विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Package Package talk Event Event talk विकिपीडिया:चौपाल 4 1001 6632245 6631863 2026-10-23T09:41:22Z KalaKar Ballia 953182 /* अभिनेता व फ़िल्म निर्माता सुधांशु कृष्ण राय के लेख हेतु सहायता */ नया अनुभाग 6632245 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == अभिनेता व फ़िल्म निर्माता सुधांशु कृष्ण राय के लेख हेतु सहायता == नमस्ते संपादकों, मैं अभिनेता और फिल्म निर्माता सुधांशु कृष्ण राय के विषय में एक प्रामाणिक लेख बनाना चाहता हूँ। मेरे पास दैनिक जागरण, मुंबई ग्लोबल और दोपहर जैसे विश्वसनीय समाचार पत्रों के सटीक संदर्भ (पृष्ठ संख्या सहित) मौजूद हैं। पूर्व में अज्ञानतावश मेरे प्रयोगपृष्ठ पर कुछ त्रुटियाँ हुई थीं जिसके लिए क्षमा चाहता हूँ। कृपया कोई अनुभवी संपादक इस लेख की उल्लेखनीयता (Notability) और स्रोतों की जांच कर इसे सही प्रारूप में निर्मित करने में मेरी सहायता करें। धन्यवाद। --[[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 09:41, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) anjsihnkxplh6wg6hbsb9nztne4gl6i मेरठ 0 2337 6632154 6582343 2026-10-23T07:33:22Z ~2026-56732-99 955348 /* मेरठ की हस्तियां */ 6632154 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = मेरठ |other_name = |image = Meerut Montage 01.jpg |image_caption = ऊपर से: शहीद स्मारक, मेरठ घंटाघर, मुस्तफा महल, गिरजा |pushpin_label = मेरठ |pushpin_map = India Uttar Pradesh |coordinates = {{coord|29.05|77.51|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] |subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[मेरठ ज़िला]] |population_as_of = 2011 |population_total = 1305429 |population_metro = 1424908 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1 = प्रचलित |demographics1_info1 = [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|meerut.nic.in}} }} '''मेरठ''' [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[मेरठ ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह ज़िले का मुख्यालय और उत्तर प्रदेश का एक बड़ा शहर है। मेरठ [[दिल्ली]] से 72 किमी (44 मील) उत्तर पूर्व में स्थित है। मेरठ [[राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र]] (ऍन.सी.आर) का हिस्सा है। यहाँ [[भारतीय सेना]] की एक छावनी भी है। यह उत्तर प्रदेश के सबसे तेजी से विकसित और शिक्षित होते क्षेत्रों में से एक है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=qzUqk7TWF4wC Uttar Pradesh in Statistics]," Kripa Shankar, APH Publishing, 1987, ISBN 9788170240716</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC Political Process in Uttar Pradesh: Identity, Economic Reforms, and Governance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423083533/https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC|date=23 अप्रैल 2017}}," Sudha Pai (editor), Centre for Political Studies, Jawaharlal Nehru University, Pearson Education India, 2007, ISBN 9788131707975</ref> == इतिहास == [[चित्र:6thPillarOfAshoka.JPG|thumb|280px|छठी शताब्दी के बालुपत्थर से बने [[Pillars of Ashoka|अशोक स्तंभ]] का एक अंश जिस पर अशोक ने [[ब्राह्मी]] लिपि मे राज्यादेश खुदवाये थे, मूलतः मेरठ मे मिला था और अब [[ब्रिटिश संग्राहलय]] मे रखा है।]] सन् १९५० में यहाँ से २३ मील उत्तर-पूर्व में स्थित एक स्थल ''विदुर का टीला'' की पुरातात्विक खुदाई से ज्ञात हुआ, कि यह शहर प्राचीन नगर [[हस्तिनापुर]] का अवशेष है, जो '''[[महाभारत]] ''' काल मे [[कौरव]] राज्य की राजधानी थी।<ref name=off>[http://meerut.nic.in/tourist.htm पर्यटन स्थल - विदुर-का-टीला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619074812/http://meerut.nic.in/tourist.htm |date=19 जून 2009 }} ''मेरठ'' आधिकारिक वेबसाइट</ref>, यह बहुत पहले [[गंगा]] नदी की बाढ़ में बह गयी थी।<ref name=imp/> एक अन्य किवंदती के अनुसार [[रावण]] के श्वसुर [[मय दानव]] के नाम पर यहाँ का नाम मयराष्ट्र पड़ा, जैसा की [[रामायण]] में वर्णित है।<ref>[http://meerut.nic.in/ Homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915130519/http://meerut.nic.in/ |date=15 सितंबर 2008 }} ''मेरठ'' आधिकारिक वेबसाइट.</ref> मेरठ [[मौर्य वंश|मौर्य सम्राट]] [[अशोक]] के काल में (273 ईसा पूर्व से 232 ईसा पूर्व) [[बौद्ध धर्म]] का केन्द्र रहा, जिसके निर्माणों के अवशेष जामा मस्जि़द के निकट वर्तमान में मिले हैं।<ref name=brit/> [[दिल्ली]] के [[बाड़ा हिन्दू राव अस्पताल]], [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] के निकट अशोक स्तंभ, [[फिरोज़ शाह तुगलक]] (1351 – 1388) द्वारा दिल्ली लाया गया था।<ref name=imp/><ref>{{Cite web |url=http://www.india9.com/i9show/-Delhi/New-Delhi/Ashoka-Pillar-18646.htm |title=अशोक स्तंभ |access-date=22 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034301/http://www.india9.com/i9show/-Delhi/New-Delhi/Ashoka-Pillar-18646.htm |archive-date=24 सितंबर 2015 |url-status=live }}</ref>, बाद में यह [[1713]] में, एक बम धमाके में ध्वंस हो गया, एवं [[1867]] में जीर्णोद्धार किया गया।<ref>[http://wikimapia.org/#lat=28.6744361&lon=77.2116351&z=18&l=0&m=a&v=2&show=/8885932/khuni-jheel&search=Bara%20Hindu%20Rao%20Hospital%20 अशोक स्तंभ की स्थिति] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041141/http://www.wikimapia.org/#lat=28.6744361&lon=77.2116351&z=18&l=0&m=a&v=2&show=/8885932/khuni-jheel&search=Bara%20Hindu%20Rao%20Hospital%20 |date=26 अगस्त 2011 }} ''[[विकिमैपिया]]''.</ref> बाद में [[मुगल सम्राट]] [[अकबर]] के काल में, (1556-1605), यहाँ तांबे के सिक्कों की टकसाल थी।<ref name=brit>[http://www.collectbritain.co.uk/personalisation/object.cfm?uid=019XZZ000001115U00006000 मेरठ के निकट समतल इलाकों में स्थित हिन्दू मंदिर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826070201/http://www.collectbritain.co.uk/personalisation/object.cfm?uid=019XZZ000001115U00006000 |date=26 अगस्त 2009 }} ''[[ब्रिटिश पुस्तकालय]]''</ref> ग्यारहवीं शताब्दी में, जिले का दक्षिण-पश्चिमी भाग, [[बुलंदशहर]] के दोर –राजा हर दत्त द्वारा शासित था, जिसने एक क़िला बनवाया, जिसका [[आइन-ए-अकबरी]] में उल्लेख भी है, तथा वह अपनी शक्ति हेतू प्रसिद्ध रहा।<ref name=imp264/> बाद में वह [[महमूद गज़नवी]] द्वारा 1018 में पराजित हुआ। हालाँकि शहर पर पहला बड़ा आक्रमण [[मोहम्मद ग़ौरी]] द्वारा 1192 में हुआ,<ref name=imp>[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_260.gif मेरठ जिला - इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003014841/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_260.gif |date=3 अक्तूबर 2008 }} ''द इम्पेरियल गैज़ेटियर ऑफ इण्डिया'', [[1909]], v. 17, p. 254-255.</ref> किन्तु इस शहर का इससे बुरा भाग्य अभी आगे खड़ा था, जब [[तैमूर लंग]] ने 1398 में आक्रमण किया, उसे राजपूतों ने कड़ी टक्कर दी। यह [[लोनी]] के किले पर हुआ, जहाँ उन्होंने दिल्ली के सुल्तान [[मुहम्मद बिन तुग़लक़]] से भी युद्ध किया। परंतु अन्ततः वे सब हार गये, यह [[तैमूर लंग]] के अपने उल्लेख [[तुज़ुक-ए-तैमूरी]] में मिलता है।<ref>[http://www.infinityfoundation.com/mandala/h_es/h_es_malfuzat_frameset.htm दिल्ली की फतह की तैयारी …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906084234/http://www.infinityfoundation.com/mandala/h_es/h_es_malfuzat_frameset.htm|date=6 सितंबर 2011}} माल्फुज़त-ए-तैमूरी, या [[तुज़ुक- ए-तैमूरी]] (तैमूर की आत्मकथा), द्वारा: [[तैमूर लंग]], "[[:en:The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]]", by Sir H. M. Elliot, Edited by John Dowson; London, Trubner Company; 1867–1877.</ref>. उसके बाद, वह दिल्ली पर आक्रमण करने आगे बढ़ गया, व वापस मेरठ पर हमला बोला, जहाँ तब एक अफ़गान मुख्य का शासन था। उसने नगर पर दो दिनों में कब्ज़ा किया, जिसमें विस्तृत विनाश सम्मिलित था और फिर वह आगे उत्तर की ओर बढ़ गया। === प्रथम स्वतंत्रता संग्राम === मेरठ का नाम ब्रिटिश [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] के विरुद्ध [[१८५७ का प्रथम स्वतंत्रता संग्राम|1857 के प्रथम स्वतंत्रता संग्राम]] के लिये भी प्रसिद्ध है।<ref>[http://www.english.emory.edu/Bahri/Mutiny.html The Sepoy War of १८५७: Mutiny or First Indian War of Independence?]<nowiki> {{Webarchive|url=</nowiki>https://web.archive.org/web/20130114213449/http://www.english.emory.edu/Bahri/Mutiny.html |date= ●प्रसिद्ध नारा "दिल्ली चलो" पहली बार यहीं से दिया गया था। ●मेरठ छावनी ही वह स्थान है, जहां [[हिन्दू]] और [[मुस्लिम]] सैनिकों को बन्दूकें दी गयीं, जिनमें जानवरों की खाल से बनी गोलियां डालनी पड़तीं थीं, जिन्हें मुंह से खोलना पड़ता था। इससे हिन्दुओं व मुसलमानों की धार्मिक भावनाएं आहत हुई, क्योंकि वह जानवर की चर्बी गाय व सूअर की थी। गाय हिन्दुओं के लिये पवित्र है और सूअर मुसलमानों के लिये अछूत है। ●मेरठ को अन्तर्राष्ट्रीय प्रसिद्धि 1857 के विद्रोह से प्राप्त हुई। २४ अप्रैल, १८५७ को; तृतीय अश्वारोही सेना की 90 में से 85 टुकड़ियों ने गोलियों को छूने तक से मना कर दिया। कोर्ट-मार्शल के बाद उन्हें दस वर्ष का कारावस मिला। इसके विद्रोह में ही, ब्रिटिश राज से मुक्ति पाने की पहली चिंगारी (10 मई 1857) की क्रांति भड़क उठी, जिसे शहरी जनता का पूरा समर्थन मिला। ●1857 की जनक्रान्ति के प्रथम महानायक "कोतवाल धनसिंह गुर्जर। कोतवाल धन सिंह गुर्जर (१८२० - ४ जुलाई ) एक स्वतन्त्रता संग्राम सेनानी और १८५७ के महान क्रांतिकारी एवं शहीद थे।[1] १० मई १८५७ को मेरठ में क्रान्ति आरम्भ करने का श्रेय धन सिंह गुर्जर को है। मेरठ क्रान्ति का प्रारम्भ/आरम्भ ”10 मई 1857“ को हुआ था। क्रान्ति की शुरूआत करने का श्रेय अमर शहीद कोतवाल धनसिंह गुर्जर को जाता है। उस दिन मेरठ में धनसिंह के नेतृत्व मे विद्रोही सैनिकों और पुलिस फोर्स ने अंग्रेजों के विरूद्ध क्रान्तिकारी घटनाओं को अंजाम दिया। धन सिंह कोतवाल जनता के सम्पर्क में थे। उनका संदेश मिलते ही हजारों की संख्या में क्रान्तिकारी रात में मेरठ पहुंच गये। समस्त पश्चिमी उत्तर प्रदेश, देहरादून, दिल्ली, मुरादाबाद, बिजनौर, आगरा, झांसी, पंजाब, राजस्थान से लेकर महाराष्ट्र तक के गुर्जर इस स्वतन्त्रता संग्राम में कूद पड़े। विद्रोह की खबर मिलते ही आस-पास के गांव के हजारों ग्रामीण गुर्जर मेरठ की सदर कोतवाली क्षेत्र में जमा हो गए। इसी कोतवाली में धन सिंह पुलिस प्रमुख थे। 10 मई 1857 को धन सिंह ने की योजना के अनुसार बड़ी चतुराई से ब्रिटिश सरकार के वफादार पुलिस कर्मियों को कोतवाली के भीतर चले जाने और वहीं रहने का आदेश दिया और धन सिंह के नेतृत्व में देर रात २ बजे जेल तोड़कर 836 कैदियों को छुड़ाकर जेल को आग लगा दी। छुड़ाए कैदी भी क्रान्ति में शामिल हो गए। उससे पहले भीड़ ने पूरे सदर बाजार और कैंट क्षेत्र में जो कुछ भी अंग्रेजों से सम्बन्धित था सब नष्ट कर चुकी थी। रात में ही विद्रोही सैनिक दिल्ली कूच कर गए और विद्रोह मेरठ के देहात में फैल गया। ●इस क्रान्ति के पश्चात् ब्रिटिश सरकार ने धन सिंह को मुख्य रूप से दोषी ठहराया, और सीधे आरोप लगाते हुए कहा कि धन सिंह कोतवाल क्योंकि स्वयं गुर्जर है इसलिए उसने गुर्जरो की भीड को नहीं रोका और उन्हे खुला संरक्षण दिया। इसके बाद घनसिंह को गिरफ्तार कर मेरठ के एक चौराहे पर फाँसी पर लटका दिया गया। ●मेरठ की पृष्ठभूमि में अंग्रेजों के जुल्म की दास्तान छुपी हुई है। मेरठ गजेटियर के वर्णन के अनुसार 4 जुलाई, 1857 को प्रातः 4 बजे पांचली पर एक अंग्रेज रिसाले ने 56 घुड़सवार, 38 पैदल सिपाही और 10 तोपों से हमला किया। पूरे ग्राम को तोप से उड़ा दिया गया। सैकड़ों गुर्जर किसान मारे गए, जो बच गए उनको कैद कर फांसी की सजा दे दी गई। आचार्य दीपांकर द्वारा रचित पुस्तक "स्वाधीनता आन्दोलन" और मेरठ के अनुसार पांचली के 80 लोगों को फांसी की सजा दी गई थी। ग्राम गगोल के भी 9 लोगों को दशहरे के दिन फाँसी दे दी गई और पूरे ग्राम को नष्ट कर दिया। आज भी इस ग्राम में दश्हरा नहीं मनाया जाता। ●मेरठ में ही [[मेरठ षड्यंत्र मामला]], मार्च १९२९ में हुआ। इसमें कई व्यापार संघों को तीन अंग्रेज़ों समेत गिरफ्तार किया गया, जो भारतीय रेलवे की हड़ताल कराने वाले थे। इस पर इंग्लैंड का सीधा ध्यान गया, जिसे वहां के मैन्चेस्ट्र स्ट्रीट थियेट्स्र ग्रुप ने अपने “रड मैगाफोन” नाम के नाटक में दिखाया, जिसमें कोलोनाइज़ेशन व औद्योगिकरण के हानिकारक प्रभाव दिखाये गये थे| == पौराणिक महत्व == * [[महाभारत]] में वर्णित लाक्षागृह, जो [[पांडव|पांडवों]] को जीवित जलाने हेतु [[दुर्योधन]] ने तैयार करवाया था, यहीं पास में '''वार्णावत''' (वर्तमान बरनावा) में स्थित था। यह मेरठ-[[बड़ौत]] मार्ग पर पड़ता है। * [[रामायण]] में वर्णित [[श्रवण कुमार]] ने अपने बूढ़े माता पिता को तीर्थ यात्रा कराने ले जा रहा था। वे दोनों एक कांवड़ पर बैठे थे। यहीं आकर, श्रवण कुमार ने प्यास के मारे, उन्हें जमीन पर रखा, व बर्तन लेकर सरोवर से जल लेने गया। उसके बर्तन की पाने में आवाज को सुनकर, आखेट हेतु निकले महाराजा [[दशरथ]] ने उसे जानवर समझ कर तीर चला दिया, जिससे वह मृत्यु को प्राप्त हुआ। उसके दुःख में ही उसके माता पिता तड़प तड़प कर मर गये, व मरते हुए, उन्होंने दशरथ को शाप दिया, कि जिस प्रकार हम अपने पुत्र वियोग में मर रहे हैं, उसी प्रकार तुम भी अपने पुत्र के वियोग में मरोगे। और वैसा ही हुआ भी * मेरठ को दैत्यराज [[रावण]] की ससुराल भी माना जाता है। == भूगोल == मेरठ की भौगोलिक स्थिति 28.98° उत्तर एवं 77.7° पूर्व है। यहां की औसत ऊंचाई 219 [[मीटर]] (718 [[फुट (लम्बाई की इकाई)|फीट]]) है। निकटवर्ती शहर हैं: राजधानी [[दिल्ली]],[[मुजफ्फरनगर]] [[रुड़की]], [[देहरादून]],[[सहारनपुर]], [[अलीगढ़]], [[नौयडा]], [[गाजियाबाद]] [[हापुड़]] [[बुलंदशहर|बुलंदशहर‌]] इत्यादि। {{clear}} {{Weather box <!--Infobox begins-->|collapsed=|metric first=Yes|single line=Yes|location=मेरठ (1971–2000)|temperature colour=|Jan record high C=29.3|Feb record high C=32.2|Mar record high C=39.5|Apr record high C=43.5|May record high C=45.8|Jun record high C=46.1|Jul record high C=46.0|Aug record high C=40.0|Sep record high C=39.0|Oct record high C=38.0|Nov record high C=34.5|Dec record high C=30.0|year record high C=46.1|Jan high C=21.9|Feb high C=23.1|Mar high C=28.7|Apr high C=36.3|May high C=39.1|Jun high C=37.6|Jul high C=33.6|Aug high C=32.6|Sep high C=33.7|Oct high C=32.8|Nov high C=28.6|Dec high C=23.5|year high C=31.1|Jan low C=7.2|Feb low C=9.1|Mar low C=13.8|Apr low C=19.9|May low C=24.3|Jun low C=26.0|Jul low C=25.9|Aug low C=25.5|Sep low C=23.6|Oct low C=18.2|Nov low C=12.4|Dec low C=8.0|year low C=17.7|Jan record low C=0.2|Feb record low C=0.1|Mar record low C=5.4|Apr record low C=8.3|May record low C=15.4|Jun record low C=17.7|Jul record low C=16.5|Aug record low C=19.0|Sep record low C=15.7|Oct record low C=7.2|Nov record low C=1.8|Dec record low C=0.2|year record low C=0.1|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=19.7|Feb precipitation mm=24.9|Mar precipitation mm=24.4|Apr precipitation mm=12.8|May precipitation mm=19.1|Jun precipitation mm=71.2|Jul precipitation mm=269.0|Aug precipitation mm=264.7|Sep precipitation mm=95.4|Oct precipitation mm=25.9|Nov precipitation mm=4.3|Dec precipitation mm=13.4|year precipitation mm=845.0|Jan rain days=1.5|Feb rain days=1.7|Mar rain days=1.7|Apr rain days=0.9|May rain days=1.6|Jun rain days=3.9|Jul rain days=10.2|Aug rain days=9.4|Sep rain days=4.2|Oct rain days=1.6|Nov rain days=0.4|Dec rain days=0.9|year rain days=38.0|source 1=India Meteorological Department (record high and low up to 2010)|date=April 2015}} == जनसांख्यिकी == मेरठ शहर ही [[मेरठ जिला|मेरठ जिले]] का मुख्यालय है, जिसमें 1,025 गाँव भी सम्मिलित हैं। 2011 की राष्ट्रीय जनगणना के अनुसार मेरठ शहरी क्षेत्र (जिसमें नगर निगम एवं छावनी परिषद के अंतर्गत आते क्षेत्र सम्मिलित हैं) की जनसंख्या लगभग 14 लाख है, जिसमें से लगभग 13 लाख 10 हज़ार नगर निगम के क्षेत्र में है।<nowiki><ref name="cen11city"></nowiki>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Provisional Population Totals, Census of India 2011|publisher=भारत के महारजिस्ट्रार एवं जनगणना आयुक्त का कार्यालय, गृह मंत्रालय, भारत सरकार|language=अंग्रेज़ी|trans-title=1 लाख और उससे अधिक जनसंख्या वाले शहर, अनंतिम जनसंख्या आँकड़े, भारत की जनगणना 2011|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 मई 2012|accessdate=25 अगस्त 2013|url-status=live}}</ref> इस हिसाब से जनसंख्या अनुसार मेरठ शहरी क्षेत्र भारत के शहरी क्षेत्रों में 33वे स्थान पर है और भारत के शहरों में 26वे स्थान पर है। मेरठ में लिंग अनुपात 888 है, राज्य औसत 908 से कम; बाल लिंग अनुपात 847 है, राज्य औसत 899 से कम। 12.41% जनसंख्या 6 साल की उम्र से छोटी है। साक्षरता दर 78.29% है, राज्य औसत 69.72% से अधिक।<ref name="cen11ua"/> 2012 अनुसार मेरठ में अपराध दर (भारतीय दंड संहिता के अंतर्गत कुल संज्ञेय अपराध प्रति लाख जनसंख्या) 309.1 है, राज्य औसत 96.4 और राष्ट्रीय औसत 196.7 से अधिक। 2001 की राष्ट्रीय जनगणना अनुसार शहर राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र में जनसंख्या अनुसार दूसरे स्थान पर है और राष्ट्र में 25वे स्थान पर।<ref>{{cite web|url=http://www.citymayors.com/gratis/indian_cities.html|title=India's largest cities / urban areas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805083900/http://citymayors.com/gratis/indian_cities.html|archive-date=5 August 2017|url-status=live}}</ref> {|class="wikitable" |+ऐतिहासिक जनगणना आँकड़े<ref name="imp264">{{Harvnb|द इम्पीरियल गज़ैटियर|1909|loc=[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_270.gif पृ॰ 264]}}</ref><ref name="kinship">{{cite book|title=Kinship and Urbanization: White Collar Migrants in North India|author=Sylvia Vatuk|publisher=University of California Press|language=अंग्रेज़ी|year=1972|url=http://books.google.com/books?id=cQf7hqm-iXcC|isbn=9780520020641|pages=2–3|access-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107175440/http://books.google.com/books?id=cQf7hqm-iXcC|archive-date=7 January 2014|url-status=live}}</ref><ref name="imp263">{{Harvnb|द इम्पीरियल गज़ैटियर|1909|loc=[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_269.gif पृ॰ 263]}}</ref>{{Efn|name=historical|इसमें नगर निगम एवं छावनी की जनसंख्याएँ शामिल हैं}} |- ! वर्ष !! पुरुष !! स्त्री !! कुल !! वृद्धि |- | 1847 || -- || -- || 29,014 || |- | 1853 || -- || -- || 82,035 || 182.74% |- | 1872 || -- || -- || 81,386 || -0.79% |- | 1881 || -- || -- || 99,565 || 22.34% |- | 1891 || -- || -- || 119,390 || 19.91% |- | 1901 || 65,822 (55.53%) || 52,717 (44.47%) || 118,539 || -0.71% |- | 1911 || 66,542 (57.05%) || 50,089 (42.95%) || 116,631 || -1.6% |- | 1921 || 71,816 (58.57%) || 50,793 (41.43%) || 122,609 || 5.12% |- | 1931 || 80,073 (58.57%) || 56,636 (41.43%) || 136,709 || 11.49% |- | 1941 || 98,829 (58.38%) || 70,461 (41.62%) || 169,290 || 23.83% |- | 1951 || 133,094 (57.08%) || 100,089 (42.92%) || 233,183 || 37.74% |- | 1961 || 157,572 (55.48%) || 126,425 (44.52%) || 283,997 || 21.79% |- |colspan="5"|<small>{{Notelist|group=historical}}</small> |} {|class="wikitable" |+ जनगणना आँकड़े{{efn|मेरठ शहरी क्षेत्र के लिए, जिसमें नगर निगम और छावनी की जन्संख्याएँ शामिल हैं}} |- ! वर्ष || पुरुष || स्त्री || कुल || वृद्धि दर || लिंग अनुपात{{Efn|1000 पुरुषों के अनुपात में स्त्रियों की संख्या}} |- || 2001<ref name="cen01">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/PopulationFinder/View_Village_Population.aspx?pcaid=5576&category=U.A.|language=अंग्रेज़ी|title=Census of India 2001: View Population Details: Meerut UA|trans-title=भारत की जनगणना 2001: जनसंख्या आँकड़े देखें: मेरठ शहरी क्षेत्र|accessdate=25 अगस्त 2013|publisher=भारत के महारजिस्ट्रार एवं जनगणना आयुक्त का कार्यालय, गृह मंत्रालय, भारत सरकार|archive-url=https://web.archive.org/web/20140418055624/http://www.censusindia.gov.in/PopulationFinder/View_Village_Population.aspx?pcaid=5576&category=U.A.|archive-date=18 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> || 621,481 (53.50%) || 540,235 (46.50%) || 1,161,716 || -- || -- |- || 2011<ref name="cen11ua">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above, Provisional Population Totals, Census of India 2011|trans-title=1 लाख और अधिक जनसंख्या वाले शहरी क्षेत्र/शहर, अनंतिम जनसंख्या आँकड़े, भारत की जनगणना 2011|language=अंग्रेज़ी|format=pdf|accessdate=25 अगस्त 2013|publisher=भारत के महारजिस्ट्रार एवं जनगणना आयुक्त का कार्यालय, गृह मंत्रालय, भारत सरकार|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> || 754,857 (52.98%) || 670,051 (47.02%) || 1,424,908 || 22.66% || 888 |- |colspan="6"|<small>{{notelist|close=1}}</small> |} {|class="wikitable" |+ साक्षरता दर (प्रतिशत) ! वर्ष || पुरुष || स्त्री || कुल |- | 2001<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|title=Table - 3 : Population, population in the age group 0-6 and literates by sex - Cities/Towns (in alphabetic order): 2001|trans-title=सारणी - 3 : जनसंख्या, 0-6 वर्ष वर्ग में जनसंख्या और लिंग अनुसार साक्षर लोग - शहर/कस्बे (वर्णानुक्रम में): 2001|language=अंग्रेज़ी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040814033526/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archivedate=14 अगस्त 2004|accessdate=25 अगस्त 2013|publisher=भारत के महारजिस्ट्रार एवं जनगणना आयुक्त का कार्यालय, गृह मंत्रालय, भारत सरकार|url-status=live}}</ref> || 65.22 || 53.17 || 59.62 |- | 2011<ref name="cen11ua"/> || 83.74 (+18.52) || 72.19 (+19.02) || 78.29 (+18.67) |} मेरठ में भारत के मुख्य शहरों में, सर्वाधिक मुस्लिम जनसंख्या है, जो 34.43 के लगभग है।<ref>{{Cite web |url=http://www.census2011.co.in/data/religion/district/509-meerut.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=4 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822235837/http://www.census2011.co.in/data/religion/district/509-meerut.html |archive-date=22 अगस्त 2017 |url-status=dead }}</ref> यहां की ईसाई संख्या भी ठीक ठाक है। मेरठ 1987 के सांप्रदायिक दंगों की स्थली भी रहा था। == डॉ॰ भीमराव अम्बेडकर हवाई अड्डा मेरठ में स्तिथ है == === वायु मार्ग === [[पंतनगर विमानक्षेत्र]] या [[इंदिरा गाँधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] मेरठ के निकटतम एयरपोर्ट है। पंतनगर का एयरपोर्ट मेरठ से 215 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। === एक्सप्रेसवे === [[दिल्ली-मेरठ एक्सप्रेस वे|दिल्ली मेरठ एक्सप्रेसवे]] एक 90 किलोमीटर लम्बा निर्माणाधीन द्रुतगामी मार्ग है  | जो की [[दिल्ली]] से प्रारम्भ हो कर मेरठ पर ख़त्म होता है। यह राजमार्ग अभिगम नियंत्रण द्रुतगामी मार्ग होगा। इस द्रुतगामी मार्ग पर 14 लेन दिल्ली से डासना तक होंगी तथा 6 लेन डासना से मेरठ तक होंगी | ईस्टर्न डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडोर और दिल्ली मेरठ एक्सप्रेसवे, गंगा एक्सप्रेसवे, दिल्ली मेरठ आरआरटीएस जैसी एक्सप्रेसवे परियोजनाओं के कारण मेरठ पश्चिमी उत्तर प्रदेश में आगामी लॉजिस्टिक हब है। ;[[चित्र:Meerut Metro.jpg|अंगूठाकार|280x280पिक्सेल|मेरठ मेट्रो]] === रेल मार्ग === मेरठ में दो प्रमुख रेलवे स्टेशन हैं,मेरठ छावनी व मेरठ जंक्शन। मेरठ देश के प्रमुख शहरों से अनेक ट्रेनों के माध्यम से जुड़ा हुआ है। दिल्ली, [[जम्मू (शहर)|जम्मू]], [[अम्बाला|अंबाला]], [[सहारनपुर]] आदि स्थानों से आसानी से मेरठ पहुंचा जा सकता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/uttar-pradesh/meerut/delhi-meerut-rrts-rapid-rail-successful-trial-82-km-journey-in-less-than-1-hour|title=अब दिल्ली दूर नहीं, मेरठ दौड़ी नमो भारत|date=23 जून 2025|work=प्रभात खबर|access-date=19 जुलाई 2025}}</ref> === सड़क मार्ग === मेरठ [[उत्तर प्रदेश]] और आसपास के राज्यों के अनेक शहरों से सड़क मार्ग द्वारा जुड़ा हुआ है। राज्य परिवहन निगम की बसें अनेक शहरों से मेरठ के लिए नियमित रूप से चलती हैं। === मेरठ मेट्रो === मेरठ मेट्रो एक निर्माणाधीन रैपिड ट्रांजिट सिस्टम है, जो भारत के उत्तर प्रदेश के मेरठ शहर को सेवा प्रदान करेगी। इसे दो चरणों में बनाया जा रहा है, जिसमें से पहला चरण पहली लाइन के साथ मोदीपुरम से मेरठ साउथ तक 13 स्टेशनों के साथ 23.6 किमी (14.7 मील) को कवर करेगा। == उद्योग == मेरठ का सर्राफा [[एशिया]] का नंबर एक का व्यवसाय बाजार है।.. सोने के बारे में कहें तो मेरठ शहर कई तरह के उद्योगों के लिये प्रसिद्ध है। मेरठ में निर्माण व्यवसाय में खूब तेजी आयी है, जैसा कि दिखता है- शहर में कई ऊंची इमारतें , शॉपिंग परिसर एवं अपार्टमेन्ट्स हैं। मेरठ भारत के शहरों में क्रीड़ा सामग्री के सर्वोच्च निर्माताओं में से एक है। साथ ही वाद्य यंत्रों के निर्माण में भी यह उच्च स्थान पर है। मेरठ में यू.पी.एस.आइ.डी.सी के दो औद्योगिक क्षेत्र हैं, एक परतापुर में एवं एक उद्योग पुरम में।<ref name=upsidc1>{{cite web|title=औद्योगिक क्षेत्र विवरण - यू.पी.एस.आइ.डी.सी|url=http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Udyog+Puram&Submit2=Submit|publisher=यू.पी.एस.आइ.डी.सी|accessdate=9 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108214639/http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Udyog+Puram&Submit2=Submit|archive-date=8 जनवरी 2014|url-status=dead}}</ref><ref name=upsidc2>{{cite web|title=औद्योगिक क्षेत्र विवरण - यू.पी.एस.आइ.डी.सी|url=http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Partapur&Submit2=Submit|publisher=यू.पी.एस.आइ.डी.सी|accessdate=9 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108213136/http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Partapur&Submit2=Submit|archive-date=8 जनवरी 2014|url-status=dead}}</ref> मेरठ में कुछ प्रसिद्ध फार्मास्यूटिकल कंपनियाँ भी हैं, जैसे पर्क फार्मास्यूटिकल्स लिमिटेड, मैनकाईंड फार्मा एवं बैस्टोकैम। आयकर विभाग द्वारा संकलित आंकड़ों के अनुसार, मेरठ ने वर्ष २००७-०८ में ही १०,०८९ करोड़ रुपये, राष्ट्रीय कोष में दिये हैं, जो [[लखनऊ]], [[जयपुर]], [[भोपाल]], [[कोच्चि]] एवं [[भुवनेश्वर]] से कहीं अधिक हैं।<ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/India/Meerut_9th_in_top_10_tax-paying_cities/articleshow/3182693.cms |title=मेरठ कर देय शहरों की गिनती में नौंवें स्थान |access-date=22 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105032052/http://timesofindia.indiatimes.com/India/Meerut_9th_in_top_10_tax-paying_cities/articleshow/3182693.cms |archive-date=5 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> मेरठ की कैंची उद्योग, मेरठ में तीन सदियों से चल रहा "मेरठ कैंची" उद्योग है। ये कैंचियाँ री-साइकल्ड स्टील से बनती हैं और इलाकाई रूप से पहचानी जाती हैं। 2013 में इन कैंचियों को GI टैग भी प्राप्त हुआ। लगभग 250 यूनिट्स हैं, जो 70,000 लोगों को रोजगार देती हैं। == मीडिया == मेरठ एक महत्वपूर्ण ''मास मीडिया'' केन्द्र बनता जा रहा है। देश के विभिन्न क्षेत्रों से पत्रकार एवं अन्य मीडियाकर्मी यहां कार्यरत हैं। हाल ही में, कई समाचार चैनलों ने अपराध पर केन्द्रित कार्यक्रम दिखाने आरंभ किये हैं। चूँकि मीडिया केन्द्र मेरठ में स्थित हैं, तो शहर को राष्ट्रीय स्तर पर अच्छा प्रचार मिल रहा है। हाल के वर्षों में नगर में कानून व्यवस्था की स्थिति काफी सुधरी है। इसमें मीडिया का बहुत बड़ा हाथ है। मेरठ वेब मीडिया का भी मुख्य केंद्र बनता जा रहा है मेरठ मे एक्सएन व्यू न्यूज और कई अन्य वेब मीडिया चैनल मौजूद है। == शिक्षा == नगर में कुल पांच विश्वविद्यालय हैं [[चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय मेरठ|चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय]], [[सरदार वल्लभ भाई पटेल कृषि एवं प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय]], [[शोभित विश्वविद्यालय]] एवं [[स्वामी विवेकानंद सुभारती विश्वविद्यालय]] [[IIMT विश्विद्यालय ]]। इसके अलावा नगर में कई महाविद्यालय एवं विद्यालय हैं। == नौचंदी मेला == {{main|नौचन्दी मेला}} यहां का ऐतिहासिक नौचंदी मेला [[हिन्दू]] – मुस्लिम [[एकता]] का प्रतीक है। हजरत बाले मियां की दरगाह एवं नवचण्डी देवी (नौचन्दी देवी) का मंदिर एक दूसरे के निकट ही स्थित हैं। मेले के दौरान मंदिर के घण्टों के साथ अज़ान की आवाज़ एक सांप्रदायिक आध्यात्म की प्रतिध्वनि देती है। यह मेला चैत्र मास के [[नवरात्रि]] त्यौहार से एक सप्ताह पहले से लग जाता है। [[होली]] के लगभग एक सप्ताह बाद और एक माह तक चलता है। == पर्यटन स्थल == [[File:Statue of Mangal Pandey at Shaheed Smarak Meerut.jpg|280px|thumb||280px|शहीद स्मारक परिसर में स्थित मंगल पांडे की मूर्ति]] [[चित्र:Ashtapad.jpg|right|thumb||280px|हस्तिनापुर मंदिर]] [[File:StJohnsChurchMeerut.jpg|thumb|right|280px|सेन्ट जॉन चर्च]] * '''[[औंघड़नाथ मंदिर, मेरठ|औंघड़नाथ मंदिर]]''' [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम]] में इस मंदिर का विशेष योगदान रहा है। यह मन्दिर महानगर में छावनी क्षेत्र में स्थित है।चूंकि यहां भगवान शिव स्वरूप में विद्यमान हैं, इस कारण इसे औंघडनाथ मंदिर कहा जाता है। वैसे यह काली पल्टन वाला मंदिर भी कहलाता है।यह मान्यता है, कि इस मंदिर में [[शिवलिंग]] स्वयंभू है। यानि यह शिवलिंग स्वयं पृथ्वी से बाहर निकला है। तभी यह सद्य फलदाता है। भक्तों की मनोकामनाएं औंघड़दानी शिव स्वरूप में पूरी करने के साथ साथ ही शांति संदेश देते हैं। इसके साथ ही नटराज स्वरूप में क्रांति को भी प्रकाशित करते हैं। * '''[[पांडव किला]]''' - यह किला मेरठ के (बरनावा) में स्थित है। महाभारत से संबंध रखने वाले इस किले में अनेक प्राचीन मूर्तियां देखी जा सकती हैं। कहा जाता है कि यह किला पांडवों ने बनवाया था। दुर्योधन ने पांडवों को उनकी मां सहित यहां जीवित जलाने का षडयंत्र रचा था, किन्तु वे एक भूमिगत मार्ग से बच निकले थे। * '''शहीद स्मारक''' - शहीद स्मारक उन बहादुरों को समर्पित है, जिन्होंने 1857 में देश के लिए "प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम" में अपने प्राणों की आहुति दे दी। संग-ए-मरमर से बना यह स्मारक लगभग 30 मीटर ऊंचा है। 1857 का भारतीय विद्रोह मेरठ छावनी स्थिति काली पलटन मंदिर, जिसे वर्तमान में औघडनाथ मंदिर के नाम से भी जाना जाता है, से आरंभ हुआ था, जिसे प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम, सिपाही विद्रोह और भारतीय विद्रोह के नाम से भी जाना जाता है ब्रितानी शासन के विरुद्ध एक सशस्त्र विद्रोह था। यह विद्रोह दो वर्षों तक भारत के विभिन्न क्षेत्रों में चला। इस विद्रोह का आरंभ छावनी क्षेत्रों में छोटी झड़पों तथा आगजनी से हुआ था परन्तु जनवरी मास तक इसने एक बड़ा रूप ले लिया। विद्रोह का अन्त भारत में ईस्ट इंडिया कम्पनी के शासन की समाप्ति के साथ हुआ और पूरे भारतीय साम्राज्य पर ब्रितानी ताज का प्रत्यक्ष शासन आरंभ हो गया जो अगले ९० वर्षों तक चला। * '''शाहपीर मकबरा''' - यह मकबरा मुगलकालीन है। यह मेरठ के ओल्ड शाहपीर गेट के निकट स्थित है। शाहपीर मकबरे के निकट ही लोकप्रिय सूरज कुंड स्थित है। * '''हस्तिनापुर तीर्थ''' - हस्तिनापुर तीर्थ जैनियों के लिए एक पवित्र स्थान माना जाता है। यहां का मंदिर जैन तीर्थंकर शांतिनाथ को समर्पित है। ऐतिहासिक दृष्टि से जैनियों के लिए इस स्थान का विशेष महत्व है क्योंकि जैनियों के तीसरे तीर्थंकर आदिनाथ ने यहां 400 दिन का उपवास रखा था। इस मंदिर का संचालन श्री हस्तिनापुर जैन श्वेतांबर तीर्थ समिति द्वारा किया जाता है। * '''जैन श्वेतांबर मंदिर''' - मेरठ जिले के हस्तिनापुर में स्थित जैन श्वेतांबर मंदिर तीर्थंकर विमल नाथ को समर्पित है। एक ऊंचे चबूतरे पर उनकी आकर्षक प्रतिमा स्थापित है। मंदिर के चारों किनारे चार कल्याणक के प्रतीक हैं। हस्तिनापुर मेरठ से 30 किलोमीटर उत्तर-पर्व में स्थित है। * '''रोमन कैथोलिक चर्च''' - सरधना स्थित रोमन कैथोलिक चर्च अपनी खूबसूरत कारीगरी के लिए चर्चित है। मदर मैरी को समर्पित इस चर्च का डिजाइन इटालिक वास्तुकार एंथनी रघेलिनी ने तैयार किया था। 1822 में इस चर्च को बनवाने की लागत 0.5 मिलियन रूपये थी। भवन निर्माण साम्रगी जुटाने के लिए आसपास खुदाई की गई थी। खुदाई वाला हिस्सा आगे चलकर दो झीलों में तब्दील हो गया। * '''सेन्ट जॉन चर्च''' - 1819 में इस चर्च को ईस्ट इंडिया कंपनी की ओर से चेपलिन रेव हेनरी फिशर ने स्थापित किया था। इस चर्च की गणना उत्तर भारत के सबसे प्राचीन चर्चो में की जाती है। इस विशाल चर्च में दस हजार लोगों के बैठने की क्षमता है। * '''नंगली तीर्थ''' - पवित्र नंगली तीर्थ मेरठ के नंगली गांव में स्थित है। नंगली तीर्थ स्वामी स्वरूपानंद जी महाराज की समाधि की वजह से लोकप्रिय है। मुख्य सड़क से तीर्थ तक 84 मोड़ हैं जो चौरासी लाख योनियों के मुक्ति के प्रतीक हैं। देश के विविध हिस्सों से श्रद्धालु यहां आते हैं। * '''सूरज कुंड''' - इस पवित्र कुंड का निर्माण एक धनी व्यापारी लावार जवाहर लाल ने 1714 ई. में करवाया था। प्रारंभ में अबु नाला से इस कुंड को जल प्राप्त होता था। वर्तमान में गंग नहर से इसे जल प्राप्त होता है। सूरज कुंड के आसपास अनेक मंदिर बने हुए हैं जिनमें मनसा देवी मंदिर और बाबा मनोहर नाथ मंदिर प्रमुख हैं। ये मंदिर शाहजहां के काल में बने थे। * '''जामा मस्जिद''' - कोतवाली के निकट स्थित इस मस्जिद का यह निर्माण 11वीं शताब्दी में करवाया गया था। * '''द्रोपदी की रसोई''' - द्रोपदी की रसोई हस्तिनापुर में बरगंगा नदी के तट पर स्थित है। माना जाता है कि महाभारत काल में इस स्थान पर द्रोपदी की रसोई थी। * '''हस्तिनापुर अभयारण्य''' - इस अभयारण्य की स्थापना 1986 में की गई थी। 2073 वर्ग किलोमीटर के क्षेत्र में फैले इस अभयारण्य में मृग, सांभर, चीतल, नीलगाय, तेंदुआ, हैना, जंगली बिल्ली आदि पशुओं के अलावा पक्षियों की अनेक प्रजातियां देखी जा सकती हैं। नंवबर से जून का समय यहां आने के सबसे उपयुक्त माना जाता है। अभयारण्य का एक हिस्सा गाजियाबाद, बिजनौर और ज्योतिबा फुले नगर के अन्तर्गत आता है। ==मेरठ की हस्तियां== * [[संजीव त्यागी]] * [[अरुण गोविल]] * [[वर्षा कौशिक]] * नितिन गर्ग * <nowiki>[[विजय कुमार कश्यप]]</nowiki> * <nowiki>[[निकेश जीवना]]</nowiki> == अन्य तथ्य == * 21 दिसंबर, 2005, को मेरठ राष्ट्रीय समाचार की झलकियों में था, जब पुलिस ने सार्वजनिक रूप से हाथ पकड़े जोड़ों को मारा पीटा, जो कि देश के कई भागों में सांस्कृतिक रूप से अस्वीकृत तथा अभद्र है। यह "आप्रेशन मजनूं" के तहत था। इसके अन्तर्गत युवा जोड़े निशाना थे। हालांकि इसके बाद स्थानीय पुलिस को अप्रसिद्धि मिली। * मेरठ की माल रोड, मूलतः ब्रिटिश छावनी का भाग थी, जहां रघुवीर सारंग नामक एक आदमी, जो घोड़े और बघ्घियां चलाता था; को एक अंग्रेज़ अफसर के साथ रेस में हराने के बाद अभद्र व्यवहार का आरोप लगाकर कोड़े लगाये गये थे। * 1940 के दशक में, मेरठ के सिनेमाघरों में ब्रिटिश राष्त्रगान बजने के समय हिलना निषेध था। * 10 अप्रैल 2006 में एक अग्नि कांड में 225 (आधिकारिक घोषित) लोग मारे गये, जब विक्टोरिया पार्क में लगे एक इलेक्ट्रॉनिक मेले के मण्डप में अग लग गयी। अन्य सूत्रों के अनुसार तब यहां 1000 लोग मारे गये थे। इसके कुछ समय बाद ही, यहाँ के एक मल्टीप्लैक्स सिनेमाघर पी वी एस मॉल में भी आग लगी थी। * मेरठ के प्रसिद्ध क्रीड़ा सामान (खासकर क्रिकेट का बल्ला) विश्व भर में प्रयोग होता है। * मेरठ को भारत की क्रीड़ा राजधानी कहा जाता है। == इन्हें भी देखें == * [[मेरठ ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{मेरठ जिला}} [[श्रेणी:मेरठ ज़िला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नगर]] [[श्रेणी:मेरठ ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:मेरठ|*]] a962z2wutmpuexhbh547hy4w82m5wu3 6632155 6632154 2026-10-23T07:35:26Z ~2026-56732-99 955348 /* मेरठ की हस्तियां */ 6632155 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = मेरठ |other_name = |image = Meerut Montage 01.jpg |image_caption = ऊपर से: शहीद स्मारक, मेरठ घंटाघर, मुस्तफा महल, गिरजा |pushpin_label = मेरठ |pushpin_map = India Uttar Pradesh |coordinates = {{coord|29.05|77.51|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] |subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[मेरठ ज़िला]] |population_as_of = 2011 |population_total = 1305429 |population_metro = 1424908 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1 = प्रचलित |demographics1_info1 = [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|meerut.nic.in}} }} '''मेरठ''' [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[मेरठ ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह ज़िले का मुख्यालय और उत्तर प्रदेश का एक बड़ा शहर है। मेरठ [[दिल्ली]] से 72 किमी (44 मील) उत्तर पूर्व में स्थित है। मेरठ [[राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र]] (ऍन.सी.आर) का हिस्सा है। यहाँ [[भारतीय सेना]] की एक छावनी भी है। यह उत्तर प्रदेश के सबसे तेजी से विकसित और शिक्षित होते क्षेत्रों में से एक है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=qzUqk7TWF4wC Uttar Pradesh in Statistics]," Kripa Shankar, APH Publishing, 1987, ISBN 9788170240716</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC Political Process in Uttar Pradesh: Identity, Economic Reforms, and Governance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423083533/https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC|date=23 अप्रैल 2017}}," Sudha Pai (editor), Centre for Political Studies, Jawaharlal Nehru University, Pearson Education India, 2007, ISBN 9788131707975</ref> == इतिहास == [[चित्र:6thPillarOfAshoka.JPG|thumb|280px|छठी शताब्दी के बालुपत्थर से बने [[Pillars of Ashoka|अशोक स्तंभ]] का एक अंश जिस पर अशोक ने [[ब्राह्मी]] लिपि मे राज्यादेश खुदवाये थे, मूलतः मेरठ मे मिला था और अब [[ब्रिटिश संग्राहलय]] मे रखा है।]] सन् १९५० में यहाँ से २३ मील उत्तर-पूर्व में स्थित एक स्थल ''विदुर का टीला'' की पुरातात्विक खुदाई से ज्ञात हुआ, कि यह शहर प्राचीन नगर [[हस्तिनापुर]] का अवशेष है, जो '''[[महाभारत]] ''' काल मे [[कौरव]] राज्य की राजधानी थी।<ref name=off>[http://meerut.nic.in/tourist.htm पर्यटन स्थल - विदुर-का-टीला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619074812/http://meerut.nic.in/tourist.htm |date=19 जून 2009 }} ''मेरठ'' आधिकारिक वेबसाइट</ref>, यह बहुत पहले [[गंगा]] नदी की बाढ़ में बह गयी थी।<ref name=imp/> एक अन्य किवंदती के अनुसार [[रावण]] के श्वसुर [[मय दानव]] के नाम पर यहाँ का नाम मयराष्ट्र पड़ा, जैसा की [[रामायण]] में वर्णित है।<ref>[http://meerut.nic.in/ Homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915130519/http://meerut.nic.in/ |date=15 सितंबर 2008 }} ''मेरठ'' आधिकारिक वेबसाइट.</ref> मेरठ [[मौर्य वंश|मौर्य सम्राट]] [[अशोक]] के काल में (273 ईसा पूर्व से 232 ईसा पूर्व) [[बौद्ध धर्म]] का केन्द्र रहा, जिसके निर्माणों के अवशेष जामा मस्जि़द के निकट वर्तमान में मिले हैं।<ref name=brit/> [[दिल्ली]] के [[बाड़ा हिन्दू राव अस्पताल]], [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] के निकट अशोक स्तंभ, [[फिरोज़ शाह तुगलक]] (1351 – 1388) द्वारा दिल्ली लाया गया था।<ref name=imp/><ref>{{Cite web |url=http://www.india9.com/i9show/-Delhi/New-Delhi/Ashoka-Pillar-18646.htm |title=अशोक स्तंभ |access-date=22 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034301/http://www.india9.com/i9show/-Delhi/New-Delhi/Ashoka-Pillar-18646.htm |archive-date=24 सितंबर 2015 |url-status=live }}</ref>, बाद में यह [[1713]] में, एक बम धमाके में ध्वंस हो गया, एवं [[1867]] में जीर्णोद्धार किया गया।<ref>[http://wikimapia.org/#lat=28.6744361&lon=77.2116351&z=18&l=0&m=a&v=2&show=/8885932/khuni-jheel&search=Bara%20Hindu%20Rao%20Hospital%20 अशोक स्तंभ की स्थिति] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041141/http://www.wikimapia.org/#lat=28.6744361&lon=77.2116351&z=18&l=0&m=a&v=2&show=/8885932/khuni-jheel&search=Bara%20Hindu%20Rao%20Hospital%20 |date=26 अगस्त 2011 }} ''[[विकिमैपिया]]''.</ref> बाद में [[मुगल सम्राट]] [[अकबर]] के काल में, (1556-1605), यहाँ तांबे के सिक्कों की टकसाल थी।<ref name=brit>[http://www.collectbritain.co.uk/personalisation/object.cfm?uid=019XZZ000001115U00006000 मेरठ के निकट समतल इलाकों में स्थित हिन्दू मंदिर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826070201/http://www.collectbritain.co.uk/personalisation/object.cfm?uid=019XZZ000001115U00006000 |date=26 अगस्त 2009 }} ''[[ब्रिटिश पुस्तकालय]]''</ref> ग्यारहवीं शताब्दी में, जिले का दक्षिण-पश्चिमी भाग, [[बुलंदशहर]] के दोर –राजा हर दत्त द्वारा शासित था, जिसने एक क़िला बनवाया, जिसका [[आइन-ए-अकबरी]] में उल्लेख भी है, तथा वह अपनी शक्ति हेतू प्रसिद्ध रहा।<ref name=imp264/> बाद में वह [[महमूद गज़नवी]] द्वारा 1018 में पराजित हुआ। हालाँकि शहर पर पहला बड़ा आक्रमण [[मोहम्मद ग़ौरी]] द्वारा 1192 में हुआ,<ref name=imp>[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_260.gif मेरठ जिला - इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003014841/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_260.gif |date=3 अक्तूबर 2008 }} ''द इम्पेरियल गैज़ेटियर ऑफ इण्डिया'', [[1909]], v. 17, p. 254-255.</ref> किन्तु इस शहर का इससे बुरा भाग्य अभी आगे खड़ा था, जब [[तैमूर लंग]] ने 1398 में आक्रमण किया, उसे राजपूतों ने कड़ी टक्कर दी। यह [[लोनी]] के किले पर हुआ, जहाँ उन्होंने दिल्ली के सुल्तान [[मुहम्मद बिन तुग़लक़]] से भी युद्ध किया। परंतु अन्ततः वे सब हार गये, यह [[तैमूर लंग]] के अपने उल्लेख [[तुज़ुक-ए-तैमूरी]] में मिलता है।<ref>[http://www.infinityfoundation.com/mandala/h_es/h_es_malfuzat_frameset.htm दिल्ली की फतह की तैयारी …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906084234/http://www.infinityfoundation.com/mandala/h_es/h_es_malfuzat_frameset.htm|date=6 सितंबर 2011}} माल्फुज़त-ए-तैमूरी, या [[तुज़ुक- ए-तैमूरी]] (तैमूर की आत्मकथा), द्वारा: [[तैमूर लंग]], "[[:en:The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]]", by Sir H. M. Elliot, Edited by John Dowson; London, Trubner Company; 1867–1877.</ref>. उसके बाद, वह दिल्ली पर आक्रमण करने आगे बढ़ गया, व वापस मेरठ पर हमला बोला, जहाँ तब एक अफ़गान मुख्य का शासन था। उसने नगर पर दो दिनों में कब्ज़ा किया, जिसमें विस्तृत विनाश सम्मिलित था और फिर वह आगे उत्तर की ओर बढ़ गया। === प्रथम स्वतंत्रता संग्राम === मेरठ का नाम ब्रिटिश [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] के विरुद्ध [[१८५७ का प्रथम स्वतंत्रता संग्राम|1857 के प्रथम स्वतंत्रता संग्राम]] के लिये भी प्रसिद्ध है।<ref>[http://www.english.emory.edu/Bahri/Mutiny.html The Sepoy War of १८५७: Mutiny or First Indian War of Independence?]<nowiki> {{Webarchive|url=</nowiki>https://web.archive.org/web/20130114213449/http://www.english.emory.edu/Bahri/Mutiny.html |date= ●प्रसिद्ध नारा "दिल्ली चलो" पहली बार यहीं से दिया गया था। ●मेरठ छावनी ही वह स्थान है, जहां [[हिन्दू]] और [[मुस्लिम]] सैनिकों को बन्दूकें दी गयीं, जिनमें जानवरों की खाल से बनी गोलियां डालनी पड़तीं थीं, जिन्हें मुंह से खोलना पड़ता था। इससे हिन्दुओं व मुसलमानों की धार्मिक भावनाएं आहत हुई, क्योंकि वह जानवर की चर्बी गाय व सूअर की थी। गाय हिन्दुओं के लिये पवित्र है और सूअर मुसलमानों के लिये अछूत है। ●मेरठ को अन्तर्राष्ट्रीय प्रसिद्धि 1857 के विद्रोह से प्राप्त हुई। २४ अप्रैल, १८५७ को; तृतीय अश्वारोही सेना की 90 में से 85 टुकड़ियों ने गोलियों को छूने तक से मना कर दिया। कोर्ट-मार्शल के बाद उन्हें दस वर्ष का कारावस मिला। इसके विद्रोह में ही, ब्रिटिश राज से मुक्ति पाने की पहली चिंगारी (10 मई 1857) की क्रांति भड़क उठी, जिसे शहरी जनता का पूरा समर्थन मिला। ●1857 की जनक्रान्ति के प्रथम महानायक "कोतवाल धनसिंह गुर्जर। कोतवाल धन सिंह गुर्जर (१८२० - ४ जुलाई ) एक स्वतन्त्रता संग्राम सेनानी और १८५७ के महान क्रांतिकारी एवं शहीद थे।[1] १० मई १८५७ को मेरठ में क्रान्ति आरम्भ करने का श्रेय धन सिंह गुर्जर को है। मेरठ क्रान्ति का प्रारम्भ/आरम्भ ”10 मई 1857“ को हुआ था। क्रान्ति की शुरूआत करने का श्रेय अमर शहीद कोतवाल धनसिंह गुर्जर को जाता है। उस दिन मेरठ में धनसिंह के नेतृत्व मे विद्रोही सैनिकों और पुलिस फोर्स ने अंग्रेजों के विरूद्ध क्रान्तिकारी घटनाओं को अंजाम दिया। धन सिंह कोतवाल जनता के सम्पर्क में थे। उनका संदेश मिलते ही हजारों की संख्या में क्रान्तिकारी रात में मेरठ पहुंच गये। समस्त पश्चिमी उत्तर प्रदेश, देहरादून, दिल्ली, मुरादाबाद, बिजनौर, आगरा, झांसी, पंजाब, राजस्थान से लेकर महाराष्ट्र तक के गुर्जर इस स्वतन्त्रता संग्राम में कूद पड़े। विद्रोह की खबर मिलते ही आस-पास के गांव के हजारों ग्रामीण गुर्जर मेरठ की सदर कोतवाली क्षेत्र में जमा हो गए। इसी कोतवाली में धन सिंह पुलिस प्रमुख थे। 10 मई 1857 को धन सिंह ने की योजना के अनुसार बड़ी चतुराई से ब्रिटिश सरकार के वफादार पुलिस कर्मियों को कोतवाली के भीतर चले जाने और वहीं रहने का आदेश दिया और धन सिंह के नेतृत्व में देर रात २ बजे जेल तोड़कर 836 कैदियों को छुड़ाकर जेल को आग लगा दी। छुड़ाए कैदी भी क्रान्ति में शामिल हो गए। उससे पहले भीड़ ने पूरे सदर बाजार और कैंट क्षेत्र में जो कुछ भी अंग्रेजों से सम्बन्धित था सब नष्ट कर चुकी थी। रात में ही विद्रोही सैनिक दिल्ली कूच कर गए और विद्रोह मेरठ के देहात में फैल गया। ●इस क्रान्ति के पश्चात् ब्रिटिश सरकार ने धन सिंह को मुख्य रूप से दोषी ठहराया, और सीधे आरोप लगाते हुए कहा कि धन सिंह कोतवाल क्योंकि स्वयं गुर्जर है इसलिए उसने गुर्जरो की भीड को नहीं रोका और उन्हे खुला संरक्षण दिया। इसके बाद घनसिंह को गिरफ्तार कर मेरठ के एक चौराहे पर फाँसी पर लटका दिया गया। ●मेरठ की पृष्ठभूमि में अंग्रेजों के जुल्म की दास्तान छुपी हुई है। मेरठ गजेटियर के वर्णन के अनुसार 4 जुलाई, 1857 को प्रातः 4 बजे पांचली पर एक अंग्रेज रिसाले ने 56 घुड़सवार, 38 पैदल सिपाही और 10 तोपों से हमला किया। पूरे ग्राम को तोप से उड़ा दिया गया। सैकड़ों गुर्जर किसान मारे गए, जो बच गए उनको कैद कर फांसी की सजा दे दी गई। आचार्य दीपांकर द्वारा रचित पुस्तक "स्वाधीनता आन्दोलन" और मेरठ के अनुसार पांचली के 80 लोगों को फांसी की सजा दी गई थी। ग्राम गगोल के भी 9 लोगों को दशहरे के दिन फाँसी दे दी गई और पूरे ग्राम को नष्ट कर दिया। आज भी इस ग्राम में दश्हरा नहीं मनाया जाता। ●मेरठ में ही [[मेरठ षड्यंत्र मामला]], मार्च १९२९ में हुआ। इसमें कई व्यापार संघों को तीन अंग्रेज़ों समेत गिरफ्तार किया गया, जो भारतीय रेलवे की हड़ताल कराने वाले थे। इस पर इंग्लैंड का सीधा ध्यान गया, जिसे वहां के मैन्चेस्ट्र स्ट्रीट थियेट्स्र ग्रुप ने अपने “रड मैगाफोन” नाम के नाटक में दिखाया, जिसमें कोलोनाइज़ेशन व औद्योगिकरण के हानिकारक प्रभाव दिखाये गये थे| == पौराणिक महत्व == * [[महाभारत]] में वर्णित लाक्षागृह, जो [[पांडव|पांडवों]] को जीवित जलाने हेतु [[दुर्योधन]] ने तैयार करवाया था, यहीं पास में '''वार्णावत''' (वर्तमान बरनावा) में स्थित था। यह मेरठ-[[बड़ौत]] मार्ग पर पड़ता है। * [[रामायण]] में वर्णित [[श्रवण कुमार]] ने अपने बूढ़े माता पिता को तीर्थ यात्रा कराने ले जा रहा था। वे दोनों एक कांवड़ पर बैठे थे। यहीं आकर, श्रवण कुमार ने प्यास के मारे, उन्हें जमीन पर रखा, व बर्तन लेकर सरोवर से जल लेने गया। उसके बर्तन की पाने में आवाज को सुनकर, आखेट हेतु निकले महाराजा [[दशरथ]] ने उसे जानवर समझ कर तीर चला दिया, जिससे वह मृत्यु को प्राप्त हुआ। उसके दुःख में ही उसके माता पिता तड़प तड़प कर मर गये, व मरते हुए, उन्होंने दशरथ को शाप दिया, कि जिस प्रकार हम अपने पुत्र वियोग में मर रहे हैं, उसी प्रकार तुम भी अपने पुत्र के वियोग में मरोगे। और वैसा ही हुआ भी * मेरठ को दैत्यराज [[रावण]] की ससुराल भी माना जाता है। == भूगोल == मेरठ की भौगोलिक स्थिति 28.98° उत्तर एवं 77.7° पूर्व है। यहां की औसत ऊंचाई 219 [[मीटर]] (718 [[फुट (लम्बाई की इकाई)|फीट]]) है। निकटवर्ती शहर हैं: राजधानी [[दिल्ली]],[[मुजफ्फरनगर]] [[रुड़की]], [[देहरादून]],[[सहारनपुर]], [[अलीगढ़]], [[नौयडा]], [[गाजियाबाद]] [[हापुड़]] [[बुलंदशहर|बुलंदशहर‌]] इत्यादि। {{clear}} {{Weather box <!--Infobox begins-->|collapsed=|metric first=Yes|single line=Yes|location=मेरठ (1971–2000)|temperature colour=|Jan record high C=29.3|Feb record high C=32.2|Mar record high C=39.5|Apr record high C=43.5|May record high C=45.8|Jun record high C=46.1|Jul record high C=46.0|Aug record high C=40.0|Sep record high C=39.0|Oct record high C=38.0|Nov record high C=34.5|Dec record high C=30.0|year record high C=46.1|Jan high C=21.9|Feb high C=23.1|Mar high C=28.7|Apr high C=36.3|May high C=39.1|Jun high C=37.6|Jul high C=33.6|Aug high C=32.6|Sep high C=33.7|Oct high C=32.8|Nov high C=28.6|Dec high C=23.5|year high C=31.1|Jan low C=7.2|Feb low C=9.1|Mar low C=13.8|Apr low C=19.9|May low C=24.3|Jun low C=26.0|Jul low C=25.9|Aug low C=25.5|Sep low C=23.6|Oct low C=18.2|Nov low C=12.4|Dec low C=8.0|year low C=17.7|Jan record low C=0.2|Feb record low C=0.1|Mar record low C=5.4|Apr record low C=8.3|May record low C=15.4|Jun record low C=17.7|Jul record low C=16.5|Aug record low C=19.0|Sep record low C=15.7|Oct record low C=7.2|Nov record low C=1.8|Dec record low C=0.2|year record low C=0.1|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=19.7|Feb precipitation mm=24.9|Mar precipitation mm=24.4|Apr precipitation mm=12.8|May precipitation mm=19.1|Jun precipitation mm=71.2|Jul precipitation mm=269.0|Aug precipitation mm=264.7|Sep precipitation mm=95.4|Oct precipitation mm=25.9|Nov precipitation mm=4.3|Dec precipitation mm=13.4|year precipitation mm=845.0|Jan rain days=1.5|Feb rain days=1.7|Mar rain days=1.7|Apr rain days=0.9|May rain days=1.6|Jun rain days=3.9|Jul rain days=10.2|Aug rain days=9.4|Sep rain days=4.2|Oct rain days=1.6|Nov rain days=0.4|Dec rain days=0.9|year rain days=38.0|source 1=India Meteorological Department (record high and low up to 2010)|date=April 2015}} == जनसांख्यिकी == मेरठ शहर ही [[मेरठ जिला|मेरठ जिले]] का मुख्यालय है, जिसमें 1,025 गाँव भी सम्मिलित हैं। 2011 की राष्ट्रीय जनगणना के अनुसार मेरठ शहरी क्षेत्र (जिसमें नगर निगम एवं छावनी परिषद के अंतर्गत आते क्षेत्र सम्मिलित हैं) की जनसंख्या लगभग 14 लाख है, जिसमें से लगभग 13 लाख 10 हज़ार नगर निगम के क्षेत्र में है।<nowiki><ref name="cen11city"></nowiki>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Provisional Population Totals, Census of India 2011|publisher=भारत के महारजिस्ट्रार एवं जनगणना आयुक्त का कार्यालय, गृह मंत्रालय, भारत सरकार|language=अंग्रेज़ी|trans-title=1 लाख और उससे अधिक जनसंख्या वाले शहर, अनंतिम जनसंख्या आँकड़े, भारत की जनगणना 2011|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 मई 2012|accessdate=25 अगस्त 2013|url-status=live}}</ref> इस हिसाब से जनसंख्या अनुसार मेरठ शहरी क्षेत्र भारत के शहरी क्षेत्रों में 33वे स्थान पर है और भारत के शहरों में 26वे स्थान पर है। मेरठ में लिंग अनुपात 888 है, राज्य औसत 908 से कम; बाल लिंग अनुपात 847 है, राज्य औसत 899 से कम। 12.41% जनसंख्या 6 साल की उम्र से छोटी है। साक्षरता दर 78.29% है, राज्य औसत 69.72% से अधिक।<ref name="cen11ua"/> 2012 अनुसार मेरठ में अपराध दर (भारतीय दंड संहिता के अंतर्गत कुल संज्ञेय अपराध प्रति लाख जनसंख्या) 309.1 है, राज्य औसत 96.4 और राष्ट्रीय औसत 196.7 से अधिक। 2001 की राष्ट्रीय जनगणना अनुसार शहर राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र में जनसंख्या अनुसार दूसरे स्थान पर है और राष्ट्र में 25वे स्थान पर।<ref>{{cite web|url=http://www.citymayors.com/gratis/indian_cities.html|title=India's largest cities / urban areas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805083900/http://citymayors.com/gratis/indian_cities.html|archive-date=5 August 2017|url-status=live}}</ref> {|class="wikitable" |+ऐतिहासिक जनगणना आँकड़े<ref name="imp264">{{Harvnb|द इम्पीरियल गज़ैटियर|1909|loc=[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_270.gif पृ॰ 264]}}</ref><ref name="kinship">{{cite book|title=Kinship and Urbanization: White Collar Migrants in North India|author=Sylvia Vatuk|publisher=University of California Press|language=अंग्रेज़ी|year=1972|url=http://books.google.com/books?id=cQf7hqm-iXcC|isbn=9780520020641|pages=2–3|access-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107175440/http://books.google.com/books?id=cQf7hqm-iXcC|archive-date=7 January 2014|url-status=live}}</ref><ref name="imp263">{{Harvnb|द इम्पीरियल गज़ैटियर|1909|loc=[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_269.gif पृ॰ 263]}}</ref>{{Efn|name=historical|इसमें नगर निगम एवं छावनी की जनसंख्याएँ शामिल हैं}} |- ! वर्ष !! पुरुष !! स्त्री !! कुल !! वृद्धि |- | 1847 || -- || -- || 29,014 || |- | 1853 || -- || -- || 82,035 || 182.74% |- | 1872 || -- || -- || 81,386 || -0.79% |- | 1881 || -- || -- || 99,565 || 22.34% |- | 1891 || -- || -- || 119,390 || 19.91% |- | 1901 || 65,822 (55.53%) || 52,717 (44.47%) || 118,539 || -0.71% |- | 1911 || 66,542 (57.05%) || 50,089 (42.95%) || 116,631 || -1.6% |- | 1921 || 71,816 (58.57%) || 50,793 (41.43%) || 122,609 || 5.12% |- | 1931 || 80,073 (58.57%) || 56,636 (41.43%) || 136,709 || 11.49% |- | 1941 || 98,829 (58.38%) || 70,461 (41.62%) || 169,290 || 23.83% |- | 1951 || 133,094 (57.08%) || 100,089 (42.92%) || 233,183 || 37.74% |- | 1961 || 157,572 (55.48%) || 126,425 (44.52%) || 283,997 || 21.79% |- |colspan="5"|<small>{{Notelist|group=historical}}</small> |} {|class="wikitable" |+ जनगणना आँकड़े{{efn|मेरठ शहरी क्षेत्र के लिए, जिसमें नगर निगम और छावनी की जन्संख्याएँ शामिल हैं}} |- ! वर्ष || पुरुष || स्त्री || कुल || वृद्धि दर || लिंग अनुपात{{Efn|1000 पुरुषों के अनुपात में स्त्रियों की संख्या}} |- || 2001<ref name="cen01">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/PopulationFinder/View_Village_Population.aspx?pcaid=5576&category=U.A.|language=अंग्रेज़ी|title=Census of India 2001: View Population Details: Meerut UA|trans-title=भारत की जनगणना 2001: जनसंख्या आँकड़े देखें: मेरठ शहरी क्षेत्र|accessdate=25 अगस्त 2013|publisher=भारत के महारजिस्ट्रार एवं जनगणना आयुक्त का कार्यालय, गृह मंत्रालय, भारत सरकार|archive-url=https://web.archive.org/web/20140418055624/http://www.censusindia.gov.in/PopulationFinder/View_Village_Population.aspx?pcaid=5576&category=U.A.|archive-date=18 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> || 621,481 (53.50%) || 540,235 (46.50%) || 1,161,716 || -- || -- |- || 2011<ref name="cen11ua">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above, Provisional Population Totals, Census of India 2011|trans-title=1 लाख और अधिक जनसंख्या वाले शहरी क्षेत्र/शहर, अनंतिम जनसंख्या आँकड़े, भारत की जनगणना 2011|language=अंग्रेज़ी|format=pdf|accessdate=25 अगस्त 2013|publisher=भारत के महारजिस्ट्रार एवं जनगणना आयुक्त का कार्यालय, गृह मंत्रालय, भारत सरकार|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> || 754,857 (52.98%) || 670,051 (47.02%) || 1,424,908 || 22.66% || 888 |- |colspan="6"|<small>{{notelist|close=1}}</small> |} {|class="wikitable" |+ साक्षरता दर (प्रतिशत) ! वर्ष || पुरुष || स्त्री || कुल |- | 2001<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|title=Table - 3 : Population, population in the age group 0-6 and literates by sex - Cities/Towns (in alphabetic order): 2001|trans-title=सारणी - 3 : जनसंख्या, 0-6 वर्ष वर्ग में जनसंख्या और लिंग अनुसार साक्षर लोग - शहर/कस्बे (वर्णानुक्रम में): 2001|language=अंग्रेज़ी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040814033526/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archivedate=14 अगस्त 2004|accessdate=25 अगस्त 2013|publisher=भारत के महारजिस्ट्रार एवं जनगणना आयुक्त का कार्यालय, गृह मंत्रालय, भारत सरकार|url-status=live}}</ref> || 65.22 || 53.17 || 59.62 |- | 2011<ref name="cen11ua"/> || 83.74 (+18.52) || 72.19 (+19.02) || 78.29 (+18.67) |} मेरठ में भारत के मुख्य शहरों में, सर्वाधिक मुस्लिम जनसंख्या है, जो 34.43 के लगभग है।<ref>{{Cite web |url=http://www.census2011.co.in/data/religion/district/509-meerut.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=4 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822235837/http://www.census2011.co.in/data/religion/district/509-meerut.html |archive-date=22 अगस्त 2017 |url-status=dead }}</ref> यहां की ईसाई संख्या भी ठीक ठाक है। मेरठ 1987 के सांप्रदायिक दंगों की स्थली भी रहा था। == डॉ॰ भीमराव अम्बेडकर हवाई अड्डा मेरठ में स्तिथ है == === वायु मार्ग === [[पंतनगर विमानक्षेत्र]] या [[इंदिरा गाँधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] मेरठ के निकटतम एयरपोर्ट है। पंतनगर का एयरपोर्ट मेरठ से 215 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। === एक्सप्रेसवे === [[दिल्ली-मेरठ एक्सप्रेस वे|दिल्ली मेरठ एक्सप्रेसवे]] एक 90 किलोमीटर लम्बा निर्माणाधीन द्रुतगामी मार्ग है  | जो की [[दिल्ली]] से प्रारम्भ हो कर मेरठ पर ख़त्म होता है। यह राजमार्ग अभिगम नियंत्रण द्रुतगामी मार्ग होगा। इस द्रुतगामी मार्ग पर 14 लेन दिल्ली से डासना तक होंगी तथा 6 लेन डासना से मेरठ तक होंगी | ईस्टर्न डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडोर और दिल्ली मेरठ एक्सप्रेसवे, गंगा एक्सप्रेसवे, दिल्ली मेरठ आरआरटीएस जैसी एक्सप्रेसवे परियोजनाओं के कारण मेरठ पश्चिमी उत्तर प्रदेश में आगामी लॉजिस्टिक हब है। ;[[चित्र:Meerut Metro.jpg|अंगूठाकार|280x280पिक्सेल|मेरठ मेट्रो]] === रेल मार्ग === मेरठ में दो प्रमुख रेलवे स्टेशन हैं,मेरठ छावनी व मेरठ जंक्शन। मेरठ देश के प्रमुख शहरों से अनेक ट्रेनों के माध्यम से जुड़ा हुआ है। दिल्ली, [[जम्मू (शहर)|जम्मू]], [[अम्बाला|अंबाला]], [[सहारनपुर]] आदि स्थानों से आसानी से मेरठ पहुंचा जा सकता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/uttar-pradesh/meerut/delhi-meerut-rrts-rapid-rail-successful-trial-82-km-journey-in-less-than-1-hour|title=अब दिल्ली दूर नहीं, मेरठ दौड़ी नमो भारत|date=23 जून 2025|work=प्रभात खबर|access-date=19 जुलाई 2025}}</ref> === सड़क मार्ग === मेरठ [[उत्तर प्रदेश]] और आसपास के राज्यों के अनेक शहरों से सड़क मार्ग द्वारा जुड़ा हुआ है। राज्य परिवहन निगम की बसें अनेक शहरों से मेरठ के लिए नियमित रूप से चलती हैं। === मेरठ मेट्रो === मेरठ मेट्रो एक निर्माणाधीन रैपिड ट्रांजिट सिस्टम है, जो भारत के उत्तर प्रदेश के मेरठ शहर को सेवा प्रदान करेगी। इसे दो चरणों में बनाया जा रहा है, जिसमें से पहला चरण पहली लाइन के साथ मोदीपुरम से मेरठ साउथ तक 13 स्टेशनों के साथ 23.6 किमी (14.7 मील) को कवर करेगा। == उद्योग == मेरठ का सर्राफा [[एशिया]] का नंबर एक का व्यवसाय बाजार है।.. सोने के बारे में कहें तो मेरठ शहर कई तरह के उद्योगों के लिये प्रसिद्ध है। मेरठ में निर्माण व्यवसाय में खूब तेजी आयी है, जैसा कि दिखता है- शहर में कई ऊंची इमारतें , शॉपिंग परिसर एवं अपार्टमेन्ट्स हैं। मेरठ भारत के शहरों में क्रीड़ा सामग्री के सर्वोच्च निर्माताओं में से एक है। साथ ही वाद्य यंत्रों के निर्माण में भी यह उच्च स्थान पर है। मेरठ में यू.पी.एस.आइ.डी.सी के दो औद्योगिक क्षेत्र हैं, एक परतापुर में एवं एक उद्योग पुरम में।<ref name=upsidc1>{{cite web|title=औद्योगिक क्षेत्र विवरण - यू.पी.एस.आइ.डी.सी|url=http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Udyog+Puram&Submit2=Submit|publisher=यू.पी.एस.आइ.डी.सी|accessdate=9 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108214639/http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Udyog+Puram&Submit2=Submit|archive-date=8 जनवरी 2014|url-status=dead}}</ref><ref name=upsidc2>{{cite web|title=औद्योगिक क्षेत्र विवरण - यू.पी.एस.आइ.डी.सी|url=http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Partapur&Submit2=Submit|publisher=यू.पी.एस.आइ.डी.सी|accessdate=9 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108213136/http://upsidc.com/search_action3.php?name=Meerut&ind_area=Partapur&Submit2=Submit|archive-date=8 जनवरी 2014|url-status=dead}}</ref> मेरठ में कुछ प्रसिद्ध फार्मास्यूटिकल कंपनियाँ भी हैं, जैसे पर्क फार्मास्यूटिकल्स लिमिटेड, मैनकाईंड फार्मा एवं बैस्टोकैम। आयकर विभाग द्वारा संकलित आंकड़ों के अनुसार, मेरठ ने वर्ष २००७-०८ में ही १०,०८९ करोड़ रुपये, राष्ट्रीय कोष में दिये हैं, जो [[लखनऊ]], [[जयपुर]], [[भोपाल]], [[कोच्चि]] एवं [[भुवनेश्वर]] से कहीं अधिक हैं।<ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/India/Meerut_9th_in_top_10_tax-paying_cities/articleshow/3182693.cms |title=मेरठ कर देय शहरों की गिनती में नौंवें स्थान |access-date=22 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105032052/http://timesofindia.indiatimes.com/India/Meerut_9th_in_top_10_tax-paying_cities/articleshow/3182693.cms |archive-date=5 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> मेरठ की कैंची उद्योग, मेरठ में तीन सदियों से चल रहा "मेरठ कैंची" उद्योग है। ये कैंचियाँ री-साइकल्ड स्टील से बनती हैं और इलाकाई रूप से पहचानी जाती हैं। 2013 में इन कैंचियों को GI टैग भी प्राप्त हुआ। लगभग 250 यूनिट्स हैं, जो 70,000 लोगों को रोजगार देती हैं। == मीडिया == मेरठ एक महत्वपूर्ण ''मास मीडिया'' केन्द्र बनता जा रहा है। देश के विभिन्न क्षेत्रों से पत्रकार एवं अन्य मीडियाकर्मी यहां कार्यरत हैं। हाल ही में, कई समाचार चैनलों ने अपराध पर केन्द्रित कार्यक्रम दिखाने आरंभ किये हैं। चूँकि मीडिया केन्द्र मेरठ में स्थित हैं, तो शहर को राष्ट्रीय स्तर पर अच्छा प्रचार मिल रहा है। हाल के वर्षों में नगर में कानून व्यवस्था की स्थिति काफी सुधरी है। इसमें मीडिया का बहुत बड़ा हाथ है। मेरठ वेब मीडिया का भी मुख्य केंद्र बनता जा रहा है मेरठ मे एक्सएन व्यू न्यूज और कई अन्य वेब मीडिया चैनल मौजूद है। == शिक्षा == नगर में कुल पांच विश्वविद्यालय हैं [[चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय मेरठ|चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय]], [[सरदार वल्लभ भाई पटेल कृषि एवं प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय]], [[शोभित विश्वविद्यालय]] एवं [[स्वामी विवेकानंद सुभारती विश्वविद्यालय]] [[IIMT विश्विद्यालय ]]। इसके अलावा नगर में कई महाविद्यालय एवं विद्यालय हैं। == नौचंदी मेला == {{main|नौचन्दी मेला}} यहां का ऐतिहासिक नौचंदी मेला [[हिन्दू]] – मुस्लिम [[एकता]] का प्रतीक है। हजरत बाले मियां की दरगाह एवं नवचण्डी देवी (नौचन्दी देवी) का मंदिर एक दूसरे के निकट ही स्थित हैं। मेले के दौरान मंदिर के घण्टों के साथ अज़ान की आवाज़ एक सांप्रदायिक आध्यात्म की प्रतिध्वनि देती है। यह मेला चैत्र मास के [[नवरात्रि]] त्यौहार से एक सप्ताह पहले से लग जाता है। [[होली]] के लगभग एक सप्ताह बाद और एक माह तक चलता है। == पर्यटन स्थल == [[File:Statue of Mangal Pandey at Shaheed Smarak Meerut.jpg|280px|thumb||280px|शहीद स्मारक परिसर में स्थित मंगल पांडे की मूर्ति]] [[चित्र:Ashtapad.jpg|right|thumb||280px|हस्तिनापुर मंदिर]] [[File:StJohnsChurchMeerut.jpg|thumb|right|280px|सेन्ट जॉन चर्च]] * '''[[औंघड़नाथ मंदिर, मेरठ|औंघड़नाथ मंदिर]]''' [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम]] में इस मंदिर का विशेष योगदान रहा है। यह मन्दिर महानगर में छावनी क्षेत्र में स्थित है।चूंकि यहां भगवान शिव स्वरूप में विद्यमान हैं, इस कारण इसे औंघडनाथ मंदिर कहा जाता है। वैसे यह काली पल्टन वाला मंदिर भी कहलाता है।यह मान्यता है, कि इस मंदिर में [[शिवलिंग]] स्वयंभू है। यानि यह शिवलिंग स्वयं पृथ्वी से बाहर निकला है। तभी यह सद्य फलदाता है। भक्तों की मनोकामनाएं औंघड़दानी शिव स्वरूप में पूरी करने के साथ साथ ही शांति संदेश देते हैं। इसके साथ ही नटराज स्वरूप में क्रांति को भी प्रकाशित करते हैं। * '''[[पांडव किला]]''' - यह किला मेरठ के (बरनावा) में स्थित है। महाभारत से संबंध रखने वाले इस किले में अनेक प्राचीन मूर्तियां देखी जा सकती हैं। कहा जाता है कि यह किला पांडवों ने बनवाया था। दुर्योधन ने पांडवों को उनकी मां सहित यहां जीवित जलाने का षडयंत्र रचा था, किन्तु वे एक भूमिगत मार्ग से बच निकले थे। * '''शहीद स्मारक''' - शहीद स्मारक उन बहादुरों को समर्पित है, जिन्होंने 1857 में देश के लिए "प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम" में अपने प्राणों की आहुति दे दी। संग-ए-मरमर से बना यह स्मारक लगभग 30 मीटर ऊंचा है। 1857 का भारतीय विद्रोह मेरठ छावनी स्थिति काली पलटन मंदिर, जिसे वर्तमान में औघडनाथ मंदिर के नाम से भी जाना जाता है, से आरंभ हुआ था, जिसे प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम, सिपाही विद्रोह और भारतीय विद्रोह के नाम से भी जाना जाता है ब्रितानी शासन के विरुद्ध एक सशस्त्र विद्रोह था। यह विद्रोह दो वर्षों तक भारत के विभिन्न क्षेत्रों में चला। इस विद्रोह का आरंभ छावनी क्षेत्रों में छोटी झड़पों तथा आगजनी से हुआ था परन्तु जनवरी मास तक इसने एक बड़ा रूप ले लिया। विद्रोह का अन्त भारत में ईस्ट इंडिया कम्पनी के शासन की समाप्ति के साथ हुआ और पूरे भारतीय साम्राज्य पर ब्रितानी ताज का प्रत्यक्ष शासन आरंभ हो गया जो अगले ९० वर्षों तक चला। * '''शाहपीर मकबरा''' - यह मकबरा मुगलकालीन है। यह मेरठ के ओल्ड शाहपीर गेट के निकट स्थित है। शाहपीर मकबरे के निकट ही लोकप्रिय सूरज कुंड स्थित है। * '''हस्तिनापुर तीर्थ''' - हस्तिनापुर तीर्थ जैनियों के लिए एक पवित्र स्थान माना जाता है। यहां का मंदिर जैन तीर्थंकर शांतिनाथ को समर्पित है। ऐतिहासिक दृष्टि से जैनियों के लिए इस स्थान का विशेष महत्व है क्योंकि जैनियों के तीसरे तीर्थंकर आदिनाथ ने यहां 400 दिन का उपवास रखा था। इस मंदिर का संचालन श्री हस्तिनापुर जैन श्वेतांबर तीर्थ समिति द्वारा किया जाता है। * '''जैन श्वेतांबर मंदिर''' - मेरठ जिले के हस्तिनापुर में स्थित जैन श्वेतांबर मंदिर तीर्थंकर विमल नाथ को समर्पित है। एक ऊंचे चबूतरे पर उनकी आकर्षक प्रतिमा स्थापित है। मंदिर के चारों किनारे चार कल्याणक के प्रतीक हैं। हस्तिनापुर मेरठ से 30 किलोमीटर उत्तर-पर्व में स्थित है। * '''रोमन कैथोलिक चर्च''' - सरधना स्थित रोमन कैथोलिक चर्च अपनी खूबसूरत कारीगरी के लिए चर्चित है। मदर मैरी को समर्पित इस चर्च का डिजाइन इटालिक वास्तुकार एंथनी रघेलिनी ने तैयार किया था। 1822 में इस चर्च को बनवाने की लागत 0.5 मिलियन रूपये थी। भवन निर्माण साम्रगी जुटाने के लिए आसपास खुदाई की गई थी। खुदाई वाला हिस्सा आगे चलकर दो झीलों में तब्दील हो गया। * '''सेन्ट जॉन चर्च''' - 1819 में इस चर्च को ईस्ट इंडिया कंपनी की ओर से चेपलिन रेव हेनरी फिशर ने स्थापित किया था। इस चर्च की गणना उत्तर भारत के सबसे प्राचीन चर्चो में की जाती है। इस विशाल चर्च में दस हजार लोगों के बैठने की क्षमता है। * '''नंगली तीर्थ''' - पवित्र नंगली तीर्थ मेरठ के नंगली गांव में स्थित है। नंगली तीर्थ स्वामी स्वरूपानंद जी महाराज की समाधि की वजह से लोकप्रिय है। मुख्य सड़क से तीर्थ तक 84 मोड़ हैं जो चौरासी लाख योनियों के मुक्ति के प्रतीक हैं। देश के विविध हिस्सों से श्रद्धालु यहां आते हैं। * '''सूरज कुंड''' - इस पवित्र कुंड का निर्माण एक धनी व्यापारी लावार जवाहर लाल ने 1714 ई. में करवाया था। प्रारंभ में अबु नाला से इस कुंड को जल प्राप्त होता था। वर्तमान में गंग नहर से इसे जल प्राप्त होता है। सूरज कुंड के आसपास अनेक मंदिर बने हुए हैं जिनमें मनसा देवी मंदिर और बाबा मनोहर नाथ मंदिर प्रमुख हैं। ये मंदिर शाहजहां के काल में बने थे। * '''जामा मस्जिद''' - कोतवाली के निकट स्थित इस मस्जिद का यह निर्माण 11वीं शताब्दी में करवाया गया था। * '''द्रोपदी की रसोई''' - द्रोपदी की रसोई हस्तिनापुर में बरगंगा नदी के तट पर स्थित है। माना जाता है कि महाभारत काल में इस स्थान पर द्रोपदी की रसोई थी। * '''हस्तिनापुर अभयारण्य''' - इस अभयारण्य की स्थापना 1986 में की गई थी। 2073 वर्ग किलोमीटर के क्षेत्र में फैले इस अभयारण्य में मृग, सांभर, चीतल, नीलगाय, तेंदुआ, हैना, जंगली बिल्ली आदि पशुओं के अलावा पक्षियों की अनेक प्रजातियां देखी जा सकती हैं। नंवबर से जून का समय यहां आने के सबसे उपयुक्त माना जाता है। अभयारण्य का एक हिस्सा गाजियाबाद, बिजनौर और ज्योतिबा फुले नगर के अन्तर्गत आता है। ==मेरठ की हस्तियां== * [[संजीव त्यागी]] * [[अरुण गोविल]] * [[वर्षा कौशिक]] * [[भुवनेश्वर कुमार]] * [[विजय कुमार कश्यप]] * [[निकेश जीवना]] * [[दिनेश खटीक]] == अन्य तथ्य == * 21 दिसंबर, 2005, को मेरठ राष्ट्रीय समाचार की झलकियों में था, जब पुलिस ने सार्वजनिक रूप से हाथ पकड़े जोड़ों को मारा पीटा, जो कि देश के कई भागों में सांस्कृतिक रूप से अस्वीकृत तथा अभद्र है। यह "आप्रेशन मजनूं" के तहत था। इसके अन्तर्गत युवा जोड़े निशाना थे। हालांकि इसके बाद स्थानीय पुलिस को अप्रसिद्धि मिली। * मेरठ की माल रोड, मूलतः ब्रिटिश छावनी का भाग थी, जहां रघुवीर सारंग नामक एक आदमी, जो घोड़े और बघ्घियां चलाता था; को एक अंग्रेज़ अफसर के साथ रेस में हराने के बाद अभद्र व्यवहार का आरोप लगाकर कोड़े लगाये गये थे। * 1940 के दशक में, मेरठ के सिनेमाघरों में ब्रिटिश राष्त्रगान बजने के समय हिलना निषेध था। * 10 अप्रैल 2006 में एक अग्नि कांड में 225 (आधिकारिक घोषित) लोग मारे गये, जब विक्टोरिया पार्क में लगे एक इलेक्ट्रॉनिक मेले के मण्डप में अग लग गयी। अन्य सूत्रों के अनुसार तब यहां 1000 लोग मारे गये थे। इसके कुछ समय बाद ही, यहाँ के एक मल्टीप्लैक्स सिनेमाघर पी वी एस मॉल में भी आग लगी थी। * मेरठ के प्रसिद्ध क्रीड़ा सामान (खासकर क्रिकेट का बल्ला) विश्व भर में प्रयोग होता है। * मेरठ को भारत की क्रीड़ा राजधानी कहा जाता है। == इन्हें भी देखें == * [[मेरठ ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{मेरठ जिला}} [[श्रेणी:मेरठ ज़िला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नगर]] [[श्रेणी:मेरठ ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:मेरठ|*]] 724e56ufl6h3w068t5sueqo5j3vq124 शिक्षा 0 5469 6632144 6610122 2026-10-23T06:39:25Z ~2026-56655-49 955341 /* */ 6632144 wikitext text/x-wiki शिक्षा का मतलब ज्ञान,सदाचार,उचित आचरण,तकनीकी शिक्षा तकनीकी दक्षता,विद्या आदि को प्राप्त करने की प्रक्रिया को कहते हैं। शिक्षा में [[ज्ञान]], [[सदाचार|उचित आचरण]] और तकनीकी दक्षता, [[शिक्षाशास्त्र|शिक्षण]] और [[विद्या प्राप्ति]] आदि समाविष्ट हैं। इस प्रकार यह कौशलों (skills), [[व्यापार|व्यापारों]] या [[व्यवसाय|व्यवसायों]] एवं [[मानसिकता|मानसिक]], [[नैतिक]] और [[अलंकार (संगीत)|सौन्दर्यविषयक]] के उत्कर्ष पर केंद्रित है। शिक्षा, [[समाज]] एक पीढ़ी द्वारा अपने से निचली पीढ़ी को अपने [[ज्ञान]] के हस्तांतरण का प्रयास है। इस विचार से शिक्षा एक संस्था के रूप में काम करती है, जो व्यक्ति विशेष को समाज से जोड़ने में महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाती है तथा समाज की संस्कृति की निरंतरता को बनाए रखती है। बच्चा शिक्षा द्वारा समाज के आधारभूत नियमों, व्यवस्थाओं, समाज के प्रतिमानों एवं मूल्यों को सीखता है। बच्चा समाज से तभी जुड़ पाता है जब वह उस [[समाज]] विशेष के इतिहास से अभिमुख होता है। शिक्षा व्यक्ति की अंतर्निहित क्षमता तथा उसके [[व्यक्तित्व|व्यक्तित्त्व]] का विकसित करने वाली [[प्रक्रिया]] है। यही प्रक्रिया उसे समाज में एक वयस्क की भूमिका निभाने के लिए [[सामाजीकरण|समाजीकृत]] करती है तथा समाज के सदस्य एवं एक जिम्मेदार नागरिक बनने के लिए व्यक्ति को आवश्यक [[ज्ञान]] तथा [[कौशल]] उपलब्ध कराती है। शिक्षा शब्द [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] भाषा की ‘शिक्ष्’ [[धातु]] में ‘अ’ [[प्रत्यय]] लगाने से बना है। ‘शिक्ष्’ का अर्थ है सीखना और सिखाना। ‘शिक्षा’ शब्द का अर्थ हुआ सीखने-सिखाने की क्रिया। जब हम शिक्षा शब्द के प्रयोग को देखते हैं तो मोटे तौर पर यह दो रूपों में प्रयोग में लाया जाता है, व्यापक रूप में तथा संकुचित रूप में। व्यापक अर्थ में शिक्षा किसी समाज में सदैव चलने वाली सोद्देश्य सामाजिक प्रक्रिया है जिसके द्वारा मनुष्य की जन्मजात शक्तियों का विकास, उसके ज्ञान एवं कौशल में वृद्धि एवं व्यवहार में परिवर्तन किया जाता है और इस प्रकार उसे सभ्य, सुसंस्कृत एवं योग्य नागरिक बनाया जाता है। मनुष्य क्षण-प्रतिक्षण नए-नए अनुभव प्राप्त करता है व करवाता है, जिससे उसका दिन-प्रतिदन का व्यवहार प्रभावित होता है। उसका यह सीखना-सिखाना विभिन्न समूहों, उत्सवों, पत्र-पत्रिकाओं, रेडियो, टेलीविजन आदि से अनौपचारिक रूप से होता है। यही सीखना-सिखाना शिक्षा के व्यापक तथा विस्तृत रूप में आते हैं। संकुचित अर्थ में शिक्षा किसी समाज में एक निश्चित समय तथा निश्चित स्थानों (विद्यालय, महाविद्यालय) में सुनियोजित ढंग से चलने वाली एक सोद्देश्य सामाजिक प्रक्रिया है जिसके द्वारा विद्यार्थी निश्चित पाठ्यक्रम को पढ़कर संबंधित परीक्षाओं को उत्तीर्ण करना सीखता है। By - HIMANSHU ==शिक्षा पर विद्वानों के विचार== समाजशास्त्रियों, मनोवैज्ञानिकों व नीतिकारों ने शिक्षा के सम्बन्ध में अपने विचार दिए हैं। शिक्षा के अर्थ को समझने में ये विचार भी हमारी सहायता करते हैं। कुछ शिक्षा सम्बन्धी मुख्य विचार यहाँ प्रस्तुत किए जा रहे हैंः - * शिक्षा से मेरा तात्पर्य बालक और मनुष्य के शरीर, मन तथा आत्मा के सर्वांगीण एवं सर्वोत्कृष्ट विकास से है। ([[महात्मा गांधी]]) * मनुष्य की अन्तर्निहित पूर्णता को अभिव्यक्त करना ही शिक्षा है। ([[स्वामी विवेकानंद]]) * शिक्षा व्यक्ति की उन सभी भीतरी शक्तियों का विकास है जिससे वह अपने वातावरण पर नियंत्रण रखकर अपने उत्तरदायित्त्वों का निर्वाह कर सके। ([[जॉन ड्यूवी]]) * शिक्षा व्यक्ति के समन्वित विकास की प्रक्रिया है। ([[तथागत बुद्ध]]) * शिक्षा का अर्थ अन्तःशक्तियों का बाह्य जीवन से समन्वय स्थापित करना है। ([[हरबर्ट स्पेंसर]]) * शिक्षा मानव की सम्पूर्ण शक्तियों का प्राकृतिक, प्रगतिशील और सामंजस्यपूर्ण विकास है। ([[जोहान् हाइनरिख पेस्तालॉत्सी|पेस्तालॉजी]]) * शिक्षा राष्ट्र के आर्थिक, सामाजिक विकास का शक्तिशाली साधन है, शिक्षा राष्ट्रीय सम्पन्नता एवं राष्ट्र कल्याण की कुंजी है। ([[राष्ट्रीय शिक्षा आयोग]], 1964-66) * शिक्षा बच्चे की बुनियादी आवश्यकताओं की पूर्ति का साधन है। ('सभी के लिए शिक्षा' पर विश्वव्यापी घोषणा, 1990) [[प्राचीन भारत]] शिक्षा का मुख्य उद्देश्य ‘मुक्ति’ की चाह रही है ( ''सा विद्या या विमुक्तये / विद्या उसे कहते हैं जो विमुक्त कर दे'' )। बाद में जरूरतों के बदलने और समाज विकास से आई जटिलताओं से शिक्षा के उद्देश्य भी बदलते गए। ==शिक्षा के प्रकार== व्यवस्था की दृष्टि से देखें तो शिक्षा के तीन रूप होते हैं - (1) औपचारिक शिक्षा (2) निरौपचारिक शिक्षा (3) अनौपचारिक शिक्षा === औपचारिक शिक्षा === वह शिक्षा जो विद्यालयों, महाविद्यालयों और विश्वविद्यालयों में चलती हैं, औपचारिक शिक्षा कही जाती है। इस शिक्षा के उद्देश्य, पाठ्यचर्या और शिक्षण विधियाँ, सभी निश्चित होते हैं। यह योजनाबद्ध होती है और इसकी योजना बड़ी कठोर होती है। इसमें सीखने वालों को विद्यालय, महाविद्यालय अथवा विश्वविद्यालय की समय सारणी के अनुसार कार्य करना होता है। इसमें परीक्षा लेने और प्रमाण पत्र प्रदान करने की व्यवस्था होती है। इस शिक्षा की सबसे बड़ी विशेषता यह है कि यह व्यक्ति, समाज और राष्ट्र की आवश्यकताओं की पूर्ति करती है। यह व्यक्ति में ज्ञान और कौशल का विकास करती है और उसे किसी व्यवसाय अथवा उद्योग के लिए योग्य बनाती है। परन्तु यह शिक्षा बड़ी व्यय-साध्य होती है। इससे धन, समय व ऊर्जा सभी अधिक व्यय करने पड़ते हैं। === निरौपचारिक शिक्षा === वह शिक्षा जो औपचारिक शिक्षा की भाँति विद्यालय, महाविद्यालय, और विश्वविद्यालयों की सीमा में नहीं बाँधी जाती है। परन्तु औपचारिक शिक्षा की तरह इसके उद्देश्य व पाठ्यचर्या निश्चित होती है, फर्क केवल उसकी योजना में होता है जो बहुत लचीली होती है। इसका मुख्य उद्देश्य सामान्य शिक्षा का प्रसार और शिक्षा की व्यवस्था करना होता है। इसकी पाठ्यचर्या सीखने वालों की आवश्यकताओं को ध्यान में रखकर निश्चित की गई है। शिक्षणविधियों व सीखने के स्थानों व समय आदि सीखने वालों की सुविधानानुसार निश्चित होता है। प्रौढ़ शिक्षा, सतत् शिक्षा, खुली शिक्षा और दूरस्थ शिक्षा, ये सब निरौपचारिक शिक्षा के ही विभिन्न रूप हैं। इस शिक्षा की सबसे बड़ी विशेषता यह है कि इसके द्वारा उन बच्चों/व्यक्तियों को शिक्षित किया जाता है जो औपचारिक शिक्षा का लाभ नहीं उठा पाए जैसे - * वे लोग जो विद्यालयी शिक्षा नहीं पा सके (या पूरी नहीं कर पाए), * प्रौढ़ व्यक्ति जो पढ़ना चाहते हैं, * कामकाजी महिलाएँ, * जो लोग औपचारिक शिक्षा में ज्यादा व्यय (धन समय या ऊर्जा किसी स्तर पर खर्च) नहीं कर सकते। इस शिक्षा द्वारा व्यक्ति की शिक्षा को निरन्तरता भी प्रदान की जाती है, उन्हें अपने-अपने क्षेत्र के नए-नए अविष्कारों से परिचित कराया जाता है और तत्कालीन आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए प्रशिक्षित किया जाता है। === अनौपचारिक शिक्षा (Informal Education) === वह शिक्षा जिसकी कोई योजना नहीं बनाई जाती है; जिसके न उद्देश्य निश्चित होते हैं न [[पाठ्यचर्या]] और न शिक्षण विधियाँ और जो आकस्मिक रूप से सदैव चलती रहती है, उसे अनौपचारिक शिक्षा कहते हैं। यह शिक्षा मनुष्य के जीवन भर चलती है और इसका उस पर सबसे अधिक प्रभाव होता है। मनुष्य जीवन के प्रत्येक क्षण में इस शिक्षा को लेता रहता है, प्रत्येक क्षण वह अपने सम्पर्क में आए व्यक्तियों व वातावरण से सीखता रहता है। बच्चे की प्रथम शिक्षा अनौपचारिक वातावरण में घर में रहकर ही पूरी होती है। जब वह विद्यालय में औपचारिक शिक्षा ग्रहण करने आता है तो एक व्यक्तित्त्व के साथ आता है जो कि उसकी अनौपचारिक शिक्षा का प्रतिफल है। व्यक्ति की भाषा व आचरण को उचित दिशा देने, उसके अनुभवों को व्यवस्थित करने, उसे उसकी रुचि, रुझान और योग्यतानुसार किसी भी कार्य विशेष में प्रशिक्षित करने तथा जन शिक्षा के प्रचार एवं प्रसार के लिए हमें औपचारिक और निरौपचारिक शिक्षा का विधान करना आवश्यक होता है। == औपचारिक शिक्षा की प्रणालियाँ == शिक्षा प्रणालियों शिक्षा और प्रशिक्षण प्रदान करने के लिए, अक्सर बच्चों और युवाओं के लिए स्थापित की जाती है एक [[पाठ्यविवरण|पाठ्यक्रम]] छात्रों को क्या पता होना चाहिए, बोध और शिक्षा के परिणाम के रूप में करने के लायक समझ को परिभाषित करता है। अध्यापन का पेशा, सीख प्रदान करता है जो विद्या प्राप्ति और नीतियों की एक प्रणाली, नियमों, परीक्षाओं, संरचनाओं और वित्तपोषण को सक्षम बनाता है और वित्तपोषण शिक्षकों को अपनी प्रतिभा के उच्चतम् क्षमता से पढ़ाने में सहायता करता है। कभी कभी शिक्षा प्रणाली सिद्धांतों या आदर्शों एवं ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए प्रयोग की जाती है जिसे [[सामाजिक अभियंत्रिकी]] कहा जाता है विशेषतः अधिनायकवादी राज्यों और सरकार में यह व्यवस्था के राजनीतिक दुरुपयोग को बढ़ावा दे सकता है। * '''शिक्षा''' एक व्यापक माध्यम है, जो छात्रों में कुछ सीख सकने के सभी अनुभवों का विकास करता है। * '''अनुदेश''' शिक्षक अथवा अन्य रूपों द्वारा वितरित शिक्षण को कहते है जो अभिज्ञात लक्ष्य की विद्या प्राप्ति को जान बूझ कर सरल बनने को लिए हो। * '''शिक्षण''' एक असल उपदेशक की क्रियाओं को कहते है, जो शिक्षण को सुझाने के लिए आकल्पित की गयी हो। * '''प्रशिक्षण''' विशिष्ट ज्ञान, कौशल, या क्षमताओं की सीख के साथ शिक्षार्थियों को तैयार करने की दृष्टि से संदर्भित है, जो कि तुरंत पूरा करने पर लागू किया जा सकता है। ==शिक्षण के स्तर== शिक्षण को हम तीन स्तरों में बांट सकते हैं :- <ref>{{cite web |last1=Mark |title=Levels of Teaching |url=https://www.learningclassesonline.com/2019/08/levels-of-teaching.html |website=Learning Classes Online |access-date=31 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818073651/https://www.learningclassesonline.com/2019/08/levels-of-teaching.html |archive-date=18 अगस्त 2019 |url-status=dead }}</ref> # 1. स्मृति स्तर (Memory Level) # 2. बोध स्तर (Understanding Level) # 3. चिंतन स्तर (Reflective Level) ===स्मृति स्तर=== प्रवर्तक हरबर्ट स्मृति स्तर में ऐसी परिस्थितियां उत्पन्न की जाती है, जिससे छात्र पढ़ाई की विषय वस्तु को (Content) आत्मसात कर सकें । इस स्तर पर प्रत्यास्मरण क्रिया पर जोर दिया जाता है । स्मृति शिक्षण में संकेत अधिगम (Signal Learning), शृंखला अधिगम (Chain Learning) पर महत्व दिया जाता है ===बोध स्तर पर शिक्षण=== बोध स्तर के शिक्षण में शिक्षक छात्रों के समक्ष पाठ्यवस्तु को इस प्रकार प्रस्तुत करता है कि छात्रों को बोध के लिए अधिक से अधिक अवसर मिले और छात्रों में आवश्यक सूझबूझ उत्पन्न हो। इस प्रकार के शिक्षण में छात्रों की सहभागिता बनी रहती है । यह शिक्षण उद्देश्य केन्द्रीय तथा सूझबूझ से युक्त होता है। बोध स्तर का शिक्षण विचारपूर्ण होता है।बोध स्तर के प्रतिमान के जन्मदाता हेनरी सी. मरिसन है। ===चिन्तन स्तर पर शिक्षण=== चिंतन स्तर में शिक्षक अपने छात्रों में चिंतन तर्क तथा कल्पना शक्ति को बढ़ाता है ताकि छात्र दोनों के माध्यम से अपनी समस्याओं का समाधान कर सके । चिंतन स्तर पर शिक्षण समस्या केंद्रित होता है । इस स्तर में अध्यापक बच्चों के सामने समस्या उत्पन्न करता है और बच्चों को उस पर अपने स्वतंत्र चिंतन करने का समय देता है । इस स्तर में बच्चों में आलोचनात्मक तथा मौलिक चिंतन उत्पन्न होता है।<ref>{{cite web |last1=LCO |title=Shikshan ka satar |url=https://www.learningclassesonline.com/2019/08/levels-of-teaching.html |website=Learning Classes Online |access-date=31 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818073651/https://www.learningclassesonline.com/2019/08/levels-of-teaching.html |archive-date=18 अगस्त 2019 |url-status=dead }}</ref> == इसे भी देखें == * [[शिक्षाशास्त्र]] * [[पाठ्यविवरण|पाठ्यक्रम]] * [[शैक्षिक मनोविज्ञान]] * [[शैक्षिक अनुसंधान]] * [[शैक्षिक प्रौद्योगिकी]] * [[शिक्षा का इतिहास]] * [[उच्च शिक्षा]] * [[व्यावसायिक शिक्षा]] * [[प्रौढ़ शिक्षा]] * [[दूरस्थ शिक्षा]] * [[नैतिक शिक्षा]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == *[https://rashtriyashiksha.com/ राष्ट्रीय शिक्षा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304063556/https://rashtriyashiksha.com/ |date=4 मार्च 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20120118222028/http://www.indg.gov.in/primary-education/best-practices/92c939941-92a94d93092493f92d93e-93893f92694d92793e902924-91594d92f93e-939948-90692a915947-938940916928947-915940-936948932940 बहु-प्रतिभा सिद्धांत - क्या है आपके सीखने की शैली] * [https://web.archive.org/web/20080224041448/http://tdil.mit.gov.in/ggs/GyanGanga(HTML)/gyanganga/ttttt.htm ज्ञानगंगा] * [https://web.archive.org/web/20160808040029/http://rajasthanshiksha.com/ राजस्‍थान शिक्षा] राजस्‍थान के शिक्षा संबंधी समाचारों को समर्पित वेबसाइट * [https://web.archive.org/web/20191021011618/https://shikshasthali.com/ शिक्षास्थली] हिंदी भाषा में शिक्षा को बढ़ावा देने के लिए फ्री अध्ययन सामग्री प्रदान करने वाली वेबसाइट [[श्रेणी:शिक्षा]] 1h4uz8nasmapj69gh8ihjl742aqqoaq 6632145 6632144 2026-10-23T06:40:11Z ~2026-56655-49 955341 /* */ Himanshu Kumar 6632145 wikitext text/x-wiki शिक्षा का मतलब ज्ञान,सदाचार,उचित आचरण,तकनीकी शिक्षा तकनीकी दक्षता,विद्या आदि को प्राप्त करने की प्रक्रिया को कहते हैं। शिक्षा में [[ज्ञान]], [[सदाचार|उचित आचरण]] और तकनीकी दक्षता, [[शिक्षाशास्त्र|शिक्षण]] और [[विद्या प्राप्ति]] आदि समाविष्ट हैं। इस प्रकार यह कौशलों (skills), [[व्यापार|व्यापारों]] या [[व्यवसाय|व्यवसायों]] एवं [[मानसिकता|मानसिक]], [[नैतिक]] और [[अलंकार (संगीत)|सौन्दर्यविषयक]] के उत्कर्ष पर केंद्रित है। शिक्षा, [[समाज]] एक पीढ़ी द्वारा अपने से निचली पीढ़ी को अपने [[ज्ञान]] के हस्तांतरण का प्रयास है। इस विचार से शिक्षा एक संस्था के रूप में काम करती है, जो व्यक्ति विशेष को समाज से जोड़ने में महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाती है तथा समाज की संस्कृति की निरंतरता को बनाए रखती है। बच्चा शिक्षा द्वारा समाज के आधारभूत नियमों, व्यवस्थाओं, समाज के प्रतिमानों एवं मूल्यों को सीखता है। बच्चा समाज से तभी जुड़ पाता है जब वह उस [[समाज]] विशेष के इतिहास से अभिमुख होता है। शिक्षा व्यक्ति की अंतर्निहित क्षमता तथा उसके [[व्यक्तित्व|व्यक्तित्त्व]] का विकसित करने वाली [[प्रक्रिया]] है। यही प्रक्रिया उसे समाज में एक वयस्क की भूमिका निभाने के लिए [[सामाजीकरण|समाजीकृत]] करती है तथा समाज के सदस्य एवं एक जिम्मेदार नागरिक बनने के लिए व्यक्ति को आवश्यक [[ज्ञान]] तथा [[कौशल]] उपलब्ध कराती है। शिक्षा शब्द [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] भाषा की ‘शिक्ष्’ [[धातु]] में ‘अ’ [[प्रत्यय]] लगाने से बना है। ‘शिक्ष्’ का अर्थ है सीखना और सिखाना। ‘शिक्षा’ शब्द का अर्थ हुआ सीखने-सिखाने की क्रिया। जब हम शिक्षा शब्द के प्रयोग को देखते हैं तो मोटे तौर पर यह दो रूपों में प्रयोग में लाया जाता है, व्यापक रूप में तथा संकुचित रूप में। व्यापक अर्थ में शिक्षा किसी समाज में सदैव चलने वाली सोद्देश्य सामाजिक प्रक्रिया है जिसके द्वारा मनुष्य की जन्मजात शक्तियों का विकास, उसके ज्ञान एवं कौशल में वृद्धि एवं व्यवहार में परिवर्तन किया जाता है और इस प्रकार उसे सभ्य, सुसंस्कृत एवं योग्य नागरिक बनाया जाता है। मनुष्य क्षण-प्रतिक्षण नए-नए अनुभव प्राप्त करता है व करवाता है, जिससे उसका दिन-प्रतिदन का व्यवहार प्रभावित होता है। उसका यह सीखना-सिखाना विभिन्न समूहों, उत्सवों, पत्र-पत्रिकाओं, रेडियो, टेलीविजन आदि से अनौपचारिक रूप से होता है। यही सीखना-सिखाना शिक्षा के व्यापक तथा विस्तृत रूप में आते हैं। संकुचित अर्थ में शिक्षा किसी समाज में एक निश्चित समय तथा निश्चित स्थानों (विद्यालय, महाविद्यालय) में सुनियोजित ढंग से चलने वाली एक सोद्देश्य सामाजिक प्रक्रिया है जिसके द्वारा विद्यार्थी निश्चित पाठ्यक्रम को पढ़कर संबंधित परीक्षाओं को उत्तीर्ण करना सीखता है। By - HIMANSHU ==शिक्षा पर विद्वानों के विचार== समाजशास्त्रियों, मनोवैज्ञानिकों व नीतिकारों ने शिक्षा के सम्बन्ध में अपने विचार दिए हैं। शिक्षा के अर्थ को समझने में ये विचार भी हमारी सहायता करते हैं। कुछ शिक्षा सम्बन्धी मुख्य विचार यहाँ प्रस्तुत किए जा रहे हैंः - * शिक्षा से मेरा तात्पर्य बालक और मनुष्य के शरीर, मन तथा आत्मा के सर्वांगीण एवं सर्वोत्कृष्ट विकास से है। ([[महात्मा गांधी]]) * मनुष्य की अन्तर्निहित पूर्णता को अभिव्यक्त करना ही शिक्षा है। ([[स्वामी विवेकानंद]]) * शिक्षा व्यक्ति की उन सभी भीतरी शक्तियों का विकास है जिससे वह अपने वातावरण पर नियंत्रण रखकर अपने उत्तरदायित्त्वों का निर्वाह कर सके। ([[जॉन ड्यूवी]]) * शिक्षा व्यक्ति के समन्वित विकास की प्रक्रिया है। ([[तथागत बुद्ध]]) * शिक्षा का अर्थ अन्तःशक्तियों का बाह्य जीवन से समन्वय स्थापित करना है। ([[हरबर्ट स्पेंसर]]) * शिक्षा मानव की सम्पूर्ण शक्तियों का प्राकृतिक, प्रगतिशील और सामंजस्यपूर्ण विकास है। ([[जोहान् हाइनरिख पेस्तालॉत्सी|पेस्तालॉजी]]) * शिक्षा राष्ट्र के आर्थिक, सामाजिक विकास का शक्तिशाली साधन है, शिक्षा राष्ट्रीय सम्पन्नता एवं राष्ट्र कल्याण की कुंजी है। ([[राष्ट्रीय शिक्षा आयोग]], 1964-66) * शिक्षा बच्चे की बुनियादी आवश्यकताओं की पूर्ति का साधन है। ('सभी के लिए शिक्षा' पर विश्वव्यापी घोषणा, 1990) [[प्राचीन भारत]] शिक्षा का मुख्य उद्देश्य ‘मुक्ति’ की चाह रही है ( ''सा विद्या या विमुक्तये / विद्या उसे कहते हैं जो विमुक्त कर दे'' )। बाद में जरूरतों के बदलने और समाज विकास से आई जटिलताओं से शिक्षा के उद्देश्य भी बदलते गए। ==शिक्षा के प्रकार== व्यवस्था की दृष्टि से देखें तो शिक्षा के तीन रूप होते हैं - (1) औपचारिक शिक्षा (2) निरौपचारिक शिक्षा (3) अनौपचारिक शिक्षा === औपचारिक शिक्षा === वह शिक्षा जो विद्यालयों, महाविद्यालयों और विश्वविद्यालयों में चलती हैं, औपचारिक शिक्षा कही जाती है। इस शिक्षा के उद्देश्य, पाठ्यचर्या और शिक्षण विधियाँ, सभी निश्चित होते हैं। यह योजनाबद्ध होती है और इसकी योजना बड़ी कठोर होती है। इसमें सीखने वालों को विद्यालय, महाविद्यालय अथवा विश्वविद्यालय की समय सारणी के अनुसार कार्य करना होता है। इसमें परीक्षा लेने और प्रमाण पत्र प्रदान करने की व्यवस्था होती है। इस शिक्षा की सबसे बड़ी विशेषता यह है कि यह व्यक्ति, समाज और राष्ट्र की आवश्यकताओं की पूर्ति करती है। यह व्यक्ति में ज्ञान और कौशल का विकास करती है और उसे किसी व्यवसाय अथवा उद्योग के लिए योग्य बनाती है। परन्तु यह शिक्षा बड़ी व्यय-साध्य होती है। इससे धन, समय व ऊर्जा सभी अधिक व्यय करने पड़ते हैं। === निरौपचारिक शिक्षा === वह शिक्षा जो औपचारिक शिक्षा की भाँति विद्यालय, महाविद्यालय, और विश्वविद्यालयों की सीमा में नहीं बाँधी जाती है। परन्तु औपचारिक शिक्षा की तरह इसके उद्देश्य व पाठ्यचर्या निश्चित होती है, फर्क केवल उसकी योजना में होता है जो बहुत लचीली होती है। इसका मुख्य उद्देश्य सामान्य शिक्षा का प्रसार और शिक्षा की व्यवस्था करना होता है। इसकी पाठ्यचर्या सीखने वालों की आवश्यकताओं को ध्यान में रखकर निश्चित की गई है। शिक्षणविधियों व सीखने के स्थानों व समय आदि सीखने वालों की सुविधानानुसार निश्चित होता है। प्रौढ़ शिक्षा, सतत् शिक्षा, खुली शिक्षा और दूरस्थ शिक्षा, ये सब निरौपचारिक शिक्षा के ही विभिन्न रूप हैं। इस शिक्षा की सबसे बड़ी विशेषता यह है कि इसके द्वारा उन बच्चों/व्यक्तियों को शिक्षित किया जाता है जो औपचारिक शिक्षा का लाभ नहीं उठा पाए जैसे - * वे लोग जो विद्यालयी शिक्षा नहीं पा सके (या पूरी नहीं कर पाए), * प्रौढ़ व्यक्ति जो पढ़ना चाहते हैं, * कामकाजी महिलाएँ, * जो लोग औपचारिक शिक्षा में ज्यादा व्यय (धन समय या ऊर्जा किसी स्तर पर खर्च) नहीं कर सकते। इस शिक्षा द्वारा व्यक्ति की शिक्षा को निरन्तरता भी प्रदान की जाती है, उन्हें अपने-अपने क्षेत्र के नए-नए अविष्कारों से परिचित कराया जाता है और तत्कालीन आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए प्रशिक्षित किया जाता है। === अनौपचारिक शिक्षा (Informal Education) === वह शिक्षा जिसकी कोई योजना नहीं बनाई जाती है; जिसके न उद्देश्य निश्चित होते हैं न [[पाठ्यचर्या]] और न शिक्षण विधियाँ और जो आकस्मिक रूप से सदैव चलती रहती है, उसे अनौपचारिक शिक्षा कहते हैं। यह शिक्षा मनुष्य के जीवन भर चलती है और इसका उस पर सबसे अधिक प्रभाव होता है। मनुष्य जीवन के प्रत्येक क्षण में इस शिक्षा को लेता रहता है, प्रत्येक क्षण वह अपने सम्पर्क में आए व्यक्तियों व वातावरण से सीखता रहता है। बच्चे की प्रथम शिक्षा अनौपचारिक वातावरण में घर में रहकर ही पूरी होती है। जब वह विद्यालय में औपचारिक शिक्षा ग्रहण करने आता है तो एक व्यक्तित्त्व के साथ आता है जो कि उसकी अनौपचारिक शिक्षा का प्रतिफल है। व्यक्ति की भाषा व आचरण को उचित दिशा देने, उसके अनुभवों को व्यवस्थित करने, उसे उसकी रुचि, रुझान और योग्यतानुसार किसी भी कार्य विशेष में प्रशिक्षित करने तथा जन शिक्षा के प्रचार एवं प्रसार के लिए हमें औपचारिक और निरौपचारिक शिक्षा का विधान करना आवश्यक होता है। == औपचारिक शिक्षा की प्रणालियाँ == शिक्षा प्रणालियों शिक्षा और प्रशिक्षण प्रदान करने के लिए, अक्सर बच्चों और युवाओं के लिए स्थापित की जाती है एक [[पाठ्यविवरण|पाठ्यक्रम]] छात्रों को क्या पता होना चाहिए, बोध और शिक्षा के परिणाम के रूप में करने के लायक समझ को परिभाषित करता है। अध्यापन का पेशा, सीख प्रदान करता है जो विद्या प्राप्ति और नीतियों की एक प्रणाली, नियमों, परीक्षाओं, संरचनाओं और वित्तपोषण को सक्षम बनाता है और वित्तपोषण शिक्षकों को अपनी प्रतिभा के उच्चतम् क्षमता से पढ़ाने में सहायता करता है। कभी कभी शिक्षा प्रणाली सिद्धांतों या आदर्शों एवं ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए प्रयोग की जाती है जिसे [[सामाजिक अभियंत्रिकी]] कहा जाता है विशेषतः अधिनायकवादी राज्यों और सरकार में यह व्यवस्था के राजनीतिक दुरुपयोग को बढ़ावा दे सकता है। * '''शिक्षा''' एक व्यापक माध्यम है, जो छात्रों में कुछ सीख सकने के सभी अनुभवों का विकास करता है। * '''अनुदेश''' शिक्षक अथवा अन्य रूपों द्वारा वितरित शिक्षण को कहते है जो अभिज्ञात लक्ष्य की विद्या प्राप्ति को जान बूझ कर सरल बनने को लिए हो। * '''शिक्षण''' एक असल उपदेशक की क्रियाओं को कहते है, जो शिक्षण को सुझाने के लिए आकल्पित की गयी हो। * '''प्रशिक्षण''' विशिष्ट ज्ञान, कौशल, या क्षमताओं की सीख के साथ शिक्षार्थियों को तैयार करने की दृष्टि से संदर्भित है, जो कि तुरंत पूरा करने पर लागू किया जा सकता है। ==शिक्षण के स्तर== शिक्षण को हम तीन स्तरों में बांट सकते हैं :- <ref>{{cite web |last1=Mark |title=Levels of Teaching |url=https://www.learningclassesonline.com/2019/08/levels-of-teaching.html |website=Learning Classes Online |access-date=31 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818073651/https://www.learningclassesonline.com/2019/08/levels-of-teaching.html |archive-date=18 अगस्त 2019 |url-status=dead }}</ref> # 1. स्मृति स्तर (Memory Level) # 2. बोध स्तर (Understanding Level) # 3. चिंतन स्तर (Reflective Level) ===स्मृति स्तर=== प्रवर्तक हरबर्ट स्मृति स्तर में ऐसी परिस्थितियां उत्पन्न की जाती है, जिससे छात्र पढ़ाई की विषय वस्तु को (Content) आत्मसात कर सकें । इस स्तर पर प्रत्यास्मरण क्रिया पर जोर दिया जाता है । स्मृति शिक्षण में संकेत अधिगम (Signal Learning), शृंखला अधिगम (Chain Learning) पर महत्व दिया जाता है ===बोध स्तर पर शिक्षण=== बोध स्तर के शिक्षण में शिक्षक छात्रों के समक्ष पाठ्यवस्तु को इस प्रकार प्रस्तुत करता है कि छात्रों को बोध के लिए अधिक से अधिक अवसर मिले और छात्रों में आवश्यक सूझबूझ उत्पन्न हो। इस प्रकार के शिक्षण में छात्रों की सहभागिता बनी रहती है । यह शिक्षण उद्देश्य केन्द्रीय तथा सूझबूझ से युक्त होता है। बोध स्तर का शिक्षण विचारपूर्ण होता है।बोध स्तर के प्रतिमान के जन्मदाता हेनरी सी. मरिसन है। ===चिन्तन स्तर पर शिक्षण=== चिंतन स्तर में शिक्षक अपने छात्रों में चिंतन तर्क तथा कल्पना शक्ति को बढ़ाता है ताकि छात्र दोनों के माध्यम से अपनी समस्याओं का समाधान कर सके । चिंतन स्तर पर शिक्षण समस्या केंद्रित होता है । इस स्तर में अध्यापक बच्चों के सामने समस्या उत्पन्न करता है और बच्चों को उस पर अपने स्वतंत्र चिंतन करने का समय देता है । इस स्तर में बच्चों में आलोचनात्मक तथा मौलिक चिंतन उत्पन्न होता है।<ref>{{cite web |last1=LCO |title=Shikshan ka satar |url=https://www.learningclassesonline.com/2019/08/levels-of-teaching.html |website=Learning Classes Online |access-date=31 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818073651/https://www.learningclassesonline.com/2019/08/levels-of-teaching.html |archive-date=18 अगस्त 2019 |url-status=dead }}</ref> == इसे भी देखें == * [[शिक्षाशास्त्र]] * [[पाठ्यविवरण|पाठ्यक्रम]] * [[शैक्षिक मनोविज्ञान]] * [[शैक्षिक अनुसंधान]] * [[शैक्षिक प्रौद्योगिकी]] * [[शिक्षा का इतिहास]] * [[उच्च शिक्षा]] * [[व्यावसायिक शिक्षा]] * [[प्रौढ़ शिक्षा]] * [[दूरस्थ शिक्षा]] * [[नैतिक शिक्षा]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == *[https://rashtriyashiksha.com/ राष्ट्रीय शिक्षा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304063556/https://rashtriyashiksha.com/ |date=4 मार्च 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20120118222028/http://www.indg.gov.in/primary-education/best-practices/92c939941-92a94d93092493f92d93e-93893f92694d92793e902924-91594d92f93e-939948-90692a915947-938940916928947-915940-936948932940 बहु-प्रतिभा सिद्धांत - क्या है आपके सीखने की शैली] * [https://web.archive.org/web/20080224041448/http://tdil.mit.gov.in/ggs/GyanGanga(HTML)/gyanganga/ttttt.htm ज्ञानगंगा] * [https://web.archive.org/web/20160808040029/http://rajasthanshiksha.com/ राजस्‍थान शिक्षा] राजस्‍थान के शिक्षा संबंधी समाचारों को समर्पित वेबसाइट * [https://web.archive.org/web/20191021011618/https://shikshasthali.com/ शिक्षास्थली] हिंदी भाषा में शिक्षा को बढ़ावा देने के लिए फ्री अध्ययन सामग्री प्रदान करने वाली वेबसाइट [[श्रेणी:शिक्षा]] ieibn0xmlf5vk9jnwu6lk9pv63l6es2 6632146 6632145 2026-10-23T06:42:03Z ~2026-56655-49 955341 /* */ bikramganj 6632146 wikitext text/x-wiki शिक्षा का मतलब ज्ञान,सदाचार,उचित आचरण,तकनीकी शिक्षा तकनीकी दक्षता,विद्या आदि को प्राप्त करने की प्रक्रिया को कहते हैं। शिक्षा में [[ज्ञान]], [[सदाचार|उचित आचरण]] और तकनीकी दक्षता, [[शिक्षाशास्त्र|शिक्षण]] और [[विद्या प्राप्ति]] आदि समाविष्ट हैं। इस प्रकार यह कौशलों (skills), [[व्यापार|व्यापारों]] या [[व्यवसाय|व्यवसायों]] एवं [[मानसिकता|मानसिक]], [[नैतिक]] और [[अलंकार (संगीत)|सौन्दर्यविषयक]] के उत्कर्ष पर केंद्रित है। शिक्षा, [[समाज]] एक पीढ़ी द्वारा अपने से निचली पीढ़ी को अपने [[ज्ञान]] के हस्तांतरण का प्रयास है। इस विचार से शिक्षा एक संस्था के रूप में काम करती है, जो व्यक्ति विशेष को समाज से जोड़ने में महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाती है तथा समाज की संस्कृति की निरंतरता को बनाए रखती है। बच्चा शिक्षा द्वारा समाज के आधारभूत नियमों, व्यवस्थाओं, समाज के प्रतिमानों एवं मूल्यों को सीखता है। बच्चा समाज से तभी जुड़ पाता है जब वह उस [[समाज]] विशेष के इतिहास से अभिमुख होता है। शिक्षा व्यक्ति की अंतर्निहित क्षमता तथा उसके [[व्यक्तित्व|व्यक्तित्त्व]] का विकसित करने वाली [[प्रक्रिया]] है। यही प्रक्रिया उसे समाज में एक वयस्क की भूमिका निभाने के लिए [[सामाजीकरण|समाजीकृत]] करती है तथा समाज के सदस्य एवं एक जिम्मेदार नागरिक बनने के लिए व्यक्ति को आवश्यक [[ज्ञान]] तथा [[कौशल]] उपलब्ध कराती है। शिक्षा शब्द [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] भाषा की ‘शिक्ष्’ [[धातु]] में ‘अ’ [[प्रत्यय]] लगाने से बना है। ‘शिक्ष्’ का अर्थ है सीखना और सिखाना। ‘शिक्षा’ शब्द का अर्थ हुआ सीखने-सिखाने की क्रिया। जब हम शिक्षा शब्द के प्रयोग को देखते हैं तो मोटे तौर पर यह दो रूपों में प्रयोग में लाया जाता है, व्यापक रूप में तथा संकुचित रूप में। व्यापक अर्थ में शिक्षा किसी समाज में सदैव चलने वाली सोद्देश्य सामाजिक प्रक्रिया है जिसके द्वारा मनुष्य की जन्मजात शक्तियों का विकास, उसके ज्ञान एवं कौशल में वृद्धि एवं व्यवहार में परिवर्तन किया जाता है और इस प्रकार उसे सभ्य, सुसंस्कृत एवं योग्य नागरिक बनाया जाता है। मनुष्य क्षण-प्रतिक्षण नए-नए अनुभव प्राप्त करता है व करवाता है, जिससे उसका दिन-प्रतिदन का व्यवहार प्रभावित होता है। उसका यह सीखना-सिखाना विभिन्न समूहों, उत्सवों, पत्र-पत्रिकाओं, रेडियो, टेलीविजन आदि से अनौपचारिक रूप से होता है। यही सीखना-सिखाना शिक्षा के व्यापक तथा विस्तृत रूप में आते हैं। संकुचित अर्थ में शिक्षा किसी समाज में एक निश्चित समय तथा निश्चित स्थानों (विद्यालय, महाविद्यालय) में सुनियोजित ढंग से चलने वाली एक सोद्देश्य सामाजिक प्रक्रिया है जिसके द्वारा विद्यार्थी निश्चित पाठ्यक्रम को पढ़कर संबंधित परीक्षाओं को उत्तीर्ण करना सीखता है। By - HIMANSHU KUMAR ( bikramganj) ==शिक्षा पर विद्वानों के विचार== समाजशास्त्रियों, मनोवैज्ञानिकों व नीतिकारों ने शिक्षा के सम्बन्ध में अपने विचार दिए हैं। शिक्षा के अर्थ को समझने में ये विचार भी हमारी सहायता करते हैं। कुछ शिक्षा सम्बन्धी मुख्य विचार यहाँ प्रस्तुत किए जा रहे हैंः - * शिक्षा से मेरा तात्पर्य बालक और मनुष्य के शरीर, मन तथा आत्मा के सर्वांगीण एवं सर्वोत्कृष्ट विकास से है। ([[महात्मा गांधी]]) * मनुष्य की अन्तर्निहित पूर्णता को अभिव्यक्त करना ही शिक्षा है। ([[स्वामी विवेकानंद]]) * शिक्षा व्यक्ति की उन सभी भीतरी शक्तियों का विकास है जिससे वह अपने वातावरण पर नियंत्रण रखकर अपने उत्तरदायित्त्वों का निर्वाह कर सके। ([[जॉन ड्यूवी]]) * शिक्षा व्यक्ति के समन्वित विकास की प्रक्रिया है। ([[तथागत बुद्ध]]) * शिक्षा का अर्थ अन्तःशक्तियों का बाह्य जीवन से समन्वय स्थापित करना है। ([[हरबर्ट स्पेंसर]]) * शिक्षा मानव की सम्पूर्ण शक्तियों का प्राकृतिक, प्रगतिशील और सामंजस्यपूर्ण विकास है। ([[जोहान् हाइनरिख पेस्तालॉत्सी|पेस्तालॉजी]]) * शिक्षा राष्ट्र के आर्थिक, सामाजिक विकास का शक्तिशाली साधन है, शिक्षा राष्ट्रीय सम्पन्नता एवं राष्ट्र कल्याण की कुंजी है। ([[राष्ट्रीय शिक्षा आयोग]], 1964-66) * शिक्षा बच्चे की बुनियादी आवश्यकताओं की पूर्ति का साधन है। ('सभी के लिए शिक्षा' पर विश्वव्यापी घोषणा, 1990) [[प्राचीन भारत]] शिक्षा का मुख्य उद्देश्य ‘मुक्ति’ की चाह रही है ( ''सा विद्या या विमुक्तये / विद्या उसे कहते हैं जो विमुक्त कर दे'' )। बाद में जरूरतों के बदलने और समाज विकास से आई जटिलताओं से शिक्षा के उद्देश्य भी बदलते गए। ==शिक्षा के प्रकार== व्यवस्था की दृष्टि से देखें तो शिक्षा के तीन रूप होते हैं - (1) औपचारिक शिक्षा (2) निरौपचारिक शिक्षा (3) अनौपचारिक शिक्षा === औपचारिक शिक्षा === वह शिक्षा जो विद्यालयों, महाविद्यालयों और विश्वविद्यालयों में चलती हैं, औपचारिक शिक्षा कही जाती है। इस शिक्षा के उद्देश्य, पाठ्यचर्या और शिक्षण विधियाँ, सभी निश्चित होते हैं। यह योजनाबद्ध होती है और इसकी योजना बड़ी कठोर होती है। इसमें सीखने वालों को विद्यालय, महाविद्यालय अथवा विश्वविद्यालय की समय सारणी के अनुसार कार्य करना होता है। इसमें परीक्षा लेने और प्रमाण पत्र प्रदान करने की व्यवस्था होती है। इस शिक्षा की सबसे बड़ी विशेषता यह है कि यह व्यक्ति, समाज और राष्ट्र की आवश्यकताओं की पूर्ति करती है। यह व्यक्ति में ज्ञान और कौशल का विकास करती है और उसे किसी व्यवसाय अथवा उद्योग के लिए योग्य बनाती है। परन्तु यह शिक्षा बड़ी व्यय-साध्य होती है। इससे धन, समय व ऊर्जा सभी अधिक व्यय करने पड़ते हैं। === निरौपचारिक शिक्षा === वह शिक्षा जो औपचारिक शिक्षा की भाँति विद्यालय, महाविद्यालय, और विश्वविद्यालयों की सीमा में नहीं बाँधी जाती है। परन्तु औपचारिक शिक्षा की तरह इसके उद्देश्य व पाठ्यचर्या निश्चित होती है, फर्क केवल उसकी योजना में होता है जो बहुत लचीली होती है। इसका मुख्य उद्देश्य सामान्य शिक्षा का प्रसार और शिक्षा की व्यवस्था करना होता है। इसकी पाठ्यचर्या सीखने वालों की आवश्यकताओं को ध्यान में रखकर निश्चित की गई है। शिक्षणविधियों व सीखने के स्थानों व समय आदि सीखने वालों की सुविधानानुसार निश्चित होता है। प्रौढ़ शिक्षा, सतत् शिक्षा, खुली शिक्षा और दूरस्थ शिक्षा, ये सब निरौपचारिक शिक्षा के ही विभिन्न रूप हैं। इस शिक्षा की सबसे बड़ी विशेषता यह है कि इसके द्वारा उन बच्चों/व्यक्तियों को शिक्षित किया जाता है जो औपचारिक शिक्षा का लाभ नहीं उठा पाए जैसे - * वे लोग जो विद्यालयी शिक्षा नहीं पा सके (या पूरी नहीं कर पाए), * प्रौढ़ व्यक्ति जो पढ़ना चाहते हैं, * कामकाजी महिलाएँ, * जो लोग औपचारिक शिक्षा में ज्यादा व्यय (धन समय या ऊर्जा किसी स्तर पर खर्च) नहीं कर सकते। इस शिक्षा द्वारा व्यक्ति की शिक्षा को निरन्तरता भी प्रदान की जाती है, उन्हें अपने-अपने क्षेत्र के नए-नए अविष्कारों से परिचित कराया जाता है और तत्कालीन आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए प्रशिक्षित किया जाता है। === अनौपचारिक शिक्षा (Informal Education) === वह शिक्षा जिसकी कोई योजना नहीं बनाई जाती है; जिसके न उद्देश्य निश्चित होते हैं न [[पाठ्यचर्या]] और न शिक्षण विधियाँ और जो आकस्मिक रूप से सदैव चलती रहती है, उसे अनौपचारिक शिक्षा कहते हैं। यह शिक्षा मनुष्य के जीवन भर चलती है और इसका उस पर सबसे अधिक प्रभाव होता है। मनुष्य जीवन के प्रत्येक क्षण में इस शिक्षा को लेता रहता है, प्रत्येक क्षण वह अपने सम्पर्क में आए व्यक्तियों व वातावरण से सीखता रहता है। बच्चे की प्रथम शिक्षा अनौपचारिक वातावरण में घर में रहकर ही पूरी होती है। जब वह विद्यालय में औपचारिक शिक्षा ग्रहण करने आता है तो एक व्यक्तित्त्व के साथ आता है जो कि उसकी अनौपचारिक शिक्षा का प्रतिफल है। व्यक्ति की भाषा व आचरण को उचित दिशा देने, उसके अनुभवों को व्यवस्थित करने, उसे उसकी रुचि, रुझान और योग्यतानुसार किसी भी कार्य विशेष में प्रशिक्षित करने तथा जन शिक्षा के प्रचार एवं प्रसार के लिए हमें औपचारिक और निरौपचारिक शिक्षा का विधान करना आवश्यक होता है। == औपचारिक शिक्षा की प्रणालियाँ == शिक्षा प्रणालियों शिक्षा और प्रशिक्षण प्रदान करने के लिए, अक्सर बच्चों और युवाओं के लिए स्थापित की जाती है एक [[पाठ्यविवरण|पाठ्यक्रम]] छात्रों को क्या पता होना चाहिए, बोध और शिक्षा के परिणाम के रूप में करने के लायक समझ को परिभाषित करता है। अध्यापन का पेशा, सीख प्रदान करता है जो विद्या प्राप्ति और नीतियों की एक प्रणाली, नियमों, परीक्षाओं, संरचनाओं और वित्तपोषण को सक्षम बनाता है और वित्तपोषण शिक्षकों को अपनी प्रतिभा के उच्चतम् क्षमता से पढ़ाने में सहायता करता है। कभी कभी शिक्षा प्रणाली सिद्धांतों या आदर्शों एवं ज्ञान को बढ़ावा देने के लिए प्रयोग की जाती है जिसे [[सामाजिक अभियंत्रिकी]] कहा जाता है विशेषतः अधिनायकवादी राज्यों और सरकार में यह व्यवस्था के राजनीतिक दुरुपयोग को बढ़ावा दे सकता है। * '''शिक्षा''' एक व्यापक माध्यम है, जो छात्रों में कुछ सीख सकने के सभी अनुभवों का विकास करता है। * '''अनुदेश''' शिक्षक अथवा अन्य रूपों द्वारा वितरित शिक्षण को कहते है जो अभिज्ञात लक्ष्य की विद्या प्राप्ति को जान बूझ कर सरल बनने को लिए हो। * '''शिक्षण''' एक असल उपदेशक की क्रियाओं को कहते है, जो शिक्षण को सुझाने के लिए आकल्पित की गयी हो। * '''प्रशिक्षण''' विशिष्ट ज्ञान, कौशल, या क्षमताओं की सीख के साथ शिक्षार्थियों को तैयार करने की दृष्टि से संदर्भित है, जो कि तुरंत पूरा करने पर लागू किया जा सकता है। ==शिक्षण के स्तर== शिक्षण को हम तीन स्तरों में बांट सकते हैं :- <ref>{{cite web |last1=Mark |title=Levels of Teaching |url=https://www.learningclassesonline.com/2019/08/levels-of-teaching.html |website=Learning Classes Online |access-date=31 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818073651/https://www.learningclassesonline.com/2019/08/levels-of-teaching.html |archive-date=18 अगस्त 2019 |url-status=dead }}</ref> # 1. स्मृति स्तर (Memory Level) # 2. बोध स्तर (Understanding Level) # 3. चिंतन स्तर (Reflective Level) ===स्मृति स्तर=== प्रवर्तक हरबर्ट स्मृति स्तर में ऐसी परिस्थितियां उत्पन्न की जाती है, जिससे छात्र पढ़ाई की विषय वस्तु को (Content) आत्मसात कर सकें । इस स्तर पर प्रत्यास्मरण क्रिया पर जोर दिया जाता है । स्मृति शिक्षण में संकेत अधिगम (Signal Learning), शृंखला अधिगम (Chain Learning) पर महत्व दिया जाता है ===बोध स्तर पर शिक्षण=== बोध स्तर के शिक्षण में शिक्षक छात्रों के समक्ष पाठ्यवस्तु को इस प्रकार प्रस्तुत करता है कि छात्रों को बोध के लिए अधिक से अधिक अवसर मिले और छात्रों में आवश्यक सूझबूझ उत्पन्न हो। इस प्रकार के शिक्षण में छात्रों की सहभागिता बनी रहती है । यह शिक्षण उद्देश्य केन्द्रीय तथा सूझबूझ से युक्त होता है। बोध स्तर का शिक्षण विचारपूर्ण होता है।बोध स्तर के प्रतिमान के जन्मदाता हेनरी सी. मरिसन है। ===चिन्तन स्तर पर शिक्षण=== चिंतन स्तर में शिक्षक अपने छात्रों में चिंतन तर्क तथा कल्पना शक्ति को बढ़ाता है ताकि छात्र दोनों के माध्यम से अपनी समस्याओं का समाधान कर सके । चिंतन स्तर पर शिक्षण समस्या केंद्रित होता है । इस स्तर में अध्यापक बच्चों के सामने समस्या उत्पन्न करता है और बच्चों को उस पर अपने स्वतंत्र चिंतन करने का समय देता है । इस स्तर में बच्चों में आलोचनात्मक तथा मौलिक चिंतन उत्पन्न होता है।<ref>{{cite web |last1=LCO |title=Shikshan ka satar |url=https://www.learningclassesonline.com/2019/08/levels-of-teaching.html |website=Learning Classes Online |access-date=31 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818073651/https://www.learningclassesonline.com/2019/08/levels-of-teaching.html |archive-date=18 अगस्त 2019 |url-status=dead }}</ref> == इसे भी देखें == * [[शिक्षाशास्त्र]] * [[पाठ्यविवरण|पाठ्यक्रम]] * [[शैक्षिक मनोविज्ञान]] * [[शैक्षिक अनुसंधान]] * [[शैक्षिक प्रौद्योगिकी]] * [[शिक्षा का इतिहास]] * [[उच्च शिक्षा]] * [[व्यावसायिक शिक्षा]] * [[प्रौढ़ शिक्षा]] * [[दूरस्थ शिक्षा]] * [[नैतिक शिक्षा]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == *[https://rashtriyashiksha.com/ राष्ट्रीय शिक्षा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304063556/https://rashtriyashiksha.com/ |date=4 मार्च 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20120118222028/http://www.indg.gov.in/primary-education/best-practices/92c939941-92a94d93092493f92d93e-93893f92694d92793e902924-91594d92f93e-939948-90692a915947-938940916928947-915940-936948932940 बहु-प्रतिभा सिद्धांत - क्या है आपके सीखने की शैली] * [https://web.archive.org/web/20080224041448/http://tdil.mit.gov.in/ggs/GyanGanga(HTML)/gyanganga/ttttt.htm ज्ञानगंगा] * [https://web.archive.org/web/20160808040029/http://rajasthanshiksha.com/ राजस्‍थान शिक्षा] राजस्‍थान के शिक्षा संबंधी समाचारों को समर्पित वेबसाइट * [https://web.archive.org/web/20191021011618/https://shikshasthali.com/ शिक्षास्थली] हिंदी भाषा में शिक्षा को बढ़ावा देने के लिए फ्री अध्ययन सामग्री प्रदान करने वाली वेबसाइट [[श्रेणी:शिक्षा]] mq5wlhtrnnp4ya13wrswtl7q85f0mqf बिपाशा बसु 0 8541 6632200 6556255 2026-10-23T08:26:52Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632200 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = बिपाशा बसु | image = Bipasha Basu at The Great Indian Wedding Book launch (5) (cropped).jpg | caption = अगस्त 2017 के एक कार्यक्रम के दौरान | birth_date = {{birth date and age|1979|1|7|df=yes}}<ref name="Bday">{{cite news|title=Bipashu Basu to marry by end of 2012?|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Bipashu-Basu-to-marry-by-end-of-2012/movie-review/11376599.cms|author=Times News Network (TNN)|work=The Times of India|date=6 January 2012|accessdate=14 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121202150307/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Bipashu-Basu-to-marry-by-end-of-2012/movie-review/11376599.cms|archive-date=2 दिसंबर 2012|url-status=live}}</ref> | birth_place = [[नई दिल्ली]], भारत | occupation = अभिनेत्री, मॉडल | spouse = {{marriage|[[करन सिंह ग्रोवर]]|2016}}<ref>{{cite news|title=First Pics: Bipasha Basu and Karan Singh Grovers Mehendi|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/first-pics-bipasha-basu-and-karan-singh-grovers-mehendi-1400743|agency=NDTV|accessdate=29 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430115620/http://movies.ndtv.com/bollywood/first-pics-bipasha-basu-and-karan-singh-grovers-mehendi-1400743|archive-date=30 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> | yearsactive = 1996–वर्तमान | nationality = भारतीय }} '''बिपाशा बसु''' एक भारतीय फिल्म [[अभिनेत्री]] और मॉडल हैं, जो ज्यादातर [[हिन्दी]] फिल्मों में काम करती हैं। इसके अलावा [[तमिल]], [[तेलुगू]], [[बंगाली]] और [[अंग्रेजी]] भाषा की फिल्मों में भी दिखाई दे चुकी हैं। इन्हें कई पुरस्कार भी प्राप्त हो चुके हैं, जिसमें [[फिल्मफेयर]] के 6 नामांकन और एक पुरस्कार भी शामिल है। इन्हें ज्यादातर डरावनी फिल्मों में काम करते हुए देखा गया है। इनका जन्म दिल्ली में हुआ और कोलकाता में पली-बढ़ी हैं। इन्होंने 1996 में सुपरमॉडल का कॉन्टेस्ट जीता था, और बाद में फेशन मॉडल के रूप में अपना करियर आगे बढ़ाने लगीं। इसके बाद से इन्हें फिल्मों में काम करने के बहुत से ऑफर आने लगे थे। जिसके बाद इन्होंने ''[[अजनबी (2001 फ़िल्म)|अजनबी]]'' (2001) में अपने नकारात्मक किरदार के साथ फिल्मों में काम करना शुरू किया था। इस फिल्म के कारण इन्हें सर्वश्रेष्ठ शुरुआत के लिए [[फिल्मफेयर]] पुरस्कार भी मिला। इनकी पहली मुख्य भूमिका वाली फिल्म ''[[राज़ (2002 फ़िल्म)|राज़]]'' (2002) थी, जो ब्लॉकबस्टर साबित हुई और इसके कारण इनका सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री हेतु [[फिल्मफेयर]] पुरस्कार का नामांकन भी हुआ था। फिल्मों में अभिनय के अलावा इनकी रुचि सेहत बनाने में भी है। इन्हें कई सारी सेहत बनाने वाली वीडियो में देखा जा सकता है। इसके अलावा इन्होंने कई सारे ब्रांड्स और उत्पादों से जुड़ी हुई हैं। इसके अलावा इन्होंने [[नारीवाद]] और जानवरों के अधिकारों को लेकर भी आवाज उठाई है। इनका काफी समय से [[जॉन अब्राहम]] के साथ चक्कर चल रहा था, पर 2016 में इन्होंने [[करन सिंह ग्रोवर]] से शादी कर ली। ==अभिनय== ===शुरुआत : 2001-02=== सुपरमॉडल प्रतियोगिता में बिपाशा ने भी भाग लिया था, जिसमें एक जज, [[विनोद खन्ना]] भी थे। वे बिपाशा को अपने बेटे, [[अक्षय खन्ना]] के साथ हिमालय पुत्र फिल्म में लेने की सोच रहे थे, पर बिपाशा ने ये कह कर इंकार कर दिया कि अभी वो काफी छोटी हैं और ये किरदार अंजला झवेरी को मिल गया। घर आने के बाद इन्हें [[जया बच्चन]] ने अपने बेटे, [[अभिषेक बच्चन]] के साथ [[जे पी दत्ता|जेपी दत्ता]] की फिल्म "आखिरी मुग़ल" के लिए मना लिया, पर ये फिल्म बन नहीं पाया और दत्ता ने इस फिल्म की स्क्रिप्ट को बदल कर [[करीना कपूर]] के साथ [[रिफ्यूजी]] (2000) बना ली। हालांकि इस फिल्म के लिए पहले [[सुनील शेट्टी]] के साथ बिपाशा को चुना गया था, पर इन्होंने मना कर दिया। 2001 में इन्होंने [[अक्षय कुमार]] के साथ विजय गिलानी की [[अजनबी (2001 फ़िल्म)|अजनबी]] में काम किया और पहली बार हिन्दी फिल्मों में कदम रखा। इस फिल्म को [[अब्बास-मस्तान]] ने निर्देशित किया था और ये फिल्म बॉक्स ऑफिस में सफल रही पर कुछ नापसंद समीक्षाओं का कारण भी बनी। हालांकि इन्हें अपने नकारात्मक किरदार के कारण काफी अच्छी समीक्षा मिली और इनके प्रदर्शन के कारण इन्हें सर्वश्रेष्ठ शुरुआत के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार भी मिला था। साल 2002 की शुरुआत [[विक्रम भट्ट]] द्वारा निर्देशित [[राज़ (2002 फ़िल्म)|राज]] फिल्म के साथ हुआ था, जो बहुत ही सफल फिल्म साबित हुई और हिन्दी फिल्म उद्योग में इनकी जड़ें पक्की करने में काफी मददगार भी साबित हुई। इस फिल्म में ये एक ऐसी औरत का किरदार निभा रही थीं, जो आत्माओं से संपर्क करती है और छुपे हुए राज तक पहुँचती है। इसे समीक्षकों ने काफी सराहा था। ''द ट्रिब्यून'' ने लिखा कि "ये बिपाशा बसु हैं, जो अपने प्रदर्शन से पूरे शो को ले गईं"। उन्हें राज के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री का फिल्मफेयर नामांकन भी हुआ था। इसके बाद इन्होंने संजय गांधवी की [[मेरे यार की शादी है]] में एक सहायक भूमिका में काम किया था, जो पैसे कमाने में सफल रहा। हालांकि [[डेविड धवन]] की [[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]] इनका पहला ऐसा फिल्म बना, जो कमाई के मामले में सफल नहीं हो पाया। इसके अलावा ये [[महेश बाबू]] और [[लीसा रे]] के साथ तेलुगू फिल्म, ''टक्करी दोंगा'' में एक सहायक किरदार के रूप में दिखाई दी। इसी साल इनकी एक और फिल्म, [[गुनाह (2002 फ़िल्म)|गुनाह]] भी बॉक्स ऑफिस में सफल नहीं हो पाई। इस फिल्म में बिपाशा एक पुलिस अफसर की भूमिका निभा रही थी, जिसे दोषी से प्यार हो जाता है और वो उसे सुधारने का प्रयास करते रहती है। ''वैरायटी'' के ''डेरेक एले'' ने कहा कि एक इनके लिए ये किरदार सही नहीं था। ===2003–05=== 2003 में इन्होंने [[पूजा भट्ट]] की कामुक थ्रिलर फिल्म, [[जिस्म]] में [[जॉन अब्राहम]] के साथ काम किया था, जिसे समीक्षकों ने काफी सराहा और बॉक्स ऑफिस में भी ठीक-ठाक कमाई करने में सफल रहा था। इस फिल्म में ये एक अमीर आदमी की पत्नी के किरदार में हैं, जिसका एक शराबी वकील के साथ चक्कर चलते रहता है और इस वजह से वो अपने पति को मारने की योजना बनाती है। इस फिल्म को ''चैनल 4'' के सर्वे के अनुसार शीर्ष 100 कामुक दृश्य वाले फिल्मों में 92वां स्थान मिला था। ''[[बॉलीवुड हंगामा]]'' के फिल्म आलोचक, [[तरण आदर्श]] ने कहा कि "... असल में इसे आगे ले जाने वाली बिपाशा बसु है; उनकी अदाएं और गहरी आवाज, ठंडा और संतुलित व्यक्तित्व इन्हें [[ज़ीनत अमान]] और [[परवीन बॉबी]] के बाद सबसे प्रभावशाली मन मोह लेने वाली बनाता है।" इस फिल्म के कारण इनका नामांकन फिल्मफेयर के सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार के लिए हुआ था। लेकिन अगले फिल्म, ''[[ज़मीन (2003 फ़िल्म)|ज़मीन]]'' (2003) दर्शकों के बीच कुछ भी प्रभाव छोड़ने में विफल रही। 2004 में इनकी चार फिल्में सिनेमाघरों में दिखाई गई थी, जिसमें सभी को सामान्य मिली जुली समीक्षा ही मिली थी। इस दौरान इन्होंने दूसरी बार [[विक्रम भट्ट]] के साथ [[एतबार (2004 फ़िल्म)|एतबार]] फिल्म में काम किया था। इस फिल्म में ये एक जवान लड़की की भूमिका निभा रही थीं, जिसे एक मनोरोगी से प्यार हो जाता है। रेडिफ़.कॉम ने कहा कि "न तो ये किरदार भरोसा करने लायक लगा, और न तो फिल्म की कहानी रुचि पैदा करने लायक लगी" इसके बाद अगली फिल्म मणि शंकर की [[रुद्राक्ष (2004 फ़िल्म)|रुद्राक्ष]] थी, जो बॉक्स ऑफिस में काफी बुरी तरह असफल रही। उसके बाद इन्होंने [[रक्त (2004 फ़िल्म)|रक्त]] फिल्म में कार्ड द्वारा भविष्य देखने वाली एक औरत की भूमिका निभाई, जो अपने इस शक्ति से हत्या के मामले को सुलझाने की कोशिश करते रहती है। ''प्लेनेटबॉलीवुड'' की फिल्म आलोचक, श्रुति भसीन ने कहा कि "बिपाशा बसु का अलग रूप और किरदार में पसंद आई"। इसके बाद इस साल की उनकी आखिरी फिल्म अनिल शर्मा की [[मदहोशी]] थी, जिसमें इन्होंने जॉन अब्राहम के साथ काम किया था। इसमें इन्हें एक मानसिक रूप से बीमार एक लड़की की भूमिका मिली थी, जिसमें इनके कार्य को आमतौर पर आलोचकों ने अच्छा माना था। 