursaupoeme.fr/po%C3%A8tes/vihang-naik |date=2017-06-12 }} [[શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૬૯માં જન્મ]] 7p5dlma6n74w842lsajrdn71v3uhddr 0 145366 907666 900460 2026-11-11T13:19:48Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907666 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} <!--{{Infobox church | name = સેન્ટ સોફિયા કેથેડ્રલ, કીવ | native_name = Собор святої Софії/Софійський собор | image = 80-391-0151 Kyiv St.Sophia's Cathedral RB 18 2 (cropped).jpg | caption = સેન્ટ સોફિયા કેથેડ્રલ | mapframe = yes | mapframe-caption = Interactive fullscreen map | mapframe-zoom = 13 | mapframe-wikidata = yes | coordinates = {{WikidataCoord|display=it}} | location = રાષ્ટ્રીય અભયારણ્ય "કીવ સોફિયા"<br />હોલી સોફિયા કેથેડ્રલ કોમ્પ્લેક્સ<br />શેવચેનકીવસ્કીઈ જિલ્લો, કીવ | country = [[યુક્રેન]] | length = {{convert|41.7|m|abbr=on}} | width = {{convert|54.6|m|abbr=on}} | dome height inner = {{convert|28.6 |m|abbr=on}} | dedication = હાગિયા સોફિયા | heritage designation = યુક્રેનની સાત અજાયબીઓ<ref>{{cite web|url=http://7chudes.in.ua/info/20.htm|title=7 чудес України - Новини|access-date=10 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070818074340/http://7chudes.in.ua/info/20.htm|archive-date=18 August 2007}}</ref> | years built = ૧૧મી શતાબ્દી | style = બાઇઝેન્ટાઈન સ્થાપત્ય,<br /> યુક્રેનિયન બેરોક | website = {{Official website|https://st-sophia.org.ua/}} | embedded = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name = સેન્ટ સોફિયા કેથેડ્રલ | Part_of = કીવ: સેન્ટ-સોફિયા કેથેડ્રલ અને સંબંધિત મઠવાસી ઇમારતો, કીવ-પેચેર્સ્ક લાવરા | Location = યુરોપ | Criteria = i, ii, iii, iv | ID = 527 | Year = 1990 | Danger = 2023 | child = yes }} }}--> '''સંત સોફિયા દેવળ''' અથવા '''સેન્ટ સોફિયા કેથેડ્રલ''' એ [[યુક્રેન]]ના કીવ શહેરમાં આવેલું ''કીવન રુસ''{{efn-ua|''કીવન રુસ'' એ ૯મી સદીના અંતથી ૧૩મી સદીના મધ્ય ભાગ સુધી પૂર્વીય અને ઉત્તરીય યુરોપમાં એક રાજ્ય હતું અને બાદમાં રાજાશાહીઓનું મિશ્રણ હતું.}}નું સ્થાપત્ય સ્મારક છે, જે ભૂતપૂર્વ શહેરના સૌથી જાણીતા સીમાચિહ્નોમાંનું એક છે અને યુક્રેનનું પ્રથમ વિશ્વ ધરોહર સ્થળ છે, જેને કીવ ગુફા મઠ સંકુલની સાથે વિશ્વ ધરોહર સૂચિમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref name="Kyiv Pechersk Lavra, Holy Sophia Cathedral remain on UNESCO’s World Heritage List">{{citation |url=http://www.interfax.co.uk/ukraine-news/kyiv-pechersk-lavra-st-sophia-cathedral-remain-on-unescos-world-heritage-list/ |archive-url=https://archive.today/20130624183743/http://www.interfax.co.uk/ukraine-news/kyiv-pechersk-lavra-st-sophia-cathedral-remain-on-unescos-world-heritage-list/ |url-status=dead |archive-date=24 June 2013 |title=Kyiv Pechersk Lavra, St. Sophia Cathedral remain on UNESCO's World Heritage List |publisher=Interfax-Ukraine |date=20 June 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221123002725/https://archive.ph/20130624183743/http://www.interfax.co.uk/ukraine-news/kyiv-pechersk-lavra-st-sophia-cathedral-remain-on-unescos-world-heritage-list/ |archivedate=23 નવેમ્બર 2022 |access-date=31 માર્ચ 2024}}</ref> દેવળ (કેથેડ્રલ)માં તેની મુખ્ય ઇમારત ઉપરાંત, બેલ ટાવર અને હાઉસ ઓફ મેટ્રોપોલિટન જેવા સહાયક માળખાના સમૂહનો સમાવેશ થાય છે. ૨૦૧૧માં આ ઐતિહાસિક સ્થળને યુક્રેનના પ્રાદેશિક વિકાસ મંત્રાલયના અધિકારક્ષેત્રમાંથી યુક્રેનના સંસ્કૃતિ મંત્રાલયને સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://mincult.kmu.gov.ua/mincult/uk/publish/article/238820|title=Міністерство культури України|access-date=10 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711080914/http://mincult.kmu.gov.ua/mincult/uk/publish/article/238820|archive-date=11 July 2015}}</ref> દેવળનું સંકુલ રાષ્ટ્રીય અભયારણ્ય 'સોફિયા ઓફ કિવ'નો મુખ્ય ઘટક અને સંગ્રહાલય છે, જે રાજ્ય સંસ્થા છે અને દેવળ સંકુલની જાળવણી માટે જવાબદાર છે. == ઇતિહાસ == [[File:Interior of Saint Sophia Cathedral in Kyiv Ukraine in August 2019.jpg|270px|right]] આ દેવળનું નામ [[કોન્સ્ટેન્ટીનોપલ]] (હાલના ઇસ્તંબુલ)માં ૬ઠ્ઠી સદીના હાગિયા સોફિયા (હોલી વિઝડમ) દેવળના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, જે સોફિયા નામના ચોક્કસ સંતને બદલે પવિત્ર શાણપણને સમર્પિત હતું. ઇમારતનો પ્રથમ પાયો ૧૦૩૭ અથવા ૧૦૧૧માં નાખવામાં આવ્યો હતો,<ref>[http://www.facts.kiev.ua/archive/2010-01-14/103162/index.html Facts.kieve.ua] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117191144/http://www.facts.kiev.ua/archive/2010-01-14/103162/index.html |date=2010-01-17}}</ref> પરંતુ તેને પૂર્ણ થવામાં બે દાયકા લાગ્યા હતા. એક માન્યતા અનુસાર, યારોસ્લાવ ધ વાઈઝે ૧૦૩૬માં વિચરતા પેચેનેગ્સ {{efn-ua|પેચેનેગ્સ અથવા પાટ્ઝીનાક્સ મધ્ય એશિયાના અર્ધ-વિચરતા તુર્કિક લોકો હતા જેઓ પેચનેગ ભાષા બોલતા હતા.}} લોકો સામે નિર્ણાયક વિજયની ઉજવણી કરવા માટે સંત સોફિયા કેથેડ્રલના બાંધકામને પ્રાયોજિત કર્યું હતું.<ref>{{cite news |title=Kyiv |url=https://www.worldheritagesite.org/list/Kyiv |work=World Heritage Site}}</ref> ૩૦ વર્ષ સુધી કેથેડ્રલનો અભ્યાસ કરનાર ઇતિહાસકાર ડૉ.