2005 में इन्होंने [[बॉबी देओल]] और [[प्रियंका चोपड़ा]] के साथ ''[[बरसात (2005 फ़िल्म)|बरसात]]'' फिल्म में काम किया। इन्होंने ''सचिन'' के साथ तमिल फिल्मों में भी अपनी शुरुआत की और उस फिल्म के हिट होने के बाद इन्होंने [[प्रकाश झा]] की ''[[अपहरण (2005 फ़िल्म)|अपहरण]]'' में भी काम किया। इस फिल्म को सर्वश्रेष्ठ स्क्रीनप्ले के कारण [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार|राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार]] भी मिला। इसी दौरान इन्होंने सैलरी के दिक्कतों के कारण ''आर्ट फिल्म्स'' के साथ काम करने से इंकार कर दिया। अभिनय के साथ साथ बिपाशा ने [[सोनू निगम]] के एल्बम "तू" में भी काम किया और जय सीन के म्यूजिक वीडियो "स्टोलेन" में भी अतिथि के रूप में अपनी उपस्थिति दर्ज कराई। ===2005–09=== ''[[नो एन्ट्री (2005 फ़िल्म)|नो एंट्री]]'', ''कॉर्पोरेट'' और ''[[धूम 2]]'' जैसी फिल्मों से मिली सफलता ने इन्हें एक सफल अभिनेत्री बना दिया। ''नो एंट्री'' ने बॉक्स ऑफिस में 750 मिलियन की कमाई की और 2005 की सबसे ज्यादा कमाई करने वाली फिल्म बन गई। इस फिल्म में बिपाशा एक बार में काम करने वाली लड़की की भूमिका निभा रही हैं, जो दो आदमियों की पत्नी बनने का नाटक करती है। इस फिल्म के लिए इन्हें सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री का फिल्मफेयर पुरस्कार भी मिला है। 2006 में इन्हें चार खास फिल्मों में देखा गया, जिसमें ''[[फिर हेरा फेरी]]'', ''कॉर्पोरेट'', ''ओमकारा'' और ''धूम 2'' है। इन सभी फिल्मों की समीक्षा में इन्हें काफी तारीफ हुई और पैसे कमाने में भी सफल रही। == अभिनय श्रेय == {| class="wikitable" |- align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |2015 |[[अलोन (२०१५ फ़िल्म)|अलोन]] |संजना/अंजना | |- | rowspan="2" |2014 |''[[क्रीचर 3डी]]'' |अहाना दत्त | |- |''हमशकल्स'' |मिष्टी | |- | rowspan="3" |2013 |द लवर्स |तुलजा नाइक | |- |आत्मा |माया वर्मा | |- |[[रेस 2]] |सोनिया मार्टिन | |- | rowspan="3" |2012 |[[राज़ 3]] |शनाया शेखर | |- |[[जोड़ी ब्रेकर्स]] |सोनाली अग्निहोत्री | |- |[[प्लेयर्स]] |रिया थापर | |- |2011 |दम मारो दम |जोए मेंदोनका | |- | rowspan="3" |2010 |आक्रोश |गीता | |- |[[लम्हा]] |अज़ीज़ा | |- |[[पंख (फ़िल्म)|पंख]] |नंदिनी | |- | rowspan="2" |2009 |[[ऑल द बेस्ट (२००९ फ़िल्म)|ऑल द बेस्ट: फन बिगिन्स]] |जाह्नवी चोपड़ा | |- |आ देखें जरा |सिमी चटर्जी | |- | rowspan="3" |2008 |[[रब ने बना दी जोड़ी]] | | "फिर मिलेंगे चलते चलते" गाने में विशेष उपस्थिती |- |बचना ऐ हसीनो |राधिका |फिल्मफेयर के लिए नामांकित |- |[[रेस (२००८ फ़िल्म)|रेस]] |सोनिया मार्टिन | |- | rowspan="4" |2007 |गोल |रूमाना | |- २०० रेस | [[मिस्टर फ्रौड (2007 फ़िल्म)|मिस्टर फ्रौड]] || || |- | [[नेहले पे देहला (2007 फ़िल्म)|नेहले पे देहला]] || पूजा साहनी || |- | [[ओम शाँति ओम (2007 फ़िल्म)|ओम शांति ओम]] || || |- | rowspan="7" |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[जाने होगा क्या (2006 फ़िल्म)|जाने होगा क्या]] || अदिति चोपड़ा || |- | [[हमको दीवाना कर गये (2006 फ़िल्म)|हमको दीवाना कर गये]] || || |- | [[फिर हेरा फेरी (2006 फ़िल्म)|फिर हेरा फेरी]] || अनुराधा || |- | [[धूम २ (2006 फ़िल्म)|धूम २]] || शोनाली बोस/मोनाली बोस || |- | [[ओमकारा (2006 फ़िल्म)|ओमकारा]] || || |- | [[डरना जरूरी है (2006 फ़िल्म)|डरना जरूरी है]] || वर्षा || |- | [[अलग (2006 फ़िल्म)|अलग]] || अतिथि भूमिका (गीत) || |- | rowspan="5" |2005|| [[चेहरा (2005 फ़िल्म)|चेहरा]] || मेघा जोशी / मेघा दीवान || |- | [[अपहरण (2005 फ़िल्म)|अपहरण]] || मेघा बसु || |- | [[बरसात (2005 फ़िल्म)|बरसात]] || एना वीरवानी || |- | [[शिकार (2005 फ़िल्म)|शिकार]] || नताशा || |- | [[नो एन्ट्री (2005 फ़िल्म)|नो एन्ट्री]] || बॉबी || |- | rowspan="5" |2004|| [[रक्त (2004 फ़िल्म)|रक्त]] || || |- | [[मदहोशी]] || अनुपमा कौल || |- | [[रुद्राक्ष (2004 फ़िल्म)|रुद्राक्ष]] || || |- | [[एतबार (2004 फ़िल्म)|एतबार]] || || |- | [[इश्क है तुमसे]] || || |- | rowspan="3" |2003 || [[जिस्म]] || सोनिया खन्ना || |- | [[फुटपाथ (2003 फ़िल्म)|फुटपाथ]] || संजना श्रीवास्तव || |- | [[ज़मीन (2003 फ़िल्म)|ज़मीन]] || || |- | rowspan="5" |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[राज़ (2002 फ़िल्म)|राज़]] || संजना धनराज || |- | [[गुनाह (2002 फ़िल्म)|गुनाह]] || इंस्पेक्टर प्रभा नारायण || |- | [[मेरे यार की शादी है]] || रिया || |- | [[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]] || || |- | [[आँखें (2002 फ़िल्म)|आँखें]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[अजनबी (2001 फ़िल्म)|अजनबी]] || सोनिया/नीता || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Bipasha Basu}} * {{Official website|http://bipashabasunet.com/}} * {{IMDb name|0060607|name=Bipasha Basu}} * {{fashionmodel|id=Bipasha_Basu|name=Bipasha Basu}} {{फ़िल्मफ़ेयर महिला प्रथम अभिनय पुरस्कार}} {{हिन्दी फ़िल्म कलाकार}} {{Authority control}} [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1979 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:दिल्ली के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला मॉडल]] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेत्री]] cqlahtwqoylcmzkutba6cxge50kedto 6632228 6632200 2026-10-23T08:36:02Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632228 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = बिपाशा बसु | image = Bipasha Basu at The Great Indian Wedding Book launch (5) (cropped).jpg | caption = अगस्त 2017 के एक कार्यक्रम के दौरान | birth_date = {{birth date and age|1979|1|7|df=yes}}<ref name="Bday">{{cite news|title=Bipashu Basu to marry by end of 2012?|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Bipashu-Basu-to-marry-by-end-of-2012/movie-review/11376599.cms|author=Times News Network (TNN)|work=The Times of India|date=6 January 2012|accessdate=14 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121202150307/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Bipashu-Basu-to-marry-by-end-of-2012/movie-review/11376599.cms|archive-date=2 दिसंबर 2012|url-status=live}}</ref> | birth_place = [[नई दिल्ली]], भारत | occupation = अभिनेत्री, मॉडल | spouse = {{marriage|[[करन सिंह ग्रोवर]]|2016}}<ref>{{cite news|title=First Pics: Bipasha Basu and Karan Singh Grovers Mehendi|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/first-pics-bipasha-basu-and-karan-singh-grovers-mehendi-1400743|agency=NDTV|accessdate=29 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430115620/http://movies.ndtv.com/bollywood/first-pics-bipasha-basu-and-karan-singh-grovers-mehendi-1400743|archive-date=30 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> | yearsactive = 1996–वर्तमान | nationality = भारतीय }} '''बिपाशा बसु''' एक भारतीय फिल्म [[अभिनेत्री]] और मॉडल हैं, जो ज्यादातर [[हिन्दी]] फिल्मों में काम करती हैं। इसके अलावा [[तमिल]], [[तेलुगू]], [[बंगाली]] और [[अंग्रेजी]] भाषा की फिल्मों में भी दिखाई दे चुकी हैं। इन्हें कई पुरस्कार भी प्राप्त हो चुके हैं, जिसमें [[फिल्मफेयर]] के 6 नामांकन और एक पुरस्कार भी शामिल है। इन्हें ज्यादातर डरावनी फिल्मों में काम करते हुए देखा गया है। इनका जन्म दिल्ली में हुआ और कोलकाता में पली-बढ़ी हैं। इन्होंने 1996 में सुपरमॉडल का कॉन्टेस्ट जीता था, और बाद में फेशन मॉडल के रूप में अपना करियर आगे बढ़ाने लगीं। इसके बाद से इन्हें फिल्मों में काम करने के बहुत से ऑफर आने लगे थे। जिसके बाद इन्होंने ''[[अजनबी (2001 फ़िल्म)|अजनबी]]'' (2001) में अपने नकारात्मक किरदार के साथ फिल्मों में काम करना शुरू किया था। इस फिल्म के कारण इन्हें सर्वश्रेष्ठ शुरुआत के लिए [[फिल्मफेयर]] पुरस्कार भी मिला। इनकी पहली मुख्य भूमिका वाली फिल्म ''[[राज़ (2002 फ़िल्म)|राज़]]'' (2002) थी, जो ब्लॉकबस्टर साबित हुई और इसके कारण इनका सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री हेतु [[फिल्मफेयर]] पुरस्कार का नामांकन भी हुआ था। फिल्मों में अभिनय के अलावा इनकी रुचि सेहत बनाने में भी है। इन्हें कई सारी सेहत बनाने वाली वीडियो में देखा जा सकता है। इसके अलावा इन्होंने कई सारे ब्रांड्स और उत्पादों से जुड़ी हुई हैं। इसके अलावा इन्होंने [[नारीवाद]] और जानवरों के अधिकारों को लेकर भी आवाज उठाई है। इनका काफी समय से [[जॉन अब्राहम]] के साथ चक्कर चल रहा था, पर 2016 में इन्होंने [[करन सिंह ग्रोवर]] से शादी कर ली। ==अभिनय== ===शुरुआत : 2001-02=== सुपरमॉडल प्रतियोगिता में बिपाशा ने भी भाग लिया था, जिसमें एक जज, [[विनोद खन्ना]] भी थे। वे बिपाशा को अपने बेटे, [[अक्षय खन्ना]] के साथ हिमालय पुत्र फिल्म में लेने की सोच रहे थे, पर बिपाशा ने ये कह कर इंकार कर दिया कि अभी वो काफी छोटी हैं और ये किरदार अंजला झवेरी को मिल गया। घर आने के बाद इन्हें [[जया बच्चन]] ने अपने बेटे, [[अभिषेक बच्चन]] के साथ [[जे पी दत्ता|जेपी दत्ता]] की फिल्म "आखिरी मुग़ल" के लिए मना लिया, पर ये फिल्म बन नहीं पाया और दत्ता ने इस फिल्म की स्क्रिप्ट को बदल कर [[करीना कपूर]] के साथ [[रिफ्यूजी]] (2000) बना ली। हालांकि इस फिल्म के लिए पहले [[सुनील शेट्टी]] के साथ बिपाशा को चुना गया था, पर इन्होंने मना कर दिया। 2001 में इन्होंने [[अक्षय कुमार]] के साथ विजय गिलानी की [[अजनबी (2001 फ़िल्म)|अजनबी]] में काम किया और पहली बार हिन्दी फिल्मों में कदम रखा। इस फिल्म को [[अब्बास-मस्तान]] ने निर्देशित किया था और ये फिल्म बॉक्स ऑफिस में सफल रही पर कुछ नापसंद समीक्षाओं का कारण भी बनी। हालांकि इन्हें अपने नकारात्मक किरदार के कारण काफी अच्छी समीक्षा मिली और इनके प्रदर्शन के कारण इन्हें सर्वश्रेष्ठ शुरुआत के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार भी मिला था। साल 2002 की शुरुआत [[विक्रम भट्ट]] द्वारा निर्देशित [[राज़ (2002 फ़िल्म)|राज]] फिल्म के साथ हुआ था, जो बहुत ही सफल फिल्म साबित हुई और हिन्दी फिल्म उद्योग में इनकी जड़ें पक्की करने में काफी मददगार भी साबित हुई। इस फिल्म में ये एक ऐसी औरत का किरदार निभा रही थीं, जो आत्माओं से संपर्क करती है और छुपे हुए राज तक पहुँचती है। इसे समीक्षकों ने काफी सराहा था। ''द ट्रिब्यून'' ने लिखा कि "ये बिपाशा बसु हैं, जो अपने प्रदर्शन से पूरे शो को ले गईं"। उन्हें राज के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री का फिल्मफेयर नामांकन भी हुआ था। इसके बाद इन्होंने संजय गांधवी की [[मेरे यार की शादी है]] में एक सहायक भूमिका में काम किया था, जो पैसे कमाने में सफल रहा। हालांकि [[डेविड धवन]] की [[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]] इनका पहला ऐसा फिल्म बना, जो कमाई के मामले में सफल नहीं हो पाया। इसके अलावा ये [[महेश बाबू]] और [[लीसा रे]] के साथ तेलुगू फिल्म, ''टक्करी दोंगा'' में एक सहायक किरदार के रूप में दिखाई दी। इसी साल इनकी एक और फिल्म, [[गुनाह (2002 फ़िल्म)|गुनाह]] भी बॉक्स ऑफिस में सफल नहीं हो पाई। इस फिल्म में बिपाशा एक पुलिस अफसर की भूमिका निभा रही थी, जिसे दोषी से प्यार हो जाता है और वो उसे सुधारने का प्रयास करते रहती है। ''वैरायटी'' के ''डेरेक एले'' ने कहा कि एक इनके लिए ये किरदार सही नहीं था। ===2003–05=== 2003 में इन्होंने [[पूजा भट्ट]] की कामुक थ्रिलर फिल्म, [[जिस्म]] में [[जॉन अब्राहम]] के साथ काम किया था, जिसे समीक्षकों ने काफी सराहा और बॉक्स ऑफिस में भी ठीक-ठाक कमाई करने में सफल रहा था। इस फिल्म में ये एक अमीर आदमी की पत्नी के किरदार में हैं, जिसका एक शराबी वकील के साथ चक्कर चलते रहता है और इस वजह से वो अपने पति को मारने की योजना बनाती है। इस फिल्म को ''चैनल 4'' के सर्वे के अनुसार शीर्ष 100 कामुक दृश्य वाले फिल्मों में 92वां स्थान मिला था। ''[[बॉलीवुड हंगामा]]'' के फिल्म आलोचक, [[तरण आदर्श]] ने कहा कि "... असल में इसे आगे ले जाने वाली बिपाशा बसु है; उनकी अदाएं और गहरी आवाज, ठंडा और संतुलित व्यक्तित्व इन्हें [[ज़ीनत अमान]] और [[परवीन बॉबी]] के बाद सबसे प्रभावशाली मन मोह लेने वाली बनाता है।" इस फिल्म के कारण इनका नामांकन फिल्मफेयर के सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार के लिए हुआ था। लेकिन अगले फिल्म, ''[[ज़मीन (2003 फ़िल्म)|ज़मीन]]'' (2003) दर्शकों के बीच कुछ भी प्रभाव छोड़ने में विफल रही। 2004 में इनकी चार फिल्में सिनेमाघरों में दिखाई गई थी, जिसमें सभी को सामान्य मिली जुली समीक्षा ही मिली थी। इस दौरान इन्होंने दूसरी बार [[विक्रम भट्ट]] के साथ [[एतबार (2004 फ़िल्म)|एतबार]] फिल्म में काम किया था। इस फिल्म में ये एक जवान लड़की की भूमिका निभा रही थीं, जिसे एक मनोरोगी से प्यार हो जाता है। रेडिफ़.कॉम ने कहा कि "न तो ये किरदार भरोसा करने लायक लगा, और न तो फिल्म की कहानी रुचि पैदा करने लायक लगी" इसके बाद अगली फिल्म मणि शंकर की [[रुद्राक्ष (2004 फ़िल्म)|रुद्राक्ष]] थी, जो बॉक्स ऑफिस में काफी बुरी तरह असफल रही। उसके बाद इन्होंने [[रक्त (2004 फ़िल्म)|रक्त]] फिल्म में कार्ड द्वारा भविष्य देखने वाली एक औरत की भूमिका निभाई, जो अपने इस शक्ति से हत्या के मामले को सुलझाने की कोशिश करते रहती है। ''प्लेनेटबॉलीवुड'' की फिल्म आलोचक, श्रुति भसीन ने कहा कि "बिपाशा बसु का अलग रूप और किरदार में पसंद आई"। इसके बाद इस साल की उनकी आखिरी फिल्म अनिल शर्मा की [[मदहोशी]] थी, जिसमें इन्होंने जॉन अब्राहम के साथ काम किया था। इसमें इन्हें एक मानसिक रूप से बीमार एक लड़की की भूमिका मिली थी, जिसमें इनके कार्य को आमतौर पर आलोचकों ने अच्छा माना था। 2005 में इन्होंने [[बॉबी देओल]] और [[प्रियंका चोपड़ा]] के साथ ''[[बरसात (2005 फ़िल्म)|बरसात]]'' फिल्म में काम किया। इन्होंने ''सचिन'' के साथ तमिल फिल्मों में भी अपनी शुरुआत की और उस फिल्म के हिट होने के बाद इन्होंने [[प्रकाश झा]] की ''[[अपहरण (2005 फ़िल्म)|अपहरण]]'' में भी काम किया। इस फिल्म को सर्वश्रेष्ठ स्क्रीनप्ले के कारण [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार|राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार]] भी मिला। इसी दौरान इन्होंने सैलरी के दिक्कतों के कारण ''आर्ट फिल्म्स'' के साथ काम करने से इंकार कर दिया। अभिनय के साथ साथ बिपाशा ने [[सोनू निगम]] के एल्बम "तू" में भी काम किया और जय सीन के म्यूजिक वीडियो "स्टोलेन" में भी अतिथि के रूप में अपनी उपस्थिति दर्ज कराई। ===2005–09=== ''[[नो एन्ट्री (2005 फ़िल्म)|नो एंट्री]]'', ''कॉर्पोरेट'' और ''[[धूम 2]]'' जैसी फिल्मों से मिली सफलता ने इन्हें एक सफल अभिनेत्री बना दिया। ''नो एंट्री'' ने बॉक्स ऑफिस में 750 मिलियन की कमाई की और 2005 की सबसे ज्यादा कमाई करने वाली फिल्म बन गई। इस फिल्म में बिपाशा एक बार में काम करने वाली लड़की की भूमिका निभा रही हैं, जो दो आदमियों की पत्नी बनने का नाटक करती है। इस फिल्म के लिए इन्हें सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री का फिल्मफेयर पुरस्कार भी मिला है। 2006 में इन्हें चार खास फिल्मों में देखा गया, जिसमें ''[[फिर हेरा फेरी]]'', ''कॉर्पोरेट'', ''ओमकारा'' और ''धूम 2'' है। इन सभी फिल्मों की समीक्षा में इन्हें काफी तारीफ हुई और पैसे कमाने में भी सफल रही। == अभिनय श्रेय == {| class="wikitable" |- align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |2015 |[[अलोन (२०१५ फ़िल्म)|अलोन]] |संजना/अंजना | |- | rowspan="2" |2014 |''[[क्रीचर 3डी]]'' |अहाना दत्त | |- |''हमशकल्स'' |मिष्टी | |- | rowspan="3" |2013 |द लवर्स |तुलजा नाइक | |- |आत्मा |माया वर्मा | |- |[[रेस 2]] |सोनिया मार्टिन | |- | rowspan="3" |2012 |[[राज़ 3]] |शनाया शेखर | |- |[[जोड़ी ब्रेकर्स]] |सोनाली अग्निहोत्री | |- |[[प्लेयर्स]] |रिया थापर | |- |2011 |दम मारो दम |जोए मेंदोनका | |- | rowspan="3" |2010 |आक्रोश |गीता | |- |[[लम्हा]] |अज़ीज़ा | |- |[[पंख (फ़िल्म)|पंख]] |नंदिनी | |- | rowspan="2" |2009 |[[ऑल द बेस्ट (२००९ फ़िल्म)|ऑल द बेस्ट: फन बिगिन्स]] |जाह्नवी चोपड़ा | |- |आ देखें जरा |सिमी चटर्जी | |- | rowspan="3" |2008 |[[रब ने बना दी जोड़ी]] | | "फिर मिलेंगे चलते चलते" गाने में विशेष उपस्थिती |- |बचना ऐ हसीनो |राधिका |फिल्मफेयर के लिए नामांकित |- |[[रेस (२००८ फ़िल्म)|रेस]] |सोनिया मार्टिन | |- | rowspan="4" |2007 |गोल |रूमाना | |- २०० रेस | [[मिस्टर फ्रौड (2007 फ़िल्म)|मिस्टर फ्रौड]] || || |- | [[नेहले पे देहला (2007 फ़िल्म)|नेहले पे देहला]] || पूजा साहनी || |- | [[ओम शाँति ओम (2007 फ़िल्म)|ओम शांति ओम]] || || |- | rowspan="7" |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[जाने होगा क्या]] || अदिति चोपड़ा || |- | [[हमको दीवाना कर गये (2006 फ़िल्म)|हमको दीवाना कर गये]] || || |- | [[फिर हेरा फेरी (2006 फ़िल्म)|फिर हेरा फेरी]] || अनुराधा || |- | [[धूम २ (2006 फ़िल्म)|धूम २]] || शोनाली बोस/मोनाली बोस || |- | [[ओमकारा (2006 फ़िल्म)|ओमकारा]] || || |- | [[डरना जरूरी है (2006 फ़िल्म)|डरना जरूरी है]] || वर्षा || |- | [[अलग (2006 फ़िल्म)|अलग]] || अतिथि भूमिका (गीत) || |- | rowspan="5" |2005|| [[चेहरा (2005 फ़िल्म)|चेहरा]] || मेघा जोशी / मेघा दीवान || |- | [[अपहरण (2005 फ़िल्म)|अपहरण]] || मेघा बसु || |- | [[बरसात (2005 फ़िल्म)|बरसात]] || एना वीरवानी || |- | [[शिकार (2005 फ़िल्म)|शिकार]] || नताशा || |- | [[नो एन्ट्री (2005 फ़िल्म)|नो एन्ट्री]] || बॉबी || |- | rowspan="5" |2004|| [[रक्त (2004 फ़िल्म)|रक्त]] || || |- | [[मदहोशी]] || अनुपमा कौल || |- | [[रुद्राक्ष (2004 फ़िल्म)|रुद्राक्ष]] || || |- | [[एतबार (2004 फ़िल्म)|एतबार]] || || |- | [[इश्क है तुमसे]] || || |- | rowspan="3" |2003 || [[जिस्म]] || सोनिया खन्ना || |- | [[फुटपाथ (2003 फ़िल्म)|फुटपाथ]] || संजना श्रीवास्तव || |- | [[ज़मीन (2003 फ़िल्म)|ज़मीन]] || || |- | rowspan="5" |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[राज़ (2002 फ़िल्म)|राज़]] || संजना धनराज || |- | [[गुनाह (2002 फ़िल्म)|गुनाह]] || इंस्पेक्टर प्रभा नारायण || |- | [[मेरे यार की शादी है]] || रिया || |- | [[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]] || || |- | [[आँखें (2002 फ़िल्म)|आँखें]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[अजनबी (2001 फ़िल्म)|अजनबी]] || सोनिया/नीता || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Bipasha Basu}} * {{Official website|http://bipashabasunet.com/}} * {{IMDb name|0060607|name=Bipasha Basu}} * {{fashionmodel|id=Bipasha_Basu|name=Bipasha Basu}} {{फ़िल्मफ़ेयर महिला प्रथम अभिनय पुरस्कार}} {{हिन्दी फ़िल्म कलाकार}} {{Authority control}} [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1979 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:दिल्ली के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला मॉडल]] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेत्री]] 8n8mqq98wmwgyn35ephpwmla24gszne सोडियम 0 10310 6632117 5777795 2026-10-23T04:03:31Z स्वर्ण 883468 6632117 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक तत्व| English big=Sodium| English small=sodium| symbol=Na | atomic number 1=11 | atomic number 3=011 | chemical series=क्षार धातु| }} '''सोडियम''' (Sodium ; संकेत, '''Na''') '''क्षारातु''', अथवा '''लवणक''' एक [[रासायनिक तत्व|रासायनिक तत्त्व]] है। यह [[आवर्त सारणी]] के प्रथम मुख्य समूह का दूसरा तत्व है। इस समूह में में [[धातु]]गण विद्यमान हैं। इसके एक स्थिर [[समस्थानिक]] ([[द्रव्यमान संख्या]] २३) और चार [[रेडियोसक्रियता|रेडियोसक्रिय]] समस्थानिक (द्रव्यमन संख्या २१, २२, २४, २४) ज्ञात हैं। Sodium परमाणु पर कुल आवेश 23 है। == उपस्थिति == सोडियम अत्यंत सक्रिय तत्व है जिसके कारण यह मुक्त अवस्था में नहीं मिलता। [[रासायनिक यौगिक|यौगिक]] रूप में यह सब स्थानों में मिलता है। [[सोडियम क्लोराइड]] अथवा [[साधारण नमक|नमक]] इसका सबसे सामान्य यौगिक है। [[सागर|समुद्र]] के पानी में घुले यौगिकों में इसकी मात्रा ८०% तक रहती है। अनेक स्थानों पर इसकी [[खान|खानें]] भी हैं। [[पाकिस्तान]] में इसकी बड़ी खान है। [[राजस्थान]] की [[सांभर झील|साँभर झील]] से यह बहुत बड़ी मात्रा में निकाला जाता है। [[सोडियम कार्बोनेट]] भी अनेक स्थानों में मिलता है। [[क्षारीय मिट्टी]] में सोडियम कार्बोनेट उपस्थित रहता है। इसके अतिरिक्त सोडियम के अनेक यौगिक, जैसे सोडियम सल्फ़ेट, नाइट्रेट, फ़्लोराइड आदि विभिन्न स्थानों पर मिलते हैं। [[जर्मनी]] के [[सेक्सनी प्रदेश]] में स्तेस्फुर्त की खानें इसके अच्छे स्रोत हैं। सिलिकेट के रूप में सोडियम समस्त खनिज पदार्थों तथा चट्टानों में उपस्थित रहता है यद्यपि इसकी प्रतिशत मात्रा कम रहती है। == निर्माण == सक्रिय पदार्थ होने के कारण बहुत काल तक सोडियम धातु का निर्माण सफल न हो सका। १८०७ ई. में [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] के वैज्ञानिक [[हंफ्री डेवी|डेवी]] ने तरल [[सोडियम हाइड्रॉक्साइड|सोडियम हाइड्राक्साइड]] के [[विद्युत अपघटन|वैद्युत अपघटन]] द्वारा इस तत्व का सर्वप्रथम निर्माण किया। सन् १८९० में केस्टनर (Castner) ने इस विधि को औद्योगिक रूप दिया। इस विधि में लोहे के बर्तन के मध्य में ताम्र या निकेल का ऋणाग्र और उसके चारों ओर निकेल का धनाग्र रखते हैं। बेलन को उष्ण गैस द्वारा गर्म किया जाता है जिससे उनमें रखा सोडियम हाइड्राक्साइड पिघल जाए। वैद्युत अपघटन द्वारा सोडियम धातु ऋणाग्र पर निर्मित होकर सतह के ऊपर तैरने लगती है। इसे धनाग्र पर जाने से रोकने के लिए ऋणाग्र को लोहे की बेलनाकार जाली से घेरा जाता है। आजकल तरल सोडियम क्लोराइड के वैद्युत अपघटन द्वारा भी सोडियम का निर्माण हो रहा है। == गुणधर्म == सोडियम रुपहली चमकदार धातु है। [[वायु]] में [[रेडॉक्स|ऑक्सीकरण]] के कारण इसपर शीघ्र ही परत जम जाती है। यह नरम धातु है तथा उत्तम [[विद्युत चालक]] है क्योंकि इसके परमाणु के बाहरी कक्ष का इलेक्ट्रॉन अत्यंत गतिशील होने के कारण शीघ्र एक से दूसरे परमाणु पर जा सकता है। इसके कुछ भौतिक स्थिरांक नीचे दिये गये हैं- *परमाणु संख्या ११, *[[परमाणु भार]] २२.९९ *[[घनत्व]] ०.९७ ग्राम/घन सेमी, *[[गलनांक]] ९७.८ डिग्री सेल्सियस *[[क्वथनांक]] ८९२ डिग्री सेल्सियस सोडयम धातु के परमाणु अपना एक इलेक्ट्रॉन खोकर सोडियम आयन में सरलता से परिणत हो जाते हैं। फलत: सोडियम अत्यंत शक्तिशाली [[रेडॉक्स|अपचायक]] (reductant) है। इसकी क्रियाशीलता के कारण इसे [[निर्वात]] या तैल में रखते हैं। जल से यह विस्फोट के साथ क्रिया कर [[हाइड्रोजन]] मुक्त करता है। वायु में यह पीली लपट के साथ जलकर सोडियम आक्साइड (Na<sub>2</sub>O) तथा सोडियम परआक्साइड (Na<sub>2</sub>O<sub>2</sub>) का मिश्रण बनाता है। [[हैलोजन|हेलोजन तत्व]] तथा [[फास्फोरस|फ़ॉस्फ़ोरस]] के साथ सोडियम क्रिया करता है। विशुद्ध [[अमोनिया]] द्रव में सोडियम घुलकर नीला विलयन देता है। [[पारद]] से मिलकर यह ठोस [[मिश्रातु|मिश्रधातु]] बनाता है। यह मिश्रधातु अनेक क्रियाओं में अपचायक के रूप में उपयोग की जाती है। == उपयोग == सोडियम धातु का उपयोग अपचायक के रूप में होता है। सोडियम परऑक्साइड (Na<sub>2</sub>O<sub>2</sub>), सोडियम सायनाइड (NaCN) और सोडेमाइड (NaNH<sub>2</sub>) के निर्माण में इसका उपयोग होता है। कार्बनिक क्रियाओं में भी यह उपयोगी है। लेड टेट्राएथिल [Pb(C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>)<sub>4</sub>] के उत्पादन से सोडियम-सीस मिश्रधातु उपयोगी है। सोडियम में [[प्रकाश वैद्युत प्रभाव|प्रकाशवैद्युत]] (Photo-electric) गुण है। इसलिए इसको प्रकाश वैद्युत सेल बनाने के काम में लाते हैं। कुछ समय से [[नाभिकीय ऊर्जा|परमाणु ऊर्जा]] द्वारा विद्युत उत्पादन में सोडियम धातु का बृहद् उपयोग होने लगा है। [[परमाणु रिऐक्टर]] (Atomic reactor) द्वारा उत्पन्न ऊष्मा को तरल सोडियम के चक्रण (Circulation) द्वारा [[जलवाष्प|जल वाष्प]] बनाने के काम में आते हैं और उत्पन्न वाष्प द्वारा टरबाइन चलने पर विद्युत का उत्पादन होता है। सोडियम के अनेक यौगिक चिकित्सा में काम आते हैं। आज के औद्योगिक युग में सोडियम तथा उसके यौगिकों का प्रमुख स्थान है। == यौगिक == सोडियम एक संयोजक यौगिक बनाता है। सोडियम यौगिक जल में प्राय: विलेय होते हैं। सोडियम के दो ऑक्साइड ज्ञात हैं Na<sub>2</sub>O और Na<sub>2</sub>O<sub>2</sub>। सोडियम धातु पर ३०० डिग्री सें. पर वायु प्रवाहित करने में सोडियम परऑक्साइड बनेगा। यह शुष्क वायु में स्थायी होता है और जल में शीघ्र अपघटित हो सोडियम हाइड्रॉक्साइड में परिणत हो जाता है। यह सुविधानुसार ऑक्सीकारक (oxidant) तथा अपचायक (reductant) दोनों का ही कार्य कर सकता है। यह कार्बन मोनोआक्साइड (CO) और कार्बन डाइऑक्साइड (CO<sub>2</sub>) दोनों से मिलकर सोडियम कार्बोनेट बनाता है। कार्बन डाइऑक्साइड से क्रिया के फलस्वरूप ऑक्सिजन मुक्त होता है। इस क्रिया का उपयोग बंद स्थानों (जैसे [[पनडुब्बी]] नावों) में ऑक्सिजन निर्माण में हुआ है। सोडियम और हाइड्रोजन का यौगिक सोडियम हाइड्राइड (NaH) एक क्रिस्टलीय पदार्थ है। इसके वैद्युत अपघटन पर हाइड्रोजन गैस धनाग्र पर मुक्त होती है। सोडियम हाइड्राइड सूखी वायु में गर्म करने पर जल जाता है और जलयुक्त वायु में अपघटित हो जाता है। सोडियम कार्बोनेट (Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>) अनार्द्र तथा जलयोजित दोनों दशाओं में मिलता है। इसे घरेलू उपयोग में कपड़े तथा अन्य वस्तुओं के साफ करने के काम में लाते हैं। चिकित्साकार्य में भी यह उपयुक्त हुआ है। इसके अतिरिक्त सोडियम बाइकार्बोनेट (NaHCO<sub>3</sub>) भी रसायनिक क्रियाओं तथा दवाइयों में काम आता है। अनेक संरचना के सोडियम सिलिकेट ज्ञात हैं। इनमें विलेय [[सोडा काँच]] (Soda glass) सबसे मुख्य है। [[सिलिका]] को सोडियम हाइड्रॉक्साइड (NaOH) विलयन के साथ उच्च दाब पर गर्म करने से यह तैयार होता है। यह पारदर्शी रंगरहित पदार्थ है जो उबलते पानी में घुल जाता है। कुछ छापेखाने के उद्योगों में इसका उपयोग होता है। पत्थरों तथा अन्य वस्तुओं के जोड़ने में भी इसका उपयोग हुआ है। सोडियम कार्बोनेट, सोडियम टार्टरेट, सोडियम ब्रोमाइड, सोडियम सेलिसिलेट, सोडियम क्लोराइड आदि यौगिक का चिकित्सा निदान में उपयोग होता है। किसी कारण से शरीर में जल की मात्रा कम होने पर सोडियम क्लोराइड अथवा [[साधारण नमक]] के विलयन को [[इंजेक्शन]] द्वारा रक्तनाड़ी में प्रविष्ट करते हैं। अनेक प्राकृतिक झरनों में सोडियम यौगिक पाए गए हैं। इन झरनों का जल गठिया तथा पेट और [[चर्म रोग|चर्मरोगों]] में लाभकारी माना जाता है। सोडियम की पहचान [[वर्णक्रममापी|स्पेक्ट्रममापी]] (Spectrometer) द्वारा हो सकती है। इसके यौगिक बुंसल लौ को पीला रंग प्रदान करते हैं। इस प्रकाश का [[तरंगदैर्घ्य]] ५८९० तथा ५८९६ एंगस्ट्राम है। [[आयन विनिमय स्तंभ]] (Ion exchange column) द्वारा भी इसकी पहचान की गई है। == इन्हें भी देखें == * [[क्षार धातु]] {{संक्षिप्त आवर्त सारणी}} [[श्रेणी:सोडियम]] [[श्रेणी:क्षार धातु]] [[श्रेणी:रासायनिक तत्व]] [[श्रेणी:अपचायक]] [[श्रेणी:आहारीय खनिज]] hlsmme79y64eol8rpci7lzaje0njm9b शिल्पा शेट्टी 0 12540 6632167 6246878 2026-10-23T08:06:14Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632167 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = शिल्पा शेट्टी | image = ShilpaShetty.jpg | caption = मार्च २०१३ में [[नच बलिए|नच बलिए ५]] के मंच पर शिल्पा शेट्टी | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1975|06|08}}<ref name=expressindia/> | birth_place = [[मैंगलूर]], कर्नाटक, भारत | occupation = अभिनेत्री, | birth_name = शिल्पा शेट्टी | yearsactive = 1993–वर्तमान | website = [http://www.shilpashettylive.com/ www.shilpashettylive.com] | spouse = [[राज कुंद्रा]] <small>(2009–वर्तमान)</small><ref>{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2009/11/091122_shilpa_pics_ac.shtml |title= परिणय सूत्र में बंधी शिल्पा शेट्टी |publisher= [[बीबीसी]] |author= |date= 23 नवम्बर 2009 को 04:10 IST |accessdate= 7 जून 2013 |location= |archive-url= https://web.archive.org/web/20100124070354/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2009/11/091122_shilpa_pics_ac.shtml |archive-date= 24 जनवरी 2010 |url-status= live }}</ref> | children = वियान कुन्द्रा<ref name=bhaskar1>{{cite web| url = http://www.bhaskar.com/article/ENT-BOL-shilpas-baby-boy-3520565.html |title=शिल्पा की गोद में बेटा वियान नहीं तो कौन? |publisher= [[दैनिक भास्कर]] |author = |date = 13 जुलाई 2012, 16:53PM IST |accessdate = 7 जून 2013 |location = }}</ref> }} '''शिल्पा शेट्टी''' ([[तुलु]]: ಶಿಲ್ಪ ಶೆಟ್ಟಿ) एक भारतीय अभिनेत्री और मॉडल है। अपनी प्रथम फिल्म [[बाज़ीगर]] (१९९३) में प्रथम अभिनय से पूर्व [[बॉलीवुड]], [[कॉलीवुड]], [[तेलुगु सिनेमा]] और कर्नाटक सिनेमा में लगभग ४० फिल्मों में काम कर चुकी थीं। अग्रणी भूमिका के रूप में उन्होंने प्रथम समय [[आग (1994 फ़िल्म)|आग]] (१९९४) फिल्म में कार्य किया। == परिवारिक जीवन == शिल्पा का जन्म (8 जुलाई 1975) [[मैंगलूर]] में एक परम्परागत परिवार में हुआ<ref name=expressindia>{{cite news|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=89656|title=नाउ मीट डॉ॰ शिल्पा शेट्टी|publisher=[[दि इंडियन एक्सप्रेस]]|work=दि इंडियन एक्सप्रेस समाचार पत्र (मुम्बई)|date=18 जुलाई 2007|accessdate=7 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121094637/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=89656|archive-date=21 जनवरी 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://days.jagranjunction.com/2011/06/08/ndian-actress-shilpa-shetty/ |title= शिल्पा शेट्टी : जन्मदिन विशेषांक |author= |authorlink= |date= 8 जून 2011 |work= |publisher= जागरण जंक्शन |language= हिन्दी |accessdate= 7 जून 2013 |quote= |archive-url= https://web.archive.org/web/20120118001649/http://days.jagranjunction.com/2011/06/08/ndian-actress-shilpa-shetty/ |archive-date= 18 जनवरी 2012 |url-status= dead }}</ref> जो [[बन्त (समुदाय)|बन्त]] समुदाय से है। वह सुनन्दा (मां) और सुरेन्द्र शेट्टी (पिता) की बड़ी पुत्री है जो औषधि निर्माण उद्योग में काम करते हैं। == फिल्में == [[चित्र:Shilpa Shetty 2007.jpg|thumb|right|[[शेफ़ील्ड]] में २००७ [[अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार]] में शिल्पा शेट्टी]] {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! फ़िल्म !! अभिनय !! भाषा !! टिप्पणी |- | 1993 || ''[[बाज़ीगर]]'' || सीमा चोपड़ा || [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] || नामित—[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री का फिल्मफेयर पुरस्कार]] |- | 1994 || ''[[आओ प्यार करें (1994 फ़िल्म)|आओ प्यार करें]]'' || छाया || हिन्दी|| |- | 1994 || ''[[मैं खिलाड़ी तू अनाड़ी]]'' || मोना/बसंती || हिन्दी || |- | 1994 || ''[[आग (1994 फ़िल्म)|आग]]'' || बिजली || हिन्दी || |- | 1995 || ''[[गैम्बलर (1995 फ़िल्म)|गैम्बलर]]'' || ऋतु || हिन्दी|| |- | 1995 || ''[[हथकड़ी (1995 फ़िल्म)|हथकड़ी]] || नेहा || हिन्दी || |- | 1996 || ''मिस्टर रोमियो'' || शिल्पा || [[तमिल भाषा|तमिल]] || "मिस्टर रोमियो" के रूप में हिन्दी और तेलुगू में डब |- | 1996 || ''[[छोटे सरकार (1996 फ़िल्म)|छोटे सरकार]]'' || सीमा || हिन्दी || |- | 1996 || ''[[हिम्मत (1996 फ़िल्म)|हिम्मत]]'' || निशा || हिन्दी || |- | 1996 || ''सहसा वीरुदु सागर कन्या'' || सोना || [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] || हिन्दी में ''सागर कन्या'' के रूप में डब |- | 1997 || ''[[दस (1997 फ़िल्म)|दस]]''|| पत्रकार || हिन्दी || अधुरा अभिनय |- | 1997 || ''[[पृथ्वी (1997 फ़िल्म)|पृथ्वी]]'' || नेहा / रश्मि || हिन्दी || जुड़वां, दो भूमिका |- | 1997 || ''[[इंसाफ (1997 फ़िल्म)|इंसाफ]]'' || दिव्या || हिन्दी || |- | 1997 || ''[[ज़मीर (1997 फ़िल्म)|ज़मीर]]'' || रोमा खुराना || हिन्दी || |- | 1997 || ''[[औज़ार (1997 फ़िल्म)|औज़ार]]'' || प्राथना ठाकुर || हिन्दी || |- | 1997 || ''वीदेवडंडी बाबु'' || नन्धाना || तेलुगू || |- | 1998 || ''[[परदेसी बाबू (1998 फ़िल्म)|परदेसी बाबू]]'' || चिन्नी मल्होत्रा || हिन्दी || |- | 1998 || ''[[आक्रोश (1998 फ़िल्म)|आक्रोश]]'' || कोमल || हिन्दी|| |- | 1999 || ''[[जानवर (1999 फ़िल्म)|जानवर]]'' || ममता || हिन्दी || |- | 1999 || ''[[शूल (1999 फ़िल्म)|शूल]]'' || विशेष उपस्थिति || हिन्दी || [[आइटम नंबर]] |- | 1999 || ''[[लाल बादशाह (1999 फ़िल्म)|लाल बादशाह]]'' || वकील की बेटी || हिन्दी || |- | 2000 || ''[[आज़ाद (फिल्म)|आज़ाद]]'' || कणक महालक्ष्मी || तेलुगू || |- | 2000 || ''[[धड़कन (2000 फ़िल्म)|धड़कन]]'' || अंजली || हिन्दी || |- | 2000 || ''[[तरकीब (2000 फ़िल्म)|तरकीब]]'' || प्रीति शर्मा || हिन्दी || |- | 2000 || ''खुशी'' || माकारेना || तमिल || आइटम नंबर विशेष उपस्थिति |- | 2000 || ''जंग'' || तारा || हिन्दी || |- | 2001 || ''[[:en:Indian (2001 film)|इण्डियन]]'' || अंजली राजशेखर आज़ाद || हिन्दी || |- | 2001 || ''भालेवादिवी बसु'' || शिल्पा || तेलुगू || हिन्दी में ''शेरनी का शिकार'' के रूप में डब |- | 2001 || ''मडुवे अगोना बा'' || प्रीति || [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] || |- | 2001 || ''प्रीथ्सोद थप्पा'' || चन्दन (चन्दू)|| कन्नड़|| |- | 2002 || ''[[कर्ज़ (2002 फ़िल्म)|कर्ज़]]'' || सपना || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[रिश्ते (2002 फ़िल्म)|रिश्ते]]'' || वैजन्ती || हिन्दी || नामित—[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री का फिल्मफेयर पुरस्कार]] |- | 2002 || ''[[हथियार (2002 फ़िल्म)|हथियार]]'' || गौरी शिवाल्कर || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]]'' || काजल || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[बधाई हो बधाई (2002 फ़िल्म)|बधाई हो बधाई]]'' || राधा/बन्तो बेट्टी || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[जुनून (2002 film)|जूनून]]'' || || हिन्दी || |- | 2003 || ''ओन्दगोना बा'' || बेल्ली || कन्नड़ || |- | 2003 || ''[[डरना मना है (2003 फ़िल्म)|डरना मना है]]'' || गायत्री || हिन्दी || |- | 2004 || ''[[फिर मिलेंगे (2004 फ़िल्म)|फिर मिलेंगे]]'' || तमन्ना साहनी || हिन्दी || नामित—[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री पुरस्कार]] |- | 2004 || ''[[गर्व (2004 फ़िल्म)|गर्व]]'' || जन्नत || हिन्दी || |- | 2005 || ''[[दस (2005 फ़िल्म)|दस]]'' || अदिति || हिन्दी || |- | 2005 || ''[[फरेब]]'' || नेहा || हिन्दी || |- | 2005 || ''[[खामोशी: खौप की रात]]'' || सोनिया || हिन्दी || |- | 2005 || ''ऑटो शंकर'' || साहूकार || कन्नड़ || |- | 2006 || ''[[शादी करके फँस गया यार|शादी करके फँस गया यार]]'' || अहाना || हिन्दी || |- | 2007 || ''[[लाइफ़ इन ए... मेट्रो]]'' || शिखा || हिन्दी || |- | 2007 || ''[[अपने|अपने]]'' || सिमरन || हिन्दी || |- | 2007 || ''[[ओम शांति ओम]]'' || स्वयं || हिन्दी || "दीवानगी दीवानगी" गानें में विशेष उपस्थिति |- | 2008 || ''[[दोस्ताना (2008 फ़िल्म)|दोस्ताना]]'' || || हिन्दी || "शट अप & बाऊंस" में विशेष उपस्थिति |- | 2010 || ''[[द डिजायर]]'' || गौतमी || हिन्दी, अंग्रेजी, चीनी || |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|id=792908}} * {{Twitter|TheShilpaShetty|शिल्पा शेट्टी}} * [https://web.archive.org/web/20090228153646/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6272561.stm बीबीसी समाचार] पर प्रोफाईल पृष्ठ। {{S-start}} {{Succession box |title=''सेलिब्रिटी बिग ब्रदर (ब्रिटेन)'' विजेता |years=श्रेणी 5 (2007) |before=शैंटेल ह्यूटन |after=उलरिका जोंसन |}} {{S-end}} <!--{{cite web |url= |title= |author= |authorlink= |date= |work= |publisher= |language= |accessdate= |quote= }}--> [[श्रेणी:अभिनेत्री]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1975 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आवाज अभिनेत्रियों]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] t6djc5rt3golklxrjbbgtlgrmmzysa4 6632181 6632167 2026-10-23T08:09:02Z Sanjeev bot 127039 बॉट: कड़ी के रूप में शब्द की आवृत्ति को हटाया। 6632181 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = शिल्पा शेट्टी | image = ShilpaShetty.jpg | caption = मार्च २०१३ में [[नच बलिए|नच बलिए ५]] के मंच पर शिल्पा शेट्टी | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1975|06|08}}<ref name=expressindia/> | birth_place = [[मैंगलूर]], कर्नाटक, भारत | occupation = अभिनेत्री, | birth_name = शिल्पा शेट्टी | yearsactive = 1993–वर्तमान | website = [http://www.shilpashettylive.com/ www.shilpashettylive.com] | spouse = [[राज कुंद्रा]] <small>(2009–वर्तमान)</small><ref>{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2009/11/091122_shilpa_pics_ac.shtml |title= परिणय सूत्र में बंधी शिल्पा शेट्टी |publisher= [[बीबीसी]] |author= |date= 23 नवम्बर 2009 को 04:10 IST |accessdate= 7 जून 2013 |location= |archive-url= https://web.archive.org/web/20100124070354/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2009/11/091122_shilpa_pics_ac.shtml |archive-date= 24 जनवरी 2010 |url-status= live }}</ref> | children = वियान कुन्द्रा<ref name=bhaskar1>{{cite web| url = http://www.bhaskar.com/article/ENT-BOL-shilpas-baby-boy-3520565.html |title=शिल्पा की गोद में बेटा वियान नहीं तो कौन? |publisher= [[दैनिक भास्कर]] |author = |date = 13 जुलाई 2012, 16:53PM IST |accessdate = 7 जून 2013 |location = }}</ref> }} '''शिल्पा शेट्टी''' ([[तुलु]]: ಶಿಲ್ಪ ಶೆಟ್ಟಿ) एक भारतीय अभिनेत्री और मॉडल है। अपनी प्रथम फिल्म [[बाज़ीगर]] (१९९३) में प्रथम अभिनय से पूर्व [[बॉलीवुड]], [[कॉलीवुड]], [[तेलुगु सिनेमा]] और कर्नाटक सिनेमा में लगभग ४० फिल्मों में काम कर चुकी थीं। अग्रणी भूमिका के रूप में उन्होंने प्रथम समय [[आग (1994 फ़िल्म)|आग]] (१९९४) फिल्म में कार्य किया। == परिवारिक जीवन == शिल्पा का जन्म (8 जुलाई 1975) [[मैंगलूर]] में एक परम्परागत परिवार में हुआ<ref name=expressindia>{{cite news|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=89656|title=नाउ मीट डॉ॰ शिल्पा शेट्टी|publisher=[[दि इंडियन एक्सप्रेस]]|work=दि इंडियन एक्सप्रेस समाचार पत्र (मुम्बई)|date=18 जुलाई 2007|accessdate=7 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121094637/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=89656|archive-date=21 जनवरी 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://days.jagranjunction.com/2011/06/08/ndian-actress-shilpa-shetty/ |title= शिल्पा शेट्टी : जन्मदिन विशेषांक |author= |authorlink= |date= 8 जून 2011 |work= |publisher= जागरण जंक्शन |language= हिन्दी |accessdate= 7 जून 2013 |quote= |archive-url= https://web.archive.org/web/20120118001649/http://days.jagranjunction.com/2011/06/08/ndian-actress-shilpa-shetty/ |archive-date= 18 जनवरी 2012 |url-status= dead }}</ref> जो [[बन्त (समुदाय)|बन्त]] समुदाय से है। वह सुनन्दा (मां) और सुरेन्द्र शेट्टी (पिता) की बड़ी पुत्री है जो औषधि निर्माण उद्योग में काम करते हैं। == फिल्में == [[चित्र:Shilpa Shetty 2007.jpg|thumb|right|[[शेफ़ील्ड]] में २००७ [[अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार]] में शिल्पा शेट्टी]] {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! फ़िल्म !! अभिनय !! भाषा !! टिप्पणी |- | 1993 || ''[[बाज़ीगर]]'' || सीमा चोपड़ा || [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] || नामित—[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री का फिल्मफेयर पुरस्कार]] |- | 1994 || ''[[आओ प्यार करें (1994 फ़िल्म)|आओ प्यार करें]]'' || छाया || हिन्दी|| |- | 1994 || ''[[मैं खिलाड़ी तू अनाड़ी]]'' || मोना/बसंती || हिन्दी || |- | 1994 || ''[[आग (1994 फ़िल्म)|आग]]'' || बिजली || हिन्दी || |- | 1995 || ''[[गैम्बलर (1995 फ़िल्म)|गैम्बलर]]'' || ऋतु || हिन्दी|| |- | 1995 || ''[[हथकड़ी (1995 फ़िल्म)|हथकड़ी]] || नेहा || हिन्दी || |- | 1996 || ''मिस्टर रोमियो'' || शिल्पा || [[तमिल भाषा|तमिल]] || "मिस्टर रोमियो" के रूप में हिन्दी और तेलुगू में डब |- | 1996 || ''[[छोटे सरकार (1996 फ़िल्म)|छोटे सरकार]]'' || सीमा || हिन्दी || |- | 1996 || ''[[हिम्मत (1996 फ़िल्म)|हिम्मत]]'' || निशा || हिन्दी || |- | 1996 || ''सहसा वीरुदु सागर कन्या'' || सोना || [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] || हिन्दी में ''सागर कन्या'' के रूप में डब |- | 1997 || ''[[दस (1997 फ़िल्म)|दस]]''|| पत्रकार || हिन्दी || अधुरा अभिनय |- | 1997 || ''[[पृथ्वी (1997 फ़िल्म)|पृथ्वी]]'' || नेहा / रश्मि || हिन्दी || जुड़वां, दो भूमिका |- | 1997 || ''[[इंसाफ (1997 फ़िल्म)|इंसाफ]]'' || दिव्या || हिन्दी || |- | 1997 || ''[[ज़मीर (1997 फ़िल्म)|ज़मीर]]'' || रोमा खुराना || हिन्दी || |- | 1997 || ''[[औज़ार (1997 फ़िल्म)|औज़ार]]'' || प्राथना ठाकुर || हिन्दी || |- | 1997 || ''वीदेवडंडी बाबु'' || नन्धाना || तेलुगू || |- | 1998 || ''[[परदेसी बाबू (1998 फ़िल्म)|परदेसी बाबू]]'' || चिन्नी मल्होत्रा || हिन्दी || |- | 1998 || ''[[आक्रोश (1998 फ़िल्म)|आक्रोश]]'' || कोमल || हिन्दी|| |- | 1999 || ''[[जानवर (1999 फ़िल्म)|जानवर]]'' || ममता || हिन्दी || |- | 1999 || ''[[शूल (1999 फ़िल्म)|शूल]]'' || विशेष उपस्थिति || हिन्दी || [[आइटम नंबर]] |- | 1999 || ''[[लाल बादशाह (1999 फ़िल्म)|लाल बादशाह]]'' || वकील की बेटी || हिन्दी || |- | 2000 || ''[[आज़ाद (फिल्म)|आज़ाद]]'' || कणक महालक्ष्मी || तेलुगू || |- | 2000 || ''[[धड़कन (2000 फ़िल्म)|धड़कन]]'' || अंजली || हिन्दी || |- | 2000 || ''[[तरकीब (2000 फ़िल्म)|तरकीब]]'' || प्रीति शर्मा || हिन्दी || |- | 2000 || ''खुशी'' || माकारेना || तमिल || आइटम नंबर विशेष उपस्थिति |- | 2000 || ''जंग'' || तारा || हिन्दी || |- | 2001 || ''[[:en:Indian (2001 film)|इण्डियन]]'' || अंजली राजशेखर आज़ाद || हिन्दी || |- | 2001 || ''भालेवादिवी बसु'' || शिल्पा || तेलुगू || हिन्दी में ''शेरनी का शिकार'' के रूप में डब |- | 2001 || ''मडुवे अगोना बा'' || प्रीति || [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] || |- | 2001 || ''प्रीथ्सोद थप्पा'' || चन्दन (चन्दू)|| कन्नड़|| |- | 2002 || ''[[कर्ज़ (2002 फ़िल्म)|कर्ज़]]'' || सपना || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[रिश्ते (2002 फ़िल्म)|रिश्ते]]'' || वैजन्ती || हिन्दी || नामित—[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री का फिल्मफेयर पुरस्कार]] |- | 2002 || ''[[हथियार (2002 फ़िल्म)|हथियार]]'' || गौरी शिवाल्कर || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]]'' || काजल || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[बधाई हो बधाई (2002 फ़िल्म)|बधाई हो बधाई]]'' || राधा/बन्तो बेट्टी || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[जुनून (2002 film)|जूनून]]'' || || हिन्दी || |- | 2003 || ''ओन्दगोना बा'' || बेल्ली || कन्नड़ || |- | 2003 || ''[[डरना मना है (2003 फ़िल्म)|डरना मना है]]'' || गायत्री || हिन्दी || |- | 2004 || ''[[फिर मिलेंगे (2004 फ़िल्म)|फिर मिलेंगे]]'' || तमन्ना साहनी || हिन्दी || नामित—[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री पुरस्कार]] |- | 2004 || ''[[गर्व (2004 फ़िल्म)|गर्व]]'' || जन्नत || हिन्दी || |- | 2005 || ''[[दस (2005 फ़िल्म)|दस]]'' || अदिति || हिन्दी || |- | 2005 || ''[[फरेब]]'' || नेहा || हिन्दी || |- | 2005 || ''[[खामोशी: खौप की रात]]'' || सोनिया || हिन्दी || |- | 2005 || ''ऑटो शंकर'' || साहूकार || कन्नड़ || |- | 2006 || ''[[शादी करके फँस गया यार|शादी करके फँस गया यार]]'' || अहाना || हिन्दी || |- | 2007 || ''[[लाइफ़ इन ए... मेट्रो]]'' || शिखा || हिन्दी || |- | 2007 || ''[[अपने]]'' || सिमरन || हिन्दी || |- | 2007 || ''[[ओम शांति ओम]]'' || स्वयं || हिन्दी || "दीवानगी दीवानगी" गानें में विशेष उपस्थिति |- | 2008 || ''[[दोस्ताना (2008 फ़िल्म)|दोस्ताना]]'' || || हिन्दी || "शट अप & बाऊंस" में विशेष उपस्थिति |- | 2010 || ''[[द डिजायर]]'' || गौतमी || हिन्दी, अंग्रेजी, चीनी || |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|id=792908}} * {{Twitter|TheShilpaShetty|शिल्पा शेट्टी}} * [https://web.archive.org/web/20090228153646/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6272561.stm बीबीसी समाचार] पर प्रोफाईल पृष्ठ। {{S-start}} {{Succession box |title=''सेलिब्रिटी बिग ब्रदर (ब्रिटेन)'' विजेता |years=श्रेणी 5 (2007) |before=शैंटेल ह्यूटन |after=उलरिका जोंसन |}} {{S-end}} <!--{{cite web |url= |title= |author= |authorlink= |date= |work= |publisher= |language= |accessdate= |quote= }}--> [[श्रेणी:अभिनेत्री]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1975 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आवाज अभिनेत्रियों]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] omzz0xks0otc9ptnqgb3kb5eyf5639y 6632216 6632181 2026-10-23T08:31:44Z विक्रम प्रताप 911487 कड़ी सुधार 6632216 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = शिल्पा शेट्टी | image = ShilpaShetty.jpg | caption = मार्च २०१३ में [[नच बलिए|नच बलिए ५]] के मंच पर शिल्पा शेट्टी | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1975|06|08}}<ref name=expressindia/> | birth_place = [[मैंगलूर]], कर्नाटक, भारत | occupation = अभिनेत्री, | birth_name = शिल्पा शेट्टी | yearsactive = 1993–वर्तमान | website = [http://www.shilpashettylive.com/ www.shilpashettylive.com] | spouse = [[राज कुंद्रा]] <small>(2009–वर्तमान)</small><ref>{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2009/11/091122_shilpa_pics_ac.shtml |title= परिणय सूत्र में बंधी शिल्पा शेट्टी |publisher= [[बीबीसी]] |author= |date= 23 नवम्बर 2009 को 04:10 IST |accessdate= 7 जून 2013 |location= |archive-url= https://web.archive.org/web/20100124070354/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2009/11/091122_shilpa_pics_ac.shtml |archive-date= 24 जनवरी 2010 |url-status= live }}</ref> | children = वियान कुन्द्रा<ref name=bhaskar1>{{cite web| url = http://www.bhaskar.com/article/ENT-BOL-shilpas-baby-boy-3520565.html |title=शिल्पा की गोद में बेटा वियान नहीं तो कौन? |publisher= [[दैनिक भास्कर]] |author = |date = 13 जुलाई 2012, 16:53PM IST |accessdate = 7 जून 2013 |location = }}</ref> }} '''शिल्पा शेट्टी''' ([[तुलु]]: ಶಿಲ್ಪ ಶೆಟ್ಟಿ) एक भारतीय अभिनेत्री और मॉडल है। अपनी प्रथम फिल्म [[बाज़ीगर]] (१९९३) में प्रथम अभिनय से पूर्व [[बॉलीवुड]], [[कॉलीवुड]], [[तेलुगु सिनेमा]] और कर्नाटक सिनेमा में लगभग ४० फिल्मों में काम कर चुकी थीं। अग्रणी भूमिका के रूप में उन्होंने प्रथम समय [[आग (1994 फ़िल्म)|आग]] (१९९४) फिल्म में कार्य किया। == परिवारिक जीवन == शिल्पा का जन्म (8 जुलाई 1975) [[मैंगलूर]] में एक परम्परागत परिवार में हुआ<ref name=expressindia>{{cite news|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=89656|title=नाउ मीट डॉ॰ शिल्पा शेट्टी|publisher=[[दि इंडियन एक्सप्रेस]]|work=दि इंडियन एक्सप्रेस समाचार पत्र (मुम्बई)|date=18 जुलाई 2007|accessdate=7 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121094637/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=89656|archive-date=21 जनवरी 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://days.jagranjunction.com/2011/06/08/ndian-actress-shilpa-shetty/ |title= शिल्पा शेट्टी : जन्मदिन विशेषांक |author= |authorlink= |date= 8 जून 2011 |work= |publisher= जागरण जंक्शन |language= हिन्दी |accessdate= 7 जून 2013 |quote= |archive-url= https://web.archive.org/web/20120118001649/http://days.jagranjunction.com/2011/06/08/ndian-actress-shilpa-shetty/ |archive-date= 18 जनवरी 2012 |url-status= dead }}</ref> जो [[बन्त (समुदाय)|बन्त]] समुदाय से है। वह सुनन्दा (मां) और सुरेन्द्र शेट्टी (पिता) की बड़ी पुत्री है जो औषधि निर्माण उद्योग में काम करते हैं। == फिल्में == [[चित्र:Shilpa Shetty 2007.jpg|thumb|right|[[शेफ़ील्ड]] में २००७ [[अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार]] में शिल्पा शेट्टी]] {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! फ़िल्म !! अभिनय !! भाषा !! टिप्पणी |- | 1993 || ''[[बाज़ीगर]]'' || सीमा चोपड़ा || [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] || नामित—[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री का फिल्मफेयर पुरस्कार]] |- | 1994 || ''[[आओ प्यार करें (1994 फ़िल्म)|आओ प्यार करें]]'' || छाया || हिन्दी|| |- | 1994 || ''[[मैं खिलाड़ी तू अनाड़ी]]'' || मोना/बसंती || हिन्दी || |- | 1994 || ''[[आग (1994 फ़िल्म)|आग]]'' || बिजली || हिन्दी || |- | 1995 || ''[[गैम्बलर (1995 फ़िल्म)|गैम्बलर]]'' || ऋतु || हिन्दी|| |- | 1995 || ''[[हथकड़ी (1995 फ़िल्म)|हथकड़ी]] || नेहा || हिन्दी || |- | 1996 || ''मिस्टर रोमियो'' || शिल्पा || [[तमिल भाषा|तमिल]] || "मिस्टर रोमियो" के रूप में हिन्दी और तेलुगू में डब |- | 1996 || ''[[छोटे सरकार (1996 फ़िल्म)|छोटे सरकार]]'' || सीमा || हिन्दी || |- | 1996 || ''[[हिम्मत (1996 फ़िल्म)|हिम्मत]]'' || निशा || हिन्दी || |- | 1996 || ''सहसा वीरुदु सागर कन्या'' || सोना || [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] || हिन्दी में ''सागर कन्या'' के रूप में डब |- | 1997 || ''[[दस (1997 फ़िल्म)|दस]]''|| पत्रकार || हिन्दी || अधुरा अभिनय |- | 1997 || ''[[पृथ्वी (1997 फ़िल्म)|पृथ्वी]]'' || नेहा / रश्मि || हिन्दी || जुड़वां, दो भूमिका |- | 1997 || ''[[इंसाफ (1997 फ़िल्म)|इंसाफ]]'' || दिव्या || हिन्दी || |- | 1997 || ''[[ज़मीर (1997 फ़िल्म)|ज़मीर]]'' || रोमा खुराना || हिन्दी || |- | 1997 || ''[[औज़ार (1997 फ़िल्म)|औज़ार]]'' || प्राथना ठाकुर || हिन्दी || |- | 1997 || ''वीदेवडंडी बाबु'' || नन्धाना || तेलुगू || |- | 1998 || ''[[परदेसी बाबू (1998 फ़िल्म)|परदेसी बाबू]]'' || चिन्नी मल्होत्रा || हिन्दी || |- | 1998 || ''[[आक्रोश (1998 फ़िल्म)|आक्रोश]]'' || कोमल || हिन्दी|| |- | 1999 || ''[[जानवर (1999 फ़िल्म)|जानवर]]'' || ममता || हिन्दी || |- | 1999 || ''[[शूल (1999 फ़िल्म)|शूल]]'' || विशेष उपस्थिति || हिन्दी || [[आइटम नंबर]] |- | 1999 || ''[[लाल बादशाह (1999 फ़िल्म)|लाल बादशाह]]'' || वकील की बेटी || हिन्दी || |- | 2000 || ''[[आज़ाद (फिल्म)|आज़ाद]]'' || कणक महालक्ष्मी || तेलुगू || |- | 2000 || ''[[धड़कन (2000 फ़िल्म)|धड़कन]]'' || अंजली || हिन्दी || |- | 2000 || ''[[तरकीब (2000 फ़िल्म)|तरकीब]]'' || प्रीति शर्मा || हिन्दी || |- | 2000 || ''खुशी'' || माकारेना || तमिल || आइटम नंबर विशेष उपस्थिति |- | 2000 || ''जंग'' || तारा || हिन्दी || |- | 2001 || ''[[:en:Indian (2001 film)|इण्डियन]]'' || अंजली राजशेखर आज़ाद || हिन्दी || |- | 2001 || ''भालेवादिवी बसु'' || शिल्पा || तेलुगू || हिन्दी में ''शेरनी का शिकार'' के रूप में डब |- | 2001 || ''मडुवे अगोना बा'' || प्रीति || [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] || |- | 2001 || ''प्रीथ्सोद थप्पा'' || चन्दन (चन्दू)|| कन्नड़|| |- | 2002 || ''[[कर्ज़ (2002 फ़िल्म)|कर्ज़]]'' || सपना || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[रिश्ते (2002 फ़िल्म)|रिश्ते]]'' || वैजन्ती || हिन्दी || नामित—[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री का फिल्मफेयर पुरस्कार]] |- | 2002 || ''[[हथियार (2002 फ़िल्म)|हथियार]]'' || गौरी शिवाल्कर || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]]'' || काजल || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[बधाई हो बधाई (2002 फ़िल्म)|बधाई हो बधाई]]'' || राधा/बन्तो बेट्टी || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[जुनून (2002 film)|जूनून]]'' || || हिन्दी || |- | 2003 || ''ओन्दगोना बा'' || बेल्ली || कन्नड़ || |- | 2003 || ''[[डरना मना है (2003 फ़िल्म)|डरना मना है]]'' || गायत्री || हिन्दी || |- | 2004 || ''[[फिर मिलेंगे (2004 फ़िल्म)|फिर मिलेंगे]]'' || तमन्ना साहनी || हिन्दी || नामित—[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री पुरस्कार]] |- | 2004 || ''[[गर्व (2004 फ़िल्म)|गर्व]]'' || जन्नत || हिन्दी || |- | 2005 || ''[[दस (2005 फ़िल्म)|दस]]'' || अदिति || हिन्दी || |- | 2005 || ''[[फरेब]]'' || नेहा || हिन्दी || |- | 2005 || ''[[खामोशी: खौप की रात]]'' || सोनिया || हिन्दी || |- | 2005 || ''ऑटो शंकर'' || साहूकार || कन्नड़ || |- | 2006 || ''[[शादी करके फँस गया यार]]'' || अहाना || हिन्दी || |- | 2007 || ''[[लाइफ़ इन ए... मेट्रो]]'' || शिखा || हिन्दी || |- | 2007 || ''[[अपने]]'' || सिमरन || हिन्दी || |- | 2007 || ''[[ओम शांति ओम]]'' || स्वयं || हिन्दी || "दीवानगी दीवानगी" गानें में विशेष उपस्थिति |- | 2008 || ''[[दोस्ताना (2008 फ़िल्म)|दोस्ताना]]'' || || हिन्दी || "शट अप & बाऊंस" में विशेष उपस्थिति |- | 2010 || ''[[द डिजायर]]'' || गौतमी || हिन्दी, अंग्रेजी, चीनी || |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|id=792908}} * {{Twitter|TheShilpaShetty|शिल्पा शेट्टी}} * [https://web.archive.org/web/20090228153646/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6272561.stm बीबीसी समाचार] पर प्रोफाईल पृष्ठ। {{S-start}} {{Succession box |title=''सेलिब्रिटी बिग ब्रदर (ब्रिटेन)'' विजेता |years=श्रेणी 5 (2007) |before=शैंटेल ह्यूटन |after=उलरिका जोंसन |}} {{S-end}} <!--{{cite web |url= |title= |author= |authorlink= |date= |work= |publisher= |language= |accessdate= |quote= }}--> [[श्रेणी:अभिनेत्री]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1975 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आवाज अभिनेत्रियों]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 2b0ghwkog82g99tf6yxojqdcueau7ax 6632231 6632216 2026-10-23T08:36:24Z विक्रम प्रताप 911487 चित्र अद्यतन 6632231 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = शिल्पा शेट्टी | image = Shilpa Shetty snapped at a press conference (cropped).jpg | caption = वर्ष 2023 में [[नच बलिए|नच बलिए ५]] के मंच पर शिल्पा शेट्टी | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1975|06|08}}<ref name=expressindia/> | birth_place = [[मैंगलूर]], कर्नाटक, भारत | occupation = अभिनेत्री, | birth_name = शिल्पा शेट्टी | yearsactive = 1993–वर्तमान | website = [http://www.shilpashettylive.com/ www.shilpashettylive.com] | spouse = [[राज कुंद्रा]] <small>(2009–वर्तमान)</small><ref>{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2009/11/091122_shilpa_pics_ac.shtml |title= परिणय सूत्र में बंधी शिल्पा शेट्टी |publisher= [[बीबीसी]] |author= |date= 23 नवम्बर 2009 को 04:10 IST |accessdate= 7 जून 2013 |location= |archive-url= https://web.archive.org/web/20100124070354/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2009/11/091122_shilpa_pics_ac.shtml |archive-date= 24 जनवरी 2010 |url-status= live }}</ref> | children = वियान कुन्द्रा<ref name=bhaskar1>{{cite web| url = http://www.bhaskar.com/article/ENT-BOL-shilpas-baby-boy-3520565.html |title=शिल्पा की गोद में बेटा वियान नहीं तो कौन? |publisher= [[दैनिक भास्कर]] |author = |date = 13 जुलाई 2012, 16:53PM IST |accessdate = 7 जून 2013 |location = }}</ref> }} '''शिल्पा शेट्टी''' ([[तुलु]]: ಶಿಲ್ಪ ಶೆಟ್ಟಿ) एक भारतीय अभिनेत्री और मॉडल है। अपनी प्रथम फिल्म [[बाज़ीगर]] (१९९३) में प्रथम अभिनय से पूर्व [[बॉलीवुड]], [[कॉलीवुड]], [[तेलुगु सिनेमा]] और कर्नाटक सिनेमा में लगभग ४० फिल्मों में काम कर चुकी थीं। अग्रणी भूमिका के रूप में उन्होंने प्रथम समय [[आग (1994 फ़िल्म)|आग]] (१९९४) फिल्म में कार्य किया। == परिवारिक जीवन == शिल्पा का जन्म (8 जुलाई 1975) [[मैंगलूर]] में एक परम्परागत परिवार में हुआ<ref name=expressindia>{{cite news|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=89656|title=नाउ मीट डॉ॰ शिल्पा शेट्टी|publisher=[[दि इंडियन एक्सप्रेस]]|work=दि इंडियन एक्सप्रेस समाचार पत्र (मुम्बई)|date=18 जुलाई 2007|accessdate=7 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121094637/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=89656|archive-date=21 जनवरी 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://days.jagranjunction.com/2011/06/08/ndian-actress-shilpa-shetty/ |title= शिल्पा शेट्टी : जन्मदिन विशेषांक |author= |authorlink= |date= 8 जून 2011 |work= |publisher= जागरण जंक्शन |language= हिन्दी |accessdate= 7 जून 2013 |quote= |archive-url= https://web.archive.org/web/20120118001649/http://days.jagranjunction.com/2011/06/08/ndian-actress-shilpa-shetty/ |archive-date= 18 जनवरी 2012 |url-status= dead }}</ref> जो [[बन्त (समुदाय)|बन्त]] समुदाय से है। वह सुनन्दा (मां) और सुरेन्द्र शेट्टी (पिता) की बड़ी पुत्री है जो औषधि निर्माण उद्योग में काम करते हैं। == फिल्में == [[चित्र:Shilpa Shetty 2007.jpg|thumb|right|[[शेफ़ील्ड]] में २००७ [[अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार]] में शिल्पा शेट्टी]] {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! फ़िल्म !! अभिनय !! भाषा !! टिप्पणी |- | 1993 || ''[[बाज़ीगर]]'' || सीमा चोपड़ा || [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] || नामित—[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री का फिल्मफेयर पुरस्कार]] |- | 1994 || ''[[आओ प्यार करें (1994 फ़िल्म)|आओ प्यार करें]]'' || छाया || हिन्दी|| |- | 1994 || ''[[मैं खिलाड़ी तू अनाड़ी]]'' || मोना/बसंती || हिन्दी || |- | 1994 || ''[[आग (1994 फ़िल्म)|आग]]'' || बिजली || हिन्दी || |- | 1995 || ''[[गैम्बलर (1995 फ़िल्म)|गैम्बलर]]'' || ऋतु || हिन्दी|| |- | 1995 || ''[[हथकड़ी (1995 फ़िल्म)|हथकड़ी]] || नेहा || हिन्दी || |- | 1996 || ''मिस्टर रोमियो'' || शिल्पा || [[तमिल भाषा|तमिल]] || "मिस्टर रोमियो" के रूप में हिन्दी और तेलुगू में डब |- | 1996 || ''[[छोटे सरकार (1996 फ़िल्म)|छोटे सरकार]]'' || सीमा || हिन्दी || |- | 1996 || ''[[हिम्मत (1996 फ़िल्म)|हिम्मत]]'' || निशा || हिन्दी || |- | 1996 || ''सहसा वीरुदु सागर कन्या'' || सोना || [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] || हिन्दी में ''सागर कन्या'' के रूप में डब |- | 1997 || ''[[दस (1997 फ़िल्म)|दस]]''|| पत्रकार || हिन्दी || अधुरा अभिनय |- | 1997 || ''[[पृथ्वी (1997 फ़िल्म)|पृथ्वी]]'' || नेहा / रश्मि || हिन्दी || जुड़वां, दो भूमिका |- | 1997 || ''[[इंसाफ (1997 फ़िल्म)|इंसाफ]]'' || दिव्या || हिन्दी || |- | 1997 || ''[[ज़मीर (1997 फ़िल्म)|ज़मीर]]'' || रोमा खुराना || हिन्दी || |- | 1997 || ''[[औज़ार (1997 फ़िल्म)|औज़ार]]'' || प्राथना ठाकुर || हिन्दी || |- | 1997 || ''वीदेवडंडी बाबु'' || नन्धाना || तेलुगू || |- | 1998 || ''[[परदेसी बाबू (1998 फ़िल्म)|परदेसी बाबू]]'' || चिन्नी मल्होत्रा || हिन्दी || |- | 1998 || ''[[आक्रोश (1998 फ़िल्म)|आक्रोश]]'' || कोमल || हिन्दी|| |- | 1999 || ''[[जानवर (1999 फ़िल्म)|जानवर]]'' || ममता || हिन्दी || |- | 1999 || ''[[शूल (1999 फ़िल्म)|शूल]]'' || विशेष उपस्थिति || हिन्दी || [[आइटम नंबर]] |- | 1999 || ''[[लाल बादशाह (1999 फ़िल्म)|लाल बादशाह]]'' || वकील की बेटी || हिन्दी || |- | 2000 || ''[[आज़ाद (फिल्म)|आज़ाद]]'' || कणक महालक्ष्मी || तेलुगू || |- | 2000 || ''[[धड़कन (2000 फ़िल्म)|धड़कन]]'' || अंजली || हिन्दी || |- | 2000 || ''[[तरकीब (2000 फ़िल्म)|तरकीब]]'' || प्रीति शर्मा || हिन्दी || |- | 2000 || ''खुशी'' || माकारेना || तमिल || आइटम नंबर विशेष उपस्थिति |- | 2000 || ''जंग'' || तारा || हिन्दी || |- | 2001 || ''[[:en:Indian (2001 film)|इण्डियन]]'' || अंजली राजशेखर आज़ाद || हिन्दी || |- | 2001 || ''भालेवादिवी बसु'' || शिल्पा || तेलुगू || हिन्दी में ''शेरनी का शिकार'' के रूप में डब |- | 2001 || ''मडुवे अगोना बा'' || प्रीति || [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] || |- | 2001 || ''प्रीथ्सोद थप्पा'' || चन्दन (चन्दू)|| कन्नड़|| |- | 2002 || ''[[कर्ज़ (2002 फ़िल्म)|कर्ज़]]'' || सपना || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[रिश्ते (2002 फ़िल्म)|रिश्ते]]'' || वैजन्ती || हिन्दी || नामित—[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री का फिल्मफेयर पुरस्कार]] |- | 2002 || ''[[हथियार (2002 फ़िल्म)|हथियार]]'' || गौरी शिवाल्कर || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]]'' || काजल || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[बधाई हो बधाई (2002 फ़िल्म)|बधाई हो बधाई]]'' || राधा/बन्तो बेट्टी || हिन्दी || |- | 2002 || ''[[जुनून (2002 film)|जूनून]]'' || || हिन्दी || |- | 2003 || ''ओन्दगोना बा'' || बेल्ली || कन्नड़ || |- | 2003 || ''[[डरना मना है (2003 फ़िल्म)|डरना मना है]]'' || गायत्री || हिन्दी || |- | 2004 || ''[[फिर मिलेंगे (2004 फ़िल्म)|फिर मिलेंगे]]'' || तमन्ना साहनी || हिन्दी || नामित—[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री पुरस्कार]] |- | 2004 || ''[[गर्व (2004 फ़िल्म)|गर्व]]'' || जन्नत || हिन्दी || |- | 2005 || ''[[दस (2005 फ़िल्म)|दस]]'' || अदिति || हिन्दी || |- | 2005 || ''[[फरेब]]'' || नेहा || हिन्दी || |- | 2005 || ''[[खामोशी: खौप की रात]]'' || सोनिया || हिन्दी || |- | 2005 || ''ऑटो शंकर'' || साहूकार || कन्नड़ || |- | 2006 || ''[[शादी करके फँस गया यार]]'' || अहाना || हिन्दी || |- | 2007 || ''[[लाइफ़ इन ए... मेट्रो]]'' || शिखा || हिन्दी || |- | 2007 || ''[[अपने]]'' || सिमरन || हिन्दी || |- | 2007 || ''[[ओम शांति ओम]]'' || स्वयं || हिन्दी || "दीवानगी दीवानगी" गानें में विशेष उपस्थिति |- | 2008 || ''[[दोस्ताना (2008 फ़िल्म)|दोस्ताना]]'' || || हिन्दी || "शट अप & बाऊंस" में विशेष उपस्थिति |- | 2010 || ''[[द डिजायर]]'' || गौतमी || हिन्दी, अंग्रेजी, चीनी || |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|id=792908}} * {{Twitter|TheShilpaShetty|शिल्पा शेट्टी}} * [https://web.archive.org/web/20090228153646/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6272561.stm बीबीसी समाचार] पर प्रोफाईल पृष्ठ। {{S-start}} {{Succession box |title=''सेलिब्रिटी बिग ब्रदर (ब्रिटेन)'' विजेता |years=श्रेणी 5 (2007) |before=शैंटेल ह्यूटन |after=उलरिका जोंसन |}} {{S-end}} <!--{{cite web |url= |title= |author= |authorlink= |date= |work= |publisher= |language= |accessdate= |quote= }}--> [[श्रेणी:अभिनेत्री]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1975 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आवाज अभिनेत्रियों]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 8nuhtdb92v92gns38k4dn2sty57nr4w विनोद कुमार शुक्ल 0 14243 6632153 6621908 2026-10-23T07:24:42Z ~2026-56671-18 955346 /* कविता संग्रह */ 6632153 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = विनोद कुमार शुक्ल | image = Vinod-kumar-shukla-aankh-band-kar-lene-se 1650620989.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{birth date|1937|1|1|df=y}} | birth_place = [[राजनांदगाँव]], [[नंदगाँव राज्य]], [[ब्रिटिश भारत]] | death_date = {{death date and age|2025|12|23|1937|1|1|df=y}} | death_place = [[रायपुर]], छत्तीसगढ़, भारत | occupation = कवि, उपन्यासकार, लघुकथा लेखक, शिक्षक | language = [[हिन्दी]] | nationality = भारतीय | citizenship = भारत | education = कृषि विज्ञान में स्नातकोत्तर | alma_mater = जवाहरलाल नेहरू कृषि विश्वविद्यालय, जबलपुर | period = 1971-2025 | genre = | subject = | notableworks = दीवार में एक खिड़की रहती थी | awards = {{plainlist| * [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] (2024) * [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (1999) * पीईएन/नाबोकोव अवार्ड (2023) }} | signature = | years_active = 1971–2025 | website = }} '''विनोद कुमार शुक्ल''' (1 जनवरी 1937 – 23 दिसंबर 2025) एक [[हिंदी]] साहित्यकार थे जिन्हें हिंदी साहित्य में उनके अनूठे और सादगी भरे लेखन के लिए जाना जाता है। शुक्ल ने उपन्यास, कहानी एवं कविता विधाओं में साहित्य सृजन किया है। उनका पहला [[कविता]] संग्रह 1971 में ''लगभग जय हिन्द'' नाम से प्रकाशित हुआ। 1979 में ''नौकर की कमीज़'' नाम से उनका उपन्यास आया जिस पर फ़िल्मकार मणिकौल ने इसी नाम से फिल्म भी बनाई। शुक्ल के दूसरे उपन्यास ''दीवार में एक खिड़की रहती थी'' को [[भारतीय साहित्य अकादमी|साहित्य अकादमी]] [[पुरस्कार प्रणाली|पुरस्कार]] प्राप्त हो चुका है। सन २०२४ में उन्हें भारतीय साहित्य के सर्वोच्च सम्मान [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया। == शुरूआती जीवन == शुक्ल का जन्म 1 जनवरी 1937 को [[भारत]] के [[राज्य]] [[मध्यप्रदेश]] (अब [[छत्तीसगढ़]]) के [[राजनांदगाँव|राजनांदगांव]] में जन्मे शुक्ल ने प्राध्यापन को रोज़गार के रूप में चुनकर अपना पूरा ध्यान साहित्य सृजन में लगाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c773gp2gk44o|title=विनोद कुमार शुक्ल- एक धीमी, अनंत कविता की अन्तिम लय|date=2025-12-23|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2026-09-29}}</ref> == साहित्यिक जीवन == शुक्ल ने हिंदी कविता के वृहत्तर परिदृश्य में अपनी विशिष्ट भाषिक बनावट और संवेदनात्मक गहराई के लिए जाने जाते हैं। उन्होंने समकालीन हिंदी कविता को अपने मौलिक कृतित्व से सम्पन्नतर बनाया है और इसके लिए वे पूरे भारतीय काव्य परिदृश्य में अलग से पहचाने जाते हैं। शुक्ल ने एकदम भिन्न साहित्यिक शैली ने परिपाटी को तोड़ते हुए ताज़ा झोकें की तरह पाठकों को प्रभावित किया, जिसको 'जादुई-यथार्थ' के आसपास की शैली के रूप में महसूस किया जा सकता है। उनके उपन्यासों में ऐसी शैली स्पष्ट रूप में दिखाई देती हैं। वे कवि होने के साथ-साथ शीर्षस्थ कथाकार भी हैं। उनके उपन्यासों ने भी हिंदी में एक मौलिक भारतीय उपन्यास की संभावना को राह दी है। उन्होंने एक साथ लोकआख्यान और आधुनिक मनुष्य की अस्तित्वमूलक जटिल आकांक्षाओं की अभिव्यक्ति को समाविष्ट कर एक नये कथा-ढांचे का आविष्कार किया है। अपने उपन्यासों के माध्यम से उन्होंने हमारे दैनंदिन जीवन की कथा-समृद्धि को अद्भुत कौशल के साथ उभारा है। मध्यवर्गीय जीवन की बहुविध बारीकियों को समाये उनके विलक्षण चरित्रों का भारतीय कथा-सृष्टि में समृद्धिकारी योगदान है। वे अपनी पीढ़ी के ऐसे अकेले लेखक हैं, जिनके लेखन ने एक नयी तरह की आलोचना दृष्टि को आविष्कृत करने की प्रेरणा दी है। आज वे सर्वाधिक चर्चित लेखक हैं। अपनी विशिष्ट भाषिक बनावट, संवेदनात्मक गहराई, उत्कृष्ट सृजनशीलता से श्री शुक्ल ने भारतीय वैश्विक साहित्य को अद्वितीय रूप से समृद्ध किया है। == प्रमुख कृतियां== === कविता संग्रह=== * 'लगभग जयहिंद ' वर्ष 1971 * वह आदमी चला गया नया गरम कोट पहिनकर विचार की तरह' वर्ष 1981. * सब कुछ होना बचा रहेगा ' वर्ष 1992. * अतिरिक्त नहीं ' वर्ष 2000. * कविता से लंबी कविता ' वर्ष 2001. * आकाश धरती को खटखटाता है ' वर्ष 2006. * पचास कविताएँ' वर्ष 2011 * कभी के बाद अभी ' वर्ष 2012. * कवि ने कहा ' -चुनी हुई कविताएँ वर्ष 2012. * प्रतिनिधि कविताएँ ' वर्ष 2013. * ek poorv me bahut se poorv ===उपन्यास=== * ' नौकर की कमीज़ ' वर्ष 1979. * ' खिलेगा तो देखेंगे ' वर्ष 1996. * ' दीवार में एक खिड़की रहती थी ' वर्ष 1997. * ' हरी घास की छप्पर वाली झोपड़ी और बौना पहाड़ ' वर्ष 2011. * ' यासि रासा त ' वर्ष 2016 * * ' एक चुप्पी जगह' वर्ष 2018. ===कहानी संग्रह=== * पेड़ पर कमरा ' वर्ष 1988. * महाविद्यालय ' वर्ष 1996. * एक कहानी ' वर्ष 2021. * घोड़ा और अन्य कहानियाँ ' वर्ष 2021. ===कहानी/कविता पर पुस्तक=== * ‘गोदाम’, वर्ष 2020. * ‘गमले में जंगल’, वर्ष 2021. ===कृतियों के अनुवाद=== * ‘The Servant’s Shirt’, Year 1999 (Novel) * ‘A Window Lived In The Wall’, Year 2005 (Novel) * ‘Once It Flowers’, Year 2014 (Novel) * ‘Moonrise From The green Grass Roof’, Year 2017 (Novel) * ‘Blue Is Like Blue’ Year 2019 (Stories Collection) * ‘The Windows In Our House Are Little Doors’ Year 2020 (Novel) * उपन्यास ' [[नौकर की कमीज|नौकर की कमीज़]] ' का फ्रेंच सहित प्रमुख भारतीय भाषाओं में अनुवाद/प्रकाशन। * उपन्यास ' [[दीवार में एक खिड़की रहती थी]] ' का प्रमुख भारतीय भाषाओं में अनुवाद/प्रकाशन। * कविताओं का एक संग्रह इतालवी में । * कविताओं के [[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[अरबी भाषा|अरबी]], अंग्रेजी सहित प्रमुख भारतीय भाषाओं में अनुवाद। * पेड़ पर कमरा ' कहानी संग्रह का मराठी, अंग्रेजी में अनुवाद ===अन्य कृतियाँ=== * बच्चों की कविताओं के पोस्टकार्ड प्रकाशित, वर्ष 2020. ==सम्मान एवं पुरस्कार == * गजानन माधव मुक्तिबोध फेलोशिप ' (म.प्र. शासन) * रज़ा पुरस्कार ' (मध्यप्रदेश कला परिषद) * शिखर सम्मान ' (म.प्र. शासन) * राष्ट्रीय मैथिलीशरण गुप्त सम्मान ' (म.प्र. शासन) * दयावती मोदी कवि शेखर सम्मान' (मोदी फाउंडेशन) * साहित्य अकादमी पुरस्कार', (भारत सरकार) * हिन्दी गौरव सम्मान' (उत्तर प्रदेश हिन्दी संस्थान, उ.प्र. शासन) * मातृभूमि' पुरस्कार, वर्ष 2020 (अंग्रेजी कहानी संग्रह ‘Blue Is Like Blue’ के लिए) * साहित्य अकादमी, नई दिल्ली के सर्वोच्च सम्मान “महत्तर सदस्य” चुने गये, वर्ष 2021.    * 2024 का 59वां [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] समग्र साहित्य पर दिया गया। ==कृतियों पर कार्य== * उपन्यास ' नौकर की कमीज़ ' एवं कहानी 'बोझ' पर विख्यात फिल्मकार मणिकौल द्वार फिल्म का निर्माण वर्ष 1999. फिल्म 'केरल अंतरराष्ट्रीय फिल्म समारोह ' में पुरस्कृत। * कहानियाँ 'आदमी की औरत' एवं 'पेड़ पर कमरा' पर राष्ट्रीय फिल्म इंस्टीट्यूट, पूना द्वारा अमित दत्ता के निर्देशन में फिल्म का निर्माण। फिल्म वेनिस अंतरराष्ट्रीय फिल्म समारोह 2009 में ‘स्पेशल मेनशन अवार्ड’ से सम्मानित। * उपन्यास ' दीवार में एक खिड़की रहती थी' पर प्रसिद्ध नाट्य निर्देशक मोहन महर्षि सहित अन्य रचनाओं पर निर्देशकों द्वारा नाट्य मंचन। ==अन्य उपलब्धियाँ== * निराला सृजन पीठ ', भारत भवन, भोपाल में रहे थे। * साहित्य अकादमी, नई दिल्ली के सदस्य रहे। * वर्ष अप्रैल 2013 से अप्रैल 2014 में वे ‘अतिथि लेखक (राइटर इन   रेसीडेंस), महात्मा गाँधी अंतरराष्ट्रीय हिंदी विश्वविद्यालय, वर्धा, महाराष्ट्र,. * वर्ष 2023 का पैन-नाबोकोव पुरुस्कार मिला है ! == सन्दर्भ== {{Reflist}} {{ज्ञानपीठ पुरस्कार}} [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] [[श्रेणी:साहित्य अकादमी द्वारा पुरस्कृत हिन्दी भाषा के साहित्यकार]] 5s2ggas8lm1twktbnjagl8ze42ljn4e 6632160 6632153 2026-10-23T07:46:44Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/~2026-56671-18|~2026-56671-18]] ([[User talk:~2026-56671-18|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6621908 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = विनोद कुमार शुक्ल | image = Vinod-kumar-shukla-aankh-band-kar-lene-se 1650620989.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{birth date|1937|1|1|df=y}} | birth_place = [[राजनांदगाँव]], [[नंदगाँव राज्य]], [[ब्रिटिश भारत]] | death_date = {{death date and age|2025|12|23|1937|1|1|df=y}} | death_place = [[रायपुर]], छत्तीसगढ़, भारत | occupation = कवि, उपन्यासकार, लघुकथा लेखक, शिक्षक | language = [[हिन्दी]] | nationality = भारतीय | citizenship = भारत | education = कृषि विज्ञान में स्नातकोत्तर | alma_mater = जवाहरलाल नेहरू कृषि विश्वविद्यालय, जबलपुर | period = 1971-2025 | genre = | subject = | notableworks = दीवार में एक खिड़की रहती थी | awards = {{plainlist| * [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] (2024) * [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (1999) * पीईएन/नाबोकोव अवार्ड (2023) }} | signature = | years_active = 1971–2025 | website = }} '''विनोद कुमार शुक्ल''' (1 जनवरी 1937 – 23 दिसंबर 2025) एक [[हिंदी]] साहित्यकार थे जिन्हें हिंदी साहित्य में उनके अनूठे और सादगी भरे लेखन के लिए जाना जाता है। शुक्ल ने उपन्यास, कहानी एवं कविता विधाओं में साहित्य सृजन किया है। उनका पहला [[कविता]] संग्रह 1971 में ''लगभग जय हिन्द'' नाम से प्रकाशित हुआ। 1979 में ''नौकर की कमीज़'' नाम से उनका उपन्यास आया जिस पर फ़िल्मकार मणिकौल ने इसी नाम से फिल्म भी बनाई। शुक्ल के दूसरे उपन्यास ''दीवार में एक खिड़की रहती थी'' को [[भारतीय साहित्य अकादमी|साहित्य अकादमी]] [[पुरस्कार प्रणाली|पुरस्कार]] प्राप्त हो चुका है। सन २०२४ में उन्हें भारतीय साहित्य के सर्वोच्च सम्मान [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया। == शुरूआती जीवन == शुक्ल का जन्म 1 जनवरी 1937 को [[भारत]] के [[राज्य]] [[मध्यप्रदेश]] (अब [[छत्तीसगढ़]]) के [[राजनांदगाँव|राजनांदगांव]] में जन्मे शुक्ल ने प्राध्यापन को रोज़गार के रूप में चुनकर अपना पूरा ध्यान साहित्य सृजन में लगाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c773gp2gk44o|title=विनोद कुमार शुक्ल- एक धीमी, अनंत कविता की अन्तिम लय|date=2025-12-23|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2026-09-29}}</ref> == साहित्यिक जीवन == शुक्ल ने हिंदी कविता के वृहत्तर परिदृश्य में अपनी विशिष्ट भाषिक बनावट और संवेदनात्मक गहराई के लिए जाने जाते हैं। उन्होंने समकालीन हिंदी कविता को अपने मौलिक कृतित्व से सम्पन्नतर बनाया है और इसके लिए वे पूरे भारतीय काव्य परिदृश्य में अलग से पहचाने जाते हैं। शुक्ल ने एकदम भिन्न साहित्यिक शैली ने परिपाटी को तोड़ते हुए ताज़ा झोकें की तरह पाठकों को प्रभावित किया, जिसको 'जादुई-यथार्थ' के आसपास की शैली के रूप में महसूस किया जा सकता है। उनके उपन्यासों में ऐसी शैली स्पष्ट रूप में दिखाई देती हैं। वे कवि होने के साथ-साथ शीर्षस्थ कथाकार भी हैं। उनके उपन्यासों ने भी हिंदी में एक मौलिक भारतीय उपन्यास की संभावना को राह दी है। उन्होंने एक साथ लोकआख्यान और आधुनिक मनुष्य की अस्तित्वमूलक जटिल आकांक्षाओं की अभिव्यक्ति को समाविष्ट कर एक नये कथा-ढांचे का आविष्कार किया है। अपने उपन्यासों के माध्यम से उन्होंने हमारे दैनंदिन जीवन की कथा-समृद्धि को अद्भुत कौशल के साथ उभारा है। मध्यवर्गीय जीवन की बहुविध बारीकियों को समाये उनके विलक्षण चरित्रों का भारतीय कथा-सृष्टि में समृद्धिकारी योगदान है। वे अपनी पीढ़ी के ऐसे अकेले लेखक हैं, जिनके लेखन ने एक नयी तरह की आलोचना दृष्टि को आविष्कृत करने की प्रेरणा दी है। आज वे सर्वाधिक चर्चित लेखक हैं। अपनी विशिष्ट भाषिक बनावट, संवेदनात्मक गहराई, उत्कृष्ट सृजनशीलता से श्री शुक्ल ने भारतीय वैश्विक साहित्य को अद्वितीय रूप से समृद्ध किया है। == प्रमुख कृतियां== === कविता संग्रह=== * 'लगभग जयहिंद ' वर्ष 1971 * वह आदमी चला गया नया गरम कोट पहिनकर विचार की तरह' वर्ष 1981. * सब कुछ होना बचा रहेगा ' वर्ष 1992. * अतिरिक्त नहीं ' वर्ष 2000. * कविता से लंबी कविता ' वर्ष 2001. * आकाश धरती को खटखटाता है ' वर्ष 2006. * पचास कविताएँ' वर्ष 2011 * कभी के बाद अभी ' वर्ष 2012. * कवि ने कहा ' -चुनी हुई कविताएँ वर्ष 2012. * प्रतिनिधि कविताएँ ' वर्ष 2013. ===उपन्यास=== * ' नौकर की कमीज़ ' वर्ष 1979. * ' खिलेगा तो देखेंगे ' वर्ष 1996. * ' दीवार में एक खिड़की रहती थी ' वर्ष 1997. * ' हरी घास की छप्पर वाली झोपड़ी और बौना पहाड़ ' वर्ष 2011. * ' यासि रासा त ' वर्ष 2016 * * ' एक चुप्पी जगह' वर्ष 2018. ===कहानी संग्रह=== * पेड़ पर कमरा ' वर्ष 1988. * महाविद्यालय ' वर्ष 1996. * एक कहानी ' वर्ष 2021. * घोड़ा और अन्य कहानियाँ ' वर्ष 2021. ===कहानी/कविता पर पुस्तक=== * ‘गोदाम’, वर्ष 2020. * ‘गमले में जंगल’, वर्ष 2021. ===कृतियों के अनुवाद=== * ‘The Servant’s Shirt’, Year 1999 (Novel) * ‘A Window Lived In The Wall’, Year 2005 (Novel) * ‘Once It Flowers’, Year 2014 (Novel) * ‘Moonrise From The green Grass Roof’, Year 2017 (Novel) * ‘Blue Is Like Blue’ Year 2019 (Stories Collection) * ‘The Windows In Our House Are Little Doors’ Year 2020 (Novel) * उपन्यास ' [[नौकर की कमीज|नौकर की कमीज़]] ' का फ्रेंच सहित प्रमुख भारतीय भाषाओं में अनुवाद/प्रकाशन। * उपन्यास ' [[दीवार में एक खिड़की रहती थी]] ' का प्रमुख भारतीय भाषाओं में अनुवाद/प्रकाशन। * कविताओं का एक संग्रह इतालवी में । * कविताओं के [[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[अरबी भाषा|अरबी]], अंग्रेजी सहित प्रमुख भारतीय भाषाओं में अनुवाद। * पेड़ पर कमरा ' कहानी संग्रह का मराठी, अंग्रेजी में अनुवाद ===अन्य कृतियाँ=== * बच्चों की कविताओं के पोस्टकार्ड प्रकाशित, वर्ष 2020. ==सम्मान एवं पुरस्कार == * गजानन माधव मुक्तिबोध फेलोशिप ' (म.प्र. शासन) * रज़ा पुरस्कार ' (मध्यप्रदेश कला परिषद) * शिखर सम्मान ' (म.प्र. शासन) * राष्ट्रीय मैथिलीशरण गुप्त सम्मान ' (म.प्र. शासन) * दयावती मोदी कवि शेखर सम्मान' (मोदी फाउंडेशन) * साहित्य अकादमी पुरस्कार', (भारत सरकार) * हिन्दी गौरव सम्मान' (उत्तर प्रदेश हिन्दी संस्थान, उ.प्र. शासन) * मातृभूमि' पुरस्कार, वर्ष 2020 (अंग्रेजी कहानी संग्रह ‘Blue Is Like Blue’ के लिए) * साहित्य अकादमी, नई दिल्ली के सर्वोच्च सम्मान “महत्तर सदस्य” चुने गये, वर्ष 2021.    * 2024 का 59वां [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] समग्र साहित्य पर दिया गया। ==कृतियों पर कार्य== * उपन्यास ' नौकर की कमीज़ ' एवं कहानी 'बोझ' पर विख्यात फिल्मकार मणिकौल द्वार फिल्म का निर्माण वर्ष 1999. फिल्म 'केरल अंतरराष्ट्रीय फिल्म समारोह ' में पुरस्कृत। * कहानियाँ 'आदमी की औरत' एवं 'पेड़ पर कमरा' पर राष्ट्रीय फिल्म इंस्टीट्यूट, पूना द्वारा अमित दत्ता के निर्देशन में फिल्म का निर्माण। फिल्म वेनिस अंतरराष्ट्रीय फिल्म समारोह 2009 में ‘स्पेशल मेनशन अवार्ड’ से सम्मानित। * उपन्यास ' दीवार में एक खिड़की रहती थी' पर प्रसिद्ध नाट्य निर्देशक मोहन महर्षि सहित अन्य रचनाओं पर निर्देशकों द्वारा नाट्य मंचन। ==अन्य उपलब्धियाँ== * निराला सृजन पीठ ', भारत भवन, भोपाल में रहे थे। * साहित्य अकादमी, नई दिल्ली के सदस्य रहे। * वर्ष अप्रैल 2013 से अप्रैल 2014 में वे ‘अतिथि लेखक (राइटर इन   रेसीडेंस), महात्मा गाँधी अंतरराष्ट्रीय हिंदी विश्वविद्यालय, वर्धा, महाराष्ट्र,. * वर्ष 2023 का पैन-नाबोकोव पुरुस्कार मिला है ! == सन्दर्भ== {{Reflist}} {{ज्ञानपीठ पुरस्कार}} [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] [[श्रेणी:साहित्य अकादमी द्वारा पुरस्कृत हिन्दी भाषा के साहित्यकार]] eko3vdpizlfs5tu7ncypantma0tjdk8 धर्मेन्द्र 0 18623 6632168 6572805 2026-10-23T08:06:28Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632168 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = धर्मेन्द्र | residence = [[मुंबई]] [[महाराष्ट्र]] | birth_place = नसराली, [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], भारत | image = Shri Dharmendra Deol on April 04, 2012.jpg | caption = धर्मेंद्र 2012 में | office = [[सांसद, लोकसभा]] | termstart = 2004 | termend = 09 | succeeded = [[अर्जुन राम मेघवाल]] | constituency = [[बीकानेर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बीकानेर]] | birth_date = {{birth date and age|1935|12|8}} | death_date = 24 नवंबर 2025 | nationality = [[भारत]] | occupation = [[अभिनेता]], [[राजनीतिज्ञ]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | religion = [[जट सिख]] | awards = [[पद्म भूषण]] (2012) [[पद्म श्री]] (2026) | Death = 24-11-2025 }} '''धर्मेन्द्र सिंह देओल''' (8 दिसम्बर 1935 – 24 नवम्बर 2025)<ref>{{cite web|url=http://www.vijaytafilms.com/thedeols.html|title=Dharmendra: The Deols|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606081153/http://www.vijaytafilms.com/thedeols.html|archive-date=6 जून 2011|access-date=6 सितम्बर 2014|url-status=dead}}</ref> भारतीय अभिनेता, निर्माता और राजनेता थे जिन्हें '''धर्मेन्द्र''' के नाम से जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/entertainment/bollywood-news/story/dharmendra-death-news-in-hindi-hema-malini-sunny-deol-bobby-deol-tmovf-dskc-2383344-2025-11-24|title=नहीं रहे धर्मेंद्र, 89 साल की उम्र में निधन, मुंबई के विले पार्ले श्मशान घाट पर अंतिम संस्कार|website=[[आज तक]]|access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/news/bollywood/veteran-actor-dharmendra-passes-away-at-89_-79088.amp|title=Veteran Actor Dharmendra Passes Away at 89|website=फ़िल्मफेयर|language=en|trans-title=वयोवृद्ध अभिनेता धर्मेन्द्र चल बसे|access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref> उन्हें हिंदी फिल्मों में अपने अभिनय के लिए जाना जाता था। उन्होंने 65 वर्षों के करियर में [[धर्मेन्द्र द्वारा अभिनीत फ़िल्में|300 से अधिक फिल्मों]] में काम किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.bombaytimes.com/photostory/61978078.cms|title=10 unknown and interesting facts about Bollywood's He-Man, Dharmendra|date=8 दिसम्बर 2017|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=25 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627065336/https://www.bombaytimes.com/photostory/61978078.cms|archive-date=27 जून 2020|language=en|trans-title=बॉलीवुड के ही-मैन धर्मेंद्र के बारे में 10 अनजान और दिलचस्प बातें|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/dharmendra-birthday-10-unknown-facts-25606.html|title=Dharmendra turns 80! 10 stories you probably never knew about the 'He-Man'|date=7 दिसम्बर 2015|work=इंडिया टीवी न्यूज़|access-date=25 जून 2020|language=en|trans-title=धर्मेंद्र 80 साल के हुए! 'ही-मैन' के बारे में 10 ऐसी बातें जो शायद आप नहीं जानते होंगे}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/happy-birthday-dharmendra-bollywoods-first-he-man|title=Happy Birthday Dharmendra – Bollywood's first 'He-man'|date=8 दिसम्बर 2016|work=फ़्री प्रेस जर्नल|access-date=25 जून 2020|language=en|trans-title=जन्मदिन मुबारक हो धर्मेंद्र – बॉलीवुड के पहले ‘ही-मैन’}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmfare.com/features/dharmendra-an-actor-a-gentleman-28495.html|title=Dharmendra - An actor & a gentleman|last=गुप्ता|first=रचित|date=27 मई 2018|website=फ़िल्मफेयर|language=en|trans-title=धर्मेंद्र - अभिनेता और सज्जन व्यक्ति|access-date=25 जून 2020}}</ref> सन् 1997 में उन्हें हिंदी सिनेमा में उनके योगदान के लिए फिल्मफेयर लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड मिला।भारत की 15 वीं लोकसभा के सदस्य थे इसके लिए वो [[भारतीय जनता पार्टी]] के उम्मीदवार के रूप में राजस्थान की [[बीकानेर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] से सांसद निर्वाचित हुए। सन् 2012 में उन्हें [[भारत सरकार]] द्वारा भारत के तीसरे सर्वोच्च नागरिक सम्मान [[पद्म भूषण]] से सम्मानित किया गया था।<ref name="Padma Awards">{{cite web|url=http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=79881|title=Padma Awards Announced|date=25 जनवरी 2012|publisher=पत्र सूचना कार्यालय|language=en|trans-title=पद्म पुरस्कारों की घोषणा|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524145714/http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=79881|archive-date=24 मई 2013|access-date=16 अगस्त 2015|url-status=dead}}</ref> 2026 में मरणोपरांत [[पद्म श्री]] से सम्मानित किया गया। == व्यक्तिगत जीवन == [[File:Dharmendra with father.jpg|thumb|left|150px|धर्मेंद्र अपने पिता के साथ]] धर्मेंद्र का जन्म 8 दिसम्बर 1935 को ब्रितानी भारत के [[पंजाब प्रांत (ब्रिटिश भारत)|पंजाब प्रांत]] नसराली गाँव में एक जाट सिख परिवार में किशन सिंह देओल और सतवंत कौर के घर हुआ था।<ref name="FRICTION">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p010z34s|title=Watch in Conversation with The Deols|work=13 नवम्बर 2012|publisher=बीबीसी एशियन नेटवर्क|archive-url=https://web.archive.org/web/20121119233753/http://www.bbc.co.uk/programmes/p010z34s|archive-date=19 नवम्बर 2012|access-date=29 दिसम्बर 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://vijaytafilms.com/thedeols.html|title=The Deols: Dharmendra|language=en|trans-title=देओल: धर्मेंद्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606081153/http://www.vijaytafilms.com/thedeols.html|archive-date=6 जून 2011|access-date=6 सितम्बर 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020104/ldh1.htm|title=Dharmendra walks down memory lane|last=सुंबली|first=विमल|last2=बैंस|first2=लवलीन|date=4 जनवरी 2002|work=लुधियाना ट्रिब्यून|language=en|trans-title=धर्मेंद्र पुरानी यादों में खो गए|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214542/http://www.tribuneindia.com/2002/20020104/ldh1.htm|archive-date=3 मार्च 2016|access-date=16 अगस्त 2015|url-status=live}}</ref><ref name="I am a farmer's son: Dharmendra">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/i-am-a-farmers-son-dharmendra/article7361469.ece|title=I am a farmer's son: Dharmendra|last1=कश्यप|first1=अर्चिता|date=27 जून 2015|work=द हिन्दू|access-date=3 नवम्बर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103093244/https://www.thehindu.com/features/cinema/i-am-a-farmers-son-dharmendra/article7361469.ece|archive-date=3 नवम्बर 2019|language=en-IN|trans-title=मैं एक किसान का बेटा हूं: धर्मेंद्र|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/happy-birthday-dharmendra-as-bollywood-s-muscleman-turns-84-his-most-adorable-pics-with-family-see-pics/story-l5Kxl05Vj5nhAMaqLE2XnI.html|title=Happy Birthday Dharmendra: As Bollywood's muscleman turns 84, his most adorable pics with family. See them here|date=8 दिसम्बर 2019|work=हिंदुस्तान टाइम्स|access-date=12 मार्च 2020|language=en|trans-title=जन्मदिन मुबारक धर्मेन्द्र}}</ref> उनका पुश्तैनी गांव डांगो, पखोवाल तहसील रायकोट, लुधियाना के पास है।<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2013/20131106/ldh1.htm#8|title=Dharmendra nostalgic on visiting Dangon|date=6 नवम्बर 2013|work=लुधियाना ट्रिब्यून|language=en|trans-title=धर्मेंद्र डांगन की यात्रा पर पुरानी यादों में खो गए|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110402/http://www.tribuneindia.com/2013/20131106/ldh1.htm#8|archive-date=4 मार्च 2016|access-date=15 अगस्त 2015|url-status=live}}</ref><ref name="I am a farmer's son: Dharmendra"/> उन्होंने अपना प्रारंभिक जीवन [[सानेहवाल]] गाँव में बिताया और लुधियाना के गांव ललतों कलां में सरकारी वरिष्ठ माध्यमिक विद्यालय में अध्ययन किया, जहाँ उनके पिता गाँव के स्कूल के प्रधानाध्यापक थे।<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040503/ldh1.htm#2|title=From Ludhiana to Bikaner in support of Dharmendra|last=सुंबली|first=विमल|date=2 मई 2004|work=लुधियाना ट्रिब्यून|language=en|trans-title=धर्मेंद्र के समर्थन में लुधियाना से बीकानेर|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181855/http://www.tribuneindia.com/2004/20040503/ldh1.htm#2|archive-date=3 मार्च 2016|access-date=16 अगस्त 2015|url-status=live}}</ref> उन्होंने सन् 1952 में फगवाड़ा में मैट्रिक की पढ़ाई की।<ref>{{cite web|url=http://ceorajasthan.nic.in/Affidavits_pc/2/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN_SC5.html|title=Affidavit|work=मुख्य निर्वाचन अधिकारी, राजस्थान|language=en|trans-title=शपत पत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304123615/http://ceorajasthan.nic.in/Affidavits_pc/2/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN_SC5.html|archive-date=4 मार्च 2016|access-date=16 अगस्त 2015|url-status=live}}</ref> ये उनकी बुआ का शहर है। जिनका बेटा वीरेंदर पंजाबी फ़िल्मों का सुपर स्टार तथा प्रोड्यूसर डायरेक्टर था। आतंक के दौर में [[लुधियाना|लुधिआना]] में ही फ़िल्म जट ते ज़मीन की शूटिंग के दौरान आतंकियों ने गोली मार कर उनकी हत्या कर दी थी। उस समय पंजाब के स्कूल पंजाब यूनिवर्सिटी, चंडीगढ़ के अंतर्गत आते थे। ===स्वास्थ्य समस्या और निधन=== सन् 2010 में धर्मेंद्र ने स्वास्थ्य कारणों से शराब का सेवन बंद कर दिया। इससे पहले उन्हें उनके [[शराबीपन]] के लिए जाना जाता था। सन् 2015 से 2020 तक उन्हें विभिन्न स्वास्थ्य सम्बंधित समस्याओं का सामना करना पड़ा। सन् 2025 में उनकी बायीं आँख के [[स्वच्छमण्डल|कॉर्निया]] में क्षति हुई थी। 31 अक्टूबर 2025 को सांस लेने में समस्या के कारण उन्हें मुम्बई के ब्रीच कैंडी अस्पताल में भर्ती किया गया। कुछ समय के लिए पर्यवेक्षण में रखने के पश्चात् उन्हें अस्पताल से छुटी दे दी गयी। 10 नवंबर 2025 को धर्मेंद्र को पुनः सांस लेने में दिक्कत हो रही थी, इसलिए उन्हें पुनः मुंबई के ब्रीच कैंडी अस्पताल में भर्ती किया गया। हेमा मालिनी ने सोशल मीडिया पर बताया कि डॉक्टर उनकी लगातार देखभाल कर रहे हैं। उनकी हालत ज़्यादा बिगड़ने पर उन्हें वेंटिलेटर पर भी रखना पड़ा। देश भर से कलाकारों, नेताओं और प्रशंसकों ने उनके जल्द ठीक होने की कामना की।<ref name="auto2">{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-after-esha-deol-hema-malini-denies-reports-of-dharmendra-death-accuses-media-of-spreading-false-news-what-is-happening-is-unforgivable-3187794|title=After Esha Deol, Hema Malini DENIES reports of Dharmendra's death, accuses media of spreading 'false news': 'What is happening is unforgivable'|last=कानेटकर|first=रिद्धिमा|date=11 नवम्बर 2025|website=डीएनए इंडिया|language=en|trans-title=गुस्से में हेमा मालिनी ने धर्मेंद्र की मौत की खबरों को गलत बताया, मीडिया पर 'झूठी खबर' फैलाने का आरोप लगाया: 'जो हो रहा है वह माफ करने लायक नहीं है'|access-date=11 नवम्बर 2025}}</ref> अगली सुबह 11 नवंबर 2025 को सोशल मीडिया और कुछ समाचार चैनलों पर अचानक यह झूठी खबर फैलने लगी कि धर्मेंद्र का निधन हो गया है। कई जगह बिना पुष्टि किए इस गलत बात को प्रसारित किया गया। यह अफवाह तब और फैल गई जब कुछ बड़े नेताओं और कलाकारों ने भी गलती से श्रद्धांजलि पोस्ट कर दी। बाद में [[हेमा मालिनी]] और [[ईशा देओल]] ने सोशल मीडिया पर साफ़ कहा कि— धर्मेंद्र जिंदा हैं, उनकी हालत स्थिर है, मौत की खबरें पूरी तरह झूठी और गैर-ज़िम्मेदाराना हैं। उन्होंने ऐसी अफवाहें फैलाने वालों की निंदा भी की।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/dharmendra-health-updates-legendary-actor-dharmendra-health-news-celebs-reaction/liveblog/125237495.cms|title=Dharmendra Health Updates: Hema Malini and Esha Deol rubbish reports of the actor's death|date=11 नवम्बर 2025|website=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|language=en|trans-title=धर्मेंद्र हेल्थ अपडेट्स: हेमा मालिनी और ईशा देओल ने एक्टर की मौत की खबरों को गलत बताया|access-date=11 नवम्बर 2025}}</ref><ref name="auto2" /><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/esha-deol-rubbishes-dharmendra-death-reports-my-father-is-stable-and-recovering/articleshow/125238888.cms|title=Esha Deol rubbishes Dharmendra death reports: 'My father is stable and recovering'|date=11 नवम्बर 2025|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=11 नवम्बर 2025|language=en|trans-title=ईशा देओल ने धर्मेंद्र की मौत की खबरों को गलत बताया: 'मेरे पिता की हालत स्थिर है और वे ठीक हो रहे हैं'}}</ref> 24 नवम्बर 2025 को धर्मेंद्र का निधन हो गया।<ref>{{Cite magazine|title=Veteran Actor Dharmendra Passes Away at 89|language=en|trans-title=वयोवृद्ध अभिनेता धर्मेन्द्र 89 वर्ष की आयु में चल बसे |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/veteran-actor-dharmendra-passes-away-at-89_-79088.html|magazine=फ़िल्मफेयर|date=24 नवम्बर 2025|access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/cg66lv566kyo|title=Dharmendra: Bollywood's 'He-Man' dies at 89|last=पांडेय|first=गीता|date=24 नवम्बर 2025|work=बीबीसी|access-date=24 नवम्बर 2025|language=en|trans-title=धर्मेंद्र: बॉलीवुड के 'ही-मैन' का 89 साल की उम्र में निधन}}</ref> उन्होंने अपने मुंबई स्थित आवास पर अंतिम सांस ली। उनकी उम्र 89 वर्ष थी। अंतिम संस्कार विले-पार्ले (पवन हंस श्मशान घाट) में हुआ और फिल्म जगत के कई लोग उनके परिवार के साथ अंतिम संस्कार में मौजूद रहे। उनके निधन पर भारत के [[प्रधानमंत्री]] [[नरेंद्र मोदी]] समेत कई दिग्गज हस्तियों ने उन्हें श्रद्धांजलि दी और कहा कि यह “एक युग का अंत” है।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dharmendra-death-updates-film-icon-dies-at-89-funeral-ceremony-in-mumbai-9689581|title=Dharmendra Death Updates: India Says Goodbye To 'Most Handsome' Actor|date=25 नवम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|language=en|trans-title=धर्मेंद्र के निधन की सूचना: भारत ने 'सबसे हैंडसम' अभिनेता को अलविदा कहा|access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref> ==अभिनय कैरियर== ===1960–1969: प्रारंभिक करियर और प्रसिद्धि की ओर बढ़ना=== धर्मेंद्र जब फिल्मों में काम ढूँढने [[मुंबई]] आए तो उनके पास कोई तय रास्ता नहीं था। उन्होंने एक ड्रिलिंग कंपनी में नौकरी भी की, लेकिन फिल्मों में काम नहीं मिला, इसलिए वे वापस [[पंजाब]] लौट गए। कुछ समय बाद उन्होंने [[फ़िल्मफ़ेयर (पत्रिका)|फिल्मफेयर पत्रिका]] में नये कलाकारों की खोज का विज्ञापन देखा। इसे देखकर वे फिर से मुंबई आये और प्रतियोगिता में दूसरा स्थान हासिल किया। (पहला स्थान पाने वाले सुरेश पुरी बाद में फिल्मों से गायब हो गए।) हालाँकि उन्हें यह शुरुआती पहचान मिली, फिर भी उन्हें काम पाने में बहुत दिक्कतें हुईं। कहा जाता है कि वे दोबारा मुंबई छोड़ने वाले थे, लेकिन उनके दोस्त और महत्वाकांक्षी अभिनेता [[मनोज कुमार]] ने उन्हें रुकने के लिए समझाया।<ref name=":2">{{cite news |last=गहलोत|first=दीपा|date=24 नवम्बर 2025|title=The rugged and tender charms of movie legend Dharmendra (1935–2025)|url=https://scroll.in/reel/1088435/the-rugged-and-tender-charms-of-movie-legend-dharmendra-1935-2025|access-date=24 नवम्बर 2025|work=स्क्रॉल डॉट इन|language=en|trans-title=फिल्म जगत के दिग्गज धर्मेंद्र (1935–2025) का दमदार और कोमल आकर्षण}}</ref> आखिरकार 1960 में धर्मेंद्र ने [[अर्जुन हिंगोरानी]] की फिल्म [[दिल भी तेरा हम भी तेरे|''दिल भी तेरा हम भी तेरे'']] से अपने फिल्म करियर की शुरुआत की,<ref name="Express2">{{cite web|title=Dharmendra – Action King: Romantic hero|url=http://www.indianexpress.com/pictureStory.php?galId=1101&pg=1&view=1|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=16 अगस्त 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article868667.ece|title=My First Break: Dharmendra|author=गुप्ता|work=[[द हिन्दू]]|date=4 नवम्बर 2010|access-date=8 दिसम्बर 2011|location=चैन्नई|archive-url=https://web.archive.org/web/20111204212734/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article868667.ece|archive-date=4 दिसम्बर 2011|url-status=live|first=रंजन दास|language=en|trans-title=मेरा पहला ब्रेक: धर्मेंद्र}}</ref> लेकिन यह फिल्म खास नहीं चली।<ref name="Rewinds">{{Cite news|title=Rewind - Sixty Years Of Dharmendra|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6104|work=बॉक्स ऑफिस इंडिया|language=en|date=24 नवम्बर 2020|archive-date=12 जुलाई 2023|access-date=12 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712182139/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6104|url-status=live|trans-title=रिवाइंड - धर्मेंद्र के साठ साल}}</ref> उनकी पहली बड़ी सफल फ़िल्म सन् 1961 में आई रमेश सैगल की [[शोला और शबनम (1961 फ़िल्म)|''शोला और शबनम'']] थी। इसके बाद उन्होंने [[अनपढ़ (1962 फ़िल्म)|''अनपढ़'']] (1962) और [[बन्दिनी (1963 फ़िल्म)|''बंदिनी'']] (1963) जैसी सफल फिल्में दीं। ''बंदिनी'' को उस साल राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार भी मिला।<ref>{{cite web|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=167&catName=MTk2MQ==|title=Box Office 1961|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207075740/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=167&catName=MTk2MQ== |archive-date=7 फ़रवरी 2009 }}</ref><ref name="BOI">{{Cite web|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=168&catName=MTk2Mg==|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120922021831/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=168&catName=MTk2Mg%3D%3D|url-status=dead|title=BoxOffice India.com<!-- Bot generated title -->|archivedate=22 सितम्बर 2012}}</ref><ref>{{cite book|title=International film prizes: an encyclopedia|author=हैम्मर|publisher=गारलैण्ड|year=1991|isbn=0-8240-7099-2|page=[https://archive.org/details/internationalfil00hamm/page/223 223]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/internationalfil00hamm/page/223|first=टेड बेंटली|language=en|trans-title=अंतर्राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार: एक विश्वकोश}}</ref> सन् 1964 में धर्मेंद्र को बड़ी सफलता मिली। उन्होंने मोहन कुमार की फिल्म [[आई मिलन की बेला|''आई मिलन की बेला'']] में [[राजेन्द्र कुमार]] और [[सायरा बानो]] के साथ काम किया।<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-columns/mgr-and-jayalalitha-in-oru-thai-makkal-1971/article8346001.ece|title=Oru Thai Makkal (1971) Tamil|last=गाय|first=रैण्डोर|date=12 मार्च 2016|work=[[द हिन्दू]]|access-date=3 मार्च 2019|issn=0971-751X|archive-date=20 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180120235834/http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-columns/mgr-and-jayalalitha-in-oru-thai-makkal-1971/article8346001.ece|url-status=live|language=en|trans-title=ओरु थाई मक्कल (1971) तमिल}}</ref> यह फिल्म सुपरहिट साबित हुई। फिल्म में धर्मेंद्र ने खलनायक का अभिनय किया था, लेकिन फिर भी दर्शकों ने उन्हें बहुत पसंद किया और उन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार| फिल्मफेयर के सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता]] के लिए नामांकन मिला।<ref>{{cite news |title=Dharmendra gets overwhelmed with love from fans on 88th birthday, says 'pyaare pyaare tohfe aye hain'|url=https://www.tribuneindia.com/news/entertainment/dharmendra-gets-overwhelmed-with-love-from-fans-on-88th-birthday-says-pyaare-pyaare-tohfe-aye-hain-570342|work=द ट्रिब्यून|date=9 दिसम्बर 2023|access-date=19 अप्रैल 2024|archive-date=17 अप्रैल 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417174339/https://www.tribuneindia.com/news/entertainment/dharmendra-gets-overwhelmed-with-love-from-fans-on-88th-birthday-says-pyaare-pyaare-tohfe-aye-hain-570342|url-status=live|language=en|trans-title=धर्मेंद्र 88वें जन्मदिन पर फैंस के प्यार से अभिभूत, कहा 'प्यारे प्यारे तोहफे आए हैं'}}</ref><ref name="filmfare">{{Cite web|url = https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners|title = Winners list|date = 2023|access-date = 24 मार्च 2024|archive-date = 4 फ़रवरी 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180204095338/https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners|url-status = live}}</ref> उसी साल धर्मेंद्र ने [[चेतन आनन्द]] की युद्ध पर आधारित फिल्म [[हकीकत (1964 फ़िल्म)|''हकीकत'']] में मुख्य भूमिका निभाई।<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/opinion/frames-per-second-music-for-tragedy-120061901220_1.html|title=Frames per Second: Music for tragedy|access-date=18 फ़रवरी 2024|archive-date=18 फ़रवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218163901/https://www.business-standard.com/article/opinion/frames-per-second-music-for-tragedy-120061901220_1.html|url-status=live|language=en|trans-title=फ्रेम्स पर सेकंड: दुखद घटनाओं के लिए संगीत|last=गुप्ता|first=उत्तरन दास}}</ref> यह फिल्म [[भारत-चीन युद्ध |1962 के भारत–चीन युद्ध]] पर बनी थी। फिल्म को बहुत तारीफ मिली और यह व्यावसायिक रूप से बहुत सफल रही। [[मोहम्मद रफ़ी]] का गाना [[कर चले हम फ़िदा|''कर चले हम फ़िदा'']] लोगों के बीच बेहद लोकप्रिय हुआ।<ref>{{cite news |title=FLASHBACK 8 July2022 (From our issue dated 12 July 1997|url=https://filminformation.com/featured/flashback-8-july-2022-from-our-issue-dated-12th-july-1997|work=फ़िल्म इन्फोर्मेशन|date=8 जुलाई 2022|access-date=19 अप्रैल 2024|archive-date=17 अप्रैल 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417200402/https://filminformation.com/featured/flashback-8-july-2022-from-our-issue-dated-12th-july-1997/|url-status=live|language=en|trans-title=फ्लैशबैक ८ जुलाई २०२२}}</ref><ref>{{cite book|author=देव|title=Mohammed Rafi Voice Of A Nation|date=अक्टूबर 2015|publisher=OM Books International|isbn=978-9380070971|first=सुजाता|pages=1958|url=https://books.google.co.in/books?id=noAyCwAAQBAJ&pg=PA1958|language=en|trans-title=देश की आवाज़ मोहम्मद रफी}}</ref> सन् 1965 में, उन्हें राम माहेश्वरी की रोमांटिक ड्रामा ''[[काजल (1965 फ़िल्म)|काजल]]'' में एक और बड़ी सफलता मिली।<ref name="Boxoffice">{{cite web |url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=171&catName=MTk2NQ==|title=Box office 1965|publisher=बॉक्स ऑफ़िस इंडिया|access-date=9 जनवरी 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210134027/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=171&catName=MTk2NQ==|archive-date=10 फ़रवरी 2012}}</ref> इस फिल्म में [[मीना कुमारी]], [[राज कुमार]] और [[पद्मिनी (फ़िल्म अभिनेत्री)|पद्मिनी]] भी महत्वपूर्ण अभिनय भूमिकाओं में थे।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2010/11/19/stories/2010111951391100.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216045542/http://www.hindu.com/mp/2010/11/19/stories/2010111951391100.htm|url-status=dead|archive-date=16 दिसम्बर 2013|title=Kaajal (1965)|date=19 नवम्बर 2012|access-date=9 जनवरी 2012|newspaper=[[द हिन्दू]]|author=महान|first=दीपक}}</ref> सन् 1966 में धर्मेंद्र ने ओ॰ पी॰ रल्हन की फिल्म [[फूल और पत्थर (1966 फ़िल्म)|''फूल और पत्थर'']] में मीना कुमारी के साथ फिर काम किया। यह फिल्म उस साल की सबसे सफ़ल फ़िल्म बनी और धर्मेंद्र को एक टॉप स्टार के रूप में स्थापित कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalheraldindia.com/entertainment/dharmendra-remembers-op-ralhan-reveals-why-he-took-off-his-shirt-in-phool-aur-patthar|title=Dharmendra remembers OP Ralhan, reveals why he took off his shirt in 'Phool Aur Patthar'|first=सुभाष के॰|last=झा|date=21 अगस्त 2020|website=नेशनल हेराल्ड|access-date=16 दिसम्बर 2024|archive-date=27 फ़रवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227212341/https://www.nationalheraldindia.com/entertainment/dharmendra-remembers-op-ralhan-reveals-why-he-took-off-his-shirt-in-phool-aur-patthar|url-status=live|language=en|trans-title=धर्मेंद्र को ओपी रल्हन की याद आई, बताया कि उन्होंने 'फूल और पत्थर' में अपनी शर्ट क्यों उतारी थी}}</ref><ref name="Top Actors">{{cite web |title=Top Actors |url=http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actors |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219165002/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actors |archive-date=19 फ़रवरी 2008 |access-date=24 अप्रैल 2020 |work=बॉक्स ऑफिस इंडिया}}</ref> इस फिल्म के लिए उन्हें पहली बार [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार| फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता]] का नामांकन भी मिला।<ref>{{cite web|title=Dharmendra charms the Big Apple|url=http://movies.rediff.com/slide-show/2009/sep/22/slide-show-1-dharmendra-wows-new-york.htm|publisher=रिडीफ़|access-date=23 अगस्त 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200450/http://movies.rediff.com/slide-show/2009/sep/22/slide-show-1-dharmendra-wows-new-york.htm|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=live|language=en|trans-title=धर्मेंद्र ने बिग एप्पल को आकर्षित किया}}</ref><ref>{{cite web|url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/366575.cms|title=The Filmfare Awards Nominations – 1966|publisher=[[टाइम्स समूह]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040323040505/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/366575.cms|archive-date=23 मार्च 2004|language=en|trans-title=फ़िल्मफेयर पुरस्कार}}</ref> ''फूल और पत्थर'' की सफलता के बाद उसी साल उनकी कई सफल फिल्में जारी हुईं—जिनमें [[ममता (1966 फ़िल्म)|''ममता'']], [[देवर (फ़िल्म)|''देवर'']], [[अनुपमा (1966 फ़िल्म)|''अनुपमा'']]<ref>{{cite news|title=Hema Malini 35th marriage anniversary|url=http://post.jagran.com/Love-is-togetherness-says-Hema-Malini-on-35th-marriage-anniversary-1430549819|access-date=2 मई 2015|issue=Post.jagran.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504014231/http://post.jagran.com/love-is-togetherness-says-hema-malini-on-35th-marriage-anniversary-1430549819|archive-date=4 मई 2015|url-status=live}}</ref> और [[आये दिन बहार के|''आये दिन बहार के'']] शामिल हैं।<ref name="auto1">{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=5792|title=Akshay Kumar Has A Historic Year|date=8 जनवरी 2020|access-date=23 अप्रैल 2024|archive-date=26 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226204807/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=5792|url-status=live|language=en|trans-title=अक्षय कुमार के लिए यह साल ऐतिहासिक रहा}}</ref> ''अनुपमा'' में उनके अभिनय के लिए उन्हें 14वें राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार में सम्मानित भी किया गया। अगले साल धर्मेंद्र ने ऐसी फिल्मों में काम किया जो बॉक्स ऑफिस पर तो नहीं चलीं, लेकिन समालोचकों ने उन्हें पसंद किया। इनमें [[दुल्हन एक रात की|''दुल्हन एक रात की'']] (नूतन के साथ) और [[मझली दीदी|''मझली दीदी'']] तथा [[चन्दन का पालना (1967 फ़िल्म)|''चंदन का पालना'']] शामिल थीं जिनमें उनके साथ अभिनेत्री मीना कुमारी थीं।<ref>{{cite web |last1=घोष|first1=ओइंड्रिला|title=Bollywood's Long Love Affair with Thomas Hardy's Novels: Adaptations and Cultural Appropriations|url=https://victorianweb.org/authors/hardy/ghosh.html|website=विक्टोरियन वेब|language=en|trans-title=थॉमस हार्डी के उपन्यास के साथ बॉलीवुड का लंबा प्रेम-प्रसंग: स्वीकारोक्ति और सांस्कृतिक विनियोग}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/actor-sachin-feted-as-ambassador-of-urdu/articleshow/103546974.cms|title=Actor Sachin feted as 'Ambassador of Urdu'|newspaper=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|date=10 सितम्बर 2023|last=वजीहुद्दीन|first=मोहम्मद|language=en|trans-title=एक्टर सचिन को 'उर्दू का राजदूत' चुना गया}}</ref> सन् 1968 में धर्मेंद्र आत्मा राम की [[रहस्यमय फिल्म |थ्रिलर]] फ़िल्म [[शिकार (1968 फ़िल्म)|''शिकार'']] और [[रामानन्द सागर]] की जासूसी फिल्म [[आँखें (1968 फ़िल्म)|''आंखें'']] के साथ फिर बड़ी लीग में पहुँच गए।<ref>{{Cite news |title=Shikar|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/shikar/movieshow/61335835.cms|access-date=6 दिसम्बर 2023|issn=0971-8257|archive-date=7 दिसम्बर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207184714/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/shikar/movieshow/61335835.cms|url-status=live|language=en|trans-title=शिखर}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/gun-ho-in-bollywood/articleshow/12312314.cms?pcode=other|title=Gun-ho in Bollywood|newspaper=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|date=18 मार्च 2012|archive-date=3 मार्च 2024|access-date=3 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303144704/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/gun-ho-in-bollywood/articleshow/12312314.cms?pcode=other|url-status=live|last=घोष|first=अविजीत|language=en}}</ref> दोनों फिल्में सुपरहिट रहीं और ''आंखें'' उस साल की सबसे ज़्यादा कमाई करने वाली फिल्म थी।<ref name="Rewinds"/> सन् 1968 में धर्मेंद्र की और भी सफल फिल्में रिलीज़ हुईं — इनमें टी॰ प्रकाश राव की ड्रामा फिल्म [[इज़्ज़त (1968 फ़िल्म)|''इज्जत'']] और अमर कुमार की रोमांटिक ड्रामा [[मेरे हमदम मेरे दोस्त|''मेरे हमदम मेरे दोस्त'']] शामिल हैं। ''इज्जत'' फ़िल्म में उन्होंने दो सौतेले भाइयों का अभिनय किया है।<ref>{{cite news |last1=शर्मा|first1=देवेश|title=We trace Jayalalithaa's Bollywood debut, Izzat (1968)|url=https://www.filmfare.com/features/we-trace-jayalalithaas-bollywood-debut-izzat-1968_-17233.html|access-date=24 फ़रवरी 2021|work=फ़िल्मफ़ेयर (पत्रिका)|date=5 दिसम्बर 2016|language=en|trans-title=जयललिता के बॉलीवुड डेब्यू का पता लगायें}}</ref> सन् 1969 में [[राजेश खन्ना]] सुपरस्टार बनकर उभरे और उनकी फिल्मों [[आराधना (1969 फ़िल्म)|''आराधना'']] और [[दो रास्ते|''दो रास्ते'']] ने धूम मचा दी।<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=3385|title=Ittefaq And Thor Battle It Out This Week|date=2 नवम्बर 2017|access-date=2 मार्च 2024|archive-date=22 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122202707/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=3385|url-status=live|language=en|trans-title=इत्तेफ़ाक और थॉर का इस हफ़्ते मुकाबला होगा}}</ref> इस दौर में कई अभिनेता नेपथ्य में चले गये<ref name="froma">{{cite web|url=https://www.deccanherald.com/content/314356/from-artistes-brands.html|title=From artistes to brands|date=23 फ़रवरी 2013|access-date=21 जनवरी 2024|archive-date=31 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131093856/https://www.deccanherald.com/content/314356/from-artistes-brands.html|url-status=live|language=en|trans-title=कलाकारों से लेकर ब्रांड तक}}</ref> लेकिन धर्मेंद्र और [[देव आनन्द]] की लोकप्रियता पर कोई असर नहीं पड़ा।<ref name="froma"/> सन् 1969 में धर्मेंद्र की फिल्म [[आया सावन झूम के|''आया सावन झूम के'']] सुपरहिट रही और इसके बाद [[यकीन (1969 फ़िल्म)|''यकीन'']], [[प्यार ही प्यार|''प्यार ही प्यार'']] और [[आदमी और इंसान|''आदमी और इंसान'']] जैसी सफल फिल्में भी आईं।<ref>{{Cite web |url=http://www.boxofficeindia.co.in/worth-their-weight-in-gold/|title=Worth Their Weight in Gold!|work=बॉक्स ऑफिस इंडिया: भारत की प्रमुख फिल्म व्यापार पत्रिका|date=नवम्बर 2011|access-date=24 अक्टूबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915183938/http://boxofficeindia.co.in/worth-their-weight-in-gold|archive-date=15 सितम्बर 2017|language=en|trans-title=सोने के बराबर कीमती!}}</ref> इस समय की उनकी सबसे सराही गई फिल्म थी [[ऋषिकेश मुखर्जी]] की [[नाटक (फिल्म और दूरदर्शन)|सामाजिक ड्रामा]] [[सत्यकाम (1969 फ़िल्म)|''सत्यकाम'']] है। इस फिल्म में धर्मेंद्र ने एक ईमानदार और सिद्धांतों वाले व्यक्ति का किरदार निभाया, जिसे समालोचकों और दर्शकों दोनों ने उनके करियर का सबसे बेहतरीन प्रदर्शन माना। यह फिल्म हिंदी में सर्वश्रेष्ठ फीचर फिल्म का राष्ट्रीय पुरस्कार भी जीती।<ref>{{cite web |url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm17thNFAAward.aspx?PdfName=17NFA.pdf|title=Directorate of Film Festival|publisher=इंटरनेशनल फ़िल्म फेस्टिवल ऑफ़ इंडीया|access-date=23 जुलाई 2012|archive-date=15 अक्टूबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015233600/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm17thNFAAward.aspx?PdfName=17NFA.pdf|url-status=live|language=en|trans-title=फिल्म महोत्सव निदेशालय}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2003/mar/15dinesh.htm|title=Satyakam: Dharmendra's career best role|website=रीडिफ.कॉम|access-date=8 अगस्त 2023|archive-date=4 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304051029/https://www.rediff.com/movies/2003/mar/15dinesh.htm|url-status=live|last=रहेजा|first=दिनेश|language=en|trans-title=सत्यकाम: धर्मेंद्र के करियर का सबसे अच्छा अभिनय}}</ref> ===1970 से 1977 : सुपरस्टार के रूप में === 1970 में धर्मेंद्र ने लगातार कई सफल फिल्में दीं और [[हेमा मालिनी]] के साथ उनकी जोड़ी खूब पसंद की गई।<ref name="Express2"/> उनकी पहली फिल्म [[सत्येन बोस]] की अपराध ड्रामा [[जीवन मृत्यु (1970 फ़िल्म)|जीवन मृत्यु]] थी, जो बहुत बड़ी हिट साबित हुई और साल की सबसे ज़्यादा कमाई करने वाली फिल्मों में शामिल रही।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/jeevan-mrityu-1970/article6400941.ece|title=Jeevan Mrityu (1970)|work=[[द हिन्दू]]|author=विजय लोकपल्ली|date=11 सितम्बर 2014|access-date=29 मई 2024|archive-date=10 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410215127/https://www.thehindu.com/features/friday-review/jeevan-mrityu-1970/article6400941.ece|url-status=live}}</ref> इसके बाद उनकी दो और फिल्में—[[तुम हसीन मैं जवाँ (1970 फ़िल्म)|तुम हसीन मैं जवान]] और [[शराफ़त (1970 फ़िल्म)|शराफत]]—भी सुपरहिट रहीं। इसके बाद [[इश्क पर ज़ोर नहीं (1970 फ़िल्म)|इश्क पर ज़ोर नहीं]] फ्लॉप हो गई, लेकिन [[कब? क्यूं? और कहां?]] फिल्म हिट रही।<ref name="auto1"/> हालांकि यह फिल्म रिलीज़ के समय नहीं चली, लेकिन बाद में इसे पंथ फिल्म का दर्जा मिला और कई आलोचकों ने इसे बेहतरीन भारतीय फिल्मों में गिना।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Consumer/j0uwEr1EQbbKoB83ASpASK/Ten-bigbudget-Bollywood-boxoffice-disasters.html|title=Ten big-budget Bollywood box-office disasters|first=लता|last=झा|date=28 सितम्बर 2015|website=[[मिंट]]|access-date=30 मई 2020|archive-date=27 नवम्बर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127003908/https://www.livemint.com/Consumer/j0uwEr1EQbbKoB83ASpASK/Ten-bigbudget-Bollywood-boxoffice-disasters.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/cult-hindi-films-that-flopped/photostory/27856115.cms|title=Cult Hindi films that flopped|website=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|archive-date=18 जनवरी 2024|access-date=18 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118105510/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/cult-hindi-films-that-flopped/photostory/27856115.cms|url-status=live}}</ref> 1971 में धर्मेंद्र ने [[राज खोसला]] की [[एक्शन फिल्म| एक्शन ड्रामा]] [[मेरा गाँव मेरा देश]] में काम किया,<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/mera-gaon-mera-desh|title=Mera Gaon Mera Desh (1971)|website=[[रॉटेन टमेटोज़]]|access-date=16 मार्च 2024|archive-date=16 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240316211112/https://www.rottentomatoes.com/m/mera-gaon-mera-desh|url-status=live}}</ref> जो बहुत बड़ी ब्लॉकबस्टर बनी और इससे धर्मेंद्र की एक्शन हीरो की छवि बन गई।<ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7382|title=An Action Hero Is Very Dull - Drishyam 2 Is One Horse Race|date=2 दिसम्बर 2022}}</ref> इस फिल्म ने दर्शकों और उद्योग दोनों को रोमांटिक फिल्मों से हटकर एक्शन फिल्मों की ओर मोड़ा।<ref name="Rewinds"/> इस फिल्म के लिए उन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार| फिल्मफेयर अवॉर्ड में बेस्ट एक्टर]] का दूसरा नॉमिनेशन मिला।<ref>{{cite magazine |url=https://indiancine.ma/documents/QFY/3 |title=Starlights of the next issue |date=24 मार्च 1972 |magazine=[[फ़िल्मफ़ेयर (पत्रिका)]] |last=कारा एन होम |first=बी.के. |volume=21 |page=7 |issue=6 |access-date=2 जून 2021 |archive-date=2 जून 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602214109/https://indiancine.ma/documents/QFY/3 |url-status=live }}</ref> 1972 में उनकी लगातार कई फिल्में — [[सीता और गीता]], [[राजा जानी (1972 फ़िल्म)|राजा जानी]] और [[समाधि (1972 फ़िल्म)|समाधि]] — बड़ी हिट रहीं।<ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6097|date=8 नवम्बर 2020|title=Rewind - Thirty Five Years of Mard|access-date=27 फ़रवरी 2024|archive-date=8 नवम्बर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108093055/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6097|url-status=live}}</ref> 1971–72 की इन धमाकेदार सफलताओं ने धर्मेंद्र को अपने समय का नंबर वन स्टार और "सुपरस्टार" बना दिया।