નાદિયા નિકિટેન્કોના જણાવ્યા અનુસાર, આ કેથેડ્રલની સ્થાપના ૧૦૧૧માં યારોસ્લાવના પિતા ગ્રાન્ડ પ્રિન્સ ઓફ કીવન રુસ, વ્લાદિમીર ધ ગ્રેટના શાસન હેઠળ કરવામાં આવી હતી. યુનેસ્કો અને યુક્રેન બંને દ્વારા ડૉ.નાદિયાના તારણનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે, અને ૨૦૧૧માં સત્તાવાર રીતે કેથેડ્રલની ૧૦૦૦મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરવામાં આવી હતી.<ref>Booklet "The Millenary of St. Sophia of Kyiv" by Nadia Nikitenko, Kyiv 2011</ref> આ રચનામાં ૫ નેવ્સ {{efn-ua|નેવ એ ચર્ચનો મધ્ય ભાગ છે, જે (સામાન્ય રીતે પશ્ચિમમાં) મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર અથવા પાછળની દિવાલથી, ટ્રાન્સેપ્ટ્સ,{{efn-ua|ટ્રાન્સેપ્ટ (બે અર્ધપારણો સાથે) એ કોઈ પણ ઇમારતનો એક ટ્રાન્સવર્સ ભાગ છે, જે ઇમારતના મુખ્ય ભાગમાં આવેલો છે. }} અથવા ટ્રાન્સેપ્ટ્સ વિનાના ચર્ચમાં, ચાન્સલ સુધી ફેલાયેલો છે.}}, ૫ એપ્સ {{efn-ua|અર્ધ ગુંબજથી ઢાંકેલો એક અર્ધવૃતાકાર અવકાશ}} અને (બાઇઝેન્ટાઇન સ્થાપત્યશૈલી માટે તદ્દન આશ્ચર્યજનક રીતે) ૧૩ કપોલા {{efn-ua|ઇમારતની ટોચ પર પ્રમાણમાં નાનું, મોટે ભાગે ગુંબજ જેવું, ઊંચું માળખું}} છે. તે ત્રણ બાજુથી દ્વિ-સ્તરીય દીર્ઘાથી ઘેરાયેલું છે. {{convert|37|to|55|m|ft|0|abbr=on}} ઊંચાઈ બાદ બાહ્ય ભાગ પ્લિન્થ્સ {{efn-ua|પ્લિન્થ એ પ્રતિમા, ફૂલદાની, સ્તંભ અથવા ચોક્કસ વેદીઓના તળિયે રહેલો આધાર છે.}} સાથે જોડાયેલો છે. અંદરથી, તે ૧૧મી સદીના મોઝેઇક અને ભીંતચિત્રો જાળવી રાખે છે, જેમાં યારોસ્લાવના પરિવાર અને ઓરન્સનું જર્જરિત પ્રતિનિધિત્વ સામેલ છે. મૂળભૂત રીતે કેથેડ્રલ એ કિવન શાસકોની દફનવિધિનું સ્થળ હતું જેમાં વ્લાદિમીર મોનોમેક, વેસેવોલોડ યારોસ્લાવિચ અને કેથેડ્રલના સ્થાપક યારોસ્લાવ આઇ ધ વાઇઝનો સમાવેશ થાય છે, જો કે વર્તમાનમાં ત્યારબાદના શાસકોની કબર જ આજ દિન સુધી બચી શકી હતી.(જુઓ [[:Image:Yaroslavtomb.jpg|ચિત્ર]]) [[File:Saint Sofia, Kyiv.jpg|left|thumb|સંત સોફિયા કેથેડ્રલ, ૧૮૮૯માં, [https://www.nga.gov/research/library/imagecollections/features/watsons_russia.html Department of Image Collections], National Gallery of Art Library, Washington, DC]] ૧૧૬૯માં વ્લાદિમીર-સુઝદાલના આંદ્રેઈ બોગોલ્યુબ્સ્કી દ્વારા કીવને લૂંટી લેવામાં આવ્યા બાદ તથા ૧૨૪૦માં રોસ પર મોંગોલ આક્રમણ થયા બાદ, કેથેડ્રલ અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયું હતું. ૧૬મી સદીમાં જ્યારે પોલિશ-લિથુઆનિયન રાષ્ટ્રમંડળ કેથોલિક અને રૂઢિચુસ્ત ચર્ચોને એક કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેના આધુનિક વૈભવમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૫૯૫-૯૬માં ઇમારતનું સમારકામ શરૂ કરાયું હતું અને ઇમારતના ઉપરના ભાગનું સંપૂર્ણપણે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યો હતો, જેનું મોડેલિંગ ઇટાલિયન આર્કિટેક્ટ ઓક્ટાવિઆનો માન્સિનીએ અલગ યુક્રેનિયન બેરોક શૈલીમાં કર્યું હતું, જ્યારે બાઇઝેન્ટાઇનના આંતરિક ભાગને જાળવી રાખી તેનો વૈભવ અકબંધ રાખ્યો હતો. આ કામ ૧૭૬૭ સુધી કોસેક હેટમેન ઇવાન મેઝેપાના હાથ નીચે ચાલુ રહ્યું. આ સમયગાળા દરમિયાન સંત સોફિયા કેન્દ્રિય ચર્ચની આસપાસ એક બેલ ટાવર, મઠની કેન્ટીન, એક બેકરી, "મેટ્રોપોલિટનનું ઘર", પશ્ચિમી દરવાજાઓ (ઝબોરોવ્સ્કી ગેટ્સ), એક મઠવાસી સરાય, બ્રધરહુડ સંકુલ અને બુર્સા (સેમિનારી) આ બધું જ ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું. આ તમામ ઇમારતો, તેમજ પુનર્નિર્માણ પછીના કેથેડ્રલ, યુક્રેનિયન બેરોકની વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે. રશિયામાં ૧૯૧૭ની ઓક્ટોબર ક્રાંતિ બાદ અને ૧૯૨૦ના દાયકામાં સોવિયેતે ધર્મ-વિરોધી ઝુંબેશ દરમિયાન, સરકારની યોજનામાં કેથેડ્રલના વિનાશ અને મેદાનને ઉદ્યાન "હીરોઝ ઓફ પેરેકોપ" (ક્રિમિયામાં રશિયન આંતરવિગ્રહમાં લાલ સૈન્યના વિજય બાદ) માં રૂપાંતરિત કરવાની હાકલ કરવામાં આવી હતી. મુખ્યત્વે ઘણા વૈજ્ઞાનિકો અને ઇતિહાસકારોના પ્રયાસથી આ કેથેડ્રલને તોડી પાડવાથી બચાવવામાં આવ્યું હતું, તેના બદલે સેન્ટ માઇકલના ગોલ્ડન-ડોમેડ મઠને ૧૯૩૫માં ફૂંકી મારવામાં આવ્યું હતું. તેમ છતાં, ૧૯૩૪માં, સોવિયેત સત્તાવાળાઓએ ચર્ચમાંથી આ માળખું જપ્ત કરી લીધું હતું, જેમાં ૧૭મી-૧૮મી સદીના સ્થાપત્ય સંકુલનો પણ સમાવેશ થતો હતો અને તેને સ્થાપત્ય અને ઐતિહાસિક મ્યુઝિયમ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. [[File:RR3012-0003R USSR-1988-5rubles-CuNi-Monuments SaintSophiaCathedral-b.jpg|thumb|160px|આ સંગ્રહાલયને ૧૯૮૮ના સોવિયત રૂબલ સિક્કા પર રશિયન શિલાલેખ સાથે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.]] ૧૯૮૦ના દાયકાના ઉત્તરાર્ધથી સોવિયેત અને બાદમાં યુક્રેનિયન, રાજકારણીઓએ આ ઇમારતને રૂઢિવાદી ચર્ચમાં પરિવર્તિતનું વચન આપ્યું હતું. ચર્ચની અંદરના વિવિધ વિખવાદો અને જૂથોને કારણે તમામ રૂઢિવાદી અને ગ્રીક-કેથોલિક ચર્ચો તેના પર દાવો કરતા હોવાથી તેના પરિવર્તનને મુલતવી રાખવામાં આવ્યું હતું. તમામ રૂઢિવાદી ચર્ચોને અલગ અલગ તારીખે સેવાઓ હાથ ધરવાની છૂટ આપવામાં આવી છે. એક ગંભીર ઘટના ૧૯૯૫માં યુક્રેનિયન રૂઢિચુસ્ત ચર્ચના પેટ્રિયાર્ક વોલોડિમિરના અંતિમ સંસ્કારની હતી - કીવ પેટ્રિયાર્કેટ જ્યારે રમખાણ પોલીસને મ્યુઝિયમના પરિસરમાં દફનાવવામાં આવતી અટકાવવાની ફરજ પડી હતી અને લોહિયાળ અથડામણ થઈ હતી.<ref>{{Cite web |title=Reuters Archive Licensing |url=https://reuters.screenocean.com/record/261903 |access-date=2023-06-23 |website=Reuters Archive Licensing |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=1995-07-19 |title=Police beat mourners at patriarch's burial |url=https://www.independent.co.uk/news/world/police-beat-mourners-at-patriarch-s-burial-1592273.html |access-date=2023-06-23 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211205/ClCjS-0T0tw Ghostarchive] and the {{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=ClCjS-0T0tw| title = Ukraine - Patriarch Volodymyr's Burial Violence| website = YouTube| access-date = 2024-03-31| archive-date = 2021-07-24| archive-url = https://web.archive.org/web/20210724063514/https://www.youtube.com/watch?v=ClCjS-0T0tw| url-status = bot: unknown}}{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=ClCjS-0T0tw| title = Ukraine - Patriarch Volodymyr's Burial Violence | website=YouTube}}</ref> આ પ્રકારની ઘટનાઓ પછી, કોઈ પણ ધાર્મિક સંસ્થાને હજી સુધી નિયમિત સેવાઓ માટેના અધિકાર આપવામાં આવ્યા નથી. આ સંકુલ હવે પણ યુક્રેનના ખ્રિસ્તી ધર્મનું બિનસાંપ્રદાયિક મ્યુઝિયમ છે, જેમાં મોટા ભાગના મુલાકાતીઓ પર્યટકો છે. ૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૦૭ના રોજ, નિષ્ણાતો અને ઈન્ટરનેટ સમુદાયના મતના આધારે પવિત્ર સોફિયા કેથેડ્રલને યુક્રેનની સાત અજાયબીમાંની એક જાહેર કરવામાં આવી હતી. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૩ ના રોજ, કીવ ખાતેના યુક્રેનમાં રશિયાના યુદ્ધને કારણે "જોખમની સ્થિતિમાં વિશ્વ ધરોહર" તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા આ પગલું આ સ્થળ માટે સહાય અને સુરક્ષા ઉત્પન્ન કરવાનો પ્રયાસ હતો.<ref>{{Cite news |last=Francis |first=Ellen |last2=Han |first2=Jintak |date=2023-09-16 |title=In photos: Centuries-old Kyiv cathedral and monastery on U.N. danger list |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/09/16/unesco-world-heritage-ukraine-kyiv-lviv-photos/ |work=The Washington Post}}</ref> == ચિત્રદીર્ઘા == {{Gallery |height=160 |mode=packed |File:Oranta-Kyiv.jpg|વર્જિન ઓરન્સ, ઈ.સ. ૧૦૦૦ |file: Church Fathers Order (left part) - Google Art Project.jpg|ચર્ચ ફાધર્સ ઓર્ડર, ઈ.સ. ૧૦૦૦ |file: The Deesis - Google Art Project.jpg|ડીસિસ, ઈ.સ. ૧૦૦૦ |file: Princely group portrait. South wall of the nave. - Google Art Project.jpg|રાજસી સમૂહ ચિત્ર. નાવની દક્ષિણ દિવાલ, સી. ઈ.સ. ૧૦૦૦ |file:Саркофаг Ярослава Мудрого.jpg|યારોસ્લાવ ધ વાઈઝનું તાબૂત |file:The Annunciation. The Archangel Gabriel - Google Art Project.jpg|ઘોષણા. મહાદૂત ગેબ્રિયલ, ઈ.સ. ૧૦૦૦ |file: Saint Sophia The Wisdom of God - Google Art Project.jpg|સંત સોફિયા જ્ઞાનના ઈશ્વર, ૧૭૦૦ }} ==કેથેડ્રલ સંકુલ== [[File:ChristmasTree2016.jpg|thumb|સેન્ટ સોફિયા કેથેડ્રલ બેલ ટાવરની સામે ક્રિસમસની ઉજવણી]] [[File:2 hryvnia 2005 back.jpg|thumb|યુક્રેનિયન હૃવનિયાની બેંકનોટ્ની નોંધ પર મૂળ હોલી સોફિયા કેથેડ્રલનું મોડેલ]] * સોફિયા કેથેડ્રલ * સેન્ટ સોફિયા કેથેડ્રલનો બેલ ટાવર * હાઉસ ઓફ ધ મેટ્રોપોલિટન * રેમેક્ટરી ચર્ચ * બ્રધરહુડ બિલ્ડિંગ * બુર્સા (હાઈસ્કૂલ) * બ્લેન્ડરી * દક્ષિણી પ્રવેશ ટાવર * ઝાબોરોસ્કી ગેટ * મોનાસ્ટિક ઈન * યારોસ્લાવની લાઇબ્રેરીનું મેમોરિયલ સ્ટેલા == નોંધ == {{Notelist-ua}} ==સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સ્થાપત્ય]] [[શ્રેણી:વિશ્વ ધરોહર સ્થળ]] [[શ્રેણી:યુક્રેન]] 4qqssqejg72m8dttupgx78b24e6ex3x 0 155339 907679 906062 2026-11-11T15:15:58Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907679 wikitext text/x-wiki {{Infobox artwork | title = ''મહાત્મા ગાંધી'' | image = Gandhi Statue Houston.jpg | year = {{start date|2004}} | type = શિલ્પ | subject = [[મહાત્મા ગાંધી]] | city = [[હ્યુસ્ટન]], ટેક્સાસ, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] | coordinates = {{Coord|29.721156|-95.388357|type:landmark_region:US-TX|display=inline,title}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 13 }} '''હ્યુસ્ટન ખાતે મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા''' એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ટેક્સાસ રાજ્યના હ્યુસ્ટનમાં આવેલા હરમેન પાર્કના 'મેકગવર્ન સેન્ટેનિયલ ગાર્ડન્સ' ખાતે, ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના અગ્રણી નેતા [[મહાત્મા ગાંધી]]ની એક ખુલ્લા મેદાનમાં સ્થાપિત શિલ્પ-પ્રતિમા છે. હરમેન પાર્કમાં ૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૪ના રોજ આ પ્રતિમા સમર્પિત (અનાવરણ) કરવામાં આવી હતી.<ref name=Hegstrom>{{cite news|last1=Hegstrom|first1=Edward|title=Statue dedicated to pacifist, leader Gandhi|url=http://www.chron.com/news/houston-texas/article/Statue-dedicated-to-pacifist-leader-Gandhi-1631077.php|access-date=October 23, 2015|work=Houston Chronicle|date=October 2, 2004|archive-date=October 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019222445/http://www.chron.com/news/houston-texas/article/Statue-dedicated-to-pacifist-leader-Gandhi-1631077.php|url-status=live}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20171019222222/http://www.minoritiesofindia.org/an-open-letter-to-the-city-of-houston/ હ્યુસ્ટન સિટી કાઉન્સિલને ખુલ્લો પત્ર: હર્મન પાર્કમાંથી ગાંધીજીની પ્રતિમા કાયમી ધોરણે હટાવવા બાબત - ઓર્ગેનાઈઝેશન ફોર માઈનોરિટીઝ ઓફ ઈન્ડિયા] {{સ્ટબ}} {{મહાત્મા ગાંધી}} [[શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમાઓ]] 