<ref>{{citation|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=2882|title=Vinod Khanna Passes Away|publisher=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]|date=27 अप्रैल 2017|access-date=12 अगस्त 2024|archive-date=8 अक्टूबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008201610/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=2882|url-status=live}}</ref><ref name="Top Actors" /><ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7555|title=Pathaan And The SUPERSTARS Of Indian Cinema|date=8 फ़रवरी 2023|access-date=29 जुलाई 2024|archive-date=29 जुलाई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240729094616/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7555|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 अप्रैल 2013 |title=100 Years of Indian Cinema: The 100 greatest Indian films of all time |url=http://ibnlive.in.com/photogallery/13200-19.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130425234438/http://ibnlive.in.com/photogallery/13200-19.html |archive-date=25 अप्रैल 2013 |access-date=12 फ़रवरी 2014 |website=[[नेटवर्क18 ग्रुप]]}}</ref> 1973 धर्मेंद्र के करियर का सबसे अच्छा साल माना जाता है, क्योंकि इस साल उनकी कई फिल्में सफल रहीं।<ref name="Rewinds"/> उनकी पहली फिल्म [[लोफर (1973 फ़िल्म)|लोफर]] थी, जो एक्शन–क्राइम फिल्म थी। यह सुपरहिट हुई, खासकर इसके गाने—"आज मौसम बड़ा बेईमान", "मैं तेरे इश्क में", "कोई शहरी बाबू"—बहुत पॉपुलर हुए और इसका संगीत 70 के दशक के सबसे ज़्यादा बिकने वाले एल्बमों में शामिल हो गया।<ref>{{cite news |last=सेबस्टियन |first=प्रदीप |date=16 अगस्त 2002 |title=Masala vs. genre |url=http://www.hindu.com/thehindu/fr/2002/08/16/stories/2002081600920300.htm |work=द हिन्दू |access-date=29 अक्टूबर 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20030704153626/http://www.hindu.com/thehindu/fr/2002/08/16/stories/2002081600920300.htm |archive-date=4 जुलाई 2003 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://m.rediff.com/movies/special/ninty-unforgettable-asha-bhosle-songs/20180908.htm|title=90 UNFORGETTABLE Asha Bhosle Songs|date=8 सितम्बर 2023|access-date=16 मार्च 2024|archive-date=16 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240316211113/https://m.rediff.com/movies/special/ninty-unforgettable-asha-bhosle-songs/20180908.htm|url-status=live}}</ref> इसके बाद उनकी दो फिल्में आईं—[[झील के उस पार]] (मिस्ट्री थ्रिलर) और [[जुगनू (1973 फ़िल्म)|जुगनू]] (एक्शन ड्रामा)। झील के उस पार हिट रही, जबकि जुगनू [[भारत]] और सोवियत संघ—दोनों जगह—ब्लॉकबस्टर साबित हुई और 1973 की दूसरी सबसे बड़ी हिट बनी।<ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7561|title=Worldwide Gross - The Russian And Chinese Factor|date=11 फ़रवरी 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 अगस्त 2015|title=Sridevi: 5 times the actress bowled us with her performance|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/photo-features/sridevi-5-times-the-actress-bowled-us-with-her-performance/etphotostory/48450778.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240424051532/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/photo-features/sridevi-5-times-the-actress-bowled-us-with-her-performance/etphotostory/48450778.cms|archive-date=24 अप्रैल 2024|access-date=14 दिसम्बर 2020|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]}}</ref> इसके बाद दो और फिल्में रिलीज़ हुईं—[[कीमत (1973 फ़िल्म)|कीमत]] (जासूसी थ्रिलर) और ज्वार भाटा (हल्की-फुल्की ड्रामा)।<ref>{{Cite news |date=22 सितम्बर 2016 |title=Keemat (1973) |work=[[द हिन्दू]] |url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/Keemat-1973/article14993419.ece |access-date=22 मार्च 2022 |archive-date=28 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228034808/https://www.thehindu.com/features/friday-review/Keemat-1973/article14993419.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=नादाधुर |first1=श्रीवत्सन |title=Daagudu Moothalu: The 'hidden' treasures unveiled |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/daagudu-moothalu-the-hidden-treasures-unveiled/article7561719.ece |access-date=8 सितम्बर 2020 |work=द हिन्दू |date=20 अगस्त 2015 |archive-date=6 दिसम्बर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206140748/http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/daagudu-moothalu-the-hidden-treasures-unveiled/article7561719.ece |url-status=live }}</ref> दोनों को आलोचकों ने पसंद किया और ये ठीक-ठाक सफल रहीं।<ref name="Rewinds"/>साल के अंत में धर्मेंद्र तीन फिल्मों में नज़र आए—[[यादों की बारात]], [[ब्लैक मेल (1973 फ़िल्म)|ब्लैकमेल]]<ref name="Black Mail">{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/Black-Mail-1973/article15006250.ece|title=Black Mail (1973)|first=अनुज|last=कुमार|date=30 सितम्बर 2016|access-date=17 नवम्बर 2021|website=द हिन्दू|archive-date=17 नवम्बर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117130920/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/Black-Mail-1973/article15006250.ece|url-status=live}}</ref> और कहानी किस्मत की। [[नासिर हुसैन]] द्वारा निर्देशित और [[सलीम-जावेद]] द्वारा लिखित यादों की बारात को [[भारतीय सिनेमा|भारत]] की पहली मसाला फिल्म माना जाता है और यह बड़ी ब्लॉकबस्टर थी।<ref name="Black Mail"/> इसका संगीत भी 70 के दशक की दूसरी सबसे अधिक बिकने वाली [[बॉलीवुड संगीत|एल्बमों]] में शामिल हुआ।<ref>{{cite news|date=30 मार्च 2017|title=How film-maker Nasir Husain started the trend for Bollywood masala films|work=[[Hindustan Times]]|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/how-film-maker-nasir-husain-created-the-prototype-for-bollywood-masala-films/story-ckL6zPLHJFDYoupjFBtbfN.html|access-date=20 अक्टूबर 2017|archive-date=5 मई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505013953/https://www.hindustantimes.com/bollywood/how-film-maker-nasir-husain-created-the-prototype-for-bollywood-masala-films/story-ckL6zPLHJFDYoupjFBtbfN.html|url-status=live}}</ref><ref name="Rewinds"/><ref>{{cite web|title=Music Hits 1970-1979|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=282&catName=MTk3MC0xOTc5|publisher=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]|date=5 फ़रवरी 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100205042855/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=282&catName=MTk3MC0xOTc5 | archive-date=5 फ़रवरी 2010 }}</ref> ब्लैकमेल में धर्मेंद्र और राखी पर फिल्माया गया मशहूर गाना "पल पल दिल के पास" आज भी लोकप्रिय है।<ref>{{cite web|url=https://ndtv.in/bollywood/song-pal-pal-dil-ke-paas-from-film-blackmail-was-shot-without-recording-dharmendra-rakhee-movie-4523782|title=बिना रिकॉर्डिंग के कैसे शूट हुआ फिल्म ब्लैक मेल का सुपरहिट गाना 'पल पल दिल के पास तुम रहती हो', किस्सा है बेहद दिलचस्प|date=28 अक्टूबर 2023|access-date=26 नवंबर 2025|archive-date=10 दिसंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210000828/https://ndtv.in/bollywood/song-pal-pal-dil-ke-paas-from-film-blackmail-was-shot-without-recording-dharmendra-rakhee-movie-4523782|url-status=dead}}</ref> कहानी किस्मत की भी बहुत सफल रही और उनकी सफलता का सिलसिला जारी रखा।<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/kahani-kismat-ki-1973/article8026032.ece|title=Kahani Kismat Ki (1973)|newspaper=द हिन्दू|date=24 दिसम्बर 2015|archive-date=16 मार्च 2024|access-date=16 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240316211856/https://www.thehindu.com/features/friday-review/kahani-kismat-ki-1973/article8026032.ece|url-status=live}}</ref> अगले साल (1974) धर्मेंद्र की फिल्म [[दोस्त (1974 फ़िल्म)|दोस्त]] रिलीज़ हुई, जिसमें [[शत्रुघन सिन्हा]] और हेमा मालिनी भी थे।<ref name="boxofficeindia.com">{{Cite web |title=Rewind - Greatest Indian Film Sholay Is 43 Years Old |url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4183|publisher=बॉक्स ऑफिस इंडिया}}</ref> यह फिल्म ब्लॉकबस्टर हुई। इसके बाद [[पत्थर और पायल (1974 फ़िल्म)|पत्थर और पायल]] और "रेशम की डोरी" जैसी फिल्मों ने ठीक-ठाक प्रदर्शन किया। रेशम की डोरी के लिए धर्मेंद्र को [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर अवॉर्ड में बेस्ट एक्टर]] का अपना चौथा और आखिरी नॉमिनेशन मिला।<ref>{{cite magazine |title=Filmfare Awards Winners From 1953 to 2024 |url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners |magazine=फ़िल्मफ़ेयर (पत्रिका) |access-date=25 अप्रैल 2024 |archive-date=4 फ़रवरी 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180204095338/https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners |url-status=live }}</ref> [[आपातकाल (भारत)|1975 में लगे आपातकाल]] से लोग बहुत नाराज़ हो गए थे। इसी वजह से ऐसी फ़िल्में लोकप्रिय होने लगीं जिनमें हीरो भ्रष्टाचार और गलत सिस्टम के खिलाफ लड़ता था। पहले जहाँ रोमांस और समाज पर आधारित फ़िल्में ज़्यादा चलती थीं, अब उनकी जगह एक्शन वाली, कई हीरो वाली फ़िल्में ज़्यादा हिट होने लगीं। इसी समय [[अमिताभ बच्चन]] एक बहुत बड़े स्टार बनकर उभरे, लेकिन धर्मेंद्र भी अपनी जगह मज़बूती से बनाए रहे और लगातार हिट फ़िल्में देते रहे।<ref>{{cite web|url=https://www.filmcompanion.in/features/indepth-stories/dharmendra-bollywoods-dreamboat|title=Dharmendra, Hollywood's Dreamboat|date=8 दिसम्बर 2022|access-date=9 अक्टूबर 2024|archive-date=26 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126143630/https://www.filmcompanion.in/features/indepth-stories/dharmendra-bollywoods-dreamboat|url-status=live}}</ref> 1975 में धर्मेंद्र और अमिताभ बच्चन दो फ़िल्मों में साथ नज़र आए। पहली फ़िल्म थी [[चुपके चुपके]], जो एक हल्की-फुल्की कॉमेडी थी।<ref name="GulzarNihalani2003">{{cite book|author1=Gulzar|author2=Govind Nihalani|author3=Saibal Chatterjee|title=Encyclopaedia of Hindi Cinema|url=https://books.google.com/books?id=8y8vN9A14nkC&pg=PT371|access-date=29 अक्टूबर 2012|year=2003|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7991-066-5|pages=371–}}</ref> आलोचकों को यह फ़िल्म पसंद आई और यह बॉक्स ऑफिस पर हिट रही।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/hrishikesh-mukherjee-chupke-chupke-subtle-antidote-to-angry-young-man-era-7915586/|title=Hrishikesh Mukherjee's Chupke Chupke was the subtle antidote to the 'angry young man' era; a balance we have forgotten today|date=14 मई 2022}}</ref> दूसरी फ़िल्म थी [[शोले (1975 फ़िल्म)|शोले]],<ref>{{Cite book |last=चोपड़ा |first=अनुपमा |url=https://books.google.com/books?id=p8oM0k2UNzMC |title=Sholay&nbsp;– The Making of a Classic |publisher=Penguin Books, India |year=2000 |isbn=0-14-029970-X |access-date=15 जुलाई 2016 |archive-date=9 अक्टूबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009030303/http://books.google.com/books?id=p8oM0k2UNzMC |pp=169|url-status=live }}</ref> जिसे [[रमेश सिप्पी]] ने बनाया था। यह 15 अगस्त 1975 [[स्वतंत्रता दिवस (भारत)|स्वतंत्रता दिवस]] को बॉम्बे में रिलीज़ हुई। शुरुआत में फ़िल्म को ज़्यादा अच्छा रिस्पॉन्स नहीं मिला, क्योंकि इसके प्रचार के तरीके बहुत मजबूत नहीं थे और समीक्षाएँ भी साधारण थीं। पहले दो हफ्तों में कमाई भी कम रही। लेकिन तीसरे हफ्ते से लोगों को फ़िल्म बहुत पसंद आने लगी और सिर्फ़ मुंह-ज़बानी प्रचार से दर्शक बढ़ते गए।<ref>{{Cite book |last=चोपड़ा |first=अनुपमा |url=https://books.google.com/books?id=p8oM0k2UNzMC |title=Sholay&nbsp;– The Making of a Classic |publisher=Penguin Books, India |year=2000 |isbn=0-14-029970-X |access-date=15 जुलाई 2016 |archive-date=9 अक्टूबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009030303/http://books.google.com/books?id=p8oM0k2UNzMC |pp=22–28|url-status=live }}</ref> शुरू में फ़िल्म के बिज़नेस को देखकर मेकर्स ने सोचा था कि शायद अमिताभ बच्चन वाले किरदार को मरने नहीं दिखाया जाए और कुछ सीन फिर से शूट किए जाएँ, लेकिन बाद में इसकी ज़रूरत नहीं पड़ी।<ref name="ndtv">{{Cite web |date=14 अगस्त 2010 |title=35 years on, the Sholay fire still burns |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/35-years-on-the-sholay-fire-still-burns-44425 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130612074406/http://movies.ndtv.com/bollywood/35-years-on-the-sholay-fire-still-burns-44425 |archive-date=12 जून 2013 |access-date=12 अप्रैल 2013 |publisher=[[एनडीटीवी खबर]]}}</ref> जब फ़िल्म का साउंडट्रैक, जिसमें फ़िल्म के संवाद भी थे, रिलीज़ हुआ, तब शोले रातोंरात बहुत बड़ी हिट बन गई। इसके बाद फ़िल्म को देश के और कई बड़े राज्यों में भी रिलीज़ किया गया। शोले 1975 की सबसे ज़्यादा कमाई करने वाली हिंदी फ़िल्म बनी और [[बॉक्स ऑफिस इंडिया]] ने इसे "ऑल टाइम ब्लॉकबस्टर" कहा।<ref name="boxofficeindia.com"/> फ़िल्म ने पूरे भारत में 60 से ज़्यादा "गोल्डन जुबली" और 100 से ज़्यादा सिनेमाघरों में "सिल्वर जुबली" मनाई — जो उस समय एक रिकॉर्ड था।<ref name="ndtv" /> बॉम्बे के मिनर्वा थिएटर में यह पाँच साल से ज़्यादा समय तक लगातार चली, और कोलकाता के ज्योति सिनेमा में लगभग दो साल तक।<ref name="nyt">{{cite news|first=केविन |last= केली|title=Scan This Book!|url=https://www.nytimes.com/2006/05/14/magazine/14publishing.html|work=न्यूयॉर्क टाइम्स पत्रिका|date=14 मई 2006|access-date=7 मार्च 2008|archive-date=10 दिसम्बर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210150624/https://www.nytimes.com/2006/05/14/magazine/14publishing.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6042|title=All Time Longest Runners In Kolkata: Sholay 2nd - HAHK 4th|access-date=15 फ़रवरी 2024|archive-date=15 फ़रवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215180207/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6042|url-status=live}}</ref> शोले सबसे लंबे समय तक चलने वाली भारतीय फ़िल्म थी, जब तक कि 2001 में [[दिलवाले दुल्हनिया ले जाएंगे]] ने इसका रिकॉर्ड नहीं तोड़ दिया।<ref name="telegraph">{{Cite news |date=3 फ़रवरी 2013 |title=900 not out! |work=[[द टेलीग्राफ]] |url=https://www.telegraphindia.com/1130203/jsp/7days/story_16515999.jsp |url-status=dead |access-date=11 मई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304225327/http://www.telegraphindia.com/1130203/jsp/7days/story_16515999.jsp |archive-date=4 मार्च 2016}}</ref> [[File:Amitabh Bachchan and Dharmendra in 2016.jpg|thumb| धर्मेन्द्र और बच्चन अभिनीत फिल्म शोले (1975) ने अनुमानित 15-18 करोड़ दर्शकों की संख्या दर्ज की, जिससे यह दर्शकों की उपस्थिति के मामले में अब तक की सबसे अधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्म बन गई।]] वर्ष खत्म होने से पहले धर्मेंद्र की एक और फ़िल्म [[प्रतिज्ञा (1975 फ़िल्म)|प्रतिज्ञा]] रिलीज़ हुई,<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/zakhmee-1975/article5809755.ece|title=Zakhmee (1975)|last=मल्होत्रा|first=एपीएस|newspaper=द हिन्दू|date=20 मार्च 2014|via=www.thehindu.com|archive-date=24 अक्टूबर 2023|access-date=21 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231024134010/https://www.thehindu.com/features/friday-review/zakhmee-1975/article5809755.ece|url-status=live}}</ref> जो बहुत बड़ी हिट साबित हुई। इस फ़िल्म में दमदार एक्शन के साथ मज़ेदार स्लैपस्टिक कॉमेडी भी थी। इसी वजह से इसे “कॉमेडी की शानदार फ़िल्म” कहा गया।<ref name="Raj2009">{{cite book|author=अशोक राज|title=Hero Vol.2|url=https://books.google.com/books?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT80|access-date=18 सितम्बर 2014|date=1 नवम्बर 2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-03-6|pages=80–}}</ref><ref name="IndiaPerspectives">{{cite book|title=India Perspectives|url=https://books.google.com/books?id=UuhtAAAAMAAJ|access-date=18 सितम्बर 2014|year=2005|publisher=PTI for the Ministry of External Affairs}}</ref> 1976 में धर्मेंद्र ने रामानंद सागर की एक्शन थ्रिलर [[चरस (फ़िल्म)|चरस]] में काम किया। यह फ़िल्म उस घटना पर आधारित थी जब 1972 में युगांडा के तानाशाह [[ईदी अमीन]] ने [[युगाण्डा से भारतीयों का निष्कासन|भारतीयों को देश से निकाल दिया]] था। चरस को पूरे देश में बेहद अच्छा रिस्पॉन्स मिला और यह सुपरहिट रही।<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/photogallery/entertainment/bollywood-dharmendra-hema-malini-second-blockbuster-baghavat-film-was-made-on-the-lines-of-superhit-charas-ramanand-sagar-was-earned-shockingly-a-lot-of-money-by-3-films-7999673.html|title=सुपरहिट 'चरस' के तर्ज पर बनी, धर्मेंद्र-हेमा मालिनी की दूसरी फिल्म, लगातार 3 हिट से रामानंद सागर ने कूटे खूब पैसे|date=25 जनवरी 2024|access-date=26 नवंबर 2025|archive-date=8 दिसंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208173643/https://hindi.news18.com/photogallery/entertainment/bollywood-dharmendra-hema-malini-second-blockbuster-baghavat-film-was-made-on-the-lines-of-superhit-charas-ramanand-sagar-was-earned-shockingly-a-lot-of-money-by-3-films-7999673.html|url-status=dead}}</ref> उसी साल आई उनकी दूसरी फ़िल्म [[माँ (1976 फ़िल्म)|माँ]], एक पारिवारिक ड्रामा थी, जिसे आलोचकों ने बहुत सराहा।<ref>{{Cite book |title=रजनीकांत: द डेफिनिटिव बायोग्राफी |title-link=रजनीकांत: द डेफिनिटिव बायोग्राफी |last=रामचन्द्रन |first=नमन |publisher=[[पेंगुइन बूक्स]] |year=2014 |isbn=978-0-14-342111-5 |location=Delhi |pages=98 |orig-date=2012}}</ref> 1977 धर्मेंद्र के लिए बहुत बड़ा साल रहा। मनमोहन देसाई की एक्शन ड्रामा धरम वीर ऑल टाइम ब्लॉकबस्टर बनी। देसाई की ही एक और मसाला फ़िल्म [[चाचा भतीजा]] सुपरहिट रही। इसके बाद [[खेल खिलाड़ी का (1977 फ़िल्म)]] (मिस्ट्री थ्रिलर) और [[ड्रीम गर्ल]] (एक्शन कॉमेडी) जैसी हिट फ़िल्में आईं।<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7993|title=Top Ten All Time Bihar - Gadar 2 Smashes All RECORDS|date=6 सितम्बर 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/flashback-1977-trade-informa-2531|title=Flashback 1977 - Trade Guide Classification|date=8 अगस्त 2024|access-date=16 अगस्त 2024|archive-date=14 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240814072717/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/flashback-1977-trade-informa-2531|url-status=dead}}</ref> धरम वीर ने विदेशों में भी कमाल किया। यूनाइटेड किंगडम के 5 शहरों में इसके 23 शो हुए। रफ़ी के गानों की लोकप्रियता के कारण फ़िल्म ने यूके में बहुत तेज़ शुरुआत की और लगभग 50,000 पाउंड कमाए।<ref>{{cite news |title=United Kingdom Evolution - £100k To £4 Million Of Pathaan |url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7602 |access-date=2 मार्च 2023 |work=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]] |archive-date=2 मार्च 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302113326/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7602 |url-status=live }}</ref> इसके अलावा, फ़िल्म ने सोवियत संघ में 3.2 करोड़ (32 मिलियन) टिकट बेचे, जो अपने समय में बहुत बड़ा रिकॉर्ड था।<ref>{{Cite web |title=Dharam Veer |url=https://www.kinopoisk.ru/film/97001/ |access-date=15 अगस्त 2023 |website=किनोपोइस्क |language=ru}}</ref> ===1978–1997: निरंतर सफलता और कभी-कभी असफलताएँ=== 1977 के बाद धर्मेंद्र की फ़िल्मों की गुणवत्ता थोड़ी कम होने लगी, इसलिए उनकी बहुत बड़ी कमाई करने वाली फ़िल्में भी कम हो गईं। लेकिन उनकी लोकप्रियता पहले जैसी ही बनी रही, और इसी वजह से उनकी सफल फ़िल्में 1990 के दशक तक आती रहीं।<ref name="Rewinds"/> 1978 में उनकी चार फ़िल्में रिलीज़ हुईं— शालीमार, आज़ाद, [[दिल्लगी (1978 फ़िल्म)|दिल्लगी]] और [[फंदेबाज़ (1978 फ़िल्म)|फंदेबाज़]]। इनमें से शालीमार और फंदेबाज़ न तो आलोचकों को पसंद आईं और न ही बॉक्स ऑफिस पर चलीं। लेकिन आज़ाद और दिल्लगी, जिनमें उनकी हीरोइन हेमा मालिनी थीं, दोनों हिट रहीं। खासकर आज़ाद, जो सुपरहिट रही और साल की चौथी सबसे ज़्यादा कमाई करने वाली फ़िल्म बनी।<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=8936|title=Game Changer Dull First Week - Emergency and Azaad Opening|date=17 जनवरी 2024}}</ref> 1979 में धर्मेंद्र को दो और सफलताएँ मिलीं— मोहन सहगल की [[कर्तव्य (1979 फ़िल्म)|कर्तव्य]], जो सुपरहिट थी। दुलाल गुहा की "दिल का हीरा", जो सफल साबित हुई।<ref name=TG1979>{{cite web|url=https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Trade-Guide-1979-Classificaiton.jpg|title=Trade Guide Classification - 1979|access-date=28 अगस्त 2024|archive-date=27 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240827205309/https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Trade-Guide-1979-Classificaiton.jpg|url-status=dead}}</ref> धर्मेंद्र ने 1980 के दशक की शुरुआत [[द बर्निंग ट्रेन]] से की, जो [[रवि चोपड़ा]] की बड़े बजट वाली एक्शन थ्रिलर थी।<ref>{{Cite web |last=सक्सेना |first=पूनम |date=27 जुलाई 2023 |title=Flooded cities, burning trains: Poonam Saxena on the timeless lure of cinematic disaster |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-burning-train-1980-a-disaster-film-of-its-time-documenting-film-history-and-trivia-for-nostalgia-101687610534404.html |website=[[Hindustan Times]] |quote=The story goes that BR Chopra's son Ravi Chopra saw The Towering Inferno (1974) while on a trip abroad and was very taken up with the story of a fire that engulfs the world's tallest skyscraper on its opening night. |access-date=10 सितम्बर 2024 |archive-date=2 जुलाई 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240702052259/https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-burning-train-1980-a-disaster-film-of-its-time-documenting-film-history-and-trivia-for-nostalgia-101687610534404.html |url-status=live }}</ref> इसमें उनके साथ [[जितेन्द्र]], [[विनोद खन्ना]], हेमा मालिनी और [[परवीन बॉबी]] भी थे। फ़िल्म से बहुत उम्मीदें थीं, लेकिन यह बॉक्स ऑफिस पर सिर्फ़ औसत रही। बाद में, समय के साथ इसे लोगों ने पसंद करना शुरू किया और यह एक क्लासिक मानी जाने लगी।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatimes.com/entertainment/celebs/heres-why-the-burning-train-continues-to-be-the-coolest-disaster-thriller-film-522205.html|title=Here's Why The Burning Train Continues To Be The Coolest Disaster Thriller Film Till Date|date=7 सितम्बर 2020|access-date=18 जनवरी 2024|archive-date=18 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118204915/https://www.indiatimes.com/entertainment/celebs/heres-why-the-burning-train-continues-to-be-the-coolest-disaster-thriller-film-522205.html|url-status=live}}</ref> इसके बाद उनकी दो फ़िल्में आईं— अलीबाबा और 40 चोर, जो ठीक-ठाक चली। [[राम बलराम]], जिसमें वे फिर से अमिताभ बच्चन के साथ दिखे, और यह फ़िल्म हिट रही।<ref name=FI1980>{{Cite web|url=https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Film-Inf-1980-Classification.jpg|title=Summing Up 1980|website=www.bobbytalkscinema.com|access-date=13 अक्टूबर 2024|archive-date=29 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240829210821/https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Film-Inf-1980-Classification.jpg|url-status=dead}}</ref> 1981 में धर्मेंद्र की फ़िल्म [[कातिलों के कातिल]] सुपरहिट रही। लेकिन उनकी बाकी फ़िल्में जैसे [[आस पास (1981 फ़िल्म)|आस पास]] और [[क्रोधी (1981 फ़िल्म)|क्रोधी]] उतनी सफल नहीं रहीं।<ref>{{cite news |date=1 मई 2020 |title=The Best Films Of Rishi Kapoor - Bobby Has Historic Numbers |publisher=boxofficeindia.com |url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6050 |access-date=1 मई 2020 |archive-date=1 मई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501110812/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6050 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/40-years-of-jackie-shroff-starrer-hero-director-subhash-ghai-hints-at-sequel-101702630889625.html|title=40 years of Jackie Shroff-starrer Hero: Director Subhash Ghai hints at sequel|work=Hindustan Times |date=18 दिसम्बर 2023}}</ref> 1982 में स्थिति बदल गई। इस साल उनकी पाँच फ़िल्में लगातार हिट रहीं— [[राजपूत (1982 फ़िल्म)|राजपूत]], बदले की आग, [[गज़ब]], [[बगावत (1982 फ़िल्म)|बघावत]] और सम्राट। इन सभी ने बॉक्स ऑफिस पर अच्छी कमाई की।<ref>{{cite web|url=https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Trade-Guide-1982-Classification.jpg|title=Trade Guide Classification 1982|access-date=10 सितम्बर 2024|archive-date=8 सितम्बर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908141622/https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Trade-Guide-1982-Classification.jpg|url-status=dead}}</ref> 1983 में धर्मेंद्र की फ़िल्म [[नौकर बीवी का (1983 फ़िल्म)|नौकर बीवी का]] हिट रही। इसके बाद [[क़यामत (1983 फ़िल्म)|कयामत]] भी सफल हुई। लेकिन उस साल की सबसे बड़ी और सबसे चर्चित फ़िल्म [[रज़िया सुल्तान (1983 फ़िल्म)|रज़िया सुल्तान]], जिसे [[कमाल अमरोही]] ने बनाया था, बॉक्स ऑफिस पर नहीं चली और असफल साबित हुई।<ref>{{cite web|url=https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Film-Inf-1983-Classification.jpg|title=Film Informatiom Classification 1983|access-date=17 सितम्बर 2024|archive-date=8 सितम्बर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908124607/https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Film-Inf-1983-Classification.jpg|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kamal Amrohi's dream film Razia Sultan bombs at the box-office |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19831015-kamal-amrohi-dream-film-razia-sultan-bombs-at-the-box-office-771082-2013-07-17 |last=कपूर |first=सुनील सेठी कूमी |website=[[इण्डिया टुडे (टीवी चैनल)|इण्डिया टुडे]] |date=17 जुलाई 2013 |access-date=21 मई 2020 |archive-date=17 दिसम्बर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217041352/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19831015-kamal-amrohi-dream-film-razia-sultan-bombs-at-the-box-office-771082-2013-07-17 |url-status=live }}</ref> 1984 में उनकी सात फ़िल्में रिलीज़ हुईं। इनमें से बाज़ी, [[जागीर (1984 फ़िल्म)|जागीर]], [[जिने नहीं दूंगा]] और [[धर्म और कानून (1984 फ़िल्म)|धर्म और कानून]] ठीक-ठाक रहीं। बाकी फ़िल्में न तो आलोचकों को पसंद आईं और न ही दर्शकों को, इसलिए वे फ्लॉप रहीं। 1985 में धर्मेंद्र की बड़ी फ़िल्म [[गुलामी (1985 फ़िल्म)|गुलामी]] आई, जिसे [[ज्योति प्रकाश दत्ता |जे. पी. दत्ता]] ने बनाया था। इसमें [[मिथुन चक्रवर्ती]], [[नसीरुद्दीन शाह]], [[रीना रॉय]] और [[स्मिता पाटिल]] भी थे। फ़िल्म को अच्छी समीक्षाएँ मिलीं और यह सुपरहिट रही। यह साल की पाँच सबसे ज्यादा कमाई करने वाली फ़िल्मों में भी शामिल थी। [[लता मंगेशकर]] और [[शब्बीर कुमार]] द्वारा गाया गया इसका गाना "ज़ीहले मुस्किन मकुन बा-रंजिश" बहुत लोकप्रिय हुआ और [[बिनाका गीत माला]] की साल के अंत की टॉप गानों में गिना गया।<ref>{{cite web|url=https://www.keepalivebollywood.com/binacageetmala/search-detail/page=2|title=Binaca Geetmala (1985)}}</ref> 1986 में धर्मेंद्र को एक और सफलता मिली फ़िल्म "बेगाना" से, जिसमें उनके साथ [[कुमार गौरव]] और [[रति अग्निहोत्री]] थे। 1987 में धर्मेंद्र ने शानदार वापसी की और उस साल आठ सफल फ़िल्में दीं। उनकी पहली दो फ़िल्में थीं— [[इंसानियत के दुश्मन (1987 फ़िल्म)|इंसानियत के दुश्मन]] और [[लोहा (1987 फ़िल्म)|लोहा]]। दोनों एक्शन फ़िल्में थीं और दोनों ही हिट रहीं। इसके बाद वे [[दादागिरी (1987 फ़िल्म)|दादागिरी]], [[हुकूमत (1987 फ़िल्म)|हुकूमत]] और [[आग ही आग (1987 फ़िल्म)|आग ही आग]] में नज़र आए।<ref>{{Cite web|title=Aag Hi Aag |website=[[रॉटेन टमेटोज़]] |url=https://www.rottentomatoes.com/m/aag_hi_aag_1987}}</ref><ref>{{Cite news|author=कंवर, रचना |title=25 Must See Bollywood Movies |date=3 अक्टूबर 2005 |url=http://movies.indiatimes.com/Special_Features/25_Must_See_Bollywood_Movies/articleshow/msid-1250837,curpg-10.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015033756/http://movies.indiatimes.com/Special_Features/25_Must_See_Bollywood_Movies/articleshow/msid-1250837%2Ccurpg-10.cms |url-status=dead |archive-date=15 अक्टूबर 2007 |publisher=Indiatimes movies |accessdate=8 नवम्बर 2010 }}</ref> दादागिरी ठीक-ठाक चली। हुकूमत और आग ही आग सुपरहिट रहीं। खासकर हुकूमत, जो साल की सबसे ज़्यादा कमाई करने वाली फ़िल्म बनी। इसके बाद उनकी एक और हिट फ़िल्म आई—[[वतन के रखवाले (1987 फ़िल्म)|वतन के रखवाले]]। साथ ही [[रजनीकान्त]] के साथ उनकी फ़िल्म [[इंसाफ कौन करेगा (1984 फ़िल्म)|इंसाफ कौन करेगा]] भी सफल रही। इस दशक में धर्मेंद्र की दो और बड़ी हिट फ़िल्में थीं— [[खतरों के खिलाड़ी (1988 फ़िल्म)|खतरों के खिलाड़ी]] (1988) और [[एलान-ए-जंग]] (1989)।<ref>{{cite web|url=https://theprint.in/theprint-profile/before-rajamouli-there-was-t-rama-rao-he-brought-madras-movies-to-bollywood/1528017/|title=Before Rajamouli, there was T Rama Rao. He brought 'Madras' movies to Bollywood|website=[[दिप्रिंट]] |date=20 अप्रैल 2023}}</ref><ref name="auto">{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6251|title=Rewind - Twenty Years Of Gadar|date=15 जून 2021|access-date=19 जनवरी 2024|archive-date=19 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119053002/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6251|url-status=live}}</ref> 1990 का दशक शुरू होते ही धर्मेंद्र की स्टार पावर कम होने लगी। 1990 से 1992 के बीच उनकी कुछ फ़िल्में सफल रहीं, जैसे— [[नाकाबंदी (1990 फ़िल्म)|नाकाबंदी]] (1990), [[वीरू दादा (1990 फ़िल्म)|वीरू दादा]] (1990), [[हमसे ना टकराना (1990 फ़िल्म)|हमसे ना टकराना]] (1990), [[कोहराम (1991 फ़िल्म)|कोहराम]] (1991) और [[तहलका (1992 फ़िल्म)|तहलका]] (1992) – यह बतौर हीरो उनकी आख़िरी हिट फ़िल्म रही।<ref name="auto"/> 1993 में वे जे. पी. दत्ता की बड़ी एक्शन फ़िल्म [[क्षत्रिय (1993 फ़िल्म)|क्षत्रिय]] में दिखे। इसमें [[सुनील दत्त]], [[विनोद खन्ना]], [[सनी देओल]], [[संजय दत्त]], [[राखी गुलज़ार]], [[मीनाक्षी]] और [[रवीना टंडन]] जैसे कई बड़े सितारे थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/kshatriya|title=Kshatriya &#124; Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=24 अप्रैल 2024|archive-date=22 अप्रैल 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422221801/https://www.rottentomatoes.com/m/kshatriya|url-status=live}}</ref> फ़िल्म की शुरुआत बहुत अच्छी रही, लेकिन [[१९९३ मुंबई बम विस्फोट|1993 के बॉम्बे बम धमाकों]] में संजय दत्त का नाम आने पर यह कई सिनेमाघरों से हटा दी गई।<ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4419|title=Opening Day Records Since 1990 - 34 Films|date=9 नवम्बर 2019|access-date=8 दिसम्बर 2024|archive-date=28 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328143742/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4419|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/movies/why-1993-multi-starrer-film-kshatriya-flopped-because-of-sanjay-dutt-8732108.html|title=Why 1993 Multi-starrer Film Kshatriya Flopped Because Of Sanjay Dutt|date=8 जनवरी 2024|access-date=2 फ़रवरी 2024|archive-date=16 जून 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616051736/https://www.news18.com/movies/why-1993-multi-starrer-film-kshatriya-flopped-because-of-sanjay-dutt-8732108.html|url-status=live}}</ref> इसके बाद कमाई गिर गई और फ़िल्म फ्लॉप हो गई। 1990 के दशक के मध्य में धर्मेंद्र की कुछ फ़िल्में ठीक-ठाक चलीं, जैसे— [[पुलिसवाला गुंडा]] (1995), माफिया (1996)। लेकिन उनकी बाकी फ़िल्में, जैसे [[मैदान-ए-जंग]] (1995) और [[रिटर्न ऑफ ज्वैलथीफ (1996 फ़िल्म)|रिटर्न ऑफ़ ज्वेल थीफ़]] (1996), बॉक्स ऑफिस पर असफल रहीं।<ref>{{cite web |title=Policewala Gunda |url=https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=2976|website=बॉक्स ऑफिस इंडिया |access-date=25 जुलाई 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=3004|title=Maidan-E-Jung – Movie|publisher=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=2744|title=Return Of Jewel Thief – Movie|publisher=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]|access-date=18 दिसम्बर 2023|archive-date=7 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407052234/https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=2744|url-status=live}}</ref> 2016 में [[द हिन्दू]] के एक लेख में, फ़िल्म समीक्षक विजय लोकपल्ली ने लिखा कि-1980 के दशक के आख़िर में धर्मेंद्र ने कम बजट वाली एक्शन फ़िल्मों में काम करना शुरू किया। यह बदलाव उन्हें [[दारा सिंह]] की तरह दिखाता था, जो पहले आम कामगार और छोटे शहरों के दर्शकों के बीच बहुत लोकप्रिय थे। लोकपल्ली के अनुसार, जब हिंदी सिनेमा में [[बॉलीवुड के ख़ान|खान तिकड़ी]] (सलमान–शाहरुख–आमिर) और [[अक्षय कुमार]] जैसे नए सितारे छाने लगे, तब धर्मेंद्र ने जानबूझकर एक अलग तरह के दर्शकों को चुना— मज़दूर, छोटे शहरों के लोग और पुराने ज़माने के एक्शन हीरो के चाहने वाले। इस वजह से धर्मेंद्र ने ऐसी फ़िल्में करना शुरू किया जो कम पैसों में बनती थीं, जल्दी शूट हो जाती थीं और ज़्यादातर बी- और सी-ग्रेड सिनेमाघरों (सिंगल स्क्रीन) में दिखाई जाती थीं। शुरुआत में प्रेस और कुछ लोगों ने इसे "गिरावट" कहा और कहा कि धर्मेंद्र बी-ग्रेड फ़िल्मों में काम कर रहे हैं। लेकिन लोकपल्ली का मानना था कि यह उनकी सोची-समझी रणनीति थी— ये फ़िल्में कम खर्च में बन जाती थीं, एक महीने में तैयार हो जाती थीं, और उनका एक स्थिर, वफ़ादार दर्शक वर्ग था जो अभी भी पुराने ढंग का एक्शन और हीरोइज़्म पसंद करता था।<ref>{{cite news |last=लोकापल्ली |first=विजय |date=5 जुलाई 2016 |title='In and as' HERO |url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/in-and-as-hero/article3639660.ece |access-date=21 अक्टूबर 2025 |work=द हिन्दू}}</ref> हालाँकि, इतना सब होने के बावजूद, धर्मेंद्र की छवि को नुकसान हुआ क्योंकि उन्होंने अपने करियर में बहुत सी कम बजट या बी-ग्रेड फ़िल्में कीं। इसका असर यह हुआ कि-उनके पास बहुत सारी ब्लॉकबस्टर और हिट फ़िल्में होने के बावजूद, उनके नाम पर सबसे ज़्यादा फ्लॉप फ़िल्मों का रिकॉर्ड भी जुड़ गया। अनुमान है कि 1960 से 2013 के बीच उनकी लगभग 180 फ़िल्में रिलीज़ हुईं, और इनमें से ज़्यादातर उनकी “बी-ग्रेड फ़िल्म” वाले दौर में आईं।<ref>{{cite news |date=10 मई 2025 |title=Meet actor who gave 6 blockbusters, 7 superhits, 36 hits, still holds record for most flop films, once also played hero in B grade movies |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-meet-actor-dharmendra-who-gave-6-blockbusters-7-superhits-36-hits-still-holds-record-most-flop-films-played-hero-b-grade-movies-not-mithun-chakraborty-but-3150988 |access-date=21 अक्टूबर 2025 |work=DNA India}}</ref> 1997 में धर्मेंद्र को फ़िल्मफ़ेयर लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार मिला। पुरस्कार लेते समय, जब उन्होंने [[दिलीप कुमार]] और अपनी पत्नी [[सायरा बानो]] के सामने यह पुरस्कार स्वीकार किया, तो धर्मेंद्र भावुक हो गए। उन्होंने कहा कि इतने सारे हिट फ़िल्मों और लगभग सौ लोकप्रिय फ़िल्मों के बावजूद, उन्होंने कभी [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार| सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] नहीं जीता।<ref>{{cite web|title=The real stars of Bollywood|url=http://www.rediff.com/movies/2004/mar/11corner.htm|publisher=रेडिफ|access-date=23 दिसम्बर 2010|date=11 मार्च 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310070326/http://www.rediff.com/movies/2004/mar/11corner.htm|archive-date=10 मार्च 2011|url-status=live}}</ref> इस मौके पर दिलीप कुमार ने मज़ाकिया अंदाज़ में कहा, "जब भी मैं भगवान से मिलूंगा, मैं उनसे अपनी एक ही शिकायत करूंगा – आपने मुझे धर्मेंद्र जितना सुंदर क्यों नहीं बनाया?"<ref>{{cite web|title=I was the Salman Khan of my days: Dharmendra|url=http://www.financialexpress.com/news/i-was-the-salman-khan-of-my-days-dharmendra/495016/0|work=The Financial Express|access-date=23 दिसम्बर 2010|date=28 जुलाई 2009|archive-date=11 अक्टूबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011132933/https://www.financialexpress.com/|url-status=live}}</ref> ===1998–2025: चरित्र भूमिकाओं की ओर बदलाव=== 1990 के दशक के अंत से धर्मेंद्र ने चरित्र भूमिकाएँ निभानी शुरू कीं। उनकी इस तरह की पहली फ़िल्म थी [[प्यार किया तो डरना क्या (1998 फ़िल्म)|प्यार किया तो डरना क्या]] (1998), जिसे [[सोहेल ख़ान]] ने बनाया। इस फ़िल्म में उनके साथ [[सलमान ख़ान]], [[काजोल]] और [[अरबाज़ ख़ान]] भी थे।<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/pyaar-kiya-to-darna-kya|title=Pyaar Kiya To Darna Kya (1998)|website=[[रॉटेन टमेटोज़]]|access-date=3 मई 2024|archive-date=3 मई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240503204408/https://www.rottentomatoes.com/m/pyaar-kiya-to-darna-kya|url-status=live}}</ref> फ़िल्म को आलोचकों ने पसंद किया और यह सुपरहिट साबित हुई।<ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=2583|title=Pyaar Kiya To Darna Kya – Movie|publisher=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]|access-date=16 अगस्त 2023|archive-date=1 अगस्त 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801111948/https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=2583|url-status=live}}</ref> नए दशक की धर्मेंद्र की पहली दो बड़ी फ़िल्में थीं— [[कैसे कहूँ कि प्यार है (2003 फ़िल्म)|कैसे कहूं के… प्यार है]] (2003) और [[किस किस की किस्मत (2004 फ़िल्म)|किस किस की किस्मत]] (2004)।<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=573|title=KAISE KAHOON KE... PYAAR HAI|access-date=19 जनवरी 2024|archive-date=19 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119193450/https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=573|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=1790|title=KIS KIS KI KISMET|access-date=19 जनवरी 2024|archive-date=19 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119193451/https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=1790|url-status=live}}</ref> लेकिन दोनों फ़िल्में बॉक्स ऑफिस पर फ्लॉप रहीं। इसके बाद, धर्मेंद्र ने थोड़ा समय लिया और 2007 में तीन फ़िल्मों के साथ वापसी की— [[लाइफ़ इन ए... मेट्रो]] ([[अनुराग बसु]]) – ड्रामा, [[अपने|अपने]] ([[अनिल शर्मा]]) – स्पोर्ट्स ड्रामा और [[जॉनी गद्दार (2007 फ़िल्म)|जॉनी गद्दार]] ([[श्रीराम राघवन]]) – नियो-नोयर थ्रिलर।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/indian-movie-remakes-that-just-didn-t-work-762327.html|title = Indian movie remakes that just didn't work|date = 18 सितम्बर 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/apne|title=Apne (2007)|website=[[रॉटेन टमेटोज़]]|access-date=18 फ़रवरी 2024|archive-date=18 फ़रवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218162916/https://www.rottentomatoes.com/m/apne|url-status=live}}</ref> इनमें से लाइफ इन ए… मेट्रो और अपने आलोचकों और दर्शकों दोनों को पसंद आईं और सुपरहिट रहीं।<ref name="Life In A Metro - Movie">{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=348|title=Life In A Metro - Movie|publisher=बॉक्स ऑफिस इंडिया}}</ref><ref name="boxofficeindia.com-Apne">{{Cite web |title=Apne – Movie – Box Office India |url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=227 |website=boxofficeindia.com |access-date=1 जून 2021 |archive-date=16 मई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516021701/https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=227|url-status=live}}</ref> वहीं, जॉनी गद्दार बॉक्स ऑफिस पर असफल रही, लेकिन आलोचकों ने इसे सराहा और बाद में इसे पंथ फ़िल्म माना गया।<ref name="CNN-IBN">{{cite web |title=Review: Johnny Gaddaar is a delicious thriller |url=http://ibnlive.in.com/news/review-johnny-gaddaar-is-a-delicious-thriller/49544-8.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090415162514/http://ibnlive.in.com/news/review-johnny-gaddaar-is-a-delicious-thriller/49544-8.html|url-status=dead|archive-date=15 अप्रैल 2009|date=29 सितम्बर 2007 |publisher=[[सीएनएन आईबीएन]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Movie reviews: Johnny Ghaddar|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Movie-reviews/222703/|archive-url=https://archive.today/20130122134754/http://www.expressindia.com/latest-news/Movie-reviews/222703/|url-status=dead|archive-date=22 जनवरी 2013|publisher=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|date=30 सितम्बर 2007}}</ref> उसी साल धर्मेंद्र ने [[ओम शांति ओम]] में गाने “दीवानगी दीवानगी” में अतिथि भूमिका निभाई।<ref>{{cite web|url=https://www.filmcompanion.in/interviews/10-years-of-om-shanti-om-farah-khan-interview-with-anupama-chopra|title=10 Years of Om Shanti Om with Farah Khan|date=9 नवम्बर 2017|access-date=18 सितम्बर 2024|archive-date=20 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230120212159/https://www.filmcompanion.in/interviews/10-years-of-om-shanti-om-farah-khan-interview-with-anupama-chopra|url-status=live}}</ref> 2011 में उन्होंने दो फ़िल्मों में काम किया— यमला पगला दीवाना – बॉक्स ऑफिस हिट और टेल मी ओ खुदा – व्यावसायिक रूप से फ़्लॉप।<ref>{{cite news |title=Yamla Pagla Deewana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/previews/Yamla-Pagla-Deewana/articleshow/7082416.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104043925/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-11/bollywood/28257409_1_bobby-deol-sunny-deol-yamla-pagla-deewana |url-status=live |archive-date=4 नवम्बर 2012 |access-date=13 दिसम्बर 2010 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |date=11 दिसम्बर 2010}}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-06/news-interviews/28068118_1_hema-malini-s-pics-mayur-puri-vinod-khanna |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021095425/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-06/news-interviews/28068118_1_hema-malini-s-pics-mayur-puri-vinod-khanna |url-status=dead |archive-date=21 अक्टूबर 2013 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |title=Hema remaking Mama Mia? |date=6 अक्टूबर 2009}}</ref> इसके बाद धर्मेंद्र ने यमला पगला दीवाना के सीक्वल में भी काम किया— [[यमला पगला दीवाना 2]] (2013) और [[यमला पगला दीवाना फिर से]] (2018)। लेकिन सीक्वल फ़िल्मों को दर्शकों से खराब प्रतिक्रिया मिली और वे पहले की तरह हिट नहीं रहीं।<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/actor.php?actorid=1|title=Dharmendra (Filmography)|access-date=31 जनवरी 2024|archive-date=31 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131141712/https://www.boxofficeindia.com/actor.php?actorid=1|url-status=live}}</ref> [[File:Dharam.jpg|thumb|धर्मेंद्र 2023 में]] 2023 में धर्मेंद्र ने [[करण जौहर]] की पारिवारिक ड्रामा फ़िल्म [[रॉकी और रानी की प्रेम कहानी]] में काम किया। फ़िल्म को आलोचकों की मिश्रित प्रतिक्रिया मिली, लेकिन यह हिट रही और दुनिया भर में ₹3.5 बिलियन (US$41 मिलियन) से अधिक कमाई की। यह साल की दसवीं सबसे ज्यादा कमाई करने वाली भारतीय फ़िल्म भी बनी।<ref name="Box Office India">{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7962|title=Rocky Aur Rani Ki Prem Kahaani Emerges HIT Due to Overseas|publisher=बॉक्स ऑफिस इंडिया|access-date=24 अगस्त 2023|archive-date=24 अगस्त 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075755/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7962|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww">{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2023/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide 2023|access-date=11 अगस्त 2023|website=बॉलीवुड हँगामा|archive-date=26 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126125943/https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2023/|url-status=live}}</ref> इसके अलावा, 71वें राष्ट्रीय पुरस्कारों में फ़िल्म ने सर्वश्रेष्ठ लोकप्रिय फिल्म का राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार जीता।<ref>{{cite web |last=भट्टाचार्य |first=तनिषा |date=1 अगस्त 2025 |title=71st National Film Awards: Karan Johar's Rocky Aur Rani Led By Alia-Ranveer Scores Big |url=https://www.ndtv.com/entertainment/71st-national-film-awards-karan-johars-rocky-aur-rani-led-by-alia-ranveer-scores-big-9001161 |access-date=1 अगस्त 2025 |website=एनडीटीवी}}</ref> अगले साल उन्होंने [[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]] में [[शाहिद कपूर]] और [[कृति सेनन]] के साथ काम किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/teri_baaton_mein_aisa_uljha_jiya|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya &#124; Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=19 अप्रैल 2024|archive-date=29 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329160838/https://www.rottentomatoes.com/m/teri_baaton_mein_aisa_uljha_jiya|url-status=live}}</ref> लेकिन इस फ़िल्म को आलोचकों से नकारात्मक समीक्षा मिली।<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=8418|title=A Decent First Quarter - Shaitaan Leads Classifications|access-date=19 अप्रैल 2024|archive-date=19 अप्रैल 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419181911/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=8418|url-status=live}}</ref> उनकी अंतिम फ़िल्म थी "इक्कीस" (2025), जो [[अरुण खेतरपाल]] के जीवन पर आधारित युद्ध ड्रामा थी। हालाँकि फिल्म की रिलीज़ से पहले ही उनकी मृत्यु हो गई।<ref>{{Cite web |url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1600813295274930177 |access-date=26 दिसम्बर 2022 |website=Twitter |language=en|title=taran adarsh on X: 'DHARMENDRA - AGASTYA NANDA TO STAR IN SRIRAM RAGHAVAN - DINESH VIJAN'S 'IKKIS'… Post #Badlapur, #NationalAward winning director #SriramRaghavan teams up with #DineshVijan for #Ikkis… Stars #Dharmendra and #AgastyaNanda &#91;grandson of #AmitabhBachchan&#93;. / X}}</ref> ===लगातार सहयोग=== धर्मेंद्र की सबसे सफल और प्रसिद्ध जोड़ी हेमा मालिनी के साथ थी, जिनसे उन्होंने बाद में शादी की।<ref name="Express2"/> इस जोड़ी ने कई हिट फ़िल्मों में साथ काम किया, जैसे— तुम हसीं मैं जवां, शराफत, नया जमाना, सीता और गीता, राजा जानी, जुगनू, दोस्त, पत्थर और पायल, शोले, चरस, मां, चाचा भतीजा और आजाद।<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/movies/when-dharmendra-hema-malinis-guest-appearance-overshadowed-this-films-lead-pair-8725262.html|title=When Dharmendra, Hema Malini's Guest Appearance Overshadowed This Film's Lead Pair|work=न्यूज़18 |date=2 जनवरी 2024}}</ref> धर्मेंद्र ने कई अलग-अलग निर्देशकों के साथ काम किया, जिनकी फिल्म बनाने की शैली अलग थी।<ref>{{cite web|title=Dharmendra – Action King: Comic leanings|url=https://www.couponraja.in/theroyale/dharmendra-action-king-comic-leanings/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910131758/https://www.couponraja.in/theroyale/dharmendra-action-king-comic-leanings/|url-status=dead|archive-date=10 सितम्बर 2018|work=द रॉयल|access-date=23 दिसम्बर 2010}}</ref> उनका सबसे लंबा सहयोग [[अर्जुन हिंगोरानी]] के साथ था, जो 1960 से 1991 तक चला। उनकी पहली फिल्म दिल भी तेरा हम भी तेरे थी, और यह अर्जुन हिंगोरानी द्वारा निर्देशित धर्मेंद्र की पहली मुख्य भूमिका वाली फ़िल्म थी।<ref name="TOI1">{{cite news |last1=जयसिंघानी |first1=बेला |title=Arjun Hingorani dead: Director Arjun Hingorani who introduced Sadhana and Dharmendra dies at 92 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/director-arjun-hingorani-who-introduced-sadhana-and-dharmendra-dies-at-92/articleshow/64055050.cms |access-date=26 अप्रैल 2022 |work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |date=6 मई 2018 |language=en |archive-date=19 जून 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619110009/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/director-arjun-hingorani-who-introduced-sadhana-and-dharmendra-dies-at-92/articleshow/64055050.cms |url-status=live }}</ref><ref name= "Joshi">{{cite book |last=जोशी |first=सुमित |title=Bollywood Through Ages |publisher=बेस्ट बुक रीड्स |url= https://books.google.com/books?id=WHQWCgAAQBAJ&q=Arjun+Hingorani&pg=PT65|isbn=9781311676696}}</ref> इसके अलावा उन्होंने हिंगोरानी के निर्देशन और निर्माण में कई फ़िल्में कीं, जैसे—किस्मत की, खेल खिलाड़ी का, कातिलों के कातिल, कौन करे कुर्बानी। हिंगोरानी द्वारा निर्मित सल्तनत और करिश्मा कुदरत में भी उन्होंने काम किया।<ref>{{cite news |last1=जयसिंघानी |first1=बेला |date=6 मई 2018 |title=Director Arjun Hingorani who introduced Sadhana and Dharmendra dies at 92 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/director-arjun-hingorani-who-introduced-sadhana-and-dharmendra-dies-at-92/articleshow/64055050.cms |work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref> धर्मेंद्र ने अन्य निर्देशकों के साथ भी कई फ़िल्में कीं— प्रमोद चक्रवर्ती के साथ: नया ज़माना, जुगनू, ड्रीम गर्ल, आजाद।<ref>{{cite news |last1=झा |first1=सुभाष के.|date=17 अगस्त 2025 |title=Dharmendra remembers Pramod Chakravorty, "One of the most underrated directors I worked with" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/dharmendra-remembers-pramod-chakravorty-one-underrated-directors-worked/ |work=बॉलीवुड हँगामा |access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref> [[अनिल शर्मा]] के साथ: हुकूमत, एलान-ए-जंग, फरिश्ते, तहलका, अपने।<ref>{{cite news |last=चौधरी |first=अंजलि |date=16 नवम्बर 2025 |title=Anil Sharma Shares Story About Dharmendra's Shelved James Bond-Style Thriller Sher: "Kash Ye Film Ban Pati" |url=https://www.ndtv.com/entertainment/anil-sharma-shares-story-about-dharmendras-shelved-james-bond-style-thriller-sher-kash-ye-film-ban-pati-9645858 |work=एनडीटीवी |access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Anil Sharma recalls when Dharmendra left Sunny Deol and Bobby Deol embarrassed during Apne: 'Inka kuch heroines ke sath chakkar hi nahi chalta kabhi' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/anil-sharma-recalls-when-dharmendra-left-sunny-deol-and-bobby-deol-embarrased-during-apne-inka-kuch-heroines-ke-sath-chakkar-hi-nahi-chalta-kabhi/articleshow/116542225.cms |work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |date=23 दिसम्बर 2024 |access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref> अपने फ़िल्मी करियर की शुरुआत में धर्मेंद्र ने जगन्नाथ चटर्जी द्वारा निर्देशित पारी (1966) नामक [[बाङ्ला सिनेमा| बंगाली]] फ़िल्म में काम किया। इस फ़िल्म में [[दिलीप कुमार]] और [[केष्टो मुखर्जी]] भी मुख्य भूमिका में थे।<ref name=N18>{{cite news | url=https://www.news18.com/blogs/movies/amitava-nag/throwback-thursday-1966-and-the-filmic-conquests-for-bengali-cinema-14057-1217345.html | title=1966 and the filmic conquests for Bengali cinema | publisher=न्यूज़18 | first=अमिताभ | last=नाग | date=18 मार्च 2016 | accessdate=20 जून 2021}}</ref> धर्मेंद्र समय-समय पर पंजाबी फ़िल्मों में भी दिखाई दिए, जैसे— कंकन दे ओहले (1970), दो शेर (1974), [[दुख भंजन तेरा नाम (1974 फ़िल्म)|दुख भंजन तेरा नाम]] (1974), तेरी मेरी इक जिंदरी (1975), पुत्त जट्टां दे (1982) और कुर्बानी जट्ट दी (1990)। वह 2014 में फ़िल्म डबल दी ट्रबल के साथ पंजाबी सिनेमा में वापसी की।<ref>{{Cite web|title=Dharmendra is all set to play a double role|last=लालवानी|first=विक्की|work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|date=9 अक्टूबर 2013|access-date=19 जून 2016|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dharmendra-Minnisha-Lamba-Poonam-Dhillon-Ragini-Khanna-Ghuggi-and-Gippy-Grewal/articleshow/23775842.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028172307/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dharmendra-Minnisha-Lamba-Poonam-Dhillon-Ragini-Khanna-Ghuggi-and-Gippy-Grewal/articleshow/23775842.cms|archive-date=28 अक्टूबर 2017|url-status=live}}</ref> == अन्य कार्य == धर्मेंद्र को हिंदी सिनेमा का दिग्गज अभिनेता माना जाता है, लेकिन फिल्मों से हटकर उनका एक अलग और सादा जीवन भी चर्चा में रहा है। यह बात अब न्यूज़ रिपोर्ट्स और इंटरव्यू के ज़रिए सामने आ चुकी है कि धर्मेंद्र खेती-बाड़ी से गहराई से जुड़े हुए थे। मीडिया रिपोर्ट्स के अनुसार, महाराष्ट्र के लोनावला स्थित उनके फार्म हाउस में वे नियमित रूप से खेती करते थे। उन्होंने वहां सब्ज़ियां, फल और अनाज उगाए और कई बार खुद ट्रैक्टर चलाते हुए भी देखे गए। यह कोई दिखावटी शौक नहीं था, बल्कि खेती उनके जीवन का अहम हिस्सा थी। धर्मेंद्र ने खुद स्वीकार किया था कि मिट्टी से जुड़कर उन्हें मानसिक शांति मिलती है और गांव-देहात की यादें ताज़ा हो जाती हैं। खबरों में यह भी बताया गया कि वे [https://www.reallifeknowledge.com/ ऑर्गेनिक खेती] के समर्थक थे और रासायनिक खादों से दूर रहना पसंद करते थे। उन्होंने गाय-भैंस पालने और देसी जीवनशैली को अपनाने पर भी ज़ोर दिया। सोशल मीडिया पर उनके खेती करते हुए वीडियो और तस्वीरें वायरल हुईं, जिन्हें लोगों ने काफी सराहा। इस तरह न्यूज़ से साफ होता है कि धर्मेंद्र सिर्फ परदे के हीरो नहीं थे, बल्कि असल जिंदगी में भी किसान-मन और प्रकृति प्रेमी इंसान थे। === राजनीतिक करियर === धर्मेंद्र ने भारतीय जनता पार्टी की ओर से 2004 से 2009 तक राजस्थान में बीकानेर का प्रतिनिधित्व करने वाले भारतीय संसद (लोकसभा) के सदस्य के रूप में कार्य किया। 2004 में अपने चुनाव अभियान के दौरान, उन्होंने एक आक्रामक टिप्पणी की कि उन्हें "लोकतंत्र के लिए आवश्यक बुनियादी शिष्टाचार" सिखाने के लिए हमेशा के लिए तानाशाह चुना जाना चाहिए, जिसके लिए उनकी कड़ी आलोचना की गई थी।<ref>{{cite web|title=Congress makes Dharam garam|url=http://www.rediff.com/election/2004/apr/23dtake.htm|publisher=रेडिफ|access-date=23 दिसम्बर 2010|date=23 अप्रैल 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010183540/http://www.rediff.com/election/2004/apr/23dtake.htm|archive-date=10 अक्टूबर 2008|url-status=live}}</ref> जब सदन का सत्र चल रहा था, तब वे शायद ही कभी संसद में उपस्थित होते थे, फिल्मों की शूटिंग या अपने फार्म हाउस में खेत का काम करने में समय बिताना पसंद करते थे।<ref>{{cite web|title=Dharmendra – Action King: Political career|url=http://www.indianexpress.com/pictureStory.php?galId=1101&pg=6&view=6|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=23 दिसम्बर 2010}}</ref> === टेलीविजन कैरियर === [[File:Dharmendra.jpg|thumb|upright|2011 में एक कार्यक्रम में धर्मेंद्र]] 2011 में, धर्मेंद्र ने लोकप्रिय रियलिटी शो इंडियाज गॉट टैलेंट की तीसरी श्रृंखला के पुरुष जज के रूप में साजिद खान की जगह ली।<ref>{{cite web|title=Bollywood's lucky for TV|url=http://www.indianexpress.com/news/bollywoods-lucky-for-tv/827205|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=4 अगस्त 2011|access-date=5 अगस्त 2011}}</ref> 29 जुलाई 2011 को, इंडियाज गॉट टैलेंट ने धर्मेंद्र के साथ नए जज के रूप में कलर्स पर प्रसारित किया और पिछले दो सीज़न की शुरुआती रेटिंग को पार कर गया।<ref>{{cite news|title=Dharmendra fetches higher ratings for India's has Got Talent-3|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-04/tv/29850204_1_reality-show-tvr-average-rating|access-date=23 अगस्त 2016|date=4 अगस्त 2011|archive-url=https://archive.today/20120701182038/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-04/tv/29850204_1_reality-show-tvr-average-rating|archive-date=1 जुलाई 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|url-status=dead}}</ref> === फिल्मों का निर्माण और प्रस्तुतीकरण === 1983 में, धर्मेंद्र ने एक प्रोडक्शन कंपनी की स्थापना की जिसे विजयता फिल्म्स के नाम से जाना जाता है। 1983 में रिलीज़ हुई अपने पहले उद्यम बेताब में, विजयता फिल्म्स ने मुख्य अभिनेता के रूप में सनी देओल को लॉन्च किया। यह फिल्म साल की दूसरी सबसे ज्यादा कमाई करने वाली फिल्म थी। 1990 में उन्होंने एक्शन फिल्म घायल का निर्माण किया, जिसमें सनी ने भी अभिनय किया। फिल्म ने सर्वश्रेष्ठ फिल्म पुरस्कार सहित सात फिल्मफेयर पुरस्कार जीते। इसने संपूर्ण मनोरंजन प्रदान करने वाली सर्वश्रेष्ठ लोकप्रिय फिल्म का राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार जीता। धर्मेंद्र ने 1995 में बरसात में अपने छोटे बेटे बॉबी के करियर की शुरुआत की।<ref>{{cite web |last1=विजयकर |first1=राजीव |title=Dilwale Dulhania Le Jayenge, Rangeela and more: 1995 was an exceptional year |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/dilwale-dulhania-le-jayenge-rangeela-1995-exceptional-year/ |access-date=25 मार्च 2020 |publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]] |date=1 मार्च 2020}}</ref> == निजी जीवन == [[File:Bobby_Deol_Dharmendra_Sunny_Deol_still10.jpg|thumb|धर्मेंद्र अपने बेटों के साथ]] धर्मेंद्र की पहली शादी 1954 में 19 साल की उम्र में प्रकाश कौर से हुई थी।<ref>{{cite news |title=Bobby Deol Reportedly Attacked Hema Malini with a Knife After Dharmendra's 2nd Marriage; Here's What Prakash Kaur Said on the Matter! |url=https://daily.bhaskar.com/news/ENT-BOW-dharmendra-hema-controversy-5440408-PHO.html |access-date=13 फ़रवरी 2020 |work=देनिक भास्कर |date=16 अक्टूबर 2016 |language=en |archive-date=13 फ़रवरी 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200213180023/https://daily.bhaskar.com/news/ENT-BOW-dharmendra-hema-controversy-5440408-PHO.html |url-status=dead }}</ref> इस शादी से उनके दो बेटे थे, सनी और बॉबी, दोनों सफल फिल्म अभिनेता, और दो बेटियां, विजेता और अजीता। उनके भतीजे अभय देओल भी एक अभिनेता हैं। बॉम्बे जाने और फिल्म व्यवसाय में आने के बाद, धर्मेंद्र ने हेमा मालिनी से शादी कर ली।<ref>{{cite news|title=Dharmendra or "Dilawar Khan?"|url=http://www.milligazette.com/Archives/2004/16-30Jun04-Print-Edition/163006200433.htm|access-date=18 जून 2016|publisher=[[द मिल्ली गज़ेट]]|date=30 जून 2004|quote=When his political rivals brought the issue to the notice of election authorities and the general public, he denied his conversion to Islam and change of name.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624093107/http://www.milligazette.com/Archives/2004/16-30Jun04-Print-Edition/163006200433.htm|archive-date=24 जून 2016|url-status=live}}</ref><ref name="converted">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Celebrities-who-converted-to-Islam/photostory/30985640.cms|title=Celebrities who converted to Islam|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=23 अगस्त 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227231411/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Celebrities-who-converted-to-Islam/photostory/30985640.cms|archive-date=27 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref> उन्होंने और मालिनी ने 1970 के दशक की शुरुआत में कई फिल्मों में एक साथ अभिनय किया, जिसमें शोले भी शामिल है।<ref>{{cite news|title=Hema Malini on 35th wedding anniversary|url=http://www.mid-day.com/articles/love-is-togetherness-hema-malini-on-35th-wedding-anniversary/16181170|access-date=2 मई 2015|work=[[मिड डे]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921114842/http://www.mid-day.com/articles/love-is-togetherness-hema-malini-on-35th-wedding-anniversary/16181170|archive-date=21 सितम्बर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Dharmendra – Action King: Personal life|url=http://www.indianexpress.com/pictureStory.php?galId=1101&pg=4&view=4|archive-url=https://archive.today/20130126142727/http://www.indianexpress.com/pictureStory.php?galId=1101&pg=4&view=4|url-status=dead|archive-date=26 जनवरी 2013|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=2 जुलाई 2011}}</ref> दंपति की दो बेटियां हैं, ईशा देओल (एक अभिनेत्री, जिसका जन्म 1981 में हुआ था) और अहाना देओल (एक सहायक निर्देशक, 1985 में पैदा हुई)। धर्मेंद्र के पोते और बॉबी देओल के बेटे का नाम भी धर्मेंद्र के नाम पर "धर्म सिंह देओल" रखा गया है।<ref name=grand1>{{cite news |last1=गोयल |first1=दिव्या |title=Viral: The Internet Is Crushing On Bobby Deol's Son Aryaman |url=https://www.ndtv.com/entertainment/viral-the-internet-is-crushing-on-bobby-deols-son-aryaman-1984709 |access-date=27 जुलाई 2022 |work=एनडीटीवी |date=29 जनवरी 2019}}</ref> 2019 में, धर्मेंद्र के पोते और सनी देओल के बेटे करण देओल ने पल पल दिल के पास के साथ शुरुआत की।<ref>{{Cite web|title=Dharmendra launches grandson Karan Deol's Pal Pal Dil Ke Paas trailer in Mumbai. See pics|url=https://www.indiatoday.in/movies/photo/-dharmendra-launches-grandson-karan-deol-s-pal-pal-dil-ke-paas-trailer-in-mumbai-see-pics-1595820-2019-09-05|access-date=25 जून 2020|website=इण्डिया टुडे|language=en}}</ref> ==पुरस्कार== मुख्य लेख: धर्मेंद्र फिल्मोग्राफी ===प्रशंसा और सम्मान=== [[File:Dharmendra and Sunny Shah.jpg|thumb|धर्मेंद्र को 2017 में सम्मानित किया जा रहा है]] ===नागरिक पुरस्कार === मुख्य लेख: नागरिक पुरस्कार * 2012 - पद्म भूषण, भारत सरकार की ओर से भारत का तीसरा सर्वोच्च नागरिक सम्मान<ref name="Padma Awards" /> === राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार === मुख्य लेख: [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार|राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार]] * 1990 - संपूर्ण मनोरंजन प्रदान करने वाली सर्वश्रेष्ठ लोकप्रिय फिल्म - घायल ===फिल्मफेयर पुरस्कार=== मुख्य लेख: [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर पुरस्कार]] {| class="wikitable sortable" !साल !श्रेणी !फिल्म !परिणाम |- |1965 |[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता]] |''[[आई मिलन की बेला]]'' |{{nom}} |- |1967 |rowspan="4"|[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ अभिनेता]] |''[[फूल और पत्थर (1966 फ़िल्म)|फूल और पत्थर]]'' |{{nom}} |- |1972 |''[[मेरा गाँव मेरा देश]]'' |{{nom}} |- |1974 |''[[यादों की बारात]]'' |{{nom}} |- |1975 |''रेशम की डोरी'' |{{nom}} |- |1984 |[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता]] |''[[नौकर बीवी का (1983 फ़िल्म)|नौकर बीवी का]] '' |{{nom}} |- |1991 |[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ फिल्म]] |''[[घायल (1990 फ़िल्म)|घायल]] '' |{{won}} |- |1997 | [[फ़िल्मफ़ेयर लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार|लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड]] | — |{{won}} |} ==अन्य पुरस्कार और सम्मान == * सत्तर के दशक के मध्य में, धर्मेंद्र को दुनिया के सबसे सुंदर पुरुषों में से एक चुना गया था।<ref>{{cite news |title=Dharmendra, who was voted as one of the most handsome men in the 70s, is seen with his daughter Vijetta Deol at their residence. |url=https://photogallery.indiatimes.com/movies/100-yrs-of-indian-cinema/dharmendras-toi-archives-100-years-of-indian-cinema/articleshow/20148585.cms |access-date=12 अगस्त 2022 |work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |date=20 मई 2013}}</ref> * उन्हें विश्व लौह पुरुष पुरस्कार मिला है।<ref>{{cite web|title=Top ten action heroes of Bollywood|url=http://filmyworld.com/03/top-ten-action-heroes-of-bollywood/|publisher=filmyworld.com|access-date=6 अगस्त 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830021352/http://filmyworld.com/03/top-ten-action-heroes-of-bollywood/|archive-date=30 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> * उन्हें कलाकर पुरस्कारों में "भारतीय सिनेमा में योगदान" के लिए एक विशेष पुरस्कार मिला। * वह भारतीय मनोरंजन उद्योग में उनके उत्कृष्ट योगदान की मान्यता में फेडरेशन ऑफ इंडियन चैंबर ऑफ कॉमर्स एंड इंडस्ट्री (फिक्की) द्वारा "लिविंग लीजेंड अवार्ड" के प्राप्तकर्ता हैं।<ref>{{cite web|url=http://archives.chennaionline.com/film/News/2007/03article09.asp|title=FICCI-Frames award for Kamal Haasan|access-date=2 जनवरी 2009|last=रंगराज|first=आर.|date=14 मार्च 2007|publisher=चन्नई ऑनलाइन|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023215117/http://archives.chennaionline.com/film/News/2007/03article09.asp|archive-date=23 अक्टूबर 2008|url-status=dead}}</ref> * 2003 में उन्हें सैनसुई व्यूअर्स च्वाइस मूवी अवार्ड्स में लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड मिला।<ref>{{cite news|title=Devdas sweeps movie awards|work=द स्टेट्समैन|date=29 मार्च 2003}}</ref> * 2004 में, उन्हें भारतीय सिनेमा में सर्वश्रेष्ठ योगदान के लिए सम्मानित किया गया।<ref>{{cite news|title=Hrithik, Urmila win top honours at Zee awards ceremony|work=डेली एक्सप्रेस|date=27 फ़रवरी 2004}}</ref> * 2005 में, उन्हें लाइफटाइम अचीवमेंट के लिए ज़ी सिने अवार्ड मिला * 2007 में, उन्हें पुणे अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव (PIFF) में लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड से सम्मानित किया गया * 2007 में, उन्हें IIFA लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड मिला। * 2007 में, उन्हें भारतीय राष्ट्र के लिए मानवीय सेवाओं के लिए एक पुरस्कार मिला।<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2625065.cms|title=Dharmendra gets an award – Sunday TOI|work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|date=16 दिसम्बर 2007|access-date=12 जुलाई 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213045710/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2625065.cms|archive-date=13 दिसम्बर 2009|url-status=live}}</ref> * 2007 में, उन्हें डीबीआर एंटरटेनमेंट द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार से सम्मानित किया गया।<ref name="Hindu">{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200707060323.htm|title='Garam Dharam' still a hit with fans in US, Canada|access-date=2 जनवरी 2009|date=6 जुलाई 2007|work=द हिन्दू|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20070921125430/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200707060323.htm|archive-date=21 सितम्बर 2007|url-status=live}}</ref> * 2007 में, पंजाबी अखबार कौमी एकता ने उन्हें भारतीय सिनेमा में उनके योगदान के लिए सम्मानित किया।<ref name="Hindu"/> * 2008 में, मैक्स स्टारडस्ट अवार्ड्स में उन्हें "अभिनेता पार उत्कृष्टता" नामित किया गया था। * 2008 में, उन्हें 10वें मुंबई अकादमी ऑफ़ द मूविंग इमेज (MAMI) अंतर्राष्ट्रीय फिल्म समारोह में लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड मिला।<ref>{{cite web|url=http://www.ibosnetwork.com/newsmanager/templates/template1.aspx?articleid=21234&zoneid=4|title=Dharmendra, Rishi Kapoor win at 10th M.A.M.I event|access-date=2 जनवरी 2009|date=14 मार्च 2008|publisher=IBOS|archive-date=6 दिसम्बर 2012|archive-url=https://archive.today/20121206013021/http://www.ibosnetwork.com/newsmanager/templates/template1.aspx?articleid=21234&zoneid=4|url-status=dead}}</ref> * 2009 में, उन्हें नासिक इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल (NIFF) में लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड मिला।<ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/dharamendra-asha-parekh-get-lifetime-achievement-award/497393|title=Dharamendra, Asha Parekh get lifetime achievement award|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=3 अगस्त 2009|access-date=12 जुलाई 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090907163014/http://www.indianexpress.com/news/dharamendra-asha-parekh-get-lifetime-achievement-award/497393|archive-date=7 सितम्बर 2009|url-status=live}}</ref> * 2010 में, उन्हें बिग स्टार एंटरटेनमेंट अवार्ड्स में उनकी अर्धशतकीय उत्कृष्टता के लिए बिग स्टार एंटरटेनर के रूप में सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web|title=Dabangg bags 5 Big Star Entertainment Awards|url=http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2010/dabangg-bigstar-entertainment-awards-221210.html|publisher=One India|access-date=22 दिसम्बर 2010|author=कल्याणी प्रसाद केशरी|date=22 दिसम्बर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022025323/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2010/dabangg-bigstar-entertainment-awards-221210.html|archive-date=22 अक्टूबर 2012|url-status=live}}</ref> * 2011 में, उन्हें अप्सरा फिल्म एंड टेलीविज़न प्रोड्यूसर्स गिल्ड अवार्ड में अवार्ड मिला। * 2011 में, उन्हें फिल्म उद्योग में 50 साल पूरे करने के लिए "सलाम महाराष्ट्र पुरस्कार" मिला।<ref>{{Cite web|title=Dharmendra Bags 'Salaam Maharashtra Award' For 50 Years in B'Town!|url=https://www.movietalkies.com/news/dharmendra-bags-salaam-maharashtra-award-for-50-years-in-btown/|access-date=26 जून 2020|website=मूवी टॉकीज़|date=31 जनवरी 2011 |language=en}}</ref> * 2011 में, उन्हें भारतीय टेलीविजन अकादमी पुरस्कारों में "द आईटीए स्क्रॉल ऑफ ऑनर" से सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Amitabh-Dharmendra-honoured-at-Indian-Television-Awards/H1-Article1-750373.aspx|title=Amitabh, Dharmendra honoured at Indian Television Awards|date=26 सितम्बर 2011|access-date=8 दिसम्बर 2011|publisher=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]|location=New Delhi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927021500/http://www.hindustantimes.com/Amitabh-Dharmendra-honoured-at-Indian-Television-Awards/H1-Article1-750373.aspx|archive-date=27 सितम्बर 2011}}</ref> ==फ़िल्में== * [[धर्मेन्द्र की फ़िल्में]] == नामांकन और पुरस्कार == * [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फ़िल्मफ़ेयर जीवनकाल सफलता पुरस्कार]] * [[अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार|आइफ़ा जीवनकाल सफलता पुरस्कार]] ==सन्दर्भ== {{Reflist|33em}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category}} * {{IMDb name}} * {{Instagram}} * {{Rotten Tomatoes}} {{फ़िल्मफ़ेयर लाइफ़ टाइम अचीवमेंट पुरस्कार‎}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1935 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१४वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:भारतीय राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:२०२५ में निधन]] f92itou7nvjss929xwzo213m9n9bu8m 6632182 6632168 2026-10-23T08:09:13Z Sanjeev bot 127039 बॉट: कड़ी के रूप में शब्द की आवृत्ति को हटाया। 6632182 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = धर्मेन्द्र | residence = [[मुंबई]] [[महाराष्ट्र]] | birth_place = नसराली, [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], भारत | image = Shri Dharmendra Deol on April 04, 2012.jpg | caption = धर्मेंद्र 2012 में | office = [[सांसद, लोकसभा]] | termstart = 2004 | termend = 09 | succeeded = [[अर्जुन राम मेघवाल]] | constituency = [[बीकानेर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बीकानेर]] | birth_date = {{birth date and age|1935|12|8}} | death_date = 24 नवंबर 2025 | nationality = [[भारत]] | occupation = [[अभिनेता]], [[राजनीतिज्ञ]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | religion = [[जट सिख]] | awards = [[पद्म भूषण]] (2012) [[पद्म श्री]] (2026) | Death = 24-11-2025 }} '''धर्मेन्द्र सिंह देओल''' (8 दिसम्बर 1935 – 24 नवम्बर 2025)<ref>{{cite web|url=http://www.vijaytafilms.com/thedeols.html|title=Dharmendra: The Deols|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606081153/http://www.vijaytafilms.com/thedeols.html|archive-date=6 जून 2011|access-date=6 सितम्बर 2014|url-status=dead}}</ref> भारतीय अभिनेता, निर्माता और राजनेता थे जिन्हें '''धर्मेन्द्र''' के नाम से जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/entertainment/bollywood-news/story/dharmendra-death-news-in-hindi-hema-malini-sunny-deol-bobby-deol-tmovf-dskc-2383344-2025-11-24|title=नहीं रहे धर्मेंद्र, 89 साल की उम्र में निधन, मुंबई के विले पार्ले श्मशान घाट पर अंतिम संस्कार|website=[[आज तक]]|access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/news/bollywood/veteran-actor-dharmendra-passes-away-at-89_-79088.amp|title=Veteran Actor Dharmendra Passes Away at 89|website=फ़िल्मफेयर|language=en|trans-title=वयोवृद्ध अभिनेता धर्मेन्द्र चल बसे|access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref> उन्हें हिंदी फिल्मों में अपने अभिनय के लिए जाना जाता था। उन्होंने 65 वर्षों के करियर में [[धर्मेन्द्र द्वारा अभिनीत फ़िल्में|300 से अधिक फिल्मों]] में काम किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.bombaytimes.com/photostory/61978078.cms|title=10 unknown and interesting facts about Bollywood's He-Man, Dharmendra|date=8 दिसम्बर 2017|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=25 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627065336/https://www.bombaytimes.com/photostory/61978078.cms|archive-date=27 जून 2020|language=en|trans-title=बॉलीवुड के ही-मैन धर्मेंद्र के बारे में 10 अनजान और दिलचस्प बातें|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/dharmendra-birthday-10-unknown-facts-25606.html|title=Dharmendra turns 80! 10 stories you probably never knew about the 'He-Man'|date=7 दिसम्बर 2015|work=इंडिया टीवी न्यूज़|access-date=25 जून 2020|language=en|trans-title=धर्मेंद्र 80 साल के हुए! 'ही-मैन' के बारे में 10 ऐसी बातें जो शायद आप नहीं जानते होंगे}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/happy-birthday-dharmendra-bollywoods-first-he-man|title=Happy Birthday Dharmendra – Bollywood's first 'He-man'|date=8 दिसम्बर 2016|work=फ़्री प्रेस जर्नल|access-date=25 जून 2020|language=en|trans-title=जन्मदिन मुबारक हो धर्मेंद्र – बॉलीवुड के पहले ‘ही-मैन’}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmfare.com/features/dharmendra-an-actor-a-gentleman-28495.html|title=Dharmendra - An actor & a gentleman|last=गुप्ता|first=रचित|date=27 मई 2018|website=फ़िल्मफेयर|language=en|trans-title=धर्मेंद्र - अभिनेता और सज्जन व्यक्ति|access-date=25 जून 2020}}</ref> सन् 1997 में उन्हें हिंदी सिनेमा में उनके योगदान के लिए फिल्मफेयर लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड मिला।भारत की 15 वीं लोकसभा के सदस्य थे इसके लिए वो [[भारतीय जनता पार्टी]] के उम्मीदवार के रूप में राजस्थान की [[बीकानेर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] से सांसद निर्वाचित हुए। सन् 2012 में उन्हें [[भारत सरकार]] द्वारा भारत के तीसरे सर्वोच्च नागरिक सम्मान [[पद्म भूषण]] से सम्मानित किया गया था।<ref name="Padma Awards">{{cite web|url=http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=79881|title=Padma Awards Announced|date=25 जनवरी 2012|publisher=पत्र सूचना कार्यालय|language=en|trans-title=पद्म पुरस्कारों की घोषणा|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524145714/http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=79881|archive-date=24 मई 2013|access-date=16 अगस्त 2015|url-status=dead}}</ref> 2026 में मरणोपरांत [[पद्म श्री]] से सम्मानित किया गया। == व्यक्तिगत जीवन == [[File:Dharmendra with father.jpg|thumb|left|150px|धर्मेंद्र अपने पिता के साथ]] धर्मेंद्र का जन्म 8 दिसम्बर 1935 को ब्रितानी भारत के [[पंजाब प्रांत (ब्रिटिश भारत)|पंजाब प्रांत]] नसराली गाँव में एक जाट सिख परिवार में किशन सिंह देओल और सतवंत कौर के घर हुआ था।<ref name="FRICTION">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p010z34s|title=Watch in Conversation with The Deols|work=13 नवम्बर 2012|publisher=बीबीसी एशियन नेटवर्क|archive-url=https://web.archive.org/web/20121119233753/http://www.bbc.co.uk/programmes/p010z34s|archive-date=19 नवम्बर 2012|access-date=29 दिसम्बर 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://vijaytafilms.com/thedeols.html|title=The Deols: Dharmendra|language=en|trans-title=देओल: धर्मेंद्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606081153/http://www.vijaytafilms.com/thedeols.html|archive-date=6 जून 2011|access-date=6 सितम्बर 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020104/ldh1.htm|title=Dharmendra walks down memory lane|last=सुंबली|first=विमल|last2=बैंस|first2=लवलीन|date=4 जनवरी 2002|work=लुधियाना ट्रिब्यून|language=en|trans-title=धर्मेंद्र पुरानी यादों में खो गए|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214542/http://www.tribuneindia.com/2002/20020104/ldh1.htm|archive-date=3 मार्च 2016|access-date=16 अगस्त 2015|url-status=live}}</ref><ref name="I am a farmer's son: Dharmendra">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/i-am-a-farmers-son-dharmendra/article7361469.ece|title=I am a farmer's son: Dharmendra|last1=कश्यप|first1=अर्चिता|date=27 जून 2015|work=द हिन्दू|access-date=3 नवम्बर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103093244/https://www.thehindu.com/features/cinema/i-am-a-farmers-son-dharmendra/article7361469.ece|archive-date=3 नवम्बर 2019|language=en-IN|trans-title=मैं एक किसान का बेटा हूं: धर्मेंद्र|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/happy-birthday-dharmendra-as-bollywood-s-muscleman-turns-84-his-most-adorable-pics-with-family-see-pics/story-l5Kxl05Vj5nhAMaqLE2XnI.html|title=Happy Birthday Dharmendra: As Bollywood's muscleman turns 84, his most adorable pics with family. See them here|date=8 दिसम्बर 2019|work=हिंदुस्तान टाइम्स|access-date=12 मार्च 2020|language=en|trans-title=जन्मदिन मुबारक धर्मेन्द्र}}</ref> उनका पुश्तैनी गांव डांगो, पखोवाल तहसील रायकोट, लुधियाना के पास है।<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2013/20131106/ldh1.htm#8|title=Dharmendra nostalgic on visiting Dangon|date=6 नवम्बर 2013|work=लुधियाना ट्रिब्यून|language=en|trans-title=धर्मेंद्र डांगन की यात्रा पर पुरानी यादों में खो गए|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110402/http://www.tribuneindia.com/2013/20131106/ldh1.htm#8|archive-date=4 मार्च 2016|access-date=15 अगस्त 2015|url-status=live}}</ref><ref name="I am a farmer's son: Dharmendra"/> उन्होंने अपना प्रारंभिक जीवन [[सानेहवाल]] गाँव में बिताया और लुधियाना के गांव ललतों कलां में सरकारी वरिष्ठ माध्यमिक विद्यालय में अध्ययन किया, जहाँ उनके पिता गाँव के स्कूल के प्रधानाध्यापक थे।<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040503/ldh1.htm#2|title=From Ludhiana to Bikaner in support of Dharmendra|last=सुंबली|first=विमल|date=2 मई 2004|work=लुधियाना ट्रिब्यून|language=en|trans-title=धर्मेंद्र के समर्थन में लुधियाना से बीकानेर|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181855/http://www.tribuneindia.com/2004/20040503/ldh1.htm#2|archive-date=3 मार्च 2016|access-date=16 अगस्त 2015|url-status=live}}</ref> उन्होंने सन् 1952 में फगवाड़ा में मैट्रिक की पढ़ाई की।<ref>{{cite web|url=http://ceorajasthan.nic.in/Affidavits_pc/2/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN_SC5.html|title=Affidavit|work=मुख्य निर्वाचन अधिकारी, राजस्थान|language=en|trans-title=शपत पत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304123615/http://ceorajasthan.nic.in/Affidavits_pc/2/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN_SC5.html|archive-date=4 मार्च 2016|access-date=16 अगस्त 2015|url-status=live}}</ref> ये उनकी बुआ का शहर है। जिनका बेटा वीरेंदर पंजाबी फ़िल्मों का सुपर स्टार तथा प्रोड्यूसर डायरेक्टर था। आतंक के दौर में [[लुधियाना|लुधिआना]] में ही फ़िल्म जट ते ज़मीन की शूटिंग के दौरान आतंकियों ने गोली मार कर उनकी हत्या कर दी थी। उस समय पंजाब के स्कूल पंजाब यूनिवर्सिटी, चंडीगढ़ के अंतर्गत आते थे। ===स्वास्थ्य समस्या और निधन=== सन् 2010 में धर्मेंद्र ने स्वास्थ्य कारणों से शराब का सेवन बंद कर दिया। इससे पहले उन्हें उनके [[शराबीपन]] के लिए जाना जाता था। सन् 2015 से 2020 तक उन्हें विभिन्न स्वास्थ्य सम्बंधित समस्याओं का सामना करना पड़ा। सन् 2025 में उनकी बायीं आँख के [[स्वच्छमण्डल|कॉर्निया]] में क्षति हुई थी। 31 अक्टूबर 2025 को सांस लेने में समस्या के कारण उन्हें मुम्बई के ब्रीच कैंडी अस्पताल में भर्ती किया गया। कुछ समय के लिए पर्यवेक्षण में रखने के पश्चात् उन्हें अस्पताल से छुटी दे दी गयी। 10 नवंबर 2025 को धर्मेंद्र को पुनः सांस लेने में दिक्कत हो रही थी, इसलिए उन्हें पुनः मुंबई के ब्रीच कैंडी अस्पताल में भर्ती किया गया। हेमा मालिनी ने सोशल मीडिया पर बताया कि डॉक्टर उनकी लगातार देखभाल कर रहे हैं। उनकी हालत ज़्यादा बिगड़ने पर उन्हें वेंटिलेटर पर भी रखना पड़ा। देश भर से कलाकारों, नेताओं और प्रशंसकों ने उनके जल्द ठीक होने की कामना की।<ref name="auto2">{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-after-esha-deol-hema-malini-denies-reports-of-dharmendra-death-accuses-media-of-spreading-false-news-what-is-happening-is-unforgivable-3187794|title=After Esha Deol, Hema Malini DENIES reports of Dharmendra's death, accuses media of spreading 'false news': 'What is happening is unforgivable'|last=कानेटकर|first=रिद्धिमा|date=11 नवम्बर 2025|website=डीएनए इंडिया|language=en|trans-title=गुस्से में हेमा मालिनी ने धर्मेंद्र की मौत की खबरों को गलत बताया, मीडिया पर 'झूठी खबर' फैलाने का आरोप लगाया: 'जो हो रहा है वह माफ करने लायक नहीं है'|access-date=11 नवम्बर 2025}}</ref> अगली सुबह 11 नवंबर 2025 को सोशल मीडिया और कुछ समाचार चैनलों पर अचानक यह झूठी खबर फैलने लगी कि धर्मेंद्र का निधन हो गया है। कई जगह बिना पुष्टि किए इस गलत बात को प्रसारित किया गया। यह अफवाह तब और फैल गई जब कुछ बड़े नेताओं और कलाकारों ने भी गलती से श्रद्धांजलि पोस्ट कर दी। बाद में [[हेमा मालिनी]] और [[ईशा देओल]] ने सोशल मीडिया पर साफ़ कहा कि— धर्मेंद्र जिंदा हैं, उनकी हालत स्थिर है, मौत की खबरें पूरी तरह झूठी और गैर-ज़िम्मेदाराना हैं। उन्होंने ऐसी अफवाहें फैलाने वालों की निंदा भी की।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/dharmendra-health-updates-legendary-actor-dharmendra-health-news-celebs-reaction/liveblog/125237495.cms|title=Dharmendra Health Updates: Hema Malini and Esha Deol rubbish reports of the actor's death|date=11 नवम्बर 2025|website=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|language=en|trans-title=धर्मेंद्र हेल्थ अपडेट्स: हेमा मालिनी और ईशा देओल ने एक्टर की मौत की खबरों को गलत बताया|access-date=11 नवम्बर 2025}}</ref><ref name="auto2" /><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/esha-deol-rubbishes-dharmendra-death-reports-my-father-is-stable-and-recovering/articleshow/125238888.cms|title=Esha Deol rubbishes Dharmendra death reports: 'My father is stable and recovering'|date=11 नवम्बर 2025|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=11 नवम्बर 2025|language=en|trans-title=ईशा देओल ने धर्मेंद्र की मौत की खबरों को गलत बताया: 'मेरे पिता की हालत स्थिर है और वे ठीक हो रहे हैं'}}</ref> 24 नवम्बर 2025 को धर्मेंद्र का निधन हो गया।<ref>{{Cite magazine|title=Veteran Actor Dharmendra Passes Away at 89|language=en|trans-title=वयोवृद्ध अभिनेता धर्मेन्द्र 89 वर्ष की आयु में चल बसे |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/veteran-actor-dharmendra-passes-away-at-89_-79088.html|magazine=फ़िल्मफेयर|date=24 नवम्बर 2025|access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/cg66lv566kyo|title=Dharmendra: Bollywood's 'He-Man' dies at 89|last=पांडेय|first=गीता|date=24 नवम्बर 2025|work=बीबीसी|access-date=24 नवम्बर 2025|language=en|trans-title=धर्मेंद्र: बॉलीवुड के 'ही-मैन' का 89 साल की उम्र में निधन}}</ref> उन्होंने अपने मुंबई स्थित आवास पर अंतिम सांस ली। उनकी उम्र 89 वर्ष थी। अंतिम संस्कार विले-पार्ले (पवन हंस श्मशान घाट) में हुआ और फिल्म जगत के कई लोग उनके परिवार के साथ अंतिम संस्कार में मौजूद रहे। उनके निधन पर भारत के [[प्रधानमंत्री]] [[नरेंद्र मोदी]] समेत कई दिग्गज हस्तियों ने उन्हें श्रद्धांजलि दी और कहा कि यह “एक युग का अंत” है।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dharmendra-death-updates-film-icon-dies-at-89-funeral-ceremony-in-mumbai-9689581|title=Dharmendra Death Updates: India Says Goodbye To 'Most Handsome' Actor|date=25 नवम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|language=en|trans-title=धर्मेंद्र के निधन की सूचना: भारत ने 'सबसे हैंडसम' अभिनेता को अलविदा कहा|access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref> ==अभिनय कैरियर== ===1960–1969: प्रारंभिक करियर और प्रसिद्धि की ओर बढ़ना=== धर्मेंद्र जब फिल्मों में काम ढूँढने [[मुंबई]] आए तो उनके पास कोई तय रास्ता नहीं था। उन्होंने एक ड्रिलिंग कंपनी में नौकरी भी की, लेकिन फिल्मों में काम नहीं मिला, इसलिए वे वापस [[पंजाब]] लौट गए। कुछ समय बाद उन्होंने [[फ़िल्मफ़ेयर (पत्रिका)|फिल्मफेयर पत्रिका]] में नये कलाकारों की खोज का विज्ञापन देखा। इसे देखकर वे फिर से मुंबई आये और प्रतियोगिता में दूसरा स्थान हासिल किया। (पहला स्थान पाने वाले सुरेश पुरी बाद में फिल्मों से गायब हो गए।) हालाँकि उन्हें यह शुरुआती पहचान मिली, फिर भी उन्हें काम पाने में बहुत दिक्कतें हुईं। कहा जाता है कि वे दोबारा मुंबई छोड़ने वाले थे, लेकिन उनके दोस्त और महत्वाकांक्षी अभिनेता [[मनोज कुमार]] ने उन्हें रुकने के लिए समझाया।<ref name=":2">{{cite news |last=गहलोत|first=दीपा|date=24 नवम्बर 2025|title=The rugged and tender charms of movie legend Dharmendra (1935–2025)|url=https://scroll.in/reel/1088435/the-rugged-and-tender-charms-of-movie-legend-dharmendra-1935-2025|access-date=24 नवम्बर 2025|work=स्क्रॉल डॉट इन|language=en|trans-title=फिल्म जगत के दिग्गज धर्मेंद्र (1935–2025) का दमदार और कोमल आकर्षण}}</ref> आखिरकार 1960 में धर्मेंद्र ने [[अर्जुन हिंगोरानी]] की फिल्म [[दिल भी तेरा हम भी तेरे|''दिल भी तेरा हम भी तेरे'']] से अपने फिल्म करियर की शुरुआत की,<ref name="Express2">{{cite web|title=Dharmendra – Action King: Romantic hero|url=http://www.indianexpress.com/pictureStory.php?galId=1101&pg=1&view=1|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=16 अगस्त 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article868667.ece|title=My First Break: Dharmendra|author=गुप्ता|work=[[द हिन्दू]]|date=4 नवम्बर 2010|access-date=8 दिसम्बर 2011|location=चैन्नई|archive-url=https://web.archive.org/web/20111204212734/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article868667.ece|archive-date=4 दिसम्बर 2011|url-status=live|first=रंजन दास|language=en|trans-title=मेरा पहला ब्रेक: धर्मेंद्र}}</ref> लेकिन यह फिल्म खास नहीं चली।<ref name="Rewinds">{{Cite news|title=Rewind - Sixty Years Of Dharmendra|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6104|work=बॉक्स ऑफिस इंडिया|language=en|date=24 नवम्बर 2020|archive-date=12 जुलाई 2023|access-date=12 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712182139/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6104|url-status=live|trans-title=रिवाइंड - धर्मेंद्र के साठ साल}}</ref> उनकी पहली बड़ी सफल फ़िल्म सन् 1961 में आई रमेश सैगल की [[शोला और शबनम (1961 फ़िल्म)|''शोला और शबनम'']] थी। इसके बाद उन्होंने [[अनपढ़ (1962 फ़िल्म)|''अनपढ़'']] (1962) और [[बन्दिनी (1963 फ़िल्म)|''बंदिनी'']] (1963) जैसी सफल फिल्में दीं। ''बंदिनी'' को उस साल राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार भी मिला।<ref>{{cite web|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=167&catName=MTk2MQ==|title=Box Office 1961|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207075740/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=167&catName=MTk2MQ== |archive-date=7 फ़रवरी 2009 }}</ref><ref name="BOI">{{Cite web|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=168&catName=MTk2Mg==|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120922021831/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=168&catName=MTk2Mg%3D%3D|url-status=dead|title=BoxOffice India.com<!-- Bot generated title -->|archivedate=22 सितम्बर 2012}}</ref><ref>{{cite book|title=International film prizes: an encyclopedia|author=हैम्मर|publisher=गारलैण्ड|year=1991|isbn=0-8240-7099-2|page=[https://archive.org/details/internationalfil00hamm/page/223 223]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/internationalfil00hamm/page/223|first=टेड बेंटली|language=en|trans-title=अंतर्राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार: एक विश्वकोश}}</ref> सन् 1964 में धर्मेंद्र को बड़ी सफलता मिली। उन्होंने मोहन कुमार की फिल्म [[आई मिलन की बेला|''आई मिलन की बेला'']] में [[राजेन्द्र कुमार]] और [[सायरा बानो]] के साथ काम किया।<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-columns/mgr-and-jayalalitha-in-oru-thai-makkal-1971/article8346001.ece|title=Oru Thai Makkal (1971) Tamil|last=गाय|first=रैण्डोर|date=12 मार्च 2016|work=[[द हिन्दू]]|access-date=3 मार्च 2019|issn=0971-751X|archive-date=20 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180120235834/http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-columns/mgr-and-jayalalitha-in-oru-thai-makkal-1971/article8346001.ece|url-status=live|language=en|trans-title=ओरु थाई मक्कल (1971) तमिल}}</ref> यह फिल्म सुपरहिट साबित हुई। फिल्म में धर्मेंद्र ने खलनायक का अभिनय किया था, लेकिन फिर भी दर्शकों ने उन्हें बहुत पसंद किया और उन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार| फिल्मफेयर के सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता]] के लिए नामांकन मिला।<ref>{{cite news |title=Dharmendra gets overwhelmed with love from fans on 88th birthday, says 'pyaare pyaare tohfe aye hain'|url=https://www.tribuneindia.com/news/entertainment/dharmendra-gets-overwhelmed-with-love-from-fans-on-88th-birthday-says-pyaare-pyaare-tohfe-aye-hain-570342|work=द ट्रिब्यून|date=9 दिसम्बर 2023|access-date=19 अप्रैल 2024|archive-date=17 अप्रैल 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417174339/https://www.tribuneindia.com/news/entertainment/dharmendra-gets-overwhelmed-with-love-from-fans-on-88th-birthday-says-pyaare-pyaare-tohfe-aye-hain-570342|url-status=live|language=en|trans-title=धर्मेंद्र 88वें जन्मदिन पर फैंस के प्यार से अभिभूत, कहा 'प्यारे प्यारे तोहफे आए हैं'}}</ref><ref name="filmfare">{{Cite web|url = https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners|title = Winners list|date = 2023|access-date = 24 मार्च 2024|archive-date = 4 फ़रवरी 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180204095338/https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners|url-status = live}}</ref> उसी साल धर्मेंद्र ने [[चेतन आनन्द]] की युद्ध पर आधारित फिल्म [[हकीकत (1964 फ़िल्म)|''हकीकत'']] में मुख्य भूमिका निभाई।<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/opinion/frames-per-second-music-for-tragedy-120061901220_1.html|title=Frames per Second: Music for tragedy|access-date=18 फ़रवरी 2024|archive-date=18 फ़रवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218163901/https://www.business-standard.com/article/opinion/frames-per-second-music-for-tragedy-120061901220_1.html|url-status=live|language=en|trans-title=फ्रेम्स पर सेकंड: दुखद घटनाओं के लिए संगीत|last=गुप्ता|first=उत्तरन दास}}</ref> यह फिल्म [[भारत-चीन युद्ध |1962 के भारत–चीन युद्ध]] पर बनी थी। फिल्म को बहुत तारीफ मिली और यह व्यावसायिक रूप से बहुत सफल रही। [[मोहम्मद रफ़ी]] का गाना [[कर चले हम फ़िदा|''कर चले हम फ़िदा'']] लोगों के बीच बेहद लोकप्रिय हुआ।<ref>{{cite news |title=FLASHBACK 8 July2022 (From our issue dated 12 July 1997|url=https://filminformation.com/featured/flashback-8-july-2022-from-our-issue-dated-12th-july-1997|work=फ़िल्म इन्फोर्मेशन|date=8 जुलाई 2022|access-date=19 अप्रैल 2024|archive-date=17 अप्रैल 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417200402/https://filminformation.com/featured/flashback-8-july-2022-from-our-issue-dated-12th-july-1997/|url-status=live|language=en|trans-title=फ्लैशबैक ८ जुलाई २०२२}}</ref><ref>{{cite book|author=देव|title=Mohammed Rafi Voice Of A Nation|date=अक्टूबर 2015|publisher=OM Books International|isbn=978-9380070971|first=सुजाता|pages=1958|url=https://books.google.co.in/books?id=noAyCwAAQBAJ&pg=PA1958|language=en|trans-title=देश की आवाज़ मोहम्मद रफी}}</ref> सन् 1965 में, उन्हें राम माहेश्वरी की रोमांटिक ड्रामा ''[[काजल (1965 फ़िल्म)|काजल]]'' में एक और बड़ी सफलता मिली।<ref name="Boxoffice">{{cite web |url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=171&catName=MTk2NQ==|title=Box office 1965|publisher=बॉक्स ऑफ़िस इंडिया|access-date=9 जनवरी 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210134027/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=171&catName=MTk2NQ==|archive-date=10 फ़रवरी 2012}}</ref> इस फिल्म में [[मीना कुमारी]], [[राज कुमार]] और [[पद्मिनी (फ़िल्म अभिनेत्री)|पद्मिनी]] भी महत्वपूर्ण अभिनय भूमिकाओं में थे।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2010/11/19/stories/2010111951391100.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216045542/http://www.hindu.com/mp/2010/11/19/stories/2010111951391100.htm|url-status=dead|archive-date=16 दिसम्बर 2013|title=Kaajal (1965)|date=19 नवम्बर 2012|access-date=9 जनवरी 2012|newspaper=[[द हिन्दू]]|author=महान|first=दीपक}}</ref> सन् 1966 में धर्मेंद्र ने ओ॰ पी॰ रल्हन की फिल्म [[फूल और पत्थर (1966 फ़िल्म)|''फूल और पत्थर'']] में मीना कुमारी के साथ फिर काम किया। यह फिल्म उस साल की सबसे सफ़ल फ़िल्म बनी और धर्मेंद्र को एक टॉप स्टार के रूप में स्थापित कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalheraldindia.com/entertainment/dharmendra-remembers-op-ralhan-reveals-why-he-took-off-his-shirt-in-phool-aur-patthar|title=Dharmendra remembers OP Ralhan, reveals why he took off his shirt in 'Phool Aur Patthar'|first=सुभाष के॰|last=झा|date=21 अगस्त 2020|website=नेशनल हेराल्ड|access-date=16 दिसम्बर 2024|archive-date=27 फ़रवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227212341/https://www.nationalheraldindia.com/entertainment/dharmendra-remembers-op-ralhan-reveals-why-he-took-off-his-shirt-in-phool-aur-patthar|url-status=live|language=en|trans-title=धर्मेंद्र को ओपी रल्हन की याद आई, बताया कि उन्होंने 'फूल और पत्थर' में अपनी शर्ट क्यों उतारी थी}}</ref><ref name="Top Actors">{{cite web |title=Top Actors |url=http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actors |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219165002/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actors |archive-date=19 फ़रवरी 2008 |access-date=24 अप्रैल 2020 |work=बॉक्स ऑफिस इंडिया}}</ref> इस फिल्म के लिए उन्हें पहली बार [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार| फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता]] का नामांकन भी मिला।<ref>{{cite web|title=Dharmendra charms the Big Apple|url=http://movies.rediff.com/slide-show/2009/sep/22/slide-show-1-dharmendra-wows-new-york.htm|publisher=रिडीफ़|access-date=23 अगस्त 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200450/http://movies.rediff.com/slide-show/2009/sep/22/slide-show-1-dharmendra-wows-new-york.htm|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=live|language=en|trans-title=धर्मेंद्र ने बिग एप्पल को आकर्षित किया}}</ref><ref>{{cite web|url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/366575.cms|title=The Filmfare Awards Nominations – 1966|publisher=[[टाइम्स समूह]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040323040505/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/366575.cms|archive-date=23 मार्च 2004|language=en|trans-title=फ़िल्मफेयर पुरस्कार}}</ref> ''फूल और पत्थर'' की सफलता के बाद उसी साल उनकी कई सफल फिल्में जारी हुईं—जिनमें [[ममता (1966 फ़िल्म)|''ममता'']], [[देवर (फ़िल्म)|''देवर'']], [[अनुपमा (1966 फ़िल्म)|''अनुपमा'']]<ref>{{cite news|title=Hema Malini 35th marriage anniversary|url=http://post.jagran.com/Love-is-togetherness-says-Hema-Malini-on-35th-marriage-anniversary-1430549819|access-date=2 मई 2015|issue=Post.jagran.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504014231/http://post.jagran.com/love-is-togetherness-says-hema-malini-on-35th-marriage-anniversary-1430549819|archive-date=4 मई 2015|url-status=live}}</ref> और [[आये दिन बहार के|''आये दिन बहार के'']] शामिल हैं।<ref name="auto1">{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=5792|title=Akshay Kumar Has A Historic Year|date=8 जनवरी 2020|access-date=23 अप्रैल 2024|archive-date=26 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226204807/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=5792|url-status=live|language=en|trans-title=अक्षय कुमार के लिए यह साल ऐतिहासिक रहा}}</ref> ''अनुपमा'' में उनके अभिनय के लिए उन्हें 14वें राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार में सम्मानित भी किया गया। अगले साल धर्मेंद्र ने ऐसी फिल्मों में काम किया जो बॉक्स ऑफिस पर तो नहीं चलीं, लेकिन समालोचकों ने उन्हें पसंद किया। इनमें [[दुल्हन एक रात की|''दुल्हन एक रात की'']] (नूतन के साथ) और [[मझली दीदी|''मझली दीदी'']] तथा [[चन्दन का पालना (1967 फ़िल्म)|''चंदन का पालना'']] शामिल थीं जिनमें उनके साथ अभिनेत्री मीना कुमारी थीं।<ref>{{cite web |last1=घोष|first1=ओइंड्रिला|title=Bollywood's Long Love Affair with Thomas Hardy's Novels: Adaptations and Cultural Appropriations|url=https://victorianweb.org/authors/hardy/ghosh.html|website=विक्टोरियन वेब|language=en|trans-title=थॉमस हार्डी के उपन्यास के साथ बॉलीवुड का लंबा प्रेम-प्रसंग: स्वीकारोक्ति और सांस्कृतिक विनियोग}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/actor-sachin-feted-as-ambassador-of-urdu/articleshow/103546974.cms|title=Actor Sachin feted as 'Ambassador of Urdu'|newspaper=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|date=10 सितम्बर 2023|last=वजीहुद्दीन|first=मोहम्मद|language=en|trans-title=एक्टर सचिन को 'उर्दू का राजदूत' चुना गया}}</ref> सन् 1968 में धर्मेंद्र आत्मा राम की [[रहस्यमय फिल्म |थ्रिलर]] फ़िल्म [[शिकार (1968 फ़िल्म)|''शिकार'']] और [[रामानन्द सागर]] की जासूसी फिल्म [[आँखें (1968 फ़िल्म)|''आंखें'']] के साथ फिर बड़ी लीग में पहुँच गए।<ref>{{Cite news |title=Shikar|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/shikar/movieshow/61335835.cms|access-date=6 दिसम्बर 2023|issn=0971-8257|archive-date=7 दिसम्बर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207184714/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/shikar/movieshow/61335835.cms|url-status=live|language=en|trans-title=शिखर}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/gun-ho-in-bollywood/articleshow/12312314.cms?pcode=other|title=Gun-ho in Bollywood|newspaper=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|date=18 मार्च 2012|archive-date=3 मार्च 2024|access-date=3 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303144704/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/gun-ho-in-bollywood/articleshow/12312314.cms?pcode=other|url-status=live|last=घोष|first=अविजीत|language=en}}</ref> दोनों फिल्में सुपरहिट रहीं और ''आंखें'' उस साल की सबसे ज़्यादा कमाई करने वाली फिल्म थी।<ref name="Rewinds"/> सन् 1968 में धर्मेंद्र की और भी सफल फिल्में रिलीज़ हुईं — इनमें टी॰ प्रकाश राव की ड्रामा फिल्म [[इज़्ज़त (1968 फ़िल्म)|''इज्जत'']] और अमर कुमार की रोमांटिक ड्रामा [[मेरे हमदम मेरे दोस्त|''मेरे हमदम मेरे दोस्त'']] शामिल हैं। ''इज्जत'' फ़िल्म में उन्होंने दो सौतेले भाइयों का अभिनय किया है।<ref>{{cite news |last1=शर्मा|first1=देवेश|title=We trace Jayalalithaa's Bollywood debut, Izzat (1968)|url=https://www.filmfare.com/features/we-trace-jayalalithaas-bollywood-debut-izzat-1968_-17233.html|access-date=24 फ़रवरी 2021|work=फ़िल्मफ़ेयर (पत्रिका)|date=5 दिसम्बर 2016|language=en|trans-title=जयललिता के बॉलीवुड डेब्यू का पता लगायें}}</ref> सन् 1969 में [[राजेश खन्ना]] सुपरस्टार बनकर उभरे और उनकी फिल्मों [[आराधना (1969 फ़िल्म)|''आराधना'']] और [[दो रास्ते|''दो रास्ते'']] ने धूम मचा दी।<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=3385|title=Ittefaq And Thor Battle It Out This Week|date=2 नवम्बर 2017|access-date=2 मार्च 2024|archive-date=22 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122202707/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=3385|url-status=live|language=en|trans-title=इत्तेफ़ाक और थॉर का इस हफ़्ते मुकाबला होगा}}</ref> इस दौर में कई अभिनेता नेपथ्य में चले गये<ref name="froma">{{cite web|url=https://www.deccanherald.com/content/314356/from-artistes-brands.html|title=From artistes to brands|date=23 फ़रवरी 2013|access-date=21 जनवरी 2024|archive-date=31 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131093856/https://www.deccanherald.com/content/314356/from-artistes-brands.html|url-status=live|language=en|trans-title=कलाकारों से लेकर ब्रांड तक}}</ref> लेकिन धर्मेंद्र और [[देव आनन्द]] की लोकप्रियता पर कोई असर नहीं पड़ा।<ref name="froma"/> सन् 1969 में धर्मेंद्र की फिल्म [[आया सावन झूम के|''आया सावन झूम के'']] सुपरहिट रही और इसके बाद [[यकीन (1969 फ़िल्म)|''यकीन'']], [[प्यार ही प्यार|''प्यार ही प्यार'']] और [[आदमी और इंसान|''आदमी और इंसान'']] जैसी सफल फिल्में भी आईं।<ref>{{Cite web |url=http://www.boxofficeindia.co.in/worth-their-weight-in-gold/|title=Worth Their Weight in Gold!|work=बॉक्स ऑफिस इंडिया: भारत की प्रमुख फिल्म व्यापार पत्रिका|date=नवम्बर 2011|access-date=24 अक्टूबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915183938/http://boxofficeindia.co.in/worth-their-weight-in-gold|archive-date=15 सितम्बर 2017|language=en|trans-title=सोने के बराबर कीमती!}}</ref> इस समय की उनकी सबसे सराही गई फिल्म थी [[ऋषिकेश मुखर्जी]] की [[नाटक (फिल्म और दूरदर्शन)|सामाजिक ड्रामा]] [[सत्यकाम (1969 फ़िल्म)|''सत्यकाम'']] है। इस फिल्म में धर्मेंद्र ने एक ईमानदार और सिद्धांतों वाले व्यक्ति का किरदार निभाया, जिसे समालोचकों और दर्शकों दोनों ने उनके करियर का सबसे बेहतरीन प्रदर्शन माना। यह फिल्म हिंदी में सर्वश्रेष्ठ फीचर फिल्म का राष्ट्रीय पुरस्कार भी जीती।<ref>{{cite web |url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm17thNFAAward.aspx?PdfName=17NFA.pdf|title=Directorate of Film Festival|publisher=इंटरनेशनल फ़िल्म फेस्टिवल ऑफ़ इंडीया|access-date=23 जुलाई 2012|archive-date=15 अक्टूबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015233600/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm17thNFAAward.aspx?PdfName=17NFA.pdf|url-status=live|language=en|trans-title=फिल्म महोत्सव निदेशालय}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rediff.com/movies/2003/mar/15dinesh.htm|title=Satyakam: Dharmendra's career best role|website=रीडिफ.कॉम|access-date=8 अगस्त 2023|archive-date=4 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304051029/https://www.rediff.com/movies/2003/mar/15dinesh.htm|url-status=live|last=रहेजा|first=दिनेश|language=en|trans-title=सत्यकाम: धर्मेंद्र के करियर का सबसे अच्छा अभिनय}}</ref> ===1970 से 1977 : सुपरस्टार के रूप में === 1970 में धर्मेंद्र ने लगातार कई सफल फिल्में दीं और [[हेमा मालिनी]] के साथ उनकी जोड़ी खूब पसंद की गई।<ref name="Express2"/> उनकी पहली फिल्म [[सत्येन बोस]] की अपराध ड्रामा [[जीवन मृत्यु (1970 फ़िल्म)|जीवन मृत्यु]] थी, जो बहुत बड़ी हिट साबित हुई और साल की सबसे ज़्यादा कमाई करने वाली फिल्मों में शामिल रही।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/jeevan-mrityu-1970/article6400941.ece|title=Jeevan Mrityu (1970)|work=[[द हिन्दू]]|author=विजय लोकपल्ली|date=11 सितम्बर 2014|access-date=29 मई 2024|archive-date=10 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410215127/https://www.thehindu.com/features/friday-review/jeevan-mrityu-1970/article6400941.ece|url-status=live}}</ref> इसके बाद उनकी दो और फिल्में—[[तुम हसीन मैं जवाँ (1970 फ़िल्म)|तुम हसीन मैं जवान]] और [[शराफ़त (1970 फ़िल्म)|शराफत]]—भी सुपरहिट रहीं। इसके बाद [[इश्क पर ज़ोर नहीं (1970 फ़िल्म)|इश्क पर ज़ोर नहीं]] फ्लॉप हो गई, लेकिन [[कब? क्यूं? और कहां?]] फिल्म हिट रही।<ref name="auto1"/> हालांकि यह फिल्म रिलीज़ के समय नहीं चली, लेकिन बाद में इसे पंथ फिल्म का दर्जा मिला और कई आलोचकों ने इसे बेहतरीन भारतीय फिल्मों में गिना।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Consumer/j0uwEr1EQbbKoB83ASpASK/Ten-bigbudget-Bollywood-boxoffice-disasters.html|title=Ten big-budget Bollywood box-office disasters|first=लता|last=झा|date=28 सितम्बर 2015|website=[[मिंट]]|access-date=30 मई 2020|archive-date=27 नवम्बर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127003908/https://www.livemint.com/Consumer/j0uwEr1EQbbKoB83ASpASK/Ten-bigbudget-Bollywood-boxoffice-disasters.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/cult-hindi-films-that-flopped/photostory/27856115.cms|title=Cult Hindi films that flopped|website=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|archive-date=18 जनवरी 2024|access-date=18 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118105510/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/cult-hindi-films-that-flopped/photostory/27856115.cms|url-status=live}}</ref> 1971 में धर्मेंद्र ने [[राज खोसला]] की [[एक्शन फिल्म| एक्शन ड्रामा]] [[मेरा गाँव मेरा देश]] में काम किया,<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/mera-gaon-mera-desh|title=Mera Gaon Mera Desh (1971)|website=[[रॉटेन टमेटोज़]]|access-date=16 मार्च 2024|archive-date=16 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240316211112/https://www.rottentomatoes.com/m/mera-gaon-mera-desh|url-status=live}}</ref> जो बहुत बड़ी ब्लॉकबस्टर बनी और इससे धर्मेंद्र की एक्शन हीरो की छवि बन गई।<ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7382|title=An Action Hero Is Very Dull - Drishyam 2 Is One Horse Race|date=2 दिसम्बर 2022}}</ref> इस फिल्म ने दर्शकों और उद्योग दोनों को रोमांटिक फिल्मों से हटकर एक्शन फिल्मों की ओर मोड़ा।<ref name="Rewinds"/> इस फिल्म के लिए उन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार| फिल्मफेयर अवॉर्ड में बेस्ट एक्टर]] का दूसरा नॉमिनेशन मिला।<ref>{{cite magazine |url=https://indiancine.ma/documents/QFY/3 |title=Starlights of the next issue |date=24 मार्च 1972 |magazine=[[फ़िल्मफ़ेयर (पत्रिका)]] |last=कारा एन होम |first=बी.के. |volume=21 |page=7 |issue=6 |access-date=2 जून 2021 |archive-date=2 जून 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602214109/https://indiancine.ma/documents/QFY/3 |url-status=live }}</ref> 1972 में उनकी लगातार कई फिल्में — [[सीता और गीता]], [[राजा जानी (1972 फ़िल्म)|राजा जानी]] और [[समाधि (1972 फ़िल्म)|समाधि]] — बड़ी हिट रहीं।<ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6097|date=8 नवम्बर 2020|title=Rewind - Thirty Five Years of Mard|access-date=27 फ़रवरी 2024|archive-date=8 नवम्बर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108093055/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6097|url-status=live}}</ref> 1971–72 की इन धमाकेदार सफलताओं ने धर्मेंद्र को अपने समय का नंबर वन स्टार और "सुपरस्टार" बना दिया।<ref>{{citation|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=2882|title=Vinod Khanna Passes Away|publisher=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]|date=27 अप्रैल 2017|access-date=12 अगस्त 2024|archive-date=8 अक्टूबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008201610/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=2882|url-status=live}}</ref><ref name="Top Actors" /><ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7555|title=Pathaan And The SUPERSTARS Of Indian Cinema|date=8 फ़रवरी 2023|access-date=29 जुलाई 2024|archive-date=29 जुलाई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240729094616/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7555|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 अप्रैल 2013 |title=100 Years of Indian Cinema: The 100 greatest Indian films of all time |url=http://ibnlive.in.com/photogallery/13200-19.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130425234438/http://ibnlive.in.com/photogallery/13200-19.html |archive-date=25 अप्रैल 2013 |access-date=12 फ़रवरी 2014 |website=[[नेटवर्क18 ग्रुप]]}}</ref> 1973 धर्मेंद्र के करियर का सबसे अच्छा साल माना जाता है, क्योंकि इस साल उनकी कई फिल्में सफल रहीं।<ref name="Rewinds"/> उनकी पहली फिल्म [[लोफर (1973 फ़िल्म)|लोफर]] थी, जो एक्शन–क्राइम फिल्म थी। यह सुपरहिट हुई, खासकर इसके गाने—"आज मौसम बड़ा बेईमान", "मैं तेरे इश्क में", "कोई शहरी बाबू"—बहुत पॉपुलर हुए और इसका संगीत 70 के दशक के सबसे ज़्यादा बिकने वाले एल्बमों में शामिल हो गया।<ref>{{cite news |last=सेबस्टियन |first=प्रदीप |date=16 अगस्त 2002 |title=Masala vs. genre |url=http://www.hindu.com/thehindu/fr/2002/08/16/stories/2002081600920300.htm |work=द हिन्दू |access-date=29 अक्टूबर 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20030704153626/http://www.hindu.com/thehindu/fr/2002/08/16/stories/2002081600920300.htm |archive-date=4 जुलाई 2003 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://m.rediff.com/movies/special/ninty-unforgettable-asha-bhosle-songs/20180908.htm|title=90 UNFORGETTABLE Asha Bhosle Songs|date=8 सितम्बर 2023|access-date=16 मार्च 2024|archive-date=16 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240316211113/https://m.rediff.com/movies/special/ninty-unforgettable-asha-bhosle-songs/20180908.htm|url-status=live}}</ref> इसके बाद उनकी दो फिल्में आईं—[[झील के उस पार]] (मिस्ट्री थ्रिलर) और [[जुगनू (1973 फ़िल्म)|जुगनू]] (एक्शन ड्रामा)। झील के उस पार हिट रही, जबकि जुगनू [[भारत]] और सोवियत संघ—दोनों जगह—ब्लॉकबस्टर साबित हुई और 1973 की दूसरी सबसे बड़ी हिट बनी।<ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7561|title=Worldwide Gross - The Russian And Chinese Factor|date=11 फ़रवरी 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 अगस्त 2015|title=Sridevi: 5 times the actress bowled us with her performance|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/photo-features/sridevi-5-times-the-actress-bowled-us-with-her-performance/etphotostory/48450778.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240424051532/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/photo-features/sridevi-5-times-the-actress-bowled-us-with-her-performance/etphotostory/48450778.cms|archive-date=24 अप्रैल 2024|access-date=14 दिसम्बर 2020|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]}}</ref> इसके बाद दो और फिल्में रिलीज़ हुईं—[[कीमत (1973 फ़िल्म)|कीमत]] (जासूसी थ्रिलर) और ज्वार भाटा (हल्की-फुल्की ड्रामा)।<ref>{{Cite news |date=22 सितम्बर 2016 |title=Keemat (1973) |work=[[द हिन्दू]] |url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/Keemat-1973/article14993419.ece |access-date=22 मार्च 2022 |archive-date=28 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228034808/https://www.thehindu.com/features/friday-review/Keemat-1973/article14993419.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=नादाधुर |first1=श्रीवत्सन |title=Daagudu Moothalu: The 'hidden' treasures unveiled |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/daagudu-moothalu-the-hidden-treasures-unveiled/article7561719.ece |access-date=8 सितम्बर 2020 |work=द हिन्दू |date=20 अगस्त 2015 |archive-date=6 दिसम्बर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206140748/http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/daagudu-moothalu-the-hidden-treasures-unveiled/article7561719.ece |url-status=live }}</ref> दोनों को आलोचकों ने पसंद किया और ये ठीक-ठाक सफल रहीं।