0vt8pqpdradnwhvsdpu2oo0z8cpfpmq 4 155527 907682 906855 2026-11-11T17:04:12Z Dsvyas 561 ૨ નિર્ણાયકોના નામો ઉમેર્યા, કેમકે આયોજકોનો આગ્રહ છે કે ૨ નિર્ણાયકો હોવા જોઈએ 907682 wikitext text/x-wiki વિકિપીડિયા એ વિશ્વના સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતા મુક્ત જ્ઞાન સ્ત્રોતોમાંનો એક છે. તેને ઉપયોગી રાખવા માટે ફક્ત નવા લેખો બનાવવા કરતાં કંઈક વધુ કરવું જરૂરી છે. હાલના લેખોને નિયમિત ધ્યાન, વિશ્વસનીય સંદર્ભો, સ્પષ્ટ માળખું અને સારી ભાષાની પણ જરૂર છે જેથી વાચકો વાંચેલી માહિતી શોધી, સમજી અને વિશ્વાસ કરી શકે. સમગ્ર વિકિમીડિયામાં વ્યક્તિગત સ્વયંસેવકો સ્થાનિક ભાષાના વિકિપીડિયામાં યોગદાન આપવાનું ચાલુ રાખે છે. તાજેતરના સહયોગોએ એ પણ બતાવ્યું છે કે જ્યારે સમુદાયો એક સામાન્ય ધ્યેય તરફ કામ કરે છે ત્યારે તેઓ શું પ્રાપ્ત કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, હેરિટેજ એક્રોસ બોર્ડર્સે ભારતીય ભાષાના વિકિમીડિયા સમુદાયોને યુક્રેનિયન સમુદાય સાથે જોડ્યા, જેના પરિણામે ઝુંબેશ દરમિયાન ૮૩૩ લેખો બનાવવામાં આવ્યા. સહયોગની આ ભાવના પર નિર્માણ કરીને, આ પ્રવૃત્તિનો હેતુ વિકિમીડિયનોને તેમની ભાષાના વિકિપીડિયા પર હાલના લેખોની ગુણવત્તા સુધારવા માટે એકસાથે લાવવાનો છે. ફક્ત લેખ બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાને બદલે, સહભાગીઓ લેખની ગુણવત્તા અને ઉપયોગીતાને અસર કરતી ખામીઓને ઓળખશે અને તેને દૂર કરશે. આ પ્રવૃત્તિ આવશ્યક માળખાકીય સુધારાઓથી શરૂ થશે, જેમ કે જ્યાં યોગ્ય હોય ત્યાં માહિતીચોકઠાં ઉમેરવા, શ્રેણીઓ ગોઠવવી, વિશ્વસનીય સંદર્ભો તપાસવા અને ઉમેરવા અને અન્ય ખૂટતા અથવા અપૂર્ણ તત્વોને સુધારવા. ત્યારબાદ સહભાગીઓ ભાષા, વાંચનક્ષમતા, સ્પષ્ટતા અને એકંદર સામગ્રી ગુણવત્તા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. ==વિચાર== આ પહેલનો વિચાર એ છે કે સુધારવામાં આવેલો દરેક લેખથી વાચકો માટે ઉપયોગી બની શકે. વિકિમીડિયા સમુદાયો સહકાર્ય કરીને હાલની સામગ્રીને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે, વાંચનનો અનુભવ સુધારી શકે છે અને પોતાની ભાષાઓમાં વધુ વિશ્વસનીય જ્ઞાનનું નિર્માણ કરી શકે છે. ==હેતુ== સ્થાનિક ભાષાના વિકિપીડિયાને તમામ પાસાઓમાં ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળું બનાવવું તથા સ્થાનિક ભાષાના વિકિપીડિયા લેખોને સુધારવા. આ બંને હેતુઓ વિકિ જરૂરિયાતો અનુસાર વાસ્તવિક ભાષા અને ગુણાત્મક સામગ્રીને સાચવવા માટે ફરજિયાત છે. ==આયોજકો અને સ્પર્ધકો== ગુજરાતી વિકિપીડિયા માટે આ પહેલના આયોજક * [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] સ્પર્ધકો પોતાનું નામ [[વિકિપીડિયા:વિકિરિફાઈન/સ્પર્ધકો]]માં જઈને ઉમેરી શકે છે. ==નિર્ણાયકો== # [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] # [[સભ્ય:Dsvyas|ધવલ]] ==સૂચનાઓ== કૃપા કરીને સૂચનાઓ કાળજીપૂર્વક વાંચો અને તેનું પાલન કરો. પહેલની આવશ્યકતાઓને પૂર્ણ ન કરતા લેખોનું મૂલ્યાંકન થઈ શકે નહીં. * '''લેખ પસંદગી''': સહભાગીઓએ તેમની સંબંધિત ભાષા વિકિપીડિયા માટે ટોચના [[વિકિપીડિયા:વિકિરિફાઈન/લેખોની સૂચિ|૧૦૦ લેખો]]ની આપેલી સૂચિમાંથી લેખોમાં સુધારો કરવો આવશ્યક છે. આપેલ સૂચિની બહારના લેખોને પહેલ માટે ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે નહીં. * '''ન્યૂનતમ યોગદાન''': દરેક સહભાગીએ પહેલના સમય દરમિયાન ઓછામાં ઓછા 3 લેખોમાં સુધારો કરવો આવશ્યક છે. * '''સુધારણાની ગુણવત્તા''': સહભાગીઓએ ભાષા અને પસંદ કરેલા લેખોની એકંદર ગુણવત્તા બંનેમાં સુધારો કરવો જોઈએ. સુધારાઓમાં વિશ્વસનીય સંદર્ભો ઉમેરવા, તથ્યગત અચોક્કસતા સુધારવી, વ્યાકરણ અને વાંચનક્ષમતામાં સુધારો કરવો, ચકાસણીયોગ્ય માહિતી સાથે સામગ્રીનો વિસ્તાર કરવો અને સંબંધિત ટેમ્પ્લેટ્સ અથવા જાળવણી ટૅગ્સને સંબોધવાનો સમાવેશ થઈ શકે છે. બધા ફેરફારો સંબંધિત વિકિપીડિયાની નીતિઓ અને માર્ગદર્શિકાઓનું પાલન કરવા જોઈએ. * '''દસ્તાવેજીકરણ અને સમીક્ષા''': બધા સહભાગી સમુદાયોએ દસ્તાવેજીકરણ અને સમીક્ષા માટે તેમના સુધારેલા લેખો સબમિટ કરવા માટે WikiEval ટૂલનો ઉપયોગ કરવો. સહભાગીઓએ ખાતરી કરવી જોઈએ કે પહેલની સૂચનાઓ અનુસાર ટૂલમાં તેમના યોગદાન રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યા છે. * '''લેખ મૂલ્યાંકન''': એક જ્યુરી સંબંધિત ભાષાઓમાં સુધારેલા લેખોની સમીક્ષા કરશે. મૂલ્યાંકન ગુણવત્તા, ચોકસાઈ, વાંચનક્ષમતા, સોર્સિંગ અને સુધારાઓની એકંદર ઉપયોગીતાને ધ્યાનમાં લેશે. *'''કોન્ફ્લિક્ટ ઑફ્ ઇન્ટરેસ્ટ''': લેખોમાં સુધારો કરીને પહેલમાં ભાગ લેનારા જ્યુરી સભ્યોએ પોતાના યોગદાનની સમીક્ષા કે મૂલ્યાંકન ન કરવું જોઈએ. ન્યાયી અને નિષ્પક્ષ મૂલ્યાંકન સુનિશ્ચિત કરવા માટે તેમના લેખોની સમીક્ષા અન્ય જ્યુરી સભ્ય દ્વારા થવી જોઈએ. * '''સમર્થન અને સંદેશાવ્યવહાર''': જો સહભાગીઓને પહેલ પહેલાં, દરમિયાન અથવા પછી કોઈ પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે, તો તેમણે તેમના સંબંધિત ભાષા સમુદાય માટે ઝુંબેશ આયોજકનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. જો સમસ્યા વણઉકેલાયેલી રહે છે અથવા ઝુંબેશ આયોજકને ચિંતા કરે છે, તો તેઓ ઓપન નોલેજ ઇનિશિયેટિવ્સ (OKI) ટીમનો સંપર્ક કરી શકે છે. ==WikiEval:ઉચ્ચ-ગુણવત્તાના લેખના સુધારાનું ચેકલિસ્ટ== * આયોજકો અને સમીક્ષકો માટે સૂચનાઓ: અભિયાન દરમિયાન કરવામાં આવેલા સુધારાઓનું મૂલ્યાંકન કરો, માત્ર લેખની એકંદર સ્થિતિનું નહીં. દરેક માપદંડ માટે યોગ્ય સ્કોર પસંદ કરો. * સાર્થક વિષયવસ્તુ સુધારણા: શું સહભાગીએ હાલના લેખમાં નોંધપાત્ર અને સુસંગત સુધારા કર્યા છે? (સૂચિત માપદંડ: આશરે ૨,૦૦૦ બાઇટ્સ જેટલી અર્થપૂર્ણ નવી સામગ્રી, અથવા તેના સમકક્ષ નોંધપાત્ર સુધારો.) * વિશ્વસનીય