<ref name="Rewinds"/>साल के अंत में धर्मेंद्र तीन फिल्मों में नज़र आए—[[यादों की बारात]], [[ब्लैक मेल (1973 फ़िल्म)|ब्लैकमेल]]<ref name="Black Mail">{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/Black-Mail-1973/article15006250.ece|title=Black Mail (1973)|first=अनुज|last=कुमार|date=30 सितम्बर 2016|access-date=17 नवम्बर 2021|website=द हिन्दू|archive-date=17 नवम्बर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117130920/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/Black-Mail-1973/article15006250.ece|url-status=live}}</ref> और कहानी किस्मत की। [[नासिर हुसैन]] द्वारा निर्देशित और [[सलीम-जावेद]] द्वारा लिखित यादों की बारात को [[भारतीय सिनेमा|भारत]] की पहली मसाला फिल्म माना जाता है और यह बड़ी ब्लॉकबस्टर थी।<ref name="Black Mail"/> इसका संगीत भी 70 के दशक की दूसरी सबसे अधिक बिकने वाली [[बॉलीवुड संगीत|एल्बमों]] में शामिल हुआ।<ref>{{cite news|date=30 मार्च 2017|title=How film-maker Nasir Husain started the trend for Bollywood masala films|work=[[Hindustan Times]]|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/how-film-maker-nasir-husain-created-the-prototype-for-bollywood-masala-films/story-ckL6zPLHJFDYoupjFBtbfN.html|access-date=20 अक्टूबर 2017|archive-date=5 मई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505013953/https://www.hindustantimes.com/bollywood/how-film-maker-nasir-husain-created-the-prototype-for-bollywood-masala-films/story-ckL6zPLHJFDYoupjFBtbfN.html|url-status=live}}</ref><ref name="Rewinds"/><ref>{{cite web|title=Music Hits 1970-1979|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=282&catName=MTk3MC0xOTc5|publisher=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]|date=5 फ़रवरी 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100205042855/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=282&catName=MTk3MC0xOTc5 | archive-date=5 फ़रवरी 2010 }}</ref> ब्लैकमेल में धर्मेंद्र और राखी पर फिल्माया गया मशहूर गाना "पल पल दिल के पास" आज भी लोकप्रिय है।<ref>{{cite web|url=https://ndtv.in/bollywood/song-pal-pal-dil-ke-paas-from-film-blackmail-was-shot-without-recording-dharmendra-rakhee-movie-4523782|title=बिना रिकॉर्डिंग के कैसे शूट हुआ फिल्म ब्लैक मेल का सुपरहिट गाना 'पल पल दिल के पास तुम रहती हो', किस्सा है बेहद दिलचस्प|date=28 अक्टूबर 2023|access-date=26 नवंबर 2025|archive-date=10 दिसंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210000828/https://ndtv.in/bollywood/song-pal-pal-dil-ke-paas-from-film-blackmail-was-shot-without-recording-dharmendra-rakhee-movie-4523782|url-status=dead}}</ref> कहानी किस्मत की भी बहुत सफल रही और उनकी सफलता का सिलसिला जारी रखा।<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/kahani-kismat-ki-1973/article8026032.ece|title=Kahani Kismat Ki (1973)|newspaper=द हिन्दू|date=24 दिसम्बर 2015|archive-date=16 मार्च 2024|access-date=16 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240316211856/https://www.thehindu.com/features/friday-review/kahani-kismat-ki-1973/article8026032.ece|url-status=live}}</ref> अगले साल (1974) धर्मेंद्र की फिल्म [[दोस्त (1974 फ़िल्म)|दोस्त]] रिलीज़ हुई, जिसमें [[शत्रुघन सिन्हा]] और हेमा मालिनी भी थे।<ref name="boxofficeindia.com">{{Cite web |title=Rewind - Greatest Indian Film Sholay Is 43 Years Old |url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4183|publisher=बॉक्स ऑफिस इंडिया}}</ref> यह फिल्म ब्लॉकबस्टर हुई। इसके बाद [[पत्थर और पायल (1974 फ़िल्म)|पत्थर और पायल]] और "रेशम की डोरी" जैसी फिल्मों ने ठीक-ठाक प्रदर्शन किया। रेशम की डोरी के लिए धर्मेंद्र को [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर अवॉर्ड में बेस्ट एक्टर]] का अपना चौथा और आखिरी नॉमिनेशन मिला।<ref>{{cite magazine |title=Filmfare Awards Winners From 1953 to 2024 |url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners |magazine=फ़िल्मफ़ेयर (पत्रिका) |access-date=25 अप्रैल 2024 |archive-date=4 फ़रवरी 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180204095338/https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners |url-status=live }}</ref> [[आपातकाल (भारत)|1975 में लगे आपातकाल]] से लोग बहुत नाराज़ हो गए थे। इसी वजह से ऐसी फ़िल्में लोकप्रिय होने लगीं जिनमें हीरो भ्रष्टाचार और गलत सिस्टम के खिलाफ लड़ता था। पहले जहाँ रोमांस और समाज पर आधारित फ़िल्में ज़्यादा चलती थीं, अब उनकी जगह एक्शन वाली, कई हीरो वाली फ़िल्में ज़्यादा हिट होने लगीं। इसी समय [[अमिताभ बच्चन]] एक बहुत बड़े स्टार बनकर उभरे, लेकिन धर्मेंद्र भी अपनी जगह मज़बूती से बनाए रहे और लगातार हिट फ़िल्में देते रहे।<ref>{{cite web|url=https://www.filmcompanion.in/features/indepth-stories/dharmendra-bollywoods-dreamboat|title=Dharmendra, Hollywood's Dreamboat|date=8 दिसम्बर 2022|access-date=9 अक्टूबर 2024|archive-date=26 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126143630/https://www.filmcompanion.in/features/indepth-stories/dharmendra-bollywoods-dreamboat|url-status=live}}</ref> 1975 में धर्मेंद्र और अमिताभ बच्चन दो फ़िल्मों में साथ नज़र आए। पहली फ़िल्म थी [[चुपके चुपके]], जो एक हल्की-फुल्की कॉमेडी थी।<ref name="GulzarNihalani2003">{{cite book|author1=Gulzar|author2=Govind Nihalani|author3=Saibal Chatterjee|title=Encyclopaedia of Hindi Cinema|url=https://books.google.com/books?id=8y8vN9A14nkC&pg=PT371|access-date=29 अक्टूबर 2012|year=2003|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7991-066-5|pages=371–}}</ref> आलोचकों को यह फ़िल्म पसंद आई और यह बॉक्स ऑफिस पर हिट रही।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/hrishikesh-mukherjee-chupke-chupke-subtle-antidote-to-angry-young-man-era-7915586/|title=Hrishikesh Mukherjee's Chupke Chupke was the subtle antidote to the 'angry young man' era; a balance we have forgotten today|date=14 मई 2022}}</ref> दूसरी फ़िल्म थी [[शोले (1975 फ़िल्म)|शोले]],<ref>{{Cite book |last=चोपड़ा |first=अनुपमा |url=https://books.google.com/books?id=p8oM0k2UNzMC |title=Sholay&nbsp;– The Making of a Classic |publisher=Penguin Books, India |year=2000 |isbn=0-14-029970-X |access-date=15 जुलाई 2016 |archive-date=9 अक्टूबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009030303/http://books.google.com/books?id=p8oM0k2UNzMC |pp=169|url-status=live }}</ref> जिसे [[रमेश सिप्पी]] ने बनाया था। यह 15 अगस्त 1975 [[स्वतंत्रता दिवस (भारत)|स्वतंत्रता दिवस]] को बॉम्बे में रिलीज़ हुई। शुरुआत में फ़िल्म को ज़्यादा अच्छा रिस्पॉन्स नहीं मिला, क्योंकि इसके प्रचार के तरीके बहुत मजबूत नहीं थे और समीक्षाएँ भी साधारण थीं। पहले दो हफ्तों में कमाई भी कम रही। लेकिन तीसरे हफ्ते से लोगों को फ़िल्म बहुत पसंद आने लगी और सिर्फ़ मुंह-ज़बानी प्रचार से दर्शक बढ़ते गए।<ref>{{Cite book |last=चोपड़ा |first=अनुपमा |url=https://books.google.com/books?id=p8oM0k2UNzMC |title=Sholay&nbsp;– The Making of a Classic |publisher=Penguin Books, India |year=2000 |isbn=0-14-029970-X |access-date=15 जुलाई 2016 |archive-date=9 अक्टूबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009030303/http://books.google.com/books?id=p8oM0k2UNzMC |pp=22–28|url-status=live }}</ref> शुरू में फ़िल्म के बिज़नेस को देखकर मेकर्स ने सोचा था कि शायद अमिताभ बच्चन वाले किरदार को मरने नहीं दिखाया जाए और कुछ सीन फिर से शूट किए जाएँ, लेकिन बाद में इसकी ज़रूरत नहीं पड़ी।<ref name="ndtv">{{Cite web |date=14 अगस्त 2010 |title=35 years on, the Sholay fire still burns |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/35-years-on-the-sholay-fire-still-burns-44425 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130612074406/http://movies.ndtv.com/bollywood/35-years-on-the-sholay-fire-still-burns-44425 |archive-date=12 जून 2013 |access-date=12 अप्रैल 2013 |publisher=[[एनडीटीवी खबर]]}}</ref> जब फ़िल्म का साउंडट्रैक, जिसमें फ़िल्म के संवाद भी थे, रिलीज़ हुआ, तब शोले रातोंरात बहुत बड़ी हिट बन गई। इसके बाद फ़िल्म को देश के और कई बड़े राज्यों में भी रिलीज़ किया गया। शोले 1975 की सबसे ज़्यादा कमाई करने वाली हिंदी फ़िल्म बनी और [[बॉक्स ऑफिस इंडिया]] ने इसे "ऑल टाइम ब्लॉकबस्टर" कहा।<ref name="boxofficeindia.com"/> फ़िल्म ने पूरे भारत में 60 से ज़्यादा "गोल्डन जुबली" और 100 से ज़्यादा सिनेमाघरों में "सिल्वर जुबली" मनाई — जो उस समय एक रिकॉर्ड था।<ref name="ndtv" /> बॉम्बे के मिनर्वा थिएटर में यह पाँच साल से ज़्यादा समय तक लगातार चली, और कोलकाता के ज्योति सिनेमा में लगभग दो साल तक।<ref name="nyt">{{cite news|first=केविन |last= केली|title=Scan This Book!|url=https://www.nytimes.com/2006/05/14/magazine/14publishing.html|work=न्यूयॉर्क टाइम्स पत्रिका|date=14 मई 2006|access-date=7 मार्च 2008|archive-date=10 दिसम्बर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210150624/https://www.nytimes.com/2006/05/14/magazine/14publishing.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6042|title=All Time Longest Runners In Kolkata: Sholay 2nd - HAHK 4th|access-date=15 फ़रवरी 2024|archive-date=15 फ़रवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215180207/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6042|url-status=live}}</ref> शोले सबसे लंबे समय तक चलने वाली भारतीय फ़िल्म थी, जब तक कि 2001 में [[दिलवाले दुल्हनिया ले जाएंगे]] ने इसका रिकॉर्ड नहीं तोड़ दिया।<ref name="telegraph">{{Cite news |date=3 फ़रवरी 2013 |title=900 not out! |work=[[द टेलीग्राफ]] |url=https://www.telegraphindia.com/1130203/jsp/7days/story_16515999.jsp |url-status=dead |access-date=11 मई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304225327/http://www.telegraphindia.com/1130203/jsp/7days/story_16515999.jsp |archive-date=4 मार्च 2016}}</ref> [[File:Amitabh Bachchan and Dharmendra in 2016.jpg|thumb| धर्मेन्द्र और बच्चन अभिनीत फिल्म शोले (1975) ने अनुमानित 15-18 करोड़ दर्शकों की संख्या दर्ज की, जिससे यह दर्शकों की उपस्थिति के मामले में अब तक की सबसे अधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्म बन गई।]] वर्ष खत्म होने से पहले धर्मेंद्र की एक और फ़िल्म [[प्रतिज्ञा (1975 फ़िल्म)|प्रतिज्ञा]] रिलीज़ हुई,<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/zakhmee-1975/article5809755.ece|title=Zakhmee (1975)|last=मल्होत्रा|first=एपीएस|newspaper=द हिन्दू|date=20 मार्च 2014|via=www.thehindu.com|archive-date=24 अक्टूबर 2023|access-date=21 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231024134010/https://www.thehindu.com/features/friday-review/zakhmee-1975/article5809755.ece|url-status=live}}</ref> जो बहुत बड़ी हिट साबित हुई। इस फ़िल्म में दमदार एक्शन के साथ मज़ेदार स्लैपस्टिक कॉमेडी भी थी। इसी वजह से इसे “कॉमेडी की शानदार फ़िल्म” कहा गया।<ref name="Raj2009">{{cite book|author=अशोक राज|title=Hero Vol.2|url=https://books.google.com/books?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT80|access-date=18 सितम्बर 2014|date=1 नवम्बर 2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-03-6|pages=80–}}</ref><ref name="IndiaPerspectives">{{cite book|title=India Perspectives|url=https://books.google.com/books?id=UuhtAAAAMAAJ|access-date=18 सितम्बर 2014|year=2005|publisher=PTI for the Ministry of External Affairs}}</ref> 1976 में धर्मेंद्र ने रामानंद सागर की एक्शन थ्रिलर [[चरस (फ़िल्म)|चरस]] में काम किया। यह फ़िल्म उस घटना पर आधारित थी जब 1972 में युगांडा के तानाशाह [[ईदी अमीन]] ने [[युगाण्डा से भारतीयों का निष्कासन|भारतीयों को देश से निकाल दिया]] था। चरस को पूरे देश में बेहद अच्छा रिस्पॉन्स मिला और यह सुपरहिट रही।<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/photogallery/entertainment/bollywood-dharmendra-hema-malini-second-blockbuster-baghavat-film-was-made-on-the-lines-of-superhit-charas-ramanand-sagar-was-earned-shockingly-a-lot-of-money-by-3-films-7999673.html|title=सुपरहिट 'चरस' के तर्ज पर बनी, धर्मेंद्र-हेमा मालिनी की दूसरी फिल्म, लगातार 3 हिट से रामानंद सागर ने कूटे खूब पैसे|date=25 जनवरी 2024|access-date=26 नवंबर 2025|archive-date=8 दिसंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208173643/https://hindi.news18.com/photogallery/entertainment/bollywood-dharmendra-hema-malini-second-blockbuster-baghavat-film-was-made-on-the-lines-of-superhit-charas-ramanand-sagar-was-earned-shockingly-a-lot-of-money-by-3-films-7999673.html|url-status=dead}}</ref> उसी साल आई उनकी दूसरी फ़िल्म [[माँ (1976 फ़िल्म)|माँ]], एक पारिवारिक ड्रामा थी, जिसे आलोचकों ने बहुत सराहा।<ref>{{Cite book |title=रजनीकांत: द डेफिनिटिव बायोग्राफी |title-link=रजनीकांत: द डेफिनिटिव बायोग्राफी |last=रामचन्द्रन |first=नमन |publisher=[[पेंगुइन बूक्स]] |year=2014 |isbn=978-0-14-342111-5 |location=Delhi |pages=98 |orig-date=2012}}</ref> 1977 धर्मेंद्र के लिए बहुत बड़ा साल रहा। मनमोहन देसाई की एक्शन ड्रामा धरम वीर ऑल टाइम ब्लॉकबस्टर बनी। देसाई की ही एक और मसाला फ़िल्म [[चाचा भतीजा]] सुपरहिट रही। इसके बाद [[खेल खिलाड़ी का (1977 फ़िल्म)]] (मिस्ट्री थ्रिलर) और [[ड्रीम गर्ल]] (एक्शन कॉमेडी) जैसी हिट फ़िल्में आईं।<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7993|title=Top Ten All Time Bihar - Gadar 2 Smashes All RECORDS|date=6 सितम्बर 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/flashback-1977-trade-informa-2531|title=Flashback 1977 - Trade Guide Classification|date=8 अगस्त 2024|access-date=16 अगस्त 2024|archive-date=14 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240814072717/https://www.bobbytalkscinema.com/recentpost/flashback-1977-trade-informa-2531|url-status=dead}}</ref> धरम वीर ने विदेशों में भी कमाल किया। यूनाइटेड किंगडम के 5 शहरों में इसके 23 शो हुए। रफ़ी के गानों की लोकप्रियता के कारण फ़िल्म ने यूके में बहुत तेज़ शुरुआत की और लगभग 50,000 पाउंड कमाए।<ref>{{cite news |title=United Kingdom Evolution - £100k To £4 Million Of Pathaan |url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7602 |access-date=2 मार्च 2023 |work=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]] |archive-date=2 मार्च 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302113326/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7602 |url-status=live }}</ref> इसके अलावा, फ़िल्म ने सोवियत संघ में 3.2 करोड़ (32 मिलियन) टिकट बेचे, जो अपने समय में बहुत बड़ा रिकॉर्ड था।<ref>{{Cite web |title=Dharam Veer |url=https://www.kinopoisk.ru/film/97001/ |access-date=15 अगस्त 2023 |website=किनोपोइस्क |language=ru}}</ref> ===1978–1997: निरंतर सफलता और कभी-कभी असफलताएँ=== 1977 के बाद धर्मेंद्र की फ़िल्मों की गुणवत्ता थोड़ी कम होने लगी, इसलिए उनकी बहुत बड़ी कमाई करने वाली फ़िल्में भी कम हो गईं। लेकिन उनकी लोकप्रियता पहले जैसी ही बनी रही, और इसी वजह से उनकी सफल फ़िल्में 1990 के दशक तक आती रहीं।<ref name="Rewinds"/> 1978 में उनकी चार फ़िल्में रिलीज़ हुईं— शालीमार, आज़ाद, [[दिल्लगी (1978 फ़िल्म)|दिल्लगी]] और [[फंदेबाज़ (1978 फ़िल्म)|फंदेबाज़]]। इनमें से शालीमार और फंदेबाज़ न तो आलोचकों को पसंद आईं और न ही बॉक्स ऑफिस पर चलीं। लेकिन आज़ाद और दिल्लगी, जिनमें उनकी हीरोइन हेमा मालिनी थीं, दोनों हिट रहीं। खासकर आज़ाद, जो सुपरहिट रही और साल की चौथी सबसे ज़्यादा कमाई करने वाली फ़िल्म बनी।<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=8936|title=Game Changer Dull First Week - Emergency and Azaad Opening|date=17 जनवरी 2024}}</ref> 1979 में धर्मेंद्र को दो और सफलताएँ मिलीं— मोहन सहगल की [[कर्तव्य (1979 फ़िल्म)|कर्तव्य]], जो सुपरहिट थी। दुलाल गुहा की "दिल का हीरा", जो सफल साबित हुई।<ref name=TG1979>{{cite web|url=https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Trade-Guide-1979-Classificaiton.jpg|title=Trade Guide Classification - 1979|access-date=28 अगस्त 2024|archive-date=27 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240827205309/https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Trade-Guide-1979-Classificaiton.jpg|url-status=dead}}</ref> धर्मेंद्र ने 1980 के दशक की शुरुआत [[द बर्निंग ट्रेन]] से की, जो [[रवि चोपड़ा]] की बड़े बजट वाली एक्शन थ्रिलर थी।<ref>{{Cite web |last=सक्सेना |first=पूनम |date=27 जुलाई 2023 |title=Flooded cities, burning trains: Poonam Saxena on the timeless lure of cinematic disaster |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-burning-train-1980-a-disaster-film-of-its-time-documenting-film-history-and-trivia-for-nostalgia-101687610534404.html |website=[[Hindustan Times]] |quote=The story goes that BR Chopra's son Ravi Chopra saw The Towering Inferno (1974) while on a trip abroad and was very taken up with the story of a fire that engulfs the world's tallest skyscraper on its opening night. |access-date=10 सितम्बर 2024 |archive-date=2 जुलाई 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240702052259/https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-burning-train-1980-a-disaster-film-of-its-time-documenting-film-history-and-trivia-for-nostalgia-101687610534404.html |url-status=live }}</ref> इसमें उनके साथ [[जितेन्द्र]], [[विनोद खन्ना]], हेमा मालिनी और [[परवीन बॉबी]] भी थे। फ़िल्म से बहुत उम्मीदें थीं, लेकिन यह बॉक्स ऑफिस पर सिर्फ़ औसत रही। बाद में, समय के साथ इसे लोगों ने पसंद करना शुरू किया और यह एक क्लासिक मानी जाने लगी।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatimes.com/entertainment/celebs/heres-why-the-burning-train-continues-to-be-the-coolest-disaster-thriller-film-522205.html|title=Here's Why The Burning Train Continues To Be The Coolest Disaster Thriller Film Till Date|date=7 सितम्बर 2020|access-date=18 जनवरी 2024|archive-date=18 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118204915/https://www.indiatimes.com/entertainment/celebs/heres-why-the-burning-train-continues-to-be-the-coolest-disaster-thriller-film-522205.html|url-status=live}}</ref> इसके बाद उनकी दो फ़िल्में आईं— अलीबाबा और 40 चोर, जो ठीक-ठाक चली। [[राम बलराम]], जिसमें वे फिर से अमिताभ बच्चन के साथ दिखे, और यह फ़िल्म हिट रही।<ref name=FI1980>{{Cite web|url=https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Film-Inf-1980-Classification.jpg|title=Summing Up 1980|website=www.bobbytalkscinema.com|access-date=13 अक्टूबर 2024|archive-date=29 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240829210821/https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Film-Inf-1980-Classification.jpg|url-status=dead}}</ref> 1981 में धर्मेंद्र की फ़िल्म [[कातिलों के कातिल]] सुपरहिट रही। लेकिन उनकी बाकी फ़िल्में जैसे [[आस पास (1981 फ़िल्म)|आस पास]] और [[क्रोधी (1981 फ़िल्म)|क्रोधी]] उतनी सफल नहीं रहीं।<ref>{{cite news |date=1 मई 2020 |title=The Best Films Of Rishi Kapoor - Bobby Has Historic Numbers |publisher=boxofficeindia.com |url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6050 |access-date=1 मई 2020 |archive-date=1 मई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501110812/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6050 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/40-years-of-jackie-shroff-starrer-hero-director-subhash-ghai-hints-at-sequel-101702630889625.html|title=40 years of Jackie Shroff-starrer Hero: Director Subhash Ghai hints at sequel|work=Hindustan Times |date=18 दिसम्बर 2023}}</ref> 1982 में स्थिति बदल गई। इस साल उनकी पाँच फ़िल्में लगातार हिट रहीं— [[राजपूत (1982 फ़िल्म)|राजपूत]], बदले की आग, [[गज़ब]], [[बगावत (1982 फ़िल्म)|बघावत]] और सम्राट। इन सभी ने बॉक्स ऑफिस पर अच्छी कमाई की।<ref>{{cite web|url=https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Trade-Guide-1982-Classification.jpg|title=Trade Guide Classification 1982|access-date=10 सितम्बर 2024|archive-date=8 सितम्बर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908141622/https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Trade-Guide-1982-Classification.jpg|url-status=dead}}</ref> 1983 में धर्मेंद्र की फ़िल्म [[नौकर बीवी का (1983 फ़िल्म)|नौकर बीवी का]] हिट रही। इसके बाद [[क़यामत (1983 फ़िल्म)|कयामत]] भी सफल हुई। लेकिन उस साल की सबसे बड़ी और सबसे चर्चित फ़िल्म [[रज़िया सुल्तान (1983 फ़िल्म)|रज़िया सुल्तान]], जिसे [[कमाल अमरोही]] ने बनाया था, बॉक्स ऑफिस पर नहीं चली और असफल साबित हुई।<ref>{{cite web|url=https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Film-Inf-1983-Classification.jpg|title=Film Informatiom Classification 1983|access-date=17 सितम्बर 2024|archive-date=8 सितम्बर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908124607/https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/Film-Inf-1983-Classification.jpg|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kamal Amrohi's dream film Razia Sultan bombs at the box-office |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19831015-kamal-amrohi-dream-film-razia-sultan-bombs-at-the-box-office-771082-2013-07-17 |last=कपूर |first=सुनील सेठी कूमी |website=[[इण्डिया टुडे (टीवी चैनल)|इण्डिया टुडे]] |date=17 जुलाई 2013 |access-date=21 मई 2020 |archive-date=17 दिसम्बर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217041352/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19831015-kamal-amrohi-dream-film-razia-sultan-bombs-at-the-box-office-771082-2013-07-17 |url-status=live }}</ref> 1984 में उनकी सात फ़िल्में रिलीज़ हुईं। इनमें से बाज़ी, [[जागीर (1984 फ़िल्म)|जागीर]], [[जिने नहीं दूंगा]] और [[धर्म और कानून (1984 फ़िल्म)|धर्म और कानून]] ठीक-ठाक रहीं। बाकी फ़िल्में न तो आलोचकों को पसंद आईं और न ही दर्शकों को, इसलिए वे फ्लॉप रहीं। 1985 में धर्मेंद्र की बड़ी फ़िल्म [[गुलामी (1985 फ़िल्म)|गुलामी]] आई, जिसे [[ज्योति प्रकाश दत्ता |जे. पी. दत्ता]] ने बनाया था। इसमें [[मिथुन चक्रवर्ती]], [[नसीरुद्दीन शाह]], [[रीना रॉय]] और [[स्मिता पाटिल]] भी थे। फ़िल्म को अच्छी समीक्षाएँ मिलीं और यह सुपरहिट रही। यह साल की पाँच सबसे ज्यादा कमाई करने वाली फ़िल्मों में भी शामिल थी। [[लता मंगेशकर]] और [[शब्बीर कुमार]] द्वारा गाया गया इसका गाना "ज़ीहले मुस्किन मकुन बा-रंजिश" बहुत लोकप्रिय हुआ और [[बिनाका गीत माला]] की साल के अंत की टॉप गानों में गिना गया।<ref>{{cite web|url=https://www.keepalivebollywood.com/binacageetmala/search-detail/page=2|title=Binaca Geetmala (1985)}}</ref> 1986 में धर्मेंद्र को एक और सफलता मिली फ़िल्म "बेगाना" से, जिसमें उनके साथ [[कुमार गौरव]] और [[रति अग्निहोत्री]] थे। 1987 में धर्मेंद्र ने शानदार वापसी की और उस साल आठ सफल फ़िल्में दीं। उनकी पहली दो फ़िल्में थीं— [[इंसानियत के दुश्मन (1987 फ़िल्म)|इंसानियत के दुश्मन]] और [[लोहा (1987 फ़िल्म)|लोहा]]। दोनों एक्शन फ़िल्में थीं और दोनों ही हिट रहीं। इसके बाद वे [[दादागिरी (1987 फ़िल्म)|दादागिरी]], [[हुकूमत (1987 फ़िल्म)|हुकूमत]] और [[आग ही आग (1987 फ़िल्म)|आग ही आग]] में नज़र आए।<ref>{{Cite web|title=Aag Hi Aag |website=[[रॉटेन टमेटोज़]] |url=https://www.rottentomatoes.com/m/aag_hi_aag_1987}}</ref><ref>{{Cite news|author=कंवर, रचना |title=25 Must See Bollywood Movies |date=3 अक्टूबर 2005 |url=http://movies.indiatimes.com/Special_Features/25_Must_See_Bollywood_Movies/articleshow/msid-1250837,curpg-10.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015033756/http://movies.indiatimes.com/Special_Features/25_Must_See_Bollywood_Movies/articleshow/msid-1250837%2Ccurpg-10.cms |url-status=dead |archive-date=15 अक्टूबर 2007 |publisher=Indiatimes movies |accessdate=8 नवम्बर 2010 }}</ref> दादागिरी ठीक-ठाक चली। हुकूमत और आग ही आग सुपरहिट रहीं। खासकर हुकूमत, जो साल की सबसे ज़्यादा कमाई करने वाली फ़िल्म बनी। इसके बाद उनकी एक और हिट फ़िल्म आई—[[वतन के रखवाले (1987 फ़िल्म)|वतन के रखवाले]]। साथ ही [[रजनीकान्त]] के साथ उनकी फ़िल्म [[इंसाफ कौन करेगा (1984 फ़िल्म)|इंसाफ कौन करेगा]] भी सफल रही। इस दशक में धर्मेंद्र की दो और बड़ी हिट फ़िल्में थीं— [[खतरों के खिलाड़ी (1988 फ़िल्म)|खतरों के खिलाड़ी]] (1988) और [[एलान-ए-जंग]] (1989)।<ref>{{cite web|url=https://theprint.in/theprint-profile/before-rajamouli-there-was-t-rama-rao-he-brought-madras-movies-to-bollywood/1528017/|title=Before Rajamouli, there was T Rama Rao. He brought 'Madras' movies to Bollywood|website=[[दिप्रिंट]] |date=20 अप्रैल 2023}}</ref><ref name="auto">{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6251|title=Rewind - Twenty Years Of Gadar|date=15 जून 2021|access-date=19 जनवरी 2024|archive-date=19 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119053002/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6251|url-status=live}}</ref> 1990 का दशक शुरू होते ही धर्मेंद्र की स्टार पावर कम होने लगी। 1990 से 1992 के बीच उनकी कुछ फ़िल्में सफल रहीं, जैसे— [[नाकाबंदी (1990 फ़िल्म)|नाकाबंदी]] (1990), [[वीरू दादा (1990 फ़िल्म)|वीरू दादा]] (1990), [[हमसे ना टकराना (1990 फ़िल्म)|हमसे ना टकराना]] (1990), [[कोहराम (1991 फ़िल्म)|कोहराम]] (1991) और [[तहलका (1992 फ़िल्म)|तहलका]] (1992) – यह बतौर हीरो उनकी आख़िरी हिट फ़िल्म रही।<ref name="auto"/> 1993 में वे जे. पी. दत्ता की बड़ी एक्शन फ़िल्म [[क्षत्रिय (1993 फ़िल्म)|क्षत्रिय]] में दिखे। इसमें [[सुनील दत्त]], [[विनोद खन्ना]], [[सनी देओल]], [[संजय दत्त]], [[राखी गुलज़ार]], [[मीनाक्षी]] और [[रवीना टंडन]] जैसे कई बड़े सितारे थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/kshatriya|title=Kshatriya &#124; Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=24 अप्रैल 2024|archive-date=22 अप्रैल 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422221801/https://www.rottentomatoes.com/m/kshatriya|url-status=live}}</ref> फ़िल्म की शुरुआत बहुत अच्छी रही, लेकिन [[१९९३ मुंबई बम विस्फोट|1993 के बॉम्बे बम धमाकों]] में संजय दत्त का नाम आने पर यह कई सिनेमाघरों से हटा दी गई।<ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4419|title=Opening Day Records Since 1990 - 34 Films|date=9 नवम्बर 2019|access-date=8 दिसम्बर 2024|archive-date=28 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328143742/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4419|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/movies/why-1993-multi-starrer-film-kshatriya-flopped-because-of-sanjay-dutt-8732108.html|title=Why 1993 Multi-starrer Film Kshatriya Flopped Because Of Sanjay Dutt|date=8 जनवरी 2024|access-date=2 फ़रवरी 2024|archive-date=16 जून 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616051736/https://www.news18.com/movies/why-1993-multi-starrer-film-kshatriya-flopped-because-of-sanjay-dutt-8732108.html|url-status=live}}</ref> इसके बाद कमाई गिर गई और फ़िल्म फ्लॉप हो गई। 1990 के दशक के मध्य में धर्मेंद्र की कुछ फ़िल्में ठीक-ठाक चलीं, जैसे— [[पुलिसवाला गुंडा]] (1995), माफिया (1996)। लेकिन उनकी बाकी फ़िल्में, जैसे [[मैदान-ए-जंग]] (1995) और [[रिटर्न ऑफ ज्वैलथीफ (1996 फ़िल्म)|रिटर्न ऑफ़ ज्वेल थीफ़]] (1996), बॉक्स ऑफिस पर असफल रहीं।<ref>{{cite web |title=Policewala Gunda |url=https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=2976|website=बॉक्स ऑफिस इंडिया |access-date=25 जुलाई 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=3004|title=Maidan-E-Jung – Movie|publisher=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=2744|title=Return Of Jewel Thief – Movie|publisher=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]|access-date=18 दिसम्बर 2023|archive-date=7 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407052234/https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=2744|url-status=live}}</ref> 2016 में [[द हिन्दू]] के एक लेख में, फ़िल्म समीक्षक विजय लोकपल्ली ने लिखा कि-1980 के दशक के आख़िर में धर्मेंद्र ने कम बजट वाली एक्शन फ़िल्मों में काम करना शुरू किया। यह बदलाव उन्हें [[दारा सिंह]] की तरह दिखाता था, जो पहले आम कामगार और छोटे शहरों के दर्शकों के बीच बहुत लोकप्रिय थे। लोकपल्ली के अनुसार, जब हिंदी सिनेमा में [[बॉलीवुड के ख़ान|खान तिकड़ी]] (सलमान–शाहरुख–आमिर) और [[अक्षय कुमार]] जैसे नए सितारे छाने लगे, तब धर्मेंद्र ने जानबूझकर एक अलग तरह के दर्शकों को चुना— मज़दूर, छोटे शहरों के लोग और पुराने ज़माने के एक्शन हीरो के चाहने वाले। इस वजह से धर्मेंद्र ने ऐसी फ़िल्में करना शुरू किया जो कम पैसों में बनती थीं, जल्दी शूट हो जाती थीं और ज़्यादातर बी- और सी-ग्रेड सिनेमाघरों (सिंगल स्क्रीन) में दिखाई जाती थीं। शुरुआत में प्रेस और कुछ लोगों ने इसे "गिरावट" कहा और कहा कि धर्मेंद्र बी-ग्रेड फ़िल्मों में काम कर रहे हैं। लेकिन लोकपल्ली का मानना था कि यह उनकी सोची-समझी रणनीति थी— ये फ़िल्में कम खर्च में बन जाती थीं, एक महीने में तैयार हो जाती थीं, और उनका एक स्थिर, वफ़ादार दर्शक वर्ग था जो अभी भी पुराने ढंग का एक्शन और हीरोइज़्म पसंद करता था।<ref>{{cite news |last=लोकापल्ली |first=विजय |date=5 जुलाई 2016 |title='In and as' HERO |url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/in-and-as-hero/article3639660.ece |access-date=21 अक्टूबर 2025 |work=द हिन्दू}}</ref> हालाँकि, इतना सब होने के बावजूद, धर्मेंद्र की छवि को नुकसान हुआ क्योंकि उन्होंने अपने करियर में बहुत सी कम बजट या बी-ग्रेड फ़िल्में कीं। इसका असर यह हुआ कि-उनके पास बहुत सारी ब्लॉकबस्टर और हिट फ़िल्में होने के बावजूद, उनके नाम पर सबसे ज़्यादा फ्लॉप फ़िल्मों का रिकॉर्ड भी जुड़ गया। अनुमान है कि 1960 से 2013 के बीच उनकी लगभग 180 फ़िल्में रिलीज़ हुईं, और इनमें से ज़्यादातर उनकी “बी-ग्रेड फ़िल्म” वाले दौर में आईं।<ref>{{cite news |date=10 मई 2025 |title=Meet actor who gave 6 blockbusters, 7 superhits, 36 hits, still holds record for most flop films, once also played hero in B grade movies |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-meet-actor-dharmendra-who-gave-6-blockbusters-7-superhits-36-hits-still-holds-record-most-flop-films-played-hero-b-grade-movies-not-mithun-chakraborty-but-3150988 |access-date=21 अक्टूबर 2025 |work=DNA India}}</ref> 1997 में धर्मेंद्र को फ़िल्मफ़ेयर लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार मिला। पुरस्कार लेते समय, जब उन्होंने [[दिलीप कुमार]] और अपनी पत्नी [[सायरा बानो]] के सामने यह पुरस्कार स्वीकार किया, तो धर्मेंद्र भावुक हो गए। उन्होंने कहा कि इतने सारे हिट फ़िल्मों और लगभग सौ लोकप्रिय फ़िल्मों के बावजूद, उन्होंने कभी [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार| सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] नहीं जीता।<ref>{{cite web|title=The real stars of Bollywood|url=http://www.rediff.com/movies/2004/mar/11corner.htm|publisher=रेडिफ|access-date=23 दिसम्बर 2010|date=11 मार्च 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310070326/http://www.rediff.com/movies/2004/mar/11corner.htm|archive-date=10 मार्च 2011|url-status=live}}</ref> इस मौके पर दिलीप कुमार ने मज़ाकिया अंदाज़ में कहा, "जब भी मैं भगवान से मिलूंगा, मैं उनसे अपनी एक ही शिकायत करूंगा – आपने मुझे धर्मेंद्र जितना सुंदर क्यों नहीं बनाया?"<ref>{{cite web|title=I was the Salman Khan of my days: Dharmendra|url=http://www.financialexpress.com/news/i-was-the-salman-khan-of-my-days-dharmendra/495016/0|work=The Financial Express|access-date=23 दिसम्बर 2010|date=28 जुलाई 2009|archive-date=11 अक्टूबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011132933/https://www.financialexpress.com/|url-status=live}}</ref> ===1998–2025: चरित्र भूमिकाओं की ओर बदलाव=== 1990 के दशक के अंत से धर्मेंद्र ने चरित्र भूमिकाएँ निभानी शुरू कीं। उनकी इस तरह की पहली फ़िल्म थी [[प्यार किया तो डरना क्या (1998 फ़िल्म)|प्यार किया तो डरना क्या]] (1998), जिसे [[सोहेल ख़ान]] ने बनाया। इस फ़िल्म में उनके साथ [[सलमान ख़ान]], [[काजोल]] और [[अरबाज़ ख़ान]] भी थे।<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/pyaar-kiya-to-darna-kya|title=Pyaar Kiya To Darna Kya (1998)|website=[[रॉटेन टमेटोज़]]|access-date=3 मई 2024|archive-date=3 मई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240503204408/https://www.rottentomatoes.com/m/pyaar-kiya-to-darna-kya|url-status=live}}</ref> फ़िल्म को आलोचकों ने पसंद किया और यह सुपरहिट साबित हुई।<ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=2583|title=Pyaar Kiya To Darna Kya – Movie|publisher=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]|access-date=16 अगस्त 2023|archive-date=1 अगस्त 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801111948/https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=2583|url-status=live}}</ref> नए दशक की धर्मेंद्र की पहली दो बड़ी फ़िल्में थीं— [[कैसे कहूँ कि प्यार है (2003 फ़िल्म)|कैसे कहूं के… प्यार है]] (2003) और [[किस किस की किस्मत (2004 फ़िल्म)|किस किस की किस्मत]] (2004)।<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=573|title=KAISE KAHOON KE... PYAAR HAI|access-date=19 जनवरी 2024|archive-date=19 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119193450/https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=573|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=1790|title=KIS KIS KI KISMET|access-date=19 जनवरी 2024|archive-date=19 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119193451/https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=1790|url-status=live}}</ref> लेकिन दोनों फ़िल्में बॉक्स ऑफिस पर फ्लॉप रहीं। इसके बाद, धर्मेंद्र ने थोड़ा समय लिया और 2007 में तीन फ़िल्मों के साथ वापसी की— [[लाइफ़ इन ए... मेट्रो]] ([[अनुराग बसु]]) – ड्रामा, [[अपने]] ([[अनिल शर्मा]]) – स्पोर्ट्स ड्रामा और [[जॉनी गद्दार (2007 फ़िल्म)|जॉनी गद्दार]] ([[श्रीराम राघवन]]) – नियो-नोयर थ्रिलर।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/indian-movie-remakes-that-just-didn-t-work-762327.html|title = Indian movie remakes that just didn't work|date = 18 सितम्बर 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/apne|title=Apne (2007)|website=[[रॉटेन टमेटोज़]]|access-date=18 फ़रवरी 2024|archive-date=18 फ़रवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218162916/https://www.rottentomatoes.com/m/apne|url-status=live}}</ref> इनमें से लाइफ इन ए… मेट्रो और अपने आलोचकों और दर्शकों दोनों को पसंद आईं और सुपरहिट रहीं।<ref name="Life In A Metro - Movie">{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=348|title=Life In A Metro - Movie|publisher=बॉक्स ऑफिस इंडिया}}</ref><ref name="boxofficeindia.com-Apne">{{Cite web |title=Apne – Movie – Box Office India |url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=227 |website=boxofficeindia.com |access-date=1 जून 2021 |archive-date=16 मई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516021701/https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=227|url-status=live}}</ref> वहीं, जॉनी गद्दार बॉक्स ऑफिस पर असफल रही, लेकिन आलोचकों ने इसे सराहा और बाद में इसे पंथ फ़िल्म माना गया।<ref name="CNN-IBN">{{cite web |title=Review: Johnny Gaddaar is a delicious thriller |url=http://ibnlive.in.com/news/review-johnny-gaddaar-is-a-delicious-thriller/49544-8.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090415162514/http://ibnlive.in.com/news/review-johnny-gaddaar-is-a-delicious-thriller/49544-8.html|url-status=dead|archive-date=15 अप्रैल 2009|date=29 सितम्बर 2007 |publisher=[[सीएनएन आईबीएन]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Movie reviews: Johnny Ghaddar|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Movie-reviews/222703/|archive-url=https://archive.today/20130122134754/http://www.expressindia.com/latest-news/Movie-reviews/222703/|url-status=dead|archive-date=22 जनवरी 2013|publisher=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|date=30 सितम्बर 2007}}</ref> उसी साल धर्मेंद्र ने [[ओम शांति ओम]] में गाने “दीवानगी दीवानगी” में अतिथि भूमिका निभाई।<ref>{{cite web|url=https://www.filmcompanion.in/interviews/10-years-of-om-shanti-om-farah-khan-interview-with-anupama-chopra|title=10 Years of Om Shanti Om with Farah Khan|date=9 नवम्बर 2017|access-date=18 सितम्बर 2024|archive-date=20 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230120212159/https://www.filmcompanion.in/interviews/10-years-of-om-shanti-om-farah-khan-interview-with-anupama-chopra|url-status=live}}</ref> 2011 में उन्होंने दो फ़िल्मों में काम किया— यमला पगला दीवाना – बॉक्स ऑफिस हिट और टेल मी ओ खुदा – व्यावसायिक रूप से फ़्लॉप।<ref>{{cite news |title=Yamla Pagla Deewana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/previews/Yamla-Pagla-Deewana/articleshow/7082416.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104043925/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-11/bollywood/28257409_1_bobby-deol-sunny-deol-yamla-pagla-deewana |url-status=live |archive-date=4 नवम्बर 2012 |access-date=13 दिसम्बर 2010 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |date=11 दिसम्बर 2010}}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-06/news-interviews/28068118_1_hema-malini-s-pics-mayur-puri-vinod-khanna |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021095425/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-06/news-interviews/28068118_1_hema-malini-s-pics-mayur-puri-vinod-khanna |url-status=dead |archive-date=21 अक्टूबर 2013 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |title=Hema remaking Mama Mia? |date=6 अक्टूबर 2009}}</ref> इसके बाद धर्मेंद्र ने यमला पगला दीवाना के सीक्वल में भी काम किया— [[यमला पगला दीवाना 2]] (2013) और [[यमला पगला दीवाना फिर से]] (2018)। लेकिन सीक्वल फ़िल्मों को दर्शकों से खराब प्रतिक्रिया मिली और वे पहले की तरह हिट नहीं रहीं।<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/actor.php?actorid=1|title=Dharmendra (Filmography)|access-date=31 जनवरी 2024|archive-date=31 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131141712/https://www.boxofficeindia.com/actor.php?actorid=1|url-status=live}}</ref> [[File:Dharam.jpg|thumb|धर्मेंद्र 2023 में]] 2023 में धर्मेंद्र ने [[करण जौहर]] की पारिवारिक ड्रामा फ़िल्म [[रॉकी और रानी की प्रेम कहानी]] में काम किया। फ़िल्म को आलोचकों की मिश्रित प्रतिक्रिया मिली, लेकिन यह हिट रही और दुनिया भर में ₹3.5 बिलियन (US$41 मिलियन) से अधिक कमाई की। यह साल की दसवीं सबसे ज्यादा कमाई करने वाली भारतीय फ़िल्म भी बनी।<ref name="Box Office India">{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7962|title=Rocky Aur Rani Ki Prem Kahaani Emerges HIT Due to Overseas|publisher=बॉक्स ऑफिस इंडिया|access-date=24 अगस्त 2023|archive-date=24 अगस्त 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075755/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7962|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww">{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2023/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide 2023|access-date=11 अगस्त 2023|website=बॉलीवुड हँगामा|archive-date=26 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126125943/https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2023/|url-status=live}}</ref> इसके अलावा, 71वें राष्ट्रीय पुरस्कारों में फ़िल्म ने सर्वश्रेष्ठ लोकप्रिय फिल्म का राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार जीता।<ref>{{cite web |last=भट्टाचार्य |first=तनिषा |date=1 अगस्त 2025 |title=71st National Film Awards: Karan Johar's Rocky Aur Rani Led By Alia-Ranveer Scores Big |url=https://www.ndtv.com/entertainment/71st-national-film-awards-karan-johars-rocky-aur-rani-led-by-alia-ranveer-scores-big-9001161 |access-date=1 अगस्त 2025 |website=एनडीटीवी}}</ref> अगले साल उन्होंने [[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]] में [[शाहिद कपूर]] और [[कृति सेनन]] के साथ काम किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/teri_baaton_mein_aisa_uljha_jiya|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya &#124; Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=19 अप्रैल 2024|archive-date=29 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329160838/https://www.rottentomatoes.com/m/teri_baaton_mein_aisa_uljha_jiya|url-status=live}}</ref> लेकिन इस फ़िल्म को आलोचकों से नकारात्मक समीक्षा मिली।<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=8418|title=A Decent First Quarter - Shaitaan Leads Classifications|access-date=19 अप्रैल 2024|archive-date=19 अप्रैल 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419181911/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=8418|url-status=live}}</ref> उनकी अंतिम फ़िल्म थी "इक्कीस" (2025), जो [[अरुण खेतरपाल]] के जीवन पर आधारित युद्ध ड्रामा थी। हालाँकि फिल्म की रिलीज़ से पहले ही उनकी मृत्यु हो गई।<ref>{{Cite web |url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1600813295274930177 |access-date=26 दिसम्बर 2022 |website=Twitter |language=en|title=taran adarsh on X: 'DHARMENDRA - AGASTYA NANDA TO STAR IN SRIRAM RAGHAVAN - DINESH VIJAN'S 'IKKIS'… Post #Badlapur, #NationalAward winning director #SriramRaghavan teams up with #DineshVijan for #Ikkis… Stars #Dharmendra and #AgastyaNanda &#91;grandson of #AmitabhBachchan&#93;. / X}}</ref> ===लगातार सहयोग=== धर्मेंद्र की सबसे सफल और प्रसिद्ध जोड़ी हेमा मालिनी के साथ थी, जिनसे उन्होंने बाद में शादी की।<ref name="Express2"/> इस जोड़ी ने कई हिट फ़िल्मों में साथ काम किया, जैसे— तुम हसीं मैं जवां, शराफत, नया जमाना, सीता और गीता, राजा जानी, जुगनू, दोस्त, पत्थर और पायल, शोले, चरस, मां, चाचा भतीजा और आजाद।<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/movies/when-dharmendra-hema-malinis-guest-appearance-overshadowed-this-films-lead-pair-8725262.html|title=When Dharmendra, Hema Malini's Guest Appearance Overshadowed This Film's Lead Pair|work=न्यूज़18 |date=2 जनवरी 2024}}</ref> धर्मेंद्र ने कई अलग-अलग निर्देशकों के साथ काम किया, जिनकी फिल्म बनाने की शैली अलग थी।<ref>{{cite web|title=Dharmendra – Action King: Comic leanings|url=https://www.couponraja.in/theroyale/dharmendra-action-king-comic-leanings/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910131758/https://www.couponraja.in/theroyale/dharmendra-action-king-comic-leanings/|url-status=dead|archive-date=10 सितम्बर 2018|work=द रॉयल|access-date=23 दिसम्बर 2010}}</ref> उनका सबसे लंबा सहयोग [[अर्जुन हिंगोरानी]] के साथ था, जो 1960 से 1991 तक चला। उनकी पहली फिल्म दिल भी तेरा हम भी तेरे थी, और यह अर्जुन हिंगोरानी द्वारा निर्देशित धर्मेंद्र की पहली मुख्य भूमिका वाली फ़िल्म थी।<ref name="TOI1">{{cite news |last1=जयसिंघानी |first1=बेला |title=Arjun Hingorani dead: Director Arjun Hingorani who introduced Sadhana and Dharmendra dies at 92 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/director-arjun-hingorani-who-introduced-sadhana-and-dharmendra-dies-at-92/articleshow/64055050.cms |access-date=26 अप्रैल 2022 |work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |date=6 मई 2018 |language=en |archive-date=19 जून 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619110009/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/director-arjun-hingorani-who-introduced-sadhana-and-dharmendra-dies-at-92/articleshow/64055050.cms |url-status=live }}</ref><ref name= "Joshi">{{cite book |last=जोशी |first=सुमित |title=Bollywood Through Ages |publisher=बेस्ट बुक रीड्स |url= https://books.google.com/books?id=WHQWCgAAQBAJ&q=Arjun+Hingorani&pg=PT65|isbn=9781311676696}}</ref> इसके अलावा उन्होंने हिंगोरानी के निर्देशन और निर्माण में कई फ़िल्में कीं, जैसे—किस्मत की, खेल खिलाड़ी का, कातिलों के कातिल, कौन करे कुर्बानी। हिंगोरानी द्वारा निर्मित सल्तनत और करिश्मा कुदरत में भी उन्होंने काम किया।<ref>{{cite news |last1=जयसिंघानी |first1=बेला |date=6 मई 2018 |title=Director Arjun Hingorani who introduced Sadhana and Dharmendra dies at 92 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/director-arjun-hingorani-who-introduced-sadhana-and-dharmendra-dies-at-92/articleshow/64055050.cms |work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref> धर्मेंद्र ने अन्य निर्देशकों के साथ भी कई फ़िल्में कीं— प्रमोद चक्रवर्ती के साथ: नया ज़माना, जुगनू, ड्रीम गर्ल, आजाद।<ref>{{cite news |last1=झा |first1=सुभाष के.|date=17 अगस्त 2025 |title=Dharmendra remembers Pramod Chakravorty, "One of the most underrated directors I worked with" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/dharmendra-remembers-pramod-chakravorty-one-underrated-directors-worked/ |work=बॉलीवुड हँगामा |access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref> [[अनिल शर्मा]] के साथ: हुकूमत, एलान-ए-जंग, फरिश्ते, तहलका, अपने।<ref>{{cite news |last=चौधरी |first=अंजलि |date=16 नवम्बर 2025 |title=Anil Sharma Shares Story About Dharmendra's Shelved James Bond-Style Thriller Sher: "Kash Ye Film Ban Pati" |url=https://www.ndtv.com/entertainment/anil-sharma-shares-story-about-dharmendras-shelved-james-bond-style-thriller-sher-kash-ye-film-ban-pati-9645858 |work=एनडीटीवी |access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Anil Sharma recalls when Dharmendra left Sunny Deol and Bobby Deol embarrassed during Apne: 'Inka kuch heroines ke sath chakkar hi nahi chalta kabhi' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/anil-sharma-recalls-when-dharmendra-left-sunny-deol-and-bobby-deol-embarrased-during-apne-inka-kuch-heroines-ke-sath-chakkar-hi-nahi-chalta-kabhi/articleshow/116542225.cms |work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |date=23 दिसम्बर 2024 |access-date=24 नवम्बर 2025}}</ref> अपने फ़िल्मी करियर की शुरुआत में धर्मेंद्र ने जगन्नाथ चटर्जी द्वारा निर्देशित पारी (1966) नामक [[बाङ्ला सिनेमा| बंगाली]] फ़िल्म में काम किया। इस फ़िल्म में [[दिलीप कुमार]] और [[केष्टो मुखर्जी]] भी मुख्य भूमिका में थे।<ref name=N18>{{cite news | url=https://www.news18.com/blogs/movies/amitava-nag/throwback-thursday-1966-and-the-filmic-conquests-for-bengali-cinema-14057-1217345.html | title=1966 and the filmic conquests for Bengali cinema | publisher=न्यूज़18 | first=अमिताभ | last=नाग | date=18 मार्च 2016 | accessdate=20 जून 2021}}</ref> धर्मेंद्र समय-समय पर पंजाबी फ़िल्मों में भी दिखाई दिए, जैसे— कंकन दे ओहले (1970), दो शेर (1974), [[दुख भंजन तेरा नाम (1974 फ़िल्म)|दुख भंजन तेरा नाम]] (1974), तेरी मेरी इक जिंदरी (1975), पुत्त जट्टां दे (1982) और कुर्बानी जट्ट दी (1990)। वह 2014 में फ़िल्म डबल दी ट्रबल के साथ पंजाबी सिनेमा में वापसी की।<ref>{{Cite web|title=Dharmendra is all set to play a double role|last=लालवानी|first=विक्की|work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|date=9 अक्टूबर 2013|access-date=19 जून 2016|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dharmendra-Minnisha-Lamba-Poonam-Dhillon-Ragini-Khanna-Ghuggi-and-Gippy-Grewal/articleshow/23775842.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028172307/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dharmendra-Minnisha-Lamba-Poonam-Dhillon-Ragini-Khanna-Ghuggi-and-Gippy-Grewal/articleshow/23775842.cms|archive-date=28 अक्टूबर 2017|url-status=live}}</ref> == अन्य कार्य == धर्मेंद्र को हिंदी सिनेमा का दिग्गज अभिनेता माना जाता है, लेकिन फिल्मों से हटकर उनका एक अलग और सादा जीवन भी चर्चा में रहा है। यह बात अब न्यूज़ रिपोर्ट्स और इंटरव्यू के ज़रिए सामने आ चुकी है कि धर्मेंद्र खेती-बाड़ी से गहराई से जुड़े हुए थे। मीडिया रिपोर्ट्स के अनुसार, महाराष्ट्र के लोनावला स्थित उनके फार्म हाउस में वे नियमित रूप से खेती करते थे। उन्होंने वहां सब्ज़ियां, फल और अनाज उगाए और कई बार खुद ट्रैक्टर चलाते हुए भी देखे गए। यह कोई दिखावटी शौक नहीं था, बल्कि खेती उनके जीवन का अहम हिस्सा थी। धर्मेंद्र ने खुद स्वीकार किया था कि मिट्टी से जुड़कर उन्हें मानसिक शांति मिलती है और गांव-देहात की यादें ताज़ा हो जाती हैं। खबरों में यह भी बताया गया कि वे [https://www.reallifeknowledge.com/ ऑर्गेनिक खेती] के समर्थक थे और रासायनिक खादों से दूर रहना पसंद करते थे। उन्होंने गाय-भैंस पालने और देसी जीवनशैली को अपनाने पर भी ज़ोर दिया। सोशल मीडिया पर उनके खेती करते हुए वीडियो और तस्वीरें वायरल हुईं, जिन्हें लोगों ने काफी सराहा। इस तरह न्यूज़ से साफ होता है कि धर्मेंद्र सिर्फ परदे के हीरो नहीं थे, बल्कि असल जिंदगी में भी किसान-मन और प्रकृति प्रेमी इंसान थे। === राजनीतिक करियर === धर्मेंद्र ने भारतीय जनता पार्टी की ओर से 2004 से 2009 तक राजस्थान में बीकानेर का प्रतिनिधित्व करने वाले भारतीय संसद (लोकसभा) के सदस्य के रूप में कार्य किया। 2004 में अपने चुनाव अभियान के दौरान, उन्होंने एक आक्रामक टिप्पणी की कि उन्हें "लोकतंत्र के लिए आवश्यक बुनियादी शिष्टाचार" सिखाने के लिए हमेशा के लिए तानाशाह चुना जाना चाहिए, जिसके लिए उनकी कड़ी आलोचना की गई थी।<ref>{{cite web|title=Congress makes Dharam garam|url=http://www.rediff.com/election/2004/apr/23dtake.htm|publisher=रेडिफ|access-date=23 दिसम्बर 2010|date=23 अप्रैल 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010183540/http://www.rediff.com/election/2004/apr/23dtake.htm|archive-date=10 अक्टूबर 2008|url-status=live}}</ref> जब सदन का सत्र चल रहा था, तब वे शायद ही कभी संसद में उपस्थित होते थे, फिल्मों की शूटिंग या अपने फार्म हाउस में खेत का काम करने में समय बिताना पसंद करते थे।<ref>{{cite web|title=Dharmendra – Action King: Political career|url=http://www.indianexpress.com/pictureStory.php?galId=1101&pg=6&view=6|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=23 दिसम्बर 2010}}</ref> === टेलीविजन कैरियर === [[File:Dharmendra.jpg|thumb|upright|2011 में एक कार्यक्रम में धर्मेंद्र]] 2011 में, धर्मेंद्र ने लोकप्रिय रियलिटी शो इंडियाज गॉट टैलेंट की तीसरी श्रृंखला के पुरुष जज के रूप में साजिद खान की जगह ली।<ref>{{cite web|title=Bollywood's lucky for TV|url=http://www.indianexpress.com/news/bollywoods-lucky-for-tv/827205|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=4 अगस्त 2011|access-date=5 अगस्त 2011}}</ref> 29 जुलाई 2011 को, इंडियाज गॉट टैलेंट ने धर्मेंद्र के साथ नए जज के रूप में कलर्स पर प्रसारित किया और पिछले दो सीज़न की शुरुआती रेटिंग को पार कर गया।<ref>{{cite news|title=Dharmendra fetches higher ratings for India's has Got Talent-3|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-04/tv/29850204_1_reality-show-tvr-average-rating|access-date=23 अगस्त 2016|date=4 अगस्त 2011|archive-url=https://archive.today/20120701182038/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-04/tv/29850204_1_reality-show-tvr-average-rating|archive-date=1 जुलाई 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|url-status=dead}}</ref> === फिल्मों का निर्माण और प्रस्तुतीकरण === 1983 में, धर्मेंद्र ने एक प्रोडक्शन कंपनी की स्थापना की जिसे विजयता फिल्म्स के नाम से जाना जाता है। 1983 में रिलीज़ हुई अपने पहले उद्यम बेताब में, विजयता फिल्म्स ने मुख्य अभिनेता के रूप में सनी देओल को लॉन्च किया। यह फिल्म साल की दूसरी सबसे ज्यादा कमाई करने वाली फिल्म थी। 1990 में उन्होंने एक्शन फिल्म घायल का निर्माण किया, जिसमें सनी ने भी अभिनय किया। फिल्म ने सर्वश्रेष्ठ फिल्म पुरस्कार सहित सात फिल्मफेयर पुरस्कार जीते। इसने संपूर्ण मनोरंजन प्रदान करने वाली सर्वश्रेष्ठ लोकप्रिय फिल्म का राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार जीता। धर्मेंद्र ने 1995 में बरसात में अपने छोटे बेटे बॉबी के करियर की शुरुआत की।<ref>{{cite web |last1=विजयकर |first1=राजीव |title=Dilwale Dulhania Le Jayenge, Rangeela and more: 1995 was an exceptional year |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/dilwale-dulhania-le-jayenge-rangeela-1995-exceptional-year/ |access-date=25 मार्च 2020 |publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]] |date=1 मार्च 2020}}</ref> == निजी जीवन == [[File:Bobby_Deol_Dharmendra_Sunny_Deol_still10.jpg|thumb|धर्मेंद्र अपने बेटों के साथ]] धर्मेंद्र की पहली शादी 1954 में 19 साल की उम्र में प्रकाश कौर से हुई थी।<ref>{{cite news |title=Bobby Deol Reportedly Attacked Hema Malini with a Knife After Dharmendra's 2nd Marriage; Here's What Prakash Kaur Said on the Matter! |url=https://daily.bhaskar.com/news/ENT-BOW-dharmendra-hema-controversy-5440408-PHO.html |access-date=13 फ़रवरी 2020 |work=देनिक भास्कर |date=16 अक्टूबर 2016 |language=en |archive-date=13 फ़रवरी 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200213180023/https://daily.bhaskar.com/news/ENT-BOW-dharmendra-hema-controversy-5440408-PHO.html |url-status=dead }}</ref> इस शादी से उनके दो बेटे थे, सनी और बॉबी, दोनों सफल फिल्म अभिनेता, और दो बेटियां, विजेता और अजीता। उनके भतीजे अभय देओल भी एक अभिनेता हैं। बॉम्बे जाने और फिल्म व्यवसाय में आने के बाद, धर्मेंद्र ने हेमा मालिनी से शादी कर ली।<ref>{{cite news|title=Dharmendra or "Dilawar Khan?"|url=http://www.milligazette.com/Archives/2004/16-30Jun04-Print-Edition/163006200433.htm|access-date=18 जून 2016|publisher=[[द मिल्ली गज़ेट]]|date=30 जून 2004|quote=When his political rivals brought the issue to the notice of election authorities and the general public, he denied his conversion to Islam and change of name.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624093107/http://www.milligazette.com/Archives/2004/16-30Jun04-Print-Edition/163006200433.htm|archive-date=24 जून 2016|url-status=live}}</ref><ref name="converted">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Celebrities-who-converted-to-Islam/photostory/30985640.cms|title=Celebrities who converted to Islam|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=23 अगस्त 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227231411/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Celebrities-who-converted-to-Islam/photostory/30985640.cms|archive-date=27 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref> उन्होंने और मालिनी ने 1970 के दशक की शुरुआत में कई फिल्मों में एक साथ अभिनय किया, जिसमें शोले भी शामिल है।<ref>{{cite news|title=Hema Malini on 35th wedding anniversary|url=http://www.mid-day.com/articles/love-is-togetherness-hema-malini-on-35th-wedding-anniversary/16181170|access-date=2 मई 2015|work=[[मिड डे]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921114842/http://www.mid-day.com/articles/love-is-togetherness-hema-malini-on-35th-wedding-anniversary/16181170|archive-date=21 सितम्बर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Dharmendra – Action King: Personal life|url=http://www.indianexpress.com/pictureStory.php?galId=1101&pg=4&view=4|archive-url=https://archive.today/20130126142727/http://www.indianexpress.com/pictureStory.php?galId=1101&pg=4&view=4|url-status=dead|archive-date=26 जनवरी 2013|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=2 जुलाई 2011}}</ref> दंपति की दो बेटियां हैं, ईशा देओल (एक अभिनेत्री, जिसका जन्म 1981 में हुआ था) और अहाना देओल (एक सहायक निर्देशक, 1985 में पैदा हुई)। धर्मेंद्र के पोते और बॉबी देओल के बेटे का नाम भी धर्मेंद्र के नाम पर "धर्म सिंह देओल" रखा गया है।<ref name=grand1>{{cite news |last1=गोयल |first1=दिव्या |title=Viral: The Internet Is Crushing On Bobby Deol's Son Aryaman |url=https://www.ndtv.com/entertainment/viral-the-internet-is-crushing-on-bobby-deols-son-aryaman-1984709 |access-date=27 जुलाई 2022 |work=एनडीटीवी |date=29 जनवरी 2019}}</ref> 2019 में, धर्मेंद्र के पोते और सनी देओल के बेटे करण देओल ने पल पल दिल के पास के साथ शुरुआत की।<ref>{{Cite web|title=Dharmendra launches grandson Karan Deol's Pal Pal Dil Ke Paas trailer in Mumbai. See pics|url=https://www.indiatoday.in/movies/photo/-dharmendra-launches-grandson-karan-deol-s-pal-pal-dil-ke-paas-trailer-in-mumbai-see-pics-1595820-2019-09-05|access-date=25 जून 2020|website=इण्डिया टुडे|language=en}}</ref> ==पुरस्कार== मुख्य लेख: धर्मेंद्र फिल्मोग्राफी ===प्रशंसा और सम्मान=== [[File:Dharmendra and Sunny Shah.jpg|thumb|धर्मेंद्र को 2017 में सम्मानित किया जा रहा है]] ===नागरिक पुरस्कार === मुख्य लेख: नागरिक पुरस्कार * 2012 - पद्म भूषण, भारत सरकार की ओर से भारत का तीसरा सर्वोच्च नागरिक सम्मान<ref name="Padma Awards" /> === राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार === मुख्य लेख: [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार|राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार]] * 1990 - संपूर्ण मनोरंजन प्रदान करने वाली सर्वश्रेष्ठ लोकप्रिय फिल्म - घायल ===फिल्मफेयर पुरस्कार=== मुख्य लेख: [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर पुरस्कार]] {| class="wikitable sortable" !साल !श्रेणी !फिल्म !परिणाम |- |1965 |[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता]] |''[[आई मिलन की बेला]]'' |{{nom}} |- |1967 |rowspan="4"|[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ अभिनेता]] |''[[फूल और पत्थर (1966 फ़िल्म)|फूल और पत्थर]]'' |{{nom}} |- |1972 |''[[मेरा गाँव मेरा देश]]'' |{{nom}} |- |1974 |''[[यादों की बारात]]'' |{{nom}} |- |1975 |''रेशम की डोरी'' |{{nom}} |- |1984 |[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता]] |''[[नौकर बीवी का (1983 फ़िल्म)|नौकर बीवी का]] '' |{{nom}} |- |1991 |[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ फिल्म]] |''[[घायल (1990 फ़िल्म)|घायल]] '' |{{won}} |- |1997 | [[फ़िल्मफ़ेयर लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार|लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड]] | — |{{won}} |} ==अन्य पुरस्कार और सम्मान == * सत्तर के दशक के मध्य में, धर्मेंद्र को दुनिया के सबसे सुंदर पुरुषों में से एक चुना गया था।<ref>{{cite news |title=Dharmendra, who was voted as one of the most handsome men in the 70s, is seen with his daughter Vijetta Deol at their residence. |url=https://photogallery.indiatimes.com/movies/100-yrs-of-indian-cinema/dharmendras-toi-archives-100-years-of-indian-cinema/articleshow/20148585.cms |access-date=12 अगस्त 2022 |work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |date=20 मई 2013}}</ref> * उन्हें विश्व लौह पुरुष पुरस्कार मिला है।<ref>{{cite web|title=Top ten action heroes of Bollywood|url=http://filmyworld.com/03/top-ten-action-heroes-of-bollywood/|publisher=filmyworld.com|access-date=6 अगस्त 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830021352/http://filmyworld.com/03/top-ten-action-heroes-of-bollywood/|archive-date=30 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> * उन्हें कलाकर पुरस्कारों में "भारतीय सिनेमा में योगदान" के लिए एक विशेष पुरस्कार मिला। * वह भारतीय मनोरंजन उद्योग में उनके उत्कृष्ट योगदान की मान्यता में फेडरेशन ऑफ इंडियन चैंबर ऑफ कॉमर्स एंड इंडस्ट्री (फिक्की) द्वारा "लिविंग लीजेंड अवार्ड" के प्राप्तकर्ता हैं।<ref>{{cite web|url=http://archives.chennaionline.com/film/News/2007/03article09.asp|title=FICCI-Frames award for Kamal Haasan|access-date=2 जनवरी 2009|last=रंगराज|first=आर.|date=14 मार्च 2007|publisher=चन्नई ऑनलाइन|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023215117/http://archives.chennaionline.com/film/News/2007/03article09.asp|archive-date=23 अक्टूबर 2008|url-status=dead}}</ref> * 2003 में उन्हें सैनसुई व्यूअर्स च्वाइस मूवी अवार्ड्स में लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड मिला।<ref>{{cite news|title=Devdas sweeps movie awards|work=द स्टेट्समैन|date=29 मार्च 2003}}</ref> * 2004 में, उन्हें भारतीय सिनेमा में सर्वश्रेष्ठ योगदान के लिए सम्मानित किया गया।<ref>{{cite news|title=Hrithik, Urmila win top honours at Zee awards ceremony|work=डेली एक्सप्रेस|date=27 फ़रवरी 2004}}</ref> * 2005 में, उन्हें लाइफटाइम अचीवमेंट के लिए ज़ी सिने अवार्ड मिला * 2007 में, उन्हें पुणे अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव (PIFF) में लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड से सम्मानित किया गया * 2007 में, उन्हें IIFA लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड मिला। * 2007 में, उन्हें भारतीय राष्ट्र के लिए मानवीय सेवाओं के लिए एक पुरस्कार मिला।<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2625065.cms|title=Dharmendra gets an award – Sunday TOI|work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|date=16 दिसम्बर 2007|access-date=12 जुलाई 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213045710/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2625065.cms|archive-date=13 दिसम्बर 2009|url-status=live}}</ref> * 2007 में, उन्हें डीबीआर एंटरटेनमेंट द्वारा लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार से सम्मानित किया गया।<ref name="Hindu">{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200707060323.htm|title='Garam Dharam' still a hit with fans in US, Canada|access-date=2 जनवरी 2009|date=6 जुलाई 2007|work=द हिन्दू|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20070921125430/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200707060323.htm|archive-date=21 सितम्बर 2007|url-status=live}}</ref> * 2007 में, पंजाबी अखबार कौमी एकता ने उन्हें भारतीय सिनेमा में उनके योगदान के लिए सम्मानित किया।<ref name="Hindu"/> * 2008 में, मैक्स स्टारडस्ट अवार्ड्स में उन्हें "अभिनेता पार उत्कृष्टता" नामित किया गया था। * 2008 में, उन्हें 10वें मुंबई अकादमी ऑफ़ द मूविंग इमेज (MAMI) अंतर्राष्ट्रीय फिल्म समारोह में लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड मिला।<ref>{{cite web|url=http://www.ibosnetwork.com/newsmanager/templates/template1.aspx?articleid=21234&zoneid=4|title=Dharmendra, Rishi Kapoor win at 10th M.A.M.I event|access-date=2 जनवरी 2009|date=14 मार्च 2008|publisher=IBOS|archive-date=6 दिसम्बर 2012|archive-url=https://archive.today/20121206013021/http://www.ibosnetwork.com/newsmanager/templates/template1.aspx?articleid=21234&zoneid=4|url-status=dead}}</ref> * 2009 में, उन्हें नासिक इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल (NIFF) में लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड मिला।<ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/dharamendra-asha-parekh-get-lifetime-achievement-award/497393|title=Dharamendra, Asha Parekh get lifetime achievement award|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=3 अगस्त 2009|access-date=12 जुलाई 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090907163014/http://www.indianexpress.com/news/dharamendra-asha-parekh-get-lifetime-achievement-award/497393|archive-date=7 सितम्बर 2009|url-status=live}}</ref> * 2010 में, उन्हें बिग स्टार एंटरटेनमेंट अवार्ड्स में उनकी अर्धशतकीय उत्कृष्टता के लिए बिग स्टार एंटरटेनर के रूप में सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web|title=Dabangg bags 5 Big Star Entertainment Awards|url=http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2010/dabangg-bigstar-entertainment-awards-221210.html|publisher=One India|access-date=22 दिसम्बर 2010|author=कल्याणी प्रसाद केशरी|date=22 दिसम्बर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022025323/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2010/dabangg-bigstar-entertainment-awards-221210.html|archive-date=22 अक्टूबर 2012|url-status=live}}</ref> * 2011 में, उन्हें अप्सरा फिल्म एंड टेलीविज़न प्रोड्यूसर्स गिल्ड अवार्ड में अवार्ड मिला। * 2011 में, उन्हें फिल्म उद्योग में 50 साल पूरे करने के लिए "सलाम महाराष्ट्र पुरस्कार" मिला।<ref>{{Cite web|title=Dharmendra Bags 'Salaam Maharashtra Award' For 50 Years in B'Town!|url=https://www.movietalkies.com/news/dharmendra-bags-salaam-maharashtra-award-for-50-years-in-btown/|access-date=26 जून 2020|website=मूवी टॉकीज़|date=31 जनवरी 2011 |language=en}}</ref> * 2011 में, उन्हें भारतीय टेलीविजन अकादमी पुरस्कारों में "द आईटीए स्क्रॉल ऑफ ऑनर" से सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Amitabh-Dharmendra-honoured-at-Indian-Television-Awards/H1-Article1-750373.aspx|title=Amitabh, Dharmendra honoured at Indian Television Awards|date=26 सितम्बर 2011|access-date=8 दिसम्बर 2011|publisher=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]|location=New Delhi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927021500/http://www.hindustantimes.com/Amitabh-Dharmendra-honoured-at-Indian-Television-Awards/H1-Article1-750373.aspx|archive-date=27 सितम्बर 2011}}</ref> ==फ़िल्में== * [[धर्मेन्द्र की फ़िल्में]] == नामांकन और पुरस्कार == * [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फ़िल्मफ़ेयर जीवनकाल सफलता पुरस्कार]] * [[अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार|आइफ़ा जीवनकाल सफलता पुरस्कार]] ==सन्दर्भ== {{Reflist|33em}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category}} * {{IMDb name}} * {{Instagram}} * {{Rotten Tomatoes}} {{फ़िल्मफ़ेयर लाइफ़ टाइम अचीवमेंट पुरस्कार‎}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1935 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१४वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:भारतीय राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:२०२५ में निधन]] 4krss2onbe1p3odxszuha8j2ssretqf किरण खेर 0 20839 6632169 5841496 2026-10-23T08:06:41Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632169 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Kiron kher colors indian telly awards.jpg | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1955|6|14|df=y}} | birth_name = किरण ठाकुर सिंह | birth_place = [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] | occupation = अभिनय, राजनीति | constituency_MP =[[चण्डीगढ़]] | term_start = 16 मई 2014 | predecessor = [[पवन बंसल|पवन कुमार बंसल]] | successor = | spouse = [[अनुपम खेर]] (1985–अब)<br />''गौतम बेरी'' (तलाक) | children = [[सिकन्दर खेर]] (पहले पति गौतम बेरी से) }} '''किरण खेर''' एक [[भारतीय अभिनेत्रियों की सूची|भारतीय अभिनेत्री]] व [[राजनीति|राजनेत्री]] हैं। वर्तमान में यह [[चण्डीगढ़]] संसदीय क्षेत्र से [[सांसद]] है। वह [[अनुपम खेर]] की [[पत्नी]] हैं। वर्ष 2014 में लोकसभा चुनाव में हिस्सा लेते हुए किरण खेर ने सक्रिय राजनीति में कदम रखा। बीजेपी के टिकट पर वे चंडीगढ़ से चुनाव लड़ीं और कांग्रेस उम्मीदवार [[पवन बंसल]] और [[आम आदमी पार्टी]] (AAP) की उम्मीदवार और बॉलीवुड एक्ट्रेस [[गुल पनाग]] को हराकर जीत हासिल की। == व्यक्तिगत जीवन == किरण का जन्म 14 जून 1955 को [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] में हुआ था। किरण के जन्म के बाद उनका परिवार चंडीगढ़ चला आया जहां उनका पालन-पोषण हुआ। किरण की आरम्भिक शिक्षा चंडीगढ़ से हुई, जबकि चंडीगढ़ के ही इंडियन थिएटर ऑफ पंजाब यूनिवर्सिटी से ग्रैजुएशन किया। किरण का विवाह [[मुम्बई]] में रहने वाले उद्योगपति गौतम बेरी के साथ हुई। हालांकि, जल्द ही दोनों का तलाक हो गया। जिस साल किरण का गौतम से तलाक हुआ, उसी साल यानी 1985 में उनकी शादी फिल्म अभिनेता अनुपम खेर से हुई। पहले पति से किरण को एक बेटा है, जिसका नाम सिंकदर खेर है। ===सामाजिक कार्यों में सक्रियता=== किरण खेर कई सालों से सामाजिक कार्यों से जुड़ी हुई हैं। उन्होंने [[भ्रूण हत्या]] के खिलाफ चलाए गए अभियान 'लाडली' में अहम भूमिका निभाई थी। इसके साथ वे कैंसर के खिलाफ चलाए गए अभियान 'रोको कैंसर' से भी जुड़ी रहीं। साल 2009 में वे [[भारतीय जनता पार्टी]] (BJP) में शामिल हो गईं। उन्होंने देश भर में पार्टी के लिए प्रचार भी किया। 2011 में चंडीगढ़ में हुए नगर निगम चुनाव में उन्होंने पार्टी के लिए अहम रोल निभाया। इसी साल उन्होंने [[अन्ना हजारे]] द्वारा चलाए गए भ्रष्टाचार विरोधी आंदोलन में भी हिस्सा लिया। किरण ने चंडीगढ़ में इस आंदोलन का समर्थन किया। जब अन्ना के आंदोलन के बाद टीम के कुछ सदस्यों ने [[आम आदमी पार्टी]] (AAP) बनाने का फैसला किया, तो उन्होंने इस बात का विरोध किया था। == फिल्मी सफर == किरण खेर ने अपने फिल्मी करियर का आरम्भ 1983 में पंजाबी फिल्म 'आसरा प्यार दा' से किया था। उन्होंने 1996 में [[अमरीश पुरी]] के साथ 'सरदारी बेगम' में काम किया, जो काफी चर्चित भी रही। किरण ने अपनी एक्टिंग की असली छाप 2002 में [[संजय लीला भंसाली]] की फिल्म 'देवदास' से छोड़ी। उनकी एक्टिंग की हर किसी ने सराहना की थी। इसके बाद उन्होंने फिल्मों में मां के किरदार ही ज्यादातर निभाए, जो सुपरहिट रहे। == प्रमुख फिल्में == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[२०१४|2014]] || [[पंजाब 1984]] || || सहकलाकार-: [[दिलजीत दोसांझ]] |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[ओम शांति ओम|ओम शाँति ओम]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[अपने|अपने]] || रवि || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[जस्ट मैरिड (2007 फ़िल्म)|जस्ट मैरिड]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[कभी अलविदा ना कहना]] || कमलजीत (कमल) सरन || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[आई सी यू (2006 फ़िल्म)|आई सी यू]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[रंग दे बसंती]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[फ़ना (२००६ चलचित्र)|फ़ना]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[मंगल पांडे: द राइज़िंग|द राइज़िंग]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[हम तुम]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[वीर-ज़ारा]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[मैं हूँ ना]] || मधु शर्मा || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[कर्ज़ (2002 फ़िल्म)|कर्ज़]] || सावित्री देवी || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[एहसास (2001 फ़िल्म)|एहसास]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[सरदारी बेगम]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[करन अर्जुन]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[पेस्तॉन जी (1988 फ़िल्म)|पेस्तॉन जी]]|| || |- |} == पुरस्कार एवं सम्मान== *1997: नेशनल फिल्म अवॉर्ड (सरदारी बेगम) *2000: नेशनल फिल्म अवॉर्ड बेस्ट एक्ट्रेस (बारीवाली) *2003: IIFA बेस्ट सपोर्टिंग एक्ट्रेस अवॉर्ड (देवदास) *2003: लोकार्नो इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में ब्रॉन्ज लेपर्ड अवॉर्ड (साइलेंट वाटर) *2003: कराची इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में बेस्ट एक्टर फॉर लीडिंग रोल (साइलेंट वाटर) *2006: स्टार स्क्रीन अवॉर्ड बेस्ट सपोर्टिंग एक्ट्रेस (रंग दे बसंती) *2010: अप्सरा अवॉर्ड फॉर बेस्ट एक्ट्रेस सपोर्टिंग रोल (कुर्बान) *2011: कलर्स गोल्डन पेटल अवॉर्ड फॉर मोस्ट मनोरंजक पर्सनैलिटी *2012: कलर्स गोल्डन पेटल अवॉर्ड फॉर मोस्ट दिलदार पर्सनैलिटी<ref>{{Cite web |url=http://bollywood.bhaskar.com/news-hf/ENT-BNE-kirron-kher-birthday-special-5021560-PHO.html?utm_source=taboola&utm_medium=referral |title=किरण खेर |access-date=25 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626101127/http://bollywood.bhaskar.com/news-hf/ENT-BNE-kirron-kher-birthday-special-5021560-PHO.html?utm_source=taboola&utm_medium=referral |archive-date=26 जून 2015 |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{श्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार}} [[श्रेणी:1955 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:श्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:१६वीं लोक सभा के सदस्य]] hxucouu3pgjwruc19922wby0dhxi6g1 6632183 6632169 2026-10-23T08:09:22Z Sanjeev bot 127039 बॉट: कड़ी के रूप में शब्द की आवृत्ति को हटाया। 6632183 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Kiron kher colors indian telly awards.jpg | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1955|6|14|df=y}} | birth_name = किरण ठाकुर सिंह | birth_place = [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] | occupation = अभिनय, राजनीति | constituency_MP =[[चण्डीगढ़]] | term_start = 16 मई 2014 | predecessor = [[पवन बंसल|पवन कुमार बंसल]] | successor = | spouse = [[अनुपम खेर]] (1985–अब)<br />''गौतम बेरी'' (तलाक) | children = [[सिकन्दर खेर]] (पहले पति गौतम बेरी से) }} '''किरण खेर''' एक [[भारतीय अभिनेत्रियों की सूची|भारतीय अभिनेत्री]] व [[राजनीति|राजनेत्री]] हैं। वर्तमान में यह [[चण्डीगढ़]] संसदीय क्षेत्र से [[सांसद]] है। वह [[अनुपम खेर]] की [[पत्नी]] हैं। वर्ष 2014 में लोकसभा चुनाव में हिस्सा लेते हुए किरण खेर ने सक्रिय राजनीति में कदम रखा। बीजेपी के टिकट पर वे चंडीगढ़ से चुनाव लड़ीं और कांग्रेस उम्मीदवार [[पवन बंसल]] और [[आम आदमी पार्टी]] (AAP) की उम्मीदवार और बॉलीवुड एक्ट्रेस [[गुल पनाग]] को हराकर जीत हासिल की। == व्यक्तिगत जीवन == किरण का जन्म 14 जून 1955 को [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] में हुआ था। किरण के जन्म के बाद उनका परिवार चंडीगढ़ चला आया जहां उनका पालन-पोषण हुआ। किरण की आरम्भिक शिक्षा चंडीगढ़ से हुई, जबकि चंडीगढ़ के ही इंडियन थिएटर ऑफ पंजाब यूनिवर्सिटी से ग्रैजुएशन किया। किरण का विवाह [[मुम्बई]] में रहने वाले उद्योगपति गौतम बेरी के साथ हुई। हालांकि, जल्द ही दोनों का तलाक हो गया। जिस साल किरण का गौतम से तलाक हुआ, उसी साल यानी 1985 में उनकी शादी फिल्म अभिनेता अनुपम खेर से हुई। पहले पति से किरण को एक बेटा है, जिसका नाम सिंकदर खेर है। ===सामाजिक कार्यों में सक्रियता=== किरण खेर कई सालों से सामाजिक कार्यों से जुड़ी हुई हैं। उन्होंने [[भ्रूण हत्या]] के खिलाफ चलाए गए अभियान 'लाडली' में अहम भूमिका निभाई थी। इसके साथ वे कैंसर के खिलाफ चलाए गए अभियान 'रोको कैंसर' से भी जुड़ी रहीं। साल 2009 में वे [[भारतीय जनता पार्टी]] (BJP) में शामिल हो गईं। उन्होंने देश भर में पार्टी के लिए प्रचार भी किया। 2011 में चंडीगढ़ में हुए नगर निगम चुनाव में उन्होंने पार्टी के लिए अहम रोल निभाया। इसी साल उन्होंने [[अन्ना हजारे]] द्वारा चलाए गए भ्रष्टाचार विरोधी आंदोलन में भी हिस्सा लिया। किरण ने चंडीगढ़ में इस आंदोलन का समर्थन किया। जब अन्ना के आंदोलन के बाद टीम के कुछ सदस्यों ने [[आम आदमी पार्टी]] (AAP) बनाने का फैसला किया, तो उन्होंने इस बात का विरोध किया था। == फिल्मी सफर == किरण खेर ने अपने फिल्मी करियर का आरम्भ 1983 में पंजाबी फिल्म 'आसरा प्यार दा' से किया था। उन्होंने 1996 में [[अमरीश पुरी]] के साथ 'सरदारी बेगम' में काम किया, जो काफी चर्चित भी रही। किरण ने अपनी एक्टिंग की असली छाप 2002 में [[संजय लीला भंसाली]] की फिल्म 'देवदास' से छोड़ी। उनकी एक्टिंग की हर किसी ने सराहना की थी। इसके बाद उन्होंने फिल्मों में मां के किरदार ही ज्यादातर निभाए, जो सुपरहिट रहे। == प्रमुख फिल्में == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[२०१४|2014]] || [[पंजाब 1984]] || || सहकलाकार-: [[दिलजीत दोसांझ]] |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[ओम शांति ओम|ओम शाँति ओम]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[अपने]] || रवि || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[जस्ट मैरिड (2007 फ़िल्म)|जस्ट मैरिड]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[कभी अलविदा ना कहना]] || कमलजीत (कमल) सरन || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[आई सी यू (2006 फ़िल्म)|आई सी यू]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[रंग दे बसंती]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[फ़ना (२००६ चलचित्र)|फ़ना]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[मंगल पांडे: द राइज़िंग|द राइज़िंग]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[हम तुम]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[वीर-ज़ारा]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[मैं हूँ ना]] || मधु शर्मा || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[कर्ज़ (2002 फ़िल्म)|कर्ज़]] || सावित्री देवी || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[एहसास (2001 फ़िल्म)|एहसास]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[सरदारी बेगम]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[करन अर्जुन]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[पेस्तॉन जी (1988 फ़िल्म)|पेस्तॉन जी]]|| || |- |} == पुरस्कार एवं सम्मान== *1997: नेशनल फिल्म अवॉर्ड (सरदारी बेगम) *2000: नेशनल फिल्म अवॉर्ड बेस्ट एक्ट्रेस (बारीवाली) *2003: IIFA बेस्ट सपोर्टिंग एक्ट्रेस अवॉर्ड (देवदास) *2003: लोकार्नो इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में ब्रॉन्ज लेपर्ड अवॉर्ड (साइलेंट वाटर) *2003: कराची इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में बेस्ट एक्टर फॉर लीडिंग रोल (साइलेंट वाटर) *2006: स्टार स्क्रीन अवॉर्ड बेस्ट सपोर्टिंग एक्ट्रेस (रंग दे बसंती) *2010: अप्सरा अवॉर्ड फॉर बेस्ट एक्ट्रेस सपोर्टिंग रोल (कुर्बान) *2011: कलर्स गोल्डन पेटल अवॉर्ड फॉर मोस्ट मनोरंजक पर्सनैलिटी *2012: कलर्स गोल्डन पेटल अवॉर्ड फॉर मोस्ट दिलदार पर्सनैलिटी<ref>{{Cite web |url=http://bollywood.bhaskar.com/news-hf/ENT-BNE-kirron-kher-birthday-special-5021560-PHO.html?utm_source=taboola&utm_medium=referral |title=किरण खेर |access-date=25 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626101127/http://bollywood.bhaskar.com/news-hf/ENT-BNE-kirron-kher-birthday-special-5021560-PHO.html?utm_source=taboola&utm_medium=referral |archive-date=26 जून 2015 |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{श्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार}} [[श्रेणी:1955 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:श्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:१६वीं लोक सभा के सदस्य]] elafnlil3imo0sdelv9uqnhjcf57cd0 6632236 6632183 2026-10-23T08:39:46Z विक्रम प्रताप 911487 सुधार किया 6632236 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Kiron kher colors indian telly awards.jpg | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1955|6|14|df=y}} | birth_name = किरण ठाकुर सिंह | birth_place = [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] | occupation = अभिनय, राजनीति | constituency_MP =[[चण्डीगढ़]] | term_start = 16 मई 2014 | predecessor = [[पवन बंसल|पवन कुमार बंसल]] | successor = | spouse = [[अनुपम खेर]] (1985–अब)<br />''गौतम बेरी'' (तलाक) | children = [[सिकन्दर खेर]] (पहले पति गौतम बेरी से) }} '''किरण खेर''' एक [[भारतीय अभिनेत्रियों की सूची|भारतीय अभिनेत्री]] व [[राजनीति|राजनेत्री]] हैं। वर्तमान में यह [[चण्डीगढ़]] संसदीय क्षेत्र से [[सांसद]] है। वह [[अनुपम खेर]] की [[पत्नी]] हैं। वर्ष 2014 में लोकसभा चुनाव में हिस्सा लेते हुए किरण खेर ने सक्रिय राजनीति में कदम रखा। बीजेपी के टिकट पर वे चंडीगढ़ से चुनाव लड़ीं और कांग्रेस उम्मीदवार [[पवन बंसल]] और [[आम आदमी पार्टी]] (AAP) की उम्मीदवार और बॉलीवुड एक्ट्रेस [[गुल पनाग]] को हराकर जीत हासिल की। == व्यक्तिगत जीवन == किरण का जन्म 14 जून 1955 को [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] में हुआ था। किरण के जन्म के बाद उनका परिवार चंडीगढ़ चला आया जहां उनका पालन-पोषण हुआ। किरण की आरम्भिक शिक्षा चंडीगढ़ से हुई, जबकि चंडीगढ़ के ही इंडियन थिएटर ऑफ पंजाब यूनिवर्सिटी से ग्रैजुएशन किया। किरण का विवाह [[मुम्बई]] में रहने वाले उद्योगपति गौतम बेरी के साथ हुई। हालांकि, जल्द ही दोनों का तलाक हो गया। जिस साल किरण का गौतम से तलाक हुआ, उसी साल यानी 1985 में उनकी शादी फिल्म अभिनेता अनुपम खेर से हुई। पहले पति से किरण को एक बेटा है, जिसका नाम सिंकदर खेर है। ===सामाजिक कार्यों में सक्रियता=== किरण खेर कई सालों से सामाजिक कार्यों से जुड़ी हुई हैं। उन्होंने [[भ्रूण हत्या]] के खिलाफ चलाए गए अभियान 'लाडली' में अहम भूमिका निभाई थी। इसके साथ वे कैंसर के खिलाफ चलाए गए अभियान 'रोको कैंसर' से भी जुड़ी रहीं। साल 2009 में वे [[भारतीय जनता पार्टी]] (BJP) में शामिल हो गईं। उन्होंने देश भर में पार्टी के लिए प्रचार भी किया। 2011 में चंडीगढ़ में हुए नगर निगम चुनाव में उन्होंने पार्टी के लिए अहम रोल निभाया। इसी साल उन्होंने [[अन्ना हजारे]] द्वारा चलाए गए भ्रष्टाचार विरोधी आंदोलन में भी हिस्सा लिया। किरण ने चंडीगढ़ में इस आंदोलन का समर्थन किया। जब अन्ना के आंदोलन के बाद टीम के कुछ सदस्यों ने [[आम आदमी पार्टी]] (AAP) बनाने का फैसला किया, तो उन्होंने इस बात का विरोध किया था। == फिल्मी सफर == किरण खेर ने अपने फिल्मी करियर का आरम्भ 1983 में पंजाबी फिल्म 'आसरा प्यार दा' से किया था। उन्होंने 1996 में [[अमरीश पुरी]] के साथ 'सरदारी बेगम' में काम किया, जो काफी चर्चित भी रही। किरण ने अपनी एक्टिंग की असली छाप 2002 में [[संजय लीला भंसाली]] की फिल्म 'देवदास' से छोड़ी। उनकी एक्टिंग की हर किसी ने सराहना की थी। इसके बाद उन्होंने फिल्मों में मां के किरदार ही ज्यादातर निभाए, जो सुपरहिट रहे। == प्रमुख फिल्में == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[२०१४|2014]] || [[पंजाब 1984]] || || सहकलाकार-: [[दिलजीत दोसांझ]] |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[ओम शांति ओम|ओम शाँति ओम]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[अपने]] || रवि || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[जस्ट मैरिड (2007 फ़िल्म)|जस्ट मैरिड]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[कभी अलविदा ना कहना]] || कमलजीत (कमल) सरन || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[आई सी यू (2006 फ़िल्म)|आई सी यू]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[रंग दे बसंती]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[फ़ना (२००६ चलचित्र)|फ़ना]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[मंगल पांडे: द राइज़िंग|द राइज़िंग]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[हम तुम]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[वीर-ज़ारा]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[मैं हूँ ना]] || मधु शर्मा || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[कर्ज़ (2002 फ़िल्म)|कर्ज़]] || सावित्री देवी || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[एहसास (2001 फ़िल्म)|एहसास]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[सरदारी बेगम]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[करन अर्जुन]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[पेस्तॉन जी (1988 फ़िल्म)|पेस्तॉन जी]]|| || |- |} ==पुरस्कार एवं सम्मान== * 1997: नेशनल फिल्म अवॉर्ड (सरदारी बेगम) * 2000: नेशनल फिल्म अवॉर्ड बेस्ट एक्ट्रेस (बारीवाली) * 2003: IIFA बेस्ट सपोर्टिंग एक्ट्रेस अवॉर्ड (देवदास) * 2003: लोकार्नो इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में ब्रॉन्ज लेपर्ड अवॉर्ड (साइलेंट वाटर) * 2003: कराची इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में बेस्ट एक्टर फॉर लीडिंग रोल (साइलेंट वाटर) * 2006: स्टार स्क्रीन अवॉर्ड बेस्ट सपोर्टिंग एक्ट्रेस (रंग दे बसंती) * 2010: अप्सरा अवॉर्ड फॉर बेस्ट एक्ट्रेस सपोर्टिंग रोल (कुर्बान) * 2011: कलर्स गोल्डन पेटल अवॉर्ड फॉर मोस्ट मनोरंजक पर्सनैलिटी * 2012: कलर्स गोल्डन पेटल अवॉर्ड फॉर मोस्ट दिलदार पर्सनैलिटी<ref>{{Cite web |url=http://bollywood.bhaskar.com/news-hf/ENT-BNE-kirron-kher-birthday-special-5021560-PHO.html?utm_source=taboola&utm_medium=referral |title=किरण खेर |access-date=25 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626101127/http://bollywood.bhaskar.com/news-hf/ENT-BNE-kirron-kher-birthday-special-5021560-PHO.html?utm_source=taboola&utm_medium=referral |archive-date=26 जून 2015 |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{श्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार}} [[श्रेणी:1955 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:श्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:१६वीं लोक सभा के सदस्य]] mja83e1zmaqltmhid0qzwo6obipm67j जॉन अब्राहम 0 20941 6632201 6555600 2026-10-23T08:27:03Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632201 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=जॉन अब्राहम|image=JohnAbraham.jpg|organisation=|caption=अब्राहम, 2013<!--Per [[MOS:CAPLENGTH]]-->|birth_name=<!-- must be attributed to reliable sources -->|birth_date={{Birth date and age|1972|12|17|df=yes}}|birth_place=[[बॉम्बे]], [[महाराष्ट्र]], भारत|occupation={{hlist|अभिनेता|फ़िल्म निर्माता}}|years_active=1999–वर्तमान|works=[[जॉन अब्राहम की फ़िल्में|सूची]]|title=|parents=|spouse={{marriage|प्रिया रुंचाल|2014}}|website={{URL|johnabraham.com}}}} '''जॉन अब्राहम''' (जन्म 17 दिसंबर 1972) एक [[भारतीय]] [[अभिनेता]] और पूर्व [[भौतिक मॉडल|मॉडल]] हैं जो [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] की फिल्मों में दिखाई देते हैं। कई विज्ञापनों और कंपनियों के लिए मॉडलिंग करने के बाद, अब्राहम ने ''[[जिस्म]]'' (2003) से अपना फ़िल्मी सफ़र प्रारंभ किया, जिसने उन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर पुरुष प्रथम अभिनय पुरस्कार|फ़िल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ नवागत पुरस्कार]] नामांकन दिलाया। इसके बाद उन्हें अपनी पहली व्यावसायिक सफलता ''[[धूम]]'' (2004) के द्वारा मिली उन्हें नकारात्मक भूमिका के लिए दो [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फ़िल्म फेयर]] नामांकन प्राप्त हुए, ''धूम'' और फिर ''[[ज़िन्दा (2006 फ़िल्म)|जिंदा]]'' (2006) में बाद में वह एक बड़ी महत्वपूर्ण सफल फिल्म ''[[वाटर (2005 फ़िल्म)|वाटर]]'' (2005) में दिखाई दिए। 2007 में फ़िल्म ''[[बाबुल (2006 फ़िल्म)|बाबुल]]'' के लिए उनका नामांकन फ़िल्म फेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक की श्रेणी में किया गया। == प्रारम्भिक जीवन == अब्राहम का जन्म [[sidhi मुंबई]] में हुआ, उनके पिता [[jitendra sidhi]] और माँ [[पारसी]] हैं।<ref>[http://www.imdb.com/name/nm1303433/bio जॉन अब्राहम-जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100824181338/http://www.imdb.com/name/nm1303433/bio |date=24 अगस्त 2010 }} - IMDB</ref> उनके पिता [[अलवाए]], [[केरल]]ा से एक शिल्पकार हैं; उनकी माँ का नाम फिरोजा ईरानी हैं। अब्राहम का [[पारसी]] नाम "फरहान" है, पर उनके पिता, जो एक [[सीरियाई ईसाई|सिरियन क्रिस्चियन]] हैं, उन्होंने उनका नाम जॉन रखा। उनका एक छोटा भाई भी है जिसका नाम एलन है। अब्राहम ने [[बॉम्बे स्कॉटिश स्कूल, माहिम]] (मुंबई) में अध्ययन किया और मुंबई शैक्षिक ट्रस्ट से एमएमएस किया। == कैरियर == === मॉडलिंग === अब्राहम ने अपने कैरियर की शुरुआत, टाइम एंड स्पेस मीडिया एंटरटेन्मेंट प्रोमोशन्स लिमिटेड नामक मीडिया कंपनी से की जो कि आर्थिक कठिनाइयो की वजह से बंद हो गई। उसके बाद उन्होंने एंटरप्रैजिस-नेक्सस में मीडिया आयोजक का काम किया। 1999 में, उन्होंने [[ग्लैडरैग्स मेंनहंट प्रतियोगिता]] जीती और [[मेंनहंट अंतर्राष्ट्रीय]] प्रतियोगिता के लिए [[फ़िलीपीन्स]] चले गए जहा उन्हें दूसरा स्थान मिला। इस के बाद, उन्हें कैर्री मोडल्स ([[सिंगापुर]]) में काम मिला, वहाँ थोड़ी बहुत माडलिंग करने के बाद उन्होंने [[हॉन्ग कॉन्ग|हांगकांग]], [[लंदन|लन्दन]] और [[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयॉर्क सिटी]] में भी माडलिंग की। वह कई विज्ञापनों और [[पंकज उदास]], [[हंसराज हंस]] और [[बाबुल सुप्रियो]] के म्यूजिक वीडियो में भी दिखाई दिए। अपने अभिनय कौशल में सुधार करने के लिए, अब्राहम, किशोर नामित कपूर एक्टिंग लैब में भर्ती हो गए और वहाँ उन्होंने अभिनय का एक क्रम पूरा किया, इसके साथ ही साथ वह मोडलिंग का काम भी करते रहे। === अभिनय कैरियर === अब्राहम ने अपने अभिनय की शुरुआत 2003 में फिल्म ''[[जिस्म]]'' से की। यह एक रोमहर्षक फिल्म थी जिसमें इनके साथ [[बिपाशा बासु]] ने अभिनय किया। फिल्म ने मध्यम बॉक्स ऑफिस सफलता प्राप्त की और उनके प्रदर्शन को आलोचकों ने स्वीकार किया।<ref>{{cite web|title=Box Office 2003|work=|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=209&catName=MjAwMw==|accessdate=|accessyear=|archiveurl=https://archive.today/20120525225820/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=209&catName=MjAwMw==|archivedate=25 मई 2012|url-status=live}}</ref> इसी फिल्म के दौरान अब्राहम और बिपाशा ने एक दूसरे को डेट करना शुरू किया। बाद में उसी वर्ष एक असाधारण भावोत्तेजक फिल्म ''[[साया]]'' (2003) प्रदर्शित की गई, जो कि एक व्यावसायिक और आलोचनात्मक असफल फिल्म थी। इसके पश्चात् कई सारी असफल फिल्में आई, जिसमें [[पूजा भट्ट]] की पहली निर्देशित फिल्म ''[[पाप]]'' (2004) और [[अहमद खान]] की ''[[लकीर]]'' (2004) भी थी। इन फिल्मों में दिखाई देने के बाद, अब्राहम को 2004 में [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] द्वारा निर्मित एक्शन फिल्म ''[[धूम]]'' में अभिनय करने के लिए साइन किया। उन्होंने कबीर नामक खलनायक की भूमिका निभाई. यह फिल्म एक बड़ी व्यावसायिक सफलता थी और उस वर्ष के उच्चतम फिल्मों में से एक के रूप में उभरा.<ref>{{cite web|title=Box Office 2004|work=Dhoom|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=210&catName=MjAwNA==|accessdate=|accessyear=|archiveurl=https://archive.today/20120530223124/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=210&catName=MjAwNA==|archivedate=30 मई 2012|url-status=live}}</ref> 2005 में उन्होंने अलौकिक रोमांचक "''[[काल]]'' " और हास्य फिल्म "''[[गरम मसाला]]'' " में अभिनय किया, यह दोनों ही बॉक्स ऑफिस पर अच्छी रही। <ref>[6]</ref> उसी वर्ष, बाद में, उन्होंने समीक्षकों द्वारा सराही गई फिल्म, ''[[वाटर (2005 फ़िल्म)|वाटर]]'' में एक प्रमुख भूमिका निभाई, जिसमें 1930 के दशक के [[ब्रिटिश भारत के प्रेसीडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] में हिंदू विधवाओं की बदकिस्मती को दर्शाया गया। फिल्म का लेखन और निर्देशन स्वतंत्र कनाडा वासी फिल्म निर्माता [[दीपा मेहता]] द्वारा किया गया। यह विदेशों में लोकप्रिय रही और [[79 अकादमी पुरस्कारों]] में [[सर्वश्रेष्ठ विदेशी भाषा फिल्म]] के लिए मनोनीत की गई। 2006 की गर्मियों में, अब्राहम ने साथी बॉलीवुड कलाकारों [[सलमान ख़ान|सलमान खान]], [[जायद खान]], [[करीना कपूर]], [[ईशा देओल]], [[शाहिद कपूर]] और [[मल्लिका शेरावत]]<ref>{{cite web|publisher=bollyvista.com|title=Bollywood rocks Atlantic City|url=http://bollyvista.com/photogallery/s/72/1961/1|accessdate=12 मई 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060512003332/http://www.bollyvista.com/photogallery/s/72/1961/1|archive-date=12 मई 2006|url-status=dead}}</ref> के साथ "रोक्स्तार्स कंसर्ट" में भाग लिया। उसी वर्ष में, उन्होंने फिल्म ''[[ज़िदा]]'', ''[[टेक्सी न. 9211]]'', ''[[बाबुल]]'' और ''[[काबुल एक्सप्रेस]]'' में भी अभिनय किया।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&catName=MjAwNg==|title=''Box Office''|accessdate=2006-11-05|archiveurl=https://archive.today/20120525232245/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&catName=MjAwNg==|archivedate=25 मई 2012|url-status=live}}</ref> इनमें से ''[[टेक्सी न. 9211]]'' और ''[[काबुल एक्सप्रेस]]'' मूलत: सफल रही। [[निखिल आडवाणी]] की बहु अभिनीत ''[[Salaam-e-Ishq: A Tribute to Love]]'' 2007 की अब्राहम की पहली फिल्म थी। फिल्म भारतीय बॉक्स ऑफिस<ref>{{cite web|title=Box Office 2007|work=Salaam-e-Ishq|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=214&catName=MjAwNw==|accessdate=8 मई 2007|archiveurl=https://archive.today/20120730190630/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=214&catName=MjAwNw==|archivedate=30 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> पर कुछ कमाल नहीं कर पायी, हालांकि यह विदेशी बाजारों<ref name="newmfive">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=overseas_earners|title=''Box Office''|accessdate=2007-05-05|archiveurl=https://archive.today/20120525225821/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=overseas_earners|archivedate=25 मई 2012|url-status=live}}</ref> में अच्छी रही। 2007 की उनकी अगली दो फिल्में आर्ट हाउस रोमहर्षक "''[[नो स्मोकिंग]]'' " और खेल फिल्म "''[[धन धना धन गोल]]'' " थी। 2008 में अब्राहम ने [[अभिषेक बच्चन]] और [[प्रियंका चोपड़ा]] के साथ "''[[दोस्ताना]]'' " में काम किया, इस वर्ष उनकी यही एक फिल्म प्रदर्शित हुई। करण जौहर द्वारा निर्मित इस फिल्म ने बॉक्स ऑफिस पर काफी अच्छा प्रदर्शन किया। 2009 की उनकी पहली रिलीज [[यश राज फिल्मज]] की अधिक प्रतीक्षित ''[["न्यू योर्क"]]'' थी। यह फिल्म एक आलोचनात्मक और व्यावसायिक सफलता थी। इसमें तीन अच्छे दोस्तों के, [[न्यूयॉर्क|न्यू योर्क]] में हुए [[११ सितंबर|11 सितंबर]] के हमलों, के बाद के जीवन का विवरण किया है। == निजी जीवन == [[चित्र:John & Bipasha.jpg|thumb|right|जॉन, प्रेमिका बिपाशा बासु के साथ, फ़िल्मफेयर पत्रिका (2007) के आरम्भ पे.]] अब्राहिम 2002 से अभिनेत्री [[बिपाशा बसु]] से डेट कर रहे हैं। हालाँकी अब उनका ब्रेकअप हो चूका है। इस जोड़े को अक्सर भारत के [[उच्च जोड़े]] के रूप में उदधृत किया है। जॉन की अपनी एक फैशन लाइन है: उनका ब्रांड (JA) कपड़े, जो कि मुख्यतः उनके पसंदीदा आवरण, जीन्स को आकृति करता है।<ref>{{cite web|url=http://www.epagemaker.com/ja/main.html|title=John Abraham Jeans by Wrangler|accessdate=2008-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105221223/http://www.epagemaker.com/ja/main.html|archive-date=5 जनवरी 2009|url-status=dead}}</ref> अब्राहिम कई सामाजिक अभिप्रायों के साथ भी जुड़े हुए हैं और नौजवानॉ को भी इस मानवता के उधार के काम करने के लिए प्रोत्साहित करते हैं। {{cquote|"I work for social causes that I address. I love animals and I work for [[People for the Ethical Treatment of Animals|PETA]]. I have my own brigade called John's brigade for [[Habitat for Humanity International|Habitat for Humanity]], Habitat For Humanity is a Jimmy Carter foundation project."|}} जब उनके काम के बारे में पूछा तब जॉन ने बताया<ref>[{{cite web|url=http://www.johnabraham.com/content/view/2154/46/|title=Habitat for Humanity|accessdate=2007-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703061649/http://www.johnabraham.com/content/view/2154/46/|archive-date=3 जुलाई 2007|url-status=dead}}</ref><ref>[{{cite web|url=http://habitatindia.in/|title=Habitat for Humanity|accessdate=2007-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326194828/http://www.habitatindia.in/|archive-date=26 मार्च 2010|url-status=dead}}</ref> वह मुंबई के मशहूर [[लीलावती अस्पताल]] से भी जुड़े हुए थे, जहाँ उन्होंने अस्पताल के फंड के लिए 10 लाख रुपए का चेक दान दिया था।<ref>{{cite web|url=http://www.johnabraham.com/content/view/2282/46/|title=John donates Rs 10 lakh to pediatric centre of Nanavati Hospital|accessdate=2007-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20071214195248/http://www.johnabraham.com/content/view/2282/46/|archive-date=14 दिसंबर 2007|url-status=dead}}</ref> जनवरी 2009 में, जॉन अपनी परोपकारी गतिविधियों को एक नए स्तर पर ले गए और मुंबई मैराथन में उन्होंने भारतीय प्रतिष्ठित हस्तियों के एक समूह का नेतृत्व किया, यह कार्यक्रम उन्होंने यूनाइटेड वे की सहायता के लिए किया।<ref Name=>{{cite web|url=http://www.radiosargam.com/films/archives/30971/john-and-vidya-with-soha-at-mumbai-marathon.html|title=John with Soha at Mumbai Marathon|accessdate=2009-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090630002340/http://www.radiosargam.com/films/archives/30971/john-and-vidya-with-soha-at-mumbai-marathon.html|archive-date=30 जून 2009|url-status=dead}}</ref> == मीडिया == अपनी फिल्मी प्रतिबद्धताओं के अलावा, जॉन [[कैस्ट्रॉल पॉवर]] 1 और [[यामाहा मर्कुए]] के ब्राण्ड एलची भी हैं और उन्होंने [[रैंगलर]], क्लिनिक आल क्लीयर, फास्त्रेक आई गियर और [[सैमसंग]] सेल फोन के विज्ञापन भी किये हैं। 2008 में जॉन पहले भारतीय बने जिन्हें '25 आकर्षक पुरुषों' की सूची में [[ई]]! न्यूज़ द्वारा संकलित किया गयाऔर दुनिया के सातवे आकर्षक पुरुष का क्रम दिया गया। उसी वर्ष में, UK पत्रिका, ''[[इस्टर्न आई]]'' ने अब्राहम को एशिया के सबसे "आकर्षक पुरुष की ख्याति" दी। <ref>{{cite web|url=http://www.apunkachoice.com/happenings/john-abraham-voted-sexiest-asian-man.html|title=John Abraham voted sexiest Asian man|accessdate=2008-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218150853/http://www.apunkachoice.com/happenings/john-abraham-voted-sexiest-asian-man.html|archive-date=18 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> == पुरस्कार और नामांकन == {{Main|List of John Abraham's awards and nominations}} == फिल्मोग्राफी == {| class="wikitable" |- ! वर्ष ! फिल्म ! भूमिका ! कीर्ति |- | rowspan="2"| २००३ | ''[[जिस्म]]'' | कबीर लाल | नामांकन, फिल्म फेयर सर्वश्रेष्ठ प्रथम पुरस्कार |- | ''[[साया]]'' | डॉ॰ आकाश "अक्की" | |- | rowspan="5"| २००४ | ''[[एतबार (2004 फ़िल्म)|एतबार]]'' | आर्यन त्रिवेदी | |- | ''[[पाप]]'' | शिवेन | |- | ''[[लकीर (2004 फ़िल्म)|लकीर - फोर्बिडन लाइन्स]]'' | साहिल | |- | ''[[धूम]]'' | कबीर | नामांकन, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार]] |- | ''[[मदहोशी]] '' | अमन | |- | rowspan="7"| २००५ | ''[[एलान (2005 फ़िल्म)|एलान]]'' | अभिमन्यु | |- | ''[[करम (2005 फ़िल्म)|करम]]'' | जॉन | |- | ''[[काल (फ़िल्म)|काल]]'' | कृष थापर | |- | ''[[विरुद्ध (2005 फ़िल्म)|विरूद्ध]]'' | अमर | |- | ''[[वाटर (2005 फ़िल्म)|वाटर]]'' | नारायण | फिल्म का नामांकन [[अकादमी पुरस्कार, सर्वश्रेष्ठ विदेशी भाषा फिल्म]] के लिए किया गया |- | ''[[गरम मसाला]]'' | सैम | |- | ''[[शिखर]]'' | खुद | विशेष भूमिका |- | rowspan="5"| २००६ | ''[[ज़िन्दा (2006 फ़िल्म)|ज़िंदा]]'' | रोहित चोपड़ा | नामांकन, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार]] |- | ''[[टैक्सी नम्बर ९२११ (फ़िल्म)|टैक्सी नंबर 9211]]'' | जय मित्तल | |- | ''[[कभी अलविदा ना कहना]]'' | | गीत, ''वेयरस द पार्टी टूनाइट?'' में विशेष भूमिका |- | ''[[बाबुल]]'' | रजत वर्मा | नामांकन, फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार. |- | ''[[काबुल एक्सप्रेस (2006 फ़िल्म)|काबुल एक्सप्रेस]]'' | सुहेल खान | |- | rowspan="4"| २००७ | ''[[सलाम-ए-इश्क़|सलाम-ए-इश्क]]'' | आशुतोष | |- | ''[[हैटट्रिक (2007 फ़िल्म)|हैटट्रिक]] '' | खुद | |- | ''[[नो स्मोकिंग (2007 फ़िल्म)|नो स्मोकिंग]] '' | के | |- | ''[[गोल (2007 हिन्दी फ़िल्म)|धन धना धन गोल]] '' | सनी भसीन | |- | rowspan="1"| २००८ | ''[[दोस्ताना (2008 फ़िल्म)|दोस्ताना]]'' | कुणाल | |- | rowspan="3"| २००९ | ''[[लक बाय चांस|लक् बाई चांस]]'' | खुद | विशेष भूमिका |- | ''[[लिटिल ज़िज़ु|लिट्टल ज़िज़ु]]'' | अर्जुन | विशेष भूमिका |- | ''[[न्यू यॉर्क (फिल्म)|न्यू यार्क]]'' | समीर शेख | |- | rowspan="5"| २०१० | ''[[हुक या क्रूक]] '' | नितिन बनकर | फिल्मांकन |- | ''[[आशाएं]] '' | राहुल शर्मा | पूर्ण |- | ''अलीबाबा और 41 चोर'' | अली बाबा | आवाज़ |- | ''[[झूठा ही सही]] '' | सिद्धार्थ | इसके अलावा निर्माता<br />फिल्मांकन<रेफ नेम=>[26]</रेफ> |- | ''[[फिल्लम सिटी]]'' | | फिल्मांकन<रेफ नेम=>[27]</रेफ> |- | rowspan="4" |२०११ |''[[७ खून माफ़|7 खून माफ]]'' |जिमी स्टेटसन | |- |[[मेरे ब्रदर की दुल्हन]] | | |- |फोर्स |एसीपी यश | |- |[[देसी बॉयज]] |निक माथुर | |- | rowspan="2" |2०१२ |[[हाउसफुल २|हाउसफुल 2]] | | |- |[[विकी डोनर]] | | |- | rowspan="4" |२०१३ |[[रेस 2]] |अरमान मलिक | |- |[[आई, मी और मैं]] |ईशान सभरवाल | |- |[[शूटआऊट ऍट वडाला|शूटआउट एट वडाला]] |मान्या सुर्वे | |- |[[मद्रास कैफ़े|मद्रास कैफे]] |विक्रम सिंह | |- |२०१५ |[[वेलकम बैक (फ़िल्म)|वेलकम बैक]] |Ajju Bhai | |- | rowspan="3" |२०१६ |[[वज़ीर (फ़िल्म)|वजीर]] |SP | |- |[[रॉकी हैंडसम]] |रॉकी | |- |[[ढिशुम]] |कबीर | |- |2018 |[[परमाणु: द स्टोरी ऑफ पोखरण|सत्यमेंव जयते]] |अश्वत रैना | |- |2019 |[[बाटला हाउस (फ़िल्म)|बाटला हाउस]] |डीसीपी संजीव कुमार यादव | |- | rowspan="2" |2023 |[[पठान (फ़िल्म)|पठान]] | | |- |तेहरान | | |- |2025 |द डिपलोमेट | | |} == इन्हें भी देखें == * [[भारतीय फ़िल्म अभिनेताओं की सूची|भारतीय अभिनेताओं की सूची]] * [[ऋतिक रोशन]] == कीर्ति == {{refs|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|John Abraham|जॉन अब्राहम}} * {{imdb name|id=1303433|name=जॉन अब्राहम}} {{धूम शृंखला}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:अब्राहम, जॉन}} [[श्रेणी:1972 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मुंबई के लोग]] [[श्रेणी:मलयाली लोग]] [[श्रेणी:भारतीय कलाकार]] [[श्रेणी:मुंबई विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:केरल के लोग]] 0ceco7mntho4l66pgwd5mh377ffmq68 परेश रावल 0 21090 6632229 6517431 2026-10-23T08:36:12Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632229 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = परेश रावल | image = File:Paresh Rawal still4.jpg | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1955|5|30|df=y}} | birth_place = [[मुम्बई]], भारत<ref name="mumbai"/> | residence = | nationality = [[भारतीय]] | education = | alma_mater = नरसी मोनजी कॉलेज ऑफ कॉमर्स एंड इकोनॉमिक्स | occupation = अभिनेता, निर्माता, राजनीतिज्ञ | years_active = 1984–वर्तमान | organization = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- {{height|m=}} --> | weight = <!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --> | office = [[सांसद, लोक सभा|सांसद, लोकसभा]] | predecessor = हरिन पाठक | successor = राम सोनी | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | termstart = मई 2014 | termend = मई 2019 | constituency = [[अहमदाबाद पूर्व लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|पूर्वी अहमदाबाद]] | religion = [[हिन्दू]] | spouse = [[स्वरूप संपत|स्वरूप सम्पत]] | children = 2 | parents = | awards = [[पद्म श्री]] | website = | footnotes = }} '''परेश रावल''' (जन्म: [[३० मई|30 मई]], [[१९५५|1955]]) [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं। 2014 में उन्हें पद्म श्री से सम्मानित किया गया। यह 1994 में राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार सहायक किरदार के लिए से सम्मानित हुए। इसके बाद इन्हें सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता का फ़िल्मफेयर पुरस्कार भी मिल चुका है। यह [[केतन मेहता]] की फ़िल्म सरदार में स्वतंत्रता सेनानी [[वल्लभभाई पटेल]] की मुख्य किरदार में नजर आए थे। <ref name="nbt25jan14">{{cite web | url=http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/Padma-Awards-Announced/articleshow/29365484.cms | title=पद्म पुरस्कारों की घोषणा | publisher=नवभारत टाईम्स | date=25 जनवरी 2013 | accessdate=27 जनवरी 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140202201708/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/Padma-Awards-Announced/articleshow/29365484.cms | archive-date=2 फ़रवरी 2014 | url-status=live }}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == परेश रावल का जन्म [[मुम्बई]] में हुआ था। अभिनेत्री और 1979 में मिस इंडिया बनी स्वरूप सम्पत के साथ इनका विवाह हो गया। इयानके दो बच्चे आदित्य और अनिरुद्ध हैं।<ref name="mumbai">{{cite web |author=Asira Tarannum, TNN Aug 2, 2011, 03.14pm IST. |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-02/news-interviews/29841645_1_paresh-rawal-theatre-civil-engineering |title='Star kids are not good actors' - Times Of India |publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com |date=2011-08-02 |accessdate=2013-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705191223/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-02/news-interviews/29841645_1_paresh-rawal-theatre-civil-engineering |archive-date=5 जुलाई 2013 |url-status=live }}</ref> == अभिनय == परेश रावल ने अभिनय की शुरूआत 1984 में की थी। तब यह होली नामक फ़िल्म में एक सहायक किरदार निभाया था। इसके बाद 1986 में नाम नामक फ़िल्म से उनके अभिनय का गुण लोगों को पता चला। इसके बाद वह 1980 से 1990 के मध्य 100 से अधिक फ़िल्मों में खलनायक की भूमिका में नजर आए। इसमें कब्जा, किंग अंकल, राम लखन, दौड़, बाज़ी और कई फ़िल्मों में कार्य किया। यह एक हास्य फ़िल्म अंदाज़ अपना अपना में पहली बार दो किरदार में नजर आए। इसके बाद वर्ष 2000 में एक हिन्दी फ़िल्म "हेरा फेरी" में अपने अभिनय और किरदार के कारण वह इसके बाद कई फ़िल्मों में मुख्य किरदार भी निभा चूकें हैं। हेरा फेरी फ़िल्म में राजू (अक्षय कुमार) और श्याम (सुनील शेट्टी) उसके घर किराए पर रहते हैं। जबकि परेश रावल(बाबूराव गणपत् राव आप्टे)उसमें घर में मालिक का किरदार निभाते हैं। इस किरदार को हेरा फेरी के सफलता का श्रेय दिया गया है। इसमें उनके कार्य के लिए वह फ़िल्मफेयर पुरस्कार (सर्वश्रेष्ठ हास्यकार) भी जीत चुके हैं। उनका बाबुराव का किरदार उसके दूसरे भाग फिर हेरा फेरी (2006) में भी देखने को मिला, यह फ़िल्म भी सफल रही। रावल को सर्वश्रेष्ठ फिल्म पुरस्कार, सर्वश्रेष्ठ कॉमेडियन और लीड रोल के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार, सहायक भूमिका मिली है। परेश रावल सबसे लोकप्रिय और वाणिज्यिक सफल फिल्मों में क्षणाशन (1991), मनी (199 3), मनी मनी (1995), गोविंदा गोविंदा (1994), रिक्शावुडू (1995), बावागरु बागुनारा (1998), शंकर दादा एमबीबीएस (2004), और टीन मार (2011) इत्यादि। 2012 में आयी फिल्म ओह माई गॉड में काँजीलाल मेहता के रूप में उनका किरदार आज भी विस्मरणीय है फिल्म जगत में ये एक ऐसे चेहरे में गिने जाते है जिनका अभिनय चाहे किसी भी किरदार में हो जान डाल देती है फिल्म में। वर्ष 2018 में राजकुमार हिरानी की फिल्म संजू (संजय दत्त की बायोपिक फिल्म) में सुनील दत्त (संजय दत्त के पिता) के रूप में उनका साक्षात् चित्रण किया जिससे उन्होंने फिल्म में काफी प्रसिद्धि मिली । == राजनीति में योगदान == परेश रावल [[भारत]] के [[अहमदाबाद पूर्व लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अहमदाबाद पूर्व]] संसदीय क्षेत्र से [[पूर्व सांसद]] थे। यह [[भारतीय जनता पार्टी]] के [[राजनेता]] है। <ref>{{cite web|title=Paresh Rawal in dinu solanki out|url=http://indianexpress.com/article/india/politics/paresh-rawal-in-dinu-solanki-out/|accessdate=8 May 2020|date=23 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528172743/http://indianexpress.com/article/india/politics/paresh-rawal-in-dinu-solanki-out/|archive-date=28 May 2014|url-status=live}}</ref> == प्रमुख फिल्में == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="65%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- | rowspan="4" |2025 |द ताज स्टोरी | | |- |थम्मा | | |- |अजय: द अनटोल्ड स्टोरी ऑफ़ ए योगी | | |- |निकिता रॉय | | |- | rowspan="2" |2024 |जो तेरा है वो मेरा है | | |- |सरफ़िरा | | |- | rowspan="4" |2023 |शास्त्री विरुद्ध शास्त्री | | |- |आँख मिचोली | | |- |ड्रीम गर्ल 2 | | |- |शहज़ादा | | |- | rowspan="3" |2022 |द स्टोरीटेलर | | |- |शर्माजी नमकीन | | |- |डियर फादर | | |- | rowspan="3" |2021 |हम दो हमारे दो | | |- |हंगामा 2 | | |- |तूफ़ान | | |- | rowspan="2" |2020 |कुली नंबर 1 | | |- |सूरराई पोट्ट्रु | | |- | rowspan="2" |2019 |मेड इन चाइना | | |- |उरी द सर्जिकल स्ट्राइक | | |- | rowspan="2" |२०१५ |वेलकम बैक |डॉ घुगरू | |- |धरम संकट मे |धर्मपाल | |- |२०१४ |राजा नटवरलाल |योगी | |- | |हिम्मतवाला |नाराय़णदास | |- | |जिला गाजियाबाद |ब्रह्मपाल सिंह चौधरी | |- |२०१३ |टेबल नंबर 21 |श्री खान | |- | rowspan="4" |२०१२ |खिलाड़ी 786 | | |- |ओ म जि- हे भगवान! |कांजी भाई | |- |फरारी की सवारी |डी.एन.