સંદર્ભો: શું સહભાગીએ જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં વિશ્વસનીય સંદર્ભો ઉમેર્યા છે અથવા સુધાર્યા છે, અને શું તે સંદર્ભો સંબંધિત દાવાઓને સમર્થન આપે છે? (સૂચિત માપદંડ: જ્યાં યોગ્ય હોય ત્યાં ઓછામાં ઓછા ૫ સંદર્ભો.) * આંતરિક વિકિકડીઓ: શું સહભાગીએ જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં સંબંધિત આંતરિક લિંક્સ ઉમેરી છે અથવા સુધારી છે? (સૂચિત માપદંડ: જ્યાં યોગ્ય હોય ત્યાં ઓછામાં ઓછી ૧૦ સંબંધિત કડીઓ.) * ચોકસાઈ અને ચકાસણીક્ષમતા: શું નવી અથવા સુધારેલી માહિતી તથ્યની દૃષ્ટિએ સચોટ છે અને વિશ્વસનીય, પ્રકાશિત સ્ત્રોતો દ્વારા ચકાસી શકાય તેવી છે? * તટસ્થતા અને સંતુલન: શું યોગદાન 'તટસ્થ દ્રષ્ટિકોણ' (Neutral Point of View - NPOV) નીતિનું પાલન કરે છે અને મહત્વપૂર્ણ દ્રષ્ટિકોણોને નિષ્પક્ષ રીતે રજૂ કરે છે? * ભાષા અને વાંચનક્ષમતા: શું સહભાગીએ જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં વ્યાકરણ, જોડણી, વાક્ય રચના, પરિભાષા અથવા એકંદર વાંચનક્ષમતામાં સુધારો કર્યો છે? * માળખું અને વ્યવસ્થા: શું સહભાગીએ લેખની પ્રસ્તાવના (lead), શીર્ષકો, ફકરાની રચના અથવા માહિતીની ગોઠવણીમાં યોગ્ય સુધારા કર્યા છે? * સંપૂર્ણતા અને વ્યાપ: શું સહભાગીએ વિષયવસ્તુની મહત્વપૂર્ણ ખામીઓ દૂર કરી છે અથવા એવી સંબંધિત માહિતી ઉમેરી છે જેનાથી લેખનો વ્યાપ વધે છે? * ટેમ્પ્લેટ્સ અને જાળવણી સંબંધિત મુદ્દાઓ: શું સહભાગીએ જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં સંબંધિત ટેમ્પ્લેટ્સ, જાળવણી ટૅગ્સ (maintenance tags), શ્રેણીઓ અથવા ઇન્ફોબોક્સ (infobox) સંબંધિત સમસ્યાઓને યોગ્ય રીતે સુધારી છે? * છબીઓ અને મીડિયા: શું સહભાગીએ જ્યાં ઉપયોગી હોય ત્યાં મુક્ત લાયસન્સ ધરાવતી સંબંધિત છબીઓ અથવા મીડિયા ઉમેર્યા છે કે સુધાર્યા છે? સંપાદકે એ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે લેખમાં ઓછામાં ઓછું એક સંબંધિત ચિત્ર હોય. (વૈકલ્પિક; માત્ર જ્યાં લાગુ પડતું હોય ત્યાં જ મૂલ્યાંકન કરો.) * સંપાદન સારાંશ અને દસ્તાવેજીકરણ: શું ફેરફારો સ્પષ્ટ સંપાદન સારાંશ (edit summaries) સાથે નોંધવામાં આવ્યા છે, અને શું સહભાગીએ જરૂરિયાત મુજબ WikiEval દ્વારા લેખ સબમિટ કર્યો છે? * સુધારણાની એકંદર ગુણવત્તા: શું આ યોગદાન લેખની ચોકસાઈ, વિશ્વસનીયતા, વાંચનક્ષમતા, સંપૂર્ણતા અથવા વાચકો માટેની ઉપયોગિતામાં અર્થપૂર્ણ સુધારો કરે છે? (આને આપણે 'બોનસ પોઈન્ટ' ગણી શકીએ.) ==પ્રશંસાનું પ્રતિક== સમાન તક: દરેક ભાગ લેનાર ભાષા સમુદાયે ખાતરી કરવી જોઈએ કે તેના સભ્યોને ઝુંબેશમાં ભાગ લેવાની સમાન તક મળે અને મૂલ્યાંકન માટે તેમના યોગદાનને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે. વાજબી અને તટસ્થ મૂલ્યાંકન: સમીક્ષકો સંબંધિત વિકિપીડિયાની તટસ્થ દૃષ્ટિકોણ (NPOV) નીતિને અનુસરીને લેખોનું ન્યાયી અને ઉદ્દેશ્યપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરવા માટે જવાબદાર છે. મૂલ્યાંકન વ્યક્તિગત પસંદગીઓ અથવા મંતવ્યોને બદલે સુધારાઓની ગુણવત્તા અને પ્રકાશિત માપદંડો પર આધારિત હોવું જોઈએ. માન્યતા માટેની પાત્રતા: જે વિકિમીડિયન ઓછામાં ઓછા ૩ લેખોને ઉચ્ચ ગુણવત્તાના ધોરણ સુધી સુધારે છે તેમને ટોચના રનર-અપ તરીકે માન્યતા માટે ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે. લઘુત્તમ આવશ્યકતા પૂરી કરવાથી આપમેળે પસંદગીની ગેરંટી મળતી નથી; યોગદાનની ગુણવત્તા પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે. વ્યક્તિગત પ્રવૃત્તિ માટે પસંદગી: દરેક ભાગ લેનાર ભાષા સમુદાયમાંથી ટોચના બે વિકિમીડિયનોને જાન્યુઆરી માટે આયોજિત વ્યક્તિગત પ્રવૃત્તિમાં હાજરી આપવા માટે પસંદ કરવામાં આવશે. આ પ્રવૃત્તિ ઓનલાઈન વિકિમીડિયા યોગદાનકર્તાઓને જોડવા, શીખવા અને તેમના અનુભવો શેર કરવા માટે એકસાથે લાવશે. પારદર્શક પસંદગી: પસંદગી પ્રક્રિયા ભાગ લેનારા સમુદાયોમાં સુસંગત હોવી જોઈએ, સમીક્ષકો બધા પાત્ર યોગદાન પર સમાન મૂલ્યાંકન માપદંડ લાગુ કરે છે. પસંદગીના કારણો લેખોની ગુણવત્તા અને પ્રકાશિત માપદંડો પર આધારિત હોવા જોઈએ. tvetkhm2tdqs45so2s3ii5dxmpy31x8 0 155536 907669 907626 2026-11-11T14:00:18Z Brihaspati 45702 /* */ 907669 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-pol-div vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">તાઇપેઈ</div><div class="ib-pol-div-native nickname"><span title="Chinese-language text"><span lang="zh-Hant-TW">臺北市</span></span> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |રાજધાની અને વિશેષ નગરપાલિકા |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:272px;max-width:272px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Skyline_2022.06.29.jpg|alt=Taipei Skyline|268x268px]]</div><div class="text-align-center">એલિફન્ટ પર્વત પરથી તાઇપેઈ ૧૦૧ સાથે તાઇપેઈની સ્કાયલાઇન</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:124px;max-width:124px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:New_World_Building_and_Partyworld_Zhonghua_New_Hall_20160225_night.jpg|alt=Ximending|122x122px]]</div><div class="text-align-center">શિમેડિંગ</div></div><div class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Taiwan_Presidential-Office-Building-01.jpg|alt=Presidential Office|142x142px]]</div><div class="text-align-center">રાષ્ટ્રપતિની ઑફિસ</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Yangmingshan_National_Park_LI,JIA-JING_2.jpg|alt=Yangmingshan National Park|132x132px]]</div><div class="text-align-center">યાંગમિંગશાન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન</div></div><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Bangka_Lungshan_Temple_07.23.jpg|alt=Lungshan Temple|132x132px]]</div><div class="text-align-center">બંગકા લુંગશાન મંદિર</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:NationalPalace_MuseumFrontView.jpg|alt=National Palace Museum|268x268px]]</div><div class="text-align-center">નેશનલ પેલેસ મ્યુઝિયમ</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data maptable" |<templatestyles src="Infobox settlement/columns/styles.css" /> <div class="ib-settlement-cols"> <div class="ib-settlement-cols-row"><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Flag_of_Taipei_City.svg|border|110x110px|Flag of Taipei]]<br /><br />ધ્વજ</div><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Emblem_of_Taipei_City.svg|90x90px|Official seal of Taipei]]<br /><br />લોગો</div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Etymology''': Wade–Giles&#x3A; ''<span lang="zh-Latn-wadegile">Tʻai²-pei³</span>''; <abbr title="Literal translation"><small>lit.</small></abbr> &#x27;North of Taiwan&#x27; |- class="mergedrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Nickname(s)''':&nbsp;<div class="ib-pol-div-nick nickname">The City of Azaleas</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<mapframe zoom="10" frameless="1" height="200" latitude="25.0375" longitude="121.5625" width="300">{"properties":{"stroke-width":6,"stroke":"#ff0000","title":"Taipei"},"type":"ExternalData","service":"geomask","ids":"Q1867"}</mapframe> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Taiwan_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Taipei is located in Taiwan]]<div class="od notheme" style="top:28.989%;left:82.849%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Taiwan</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Taiwan</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Asia_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Asia]]<div class="od notheme" style="top:62.181%;left:72.312%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Asia</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Asia</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Pacific_Ocean_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Pacific Ocean]]<div class="od notheme" style="top:27.977%;left:10.393%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Pacific Ocean</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Pacific Ocean</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:World_location_map_(equirectangular_180).svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Earth]]<div class="od notheme" style="top:36.09%;left:83.767%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Earth</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Earth</span></div></div></div></div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Country | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;</span>[[ચીની ગણતંત્ર|Republic of China (Taiwan)]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Settled | class="infobox-data" |1709 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Taipeh Prefecture | class="infobox-data" |1875 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Renamed Taihoku | class="infobox-data" |17 April 1895 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provincial city status | class="infobox-data" |25 October 1945 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provisional national capital | class="infobox-data" |7 December 1949 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Reconstituted as a Yuan-controlled municipality | class="infobox-data" |1 July 1967 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |City seat | class="infobox-data" |Xinyi District<br /><br /><templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:24}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Districts | class="infobox-data" |12 |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Largest district | class="infobox-data" |Daan District |- ! colspan="2" class="infobox-header" |Government |- class="mergedrow infobox-hiddenrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;Mayor </div> | class="infobox-data" |Chiang Wan-an (KMT) |- style="display:none" | colspan="2" | |- ! class="infobox-label" scope="row" |Legislature | class="infobox-data" |Taipei City Council |- ! colspan="2" class="infobox-header" |National representation |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Legislative Yuan</div> | class="infobox-data" |8 of 113 constituencies |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Area |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |271.80&nbsp;km² (104.94&nbsp;sq&nbsp;mi)&#x20;(16th) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Population |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;March 2023 estimate</div> | class="infobox-data" |2,494,813 (4th) ----9,078,000 (urban)&#x20;(4th) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(PPP)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |$65,539&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(nominal)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |NT$990,292&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[સમય વિસ્તાર|Time zone]] | class="infobox-data" |UTC+8 (National Standard Time) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Calling code | class="infobox-data" |(0)2 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Postal code | class="infobox-data" |<div class="postal-code">100–116</div> |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ISO 3166 code | class="infobox-data" |TW-TPE |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Climate | class="infobox-data" |Humid subtropical climate (Cfa) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span class="url">[https://www.gov.taipei/ gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in Chinese)</span> * <span class="url">[https://english.gov.taipei/ en.gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in English)</span> </div> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox region symbols/styles.css"></templatestyles> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |Symbols |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div style="height:0px"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Bird | class="infobox-data" |Formosan blue magpie (''Urocissa caerulea'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Flower | class="infobox-data" |Azalea (''Rhododendron nudiflorum'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Tree | class="infobox-data" |[[વડ|Banyan]] (India laurel fig, ''Ficus microcarpa'') |- style="display:none" | colspan="2" | |} '''તાઇપેઈ''' ( {{IPAc-en|ˌ|t|aɪ|ˈ|p|eɪ}} ), [ II ] <ref>[http://www.dictionary.com/browse/taipei "Taipei"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208070725/http://www.dictionary.com/browse/taipei|date=8 December 2017}}. </ref> સત્તાવાર રીતે '''તાઇપેઈ શહેર''', [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાનની]] [[રાજધાની]] {{Efn|The [[Constitution of the Republic of China]] does not stipulate any city, including Taipei or its pre-1949 capital, [[Nanjing]], as the ''de jure'' capital of the Republic of China. However, Taipei has been designated the official [[seat of government|seat of central government]] by a decree, thus making it the ''de facto'' capital.<ref>{{cite web |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |title=Taipei is Republic of China's capital, minister said |author=Tseng Ying-yu, Sofia Wu |website=Central News Agency |date=4 December 2013 |access-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920015224/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)-2021">{{cite web |url=https://www.taiwan.gov.tw/about.php |title=2020–2021 TAIWAN at a glance |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)]] |date=2021 |access-date=31 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117020655/https://www.taiwan.gov.tw/about.php |archive-date=17 November 2021 |url-status=live}}</ref> Despite having no actual control, the [[China|People's Republic of China]] considers Taipei to be the capital of its claimed [[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan Province]].}} અને એક ખાસ નગરપાલિકા છે. <ref>{{Cite web|date=4 December 2021|title=Taiwan-U.S. Relations|url=https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125155623/https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|archive-date=25 November 2021|access-date=31 December 2021|publisher=[[Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States]]}}</ref> ઉત્તરી તાઇવાનમાં સ્થિત તાઇપેઈ શહેર એ ન્યૂ તાઇપેઈ શહેરની નગરપાલિકાનો એક પરિક્ષેત્ર વિસ્તાર છે જે લગભગ ઉત્તરીય બંદર શહેર કીલુંગની નૈઋત્યમાં ૨૫ કિમી દૂર આવેલું છે. શહેરનો મોટાભાગનો ભાગ તાઈપેઈ બેસિન પર વસેલો છે, જે એક પ્રાચીન તળાવનો તટ છે. આ તટપ્રદેશ કીલુંગ અને ઝિન્ડિયન નદીઓની પ્રમાણમાં સાંકડી ખીણોથી ઘેરાયેલો છે, જે શહેરની પશ્ચિમ સરહદ પર તામસુઇ નદી બનાવે છે. <ref name="Taipei City Government-2006">{{Cite web|date=23 October 2006|title=Taipei City Government: Home – I. Geographic Overview|url=http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209004331/http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|archive-date=9 December 2013|access-date=4 August 2009|publisher=Taipei City Government}}</ref> તાઈપેઈ મ્યુનિસિપાલિટીમાં અંદાજિત ૨૪,૯૪,૮૧૩ (માર્ચ ૨૦૨૩) લોકો વસે છે. <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015">{{Cite web|date=December 