धर्माधिकारी | |- |तेज |रामलला सोनी | |- |२०११ |रेडी |बलिदान भारद्वाज | |- | rowspan="4" |२०१० |रण |मोहन पांडे | |- |रंग रसिया |गोवर्धन दास | |- |आक्रोश |अजातशत्रु सिंह | |- |अतिथि तुम कब जाओगे? |लंबोदर चाचा | |- | rowspan="5" |२००९ |रोड टु संगम |हसमत उल्लाह | |- |'पा' |श्री अञे | |- |रेडियो |झंडु लाल त्यागी | |- |ढूडते रेह जाओगे |राज चोपड़ा | |- |दे दना दन |हरबंस चड्ढा | |- | rowspan="5" |[[:श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००८]] |एक दो तीन | | |- |जाने तू ... या जाने ना | | |- |मान गये मुगल-ए-आजम | | |- |मुंबई मेरी जान | | |- | [[मेरे बाप पहले आप (2008 फ़िल्म)|मेरे बाप पहले आप]] || जनार्दन विशवंभर राने || |- | rowspan="9" |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००७]] || [[चीनी कम (2007 फ़िल्म)|चीनी कम]] || वर्मा || |- |[[नो स्मोकिंग (2007 फ़िल्म)|नो स्मोकिंग]] || || |- |[[भूल भुलैया (2007 फ़िल्म)|भूल भुलैया]] || बटुकशंकर उपाध्याय || |- |[[फौज में मौज (2007 फ़िल्म)|फौज में मौज]] || || |- |[[गुड बॉय बैड बॉय]] || प्रिंसीपल दीवान चन्द अवस्थी || |- |[[फूल एन फाइनल (२००७ फ़िल्म)|फूल एन फाइनल]] || || |- |[[जाने तू या जाने ना]] || || |- |[[वेलकम (2007 फ़िल्म)|वैलकम]] || || |- |[[हैटट्रिक (2007 फ़िल्म)|हैटट्रिक]] || || |- | rowspan="8" |२००६ || [[मालामाल वीकली (2006 फ़िल्म)|मालामाल वीकली]] || || |- |[[भागम भाग (2006 फ़िल्म)|भागम भाग]] || || |- |[[फिर हेरा फेरी]] || || |- |[[36 चाइना टाउन (2006 फ़िल्म)|36 चाइना टाउन]] || || |- |[[चुप चुप के]] || || |- |[[जाने होगा क्या]] || || |- |[[गोलमाल (2006 फ़िल्म)|गोलमाल]] || सोमनाथ || |- |[[यूँ होता तो क्या होता (2006 फ़िल्म)|यूँ होता तो क्या होता]] || || |- | rowspan="3" |२००५ || [[बचके रहना रे बाबा (2005 फ़िल्म)|बचके रहना रे बाबा]] || || |- |[[गरम मसाला (2005 फ़िल्म)|गरम मसाला]] || मैम्बो || |- |[[दीवाने हुए पागल]] || टॉमी || |- |rowspan=5|[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००४]] || [[हलचल (2004 फ़िल्म)|हलचल]] || || |- |[[शंकर दादा एम बी बी एस (2004 फ़िल्म)|शंकर दादा एम बी बी एस]]|| || |- |[[आन (2004 फ़िल्म)|आन]] || || |- |[[ऐतराज़]] || वकील पटेल || |- |[[पूछो मेरे दिल से (2004 फ़िल्म)|पूछो मेरे दिल से]] || चमनलाल चौरसिया || |- |rowspan=6|[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००३]] || [[बाग़बान (2003 फ़िल्म)|बाघबान]] || हेमंत पटेल || |- |[[हंगामा (2003 फ़िल्म)|हंगामा]] || राधेश्याम तिवारी || |- |[[दिल का रिश्ता]] || || |- |[[जोड़ी क्या बनाई वाह वाह रामजी (2003 फ़िल्म)|जोड़ी क्या बनाई वाह वाह रामजी]] || रामप्रसाद || |- |[[फंटूश (2003 फ़िल्म)|फंटूश]] || जॉन डिसूज़ा || |- |[[आँच (2003 फ़िल्म)|आँच]]|| || |- | rowspan="5" |२००२ || [[कहता है दिल बार बार]] || || |- |[[हम किसी से कम नहीं (2002 फ़िल्म)|हम किसी से कम नहीं]] || कमिश्नर || |- |[[आवारा पागल दीवाना]] || मणिलाल || |- |[[आँखें (2002 फ़िल्म)|आँखें]] || इलियास || |- |[[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]] || || |- |rowspan=5|[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००१]] || [[ये तेरा घर ये मेरा घर (2001 फ़िल्म)|ये तेरा घर ये मेरा घर]] || || |- |[[लव के लिये कुछ भी करेगा (2001 फ़िल्म)|लव के लिये कुछ भी करेगा]] || || |- |[[अमेरिकन चाय (2001 फ़िल्म)|अमेरिकन चाय]]|| || |- |[[नायक (2001 फ़िल्म)|नायक]] || बंसल || |- |[[मोक्ष (2001 फ़िल्म)|मोक्ष]] || || |- | rowspan="9" |२००० || [[हेरा फेरी (2000 फ़िल्म)|हेरा फेरी]] || बाबू भैया || |- |[[दुल्हन हम ले जायेंगे]] || || |- |[[दीवाने]] || || |- |[[हद कर दी आपने]] || || |- |[[तेरा जादू चल गया]] || || |- |[[हर दिल जो प्यार करेगा]] || || |- |[[बुलन्दी (2000 फ़िल्म)|बुलन्दी]] || || |- |[[फिर भी दिल है हिन्दुस्तानी]] || मोहन जोशी || |- |[[शिकारी (2000 फ़िल्म)|शिकारी]] || || |- | rowspan="8" |१९९९ || [[वास्तव (1999 फ़िल्म)|वास्तव]] || सुलेमान भाई || |- |[[खूबसूरत (1999 फ़िल्म)|खूबसूरत]] || || |- |[[हम तुम पे मरते हैं]] || || |- |[[आरज़ू (1999 फ़िल्म)|आरज़ू]] || || |- |[[हसीना मान जायेगी (1999 फ़िल्म)|हसीना मान जायेगी]] || भूतनाथ || |- |[[गैर (1999 फ़िल्म)|गैर]] || || |- |[[बड़े दिलवाला]] || || |- |[[आ अब लौट चलें]] || || |- | rowspan="12" |१९९८ || [[सत्या (1998 फ़िल्म)|सत्या]] || कमिश्नर अमोद शुक्ला || |- |[[बदमाश (1998 फ़िल्म)|बदमाश]] || || |- |[[हीरो हिन्दुस्तानी]] || || |- |[[कभी ना कभी (1998 फ़िल्म)|कभी ना कभी]]|| || |- |[[अंगारे (1998 फ़िल्म)|अंगारे]] || जग्गू || |- |[[बड़े मियाँ छोटे मियाँ (1998 फ़िल्म)|बड़े मियाँ छोटे मियाँ]] || || |- |[[चाची ४२० (1998 फ़िल्म)|चाची ४२०]] || || |- |[[चाइना गेट (1998 फ़िल्म)|चाइना गेट]] || || |- |[[कुदरत (1998 फ़िल्म)|कुदरत]] || सुखीराम || |- |[[दंड नायक (1998 फ़िल्म)|दंड नायक]] || बाँकेलाल चौरसिया || |- |[[अचानक (1998 फ़िल्म)|अचानक]] || सागर श्रीवास्तव || |- |[[डोली सजा के रखना]] || || |- | rowspan="14" |१९९७ || [[तमन्ना (1997 फ़िल्म)|तमन्ना]] || || |- |[[मिस्टर एंड मिसेज़ खिलाड़ी]] || प्रताप || |- |[[दौड़ (1997 फ़िल्म)|दौड़]] || पिंकी || |- |[[इंसाफ (1997 फ़िल्म)|इंसाफ]] || || |- |[[ग़ुलाम-ए-मुसतफा (1997 फ़िल्म)|ग़ुलाम-ए-मुसतफा]] || || |- |[[जुदाई (1997 फ़िल्म)|जुदाई]] || || |- |[[गुप्त (फ़िल्म)|गुप्त]] || ईस्वर दीवान || |- |[[हीरो नं॰ 1|हीरो नम्बर वन]] || || |- |[[मृत्युदाता]] || || |- |[[आर या पार (1997 फ़िल्म)|आर या पार]] || ए ख़ान || |- |[[औज़ार (1997 फ़िल्म)|औज़ार]] || || |- |[[ज़मीर (1997 फ़िल्म)|ज़मीर]] || राजा गजराज सिंह || |- |[[महानता]] || || |- |[[कहर (1997 फ़िल्म)|कहर]] || || |- | rowspan="6" |१९९६ || [[बंदिश (1996 फ़िल्म)|बंदिश]] || || |- |[[विजेता (1996 फ़िल्म)|विजेता]] || विद्या सागर || |- |[[ग्रेट रॉबरी (1996 फ़िल्म)|ग्रेट रॉबरी]]|| || |- |[[हाहाकार (1996 फ़िल्म)|हाहाकार]] || || |- |[[निर्भय (1996 फ़िल्म)|निर्भय]]|| || |- |[[रंगबाज़ (1996 फ़िल्म)|रंगबाज़]]|| || |- |rowspan=11|[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९९५]] || [[बाज़ी (1995 फ़िल्म)|बाज़ी]] || || |- |[[मिलन (1995 फ़िल्म)|मिलन]] || || |- |[[निशाना (1995 फ़िल्म)|निशाना]] || || |- |[[ओ डार्लिंग यह है इण्डिया (1995 फ़िल्म)|ओ डार्लिंग यह है इण्डिया]] || || |- |[[रिकशावोडु (1995 फ़िल्म)|रिकशावोडु]]|| || |- |[[संजय (1995 फ़िल्म)|संजय]]|| रणवीर सिंह || |- |[[मनी मनी (1995 फ़िल्म)|मनी मनी]]|| सुब्बा राव || |- |[[जनम कुंडली (1995 फ़िल्म)|जनम कुंडली]] || || |- |[[अकेले हम अकेले तुम]] || || |- |[[राजा (1995 फ़िल्म)|राजा]] || || |- |[[रावण राज (1995 फ़िल्म)|रावण राज]] || मंत्री चरनदास || |- | rowspan="11" |१९९४ || [[द जेंटलमैन]] || || |- |[[वो छोकरी (1994 फ़िल्म)|वो छोकरी]]|| || |- |[[अंदाज़ अपना अपना]] || || |- |[[आग और चिन्गारी (1994 फ़िल्म)|आग और चिन्गारी]]|| || |- |[[दिलवाले (1994 फ़िल्म)|दिलवाले]] || || |- |[[क्रान्तिवीर]] || || |- |[[लाड़ला]] || || |- |[[मोहरा]] || || |- |[[जुआरी (1994 फ़िल्म)|जुआरी]]|| || |- |[[इक्का राजा रानी]] || || |- |[[आ गले लग जा (1994 फ़िल्म)|आ गले लग जा]] || || |- |rowspan=17|[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९९३]] || [[सरदार (1993 फ़िल्म)|सरदार]]|| || |- |[[अंत (1993 फ़िल्म)|अंत]] || || |- |[[रूप की रानी चोरों का राजा (1993 फ़िल्म)|रूप की रानी चोरों का राजा]] || || |- |[[सर (1993 फ़िल्म)|सर]] || || |- |[[पहला नशा (1993 फ़िल्म)|पहला नशा]] || || |- |[[कृष्ण अवतार]] || चक्रवर्ती चक्रवर्ती || |- |[[गोविन्दा गोविन्दा (1993 फ़िल्म)|गोविन्दा गोविन्दा]]|| || |- |[[प्लेटफॉर्म (1993 फ़िल्म)|प्लेटफॉर्म]] || || |- |[[मनी (1993 फ़िल्म)|मनी]]|| सुब्बा राव || |- |[[परवाने (1993 फ़िल्म)|परवाने]] || || |- |[[दिल की बाज़ी]] || || |- |[[माया (1993 फ़िल्म)|माया]] || लाला जी || |- |[[कन्या दान (1993 फ़िल्म)|कन्या दान]] || || |- |[[मुकाबला (1993 फ़िल्म)|मुकाबला]] || || |- |[[फूल और अंगार]] || || |- |[[किंग अंकल]] || प्रताप || |- |[[दामिनी]] || || |- | rowspan="11" |१९९२ || [[दुश्मन ज़माना (1992 फ़िल्म)|दुश्मन ज़माना]] || || |- |[[दौलत की जंग (1992 फ़िल्म)|दौलत की जंग]] || हरि भाई || |- |[[पुलिस ऑफिसर (फ़िल्म)|पुलिस ऑफिसर]] || || |- |[[कर्म योद्धा (1992 फ़िल्म)|कर्म योद्धा]] || इंस्पेक्टर देशमुख || |- |[[जानम]] || शंकर राव || |- |[[तिलक (1992 फ़िल्म)|तिलक]] || || |- |[[जीना मरना तेरे संग]] || || |- |[[ज़ुल्म की अदालत (1992 फ़िल्म)|ज़ुल्म की अदालत]] || स्वामी || |- |[[अधर्म (1992 फ़िल्म)|अधर्म]] || || |- |[[जिगर (फ़िल्म)|जिगर]] || || |- |[[विरोधी (1992 फ़िल्म)|विरोधी]] || || |- | rowspan="11" |१९९१ || [[क्षण क्षणम (1991 फ़िल्म)|क्षण क्षणम]]|| || |- |[[स्वयं (1991 फ़िल्म)|स्वयं]] || || |- |[[योद्धा (1991 फ़िल्म)|योद्धा]] || || |- |[[हक (1991 फ़िल्म)|हक]]|| || |- |[[प्रेम क़ैदी|प्रेम कैदी]] || || |- |[[साथी (1991 फ़िल्म)|साथी]] || || |- |[[आई मिलन की रात (1991 फ़िल्म)|आई मिलन की रात]] || || |- |[[फ़तेह (1991 फ़िल्म)|फ़तेह]] || || |- |[[शंकरा (1991 फ़िल्म)|शंकरा]] || || |- |[[गुनहगार (1991 फ़िल्म)|गुनहगार]] || || |- |[[प्रतिकार (फ़िल्म)|प्रतिकार]] || || |- | rowspan="9" |१९९० || [[स्वर्ग (1990 फ़िल्म)|स्वर्ग]] || || |- |[[काफ़िला (1990 फ़िल्म)|काफ़िला]] || दुबे || |- |[[आवारगी (1990 फ़िल्म)|आवारगी]] || भाऊ || |- |[[जीवन एक संघर्ष]] || || |- |[[न्याय अन्याय (1990 फ़िल्म)|न्याय अन्याय]]|| मल्होत्रा || |- |[[क्रोध (1990 फ़िल्म)|क्रोध]] || || |- |[[जख्मी ज़मीन (1990 फ़िल्म)|जख्मी ज़मीन]] || ठाकुर प्रताप सिंह || |- |[[गुनाहों का देवता (1990 फ़िल्म)|गुनाहों का देवता]] || वकील खन्ना || |- |[[वर्दी (फ़िल्म)|वर्दी]] || || |- | rowspan="4" |१९८९ || [[ताकतवर (1989 फ़िल्म)|ताकतवर]] || || |- |[[शिवा (1990 फ़िल्म)|शिवा]] || || |- |[[हथियार (1989 फ़िल्म)|हथियार]] || || |- |[[राम लखन]] || भानू राजेन्द्रनाथ || |- | rowspan="6" |१९८८ || [[खरीदार (1988 फ़िल्म)|खरीदार]] || || |- |[[कब्ज़ा (1988 फ़िल्म)|कब्ज़ा]] || || |- |[[आखिरी अदालत (1988 फ़िल्म)|आखिरी अदालत]] || गिरजा शंकर || |- |[[फ़लक (1988 फ़िल्म)|फ़लक]] || || |- |[[खतरों के खिलाड़ी (1988 फ़िल्म)|खतरों के खिलाड़ी]] || || |- |[[सोने पे सुहागा (१९८८ फ़िल्म)|सोने पे सुहागा]] || सब-इंस्पेक्टर तेजा || |- |rowspan=3|[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९८७]] || [[उत्तर दक्षिण]] || || |- |[[डकैत (1987 फ़िल्म)|डकैत]] || || |- |[[मरते दम तक]] || इंस्पेक्टर खन्ना || |- |rowspan=3|[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९८६]] || [[नाम (फ़िल्म)|नाम]] || राना || |- |[[समुन्दर (1986 फ़िल्म)|समुन्दर]] || || |- |[[भगवान दादा (1986 फ़िल्म)|भगवान दादा]] || इंस्पेक्टर विजय || |- | rowspan="2" |१९८५ || [[अर्जुन (1985 फ़िल्म)|अर्जुन]] || || |- |[[मिर्च मसाला (1985 फ़िल्म)|मिर्च मसाला]] || गाँव वाला || |- |rowspan=3|[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९८४]] || [[लोरी (1984 फ़िल्म)|लोरी]]|| वादी वकील || |- |[[होली (1984 फ़िल्म)|होली]] || || |- |[[धर्म और कानून (1984 फ़िल्म)|धर्म और कानून]] || || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == === [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] === * [[१९९४|1994]] - [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार]] - [[सर (1993 फ़िल्म)|सर]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार}} [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:1950 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय पुरुष आवाज अभिनेताओं]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:१६वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:मुम्बई के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के सांसद]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] k64qjsurfgyvs0p9w89t9iyisxwhke6 अरबाज़ ख़ान 0 21760 6632214 6476104 2026-10-23T08:31:27Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632214 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | name = अरबाज ख़ान | image = Arbaaz Khan at his birthday bash at Su Casa.jpg | caption = अरबाज ख़ान | birthname = अब्दुल रशीद सलीम अरबाज खान | birthplace = [[पूना]], [[महाराष्ट्र]], भारत | birthdate = {{Birth date and age|df=yes|1967|08|04|df=yes}} | occupation = [[अभिनेता]]<br> [[निर्देशक]] <br> निर्माता | yearsactive = 1996- वर्तमान | residence = [[बांद्रा (मुंबई)|बांद्रा]], [[मुम्बई]] | website = | spouse = [[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोड़ा खान]] | othername = अरबाज ख़ान | relatives = सलमान ख़ान |height = }} '''अरबाज़ ख़ान''' (जन्म: [[४ अगस्त|4 अगस्त]], [[१९६७|1967]]) [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं। == व्यक्तिगत जीवन == अरबाज खान ने 1998 में मलाइका से शादी की। 2016 में दोनों का तलाक हो गया।<ref name="news18">{{cite news|last1=|first1=|title=Arbaaz Khan on Divorce from Malaika Arora: This Doesn't Mean We Will Hate Each Other|url=https://www.news18.com/news/movies/arbaaz-khan-on-divorce-from-malaika-arora-this-doesnt-mean-we-will-hate-each-other-2238533.html|work=News 18|language=English|date=20 July 2019|access-date=12 अक्तूबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721153243/https://www.news18.com/news/movies/arbaaz-khan-on-divorce-from-malaika-arora-this-doesnt-mean-we-will-hate-each-other-2238533.html|archive-date=21 जुलाई 2019|url-status=live}}</ref> साल 1998 में अरबाज़ खान ने बॉलीवुड की मॉडल और अभिनेत्री मलाइका अरोरा (Malaika Arora) से शादी की जिनसे उनका एक लड़का भी हुआ जिसका नाम अरहान खान (Arhaan Khan) है। लेकिन धीरे धीरे इनके रिश्ते ख़राब होने लगे लगभग 18 साल इनका रिस्ता सही चलता रहा और 2016 में दोनों ने अलग होने का फैसला कर लिया। 11 मई 2017 को अरबाज़ खान और [[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोरा]] की तलाक (Divorce) हो गयी। तलाक होने के कुछ दिन बाद ही अरबाज़ खान एक मॉडल और अभिनेत्री जिऑर्जीअ अद्रिनी (Giorgia Adrini) के के साथ रिश्ते में आ गए। 6 साली अरबाज़ और जिऑर्जीअ का रिस्ता अच्छा चला लेकिन 12 दिसंबर 2023 को दोनों अलग हो गए और 24 दिसंबर 2023 को अरबाज़ खान और मेकअप आर्टिस्ट (Makeup Artist) शुरा खान (Shura khan) ने शादी कर ली।<ref>{{Cite web|url=https://aryavartinsights.com/arbaaz-khan-wife-age-shura-khan-net-worth-photo-shura-khan-first-husband/|title=क्या आप जानते हैं Arbaaz Khan Wife Age, Shura Khan Net Worth, Photo, Shura Khan First Husband के बारे में?|date=2024-02-15|website=aryavartinsights|language=Hindi|access-date=2024-03-03|archive-date=3 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303050635/https://aryavartinsights.com/arbaaz-khan-wife-age-shura-khan-net-worth-photo-shura-khan-first-husband/|url-status=dead}}</ref> == प्रमुख फिल्में == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |-2015 किस किस को प्यार करूं। |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[शूट आउट एट लोखंडवाला (2007 फ़िल्म)|शूट आउट एट लोखंडवाला]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[दस कहानियाँ (2007 फ़िल्म)|दस कहानियाँ]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[फूल एन फाइनल (२००७ फ़िल्म)|फूल एन फाइनल]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[जाने तू या जाने ना]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[ओम शांति ओम|ओम शांति ओम]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[वुडस्टॉक विला (2007 फ़िल्म)|वुडस्टॉक विला]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[ढोल (2007 फ़िल्म)|ढोल]] || जयशंकर 'जय' यादव || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[भागम भाग (2006 फ़िल्म)|भागम भाग]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[मालामाल वीकली (2006 फ़िल्म)|मालामाल वीकली]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[इकरार (2006 फ़िल्म)|इकरार]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[मैंने प्यार क्यूँ किया]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[जय चिरंजीवा (2005 फ़िल्म)|जय चिरंजीवा]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[ताजमहल (2005 फ़िल्म)|ताजमहल]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[गर्व (2004 फ़िल्म)|गर्व]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[हलचल (2004 फ़िल्म)|हलचल]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[वज़ह (2004 फ़िल्म)|वज़ह]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[कयामत (2003 फ़िल्म)|कयामत]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[कुछ ना कहो]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[करिश्मा - द मिरेकल्स ऑफ डेस्टिनी|करिश्मा]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[माँ तुझे सलाम (2002 फ़िल्म)|माँ तुझे सलाम]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[तुमको ना भूल पायेंगे]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[सोच (2002 फ़िल्म)|सोच]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[ये मोहब्बत है]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[जीतेंगे हम (2001 फ़िल्म)|जीतेंगे हम]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[हैलो ब्रदर]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[प्यार किया तो डरना क्या (1998 फ़िल्म)|प्यार किया तो डरना क्या]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[श्याम घनश्याम (1998 फ़िल्म)|श्याम घनश्याम]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[दरार (1996 फ़िल्म)|दरार]] || || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == * [[१९९७|1997]] - [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार]] - [[दरार (1996 फ़िल्म)|दरार]] == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == *{{IMDb|0451170}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार}} [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:1967 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 25iazrf9dsjm201c4h5ippd8zrnwr9f सदाशिव अमरापुरकर 0 21765 6632215 6619693 2026-10-23T08:31:38Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632215 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = सदाशिव अमरापुरकर | image =Sadashivsir.png | image_size = | occupation = अभिनेता | website = }} '''सदाशिव अमरापुरकर''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] थे। 2014 में उनका फेफड़ों में संक्रमण के कारण निधन हो गया।<ref>{{cite web|title=सदाशिव अमरापुरकर का निधन|publisher=[[बीबीसी हिन्दी]]|date=3 नवंबर 2014|accessdate=3 नवंबर 2014|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2014/11/141103_sadashiv_amrapurkar_no_more_pkp|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107181037/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2014/11/141103_sadashiv_amrapurkar_no_more_pkp|archive-date=7 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == इनको कालिया के नाम से भी जाना जाता है। इनके पिता का नाम अंकित कुमार था जो मूल निवासी छाछा मैनपुरी के थे == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="60%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[कोई मेरे दिल में है]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[खुल्लम खुल्ला प्यार करें]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[टार्ज़न: द वण्डर कार]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[ए के ४७ (2004 फ़िल्म)|ए के ४७]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[एक से बढ़कर एक (2004 फ़िल्म)|एक से बढ़कर एक]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[राजा भैया (2003 फ़िल्म)|राजा भैया]] || चौबे || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[परवाना (2003 फ़िल्म)|परवाना]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[चोरी चोरी (2003 फ़िल्म)|चोरी चोरी]] || चाचा || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[रिश्ते (फ़िल्म)|रिश्ते]] || एडवोकेट कत्रे || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[ये मोहब्बत है]] || पुलिस इंस्पेक्टर || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[दिल ने फिर याद किया (2001 फ़िल्म)|दिल ने फिर याद किया]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[हम हो गये आप के]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[कसम (2001 फ़िल्म)|कसम]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[ऑफिसर (2000 फ़िल्म)|ऑफिसर]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[हम तो मोहब्बत करेगा]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[बुलन्दी (2000 फ़िल्म)|बुलन्दी]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[त्रिशक्ति (1999 फ़िल्म)|त्रिशक्ति]] || इंस्पेक्टर दयाल || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[जानम समझा करो]] || डेनियल || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[जय हिन्द (1999 फ़िल्म)|जय हिन्द]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[कच्चे धागे (1999 फ़िल्म)|कच्चे धागे]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[हम साथ साथ हैं]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[मेरे दो अन्मोल रतन (1998 फ़िल्म)|मेरे दो अन्मोल रतन]] || महेश || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[आंटी नम्बर वन (1998 फ़िल्म)|आंटी नम्बर वन]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[दो हज़ार एक (1998 फ़िल्म)|दो हज़ार एक]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[दो आँखें बारह हाथ (1997 फ़िल्म)|दो आँखें बारह हाथ]] || विश्वनाथ दयाराम || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[इश्क]] || रंजीत || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[गुप्त (फ़िल्म)|गुप्त]] || इंस्पेक्टर नीलकाँत || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[निर्भय (1996 फ़िल्म)|निर्भय]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[दुनिया झुकती है (1996 फ़िल्म)|दुनिया झुकती है]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[जंग (1996 फ़िल्म)|जंग]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[अंगारा (1996 फ़िल्म)|अंगारा]] || पुलिस इंस्पेक्टर || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[छोटे सरकार (1996 फ़िल्म)|छोटे सरकार]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[अजय (फ़िल्म)|अजय]] || लाला || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[द डॉन]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[कुली नं॰ 1]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[संजय (1995 फ़िल्म)|संजय]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[ओ डार्लिंग यह है इण्डिया (1995 फ़िल्म)|ओ डार्लिंग यह है इण्डिया]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[याराना (1995 फ़िल्म)|याराना]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[सबसे बड़ा खिलाड़ी]] || अमर सिंह चौधरी || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[आग (1994 फ़िल्म)|आग]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[दो फंटूश (1994 फ़िल्म)|दो फंटूश]] || शेट्टी || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[इंसानियत (१९९४ फ़िल्म)|इंसानियत]] || देशबंधु || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[चौराहा (1994 फ़िल्म)|चौराहा]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[मोहरा]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[तीसरा कौन (1994 फ़िल्म)|तीसरा कौन]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[हस्ती (1993 फ़िल्म)|हस्ती]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[आज की औरत (1993 फ़िल्म)|आज की औरत]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[तड़ीपार (फ़िल्म)|तड़ीपार]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[आँखें (1993 फ़िल्म)|आँखें]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[हम हैं कमाल के (1993 फ़िल्म)|हम हैं कमाल के]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[अशांत]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[बॉम्ब ब्लास्ट (1993 फ़िल्म)|बॉम्ब ब्लास्ट]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[फूलन हसीना रामकली (1993 फ़िल्म)|फूलन हसीना रामकली]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[अनाम]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[जीना मरना तेरे संग]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[खुले आम (1992 फ़िल्म)|खुले आम]] || चंपक लालबहादुर || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[पुलिस ऑफिसर (फ़िल्म)|पुलिस ऑफिसर]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[पुलिस और मुज़रिम (1992 फ़िल्म)|पुलिस और मुज़रिम]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[कोहराम (1991 फ़िल्म)|कोहराम]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[हग तूफान (1991 फ़िल्म)|हग तूफान]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[शिव राम (1991 फ़िल्म)|शिव राम]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[फूलवती (1991 फ़िल्म)|फूलवती]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[रुपये दस करोड़ (1991 फ़िल्म)|रुपये दस करोड़]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[हफ़्ता बंद (1991 फ़िल्म)|हफ़्ता बंद]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[फरिश्ते (1991 फ़िल्म)|फरिश्ते]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[इन्द्रजीत (1991 फ़िल्म)|इन्द्रजीत]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[सड़क (फ़िल्म)|सड़क]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[काफ़िला (1990 फ़िल्म)|काफ़िला]] || ठाकुर || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[दुश्मन (1990 फ़िल्म)|दुश्मन]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[रोटी की कीमत (1990 फ़िल्म)|रोटी की कीमत]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[वीरू दादा (1990 फ़िल्म)|वीरू दादा]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[दूध का कर्ज़]] || भैरों सिंह || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[लश्कर (1989 फ़िल्म)|लश्कर]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[देश के दुश्मन (1989 फ़िल्म)|देश के दुश्मन]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[नाचे नागिन गली गली (1989 फ़िल्म)|नाचे नागिन गली गली]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[आसमान से ऊँचा (1989 फ़िल्म)|आसमान से ऊँचा]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[दाना पानी (1989 फ़िल्म)|दाना पानी]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[ईश्वर (1989 फ़िल्म)|ईश्वर]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[आखिरी बाज़ी (1989 फ़िल्म)|आखिरी बाज़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[सच्चे का बोलबाला (1989 फ़िल्म)|सच्चे का बोलबाला]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[भारत एक खोज (1988 फ़िल्म)|भारत एक खोज]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[ज़ुल्म को जला दूँगा (1988 फ़िल्म)|ज़ुल्म को जला दूँगा]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[खतरों के खिलाड़ी (1988 फ़िल्म)|खतरों के खिलाड़ी]] || बलबीर || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[पाप को जला कर राख कर दूँगा (1988 फ़िल्म)|पाप को जला कर राख कर दूँगा]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[मजाल (1987 फ़िल्म)|मजाल]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[हुकूमत (1987 फ़िल्म)|हुकूमत]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[मुद्दत]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[आखिरी रास्ता (1986 फ़िल्म)|आखिरी रास्ता]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[साँझी (1985 फ़िल्म)|साँझी]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[खामोश (1985 फ़िल्म)|खामोश]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[अघात (1985 फ़िल्म)|अघात]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[तेरी मेहरबानियाँ]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[मान मर्यादा (1984 फ़िल्म)|मान मर्यादा]] || भवानी सिंह || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[पुराना मन्दिर (1984 फ़िल्म)|पुराना मन्दिर]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[जवानी (1984 फ़िल्म)|जवानी]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[अर्द्ध सत्य (1983 फ़िल्म)|अर्द्ध सत्य]] || रमा शेट्टी || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार}} [[श्रेणी:1950 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०१४ में निधन]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:हिन्दी खलनायक]] [[श्रेणी:मराठी अभिनेता]] {{अभिनेता-आधार}} fgflfokhzx0v4cja4u7oahfkckdsdqx शक्ति कपूर 0 23355 6632217 6347277 2026-10-23T08:31:48Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632217 wikitext text/x-wiki {{जीवनी स्रोतहीन|date=अगस्त 2014}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = शक्ति कपूर |image = Shakti Kapoor 1.jpg | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''शक्ति कपूर''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं। शक्ति कपूर का जन्म ३ सितंम्बर १९५२ को दिल्ली के एक पंजाबी परिवार में हुआ था।<ref>{{cite web|title=शक्ति कपूर: विलेन बनने के लिए नाम बदलना पड़ा|url=http://www.patrika.com/news/shakti-kapoor-had-to-change-name-to-be-villain-in-bollywood/1027097|work=पत्रिका समाचार समूह|date=३सितंम्बर 2014|accessdate=३सितंम्बर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903205331/http://www.patrika.com/news/shakti-kapoor-had-to-change-name-to-be-villain-in-bollywood/1027097|archive-date=3 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> एक अभिनेता के रूप में उन्होंने लगभग 600 फिल्मों में कामेडियन और खलनायक की भूमिका निभाई! == व्यक्तिगत जीवन == शक्ति कपूर ने शिवांगी ([[पद्मिनी कोल्हापुरी]] की बड़ी बहन) के साथ विवाह किया और इनके दो बच्चे हैं। लड़के का नाम [[सिद्धान्त कपूर]] (जो एक डीजे से सहायक निर्देशक और फ़िल्म अभिनेता बने) और पुत्री [[श्रद्धा कपूर]] (एक फ़िल्म अभिनेत्री) हैं। इनका असली नाम सुनील कपूर है। == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[नेहले पे देहला (2007 फ़िल्म)|नेहले पे देहला]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[बोल्ड (2006 फ़िल्म)|बोल्ड]] || जॉन || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[टॉम, डिक एंड हैरी (2006 फ़िल्म)|टॉम, डिक एंड हैरी]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[शादी करके फँस गया यार]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[उमर (2006 फ़िल्म)|उमर]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[मालामाल वीकली (2006 फ़िल्म)|मालामाल वीकली]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[भागम भाग (2006 फ़िल्म)|भागम भाग]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[चुप चुप के]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[गरम (2005 फ़िल्म)|गरम]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[दोस्ती (2005 फ़िल्म)|दोस्ती]] || भरूचा || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[किससे प्यार करूँ (2005 फ़िल्म)|किससे प्यार करूँ]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[ज़मीर (2005 फ़िल्म)|ज़मीर]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[बरसात (2005 फ़िल्म)|बरसात]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[शर्त (2004 फ़िल्म)|शर्त]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[पूछो मेरे दिल से (2004 फ़िल्म)|पूछो मेरे दिल से]] || मेजर ख़ान || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[मुसाफ़िर (2004 फ़िल्म)|मुसाफ़िर]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[टार्ज़न: द वण्डर कार]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[शिकार (2004 फ़िल्म)|शिकार]] || चड्ढा || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[सुनो ससुरजी|सुनो ससुर जी]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[हलचल (2004 फ़िल्म)|हलचल]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[एक से बढ़कर एक (2004 फ़िल्म)|एक से बढ़कर एक]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[तुझे मेरी कसम]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[हंगामा (2003 फ़िल्म)|हंगामा]] || कचरा सेठ || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[तलाश (2003 फ़िल्म)|तलाश]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[वाह ! तेरा क्या कहना (2002 फ़िल्म)|वाह ! तेरा क्या कहना]] || दिलीप ओबेरॉय || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[अँखियों से गोली मारे]] || शक्ति दादा || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[हथियार (2002 फ़िल्म)|हथियार]] || हसन भाई || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[अब के बरस (2002 फ़िल्म)|अब के बरस]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[मार्शल (2002 फ़िल्म)|मार्शल]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[हाँ... मैंने भी प्यार किया]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[ये मोहब्बत है]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[२३ मार्च १९३१:शहीद (2002 फ़िल्म)|२३ मार्च १९३१:शहीद]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[बंगाल टाइगर (2001 फ़िल्म)|बंगाल टाइगर]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[एहसास (2001 फ़िल्म)|एहसास]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[इत्तफ़ाक (2001 फ़िल्म)|इत्तफ़ाक]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[मेरी अदालत (2001 फ़िल्म)|मेरी अदालत]] || नशेड़ी पुलिस इंस्पेक्टर || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[अर्जुन देवा (2001 फ़िल्म)|अर्जुन देवा]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[ज़ुबेदा (2001 फ़िल्म)|ज़ुबेदा]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[जोड़ी नं॰ 1]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[आमदनी अठन्नी खर्चा रुपइया]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[मुझे मेरी बीवी से बचाओ (2001 फ़िल्म)|मुझे मेरी बीवी से बचाओ]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[इण्डियन (2001 फ़िल्म)|इण्डियन]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[तूने मेरा दिल ले लिया (2000 फ़िल्म)|तूने मेरा दिल ले लिया]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[ढ़ाई अक्षर प्रेम के]] || प्रीतम ग्रेवाल || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[बुलन्दी (2000 फ़िल्म)|बुलन्दी]] || जगन्नाथ || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[चल मेरे भाई]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[आज का रावण (2000 फ़िल्म)|आज का रावण]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[कहीं प्यार ना हो जाये (2000 फ़िल्म)|कहीं प्यार ना हो जाये]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[हर दिल जो प्यार करेगा]] || अब्दुल के चाचा || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[जिस देश में गंगा रहता है]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[फिर भी दिल है हिन्दुस्तानी]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[शिकार (2000 फ़िल्म)|शिकार]] || बद्री राजेन्द्रनाथ || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[लाल बादशाह (1999 फ़िल्म)|लाल बादशाह]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[सिलसिला है प्यार का]] || राकेश नाथ / रोक्सी || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[हम आपके दिल में रहते हैं]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[दाग (1999 फ़िल्म)|दाग]] || डॉक्टर आनन्द || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[राजाजी (1999 फ़िल्म)|राजाजी]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[हैलो ब्रदर]] || खन्ना || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[जानवर (1999 फ़िल्म)|जानवर]] || सुल्तान || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[जानम समझा करो]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[हिन्दुस्तान की कसम (1999 फ़िल्म)|हिन्दुस्तान की कसम]] || वर्मा || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[हम साथ साथ हैं]] || अनवर || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[गुंडा (1998 फ़िल्म)|गुंडा]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[मेहंदी (1998 फ़िल्म)|मेहंदी]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[छोटा चेतन (1998 फ़िल्म)|छोटा चेतन]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[महाराजा (1998 फ़िल्म)|महाराजा]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[बंधन (1998 फ़िल्म)|बंधन]] || बिल्लू || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[हीरो हिन्दुस्तानी]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[कीमत (1998 फ़िल्म)|कीमत]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[बरसात की रात (1998 फ़िल्म)|बरसात की रात]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[ज़ुल्म-ओ-सितम (1998 फ़िल्म)|ज़ुल्म-ओ-सितम]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[भूत बंगला (1997 फ़िल्म)|भूत बंगला]] || ठाकुर || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[बनारसी बाबू (1997 फ़िल्म)|बनारसी बाबू]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[पृथ्वी (1997 फ़िल्म)|पृथ्वी]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[भाई (1997 फ़िल्म)|भाई]] || भरत || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[लोहा (1997 फ़िल्म)|लोहा]] || मुस्तफ़ा || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[जीवन युद्ध]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[इतिहास (1997 फ़िल्म)|इतिहास]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[बेताबी (1997 फ़िल्म)|बेताबी]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[ज़मीर (1997 फ़िल्म)|ज़मीर]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[दादागिरी (1997 फ़िल्म)|दादागिरी]] || ए सी पी प्रताप सिन्हा || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[भाई भाई (1997 फ़िल्म)|भाई भाई]] || गोगा || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[शपथ (1997 फ़िल्म)|शपथ]] || हवलदार शक्ति सिंह || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[मेरे सपनों की रानी (1997 फ़िल्म)|मेरे सपनों की रानी]] || मामा जी || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[नसीब (1997 फ़िल्म)|नसीब]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[जुड़वा (1997 फ़िल्म)|जुड़वा]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[महानता]] || इंस्पेक्टर दुबे || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[सनम (1997 फ़िल्म)|सनम]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[हीरो नं॰ 1]] || बाबू || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[नमक (1996 फ़िल्म)|नमक]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[खिलौना (1996 फ़िल्म)|खिलौना]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[कॄष्णा (1996 फ़िल्म)|कॄष्णा]] || राजा || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[बेकाबू (1996 फ़िल्म)|बेकाबू]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[दिलजले]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[मिस्टर बेचारा (1996 फ़िल्म)|मिस्टर बेचारा]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[दिल तेरा दीवाना (1996 फ़िल्म)|दिल तेरा दीवाना]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[ज़ुर्माना (1996 फ़िल्म)|ज़ुर्माना]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[साजन चले ससुराल]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[जान (फ़िल्म)|जान]] || बनवारी || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[अपने दम पर (1996 फ़िल्म)|अपने दम पर]] || रंजीत सक्सेना || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[एक था राजा (1996 फ़िल्म)|एक था राजा]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[हथकड़ी (1995 फ़िल्म)|हथकड़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[रावण राज (1995 फ़िल्म)|रावण राज]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[याराना (1995 फ़िल्म)|याराना]] || बाँके || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[कुली नं॰ 1]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[संजय (1995 फ़िल्म)|संजय]] || प्रताप सिंह || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[दिया और तू्फान (1995 फ़िल्म)|दिया और तू्फान]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[जल्लाद (1995 फ़िल्म)|जल्लाद]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[बेवफ़ा सनम]] || जैलर ज़ालिम सिंह || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[इम्तिहान]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[मैदान-ए-जंग]] || बनारसी || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[आग और चिन्गारी (1994 फ़िल्म)|आग और चिन्गारी]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[प्रेम शक्ति]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[खुद्दार (1994 फ़िल्म)|खुद्दार]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[राजा बाबू]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[अनोखा प्रेमयुद्ध (1994 फ़िल्म)|अनोखा प्रेमयुद्ध]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[मिस्टर आज़ाद (1994 फ़िल्म)|मिस्टर आज़ाद]] || गर्ग || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[प्रेम योग (1994 फ़िल्म)|प्रेम योग]] || गुलशन || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[स्टंटमैन (1994 फ़िल्म)|स्टंटमैन]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[मैं खिलाड़ी तू अनाड़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[चौराहा (1994 फ़िल्म)|चौराहा]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[अंदाज़ अपना अपना]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[ईना मीना डीका]] || काली - भिखारी || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[अंदाज़ (1994 फ़िल्म)|अंदाज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[आतिश (1994 फ़िल्म)|आतिश]] || सनी || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[दो फंटूश (1994 फ़िल्म)|दो फंटूश]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[ज़माने से क्या डरना (1994 फ़िल्म)|ज़माने से क्या डरना]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[लाड़ला]] || तिलक भंडारी || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[आग (1994 फ़िल्म)|आग]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[क्रान्ति क्षेत्र]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[बागी सुल्तान (1993 फ़िल्म)|बागी सुल्तान]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[आदमी (1993 फ़िल्म)|आदमी]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[15अगस्त (1993 फ़िल्म)|15अगस्त]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[फूल (1993 फ़िल्म)|फूल]] || मुन्ना || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[फूलन हसीना रामकली (1993 फ़िल्म)|फूलन हसीना रामकली]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[बॉम्ब ब्लास्ट (1993 फ़िल्म)|बॉम्ब ब्लास्ट]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[इंसानियत के देवता (1993 फ़िल्म)|इंसानियत के देवता]] || ठाकुर शक्ति सिंह || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[धनवान (1993 फ़िल्म)|धनवान]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[मुकाबला (1993 फ़िल्म)|मुकाबला]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[शतरंज (1993 फ़िल्म)|शतरंज]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[दिल तेरा आशिक]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[दिव्य शक्ति]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[दलाल (1993 फ़िल्म)|दलाल]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[कृष्ण अवतार]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[ज़िन्दगी एक जुआ]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[नागिन और लुटेरे (1992 फ़िल्म)|नागिन और लुटेरे]] || तांत्रिक || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[बोल राधा बोल]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[उमर पचपन की दिल बचपन का (1992 फ़िल्म)|उमर पचपन की दिल बचपन का]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[पारसमणी (1992 फ़िल्म)|पारसमणी]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[इंसाफ की देवी (1992 फ़िल्म)|इंसाफ की देवी]] || सूरज प्रकाश || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[ज़ुल्म की अदालत (1992 फ़िल्म)|ज़ुल्म की अदालत]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[अधर्म (1992 फ़िल्म)|अधर्म]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[इसी का नाम ज़िन्दगी (1992 फ़िल्म)|इसी का नाम ज़िन्दगी]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[माँ (1992 फ़िल्म)|माँ]] || मुरली मनोहर खन्ना || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[हनीमून (1992 फ़िल्म)|हनीमून]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[गीत (1992 फ़िल्म)|गीत]] || हरी सक्सेना || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[त्यागी (1992 फ़िल्म)|त्यागी]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[विरोधी (1992 फ़िल्म)|विरोधी]] || प्रताप || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[सूर्यवंशी (1992 फ़िल्म)|सूर्यवंशी]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[मेरे सजना साथ निभाना (1992 फ़िल्म)|मेरे सजना साथ निभाना]] || भोला || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[खिलाड़ी (1992 फ़िल्म)|खिलाड़ी]] || सुरेश मल्होत्रा || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[नाचने वाले गाने वाले (1992 फ़िल्म)|नाचने वाले गाने वाले]] || मग्गू || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[साहेबज़ादे (1992 फ़िल्म)|साहेबज़ादे]] || ठाकुर भानू प्रताप || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[मस्त कलंदर (1991 फ़िल्म)|मस्त कलंदर]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[जमाई राजा (फ़िल्म)|जमाई राजा]] || शक्ति || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[झूठी शान (1991 फ़िल्म)|झूठी शान]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[कुरबानी रंग लायेगी (1991 फ़िल्म)|कुरबानी रंग लायेगी]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[कर्ज़ चुकाना है]] || सेठ उस्मान || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[खून का कर्ज़ (1991 फ़िल्म)|खून का कर्ज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[हग तूफान (1991 फ़िल्म)|हग तूफान]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[धर्म संकट (1991 फ़िल्म)|धर्म संकट]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[त्रिनेत्र (1991 फ़िल्म)|त्रिनेत्र]] || घनश्याम || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[पाप की आँधी (1991 फ़िल्म)|पाप की आँधी]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[दो मतवाले (1991 फ़िल्म)|दो मतवाले]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[इज़्ज़तदार]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[बाप नम्बरी बेटा दस नम्बरी]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[बाग़ी (1990 फ़िल्म)|बाग़ी]] || धनराज || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[महासंग्राम]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[आग का गोला (1990 फ़िल्म)|आग का गोला]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[जीने दो (1990 फ़िल्म)|जीने दो]] || इंस्पेक्टर हिम्मत सिंह || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[गुनाहों का देवता (1990 फ़िल्म)|गुनाहों का देवता]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[प्यार का कर्ज़ (1990 फ़िल्म)|प्यार का कर्ज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[प्यार का देवता]] || दिलीप || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[निशानेबाज़ी (1989 फ़िल्म)|निशानेबाज़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[जैंटलमैन (1989 फ़िल्म)|जैंटलमैन]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[सच्चाई की ताकत (1989 फ़िल्म)|सच्चाई की ताकत]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[जंगबाज़ (1989 फ़िल्म)|जंगबाज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[मिल गयी मंज़िल मुझे (1989 फ़िल्म)|मिल गयी मंज़िल मुझे]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[मुज़रिम (1989 फ़िल्म)|मुज़रिम]] || चंदन || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[नफ़रत की आँधी (1989 फ़िल्म)|नफ़रत की आँधी]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[जैसी करनी वैसी भरनी]] || विजय वर्मा || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[चालबाज़ (1989 फ़िल्म)|चालबाज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[आखिरी गुलाम (1989 फ़िल्म)|आखिरी गुलाम]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[महादेव (1989 फ़िल्म)|महादेव]] || इंस्पेक्टर शर्मा || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[आग से खेलेंगे (1989 फ़िल्म)|आग से खेलेंगे]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[रखवाला (1989 फ़िल्म)|रखवाला]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[गरीबों का दाता (1989 फ़िल्म)|गरीबों का दाता]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[गुरु (1989 फ़िल्म)|गुरु]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[सूर्या (1989 फ़िल्म)|सूर्या]] || रतन चौधरी || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[अभिमन्यु (1989 फ़िल्म)|अभिमन्यु]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[तेरी पायल मेरे गीत (1989 फ़िल्म)|तेरी पायल मेरे गीत]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[मज़बूर (1989 फ़िल्म)|मज़बूर]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[ताकतवर (1989 फ़िल्म)|ताकतवर]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[घराना (1989 फ़िल्म)|घराना]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[तौहीन (1989 फ़िल्म)|तौहीन]] || बिहारी || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[दाव पेच (1989 फ़िल्म)|दाव पेच]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[आगे की सोच (1988 फ़िल्म)|आगे की सोच]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[हलाल की कमाई (1988 फ़िल्म)|हलाल की कमाई]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[इन्तकाम (1988 फ़िल्म)|इन्तकाम]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[राम अवतार (1988 फ़िल्म)|राम अवतार]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[चरणों की सौगन्ध (1988 फ़िल्म)|चरणों की सौगन्ध]] || शक्ति सिंह || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[मर मिटेंगे (1988 फ़िल्म)|मर मिटेंगे]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[साजिश (1988 फ़िल्म)|साजिश]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[कमांडो (1988 फ़िल्म)|कमांडो]] || मिर्ज़ा || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[प्यार मोहब्बत (1988 फ़िल्म)|प्यार मोहब्बत]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[बीस साल बाद (1988 फ़िल्म)|बीस साल बाद]] || तांत्रिक बाबा || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[पाप की दुनिया (1988 फ़िल्म)|पाप की दुनिया]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[खतरों के खिलाड़ी (1988 फ़िल्म)|खतरों के खिलाड़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[दरिया दिल (1988 फ़िल्म)|दरिया दिल]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[विजय (1988 फ़िल्म)|विजय]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[पाप को जला कर राख कर दूँगा (1988 फ़िल्म)|पाप को जला कर राख कर दूँगा]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[प्यार का मंदिर (1988 फ़िल्म)|प्यार का मंदिर]] || दिलीप || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[दो वक्त की रोटी (1988 फ़िल्म)|दो वक्त की रोटी]] || ठाकुर शक्ति सिंह || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[सोने पे सुहागा (1988 फ़िल्म)|सोने पे सुहागा]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[परिवार (1987 फ़िल्म)|परिवार]] || अविनाश || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[डांस डांस (1987 फ़िल्म)|डांस डांस]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[हिरासत (1987 फ़िल्म)|हिरासत]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[सिंदूर (1987 फ़िल्म)|सिंदूर]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[मर्द की ज़बान (1987 फ़िल्म)|मर्द की ज़बान]] || मोंटी || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[इंसाफ (1987 फ़िल्म)|इंसाफ]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[हिफ़ाज़त (1987 फ़िल्म)|हिफ़ाज़त]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[आग ही आग (1987 फ़िल्म)|आग ही आग]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[जान हथेली पे (1987 फ़िल्म)|जान हथेली पे]] || रॉकी || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[मददगार (1987 फ़िल्म)|मददगार]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[इंसाफ की पुकार (1987 फ़िल्म)|इंसाफ की पुकार]] || दिनेश लालबहादुर || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[मरते दम तक]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[वतन के रखवाले (1987 फ़िल्म)|वतन के रखवाले]] || कोया कोया अताचे || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[हिम्मत और मेहनत (1987 फ़िल्म)|हिम्मत और मेहनत]] || महेश चाँद || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[सुपरमैन (1987 फ़िल्म)|सुपरमैन]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[इंसानियत के दुश्मन (1987 फ़िल्म)|इंसानियत के दुश्मन]] || शक्ति सिंह || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[काँच की दीवार (1986 फ़िल्म)|काँच की दीवार]] || विक्रम सिंह || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[खेल मोहब्बत का (1986 फ़िल्म)|खेल मोहब्बत का]] || रंजीत || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[मेरा धर्म (1986 फ़िल्म)|मेरा धर्म]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[कर्मदाता (1986 फ़िल्म)|कर्मदाता]] || अजीत || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[अंगारे (1986 फ़िल्म)|अंगारे]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[जीवा (1986 फ़िल्म)|जीवा]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[असली नकली (1986 फ़िल्म)|असली नकली]] || शक्ति सिंह || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[दोस्ती दुश्मनी (1986 फ़िल्म)|दोस्ती दुश्मनी]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[पाले ख़ान (1986 फ़िल्म)|पाले ख़ान]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[सिंहासन (1986 फ़िल्म)|सिंहासन]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[जाँबाज़]] || राजा || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[सल्तनत (फ़िल्म)|सल्तनत]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[धर्म अधिकारी (1986 फ़िल्म)|धर्म अधिकारी]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[मेरा हक (1986 फ़िल्म)|मेरा हक]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[बात बन जाये (1986 फ़िल्म)|बात बन जाये]] || खन्ना || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[दिलवाला (1986 फ़िल्म)|दिलवाला]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[आग और शोला (1986 फ़िल्म)|आग और शोला]] || नागेश || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[मुद्दत]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[घर संसार (1986 फ़िल्म)|घर संसार]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[कर्मा (1986 फ़िल्म)|कर्मा]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[दो दिलों की दास्तान (1985 फ़िल्म)|दो दिलों की दास्तान]] || शेखर || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[यादों की कसम (1985 फ़िल्म)|यादों की कसम]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[मेरा जवाब (1985 फ़िल्म)|मेरा जवाब]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[शिवा का इन्साफ (1985 फ़िल्म)|शिवा का इन्साफ]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[राही बदल गये (1985 फ़िल्म)|राही बदल गये]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[बादल (1985 फ़िल्म)|बादल]] || विक्रम सिंह || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[गिरफ्तार (1985 फ़िल्म)|गिरफ्तार]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[सत्यमेव जयते (1985 फ़िल्म)|सत्यमेव जयते]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[एक डाकू शहर में (1985 फ़िल्म)|एक डाकू शहर में]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[वफ़ादार (1985 फ़िल्म)|वफ़ादार]] || प्रसाद || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[मोहब्बत (1985 फ़िल्म)|मोहब्बत]] || आत्माराम || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[प्यारी बहना (1985 फ़िल्म)|प्यारी बहना]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[होशियार (1985 फ़िल्म)|होशियार]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[पाताल भैरवी (1985 फ़िल्म)|पाताल भैरवी]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[मेरा साथी (1985 फ़िल्म)|मेरा साथी]] || बंसी दास || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[देखा प्यार तुम्हारा (1985 फ़िल्म)|देखा प्यार तुम्हारा]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[करिश्मा कुदरत का (1985 फ़िल्म)|करिश्मा कुदरत का]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[बलिदान (1985 फ़िल्म)|बलिदान]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[अमीर आदमी गरीब आदमी (1985 फ़िल्म)|अमीर आदमी गरीब आदमी]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[फाँसी के बाद (1985 फ़िल्म)|फाँसी के बाद]] || अब्बास मोहम्मद रियाज़ || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[कैदी (1984 फ़िल्म)|कैदी]] || सुदर्शनलाल || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[यह देश (1984 फ़िल्म)|यह देश]] || धरमदास || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[ज़ख्मी शेर (1984 फ़िल्म)|ज़ख्मी शेर]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[हम हैं लाज़वाब (1984 फ़िल्म)|हम हैं लाज़वाब]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[इंसाफ कौन करेगा (1984 फ़िल्म)|इंसाफ कौन करेगा]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[हसीयत (1984 फ़िल्म)|हसीयत]] || रवि || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[बाज़ी (1984 फ़िल्म)|बाज़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[अकलमंद (1984 फ़िल्म)|अकलमंद]] || शक्ति || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[मकसद (1984 फ़िल्म)|मकसद]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[मेरा फैसला (1984 फ़िल्म)|मेरा फैसला]] || टोनी || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[तोहफा (1984 फ़िल्म)|तोहफा]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[घर एक मन्दिर (1984 फ़िल्म)|घर एक मन्दिर]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[राजा और राना (1984 फ़िल्म)|राजा और राना]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[इंकलाब (1984 फ़िल्म)|इंकलाब]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[चोर पुलिस (1983 फ़िल्म)|चोर पुलिस]] || टोनी || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[मेंहदी (1983 फ़िल्म)|मेंहदी]] || शक्ति रतन सिंह || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[कैसे कैसे लोग (1983 फ़िल्म)|कैसे कैसे लोग]] || बाँकेलाल || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[हिम्मतवाला (1983 फ़िल्म)|हिम्मतवाला]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[मैं आवारा हूँ (1983 फ़िल्म)|मैं आवारा हूँ]] || कुंदन || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[मवाली (1983 फ़िल्म)|मवाली]] || रंजीत || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[हमसे ना जीता कोई (1983 फ़िल्म)|हमसे ना जीता कोई]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[हीरो (1983 फ़िल्म)|हीरो]] || जिमी थापा || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[महान (1983 फ़िल्म)|महान]] || प्रेम || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[जस्टिस चौधरी (1983 फ़िल्म)|जस्टिस चौधरी]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[जानी दोस्त (1983 फ़िल्म)|जानी दोस्त]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[अपना बना लो (1982 फ़िल्म)|अपना बना लो]] || पॉल || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[सत्ते पे सत्ता]] || मंगल आनन्द || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[कच्चे हीरे (1982 फ़िल्म)|कच्चे हीरे]] || सलीम || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[आपस की बात (1982 फ़िल्म)|आपस की बात]] || श्याम श्रीवास्तव || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[स्वामी दादा (1982 फ़िल्म)|स्वामी दादा]] || जग्गू || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[वारदात (1981 फ़िल्म)|वारदात]] || शक्ति कपूर || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[रॉकी (1981 फ़िल्म)|रॉकी]] || आर डी || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[साहस (1981 फ़िल्म)|साहस]] || बिल्ला || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[तजुर्बा (1981 फ़िल्म)|तजुर्बा]] || || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[धनवान (1981 फ़िल्म)|धनवान]] || || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[मेरी आवाज़ सुनो (1981 फ़िल्म)|मेरी आवाज़ सुनो]] || आज़ाद || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[नसीब (1981 फ़िल्म)|नसीब]] || अशोक || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[खुदा कसम (1981 फ़िल्म)|खुदा कसम]] || खन्ना || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[मोर्चा (1980 फ़िल्म)|मोर्चा]] || || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[किस्मत (1980 फ़िल्म)|किस्मत]] || जीवन || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[नज़राना प्यार का (1980 फ़िल्म)|नज़राना प्यार का]] || || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[कुर्बानी (1980 फ़िल्म)|कुर्बानी]] || विक्रम सिंह || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[लूटमार (1980 फ़िल्म)|लूटमार]] || || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[यारी दुश्मनी (1980 फ़िल्म)|यारी दुश्मनी]] || बैंडिट || |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] || [[दरवाज़ा (1978 फ़िल्म)|दरवाज़ा]] || गोगा || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[अलीबाबा मरज़ीना (1977 फ़िल्म)|अलीबाबा मरज़ीना]] || नासिर || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[कसम कानून की (1977 फ़िल्म)|कसम कानून की]] || || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[दो जासूस (1975 फ़िल्म)|दो जासूस]] || || |- |[[:श्रेणी:1972 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1972]] || [[जानवर और इंसान]] || || |- |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{बिग बॉस 5}} {{जीवनचरित-आधार}} [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:बिग बॉस प्रतिभागी]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:दिल्ली के लोग]] 7avzzufu6b9j5o4m23c6gsm58kapjqd मोहनीश बहल 0 23534 6632218 6249070 2026-10-23T08:31:57Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632218 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = मोहनीश बहल |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''मोहनीश बहल''' (जन्म: [[१४ फ़रवरी|14 फरवरी]], [[१९६१|1961]]) हिन्दी फ़िल्मों के एक प्रसिद्ध अभिनेता हैं। वह [[नूतन]] के पुत्र हैं। == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="60%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[लाइफ में कभी कभी (2007 फ़िल्म)|लाइफ में कभी कभी]] || संजीव अरोड़ा || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[जननी (2006 फ़िल्म)|जननी]] || राज || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[सैंडविच (2006 फ़िल्म)|सैंडविच]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[शादी करके फँस गया यार]] || करन || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[विवाह (2006 फ़िल्म)|विवाह]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[हम तुम और मॉम (2005 फ़िल्म)|हम तुम और मॉम]] || माधव || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[खुल्लम खुल्ला प्यार करें]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[वाह! लाइफ हो तो ऐसी|वाह ! लाइफ हो तो ऐसी]] || सुनील || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[कालचक्र (2004 फ़िल्म)|कालचक्र]] || पिता || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[देवी (2003 फ़िल्म)|देवी]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[एक हिन्दुस्तानी]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[एल ओ सी कारगिल (2003 फ़िल्म)|एल ओ सी कारगिल]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[तुम जियो हज़ार साल (2002 फ़िल्म)|तुम जियो हज़ार साल]] || पुलिस इंस्पेक्टर || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[शरारत (2002 फ़िल्म)|शरारत]] || विक्रम सक्सेना || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[हाँ... मैंने भी प्यार किया|हाँ मैंने भी प्यार किया]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[ये मोहब्बत है]] || शौकत || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[वाह ! तेरा क्या कहना (2002 फ़िल्म)|वाह ! तेरा क्या कहना]] || विकी ओबेरॉय || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[प्यार ज़िन्दगी है (2001 फ़िल्म)|प्यार ज़िन्दगी है]] || मेजर प्रताप सिंह || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[एक रिश्ता]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[क्योंकि... मैं झूठ नहीं बोलता]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[अस्तित्व (2000 फ़िल्म)|अस्तित्व]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[कहो ना प्यार है]] || इंस्पेक्टर कदम || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[कहीं प्यार ना हो जाये]] || विनोद || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[जानवर (1999 फ़िल्म)|जानवर]] || आदित्य ओबेरॉय || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[सिर्फ तुम]] || रंजीत || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[सफारी (1999 फ़िल्म)|सफारी]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[वास्तव (1999 फ़िल्म)|वास्तव]] || विजय – रघु का भाई || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[हम साथ साथ हैं]] || विवेक || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[प्यार कोई खेल नहीं]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[जय हिन्द (1999 फ़िल्म)|जय हिन्द]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[हिटलर (1998 फ़िल्म)|हिटलर]] || मोंटी भल्ला || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[मोहब्बत और ज़ंग (1998 फ़िल्म)|मोहब्बत और ज़ंग]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[डोली सजा के रखना]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[बारूद (1998 फ़िल्म)|बारूद]] || संजय गौर || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[आंटी नम्बर वन (1998 फ़िल्म)|आंटी नम्बर वन]] || गौरव || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[दूल्हे राजा|दुल्हे राजा]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[युगपुरुष (1998 फ़िल्म)|युगपुरुष]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[जाने जिगर (1998 फ़िल्म)|जाने जिगर]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[डुप्लीकेट]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[फूल बने पत्थर (1998 फ़िल्म)|फूल बने पत्थर]] || बलिया सिंह || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[परदेसी बाबू (1998 फ़िल्म)|परदेसी बाबू]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[तराज़ू (1997 फ़िल्म)|तराज़ू]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[कौन सच्चा कौन झूठा (1997 फ़िल्म)|कौन सच्चा कौन झूठा]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[ग़ुलाम-ए-मुसतफा (1997 फ़िल्म)|ग़ुलाम-ए-मुसतफा]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[इतिहास (1997 फ़िल्म)|इतिहास]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[राजा की आयेगी बारात (1997 फ़िल्म)|राजा की आयेगी बारात]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[कोयला (फ़िल्म)|कोयला]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[उड़ान (1997 फ़िल्म)|उड़ान]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[शोहरत (1996 फ़िल्म)|शोहरत]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[आर्मी (1996 फ़िल्म)|आर्मी]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[मेघा (फ़िल्म)|मेघा]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[अजय (फ़िल्म)|अजय]] || रूपेश सिंह || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[राजा हिन्दुस्तानी]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[अहंकार (1995 फ़िल्म)|अहंकार]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[दिया और तू्फान (1995 फ़िल्म)|दिया और तू्फान]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[सबसे बड़ा खिलाड़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[आशिक मस्ताने]] || सनी || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[अंगरक्षक (1995 फ़िल्म)|अंगरक्षक]] || रमेश || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[आज़माइश]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[हम दोनों (1995 फ़िल्म)|हम दोनों]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[रघुवीर (1995 फ़िल्म)|रघुवीर]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[गुंडाराज]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[कर्तव्य (1995 फ़िल्म)|कर्तव्य]] || बलबीर सिंह || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[हम आपके हैं कौन]] || राजेश || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[आग (1994 फ़िल्म)|आग]] || बॉबी || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[जज़बात (1994 फ़िल्म)|जज़बात]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[ईना मीना डीका]] || मंगल || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[एलान (1994 फ़िल्म)|एलान]] || विजय शर्मा || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[लाड़ला]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[प्रेम योग (1994 फ़िल्म)|प्रेम योग]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[साजन का घर]] || विकी (अतिथि भूमिका) || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[फूल और अंगार]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[चन्द्रमुखी (1993 फ़िल्म)|चन्द्रमुखी]] || टोनी || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[आशिक आवारा]] || विक्रम || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[दिल है बेताब]] || विक्रम सिंह || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[कसम तेरी कसम (1993 फ़िल्म)|कसम तेरी कसम]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[एक ही रास्ता (1993 फ़िल्म)|एक ही रास्ता]] || विक्रम सिंह || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[प्लेटफॉर्म (1993 फ़िल्म)|प्लेटफॉर्म]] || हरिया|| |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[महबूब मेरे महबूब (1992 फ़िल्म)|महबूब मेरे महबूब]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[युद्धपथ (1992 फ़िल्म)|युद्धपथ]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[हनीमून (1992 फ़िल्म)|हनीमून]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[शोला और शबनम (1992 फ़िल्म)|शोला और शबनम]] || बाली || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[बोल राधा बोल]] || भानू प्रसाद || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[दीवाना (1992 फ़िल्म)|दीवाना]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[डांसर (1991 फ़िल्म)|डांसर]] || मोहनीश || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[हिना (फ़िल्म)|हिना]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[प्यार का साया]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[बाग़ी (1990 फ़िल्म)|बाग़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[मैंने प्यार किया]] || जीवन || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[इतिहास (1987 फ़िल्म)|इतिहास]] || राकेश || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[तेरी बाहों में (1984 फ़िल्म)|तेरी बाहों में]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[पुराना मन्दिर (1984 फ़िल्म)|पुराना मन्दिर]] || संजय || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[मेरी अदालत (1984 फ़िल्म)|मेरी अदालत]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[बेकरार (1983 फ़िल्म)|बेकरार]] || प्रदीप || |- |} == नामांकन और पुरस्कार ==क्या इन्हे कोई भी पुरस्कार नही मिला है। == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:अभिनेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] {{आधार}} 9f5isz74vx0609lfz9ic9mj1f1r1gy5 गुलशन ग्रोवर 0 23975 6632219 6347278 2026-10-23T08:32:08Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632219 wikitext text/x-wiki {{जीवनी स्रोतहीन|date=सितंबर 2013}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = गुलशन ग्रोवर |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''गुलशन ग्रोवर''' (जन्म: [[२१ सितम्बर|21 सितंबर]], [[१९५५|1955]]) [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं। व्यक्तिवत जीवन गुलशन ग्रोवर का जन्म 21सितंबर 1955 में नई दिल्ली में हुआ था।पिता कर्ण सिंह ग्रोवर व माता रामराखी सिंह ग्रोवर थी । इनके पत्नी कशिश ग्रोवर व बेटे संजय ग्रोवर है == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="60%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[मैरीगोल्ड (2007 फ़िल्म)|मैरीगोल्ड]] || विक्रम || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[फूल एन फाइनल (२००७ फ़िल्म)|फूल एन फाइनल]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[गैंगस्टर (2006 फ़िल्म)|गैंगस्टर]] || ख़ान || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[मेरे जीवन साथी (2006 फ़िल्म)|मेरे जीवन साथी]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[टॉम, डिक एंड हैरी (2006 फ़िल्म)|टॉम, डिक एंड हैरी]] || सोपरानो || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[एन्थनी कौन है? (2006 फ़िल्म)|एन्थनी कौन है?]] || इंस्पेक्टर सूरज सिंह || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[तथास्तु (2006 फ़िल्म)|तथास्तु]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[शादी से पहले (2006 फ़िल्म)|शादी से पहले]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[फैमिली: खून के रिश्ते (2006 फ़िल्म)|फैमिली: खून के रिश्ते]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[द हैंगमैन (2010 फ़िल्म)|द हैंगमैन]] || वार्डन || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[पद्मश्री लालू प्रसाद यादव (2005 फ़िल्म)|पद्मश्री लालू प्रसाद यादव]] || जॉनी || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[दस (2005 फ़िल्म)|दस]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[मेरी बीवी का जवाब नहीं (2004 फ़िल्म)|मेरी बीवी का जवाब नहीं]] || बल्लू || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[सुनो ससुरजी|सुनो ससुर जी]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[दोबारा (2004 फ़िल्म)|दोबारा]] || ट्रक चालक || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[टार्ज़न: द वण्डर कार]] || इंस्पेक्टर खुराना || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[एक से बढ़कर एक (2004 फ़िल्म)|एक से बढ़कर एक]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[फंटूश (2003 फ़िल्म)|फंटूश]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[जिस्म]] || रोहित खन्ना || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[जोड़ी क्या बनाई वाह वाह रामजी (2003 फ़िल्म)|जोड़ी क्या बनाई वाह वाह रामजी]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[बूम (2003 फ़िल्म)|बूम]] || सलीम अहमद || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[खंजर (2003 फ़िल्म)|खंजर]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[बनाना ब्रदर्स (2003 फ़िल्म)|बनाना ब्रदर्स]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[पाप (2003 फ़िल्म)|पाप]] || ए सी पी राज मेहरा || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[चुरा लिया है तुमने]] || ओम || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[एक और एक ग्यारह (2003 फ़िल्म)|एक और एक ग्यारह]] || पैंथर || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[तीन दीवारें (2003 फ़िल्म)|तीन दीवारें]] || मोहन कुमार || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[धुंध (2003 फ़िल्म)|धुंध]] || इंस्पेक्टर आशुतोष खन्ना || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[परवाना (2003 फ़िल्म)|परवाना]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[खेल (2003 फ़िल्म)|खेल]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[तलाश (2003 फ़िल्म)|तलाश]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[लीला (2002 फ़िल्म)|लीला]] || जय || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[हथियार (2002 फ़िल्म)|हथियार]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[ये मोहब्बत है]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[दिल विल प्यार व्यार]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[ये ज़िन्दगी का सफर]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[बस इतना सा ख्वाब है]] || सरदार स्वीटी सिंह || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[लज्जा (फ़िल्म)|लज्जा]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[मोक्ष (2001 फ़िल्म)|मोक्ष]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[गैंग (2000 फ़िल्म)|गैंग]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[आगाज़ (२००० फ़िल्म)|आगाज़]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[शिकार (2000 फ़िल्म)|शिकार]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[दीवाने]] || विशाल के चचेरे भाई || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[खिलाड़ी 420]] || भाई || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[बाग़ी (2000 फ़िल्म)|बाग़ी]] || मनमोहन || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[हेरा फेरी (2000 फ़िल्म)|हेरा फेरी]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[शिकारी (2000 फ़िल्म)|शिकारी]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[आया तूफान (1999 फ़िल्म)|आया तूफान]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[सौतेला (1999 फ़िल्म)|सौतेला]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[कारतूस (1999 फ़िल्म)|कारतूस]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[इन्टरनेशनल खिलाड़ी (1999 फ़िल्म)|इन्टरनेशनल खिलाड़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[हिन्दुस्तान की कसम (1999 फ़िल्म)|हिन्दुस्तान की कसम]] || जब्बार || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[हम तुम पे मरते हैं]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[यमराज (1998 फ़िल्म)|यमराज]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[किला (1998 फ़िल्म)|किला]] || मंगल सिंह || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[बारूद (1998 फ़िल्म)|बारूद]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[दो हज़ार एक (1998 फ़िल्म)|दो हज़ार एक]] || कृष्णा राव || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[हफ़्ता वसूली (1998 फ़िल्म)|हफ़्ता वसूली]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[अंगारे (1998 फ़िल्म)|अंगारे]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[सर उठा के जियो (1998 फ़िल्म)|सर उठा के जियो]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[ज़ुल्म-ओ-सितम (1998 फ़िल्म)|ज़ुल्म-ओ-सितम]] || टाइगर || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[डुप्लीकेट]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[अर्थ (1998 फ़िल्म)|अर्थ]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[घूँघट (1997 फ़िल्म)|घूँघट]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[शेर-ए-हिन्दुस्तान (1997 फ़िल्म)|शेर-ए-हिन्दुस्तान]] || चौधरी चरणनाथ लाल राय || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[शपथ (1997 फ़िल्म)|शपथ]] || राजेश्वर || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[राजा की आयेगी बारात (1997 फ़िल्म)|राजा की आयेगी बारात]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[गैम्बलर (1995 फ़िल्म)|गैम्बलर]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[कौन सच्चा कौन झूठा (1997 फ़िल्म)|कौन सच्चा कौन झूठा]] || के कौशल || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[ज़मीर (1997 फ़िल्म)|ज़मीर]] || रंजीत खुराना || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[येस बॉस]] || भूषण || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[भाई भाई (1997 फ़िल्म)|भाई भाई]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[कहर (1997 फ़िल्म)|कहर]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[सनम (1997 फ़िल्म)|सनम]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[मिस्टर एंड मिसेज़ खिलाड़ी]] || विकी || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[दिलजले]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[मुकदमा (1996 फ़िल्म)|मुकदमा]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[हिम्मत (1996 फ़िल्म)|हिम्मत]] || रंजीत || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[ज़ोरदार (1996 फ़िल्म)|ज़ोरदार]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[नमक (1996 फ़िल्म)|नमक]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[रंगीला]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[अहंकार (1995 फ़िल्म)|अहंकार]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[मैदान-ए-जंग]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[राम जाने]] || भाऊ || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[कर्तव्य (1995 फ़िल्म)|कर्तव्य]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[क्रिमिनल (1995 फ़िल्म)|क्रिमिनल]] || रॉबर्ट || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[मिलन (1995 फ़िल्म)|मिलन]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[रघुवीर (1995 फ़िल्म)|रघुवीर]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[इम्तिहान]] || गुलशन || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[नाजायज़]] || डेविड || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[सबसे बड़ा खिलाड़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[पहला पहला प्यार]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[आ गले लग जा (1994 फ़िल्म)|आ गले लग जा]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[दिलवाले (1994 फ़िल्म)|दिलवाले]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[कानून (1994 फ़िल्म)|कानून]] || राजा ठाकुर || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[ज़माने से क्या डरना (1994 फ़िल्म)|ज़माने से क्या डरना]] || भैरव || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[विजयपथ]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[ईना मीना डीका]] || सनी (भुजंग का बेटा) || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[राजा बाबू]] || बाँके || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[अमानत (1994 फ़िल्म)|अमानत]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[इन्साफ अपने लहू से (1994 फ़िल्म)|इन्साफ अपने लहू से]] || जिमी || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[दुलारा]] || गुलशन || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[बेताज बादशाह (1994 फ़िल्म)|बेताज बादशाह]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[यार गद्दार (1994 फ़िल्म)|यार गद्दार]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[नाराज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[क्रान्ति क्षेत्र]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[आतिश (1994 फ़िल्म)|आतिश]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[आग (1994 फ़िल्म)|आग]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[बेटा हो तो ऐसा (1994 फ़िल्म)|बेटा हो तो ऐसा]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[घर की इज्जत (1994 फ़िल्म)|घर की इज्जत]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[मोहरा]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[चीता (1994 फ़िल्म)|चीता]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[आओ प्यार करें (1994 फ़िल्म)|आओ प्यार करें]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[चन्द्रमुखी (1993 फ़िल्म)|चन्द्रमुखी]] || मदन || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[तड़ीपार (फ़िल्म)|तड़ीपार]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[फूल और अंगार]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[बड़ी बहन (1993 फ़िल्म)|बड़ी बहन]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[परवाने (1993 फ़िल्म)|परवाने]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[हस्ती (1993 फ़िल्म)|हस्ती]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[शक्तिमान (1993 फ़िल्म)|शक्तिमान]] || विकी || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[अनाड़ी (1993 फ़िल्म)|अनाड़ी]] ||छोटे राजा || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[सर (1993 फ़िल्म)|सर]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[आँखें (1993 फ़िल्म)|आँखें]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[दिल ही तो है (1992 फ़िल्म)|दिल ही तो है]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[शोला और शबनम]] || काली || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[नसीबवाला (1992 फ़िल्म)|नसीबवाला]] || विनोद || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[दुश्मन ज़माना (1992 फ़िल्म)|दुश्मन ज़माना]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[त्यागी (1992 फ़िल्म)|त्यागी]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[माँ (1992 फ़िल्म)|माँ]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[पुलिस ऑफिसर (फ़िल्म)|पुलिस ऑफिसर]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[साहेबज़ादे (1992 फ़िल्म)|साहेबज़ादे]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[महबूब मेरे महबूब (1992 फ़िल्म)|महबूब मेरे महबूब]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[जिगर (फ़िल्म)|जिगर]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[विरोधी (1992 फ़िल्म)|विरोधी]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[विश्वात्मा (1992 फ़िल्म)|विश्वात्मा]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[अधर्म (1992 फ़िल्म)|अधर्म]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[सपनों का मन्दिर (1991 फ़िल्म)|सपनों का मन्दिर]] || गुलु || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[नामचीन (1991 फ़िल्म)|नामचीन]] || राना || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[जिगरवाला]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[पत्थर (1991 फ़िल्म)|पत्थर]] || रवि राय || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[भाभी (1991 फ़िल्म)|भाभी]] || राकेश || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[बंजारन (1991 फ़िल्म)|बंजारन]] || शक्ति सिंह || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[कर्ज़ चुकाना है]] || गुलु || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[स्वर्ग यहाँ नर्क यहाँ (1991 फ़िल्म)|स्वर्ग यहाँ नर्क यहाँ]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[शिकारी (1991 फ़िल्म)|शिकारी]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[कुर्बान (1991 फ़िल्म)|कुर्बान]] || हिम्मत सिंह || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[रणभूमि (1991 फ़िल्म)|रणभूमि]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[त्रिनेत्र (फ़िल्म)|त्रिनेत्र]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[दो मतवाले (1991 फ़िल्म)|दो मतवाले]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[सौदागर (1991 फ़िल्म)|सौदागर]] || बलिराम || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[बाप नम्बरी बेटा दस नम्बरी]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[अपमान की आग]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[महासंग्राम]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[तकदीर का तमाशा (1990 फ़िल्म)|तकदीर का तमाशा]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[रोटी की कीमत (1990 फ़िल्म)|रोटी की कीमत]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[नया खून (1990 फ़िल्म)|नया खून]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[काली गंगा (१९९० चलचित्र)|काली गंगा]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[मेरा पति सिर्फ मेरा है (1990 फ़िल्म)|मेरा पति सिर्फ मेरा है]] || गुलशन || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[दूध का कर्ज़]] || अजीत || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[प्यार के नाम कुर्बान (1990 फ़िल्म)|प्यार के नाम कुर्बान]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[लव लव लव (1989 फ़िल्म)|लव लव लव]] || विक्रम 'विकी' || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[निगाहें (1989 फ़िल्म)|निगाहें]] || कुमार || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[जंगबाज़ (1989 फ़िल्म)|जंगबाज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[मिट्टी और सोना (1989 फ़िल्म)|मिट्टी और सोना]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[जैसी करनी वैसी भरनी]] || रंजीत || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[सच्चे का बोलबाला (1989 फ़िल्म)|सच्चे का बोलबाला]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[दो कैदी (1989 फ़िल्म)|दो कैदी]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[राम लखन]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[हिसाब खून का]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[मुजरिम|मुज़रिम]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[बड़े घर की बेटी (१९८९ फ़िल्म)|बड़े घर की बेटी]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[नाइंसाफ़ी (1989 फ़िल्म)|नाइंसाफी]] || तेजा || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[कानून अपना अपना]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[ताकतवर (1989 फ़िल्म)|ताकतवर]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[लड़ाई (1989 फ़िल्म)|लड़ाई]] || पीटर || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[ईश्वर (1989 फ़िल्म)|ईश्वर]] || अतिथि भूमिका || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[शिव शक्ति (1988 फ़िल्म)|शिव शक्ति]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[कसम (1988 फ़िल्म)|कसम]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[वक्त की आवाज़ (1988 फ़िल्म)|वक्त की आवाज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[हलाल की कमाई (1988 फ़िल्म)|हलाल की कमाई]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[आखिरी अदालत (1988 फ़िल्म)|आखिरी अदालत]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[दरिया दिल (1988 फ़िल्म)|दरिया दिल]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[गुनाहों का फ़ैसला (1988 फ़िल्म)|गुनाहों का फ़ैसला]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[वीराना (1988 फ़िल्म)|वीराना]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[मैं तेरे लिये (1988 फ़िल्म)|मैं तेरे लिये]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[विजय (१९८८ फ़िल्म)|विजय]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[मेरा लहू (1987 फ़िल्म)|मेरा लहू]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[इनाम दस हज़ार (1987 फ़िल्म)|इनाम दस हज़ार]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[हवालात (1987 फ़िल्म)|हवालात]] || इंस्पेक्टर शर्मा || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[सड़क छाप (1987 फ़िल्म)|सड़क छाप]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[सिंदूर (1987 फ़िल्म)|सिंदूर]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[हिफाजत (1987 फ़िल्म)|हिफ़ाज़त]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[प्यार के काबिल (1987 फ़िल्म)|प्यार के काबिल]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[आग ही आग (1987 फ़िल्म)|आग ही आग]] || कुंदन सिंह || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[सिंहासन (1986 फ़िल्म)|सिंहासन]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[मेरा हक (1986 फ़िल्म)|मेरा हक]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[दिलवाला (1986 फ़िल्म)|दिलवाला]] || रघु || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[आशियाना (1986 फ़िल्म)|आशियाना]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[जीवा (1986 फ़िल्म)|जीवा]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[अल्ला रक्ख़ा (1986 फ़िल्म)|अल्ला रक्ख़ा]] || इंस्पेक्टर ज़फ़र || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[घर संसार (1986 फ़िल्म)|घर संसार]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[तीसरा किनारा (1986 फ़िल्म)|तीसरा किनारा]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[जाल (1986 फ़िल्म)|जाल]] || बलराम || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[इंसाफ़ की आवाज़ (1986 फ़िल्म)|इंसाफ़ की आवाज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[महागुरु (1985 फ़िल्म)|महागुरु]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[शिवा का इन्साफ (1985 फ़िल्म)|शिवा का इन्साफ]] || विक्रम || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[पैसा ये पैसा (1985 फ़िल्म)|पैसा ये पैसा]] || गुड्डू || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[मेरा जवाब (1985 फ़िल्म)|मेरा जवाब]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[जान की बाज़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[थ्री डी सामरी (1985 फ़िल्म)|थ्री डी सामरी]] || खन्ना || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[अंदर बाहर (1984 फ़िल्म)|अंदर बाहर]] || गुलशन || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[मशाल (1984 फ़िल्म)|मशाल]] || मुन्ना || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[सोहणी महीवाल (1984 फ़िल्म)|सोनी महिवाल]] || नूर || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[इंसाफ कौन करेगा (1984 फ़िल्म)|इंसाफ कौन करेगा]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[यह देश (१९८४ फ़िल्म)|यह देश]] || प्रताप || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[सदमा (1983 फ़िल्म)|सदमा]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[अवतार (1983 फ़िल्म)|अवतार]] || चंदन किशन || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[अर्थ (१९८२ फ़िल्म)|अर्थ]] || गुलशन || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[तहलका (1992 फ़िल्म)|तहलका]] || || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[सनसनी (1981 फ़िल्म)|सनसनी]] || कबीले का पुरुष || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[हम पाँच (१९८० फ़िल्म)|हम पाँच]] || महावीर || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी खलनायक]] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेता]] [[श्रेणी:अभिनेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:1955 में जन्मे लोग]] mrldx0xobbxqazjv64a317ryo91tru0 बॉबी देओल 0 24354 6632170 6603455 2026-10-23T08:06:52Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632170 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = बॉबी देओल | birth_name = विजय सिंह देओल | image = Bobby Deol still4.jpg | image_size = 250px | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1969|01|27}} | birth_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | parents = [[धर्मेन्द्र]]<br>प्रकाश कौर | relatives = [[सनी देओल]] (भाई)<br>[[हेमा मालिनी]] (विमाता)<br>[[ईशा देओल]] (सौतेली-बहिन)<br>अहाना देओल (सौतेली-बहिन)<br>[[अभय देयोल]] (चचेरा भाई) | spouse = तान्या देओल | occupation = [[अभिनेता]] | years_active = 1977, 1995–वर्तमान }} ''' विजय सिंह देओल''', जिन्हें मुख्य रूप से बॉबी देओल के नाम से जाना जाता है, एक भारतीय फिल्म अभिनेता हैं। ये मशहूर फिल्म अभिनेता [[धर्मेंद्र]] के छोटे बेटे हैं। इनका जन्म 27 जनवरी 1969 को हुआ था। इन्होंने हिन्दी सिनेमा की कई मुख्य फिल्मों में मुख्य भूमिका निभाई है। और अपने फिल्मी करियर की शुरुआत [[धरम वीर]] मूवी से की। == प्रारम्भिक जीवन और परिवार == बॉबी का जन्म [[बॉम्बे]] में 27 जनवरी 1969 को विजय सिंह देओल के रूप में हुआ था<ref name="WAO">{{cite web |url=http://www.modelspoint.com/stars/bobbydeol |title=Bobby Deol (Talent), Mumbai, India |publisher=Modelspoint.com |date=11 January 2016 |access-date=2 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111091134/http://www.modelspoint.com/stars/bobbydeol|url-status=dead|archive-date=11 January 2016}}</ref><ref name="birthdate"/><ref>{{Cite web |last=Bhattacharya |first=Roshmila |date=11 July 2018 |title=Bobby Deol: Too late for regrets but promise to work every day now |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/bobby-deol-too-late-for-regrets-but-promise-to-work-every-day-now/articleshow/64936763.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210091444/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/bobby-deol-too-late-for-regrets-but-promise-to-work-every-day-now/articleshow/64936763.cms |archive-date=10 December 2024 |website=[[मुंबई मिरर]]}}</ref> बॉबी देओल ने अपनी स्कूली शिक्षा [[मेयो कॉलेज]], [[अजमेर]] से प्राप्त की, जो विश्व के शीर्ष आवासीय विद्यालयों में से एक है और अपनी शैक्षणिक उत्कृष्टता, खेलों तथा सर्वांगीण विकास पर बल देने के लिए प्रसिद्ध है।<ref>{{cite web |title=Mayo College |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mayo_College |website=Wikipedia |access-date=18 April 2025}}</ref> वह प्रसिद्ध [[बॉलीवुड]] अभिनेता [[धर्मेन्द्र]] और प्रकाश कौर के दूसरे पुत्र हैं। वे [[सनी देओल]] के छोटे भाई हैं और उनकी दो बहनें हैं – विजयेता और अजीता, जो कैलिफ़ोर्निया में रहती हैं। उनकी सौतेली माँ [[हेमा मालिनी]] हैं,<ref>{{Cite web |title=He's like my teddy bear |url=http://www.hindustantimes.com/He-s-like-my-teddy-bear/Article1-711213.aspx |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130125200003/http://www.hindustantimes.com/He-s-like-my-teddy-bear/Article1-711213.aspx |archive-date=25 January 2013 |access-date=13 July 2011 |website=हिन्दुस्तान टाइम्स}}</ref> जिनसे उन्हें दो सौतेली बहनें हैं – अभिनेत्री [[ईशा देओल]] और अहाना देओल।<ref>{{Cite web |title=Sunny Deol pawan |url=http://www.starboxoffice.com/stars/Default.aspx?bid=actors_Sunny_Deol |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110423200443/http://www.starboxoffice.com/stars/Default.aspx?bid=actors_Sunny_Deol |archive-date=23 April 2011 |access-date=13 July 2011 |publisher=starboxoffice}}</ref> उनके चचेरे भाई [[अभय देओल]] भी अभिनेता हैं।<ref>{{Cite web |title=Abhay Deol |url=http://entertainment.oneindia.in/search.html?topic=abhay-deol |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120708033110/http://entertainment.oneindia.in/search.html?topic=abhay-deol |archive-date=8 July 2012 |access-date=11 March 2010 |publisher=Entertainment One India}}</ref> वे करन देओल और राजवीर देओल के पितृ पक्ष से चाचा हैं।<ref>{{Cite web |date=1 October 2023 |title=Rajveer Deol says Karan Deol's wife Drisha Acharya brought good fortune to the family: 'All of us at home believe that' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/rajveer-deol-karan-deol-wife-drisha-acharya-good-fortune-family-101696135787123.html |access-date=4 December 2023 |website=हिन्दुस्तान टाइम्स |language=hi |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204064134/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/rajveer-deol-karan-deol-wife-drisha-acharya-good-fortune-family-101696135787123.html |url-status=live }}</ref> [[File:Bobby Deol Dharmendra Sunny Deol still10.jpg|thumb|{{centre|देओल अपने पिता [[धर्मेन्द्र]] और भाई [[सनी देओल]] के साथ (2011)}}]] उन्होंने 1996 में तान्या आहूजा से विवाह किया; इस दंपति के दो बेटे हैं।<ref>{{Cite web |title=Meet Bobby Deol's lesser-known wife Tanya Deol, who is as beautiful as a Bollywood star, her millionaire father was... |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-meet-bobby-deol-lesser-known-wife-tanya-deol-beautiful-as-bollywood-star-her-millionaire-father-devendra-ahuja-3048276 |publisher=डीएनए इंडिया |access-date=6 July 2023}}</ref> == फ़िल्में == {{pending films key}} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ बॉबी देओल के फ़िल्मी करियर की सूची |- ! वर्ष ! फ़िल्म ! भूमिका ! टिप्पणी |- | 1977 || ''[[धरम वीर|धरमवीर]]'' || युवा धरम || बाल कलाकार |- | 1995 || ''[[बरसात (1995 फ़िल्म)|बरसात]]'' || बादल || |- | rowspan="2" | 1997 || ''[[गुप्त (फ़िल्म)|गुप्त: द हिडन ट्रुथ]]'' || साहिल सिन्हा || |- | ''[[और प्यार हो गया]]'' || बॉबी ओबेरॉय || |- | rowspan="2" | 1998 || ''[[करीब|क़रीब]]'' || बिर्जू कुमार || |- | ''[[सोल्जर]]'' || विक्की/राजू मल्होत्रा || |- | 1999 || ''[[दिल्लगी (1999 फ़िल्म)|दिल्लगी]]'' || राजवीर "रॉकी" सिंह || |- | rowspan="3" | 2000 || ''[[बादल (2000 फ़िल्म)|बादल]]'' || राजा/बादल || |- | ''[[हम तो मोहब्बत करेगा]]'' || राजीव भटनागर || |- | ''[[बिच्छू]]'' || जीव खंडेलवाल || |- | rowspan="2" | 2001 || ''[[आशिक (2001 फ़िल्म)|आशिक]]'' || चंदर कपूर || |- | ''[[अजनबी (2001 फ़िल्म)|अजनबी]]'' || राज मल्होत्रा || |- | rowspan="4" | 2002 || ''[[क्रांति (2002 फ़िल्म)|क्रांति]]'' || एसीपी अभय प्रताप सिंह || |- | ''[[२३ मार्च १९३१: शहीद|23 मार्च 1931: शहीद]]'' || भगत सिंह || |- | ''[[हमराज़ (2002 फ़िल्म)|हमराज]]'' || राज सिंघानिया || |- | ''[[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाए शोर]]'' || श्याम सिंह/इंस्पेक्टर राम सिंह || |- | rowspan="3" | 2004 || ''[[किस्मत (2004 फ़िल्म)|किस्मत]]'' || टोनी || |- | ''[[बर्दाश्त]]'' || आदित्य श्रीवास्तव || |- | ''[[अब तुम्हारे हवाले वतन साथियों (2004 फ़िल्म)|अब तुम्हारे हवाले वतन साथियों]]'' || कुणालजीत सिंह/विक्रमजीत सिंह || दोहरी भूमिका |- | rowspan="5" | 2005 || ''[[जुर्म (2005 फ़िल्म)|जुर्म]]'' || अविनाश मल्होत्रा || |- | ''[[टैंगो चार्ली (2005 फ़िल्म)|टैंगो चार्ली]]'' || बीएसएफ सिपाही तरुण चौहान (टैंगो चार्ली) || |- | ''[[बरसात (2005 फ़िल्म)|बरसात]]'' || आरव कपूर || |- | ''[[दोस्ती (2005 फ़िल्म)|दोस्ती: फ्रेंड्स फॉरएवर]]'' || करन थापर || |- | ''नालायक'' || स्वयं || पंजाबी फ़िल्म; विशेष उपस्थिति |- | rowspan="2" | 2006 || ''[[हमको तुमसे प्यार है]]'' || राज मल्होत्रा || |- | ''[[अलग (2006 फ़िल्म)|अलग]]'' || स्वयं || विशेष उपस्थिति |- | rowspan="6" | 2007 || ''[[शाकालाका बूम बूम (2007 फ़िल्म)|शाकालाका बूम बूम]]'' || अयान जोशी || |- | ''[[झूम बराबर झूम (2007 फ़िल्म)|झूम बराबर झूम]]'' || सतविंदर "स्टीव" सिंह || |- | ''[[अपने|अपने]]'' || करण सिंह चौधरी || |- | ''[[नकाब (2007 फ़िल्म)|नकाब]]'' || करण ओबेरॉय/रोहित श्रॉफ || |- | ''[[ओम शांति ओम]]'' || स्वयं || विशेष उपस्थिति |- | ''[[नन्हे जैसलमेर]]'' || स्वयं || |- | rowspan="3" | 2008 || ''[[चमकू]]'' || चंद्रमा "चमकू" सिंह || |- | ''[[हीरो (2008 फ़िल्म)|हीरोज]]'' || कप्तान धनंजय शेरगिल (18 ग्रेनेडियर्स) || |- | ''[[दोस्ताना (2008 फ़िल्म)|दोस्ताना]]'' || अभिमन्यु "अभी" सिंह || |- | rowspan="2" | 2009 || ''[[एक - द पॉवर ऑफ़ वन|एक: द पावर ऑफ़ वन]]'' || नंदकुमार शर्मा "नंदू" || |- | ''[[वादा रहा (फ़िल्म)|वादा रहा]]'' || डॉ. ड्यूक चावला || |- | 2010 || ''[[हेल्प (फ़िल्म)|हेल्प]]'' || विक || |- | rowspan="2" | 2011 || ''[[यमला पगला दीवाना]]'' || गजोधर सिंह/करमवीर सिंह ढिल्लों || |- | ''[[थैंक यू (2011 फ़िल्म)|थैंक यू]]'' || राज मल्होत्रा || |- | 2012 || ''[[प्लेयर्स]]'' || रॉनी ग्रेवाल || |- | 2013 || ''[[यमला पगला दीवाना 2]]'' || गजोधर सिंह/प्रेम "क्यू" ओबेरॉय || |- | 2017 || ''[[पोस्टर बॉईज|पोस्टर बॉयज़]]'' || विनय कुमार शर्मा || |- | rowspan="2" | 2018 || ''[[रेस 3]]'' || यश सिंह || |- | ''[[यमला पगला दीवाना फिर से|यमला पगला दीवाना: फिर से]]'' || काला/कालिया || |- | 2019 || ''[[हाउसफुल 4]]'' || धरमपुत्र सिंह / मैक्स सिन्हा || |- | 2020 || ''[[क्लास ऑफ '83]]'' || अतिरिक्त पुलिस महानिदेशक विजय सिंह || |- | 2022 || ''[[लव हॉस्टल]]'' || विराज सिंह दागर || |- | 2023 || ''[[एनिमल (2023 फ़िल्म)|एनिमल]]'' || अबरार हक़ || |- | 2024 || ''[[कंगुवा]]'' || उधिरन || [[तमिल सिनेमा|तमिल]] फ़िल्म |- | rowspan="6" |2025|| ''[[डाकू महाराज]]'' || बलवंत सिंह ठाकुर|| [[तेलुगू सिनेमा|तेलुगू]] फ़िल्म <ref>{{Cite news |date=2023-11-24 |title=NBK 109: बॉबी देओल और गौतम वासुदेव मेनन फिल्म की कास्ट में होंगे |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/nbk-109-bobby-deol-and-gautham-vasudev-menon-to-join-the-cast-of-the-film/articleshow/105476344.cms |access-date=2023-11-25 |issn=0971-8257}}</ref> |- |''[[हाउसफुल 5]]'' || असली जॉली डोबरियाल || कैमियो |- | ''[[हरी हरा वीरा मल्लू: पार्ट १]]'' || औरंगज़ेब || तेलुगू फ़िल्म |- | ''[[वॉर 2 (फ़िल्म)|वॉर 2]]'' || नाम अघोषित || कैमियो<ref>{{cite web |access-date=10 August 2025 |title=SCOOP: सलमान खान या शाहरुख नहीं, बॉबी देओल करेंगे वॉर 2 में कैमियो |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/scoop-not-salman-khan-shah-rukh-khan-bobby-deol-cameo-war-2 |work=Bollywood Hungama}}</ref> |- | {{Pending film|[[बंदर (फ़िल्म)|बंदर]]}} | rowspan="3" | {{Small|TBA}} | ''"मंकी इन ए केज"'' [[2025 टोरंटो अंतरराष्ट्रीय फ़िल्म महोत्सव|TIFF]]<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/07/tiff-lineup-sydney-sweeny-dwayne-johnson-nuremberg-1236463346/ |title=TIFF गाला एवं प्रस्तुतियाँ: वर्ल्ड प्रीमियर ‘गुड फॉर्च्यून’, ‘न्यूरमबर्ग’, सिडनी स्वीनी की ‘क्रिस्टी’, एंजेलीना जोली की ‘कौचर’ |first= Anthony |last=D'Alessandro |date=21 July 2025 |access-date=8 August 2025 |website= [[Deadline Hollywood|Deadline]] |language=en}}</ref> |- | {{Pending film|अल्फा}} | निर्माणाधीन |- |2026 | {{Pending film|[[जन नायगन]]}} | तमिल फ़िल्म; निर्माणाधीन<ref>{{cite news |last1=सिस्टा |first1=प्रत्युषा |title=थलपति 69 का नाम 'जन नायगन'; फर्स्ट लुक पोस्टर जारी |url=https://telanganatoday.com/thalapathy-69-titled-jana-nayagan-first-look-poster-released |access-date=26 January 2025 |work=[[Telangana Today]] |date=26 January 2025}}</ref> |} == टेलीविज़न == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | शीर्षक ! scope="col" | भूमिका |- | 2020–वर्तमान || ''[[आश्रम (वेब शृंखला)|आश्रम]]'' || काशीपुर वाले बाबा निराला / मोंटी सिंह |- | 2022 || ''[[फैब्युलस लाइव्स ऑफ बॉलीवुड वाइव्स]]'' || स्वयं |- |} == नामांकन और पुरस्कार == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ बॉबी देओल के पुरस्कार और नामांकन की सूची ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | पुरस्कार ! scope="col" | श्रेणी ! scope="col" | कार्य ! scope="col" | परिणाम ! scope="col" | संदर्भ |- ! scope="row" | 1996 | [[स्टार स्क्रीन पुरस्कार|स्क्रीन अवार्ड्स]] | [[स्क्रीन पुरस्कार सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण|सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण]] | rowspan="2"| ''[[बरसात (1995 फ़िल्म)|बरसात]]'' | {{won}} |<ref>{{Cite news |last=IndiaToday.in (staff) |date=10 March 2015 |title=Star acquires 'Screen', The Indian Express Group's film magazine |work=[[इंडिया टुडे]] |url=http://indiatoday.intoday.in/education/story/star-acquires-screen-the-indian-express-groups-film-magazine/1/423061.html |access-date=28 July 2019 |archive-date=27 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227150126/http://indiatoday.intoday.in/education/story/star-acquires-screen-the-indian-express-groups-film-magazine/1/423061.html |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | [[41वें फिल्मफेयर पुरस्कार|1996]] | rowspan="2"|[[फिल्मफेयर पुरस्कार]] | [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण]] | {{won}} |<ref>[[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण पुरस्कार]]</ref> |- ! scope="row" | [[48वें फिल्मफेयर पुरस्कार|2003]] | [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ अभिनेता]] | ''[[हमराज़ (2002 फ़िल्म)|हमराज]]'' | {{nom}} |<ref>{{Cite web |title=The Winners {{mdash}} 2002 |url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/368745.cms |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120709102644/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/368745.cms |archive-date=9 July 2012 |access-date=4 April 2014 |publisher=Indiatimes}}</ref> |- ! scope="row" | 2008 | [[ज़ी सिने पुरस्कार]] | [[ज़ी सिने पुरस्कार - सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता (पुरुष)|सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता]] | ''[[झूम बराबर झूम (2007 फ़िल्म)|झूम बराबर झूम]]'' | {{nom}} |<ref>{{Cite web |title=11th Zee Cine Awards (2008) |url=https://bollywoodproduct.in/11th-zee-cine-awards-2008/ |website=Bollywood Product |date=13 April 2022 |access-date=7 February 2024 |archive-date=7 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207200656/https://bollywoodproduct.in/11th-zee-cine-awards-2008/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | 2009 | [[स्टारडस्ट अवार्ड्स]] | [[स्टारडस्ट पुरस्कार सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता|सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता]] | ''[[दोस्ताना (2008 फ़िल्म)|दोस्ताना]]'' | {{nom}} |<ref>{{Cite episode |title=Stardust Awards 2009 |series=Stardust Awards |network=SET MAX |date=28 February 2009}}</ref> |- ! scope="row" | 2011 | [[दैनिक भास्कर|भास्कर बॉलीवुड पुरस्कार]] | जोड़ी नं. 1{{efn|जोड़ी नं. 1 [[धर्मेंद्र]] और [[सनी देओल]] के साथ साझा}} | rowspan=2|''[[यमला पगला दीवाना]]'' | {{nom}} |<ref>{{Cite web |title=Bhaskar Bollywood Awards |url=http://www.bhaskar.com/bollywood-awards |access-date=6 August 2011 |publisher=bhaskar.com |archive-date=10 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810192458/http://www.bhaskar.com/bollywood-awards |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | 2012 | [[प्रोड्यूसर्स गिल्ड फिल्म अवार्ड्स]] | [[प्रोड्यूसर्स गिल्ड फिल्म अवार्ड - सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता|सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता]] | {{nom}} |<ref name="Apsara">{{Cite web |title=Apsara Awards |url=http://www.bollywoodhungama.com/awards/apsara_award/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118222746/http://bollywoodhungama.com/awards/apsara_award/index.html |url-status=dead |archive-date=18 January 2008 |access-date=28 January 2011 |website=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> |- ! scope="row" rowspan=2| [[2021 फिल्मफेयर ओटीटी पुरस्कार|2021]] | rowspan="2"|[[फिल्मफेयर ओटीटी अवार्ड्स]] | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता – ड्रामा श्रृंखला | ''[[आश्रम]]'' | {{nom}} | rowspan="2"|<ref name="filmfare.com 2021">{{Cite web |date=2 December 2021 |title=Nominees for the My Glamm Filmfare OTT Awards 2021 |url=https://www.filmfare.com/features/nominees-for-the-my-glamm-filmfare-ott-awards-2021_-51683.html |access-date=2 December 2021 |website=filmfare.com |archive-date=15 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915141644/https://www.filmfare.com/features/nominees-for-the-my-glamm-filmfare-ott-awards-2021_-51683.html |url-status=live }}</ref> |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता – फ़िल्म | rowspan=2|''[[क्लास ऑफ '83]]'' | {{nom}} |- ! scope="row" | 2021 | [[गोल्ड अवार्ड्स|लायंस गोल्ड अवार्ड्स]] | सर्वश्रेष्ठ ओटीटी अभिनेता | {{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/Sep/08/bobby-deol-wins-best-actor-for-aashram-at-27th-lions-gold-awards-2355992.html|title=Bobby Deol wins Best Actor for 'Aashram' at 27th Lions Gold Awards|date=8 September 2021|website=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> |- ! scope="row" | [[2022 फिल्मफेयर ओटीटी पुरस्कार|2022]] | rowspan="1"|[[फिल्मफेयर ओटीटी अवार्ड्स]] | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता – ड्रामा श्रृंखला | ''[[आश्रम (वेब शृंखला)|आश्रम]]'' | {{nom}} | |- ! scope="row" | 2023 | [[ज़ी सिने पुरस्कार]] | निर्णायक की पसंद – सर्वश्रेष्ठ खलनायक | ''[[लव हॉस्टल]]'' | {{won}} |<ref>{{Cite web |access-date=7 February 2024 |title=21st-zee-cine-awards-2023 |url=https://bollywoodproduct.in/21st-zee-cine-awards-2023/ |website=Bollywood Product |date=24 February 2023 |archive-date=7 फ़रवरी 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207201808/https://bollywoodproduct.in/21st-zee-cine-awards-2023/ |url-status=dead }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | [[69वें फिल्मफेयर पुरस्कार|2024]] | [[फिल्मफेयर पुरस्कार]] | [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता]] | rowspan="3" | ''[[एनिमल (2023 फ़िल्म)|एनिमल]]'' | {{nom}} |<ref>{{cite news|title=Nominations for the 69th Hyundai Filmfare Awards 2024 with Gujarat Tourism: Full list out|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/nominations-for-the-69th-hyundai-filmfare-awards-2024-with-gujarat-tourism-full-list-out-63822.html|access-date=15 January 2024|work=Filmfare|date=15 January 2024|language=en|archive-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115193555/https://www.filmfare.com/news/bollywood/nominations-for-the-69th-hyundai-filmfare-awards-2024-with-gujarat-tourism-full-list-out-63822.html|url-status=live}}</ref> |- | [[ज़ी सिने पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ नकारात्मक भूमिका | {{won}} |<ref name="indianexpress.com"/> |- | [[आइफ़ा पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ नकारात्मक भूमिका | {{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/bobby-deol-shares-heartfelt-kiss-with-wife-tanya-after-iifa-2024-win-9594517/|title=Bobby Deol shares heartfelt kiss with wife Tanya after IIFA 2024 win; fans' thunderous cheers bring him to tears: 'Your love spoke for Abrar's silence'|date=29 September 2024|accessdate=16 February 2025}}</ref> |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|0219967}} {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20121103043126/http://vijaytafilms.com/ Official Website] * [https://web.archive.org/web/20160108210850/https://www.facebook.com/TheDeols Bobby Deol at Facebook] * [https://web.archive.org/web/20130423041458/http://www.youtube.com/user/TheDeolsOfficial Official YouTube Channel] * [http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-05/news-interviews/31026807_1_bobby-deol-cool-dude-yamla-pagla-deewana Bobby Deol is as cool as ever] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130103140515/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-05/news-interviews/31026807_1_bobby-deol-cool-dude-yamla-pagla-deewana |date=3 जनवरी 2013 }} [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:अभिनेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] p02mpk4gy7esoll2anocn0smzs34ds8 6632184 6632170 2026-10-23T08:09:32Z Sanjeev bot 127039 बॉट: कड़ी के रूप में शब्द की आवृत्ति को हटाया। 6632184 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = बॉबी देओल | birth_name = विजय सिंह देओल | image = Bobby Deol still4.jpg | image_size = 250px | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1969|01|27}} | birth_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | parents = [[धर्मेन्द्र]]<br>प्रकाश कौर | relatives = [[सनी देओल]] (भाई)<br>[[हेमा मालिनी]] (विमाता)<br>[[ईशा देओल]] (सौतेली-बहिन)<br>अहाना देओल (सौतेली-बहिन)<br>[[अभय देयोल]] (चचेरा भाई) | spouse = तान्या देओल | occupation = [[अभिनेता]] | years_active = 1977, 1995–वर्तमान }} ''' विजय सिंह देओल''', जिन्हें मुख्य रूप से बॉबी देओल के नाम से जाना जाता है, एक भारतीय फिल्म अभिनेता हैं। ये मशहूर फिल्म अभिनेता [[धर्मेंद्र]] के छोटे बेटे हैं। इनका जन्म 27 जनवरी 1969 को हुआ था। इन्होंने हिन्दी सिनेमा की कई मुख्य फिल्मों में मुख्य भूमिका निभाई है। और अपने फिल्मी करियर की शुरुआत [[धरम वीर]] मूवी से की। == प्रारम्भिक जीवन और परिवार == बॉबी का जन्म [[बॉम्बे]] में 27 जनवरी 1969 को विजय सिंह देओल के रूप में हुआ था<ref name="WAO">{{cite web |url=http://www.modelspoint.com/stars/bobbydeol |title=Bobby Deol (Talent), Mumbai, India |publisher=Modelspoint.com |date=11 January 2016 |access-date=2 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111091134/http://www.modelspoint.com/stars/bobbydeol|url-status=dead|archive-date=11 January 2016}}</ref><ref name="birthdate"/><ref>{{Cite web |last=Bhattacharya |first=Roshmila |date=11 July 2018 |title=Bobby Deol: Too late for regrets but promise to work every day now |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/bobby-deol-too-late-for-regrets-but-promise-to-work-every-day-now/articleshow/64936763.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210091444/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/bobby-deol-too-late-for-regrets-but-promise-to-work-every-day-now/articleshow/64936763.cms |archive-date=10 December 2024 |website=[[मुंबई मिरर]]}}</ref> बॉबी देओल ने अपनी स्कूली शिक्षा [[मेयो कॉलेज]], [[अजमेर]] से प्राप्त की, जो विश्व के शीर्ष आवासीय विद्यालयों में से एक है और अपनी शैक्षणिक उत्कृष्टता, खेलों तथा सर्वांगीण विकास पर बल देने के लिए प्रसिद्ध है।<ref>{{cite web |title=Mayo College |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mayo_College |website=Wikipedia |access-date=18 April 2025}}</ref> वह प्रसिद्ध [[बॉलीवुड]] अभिनेता [[धर्मेन्द्र]] और प्रकाश कौर के दूसरे पुत्र हैं। वे [[सनी देओल]] के छोटे भाई हैं और उनकी दो बहनें हैं – विजयेता और अजीता, जो कैलिफ़ोर्निया में रहती हैं। उनकी सौतेली माँ [[हेमा मालिनी]] हैं,<ref>{{Cite web |title=He's like my teddy bear |url=http://www.hindustantimes.com/He-s-like-my-teddy-bear/Article1-711213.aspx |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130125200003/http://www.hindustantimes.com/He-s-like-my-teddy-bear/Article1-711213.aspx |archive-date=25 January 2013 |access-date=13 July 2011 |website=हिन्दुस्तान टाइम्स}}</ref> जिनसे उन्हें दो सौतेली बहनें हैं – अभिनेत्री [[ईशा देओल]] और अहाना देओल।<ref>{{Cite web |title=Sunny Deol pawan |url=http://www.starboxoffice.com/stars/Default.aspx?bid=actors_Sunny_Deol |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110423200443/http://www.starboxoffice.com/stars/Default.aspx?bid=actors_Sunny_Deol |archive-date=23 April 2011 |access-date=13 July 2011 |publisher=starboxoffice}}</ref> उनके चचेरे भाई [[अभय देओल]] भी अभिनेता हैं।<ref>{{Cite web |title=Abhay Deol |url=http://entertainment.oneindia.in/search.html?topic=abhay-deol |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120708033110/http://entertainment.oneindia.in/search.html?topic=abhay-deol |archive-date=8 July 2012 |access-date=11 March 2010 |publisher=Entertainment One India}}</ref> वे करन देओल और राजवीर देओल के पितृ पक्ष से चाचा हैं।<ref>{{Cite web |date=1 October 2023 |title=Rajveer Deol says Karan Deol's wife Drisha Acharya brought good fortune to the family: 'All of us at home believe that' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/rajveer-deol-karan-deol-wife-drisha-acharya-good-fortune-family-101696135787123.html |access-date=4 December 2023 |website=हिन्दुस्तान टाइम्स |language=hi |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204064134/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/rajveer-deol-karan-deol-wife-drisha-acharya-good-fortune-family-101696135787123.html |url-status=live }}</ref> [[File:Bobby Deol Dharmendra Sunny Deol still10.jpg|thumb|{{centre|देओल अपने पिता [[धर्मेन्द्र]] और भाई [[सनी देओल]] के साथ (2011)}}]] उन्होंने 1996 में तान्या आहूजा से विवाह किया; इस दंपति के दो बेटे हैं।<ref>{{Cite web |title=Meet Bobby Deol's lesser-known wife Tanya Deol, who is as beautiful as a Bollywood star, her millionaire father was... |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-meet-bobby-deol-lesser-known-wife-tanya-deol-beautiful-as-bollywood-star-her-millionaire-father-devendra-ahuja-3048276 |publisher=डीएनए इंडिया |access-date=6 July 2023}}</ref> == फ़िल्में == {{pending films key}} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ बॉबी देओल के फ़िल्मी करियर की सूची |- ! वर्ष ! फ़िल्म ! भूमिका ! टिप्पणी |- | 1977 || ''[[धरम वीर|धरमवीर]]'' || युवा धरम || बाल कलाकार |- | 1995 || ''[[बरसात (1995 फ़िल्म)|बरसात]]'' || बादल || |- | rowspan="2" | 1997 || ''[[गुप्त (फ़िल्म)|गुप्त: द हिडन ट्रुथ]]'' || साहिल सिन्हा || |- | ''[[और प्यार हो गया]]'' || बॉबी ओबेरॉय || |- | rowspan="2" | 1998 || ''[[करीब|क़रीब]]'' || बिर्जू कुमार || |- | ''[[सोल्जर]]'' || विक्की/राजू मल्होत्रा || |- | 1999 || ''[[दिल्लगी (1999 फ़िल्म)|दिल्लगी]]'' || राजवीर "रॉकी" सिंह || |- | rowspan="3" | 2000 || ''[[बादल (2000 फ़िल्म)|बादल]]'' || राजा/बादल || |- | ''[[हम तो मोहब्बत करेगा]]'' || राजीव भटनागर || |- | ''[[बिच्छू]]'' || जीव खंडेलवाल || |- | rowspan="2" | 2001 || ''[[आशिक (2001 फ़िल्म)|आशिक]]'' || चंदर कपूर || |- | ''[[अजनबी (2001 फ़िल्म)|अजनबी]]'' || राज मल्होत्रा || |- | rowspan="4" | 2002 || ''[[क्रांति (2002 फ़िल्म)|क्रांति]]'' || एसीपी अभय प्रताप सिंह || |- | ''[[२३ मार्च १९३१: शहीद|23 मार्च 1931: शहीद]]'' || भगत सिंह || |- | ''[[हमराज़ (2002 फ़िल्म)|हमराज]]'' || राज सिंघानिया || |- | ''[[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाए शोर]]'' || श्याम सिंह/इंस्पेक्टर राम सिंह || |- | rowspan="3" | 2004 || ''[[किस्मत (2004 फ़िल्म)|किस्मत]]'' || टोनी || |- | ''[[बर्दाश्त]]'' || आदित्य श्रीवास्तव || |- | ''[[अब तुम्हारे हवाले वतन साथियों (2004 फ़िल्म)|अब तुम्हारे हवाले वतन साथियों]]'' || कुणालजीत सिंह/विक्रमजीत सिंह || दोहरी भूमिका |- | rowspan="5" | 2005 || ''[[जुर्म (2005 फ़िल्म)|जुर्म]]'' || अविनाश मल्होत्रा || |- | ''[[टैंगो चार्ली (2005 फ़िल्म)|टैंगो चार्ली]]'' || बीएसएफ सिपाही तरुण चौहान (टैंगो चार्ली) || |- | ''[[बरसात (2005 फ़िल्म)|बरसात]]'' || आरव कपूर || |- | ''[[दोस्ती (2005 फ़िल्म)|दोस्ती: फ्रेंड्स फॉरएवर]]'' || करन थापर || |- | ''नालायक'' || स्वयं || पंजाबी फ़िल्म; विशेष उपस्थिति |- | rowspan="2" | 2006 || ''[[हमको तुमसे प्यार है]]'' || राज मल्होत्रा || |- | ''[[अलग (2006 फ़िल्म)|अलग]]'' || स्वयं || विशेष उपस्थिति |- | rowspan="6" | 2007 || ''[[शाकालाका बूम बूम (2007 फ़िल्म)|शाकालाका बूम बूम]]'' || अयान जोशी || |- | ''[[झूम बराबर झूम (2007 फ़िल्म)|झूम बराबर झूम]]'' || सतविंदर "स्टीव" सिंह || |- | ''[[अपने]]'' || करण सिंह चौधरी || |- | ''[[नकाब (2007 फ़िल्म)|नकाब]]'' || करण ओबेरॉय/रोहित श्रॉफ || |- | ''[[ओम शांति ओम]]'' || स्वयं || विशेष उपस्थिति |- | ''[[नन्हे जैसलमेर]]'' || स्वयं || |- | rowspan="3" | 2008 || ''[[चमकू]]'' || चंद्रमा "चमकू" सिंह || |- | ''[[हीरो (2008 फ़िल्म)|हीरोज]]'' || कप्तान धनंजय शेरगिल (18 ग्रेनेडियर्स) || |- | ''[[दोस्ताना (2008 फ़िल्म)|दोस्ताना]]'' || अभिमन्यु "अभी" सिंह || |- | rowspan="2" | 2009 || ''[[एक - द पॉवर ऑफ़ वन|एक: द पावर ऑफ़ वन]]'' || नंदकुमार शर्मा "नंदू" || |- | ''[[वादा रहा (फ़िल्म)|वादा रहा]]'' || डॉ. ड्यूक चावला || |- | 2010 || ''[[हेल्प (फ़िल्म)|हेल्प]]'' || विक || |- | rowspan="2" | 2011 || ''[[यमला पगला दीवाना]]'' || गजोधर सिंह/करमवीर सिंह ढिल्लों || |- | ''[[थैंक यू (2011 फ़िल्म)|थैंक यू]]'' || राज मल्होत्रा || |- | 2012 || ''[[प्लेयर्स]]'' || रॉनी ग्रेवाल || |- | 2013 || ''[[यमला पगला दीवाना 2]]'' || गजोधर सिंह/प्रेम "क्यू" ओबेरॉय || |- | 2017 || ''[[पोस्टर बॉईज|पोस्टर बॉयज़]]'' || विनय कुमार शर्मा || |- | rowspan="2" | 2018 || ''[[रेस 3]]'' || यश सिंह || |- | ''[[यमला पगला दीवाना फिर से|यमला पगला दीवाना: फिर से]]'' || काला/कालिया || |- | 2019 || ''[[हाउसफुल 4]]'' || धरमपुत्र सिंह / मैक्स सिन्हा || |- | 2020 || ''[[क्लास ऑफ '83]]'' || अतिरिक्त पुलिस महानिदेशक विजय सिंह || |- | 2022 || ''[[लव हॉस्टल]]'' || विराज सिंह दागर || |- | 2023 || ''[[एनिमल (2023 फ़िल्म)|एनिमल]]'' || अबरार हक़ || |- | 2024 || ''[[कंगुवा]]'' || उधिरन || [[तमिल सिनेमा|तमिल]] फ़िल्म |- | rowspan="6" |2025|| ''[[डाकू महाराज]]'' || बलवंत सिंह ठाकुर|| [[तेलुगू सिनेमा|तेलुगू]] फ़िल्म <ref>{{Cite news |date=2023-11-24 |title=NBK 109: बॉबी देओल और गौतम वासुदेव मेनन फिल्म की कास्ट में होंगे |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/nbk-109-bobby-deol-and-gautham-vasudev-menon-to-join-the-cast-of-the-film/articleshow/105476344.cms |access-date=2023-11-25 |issn=0971-8257}}</ref> |- |''[[हाउसफुल 5]]'' || असली जॉली डोबरियाल || कैमियो |- | ''[[हरी हरा वीरा मल्लू: पार्ट १]]'' || औरंगज़ेब || तेलुगू फ़िल्म |- | ''[[वॉर 2 (फ़िल्म)|वॉर 2]]'' || नाम अघोषित || कैमियो<ref>{{cite web |access-date=10 August 2025 |title=SCOOP: सलमान खान या शाहरुख नहीं, बॉबी देओल करेंगे वॉर 2 में कैमियो |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/scoop-not-salman-khan-shah-rukh-khan-bobby-deol-cameo-war-2 |work=Bollywood Hungama}}</ref> |- | {{Pending film|[[बंदर (फ़िल्म)|बंदर]]}} | rowspan="3" | {{Small|TBA}} | ''"मंकी इन ए केज"'' [[2025 टोरंटो अंतरराष्ट्रीय फ़िल्म महोत्सव|TIFF]]<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/07/tiff-lineup-sydney-sweeny-dwayne-johnson-nuremberg-1236463346/ |title=TIFF गाला एवं प्रस्तुतियाँ: वर्ल्ड प्रीमियर ‘गुड फॉर्च्यून’, ‘न्यूरमबर्ग’, सिडनी स्वीनी की ‘क्रिस्टी’, एंजेलीना जोली की ‘कौचर’ |first= Anthony |last=D'Alessandro |date=21 July 2025 |access-date=8 August 2025 |website= [[Deadline Hollywood|Deadline]] |language=en}}</ref> |- | {{Pending film|अल्फा}} | निर्माणाधीन |- |2026 | {{Pending film|[[जन नायगन]]}} | तमिल फ़िल्म; निर्माणाधीन<ref>{{cite news |last1=सिस्टा |first1=प्रत्युषा |title=थलपति 69 का नाम 'जन नायगन'; फर्स्ट लुक पोस्टर जारी |url=https://telanganatoday.com/thalapathy-69-titled-jana-nayagan-first-look-poster-released |access-date=26 January 2025 |work=[[Telangana Today]] |date=26 January 2025}}</ref> |} == टेलीविज़न == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | शीर्षक ! scope="col" | भूमिका |- | 2020–वर्तमान || ''[[आश्रम (वेब शृंखला)|आश्रम]]'' || काशीपुर वाले बाबा निराला / मोंटी सिंह |- | 2022 || ''[[फैब्युलस लाइव्स ऑफ बॉलीवुड वाइव्स]]'' || स्वयं |- |} == नामांकन और पुरस्कार == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ बॉबी देओल के पुरस्कार और नामांकन की सूची ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | पुरस्कार ! scope="col" | श्रेणी ! scope="col" | कार्य ! scope="col" | परिणाम ! scope="col" | संदर्भ |- ! scope="row" | 1996 | [[स्टार स्क्रीन पुरस्कार|स्क्रीन अवार्ड्स]] | [[स्क्रीन पुरस्कार सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण|सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण]] | rowspan="2"| ''[[बरसात (1995 फ़िल्म)|बरसात]]'' | {{won}} |<ref>{{Cite news |last=IndiaToday.in (staff) |date=10 March 2015 |title=Star acquires 'Screen', The Indian Express Group's film magazine |work=[[इंडिया टुडे]] |url=http://indiatoday.intoday.in/education/story/star-acquires-screen-the-indian-express-groups-film-magazine/1/423061.html |access-date=28 July 2019 |archive-date=27 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227150126/http://indiatoday.intoday.in/education/story/star-acquires-screen-the-indian-express-groups-film-magazine/1/423061.html |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | [[41वें फिल्मफेयर पुरस्कार|1996]] | rowspan="2"|[[फिल्मफेयर पुरस्कार]] | [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण]] | {{won}} |<ref>[[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण पुरस्कार]]</ref> |- ! scope="row" | [[48वें फिल्मफेयर पुरस्कार|2003]] | [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ अभिनेता]] | ''[[हमराज़ (2002 फ़िल्म)|हमराज]]'' | {{nom}} |<ref>{{Cite web |title=The Winners {{mdash}} 2002 |url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/368745.cms |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120709102644/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/368745.cms |archive-date=9 July 2012 |access-date=4 April 2014 |publisher=Indiatimes}}</ref> |- ! scope="row" | 2008 | [[ज़ी सिने पुरस्कार]] | [[ज़ी सिने पुरस्कार - सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता (पुरुष)|सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता]] | ''[[झूम बराबर झूम (2007 फ़िल्म)|झूम बराबर झूम]]'' | {{nom}} |<ref>{{Cite web |title=11th Zee Cine Awards (2008) |url=https://bollywoodproduct.in/11th-zee-cine-awards-2008/ |website=Bollywood Product |date=13 April 2022 |access-date=7 February 2024 |archive-date=7 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207200656/https://bollywoodproduct.in/11th-zee-cine-awards-2008/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | 2009 | [[स्टारडस्ट अवार्ड्स]] | [[स्टारडस्ट पुरस्कार सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता|सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता]] | ''[[दोस्ताना (2008 फ़िल्म)|दोस्ताना]]'' | {{nom}} |<ref>{{Cite episode |title=Stardust Awards 2009 |series=Stardust Awards |network=SET MAX |date=28 February 2009}}</ref> |- ! scope="row" | 2011 | [[दैनिक भास्कर|भास्कर बॉलीवुड पुरस्कार]] | जोड़ी नं. 1{{efn|जोड़ी नं. 1 [[धर्मेंद्र]] और [[सनी देओल]] के साथ साझा}} | rowspan=2|''[[यमला पगला दीवाना]]'' | {{nom}} |<ref>{{Cite web |title=Bhaskar Bollywood Awards |url=http://www.bhaskar.com/bollywood-awards |access-date=6 August 2011 |publisher=bhaskar.com |archive-date=10 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810192458/http://www.bhaskar.com/bollywood-awards |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | 2012 | [[प्रोड्यूसर्स गिल्ड फिल्म अवार्ड्स]] | [[प्रोड्यूसर्स गिल्ड फिल्म अवार्ड - सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता|सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता]] | {{nom}} |<ref name="Apsara">{{Cite web |title=Apsara Awards |url=http://www.bollywoodhungama.com/awards/apsara_award/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118222746/http://bollywoodhungama.com/awards/apsara_award/index.html |url-status=dead |archive-date=18 January 2008 |access-date=28 January 2011 |website=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> |- ! scope="row" rowspan=2| [[2021 फिल्मफेयर ओटीटी पुरस्कार|2021]] | rowspan="2"|[[फिल्मफेयर ओटीटी अवार्ड्स]] | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता – ड्रामा श्रृंखला | ''[[आश्रम]]'' | {{nom}} | rowspan="2"|<ref name="filmfare.com 2021">{{Cite web |date=2 December 2021 |title=Nominees for the My Glamm Filmfare OTT Awards 2021 |url=https://www.filmfare.com/features/nominees-for-the-my-glamm-filmfare-ott-awards-2021_-51683.html |access-date=2 December 2021 |website=filmfare.com |archive-date=15 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915141644/https://www.filmfare.com/features/nominees-for-the-my-glamm-filmfare-ott-awards-2021_-51683.html |url-status=live }}</ref> |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता – फ़िल्म | rowspan=2|''[[क्लास ऑफ '83]]'' | {{nom}} |- ! scope="row" | 2021 | [[गोल्ड अवार्ड्स|लायंस गोल्ड अवार्ड्स]] | सर्वश्रेष्ठ ओटीटी अभिनेता | {{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/Sep/08/bobby-deol-wins-best-actor-for-aashram-at-27th-lions-gold-awards-2355992.html|title=Bobby Deol wins Best Actor for 'Aashram' at 27th Lions Gold Awards|date=8 September 2021|website=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> |- ! scope="row" | [[2022 फिल्मफेयर ओटीटी पुरस्कार|2022]] | rowspan="1"|[[फिल्मफेयर ओटीटी अवार्ड्स]] | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता – ड्रामा श्रृंखला | ''[[आश्रम (वेब शृंखला)|आश्रम]]'' | {{nom}} | |- ! scope="row" | 2023 | [[ज़ी सिने पुरस्कार]] | निर्णायक की पसंद – सर्वश्रेष्ठ खलनायक | ''[[लव हॉस्टल]]'' | {{won}} |<ref>{{Cite web |access-date=7 February 2024 |title=21st-zee-cine-awards-2023 |url=https://bollywoodproduct.in/21st-zee-cine-awards-2023/ |website=Bollywood Product |date=24 February 2023 |archive-date=7 फ़रवरी 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207201808/https://bollywoodproduct.in/21st-zee-cine-awards-2023/ |url-status=dead }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | [[69वें फिल्मफेयर पुरस्कार|2024]] | [[फिल्मफेयर पुरस्कार]] | [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता]] | rowspan="3" | ''[[एनिमल (2023 फ़िल्म)|एनिमल]]'' | {{nom}} |<ref>{{cite news|title=Nominations for the 69th Hyundai Filmfare Awards 2024 with Gujarat Tourism: Full list out|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/nominations-for-the-69th-hyundai-filmfare-awards-2024-with-gujarat-tourism-full-list-out-63822.html|access-date=15 January 2024|work=Filmfare|date=15 January 2024|language=en|archive-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115193555/https://www.filmfare.com/news/bollywood/nominations-for-the-69th-hyundai-filmfare-awards-2024-with-gujarat-tourism-full-list-out-63822.html|url-status=live}}</ref> |- | [[ज़ी सिने पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ नकारात्मक भूमिका | {{won}} |<ref name="indianexpress.com"/> |- | [[आइफ़ा पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ नकारात्मक भूमिका | {{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/bobby-deol-shares-heartfelt-kiss-with-wife-tanya-after-iifa-2024-win-9594517/|title=Bobby Deol shares heartfelt kiss with wife Tanya after IIFA 2024 win; fans' thunderous cheers bring him to tears: 'Your love spoke for Abrar's silence'|date=29 September 2024|accessdate=16 February 2025}}</ref> |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|0219967}} {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20121103043126/http://vijaytafilms.com/ Official Website] * [https://web.archive.org/web/20160108210850/https://www.facebook.com/TheDeols Bobby Deol at Facebook] * [https://web.archive.org/web/20130423041458/http://www.youtube.com/user/TheDeolsOfficial Official YouTube Channel] * [http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-05/news-interviews/31026807_1_bobby-deol-cool-dude-yamla-pagla-deewana Bobby Deol is as cool as ever] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130103140515/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-05/news-interviews/31026807_1_bobby-deol-cool-dude-yamla-pagla-deewana |date=3 जनवरी 2013 }} [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:अभिनेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] a700c8gslfgka7pietus6z4toftqanm परीक्षित साहनी 0 25407 6632220 6587038 2026-10-23T08:32:17Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632220 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = परीक्षत साहनी | image = ParikshitSahni.jpg | imagesize = | alt = | caption = 2011 में परीक्षत साहनी | birthname = | birth_date = {{Birth date and age|1939|01|01}} | birth_place = मर्री, पंजाब, ब्रतानी भारत (वर्तमान में [[पाकिस्तान]] में) | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} Death date then birth --> | death_place = | othername = | occupation = [[अभिनेता]] | yearsactive = 1968&ndash;वर्तमान | spouse = | domesticpartner = | website = }} '''परीक्षत साहनी''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं। वह विख्यात अभिनेता [[बलराज साहनी]] के पुत्र हैं। == व्यक्तिगत जीवन परिक्षत सहनी का जन्म 1944 ई पाकिस्तान के प्रांत पंजाब के मरी मे हुआ था प्रमंभिक शिक्षा मैट्रिक पास की फिर 1958 मे भौतिक शास्त्र से स्नातक बम्बई से किया == == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2009 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2009]] || [[थ्री इडियट (2009 फ़िल्म)|थ्री इडियट]] || मि• कुरैशी || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[एकलव्य (2007 फ़िल्म)|एकलव्य]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[लगे रहो मुन्ना भाई]] || डिसूज़ा || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[उमराव जान (2006 फ़िल्म)|उमराव जान]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[ये मोहब्बत है]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[मुझसे दोस्ती करोगे]] || मिस्टर वर्मा || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[कसम (2001 फ़िल्म)|कसम]] || ठाकुर जसवंत सिंह || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[वजूद]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[साज़ (1997 फ़िल्म)|साज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[शेयर बाज़ार (1997 फ़िल्म)|शेयर बाज़ार]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[छोटा सा घर (1996 फ़िल्म)|छोटा सा घर]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[अब इंसाफ़ होगा (1995 फ़िल्म)|अब इंसाफ़ होगा]] || इंस्पेक्टर ख़ान || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[यूंही कभी (1994 फ़िल्म)|यूंही कभी]] || जज || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[शक्तिमान (1993 फ़िल्म)|शक्तिमान]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी अंग्रेजी फ़िल्म|1993]] || [[इन कस्टडी (1993 फ़िल्म)|इन कस्टडी]] || || अंग्रेजी फ़िल्म |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[कुंदन (1993 फ़िल्म)|कुंदन]] || मुख्य मंत्री || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[प्यार का तराना (1993 फ़िल्म)|प्यार का तराना]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[आज का गुंडाराज (1992 फ़िल्म)|आज का गुंडाराज]] || अमर || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[फूल बने अंगारे (1991 फ़िल्म)|फूल बने अंगारे]] || दत्ता बाबू || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[अव्वल नम्बर (1990 फ़िल्म)|अव्वल नम्बर]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[गलियों का बादशाह (१९८९ फ़िल्म)|गलियों का बादशाह]] || राना || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[एक आदमी (1988 फ़िल्म)|एक आदमी]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[विजय (१९८८ फ़िल्म)|विजय]] || मेहरा || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[शेर शिवाजी (1987 फ़िल्म)|शेर शिवाजी]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[दिल तुझको दिया (1987 फ़िल्म)|दिल तुझको दिया]] || अजय साहनी || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[कलयुग और रामायण (1987 फ़िल्म)|कलयुग और रामायण]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[वतन के रखवाले (1987 फ़िल्म)|वतन के रखवाले]] || मदन || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[कार थीफ (1986 फ़िल्म)|कार थीफ]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[मेरा जवाब (1985 फ़िल्म)|मेरा जवाब]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[शिवा का इन्साफ (1985 फ़िल्म)|शिवा का इन्साफ]] || रॉबर्ट || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[जवाब (1985 फ़िल्म)|जवाब]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[मेरी जंग]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[रामकली (१९८५ फ़िल्म)|रामकली]] || ठाकुर जय सिंह || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[तेरी बाहों में (1984 फ़िल्म)|तेरी बाहों में]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[बॉक्सर (1984 फ़िल्म)|बॉक्सर]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[जाग उठा इंसान (1984 फ़िल्म)|जाग उठा इंसान]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[अंदर बाहर (1984 फ़िल्म)|अंदर बाहर]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[लाल चुनरिया (1983 फ़िल्म)|लाल चुनरिया]] || राजेश || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[सुराग (1982 फ़िल्म)|सुराग]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[देश प्रेमी (1982 फ़िल्म)|देश प्रेमी]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[तहलका (1992 फ़िल्म)|तहलका]] || || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[अग्नि परीक्षा (1981 फ़िल्म)|अग्नि परीक्षा]] || || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[समीरा (1981 फ़िल्म)|समीरा]] || || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[कस्तूरी (1980 फ़िल्म)|कस्तूरी]] || || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[हमकदम (1980 फ़िल्म)|हमकदम]] || || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[काला पत्थर (1979 फ़िल्म)|काला पत्थर]] || जग्गा || |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] || [[मुकद्दर (1978 फ़िल्म)|मुकद्दर]] || || |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] || [[विश्वनाथ (1978 फ़िल्म)|विश्वनाथ]] || सिद्धार्थ || |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] || [[काला आदमी (1978 फ़िल्म)|काला आदमी]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[प्रायश्चित (1977 फ़िल्म)|प्रायश्चित]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[जीवन मुक्त (1977 फ़िल्म)|जीवन मुक्त]] || सतीश शर्मा || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[जलियाँ वाला बाग़ (1977 फ़िल्म)|जलियाँ वाला बाग़]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[दूसरा आदमी]] || भीष्म || |- |[[:श्रेणी:1976 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1976]] || [[तपस्या (1976 फ़िल्म)|तपस्या]] || डॉक्टर सागर वर्मा || |- |[[:श्रेणी:1976 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1976]] || [[कभी कभी (1976 फ़िल्म)|कभी कभी]] || डॉक्टर आर पी कपूर || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[हिन्दुस्तान की कसम (1973 फ़िल्म)|हिन्दुस्तान की कसम]] || राजेश || |- |[[:श्रेणी:1970 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1970]] || [[आँसू और मुस्कान (1970 फ़िल्म)|आँसू और मुस्कान]] || || |- |}[:श्रेणी:2009 में बनी हिन्दी फ़िल्म 2009 ३ इडियट श्री कुरैशी फरहान के पिता == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb name|id=0756378|name=Parikshat Sahni}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:1940 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] {{जीवनचरित-आधार}} ce5zppzjd3jb1quabpzxk0yqinmeref दिव्या दत्ता 0 25481 6632171 6512940 2026-10-23T08:07:01Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632171 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = दिव्या दत्ता | image = Divya Dutta graces the screening of Sonata.jpg |caption= दिव्या दत्ता | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1977|09|25}} | image_size = | occupation = अभिनेत्री | website = }} '''दिव्या दत्ता''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों की एक [[अभिनेत्री]] हैं। == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="60%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष ! !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |2020 | |गुल मकई | | |- |[[:श्रेणी:2018 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2018]] | || [[मंटो (2018 फ़िल्म)|मंटो]] | || |- |2013 | |भाग मिल्खा भाग |ईसरी कौर | |- |[[:श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2008]] | || [[यू मी और हम (2008 फ़िल्म)|यू मी और हम]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] | || [[अपने|अपने]] || पूजा || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] | || [[उमराव जान (2006 फ़िल्म)|उमराव जान]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] | || [[कहानी गुड़िया की (2005 फ़िल्म)|कहानी गुड़िया की]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] | || [[दुबई रिटर्न (2005 फ़िल्म)|दुबई रिटर्न]] || वैशाली || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] | || [[नेताजी सुभाष चन्द्र बोस (2005 फ़िल्म)|नेताजी सुभाष चन्द्र बोस]] || ईला बोस || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] | || [[वीर-ज़ारा (2004 फ़िल्म)|वीर-ज़ारा]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] | || [[बाघबान (2003 फ़िल्म)|बाघबान]] || रीना मल्होत्रा || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] | || [[२३ मार्च १९३१:शहीद (2002 फ़िल्म)|२३ मार्च १९३१:शहीद]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] | || [[सुर (2002 फ़िल्म)|सुर]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] | || [[शक्ति (2002 फ़िल्म)|शक्ति]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] | || [[कसूर (फ़िल्म)|कसूर]] || प्रीति सक्सेना || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] | || [[समर (1999 फ़िल्म)|समर]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] | || [[राजाजी (1999 फ़िल्म)|राजाजी]] || सोनिया || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] | || [[इसकी टोपी उसके सर (1998 फ़िल्म)|इसकी टोपी उसके सर]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] | || [[बड़े मियाँ छोटे मियाँ (1998 फ़िल्म)|बड़े मियाँ छोटे मियाँ]] || मधु || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] | || [[घरवाली बाहरवाली (1998 फ़िल्म)|घरवाली बाहरवाली]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] | || [[राजा की आयेगी बारात (1997 फ़िल्म)|राजा की आयेगी बारात]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] | || [[दावा (1997 फ़िल्म)|दावा]] || दीपा || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] | || [[राम और श्याम (1996 फ़िल्म)|राम और श्याम]] || सुनैना || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] | || [[अग्नि साक्षी]] || उर्मी || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] | || [[छोटे सरकार (1996 फ़िल्म)|छोटे सरकार]] || मीना || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] | || [[वीरगति (1995 फ़िल्म)|वीरगति]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] | || [[सुरक्षा (1995 फ़िल्म)|सुरक्षा]] || बिन्दिया || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == ''तिरछे अक्षर'' == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|0244890}} * {{Official|http://www.divyadutta.co.in}} * [https://web.archive.org/web/20111102150650/http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/filmography/7824/index.html Divya Dutta] at [[बॉलीवुड हँगामा]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1977 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] bkb05ipoeviib8uyz2etftha9796gzt 6632185 6632171 2026-10-23T08:09:42Z Sanjeev bot 127039 बॉट: कड़ी के रूप में शब्द की आवृत्ति को हटाया। 6632185 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = दिव्या दत्ता | image = Divya Dutta graces the screening of Sonata.jpg |caption= दिव्या दत्ता | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1977|09|25}} | image_size = | occupation = अभिनेत्री | website = }} '''दिव्या दत्ता''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों की एक [[अभिनेत्री]] हैं। == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="60%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष ! !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |2020 | |गुल मकई | | |- |[[:श्रेणी:2018 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2018]] | || [[मंटो (2018 फ़िल्म)|मंटो]] | || |- |2013 | |भाग मिल्खा भाग |ईसरी कौर | |- |[[:श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2008]] | || [[यू मी और हम (2008 फ़िल्म)|यू मी और हम]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] | || [[अपने]] || पूजा || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] | || [[उमराव जान (2006 फ़िल्म)|उमराव जान]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] | || [[कहानी गुड़िया की (2005 फ़िल्म)|कहानी गुड़िया की]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] | || [[दुबई रिटर्न (2005 फ़िल्म)|दुबई रिटर्न]] || वैशाली || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] | || [[नेताजी सुभाष चन्द्र बोस (2005 फ़िल्म)|नेताजी सुभाष चन्द्र बोस]] || ईला बोस || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] | || [[वीर-ज़ारा (2004 फ़िल्म)|वीर-ज़ारा]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] | || [[बाघबान (2003 फ़िल्म)|बाघबान]] || रीना मल्होत्रा || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] | || [[२३ मार्च १९३१:शहीद (2002 फ़िल्म)|२३ मार्च १९३१:शहीद]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] | || [[सुर (2002 फ़िल्म)|सुर]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] | || [[शक्ति (2002 फ़िल्म)|शक्ति]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] | || [[कसूर (फ़िल्म)|कसूर]] || प्रीति सक्सेना || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] | || [[समर (1999 फ़िल्म)|समर]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] | || [[राजाजी (1999 फ़िल्म)|राजाजी]] || सोनिया || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] | || [[इसकी टोपी उसके सर (1998 फ़िल्म)|इसकी टोपी उसके सर]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] | || [[बड़े मियाँ छोटे मियाँ (1998 फ़िल्म)|बड़े मियाँ छोटे मियाँ]] || मधु || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] | || [[घरवाली बाहरवाली (1998 फ़िल्म)|घरवाली बाहरवाली]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] | || [[राजा की आयेगी बारात (1997 फ़िल्म)|राजा की आयेगी बारात]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] | || [[दावा (1997 फ़िल्म)|दावा]] || दीपा || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] | || [[राम और श्याम (1996 फ़िल्म)|राम और श्याम]] || सुनैना || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] | || [[अग्नि साक्षी]] || उर्मी || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] | || [[छोटे सरकार (1996 फ़िल्म)|छोटे सरकार]] || मीना || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] | || [[वीरगति (1995 फ़िल्म)|वीरगति]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] | || [[सुरक्षा (1995 फ़िल्म)|सुरक्षा]] || बिन्दिया || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == ''तिरछे अक्षर'' == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|0244890}} * {{Official|http://www.divyadutta.co.in}} * [https://web.archive.org/web/20111102150650/http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/filmography/7824/index.html Divya Dutta] at [[बॉलीवुड हँगामा]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1977 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] mdw3p9a7wrb96287eg98vx9us12y53p आफ़ताब शिवदासानी 0 25596 6632232 6628725 2026-10-23T08:36:32Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632232 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Aftab Shivdasani (IIFA-2014) 01.jpg|thumb|350px|आफ़ताब शिवदासानी - आइफ़ा(२०१४) से वापसी।]] '''आफ़ताब शिवदेसानी''' (जन्म: [[२५ जून|25 जून]], [[१९७८|1978]]) [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं। वह मस्ती, ग्रैंड मस्ती जैसी फिल्मों में नज़र आ चुके हैं।<ref name="NDTV">{{cite news|last=शर्मा|first=दीपिका|title=आफताब शिवदासानी ने श्रीलंका में की 'दूसरी शादी' लेकिन...|url=https://khabar.ndtv.com/news/filmy/aftab-shivdasani-ties-the-knot-again-with-wife-nin-dusanj-see-inside-pictures-1744817|work=[[एनडीटीवी इंडिया]]|date=१ सितम्बर २०१७|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190928125223/https://khabar.ndtv.com/news/filmy/aftab-shivdasani-ties-the-knot-again-with-wife-nin-dusanj-see-inside-pictures-1744817|archive-date=28 सितंबर 2019|url-status=dead}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == आफताब ने २०१४ में निन दोसांझ से शादी कर ली। <ref name="NDTV"/> == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- | rowspan="2" |२०१६ |ग्रेट ग्रैंड मस्ती |प्रेम चावला | |- |क्या कूल हैं हम 3 |रॉकी | |- |[[:श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१३]] |ग्रैंड मस्ती |प्रेम चावला | |- | rowspan="2" |२०१२ |1920: ईविल रिटर्न्स |जयदेव वर्मा | |- |खिलाड़ियों |राज | |- | rowspan="3" |२००९ |कमबख्त इश्क | | |- |डैडी कूल | | |- |आलू चाट | | |- | rowspan="3" |[[:श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००८]] |मनी है तो हनी है |गौरव नेगी | |- | [[दे ताली (2008 फ़िल्म)|दे ताली]] || अभिषेक 'अभि' अग्रवाल || |- | [[यहाँ के हम सिकन्दर (2008 फ़िल्म)|यहाँ के हम सिकन्दर]] || || |- | rowspan="4" |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००७]] || [[निशब्द (2007 फ़िल्म)|निशब्द]] || || |- | [[दस कहानियाँ (2007 फ़िल्म)|दस कहानियाँ]] || || |- | [[लाइफ में कभी कभी (2007 फ़िल्म)|लाइफ में कभी कभी]] || मनीष गुप्ता || |- | [[ओम शांति ओम]] || || |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००६]] || [[जाने होगा क्या]] || || |- | [[शादी से पहले (2006 फ़िल्म)|शादी से पहले]] || रोहित चोपड़ा || |- | rowspan="1" |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[कोई आप सा]] || रोहन बडोला || |- | rowspan="3" |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००४]] || [[सुनो ससुरजी|सुनो ससुर जी]] || || |- | [[शुक्रिया (2004 फ़िल्म)|शुक्रिया]] || || |- | [[मस्ती (2004 फ़िल्म)|मस्ती]] || प्रेम || |- | rowspan="3" |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००३]] || [[फुटपाथ (2003 फ़िल्म)|फुटपाथ]] || अर्जुन सिंह || |- | [[हंगामा (2003 फ़िल्म)|हंगामा]] || नंदू || |- | [[डरना मना है (2003 फ़िल्म)|डरना मना है]] || || |- | rowspan="5" |2002 || [[कोई मेरे दिल से पूछे]] || || |- | [[क्या यही प्यार है]] || राहुल तिवारी || |- | [[आवारा पागल दीवाना]] || डॉक्टर अनमोल आचार्य || |- | [[प्यासा (2002 फ़िल्म)|प्यासा]] || सूरज ठाकुर || |- | [[जानी दुश्मन: एक अनोखी कहानी|जानी दुश्मन]] || || |- | rowspan="3" |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००१]] || [[कसूर (फ़िल्म)|कसूर]] || शेखर सक्सेना || |- | [[लव के लिये कुछ भी करेगा (2001 फ़िल्म)|लव के लिये कुछ भी करेगा]] || || |- | [[प्यार इश्क और मोहब्बत]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९९९]] || [[मस्त (1999 फ़िल्म)|मस्त]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९९४]] || [[इंसानियत (१९९४ फ़िल्म)|इंसानियत]] || अमर (बचपन में) || |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९९०]] || [[सीआईडी (1990 फ़िल्म)|सीआईडी]] || || |- | [[अव्वल नम्बर (1990 फ़िल्म)|अव्वल नम्बर]] || कवि सनी || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९८९]] || [[चालबाज़ (1989 फ़िल्म)|चालबाज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९८७]] || [[मिस्टर इंडिया (1987 फ़िल्म)|मिस्टर इण्डिया]] || || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:1978 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दू]] q6y6e3d7enk3pp0ob9ug0fcwtkhmy94 विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध 4 30035 6632088 6630995 2026-10-23T00:50:45Z SM7 89247 /* AMAN KUMAR Bot */ बंद किया / Not accepted 6632088 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} {{अनुवाद नहीं}} * '''en:''' Requests for the [[m:bot|bot]] flag should be made on this page. This wiki uses the [[m:bot policy|standard bot policy]], and allows [[m:bot policy#Global_bots|global bots]] and [[m:bot policy#Automatic_approval|automatic approval of certain types of bots]]. Other bots should apply below, and then [[m:Steward requests/Bot status|request access]] from a steward if there is no objection. == Requests == Please add new requests <span style="color:red">'''at the bottom'''</span> of this section. <!-- *** New requests go AT THE BOTTOM of the page. Thanks ! *** --> {{archive box| search=yes| {{Center|'''2008'''}} {{multicol}} [[/1|प्रथम पुरालेख (2017 तक के आवेदन)]]<br> {{multicol-end}} }} [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] ==[[User:Fluxbot|Fluxbot]]== * '''Bot:''' [[User:Fluxbot|Fluxbot]] * '''Bot User:''' [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] * '''Purpose:''' technical cleanup of [[विशेष:LintErrors]] * '''Automatic or Manually Assisted:''' Manually Assisted, limited automated runs for explicit repeated errors * '''Software:''' [[विकिपीडिया:ऑटोविकिब्राउज़र]] * '''Already has bot flag on:''' ~20 projects, see [[विशेष:CentralAuth/Fluxbot]] : Please note, I am hi-0, however these edits are not to "content" only to markup। Fluxbot currently operates on many languages I do not use, including the multi-language incubator project। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:29, 14 जून 2018 (UTC) :Will need to be added to [[विकिपीडिया:AutoWikiBrowser/CheckPage]]। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:31, 14 जून 2018 (UTC) :Here are some [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?limit=50&title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7%3A%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8&contribs=user&target=Fluxbot&namespace=0&tagfilter=&start=&end= example edits]। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 23:40, 14 जून 2018 (UTC) ::Some more examples: [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?limit=5&title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7%3A%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8&contribs=user&target=Fluxbot&namespace=&tagfilter=&start=&end= here]। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 16:12, 16 जून 2018 (UTC) * It would be useful as, to the best of my knowledge, no Bot/User is attempting to fix Lint Errors here on hi.wiki. Regards. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:16, 16 जून 2018 (UTC) :As I have seen the edits of the bot on hiwiki as well on wiki, it looks like that bot is useful for us. Since there is no oppose, so I think you can ask at meta for the flag. We don't have local bureaucrat, you have to get it from meta.<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:20, 18 जून 2018 (UTC) *Steward request placed in [[meta:Special:PermaLink/18145126#Fluxbot@hiwiki]]। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:32, 21 जून 2018 (UTC) *:Completed [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ALog&type=rights&user=&page=Fluxbot%40hiwiki&year=&month=-1&tagfilter=&subtype= at meta]। [[सदस्य:Xaosflux|Xaosflux]] ([[सदस्य वार्ता:Xaosflux|वार्ता]]) 03:36, 21 जून 2018 (UTC) ==[[User:Texvc2LaTeXBot|Texvc2LaTeXBot]]== * '''Bot:''' [[User:Texvc2LaTeXBot|Texvc2LaTeXBot]] * '''Bot User:''' [[user:Debenben|Debenben]] (and [[user:Salix_alba|Salix alba]] responsible for English speaking projects) * '''Purpose:''' Replace deprecated math syntax * '''Automatic or Manually Assisted:''' Automatic * '''Software:''' Pywikibot [https://phabricator.wikimedia.org/diffusion/TTEX/repository/master/ source code] * '''Already has bot flag on:''' ~20 projects, see [[विशेष:CentralAuth/Texvc2LaTeXBot]] See [[w:en:WP:Bots/Requests_for_approval/Texvc2LaTeXBot]], [[phab:T197925]], [[mw:Extension:Math/Roadmap]] and [[phab:T195861]] for a more detailed description of the bot and the associated migration project. Unfortunately we do not speak Hindi, it would be nice if we could get some help in translating the edit summary (is "[[mw:Extension:Math/Roadmap]]के अनुसार हटाए गए गणित वाक्यविन्यास को बदलें" properly translated?). Also feel free to join our commission to discuss the proposed improvements to the math extension। The total number of affected pages is less than 50 on hiwiki currently and should not become significantly larger. Thanks, --[[सदस्य:Debenben|Debenben]] ([[सदस्य वार्ता:Debenben|वार्ता]]) 14:20, 28 दिसम्बर 2018 (UTC) ==[[User:DiBabelYurikBot|DiBabelYurikBot]]== * '''Bot:''' [[User:DiBabelYurikBot|DiBabelYurikBot]] * '''Bot User:''' [[user:Yurik|Yurik]] * '''Purpose:''' The bot makes it possible for many wikis to share templates and modules, and helps with the translations. See [[mw:WP:TNT|project page]]. * '''Automatic or Manually Assisted:''' * '''Software:''' * '''Already has bot flag on:''' ~many projects :Very old and incomplete request. Rejected now.<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:22, 8 जनवरी 2020 (UTC) ==[[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]== * '''Bot:''' [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] * '''Bot User:''' [[user:Cyberpower678|Cyberpower678]] * '''Purpose:''' The bot will go around Wikipedia and search for dead links। If it finds any, it will automatically search for an appropriate archive URL and append to, or replace, the original, the new archive URL. A second task the bot will be doing is to link any book reference to a digital copy of the book found at archive.org. If the reference to the book is referencing a specific page, the link will go to that page as well offering the readers and editors on Wikipedia a preview of the referenced page.—[[:en:User:Cyberpower678|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">CYBERPOWER</span>''']] <span style="font-family:Rockwell">([[:en:User talk:Cyberpower678|<span style="color:red">वार्ता</span>]])</span> 21:20, 10 अक्टूबर 2019 (UTC) * '''Automatic or Manually Assisted:''' Automatic * '''Software:''' PHP * '''Already has bot flag on:''' Over 25 projects :Bot flag requested on meta and granted.—[[:en:User:Cyberpower678|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">CYBERPOWER</span>''']] <span style="font-family:Rockwell">([[:en:User talk:Cyberpower678|<span style="color:red">वार्ता</span>]])</span> 21:01, 21 अक्टूबर 2019 (UTC) * Already got bot flag.<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:23, 8 जनवरी 2020 (UTC) ==[[User:EatchaBot|EatchaBot]]== * '''Bot:''' [[User:EatchaBot|EatchaBot]] * '''Operator:''' [[user:Eatcha| Eatcha]] * '''Purpose:''' #Adding Info-box, using wiki-data(only if not present on the page or is too-small.) Example: [[सदस्य:Eatcha/प्रयोगपृष्ठ]] [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=केटी_बूमैन&oldid=4162560 Before adding wikidata infobox] --- [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=केटी_बूमैन&diff=4463482&oldid=4162560 After adding new Infobox] #Replace Redirected templates(English to Hindi Language)। [https://phab.wmfusercontent.org/file/data/kkump6gevo6nt6gmrgcx/PHID-FILE-rv372q4vgoj5mggbjjkf/template.py template.py] #<s>Add Images using wiki-data{{dot}} </s> Not required actually, it's better to add complete infobox rather than just Image/picture/logo. #<s>Removing spam urls (Mass Removal of spam) ([https://phab.wmfusercontent.org/file/data/po32iji43jhqqhc7kqm4/PHID-FILE-mq3yl4q3mjkwx64xcpta/spamremove.py spamremove.py])</s> (not worth the effort required) #Clean sandbox if not edited for more than 15 minutes ( [https://phab.wmfusercontent.org/file/data/dh46doefbyalv47ij3qo/PHID-FILE-erdz2g6422f7baqbg6lg/clean_sandbox.py clean_sandbox.py]) #<s>Fix URL formatting in infoboxen, replace bare URLs with {{tl|URL}}</s> Not required, better export existing urls to W'data and fetch from there using Wd module. Also included in infoboxen. #Fix redirects custom mod of [https://phab.wmfusercontent.org/file/data/b4yy2vcjnlbdxjemjgif/PHID-FILE-da5sq6h3szxvm4lq3nmo/fixing_redirects.py fixing_redirects.py] * '''Automatic or Manually Assisted:''' Fully automated edits 1,2,3,5 and 6, Semi-automated 4 * '''Software:''' Python3 (Pywikibot + mwclient) * '''Already has bot flag on:''' Wikimedia Commons @ [[commons:User:EatchaBot|EatchaBot]] * * Out of topic: Anybody interested in SignBot ? Main page is lacking Picture of the Day, should this project import picture of the day from wikimedia commons ? Commons photographers create amazing images on a daily basis, see [[commons:Commons:Picture of the day|Commons:Picture of the day]]. -- [[सदस्य:Eatcha|Eatcha]] ([[सदस्य वार्ता:Eatcha|वार्ता]]) 18:42, 6 जनवरी 2020 (UTC) * Maybe hi-wiki should choose a Crat, after having a consensus। Any administrator who has time, should come forward। --[[सदस्य:Eatcha|Eatcha]] ([[सदस्य वार्ता:Eatcha|वार्ता]]) 18:44, 6 जनवरी 2020 (UTC) *{{ping|Eatcha}} Can you please perform and list 5 edit for each task. Also provide source code of for these tasks. &#8208;&#8208;[[User:1997kB|1997kB]]&nbsp;([[User_talk:1997kB|talk]]) 08:47, 8 जनवरी 2020 (UTC) :{{सुनो|1997kB}} User already had many edits using his main account. You can check his edits. :{{ping|Eatcha}}: I have seen your edits for point 1, 2 and 3. Since, I have some questions: :* If a page already have a picture, but if you shall try to replace that picture with wikidata, then we will loose our picture which is in Hindi or have some special usefulness for hiwiki. How will your bot take care of that? :* Can you please tell me some edits which are performed for removing spam urls? :* Can you please redirect me on the edits which are showing URL formatting in infoboxen? :I think you will give me the links and then I shall write my approval.<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:41, 8 जनवरी 2020 (UTC) :: The regEX <syntaxhighlight lang="text">\|(?:\s*)(?:image|छवि|चित्र|छबि)(?:\s*)\=(?:\s*)(.*)\n</syntaxhighlight> :: should match (group 1) images in the infobox area, if not found just add it(Property 18). If found do nothing. :: Edits Task 1: [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/EatchaBot&offset=20200110191744&limit=10&target=Eatcha here]( Detects size of the box + language using langdetect 1.0.7 (avbl. at pypi) ) :: Edits Task 2 : [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/Eatcha&offset=20200106080818&limit=20&target=Eatcha here]. :: Edits Task 5 : [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=विशेष:योगदान/EatchaBot&offset=20200110051049&limit=5&target=Eatcha here] :: Edit Task 7 : [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/EatchaBot&dir=prev&offset=20200110122109&limit=8&target=EatchaBot here] * I am exporting the data (images, coordinates, signature etc.) to wiki data to preserve any useful stuff before replacing with wiki-data -- -- [[सदस्य:Eatcha|Eatcha]] ([[सदस्य वार्ता:Eatcha|वार्ता]]) 06:38, 10 जनवरी 2020 (UTC) :{{सुनो|Eatcha}} You can take your request [[:m:Steward_requests/Bot_status#Bot_status_requests|meta]] to get a flag. Please contact sysops before trying to perform any new task which is not requested in above list.<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:46, 24 जनवरी 2020 (UTC) ==[[User:Hindustanibot|Hindustanibot]]== * '''Bot:''' [[User:Hindustanibot|Hindustanibot]] * '''Bot User:''' [[user:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] * '''Purpose:''' अब मैं पुनार्वृत्ति वाले जो सम्पादन अपने मुख्य खाते से किया करता था एक बॉट खाते से करूँगा--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:30, 12 जनवरी 2020 (UTC) * '''Automatic or Manually Assisted:''' Manually * '''Software:''' AWB * '''Already has bot flag on:''' No * ''पुनरावृत्ति'' वाले संपादनों के लिए ऐसे बॉट का समर्थन है। आप अनुभवी संपादक हैं और कई बार बॉट संपादनों की भी गलतियाँ पकड़ चुके हैं, इसलिए कोई ऐसी बात नहीं कि आपको यह अधिकार न दिया जाय। शुभकामनाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:16, 12 जनवरी 2020 (UTC) * '''समर्थन''' और शुभकामनाएं।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 18:18, 13 जनवरी 2020 (UTC) :19 जनवरी 2020 को [[:m:user:Ruslik0|रुस्लिक]] ने बॉट फ्लैग दिया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:40, 24 जनवरी 2020 (UTC) ==[[User:নকীব বট|নকীব বট]]== * '''Bot:''' [[User:নকীব বট|নকীব বট]] * '''Bot User:''' [[user:Nokib Sarkar|Nokib Sarkar]] * '''Purpose:''' The bot will automatically: # tag all the category redirects with {{tl|Category redirect}} (please correct if I am wrong) # move the members of a '''redirected''' category to '''target''' category * '''Automatic or Manually Assisted:''' Automatic * '''Software:''' Pywikibot * '''Already has bot flag on:''' Bangla Wikipedia (for this task), Wikidata (for a different task). * '''Edit rate:''' 4-5 per minute (default throttle for pywikibot) *'''Extra details:''' This task and all the parameters should be localised (if applicable) [[User:নকীব বট/config.json|in the configuaration here]] which can be edited by admins. Please consider setting <code>categoryRedirect → test → status → true</code> and <code>categoryRedirect → status → true</code> in the configuaration for test edits as if I am away or do not respond. Regards - [[सदस्य:Nokib Sarkar|Nokib Sarkar]] ([[सदस्य वार्ता:Nokib Sarkar|वार्ता]]) 04:52, 15 जून 2020 (UTC) * '''Test Edits:''' Check Bots contribution. * हालांकि मैं प्रबन्धक या कोई बॉट कार्य में दक्ष सदस्य नही, मगर इसे देख कर तो लगता है की यह अन्य कामों में भी उपयोगी हो सकता है।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 21:16, 16 जून 2020 (UTC) * I think another bot is already doing this task. Can't remember the name right now, also I think this is a very simple task and can be done by ourselves.--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 04:49, 22 जून 2020 (UTC) :{{सुनो|Nokib Sarkar}} It looks like that edits suggest by you are not on priority for us. I saw your edits and found that you are using pywikibot on paws server. But there are many bots, doing the same. So, with the above limited scope, we can not give permission to a person, who doesn't know Hindi. If you can give us some work which is new to us, please suggest me. I shall review again.<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:22, 22 जून 2020 (UTC) ::{{reply to|संजीव कुमार|हिंदुस्थान वासी}} Thanks a lot for your kind consideration. First of all, I said that whenever you configure for test edit, the bot will automatically start test edit within an hour. It means that the bot runs automatically every hour and check for permission. I used PAWS for supervising test edits on several wikis including Urdu wikipedia simultenously. Secondly, I did not notice any bot doing the same staff, though it is very simple. Even it does, I do not see any probablity of collision. Thirdly, mujhe hindi aata hain, par adhi. Iska matlab mujhe '''Hinglish''' aata hain (Hindi okshar nehi aata) . Lekin meine ye shuddh vashayo ki chorrcha me koi oshuddh lagana nehi chahta hoon. Agar koi problem ho to baata de na. Dhanyabad. [[सदस्य:Nokib Sarkar|Nokib Sarkar]] ([[सदस्य वार्ता:Nokib Sarkar|वार्ता]]) 05:19, 24 जून 2020 (UTC) ==[[User:KaramBot|KaramBot]]== * '''Bot:''' [[User:KaramBot|KaramBot]] * '''Bot User:''' [[user:Karam06|Karam06]] * '''Purpose:''' Hello! I ask for permission to run my interwiki bot [[User:KaramBot|KaramBot]] here at the Hindi Wikipedia, and to get a bot flag for it. '''[[User:Karam06|<span style="color: Orange">Karam</span>]] <sup>[[User talk:Karam06|<span style="color: Pink">''मुझसे बात करें''</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|<span style="color: darkyellow">'''मेरा योगदान'''</span>]]</sub>''' 01:45, 5 दिसम्बर 2020 (UTC) * '''Automatic or Manually Assisted:''' Manually * '''Software:''' PHP * '''Already has bot flag on:''' No *{{ping|Karam06}} what works do you plan to do with the bot? [[सदस्य:Usernamekiran|Usernamekiran]] ([[सदस्य वार्ता:Usernamekiran|वार्ता]]) 19:56, 13 अप्रैल 2022 (UTC) ==[[User:BaranBOT|BaranBOT]]== * '''Bot:''' [[User:BaranBOT|BaranBOT]] * '''Bot User:''' [[User:DreamRimmer|DreamRimmer]] * '''Purpose:''' Reset [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] * '''Automatic or Manually Assisted:''' Automatic * '''Software:''' Python * '''Already has bot flag on:''' No [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] का प्रयोग कई नये और पुराने सदस्य करते हैं और हर बार नये सदस्य प्रयोग करने के बाद इसे ऐसे ही बिना रिसेट किये छोड़ देते हैं जिसमें कई बार प्रचार सामग्री भी होती हैं। BaranBOT हर आधे घंटे बाद प्रयोगपृष्ठ की सामग्री की जाँच करेगा और किसी भी तरह की प्रयोग सामग्री को हटा कर इसे रिसेट कर देगा। बोट को रोकने के लिए भी एक स्विच पेज बना दूंगा जिससे कोई भी सदस्य इसे रोक व पुन: चालू कर सकेगा। बोट के पास अंगेजी विकिपीडिया पर फ्लैग था जो टास्क मैंने पूरा कर दिया हैं। – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 15:15, 19 जनवरी 2024 (UTC) :अन्य सुझाव के रूप में बोट अंतिम संपादन के 15 मिनट बाद प्रयोगपृष्ठ को रिसेट कर देगा। {{ping|SM7}} जी और {{ping|हिंदुस्थान वासी}} जी आप इस बारे में क्या सोचते हैं?– [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 16:06, 22 जनवरी 2024 (UTC) :सात दिन पूर्ण होने के बाद आज अनुरोध [[:Meta:Steward requests/Bot status#Bot status requests|मेटा]] पर रखा गया। – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 02:51, 26 जनवरी 2024 (UTC) ::मेटा पर Superpes15 के द्वारा बॉट फ्लैग दिया गया। – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 03:34, 27 जनवरी 2024 (UTC) ==[[User:Leaderbot]]== For [[meta:Global reminder bot]] - the bot will rarely run here, but it is not clear whether I can run the bot otherwise, so putting it here. Please ping me in a response. The bot flag is NOT required. [[सदस्य:Leaderboard|Leaderboard]] ([[सदस्य वार्ता:Leaderboard|वार्ता]]) 15:58, 5 नवम्बर 2024 (UTC) :* For me, It seems OK! Go on! --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:03, 5 नवम्बर 2024 (UTC) :** Thanks, I take it as a sign that I can switch on the bot while waiting - let me know if there are any issues. [[सदस्य:Leaderboard|Leaderboard]] ([[सदस्य वार्ता:Leaderboard|वार्ता]]) 09:26, 7 नवम्बर 2024 (UTC) ::*[[सदस्य:Leaderboard|Leaderboard]] Can you explain why flag is Not required?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:50, 7 नवम्बर 2024 (UTC) :::*{{ping|SM7}} because the bot is going to rarely edit in practice (say once per month). That being said: it's OK if you do assign the bot flag - I'm just saying that it's not ''required''. [[सदस्य:Leaderboard|Leaderboard]] ([[सदस्य वार्ता:Leaderboard|वार्ता]]) 16:55, 7 नवम्बर 2024 (UTC) ==[[User:TypeInfo Bot|TypeInfo Bot]]== * '''Bot:''' [[User:TypeInfo Bot|TypeInfo Bot]] * '''Bot User:''' [[user:TypeInfo|TypeInfo]] * '''Purpose:''' मैं इसका उपयोग स्पैम लिंक, [[विकिपीडिया:स्पैम|स्पैम]] लेख हटाने और स्टब्स जोड़ने के लिए करूंगा। * '''Automatic or Manually Assisted:''' Manually * '''Software:''' <s>AWB</s> Manually * '''Already has bot flag on:''' नहीं : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, कृपया स्पैम लिंक, स्पैम लेख हटाने और स्टब्स जोड़ने के लिए मेरे बॉट खाते को अनुमोदित करें। [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 18:33, 1 मार्च 2025 (UTC) ::जी, मैं AWB काम में नहीं लेता अतः बेहतर होगा कि आपके अनुमोदन की समीक्षा साथी प्रबंधक @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी करें। इसके बीच में मैं कुछ प्रश्न पूछना चाह रहा हूँ: (1) आप स्पैल लेख को कैसे हटायेंगे? क्योंकि बॉट खाता लेखों को नहीं हटा सकता। (2) स्टब्स जोड़ने से आपका आशय क्या है? अर्थात् आप बॉट से कैसे सामग्री जोड़ोगो जो हर लेख में अलग होने की सम्भावना होती है। (3) स्पैम लिंक की पहचान आपका बॉट कैसे करेगा?<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:46, 1 मार्च 2025 (UTC) : (1) मुझे खेद है कि मुझे पहले बिंदु की जानकारी नहीं है।<br>(2) छोटे लेखों में सुधार करना और स्टब्स (stub) जोड़ना।<br>(3) मैं इसे मैन्युअल रूप से करूंगा जो [http://spamcheck.toolforge.org स्पैम चेक] के माध्यम से होगा। [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 19:41, 1 मार्च 2025 (UTC) :::{{re|TypeInfo}} जी, यदि आपको मैनुअली ही करना है तो bot खाते की क्या आवश्यकता है? {{re|संजीव कुमार}} जी, आप ही समीक्षा करें क्योंकि अब ये AWB नहीं काम में लेने की बात कर रहे। वैसे भी, उपर्युक्त कार्यों में, AWB से कोई मदद शायद नहीं मिलने वाली। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:07, 2 मार्च 2025 (UTC) :::: नमस्ते @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी।आशा कर्ता हूं कि आप ठीक होंगे। मैं आपको बताना चाहता हूँ कि एक बार मुझे ऑटो ब्लॉक कर दिया गया था। वह भी Abuse filter के ज़रिए। क्योंकि मैंने संदर्भ का शीर्षक अंग्रेज़ी से हिंदी में बदल दिया था। इसलिए, मैं इस बॉट अकाउंट से जो भी शीर्षक अंग्रेज़ी में है, उसका हिंदी में अनुवाद करूँगा। [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 11:17, 2 मार्च 2025 (UTC) ::::::::{{re|TypeInfo}} जी नमस्ते, मुझे इस तरह की वार्ता से परेशानी होती है। पहले आपने तीन कार्य लिखे। पूछने पे एक के बारे में कह दिया कि उसके बारे में आपको जानकारी ही नहीं। और अब यह चौथा विचित्र कार्य बता रहे। आपको क्या लगता है, यदि आपका मुख्य खाता संदर्भ शीर्षक का अनुवाद करने के कारण अवरोधित हो सकता है तो यह bot खाता भी उसी कारण से नहीं अवरोधित हो जायेगा? कृपया पहले आराम से सोच विचार कर तय कर लें की करना क्या चाहते हैं और कैसे करना चाहते हैं, फिर यहाँ अनुरोध लिखें। आगे की समीक्षा {{re|संजीव कुमार}} जी ही करें तो बेहतर है। मेरी ओर से धन्यवाद और प्रणाम। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:25, 2 मार्च 2025 (UTC) {{od|8}}@[[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] जी, मेरे पहले प्रश्न में टाइपो के कारण "स्पैम" की जगह "स्पैल" लिखा गया। दूसरे प्रश्न का आपने उत्तर नहीं दिया और तीसरे प्रश्न का उत्तर भी आपने भ्रामक लिखा है। आपने जो कड़ी दी है, वहाँ से हम यह देख पाते हैं कि कोई वेबसाइट की कड़ी विकिमीडिया के विभिन्न प्रकल्पों में कहाँ-कहाँ जुड़ा हुआ है। अतः मैं ठीक से समझूँ तो आपने मेरे तीसरे प्रश्न का उत्तर भी नहीं दिया। तीसरा प्रश्न पुनः स्पष्ट कर देता हूँ कि आपका बॉट किसी डोमेन अथवा बाहरी कड़ी की जाँच कैसे करेगा कि वो स्पैम लिंक है? यदि आपका बॉट यह जाँच नहीं कर सकता तो फिर आप बॉट से क्या करने वाले हो? @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी की टिप्पणी के अनुसार AWB से ये कार्य करना बहुत सरल नहीं हैं अतः आपने ऐसा कुछ भी विशेष नहीं बताया जिससे आप ये कर सकते हो। अतः मुझे नहीं लगता कि उपरोक्त जानकारी के साथ आपको बॉट खाते की आवश्यकता है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:46, 2 मार्च 2025 (UTC) <br>SM7 जी की टिप्पणी में AWB वाली बात को मैं पहले समझ नहीं पाया था। अभी देखा कि आपने नामांकन में सॉफ्टवेयर में AWB को काटकर Manually कर दिया है। अतः इससे स्पष्ट है कि आपको बॉट खाते की आवश्यकता नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:50, 2 मार्च 2025 (UTC) ==[[User:AMAN KUMAR Bot|AMAN KUMAR Bot]]== {{चर्चा शीर्ष}} :'''अस्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * '''Bot:''' [[User:AMAN KUMAR Bot|AMAN KUMAR Bot]] * '''Bot User:''' [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] * '''Purpose:''' हिंदी विकिपीडिया पर अनुवाद की सफाई और सामान्य वर्तनी की अशुद्धियों का स्वचालित सुधार करना। * '''Automatic or Manually Assisted:''' Manually Assisted * '''Software:''' Pywikibot (PAWS) * '''Already has bot flag on:''' No आदरणीय प्रबंधकों, मैंने इस बॉट के लिए एक विस्तृत डिक्शनरी और उन्नत रेगुलर एक्सप्रेशन आधारित पायथन कोड तैयार कर लिया है। यह बॉट अनुवादित लेखों में विराम चिह्नों के आसपास अतिरिक्त खाली स्थान हटाने और 'गयी' को 'गई', 'विद्वान' को 'विद्वान्', 'किये' को 'किए' जैसी सैकड़ों सामान्य अशुद्धियों को सुधारने का कार्य करेगा। मैंने अपने व्यक्तिगत प्रयोगपृष्ठ पर इस कोड का सफलतापूर्वक परीक्षण किया था। चूँकि मेरे पास आधिकारिक अधिकार नहीं था, इसलिए 13 जून 2026 को प्रबंधक @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी ने सुरक्षा नियमों के तहत खाते को अवरोधित कर दिया (लॉग: ''Unapproved bot. Please seek approval at [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध]] before operating it'')। उनके इसी उचित निर्देश का पालन करते हुए, मैं इस खाते के लिए स्थायी '''बॉट अधिकार''' का निवेदन कर रहा हूँ। इस अधिकार की प्राप्ति हेतु, कृपया मुझे प्रक्रिया के अनुसार मुख्य नामस्थान पर 25-50 परीक्षण संपादन करने की अनुमति प्रदान करें, ताकि मैं अपने कोड की सटीकता समुदाय के सामने साबित कर सकूं। धन्यवाद। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:07, 13 जून 2026 (UTC) * '''सहमत नहीं''' - वर्तनी सुधार और तकनीकी जानकारी दो अलग चीजें हैं। बॉट चलाना तकनीकी रूप से हो सकता है आपको आ गया हो, इसका मतलब यह नहीं कि आप इसे वर्तनी सुधार के लिये इस्तेमाल करें। वर्तनी एक विवादास्पद मुद्दा है। आपने जितने उदाहरण प्रस्तुत किये हैं वो सभी मेरी नज़र में अनुचित हैं। हो सके तो आप एक लिस्ट बना लें कि आप किस शब्द को किस शुद्ध शब्द से बदलेंगे। उसपे चर्चा कर लें। अभी उपर्युक्त बदलाव के लिये मैं सहमत नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:14, 19 जून 2026 (UTC) {{ping|SM7}} जी इसपर विचार करें [[सदस्य:AMAN KUMAR/प्रयोगपृष्ठ 2]] मैने अपने उद्देश्य को बदल लिए है अब मैं bare urls को सुधारने में योगदान दूंगा [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 22 सितंबर 2026 (UTC) :नया अनुमोदन नीचे कर रहा हूँ {{चर्चा तल}} == DreamRimmer bot == '''[[Special:Redirect/revision/6581311|मूल चर्चा चौपाल पर हुई]] जिसे संदर्भ हेतु यहाँ प्रतिलिपि किया गया है।'''--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:59, 12 जुलाई 2026 (UTC) <div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa"> :''यह चर्चा समाप्त हो चुकी है। {{red|'''कृपया इसे न बदलें।'''}} आगे की वार्ताएँ इस पृष्ठ में नये विभागों में होनी चाहिए।'' ''इसका संक्षिप्त परिणाम निम्न रहा:'' ::'''यहाँ अनुरोध पूर्ण'''; फ्लैग हेतु आवेदन मेटा पर रखा जा रहा।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:36, 12 जुलाई 2026 (UTC) ----<!-- साँचा:चर्चा शीर्ष से --> नमस्ते, मैं अपना बॉट खाता {{user|DreamRimmer bot}} पुनः हिन्दी विकिपीडिया पर सक्रिय करना चाहता हूँ। पूर्व में मेरे बॉट द्वारा कुछ ऐसे कार्य किए गए थे जो अनुमत नहीं थे, जिसके परिणामस्वरूप बॉट खाते को अवरोधित कर दिया गया था। बाद में मेरे अवरोध-हटाने के अनुरोध को @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी द्वारा स्वीकार कर लिया गया। इसके पश्चात मैंने बॉट को सेवानिवृत्त करने का निर्णय लेते हुए उसका बॉट फ्लैग हटवा लिया था। एक स्पष्टीकरण देना चाहूँगा। पिछली बार बॉट खाता {{user|DreamRimmer bot III}} था, जबकि अब DreamRimmer bot है। चूँकि यह खाता अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं पर भी संचालित हो रहा है, इसलिए संचालन और रखरखाव की दृष्टि से एक ही बॉट खाते का उपयोग करना अधिक सुविधाजनक रहेगा। अब मैं अपने बॉट को पुनः सक्रिय करना चाहता हूँ और निम्नलिखित कार्यों के लिए स्वीकृति का अनुरोध करता हूँ - * वार्ता पृष्ठों का स्वचालित पुरालेखन: वार्ता नामस्थान में निर्धारित कॉन्फ़िगरेशन के आधार पर चर्चाओं का स्वचालित पुरालेखन करना। किसी भी वार्ता पृष्ठ को बॉट द्वारा पुरालेखित करने हेतु आवश्यक कॉन्फ़िगरेशन जोड़ा जा सकेगा। * संपादनोत्सवों एवं प्रतियोगिताओं के रखरखाव संबंधी कार्य: प्रतिभागी पृष्ठों पर हस्ताक्षरों को ठीक करना, डुप्लिकेट हस्ताक्षरों को हटाना तथा अन्य समान रखरखाव कार्य करना। इसके अतिरिक्त लेख-सूचियों में से बनाए जा चुके लेखों को अलग पृष्ठ पर स्थानांतरित करना। * विश्वसनीय सदस्यों के अनुरोध पर अविवादित कार्य: किसी प्रबंधक अथवा अन्य विश्वसनीय सदस्य के अनुरोध पर अविवादित और तकनीकी प्रकृति के कार्य करना। फिलहाल मैं केवल इन्हीं कार्यों के लिए स्वीकृति का अनुरोध कर रहा हूँ। भविष्य में यदि अन्य कार्यों के लिए आवश्यकता होगी, तो उनके लिए पृथक स्वीकृति का अनुरोध प्रस्तुत करूँगा। मैंने यह अनुरोध चौपाल पर प्रस्तुत किया है क्योंकि मुझे यही उचित स्थान लगा। यदि इसे किसी अन्य पृष्ठ, जैसे बॉट अनुरोध पृष्ठ, पर किया जाना चाहिए था, तो उसके लिए क्षमा चाहता हूँ। यदि किसी सदस्य के कोई प्रश्न या सुझाव हों, तो उनका स्वागत है। धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:28, 10 जून 2026 (UTC) * '''टिप्पणी''' - पिछली बार आपके बॉट को संपादन से रोकने का कारण विवादास्पद वर्तनी बदलाव थे जो अन्य कार्यों के साथ आपका बॉट अपने-आप (एडिशनल) कर रहा था और उचित संपादन सारांश भी नहीं दिया जा रहा था। आशा करता हूँ कि इस बार ऐसा नहीं होगा। :आपने जो तीन कार्य गिनाये हैं उनके कुछ उदाहरण अपने मुख्य खाते से करके नमूने के तौर पर दिखा भी दें तो सदस्यों को समझने में आसानी होगी कि आप क्या और कैसे करना चाहते हैं। तीसरे बिंदु के तहत तो आपको कुछ भी करने की स्वीकृति मिल जायेगी, क्योंकि अनुरोध तो किसी भी कार्य का किया जा सकता है, जिसकी अनुमति न भी हो। इसे आप थोड़ा और स्पष्ट लिख सकते हैं। :और आपका कथन सही है। इसे [[वि:बॉट/अनुमोदन_हेतु_अनुरोध]] पृष्ठ पर करना चाहिये था; यहाँ केवल सूचना देनी थी। पर अब कर ही दिया है तो कोई बात नहीं। अगर नामांकन सफल रहता है तो इस चर्चा को वहाँ स्थापित कर लेंगे। :मेरी ओर से '''अन्य कोई आपत्ति नहीं''' है। मुझे लगता है आप पर्याप्त अनुभवी हो चुके हैं और पिछली बार की तरह कोई ग़लती नहीं करेंगे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 23:07, 12 जून 2026 (UTC) ::पिछली बार हुई गलती के लिए क्षमाप्रार्थी हूँ। फिलहाल इन कार्यों के लिए कोई कोड नहीं लिखा है। जहाँ तक पुरालेखन वाले कार्य की बात है, किसी भी पृष्ठ पर स्वचालित पुरालेखन शुरू करने के लिए उस पृष्ठ की सामग्री के सबसे ऊपर एक कॉन्फ़िगरेशन साँचा जोड़ना होगा। उसमें कुछ पैरामीटर भरने होंगे, जैसे सामग्री को किस लेख पर स्थानांतरित करना है, कितने दिनों बाद स्थानांतरण करना है, तथा वार्ता पृष्ठ पर कितने अनुभाग हमेशा बनाए रखने हैं। बॉट इन्हीं पैरामीटरों के अनुसार स्वचालित पुरालेखन करेगा। ::दूसरा कार्य भी काफी साधारण है। उसके बारे में मैंने ऊपर की टिप्पणी में बता दिया है, इसलिए उसके अतिरिक्त विशेष रूप से बताने के लिए कुछ नहीं है। ::तीसरे कार्य से मेरा आशय यह था कि किसी विश्वसनीय सदस्य, जैसे किसी प्रबंधक, द्वारा सुझाए गए कार्य को पूरा करना। अर्थात मैं स्वयं अपनी ओर से कोई निर्णय नहीं लूँगा, बल्कि उसमें दो लोगों की सहमति शामिल होगी। हालाँकि मैं तीसरे कार्य को हटा रहा हूँ, क्योंकि वैसे भी मुझे नहीं लगता कि तीसरा कार्य सभी को पसंद आएगा, इसलिए उस पर अपना समय व्यर्थ नहीं करना चाहता। पिछली बार हुई समस्या को ध्यान में रखते हुए ही मैंने यह निवेदन चौपाल पर रखा है, ताकि अधिक से अधिक लोग इसमें भाग ले सकें। जब भी आप उचित समझें, इसे [[वि:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध]] पर ले जा सकते हैं। <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{User:DreamRimmer bot/config | algo=old(90d) | archive={{SUBST:#titleparts:{{SUBST:FULLPAGENAME}}}}/पुरालेख %(counter)d | counter=1 | maxarchivesize=200K | archiveheader={{Archive}} | minthreadsleft=5 | minthreadstoarchive=2 }}</syntaxhighlight> – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:10, 13 जून 2026 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने सोचा आप अनुरोध को [[वि:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध]] पर लिख दिये हो। आपने वहाँ आवेदन नहीं किया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:36, 2 जुलाई 2026 (UTC) ;परिणाम: कोई विरोध नहीं; अनुरोध पूर्ण मानते हुए फ्लैग हेतु आवेदन मेटा पर ले जाया जा रहा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:36, 12 जुलाई 2026 (UTC) :''उपर्युक्त चर्चा को एक पुरालेख के रूप में संरक्षित किया गया है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें कोई बदलाव न करें।'''</span> आगे की वार्ताएँ इस पृष्ठ पर नये विभागों में होनी चाहिए''।<!-- साँचा:चर्चा तल से --></div> ==[[User:AMAN KUMAR Bot|AMAN KUMAR Bot]]== <div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa"> :''यह चर्चा समाप्त हो चुकी है। {{red|'''कृपया इसे न बदलें।'''}} आगे की वार्ताएँ इस पृष्ठ में नये विभागों में होनी चाहिए।'' ''इसका संक्षिप्त परिणाम निम्न रहा:'' ::'''पूर्ण नहीं''' अनावश्यक अनुरोध ----<!-- साँचा:चर्चा शीर्ष से --> * '''Bot:''' [[User:AMAN KUMAR Bot|AMAN KUMAR Bot]] * '''Bot User:''' [[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] * '''Purpose:''' हिन्दी विकिपीडिया पर श्रेणी समन्वयन तथा द्विरुक्त सन्दर्भों का चिह्नांकन एवं निस्तारण। * '''Automatic or Manually Assisted:''' Manually Assisted * '''Software:''' JavaScript * '''Already has bot flag on:''' No नमस्ते समुदाय एवं प्रबंधकगण, मैंने हिंदी विकिपीडिया पर नियमित रखरखाव, श्रेणी संवर्धन तथा सन्दर्भ सुधार कार्यों को सुगम बनाने के लिए जावास्क्रिप्ट आधारित तीन उपकरण विकसित किए हैं, जिनका संचालन इस बॉट खाते का अनुमोदन - # '''[[सदस्य:विक्रम प्रताप/AutoWikiLinker.js]]:''' यह उपकरण विकीडेटा की सहायता से अंग्रेज़ी विकिपीडिया (तथा वहाँ अनुपलब्ध होने पर जर्मन, फ़्रांसीसी, स्पेनिश, रूसी एवं इतालवी विकिपीडिया) के संबद्ध लेखों से मुख्य श्रेणियों की जाँच करता है और हिंदी विकिपीडिया पर उपलब्ध समकक्ष श्रेणियों को संबंधित पृष्ठ में जोड़ता है। यदि श्रेणियाँ लेख में पूर्व से मौजूद हों अथवा पृष्ठ विकीडेटा से असंबद्ध हो, तो यह स्वतः उस पृष्ठ को छोड़ देता है। # '''[[सदस्य:विक्रम प्रताप/DuplicateReferences.js]]:''' यह उपकरण लेखों की सन्दर्भ सूची का विश्लेषण कर एक से अधिक बार प्रयुक्त समान बाहरी कड़ियों की पहचान करता है। इसमें भिन्न पृष्ठ संख्याओं, उद्धरणों, वीडियो समय-चिह्नों तथा निर्वाचित या अच्छे लेखों को छोड़ने की तार्किक सुरक्षा शामिल है। पहचान होने पर यह संबंधित अनुभाग में <code>{{tl|Duplicated citations}}</code> रखरखाव साँचा जोड़ता है। # '''[[सदस्य:विक्रम प्रताप/DupRefFixer.js]]:''' यह उपकरण <code>[[:श्रेणी:डुप्लिकेट सन्दर्भों वाले सभी लेख]]</code> में सूचीबद्ध पृष्ठों के द्विरुक्त सन्दर्भों को मानक नामित सन्दर्भों (<code>&lt;ref name="..." /&gt;</code>) में एकीकृत करता है और सुधार पूर्ण होने के उपरांत रखरखाव साँचा हटा देता है। इन तीनों उपकरणों में दो संपादनों के मध्य समयांतराल नियंत्रित करने, पूर्व-परीक्षण करने तथा किसी भी समय प्रक्रिया रोकने की व्यवस्था है। Bot Flag प्राप्त होने से सामूहिक रखरखाव के दौरान 'हाल में हुए परिवर्तन' पृष्ठ अनावश्यक रूप से बाधित नहीं होगा इसके साथ इसका सदस्यनाम परिवर्तित कर VikramBot करें । कृपया इस बॉट को परीक्षण की अनुमति एवं बॉट अधिकार प्रदान करने पर विचार करें। धन्यवाद। --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:46, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) ;प्रश्न: आपने सॉफ्टवेयर के नाम पर जावास्क्रिप्ट लिखा है। समझ में नहीं आया। "दो संपादनों के मध्य समयांतराल नियंत्रित करने, पूर्व-परीक्षण करने तथा किसी भी समय प्रक्रिया रोकने की व्यवस्था है।" यह किस प्रकार करेंगे ?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:21, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) ::{{ping|SM7}} जी! ये तीनों ब्राउज़र पर चलने वाले जावास्क्रिप्ट उपकरण हैं, जो [[:en:User:Joeytje50/JWB|JWB]] की तरह खाते की व्यक्तिगत स्क्रिप्ट फ़ाइल में जुड़कर विशेष खाली पृष्ठ पर एक नियंत्रण पटल बनाते हैं और मीडियाविकी की आंतरिक प्रणाली के माध्यम से संपादन करते हैं। इस पटल में समयांतराल नियंत्रित करने के लिए सेकंड दर्ज करने का एक खाना बना है, जिसमें समय निर्धारित करने पर उपकरण एक संपादन पूरा होने के बाद तय समय रुककर ही अगले पृष्ठ को संपादित करता है। पूर्व-परीक्षण के लिए इसमें 'परीक्षण एवं समीक्षा मोड' का विकल्प दिया गया है, जिसे चुनने पर यह लेख में सीधा बदलाव करने के बजाय पहले पटल पर ही दिखा देता है कि किस लेख में क्या सुधार होगा। इसके साथ ही, चल रहे कार्य को बीच में ही रोकने के लिए पटल पर 'प्रक्रिया रोकें' का बटन भी मौजूद है, जिसे दबाते ही संपादन का क्रम तुरंत वहीं रुक जाता है। --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:01, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) :::पटल के चित्र नीचे है - :::# [https://drive.google.com/file/d/1cDuAjLaiFFFNkksEhlacO6nNg-yMCTnW/view?usp=drivesdk DuplicateReferences] :::#[https://drive.google.com/file/d/18qJhCyfKe-iBx6bfj3ZHV7XC44cFhSrb/view?usp=drivesdk DupRefFixer] :::# [https://drive.google.com/file/d/1lYNLSOvvPv7AY1Zk7uDLhlSYgo3mZGw7/view?usp=drivesdk AutoWikiLinker] :::[[सदस्य:SM7|SM7]] जी! आपका नया उत्तर नहीं आया? [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:05, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) ::::{{not done}} - मुझे नहीं लगता कि आपको इस कार्य के लिये बॉट की आवश्यकता है। मैं उत्तर नहीं दे पाया क्योंकि मैं आजकल हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय नहीं हूँ। हालाँकि, आपके हाल के कार्य एक नजर देखकर यही लगता है कि आप निरर्थक कार्य ज्यादा कर रहे हैं और सिर्फ इसलिए कार्य खोज रहे कि आपको बॉट या किसी प्रकार के अतिरिक्त अधिकार चाहिए। यह देखकर मुझे काफी निराशा हुई। यह चर्चा मैं बंद कर रहा।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 00:50, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} qihcwz6j464chryrnoyo9ufsgquzhp6 2002 की बॉलीवुड फिल्में 0 36313 6632221 6596341 2026-10-23T08:32:27Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632221 wikitext text/x-wiki {{Indianfilmlist}} यह वर्ष 2002 में [[मुम्बई]] आधारित [[बॉलीवुड]] फ़िल्म उद्योग द्वारा निर्मित फ़िल्मों की सूची है। इस वर्ष को बॉलीवुड में कमाई के हिसाब से कमजोर वर्ष माना गया। इस वर्ष [[देवदास (2002 फ़िल्म)|''देवदास'']] अकेली फ़िल्म थी जो ब्लॉकबस्टर रही। यह वर्ष [[शाहरुख़ ख़ान]], [[ऐश्वर्या राय]], [[अमीषा पटेल]] सफल और [[डीनो मोरिया]] और [[बिपाशा बसु]] के लिए अच्छे रहे। ==बॉक्स ऑफ़िस पर कमाई== वर्ष 2002 की सबसे अधिक कमाई वाली शीर्ष 10 फ़िल्में निम्नलिखित हैं:<ref>{{Cite web|url=https://boxofficeindia.com/worldwide-total-gross.php?year=2002|title=Top Worldwide Grossers 2002|website=boxofficeindia.com}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! क्र॰सं॰ !! फ़िल्म !! कुल सकल !! निर्देशक |- | 1 ||''[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]]'' || {{INR}} 102 करोड़ || [[संजय लीला भंसाली]] |- | 2 ||''[[काँटे (2002 फ़िल्म)|काँटे]]'' || {{INR}} 42.96 करोड़ || [[संजय गुप्ता]] |- | 3 ||''[[राज़ (2002 फ़िल्म)|राज़]]'' || {{INR}} 36.63 करोड़ || [[विक्रम भट्ट]] |- | 4 || ''[[हम तुम्हारे हैं सनम]]'' || {{INR}} 34.76 करोड़ || के एस अधियमान |- | 5 ||''[[आँखें (2002 फ़िल्म)|आँखें]]'' || {{INR}} 33.80 करोड़ || [[विपुल अमृतलाल शाह]] |- | 6 || ''[[मुझसे दोस्ती करोगे]]'' || {{INR}} 33.61 करोड़ || [[कुणाल कोहली]] |- | 7 || ''[[हमराज़ (2002 फ़िल्म)|हमराज़]]'' || {{INR}} 29.71 करोड़ || [[अब्बास-मस्तान]] |- | 8 ||''[[साथिया (2002 फ़िल्म)|साथिया]]'' || {{INR}} 29.15 करोड़ || शाद अली |- | 9 || ''[[आवारा पागल दीवाना]]'' || {{INR}} 27.58 करोड़ || [[विक्रम भट्ट]] |- | 10 || ''[[कंपनी (2002 फ़िल्म)|कंपनी]]'' || {{INR}} 25.02 करोड़ || [[रामगोपाल वर्मा]] |- | 11 || ''[[दीवानगी (2002 फ़िल्म)|दीवानगी]]'' || {{INR}} 22 करोड़ || अनीस बज़्मी |} ==जारी फ़िल्मों की सूची== {| class="wikitable" ! फ़िल्म !! निदेशक !! अभिनेता !! विधा |- | ''16 दिसम्बर'' || मणी शंकर || [[मिलिंद सोमन]], दीपन्निता शर्मा, [[गुलशन ग्रोवर]], [[अदिति गोवित्रिकर]], [[सुशांत सिंह]] || एक्शन |- | ''[[२३ मार्च १९३१: शहीद|23 मार्च 1931]]'' || गुड्डू धनोवा || [[सनी देओल]], [[बॉबी देओल]], [[दिव्या दत्ता]], [[अमृता सिंह]] || ऐतिहासिक नाटक |- | ''[[आँखें (2002 फ़िल्म)|आँखें]]'' || [[विपुल अमृतलाल शाह]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[अक्षय कुमार]], [[परेश रावल]], [[अर्जुन रामपाल]], [[सुष्मिता सेन]], [[कश्मीरा शाह]], [[बिपाशा बसु]] || थ्रिलर, एक्शन |- | ''[[आप मुझे अच्छे लगने लगे]]'' || [[विक्रम भट्ट]] || [[ऋतिक रोशन]], [[अमीषा पटेल]] || रोमांस, नाटक |- | ''[[अब के बरस]]'' || [[राज कँवर]] || [[अमृता राव]], [[आर्य बब्बर]], [[आशीष विद्यार्थी]] || रोमांस, नाटक |- | ''[[अग्नि वर्षा (2002 फ़िल्म)|अग्नि वर्षा]]'' || अर्जुन सजनानी || [[रवीना टंडन]], [[अक्किनेनी नागार्जुन]], [[प्रभु देवा]], [[मिलिंद सोमन]], [[जैकी श्रॉफ]], [[सोनाली कुलकर्णी]], [[अमिताभ बच्चन]] || ऐतिहासिक |- | ''[[अँखियों से गोली मारे]]'' || [[हर्मेश मल्होत्रा]] || [[गोविन्दा]], [[रवीना टंडन]], [[कादर खान]] || प्रहसन |- | ''अन्नर्थ'' || रवि देवन || [[सुनील शेट्टी]], [[संजय दत्त]], [[आशुतोष राणा]], [[प्रीति झंगियानी]], [[जॉनी लीवर]], [[टीनू आनंद]] || एक्शन, थ्रिलर |- | ''अंश: द डेडली पार्ट'' || || [[ओम पुरी]], [[आशुतोष राणा]], अब्बास, शरबानी मुखर्जी || एक्शन, थ्रिलर |- | ''[[आवारा पागल दीवाना]]'' || [[विक्रम भट्ट]] || [[अक्षय कुमार]], [[सुनील शेट्टी]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[अमृता अरोड़ा]], [[राहुल देव]], [[प्रीति झंगियानी]] || एक्शन, प्रहसन |- | ''बाजा'' || अपुर्बा किशोर बीर || || बाल |- | ''बे लगाम'' || [[राम लखन]] || [[आर्यन वैद्य]], [[प्रमोद मुथु (हिन्दी फ़िल्म कलाकार)|प्रमोद मुथु]], तनवीर ज़ैदी || एक्शन |- | ''[[बधाई हो बधाई (2002 फ़िल्म)|बधाई हो बधाई]]'' || [[सतीश कौशिक]] || [[अनिल कपूर]], [[शिल्पा शेट्टी]], किर्ती रेड्डी || प्रहसन, नाटक |- | ''[[बॉलीवुड क्वीन]]'' || || || |- | ''बंब द सिस्टम'' || || || |- | ''[[चलो इश्क़ लड़ाएं]]'' || || [[गोविन्दा]], [[रानी मुखर्जी]] || प्रहसन |- | ''[[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]]'' || अज़ीज़ सेजवाल || [[शिल्पा शेट्टी]], [[बॉबी देओल]], [[बिपाशा बसु]] || प्रहसन, रोमांस, अपराध |- | ''[[कंपनी (2002 फ़िल्म)|कंपनी]]'' || [[रामगोपाल वर्मा]] || [[मोहनलाल (अभिनेता)|मोहनलाल]], [[अजय देवगन]], [[मनीषा कोइराला]], [[विवेक ओबेरॉय]], [[अंतरा माली]] || अपराध, नाटक |- | ''[[दीवानगी (2002 फ़िल्म)|दीवानगी]]'' || || [[अजय देवगन]], [[अक्षय खन्ना]], [[उर्मिला मातोंडकर]], || थ्रिलर |- | ''देश देवी'' || मिलिंद उकी|| श्रीवल्लभ व्यास || |- | ''[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]]'' || [[संजय लीला भंसाली]] || [[शाहरुख़ ख़ान]], [[माधुरी दीक्षित]], [[ऐश्वर्या राय]], [[जैकी श्रॉफ]] || रोमांस, नाटक, संगीतमय |- | ''[[दिल है तुम्हारा]]'' || [[कुंदन शाह]] || [[रेखा]], [[प्रीति ज़िंटा]], [[महिमा चौधरी]], [[अर्जुन रामपाल]], [[जिमी शेरगिल]], [[आलोक नाथ]] || पारिवारिक, रोमांस, नाटक |- | ''[[दिल विल प्यार व्यार]]'' || [[अनंत महादेवन]] || [[जिमी शेरगिल]], [[संजय सूरी]], [[नम्रता शिरोडकर]], [[माधवन]], [[सोनाली कुलकर्णी]], [[ऋशिता भट]] || रोमांस, नाटक |- | ''[[एक छोटीसी लव स्टोरी]]'' || शशिकला के नैयर || [[मनीषा कोइराला]] || कामुक |- | ''[[एनकाउन्टर (2002 फ़िल्म)|एनकाउन्टर]]'' || अजय फनशेखर || [[नसीरुद्दीन शाह]], [[दिलीप प्रभावलकर]] || |- | ''[[फ़िलहाल (2002 फ़िल्म)|फ़िलहाल]]'' || [[मेघना गुलज़ार]] || [[तबु]], [[सुष्मिता सेन]], [[संजय सूरी]] || नाटक |- | ''[[घाव (2002 फ़िल्म)|घाव]]'' || कुमार जय || [[पंकज बैरी]], [[राहुल भट्ट]], [[सीमा बिस्वास]], गायत्री || |- | ''[[गुनाह (2002 फ़िल्म)|गुनाह]]'' || अमोल शेटगे || [[डीनो मोरिया]], [[बिपाशा बसु]], [[इरफ़ान ख़ान]] || थ्रिलर, रोमांस |- | ''[[हाँ... मैंने भी प्यार किया]]'' || [[धर्मेश दर्शन]] || [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[अभिषेक बच्चन]] || नाटक, रोमांस |- | ''[[हथियार (2002 फ़िल्म)|हथियार]]'' || [[महेश मांजरेकर]] || [[संजय दत्त]], [[शिल्पा शेट्टी]], [[नम्रता शिरोडकर]] || नाटक |- | ''[[हम किसी से कम नहीं]]'' || [[डेविड धवन]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[अजय देवगन]], [[संजय दत्त]], [[ऐश्वर्या राय]] || एक्शन, प्रहसन |- | ''हम प्यार तुम्ही से कर बैठे'' || || [[जुगल हंसराज]], टीना राना || रोमांस |- | ''[[हम तुम्हारे हैं सनम]]'' || के एस अधियमान || [[सलमान ख़ान]], [[शाहरुख़ ख़ान]], [[माधुरी दीक्षित]], [[अतुल अग्निहोत्री]], [[ऐश्वर्या राय]] || नाटक, रोमांस |- | ''[[हमराज़ (2002 फ़िल्म)|हमराज़]]'' || [[अब्बास-मस्तान]] || [[बॉबी देओल]], [[अक्षय खन्ना]], [[अमीषा पटेल]] || थ्रिलर, रोमांस, संगीतमय |- | ''[[जानी दुश्मन: एक अनोखी कहानी]]'' || [[राज कुमार कोहली]] || [[सनी देओल]], [[अक्षय कुमार]], [[सुनील शेट्टी]], [[सोनू निगम]], [[अरशद वारसी]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[मनीषा कोइराला]] || फंतासी |- |''[[जंग और अमन]]'' || || || |- | ''[[जीना सिर्फ मेरे लिये]]'' || [[सतीश कौशिक]] || [[तुषार कपूर]], [[करीना कपूर]], [[मल्लिका शेरावत]] || रोमांस |- | ''[[काँटे (2002 फ़िल्म)|काँटे]]'' || [[संजय गुप्ता]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[संजय दत्त]], [[सुनील शेट्टी]], [[कुमार गौरव]], [[महेश मांजरेकर]], [[लकी अली]], [[मलाइका अरोड़ा]], [[रति अग्निहोत्री]] || एक्शन, थ्रिलर |- | ''कभी तुम कभी हम'' || || [[ममता कुलकर्णी]]|| |- | ''[[कर्ज़ (2002 फ़िल्म)|कर्ज़: द बर्डन ऑफ़ ट्रूथ]]'' || [[हैरी बवेजा]] || [[सनी देओल]], [[सुनील शेट्टी]], [[शिल्पा शेट्टी]] || एक्शन, थ्रिलर |- | ''[[कहता है दिल बार बार]]'' || राहुल ढोलकिया || [[जिमी शेरगिल]], [[किम शर्मा]], [[परेश रावल]] || |- | ''[[कितने दूर कितने पास]]'' || || [[फ़रदीन ख़ान]], [[अमृता अरोड़ा]], [[सोनाली कुलकर्णी]] || रोमांस, नाटक, प्रहसन |- | ''[[कोई मेरे दिल से पूछे]]'' || [[बोनी कपूर]] || [[जया बच्चन]], [[ईशा देओल]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[संजय कपूर]], [[अनुपम खेर]] || नाटक, रोमांस, सामाजिक |- | ''[[क्रांति (2002 फ़िल्म)|क्रांति]]'' || || [[बॉबी देओल]], [[अमीषा पटेल]] || |- | ''[[कुछ तुम कहो कुछ हम कहें]]'' || || [[फ़रदीन ख़ान]], [[ऋचा पल्लोद]] || रोमांस |- | ''क्या यही प्यार है'' || || [[अमीषा पटेल]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[जैकी श्रॉफ]] || |- | ''[[क्या दिल ने कहा]]'' || || [[तुषार कपूर]], [[ईशा देओल]] || रोमांस |- | ''[[लाल सलाम (2002 फ़िल्म)|लाल सलाम]]'' || गगनविहारी बोराते || [[नंदिता दास]], [[शरद कपूर]], [[मकरंद देशपांडे]], [[विजय राज़]] || |- | ''[[माँ तुझे सलाम (2002 फ़िल्म)|माँ तुझे सलाम]]'' || || [[सनी देओल]], [[तबु]], [[अरबाज़ ख़ान]] || नाटक |- | ''[[मैंने दिल तुझको दिया|मैंने दिल तुझको दिया]]'' || [[सुहेल ख़ान]] || सुहेल ख़ान, [[समीरा रेड्डी]], [[संजय दत्त]], [[कबीर बेदी]] || एक्शन, रोमांस |- | ''मकड़ी'' || [[विशाल भारद्वाज]] || [[शबाना आज़मी]], [[मकरंद देशपांडे]] || |- | ''[[मसीहा (2002 फ़िल्म)|मसीहा]]'' || पार्थो घोष || [[सुनील शेट्टी]], [[नम्रता शिरोडकर]] || एक्शन |- | ''[[मेरे यार की शादी है]]'' || संजय गधवी || [[उदय चोपड़ा]], [[बिपाशा बसु]], [[ट्यूलिप जोशी]], [[जिमी शेरगिल]] || रोमांस |- | ''मित्र, माय फ्रेंड'' || [[रेवती (फ़िल्म अभिनेत्री)|रेवती]] || [[शोभना]], मैट फ़िलिप्स || नाटक |- |''मोहब्बत हो गयी है तुमसे'' || || [[संजय दत्त]], [[शमिता शेट्टी]], [[चन्द्रचूढ़ सिंह]] || |- | ''[[मुझसे दोस्ती करोगे]]'' || [[कुणाल कोहली]] || [[ऋतिक रोशन]], [[रानी मुखर्जी]], [[करीना कपूर]] || रोमांस, नाटक, प्रहसन, संगीतमय |- | ''[[मुलाकात (2002 फ़िल्म)|मुलाकात]]'' || || विनय आनन्द, अरुण बक्षी, [[रीटा भादुड़ी]], [[मिलिंद गुनाजी]] || |- | ''[[ना तुम जानो ना हम]]'' || अर्जुन सबलोक || [[सैफ़ अली ख़ान]], [[ऋतिक रोशन]], [[ईशा देओल]] || रोमांस, नाटक |- | ''निशाद'' || शाजी एन करुण || रजित कपूर || |- | ''[[ओम जय जगदीश]]'' || [[अनुपम खेर]] || [[वहीदा रहमान]], [[अनिल कपूर]], [[फ़रदीन ख़ान]], [[अभिषेक बच्चन]], [[महिमा चौधरी]], [[उर्मिला मातोंडकर]], [[तारा शर्मा]] || पारिवारिक, नाटक, सामाजिक |- | ''[[पिता (2002 फ़िल्म)|पिता]]'' || || [[संजय दत्त]], [[नंदिता दास]], [[जैकी श्रॉफ]], [[ओम पुरी]] || |- | ''[[प्यार दीवाना होता है (2002 फ़िल्म)|प्यार दीवाना होता है]]'' || || [[गोविन्दा]], [[रानी मुखर्जी]] || रोमांस |- | ''प्यार की धुन'' || समरजीत दासगुप्ता || प्रेम चोपड़ा || |- | ''[[प्यासा (2002 फ़िल्म)|प्यासा]]'' || || [[युक्ता मुखी]], [[आफ़ताब शिवदासानी]] || एक्शन, अपराध |- | ''[[राज़ (2002 फ़िल्म)|राज़]]'' || || [[बिपाशा बसु]], [[डीनो मोरिया]] || डरावनी, थ्रिलर, रोमांस, संगीतमय |- | ''[[रिश्ते (फ़िल्म)|रिश्ते]]'' || || [[अनिल कपूर]], [[करिश्मा कपूर]], [[शिल्पा शेट्टी]] || नाटक, पारिवारिक |- | ''रोड़'' || || [[विवेक ओबेरॉय]], [[अंतरा माली]], [[मनोज बाजपेयी]] || थ्रिलर |- | ''[[साथिया (2002 फ़िल्म)|साथिया]]'' || शाद अली || [[विवेक ओबेरॉय]], [[रानी मुखर्जी]], [[शाहरुख़ ख़ान]], [[तबु]] || नाटक, रोमांस, सामाजिक, संगीतमय |- | ''शहीद-ए-आज़म'' || सुकुमार नैयर || [[सोनू सूद]], राज ज़ुत्सी, देव गिल || ऐतिहासिक, नाटक |- | ''[[शक्ति (2002 फ़िल्म)|शक्ति]]'' || [[बोनी कपूर]] || [[करिश्मा कपूर]], [[नाना पाटेकर]], [[संजय कपूर]], [[शाहरुख़ ख़ान]] || नाटक |- | ''[[शरारत (2002 फ़िल्म)|शरारत]]'' || || [[अभिषेक बच्चन]], [[ऋशिता भट]] || प्रहसन, नाटक |- | ''[[सोच (2002 फ़िल्म)|सोच]]'' || || [[संजय कपूर]], [[अरबाज़ ख़ान]], [[रवीना टंडन]] || |- | ''सुर: द मेलोडी ऑफ़ लाइफ़'' || [[तनुजा चंद्रा]] || [[लकी अली]], [[गौरी कार्णिक]] || संगीतमय |- | ''[[द लीज़ेंड ऑफ़ भगत सिंह]]'' || [[राजकुमार सन्तोषी]] || [[अजय देवगन]], [[अमृता राव]], [[सुशांत सिंह]] || ऐतिहासिक, नाटक |- | ''[[तुमको ना भूल पायेंगे]]'' || || [[सलमान ख़ान]], [[दीया मिर्ज़ा]], [[सुष्मिता सेन]] || नाटक |- | ''[[तुमसे अच्छा कौन है (2002 फ़िल्म)|तुमसे अच्छा कौन है]]'' || || [[रति अग्निहोत्री]], [[आरती छाबड़िया]], [[अली असगर]] || |- | ''[[वाह ! तेरा क्या कहना (2002 फ़िल्म)|वाह! तेरा क्या कहना]]'' || || [[गोविन्दा]], [[रवीना टंडन]], [[प्रीति झंगियानी]] || |- | ''[[ये दिल आशिक़ाना]]'' || कुकु कोहली || करण नाथ, जिविधा शर्मा || |- | ''[[ये है जलवा]]'' || [[डेविड धवन]] || [[ऋषि कपूर]], [[सलमान ख़ान]], [[अमीषा पटेल]], [[रिंकी खन्ना]], [[रति अग्निहोत्री]], [[संजय दत्त]], [[अनुपम खेर]] || प्रहसन |- | ''ये कैसी मोहब्बत'' || दिनकर कपूर || दीपक तिजोरी, विवेक बवेजा || |- | ''ये क्या हो रहा है?'' || [[हंसल मेहता]] || प्रशान्त चियनानी, [[आमिर अली]], वैभव झालानी, यश पंडित, [[पायल रोहतगी]] || प्रहसन, रोमांस |- | ''[[ये मोहब्बत है]]'' || || [[राहुल भट्ट]], [[जॉनी लीवर]] || |- | ''ज़िंदगी खूबसूरत है'' || मनोज पुंज || [[गुरदास मान]], [[तबु]], [[दिव्या दत्ता]], [[रजत कपूर]] || |} ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]] पर [https://www.imdb.com/List?year=2002&&language=Hindi&&tv=on&&heading=9;2002;Hindi&&related=9;2002;2002;Hindi;Hindi&&nav=/Sections/Years/2002/include-bylanguage 2002 की बॉलीवुड फ़िल्में]{{Dead link|date=जून 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{DEFAULTSORT:2002 की बॉलीवुड फ़िल्में}} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2002 की फ़िल्में]] kr68m7xe2l0vgn7n3ws8cuaoo49d9b4 2004 की बॉलीवुड फिल्में 0 36315 6632202 6497736 2026-10-23T08:27:12Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632202 wikitext text/x-wiki {{Indianfilmlist}} यह वर्ष 2004 में [[मुम्बई]] आधारित [[बॉलीवुड]] फ़िल्म उद्योग द्वारा निर्मित फ़िल्मों की सूची है।<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/box-office/top-grossers/year/2004 |title=Bollywood Box Office: Top Grossers in INDIA for 2004 |publisher=Bollywoodhungama.com |access-date=2013-10-07}}</ref> ==बॉक्स ऑफ़िस पर कमाई== वर्ष 2004 की सबसे अधिक कमाई वाली शीर्ष 10 फ़िल्में निम्नलिखित हैं:<ref name=":0" /> {| class="wikitable sortable" ! क्र॰सं॰ !! फ़िल्म !! निर्माता !! कुल सकल |- | align="center" | 1. ||''[[वीर-ज़ारा]]''||[[यश राज फ़िल्म्स]]||{{INRConvert|97.64|c}} |- | align="center" | 2. ||''[[मैं हूँ ना]]''||{{hlist|[[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट]]|[[एरोस इंटरनेशनल]]}}||{{INRConvert|84|c}} |- | align="center" | 3. ||''[[धूम]]''||[[यश राज फ़िल्म्स]]||{{INRConvert|72.47|c}} |- | align="center" | 4. ||''[[मुझसे शादी करोगी]]''||[[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]]||{{INRConvert|62|c}} |- | align="center" | 5. ||''[[खाकी (2004 फ़िल्म)|ख़ाकी]]''|| डीएमएस फिल्म्स प्राइवेट लिमिटेड||{{INRConvert|49.89|c}} |- | align="center" | 6. ||''[[हम तुम]]''||[[यश राज फ़िल्म्स]]||{{INRConvert|43.22|c}} |- | align="center" | 7. ||''[[मर्डर (2004 फ़िल्म)|मर्डर]]''||विशेष फ़िल्म्स||{{INRConvert|38.95|c}} |- | align="center" | 8. ||''[[स्वदेस]]''||आशुतोष गोवरिकर प्रोडक्शन्स||{{INRConvert|34.2|c}} |- | align="center" | 9. ||''[[हलचल (2004 फ़िल्म)|हलचल]]''|| वीनस रिकॉर्ड्स एंड टेपस||{{INRConvert|33.09|c}} |- | align="center" | 10.. ||''[[ऐतराज़]]''||मुक्ता आर्ट्स||{{INRConvert|29|c}} |- |} ==जारी फ़िल्मों की सूची == {| class="wikitable" ! फ़िल्म !! निदेशक !! अभिनेता !! विधा |- |''आबरा का डाबरा'' || [[धीरज कुमार]] || [[हंसिका मोटवानी]], [[श्वेता तिवारी]], विशाल लालवानी, [[अर्चना पूरन सिंह]] || फंतासी |- |''[[आन (2004 फ़िल्म)|आन]]'' || [[मधुर भंडारकर]] || [[अक्षय कुमार]], [[सुनील शेट्टी]], [[शत्रुघन सिन्हा]], [[लारा दत्ता]], [[रवीना टंडन]] || एक्शन |- |''अब... बस!'' || राजेश कुमार सिंह || [[शावर अली]], [[रोहित रॉय]], [[डायना हेडेन]] || वयस्क |- |''[[अब तुम्हारे हवाले वतन साथियों (2004 फ़िल्म)|अब तुम्हारे हवाले वतन साथियों]]'' || [[अनिल शर्मा]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[अक्षय कुमार]], [[बॉबी देओल]], [[दिव्या खोसला कुमार]] || युद्ध, नाटक |- |''[[एतबार (2004 फ़िल्म)|एतबार]]'' || [[विक्रम भट्ट]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[बिपाशा बसु]], [[जॉन अब्राहम]] || थ्रिलर |- |''[[अग्निपंख]]'' || संजीव पुरी || [[जिमी शेरगिल]], [[राहुल देव]], [[दिव्या दत्ता]], [[शमिता शेट्टी]] || |- |''[[ऐतराज़]]'' || [[अब्बास-मस्तान]] || [[अक्षय कुमार]], [[करीना कपूर]], [[प्रियंका चोपड़ा]] || नाटक, रोमांस, थ्रिलर |- |''[[असंभव (2004 फ़िल्म)|असंभव]]''|| राजीव राय || [[अर्जुन रामपाल]], [[प्रियंका चोपड़ा]] || मिस्ट्री, थ्रिलर |- |''बनाना बर्दर्स'' || [[गिरजा शंकर]] || [[जॉनी लीवर]], [[अनुपम खेर]], [[गुलशन ग्रोवर]], गुरसेवक मान, [[सीमा रहमानी]] || प्रहसन |- |''बर्दास्थ'' || ई॰ निवास || [[बॉबी देओल]], [[लारा दत्ता]], [[रितेश देशमुख]], [[राहुल देव]] || एक्शन, नाटक, थ्रिलर |- |''[[चमेली (2003 फ़िल्म)|चमेली]]'' || [[सुधीर मिश्रा]] || [[करीना कपूर]], [[राहुल बोस]], [[रिंकी खन्ना]] || नाटक |- |''चाँद बुझ गया'' || शारीक़ मिंहाज || [[फैज़ल ख़ान]], [[शमा सिकंदर]], आलीज़ा || रोमांस |- |''चरस'' || [[तिग्मांशु धूलिया]] || [[जिमी शेरगिल]], [[इरफ़ान ख़ान]], [[उदय चोपड़ा]], [[ऋशिता भट]], [[नम्रता शिरोडकर]] || एक्शन |- |''[[दीवार (2004 फ़िल्म)|दीवार]]'' || [[मिलन लुथरिया]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[संजय दत्त]], [[अक्षय खन्ना]], [[के के मेनन]], [[अमृता राव]] || नाटक |- |''[[देव (2004 फ़िल्म)|देव]]'' || [[गोविन्द निहलानी]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[फ़रदीन ख़ान]], [[करीना कपूर]], [[रति अग्निहोत्री]], [[ओम पुरी]], [[अमरीश पुरी]] || नाटक |- |''[[धूम]]'' || संजय गधवी || [[अभिषेक बच्चन]], [[जॉन अब्राहम]], [[उदय चोपड़ा]], [[ईशा देओल]], [[रिमी सेन]] || थ्रिलर, एक्शन |- |''दिल बेचारा प्यार का मारा'' || ओमकारनाथ मिश्रा || विकास कालांत्री, असलम खान, दिव्या पलट, [[राजपाल यादव]], [[मल्लिका कपूर]] || प्रहसन |- |''[[दिल माँगे मोर]]'' || [[अनंत महादेवन]] || [[शाहिद कपूर]], [[आयशा टाकिया]], [[सोहा अली खान]], [[ट्यूलिप जोशी]] || रोमांस, प्रहसन |- |''[[दिल ने जिसे अपना कहा (2004 फ़िल्म)|दिल ने जिसे अपना कहा]]''|| [[अतुल अग्निहोत्री]] || [[सलमान ख़ान]], [[प्रीति ज़िंटा]], [[भूमिका चावला]] || नाटक, रोमांस |- |''[[दोबारा (2004 फ़िल्म)|दोबारा]]'' || शशी रंजन || [[रवीना टंडन]], [[जैकी श्रॉफ]], [[महिमा चौधरी]] || नाटक |- |''दुकान'' || इक़बाल दुर्रानी || विकास कालांत्री, [[रंभा (अभिनेत्री)|रम्भा]], [[रति अग्निहोत्री]] || वयस्क रोमांस |- |''[[एक से बढ़कर एक (2004 फ़िल्म)|एक से बढ़कर एक]]'' || [[कुंदन शाह]] || [[सुनील शेट्टी]], [[रवीना टंडन]], [[ईशा कोपिकर]] || प्रहसन |- |''[[एक हसीना थी (2003 फ़िल्म)|एक हसीना थी]]'' || [[श्रीराम राघवन]] || [[सैफ़ अली ख़ान]], [[उर्मिला मातोंडकर]], [[सीमा बिस्वास]] || थ्रिलर, नाटक |- |''[[फ़िदा (2004 फ़िल्म)|फ़िदा]]'' || [[केन घोष]] || [[फ़रदीन ख़ान]], [[करीना कपूर]], [[शाहिद कपूर]], [[किम शर्मा]] || नाटक, रोमांस, थ्रिलर |- |''[[गर्व (2004 फ़िल्म)|गर्व]]'' || [[पुनीत इस्सर]] || [[सलमान ख़ान]], [[शिल्पा शेट्टी]], [[अरबाज़ ख़ान]] || नाटक |- |''ग़ायब'' || प्रवाल रमन || [[तुषार कपूर]], [[अंतरा माली]], [[रघुवीर यादव]] || फंतासी, थ्रिलर |- |''गर्लफ्रेंड'' || [[करण राज़दान]] || [[अमृता अरोड़ा]], [[ईशा कोपिकर]], [[आशीष चौधरी]] || नाटक, रोमांस |- | ''[[हत्या (2004 फ़िल्म)|हत्या]]'' || कादर कश्मीरी || [[अक्षय कुमार]] || |- |''हवा आने दे'' || [[पार्थो सेन-गुप्ता]] || [[निशिकांत कामत]], [[तन्निष्ठा चटर्जी]], [[राजश्री ठाकुर]] || नाटक |- |''हवस'' || [[करण राज़दान]] || [[शावर अली]], [[मेघना नायडू]], [[तरुन अरोड़ा]] || कामुक रोमांस |- |''[[हलचल (2004 फ़िल्म)|हलचल]]'' || [[प्रियदर्शन]] || [[अक्षय खन्ना]], [[करीना कपूर]], [[जैकी श्रॉफ]], [[अरबाज़ ख़ान]], [[सुनील शेट्टी]], [[अरशद वारसी]], [[परेश रावल]], [[अमरीश पुरी]] || प्रहसन, नाटक, रोमांस, पारिवारिक |- |''[[हम तुम]]'' || [[कुणाल कोहली]] || [[सैफ़ अली ख़ान]], [[रानी मुखर्जी]], [[किरण खेर]], [[ऋषि कपूर]], [[रति अग्निहोत्री]], [[जिमी शेरगिल]], [[ईशा कोपिकर]] || प्रहसन, रोमांस, नाटक, संगीतमय |- |''हैदराबाद ब्लूज 2'' || [[नागेश कुकुनूर]] || [[टिस्का चोपड़ा]], एलाहे हिप्तुला, ज्योति डोगरा, विक्रम इनामदार, अनु चेंगप्पा || नाटक |- |''[[इश्क है तुमसे]]'' || [[कृष्णा (अभिनेता)|कृष्णा]] || [[डीनो मोरिया]], [[बिपाशा बसु]] || |- |''आई प्राउड टु बी एन इंडियन'' || [[पुनीत इस्सर]] || [[सुहेल ख़ान]], गुलज़ार इंदर चहल, [[पुनीत इस्सर]], टिम लॉरेंस || एक्शन |- |''इंसाफ़'' || श्रेय श्रीवास्तव || [[डीनो मोरिया]], [[नम्रता शिरोडकर]], [[संजय सूरी]], हीना, [[राजपाल यादव]] || एक्शन |- |''इंतकाम'' || पंकज पारासर || नेतरा रघुरमन, [[मनोज बाजपेयी]], [[ईशा कोपिकर]] || एक्शन |- |''[[इश्क़ है तुमसे]]''|| जी॰ कृष्णा || [[बिपाशा बसु]], [[डीनो मोरिया]] || नाटक |- |''जूली'' || दीपक शिवदासवानी || [[नेहा धूपिया]], [[यश टोंक]], [[संजय कपूर]], [[प्रियांशु चटर्जी]] || वयस्क नाटक |- |''[[कौन है जो सपनों में आया]]'' || राजेश भट्ट || [[अनुपम खेर]], [[ऋचा पल्लोद]], [[राकेश वशिष्ठ]], [[कादर खान]], राजेश भट्ट || रोमांस |- |''[[काया तारण]]'' || शशी कुमार || [[सीमा बिस्वास]], [[अंगद बेदी]], नीलमभरी भट्टाचार्य, नीता मोहिन्द्रा || नाटक |- |''[[खाकी (2004 फ़िल्म)|ख़ाकी]]'' || [[राजकुमार सन्तोषी]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[अक्षय कुमार]], [[अजय देवगन]], [[ऐश्वर्या राय]], [[तुषार कपूर]], [[अतुल कुलकर्णी]] || एक्शन, थ्रिलर |- |''[[खामोश पानी]]'' || सबिहा कुमार || [[किरण खेर]], अमर अली मलिक || नाटक |- |''[[किंग ऑफ़ बॉलीवुड]]'' || पीयूष झा || [[ओम पुरी]], सोफ़ी दहल, कविता कपूर || प्रहसन |- |''[[किस किस की किस्मत (2004 फ़िल्म)|किस किस की किस्मत]]'' || [[गोविन्द मेनन]] || [[धर्मेन्द्र]], [[मल्लिका शेरावत]], [[रति अग्निहोत्री]], [[सतीश शाह]] || प्रहसन |- |''[[किस्मत (2004 फ़िल्म)|किस्मत]]'' || [[गुड्डू धनोवा]] || [[प्रियंका चोपड़ा]], [[बॉबी देओल]] || थ्रिलर |- |''किस्स किस को'' || शरद शरण || करण ओबेरॉय, सुधाँशु पांडे, शेरीन वर्गीस, सिद्धार्थ हल्दीपुर, चैतन्य भोसले || वयस्क प्रहसन |- |''कृष्णा कोटेज'' || संतराम वर्मा || [[सुहेल ख़ान]], [[ईशा कोपिकर]], [[अनिता हस्सनंदनी|नताशा]] || थ्रिलर |- |''[[क्यूँ! हो गया ना...]]'' || [[समीर कार्णिक]] || [[विवेक ओबेरॉय]], [[ऐश्वर्या राय]], [[अमिताभ बच्चन]], [[सुनील शेट्टी]], [[दीया मिर्ज़ा]], [[रति अग्निहोत्री]] || रोमांस, नाटक, प्रहसन |- |''[[लकीर (2004 फ़िल्म)|लकीर]]'' || अहमद खान || [[सुनील शेट्टी]], [[सनी देओल]], [[सुहेल ख़ान]], [[जॉन अब्राहम]], [[नौहीद सेरुसी]] || एक्शन, नाटक, रोमांस |- |''[[लक्ष्य (2004 फ़िल्म)|लक्ष्य]]'' || [[फरहान अख्तर]] || [[ऋतिक रोशन]], [[प्रीति ज़िंटा]], [[शरद कपूर]], [[अमिताभ बच्चन]] || युद्ध, नाटक, एक्शन, रोमांस |- |''लेट्स एंजोय'' || अंकुर तिवारी, [[सिद्धार्थ आनन्द|सिद्धार्थ आनन्द कुमार]] || शोमेन्द्र बोस, [[आशीष चौधरी]], [[रोशनी चोपड़ा]], आरज़ू गोवित्रिकर, [[शिव पंडित]], सहिल गुप्ता, ध्रुव जगसिया || वयस्क थ्रिलर |- |''[[मदहोशी]]''|| तनवीर खान || [[बिपाशा बसु]], [[जॉन अब्राहम]], [[प्रियांशु चटर्जी]] || नाटक, रोमांस, थ्रिलर |- |''[[मैं हूँ ना]]'' || [[फराह खान]] || [[शाहरुख़ ख़ान]], [[सुष्मिता सेन]], [[सुनील शेट्टी]], [[अमृता राव]], [[ज़ायेद खान]], [[किरण खेर]], [[नसीरुद्दीन शाह]], [[कबीर बेदी]], [[सतीश शाह]], [[बोमन ईरानी]], [[बिन्दू]], [[मुरली शर्मा]], || एक्शन, संगीतमय, नाटक, प्रहसन |-, |''[[मकबूल (2003 फ़िल्म)|मकबूल]]'' || [[विशाल भारद्वाज]] || [[तबु]], [[पंकज कपूर]], [[इरफ़ान ख़ान]], [[मौसमी चटर्जी]], [[ओम पुरी]] || मिस्ट्री, नाटक |- |''[[मस्ती (2004 फ़िल्म)|मस्ती]]'' || [[इन्द्र कुमार]] || [[विवेक ओबेरॉय]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[लारा दत्ता]], [[रितेश देशमुख]], [[अजय देवगन]], [[जेनेलिया डिसूज़ा]], [[तारा शर्मा]], [[अमृता राव]], [[राखी सावंत]] || प्रहसन |- |''मीनाक्षी: ए टेल ऑफ़ थ्री सिटीज़'' || [[मकबूल फ़िदा हुसैन]] || [[तबु]], [[कुणाल कपूर]], [[राजपाल यादव]], [[नादिरा बब्बर]] || रोमांस, संगीतमय नाटक |- |''[[मेरी बीवी का जवाब नहीं (2004 फ़िल्म)|मेरी बीवी का जवाब नहीं]]'' || एस॰एम॰ इक़बाल, पंकज पारासर || [[श्रीदेवी]], [[अक्षय कुमार]] || एक्शन, प्रहसन, रोमांस |- |''[[मुग़ल-ए-आज़म]]'' (रंगीन संस्करण) || [[के॰ आसिफ़]] || [[दिलीप कुमार]], [[मधुबाला]], [[पृथ्वीराज कपूर]] || नाटक |- |''[[मुझसे शादी करोगी]]'' || [[डेविड धवन]] || [[सलमान ख़ान]], [[प्रियंका चोपड़ा]], [[अक्षय कुमार]] || प्रहसन, रोमांस, संगीतमय |- |''[[मर्डर (2004 फ़िल्म)|मर्डर]]'' || [[अनुराग बसु]] || [[इमरान हाशमी]], [[अस्मित पटेल]], [[मल्लिका शेरावत]] || थ्रिलर, रोमांस |- |''[[मुसाफ़िर (2004 फ़िल्म)|मुसाफ़िर]]'' || [[संजय गुप्ता]] || [[अनिल कपूर]], [[संजय दत्त]], [[समीरा रेड्डी]], [[कोइना मित्रा]], [[महेश मांजरेकर]] || थ्रिलर |- |''मुस्कान'' || रोहित नैय्यर, रोहित मानश || [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[ग्रेसी सिंह]], [[कादर खान]], [[अनुपम खेर]] || रोमांस, नाटक |- |''[[नाच (2004 फ़िल्म)|नाच]]'' || [[रामगोपाल वर्मा]] || [[अंतरा माली]], [[अभिषेक बच्चन]], [[रितेश देशमुख]] || नाटक |- |''[[नेताजी सुभाष चन्द्र बोस (2005 फ़िल्म)|नेताजी सुभाष चन्द्र बोस]]''|| || [[सचिन खेडेकर]], [[कुलभूषण खरबंदा]], [[रजित कपूर]], [[आरिफ़ ज़कारिया]], [[दिव्या दत्ता]] || |- |''नथिंग बट लाइफ़'' || राजीव आँचल || [[माधवन]], कावेरी, श्रीनिवासन || नाटक |- |''[[पाप (2003 फ़िल्म)|पाप]]'' || [[पूजा भट्ट]] || [[जॉन अब्राहम]], [[उदिता गोस्वामी]] || नाटक |- |''[[पैसा वसूल]]'' || श्रीनिवास भाष्यम || [[मनीषा कोइराला]], [[सुष्मिता सेन]], [[सुशांत सिंह]], [[टीनू आनंद]], [[मकरंद देशपांडे]] || काला प्रहसन |- |''[[फिर मिलेंगे (2004 फ़िल्म)|फिर मिलेंगे]]'' || रेवती || [[शिल्पा शेट्टी]], [[सलमान ख़ान]], [[अभिषेक बच्चन]] || नाटक, सामाजिक |- |''[[प्लान (2004 फ़िल्म)|प्लान]]'' || हृदय शेट्ठी || [[संजय दत्त]], [[प्रियंका चोपड़ा]], [[डीनो मोरिया]], [[संजय सूरी]], [[रिया सेन]], [[रोहित रॉय]], [[समीरा रेड्डी]] || एक्शन |- |''[[पुलिस फोर्स (2004 फ़िल्म)|पुलिस फोर्स]]'' || दिलीप शुक्ला || [[अक्षय कुमार]], [[रवीना टंडन]] || एक्शन |- |''[[पोपकॉर्न खावो! मस्त हो जावो]]'' || [[कबीर सदानंद]] || [[अक्षय कपूर]], [[तनिशा मुखर्जी]], [[यश टोंक]], रेशमा निगम || |- |''[[रेनकोट (2004 फ़िल्म)|रेनकोट]]'' || [[रितुपर्णो घोष]] || [[अजय देवगन]], [[ऐश्वर्या राय]] || नाटक |- |''[[रक्त (2004 फ़िल्म)|रक्त]]''|| [[महेश मांजरेकर]] || [[सुनील शेट्टी]], [[नेहा धूपिया]], [[डीनो मोरिया]], हिमांशु मलिक, [[अमृता अरोड़ा]], [[बिपाशा बसु]], [[संजय दत्त]] || डरावनी |- |''[[रोक सको तो रोक लो (2004 फ़िल्म)|रोक सको तो रोक लो]]'' || अरिंदम चौधरी || [[सनी देओल]], यश पंडित || खेल प्रहसन |- |''[[रुद्राक्ष]]''|| मणी शंकर || [[सुनील शेट्टी]], [[संजय दत्त]], [[बिपाशा बसु]], [[ईशा कोपिकर]] || थ्रिलर |- |''[[रन (2004 फ़िल्म)|रन]]'' || जीवा || [[अभिषेक बच्चन]], [[भूमिका चावला]], [[आयशा जुल्का]], [[महेश मांजरेकर]] || एक्शन, नाटक, रोमांस |- |''शादी का लड्डू''|| राज कौशल || [[संजय सूरी]], [[मंदिरा बेदी]], [[दिव्या दत्ता]], [[आशीष चौधरी]] || प्रहसन |- |''[[शर्त (2004 फ़िल्म)|शर्त: द चैलेंज]]'' || [[पुरी जगन्नाध]] || [[तुषार कपूर]], [[ग्रेसी सिंह]], [[अमृता अरोड़ा]] || एक्शन, नाटक |- |''शीन'' || अशोक पंडित || [[तरुन अरोड़ा]], [[राज बब्बर]], [[अनूप सोनी]], [[किरन जुनेजा]] || रोमांस |- |''शिखार'' || दर्शन बग्गा || कनिष्का सोढी, जस पंढेर || नाटक |- |''[[शुक्रिया (2004 फ़िल्म)|शुक्रिया: टिल डैथ डू अस अपार्ट]]'' || अनुपम सिन्हा || [[अनुपम खेर]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[श्रिया सरन]] || नाटक |- |''साइलेंस प्लीज... द ड्रेसिंग रूम'' || संजय श्रीनिवास || [[सलिल अंकोला]], [[सोनाली कुलकर्णी]], [[टॉम ऑल्टर]] || थ्रिलर |- |''स्टोप!'' || अजय सिन्हा || रॉकी भाटिया, [[दीया मिर्ज़ा]], [[गौरी कार्णिक]], [[इशिता शर्मा]] || रोमांस, नाटक |- |''[[सुनो ससुरजी]]'' || विमल कुमार || [[आफ़ताब शिवदासानी|आफ़ताब]], [[अमीषा पटेल]] || प्रेमकहानी, प्रहसन |- |''[[स्वदेस]]'' || [[आशुतोष गोवरिकर]] || [[शाहरुख़ ख़ान]], [[अशोक सर्राफ]], किशोरी बल्लाल || नाटक, सामाजिक |- |''[[टार्ज़न: द वण्डर कार]]'' || [[अब्बास-मस्तान]] || [[वत्सल शेठ]], [[आयशा टाकिया]], [[अजय देवगन]] || फंतासी थ्रिलर |- |''[[थोड़ा तुम बदलो थोड़ा हम]]'' || एसमयील श्रॉफ || [[आर्य बब्बर]], [[श्रिया सरन]], [[अशोक सर्राफ]] || रोमांस |- |''[[तुमसा नहीं देखा (2004 फ़िल्म)|तुमसा नहीं देखा]]'' || [[अनुराग बसु]] || [[इमरान हाशमी]], [[दीया मिर्ज़ा]] || रोमांस |- |''उफ़्फ़ क्या जादू मोहब्बत है'' || मनोज जे॰ भाटिया || [[समीर दत्तानी]], पूजा कंवल, [[संध्या मृदुल]], [[अक्षय आनन्द]] || रोमांस |- |''[[वास्तु शास्त्र]]'' || सौरभ नारंग || जे॰डी॰ चक्रवर्ती, ऐहसास चन्ना, विक्की आहुजा, [[सुष्मिता सेन]] || डरावनी |- |''[[वीर-ज़ारा]]'' || [[यश चोपड़ा]] || [[शाहरुख़ ख़ान]], [[प्रीति ज़िंटा]], [[रानी मुखर्जी]], [[मनोज बाजपेयी]], [[अमिताभ बच्चन]], [[हेमा मालिनी]], [[किरण खेर]], [[बोमन ईरानी]], [[दिव्या दत्ता]], [[अनुपम खेर]] || नाटक, रोमांस, पारिवारिक, संगीतमय |- |''वजह: ए रिजन टु किल'' || गौतम अधिकारी || [[अरबाज़ ख़ान]], [[शमिता शेट्टी]], [[ग्रेसी सिंह]] || थ्रिलर |- |''वेयरज द पार्टी यार?'' || बेनी मैथ्यूज || दिवाकर पाठक, सुनील मल्होत्रा || प्रहसन |- |''वो'' || राज एन॰ सिप्पी || [[प्रियांशु चटर्जी]], सेलियो इस्साक्स, [[शहबाज़ ख़ान]] || थ्रिलर |- |''[[यही है ज़िन्दगी (1977 फ़िल्म)|यही है ज़िन्दगी]]'' || बिरेन्द्र नाथ तिवारी || [[शाहरुख़ ख़ान]], [[रवीना टंडन]] || नाटक |- |''[[ये लम्हे जुदाई के]]'' || अजय फ़ांसेकर || [[ग्रेसी सिंह]], [[साहिल खान]], [[प्रवीन दबस]] || नाटक |- |''[[युवा (2004 फ़िल्म)|युवा]]'' || [[मणिरत्नम्]] || [[अजय देवगन]], [[अभिषेक बच्चन]], [[विवेक ओबेरॉय]], [[करीना कपूर]], [[रानी मुखर्जी]], [[ईशा देओल]], [[ओम पुरी]] || नाटक, एक्शन |- |} ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]] पर [https://www.imdb.com/List?year=2004&&language=Hindi&&tv=on&&heading=9;2004;Hindi&&related=9;2004;2004;Hindi;Hindi&&nav=/Sections/Years/2004/include-bylanguage 2004 की बॉलीवुड फ़िल्में]{{Dead link|date=जून 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{DEFAULTSORT:2004 की बॉलीवुड फ़िल्में}} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2004 की फ़िल्में]] i9pmdbktcey3pxkzlcx7yjrh1xkl4ox 2006 की बॉलीवुड फिल्में 0 36317 6632230 6497733 2026-10-23T08:36:22Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632230 wikitext text/x-wiki {{Indianfilmlist}} यह वर्ष 2006 में [[मुम्बई]] आधारित [[बॉलीवुड]] फ़िल्म उद्योग द्वारा निर्मित फ़िल्मों की सूची है: ऐसा माना जाता है कि यह वर्ष बॉलीवुड के लिए सबसे अच्छा रहा जिसमें सफलता अनुपात के आधार पर [[ऋतिक रोशन]] और [[बिपाशा बसु]] शीर्ष पर रहे। इस वर्ष विभिन्न फ़िल्में सफल रही और [[शाहिद कपूर]] और [[प्रियंका चोपड़ा]] जैसे विभिन्न सितारों के कैरियर आगे बढ़े। यह वर्ष विभिन्न प्रकार की फ़िल्मों के जारी होने और बॉक्स ऑफ़िस पर उनकी सफलता के लिए भी प्रसिद्ध रही जिसमें चोरी की रहस्यमय कथा फ़िल्म ''[[धूम 2]]'' से लेकर संगीतमय रोमांटिक नाटक फ़िल्म ''[[कभी अलविदा ना कहना]]'' तक, सुपरहीरो फ़िल्म [[कृष (2006 फ़िल्म)|''कृष'']] से लेकर सामाजिक प्रहसन ''[[लगे रहो मुन्ना भाई]]'' तक, सभी में दर्शकों को कुछ अलग देने की क्षमता दिखाई देती है। ==बॉक्स ऑफ़िस पर कमाई== वर्ष 2006 की सबसे अधिक कमाई वाली शीर्ष 10 फ़िल्में निम्नलिखित हैं।<ref>https://boxofficeindia.com/worldwide-total-gross.php?year=2006</ref> {| class="wikitable" ! क्र॰सं॰ !! फ़िल्म !! कुल सकल !! निर्देशक |- ! 1 || ''[[धूम 2]]'' || {{INR|150 करोड़}} || संजय गढवी |- ! 2 || ''[[लगे रहो मुन्ना भाई]]'' || {{INR|127 करोड़}} || [[राजकुमार हिरानी]] |- ! 3 || ''[[कृष (2006 फ़िल्म)|कृष]]'' || {{INR|126 करोड़}} || [[राकेश रोशन]] |- ! 4 || ''[[कभी अलविदा ना कहना]]'' || {{INR|112 करोड़}} || [[करण जौहर]] |- ! 5 || ''[[डॉन (2006 फ़िल्म)|डॉन]]'' || {{INR|106 करोड़}} || [[फरहान अख्तर]] |- ! 6 || ''[[फ़ना (२००६ चलचित्र)|फ़ना]]'' || {{INR|105 करोड़}} || [[कुणाल कोहली]] |- ! 7 || ''[[रंग दे बसंती]]'' || {{INR|100 करोड़}} || [[राकेश ओमप्रकाश मेहरा]] |- ! 8 || ''[[फिर हेरा फेरी]]'' || {{INR|69 करोड़}} || [[नीरज वोरा]] |- ! 9 || ''[[भागम भाग (2006 फ़िल्म)|भागम भाग]]'' || {{INR|68 करोड़}} || [[प्रियदर्शन]] |- ! 10 || ''[[विवाह (2006 फ़िल्म)|विवाह]]'' || {{INR|54 करोड़}} || [[सूरज बड़जात्या]] |} ==जारी फ़िल्मों की सूची== {| class="wikitable" ! शीर्षक !! निर्देशक !! अभिनेता !! विधा !! स्रोत |- ||''[[36 चाइना टाउन (2006 फ़िल्म)|36 चाइना टाउन]]'' || [[अब्बास-मस्तान]] || [[करीना कपूर]], [[शाहिद कपूर]], [[अक्षय खन्ना]], [[ईशा कोपिकर]], [[उपेन पटेल]], [[जॉनी लीवर]], [[परेश रावल]], [[पायल रोहतगी]]|| थ्रिलर, रहस्य || |- |''[[आप की खातिर (2006 फ़िल्म)|आप की खातिर]]'' ||[[धर्मेश दर्शन]] || [[सुनील शेट्टी]], [[अक्षय खन्ना]], [[डीनो मोरिया]], [[अमीषा पटेल]], [[प्रियंका चोपड़ा]] || प्रहसन, रोमांस, सामाजिक || |- |''आत्मा''|| दीपक रामसाय || [[कपिल झवेरी]], [[नेहा (अभिनेत्री)|नेहा]] || डरावनी || |- |''[[अधर्म (2006 फ़िल्म)|अधर्म]]''|| || [[राहुल देव]], [[सोनाली कुलकर्णी]] || || |- |''[[आहिस्ता आहिस्ता (2006 फ़िल्म)|आहिस्ता आहिस्ता]]''|| शिवम नैयर || [[अभय देयोल]], [[सोहा अली खान]] || नाटक, रोमांस || |- |''[[ऐसा क्यों होता है (2005 फ़िल्म)|ऐसा क्यों होता है?]]''