2015|script-title=zh:鄉鎮市區人口及按都會區統計|url=http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209091210/http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|archive-date=9 December 2013|access-date=11 December 2016|publisher=Taiwan Ministry of Interior}}</ref> આ વસ્તી તેને તાઈપેઈ-કીલુંગ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનો મુખ્ય ભાગ બનાવે છે, જેને "ગ્રેટર તાઈપેઈ" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં જેમાં નજીકના શહેરો ન્યુ તાઈપેઈ અને કીલુંગનો સમાવેશ થાય છે જેની વસ્તી ૭,૦૪૭,૫૫૯ છે, <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015" /> <ref>{{Cite web|title=Methods and Term Definitions|url=http://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212071728/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|archive-date=12 December 2018|access-date=4 August 2009|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics}}</ref> વિશ્વનો ૪૦મો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે - તાઈવાની નાગરિકોનો લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગ મેટ્રો વિસ્તારોમાં રહે છે. "તાઈપેઈ" નામ સમગ્ર મહાનગર વિસ્તાર અથવા ફક્ત નગરપાલિકા માટે વપરાય છે. ૧૮૮૭થી તાઈપેઈ ટાપુનું રાજકીય કેન્દ્ર રહ્યું છે. તે પહેલી વાર ૧૮૮૭થી ૧૮૯૫ સુધી કિંગ રાજવંશ દ્વારા તાઈવાન પ્રાંતનું કેન્દ્ર બન્યું અને ફરીથી ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૬ સુધી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈના (ROC) સરકાર દ્વારા, {{Efn|The [[Taiwan Provincial Government]] subsequently moved to [[Zhongxing New Village]] in [[Nantou County]] until it was dissolved in 2018.}} જાપાની શાસન દરમિયાન ૧૮૯૫ થી ૧૯૪૫ સુધી તાઈવાનના ગવર્નમેન્ટ-જનરલનું મુખ્ય મથક રહ્યું. આ શહેર ૧૯૪૯ થી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈનાની કેન્દ્રીય સરકારનું રાષ્ટ્રીય મથક રહ્યું છે. તે ૧ જુલાઈ ૧૯૬૭ ના રોજ પ્રાંતીય શહેર દરજ્જાથી અપગ્રેડ કરીને રાષ્ટ્રની પ્રથમ ખાસ નગરપાલિકા (તે સમયે યુઆન-નિયંત્રિત નગરપાલિકા તરીકે ઓળખાતી) બની. તાઈપેઈ તાઈવાનનું આર્થિક, રાજકીય, શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. તેને GaWC દ્વારા "આલ્ફા − સિટી" તરીકે રેટિંગ આપવામાં આવ્યું છે. <ref>{{Cite web|title=The World According to GaWC 2020|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|archive-date=24 August 2020|access-date=26 August 2020|website=GaWC – Research Network|publisher=Globalization and World Cities}}</ref> તાઈપેઈ એક ઉચ્ચ-તકનીકી ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રનો મુખ્ય ભાગ પણ છે. <ref>{{Cite news|url=http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|title=Taiwan tech industry faces up to South Korea's Samsung|work=The Seattle Times|date=April 2013|access-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825064955/http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|archive-date=25 August 2017}}</ref> રેલ્વે, હાઇવે, એરપોર્ટ અને બસ લાઇન તાઇપેઈને ટાપુના તમામ ભાગો સાથે જોડે છે. આ શહેરમાં બે એરપોર્ટ - સોંગશાન અને તાઓયુઆન આવેલાં છે. આ નગર વિસ્તારમાં ઘણાં સ્થાપત્ય અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો આવેલાં છે, જેમાં તાઈપેઈ ૧૦૧ (જે અગાઉ વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત હતી), ચિયાંગ કાઈ-શેક મેમોરિયલ હોલ, દાલોંગડોંગ બાઓન મંદિર, હ્સિંગ તિયાન કોંગ, મેનકાનું લુંગશાન મંદિર, રાષ્ટ્રીય મહેલ સંગ્રહાલય, રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલય ભવન, તાઈપેઈ ગેસ્ટ હાઉસ અને ઝીનાન મંદિરનો સમાવેશ થાય છે. ઝિમેન્ડિંગ સહિતના શોપિંગ જિલ્લાઓ તેમજ અનેક રાત્રિ બજારો સમગ્ર શહેરમાં ફેલાયેલાં છે. કુદરતી સ્થાનોમાં માઓકોંગ, યાંગમિંગશાન અને ગરમ પાણીના ઝરાનો સમાવેશ થાય છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} == નોંધો == <references group="lower-alpha" /> [[શ્રેણી:એશિયામાં આવેલા દેશોની રાજધાનીઓ]] [[શ્રેણી:Articles containing Japanese-language text]] [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] [[શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[શ્રેણી:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[શ્રેણી:Articles containing Chinese-language text]] dtt5oxn5377tx5gh1v6zyu9gkni4xhu 3 155546 907685 2026-11-12T09:24:43Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 907685 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Rahul Dangar}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૪:૫૪, ૧૨ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 8mwsor14tmuabk6us01ivvrx4e56ylq 3 155547 907686 2026-11-12T10:28:30Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 907686 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Priyanshi Mangukiya}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૫૮, ૧૨ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 6m1j4x34uc4cbtikmacky4y44rihs3u 3 155548 907688 2026-11-12T11:15:54Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 907688 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Manumaharaj22}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૬:૪૫, ૧૨ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 1zbxg19g4s5uuoxqeox4hqyo0km6b8g