|| || [[रति अग्निहोत्री]]|| नाटक || |- |''[[अक्सर]]'' || [[अनंत महादेवन]] || [[इमरान हाशमी]], [[डीनो मोरिया]], [[उदिता गोस्वामी]], [[तारा शर्मा]] || थ्रिलर || |- |''[[अलग (2006 फ़िल्म)|अलग]]'' || आशु त्रिखा || [[दीया मिर्ज़ा]], [[अक्षय कपूर]] || नाटक || |- |''अंजान''|| || [[महक चहल]], विपुल गुप्ता, [[आमिर अली]] || || |- |''[[आँखें (2006 फ़िल्म)|आँखें]]'' || विक्रम भट्ट || [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[अमीषा पटेल]], [[अमीषा पटेल]], [[ईशा देओल]] || नाटक, रोमांस, अपराध || |- |''[[एन्थनी कौन है? (2006 फ़िल्म)|एन्थनी कौन है?]]'' || [[राज कौशल]] || [[संजय दत्त]], [[अरशद वारसी]], [[मिनीषा लाम्बा]], [[अनुषा धाँडेकर]], [[गुलशन ग्रोवर]] || प्रहसन, थ्रिलर|| |- |''[[अपना सपना मनी मनी (2006 फ़िल्म)|अपना सपना मनी मनी]]'' || संगीत सिवन ||[[सुनील शेट्टी]], [[रितेश देशमुख]], [[श्रेयस तलपड़े]], [[सेलिना जेटली]], [[अनुपम खेर]], [[कोइना मित्रा]], [[चंकी पांडे]], [[रिया सेन]], [[जैकी श्रॉफ]], [[राजपाल यादव]] || प्रहसन || |- |''[[आर्यन (२००६ चलचित्र)|आर्यन]]''|| [[अभिषेक कपूर]] || [[सुहेल ख़ान]], [[स्नेहा उल्लाल]], [[फ़रदीन ख़ान]] || एक्शन, खेल, रोमांस || |- |''[[बाबुल (2006 फ़िल्म)|बाबुल]]''|| [[रवि चोपड़ा]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[हेमा मालिनी]], [[सलमान ख़ान]], [[रानी मुखर्जी]], [[जॉन अब्राहम]]|| नाटक, रोमांस, पारिवारिक, सामाजिक || |- |''[[बनारस – ए मिस्टिक लव स्टोरी (2006 फ़िल्म)|बनारस]]''|| [[पंकज पाराशर]] || [[उर्मिला मातोंडकर]], [[डिम्पल कपाड़िया]], [[अस्मित पटेल]], [[नसीरुद्दीन शाह]], [[राज बब्बर]] || नाटक, सामाजिक|| |- |''[[बस एक पल]]''|| ओनीर || [[जूही चावला]], [[उर्मिला मातोंडकर]], [[जिमी शेरगिल]], [[संजय सूरी]] || || |- |''[[बींग साइरस (2005 फ़िल्म)|बींग साइरस]]''|| होमी अदजानिया || [[सैफ़ अली ख़ान]], [[डिम्पल कपाड़िया]], [[बोमन ईरानी]], [[नसीरुद्दीन शाह]] || नाटक, प्रहसन || |- |''[[भागम भाग (2006 फ़िल्म)|भागम भाग]]'' || [[प्रियदर्शन]] || [[अक्षय कुमार]], [[गोविन्दा]], [[परेश रावल]], [[लारा दत्ता]], [[अरबाज़ खान]], [[जैकी श्रॉफ]], [[राजपाल यादव]], [[तनुश्री दत्ता]], [[शक्ति कपूर]] || प्रहसन, संगीत || |- |''[[भूत अंकल (2006 फ़िल्म)|भूत अंकल]]''|| || [[जैकी श्रॉफ]] || प्रहसन || |- |''[[चांद के पार चलो (फ़िल्म)|चांद के पार चलो]]''|| || [[प्रीति झंगियानी]], [[संजय नार्वेकर]] || || |- |''[[चिंगारी (2006 फ़िल्म)|चिंगारी]]'' || [[कल्पना लाजमी]] || [[सुष्मिता सेन]], [[मिथुन चक्रवर्ती]], [[संजय सूरी]] || नाटक, सामाजिक || |- |''[[चुप चुप के]]'' || [[प्रियदर्शन]] || [[करीना कपूर]], [[शाहिद कपूर]], [[नेहा धूपिया]], [[राजपाल यादव]], [[सुनील शेट्टी]], [[परेश रावल]], [[अनुपम खेर]] || प्रहसन, रोमांस || |- |''[[कॉर्पोरेट]]'' || [[मधुर भंडारकर]] || [[बिपाशा बसु]], [[के के मेनन]], [[मिनीषा लाम्बा]] || नाटक, थ्रिलर, व्यवसाय || |- |''[[डरना जरूरी है (2006 फ़िल्म)|डरना जरूरी है]]'' || [[रामगोपाल वर्मा]] & [[साजिद खान]]||[[अमिताभ बच्चन]], [[सुनील शेट्टी]], [[बिपाशा बसु]], [[अनिल कपूर]], [[अर्जुन रामपाल]], [[रितेश देशमुख]], [[मल्लिका शेरावत]], [[रणदीप हुड्डा]], [[राजपाल यादव]], [[सोनाली कुलकर्णी]], [[प्रियंका कोठारी|निशा कोठारी]] || डरावनी || |- |''[[दरवाजा बन्द रखो]]''|| || [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[मनीषा कोइराला]] || प्रहसन, अपराध || |- |''डेडलाइन''|| || [[इरफ़ान ख़ान]], [[कोंकणा सेन शर्मा]] || || |- |''देवकी'' || || [[राम कपूर]], [[पारिज़ाद ज़ोराबियाँ]], [[सुमन रंगनाथन]] || नाटक || |- |''[[धरती कहे पुकार के (2006 फ़िल्म)|धरती कहे पुकार के]]'' || असलम शेख || [[अजय देवगन]], [[मनोज तिवारी (अभिनेता)|मनोज तिवारी]], [[शर्बानी मुखर्जी]] || नाटक || |- |''[[धूम 2]]'' || संजय गढवी || [[ऋतिक रोशन]], [[अभिषेक बच्चन]], [[ऐश्वर्या राय]], [[बिपाशा बसु]], [[उदय चोपड़ा]], [[रिमी सेन]] || थ्रिलर, एक्शन, रोमांस, संगीत || |- |''[[दिल दिया है]]'' || आदित्य दत्त || [[इमरान हाशमी]], [[अस्मित पटेल]], [[गीता बसरा]] || थ्रिलर || |- |''[[डॉन (2006 फ़िल्म)|डॉन]]'' || [[फरहान अख्तर]] || [[शाहरुख़ ख़ान]], [[प्रियंका चोपड़ा]], [[अर्जुन रामपाल]], [[करीना कपूर]], [[बोमन ईरानी]], [[ओम पुरी]]|| थ्रिलर, एक्शन, नाटक || |- |''[[डोर (२००६ चलचित्र)|डोर]]'' || || [[आयशा टाकिया]], [[गुल पनाग]], [[श्रेयस तलपड़े]] || नाटक, सामाजिक || |- |''दुल्हा बाबू'' || || || || |- |''ऐट: द पावर ऑफ़ शनी'' || || राज तारा, [[गुलशन ग्रोवर]] || || |- |''एक मैं एक तुम'' || || || || |- |''[[फैमिली: खून के रिश्ते (2006 फ़िल्म)|फैमिली]]'' || [[राजकुमार सन्तोषी]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[अक्षय कुमार]], [[भूमिका चावला]] || नाटक, थ्रिलर || |- |''[[फ़ना (२००६ चलचित्र)|फ़ना]]'' || [[कुणाल कोहली]] || [[काजोल देवगन|काजोल]], [[आमिर ख़ान]], [[ऋषि कपूर]], [[किरण खेर]], [[तबु]], [[शरत सक्सेना]], [[शाइनी आहूजा]], [[लारा दत्ता]]|| नाटक, रोमांस, थ्रिलर, संगीत || |- |''[[फाइट क्लब (2006 फ़िल्म)|फाइट क्लब]]'' || विक्रम चोपड़ा || [[सुनील शेट्टी]], [[रितेश देशमुख]], [[ज़ायेद खान]], [[सुहेल ख़ान]], [[आशीष चौधरी]], [[यश टोंक]], [[अस्मित पटेल]], [[राहुल देव]], [[डीनो मोरिया]], [[दिया मिर्ज़ा]], [[नेहा धूपिया]], [[अमृता अरोड़ा]] || एक्शन, थ्रिलर || |- |''[[गैंगस्टर (2006 फ़िल्म)|गैंगस्टर]]''|| [[अनुराग बसु]] || [[इमरान हाशमी]], [[कंगना रनौत]], [[शाइनी आहूजा]] || नाटक, रोमांस, थ्रिलर, संगीत || |- |''[[गोलमाल (2006 फ़िल्म)|गोलमाल]]'' || [[रोहित शेट्टी]] || [[अजय देवगन]], [[अरशद वारसी]], [[शरमन जोशी]], [[तुषार कपूर]], [[रिमी सेन]], [[परेश रावल]], सुष्मिता मुखर्जी || प्रहसन || |- |''हसीना''|| विक्की राणावत ||[[ईशा कोपिकर]], [[राज बब्बर]], किरण जंजानी, [[प्रीति झंगियानी]] ||थ्रिलर, प्रहसन|| |- |''होलीडे'' || [[पूजा भट्ट]] || [[डीनो मोरिया]], ओंजोली नैयर, [[कश्मीरा शाह]] || रोमांस || |- |''[[हमको दीवाना कर गये]]'' || [[राज कँवर]] || [[अक्षय कुमार]], [[कैटरीना कैफ़]], [[बिपाशा बसु]], [[अनिल कपूर]] || रोमांस, नाटक, संगीत || |- |''[[हमको तुमसे प्यार है]]'' || || [[बॉबी देओल]], [[अमीषा पटेल]], [[अर्जुन रामपाल]] || नाटक, रोमांस || |- |''[[इकरार (2006 फ़िल्म)|इकरार]]''|| के रवि शंकर || शिल्पा आनन्द, अमरजीत शुक्ला, [[राहुल देव]], [[अरबाज़ खान]] || एक्शन, नाटक || |- |''[[आई सी यू (2006 फ़िल्म)|आई सी यू]]''|| || [[अर्जुन रामपाल]], विपाषा अग्रवाल, [[सोनाली कुलकर्णी]], [[चंकी पांडे]], [[बोमन ईरानी]], [[किरण खेर]] || नाटक, रोमांस, सामाजिक || |- |''[[जाने होगा क्या]]'' ||||[[आफ़ताब शिवदासानी]], [[बिपाशा बसु]], [[प्रीति झंगियानी]], [[राहुल देव]], [[परेश रावल]] || भ्रांति, थ्रिलर, विज्ञान-कल्पना|| |- |''जादू सा चल गया''|| || || || |- |''जाना''|| || [[राजेश खन्ना]], [[ज़ीनत अमान]] || || |- |''[[जानेमन (2006 फ़िल्म)|जानेमन]]'' || [[शिरीष कुंदर]] || [[सलमान ख़ान]], [[अक्षय कुमार]], [[प्रीटी जिंटा]]|| नाटक, रोमांस, संगीत, प्रहसन || |- |''जवानी दीवानी''|| || [[इमरान हाशमी]], [[ईशा देओल]], [[सेलिना जेटली]], [[शर्लिन चोपड़ा]] || प्रहसन, वयस्क || |- |''जिज्ञासा''|| फैसल शेफ || [[ईशा देओल]], [[वर्षा उसगांवकर]], [[मुकेश तिवारी]], [[मिलिंद गुनाजी]], [[जया भट्टाचार्य]], [[कादर ख़ान]] || सामाजिक, वयस्क || |- |''[[काबुल एक्सप्रेस (2006 फ़िल्म)|काबुल एक्सप्रेस]]'' ||[[कबीर खान]] || [[जॉन अब्राहम]], [[अरशद वारसी]] || नाटक, थ्रिलर, युद्ध || |- |''[[कभी अलविदा ना कहना]]''|| [[करण जौहर]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[शाहरुख़ ख़ान]], [[अभिषेक बच्चन]], [[रानी मुखर्जी]], [[प्रीटी जिंटा]], [[किरण खेर]] || नाटक, रोमांस, संगीत, प्रहसन, पारिवारिक, सामाजिक || |- |''[[खोसला का घोसला]]'' || || [[अनुपम खेर]], [[बोमन ईरानी]] || प्रहसन || |- |''कृष्णा''|| || [[सोनू निगम]], [[सुनिधि चौहान]] || || |- |''[[कृष (2006 फ़िल्म)|कृष]]''|| [[राकेश रोशन]] || [[रेखा]], [[ऋतिक रोशन]], [[प्रियंका चोपड़ा]], [[प्रीटी जिंटा]], [[नसीरुद्दीन शाह]], [[शरत सक्सेना]] || सुपरहीरो, एक्शन, कल्पना, रोमांस, संगीत || |- |''कुड़ियों का है जमाना''|| अमर बुतला || [[रेखा]], [[महिमा चौधरी]], [[वसुंधरा दास]], [[किम शर्मा]], [[अस्मित पटेल]] || प्रहसन || |- |''लेडी चटर्जी - सवान दत्ता''|| || || || |- |''[[लगे रहो मुन्ना भाई]]''|| [[राजकुमार हिरानी]] || [[संजय दत्त]], [[अरशद वारसी]], [[विद्या बालन]], [[बोमन ईरानी]], [[जिमी शेरगिल]], [[दीया मिर्ज़ा]], [[अभिषेक बच्चन]]|| प्रहसन, सामाजिक, संगीत || |- |''[[लव के चक्कर में (2006 फ़िल्म)|लव के चक्कर में]]''|| बी॰एच॰ तरुणकुमार || अक्षत भाटिया, [[ऋषि कपूर]], [[नमिता]], [[सतीश शाह]] || रोमांस, प्रहसन || |- |''मधुबाला''|| || || || |- |''[[मालामाल वीकली (2006 फ़िल्म)|मालामाल वीकली]]'' || [[प्रियदर्शन]] || [[परेश रावल]], [[ओम पुरी]], [[रितेश देशमुख]], [[रीमा सेन]], [[अरबाज़ खान]], [[शक्ति कपूर]], [[असरानी]] || प्रहसन || |- |''[[मेरे जीवन साथी (2006 फ़िल्म)|मेरे जीवन साथी]]'' || [[सुनील दर्शन]] || [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[अमीषा पटेल]] || नाटक, रोमांस || |- |''मेरी जंग''|| || || || |- |''मिर्ज़ा साहिब''|| || || || |- |''मोबाइल फ़ोन''|| || || || |- |''मिस्टर 100% - द रियल प्लेयर''|| || || || |- |''[[नक्शा]]'' || || [[सन्नी देओल]], [[विवेक ओबेरॉय]], [[समीरा रेड्डी]], [[जैकी श्रॉफ]] || थ्रिलर, कल्पना || |- |''[[ओमकारा]]'' ||[[विशाल भारद्वाज]] || [[अजय देवगन]], [[करीना कपूर]], [[सैफ़ अली ख़ान]], [[कोंकणा सेन शर्मा]], [[विवेक ओबेरॉय]], [[बिपाशा बसु]]|| नाटक, सामाजिक, एक्शन || |- |''[[फिर हेरा फेरी]]'' ||[[नीरज वोरा]]|| [[सुनील शेट्टी]], [[अक्षय कुमार]], [[परेश रावल]], [[बिपाशा बसु]], [[रिमी सेन]] || प्रहसन || |- |''[[प्रतीक्षा (1993 फ़िल्म)|प्रतीक्षा]]'' || || [[जिमी शेरगिल]], [[दीया मिर्ज़ा]] || || |- |''[[प्यार के साइड इफेक्ट्स]]''|| [[साकेत चौधरी]] || [[राहुल बोस]], [[मल्लिका शेरावत]] || प्रहसन, रोमांस || |- |''प्यारे मोहन'' || [[इन्द्र कुमार]] || [[विवेक ओबेरॉय]], [[फ़रदीन ख़ान]], [[अमीषा पटेल]], [[अमृता राव]], [[बोमन ईरानी]] || प्रहसन || |- |''राफ़्ता राफ़्ता''|| || || || |- |''[[रंग दे बसंती]]'' || [[राकेश ओमप्रकाश मेहरा]] || [[आमिर ख़ान]], [[कुणाल कपूर]], [[सोहा अली खान]], [[शरमन जोशी]], [[अतुल कुलकर्णी]], [[माधवन]], एलिस पट्टन, [[वहीदा रहमान]], [[किरण खेर]], [[ओम पुरी]], [[अनुपम खेर]], [[मोहन आगाशे]]|| नाटक, देशभक्ति, सामाजिक || |- |''रेहगुज़र''|| || || || |- |''रॉकी''|| || [[ज़ायेद खान]], [[मिनीषा लाम्बा]], [[ईशा शरवानी]] || एक्शन, रोमांस || |- |''[[सावन (2006 फ़िल्म)|सावन]]'' || [[सावन कुमार|सावन कुमार टाक]] || [[सलमान ख़ान]], सोनाली अस्वानी, [[कपिल झवेरी]], [[जॉनी लीवर]] || नाटक, रोमांस || |- |''सेक्रेड एविल – ए ट्रू स्टोरी''|| || [[सारिका]] || डरावनी, थ्रिलर || |- |''सलाम बच्चे''|| || || || |- |''[[सैंडविच (2006 फ़िल्म)|सैंडविच]]'' || अनीस बज़मी ||[[गोविन्दा]], [[रवीना टंडन]], [[महिमा चौधरी]] || प्रहसन || |- ||''सरहद पार'' || रमन कुमार || [[संजय दत्त]], [[तबु]], [[महिमा चौधरी]], [[राहुल देव]] || नाटक || |- |''[[शादी करके फँस गया यार]]'' || के॰एस॰ आदियमान || [[सलमान ख़ान]], [[शिल्पा शेट्टी]] || नाटक, रोमांस || |- |''[[शादी से पहले (2006 फ़िल्म)|शादी से पहले]]''||[[सतीश कौशिक]]|| [[अक्षय खन्ना]], [[आयशा टाकिया]], [[मल्लिका शेरावत]], [[सुनील शेट्टी]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[अनुपम खेर]] || प्रहसन, रोमांस || |- |''[[शिखर (2005 फ़िल्म)|शिखर]]''|| || [[अजय देवगन]], [[बिपाशा बसु]], [[शाहिद कपूर]], [[अमृता राव]] || नाटक || |- |''शिवा''|| || [[प्रियंका कोठारी|निशा कोठारी]] || || |- |''सौतन''|| || [[गुलशन ग्रोवर]], [[महिमा चौधरी]] || नाटक || |- |''स्ट्रिंग्स - बाउंड बाइ फैथ''|| || || || |- |''सुन ज़रा''|| || || || |- |''[[तथास्तु (2006 फ़िल्म)|तथास्तु]]''||[[अनुभव सिन्हा]] || [[संजय दत्त]], [[अमीषा पटेल]] || नाटक, पारिवारिक || |- |''[[टैक्सी नम्बर ९२११ (फ़िल्म)|टैक्सी नम्बर ९२११]]'' || [[मिलन लुथरिया]] || [[जॉन अब्राहम]], [[नाना पाटेकर]], [[समीरा रेड्डी]], [[सोनाली कुलकर्णी]] || सामाजिक, थ्रिलर || |- |''[[तीसरी आँख (2006 फ़िल्म)|तीसरी आँख]]''|| || [[सन्नी देओल]], [[अमीषा पटेल]], [[नेहा धूपिया]] || एक्शन, थ्रिलर || |- |''[[द किलर (2006 फ़िल्म)|द किलर]]''|| हसनैन हैदराबादवाला ||[[इरफ़ान ख़ान]], [[इमरान हाशमी]], [[प्रियंका कोठारी|निशा कोठारी]] || || |- |''द रियल ड्रीम गर्ल्स''|| सुरेश जैन || गुलशन राणा, तनवीर हाश्मी, करिश्मा, दीप्ती वर्मा || बी-ग्रेड || |- |''[[टॉम, डिक एंड हैरी (2006 फ़िल्म)|टॉम, डिक एंड हैरी]]'' || [[दीपक तिजोरी]] || [[जिमी शेरगिल]], [[डीनो मोरिया]], [[अनुज साहनी]] [[सेलिना जेटली]], [[किम शर्मा]] || प्रहसन || |- |''उमर''|| || || || |- |''[[उमराव जान (2006 फ़िल्म)|उमराव जान]]'' || [[ज्योति प्रकाश दत्ता]] ||[[ऐश्वर्या राय]], [[अभिषेक बच्चन]], [[शबाना आज़मी]], [[सुनील शेट्टी]], [[दिव्या दत्ता]]|| नाटक, रोमांस, सामाजिक, Historical || |- |''ऊंन्स...मीन्स लव''|| || || || |- |''उत्थान'' || || [[प्रियांशु चटर्जी]], [[नेहा धूपिया]] || || |- |''[[विवाह (2006 फ़िल्म)|विवाह]]'' || [[सूरज बड़जात्या]]|| [[शाहिद कपूर]], [[अमृता राव]], [[अनुपम खेर]] || रोमांस, नाटक || |- |''वारिस शाह'' || मनोज पुंज || [[गुरदास मान]], [[जूही चावला]], [[दिव्या दत्ता]] || || |- |''[[वो लम्हे (2006 फ़िल्म)|वो लम्हे]]'' || [[मोहित सूरी]] || [[शाइनी आहूजा]], [[कंगना रनौत]] || नाटक, रोमांस, सामाजिक || |- |''[[यूँ होता तो क्या होता (2006 फ़िल्म)|यूँ होता तो क्या होता]]'' || [[नसीरुद्दीन शाह]] || [[आयशा टाकिया]], [[कोंकणा सेन शर्मा]], [[परेश रावल]] || नाटक || |- |''[[ज़िन्दा (2006 फ़िल्म)|ज़िन्दा]]'' || संजय गुप्ता || [[संजय दत्त]], [[जॉन अब्राहम]], [[लारा दत्ता]], [[सेलिना जेटली]] || थ्रिलर || |- |''[[ज़िन्दगी रॉक्स (2006 फ़िल्म)|ज़िन्दगी रॉक्स]]'' || तनुजा चन्द्रा || [[सुष्मिता सेन]], शाइनी आहूजा || नाटक || |- |} == डब फ़िल्में == {|class="wikitable sortable" |- ! scope="col" rowspan="2"| आरम्भ ! scope="col" rowspan="2"| फ़िल्म ! scope="col" rowspan="2"| निदेशक ! scope="col" colspan="2"| वास्तविक फ़िल्म ! scope="col" rowspan="2"| अभिनय ! scope="col" rowspan="2" class="unsortable"| {{tooltip|सं॰|सन्दर्भ}} |- ! scope="col" | शीर्षक ! scope="col" | भाषा |- | जून 18 || ''अपरिचित'' || [[एस॰ शंकर]] || ''अन्नियान'' || तमिल || [[विक्रम (अभिनेता)|विक्रम]], [[सधा]], [[प्रकाश राज]], विवेक, [[नास्सर]] || <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/others/news-interviews/Bollywood-here-come-the-south-stars/articleshow/5159411.cms]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070408095928/http://www.boxofficeindia.com/india2006.htm]</ref> |} ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{DEFAULTSORT:2006 की बॉलीवुड फ़िल्में}} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] 9oqrtmlco1my0e5kuig66rns3ede31i 2007 की बॉलीवुड फिल्में 0 36318 6632172 6497732 2026-10-23T08:07:11Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632172 wikitext text/x-wiki {{Indianfilmlist}} यह वर्ष 2007 में [[मुम्बई]] आधारित [[बॉलीवुड]] फ़िल्म उद्योग द्वारा निर्मित फ़िल्मों की सूची है। ==बॉक्स ऑफ़िस की कमाई== वर्ष 2007 की सबसे अधिक कमाई वाली शीर्ष 10 फ़िल्में निम्नलिखित हैं।<ref>https://boxofficeindia.com/worldwide-total-gross.php?year=2007</ref> {| class="wikitable" ! क्र॰सं॰ !! फ़िल्म !! कुल सकल |- ! 1 || ''[[ओम शांति ओम]]'' || {{INR}}215 करोड़ |- ! 2 || ''[[वेलकम (2007 फ़िल्म)|वेलकम]]'' || ₹119.50 करोड़ |- ! 3 || ''[[चक दे! इंडिया]]'' || {{INR}}109 करोड़ |- ! 4 || ''[[पार्टनर|पार्टनर]]'' || {{INR}}103 करोड़ |- ! 5 || ''[[तारे ज़मीन पर (2007 फ़िल्म)|तारे ज़मीन पर]]'' || {{INR}} 98.50 करोड़ |- ! 6 || ''[[हे बेबी (2007 फ़िल्म)|हे बेबी]]'' || {{INR}}84 करोड़ |- ! 7 || ''[[गुरु (२००७ फ़िल्म)|गुरु]]'' || {{INR}}83.67 करोड़ |- ! 8 || ''[[भूल भुलैया (2007 फ़िल्म)|भूल भुलैया]]'' || {{INR}}83 करोड़ |- ! 9 || ''[[नमस्ते लंदन]]'' || {{INR}}71 करोड़ |- ! 10 || ''[[ता रा रम पम]]'' || {{INR}}69 करोड़ |} ==जारी फ़िल्मों की सूची== {| class="wikitable" |- ! शीर्षक !! निर्देशक !! अभिनेता !! विधा |- |''[[1971 (2007 की फ़िल्म)|1971]]'' || [[अमृत सागर]] || [[मनोज बाजपेयी]], [[रवि किशन]] || [[युद्ध]] |- |''[[50 लाख]]'' || [[चन्द्र शेखर येलेती]] || [[पवन मल्होत्रा]], [[मोहित चड्डा]] || |- |''[[68 पेजेज]]'' || [[श्रीधर रंगायन]] || [[मौली गांगुली]], [[जॉय सेनगुप्ता]], [[जयंति भाटिया]] || |- |''[[राम गोपाल वर्मा की आग (2007 फ़िल्म)|आग]]'' || [[रामगोपाल वर्मा]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[अजय देवगन]], [[सुष्मिता सेन]], [[प्रियंका कोठारी|निशा कोठारी]], [[मोहनलाल (अभिनेता)|मोहनलाल]], [[प्रशांत राज सचदेव]], [[राजपाल यादव]] || [[एक्शन फिल्म|एक्शन]], थ्रिलर |- |''[[आजा नचले]]'' || अनिल मेहता || [[माधुरी दीक्षित]], [[अक्षय खन्ना]], [[कुणाल कपूर]], [[कोंकणा सेन शर्मा]], [[रणवीर शौरी]] || संगीत |- |''[[आप का सुरूर]]'' || प्रशान्त चड्डा || [[हिमेश रेशमिया]], [[हंसिका मोटवानी]], [[मल्लिका शेरावत]], [[दर्शन जरीवाला]], [[राज बब्बर]], [[श्रवणकुमार|श्रवण]], [[गुरबानी जज|वीजे बानी]], [[सचिन खेडेकर]], [[अनंत महादेवन]], लवप्रीत औजला, मैरिसा लॉरेंश, ईशिता चौहान, संजय शर्मा, पंकज झा, अभिजीत चावण, लल्लन दुबे, रियान एस्ट्राडा, रोन मात्ज़ || [[नाटक]], थ्रिलर, [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[अगर (2007 फ़िल्म)|अगर]]'' || [[अनंत महादेवन]] || [[श्रेयस तलपड़े]], [[तुषार कपूर]], [[उदिता गोस्वामी]] || [[नाटक]], थ्रिलर |- |''[[अंजाम (1994 फ़िल्म)|अंजाम]]'' || [[अनंत महादेवन]] || [[इमरान हाशमी]], [[तुषार कपूर]] || थ्रिलर |- |''[[अनवर (2007 फ़िल्म)|अनवर]]'' || मनीष झा || सिद्धार्थ कोइराला, [[राजपाल यादव]], [[नौहीद सेरुसी]] || [[नाटक]] |- |''[[अपना आसमाँ]]'' || कौशिक रॉय || [[इरफ़ान ख़ान]], [[शोभना]] || |- |''[[अपने|अपने]]'' || [[अनिल शर्मा]] || [[धर्मेन्द्र]], [[सनी देओल]], [[बॉबी देओल]], [[शिल्पा शेट्टी]], [[कैटरीना कैफ़]], [[दिव्या दत्ता]], [[किरण खेर]] || [[परिवार]], [[नाटक]], [[खेल]] |- |''[[और पप्पू पास हो गया]]'' || एस॰ सोनी || [[कृष्णा अभिषेक]], [[कश्मीरा शाह]], [[जैकी श्रॉफ]] || |- |''[[आवारापन]]'' || [[मोहित सूरी]] || [[इमरान हाशमी]], [[श्रिया सरन]], [[मृणालिनी शर्मा]], [[आशुतोष राणा]] || [[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[नाटक]] |- |''[[बाल गणेश]]'' || पंकज शर्मा || अशर शैख, आदर्श गौतम, नम्रता सव्हानी || पौराणिक |- |''[[बेनाम (2007 फ़िल्म)|बेनाम]]'' || अनीश बज़मी || [[अजय देवगन]], [[भूमिका चावला]], [[समीरा रेड्डी]], [[मुकेश तिवारी]] || [[एक्शन फिल्म|एक्शन]] |- |''[[भेजा फ्राय (फ़िल्म)|भेजा फ्राय]]'' || सागर बैलारी || [[विनय पाठक]], [[सारिका]], [[रजत कपूर]] || [[प्रहसन]] |- |''[[भूल भुलैया (2007 फ़िल्म)|भूल भुलैया]]'' || [[प्रियदर्शन]] || [[अक्षय कुमार]], [[विद्या बालन]], [[अमीषा पटेल]], [[शाइनी आहूजा]] || रहस्य, थ्रिलर, [[प्रहसन]] |- |''[[भ्रम]]'' || पवन कौल || [[डीनो मोरिया]], [[मिलिंद सोमन]], शीतल मेनन || थ्रिलर |- |''[[बिग ब्रदर (2007 फ़िल्म)|बिग ब्रदर]]'' || गुड्डू धनवा || [[सनी देओल]], [[प्रियंका चोपड़ा]], [[राजू श्रीवास्तव]] || [[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[नाटक]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[प्रहसन]] |- |''[[ब्लैक फ्राइडे (2004 फ़िल्म)|ब्लैक फ्राइडे]]'' || [[अनुराग कश्यप]] || [[के के मेनन]], [[पवन मल्होत्रा]], [[आदित्य श्रीवास्तव]], [[इम्तियाज़ अली]], [[प्रतिमा काज़मी]], [[ज़ाकिर हुसैन (हिन्दी फ़िल्म कलाकार)|ज़ाकिर हुसैन]] || प्रहसन कल्पना, नाटक, ऐतिहासिक |- |''[[ब्लड ब्रदर्स]]'' || [[विशाल भारद्वाज]] || [[आयशा टाकिया]], [[सिद्धार्थ (अभिनेता)|सिद्धार्थ]], [[पंकज कपूर]], [[पवन मल्होत्रा]] || [[लघु फ़िल्म]] |- |''[[द ब्लू अम्ब्रेल्ला]]'' || [[विशाल भारद्वाज]] || [[श्रेया शर्मा]], [[पंकज कपूर]] || |- |''[[बॉम्बे टू गोवा]] '' || राज पेंडुर्कर || [[सुनील पाल]], [[राजू श्रीवास्तव]], [[असरानी]], [[विजय राज़]], [[टीनू आनंद]] || [[प्रहसन]] |- |''[[बुड्ढा मर गया]]'' || [[राहुल रवैल]] || [[राखी सावंत]], [[अनुपम खेर]], [[ओम पुरी]], [[परेश रावल]] || [[प्रहसन]] |- |''कैश'' || [[अनुभव सिन्हा]] || [[अजय देवगन]], [[सुनील शेट्टी]], [[ज़ायेद खान]], [[रितेश देशमुख]], [[ईशा देओल]], [[शमिता शेट्टी]], [[दीया मिर्ज़ा]], [[आयशा टाकिया]] || थ्रिलर |- | ''[[चक दे! इंडिया]]'' || शिमित अमीन || [[शाहरुख़ ख़ान]], [[सागरिका घाटगे]], विद्या मालदवे || [[खेल]] |- |''चंचल'' || इन्द्रजीत सिंह || अरमान शहाबी, [[ग्रेसी सिंह]] || [[नाटक]], संगीत |- |''[[चीनी कम (2007 फ़िल्म)|चीनी कम]]'' || [[आर. बाल्की]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[तबु]], [[परेश रावल]], [[ज़ोहरा सहगल]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[प्रहसन]], [[नाटक]] |- |''[[छोड़ो ना यार]]'' || दिलीप सूद || [[जिमी शेरगिल]], [[किम शर्मा]] || [[वीभत्स फ़िल्म|वीभत्स]] |- |''[[चूड़ियाँ (2007 फ़िल्म)|चूड़ियाँ]]'' || सुखवंत धड्डा || [[विनोद खन्ना]], [[ग्रेसी सिंह]], सुधाँशु पांडे, विकास भल्ला || [[नाटक]] |- |''[[कॉकटेल: द डैडली कोम्बीनेशन]]'' || मनिन्दर भंडारी || वाक़र खान, [[मुशताक ख़ान (अभिनेता)|मुशताक ख़ान]], गुफ़ी पैंटल || थ्रिलर |- |''डार्लिंग'' || [[रामगोपाल वर्मा]] || [[फ़रदीन ख़ान]], [[ईशा कोपिकर]], [[ईशा देओल]] || थ्रिलर, [[वीभत्स फ़िल्म|वीभत्स]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], रहस्य |- |''[[डेल्ही हाइट्स]]'' || [[आनन्द कुमार]] || [[जिमी शेरगिल]], [[नेहा धूपिया]], [[ओम पुरी]] || |- |''[[धमाल (2007 फ़िल्म)|धमाल]]'' || [[इन्द्र कुमार]] || [[जावेद जाफ़री]], [[संजय दत्त]], [[रितेश देशमुख]], [[अरशद वारसी]], [[आशीष चौधरी]] || [[प्रहसन]] |- |''[[गोल (फ़िल्म)]]'' || [[विवेक अग्निहोत्री]] || [[जॉन अब्राहम]], [[बिपाशा बसु]], [[अरशद वारसी]], [[बोमन ईरानी]] || [[खेल]] |- |''धर्मा'' || भावना तलवार || [[पंकज कपूर]], [[ऋशिता भट]], [[सुप्रिया पाठक]] || |- |''धोखा'' || [[पूजा भट्ट]] || मुज़म्मिल इब्राहिम, [[ट्यूलिप जोशी]], [[अनुपम खेर]] || |- |''[[ढोल (2007 फ़िल्म)|ढोल]]'' || [[प्रियदर्शन]] || [[कुणाल खेमू]], [[शर्मन जोशी]], [[राजपाल यादव]], [[तुषार कपूर]], [[तनुश्री दत्ता]], [[तारा शर्मा]], [[अरबाज़ ख़ान]] || [[प्रहसन]] |- |''[[दिल दोस्ती ईटीसी]]'' || मनीष तिवारी|| [[श्रेयस तलपड़े]], निकिता आनन्द, इमाद शाह, स्मृति मिश्रा, [[इशिता शर्मा]] || |- |''डॉण्ट स्टोप ड्रिमिंग'' || आदित्य राज कपूर || [[ऋषि कपूर]], [[सुनील शेट्टी]] || [[नाटक]] |- |''[[दस कहानियाँ (2007 फ़िल्म)|दस कहानियाँ]]'' || [[संजय गुप्ता]] || [[संजय दत्त]], [[सुनील शेट्टी]], [[अरबाज़ ख़ान]], [[नाना पाटेकर]], [[डीनो मोरिया]], [[मनोज बाजपेयी]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[दिया मिर्ज़ा]], [[अमृता सिंह]], [[नेहा धूपिया]], [[मिनीषा लाम्बा]], तरिना पटेल, [[नसीरुद्दीन शाह]], [[शबाना आज़मी]], [[अनुपम खेर]], [[अनिता हस्सनंदनी|नताशा]] || [[नाटक]] |- |''[[एक चालीस की लास्ट लोकल]]'' || [[संजय खंडूरी]] || [[अभय देयोल]], [[नेहा धूपिया]] || |- |''[[एकलव्य (2007 फ़िल्म)|एकलव्य]]'' || [[विधु विनोद चोपड़ा]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[शर्मिला टैगोर]], [[संजय दत्त]], [[सैफ़ अली ख़ान]], [[विद्या बालन]], [[जिमी शेरगिल]], [[जैकी श्रॉफ]], [[राइमा सेन]] || [[नाटक]] |- |''[[फैमिलीवाला]]'' || [[नीरज वोरा]] || [[अर्जुन रामपाल]], [[दीया मिर्ज़ा]] || |- |''[[फूल एन फाइनल (२००७ फ़िल्म)|फूल एन फाइनल]]'' || अहमद खान || [[शाहिद कपूर]], [[सनी देओल]], [[आयशा टाकिया]], [[परेश रावल]], [[अरबाज़ ख़ान]], [[विवेक ओबेरॉय]], [[जैकी श्रॉफ]], [[गुलशन ग्रोवर]], [[ओम पुरी]], [[शर्मिला टैगोर]], [[जॉनी लीवर]] ||[[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[प्रहसन]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], संगीत |- |''गांधी, माय फादर'' || फ़िरोज़ अब्बास खान || [[अक्षय खन्ना]], [[शेफ़ाली शाह]], [[भूमिका चावला]] || [[नाटक]] |- |''गंगोत्री'' || अभिषेक चड्डा || [[अमिताभ बच्चन]], [[भूमिका चावला]] || [[नाटक]] |- |''[[गौरी (2007 फ़िल्म)|गौरी]]'' || अक्कु अकबर || [[रितुपर्णा सेनगुप्ता]], [[अतुल कुलकर्णी]] || [[वीभत्स फ़िल्म|वीभत्स]] |- |''गो'' || मनीष श्रीवास्तव || [[प्रियंका कोठारी|निशा कोठारी]], [[के के मेनन]], [[राजपाल यादव]] || |- |''[[गुड बॉय बैड बॉय]]'' || अश्विनी चौधरी || [[इमरान हाशमी]], [[तुषार कपूर]], [[ईशा शरवानी]], [[तनुश्री दत्ता]], [[परेश रावल]] || [[प्रहसन]] |- |''[[गुरु (२००७ फ़िल्म)|गुरु]]'' || [[मणिरत्नम्]] || [[अभिषेक बच्चन]], [[ऐश्वर्या राय]], [[मिथुन चक्रवर्ती]], [[विद्या बालन]], [[माधवन]] || [[नाटक]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- | ''[[हर पल]]'' || जॉनू बरुवा || [[प्रीति ज़िंटा]], [[शाइनी आहूजा]], [[धर्मेन्द्र]], [[ईशा कोपिकर]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- | ''हस्ते हस्ते'' || टॉनी || [[जिमी शेरगिल]], [[राजपाल यादव]], निशा रावल, मोनिक्षा || [[प्रहसन]] |- |''[[हैटट्रिक (2007 फ़िल्म)|हैटट्रिक]]'' || [[मिलन लुथरिया]] || [[परेश रावल]], [[रिमी सेन]], [[कुणाल कपूर]], [[नाना पाटेकर]], [[डैनी डेन्जोंगपा]] || [[प्रहसन]] |- |''[[हे बेबी (2007 फ़िल्म)|हे बेबी]]'' || [[साजिद खान]] || [[अक्षय कुमार]], [[रितेश देशमुख]], [[फ़रदीन ख़ान]], [[विद्या बालन]], [[बोमन ईरानी]], [[अनुपम खेर]] || [[प्रहसन]], [[नाटक]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[हनीमून ट्रैवल्स प्राइवेट लिमिटेड (2007 फ़िल्म)|हनीमून ट्रैवल्स प्राइवेट लिमिटेड]]'' || [[रीमा कागती]] || [[शबाना आज़मी]], [[बोमन ईरानी]], [[अमीषा पटेल]], [[संध्या मृदुल]], [[दिया मिर्ज़ा]], [[मिनीषा लाम्बा]], [[के के मेनन]], [[अर्जुन रामपाल]], [[रणवीर शौरी]], [[राइमा सेन]], करण खन्ना, [[विक्रम चटवाल]], [[अभय देयोल]] || [[प्रहसन]], [[नाटक]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[जब वी मेट]]'' || [[इम्तियाज़ अली]] || [[शाहिद कपूर]], [[करीना कपूर]], [[पवन मल्होत्रा]], [[दारा सिंह]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[प्रहसन]] |- |''[[जहाँ जायेगा हमें पायेगा]]'' || जन्मेंद्र आहुजा || [[गोविन्दा]], साक्षी शिवानन्द || [[प्रहसन]] |- |''[[झूम बराबर झूम (2007 फ़िल्म)|झूम बराबर झूम]]'' || शाद अली || [[अभिषेक बच्चान]], [[प्रीति ज़िंटा]], [[बॉबी देओल]], [[लारा दत्ता]], [[अमिताभ बच्चन]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[प्रहसन]] |- |''[[जॉनी गद्दार (2007 फ़िल्म)|जॉनी गद्दार]]'' || [[श्रीराम राघवन]] || [[नील नितिन मुकेश]], [[धर्मेन्द्र]], [[विनय पाठक]], [[ज़ाकिर हुसैन (हिन्दी फ़िल्म कलाकार)|ज़ाकिर हुसैन]], [[रिमी सेन]], [[दयानन्द शेट्टी]] || थ्रिलर |- |''[[जस्ट मैरिड (2007 फ़िल्म)|जस्ट मैरिड]]'' || [[मेघना गुलज़ार]] || [[फ़रदीन ख़ान]], [[ईशा देओल]] || [[नाटक]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[सामाजिक]], [[प्रहसन]] |- |''[[काफ़िला (२००७ फ़िल्म)|काफ़िला]]'' || अमितोज मान || [[सनी देओल]] || [[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[राष्ट्रभक्ति]] |- |''[[खोया खोया चाँद (2007 फ़िल्म)|खोया खोया चाँद]]'' || सुधीर मिश्रा || [[शाइनी आहूजा]], [[सोहा अली खान]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[नाटक]] |- |''[[क्या लव स्टोरी है]]'' || लवली सिंह || [[तुषार कपूर]], [[आयशा टाकिया]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[लागा चुनरी में दाग (2007 फ़िल्म)|लागा चुनरी में दाग]]'' || [[प्रदीप सरकार]] || [[जया बच्चन]], [[रानी मुखर्जी]], [[अभिषेक बच्चन]], [[कोंकणा सेन शर्मा]], [[कुणाल कपूर]], [[अनुपम खेर]] || [[नाटक]] |- |''[[लाइफ़ इन ए... मेट्रो]]'' || [[अनुराग बसु]] || [[शिल्पा शेट्टी]], [[शर्मन जोशी]], [[कोंकणा सेन शर्मा]], [[शाइनी आहूजा]], [[के के मेनन]], [[इरफ़ान ख़ान]], [[कंगना रनौत]], [[धर्मेन्द्र]] || [[नाटक]] |- |''[[लाइफ में कभी कभी (2007 फ़िल्म)|लाइफ में कभी कभी]]'' || [[विक्रम भट्ट]] || [[डीनो मोरिया]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], अंजोरी अलग़, [[नौहीद सेरुसी]], [[समीर दत्तानी]] || थ्रिलर |- |''लॉयन्स ऑफ़ पंजाब प्रजेंट्स'' || मनीष आचार्य || [[शबाना आज़मी]], आयेशा धाकड़, अजय नायडु || संगीत, [[नाटक]] |- |''मनोरमा सिक्स फीट अंडर'' || नवदीप सिंह || [[अभय देयोल]], [[राइमा सेन]], [[गुल पनाग]] || थ्रिलर |- |''[[मैरीगोल्ड (2007 फ़िल्म)|मैरीगोल्ड]]'' || विल्लार्ड कैरोल || [[सलमान ख़ान]], [[ऐली लार्टर]], [[नंदना सेन]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] | |- |''एमपी३ – मेरा पहला पहला प्यार'' || [[रुसलान मुमताज़]] || रुसलान मुमताज़, हैज़ल क्रॉवनी || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''मुम्बई सालसा'' || मनोज त्यागी || [[वीर दास]], [[लिंडा आर्सेनिओ]], [[मंजरी फडनिस]], दिलीप थड़ेश्वर || |- |''माय बॉलीवुड ब्राइड'' ||राजीव विरानी || जसॉन लेविस, [[कश्मीरा शाह]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[नमस्ते लंदन]]'' || [[विपुल अमृतलाल शाह]] || [[अक्षय कुमार]], [[कैटरीना कैफ़]], [[ऋषि कपूर]], [[उपेन पटेल]], [[रितेश देशमुख]], [[जावेद शेख]], क्लाइव स्टैंडन, निना वाडिया || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[प्रहसन]], [[नाटक]], [[सामाजिक]] |- |''[[द नेमसेक (2006 फ़िल्म)|द नेमसेक]]'' || [[मीरा नायर]] || [[तबु]], [[इरफ़ान ख़ान]], [[कल पेन]] || [[नाटक]] |- |''[[नन्हे जैसलमेर]]'' || [[समीर कर्णिक]] || [[बॉबी देओल]], द्विज यादव, [[कैटरीना कैफ़]], [[शरत सक्सेना]] || [[नाटक]] |- |''[[नक़ाब]]'' || [[अब्बास-मस्तान]] || [[बॉबी देओल]], [[अक्षय खन्ना]], [[उर्वशी शर्मा]] || थ्रिलर |- |''[[नेहले पे देहला (2007 फ़िल्म)|नेहले पे देहला]]'' || अजय चंढोक || [[संजय दत्त]], [[सैफ़ अली ख़ान]], [[बिपाशा बसु]], [[किम शर्मा]] || [[प्रहसन]] |- |''[[निशब्द (2007 फ़िल्म)|निशब्द]]'' || [[रामगोपाल वर्मा]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[जिया ख़ान]], [[आफ़ताब शिवदासानी]] || [[नाटक]] |- |''[[नो स्मोकिंग (2007 फ़िल्म)|नो स्मोकिंग]]'' || [[अनुराग कश्यप]] || [[जॉन अब्राहम]], [[आयशा टाकिया]], [[परेश रावल]], [[रणवीर शौरी]] || [[नाटक]], थ्रिलर |- |''ओह माय आनन्द'' || अंगद कीत || सु पमन, रमोरौस कुमार || [[प्रहसन]] |- |''[[ओम शांति ओम]]'' || [[फराह खान]] || [[शाहरुख़ ख़ान]], [[दीपिका पादुकोण]], [[श्रेयस तलपड़े]], [[अर्जुन रामपाल]], [[किरण खेर]], [[जावेद शेख]], [[बिन्दू]], [[युविका चौधरी]], [[सतीश शाह]] || [[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[प्रहसन]], [[नाटक]] |- |''[[पार्टनर|पार्टनर]]''|| [[डेविड धवन]] || [[सलमान ख़ान]], [[गोविन्दा]], [[लारा दत्ता]], [[कैटरीना कैफ़]], [[आरती छाबड़िया]], [[राजपाल यादव]], [[दलीप ताहिल]] || [[प्रहसन]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[रकीब (2007 फ़िल्म)|रकीब]]'' || [[अनुराग सिंह]] || [[राहुल खन्ना]], [[जिमी शेरगिल]], [[शर्मन जोशी]], [[तनुश्री दत्ता]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''रेड: द डार्क साइड'' || [[विक्रम भट्ट]] || [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[अमृता अरोड़ा]], [[सेलिना जेटली]] || थ्रिलर |- |''रेड स्वस्तिक'' || विनोद पांडे || [[शर्लिन चोपड़ा]], [[दीपशिखा (अभिनेत्री)|दीपशिखा]] || थ्रिलर |- |''[[रिस्क (2007 फ़िल्म)|रिस्क]]'' || विश्राम सावंत || [[विनोद खन्ना]], [[रणदीप हुड्डा]], [[तनुश्री दत्ता]], [[सीमा बिस्वास]] ||[[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[नाटक]] |- |''[[सलाम-ए-इश्क़]]'' || [[निखिल आडवाणी]] || [[सलमान ख़ान]], [[अक्षय खन्ना]], [[प्रियंका चोपड़ा]], [[अनिल कपूर]], [[आयशा टाकिया]], [[जूही चावला]], [[विद्या बालन]], [[जॉन अब्राहम]], [[सुहेल ख़ान]], [[ईशा कोपिकर]], [[गोविन्दा]], [[शैनोन एसरा]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[सांवरिया]]'' || [[संजय लीला भंसाली]] || [[रणबीर कपूर]], [[सोनम कपूर]], [[रानी मुखर्जी]], [[सलमान ख़ान]] || [[नाटक]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[सरहद पार]]'' || रमन कुमार || [[संजय दत्त]], [[तबु]], [[महिमा चौधरी]], [[चन्द्रचूढ़ सिंह]] || [[राष्ट्रभक्ति]] |- |''सम्बार सालसा'' || आदित्य राज कपूर || [[ऋषि कपूर]] || |- |''से सलाम इंडिया'' || सुभाषा कपूर || [[संजय सूरी]], [[संध्या मृदुल]], [[मिलिंद सोमन]] ||[[क्रिकेट]] |- |''[[शाकालाका बूम बूम (2007 फ़िल्म)|शाकालाका बूम बूम]]'' || [[सुनील दर्शन]] || [[बॉबी देओल]], [[उपेन पटेल]], [[कंगना रनौत]], [[सेलिना जेटली]] || [[नाटक]], [[सामाजिक]], संगीत, [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[शूट आउट एट लोखंडवाला (2007 फ़िल्म)|शूट आउट एट लोखंडवाला]]'' || अपूर्वा लखिया || [[अमिताभ बच्चन]], [[संजय दत्त]], [[अरबाज़ ख़ान]], [[विवेक ओबेरॉय]], [[सुनील शेट्टी]], [[तुषार कपूर]], [[अभिषेक बच्चन]], [[नेहा धूपिया]], [[दीया मिर्ज़ा]], [[आरती छाबड़िया]], [[अमृता सिंह]] ||[[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[प्रहसन]], [[नाटक]] |- |''शॉबिज़'' || राजू खान || तुषार जलोटा, [[मृणालिनी शर्मा]] || |- |''[[स्पीड (2007 फ़िल्म)|स्पीड]]'' ||[[विक्रम भट्ट]] || [[संजय सूरी]], [[ज़ायेद खान]], [[उर्मिला मातोंडकर]], [[सोफी चौधरी]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[तनुश्री दत्ता]], [[अमृता अरोड़ा]], [[आशीष चौधरी]] || थ्रिलर |- |''स्ट्रैंजर्स'' || आनन्द राय || [[जिमी शेरगिल]], [[के के मेनन]], [[नंदना सेन]], [[सोनाली कुलकर्णी]] || |- |''ताक झाँक''|| [[रितुपर्णो घोष]] || [[कोंकणा सेन शर्मा]], [[माधवन]], [[राइमा सेन]] || |- |''स्वामी'' || गणेश आचार्य || [[मनोज बाजपेयी]], [[जूही चावला]] || [[नाटक]] |- |''[[ता रा रम पम]]'' || [[सिद्धार्थ आनन्द]] || [[सैफ़ अली ख़ान]], [[रानी मुखर्जी]], [[जावेद जाफ़री]], [[आरती छाबड़िया]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[नाटक]], [[सामाजिक]] |- |''[[तारे ज़मीन पर (2007 फ़िल्म)|तारे ज़मीन पर]]'' || [[आमिर ख़ान]] || [[आमिर ख़ान]], [[दर्शील सफारी]], [[टिस्का चोपड़ा]] ||[[नाटक]] |- |''[[ट्रैफ़िक सिग्नल]]'' || [[मधुर भंडारकर]] || [[कुणाल खेमू]], [[कोंकणा सेन शर्मा]], गोपाल के सिंह || [[नाटक]] |- |''द ट्रैन'' || हसनैन हैदराबादवाला, रक्षा मिस्त्री || [[इमरान हाशमी]], गीता बसरा, [[सयाली भगत]] || |- |''विक्टोरिया न॰ २०३'' || [[अनंत महादेवन]] || [[ओम पुरी]], [[अनुपम खेर]], [[जिमी शेरगिल]], [[प्रीति झंगियानी]] || [[प्रहसन]] |- |''[[वेलकम (2007 फ़िल्म)|वेलकम]]'' || अनीश बज़मी || [[अक्षय कुमार]], [[नाना पाटेकर]], [[अनिल कपूर]], [[कैटरीना कैफ़]], [[मल्लिका शेरावत]], [[परेश रावल]], [[फ़िरोज़ ख़ान]] || [[प्रहसन]] |- |''यात्रा'' || गौतम घोष || [[रेखा]], [[नाना पाटेकर]], [[दीप्ती नवल]] || |- |''[[ज़मानत (1977 फ़िल्म)|ज़मानत]]'' || एस॰ रामनाथन || [[अमिताभ बच्चन]], [[अरशद वारसी]], [[करिश्मा कपूर]] || [[नाटक]] |- |} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]] पर [https://www.imdb.com/List?year=2007&&language=Hindi&&tv=on&&heading=9;2007;Hindi&&related=9;2007;2007;Hindi;Hindi&&nav=/Sections/Years/2007/include-bylanguage 2007 की बॉलीवुड फ़िल्में]{{Dead link|date=जून 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{DEFAULTSORT:2007 की बॉलीवुड फ़िल्में}} [[श्रेणी:2007 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] sxfam0dm9e1pxm9sqqh5wu15gm52i7w 6632186 6632172 2026-10-23T08:09:53Z Sanjeev bot 127039 बॉट: कड़ी के रूप में शब्द की आवृत्ति को हटाया। 6632186 wikitext text/x-wiki {{Indianfilmlist}} यह वर्ष 2007 में [[मुम्बई]] आधारित [[बॉलीवुड]] फ़िल्म उद्योग द्वारा निर्मित फ़िल्मों की सूची है। ==बॉक्स ऑफ़िस की कमाई== वर्ष 2007 की सबसे अधिक कमाई वाली शीर्ष 10 फ़िल्में निम्नलिखित हैं।<ref>https://boxofficeindia.com/worldwide-total-gross.php?year=2007</ref> {| class="wikitable" ! क्र॰सं॰ !! फ़िल्म !! कुल सकल |- ! 1 || ''[[ओम शांति ओम]]'' || {{INR}}215 करोड़ |- ! 2 || ''[[वेलकम (2007 फ़िल्म)|वेलकम]]'' || ₹119.50 करोड़ |- ! 3 || ''[[चक दे! इंडिया]]'' || {{INR}}109 करोड़ |- ! 4 || ''[[पार्टनर|पार्टनर]]'' || {{INR}}103 करोड़ |- ! 5 || ''[[तारे ज़मीन पर (2007 फ़िल्म)|तारे ज़मीन पर]]'' || {{INR}} 98.50 करोड़ |- ! 6 || ''[[हे बेबी (2007 फ़िल्म)|हे बेबी]]'' || {{INR}}84 करोड़ |- ! 7 || ''[[गुरु (२००७ फ़िल्म)|गुरु]]'' || {{INR}}83.67 करोड़ |- ! 8 || ''[[भूल भुलैया (2007 फ़िल्म)|भूल भुलैया]]'' || {{INR}}83 करोड़ |- ! 9 || ''[[नमस्ते लंदन]]'' || {{INR}}71 करोड़ |- ! 10 || ''[[ता रा रम पम]]'' || {{INR}}69 करोड़ |} ==जारी फ़िल्मों की सूची== {| class="wikitable" |- ! शीर्षक !! निर्देशक !! अभिनेता !! विधा |- |''[[1971 (2007 की फ़िल्म)|1971]]'' || [[अमृत सागर]] || [[मनोज बाजपेयी]], [[रवि किशन]] || [[युद्ध]] |- |''[[50 लाख]]'' || [[चन्द्र शेखर येलेती]] || [[पवन मल्होत्रा]], [[मोहित चड्डा]] || |- |''[[68 पेजेज]]'' || [[श्रीधर रंगायन]] || [[मौली गांगुली]], [[जॉय सेनगुप्ता]], [[जयंति भाटिया]] || |- |''[[राम गोपाल वर्मा की आग (2007 फ़िल्म)|आग]]'' || [[रामगोपाल वर्मा]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[अजय देवगन]], [[सुष्मिता सेन]], [[प्रियंका कोठारी|निशा कोठारी]], [[मोहनलाल (अभिनेता)|मोहनलाल]], [[प्रशांत राज सचदेव]], [[राजपाल यादव]] || [[एक्शन फिल्म|एक्शन]], थ्रिलर |- |''[[आजा नचले]]'' || अनिल मेहता || [[माधुरी दीक्षित]], [[अक्षय खन्ना]], [[कुणाल कपूर]], [[कोंकणा सेन शर्मा]], [[रणवीर शौरी]] || संगीत |- |''[[आप का सुरूर]]'' || प्रशान्त चड्डा || [[हिमेश रेशमिया]], [[हंसिका मोटवानी]], [[मल्लिका शेरावत]], [[दर्शन जरीवाला]], [[राज बब्बर]], [[श्रवणकुमार|श्रवण]], [[गुरबानी जज|वीजे बानी]], [[सचिन खेडेकर]], [[अनंत महादेवन]], लवप्रीत औजला, मैरिसा लॉरेंश, ईशिता चौहान, संजय शर्मा, पंकज झा, अभिजीत चावण, लल्लन दुबे, रियान एस्ट्राडा, रोन मात्ज़ || [[नाटक]], थ्रिलर, [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[अगर (2007 फ़िल्म)|अगर]]'' || [[अनंत महादेवन]] || [[श्रेयस तलपड़े]], [[तुषार कपूर]], [[उदिता गोस्वामी]] || [[नाटक]], थ्रिलर |- |''[[अंजाम (1994 फ़िल्म)|अंजाम]]'' || [[अनंत महादेवन]] || [[इमरान हाशमी]], [[तुषार कपूर]] || थ्रिलर |- |''[[अनवर (2007 फ़िल्म)|अनवर]]'' || मनीष झा || सिद्धार्थ कोइराला, [[राजपाल यादव]], [[नौहीद सेरुसी]] || [[नाटक]] |- |''[[अपना आसमाँ]]'' || कौशिक रॉय || [[इरफ़ान ख़ान]], [[शोभना]] || |- |''[[अपने]]'' || [[अनिल शर्मा]] || [[धर्मेन्द्र]], [[सनी देओल]], [[बॉबी देओल]], [[शिल्पा शेट्टी]], [[कैटरीना कैफ़]], [[दिव्या दत्ता]], [[किरण खेर]] || [[परिवार]], [[नाटक]], [[खेल]] |- |''[[और पप्पू पास हो गया]]'' || एस॰ सोनी || [[कृष्णा अभिषेक]], [[कश्मीरा शाह]], [[जैकी श्रॉफ]] || |- |''[[आवारापन]]'' || [[मोहित सूरी]] || [[इमरान हाशमी]], [[श्रिया सरन]], [[मृणालिनी शर्मा]], [[आशुतोष राणा]] || [[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[नाटक]] |- |''[[बाल गणेश]]'' || पंकज शर्मा || अशर शैख, आदर्श गौतम, नम्रता सव्हानी || पौराणिक |- |''[[बेनाम (2007 फ़िल्म)|बेनाम]]'' || अनीश बज़मी || [[अजय देवगन]], [[भूमिका चावला]], [[समीरा रेड्डी]], [[मुकेश तिवारी]] || [[एक्शन फिल्म|एक्शन]] |- |''[[भेजा फ्राय (फ़िल्म)|भेजा फ्राय]]'' || सागर बैलारी || [[विनय पाठक]], [[सारिका]], [[रजत कपूर]] || [[प्रहसन]] |- |''[[भूल भुलैया (2007 फ़िल्म)|भूल भुलैया]]'' || [[प्रियदर्शन]] || [[अक्षय कुमार]], [[विद्या बालन]], [[अमीषा पटेल]], [[शाइनी आहूजा]] || रहस्य, थ्रिलर, [[प्रहसन]] |- |''[[भ्रम]]'' || पवन कौल || [[डीनो मोरिया]], [[मिलिंद सोमन]], शीतल मेनन || थ्रिलर |- |''[[बिग ब्रदर (2007 फ़िल्म)|बिग ब्रदर]]'' || गुड्डू धनवा || [[सनी देओल]], [[प्रियंका चोपड़ा]], [[राजू श्रीवास्तव]] || [[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[नाटक]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[प्रहसन]] |- |''[[ब्लैक फ्राइडे (2004 फ़िल्म)|ब्लैक फ्राइडे]]'' || [[अनुराग कश्यप]] || [[के के मेनन]], [[पवन मल्होत्रा]], [[आदित्य श्रीवास्तव]], [[इम्तियाज़ अली]], [[प्रतिमा काज़मी]], [[ज़ाकिर हुसैन (हिन्दी फ़िल्म कलाकार)|ज़ाकिर हुसैन]] || प्रहसन कल्पना, नाटक, ऐतिहासिक |- |''[[ब्लड ब्रदर्स]]'' || [[विशाल भारद्वाज]] || [[आयशा टाकिया]], [[सिद्धार्थ (अभिनेता)|सिद्धार्थ]], [[पंकज कपूर]], [[पवन मल्होत्रा]] || [[लघु फ़िल्म]] |- |''[[द ब्लू अम्ब्रेल्ला]]'' || [[विशाल भारद्वाज]] || [[श्रेया शर्मा]], [[पंकज कपूर]] || |- |''[[बॉम्बे टू गोवा]] '' || राज पेंडुर्कर || [[सुनील पाल]], [[राजू श्रीवास्तव]], [[असरानी]], [[विजय राज़]], [[टीनू आनंद]] || [[प्रहसन]] |- |''[[बुड्ढा मर गया]]'' || [[राहुल रवैल]] || [[राखी सावंत]], [[अनुपम खेर]], [[ओम पुरी]], [[परेश रावल]] || [[प्रहसन]] |- |''कैश'' || [[अनुभव सिन्हा]] || [[अजय देवगन]], [[सुनील शेट्टी]], [[ज़ायेद खान]], [[रितेश देशमुख]], [[ईशा देओल]], [[शमिता शेट्टी]], [[दीया मिर्ज़ा]], [[आयशा टाकिया]] || थ्रिलर |- | ''[[चक दे! इंडिया]]'' || शिमित अमीन || [[शाहरुख़ ख़ान]], [[सागरिका घाटगे]], विद्या मालदवे || [[खेल]] |- |''चंचल'' || इन्द्रजीत सिंह || अरमान शहाबी, [[ग्रेसी सिंह]] || [[नाटक]], संगीत |- |''[[चीनी कम (2007 फ़िल्म)|चीनी कम]]'' || [[आर. बाल्की]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[तबु]], [[परेश रावल]], [[ज़ोहरा सहगल]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[प्रहसन]], [[नाटक]] |- |''[[छोड़ो ना यार]]'' || दिलीप सूद || [[जिमी शेरगिल]], [[किम शर्मा]] || [[वीभत्स फ़िल्म|वीभत्स]] |- |''[[चूड़ियाँ (2007 फ़िल्म)|चूड़ियाँ]]'' || सुखवंत धड्डा || [[विनोद खन्ना]], [[ग्रेसी सिंह]], सुधाँशु पांडे, विकास भल्ला || [[नाटक]] |- |''[[कॉकटेल: द डैडली कोम्बीनेशन]]'' || मनिन्दर भंडारी || वाक़र खान, [[मुशताक ख़ान (अभिनेता)|मुशताक ख़ान]], गुफ़ी पैंटल || थ्रिलर |- |''डार्लिंग'' || [[रामगोपाल वर्मा]] || [[फ़रदीन ख़ान]], [[ईशा कोपिकर]], [[ईशा देओल]] || थ्रिलर, [[वीभत्स फ़िल्म|वीभत्स]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], रहस्य |- |''[[डेल्ही हाइट्स]]'' || [[आनन्द कुमार]] || [[जिमी शेरगिल]], [[नेहा धूपिया]], [[ओम पुरी]] || |- |''[[धमाल (2007 फ़िल्म)|धमाल]]'' || [[इन्द्र कुमार]] || [[जावेद जाफ़री]], [[संजय दत्त]], [[रितेश देशमुख]], [[अरशद वारसी]], [[आशीष चौधरी]] || [[प्रहसन]] |- |''[[गोल (फ़िल्म)]]'' || [[विवेक अग्निहोत्री]] || [[जॉन अब्राहम]], [[बिपाशा बसु]], [[अरशद वारसी]], [[बोमन ईरानी]] || [[खेल]] |- |''धर्मा'' || भावना तलवार || [[पंकज कपूर]], [[ऋशिता भट]], [[सुप्रिया पाठक]] || |- |''धोखा'' || [[पूजा भट्ट]] || मुज़म्मिल इब्राहिम, [[ट्यूलिप जोशी]], [[अनुपम खेर]] || |- |''[[ढोल (2007 फ़िल्म)|ढोल]]'' || [[प्रियदर्शन]] || [[कुणाल खेमू]], [[शर्मन जोशी]], [[राजपाल यादव]], [[तुषार कपूर]], [[तनुश्री दत्ता]], [[तारा शर्मा]], [[अरबाज़ ख़ान]] || [[प्रहसन]] |- |''[[दिल दोस्ती ईटीसी]]'' || मनीष तिवारी|| [[श्रेयस तलपड़े]], निकिता आनन्द, इमाद शाह, स्मृति मिश्रा, [[इशिता शर्मा]] || |- |''डॉण्ट स्टोप ड्रिमिंग'' || आदित्य राज कपूर || [[ऋषि कपूर]], [[सुनील शेट्टी]] || [[नाटक]] |- |''[[दस कहानियाँ (2007 फ़िल्म)|दस कहानियाँ]]'' || [[संजय गुप्ता]] || [[संजय दत्त]], [[सुनील शेट्टी]], [[अरबाज़ ख़ान]], [[नाना पाटेकर]], [[डीनो मोरिया]], [[मनोज बाजपेयी]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[दिया मिर्ज़ा]], [[अमृता सिंह]], [[नेहा धूपिया]], [[मिनीषा लाम्बा]], तरिना पटेल, [[नसीरुद्दीन शाह]], [[शबाना आज़मी]], [[अनुपम खेर]], [[अनिता हस्सनंदनी|नताशा]] || [[नाटक]] |- |''[[एक चालीस की लास्ट लोकल]]'' || [[संजय खंडूरी]] || [[अभय देयोल]], [[नेहा धूपिया]] || |- |''[[एकलव्य (2007 फ़िल्म)|एकलव्य]]'' || [[विधु विनोद चोपड़ा]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[शर्मिला टैगोर]], [[संजय दत्त]], [[सैफ़ अली ख़ान]], [[विद्या बालन]], [[जिमी शेरगिल]], [[जैकी श्रॉफ]], [[राइमा सेन]] || [[नाटक]] |- |''[[फैमिलीवाला]]'' || [[नीरज वोरा]] || [[अर्जुन रामपाल]], [[दीया मिर्ज़ा]] || |- |''[[फूल एन फाइनल (२००७ फ़िल्म)|फूल एन फाइनल]]'' || अहमद खान || [[शाहिद कपूर]], [[सनी देओल]], [[आयशा टाकिया]], [[परेश रावल]], [[अरबाज़ ख़ान]], [[विवेक ओबेरॉय]], [[जैकी श्रॉफ]], [[गुलशन ग्रोवर]], [[ओम पुरी]], [[शर्मिला टैगोर]], [[जॉनी लीवर]] ||[[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[प्रहसन]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], संगीत |- |''गांधी, माय फादर'' || फ़िरोज़ अब्बास खान || [[अक्षय खन्ना]], [[शेफ़ाली शाह]], [[भूमिका चावला]] || [[नाटक]] |- |''गंगोत्री'' || अभिषेक चड्डा || [[अमिताभ बच्चन]], [[भूमिका चावला]] || [[नाटक]] |- |''[[गौरी (2007 फ़िल्म)|गौरी]]'' || अक्कु अकबर || [[रितुपर्णा सेनगुप्ता]], [[अतुल कुलकर्णी]] || [[वीभत्स फ़िल्म|वीभत्स]] |- |''गो'' || मनीष श्रीवास्तव || [[प्रियंका कोठारी|निशा कोठारी]], [[के के मेनन]], [[राजपाल यादव]] || |- |''[[गुड बॉय बैड बॉय]]'' || अश्विनी चौधरी || [[इमरान हाशमी]], [[तुषार कपूर]], [[ईशा शरवानी]], [[तनुश्री दत्ता]], [[परेश रावल]] || [[प्रहसन]] |- |''[[गुरु (२००७ फ़िल्म)|गुरु]]'' || [[मणिरत्नम्]] || [[अभिषेक बच्चन]], [[ऐश्वर्या राय]], [[मिथुन चक्रवर्ती]], [[विद्या बालन]], [[माधवन]] || [[नाटक]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- | ''[[हर पल]]'' || जॉनू बरुवा || [[प्रीति ज़िंटा]], [[शाइनी आहूजा]], [[धर्मेन्द्र]], [[ईशा कोपिकर]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- | ''हस्ते हस्ते'' || टॉनी || [[जिमी शेरगिल]], [[राजपाल यादव]], निशा रावल, मोनिक्षा || [[प्रहसन]] |- |''[[हैटट्रिक (2007 फ़िल्म)|हैटट्रिक]]'' || [[मिलन लुथरिया]] || [[परेश रावल]], [[रिमी सेन]], [[कुणाल कपूर]], [[नाना पाटेकर]], [[डैनी डेन्जोंगपा]] || [[प्रहसन]] |- |''[[हे बेबी (2007 फ़िल्म)|हे बेबी]]'' || [[साजिद खान]] || [[अक्षय कुमार]], [[रितेश देशमुख]], [[फ़रदीन ख़ान]], [[विद्या बालन]], [[बोमन ईरानी]], [[अनुपम खेर]] || [[प्रहसन]], [[नाटक]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[हनीमून ट्रैवल्स प्राइवेट लिमिटेड (2007 फ़िल्म)|हनीमून ट्रैवल्स प्राइवेट लिमिटेड]]'' || [[रीमा कागती]] || [[शबाना आज़मी]], [[बोमन ईरानी]], [[अमीषा पटेल]], [[संध्या मृदुल]], [[दिया मिर्ज़ा]], [[मिनीषा लाम्बा]], [[के के मेनन]], [[अर्जुन रामपाल]], [[रणवीर शौरी]], [[राइमा सेन]], करण खन्ना, [[विक्रम चटवाल]], [[अभय देयोल]] || [[प्रहसन]], [[नाटक]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[जब वी मेट]]'' || [[इम्तियाज़ अली]] || [[शाहिद कपूर]], [[करीना कपूर]], [[पवन मल्होत्रा]], [[दारा सिंह]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[प्रहसन]] |- |''[[जहाँ जायेगा हमें पायेगा]]'' || जन्मेंद्र आहुजा || [[गोविन्दा]], साक्षी शिवानन्द || [[प्रहसन]] |- |''[[झूम बराबर झूम (2007 फ़िल्म)|झूम बराबर झूम]]'' || शाद अली || [[अभिषेक बच्चान]], [[प्रीति ज़िंटा]], [[बॉबी देओल]], [[लारा दत्ता]], [[अमिताभ बच्चन]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[प्रहसन]] |- |''[[जॉनी गद्दार (2007 फ़िल्म)|जॉनी गद्दार]]'' || [[श्रीराम राघवन]] || [[नील नितिन मुकेश]], [[धर्मेन्द्र]], [[विनय पाठक]], [[ज़ाकिर हुसैन (हिन्दी फ़िल्म कलाकार)|ज़ाकिर हुसैन]], [[रिमी सेन]], [[दयानन्द शेट्टी]] || थ्रिलर |- |''[[जस्ट मैरिड (2007 फ़िल्म)|जस्ट मैरिड]]'' || [[मेघना गुलज़ार]] || [[फ़रदीन ख़ान]], [[ईशा देओल]] || [[नाटक]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[सामाजिक]], [[प्रहसन]] |- |''[[काफ़िला (२००७ फ़िल्म)|काफ़िला]]'' || अमितोज मान || [[सनी देओल]] || [[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[राष्ट्रभक्ति]] |- |''[[खोया खोया चाँद (2007 फ़िल्म)|खोया खोया चाँद]]'' || सुधीर मिश्रा || [[शाइनी आहूजा]], [[सोहा अली खान]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[नाटक]] |- |''[[क्या लव स्टोरी है]]'' || लवली सिंह || [[तुषार कपूर]], [[आयशा टाकिया]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[लागा चुनरी में दाग (2007 फ़िल्म)|लागा चुनरी में दाग]]'' || [[प्रदीप सरकार]] || [[जया बच्चन]], [[रानी मुखर्जी]], [[अभिषेक बच्चन]], [[कोंकणा सेन शर्मा]], [[कुणाल कपूर]], [[अनुपम खेर]] || [[नाटक]] |- |''[[लाइफ़ इन ए... मेट्रो]]'' || [[अनुराग बसु]] || [[शिल्पा शेट्टी]], [[शर्मन जोशी]], [[कोंकणा सेन शर्मा]], [[शाइनी आहूजा]], [[के के मेनन]], [[इरफ़ान ख़ान]], [[कंगना रनौत]], [[धर्मेन्द्र]] || [[नाटक]] |- |''[[लाइफ में कभी कभी (2007 फ़िल्म)|लाइफ में कभी कभी]]'' || [[विक्रम भट्ट]] || [[डीनो मोरिया]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], अंजोरी अलग़, [[नौहीद सेरुसी]], [[समीर दत्तानी]] || थ्रिलर |- |''लॉयन्स ऑफ़ पंजाब प्रजेंट्स'' || मनीष आचार्य || [[शबाना आज़मी]], आयेशा धाकड़, अजय नायडु || संगीत, [[नाटक]] |- |''मनोरमा सिक्स फीट अंडर'' || नवदीप सिंह || [[अभय देयोल]], [[राइमा सेन]], [[गुल पनाग]] || थ्रिलर |- |''[[मैरीगोल्ड (2007 फ़िल्म)|मैरीगोल्ड]]'' || विल्लार्ड कैरोल || [[सलमान ख़ान]], [[ऐली लार्टर]], [[नंदना सेन]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] | |- |''एमपी३ – मेरा पहला पहला प्यार'' || [[रुसलान मुमताज़]] || रुसलान मुमताज़, हैज़ल क्रॉवनी || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''मुम्बई सालसा'' || मनोज त्यागी || [[वीर दास]], [[लिंडा आर्सेनिओ]], [[मंजरी फडनिस]], दिलीप थड़ेश्वर || |- |''माय बॉलीवुड ब्राइड'' ||राजीव विरानी || जसॉन लेविस, [[कश्मीरा शाह]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[नमस्ते लंदन]]'' || [[विपुल अमृतलाल शाह]] || [[अक्षय कुमार]], [[कैटरीना कैफ़]], [[ऋषि कपूर]], [[उपेन पटेल]], [[रितेश देशमुख]], [[जावेद शेख]], क्लाइव स्टैंडन, निना वाडिया || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[प्रहसन]], [[नाटक]], [[सामाजिक]] |- |''[[द नेमसेक (2006 फ़िल्म)|द नेमसेक]]'' || [[मीरा नायर]] || [[तबु]], [[इरफ़ान ख़ान]], [[कल पेन]] || [[नाटक]] |- |''[[नन्हे जैसलमेर]]'' || [[समीर कर्णिक]] || [[बॉबी देओल]], द्विज यादव, [[कैटरीना कैफ़]], [[शरत सक्सेना]] || [[नाटक]] |- |''[[नक़ाब]]'' || [[अब्बास-मस्तान]] || [[बॉबी देओल]], [[अक्षय खन्ना]], [[उर्वशी शर्मा]] || थ्रिलर |- |''[[नेहले पे देहला (2007 फ़िल्म)|नेहले पे देहला]]'' || अजय चंढोक || [[संजय दत्त]], [[सैफ़ अली ख़ान]], [[बिपाशा बसु]], [[किम शर्मा]] || [[प्रहसन]] |- |''[[निशब्द (2007 फ़िल्म)|निशब्द]]'' || [[रामगोपाल वर्मा]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[जिया ख़ान]], [[आफ़ताब शिवदासानी]] || [[नाटक]] |- |''[[नो स्मोकिंग (2007 फ़िल्म)|नो स्मोकिंग]]'' || [[अनुराग कश्यप]] || [[जॉन अब्राहम]], [[आयशा टाकिया]], [[परेश रावल]], [[रणवीर शौरी]] || [[नाटक]], थ्रिलर |- |''ओह माय आनन्द'' || अंगद कीत || सु पमन, रमोरौस कुमार || [[प्रहसन]] |- |''[[ओम शांति ओम]]'' || [[फराह खान]] || [[शाहरुख़ ख़ान]], [[दीपिका पादुकोण]], [[श्रेयस तलपड़े]], [[अर्जुन रामपाल]], [[किरण खेर]], [[जावेद शेख]], [[बिन्दू]], [[युविका चौधरी]], [[सतीश शाह]] || [[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[प्रहसन]], [[नाटक]] |- |''[[पार्टनर|पार्टनर]]''|| [[डेविड धवन]] || [[सलमान ख़ान]], [[गोविन्दा]], [[लारा दत्ता]], [[कैटरीना कैफ़]], [[आरती छाबड़िया]], [[राजपाल यादव]], [[दलीप ताहिल]] || [[प्रहसन]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[रकीब (2007 फ़िल्म)|रकीब]]'' || [[अनुराग सिंह]] || [[राहुल खन्ना]], [[जिमी शेरगिल]], [[शर्मन जोशी]], [[तनुश्री दत्ता]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''रेड: द डार्क साइड'' || [[विक्रम भट्ट]] || [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[अमृता अरोड़ा]], [[सेलिना जेटली]] || थ्रिलर |- |''रेड स्वस्तिक'' || विनोद पांडे || [[शर्लिन चोपड़ा]], [[दीपशिखा (अभिनेत्री)|दीपशिखा]] || थ्रिलर |- |''[[रिस्क (2007 फ़िल्म)|रिस्क]]'' || विश्राम सावंत || [[विनोद खन्ना]], [[रणदीप हुड्डा]], [[तनुश्री दत्ता]], [[सीमा बिस्वास]] ||[[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[नाटक]] |- |''[[सलाम-ए-इश्क़]]'' || [[निखिल आडवाणी]] || [[सलमान ख़ान]], [[अक्षय खन्ना]], [[प्रियंका चोपड़ा]], [[अनिल कपूर]], [[आयशा टाकिया]], [[जूही चावला]], [[विद्या बालन]], [[जॉन अब्राहम]], [[सुहेल ख़ान]], [[ईशा कोपिकर]], [[गोविन्दा]], [[शैनोन एसरा]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[सांवरिया]]'' || [[संजय लीला भंसाली]] || [[रणबीर कपूर]], [[सोनम कपूर]], [[रानी मुखर्जी]], [[सलमान ख़ान]] || [[नाटक]], [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[सरहद पार]]'' || रमन कुमार || [[संजय दत्त]], [[तबु]], [[महिमा चौधरी]], [[चन्द्रचूढ़ सिंह]] || [[राष्ट्रभक्ति]] |- |''सम्बार सालसा'' || आदित्य राज कपूर || [[ऋषि कपूर]] || |- |''से सलाम इंडिया'' || सुभाषा कपूर || [[संजय सूरी]], [[संध्या मृदुल]], [[मिलिंद सोमन]] ||[[क्रिकेट]] |- |''[[शाकालाका बूम बूम (2007 फ़िल्म)|शाकालाका बूम बूम]]'' || [[सुनील दर्शन]] || [[बॉबी देओल]], [[उपेन पटेल]], [[कंगना रनौत]], [[सेलिना जेटली]] || [[नाटक]], [[सामाजिक]], संगीत, [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]] |- |''[[शूट आउट एट लोखंडवाला (2007 फ़िल्म)|शूट आउट एट लोखंडवाला]]'' || अपूर्वा लखिया || [[अमिताभ बच्चन]], [[संजय दत्त]], [[अरबाज़ ख़ान]], [[विवेक ओबेरॉय]], [[सुनील शेट्टी]], [[तुषार कपूर]], [[अभिषेक बच्चन]], [[नेहा धूपिया]], [[दीया मिर्ज़ा]], [[आरती छाबड़िया]], [[अमृता सिंह]] ||[[एक्शन फिल्म|एक्शन]], [[प्रहसन]], [[नाटक]] |- |''शॉबिज़'' || राजू खान || तुषार जलोटा, [[मृणालिनी शर्मा]] || |- |''[[स्पीड (2007 फ़िल्म)|स्पीड]]'' ||[[विक्रम भट्ट]] || [[संजय सूरी]], [[ज़ायेद खान]], [[उर्मिला मातोंडकर]], [[सोफी चौधरी]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[तनुश्री दत्ता]], [[अमृता अरोड़ा]], [[आशीष चौधरी]] || थ्रिलर |- |''स्ट्रैंजर्स'' || आनन्द राय || [[जिमी शेरगिल]], [[के के मेनन]], [[नंदना सेन]], [[सोनाली कुलकर्णी]] || |- |''ताक झाँक''|| [[रितुपर्णो घोष]] || [[कोंकणा सेन शर्मा]], [[माधवन]], [[राइमा सेन]] || |- |''स्वामी'' || गणेश आचार्य || [[मनोज बाजपेयी]], [[जूही चावला]] || [[नाटक]] |- |''[[ता रा रम पम]]'' || [[सिद्धार्थ आनन्द]] || [[सैफ़ अली ख़ान]], [[रानी मुखर्जी]], [[जावेद जाफ़री]], [[आरती छाबड़िया]] || [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी]], [[नाटक]], [[सामाजिक]] |- |''[[तारे ज़मीन पर (2007 फ़िल्म)|तारे ज़मीन पर]]'' || [[आमिर ख़ान]] || [[आमिर ख़ान]], [[दर्शील सफारी]], [[टिस्का चोपड़ा]] ||[[नाटक]] |- |''[[ट्रैफ़िक सिग्नल]]'' || [[मधुर भंडारकर]] || [[कुणाल खेमू]], [[कोंकणा सेन शर्मा]], गोपाल के सिंह || [[नाटक]] |- |''द ट्रैन'' || हसनैन हैदराबादवाला, रक्षा मिस्त्री || [[इमरान हाशमी]], गीता बसरा, [[सयाली भगत]] || |- |''विक्टोरिया न॰ २०३'' || [[अनंत महादेवन]] || [[ओम पुरी]], [[अनुपम खेर]], [[जिमी शेरगिल]], [[प्रीति झंगियानी]] || [[प्रहसन]] |- |''[[वेलकम (2007 फ़िल्म)|वेलकम]]'' || अनीश बज़मी || [[अक्षय कुमार]], [[नाना पाटेकर]], [[अनिल कपूर]], [[कैटरीना कैफ़]], [[मल्लिका शेरावत]], [[परेश रावल]], [[फ़िरोज़ ख़ान]] || [[प्रहसन]] |- |''यात्रा'' || गौतम घोष || [[रेखा]], [[नाना पाटेकर]], [[दीप्ती नवल]] || |- |''[[ज़मानत (1977 फ़िल्म)|ज़मानत]]'' || एस॰ रामनाथन || [[अमिताभ बच्चन]], [[अरशद वारसी]], [[करिश्मा कपूर]] || [[नाटक]] |- |} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]] पर [https://www.imdb.com/List?year=2007&&language=Hindi&&tv=on&&heading=9;2007;Hindi&&related=9;2007;2007;Hindi;Hindi&&nav=/Sections/Years/2007/include-bylanguage 2007 की बॉलीवुड फ़िल्में]{{Dead link|date=जून 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{DEFAULTSORT:2007 की बॉलीवुड फ़िल्में}} [[श्रेणी:2007 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] nge37jx36b8wjl032ooisrxxzi2x0h2 आर्यन वैद्य 0 37907 6632173 6164925 2026-10-23T08:07:21Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632173 wikitext text/x-wiki {{जीवनी स्रोतहीन|date=अगस्त 2014}} {{Infobox pageant titleholder | name = Aryan Vaid | image = Aryan Vaid at Sailor Today Awards (6) (cropped).jpg | imagesize = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1976|07|4}} | birth_place = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], [[India]] | birth_name = | occupation = Model, actor | years_active= 2000–present | competitions = [[Mr. International]] 2000 (winner)<br />[[Mister India World|Mister India]] 2000 (winner) }} '''आर्यन वैद्य''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं। == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[अपने|अपने]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[मिस्टर १००% (2006 फ़िल्म)|मिस्टर १००%]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[ऐसा क्यों होता है (2005 फ़िल्म)|ऐसा क्यों होता है]] || || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == {{बिग बॉस 1}} [[श्रेणी:1976 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:बिग बॉस प्रतिभागी]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:अभिनेता]] {{जीवनचरित-आधार}} reymdjp9uf2o9he7vbsxhuteib6v0mn 6632187 6632173 2026-10-23T08:10:02Z Sanjeev bot 127039 बॉट: कड़ी के रूप में शब्द की आवृत्ति को हटाया। 6632187 wikitext text/x-wiki {{जीवनी स्रोतहीन|date=अगस्त 2014}} {{Infobox pageant titleholder | name = Aryan Vaid | image = Aryan Vaid at Sailor Today Awards (6) (cropped).jpg | imagesize = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1976|07|4}} | birth_place = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], [[India]] | birth_name = | occupation = Model, actor | years_active= 2000–present | competitions = [[Mr. International]] 2000 (winner)<br />[[Mister India World|Mister India]] 2000 (winner) }} '''आर्यन वैद्य''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं। == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[अपने]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[मिस्टर १००% (2006 फ़िल्म)|मिस्टर १००%]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[ऐसा क्यों होता है (2005 फ़िल्म)|ऐसा क्यों होता है]] || || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == {{बिग बॉस 1}} [[श्रेणी:1976 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:बिग बॉस प्रतिभागी]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:अभिनेता]] {{जीवनचरित-आधार}} br327i2famop168ts99v5xpri0gnxau अपने 0 37908 6632130 6630722 2026-10-23T05:13:50Z हिंदुस्थान वासी 89741 सफ़ाई 6632130 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox Film | name = अपने | image =अपने.jpg | caption = '''अपने''' का पोस्टर | producer = | director = | music = | writer = | starring = [[धर्मेन्द्र]], <br />[[सनी देओल|सनी द्योल]], <br />[[बॉबी देओल|बॉबी द्योल]], <br />[[शिल्पा शेट्टी]], <br />[[कैटरीना कैफ़]], <br />[[किरण खेर|किरन खेर]], <br />[[विक्टर बैनर्जी]], <br />[[आर्यन वैद्य]], <br />[[दिव्या दत्ता]], <br />[[राजेन्द्र गुप्ता]] | screenplay = | released =, [[२००७|2007]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''अपने''' 2007 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। यह फिल्म पहेली बार वास्तविक जीवन में पिता धर्मेंद्र और बेटे [[सनी देओल]] और [[बॉबी देओल]] एक साथ दर्शाता है। == संक्षेप == == मुख्य कलाकार == * [[धर्मेन्द्र]] * सनी देओल * [[बॉबी देओल]] * [[शिल्पा शेट्टी]] - सिमरन * [[कैटरीना कैफ़]] * [[किरण खेर|किरन खेर]] - रवि * [[विक्टर बैनर्जी]] * [[आर्यन वैद्य]] * [[दिव्या दत्ता]] - पूजा * [[राजेन्द्र गुप्ता]] * - मुक्केबाज == संगीत == [[हिमेश रेशमिया]] द्वारा रचा गया इस फिल्म का संगीत आम जनता को पसंद आया। {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | all_music = [[हिमेश रेशमिया]] | title1 = महफूज़ | extra1 = हिमेश रेशमिया | length1 = 4:34 | title2 = देखूँ तुझे तो प्यार आए | extra2 = हिमेश रेशमिया, [[आकृति कक्कड़]] | length2 = 4:50 | title3 = अपने | extra3 = [[सोनू निगम]], जयेश गाँधी, [[जसपिंदर नरूला]] | length3 = 6:46 | title4 = अँख विच चेहरा प्यार दा | extra4 = हिमेश रेशमिया, [[शान (गायक)|शान]], [[कुणाल गांजावाला]], [[अमृता काक]] | length4 = 5:57 | title5 = बुल्स आई | extra5 = शान, अर्ल डिसूज़ा | length5 = 3:27 | title6 = तेरे संग | extra6 = सोनू निगम, जसपिंदर नरूला | length6 = 1:49 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0814014|अपने}} [[श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|अपने]] 612038rd1atozcejehtj56z89wfodnh 6632134 6632130 2026-10-23T05:33:27Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* मुख्य कलाकार */ पूर्ण 6632134 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox Film | name = अपने | image =अपने.jpg | caption = '''अपने''' का पोस्टर | producer = | director = | music = | writer = | starring = [[धर्मेन्द्र]], <br />[[सनी देओल|सनी द्योल]], <br />[[बॉबी देओल|बॉबी द्योल]], <br />[[शिल्पा शेट्टी]], <br />[[कैटरीना कैफ़]], <br />[[किरण खेर|किरन खेर]], <br />[[विक्टर बैनर्जी]], <br />[[आर्यन वैद्य]], <br />[[दिव्या दत्ता]], <br />[[राजेन्द्र गुप्ता]] | screenplay = | released =, [[२००७|2007]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''अपने''' 2007 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। यह फिल्म पहेली बार वास्तविक जीवन में पिता धर्मेंद्र और बेटे [[सनी देओल]] और [[बॉबी देओल]] एक साथ दर्शाता है। == संक्षेप == == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[धर्मेन्द्र]] — बलदेव सिंह चौधरी, पूर्व बॉक्सिंग खिलाड़ी * [[सनी देओल]] — अंगद सिंह चौधरी * [[बॉबी देओल]] — करण सिंह चौधरी * [[शिल्पा शेट्टी]] — सिमरन, अंगद की पत्नी * [[कैटरीना कैफ़]] — डॉ. नंदिनी साराभाई, करण की प्रेमिका * [[किरण खेर|किरन खेर]] — रावी चौधरी, बलदेव की पत्नी * [[जावेद शेख]] — रॉय, बलदेव का दोस्त * [[विक्टर बैनर्जी]] — एहसान अली, बॉक्सिंग कोच * [[आर्यन वैद्य]] — गौरव गेड़ा * [[दिव्या दत्ता]] — पूजा * [[राजेन्द्र गुप्ता]] — भुल्लर साब * [[कुरुष देबू]] — डॉ. निरंजन, नंदिनी के पिता * [[प्रवीन दबस]] — साकेत * [[उत्कर्ष शर्मा]] — बालक अंगद सिंह {{Div col end}} == संगीत == [[हिमेश रेशमिया]] द्वारा रचा गया इस फिल्म का संगीत आम जनता को पसंद आया। {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | all_music = [[हिमेश रेशमिया]] | title1 = महफूज़ | extra1 = हिमेश रेशमिया | length1 = 4:34 | title2 = देखूँ तुझे तो प्यार आए | extra2 = हिमेश रेशमिया, [[आकृति कक्कड़]] | length2 = 4:50 | title3 = अपने | extra3 = [[सोनू निगम]], जयेश गाँधी, [[जसपिंदर नरूला]] | length3 = 6:46 | title4 = अँख विच चेहरा प्यार दा | extra4 = हिमेश रेशमिया, [[शान (गायक)|शान]], [[कुणाल गांजावाला]], [[अमृता काक]] | length4 = 5:57 | title5 = बुल्स आई | extra5 = शान, अर्ल डिसूज़ा | length5 = 3:27 | title6 = तेरे संग | extra6 = सोनू निगम, जसपिंदर नरूला | length6 = 1:49 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0814014|अपने}} [[श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|अपने]] p70qjmhrh7cmevuak1vz71g1yd641lv 6632139 6632134 2026-10-23T05:49:43Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* */ 6632139 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox Film | name = अपने | image =अपने.jpg | caption = '''अपने''' का पोस्टर | producer = राहुल सुगंध <br/> संगीता अहीर | director = [[अनिल शर्मा]] | music = [[हिमेश रेशमिया]] | writer = नीरज पाठक | starring = [[धर्मेन्द्र]], <br />[[सनी देओल]], <br />[[बॉबी देओल]], <br />[[शिल्पा शेट्टी]], <br />[[कैटरीना कैफ़]], <br />[[किरण खेर|किरन खेर]] <br /> | screenplay = | released = 29 जून, 2007 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''अपने''' 2007 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। यह फिल्म पहली बार वास्तविक जीवन में पिता धर्मेन्द्र और बेटे [[सनी देओल]] और [[बॉबी देओल]] को एक साथ दिखाती है। यह टिकट खिड़की पर सफल रही थी। इस फ़िल्म की कहानी मिथुन चक्रवर्ती की [[बॉक्सर (1984 फ़िल्म)|''बॉक्सर'']] (1984) से प्रेरणा लेती है। इस फ़िल्म में धर्मेन्द्र को युवावस्था में बॉक्सिंग करते हुए दिखाने के लिए [[मैं इन्तकाम लूँगी (1982 फ़िल्म)|''मैं इन्तकाम लूंगा'']] (1982) के दृश्य दिखाए गए हैं। == संक्षेप == == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[धर्मेन्द्र]] — बलदेव सिंह चौधरी, पूर्व बॉक्सिंग खिलाड़ी * [[सनी देओल]] — अंगद सिंह चौधरी * [[बॉबी देओल]] — करण सिंह चौधरी * [[शिल्पा शेट्टी]] — सिमरन, अंगद की पत्नी * [[कैटरीना कैफ़]] — डॉ. नंदिनी साराभाई, करण की प्रेमिका * [[किरण खेर|किरन खेर]] — रावी चौधरी, बलदेव की पत्नी * [[जावेद शेख]] — रॉय, बलदेव का दोस्त * [[विक्टर बैनर्जी]] — एहसान अली, बॉक्सिंग कोच * [[आर्यन वैद्य]] — गौरव गेड़ा * [[दिव्या दत्ता]] — पूजा * [[राजेन्द्र गुप्ता]] — भुल्लर साब * [[कुरुष देबू]] — डॉ. निरंजन, नंदिनी के पिता * [[प्रवीन दबस]] — साकेत * [[उत्कर्ष शर्मा]] — बालक अंगद सिंह {{Div col end}} == संगीत == [[हिमेश रेशमिया]] द्वारा रचा गया इस फिल्म का संगीत आम जनता को पसंद आया। {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | all_music = [[हिमेश रेशमिया]] | title1 = महफूज़ | extra1 = हिमेश रेशमिया | length1 = 4:34 | title2 = देखूँ तुझे तो प्यार आए | extra2 = हिमेश रेशमिया, [[आकृति कक्कड़]] | length2 = 4:50 | title3 = अपने | extra3 = [[सोनू निगम]], जयेश गाँधी, [[जसपिंदर नरूला]] | length3 = 6:46 | title4 = अँख विच चेहरा प्यार दा | extra4 = हिमेश रेशमिया, [[शान (गायक)|शान]], [[कुणाल गांजावाला]], [[अमृता काक]] | length4 = 5:57 | title5 = बुल्स आई | extra5 = शान, अर्ल डिसूज़ा | length5 = 3:27 | title6 = तेरे संग | extra6 = सोनू निगम, जसपिंदर नरूला | length6 = 1:49 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0814014|अपने}} [[श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|अपने]] 4u0884k86fa4ah3c4mqdzc5shr1m51d 6632140 6632139 2026-10-23T06:15:57Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* कहानी */ पूर्ण 6632140 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox Film | name = अपने | image =अपने.jpg | caption = '''अपने''' का पोस्टर | producer = राहुल सुगंध <br/> संगीता अहीर | director = [[अनिल शर्मा]] | music = [[हिमेश रेशमिया]] | writer = नीरज पाठक | starring = [[धर्मेन्द्र]], <br />[[सनी देओल]], <br />[[बॉबी देओल]], <br />[[शिल्पा शेट्टी]], <br />[[कैटरीना कैफ़]], <br />[[किरण खेर|किरन खेर]] <br /> | screenplay = | released = 29 जून, 2007 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''अपने''' 2007 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। यह फिल्म पहली बार वास्तविक जीवन में पिता धर्मेन्द्र और बेटे [[सनी देओल]] और [[बॉबी देओल]] को एक साथ दिखाती है। यह टिकट खिड़की पर सफल रही थी। इस फ़िल्म की कहानी मिथुन चक्रवर्ती की [[बॉक्सर (1984 फ़िल्म)|''बॉक्सर'']] (1984) से प्रेरणा लेती है। इस फ़िल्म में धर्मेन्द्र को युवावस्था में बॉक्सिंग करते हुए दिखाने के लिए [[मैं इन्तकाम लूँगी (1982 फ़िल्म)|''मैं इन्तकाम लूंगा'']] (1982) के दृश्य दिखाए गए हैं। ==कहानी== ओलंपिक पदक विजेता और पेशेवर बॉक्सर बलदेव सिंह चौधरी ([[धर्मेन्द्र]]), 'वर्ल्ड हैवीवेट बॉक्सिंग चैंपियनशिप' में हिस्सा ले रहे होते हैं। तभी सट्टेबाजों का एक गिरोह उन पर ड्रग्स लेने (डोपिंग) का झूठा आरोप लगा देता है। इससे उनकी बदनामी हो जाती है। वे अपने बेटे अंगद को ट्रेनिंग देकर अपने सम्मान पर लगे इस दाग को मिटाना चाहते हैं। लेकिन आर्थिक तंगी के कारण वे अपने सपने को पूरा नहीं कर पाते। इससे उनके और उनके बेटे के रिश्तों में खटास आ जाती है। वहीं बलदेव का छोटा बेटा करण एक संगीतकार बनना चाहता है। उसका एक हाथ लकवाग्रस्त है। उसने हाल ही में अपना पहला म्यूजिक एल्बम लॉन्च किया है। कई साल बाद बलदेव एक स्थानीय लड़के, गौरव ([[प्रवीन दबस]]) को ट्रेनिंग देते हैं ताकि वह एक चर्चित टीवी बॉक्सिंग कार्यक्रम में हिस्सा ले सके। लेकिन ऐन मौके पर उसे हटाकर किसी दूसरे कोच को रख लिया जाता है। इससे बलदेव बहुत निराश हो जाते हैं। तब करण उन्हें दिलासा देता है और एक भावुक पल में वह अपने लकवे को मात दे देता है। अपने पिता को उदास देखकर करण ([[बॉबी देओल]]) संगीतकार बनने का अपना सपना छोड़ देता है। वह अपने पिता को खुश करने के लिए बॉक्सर बनने का फैसला करता है। करण लगातार ट्रेनिंग करता है और कई मुकाबले जीतता है। वह यह सोचता है कि उसकी जीत से उसका परिवार फिर से एक हो जाएगा। आखिरी मुकाबला मौजूदा वर्ल्ड हैवीवेट चैंपियन, लुका ग्रासिया के साथ होता है। यहाँ करण के साथ धोखा होता है और वह अस्पताल पहुँच जाता है। बलदेव अपने ऊपर लगे कलंक को मिटाना चाहते थे लेकिन अब अपने बेटे को खोने की कगार पर आ जाते हैं। तब अंगद ([[सनी देओल]]) वापस बॉक्सिंग में लौटने और अपने पिता के लिए यह खिताब जीतने का फैसला करता है। हालाँकि अंगद भी एक बॉक्सिंग मैच में बुरी तरह घायल हो जाता है। लेकिन वह किसी तरह बच जाता है और मैच जीत लेता है। इसी बीच, करण का लिवर डैमेज हो जाता है और उसे बचाने के लिए लिवर ट्रांसप्लांट की जरूरत पड़ती है। अपराधबोध से भरे बलदेव डॉक्टरों से अपना लिवर इस्तेमाल करने की विनती करते हैं। लेकिन डॉक्टर मना कर देते हैं। किस्मत से, एक अनजान डोनर की तरफ से करण को लिवर मिल जाता है। अंत में, बलदेव का परिवार एक साथ खुशी-खुशी रहता है। == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[धर्मेन्द्र]] — बलदेव सिंह चौधरी, पूर्व बॉक्सिंग खिलाड़ी * [[सनी देओल]] — अंगद सिंह चौधरी * [[बॉबी देओल]] — करण सिंह चौधरी * [[शिल्पा शेट्टी]] — सिमरन, अंगद की पत्नी * [[कैटरीना कैफ़]] — डॉ. नंदिनी साराभाई, करण की प्रेमिका * [[किरण खेर|किरन खेर]] — रावी चौधरी, बलदेव की पत्नी * [[जावेद शेख]] — रॉय, बलदेव का दोस्त * [[विक्टर बैनर्जी]] — एहसान अली, बॉक्सिंग कोच * [[आर्यन वैद्य]] — गौरव गेड़ा * [[दिव्या दत्ता]] — पूजा * [[राजेन्द्र गुप्ता]] — भुल्लर साब * [[कुरुष देबू]] — डॉ. निरंजन, नंदिनी के पिता * [[प्रवीन दबस]] — साकेत * [[उत्कर्ष शर्मा]] — बालक अंगद सिंह {{Div col end}} == संगीत == [[हिमेश रेशमिया]] द्वारा रचा गया इस फिल्म का संगीत आम जनता को पसंद आया। {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | all_music = [[हिमेश रेशमिया]] | title1 = महफूज़ | extra1 = हिमेश रेशमिया | length1 = 4:34 | title2 = देखूँ तुझे तो प्यार आए | extra2 = हिमेश रेशमिया, [[आकृति कक्कड़]] | length2 = 4:50 | title3 = अपने | extra3 = [[सोनू निगम]], जयेश गाँधी, [[जसपिंदर नरूला]] | length3 = 6:46 | title4 = अँख विच चेहरा प्यार दा | extra4 = हिमेश रेशमिया, [[शान (गायक)|शान]], [[कुणाल गांजावाला]], [[अमृता काक]] | length4 = 5:57 | title5 = बुल्स आई | extra5 = शान, अर्ल डिसूज़ा | length5 = 3:27 | title6 = तेरे संग | extra6 = सोनू निगम, जसपिंदर नरूला | length6 = 1:49 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0814014|अपने}} [[श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|अपने]] a3v0aqh5kbp1f454680p83hq4ta46pf 6632141 6632140 2026-10-23T06:16:25Z हिंदुस्थान वासी 89741 6632141 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox Film | name = अपने | image =अपने.jpg | caption = '''अपने''' का पोस्टर | producer = राहुल सुगंध <br/> संगीता अहीर | director = [[अनिल शर्मा]] | music = [[हिमेश रेशमिया]] | writer = नीरज पाठक | starring = [[धर्मेन्द्र]], <br />[[सनी देओल]], <br />[[बॉबी देओल]], <br />[[शिल्पा शेट्टी]], <br />[[कैटरीना कैफ़]], <br />[[किरण खेर|किरन खेर]] <br /> | screenplay = | released = 29 जून, 2007 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''अपने''' 2007 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। यह फिल्म पहली बार वास्तविक जीवन में पिता धर्मेन्द्र और बेटे [[सनी देओल]] और [[बॉबी देओल]] को एक साथ दिखाती है। यह टिकट खिड़की पर सफल रही थी। इस फ़िल्म की कहानी मिथुन चक्रवर्ती की [[बॉक्सर (1984 फ़िल्म)|''बॉक्सर'']] (1984) से प्रेरणा लेती है। इस फ़िल्म में धर्मेन्द्र को युवावस्था में बॉक्सिंग करते हुए दिखाने के लिए [[मैं इन्तकाम लूँगी (1982 फ़िल्म)|''मैं इन्तकाम लूंगा'']] (1982) के दृश्य दिखाए गए हैं। ==कहानी== ओलंपिक पदक विजेता और पेशेवर बॉक्सर बलदेव सिंह चौधरी ([[धर्मेन्द्र]]), 'वर्ल्ड हैवीवेट बॉक्सिंग चैंपियनशिप' में हिस्सा ले रहे होते हैं। तभी सट्टेबाजों का एक गिरोह उन पर ड्रग्स लेने (डोपिंग) का झूठा आरोप लगा देता है। इससे उनकी बदनामी हो जाती है। वे अपने बेटे अंगद को ट्रेनिंग देकर अपने सम्मान पर लगे इस दाग को मिटाना चाहते हैं। लेकिन आर्थिक तंगी के कारण वे अपने सपने को पूरा नहीं कर पाते। इससे उनके और उनके बेटे के रिश्तों में खटास आ जाती है। वहीं बलदेव का छोटा बेटा करण एक संगीतकार बनना चाहता है। उसका एक हाथ लकवाग्रस्त है। उसने हाल ही में अपना पहला म्यूजिक एल्बम लॉन्च किया है। कई साल बाद बलदेव एक स्थानीय लड़के, गौरव ([[आर्यन वैद्य]]) को ट्रेनिंग देते हैं ताकि वह एक चर्चित टीवी बॉक्सिंग कार्यक्रम में हिस्सा ले सके। लेकिन ऐन मौके पर उसे हटाकर किसी दूसरे कोच को रख लिया जाता है। इससे बलदेव बहुत निराश हो जाते हैं। तब करण उन्हें दिलासा देता है और एक भावुक पल में वह अपने लकवे को मात दे देता है। अपने पिता को उदास देखकर करण ([[बॉबी देओल]]) संगीतकार बनने का अपना सपना छोड़ देता है। वह अपने पिता को खुश करने के लिए बॉक्सर बनने का फैसला करता है। करण लगातार ट्रेनिंग करता है और कई मुकाबले जीतता है। वह यह सोचता है कि उसकी जीत से उसका परिवार फिर से एक हो जाएगा। आखिरी मुकाबला मौजूदा वर्ल्ड हैवीवेट चैंपियन, लुका ग्रासिया के साथ होता है। यहाँ करण के साथ धोखा होता है और वह अस्पताल पहुँच जाता है। बलदेव अपने ऊपर लगे कलंक को मिटाना चाहते थे लेकिन अब अपने बेटे को खोने की कगार पर आ जाते हैं। तब अंगद ([[सनी देओल]]) वापस बॉक्सिंग में लौटने और अपने पिता के लिए यह खिताब जीतने का फैसला करता है। हालाँकि अंगद भी एक बॉक्सिंग मैच में बुरी तरह घायल हो जाता है। लेकिन वह किसी तरह बच जाता है और मैच जीत लेता है। इसी बीच, करण का लिवर डैमेज हो जाता है और उसे बचाने के लिए लिवर ट्रांसप्लांट की जरूरत पड़ती है। अपराधबोध से भरे बलदेव डॉक्टरों से अपना लिवर इस्तेमाल करने की विनती करते हैं। लेकिन डॉक्टर मना कर देते हैं। किस्मत से, एक अनजान डोनर की तरफ से करण को लिवर मिल जाता है। अंत में, बलदेव का परिवार एक साथ खुशी-खुशी रहता है। == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[धर्मेन्द्र]] — बलदेव सिंह चौधरी, पूर्व बॉक्सिंग खिलाड़ी * [[सनी देओल]] — अंगद सिंह चौधरी * [[बॉबी देओल]] — करण सिंह चौधरी * [[शिल्पा शेट्टी]] — सिमरन, अंगद की पत्नी * [[कैटरीना कैफ़]] — डॉ. नंदिनी साराभाई, करण की प्रेमिका * [[किरण खेर|किरन खेर]] — रावी चौधरी, बलदेव की पत्नी * [[जावेद शेख]] — रॉय, बलदेव का दोस्त * [[विक्टर बैनर्जी]] — एहसान अली, बॉक्सिंग कोच * [[आर्यन वैद्य]] — गौरव गेड़ा * [[दिव्या दत्ता]] — पूजा * [[राजेन्द्र गुप्ता]] — भुल्लर साब * [[कुरुष देबू]] — डॉ. निरंजन, नंदिनी के पिता * [[प्रवीन दबस]] — साकेत * [[उत्कर्ष शर्मा]] — बालक अंगद सिंह {{Div col end}} == संगीत == [[हिमेश रेशमिया]] द्वारा रचा गया इस फिल्म का संगीत आम जनता को पसंद आया। {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | all_music = [[हिमेश रेशमिया]] | title1 = महफूज़ | extra1 = हिमेश रेशमिया | length1 = 4:34 | title2 = देखूँ तुझे तो प्यार आए | extra2 = हिमेश रेशमिया, [[आकृति कक्कड़]] | length2 = 4:50 | title3 = अपने | extra3 = [[सोनू निगम]], जयेश गाँधी, [[जसपिंदर नरूला]] | length3 = 6:46 | title4 = अँख विच चेहरा प्यार दा | extra4 = हिमेश रेशमिया, [[शान (गायक)|शान]], [[कुणाल गांजावाला]], [[अमृता काक]] | length4 = 5:57 | title5 = बुल्स आई | extra5 = शान, अर्ल डिसूज़ा | length5 = 3:27 | title6 = तेरे संग | extra6 = सोनू निगम, जसपिंदर नरूला | length6 = 1:49 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0814014|अपने}} [[श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|अपने]] sbsuynv55upwgvm8m8xdyb7z03oos88 6632142 6632141 2026-10-23T06:18:20Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा +[[श्र:हिमेश रेशमिया द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]]; +[[श्र:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] 6632142 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox Film | name = अपने | image =अपने.jpg | caption = '''अपने''' का पोस्टर | producer = राहुल सुगंध <br/> संगीता अहीर | director = [[अनिल शर्मा]] | music = [[हिमेश रेशमिया]] | writer = नीरज पाठक | starring = [[धर्मेन्द्र]], <br />[[सनी देओल]], <br />[[बॉबी देओल]], <br />[[शिल्पा शेट्टी]], <br />[[कैटरीना कैफ़]], <br />[[किरण खेर|किरन खेर]] <br /> | screenplay = | released = 29 जून, 2007 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''अपने''' 2007 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। यह फिल्म पहली बार वास्तविक जीवन में पिता धर्मेन्द्र और बेटे [[सनी देओल]] और [[बॉबी देओल]] को एक साथ दिखाती है। यह टिकट खिड़की पर सफल रही थी। इस फ़िल्म की कहानी मिथुन चक्रवर्ती की [[बॉक्सर (1984 फ़िल्म)|''बॉक्सर'']] (1984) से प्रेरणा लेती है। इस फ़िल्म में धर्मेन्द्र को युवावस्था में बॉक्सिंग करते हुए दिखाने के लिए [[मैं इन्तकाम लूँगी (1982 फ़िल्म)|''मैं इन्तकाम लूंगा'']] (1982) के दृश्य दिखाए गए हैं। ==कहानी== ओलंपिक पदक विजेता और पेशेवर बॉक्सर बलदेव सिंह चौधरी ([[धर्मेन्द्र]]), 'वर्ल्ड हैवीवेट बॉक्सिंग चैंपियनशिप' में हिस्सा ले रहे होते हैं। तभी सट्टेबाजों का एक गिरोह उन पर ड्रग्स लेने (डोपिंग) का झूठा आरोप लगा देता है। इससे उनकी बदनामी हो जाती है। वे अपने बेटे अंगद को ट्रेनिंग देकर अपने सम्मान पर लगे इस दाग को मिटाना चाहते हैं। लेकिन आर्थिक तंगी के कारण वे अपने सपने को पूरा नहीं कर पाते। इससे उनके और उनके बेटे के रिश्तों में खटास आ जाती है। वहीं बलदेव का छोटा बेटा करण एक संगीतकार बनना चाहता है। उसका एक हाथ लकवाग्रस्त है। उसने हाल ही में अपना पहला म्यूजिक एल्बम लॉन्च किया है। कई साल बाद बलदेव एक स्थानीय लड़के, गौरव ([[आर्यन वैद्य]]) को ट्रेनिंग देते हैं ताकि वह एक चर्चित टीवी बॉक्सिंग कार्यक्रम में हिस्सा ले सके। लेकिन ऐन मौके पर उसे हटाकर किसी दूसरे कोच को रख लिया जाता है। इससे बलदेव बहुत निराश हो जाते हैं। तब करण उन्हें दिलासा देता है और एक भावुक पल में वह अपने लकवे को मात दे देता है। अपने पिता को उदास देखकर करण ([[बॉबी देओल]]) संगीतकार बनने का अपना सपना छोड़ देता है। वह अपने पिता को खुश करने के लिए बॉक्सर बनने का फैसला करता है। करण लगातार ट्रेनिंग करता है और कई मुकाबले जीतता है। वह यह सोचता है कि उसकी जीत से उसका परिवार फिर से एक हो जाएगा। आखिरी मुकाबला मौजूदा वर्ल्ड हैवीवेट चैंपियन, लुका ग्रासिया के साथ होता है। यहाँ करण के साथ धोखा होता है और वह अस्पताल पहुँच जाता है। बलदेव अपने ऊपर लगे कलंक को मिटाना चाहते थे लेकिन अब अपने बेटे को खोने की कगार पर आ जाते हैं। तब अंगद ([[सनी देओल]]) वापस बॉक्सिंग में लौटने और अपने पिता के लिए यह खिताब जीतने का फैसला करता है। हालाँकि अंगद भी एक बॉक्सिंग मैच में बुरी तरह घायल हो जाता है। लेकिन वह किसी तरह बच जाता है और मैच जीत लेता है। इसी बीच, करण का लिवर डैमेज हो जाता है और उसे बचाने के लिए लिवर ट्रांसप्लांट की जरूरत पड़ती है। अपराधबोध से भरे बलदेव डॉक्टरों से अपना लिवर इस्तेमाल करने की विनती करते हैं। लेकिन डॉक्टर मना कर देते हैं। किस्मत से, एक अनजान डोनर की तरफ से करण को लिवर मिल जाता है। अंत में, बलदेव का परिवार एक साथ खुशी-खुशी रहता है। == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[धर्मेन्द्र]] — बलदेव सिंह चौधरी, पूर्व बॉक्सिंग खिलाड़ी * [[सनी देओल]] — अंगद सिंह चौधरी * [[बॉबी देओल]] — करण सिंह चौधरी * [[शिल्पा शेट्टी]] — सिमरन, अंगद की पत्नी * [[कैटरीना कैफ़]] — डॉ. नंदिनी साराभाई, करण की प्रेमिका * [[किरण खेर|किरन खेर]] — रावी चौधरी, बलदेव की पत्नी * [[जावेद शेख]] — रॉय, बलदेव का दोस्त * [[विक्टर बैनर्जी]] — एहसान अली, बॉक्सिंग कोच * [[आर्यन वैद्य]] — गौरव गेड़ा * [[दिव्या दत्ता]] — पूजा * [[राजेन्द्र गुप्ता]] — भुल्लर साब * [[कुरुष देबू]] — डॉ. निरंजन, नंदिनी के पिता * [[प्रवीन दबस]] — साकेत * [[उत्कर्ष शर्मा]] — बालक अंगद सिंह {{Div col end}} == संगीत == [[हिमेश रेशमिया]] द्वारा रचा गया इस फिल्म का संगीत आम जनता को पसंद आया। {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | all_music = [[हिमेश रेशमिया]] | title1 = महफूज़ | extra1 = हिमेश रेशमिया | length1 = 4:34 | title2 = देखूँ तुझे तो प्यार आए | extra2 = हिमेश रेशमिया, [[आकृति कक्कड़]] | length2 = 4:50 | title3 = अपने | extra3 = [[सोनू निगम]], जयेश गाँधी, [[जसपिंदर नरूला]] | length3 = 6:46 | title4 = अँख विच चेहरा प्यार दा | extra4 = हिमेश रेशमिया, [[शान (गायक)|शान]], [[कुणाल गांजावाला]], [[अमृता काक]] | length4 = 5:57 | title5 = बुल्स आई | extra5 = शान, अर्ल डिसूज़ा | length5 = 3:27 | title6 = तेरे संग | extra6 = सोनू निगम, जसपिंदर नरूला | length6 = 1:49 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0814014|अपने}} [[श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|अपने]] [[श्रेणी:हिमेश रेशमिया द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] lo4sc6x0dpjkw9buxrpup4xkey8971w 6632162 6632142 2026-10-23T07:54:17Z हिंदुस्थान वासी 89741 स्रोत जोड़ा; इसलिए स्रोतहीन सांचा भी हटाया 6632162 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = अपने | image =अपने.jpg | caption = '''अपने''' का पोस्टर | producer = राहुल सुगंध <br/> संगीता अहीर | director = [[अनिल शर्मा]] | music = [[हिमेश रेशमिया]] | writer = नीरज पाठक<ref>{{cite news |title=क्या बनने जा रहा सनी और बॉबी देओल की 'अपने' फिल्म का सीक्वल? राइटर ने बताई सच्चाई |url=https://www.indiatv.in/amp/entertainment/bollywood/is-there-a-sequel-to-the-sunny-and-bobby-deol-film-the-author-reveals-the-truth-2026-05-31-1222165 |access-date=23 अक्टूबर 2026 |work=[[इण्डिया टीवी]]}}</ref> | starring = [[धर्मेन्द्र]], <br />[[सनी देओल]], <br />[[बॉबी देओल]], <br />[[शिल्पा शेट्टी]], <br />[[कैटरीना कैफ़]], <br />[[किरण खेर|किरन खेर]] <br /> | screenplay = | released = 29 जून, 2007 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''अपने''' 2007 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। यह फिल्म पहली बार वास्तविक जीवन में पिता धर्मेन्द्र और बेटे [[सनी देओल]] और [[बॉबी देओल]] को एक साथ दिखाती है। यह टिकट खिड़की पर सफल रही थी। इस फ़िल्म की कहानी मिथुन चक्रवर्ती की [[बॉक्सर (1984 फ़िल्म)|''बॉक्सर'']] (1984) से प्रेरणा लेती है। इस फ़िल्म में धर्मेन्द्र को युवावस्था में बॉक्सिंग करते हुए दिखाने के लिए [[मैं इन्तकाम लूँगी (1982 फ़िल्म)|''मैं इन्तकाम लूंगा'']] (1982) के दृश्य दिखाए गए हैं। ==कहानी== ओलंपिक पदक विजेता और पेशेवर बॉक्सर बलदेव सिंह चौधरी ([[धर्मेन्द्र]]), 'वर्ल्ड हैवीवेट बॉक्सिंग चैंपियनशिप' में हिस्सा ले रहे होते हैं। तभी सट्टेबाजों का एक गिरोह उन पर ड्रग्स लेने (डोपिंग) का झूठा आरोप लगा देता है। इससे उनकी बदनामी हो जाती है। वे अपने बेटे अंगद को ट्रेनिंग देकर अपने सम्मान पर लगे इस दाग को मिटाना चाहते हैं। लेकिन आर्थिक तंगी के कारण वे अपने सपने को पूरा नहीं कर पाते। इससे उनके और उनके बेटे के रिश्तों में खटास आ जाती है। वहीं बलदेव का छोटा बेटा करण एक संगीतकार बनना चाहता है। उसका एक हाथ लकवाग्रस्त है। उसने हाल ही में अपना पहला म्यूजिक एल्बम लॉन्च किया है। कई साल बाद बलदेव एक स्थानीय लड़के, गौरव ([[आर्यन वैद्य]]) को ट्रेनिंग देते हैं ताकि वह एक चर्चित टीवी बॉक्सिंग कार्यक्रम में हिस्सा ले सके। लेकिन ऐन मौके पर उसे हटाकर किसी दूसरे कोच को रख लिया जाता है। इससे बलदेव बहुत निराश हो जाते हैं। तब करण उन्हें दिलासा देता है और एक भावुक पल में वह अपने लकवे को मात दे देता है। अपने पिता को उदास देखकर करण ([[बॉबी देओल]]) संगीतकार बनने का अपना सपना छोड़ देता है। वह अपने पिता को खुश करने के लिए बॉक्सर बनने का फैसला करता है। करण लगातार ट्रेनिंग करता है और कई मुकाबले जीतता है। वह यह सोचता है कि उसकी जीत से उसका परिवार फिर से एक हो जाएगा। आखिरी मुकाबला मौजूदा वर्ल्ड हैवीवेट चैंपियन, लुका ग्रासिया के साथ होता है। यहाँ करण के साथ धोखा होता है और वह अस्पताल पहुँच जाता है। बलदेव अपने ऊपर लगे कलंक को मिटाना चाहते थे लेकिन अब अपने बेटे को खोने की कगार पर आ जाते हैं। तब अंगद ([[सनी देओल]]) वापस बॉक्सिंग में लौटने और अपने पिता के लिए यह खिताब जीतने का फैसला करता है। हालाँकि अंगद भी एक बॉक्सिंग मैच में बुरी तरह घायल हो जाता है। लेकिन वह किसी तरह बच जाता है और मैच जीत लेता है। इसी बीच, करण का लिवर डैमेज हो जाता है और उसे बचाने के लिए लिवर ट्रांसप्लांट की जरूरत पड़ती है। अपराधबोध से भरे बलदेव डॉक्टरों से अपना लिवर इस्तेमाल करने की विनती करते हैं। लेकिन डॉक्टर मना कर देते हैं। किस्मत से, एक अनजान डोनर की तरफ से करण को लिवर मिल जाता है। अंत में, बलदेव का परिवार एक साथ खुशी-खुशी रहता है। == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[धर्मेन्द्र]] — बलदेव सिंह चौधरी, पूर्व बॉक्सिंग खिलाड़ी * [[सनी देओल]] — अंगद सिंह चौधरी * [[बॉबी देओल]] — करण सिंह चौधरी * [[शिल्पा शेट्टी]] — सिमरन, अंगद की पत्नी * [[कैटरीना कैफ़]] — डॉ. नंदिनी साराभाई, करण की प्रेमिका * [[किरण खेर|किरन खेर]] — रावी चौधरी, बलदेव की पत्नी * [[जावेद शेख]] — रॉय, बलदेव का दोस्त * [[विक्टर बैनर्जी]] — एहसान अली, बॉक्सिंग कोच * [[आर्यन वैद्य]] — गौरव गेड़ा * [[दिव्या दत्ता]] — पूजा * [[राजेन्द्र गुप्ता]] — भुल्लर साब * [[कुरुष देबू]] — डॉ. निरंजन, नंदिनी के पिता * [[प्रवीन दबस]] — साकेत * [[उत्कर्ष शर्मा]] — बालक अंगद सिंह {{Div col end}} == संगीत == [[हिमेश रेशमिया]] द्वारा रचा गया इस फिल्म का संगीत आम जनता को पसंद आया। {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | all_music = [[हिमेश रेशमिया]] | title1 = महफूज़ | extra1 = हिमेश रेशमिया | length1 = 4:34 | title2 = देखूँ तुझे तो प्यार आए | extra2 = हिमेश रेशमिया, [[आकृति कक्कड़]] | length2 = 4:50 | title3 = अपने | extra3 = [[सोनू निगम]], जयेश गाँधी, [[जसपिंदर नरूला]] | length3 = 6:46 | title4 = अँख विच चेहरा प्यार दा | extra4 = हिमेश रेशमिया, [[शान (गायक)|शान]], [[कुणाल गांजावाला]], [[अमृता काक]] | length4 = 5:57 | title5 = बुल्स आई | extra5 = शान, अर्ल डिसूज़ा | length5 = 3:27 | title6 = तेरे संग | extra6 = सोनू निगम, जसपिंदर नरूला | length6 = 1:49 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0814014|अपने}} [[श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|अपने]] [[श्रेणी:हिमेश रेशमिया द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] 5cqnxlw22z4fnvaokalnktdqtwuqtwp 6632164 6632162 2026-10-23T08:05:12Z Sanjeev bot 127039 Sanjeev bot ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[अपने (2007 फ़िल्म)]] को [[अपने]] पर स्थानांतरित किया: बॉट: पृष्ठ स्थानांतरित किया 6632162 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = अपने | image =अपने.jpg | caption = '''अपने''' का पोस्टर | producer = राहुल सुगंध <br/> संगीता अहीर | director = [[अनिल शर्मा]] | music = [[हिमेश रेशमिया]] | writer = नीरज पाठक<ref>{{cite news |title=क्या बनने जा रहा सनी और बॉबी देओल की 'अपने' फिल्म का सीक्वल? राइटर ने बताई सच्चाई |url=https://www.indiatv.in/amp/entertainment/bollywood/is-there-a-sequel-to-the-sunny-and-bobby-deol-film-the-author-reveals-the-truth-2026-05-31-1222165 |access-date=23 अक्टूबर 2026 |work=[[इण्डिया टीवी]]}}</ref> | starring = [[धर्मेन्द्र]], <br />[[सनी देओल]], <br />[[बॉबी देओल]], <br />[[शिल्पा शेट्टी]], <br />[[कैटरीना कैफ़]], <br />[[किरण खेर|किरन खेर]] <br /> | screenplay = | released = 29 जून, 2007 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''अपने''' 2007 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। यह फिल्म पहली बार वास्तविक जीवन में पिता धर्मेन्द्र और बेटे [[सनी देओल]] और [[बॉबी देओल]] को एक साथ दिखाती है। यह टिकट खिड़की पर सफल रही थी। इस फ़िल्म की कहानी मिथुन चक्रवर्ती की [[बॉक्सर (1984 फ़िल्म)|''बॉक्सर'']] (1984) से प्रेरणा लेती है। इस फ़िल्म में धर्मेन्द्र को युवावस्था में बॉक्सिंग करते हुए दिखाने के लिए [[मैं इन्तकाम लूँगी (1982 फ़िल्म)|''मैं इन्तकाम लूंगा'']] (1982) के दृश्य दिखाए गए हैं। ==कहानी== ओलंपिक पदक विजेता और पेशेवर बॉक्सर बलदेव सिंह चौधरी ([[धर्मेन्द्र]]), 'वर्ल्ड हैवीवेट बॉक्सिंग चैंपियनशिप' में हिस्सा ले रहे होते हैं। तभी सट्टेबाजों का एक गिरोह उन पर ड्रग्स लेने (डोपिंग) का झूठा आरोप लगा देता है। इससे उनकी बदनामी हो जाती है। वे अपने बेटे अंगद को ट्रेनिंग देकर अपने सम्मान पर लगे इस दाग को मिटाना चाहते हैं। लेकिन आर्थिक तंगी के कारण वे अपने सपने को पूरा नहीं कर पाते। इससे उनके और उनके बेटे के रिश्तों में खटास आ जाती है। वहीं बलदेव का छोटा बेटा करण एक संगीतकार बनना चाहता है। उसका एक हाथ लकवाग्रस्त है। उसने हाल ही में अपना पहला म्यूजिक एल्बम लॉन्च किया है। कई साल बाद बलदेव एक स्थानीय लड़के, गौरव ([[आर्यन वैद्य]]) को ट्रेनिंग देते हैं ताकि वह एक चर्चित टीवी बॉक्सिंग कार्यक्रम में हिस्सा ले सके। लेकिन ऐन मौके पर उसे हटाकर किसी दूसरे कोच को रख लिया जाता है। इससे बलदेव बहुत निराश हो जाते हैं। तब करण उन्हें दिलासा देता है और एक भावुक पल में वह अपने लकवे को मात दे देता है। अपने पिता को उदास देखकर करण ([[बॉबी देओल]]) संगीतकार बनने का अपना सपना छोड़ देता है। वह अपने पिता को खुश करने के लिए बॉक्सर बनने का फैसला करता है। करण लगातार ट्रेनिंग करता है और कई मुकाबले जीतता है। वह यह सोचता है कि उसकी जीत से उसका परिवार फिर से एक हो जाएगा। आखिरी मुकाबला मौजूदा वर्ल्ड हैवीवेट चैंपियन, लुका ग्रासिया के साथ होता है। यहाँ करण के साथ धोखा होता है और वह अस्पताल पहुँच जाता है। बलदेव अपने ऊपर लगे कलंक को मिटाना चाहते थे लेकिन अब अपने बेटे को खोने की कगार पर आ जाते हैं। तब अंगद ([[सनी देओल]]) वापस बॉक्सिंग में लौटने और अपने पिता के लिए यह खिताब जीतने का फैसला करता है। हालाँकि अंगद भी एक बॉक्सिंग मैच में बुरी तरह घायल हो जाता है। लेकिन वह किसी तरह बच जाता है और मैच जीत लेता है। इसी बीच, करण का लिवर डैमेज हो जाता है और उसे बचाने के लिए लिवर ट्रांसप्लांट की जरूरत पड़ती है। अपराधबोध से भरे बलदेव डॉक्टरों से अपना लिवर इस्तेमाल करने की विनती करते हैं। लेकिन डॉक्टर मना कर देते हैं। किस्मत से, एक अनजान डोनर की तरफ से करण को लिवर मिल जाता है। अंत में, बलदेव का परिवार एक साथ खुशी-खुशी रहता है। == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[धर्मेन्द्र]] — बलदेव सिंह चौधरी, पूर्व बॉक्सिंग खिलाड़ी * [[सनी देओल]] — अंगद सिंह चौधरी * [[बॉबी देओल]] — करण सिंह चौधरी * [[शिल्पा शेट्टी]] — सिमरन, अंगद की पत्नी * [[कैटरीना कैफ़]] — डॉ. नंदिनी साराभाई, करण की प्रेमिका * [[किरण खेर|किरन खेर]] — रावी चौधरी, बलदेव की पत्नी * [[जावेद शेख]] — रॉय, बलदेव का दोस्त * [[विक्टर बैनर्जी]] — एहसान अली, बॉक्सिंग कोच * [[आर्यन वैद्य]] — गौरव गेड़ा * [[दिव्या दत्ता]] — पूजा * [[राजेन्द्र गुप्ता]] — भुल्लर साब * [[कुरुष देबू]] — डॉ. निरंजन, नंदिनी के पिता * [[प्रवीन दबस]] — साकेत * [[उत्कर्ष शर्मा]] — बालक अंगद सिंह {{Div col end}} == संगीत == [[हिमेश रेशमिया]] द्वारा रचा गया इस फिल्म का संगीत आम जनता को पसंद आया। {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | all_music = [[हिमेश रेशमिया]] | title1 = महफूज़ | extra1 = हिमेश रेशमिया | length1 = 4:34 | title2 = देखूँ तुझे तो प्यार आए | extra2 = हिमेश रेशमिया, [[आकृति कक्कड़]] | length2 = 4:50 | title3 = अपने | extra3 = [[सोनू निगम]], जयेश गाँधी, [[जसपिंदर नरूला]] | length3 = 6:46 | title4 = अँख विच चेहरा प्यार दा | extra4 = हिमेश रेशमिया, [[शान (गायक)|शान]], [[कुणाल गांजावाला]], [[अमृता काक]] | length4 = 5:57 | title5 = बुल्स आई | extra5 = शान, अर्ल डिसूज़ा | length5 = 3:27 | title6 = तेरे संग | extra6 = सोनू निगम, जसपिंदर नरूला | length6 = 1:49 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0814014|अपने}} [[श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|अपने]] [[श्रेणी:हिमेश रेशमिया द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] 5cqnxlw22z4fnvaokalnktdqtwuqtwp राजेन्द्र गुप्ता 0 37909 6632174 6363438 2026-10-23T08:07:31Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632174 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = राजेन्द्र गुप्ता | image = Rajendra gupta.jpg | caption = राजेन्द्र गुप्ता | birth_date = {{birth date and age|1945|2|22}} | birth_place = [[पानीपत जिला|पानीपत]], हरियाणा, भारत | spouse = वीना गुप्ता | children = रावी गुप्ता | occupation = अभिनेता | yearsactive = 1985–वर्तमान }} '''राजेन्द्र गुप्ता''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/rajendra-gupta-to-do-cameo-in-kya-haal-mr-paanchal/articleshow/66032149.cms|title=Rajendra Gupta to do cameo in 'Kya Haal Mr Paanchal'|access-date=31 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003163754/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/rajendra-gupta-to-do-cameo-in-kya-haal-mr-paanchal/articleshow/66032149.cms|archive-date=3 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2018 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2018]] || [[मोहल्ला अस्सी]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[गुरु (२००७ फ़िल्म)|गुरु]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[अपने|अपने]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[सहर (2005 फ़िल्म)|शहर]] || ए एस डी कपूर || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[जेम्स (2005 फ़िल्म)|जेम्स]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[हत्या (2004 फ़िल्म)|हत्या]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[एक हिन्दुस्तानी]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[मुंबई से आया मेरा दोस्त (2003 फ़िल्म)|मुंबई से आया मेरा दोस्त]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[लगान (२००१ फ़िल्म)|लगान]] || मुखिया || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[लाडो (2000 फ़िल्म)|लाडो]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[मिशन कश्मीर]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[बेनाम (1999 फ़िल्म)|बेनाम]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[दिल क्या करे]] || वकील || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[दावा (1997 फ़िल्म)|दावा]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[भाई (1997 फ़िल्म)|भाई]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[तर्पण (1994 फ़िल्म)|तर्पण]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[प्रतिमूर्ति (1993 फ़िल्म)|प्रतिमूर्ति]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[जान से प्यारा (1992 फ़िल्म)|जान से प्यारा]] || सुपरिटेन्डेन्ट पुलिस || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[हक (1991 फ़िल्म)|हक]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी बंगाली फ़िल्म|1982]] || [[ज्वाला दहेज की (1982 फ़िल्म)|ज्वाला दहेज की]] || || बंगाली फ़िल्म |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *{{IMDb name|0348490}} [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:पानीपत के लोग]] [[श्रेणी:1947 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय टेलिविज़न अभिनेता]] ngzax4uef4jvmjhz4w74rder6xmyx16 6632188 6632174 2026-10-23T08:10:12Z Sanjeev bot 127039 बॉट: कड़ी के रूप में शब्द की आवृत्ति को हटाया। 6632188 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = राजेन्द्र गुप्ता | image = Rajendra gupta.jpg | caption = राजेन्द्र गुप्ता | birth_date = {{birth date and age|1945|2|22}} | birth_place = [[पानीपत जिला|पानीपत]], हरियाणा, भारत | spouse = वीना गुप्ता | children = रावी गुप्ता | occupation = अभिनेता | yearsactive = 1985–वर्तमान }} '''राजेन्द्र गुप्ता''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/rajendra-gupta-to-do-cameo-in-kya-haal-mr-paanchal/articleshow/66032149.cms|title=Rajendra Gupta to do cameo in 'Kya Haal Mr Paanchal'|access-date=31 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003163754/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/rajendra-gupta-to-do-cameo-in-kya-haal-mr-paanchal/articleshow/66032149.cms|archive-date=3 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2018 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2018]] || [[मोहल्ला अस्सी]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[गुरु (२००७ फ़िल्म)|गुरु]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[अपने]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[सहर (2005 फ़िल्म)|शहर]] || ए एस डी कपूर || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[जेम्स (2005 फ़िल्म)|जेम्स]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[हत्या (2004 फ़िल्म)|हत्या]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[एक हिन्दुस्तानी]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[मुंबई से आया मेरा दोस्त (2003 फ़िल्म)|मुंबई से आया मेरा दोस्त]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[लगान (२००१ फ़िल्म)|लगान]] || मुखिया || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[लाडो (2000 फ़िल्म)|लाडो]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[मिशन कश्मीर]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[बेनाम (1999 फ़िल्म)|बेनाम]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[दिल क्या करे]] || वकील || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[दावा (1997 फ़िल्म)|दावा]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[भाई (1997 फ़िल्म)|भाई]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[तर्पण (1994 फ़िल्म)|तर्पण]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[प्रतिमूर्ति (1993 फ़िल्म)|प्रतिमूर्ति]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[जान से प्यारा (1992 फ़िल्म)|जान से प्यारा]] || सुपरिटेन्डेन्ट पुलिस || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[हक (1991 फ़िल्म)|हक]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी बंगाली फ़िल्म|1982]] || [[ज्वाला दहेज की (1982 फ़िल्म)|ज्वाला दहेज की]] || || बंगाली फ़िल्म |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *{{IMDb name|0348490}} [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:पानीपत के लोग]] [[श्रेणी:1947 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय टेलिविज़न अभिनेता]] sumlqsffi2osf4orl0pudarwzhwsdx5 स्मिता जयकर 0 38130 6632204 6249649 2026-10-23T08:27:22Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632204 wikitext text/x-wiki '''स्मिता जयकर''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों की एक [[अभिनेत्री]] हैं। {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = स्मिता जयकर | image = Smita_jayekar.jpg | caption = | birth_date = | birth_place = [[गिर्गओं|ठाकुरद्वार]], [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], {{flagicon|India}} [[हिन्दुस्तान]] | yearsactive = २०००–अब | birth_name = }} == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="60%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[बाबुल (2006 फ़िल्म)|बाबुल]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[टैक्सी नम्बर ९२११ (फ़िल्म)|टैक्सी नम्बर ९२११]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[द हैंगमैन (2010 फ़िल्म)|द हैंगमैन]] || पार्वती || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[किस्मत (2004 फ़िल्म)|किस्मत]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[मदहोशी]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[सूर्या (2003 फ़िल्म)|सूर्या]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[चोरी चोरी (2003 फ़िल्म)|चोरी चोरी]] || श्रीमती मल्होत्रा || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[ना तुम जानो ना हम]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[मुझसे दोस्ती करोगे]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[क्या दिल ने कहा]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[प्यार दीवाना होता है (2002 फ़िल्म)|प्यार दीवाना होता है]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[२३ मार्च १९३१: शहीद|२३ मार्च १९३१:शहीद]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[आशिक (2001 फ़िल्म)|आशिक]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[दीवानापन (2001 फ़िल्म)|दीवानापन]] || सूरज की माँ || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[ये रास्ते हैं प्यार के (2001 फ़िल्म)|ये रास्ते हैं प्यार के]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[बस इतना सा ख्वाब है]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[रहना है तेरे दिल में]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[प्यार इश्क और मोहब्बत]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[अस्तित्व (2000 फ़िल्म)|अस्तित्व]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[फिर भी दिल है हिन्दुस्तानी]] || अजय की माँ || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[राजू चाचा (2000 फ़िल्म)|राजू चाचा]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[कुंवारा (2000 फ़िल्म)|कुंवारा]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[हमारा दिल आपके पास है]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[हद कर दी आपने]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[मस्त (1999 फ़िल्म)|मस्त]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[हम दिल दे चुके सनम]] || अमृता || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[सरफ़रोश (1999 फ़िल्म)|सरफ़रोश]] || अजय की माँ || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[हम आपके दिल में रहते हैं]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[सर उठा के जियो (1998 फ़िल्म)|सर उठा के जियो]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[किला (1998 फ़िल्म)|किला]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[प्रेम अगन (1998 फ़िल्म)|प्रेम अगन]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[परदेस|परदेश]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[दिल का डॉक्टर (1995 फ़िल्म)|दिल का डॉक्टर]] || || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:अभिनेत्री]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] q0uhh2g83kc9lclw1qs0bn0pgb3b8u9 ज़रीना वहाब 0 38475 6632233 6399432 2026-10-23T08:36:42Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632233 wikitext text/x-wiki {{जीवनी स्रोतहीन|date=सितंबर 2013}} {{स्रोतहीन|date=October 2012}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ज़रीना वहाब | image = Zarina Wahab at the Stardust Awards 2016 (01) (cropped).jpg | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1959|07|17|mf=yes}} | birth_place = [[विशाखापटनम]], [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]], हिन्दुस्तान | spouse = [[आदित्य पंचोली]] (1986–वर्तमान) | occupation = अभिनेत्री | yearsactive = 1974–वर्तमान }} '''ज़रीना वहाब''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों की एक [[अभिनेत्री]] हैं। == व्यक्तिगत जीवन == ज़रीना वहाब ने हिंदी फिल्मों के अलावा तमिल, तेलुगु फिल्मों में भी अभिनय किया है । ज़रीना वहाब का जन्म 17 जुलाई 1959 में विशाखपटनम में हुआ था। ज़रीना वहाब हिंदी के अलावा, तेलुगु, उर्दू और अंग्रेजीं भाषा का पूरा ज्ञान रखतीं हैं। उनकी दो बहनें और एक भाई है। ज़रीना वहाब ने एफटीआईआई पुणे से अभिनय का प्रशिक्षण प्राप्त किया है।  ज़रीना वहाब ने अपने करियर की शुरुआत फिल्म इश्क इश्क इश्क से की थी जो कुछ खास नहीं रही। हिंदी सिनेमा में ज़रीना वहाब को पहचान फिल्म चितचोर से मिली। चितचोर में ज़रीना वहाब के अभिनय की लोगों ने बेहद तारीफ़ की। इसके बाद वह फिल्म जज्बात में राज बब्बर के संग दिखाई दी , ज़रीना वहाब को फिल्म घरौंदा के लिए फिल्म फेयर के बेस्ट एक्ट्रेस का नॉमिनेशन भी मिल चुका है। ज़रीना वहाब की शादी अभिनेता आदित्य पंचोली से हुई है। इनके बेटा और एक बेटी है। बेटी का नाम सना पंचोली है। बेटे का नाम सूरज पंचोली है। 1986 में फिल्म ‘कलंक का टीका’ में अभिनेता आदित्य पंचोली के साथ स्क्रीन शेयर करते समय ज़रीना बहाब को उनसे प्यार हो गया। उस समय इस इंडस्ट्री में आदित्य पंचोली न्यू कमर थे। इसके बाद दोनों ने अपनी इस पहली मुलाकात के 20 दिनों बाद शादी कर ली ज़रीना बहाब आदित्य से 6 साल बड़ी हैं। शादी के बाद ज़रीना बहाब ने फिल्मों में काम करना बंद कर दिया । आदित्य पंचोली अपनी फिल्मों से कम बल्कि अपने गुस्से की वजह से ज्यादा चर्चाओं में रहते हैं। {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[प्रतीक्षा (2006 फ़िल्म)|प्रतीक्षा]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[जाने होगा क्या]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[किस्ना (2005 फ़िल्म)|किस्ना]] || शान्ता || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[मेरा दामाद (1995 फ़िल्म)|मेरा दामाद]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[तूफान (1989 फ़िल्म)|तूफान]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[मेरा यार मेरा दुश्मन (1987 फ़िल्म)|मेरा यार मेरा दुश्मन]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[दहलीज़ (1986 फ़िल्म)|दहलीज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[हम नौजवान (1985 फ़िल्म)|हम नौजवान]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[लाल चुनरिया (1983 फ़िल्म)|लाल चुनरिया]] || कामिनी || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[एक और एक ग्यारह (1981 फ़िल्म)|एक और एक ग्यारह]] || || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[सितारा (1980 फ़िल्म)|सितारा]] || || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[आखिरी इंसाफ (1980 फ़िल्म)|आखिरी इंसाफ]] || || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[जज़बात (1980 फ़िल्म)|जज़बात]] || || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[नैया (1979 फ़िल्म)|नैया]] || गीता || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[जीना यहाँ (1979 फ़िल्म)|जीना यहाँ]] || अतिथि भूमिका || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[सावन को आने दो (1979 फ़िल्म)|सावन को आने दो]] || चन्द्रिका || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[सलाम मेमसाब (1979 फ़िल्म)|सलाम मेमसाब]] || राधा || |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] || [[तुम्हारे लिये (1978 फ़िल्म)|तुम्हारे लिये]] || राजनर्तकी || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[अगर (1977 फ़िल्म)|अगर]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[घरौंदा (1977 फ़िल्म)|घरौंदा]] || || |- |[[:श्रेणी:1976 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1976]] || [[चितचोर]] || गीता पीतांबर चौधरी || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[अनोखा (1975 फ़िल्म)|अनोखा]] || सुधा मनचंदा || |- |[[:श्रेणी:1974 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1974]] || [[इश्क इश्क इश्क (1974 फ़िल्म)|इश्क इश्क इश्क]] || || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1959 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 61a32epznfm8hbyv3tu72kcbtzdayct काँटे (2002 फ़िल्म) 0 38687 6632050 6631985 2026-10-22T15:57:55Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* कहानी */ 6632050 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox Film | name = काँटे | image = Kaante Official Poster.jpg | caption = '''काँटे''' का पोस्टर | producer = | director = [[संजय गुप्ता]] | music = [[आनन्द राज आनन्द]] | writer = | starring = [[अमिताभ बच्चन]], <br />[[संजय दत्त]], <br />[[सुनील शेट्टी]], <br />[[महेश मांजरेकर]], <br />[[लकी अली]], <br />[[कुमार गौरव]], <br />[[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोरा]], <br />[[रंजीत चौधरी]], <br />संजय सिप्पी, <br />असलम ख़ान, <br /> | screenplay = | released = {{Film date|df=y|2002|12|20}} | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''काँटे''' 2002 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == कहानी == [[लॉस एंजिल्स]] में, भारतीय मूल के छह ऐसे लोगों को [[पुलिस]] हिरासत में लेती है जिनका पहले से आपराधिक रिकॉर्ड रहा है। उनसे लैपटॉप से भरे एक ट्रक की चोरी और उसके ठिकाने के बारे में पूछताछ की जाती है। बिना किसी सबूत के गिरफ्तार किए जाने की वजह से (सिर्फ इसलिए कि गवाहों ने अपराध की जगह पर एक भारतीय को देखा था), पुलिस के प्रति उनके मन में गहरी नफरत पैदा हो जाती है। यह चीज़ आगे चलकर एक खतरनाक साजिश का रूप ले लेती है। जय "अज्जू" त्रेहान ([[संजय दत्त]]) इस विचार की शुरुआत करता है और यशवर्धन "मेजर" ([[अमिताभ बच्चन]]) रामपाल उसका साथ देते हैं। वे सब मिलकर 'अमेरिकन सर्विसेज बैंक' को लूटने की योजना बनाते हैं, जिसमें लॉस एंजिल्स पुलिस विभाग के लिए फंड रखा होता है। मार्क इसाक ([[सुनील शेट्टी]]) एक बाउंसर है जिसकी गर्लफ्रेंड ([[मलाइका अरोरा]]) एक क्लब में डांसर है। मेजर के पास कोई पक्की नौकरी नहीं है और वह अपनी बीमार पत्नी ([[रति अग्निहोत्री]]) के साथ रहता है। एंडी एक सॉफ्टवेयर इंजीनियर है जो अपने तलाक और बच्चों की कस्टडी से जुड़े मामलों से जूझ रहा है और फिलहाल बेरोजगार है। बाली ड्रग बेचता है और सड़कों पर ही रहता है। उसकी एक मानसिक रूप से अक्षम बहन है जो एक पागलखाने में रहती है। एक दिन, जब कुछ ड्रग डीलर एक गली में बाली का पीछा कर रहे होते हैं, तो उसकी मुलाकात 'मैक' से होती है। इसके बाद वे साथ मिलकर काम करने लगते हैं। == चरित्र == == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[अमिताभ बच्चन]] — यशवर्धन "मेजर" रामपाल * [[संजय दत्त]] — जय "अज्जू" त्रेहान * [[सुनील शेट्टी]] — मार्क इसाक * [[महेश मांजरेकर]] — राजा "बली" यादव * [[लकी अली]] — मक़बूल "मैक" हैदर * [[कुमार गौरव]] — आनंद "एंडी" माथुर * नम्रता सिंह गुजराल — रेणु माथुर * [[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोरा]] — लीसा, मार्क की प्रेमिका * [[रति अग्निहोत्री]] — मेजर की पत्नी * [[गुलशन ग्रोवर]] — साइरस * [[रंजीत चौधरी]] — जासूस * [[ईशा कोप्पिकर]] — "इश्क़ समुन्दर" गीत में {{Div col end}} == दल == == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | title1 = दिल क्या करे | extra1 = [[कुमार शानू]], [[कविता कृष्णमूर्ति]] | length1 = 5:09 | lyrics1 = [[देव कोहली]] | music1 = [[आनन्द राज आनन्द]] | title2 = इश्क़ समुन्दर | extra2 = [[सुनिधि चौहान]], आनन्द राज आनन्द | length2 = 5:20 | lyrics2 = आनन्द राज आनन्द | music2 = आनन्द राज आनन्द | title3 = रामा रे | extra3 = [[संजय दत्त]], [[शान (गायक)|शान]], [[जुबिन गर्ग]], आनन्द राज आनन्द | length3 = 6:51 | lyrics3 = देव कोहली | music3 = आनन्द राज आनन्द | title4 = दिल क्या करे | extra4 = कविता कृष्णमूर्ति | length4 = 5:09 | lyrics4 = देव कोहली | music4 = आनन्द राज आनन्द | note4 = सोलो | title5 = सोचा नहीं था | extra5 = शान, जुबिन गर्ग | length5 = 5:38 | lyrics5 = देव कोहली | music5 = आनन्द राज आनन्द | title6 = बेबी बेबी | extra6 = सुनिधि चौहान | length6 = 6:54 | lyrics6 = देव कोहली | music6 = आनन्द राज आनन्द | title7 = यार मंगियासी | extra7 = [[सोनू निगम]] | length7 = 6:21 | lyrics7 = देव कोहली | music7 = आनन्द राज आनन्द | | title8 = माही वे | extra8 = [[ऋचा शर्मा]], [[सुखविंदर सिंह]] | length8 = 6:03 | lyrics8 = देव कोहली | music8 = आनन्द राज आनन्द | | title9 = छोड़ ना रे | extra9 =[[सुदेश भोंसले]], संजय दत्त, [[उदित नारायण]], महेश मांजरेकर | length9 = 5:05 | lyrics9= [[विशाल डडलानी]] | music9 = [[विशाल-शेखर]] | | title10 = मौत | extra10 =[[लकी अली]] | length10 = 4:32 | lyrics10= लकी अली | music10= आनन्द राज आनन्द }} == रोचक तथ्य == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0294662|काँटे}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|काँटे]] {{संजय गुप्ता}} ttt3whr21s6v970poflls2ccn2vxp6i 6632060 6632050 2026-10-22T16:12:40Z हिंदुस्थान वासी 89741 पूर्ण 6632060 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox Film | name = काँटे | image = Kaante Official Poster.jpg | caption = '''काँटे''' का पोस्टर | producer = | director = [[संजय गुप्ता]] | music = [[आनन्द राज आनन्द]] | writer = | starring = [[अमिताभ बच्चन]], <br />[[संजय दत्त]], <br />[[सुनील शेट्टी]], <br />[[महेश मांजरेकर]], <br />[[लकी अली]], <br />[[कुमार गौरव]] | screenplay = | released = {{Film date|df=y|2002|12|20}} | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''काँटे''' 2002 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। इसमें [[अमिताभ बच्चन]], [[संजय दत्त]], [[सुनील शेट्टी]], [[लकी अली]], [[महेश मांजरेकर]], [[कुमार गौरव]], नम्रता सिंह गुजराल, [[रति अग्निहोत्री]], [[ईशा कोप्पिकर]] और [[मलाइका अरोरा]] जैसे कलाकार शामिल हैं। ''काँटे'' क्वेंटिन टारनटिनो की ''[[रिसरवोयर डॉग्स]]'' (1992) से काफी प्रेरित थी। यह 20 दिसंबर 2002 को सिनेमाघरों में जारी हुई थी। यह [[साथिया (2002 फ़िल्म)|''साथिया'']] के साथ जारी होने के बावजूद टिकट खिड़की पर सफल रही थी। == कहानी == [[लॉस एंजिल्स]] में, भारतीय मूल के छह ऐसे लोगों को [[पुलिस]] हिरासत में लेती है जिनका पहले से आपराधिक रिकॉर्ड रहा है। उनसे लैपटॉप से भरे एक ट्रक की चोरी और उसके ठिकाने के बारे में पूछताछ की जाती है। बिना किसी सबूत के गिरफ्तार किए जाने की वजह से (सिर्फ इसलिए कि गवाहों ने अपराध की जगह पर एक भारतीय को देखा था), पुलिस के प्रति उनके मन में गहरी नफरत पैदा हो जाती है। यह चीज़ आगे चलकर एक खतरनाक साजिश का रूप ले लेती है। जय "अज्जू" त्रेहान ([[संजय दत्त]]) इस विचार की शुरुआत करता है और यशवर्धन "मेजर" ([[अमिताभ बच्चन]]) रामपाल उसका साथ देते हैं। वे सब मिलकर 'अमेरिकन सर्विसेज बैंक' को लूटने की योजना बनाते हैं, जिसमें लॉस एंजिल्स पुलिस विभाग के लिए फंड रखा होता है। मार्क इसाक ([[सुनील शेट्टी]]) एक बाउंसर है जिसकी गर्लफ्रेंड ([[मलाइका अरोरा]]) एक क्लब में डांसर है। मेजर के पास कोई पक्की नौकरी नहीं है और वह अपनी बीमार पत्नी ([[रति अग्निहोत्री]]) के साथ रहता है। एंडी एक सॉफ्टवेयर इंजीनियर है जो अपने तलाक और बच्चों की कस्टडी से जुड़े मामलों से जूझ रहा है और फिलहाल बेरोजगार है। बाली ड्रग बेचता है और सड़कों पर ही रहता है। उसकी एक मानसिक रूप से अक्षम बहन है जो एक पागलखाने में रहती है। एक दिन, जब कुछ ड्रग डीलर एक गली में बाली का पीछा कर रहे होते हैं, तो उसकी मुलाकात 'मैक' से होती है। इसके बाद वे साथ मिलकर काम करने लगते हैं। == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[अमिताभ बच्चन]] — यशवर्धन "मेजर" रामपाल * [[संजय दत्त]] — जय "अज्जू" त्रेहान * [[सुनील शेट्टी]] — मार्क इसाक * [[महेश मांजरेकर]] — राजा "बली" यादव * [[लकी अली]] — मक़बूल "मैक" हैदर * [[कुमार गौरव]] — आनंद "एंडी" माथुर * नम्रता सिंह गुजराल — रेणु माथुर * [[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोरा]] — लीसा, मार्क की प्रेमिका * [[रति अग्निहोत्री]] — मेजर की पत्नी * [[गुलशन ग्रोवर]] — साइरस * [[रंजीत चौधरी]] — जासूस * [[ईशा कोप्पिकर]] — "इश्क़ समुन्दर" गीत में {{Div col end}} == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | title1 = दिल क्या करे | extra1 = [[कुमार शानू]], [[कविता कृष्णमूर्ति]] | length1 = 5:09 | lyrics1 = [[देव कोहली]] | music1 = [[आनन्द राज आनन्द]] | title2 = इश्क़ समुन्दर | extra2 = [[सुनिधि चौहान]], आनन्द राज आनन्द | length2 = 5:20 | lyrics2 = आनन्द राज आनन्द | music2 = आनन्द राज आनन्द | title3 = रामा रे | extra3 = [[संजय दत्त]], [[शान (गायक)|शान]], [[जुबिन गर्ग]], आनन्द राज आनन्द | length3 = 6:51 | lyrics3 = देव कोहली | music3 = आनन्द राज आनन्द | title4 = दिल क्या करे | extra4 = कविता कृष्णमूर्ति | length4 = 5:09 | lyrics4 = देव कोहली | music4 = आनन्द राज आनन्द | note4 = सोलो | title5 = सोचा नहीं था | extra5 = शान, जुबिन गर्ग | length5 = 5:38 | lyrics5 = देव कोहली | music5 = आनन्द राज आनन्द | title6 = बेबी बेबी | extra6 = सुनिधि चौहान | length6 = 6:54 | lyrics6 = देव कोहली | music6 = आनन्द राज आनन्द | title7 = यार मंगियासी | extra7 = [[सोनू निगम]] | length7 = 6:21 | lyrics7 = देव कोहली | music7 = आनन्द राज आनन्द | | title8 = माही वे | extra8 = [[ऋचा शर्मा]], [[सुखविंदर सिंह]] | length8 = 6:03 | lyrics8 = देव कोहली | music8 = आनन्द राज आनन्द | | title9 = छोड़ ना रे | extra9 =[[सुदेश भोंसले]], संजय दत्त, [[उदित नारायण]], महेश मांजरेकर | length9 = 5:05 | lyrics9= [[विशाल डडलानी]] | music9 = [[विशाल-शेखर]] | | title10 = मौत | extra10 =[[लकी अली]] | length10 = 4:32 | lyrics10= लकी अली | music10= आनन्द राज आनन्द }} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0294662|काँटे}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|काँटे]] {{संजय गुप्ता}} r1n64pa4yecp0j5w77zj1f1qe6n6cvf 6632063 6632060 2026-10-22T16:27:04Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* नामांकन और पुरस्कार */ पूर्ण 6632063 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox Film | name = काँटे | image = Kaante Official Poster.jpg | caption = '''काँटे''' का पोस्टर | producer = | director = [[संजय गुप्ता]] | music = [[आनन्द राज आनन्द]] | writer = | starring = [[अमिताभ बच्चन]], <br />[[संजय दत्त]], <br />[[सुनील शेट्टी]], <br />[[महेश मांजरेकर]], <br />[[लकी अली]], <br />[[कुमार गौरव]] | screenplay = | released = {{Film date|df=y|2002|12|20}} | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''काँटे''' 2002 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। इसमें [[अमिताभ बच्चन]], [[संजय दत्त]], [[सुनील शेट्टी]], [[लकी अली]], [[महेश मांजरेकर]], [[कुमार गौरव]], नम्रता सिंह गुजराल, [[रति अग्निहोत्री]], [[ईशा कोप्पिकर]] और [[मलाइका अरोरा]] जैसे कलाकार शामिल हैं। ''काँटे'' क्वेंटिन टारनटिनो की ''[[रिसरवोयर डॉग्स]]'' (1992) से काफी प्रेरित थी। यह 20 दिसंबर 2002 को सिनेमाघरों में जारी हुई थी। यह [[साथिया (2002 फ़िल्म)|''साथिया'']] के साथ जारी होने के बावजूद टिकट खिड़की पर सफल रही थी। == कहानी == [[लॉस एंजिल्स]] में, भारतीय मूल के छह ऐसे लोगों को [[पुलिस]] हिरासत में लेती है जिनका पहले से आपराधिक रिकॉर्ड रहा है। उनसे लैपटॉप से भरे एक ट्रक की चोरी और उसके ठिकाने के बारे में पूछताछ की जाती है। बिना किसी सबूत के गिरफ्तार किए जाने की वजह से (सिर्फ इसलिए कि गवाहों ने अपराध की जगह पर एक भारतीय को देखा था), पुलिस के प्रति उनके मन में गहरी नफरत पैदा हो जाती है। यह चीज़ आगे चलकर एक खतरनाक साजिश का रूप ले लेती है। जय "अज्जू" त्रेहान ([[संजय दत्त]]) इस विचार की शुरुआत करता है और यशवर्धन "मेजर" ([[अमिताभ बच्चन]]) रामपाल उसका साथ देते हैं। वे सब मिलकर 'अमेरिकन सर्विसेज बैंक' को लूटने की योजना बनाते हैं, जिसमें लॉस एंजिल्स पुलिस विभाग के लिए फंड रखा होता है। मार्क इसाक ([[सुनील शेट्टी]]) एक बाउंसर है जिसकी गर्लफ्रेंड ([[मलाइका अरोरा]]) एक क्लब में डांसर है। मेजर के पास कोई पक्की नौकरी नहीं है और वह अपनी बीमार पत्नी ([[रति अग्निहोत्री]]) के साथ रहता है। एंडी एक सॉफ्टवेयर इंजीनियर है जो अपने तलाक और बच्चों की कस्टडी से जुड़े मामलों से जूझ रहा है और फिलहाल बेरोजगार है। बाली ड्रग बेचता है और सड़कों पर ही रहता है। उसकी एक मानसिक रूप से अक्षम बहन है जो एक पागलखाने में रहती है। एक दिन, जब कुछ ड्रग डीलर एक गली में बाली का पीछा कर रहे होते हैं, तो उसकी मुलाकात 'मैक' से होती है। इसके बाद वे साथ मिलकर काम करने लगते हैं। == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[अमिताभ बच्चन]] — यशवर्धन "मेजर" रामपाल * [[संजय दत्त]] — जय "अज्जू" त्रेहान * [[सुनील शेट्टी]] — मार्क इसाक * [[महेश मांजरेकर]] — राजा "बली" यादव * [[लकी अली]] — मक़बूल "मैक" हैदर * [[कुमार गौरव]] — आनंद "एंडी" माथुर * नम्रता सिंह गुजराल — रेणु माथुर * [[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोरा]] — लीसा, मार्क की प्रेमिका * [[रति अग्निहोत्री]] — मेजर की पत्नी * [[गुलशन ग्रोवर]] — साइरस * [[रंजीत चौधरी]] — जासूस * [[ईशा कोप्पिकर]] — "इश्क़ समुन्दर" गीत में {{Div col end}} == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | title1 = दिल क्या करे | extra1 = [[कुमार शानू]], [[कविता कृष्णमूर्ति]] | length1 = 5:09 | lyrics1 = [[देव कोहली]] | music1 = [[आनन्द राज आनन्द]] | title2 = इश्क़ समुन्दर | extra2 = [[सुनिधि चौहान]], आनन्द राज आनन्द | length2 = 5:20 | lyrics2 = आनन्द राज आनन्द | music2 = आनन्द राज आनन्द | title3 = रामा रे | extra3 = [[संजय दत्त]], [[शान (गायक)|शान]], [[जुबिन गर्ग]], आनन्द राज आनन्द | length3 = 6:51 | lyrics3 = देव कोहली | music3 = आनन्द राज आनन्द | title4 = दिल क्या करे | extra4 = कविता कृष्णमूर्ति | length4 = 5:09 | lyrics4 = देव कोहली | music4 = आनन्द राज आनन्द | note4 = सोलो | title5 = सोचा नहीं था | extra5 = शान, जुबिन गर्ग | length5 = 5:38 | lyrics5 = देव कोहली | music5 = आनन्द राज आनन्द | title6 = बेबी बेबी | extra6 = सुनिधि चौहान | length6 = 6:54 | lyrics6 = देव कोहली | music6 = आनन्द राज आनन्द | title7 = यार मंगियासी | extra7 = [[सोनू निगम]] | length7 = 6:21 | lyrics7 = देव कोहली | music7 = आनन्द राज आनन्द | | title8 = माही वे | extra8 = [[ऋचा शर्मा]], [[सुखविंदर सिंह]] | length8 = 6:03 | lyrics8 = देव कोहली | music8 = आनन्द राज आनन्द | | title9 = छोड़ ना रे | extra9 =[[सुदेश भोंसले]], संजय दत्त, [[उदित नारायण]], महेश मांजरेकर | length9 = 5:05 | lyrics9= [[विशाल डडलानी]] | music9 = [[विशाल-शेखर]] | | title10 = मौत | extra10 =[[लकी अली]] | length10 = 4:32 | lyrics10= लकी अली | music10= आनन्द राज आनन्द }} == नामांकन और पुरस्कार == {{awards table}} |- | rowspan="6"| 2003 | प्रीतिश नंदी और संजन गुप्ता | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार]] | {{Nom}} |- | संजय गुप्ता | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ निर्देशक पुरस्कार]] | {{Nominated}} |- | अमिताभ बच्चन | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] | {{Nominated}} |- | संजय दत्त | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार]] | {{Nominated}} |- | महेश मांजरेकर | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार]] | {{Nominated}} |- | आनन्द राज आनन्द | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक पुरस्कार]] | {{Nom}} |} == सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0294662|काँटे}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|काँटे]] {{संजय गुप्ता}} caqp462uktos5huw2snzqb4ao14gl40 6632065 6632063 2026-10-22T16:30:30Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा +[[श्र:आनन्द राज आनन्द द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]]; +[[श्र:भारतीय एक्शन थ्रिलर फ़िल्में]] 6632065 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox Film | name = काँटे | image = Kaante Official Poster.jpg | caption = '''काँटे''' का पोस्टर | producer = | director = [[संजय गुप्ता]] | music = [[आनन्द राज आनन्द]] | writer = | starring = [[अमिताभ बच्चन]], <br />[[संजय दत्त]], <br />[[सुनील शेट्टी]], <br />[[महेश मांजरेकर]], <br />[[लकी अली]], <br />[[कुमार गौरव]] | screenplay = | released = {{Film date|df=y|2002|12|20}} | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''काँटे''' 2002 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। इसमें [[अमिताभ बच्चन]], [[संजय दत्त]], [[सुनील शेट्टी]], [[लकी अली]], [[महेश मांजरेकर]], [[कुमार गौरव]], नम्रता सिंह गुजराल, [[रति अग्निहोत्री]], [[ईशा कोप्पिकर]] और [[मलाइका अरोरा]] जैसे कलाकार शामिल हैं। ''काँटे'' क्वेंटिन टारनटिनो की ''[[रिसरवोयर डॉग्स]]'' (1992) से काफी प्रेरित थी। यह 20 दिसंबर 2002 को सिनेमाघरों में जारी हुई थी। यह [[साथिया (2002 फ़िल्म)|''साथिया'']] के साथ जारी होने के बावजूद टिकट खिड़की पर सफल रही थी। == कहानी == [[लॉस एंजिल्स]] में, भारतीय मूल के छह ऐसे लोगों को [[पुलिस]] हिरासत में लेती है जिनका पहले से आपराधिक रिकॉर्ड रहा है। उनसे लैपटॉप से भरे एक ट्रक की चोरी और उसके ठिकाने के बारे में पूछताछ की जाती है। बिना किसी सबूत के गिरफ्तार किए जाने की वजह से (सिर्फ इसलिए कि गवाहों ने अपराध की जगह पर एक भारतीय को देखा था), पुलिस के प्रति उनके मन में गहरी नफरत पैदा हो जाती है। यह चीज़ आगे चलकर एक खतरनाक साजिश का रूप ले लेती है। जय "अज्जू" त्रेहान ([[संजय दत्त]]) इस विचार की शुरुआत करता है और यशवर्धन "मेजर" ([[अमिताभ बच्चन]]) रामपाल उसका साथ देते हैं। वे सब मिलकर 'अमेरिकन सर्विसेज बैंक' को लूटने की योजना बनाते हैं, जिसमें लॉस एंजिल्स पुलिस विभाग के लिए फंड रखा होता है। मार्क इसाक ([[सुनील शेट्टी]]) एक बाउंसर है जिसकी गर्लफ्रेंड ([[मलाइका अरोरा]]) एक क्लब में डांसर है। मेजर के पास कोई पक्की नौकरी नहीं है और वह अपनी बीमार पत्नी ([[रति अग्निहोत्री]]) के साथ रहता है। एंडी एक सॉफ्टवेयर इंजीनियर है जो अपने तलाक और बच्चों की कस्टडी से जुड़े मामलों से जूझ रहा है और फिलहाल बेरोजगार है। बाली ड्रग बेचता है और सड़कों पर ही रहता है। उसकी एक मानसिक रूप से अक्षम बहन है जो एक पागलखाने में रहती है। एक दिन, जब कुछ ड्रग डीलर एक गली में बाली का पीछा कर रहे होते हैं, तो उसकी मुलाकात 'मैक' से होती है। इसके बाद वे साथ मिलकर काम करने लगते हैं। == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[अमिताभ बच्चन]] — यशवर्धन "मेजर" रामपाल * [[संजय दत्त]] — जय "अज्जू" त्रेहान * [[सुनील शेट्टी]] — मार्क इसाक * [[महेश मांजरेकर]] — राजा "बली" यादव * [[लकी अली]] — मक़बूल "मैक" हैदर * [[कुमार गौरव]] — आनंद "एंडी" माथुर * नम्रता सिंह गुजराल — रेणु माथुर * [[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोरा]] — लीसा, मार्क की प्रेमिका * [[रति अग्निहोत्री]] — मेजर की पत्नी * [[गुलशन ग्रोवर]] — साइरस * [[रंजीत चौधरी]] — जासूस * [[ईशा कोप्पिकर]] — "इश्क़ समुन्दर" गीत में {{Div col end}} == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | title1 = दिल क्या करे | extra1 = [[कुमार शानू]], [[कविता कृष्णमूर्ति]] | length1 = 5:09 | lyrics1 = [[देव कोहली]] | music1 = [[आनन्द राज आनन्द]] | title2 = इश्क़ समुन्दर | extra2 = [[सुनिधि चौहान]], आनन्द राज आनन्द | length2 = 5:20 | lyrics2 = आनन्द राज आनन्द | music2 = आनन्द राज आनन्द | title3 = रामा रे | extra3 = [[संजय दत्त]], [[शान (गायक)|शान]], [[जुबिन गर्ग]], आनन्द राज आनन्द | length3 = 6:51 | lyrics3 = देव कोहली | music3 = आनन्द राज आनन्द | title4 = दिल क्या करे | extra4 = कविता कृष्णमूर्ति | length4 = 5:09 | lyrics4 = देव कोहली | music4 = आनन्द राज आनन्द | note4 = सोलो | title5 = सोचा नहीं था | extra5 = शान, जुबिन गर्ग | length5 = 5:38 | lyrics5 = देव कोहली | music5 = आनन्द राज आनन्द | title6 = बेबी बेबी | extra6 = सुनिधि चौहान | length6 = 6:54 | lyrics6 = देव कोहली | music6 = आनन्द राज आनन्द | title7 = यार मंगियासी | extra7 = [[सोनू निगम]] | length7 = 6:21 | lyrics7 = देव कोहली | music7 = आनन्द राज आनन्द | | title8 = माही वे | extra8 = [[ऋचा शर्मा]], [[सुखविंदर सिंह]] | length8 = 6:03 | lyrics8 = देव कोहली | music8 = आनन्द राज आनन्द | | title9 = छोड़ ना रे | extra9 =[[सुदेश भोंसले]], संजय दत्त, [[उदित नारायण]], महेश मांजरेकर | length9 = 5:05 | lyrics9= [[विशाल डडलानी]] | music9 = [[विशाल-शेखर]] | | title10 = मौत | extra10 =[[लकी अली]] | length10 = 4:32 | lyrics10= लकी अली | music10= आनन्द राज आनन्द }} == नामांकन और पुरस्कार == {{awards table}} |- | rowspan="6"| 2003 | प्रीतिश नंदी और संजन गुप्ता | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार]] | {{Nom}} |- | संजय गुप्ता | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ निर्देशक पुरस्कार]] | {{Nominated}} |- | अमिताभ बच्चन | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] | {{Nominated}} |- | संजय दत्त | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार]] | {{Nominated}} |- | महेश मांजरेकर | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार]] | {{Nominated}} |- | आनन्द राज आनन्द | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक पुरस्कार]] | {{Nom}} |} == सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0294662|काँटे}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|काँटे]] [[श्रेणी:आनन्द राज आनन्द द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन थ्रिलर फ़िल्में]] {{संजय गुप्ता}} nd1na51t5v99arld89is5lvcw3i63ez 6632067 6632065 2026-10-22T16:34:07Z हिंदुस्थान वासी 89741 स्रोत जोड़ा; इसलिए स्रोतहीन सांचा भी हटाया 6632067 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = काँटे | image = Kaante Official Poster.jpg | caption = '''काँटे''' का पोस्टर | producer = | director = [[संजय गुप्ता]]<ref>{{cite news |title=अमिताभ ने स्क्रीन पर कभी नहीं दी गाली, ‘कांटे’ में भी नहीं तोड़ा था नियम |url=https://www.abplive.com/entertainment/bollywood/amitabh-bachchan-never-swore-on-screen-he-did-not-break-the-rule-even-kaante-film-3185028/amp |access-date=22 अक्टूबर 2026 |publisher=एबीपी न्यूज़ |date=06 सितंबर 2026}}</ref> | music = [[आनन्द राज आनन्द]] | writer = | starring = [[अमिताभ बच्चन]], <br />[[संजय दत्त]], <br />[[सुनील शेट्टी]], <br />[[महेश मांजरेकर]], <br />[[लकी अली]], <br />[[कुमार गौरव]] | screenplay = | released = {{Film date|df=y|2002|12|20}} | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''काँटे''' 2002 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। इसमें [[अमिताभ बच्चन]], [[संजय दत्त]], [[सुनील शेट्टी]], [[लकी अली]], [[महेश मांजरेकर]], [[कुमार गौरव]], नम्रता सिंह गुजराल, [[रति अग्निहोत्री]], [[ईशा कोप्पिकर]] और [[मलाइका अरोरा]] जैसे कलाकार शामिल हैं। ''काँटे'' क्वेंटिन टारनटिनो की ''[[रिसरवोयर डॉग्स]]'' (1992) से काफी प्रेरित थी। यह 20 दिसंबर 2002 को सिनेमाघरों में जारी हुई थी। यह [[साथिया (2002 फ़िल्म)|''साथिया'']] के साथ जारी होने के बावजूद टिकट खिड़की पर सफल रही थी। == कहानी == [[लॉस एंजिल्स]] में, भारतीय मूल के छह ऐसे लोगों को [[पुलिस]] हिरासत में लेती है जिनका पहले से आपराधिक रिकॉर्ड रहा है। उनसे लैपटॉप से भरे एक ट्रक की चोरी और उसके ठिकाने के बारे में पूछताछ की जाती है। बिना किसी सबूत के गिरफ्तार किए जाने की वजह से (सिर्फ इसलिए कि गवाहों ने अपराध की जगह पर एक भारतीय को देखा था), पुलिस के प्रति उनके मन में गहरी नफरत पैदा हो जाती है। यह चीज़ आगे चलकर एक खतरनाक साजिश का रूप ले लेती है। जय "अज्जू" त्रेहान ([[संजय दत्त]]) इस विचार की शुरुआत करता है और यशवर्धन "मेजर" ([[अमिताभ बच्चन]]) रामपाल उसका साथ देते हैं। वे सब मिलकर 'अमेरिकन सर्विसेज बैंक' को लूटने की योजना बनाते हैं, जिसमें लॉस एंजिल्स पुलिस विभाग के लिए फंड रखा होता है। मार्क इसाक ([[सुनील शेट्टी]]) एक बाउंसर है जिसकी गर्लफ्रेंड ([[मलाइका अरोरा]]) एक क्लब में डांसर है। मेजर के पास कोई पक्की नौकरी नहीं है और वह अपनी बीमार पत्नी ([[रति अग्निहोत्री]]) के साथ रहता है। एंडी एक सॉफ्टवेयर इंजीनियर है जो अपने तलाक और बच्चों की कस्टडी से जुड़े मामलों से जूझ रहा है और फिलहाल बेरोजगार है। बाली ड्रग बेचता है और सड़कों पर ही रहता है। उसकी एक मानसिक रूप से अक्षम बहन है जो एक पागलखाने में रहती है। एक दिन, जब कुछ ड्रग डीलर एक गली में बाली का पीछा कर रहे होते हैं, तो उसकी मुलाकात 'मैक' से होती है। इसके बाद वे साथ मिलकर काम करने लगते हैं। == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[अमिताभ बच्चन]] — यशवर्धन "मेजर" रामपाल * [[संजय दत्त]] — जय "अज्जू" त्रेहान * [[सुनील शेट्टी]] — मार्क इसाक * [[महेश मांजरेकर]] — राजा "बली" यादव * [[लकी अली]] — मक़बूल "मैक" हैदर * [[कुमार गौरव]] — आनंद "एंडी" माथुर * नम्रता सिंह गुजराल — रेणु माथुर * [[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोरा]] — लीसा, मार्क की प्रेमिका * [[रति अग्निहोत्री]] — मेजर की पत्नी * [[गुलशन ग्रोवर]] — साइरस * [[रंजीत चौधरी]] — जासूस * [[ईशा कोप्पिकर]] — "इश्क़ समुन्दर" गीत में {{Div col end}} == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | title1 = दिल क्या करे | extra1 = [[कुमार शानू]], [[कविता कृष्णमूर्ति]] | length1 = 5:09 | lyrics1 = [[देव कोहली]] | music1 = [[आनन्द राज आनन्द]] | title2 = इश्क़ समुन्दर | extra2 = [[सुनिधि चौहान]], आनन्द राज आनन्द | length2 = 5:20 | lyrics2 = आनन्द राज आनन्द | music2 = आनन्द राज आनन्द | title3 = रामा रे | extra3 = [[संजय दत्त]], [[शान (गायक)|शान]], [[जुबिन गर्ग]], आनन्द राज आनन्द | length3 = 6:51 | lyrics3 = देव कोहली | music3 = आनन्द राज आनन्द | title4 = दिल क्या करे | extra4 = कविता कृष्णमूर्ति | length4 = 5:09 | lyrics4 = देव कोहली | music4 = आनन्द राज आनन्द | note4 = सोलो | title5 = सोचा नहीं था | extra5 = शान, जुबिन गर्ग | length5 = 5:38 | lyrics5 = देव कोहली | music5 = आनन्द राज आनन्द | title6 = बेबी बेबी | extra6 = सुनिधि चौहान | length6 = 6:54 | lyrics6 = देव कोहली | music6 = आनन्द राज आनन्द | title7 = यार मंगियासी | extra7 = [[सोनू निगम]] | length7 = 6:21 | lyrics7 = देव कोहली | music7 = आनन्द राज आनन्द | | title8 = माही वे | extra8 = [[ऋचा शर्मा]], [[सुखविंदर सिंह]] | length8 = 6:03 | lyrics8 = देव कोहली | music8 = आनन्द राज आनन्द | | title9 = छोड़ ना रे | extra9 =[[सुदेश भोंसले]], संजय दत्त, [[उदित नारायण]], महेश मांजरेकर | length9 = 5:05 | lyrics9= [[विशाल डडलानी]] | music9 = [[विशाल-शेखर]] | | title10 = मौत | extra10 =[[लकी अली]] | length10 = 4:32 | lyrics10= लकी अली | music10= आनन्द राज आनन्द }} == नामांकन और पुरस्कार == {{awards table}} |- | rowspan="6"| 2003 | प्रीतिश नंदी और संजन गुप्ता | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार]] | {{Nom}} |- | संजय गुप्ता | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ निर्देशक पुरस्कार]] | {{Nominated}} |- | अमिताभ बच्चन | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] | {{Nominated}} |- | संजय दत्त | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार]] | {{Nominated}} |- | महेश मांजरेकर | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार]] | {{Nominated}} |- | आनन्द राज आनन्द | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक पुरस्कार]] | {{Nom}} |} == सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0294662|काँटे}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|काँटे]] [[श्रेणी:आनन्द राज आनन्द द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन थ्रिलर फ़िल्में]] {{संजय गुप्ता}} qnrr3b6dne9e49sian8264zh2nscap9 बीबी का मक़बरा 0 39469 6632118 6382837 2026-10-23T04:08:05Z ~2026-56712-29 955312 /* */ 6632118 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Bibi-ka-maqbara.jpg|thumb|right|200px|बीबी का मक़बरा]] [[चित्र:BB ka Maqbara बीबी का मकबरा.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल|एक निकट दृश्य]] '''बीबी के मक़बरे''' का निर्माण मुग़ल बादशाह औरंगज़ेब आलमगीर इन्होने, अंतिम सत्रहवीं शताब्दी में करवाया था। इतिहासकारों के अनुसार इस मक़बरे का निर्माण बादशाह आजमशाह ने उनकी मा दिलरास बानो बेगम की याद में बनवाया था। इन्हें राबिया-उद-दुर्र।नी के नाम से भी जाना जाता था। यह [[ताजमहल|ताज महल]] की आकृति पर बनवाया गया था। यह छत्रपति संभाजीनगर, [[महाराष्ट्र]] में स्थित है। यह मक़बरा बादशाह अकबर]] एवं [[ बादशाह शाहजहाँ|शाहजहाँ]] के काल के शाही निर्माण से अंतिम मुग़लों के साधारण वास्तुकला के परिवर्तन को दर्शाता है। ताजमहल से तुलना के कारण ही यह उपेक्षा का कारण बना रहा। मुघल काल के दौरान यह वास्तु छत्रपति संभाजीनगर शहर के मध्य हुआ करता था। इस मकबरे को ताज महल की फूहड़ नकल भी कहा जाता है। और दखखन का ताज महल भी। ==निर्माण== अनुमान किया जाता है कि इस का निर्माण 1657 -1661 ई के मध्यकाल में हुआ। ग़ुलाम मुस्तफा की रचना "तारीख नाम" के अनुसार इसके निर्माण का व्यय 6,68,203.7 रुपये हुआ था। यह वास्तू कुल 25 एकड़ मे फैली हुई है। जसमे मुख्य गुम्बद और चार मिनार 3094 वर्ग मीटर मे फैली हुई है। ।<ref name="MHGaz1977">{{cite book | author=Maharashtra (India). Gazetteers Dept | title=Maharashtra State gazetteers | url=https://books.google.com/books?id=Lto-AQAAIAAJ | accessdate=25 January 2013 | year=1977 | publisher=Director of Govt. Printing, Stationery and Publications, Maharashtra State | page=951 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140626191330/http://books.google.com/books?id=Lto-AQAAIAAJ | archive-date=26 जून 2014 | url-status=live }}</ref> इस मक़बरे का गुम्बद पूरी तरह संगमरमर के पत्थर से बना हुआ है। गुम्बद के अलावा दूसरा निर्माण प्लास्टर से किया गया है। इस वास्तु के निर्माण के लिए लगनेवाले पत्थर जयपुर की खदानों से लाये गए थे। बादशाह आज़मशाह इसे "ताजमहल" से भी ज्यादा भव्य बनाना चाहता थे परंतु बादशह औरंगज़ेब आलमगीर द्वारा दिए गए खर्च में वह मुमकिन नहीं हो पाया। इस मक़बरे का डिज़ाइन (शाहकार) अतउल्लाह द्वारा किया गया था। अतउल्लाह के पिताजी उस्ताद अहमद लाहोरी को विश्वप्रसिद्ध "ताजमहल" के मुख्य आर्किटेक्ट के तौर पर पहचाना जाता था। इस मक़बरे का गुम्बद ताजमहल के गुम्बद से आकार में छोटा है। तकनिकी खामियों के कारण और संगमरमर की कमतरता के कारण यह वास्तु कभी भी "ताजमहल" के बराबर नहीं समझी गयी । == सन्दर्भ == {{सन्दर्भ}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20060406231503/http://www.pib.nic.in/feature/feyr2003/fmay2003/f060520031.html लिंक, प्रेस इनफार्मेशन ब्यूरो] * [https://web.archive.org/web/20150922074332/http://www.goworldtravel.com/ex/aspx/articleGuid.%7B42ce12dd-4b3e-4975-b7d4-a726b67f6880%7D/xe/article.htm बीबी के मक़बरे पर एक लेख.] * [https://web.archive.org/web/20171023175122/http://7thtraveler.com/bibi-ka-maqbara-aurangabad-story-history-timings-information/ बीबी का मक़बरा औरंगाबाद - दक्खनी ताज] {{मुगल|state=collapsed}} [[श्रेणी:महाराष्ट्र में पुरातत्व स्थल]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र में स्मारक]] [[श्रेणी:मुगल वास्तुकला]] [[श्रेणी:औरंगाबाद, महाराष्ट्र]] 0c9ehhdb7gt0q9mn7lvcx6v0rcrzc7u 6632126 6632118 2026-10-23T05:04:39Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-56712-29|~2026-56712-29]] ([[User talk:~2026-56712-29|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6632118|6632118]] को पूर्ववत किया 6632126 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Bibi-ka-maqbara.jpg|thumb|right|200px|बीबी का मक़बरा]] [[चित्र:BB ka Maqbara बीबी का मकबरा.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल|एक निकट दृश्य]] '''बीबी के मक़बरे''' का निर्माण मुग़ल बादशाह औरंगज़ेब आलमगीर इन्होने, अंतिम सत्रहवीं शताब्दी में करवाया था। इतिहासकारों के अनुसार इस मक़बरे का निर्माण बादशाह आजमशाह ने उनकी मा दिलरास बानो बेगम की याद में बनवाया था। इन्हें राबिया-उद-दुर्र।नी के नाम से भी जाना जाता था। यह [[ताजमहल|ताज महल]] की आकृति पर बनवाया गया था। यह औरंगाबाद [[महाराष्ट्र]] में स्थित है। यह मक़बरा बादशाह अकबर]] एवं [[ बादशाह शाहजहाँ|शाहजहाँ]] के काल के शाही निर्माण से अंतिम मुग़लों के साधारण वास्तुकला के परिवर्तन को दर्शाता है। ताजमहल से तुलना के कारण ही यह उपेक्षा का कारण बना रहा। मुघल काल के दौरान यह वास्तु औरंगाबाद शहर के मध्य हुआ करता था। इस मकबरे को ताज महल की फूहड़ नकल भी कहा जाता है। और दखखन का ताज महल भी। ==निर्माण== अनुमान किया जाता है कि इस का निर्माण 1657 -1661 ई के मध्यकाल में हुआ। ग़ुलाम मुस्तफा की रचना "तारीख नाम" के अनुसार इसके निर्माण का व्यय 6,68,203.7 रुपये हुआ था। यह वास्तू कुल 25 एकड़ मे फैली हुई है। जसमे मुख्य गुम्बद और चार मिनार 3094 वर्ग मीटर मे फैली हुई है। ।<ref name="MHGaz1977">{{cite book | author=Maharashtra (India). Gazetteers Dept | title=Maharashtra State gazetteers | url=https://books.google.com/books?id=Lto-AQAAIAAJ | accessdate=25 January 2013 | year=1977 | publisher=Director of Govt. Printing, Stationery and Publications, Maharashtra State | page=951 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140626191330/http://books.google.com/books?id=Lto-AQAAIAAJ | archive-date=26 जून 2014 | url-status=live }}</ref> इस मक़बरे का गुम्बद पूरी तरह संगमरमर के पत्थर से बना हुआ है। गुम्बद के अलावा दूसरा निर्माण प्लास्टर से किया गया है। इस वास्तु के निर्माण के लिए लगनेवाले पत्थर जयपुर की खदानों से लाये गए थे। बादशाह आज़मशाह इसे "ताजमहल" से भी ज्यादा भव्य बनाना चाहता थे परंतु बादशह औरंगज़ेब आलमगीर द्वारा दिए गए खर्च में वह मुमकिन नहीं हो पाया। इस मक़बरे का डिज़ाइन (शाहकार) अतउल्लाह द्वारा किया गया था। अतउल्लाह के पिताजी उस्ताद अहमद लाहोरी को विश्वप्रसिद्ध "ताजमहल" के मुख्य आर्किटेक्ट के तौर पर पहचाना जाता था। इस मक़बरे का गुम्बद ताजमहल के गुम्बद से आकार में छोटा है। तकनिकी खामियों के कारण और संगमरमर की कमतरता के कारण यह वास्तु कभी भी "ताजमहल" के बराबर नहीं समझी गयी । == सन्दर्भ == {{सन्दर्भ}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20060406231503/http://www.pib.nic.in/feature/feyr2003/fmay2003/f060520031.html लिंक, प्रेस इनफार्मेशन ब्यूरो] * [https://web.archive.org/web/20150922074332/http://www.goworldtravel.com/ex/aspx/articleGuid.%7B42ce12dd-4b3e-4975-b7d4-a726b67f6880%7D/xe/article.htm बीबी के मक़बरे पर एक लेख.] * [https://web.archive.org/web/20171023175122/http://7thtraveler.com/bibi-ka-maqbara-aurangabad-story-history-timings-information/ बीबी का मक़बरा औरंगाबाद - दक्खनी ताज] {{मुगल|state=collapsed}} [[श्रेणी:महाराष्ट्र में पुरातत्व स्थल]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र में स्मारक]] [[श्रेणी:मुगल वास्तुकला]] [[श्रेणी:औरंगाबाद, महाराष्ट्र]] cufixom6rlovoxwmn7zspcklo3k6r25 राहुल देव 0 39627 6632234 6084192 2026-10-23T08:36:52Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632234 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = राहुल देव | image = Rahul Dev.jpg | image_size = | occupation = अभिनेता | website = }} '''राहुल देव''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं। == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- ||[[:श्रेणी:2015 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2015]] || [[एक पहेली लीला]] || भैरव || |- |[[:श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2008]] || [[यहाँ के हम सिकन्दर (2008 फ़िल्म)|यहाँ के हम सिकन्दर]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[बेनाम (2007 फ़िल्म)|बेनाम]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[जाने होगा क्या]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[कच्ची सड़क (2006 फ़िल्म)|कच्ची सड़क]] || जावेद अली || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[अस्त्रम (2006 फ़िल्म)|अस्त्रम]] || करीम || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[सरहद पार (2006 फ़िल्म)|सरहद पार]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[इकरार (2006 फ़िल्म)|इकरार]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[फाइट क्लब (2006 फ़िल्म)|फाइट क्लब]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[जय चिरंजीवा (2005 फ़िल्म)|जय चिरंजीवा]] || असगर || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[आन (2004 फ़िल्म)|आन]] || येडा भाई || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[फुटपाथ (2003 फ़िल्म)|फुटपाथ]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[सुपारी (2003 फ़िल्म)|सुपारी]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[सूर्या (2003 फ़िल्म)|सूर्या]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[२३ मार्च १९३१: शहीद|२३ मार्च १९३१:शहीद]] || सुखदेव || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[आवारा पागल दीवाना]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[आशिक (2001 फ़िल्म)|आशिक]] || जय || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[अशोका (2001 फ़िल्म)|अशोका]] || भीमा || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[चैम्पियन (2000 फ़िल्म)|चैम्पियन]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[दस (1997 फ़िल्म)|दस]] || || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[जुर्माना (1979 फ़िल्म)|जुर्माना]] || || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:अभिनेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] fk45bd4o4l528vubluy2a9adtz3wc8s ये मोहब्बत है 0 40137 6632211 6631891 2026-10-23T08:30:33Z Sanjeev bot 127039 Sanjeev bot ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[ये मोहब्बत है (2002 फ़िल्म)]] को [[ये मोहब्बत है]] पर स्थानांतरित किया: बॉट: पृष्ठ स्थानांतरित किया 6631891 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = ये मोहब्बत है | image = ये मोहब्बत है.jpg | caption = '''ये मोहब्बत है''' का पोस्टर | producer = [[प्रेम कृष्ण]] | director = [[उमेश मेहरा]] | music = [[आनन्द राज आनन्द]] | writer = मिलाप ज़वेरी (संवाद) | starring = [[राहुल भट]], <br />नासिर ख़ान, <br />आकांक्षा मल्होत्रा, <br />[[डैनी डेन्जोंगपा]], <br />[[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], <br />[[शक्ति कपूर]], <br />[[मोहनीश बहल]], <br />[[गुलशन ग्रोवर]] <br /> | screenplay = | released = 8 फरवरी, 2002 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''ये मोहब्बत है''' 2002 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है।<ref>{{cite news |title=Dia Mirza and Rahul Bhat wrap up shoot for their untitled romantic drama |url=https://www.mid-day.com/amp/entertainment/bollywood-news/article/dia-mirza-and-rahul-bhat-wrap-up-shoot-for-their-untitled-romantic-drama-23604250 |access-date=22 अक्टूबर 2026 |work=[[मिड डे]]}}</ref> इसमें [[राहुल भट]], आकांक्षा मल्होत्रा, नासिर ख़ान, [[डैनी डेन्जोंगपा]], [[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], [[शक्ति कपूर]], [[मोहनीश बहल]], [[गुलशन ग्रोवर]], आदि कलाकार हैं। यह [[उमेश मेहरा]] द्वारा निर्देशित है और इसमें [[आनन्द राज आनन्द]] द्वारा संगीतबद्ध गीत हैं। यह राहुल भट और आकांक्षा मल्होत्रा (उनका प्रसिद्ध किरदार [[गर्व (2004 फ़िल्म)|''गर्व'']] (2004) में सलमान की बहन का है) की पहली फ़िल्म है। ==कहानी== 'ये मोहब्बत है' चाँद ([[राहुल भट]]) और शाहीन की कहानी है। वह लोग बचपन से ही एक-दूसरे से प्यार करते हैं। लेकिन शाहीन का भाई शौकत उनसे बिल्कुल अलग है। चाँद क्रिकेट खेलने के लिए अपनी एक टीम बनाता है। लेकिन अपनी नादानी के कारण वह अब्दुल जमील के आतंकी नेटवर्क में फंस जाता है। पुलिस इंस्पेक्टर ([[सदाशिव अमरापुरकर]]) का दावा है कि उनके पास चाँद को दोषी ठहराने के लिए पर्याप्त सबूत हैं। शाहीन को यकीन है कि चाँद बेकसूर है। जब तक वह अपनी बेगुनाही साबित नहीं कर देता, तब तक वह उससे शादी नहीं करेगी। इसलिए वह अपने दोस्तों जग्गी, राज और गुल्लू ([[गुलशन ग्रोवर]]) की मदद से चाँद की बेगुनाही साबित करने की कोशिश में जुट जाती है। == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[राहुल भट]] — चाँद * आकांक्षा मल्होत्रा — शाहीन * नासिर ख़ान — राज * मोहिनी शर्मा — रोहिणी * [[डैनी डेन्जोंगपा]] — अमन ख़ान * [[परीक्षित साहनी]] — चाँद के पिता * [[शक्ति कपूर]] — बगड़ सिंह * [[मोहनीश बहल]] — शौकत * [[गुलशन ग्रोवर]] — गुल्लू * [[जॉनी लीवर]] — जग्गी * [[राकेश बेदी]] — चाचा * [[अवतार गिल]] — गफूर ख़ान * [[अंजना मुमताज़]] — चाँद की माँ * [[डॉली बिन्द्रा]] — ज्योति * [[अरबाज़ ख़ान]] — अब्दुल ज़मील * [[सदाशिव अमरापुरकर]] — पुलिस इंस्पेक्टर {{Div col end}} == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[देव कोहली]] | all_music = [[आनन्द राज आनन्द]] | title1 = बेचैन मेरा ये दिल है | extra1 = [[अलका याज्ञिक]], [[उदित नारायण]] | length1 = 4:54 | title2 = चाँद सामने है | extra2 = [[सोनू निगम]], अलका याज्ञिक | length2 = 4:34 | title3 = पिया मिला दे | extra3 = [[शुभा मुद्गल]] | length3 = 5:30 | title4 = ये दिल दीवाना है | extra4 = [[कविता कृष्णमूर्ति]], [[अभिजीत भट्टाचार्य|अभिजीत]] | length4 = 4:50 | title5 = चिल पिल | extra5 = [[शान (गायक)|शान]], [[सुनिधि चौहान]], हैरी आनंद | length5 = 4:33 | title6 = मर गई छोकरी | extra6 = सुनिधि चौहान, [[सपना अवस्थी]] | length6 = 5:15 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0309087|ये मोहब्बत है}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:आनन्द राज आनन्द द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] 2y0joly1lttuwn7h4qyz6qhrhh8i57x शुक्रिया (2004 फ़िल्म) 0 40404 6632163 6631717 2026-10-23T08:04:56Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* मुख्य कलाकार */ पूर्ण 6632163 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = शुक्रिया | image =Shukriya,_Till_Death_Do_Us_Apart.jpg | caption = '''शुक्रिया''' का पोस्टर | producer = | director = अनुपम सिन्हा | music = | writer =जीतू अरोड़ा, अनुभव सिन्हा | starring = [[अनुपम खेर]], <br />[[आफ़ताब शिवदेसानी]], <br />[[इंद्रनील (हिन्दी फ़िल्म कलाकार)|इंद्रनील]], <br />[[रति अग्निहोत्री]], <br />[[राना जंग बहादुर]], <br />आरती मेहरा, <br />अनुपम शर्मा, <br /> | screenplay = | released = [[2004]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''शुक्रिया''' 2004 में बनी [[हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == 30 वर्ष पूर्व करम जिंदल अपनी विधवा माँ गायत्री और पत्नी संध्या के साथ लंदन में चला जाता है। गायत्री को कैंसर होता है। संध्या दो बच्चों अंजलि और सनम को जन्म देती है। इस दौरान करम एक अमीर आदमी बन जाता है। बाद में अंजलि आकाश नाम के एक लड़के से शादी कर लेती है और करम सनम के लिए लड़का देखता है। करम का 60वाँ जन्म दिन करीब होता है सभी उसकी तैयारी करते हैं। करम चाहता है की सनम की शादी उसके कार्यालय में काम करने वाले यश से हो जाये। इसी दौरान करम के घर में एक लड़का रॉकी / रोहन वर्मा आता है। वह कुछ दिन के लिए उसके घर रहने आता है। सनम उसे पहले से जानते रहती है। वह अपनी माँ से रोहन से शादी की बात कहती है। लेकिन करम इसके खिलाफ हो जाते हैं। केवल करम ही यह जानते रहता है की रॉकी जैसा खुद को बोलता है वैसा नहीं है। == चरित्र == == मुख्य कलाकार == * [[अनुपम खेर]] — करम जिंदल * [[आफ़ताब शिवदेसानी]] — [[मृत्यु]] / रोहन वर्मा / रिकी * [[श्रिया सरन]] — सनम जिंदल * [[इंद्रनील सेनगुप्ता]] — यश * [[रति अग्निहोत्री]] — संध्या जिंदल * [[राणा जंग बहादुर]] — उदय जिंदल == दल == == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title1 = आँखों आँखों में | extra1 = [[केके]], [[सुनिधि चौहान]] | length1 = 5:12 | music1 = [[विशाल-शेखर]] | title2 = दिल ऐ दिल | extra2 = [[कुमार शानू]] | length2 = 5:36 | music2 = विशाल-शेखर | title3 = क्या हाल है इस मेरे दिल का | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 7:15 | music3 = [[हिमेश रेशमिया]] | title4 = लेती है ये ज़िन्दगी | extra4 = [[सोनू निगम]] | length4 = 7:25 | music4 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title5 = मैंने पूछा कुदरत से | extra5 = कुमार शानू, [[अनुराधा पौडवाल]] | length5 = 5:59 | music5 = विशाल-शेखर | title6 = नि सोणीये | extra6 = अलका यागनिक, सोनू निगम, [[श्रेया घोषाल]], उदित नारायण | length6 = 5:55 | music6 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title7 = तुम्हारा तुम्हारा | extra7 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length7 = 5:52 | music7 = हिमेश रेशमिया | title8 = तुम्हें जितना भुलाते हैं | extra8 = सोनू निगम | length8 = 4:35 | music8 = हिमेश रेशमिया }} == रोचक तथ्य == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0435390|शुक्रिया}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] ck0jcucnmugjsdbeqt22sg7g7kxga6y 6632166 6632163 2026-10-23T08:06:08Z हिंदुस्थान वासी 89741 सफ़ाई 6632166 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = शुक्रिया | image =Shukriya,_Till_Death_Do_Us_Apart.jpg | caption = '''शुक्रिया''' का पोस्टर | producer = | director = अनुपम सिन्हा | music = | writer =जीतू अरोड़ा, अनुभव सिन्हा | starring = [[अनुपम खेर]], <br />[[आफ़ताब शिवदेसानी]], <br />[[इंद्रनील (हिन्दी फ़िल्म कलाकार)|इंद्रनील]], <br />[[रति अग्निहोत्री]], <br />[[राना जंग बहादुर]], <br />आरती मेहरा, <br />अनुपम शर्मा, <br /> | screenplay = | released = [[2004]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''शुक्रिया''' 2004 में बनी [[हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == 30 वर्ष पूर्व करम जिंदल अपनी विधवा माँ गायत्री और पत्नी संध्या के साथ लंदन में चला जाता है। गायत्री को कैंसर होता है। संध्या दो बच्चों अंजलि और सनम को जन्म देती है। इस दौरान करम एक अमीर आदमी बन जाता है। बाद में अंजलि आकाश नाम के एक लड़के से शादी कर लेती है और करम सनम के लिए लड़का देखता है। करम का 60वाँ जन्म दिन करीब होता है सभी उसकी तैयारी करते हैं। करम चाहता है की सनम की शादी उसके कार्यालय में काम करने वाले यश से हो जाये। इसी दौरान करम के घर में एक लड़का रॉकी / रोहन वर्मा आता है। वह कुछ दिन के लिए उसके घर रहने आता है। सनम उसे पहले से जानते रहती है। वह अपनी माँ से रोहन से शादी की बात कहती है। लेकिन करम इसके खिलाफ हो जाते हैं। केवल करम ही यह जानते रहता है की रॉकी जैसा खुद को बोलता है वैसा नहीं है। == मुख्य कलाकार == * [[अनुपम खेर]] — करम जिंदल * [[आफ़ताब शिवदेसानी]] — [[मृत्यु]] / रोहन वर्मा / रिकी * [[श्रिया सरन]] — सनम जिंदल * [[इंद्रनील सेनगुप्ता]] — यश * [[रति अग्निहोत्री]] — संध्या जिंदल * [[राणा जंग बहादुर]] — उदय जिंदल == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title1 = आँखों आँखों में | extra1 = [[केके]], [[सुनिधि चौहान]] | length1 = 5:12 | music1 = [[विशाल-शेखर]] | title2 = दिल ऐ दिल | extra2 = [[कुमार शानू]] | length2 = 5:36 | music2 = विशाल-शेखर | title3 = क्या हाल है इस मेरे दिल का | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 7:15 | music3 = [[हिमेश रेशमिया]] | title4 = लेती है ये ज़िन्दगी | extra4 = [[सोनू निगम]] | length4 = 7:25 | music4 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title5 = मैंने पूछा कुदरत से | extra5 = कुमार शानू, [[अनुराधा पौडवाल]] | length5 = 5:59 | music5 = विशाल-शेखर | title6 = नि सोणीये | extra6 = अलका यागनिक, सोनू निगम, [[श्रेया घोषाल]], उदित नारायण | length6 = 5:55 | music6 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title7 = तुम्हारा तुम्हारा | extra7 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length7 = 5:52 | music7 = हिमेश रेशमिया | title8 = तुम्हें जितना भुलाते हैं | extra8 = सोनू निगम | length8 = 4:35 | music8 = हिमेश रेशमिया }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0435390|शुक्रिया}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] bz2mpevd745nrkkgl11a3aouq29t3k4 6632190 6632166 2026-10-23T08:10:28Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* संक्षेप */ पूर्ण 6632190 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = शुक्रिया | image =Shukriya,_Till_Death_Do_Us_Apart.jpg | caption = '''शुक्रिया''' का पोस्टर | producer = | director = अनुपम सिन्हा | music = | writer =जीतू अरोड़ा, अनुभव सिन्हा | starring = [[अनुपम खेर]], <br />[[आफ़ताब शिवदेसानी]], <br />[[इंद्रनील (हिन्दी फ़िल्म कलाकार)|इंद्रनील]], <br />[[रति अग्निहोत्री]], <br />[[राना जंग बहादुर]], <br />आरती मेहरा, <br />अनुपम शर्मा, <br /> | screenplay = | released = [[2004]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''शुक्रिया''' 2004 में बनी [[हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == 30 वर्ष पूर्व करम जिंदल ([[अनुपम खेर]]) अपनी विधवा माँ गायत्री और पत्नी संध्या ([[रति अग्निहोत्री]]) के साथ लंदन में चला जाता है। गायत्री को कैंसर होता है। संध्या दो बच्चों अंजलि और सनम को जन्म देती है। इस दौरान करम एक अमीर आदमी बन जाता है। बाद में अंजलि आकाश नाम के एक लड़के से शादी कर लेती है और करम सनम के लिए लड़का देखता है। करम का 60वाँ जन्म दिन करीब होता है सभी उसकी तैयारी करते हैं। करम चाहता है की सनम की शादी उसके कार्यालय में काम करने वाले यश ([[इंद्रनील सेनगुप्ता]]) से हो जाये। इसी दौरान करम के घर में एक लड़का रिकी / रोहन वर्मा ([[आफ़ताब शिवदासानी]]) आता है। वह कुछ दिन के लिए उसके घर रहने आता है। सनम उसे पहले से जानते रहती है। वह अपनी माँ से रोहन से शादी की बात कहती है। लेकिन करम इसके खिलाफ हो जाते हैं। केवल करम ही यह जानते रहता है की रॉकी जैसा खुद को बोलता है वैसा नहीं है। दरअसल में वो खुद मृत्यु है जो कि असल में करम को लेने आई थीं। == मुख्य कलाकार == * [[अनुपम खेर]] — करम जिंदल * [[आफ़ताब शिवदेसानी]] — [[मृत्यु]] / रोहन वर्मा / रिकी * [[श्रिया सरन]] — सनम जिंदल * [[इंद्रनील सेनगुप्ता]] — यश * [[रति अग्निहोत्री]] — संध्या जिंदल * [[राणा जंग बहादुर]] — उदय जिंदल == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title1 = आँखों आँखों में | extra1 = [[केके]], [[सुनिधि चौहान]] | length1 = 5:12 | music1 = [[विशाल-शेखर]] | title2 = दिल ऐ दिल | extra2 = [[कुमार शानू]] | length2 = 5:36 | music2 = विशाल-शेखर | title3 = क्या हाल है इस मेरे दिल का | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 7:15 | music3 = [[हिमेश रेशमिया]] | title4 = लेती है ये ज़िन्दगी | extra4 = [[सोनू निगम]] | length4 = 7:25 | music4 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title5 = मैंने पूछा कुदरत से | extra5 = कुमार शानू, [[अनुराधा पौडवाल]] | length5 = 5:59 | music5 = विशाल-शेखर | title6 = नि सोणीये | extra6 = अलका यागनिक, सोनू निगम, [[श्रेया घोषाल]], उदित नारायण | length6 = 5:55 | music6 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title7 = तुम्हारा तुम्हारा | extra7 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length7 = 5:52 | music7 = हिमेश रेशमिया | title8 = तुम्हें जितना भुलाते हैं | extra8 = सोनू निगम | length8 = 4:35 | music8 = हिमेश रेशमिया }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0435390|शुक्रिया}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] gw96fofh978ad9jvggzc0svr7ofabvt 6632194 6632190 2026-10-23T08:19:04Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* */ पूर्ण 6632194 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = शुक्रिया | image =Shukriya,_Till_Death_Do_Us_Apart.jpg | caption = '''शुक्रिया''' का पोस्टर | producer = मनोज भटनागर<br /> विभा भटनागर<br /> रागिनी सोना | director = अनुपम सिन्हा | music = [[विशाल-शेखर]]<br /> [[हिमेश रेशमिया]]<br /> देवन्द्र-योगेन्द्र | writer = जीतू अरोड़ा <br />अनुपम सिन्हा | starring = [[अनुपम खेर]], <br />[[आफ़ताब शिवदासानी]], <br />[[श्रिया सरन]], <br />[[रति अग्निहोत्री]] <br /> | screenplay = | released = 8 अक्टूबर, 2004 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''शुक्रिया''' 2004 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। यह [[प्रेमकहानी फ़िल्म|रूमानी नाट्य फ़िल्म]] है जिसका निर्देशन अनुपम सिन्हा ने किया है। इसमें [[अनुपम खेर]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[श्रिया सरन]] और [[इंद्रनील सेनगुप्ता]] प्रमुख भूमिकाओं में हैं। यह अमेरिकी फ़िल्म ''मीट जॉय ब्लैक'' (1998) की रीमेक है। == संक्षेप == 30 वर्ष पूर्व करम जिंदल ([[अनुपम खेर]]) अपनी विधवा माँ गायत्री और पत्नी संध्या ([[रति अग्निहोत्री]]) के साथ लंदन में चला जाता है। गायत्री को कैंसर होता है। संध्या दो बच्चों अंजलि और सनम को जन्म देती है। इस दौरान करम एक अमीर आदमी बन जाता है। बाद में अंजलि आकाश नाम के एक लड़के से शादी कर लेती है और करम सनम के लिए लड़का देखता है। करम का 60वाँ जन्म दिन करीब होता है सभी उसकी तैयारी करते हैं। करम चाहता है की सनम की शादी उसके कार्यालय में काम करने वाले यश ([[इंद्रनील सेनगुप्ता]]) से हो जाये। इसी दौरान करम के घर में एक लड़का रिकी / रोहन वर्मा ([[आफ़ताब शिवदासानी]]) आता है। वह कुछ दिन के लिए उसके घर रहने आता है। सनम उसे पहले से जानते रहती है। वह अपनी माँ से रोहन से शादी की बात कहती है। लेकिन करम इसके खिलाफ हो जाते हैं। केवल करम ही यह जानते रहता है की रॉकी जैसा खुद को बोलता है वैसा नहीं है। दरअसल में वो खुद मृत्यु है जो कि असल में करम को लेने आई थीं। == मुख्य कलाकार == * [[अनुपम खेर]] — करम जिंदल * [[आफ़ताब शिवदेसानी]] — [[मृत्यु]] / रोहन वर्मा / रिकी * [[श्रिया सरन]] — सनम जिंदल * [[इंद्रनील सेनगुप्ता]] — यश * [[रति अग्निहोत्री]] — संध्या जिंदल * [[राणा जंग बहादुर]] — उदय जिंदल == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title1 = आँखों आँखों में | extra1 = [[केके]], [[सुनिधि चौहान]] | length1 = 5:12 | music1 = [[विशाल-शेखर]] | title2 = दिल ऐ दिल | extra2 = [[कुमार शानू]] | length2 = 5:36 | music2 = विशाल-शेखर | title3 = क्या हाल है इस मेरे दिल का | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 7:15 | music3 = [[हिमेश रेशमिया]] | title4 = लेती है ये ज़िन्दगी | extra4 = [[सोनू निगम]] | length4 = 7:25 | music4 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title5 = मैंने पूछा कुदरत से | extra5 = कुमार शानू, [[अनुराधा पौडवाल]] | length5 = 5:59 | music5 = विशाल-शेखर | title6 = नि सोणीये | extra6 = अलका यागनिक, सोनू निगम, [[श्रेया घोषाल]], उदित नारायण | length6 = 5:55 | music6 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title7 = तुम्हारा तुम्हारा | extra7 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length7 = 5:52 | music7 = हिमेश रेशमिया | title8 = तुम्हें जितना भुलाते हैं | extra8 = सोनू निगम | length8 = 4:35 | music8 = हिमेश रेशमिया }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0435390|शुक्रिया}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] 1bydr2zv0yb38sksa0h6muzi6t55gac 6632195 6632194 2026-10-23T08:22:49Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा +[[श्र:विशाल–शेखर द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]]; +[[श्र:हिमेश रेशमिया द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]]; +[[श्र:भारतीय ड्रामा फ़िल्में]] 6632195 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = शुक्रिया | image =Shukriya,_Till_Death_Do_Us_Apart.jpg | caption = '''शुक्रिया''' का पोस्टर | producer = मनोज भटनागर<br /> विभा भटनागर<br /> रागिनी सोना | director = अनुपम सिन्हा | music = [[विशाल-शेखर]]<br /> [[हिमेश रेशमिया]]<br /> देवन्द्र-योगेन्द्र | writer = जीतू अरोड़ा <br />अनुपम सिन्हा | starring = [[अनुपम खेर]], <br />[[आफ़ताब शिवदासानी]], <br />[[श्रिया सरन]], <br />[[रति अग्निहोत्री]] <br /> | screenplay = | released = 8 अक्टूबर, 2004 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''शुक्रिया''' 2004 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। यह [[प्रेमकहानी फ़िल्म|रूमानी नाट्य फ़िल्म]] है जिसका निर्देशन अनुपम सिन्हा ने किया है। इसमें [[अनुपम खेर]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[श्रिया सरन]] और [[इंद्रनील सेनगुप्ता]] प्रमुख भूमिकाओं में हैं। यह अमेरिकी फ़िल्म ''मीट जॉय ब्लैक'' (1998) की रीमेक है। == संक्षेप == 30 वर्ष पूर्व करम जिंदल ([[अनुपम खेर]]) अपनी विधवा माँ गायत्री और पत्नी संध्या ([[रति अग्निहोत्री]]) के साथ लंदन में चला जाता है। गायत्री को कैंसर होता है। संध्या दो बच्चों अंजलि और सनम को जन्म देती है। इस दौरान करम एक अमीर आदमी बन जाता है। बाद में अंजलि आकाश नाम के एक लड़के से शादी कर लेती है और करम सनम के लिए लड़का देखता है। करम का 60वाँ जन्म दिन करीब होता है सभी उसकी तैयारी करते हैं। करम चाहता है की सनम की शादी उसके कार्यालय में काम करने वाले यश ([[इंद्रनील सेनगुप्ता]]) से हो जाये। इसी दौरान करम के घर में एक लड़का रिकी / रोहन वर्मा ([[आफ़ताब शिवदासानी]]) आता है। वह कुछ दिन के लिए उसके घर रहने आता है। सनम उसे पहले से जानते रहती है। वह अपनी माँ से रोहन से शादी की बात कहती है। लेकिन करम इसके खिलाफ हो जाते हैं। केवल करम ही यह जानते रहता है की रॉकी जैसा खुद को बोलता है वैसा नहीं है। दरअसल में वो खुद मृत्यु है जो कि असल में करम को लेने आई थीं। == मुख्य कलाकार == * [[अनुपम खेर]] — करम जिंदल * [[आफ़ताब शिवदेसानी]] — [[मृत्यु]] / रोहन वर्मा / रिकी * [[श्रिया सरन]] — सनम जिंदल * [[इंद्रनील सेनगुप्ता]] — यश * [[रति अग्निहोत्री]] — संध्या जिंदल * [[राणा जंग बहादुर]] — उदय जिंदल == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title1 = आँखों आँखों में | extra1 = [[केके]], [[सुनिधि चौहान]] | length1 = 5:12 | music1 = [[विशाल-शेखर]] | title2 = दिल ऐ दिल | extra2 = [[कुमार शानू]] | length2 = 5:36 | music2 = विशाल-शेखर | title3 = क्या हाल है इस मेरे दिल का | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 7:15 | music3 = [[हिमेश रेशमिया]] | title4 = लेती है ये ज़िन्दगी | extra4 = [[सोनू निगम]] | length4 = 7:25 | music4 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title5 = मैंने पूछा कुदरत से | extra5 = कुमार शानू, [[अनुराधा पौडवाल]] | length5 = 5:59 | music5 = विशाल-शेखर | title6 = नि सोणीये | extra6 = अलका यागनिक, सोनू निगम, [[श्रेया घोषाल]], उदित नारायण | length6 = 5:55 | music6 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title7 = तुम्हारा तुम्हारा | extra7 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length7 = 5:52 | music7 = हिमेश रेशमिया | title8 = तुम्हें जितना भुलाते हैं | extra8 = सोनू निगम | length8 = 4:35 | music8 = हिमेश रेशमिया }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0435390|शुक्रिया}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:विशाल–शेखर द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:हिमेश रेशमिया द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय ड्रामा फ़िल्में]] kr4567wz0r1nqotu3iww0thqvd1u3xz 6632225 6632195 2026-10-23T08:34:10Z हिंदुस्थान वासी 89741 स्रोत जोड़ा 6632225 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = शुक्रिया | image =Shukriya,_Till_Death_Do_Us_Apart.jpg | caption = '''शुक्रिया''' का पोस्टर | producer = मनोज भटनागर<br /> विभा भटनागर<br /> रागिनी सोना | director = अनुपम सिन्हा | music = [[विशाल-शेखर]]<br /> [[हिमेश रेशमिया]]<br /> देवन्द्र-योगेन्द्र | writer = जीतू अरोड़ा <br />अनुपम सिन्हा | starring = [[अनुपम खेर]], <br />[[आफ़ताब शिवदासानी]], <br />[[श्रिया सरन]], <br />[[रति अग्निहोत्री]] <br /> | screenplay = | released = 8 अक्टूबर, 2004 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''शुक्रिया''' 2004 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। यह [[प्रेमकहानी फ़िल्म|रूमानी नाट्य फ़िल्म]] है जिसका निर्देशन अनुपम सिन्हा ने किया है। इसमें [[अनुपम खेर]], [[आफ़ताब शिवदासानी]], [[श्रिया सरन]] और [[इंद्रनील सेनगुप्ता]] प्रमुख भूमिकाओं में हैं। यह अमेरिकी फ़िल्म ''मीट जॉय ब्लैक'' (1998) की रीमेक है।<ref>{{cite web |last1=तरन |first1=आदर्श |title=Shukriya Movie Review: |url=https://www.bollywoodhungama.com/amp/movie/shukriya-3/critic-review/shukriya-3-movie-review/ |publisher=बॉलीवुड हंगामा |access-date=23 अक्टूबर 2026 |date=8 अक्टूबर 2004}}</ref> == संक्षेप == 30 वर्ष पूर्व करम जिंदल ([[अनुपम खेर]]) अपनी विधवा माँ गायत्री और पत्नी संध्या ([[रति अग्निहोत्री]]) के साथ लंदन में चला जाता है। गायत्री को कैंसर होता है। संध्या दो बच्चों अंजलि और सनम को जन्म देती है। इस दौरान करम एक अमीर आदमी बन जाता है। बाद में अंजलि आकाश नाम के एक लड़के से शादी कर लेती है और करम सनम के लिए लड़का देखता है। करम का 60वाँ जन्म दिन करीब होता है सभी उसकी तैयारी करते हैं। करम चाहता है की सनम की शादी उसके कार्यालय में काम करने वाले यश ([[इंद्रनील सेनगुप्ता]]) से हो जाये। इसी दौरान करम के घर में एक लड़का रिकी / रोहन वर्मा ([[आफ़ताब शिवदासानी]]) आता है। वह कुछ दिन के लिए उसके घर रहने आता है। सनम उसे पहले से जानते रहती है। वह अपनी माँ से रोहन से शादी की बात कहती है। लेकिन करम इसके खिलाफ हो जाते हैं। केवल करम ही यह जानते रहता है की रॉकी जैसा खुद को बोलता है वैसा नहीं है। दरअसल में वो खुद मृत्यु है जो कि असल में करम को लेने आई थीं। == मुख्य कलाकार == * [[अनुपम खेर]] — करम जिंदल * [[आफ़ताब शिवदेसानी]] — [[मृत्यु]] / रोहन वर्मा / रिकी * [[श्रिया सरन]] — सनम जिंदल * [[इंद्रनील सेनगुप्ता]] — यश * [[रति अग्निहोत्री]] — संध्या जिंदल * [[राणा जंग बहादुर]] — उदय जिंदल == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title1 = आँखों आँखों में | extra1 = [[केके]], [[सुनिधि चौहान]] | length1 = 5:12 | music1 = [[विशाल-शेखर]] | title2 = दिल ऐ दिल | extra2 = [[कुमार शानू]] | length2 = 5:36 | music2 = विशाल-शेखर | title3 = क्या हाल है इस मेरे दिल का | extra3 = [[उदित नारायण]], [[अलका यागनिक]] | length3 = 7:15 | music3 = [[हिमेश रेशमिया]] | title4 = लेती है ये ज़िन्दगी | extra4 = [[सोनू निगम]] | length4 = 7:25 | music4 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title5 = मैंने पूछा कुदरत से | extra5 = कुमार शानू, [[अनुराधा पौडवाल]] | length5 = 5:59 | music5 = विशाल-शेखर | title6 = नि सोणीये | extra6 = अलका यागनिक, सोनू निगम, [[श्रेया घोषाल]], उदित नारायण | length6 = 5:55 | music6 = देवेन्द्र-योगेन्द्र | title7 = तुम्हारा तुम्हारा | extra7 = उदित नारायण, अलका यागनिक | length7 = 5:52 | music7 = हिमेश रेशमिया | title8 = तुम्हें जितना भुलाते हैं | extra8 = सोनू निगम | length8 = 4:35 | music8 = हिमेश रेशमिया }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0435390|शुक्रिया}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:विशाल–शेखर द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:हिमेश रेशमिया द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय ड्रामा फ़िल्में]] l80ped5jcxmhvc8w6jhz4wn0gyab021 मुसाफ़िर (2004 फ़िल्म) 0 40887 6632240 4980239 2026-10-23T09:00:46Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* संगीत */ 6632240 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = मुसाफ़िर | image =मुसाफ़िर.jpg | caption = '''मुसाफ़िर''' का पोस्टर | producer = | director = [[संजय गुप्ता]] | music = | writer = | starring = [[अनिल कपूर]], <br />[[संजय दत्त]], <br />[[समीरा रेड्डी]], <br />[[आदित्य पंचोली]], <br />[[महेश मांजरेकर]], <br />[[शक्ति कपूर]], <br /> | screenplay = | released = [[2004]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''मुसाफ़िर''' 2004 में बनी [[हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == == चरित्र == == मुख्य कलाकार == * [[अनिल कपूर]] - लकी * [[संजय दत्त]] - बिल्ला * [[समीरा रेड्डी]] - सैम * [[आदित्य पंचोली]] * [[महेश मांजरेकर]] * [[शक्ति कपूर]] == दल == == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | title1 = इश्क़ कभी करियो ना | extra1 = [[सुनिधि चौहान]] | length1 = 4:27 | lyrics1 = [[देव कोहली]] | music1 = [[आनन्द राज आनन्द]] | title2 = फिर ना कहना | extra2 = [[कुमार शानू]], सुनिधि चौहान | length2 = 5:39 | lyrics2 = देव कोहली | music2 = [[विशाल-शेखर]] | title3 = दूर से पास | extra3 = [[केके]] | length3 = 6:05 | lyrics3 = देव कोहली | music3 = विशाल-शेखर | title4 = इश्क़ कभी करियो ना | extra4 = [[सुखविंदर सिंह]] | length4 = 4:23 | lyrics4 = देव कोहली | music4 = आनन्द राज आनन्द | note4 = II | title5 = एक दिल ने | extra5 = [[श्रेया घोषाल]], [[कुणाल गांजावाला]] | length5 = 4:56 | lyrics5 = देव कोहली | music5 = विशाल-शेखर | title6 = तेज़ धार | extra6 = संजय दत्त | length6 = 5:35 | lyrics6 = मिलाप ज़वेरी-विशाल डडलानी | music6 = विशाल-शेखर | title7 = रब्बा | extra7 = [[ऋचा शर्मा]] | length7 = 6:19 | lyrics7 = देव कोहली | music7 = विशाल-शेखर | | title8 = सुन सुनियो | extra8 = [[हेमा सरदेसाई]] | length8 = 4:23 | lyrics8 = देव कोहली | music8 = विशाल-शेखर | | title9 = रब्बा | extra9 = सुखविंदर सिंह | length9 = 6:05 | lyrics9 = देव कोहली | music9 = विशाल-शेखर | note9 = II | | title10 = साक़ी | extra10 = सुखविंदर सिंह, सुनिधि चौहान | length10 = 5:21 | lyrics10= देव कोहली | music10= विशाल-शेखर | | title11 = रब्बा | extra11 = [[कृष्णा बेउरा]] | length11 = 6:19 | lyrics11= देव कोहली | music11= विशाल-शेखर | note11 = III }} == रोचक तथ्य == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0430381|मुसाफ़िर}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] {{संजय गुप्ता}} o3xr4tp88taietiq74mg2ua9sskfpc2 अनिल जनविजय 0 41315 6632276 6552632 2026-10-23T10:56:23Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632276 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता|date=अगस्त 2015}} {{Infobox writer | name = अनिल जनविजय | image = Anil janvijay.jpg | imagesize = | caption = | pseudonym = | birth_name = अनिल कुमार जैन | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1957|07|28}} | birth_place = भूड़, बरेली | death_date = | death_place = | occupation = [[कवि]], [[लेखक]] और [[अनुवादक]] | nationality = भारतीय | period = | genre = [[काव्य|कविता]], [[कहानी]] | subject = साहित्य | movement = | notableworks = कविता नहीं है यह, माँ, बापू कब आएँगे, राम जी भला करें, दिन है भीषण गर्मी का, तेरे क़दमों का संगीत, चमकदार आसमानी आभा, धूप खिली थी और रिमझिम वर्षा | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = }} '''अनिल जनविजय''' (२८ जुलाई १९५७<ref>राम जी भला करें, रचयिता- अनिल जनविजय, प्रकाशक- मेधा बुक्स, नवीन शाहदरा, दिल्ली-११००३२, भारत, वर्ष- २००४, पृष्ठ ०२, ISBN ८१-८१६६-०६४-१</ref>), हिन्दी कवि<ref>कवियों की सूची: अनुभूति http://www.anubhuti-hindi.org/kavi.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625145825/http://www.anubhuti-hindi.org/kavi.htm |date=25 जून 2012 }}</ref>-लेखक<ref>लेखकों की सूची: गद्य कोश http://gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A5%80 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120629221304/http://gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A5%80 |date=29 जून 2012 }}</ref> और अनुवादक<ref>आधार शिला, द्विमासिक पत्रिका, सम्पादक- दिवाकर भट्ट, बड़ी मुखानी, हल्द्वानी- २६३१३९, नैनीताल, उत्तराखंड, फरवरी-मार्च २०१२, पृष्ठ-२१</ref> हैं। उन्होंने [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] से बी.कॉम और [[मास्को|मॉस्को]] स्थित गोर्की साहित्य संस्थान से सृजनात्मक साहित्य विषय में एम० ए० किया। इन दिनों मॉस्को विश्वविद्यालय में [[हिंदी साहित्य]] का अध्यापन और रेडियो रूस का हिन्दी डेस्क देख रहे हैं। == जीवन वृत्त == २८ जुलाई १९५७, बरेली (उत्तर प्रदेश) में एक निम्न-मध्यवर्गीय परिवार में जन्म। प्रारम्भिक शिक्षा बरेली स्थित केन्द्रीय विद्यालय में। माँ की मृत्यु के बाद दादा-दादी के पास दिल्ली आ गए। १९७७ में दिल्ली विश्वविद्यालय से बी.कॉम, फिर हिन्दी में एम. ए.। १९८० में [[जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय]] की रूसी भाषा और साहित्य फेकल्टी में एम०ए० में प्रवेश। १९८२ में उच्च अध्ययन के लिए सोवियत सरकार की छात्रवृत्ति पाकर मास्को विश्वविद्यालय पहुँचे। फिर १९८९ में मास्को स्थित गोर्की लिटरेरी इंस्टीटयूट से सर्जनात्मक लेखन में एम०ए०। १९८३ से १९९२ तक मास्को रेडिओ की हिन्दी प्रसारण सेवा से जुड़े रहे। १९९६ से मास्को विश्वविद्यालय (रूस) में ’हिन्दी साहित्य’ और ’अनुवाद’ का अध्यापन। == साहित्यिक यात्रा == १९७६ में पहली कविता लिखी। १९७७ में पहली बार साहित्यिक पत्रिका लहर में कविताएँ प्रकाशित। १९७८ में 'पश्यन्ती' के कवितांक में कविताएँ सम्मिलित। १९८२ में पहला कविता संग्रह 'कविता नहीं है यह' प्रकाशित। == कृतियाँ == * '''कविता संग्रह'''- ''कविता नहीं है यह' (1982), 'माँ, बापू कब आएंगे' (1990), 'राम जी भला करें' (2004)<ref>राम जी भला करें, रचयिता- अनिल जनविजय, प्रकाशक- मेधा बुक्स, नवीन शाहदरा, दिल्ली-११००३२, भारत, वर्ष- २००४, पृष्ठ १२०, ISBN ८१-८१६६-०६४-१</ref> * '''अनुवाद संग्रह''' -फ़िलिस्तीनी कविताएँ, 'माँ की मीठी आवाज़' (अनातोली पारपरा), 'तेरे क़दमों का संगीत' (ओसिप मंदेलश्ताम), 'सूखे होंठों की प्यास' (ओसिप मंदेलश्ताम), 'धूप खिली थी और रिमझिम वर्षा' (येव्गेनी येव्तुशेंको)<ref>धूप खिली थी और रिमझिम वर्षा, अनुवादक- अनिल जनविजय, प्रकाशक- मेधा बुक्स, नवीन शाहदरा, दिल्ली-११००३२, भारत, वर्ष- २००३, पृष्ठ १११</ref>, 'यह आवाज़ कभी सुनी क्या तुमने' (अलेक्जेंडर पुश्किन), 'चमकदार आसमानी आभा' ([[इवान बूनिन]])<ref>चमकदार आसमानी आभा, अनुवादक- अनिल जनविजय, प्रकाशक- मेधा बुक्स, नवीन शाहदरा, दिल्ली-११००३२, भारत, वर्ष- २००४, पृष्ठ ८०, ISBN ८१-८१६६-०६५-X</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * *[https://web.archive.org/web/20090130052452/http://kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B2_%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF अनिल जनविजय] (कविताकोश) * [https://web.archive.org/web/20120516172457/http://anubhuti-hindi.org/dishantar/a/anil_janvijay/index.htm अनिल जनविजय] (अनुभूति) * [https://web.archive.org/web/20120516172457/http://anubhuti-hindi.org/dishantar/a/anil_janvijay/index.htm अनिल जनविजय] (पूर्वाभास) * [http://gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B2_%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF अनिल जनविजय]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} ([[गद्य कोश]]) * [https://web.archive.org/web/20120510085022/http://hindisamay.com/writer/writer_details.aspx?id=17 हिन्दी समय] * [https://web.archive.org/web/20121018045626/http://poorvabhas.blogspot.in/2011/03/blog-post_01.html अनिल जनविजय] * [http://rachnakosh.com/contents/author-details.php?authorID=53 अनिल जनविजय (रचनाकोश)]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} [[श्रेणी:अनुवादक]] [[श्रेणी:हिन्दी कवि]] [[श्रेणी:रूस के प्रवासी हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:हिंदी साहित्यिक पत्रिका संपादक]] {{लेखक-आधार}} 2597ydkhmy5a737mk6n1oxcy04ms90v मदहोशी 0 41623 6632197 6631977 2026-10-23T08:24:02Z Sanjeev bot 127039 Sanjeev bot ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[मदहोशी (2004 फ़िल्म)]] को [[मदहोशी]] पर स्थानांतरित किया: बॉट: पृष्ठ स्थानांतरित किया 6631977 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = मदहोशी | image =मदहोशी.jpg | caption = '''मदहोशी''' का पोस्टर | producer = अनिल शर्मा | director = तनवीर ख़ान | music = [[रूप कुमार राठौड़]] | writer = तनवीर ख़ान | starring = [[बिपाशा बसु]], <br />[[जॉन अब्राहम]], <br />[[प्रियांशु चटर्जी]] | screenplay = | released = 24 सितंबर, 2004 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''मदहोशी''' 2004 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। इसे तनवीर ख़ान ने निर्देशित किया है और इसमें [[बिपाशा बसु]], [[जॉन अब्राहम]] और [[प्रियांशु चटर्जी]] प्रमुख भूमिकाओं में हैं।<ref>{{cite web |title=ऑन-स्क्रीन केमिस्ट्री का अंतिम अध्याय: वो आखिरी फिल्म, जिसने पर्दे पर समेट दी जॉन-बिपाशा बसु की 9 साल की दास्तान |url=https://hindi.news18.com/amp/photogallery/entertainment/bollywood-john-abraham-bipasha-basu-last-movie-together-dhan-dhana-dhan-goal-relationship-end-10453433.html |access-date=22 अक्टूबर 2026}}</ref> ==कहानी== अनुपमा "अनु" कौल ([[बिपाशा बसु]]) की बहन न्यूयॉर्क में रहती है। एक दिन उसे अपनी बहन का फोन आता है। फोन पर बात करते-करते ही 11 सितंबर के हमलों ([[9/11 हमले]]) में उसकी बहन की मौत हो जाती है। अनुपमा पूरी तरह टूट जाती है। कुछ सालों बाद, अनु की सगाई अर्पित ओबेरॉय ([[प्रियांशु चटर्जी]]) से हो जाती है। फिर अर्पित काम के सिलसिले में अमेरिका चला जाता है। इसी बीच अमन नाम का एक आदमी अनु को लुभाने की कोशिश करता है। अनुपमा की अमन ([[जॉन अब्राहम]]) से अचानक मुलाकात होती है। वह उसे बताता है कि वह एक सीक्रेट एजेंट है, जिसे आतंकवादियों को खत्म करने के एक खास मिशन पर तैनात किया गया है। धीरे-धीरे, अनुपमा अमन के मेहनती और ख्याल रखने वाले स्वभाव की ओर आकर्षित होने लगती है। जब अर्पित अमेरिका से वापस आता है, तो अनु उसे बताती है कि वह अमन से प्यार करती है। साथ ही वह उससे शादी नहीं कर सकती। तब अर्पित सवाल पूछता है: अमन कौन है? वह कहाँ रहता है? अनु इन सवालों के जवाब तो देती है, लेकिन उसके पास अपनी बातों को साबित करने के लिए कोई सबूत नहीं होता। इस पर अर्पित पूछता है, "क्या वह सच में मौजूद भी है?"। असल में, अमन का कोई अस्तित्व ही नहीं है। वह सिर्फ अनुपमा की कल्पना की उपज है। उसके दोस्त और परिवार वाले उसे समझाने की कोशिश करते हैं कि अमन नाम का कोई इंसान नहीं है। लेकिन अनुपमा किसी की बात नहीं सुनती। अनुपमा को एक मनोचिकित्सक के पास ले जाया जाता है। वह बताते हैं कि अपनी बहन की मौत (जिसके बारे में उसने फोन पर सुना था) के सदमे की वजह से अनुपमा का मानसिक संतुलन बिगड़ गया है और उसे '[[मनोविदलता]]' हो गया है। अनुपमा की एक करीबी दोस्त उसके माता-पिता को बताती है कि उसने अमन जैसा दिखने वाला एक लड़का देखा है। तभी अचानक अमन वहाँ आ जाता है और सब उसे देख पाते हैं। अनुपमा और अमन की शादी के दिन अमन सच बता देता है कि वह असल में अर्पित है और उसने प्लास्टिक सर्जरी करवाई है। उसका चेहरा बिल्कुल अमन जैसा इसलिए दिखता है क्योंकि अर्पित ने अनुपमा के स्केचबुक से अमन के चित्र ले लिए थे। अनुपमा यह सब सुन लेती है। एक दिन अनुपमा की सबसे अच्छी दोस्त उससे इस सब बात का सबूत दिखाने के लिए कहती है। अनुपमा अपनी और अमन की सिनेमा हॉल वाली तस्वीरें दिखाती है। छह महीने बाद मनोचिकित्सकों की एक कॉन्फ्रेंस में डॉक्टर अनुपमा को मनोविदलता से ठीक होने वाली पहली मरीज़ घोषित करते हैं। वह वहां मौजूद लोगों को बताती है कि यह सब अर्पित की वजह से हुआ है। वह अब अपने असली रूप में वापस आ गया है। वे कॉन्फ्रेंस हॉल से बाहर निकलते हैं, तभी अनुपमा को अमन दिखाई देता है। वे अपनी कार में बैठते हैं और अनुपमा ड्राइवर से गाड़ी चलाने को कहती है। अमन कार के पीछे दौड़ता हुआ दिखता है लेकिन आखिरकार पीछे छूट जाता है। अनुपमा आखिरी बार अमन को देखने के लिए पीछे मुड़ती है। वह देखती है कि वह धूल में बदल रहा है। वह अपना सिर अर्पित के कंधे पर टिका देती है और इसी के साथ फ़िल्म समाप्त हो जाती है। == मुख्य कलाकार == * [[बिपाशा बसु]] — अनुपमा "अनु" कौल * [[जॉन अब्राहम]] — अमन जोशी / अर्पित ओबेरॉय (प्लास्टिक सर्जरी के बाद) * [[प्रियांशु चटर्जी]] — अर्पित ओबेरॉय * [[श्वेता तिवारी]] — तबस्सुम * [[अनंग देसाई]] — ओबेरॉय, अर्पित के पिता * [[विक्रम गोखले]] — डॉ. प्रधान * [[जूही बब्बर]] — वैशाली, अनुपमा की दीदी * [[आदि ईरानी]] — अनुपमा के जीजा * [[राजीव वर्मा]] — राजीव कौल, अनुपमा के पिता * [[स्मिता जयकर]] — सुमित्रा, अनुपमा की माता * नन्दिता पुरी — अर्पित की माता == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[शकील काज़मी]] | all_music = [[रूप कुमार राठौड़]] | title1 = ये इश्क़ है गुनाह | extra1 = [[सुनिधि चौहान]], [[सुखविंदर सिंह]] | length1 = 5:04 | title2 = चले भी आओ | extra2 = [[सोनू निगम]] | length2 = 4:45 | title3 = ऐ ख़ुदा | extra3 = रूप कुमार राठौड़ | length3 = 5:15 | title4 = प्यार का ख़ुमार | extra4 = [[अलका यागनिक]] | length4 = 4:28 | title5 = मदहोशी | extra5 = रूप कुमार राठौड़ | length5 = 5:01 | title6 = ओ जाने जाना | extra6 = [[उदित नारायण]], [[साधना सरगम]] | length6 = 4:22 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0430328|मदहोशी}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:हिंदी थ्रिलर]] oweduodypmcte7emed9phe1awr44ni6 केदारनाथ मन्दिर 0 44540 6632024 6580162 2026-10-22T12:03:43Z Harshitasingh98 951436 6632024 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक मंदिर |image = Kedarnath Temple.jpg |creator= [[पाण्डव]] |name = श्री केदारनाथ मन्दिर |established = |deity= भगवान [[वृषभनाथ ]] |architecture_style = कत्यूरी शैली |location= [[केदारनाथ]], [[उत्तराखण्ड]] }} '''केदारनाथ मन्दिर''' [[भारत]] के [[उत्तराखण्ड]] राज्य के [[रुद्रप्रयाग जिला|रुद्रप्रयाग जिले]] में स्थित हिन्दुओं का प्रसिद्ध [[मंदिर]] है। [[उत्तराखण्ड]] में [[हिमालय|हिमालय पर्वत]] की गोद में केदारनाथ मन्दिर [[ज्योतिर्लिंग|बारह ज्योतिर्लिंग]] में सम्मिलित होने के साथ [[चार धाम]]{{Ref_label|चारधाम|क|none}} और [[पंच केदार]]{{Ref_label|पंचकेदार|ख|none}} में से भी एक है। यहाँ की प्रतिकूल जलवायु के कारण यह [[मन्दिर]] [[अप्रैल]] से [[नवंबर]] माह के मध्‍य ही दर्शन के लिए खुलता है। पत्‍थरों से बने कत्यूरी शैली से बने इस मन्दिर के बारे में कहा जाता है कि इसका निर्माण [[पाण्डवों]] के पौत्र [[महाराजा जन्मेजय]] ने कराया था। यहाँ स्थित स्वयम्भू [[शिवलिंग]] अति प्राचीन है। [[आदि शंकराचार्य]] ने इस मन्दिर का जीर्णोद्धार करवाया।<ref>{{cite web | url = http://www.kedarnath.org/ | title = केदारनाथ | access-date = 25 जुलाई 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080621040239/http://www.kedarnath.org/ | archive-date = 21 जून 2008 | url-status = dead }}</ref> जून २०१३ के दौरान भारत के उत्तराखण्ड और हिमाचल प्रदेश राज्यों में [[उत्तर भारत बाढ़ २०१३|अचानक आई बाढ़ और भूस्खलन]] के कारण केदारनाथ सबसे अधिक प्रभावित क्षेत्र रहा। मंदिर के आसपास की मकानें बह गई ।<ref name=pioneer1>{{cite news|title=फ्लड फरी टोल नाउ 131|url=http://www.dailypioneer.com/top-stories/flood-fury-toll-now-131.html|accessdate=21 जून 2013|newspaper=द पोइनीर, देहरादून|date=19 जून 2013|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004225413/http://www.dailypioneer.com/top-stories/flood-fury-toll-now-131.html|archive-date=4 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> इस ऐतिहासिक मन्दिर का मुख्य हिस्सा एवं सदियों पुराना गुंबद सुरक्षित रहे लेकिन मन्दिर का प्रवेश द्वार और उसके आस-पास का इलाका पूरी तरह तबाह हो गया।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/06/130621_uttarakhand_disaster_update_rd.shtml|title=उत्तराखंड: तबाही के छह दिन बयान करती छह तस्वीरें|author=शालिनी जोशी|date=21 जून 2013|work=देहरादून से बीबीसी हिंदी डॉट कॉम|publisher=[[बीबीसी हिन्दी]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624050505/http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/06/130621_uttarakhand_disaster_update_rd.shtml|archive-date=24 जून 2013|accessdate=21 जून 2013|url-status=live}}</ref> == महिमा व इतिहास == [[File:Kedarnath temple 1880's.jpg|thumb|left| सन् 1880 के आसपास केदारनाथ मंदिर का चित्र]] केदारनाथ की बड़ी महिमा है। उत्तराखण्ड में [[बद्रीनाथ]] और केदारनाथ-ये दो प्रधान [[तीर्थ]] हैं, दोनो के दर्शनों का बड़ा ही माहात्म्य है। केदारनाथ के संबंध में लिखा है कि जो व्यक्ति केदारनाथ के दर्शन किये बिना बद्रीनाथ की यात्रा करता है, उसकी यात्रा निष्फल जाती है और केदारनाथ सहित नर-नारायण-मूर्ति के दर्शन का फल समस्त पापों के नाश पूर्वक जीवन मुक्ति की प्राप्ति बतलाया गया है। इस मन्दिर की आयु के बारे में कोई ऐतिहासिक प्रमाण नहीं है, पर एक हजार वर्षों से केदारनाथ एक महत्वपूर्ण तीर्थ रहा है। [[राहुल सांकृत्यायन]] के अनुसार ये १२-१३वीं शताब्दी का है। ग्वालियर से मिली एक राजा भोज स्तुति के अनुसार उनका बनवाया हुआ है जो १०७६-९९ काल के थे।<ref name="भोज">ग्वालियर में पाये गये एक पत्थर का वर्णन करता है, जिसमें मालवा के राजा भोज की स्तुति है, जिनका शासन काल विक्रम-संवत १०७६-१०९९ रहा है और उन्होंने ही केदारेश्वर मंदिर का निर्माण करवाया। एपीग्राफिक इंडिका, वोल्युम 1 में</ref> एक मान्यतानुसार वर्तमान मंदिर ८वीं शताब्दी में आदि शंकराचार्य द्वारा बनवाया गया जो पांडवों द्वारा द्वापर काल में बनाये गये पहले के मंदिर की बगल में है। मंदिर के बड़े धूसर रंग की सीढ़ियों पर पाली या ब्राह्मी लिपि में कुछ खुदा है, जिसे स्पष्ट जानना मुश्किल है। केदारनाथ जी के तीर्थ पुरोहित इस क्षेत्र के प्राचीन '''ब्राह्मण''' हैं, उनके पूर्वज ऋषि-मुनि भगवान नर-नारायण एवं दक्ष प्रजापति के समय से इस [[ज्योतिर्लिंग]] की पूजा करते आ रहे हैं। पांडवों के पोत्र राजा जन्मेजय ने उन्हें इस मंदिर में पूजा करने का अधिकार दिया था एवं यह सम्पूर्ण केदार क्षेत्र उन्हें दान स्वरुप दिया था। और वे तब से यहां पर तीर्थयात्रियों की पूजा कराते आ रहे हैं। शुक्ल यजुर्वेद अथवा बाजसेन संहिता का पाठ करने के कारण ये लोग शुक्ला अथवा बाजपेयी कहलाते हैं, शुक्ल यजुर्वेद की माध्यन्दिन शाखा के अनुयायी होने के कारण इनके गोत्र शांडिल्य, उपमन्यु, धौम्य आदि हैं। दक्षिण भारत से जंगम समुदाय के पुजारी मंदिर में शिव लिंग की पूजा करते हैं और मंदिर के भीतर स्थित लक्ष्मी नारायण की पूजा जमलोकी ब्राह्मण करते हैं, जबकि तीर्थ यात्रियों की ओर से पूजा तीर्थ पुरोहित ब्राह्मणों द्वारा की जाती है। <ref name="भोज" /><ref name="गजेटियर"> वर्ष १८८२ में दी हिमालयन गजेटियर, वोल्युम III भाग II, ई.टी. एटकिंस</ref><ref>[http://www.younguttarakhand.com/community/b10/uttarakhand-ke-darshan/15/ केदारनाथ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190509/http://www.younguttarakhand.com/community/b10/uttarakhand-ke-darshan/15/ |date=4 मार्च 2016 }}।"गढ़वाल सम्राट" पंवार विपिन चंद्र पाल सिंह</ref> मंदिर के सामने पुरोहितों की अपने यजमानों एवं अन्य यात्रियों के लिये पक्की धर्मशालाएं हैं, जबकि मंदिर के पुजारी एवं अन्य कर्मचारियों के भवन मंदिर के दक्षिण की ओर हैं । == मंदिर वास्तुशिल्प == [[चित्र:A Very Good Photo of Kedarnaath Bhairon Baba.jpg|पाठ=|दाएँ|250x250पिक्सेल|भैरव नाथ जी]] यह मन्दिर एक छह फीट ऊँचे चौकोर चबूतरे पर बना हुआ है। मन्दिर में मुख्य भाग मण्डप और गर्भगृह के चारों ओर प्रदक्षिणा पथ है। बाहर प्रांगण में नन्दी बैल वाहन के रूप में विराजमान हैं। मन्दिर का निर्माण किसने कराया, इसका कोई प्रामाणिक उल्लेख नहीं मिलता है, कहा जाता है कि इस मन्दिर का निर्माण पांडवो ने किया था, तत्पश्चात उनके पौत्र महाराजा जन्मेजय ने करवाया था। आठवीं सदी में इस मंदिर का जीर्णोद्धार [[आदि शंकराचार्य|आदि गुरु शंकराचार्य]] ने करवाया था। मन्दिर को तीन भागों में बांटा जा सकता है १.गर्भ गृह , २.मध्यभाग  ३. सभा मण्डप । गर्भ गृह के मध्य में भगवान श्री केदारेश्वर जी का स्वयंभू ज्योतिर्लिंग स्थित है ''जिसके अग्र भाग पर गणेश जी की आकृति और साथ ही माँ पार्वती का श्री यंत्र विद्यमान है । ज्योतिर्लिंग पर प्राकृतिक यगयोपवित और ज्योतिर्लिंग के पृष्ठ भाग पर प्राकृतिक स्फटिक माला को आसानी से देखा जा सकता है ।श्री केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग में नव लिंगाकार विग्रह विधमान है इस कारण इस ज्योतिर्लिंग को नव लिंग केदार भी कहा जाता है स्थानीय लोक गीतों से इसकी पुष्टि होती है ।'' श्री केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग के चारों ओर विशालकाय चार स्तंभ विद्यमान है जिनको चारों वेदों का धोतक माना जाता है , जिन पर विशालकाय कमलनुमा मन्दिर की छत टिकी हुई है । ज्योतिर्लिंग के पश्चिमी ओर एक अखंड दीपक है जो कई हजारों सालों से निरंतर जलता रहता है जिसकी हेर देख और निरन्तर जलते रहने की जिम्मेदारी पूर्व काल से तीर्थ पुरोहितों की है । गर्भ गृह की दीवारों पर सुन्दर आकर्षक फूलों और कलाकृतियों को उकर कर सजाया गया है । गर्भ गृह में स्थित चारों विशालकाय खंभों के पीछे से स्वयंभू ज्योतिर्लिंग भगवान श्री केदारेश्वर जी की परिक्रमा की जाती है । पूर्व काल में श्री केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग के चारो ओर सुन्दर कटवे पत्थरों से निर्मित जलेरी बनाई गई थी । श्री योगेश जिन्दल, मैनेजिक डारेक्टर, काशी विश्वनाथ स्टील ,काशीपुर वालों ने मंदिर गर्भ गृह में आठ मिमी मोटी तांबे की नई जलेरी लगवाई थी (वर्ष 2003-04 )अब वतर्मान काल में जलेरी के साथ -साथ गर्भ गृह की दीवारों और मन्दिर के सभी दरवाजों को अपने तीर्थ पुरोहित की प्रेणना से किसी और दानी दाता द्वारा रजत (चाँदी) की करवा दी गई है । इसके गर्भगृह की अटारी पर सोने का मुलम्मा चढ़ा है। मन्दिर की पूजा श्री केदारनाथ द्वादश ज्योतिर्लिगों में से एक माना जाता है। प्रात:काल में शिव-पिण्ड को प्राकृतिक रूप से स्नान कराकर उस पर घी-लेपन किया जाता है। तत्पश्चात धूप-दीप जलाकर आरती उतारी जाती है। इस समय यात्री-गण मंदिर में प्रवेश कर पूजन कर सकते हैं, लेकिन संध्या के समय भगवान का श्रृंगार किया जाता है। उन्हें विविध प्रकार के चित्ताकर्षक ढंग से सजाया जाता है। भक्तगण दूर से केवल इसका दर्शन ही कर सकते हैं। [[चित्र:Kedarnaath.jpg|पाठ=|दाएँ|350पिक्सेल|केदारनाथ जी]] [[चित्र:Kedarnathtemple.jpg|350px|केदारनाथ ]] == कथा == * इस ज्योतिर्लिंग की स्थापना का इतिहास संक्षेप में यह है कि हिमालय के केदार शृंग पर [[भगवान विष्णु]] के अवतार महातपस्वी नर और नारायण ऋषि तपस्या करते थे। उनकी आराधना से प्रसन्न होकर [[भगवान शंकर]] प्रकट हुए और उनके प्रार्थनानुसार ज्योतिर्लिंग के रूप में सदा वास करने का वर प्रदान किया। यह स्थल केदारनाथ पर्वतराज हिमालय के केदार नामक श्रृंग पर अवस्थित हैं। * पंचकेदार की कथा ऐसी मानी जाती है कि [[महाभारत]] के युद्ध में विजयी होने पर [[पांडव]] भ्रातृहत्या के पाप से मुक्ति पाना चाहते थे। इसके लिए वे [[भगवान शंकर]] का आशीर्वाद पाना चाहते थे, लेकिन वे उन लोगों से रुष्ट थे। [[भगवान शंकर]] के दर्शन के लिए [[पांडव]] [[काशी]] गए, पर वे उन्हें वहां नहीं मिले। वे लोग उन्हें खोजते हुए [[हिमालय]] तक आ पहुंचे। [[भगवान शंकर]] [[पांडव|पांडवों]] को दर्शन नहीं देना चाहते थे, इसलिए वे वहां से अंतध्र्यान हो कर केदार में जा बसे। दूसरी ओर, पांडव भी लगन के पक्के थे, वे उनका पीछा करते-करते केदार पहुंच ही गए। [[भगवान शंकर]] ने तब तक बैल का रूप धारण कर लिया और वे अन्य पशुओं में जा मिले। पांडवों को संदेह हो गया था। अत: [[भीम]] ने अपना विशाल रूप धारण कर दो पहाडों पर पैर फैला दिया। अन्य सब गाय-बैल तो निकल गए, पर शंकर जी रूपी बैल पैर के नीचे से जाने को तैयार नहीं हुए। भीम बलपूर्वक इस बैल पर झपटे, लेकिन बैल भूमि में अंतर्ध्यान होने लगा। तब भीम ने बैल की त्रिकोणात्मक पीठ का भाग पकड़ लिया। भगवान शंकर पांडवों की भक्ति, दृढ संकल्प देख कर प्रसन्न हो गए। उन्होंने तत्काल दर्शन देकर पांडवों को पाप मुक्त कर दिया। उसी समय से भगवान शंकर बैल की पीठ की आकृति-पिंड के रूप में श्री केदारनाथ में पूजे जाते हैं। ऐसा माना जाता है कि जब भगवान शंकर बैल के रूप में अंतर्ध्यान हुए, तो उनके धड़ से ऊपर का भाग [[काठमाण्डू]] में प्रकट हुआ। अब वहां [[पशुपतिनाथ]] का [[पशुपतिनाथ मन्दिर (नेपाल)|प्रसिद्ध मंदिर]] है। शिव की भुजाएं [[तुंगनाथ]] में, मुख [[रुद्रनाथ]] में, नाभि मद्महेश्वर में और जटा [[कल्पेश्वर]] में प्रकट हुए। इसलिए इन चार स्थानों सहित श्री केदारनाथ को पंचकेदार कहा जाता है। यहां शिवजी के भव्य मंदिर बने हुए हैं। == स्थिति == {{पंचकेदार}} चौरीबारी हिमनद के कुंड से निकलती मंदाकिनी नदी के समीप, केदारनाथ पर्वत शिखर के पाद में, कत्यूरी शैली द्वारा निर्मित, विश्व प्रसिद्ध केदारनाथ मंदिर (३,५६२ मीटर) की ऊँचाई पर अवस्थित है। इसे १००० वर्ष से भी पूर्व का निर्मित माना जाता है। जनश्रुति है कि इसका निर्माण पांडवों या उनके वंशज जन्मेजय द्वारा करवाया गया था। साथ ही यह भी प्रचलित है कि मंदिर का जीर्णोद्धार जगद्गुरु [[आदि शंकराचार्य]]<ref>{{cite web | url = http://gov.ua.nic.in/uttaranchaltourism/districts/uttarkashi/Kedarnath.html | title = उत्तराखण्ड सरकार तंत्रजाल | accessdate = १० अप्रैल २००७ | archive-url = https://web.archive.org/web/20080610074948/http://gov.ua.nic.in/uttaranchaltourism/districts/uttarkashi/Kedarnath.html | archive-date = 10 जून 2008 | url-status = dead }}</ref> ने करवाया था। मंदिर के पृष्ठभाग में शंकराचार्य जी की समाधि है। [[राहुल सांकृत्यायन]] द्वारा इस मंदिर का निर्माणकाल १०वीं व १२वीं शताब्दी के मध्य बताया गया है। यह मंदिर वास्तुकला का अद्भुत व आकर्षक नमूना है। मंदिर के गर्भ गृह में नुकीली चट्टान भगवान शिव के सदाशिव रूप में पूजी जाती है। केदारनाथ मंदिर के कपाट [[मेष]] [[संक्रांति]] से पंद्रह दिन पूर्व खुलते हैं और [[अगहन]] [[संक्रांति]] के निकट बलराज की रात्रि चारों पहर की पूजा और भइया दूज के दिन, प्रातः चार बजे, श्री केदार को घृत कमल व वस्त्रादि की समाधि के साथ ही, कपाट बंद हो जाते हैं। केदारनाथ के निकट ही गाँधी सरोवर व [[वासुकीताल]] हैं। केदारनाथ पहुँचने के लिए, [[रुद्रप्रयाग]] से [[गुप्तकाशी]] होकर, २० किलोमीटर आगे गौरीकुंड तक, मोटरमार्ग से और १४ किलोमीटर की यात्रा, मध्यम व तीव्र ढाल से होकर गुज़रनेवाले, पैदल मार्ग द्वारा करनी पड़ती है। मंदिर [[मंदाकिनी]] के घाट पर बना हुआ हैं भीतर घारे अन्धकार रहता है और दीपक के सहारे ही शंकर जी के दर्शन होते हैं। शिवलिंग स्वयंभू है। सम्मुख की ओर यात्री जल-पुष्पादि चढ़ाते हैं और दूसरी ओर भगवान को घृत अर्पित कर बाँह भरकर मिलते हैं, मूर्ति चार हाथ लम्बी और डेढ़ हाथ मोटी है। मंदिर के जगमोहन में द्रौपदी सहित पाँच पाण्डवों की विशाल मूर्तियाँ हैं। मंदिर के पीछे कई कुण्ड हैं, जिनमें आचमन तथा तर्पण किया जा सकता है।<ref>{{cite web | url = http://www.abhivyakti-hindi.org/paryatan/kedarnath/kedarnath1.htm | title = हिमालये तु केदार | accessdate = २८ जुलाई २००८ | archive-url = https://web.archive.org/web/20080724074517/http://abhivyakti-hindi.org/paryatan/kedarnath/kedarnath1.htm | archive-date = 24 जुलाई 2008 | url-status = dead }}</ref> == केदारनाथ यात्रा == केदारनाथ धाम की यात्रा उत्तराखंड की पवित्र [[छोटा चार धाम]] यात्रा के महत्वपूर्ण चार मंदिरों में से एक है। छोटा चार धाम यात्रा हर वर्ष आयोजित की जाती है। केदारनाथ यात्रा के अलावा अन्य मदिर [[बद्रीनाथ मन्दिर|बद्रीनाथ]], [[गंगोत्री]], और [[यमुनोत्री]] हैं। केदारनाथ यात्रा में शामिल होने के लिए हर वर्ष मदिर के खुलने की तिथि तय की जाती है। मंदिर के खुलने की तिथि हिंदू पंचांग की गणना के बाद ऊखीमठ में स्थित ओंकारेश्वर मंदिर के पुजारियों द्वारा तय की जाती है। केदारनाथ मंदिर की उद्घाटन तिथि अक्षय तृतीया के शुभ दिन और महा शिवरात्रि पर हर साल घोषित की जाती है। और केदारनाथ मंदिर की समापन तिथि हर वर्ष नवंबर के आसपास दिवाली त्योहार के बाद भाई दूज के दिन होती है। इसके बाद मंदिर के द्वार शीत काल के लिए बंद कर दिए जाते हैं।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/religion/religious-places/kedarnath-dham-holy-shrine-doors-opened-today-check-other-details/articleshow/109997597.cms|title=Kedarnath Dham: Holy shrine doors opened today, check other details|date=2024-05-10|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=2024-09-19|language=en|trans-title=केदारनाथ धाम: पवित्र धाम के दरवाजे आज खुले, अन्य जानकारी देखें|issn=0971-8257}}</ref> == दर्शन का समय == * केदारनाथ जी का मन्दिर आम दर्शनार्थियों के लिए प्रात: 6:00 बजे खुलता है। * दोपहर तीन से पाँच बजे तक विशेष पूजा होती है और उसके बाद विश्राम के लिए मन्दिर बन्द कर दिया जाता है। * पुन: शाम 5 बजे जनता के दर्शन हेतु मन्दिर खोला जाता है। * पाँच मुख वाली भगवान शिव जी की प्रतिमा का विधिवत श्रृंगार करके 7:30 बजे से 8:30 बजे तक नियमित आरती होती है। * रात्रि 8:30 बजे केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग का मन्दिर बन्द कर दिया जाता है। * शीतकाल में केदारघाटी बर्फ़ से ढँक जाती है। यद्यपि केदारनाथ-मन्दिर के खोलने और बन्द करने का मुहूर्त निकाला जाता है, किन्तु यह सामान्यत: नवम्बर माह की 15 तारीख से पूर्व (वृश्चिक संक्रान्ति से दो दिन पूर्व) बन्द हो जाता है और छ: माह *बाद अर्थात वैशाखी (13-14 अप्रैल) के बाद कपाट खुलता है। * ऐसी स्थिति में केदारनाथ की पंचमुखी प्रतिमा को ‘उखीमठ’ में लाया जाता हैं। इसी प्रतिमा की पूजा यहाँ भी रावल जी करते हैं। * केदारनाथ में जनता शुल्क जमा कराकर रसीद प्राप्त करती है और उसके अनुसार ही वह मन्दिर की पूजा-आरती कराती है अथवा भोग-प्रसाद ग्रहण करती है। === पूजा का क्रम === भगवान की पूजाओं के क्रम में प्रात:कालिक पूजा, महाभिषेक पूजा, अभिषेक, लघु रुद्राभिषेक, षोडशोपचार पूजन, अष्टोपचार पूजन, सम्पूर्ण आरती, पाण्डव पूजा, गणेश पूजा, श्री भैरव पूजा, पार्वती जी की पूजा, शिव सहस्त्रनाम आदि प्रमुख हैं। मन्दिर-समिति द्वारा केदारनाथ मन्दिर में पूजा कराने हेतु जनता से जो दक्षिणा (शुल्क) लिया जाता है, उसमें समिति समय-समय पर परिर्वतन भी करती है। == सुविधा == साल भर कई तीर्थयात्री केदारनाथ आते हैं, लेकिन इस यात्रा को पूरा करने में काफी मेहनत लगती है। तीर्थयात्रियों की इस मेहनत को कम करने के लिए कुछ सुविधाएं उपलब्ध हैं, जैसे कि हेलीकॉप्टर यात्रा, घोड़ा/खच्चर सेवा और वीआईपी दर्शन। हेलीकॉप्टर यात्रा की मदद से यात्री पैदल रास्ते से बच सकते हैं और मंदिर तक अधिक आरामदायक और तेज़ तरीके से पहुँच सकते हैं। पैदल चलने से बचने के लिए एक और विकल्प घोड़ा/खच्चर सेवा है, जो उन तीर्थयात्रियों के लिए उपयोगी है जो पैदल चलने में असमर्थ हैं। इसके अलावा, वीआईपी दर्शन की एक विशेष सुविधा भी है, जिससे श्रद्धालु घंटों तक लंबी लाइनों में खड़े हुए बिना मंदिर में प्रवेश कर सकते हैं। इसे आधिकारिक बुकिंग वेबसाइट के ज़रिए ऑनलाइन, या फिर मंदिर के पास बने निर्धारित काउंटर पर जाकर ऑफलाइन बुक किया जा सकता है।<ref>[https://www.manchalamushafir.com/kedarnath-vip-darshan/ केदारनाथ वीआईपी पास बुकिंग]</ref> == केदारनाथ से बद्रीनाथ कैसे जाते हैं? == केदारनाथ से बद्रीनाथ की दूरी लगभग 245 किलोमीटर है। 245 किलोमीटर की दूरी में केदारनाथ से गौरीकुंड का 18 किलोमीटर का पैदल ट्रेक भी शामिल है। गौरीकुंड से 5 किलोमीटर की दूरी पर सोनप्रयाग जगह है जहाँ सभी वाहनों की पार्किंग होती है। सोनप्रयाग (केदारनाथ) से बद्रीनाथ की सड़क मार्ग दूरी तय करने में लगभग 7 से 8 घंटे का समय लग जाता है। केदारनाथ से बद्रीनाथ जाने के दो सड़क मार्ग हैं। बद्रीनाथ जाने के लिए केदारनाथ के पास फाटा, गुप्तकाशी या सिरसी हेलिपैड से हेलीकाप्टर भी बुक किया जा सकता है। <ref>{{cite news |last= Dobhal |first= Ashish |date= 2022-05-02 |title= केदारनाथ से बद्रीनाथ की दूरी और जाने का सही रास्ता |url= https://www.pahadiglimpse.com/kedarnath-to-badrinath-distance.html |work= Pahadi Glimpse}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[धाम]] * [[छोटा चार धाम]] * [[पंच केदार]] * [[बद्रीनाथ मन्दिर]] * [[केदारनाथ (फिल्म)]] == सन्दर्भ == <references/> === टीका टिप्पणी === &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''क.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|चारधाम|क|none}} हिन्दुओं के चार धाम हैं १.बद्रीनाथ, २.द्वारका, ३. जगन्नाथ पुरी, ५. रामेश्वरम &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ख.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|पंचकेदार|ख|none}} हिन्दुओं के पंचकेदार हैं- १.केदारनाथ २.रूद्रनाथ ३.कल्पेश्वर ४.मध्येश्वर ५.तुंगनाथ == बाहरी कड़ियां == * [https://web.archive.org/web/20190628121045/http://www.jyotirlinga.com/ भगवान शिव के दर्शन और तीर्थ, उनकी वीडियो और चित्रों के संग] * [https://web.archive.org/web/20080515133508/http://www.badarikedar.org/ आधिकारिक साइट] * [https://web.archive.org/web/20080616090722/http://migranov.ru/kedarnath.php केदारनाथ] * [http://sss.vn.ua/india/uttarakhand/kedarnath/indexen.htm केदारनाथ मंदिर और निकटवर्ती अन्य तीर्थों के चित्र] * [https://web.archive.org/web/20100131124049/http://kedarnath.bharat.ru/eng/ केदारनाथ और वहां तक की सड़क मार्ग के अनेकों चित्र] {{उत्तराखण्ड के हिन्दू मन्दिर}} {{हिन्दू तीर्थ}} [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:पंच केदार]] [[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]] [[श्रेणी:भारत के शिव मन्दिर]] [[श्रेणी:राजा भोज]] ckjs7aktof9trwq0271p6drzyuobf2w 6632062 6632024 2026-10-22T16:22:04Z चाहर धर्मेंद्र 703114 प्रचार सामग्री हटाई 6632062 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक मंदिर |image = Kedarnath Temple.jpg |creator= [[पाण्डव]] |name = श्री केदारनाथ मन्दिर |established = |deity= भगवान [[वृषभनाथ ]] |architecture_style = कत्यूरी शैली |location= [[केदारनाथ]], [[उत्तराखण्ड]] }} '''केदारनाथ मन्दिर''' [[भारत]] के [[उत्तराखण्ड]] राज्य के [[रुद्रप्रयाग जिला|रुद्रप्रयाग जिले]] में स्थित हिन्दुओं का प्रसिद्ध [[मंदिर]] है। [[उत्तराखण्ड]] में [[हिमालय|हिमालय पर्वत]] की गोद में केदारनाथ मन्दिर [[ज्योतिर्लिंग|बारह ज्योतिर्लिंग]] में सम्मिलित होने के साथ [[चार धाम]]{{Ref_label|चारधाम|क|none}} और [[पंच केदार]]{{Ref_label|पंचकेदार|ख|none}} में से भी एक है। यहाँ की प्रतिकूल जलवायु के कारण यह [[मन्दिर]] [[अप्रैल]] से [[नवंबर]] माह के मध्‍य ही दर्शन के लिए खुलता है। पत्‍थरों से बने कत्यूरी शैली से बने इस मन्दिर के बारे में कहा जाता है कि इसका निर्माण [[पाण्डवों]] के पौत्र [[महाराजा जन्मेजय]] ने कराया था। यहाँ स्थित स्वयम्भू [[शिवलिंग]] अति प्राचीन है। [[आदि शंकराचार्य]] ने इस मन्दिर का जीर्णोद्धार करवाया।<ref>{{cite web | url = http://www.kedarnath.org/ | title = केदारनाथ | access-date = 25 जुलाई 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080621040239/http://www.kedarnath.org/ | archive-date = 21 जून 2008 | url-status = dead }}</ref> जून २०१३ के दौरान भारत के उत्तराखण्ड और हिमाचल प्रदेश राज्यों में [[उत्तर भारत बाढ़ २०१३|अचानक आई बाढ़ और भूस्खलन]] के कारण केदारनाथ सबसे अधिक प्रभावित क्षेत्र रहा। मंदिर के आसपास की मकानें बह गई ।<ref name=pioneer1>{{cite news|title=फ्लड फरी टोल नाउ 131|url=http://www.dailypioneer.com/top-stories/flood-fury-toll-now-131.html|accessdate=21 जून 2013|newspaper=द पोइनीर, देहरादून|date=19 जून 2013|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004225413/http://www.dailypioneer.com/top-stories/flood-fury-toll-now-131.html|archive-date=4 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> इस ऐतिहासिक मन्दिर का मुख्य हिस्सा एवं सदियों पुराना गुंबद सुरक्षित रहे लेकिन मन्दिर का प्रवेश द्वार और उसके आस-पास का इलाका पूरी तरह तबाह हो गया।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/06/130621_uttarakhand_disaster_update_rd.shtml|title=उत्तराखंड: तबाही के छह दिन बयान करती छह तस्वीरें|author=शालिनी जोशी|date=21 जून 2013|work=देहरादून से बीबीसी हिंदी डॉट कॉम|publisher=[[बीबीसी हिन्दी]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624050505/http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/06/130621_uttarakhand_disaster_update_rd.shtml|archive-date=24 जून 2013|accessdate=21 जून 2013|url-status=live}}</ref> == महिमा व इतिहास == [[File:Kedarnath temple 1880's.jpg|thumb|left| सन् 1880 के आसपास केदारनाथ मंदिर का चित्र]] केदारनाथ की बड़ी महिमा है। उत्तराखण्ड में [[बद्रीनाथ]] और केदारनाथ-ये दो प्रधान [[तीर्थ]] हैं, दोनो के दर्शनों का बड़ा ही माहात्म्य है। केदारनाथ के संबंध में लिखा है कि जो व्यक्ति केदारनाथ के दर्शन किये बिना बद्रीनाथ की यात्रा करता है, उसकी यात्रा निष्फल जाती है और केदारनाथ सहित नर-नारायण-मूर्ति के दर्शन का फल समस्त पापों के नाश पूर्वक जीवन मुक्ति की प्राप्ति बतलाया गया है। इस मन्दिर की आयु के बारे में कोई ऐतिहासिक प्रमाण नहीं है, पर एक हजार वर्षों से केदारनाथ एक महत्वपूर्ण तीर्थ रहा है। [[राहुल सांकृत्यायन]] के अनुसार ये १२-१३वीं शताब्दी का है। ग्वालियर से मिली एक राजा भोज स्तुति के अनुसार उनका बनवाया हुआ है जो १०७६-९९ काल के थे।<ref name="भोज">ग्वालियर में पाये गये एक पत्थर का वर्णन करता है, जिसमें मालवा के राजा भोज की स्तुति है, जिनका शासन काल विक्रम-संवत १०७६-१०९९ रहा है और उन्होंने ही केदारेश्वर मंदिर का निर्माण करवाया। एपीग्राफिक इंडिका, वोल्युम 1 में</ref> एक मान्यतानुसार वर्तमान मंदिर ८वीं शताब्दी में आदि शंकराचार्य द्वारा बनवाया गया जो पांडवों द्वारा द्वापर काल में बनाये गये पहले के मंदिर की बगल में है। मंदिर के बड़े धूसर रंग की सीढ़ियों पर पाली या ब्राह्मी लिपि में कुछ खुदा है, जिसे स्पष्ट जानना मुश्किल है। केदारनाथ जी के तीर्थ पुरोहित इस क्षेत्र के प्राचीन '''ब्राह्मण''' हैं, उनके पूर्वज ऋषि-मुनि भगवान नर-नारायण एवं दक्ष प्रजापति के समय से इस [[ज्योतिर्लिंग]] की पूजा करते आ रहे हैं। पांडवों के पोत्र राजा जन्मेजय ने उन्हें इस मंदिर में पूजा करने का अधिकार दिया था एवं यह सम्पूर्ण केदार क्षेत्र उन्हें दान स्वरुप दिया था। और वे तब से यहां पर तीर्थयात्रियों की पूजा कराते आ रहे हैं। शुक्ल यजुर्वेद अथवा बाजसेन संहिता का पाठ करने के कारण ये लोग शुक्ला अथवा बाजपेयी कहलाते हैं, शुक्ल यजुर्वेद की माध्यन्दिन शाखा के अनुयायी होने के कारण इनके गोत्र शांडिल्य, उपमन्यु, धौम्य आदि हैं। दक्षिण भारत से जंगम समुदाय के पुजारी मंदिर में शिव लिंग की पूजा करते हैं और मंदिर के भीतर स्थित लक्ष्मी नारायण की पूजा जमलोकी ब्राह्मण करते हैं, जबकि तीर्थ यात्रियों की ओर से पूजा तीर्थ पुरोहित ब्राह्मणों द्वारा की जाती है। <ref name="भोज" /><ref name="गजेटियर"> वर्ष १८८२ में दी हिमालयन गजेटियर, वोल्युम III भाग II, ई.टी. एटकिंस</ref><ref>[http://www.younguttarakhand.com/community/b10/uttarakhand-ke-darshan/15/ केदारनाथ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190509/http://www.younguttarakhand.com/community/b10/uttarakhand-ke-darshan/15/ |date=4 मार्च 2016 }}।"गढ़वाल सम्राट" पंवार विपिन चंद्र पाल सिंह</ref> मंदिर के सामने पुरोहितों की अपने यजमानों एवं अन्य यात्रियों के लिये पक्की धर्मशालाएं हैं, जबकि मंदिर के पुजारी एवं अन्य कर्मचारियों के भवन मंदिर के दक्षिण की ओर हैं । == मंदिर वास्तुशिल्प == [[चित्र:A Very Good Photo of Kedarnaath Bhairon Baba.jpg|पाठ=|दाएँ|250x250पिक्सेल|भैरव नाथ जी]] यह मन्दिर एक छह फीट ऊँचे चौकोर चबूतरे पर बना हुआ है। मन्दिर में मुख्य भाग मण्डप और गर्भगृह के चारों ओर प्रदक्षिणा पथ है। बाहर प्रांगण में नन्दी बैल वाहन के रूप में विराजमान हैं। मन्दिर का निर्माण किसने कराया, इसका कोई प्रामाणिक उल्लेख नहीं मिलता है, कहा जाता है कि इस मन्दिर का निर्माण पांडवो ने किया था, तत्पश्चात उनके पौत्र महाराजा जन्मेजय ने करवाया था। आठवीं सदी में इस मंदिर का जीर्णोद्धार [[आदि शंकराचार्य|आदि गुरु शंकराचार्य]] ने करवाया था। मन्दिर को तीन भागों में बांटा जा सकता है १.गर्भ गृह , २.मध्यभाग  ३. सभा मण्डप । गर्भ गृह के मध्य में भगवान श्री केदारेश्वर जी का स्वयंभू ज्योतिर्लिंग स्थित है ''जिसके अग्र भाग पर गणेश जी की आकृति और साथ ही माँ पार्वती का श्री यंत्र विद्यमान है । ज्योतिर्लिंग पर प्राकृतिक यगयोपवित और ज्योतिर्लिंग के पृष्ठ भाग पर प्राकृतिक स्फटिक माला को आसानी से देखा जा सकता है ।श्री केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग में नव लिंगाकार विग्रह विधमान है इस कारण इस ज्योतिर्लिंग को नव लिंग केदार भी कहा जाता है स्थानीय लोक गीतों से इसकी पुष्टि होती है ।'' श्री केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग के चारों ओर विशालकाय चार स्तंभ विद्यमान है जिनको चारों वेदों का धोतक माना जाता है , जिन पर विशालकाय कमलनुमा मन्दिर की छत टिकी हुई है । ज्योतिर्लिंग के पश्चिमी ओर एक अखंड दीपक है जो कई हजारों सालों से निरंतर जलता रहता है जिसकी हेर देख और निरन्तर जलते रहने की जिम्मेदारी पूर्व काल से तीर्थ पुरोहितों की है । गर्भ गृह की दीवारों पर सुन्दर आकर्षक फूलों और कलाकृतियों को उकर कर सजाया गया है । गर्भ गृह में स्थित चारों विशालकाय खंभों के पीछे से स्वयंभू ज्योतिर्लिंग भगवान श्री केदारेश्वर जी की परिक्रमा की जाती है । पूर्व काल में श्री केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग के चारो ओर सुन्दर कटवे पत्थरों से निर्मित जलेरी बनाई गई थी । श्री योगेश जिन्दल, मैनेजिक डारेक्टर, काशी विश्वनाथ स्टील ,काशीपुर वालों ने मंदिर गर्भ गृह में आठ मिमी मोटी तांबे की नई जलेरी लगवाई थी (वर्ष 2003-04 )अब वतर्मान काल में जलेरी के साथ -साथ गर्भ गृह की दीवारों और मन्दिर के सभी दरवाजों को अपने तीर्थ पुरोहित की प्रेणना से किसी और दानी दाता द्वारा रजत (चाँदी) की करवा दी गई है । इसके गर्भगृह की अटारी पर सोने का मुलम्मा चढ़ा है। मन्दिर की पूजा श्री केदारनाथ द्वादश ज्योतिर्लिगों में से एक माना जाता है। प्रात:काल में शिव-पिण्ड को प्राकृतिक रूप से स्नान कराकर उस पर घी-लेपन किया जाता है। तत्पश्चात धूप-दीप जलाकर आरती उतारी जाती है। इस समय यात्री-गण मंदिर में प्रवेश कर पूजन कर सकते हैं, लेकिन संध्या के समय भगवान का श्रृंगार किया जाता है। उन्हें विविध प्रकार के चित्ताकर्षक ढंग से सजाया जाता है। भक्तगण दूर से केवल इसका दर्शन ही कर सकते हैं। [[चित्र:Kedarnaath.jpg|पाठ=|दाएँ|350पिक्सेल|केदारनाथ जी]] [[चित्र:Kedarnathtemple.jpg|350px|केदारनाथ ]] == कथा == * इस ज्योतिर्लिंग की स्थापना का इतिहास संक्षेप में यह है कि हिमालय के केदार शृंग पर [[भगवान विष्णु]] के अवतार महातपस्वी नर और नारायण ऋषि तपस्या करते थे। उनकी आराधना से प्रसन्न होकर [[भगवान शंकर]] प्रकट हुए और उनके प्रार्थनानुसार ज्योतिर्लिंग के रूप में सदा वास करने का वर प्रदान किया। यह स्थल केदारनाथ पर्वतराज हिमालय के केदार नामक श्रृंग पर अवस्थित हैं। * पंचकेदार की कथा ऐसी मानी जाती है कि [[महाभारत]] के युद्ध में विजयी होने पर [[पांडव]] भ्रातृहत्या के पाप से मुक्ति पाना चाहते थे। इसके लिए वे [[भगवान शंकर]] का आशीर्वाद पाना चाहते थे, लेकिन वे उन लोगों से रुष्ट थे। [[भगवान शंकर]] के दर्शन के लिए [[पांडव]] [[काशी]] गए, पर वे उन्हें वहां नहीं मिले। वे लोग उन्हें खोजते हुए [[हिमालय]] तक आ पहुंचे। [[भगवान शंकर]] [[पांडव|पांडवों]] को दर्शन नहीं देना चाहते थे, इसलिए वे वहां से अंतध्र्यान हो कर केदार में जा बसे। दूसरी ओर, पांडव भी लगन के पक्के थे, वे उनका पीछा करते-करते केदार पहुंच ही गए। [[भगवान शंकर]] ने तब तक बैल का रूप धारण कर लिया और वे अन्य पशुओं में जा मिले। पांडवों को संदेह हो गया था। अत: [[भीम]] ने अपना विशाल रूप धारण कर दो पहाडों पर पैर फैला दिया। अन्य सब गाय-बैल तो निकल गए, पर शंकर जी रूपी बैल पैर के नीचे से जाने को तैयार नहीं हुए। भीम बलपूर्वक इस बैल पर झपटे, लेकिन बैल भूमि में अंतर्ध्यान होने लगा। तब भीम ने बैल की त्रिकोणात्मक पीठ का भाग पकड़ लिया। भगवान शंकर पांडवों की भक्ति, दृढ संकल्प देख कर प्रसन्न हो गए। उन्होंने तत्काल दर्शन देकर पांडवों को पाप मुक्त कर दिया। उसी समय से भगवान शंकर बैल की पीठ की आकृति-पिंड के रूप में श्री केदारनाथ में पूजे जाते हैं। ऐसा माना जाता है कि जब भगवान शंकर बैल के रूप में अंतर्ध्यान हुए, तो उनके धड़ से ऊपर का भाग [[काठमाण्डू]] में प्रकट हुआ। अब वहां [[पशुपतिनाथ]] का [[पशुपतिनाथ मन्दिर (नेपाल)|प्रसिद्ध मंदिर]] है। शिव की भुजाएं [[तुंगनाथ]] में, मुख [[रुद्रनाथ]] में, नाभि मद्महेश्वर में और जटा [[कल्पेश्वर]] में प्रकट हुए। इसलिए इन चार स्थानों सहित श्री केदारनाथ को पंचकेदार कहा जाता है। यहां शिवजी के भव्य मंदिर बने हुए हैं। == स्थिति == {{पंचकेदार}} चौरीबारी हिमनद के कुंड से निकलती मंदाकिनी नदी के समीप, केदारनाथ पर्वत शिखर के पाद में, कत्यूरी शैली द्वारा निर्मित, विश्व प्रसिद्ध केदारनाथ मंदिर (३,५६२ मीटर) की ऊँचाई पर अवस्थित है। इसे १००० वर्ष से भी पूर्व का निर्मित माना जाता है। जनश्रुति है कि इसका निर्माण पांडवों या उनके वंशज जन्मेजय द्वारा करवाया गया था। साथ ही यह भी प्रचलित है कि मंदिर का जीर्णोद्धार जगद्गुरु [[आदि शंकराचार्य]]<ref>{{cite web | url = http://gov.ua.nic.in/uttaranchaltourism/districts/uttarkashi/Kedarnath.html | title = उत्तराखण्ड सरकार तंत्रजाल | accessdate = १० अप्रैल २००७ | archive-url = https://web.archive.org/web/20080610074948/http://gov.ua.nic.in/uttaranchaltourism/districts/uttarkashi/Kedarnath.html | archive-date = 10 जून 2008 | url-status = dead }}</ref> ने करवाया था। मंदिर के पृष्ठभाग में शंकराचार्य जी की समाधि है। [[राहुल सांकृत्यायन]] द्वारा इस मंदिर का निर्माणकाल १०वीं व १२वीं शताब्दी के मध्य बताया गया है। यह मंदिर वास्तुकला का अद्भुत व आकर्षक नमूना है। मंदिर के गर्भ गृह में नुकीली चट्टान भगवान शिव के सदाशिव रूप में पूजी जाती है। केदारनाथ मंदिर के कपाट [[मेष]] [[संक्रांति]] से पंद्रह दिन पूर्व खुलते हैं और [[अगहन]] [[संक्रांति]] के निकट बलराज की रात्रि चारों पहर की पूजा और भइया दूज के दिन, प्रातः चार बजे, श्री केदार को घृत कमल व वस्त्रादि की समाधि के साथ ही, कपाट बंद हो जाते हैं। केदारनाथ के निकट ही गाँधी सरोवर व [[वासुकीताल]] हैं। केदारनाथ पहुँचने के लिए, [[रुद्रप्रयाग]] से [[गुप्तकाशी]] होकर, २० किलोमीटर आगे गौरीकुंड तक, मोटरमार्ग से और १४ किलोमीटर की यात्रा, मध्यम व तीव्र ढाल से होकर गुज़रनेवाले, पैदल मार्ग द्वारा करनी पड़ती है। मंदिर [[मंदाकिनी]] के घाट पर बना हुआ हैं भीतर घारे अन्धकार रहता है और दीपक के सहारे ही शंकर जी के दर्शन होते हैं। शिवलिंग स्वयंभू है। सम्मुख की ओर यात्री जल-पुष्पादि चढ़ाते हैं और दूसरी ओर भगवान को घृत अर्पित कर बाँह भरकर मिलते हैं, मूर्ति चार हाथ लम्बी और डेढ़ हाथ मोटी है। मंदिर के जगमोहन में द्रौपदी सहित पाँच पाण्डवों की विशाल मूर्तियाँ हैं। मंदिर के पीछे कई कुण्ड हैं, जिनमें आचमन तथा तर्पण किया जा सकता है।<ref>{{cite web | url = http://www.abhivyakti-hindi.org/paryatan/kedarnath/kedarnath1.htm | title = हिमालये तु केदार | accessdate = २८ जुलाई २००८ | archive-url = https://web.archive.org/web/20080724074517/http://abhivyakti-hindi.org/paryatan/kedarnath/kedarnath1.htm | archive-date = 24 जुलाई 2008 | url-status = dead }}</ref> == केदारनाथ यात्रा == केदारनाथ धाम की यात्रा उत्तराखंड की पवित्र [[छोटा चार धाम]] यात्रा के महत्वपूर्ण चार मंदिरों में से एक है। छोटा चार धाम यात्रा हर वर्ष आयोजित की जाती है। केदारनाथ यात्रा के अलावा अन्य मदिर [[बद्रीनाथ मन्दिर|बद्रीनाथ]], [[गंगोत्री]], और [[यमुनोत्री]] हैं। केदारनाथ यात्रा में शामिल होने के लिए हर वर्ष मदिर के खुलने की तिथि तय की जाती है। मंदिर के खुलने की तिथि हिंदू पंचांग की गणना के बाद ऊखीमठ में स्थित ओंकारेश्वर मंदिर के पुजारियों द्वारा तय की जाती है। केदारनाथ मंदिर की उद्घाटन तिथि अक्षय तृतीया के शुभ दिन और महा शिवरात्रि पर हर साल घोषित की जाती है। और केदारनाथ मंदिर की समापन तिथि हर वर्ष नवंबर के आसपास दिवाली त्योहार के बाद भाई दूज के दिन होती है। इसके बाद मंदिर के द्वार शीत काल के लिए बंद कर दिए जाते हैं।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/religion/religious-places/kedarnath-dham-holy-shrine-doors-opened-today-check-other-details/articleshow/109997597.cms|title=Kedarnath Dham: Holy shrine doors opened today, check other details|date=2024-05-10|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=2024-09-19|language=en|trans-title=केदारनाथ धाम: पवित्र धाम के दरवाजे आज खुले, अन्य जानकारी देखें|issn=0971-8257}}</ref> == दर्शन का समय == * केदारनाथ जी का मन्दिर आम दर्शनार्थियों के लिए प्रात: 6:00 बजे खुलता है। * दोपहर तीन से पाँच बजे तक विशेष पूजा होती है और उसके बाद विश्राम के लिए मन्दिर बन्द कर दिया जाता है। * पुन: शाम 5 बजे जनता के दर्शन हेतु मन्दिर खोला जाता है। * पाँच मुख वाली भगवान शिव जी की प्रतिमा का विधिवत श्रृंगार करके 7:30 बजे से 8:30 बजे तक नियमित आरती होती है। * रात्रि 8:30 बजे केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग का मन्दिर बन्द कर दिया जाता है। * शीतकाल में केदारघाटी बर्फ़ से ढँक जाती है। यद्यपि केदारनाथ-मन्दिर के खोलने और बन्द करने का मुहूर्त निकाला जाता है, किन्तु यह सामान्यत: नवम्बर माह की 15 तारीख से पूर्व (वृश्चिक संक्रान्ति से दो दिन पूर्व) बन्द हो जाता है और छ: माह *बाद अर्थात वैशाखी (13-14 अप्रैल) के बाद कपाट खुलता है। * ऐसी स्थिति में केदारनाथ की पंचमुखी प्रतिमा को ‘उखीमठ’ में लाया जाता हैं। इसी प्रतिमा की पूजा यहाँ भी रावल जी करते हैं। * केदारनाथ में जनता शुल्क जमा कराकर रसीद प्राप्त करती है और उसके अनुसार ही वह मन्दिर की पूजा-आरती कराती है अथवा भोग-प्रसाद ग्रहण करती है। === पूजा का क्रम === भगवान की पूजाओं के क्रम में प्रात:कालिक पूजा, महाभिषेक पूजा, अभिषेक, लघु रुद्राभिषेक, षोडशोपचार पूजन, अष्टोपचार पूजन, सम्पूर्ण आरती, पाण्डव पूजा, गणेश पूजा, श्री भैरव पूजा, पार्वती जी की पूजा, शिव सहस्त्रनाम आदि प्रमुख हैं। मन्दिर-समिति द्वारा केदारनाथ मन्दिर में पूजा कराने हेतु जनता से जो दक्षिणा (शुल्क) लिया जाता है, उसमें समिति समय-समय पर परिर्वतन भी करती है। == केदारनाथ से बद्रीनाथ कैसे जाते हैं? == केदारनाथ से बद्रीनाथ की दूरी लगभग 245 किलोमीटर है। 245 किलोमीटर की दूरी में केदारनाथ से गौरीकुंड का 18 किलोमीटर का पैदल ट्रेक भी शामिल है। गौरीकुंड से 5 किलोमीटर की दूरी पर सोनप्रयाग जगह है जहाँ सभी वाहनों की पार्किंग होती है। सोनप्रयाग (केदारनाथ) से बद्रीनाथ की सड़क मार्ग दूरी तय करने में लगभग 7 से 8 घंटे का समय लग जाता है। केदारनाथ से बद्रीनाथ जाने के दो सड़क मार्ग हैं। बद्रीनाथ जाने के लिए केदारनाथ के पास फाटा, गुप्तकाशी या सिरसी हेलिपैड से हेलीकाप्टर भी बुक किया जा सकता है। <ref>{{cite news |last= Dobhal |first= Ashish |date= 2022-05-02 |title= केदारनाथ से बद्रीनाथ की दूरी और जाने का सही रास्ता |url= https://www.pahadiglimpse.com/kedarnath-to-badrinath-distance.html |work= Pahadi Glimpse}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[धाम]] * [[छोटा चार धाम]] * [[पंच केदार]] * [[बद्रीनाथ मन्दिर]] * [[केदारनाथ (फिल्म)]] == सन्दर्भ == <references/> === टीका टिप्पणी === &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''क.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|चारधाम|क|none}} हिन्दुओं के चार धाम हैं १.बद्रीनाथ, २.द्वारका, ३. जगन्नाथ पुरी, ५. रामेश्वरम &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ख.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|पंचकेदार|ख|none}} हिन्दुओं के पंचकेदार हैं- १.केदारनाथ २.रूद्रनाथ ३.कल्पेश्वर ४.मध्येश्वर ५.तुंगनाथ == बाहरी कड़ियां == * [https://web.archive.org/web/20190628121045/http://www.jyotirlinga.com/ भगवान शिव के दर्शन और तीर्थ, उनकी वीडियो और चित्रों के संग] * [https://web.archive.org/web/20080515133508/http://www.badarikedar.org/ आधिकारिक साइट] * [https://web.archive.org/web/20080616090722/http://migranov.ru/kedarnath.php केदारनाथ] * [http://sss.vn.ua/india/uttarakhand/kedarnath/indexen.htm केदारनाथ मंदिर और निकटवर्ती अन्य तीर्थों के चित्र] * [https://web.archive.org/web/20100131124049/http://kedarnath.bharat.ru/eng/ केदारनाथ और वहां तक की सड़क मार्ग के अनेकों चित्र] {{उत्तराखण्ड के हिन्दू मन्दिर}} {{हिन्दू तीर्थ}} [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:पंच केदार]] [[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]] [[श्रेणी:भारत के शिव मन्दिर]] [[श्रेणी:राजा भोज]] 7pyoc359ms4wy0z25dtqs2hxsjb5vxs सहाय 0 50930 6632100 6429876 2026-10-23T02:46:09Z ~2026-56606-04 955303 6632100 wikitext text/x-wiki '''सहाय''' एक भारतीय उपनाम है। इस उपनाम के उल्लेखनीय लोग निम्नलिखित हैं: *[[कृष्ण वल्लभ सहाय]], तत्कालीन बिहार के मुख्यमंत्री *[[दिनेश नंदन सहाय]], पूर्व आईपीएस और त्रिपुरा व छत्तीसगढ़ के राज्यपाल. *[[श्यामनंदन सहाय]], भारतीय जमींदार, शिक्षाविद् और विधायक *[[सुबोधकांत सहाय]], भारतीय राजनेता और [[भारत सरकार]] के पूर्व [[पर्यटन मंत्रालय (भारत)|पर्यटन मंत्री]] *[[शिवपूजन सहाय|आचार्य शिवपूजन सहाय]], भारतीय हिंदी उपन्यासकार, संपादक और गद्य लेखक *[[सच्चिदानंद सिंहा]] (जन्म 1941 ईस्वी), भारतीय पुरालेखशास्त्री *[[शीतला सहाय]] (1932-2011), भारतीय राजनेता *[[सुमन सहाय]], भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता *उदय सहाय, पूर्व IPS और कायस्थ इनसाइक्लोपीडिया पुस्तक के लेखक {{surname}} {{भारतीय उपनाम}} [[श्रेणी:भारतीय उपनाम]] 8t0g1ezosgygblsfmo6epd3vlqolwde 6632127 6632100 2026-10-23T05:07:37Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-56606-04|~2026-56606-04]] ([[User talk:~2026-56606-04|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6632100|6632100]] को पूर्ववत किया 6632127 wikitext text/x-wiki '''सहाय''' एक भारतीय उपनाम है। इस उपनाम के उल्लेखनीय लोग निम्नलिखित हैं: *[[कृष्ण वल्लभ सहाय]], तत्कालीन बिहार के मुख्यमंत्री *[[दिनेश नंदन सहाय]], पूर्व आईपीएस और त्रिपुरा व छत्तीसगढ़ के राज्यपाल. *[[श्यामनंदन सहाय]], भारतीय जमींदार, शिक्षाविद् और विधायक *[[सुबोधकांत सहाय]], भारतीय राजनेता और [[भारत सरकार]] के पूर्व [[पर्यटन मंत्रालय (भारत)|पर्यटन मंत्री]] *[[शिवपूजन सहाय|आचार्य शिवपूजन सहाय]], भारतीय हिंदी उपन्यासकार, संपादक और गद्य लेखक *[[सच्चिदानंद सिंहा]] (जन्म 1941 ईस्वी), भारतीय पुरालेखशास्त्री *[[शीतला सहाय]] (1932-2011), भारतीय राजनेता *[[सुमन सहाय]], भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता {{surname}} {{भारतीय उपनाम}} [[श्रेणी:भारतीय उपनाम]] gpvjvbrsdb1dpgfzcr02v1sh1vf46go वार्ता:अपने 1 53581 6632165 274882 2026-10-23T08:05:12Z Sanjeev bot 127039 Sanjeev bot ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[वार्ता:अपने (2007 फ़िल्म)]] को [[वार्ता:अपने]] पर स्थानांतरित किया: बॉट: पृष्ठ स्थानांतरित किया 274882 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} gpfqtvs6ipx5lqjhtgasmr80u6e2dmv वार्ता:मदहोशी 1 54164 6632198 276243 2026-10-23T08:24:03Z Sanjeev bot 127039 Sanjeev bot ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[वार्ता:मदहोशी (2004 फ़िल्म)]] को [[वार्ता:मदहोशी]] पर स्थानांतरित किया: बॉट: पृष्ठ स्थानांतरित किया 276243 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} gpfqtvs6ipx5lqjhtgasmr80u6e2dmv वार्ता:ये मोहब्बत है 1 54328 6632212 276693 2026-10-23T08:30:34Z Sanjeev bot 127039 Sanjeev bot ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[वार्ता:ये मोहब्बत है (2002 फ़िल्म)]] को [[वार्ता:ये मोहब्बत है]] पर स्थानांतरित किया: बॉट: पृष्ठ स्थानांतरित किया 276693 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} gpfqtvs6ipx5lqjhtgasmr80u6e2dmv कैटरीना कैफ़ 0 62393 6632175 6503074 2026-10-23T08:07:42Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632175 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = कैटरीना कैफ़ |image = Katrina Kaif promoting Bharat in 2019.jpg |caption = 2019 में [[भारत (फ़िल्म)|भारत]] के लिए एक समारोह में कैफ़ |birthname = कैटरीना कैफ़ |birth_place = ब्रितानी हांगकांग |birth_date = {{birth date and age|df=y|1984|7|16}} |nationality = ब्रितानी |ethnicity = [[कश्मीरी लोग|कश्मीरी]], [[अंग्रेज़]] |spouse = {{Plainlist| {{marriage| [[विक्की कौशल]] |9 January 2021}} }} <ref name="शादी">{{cite news|url=https://www.aajtak.in/entertainment/bollywood-news/photo/katrina-kaif-vicky-kaushal-wedding-first-photo-of-newly-married-couple-tmov-1370721-2021-12-09|title=विक्की कौशल का थामे हाथ, लाल जोड़े में दुल्हन बनीं कटरीना, सामने आई पहली तस्वीर|date= 9 दिसंबर 2021|work=[[आज तक]]}}</ref> |occupation = अभिनेत्री, मॉडल |yearsactive = 2003 – अब तक |relatives = इसाबेल कैफ़ (बहन) }} '''कैटरीना कैफ़''' (जन्म: 16 जुलाई 1983) एक ब्रितानी भारतीय अभिनेत्री और मॉडल हैं,<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/photo/katrina-kaif-harpers-bazaar-bride-india-october-edition-pictures-bold-beautiful-contemporary-fiery-stunning-hot-lifest-1069517-2017-10-10?ref=taboola|title=6 pictures of Katrina Kaif playing a bold and beautiful bride will make you go weak in the knees|access-date=28 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151553/https://www.indiatoday.in/lifestyle/photo/katrina-kaif-harpers-bazaar-bride-india-october-edition-pictures-bold-beautiful-contemporary-fiery-stunning-hot-lifest-1069517-2017-10-10?ref=taboola|archive-date=28 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> जो मुख्य रूप से [[हिन्दी सिनेमा|हिंदी फिल्म जगत]] में काम करती हैं,<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/katrina-kaif-shares-throwback-ad-shoot-photos-and-videos-features-amitabh-jaya-bachchan-manju-warrier-and-others-7280222/|title=When Katrina Kaif played Amitabh Bachchan-Jaya Bachchan’s daughter in emotional wedding video: Throwback}}</ref> हालांकि उन्होनें कुछ [[तेलुगू सिनेमा|तेलुगू]] और [[मलयालम सिनेमा|मलयालम]] फिल्मों में भी काम किया है। भारत की सबसे अधिक पारिश्रमिक पाने वाली अभिनेत्रियों में से एक होने के साथ-साथ, कैटरीना को सबसे आकर्षक हस्तियों में से एक के रूप में मीडिया में उद्धृत किया जाता है। एक सफल मॉडलिंग कैरियर के बाद, 2003 में कैटरीना ने व्यावसायिक रूप से असफल फ़िल्म'' [[बूम (2003 फ़िल्म)|बूम]]'' में एक भूमिका के साथ अपने अभिनय करियर की शुरुआत की थी। फलस्वरूप वह एक तेलुगू हिट फिल्म, रोमांटिक कॉमेडी मल्लीस्वारी में दिखाई दी। कैफ ने बाद में रोमांटिक कॉमेडी ''[[मैंने प्यार क्यूँ किया]]'' और ''[[नमस्ते लंदन]]'' के साथ [[बॉलीवुड]] में व्यावसायिक सफलता अर्जित की, जिनमें से बाद वाली के लिये उनके अभिनय की प्रशंसा हुई। इसके बाद उनकी कुछ और सफल फ़िल्में आईं जैसे [[पार्टनर|''पार्टनर'']], [[वेलकम (2007 फ़िल्म)|''वेलकम'']], ''[[सिंह इज़ किंग]]''। 2009 में आई फ़िल्म [[न्यू यॉर्क (फिल्म)|''न्यू यॉर्क'']] जिसके लिये उन्हें [[फिल्मफेयर]] में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री पुरस्कार का नामांकन मिला, ने उनके करियर को नया मोड़ दिया। वह बाद में [[राजनीति (2010 फ़िल्म)|''राजनीति'']], ''[[ज़िंदगी न मिलेगी दोबारा]]'','' [[मेरे ब्रदर की दुल्हन]]'' और ''[[एक था टाइगर]]'' जैसी हिट फिल्मों में और अधिक प्रमुख भूमिकाओं में दिखीं। वो ''[[धूम 3]]'' में संक्षिप्त भूमिका में दिखीं जिसने [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|भारतीय फ़िल्मों में सबसे ज़्यादा कमाई]] की थी। अपने अभिनय कौशल के लिए समीक्षकों से मिश्रित समीक्षाएँ प्राप्त करने के बावजूद, उन्होनें अपने आप को हिंदी फिल्मों में व्यावसायिक रूप से एक सफल अभिनेत्री के रूप में स्थापित किया है। अभिनय के अलावा, कैटरीना स्टेज शो और अवार्ड कार्यक्रमों में भाग लेती हैं। वह विशेष रूप से अपने निजी जीवन के बारे में संरक्षित रहने के लिए जानी जाती हैं, जो व्यापक रूप से मीडिया जांच का विषय रहा हैं। 2021 से कैटरीना अभिनेता [[विक्की कौशल]] से विवाहित हैं। == प्रारंभिक जीवन और पृष्ठभूमि == [[File:Katrina Kaif with her mother.jpg|left|thumb|300px|कैटरीना एक अवॉर्ड कार्यक्रम में अपनी माँ के साथ (2012)।]] कैटरीना कैफ़ का जन्म १६ जुलाई 1984 को [[हॉन्ग कॉन्ग]] में, तुरकोट्टे कुल नाम के साथ हुआ था।<ref name="turquotte">{{cite news |title=My name’s Turquotte: Katrina |trans-title=मेरा नाम तुरकोट्टे हैं:कैटरीना |language=अंग्रेज़ी |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-09/news-interviews/28064859_1_rajiv-gandhi-award-katrina-kaif-s-homepage-rumours |accessdate=12 अक्टूबर 2013 |newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=9 सितम्बर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015114503/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-09/news-interviews/28064859_1_rajiv-gandhi-award-katrina-kaif-s-homepage-rumours |archive-date=15 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=चतुर्वेदी |first=अंशुल |title=If I'm half Indian, so is Rahul Gandhi: Katrina Kaif|trans-title=अगर मैं आधी भारतीय हूँ, तो राहुल गांधी भी है: कैटरीना कैफ|language=अंग्रेज़ी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/If-Im-half-Indian-so-is-Rahul-Gandhi-Katrina-Kaif/articleshow/9270471.cms?referral=PM |accessdate=22 फ़रवरी 2014 |newspaper=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=19 जूलाई 2011}}</ref><ref>{{cite web|title=जानिए, कैटरीना की सुनी-अनसुनी कहानी|url=http://www.patrika.com/news/birthday-special-katrina-kaif/948790|date=16 जुलाई 2013|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714222945/http://www.patrika.com/news/birthday-special-katrina-kaif/948790|archive-date=14 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=सेक्सी अभिनेत्री कैटरीना का जन्मदिन आज|url=http://www.shrinews.com/DetailNews.aspx?nid=17620|date=16 जुलाई 2013|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=श्री न्यूज़|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714222513/http://www.shrinews.com/DetailNews.aspx?nid=17620|archive-date=14 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref><ref name="जन्मदिन">{{cite web|title=बेमिसाल खुबसूरती की मल्लिका कैटरीना कैफ का जन्मदिन है आज|date=16 जुलाई 2014|accessdate=16 जुलाई 2014|publisher=राजस्थान पत्रिका|url=http://www.patrika.com/news/birthday-special-katrina-kaif-is-most-favorite-actress-of-bollywood/1018000|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725123449/http://www.patrika.com/news/birthday-special-katrina-kaif-is-most-favorite-actress-of-bollywood/1018000|archive-date=25 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref><ref name="तीस">{{cite web|title=तीस साल की हुईं कैटरीना कैफ|date=16 जुलाई 2014|accessdate=30 जुलाई 2014|publisher=[[डॉयचे वेले]]|url=http://www.dw.de/तीस-साल-की-हुईं-कैटरीना-कैफ/a-17788446|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718071445/http://www.dw.de/%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%88%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%AB/a-17788446|archive-date=18 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref> कैटरीना के मुताबिक, उनके पिता मौहम्मद कैफ़ ब्रितानी करोबारी हैं जिनके पूर्वज [[कश्मीर]] से आयें थे और उनकी माँ [[अंग्रेज़]] वकील और दान कार्यकर्ता है।<ref name="Bollywood Barbie">{{cite news |title=Tees Maar Khan: A British Bollywood Barbie! |trans-title=तीस मार खान: एक ब्रिटिश बॉलीवुड बार्बी! |language=अंग्रेज़ी |url=http://www.express.co.uk/entertainment/films/224986/Tees-Maar-Khan-A-British-Bollywood-Barbie |accessdate=1 मार्च 2014 |newspaper=डेली एक्सप्रेस |date=23 जनवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140305121704/http://www.express.co.uk/entertainment/films/224986/Tees-Maar-Khan-A-British-Bollywood-Barbie |archive-date=5 मार्च 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="cream">{{cite news |last=Bamzai |first=Kaveree |title=Kat who stole the cream |trans-title=कैटरीना आत्म संतुष्ट हैं |language=अंग्रेज़ी |url=http://indiatoday.intoday.in/story/the-rise-of-bollywood-beauty-katrina-kaif/1/127282.html |work=[[इण्डिया टुडे]] |accessdate=21 सितम्बर 2013 |date=28 जनवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923081231/http://indiatoday.intoday.in/story/the-rise-of-bollywood-beauty-katrina-kaif/1/127282.html |archive-date=23 सितंबर 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Snapshot: Katrina Kaif returns to Mumbai with mother Suzanne|trans-title=फोटो: कैटरीना कैफ मां सुज़ेन के साथ मुंबई लौटी|language=अंग्रेज़ी|url=http://ibnlive.in.com/news/snapshot-katrina-kaif-returns-to-mumbai-with-mother-suzanne/444846-8-66.html|publisher=[[सीएनएन आईबीएन]]|accessdate=1 मार्च 2014|date=12 जनवरी 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140115091838/http://ibnlive.in.com/news/snapshot-katrina-kaif-returns-to-mumbai-with-mother-suzanne/444846-8-66.html|archive-date=15 जनवरी 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Dad">{{cite news |title=Dad’s not in touch: Katrina |trans-title=पिता से अब बातचीत नहीं:कैटरीना|language=अंग्रेज़ी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Dads-not-in-touch-Katrina/articleshow/4770187.cms?referral=PM |accessdate=1 मार्च 2014 |newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=13 जुलाई 2009}}</ref> इनके सात भाई-बहन हैं-तीन बड़ी बहन (स्टेफ़नी, क्रिस्टीन और नताशा), तीन छोटी बहन (मेलिस्सा, सोनिया और इसाबेल) और एक बड़ा भाई जिसका नाम माइकल है।<ref>{{cite web|title=I'm not involved with Salman Khan'|trans-title='मैं सलमान खान से नही जुड़ी हूँ'|language=अंग्रेज़ी|publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/40363538.cms|date=16 मार्च 2003|accessdate=27 जून 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20040905203940/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/40363538.cms|archive-date=5 सितंबर 2004|url-status=live}}</ref> कैटरीना जब बहुत छोटी थी तभी उनके माता-पिता का तलाक हो गया था और उनके माता पिता अलग हो गए थे।<ref name="जन्मदिन" /><ref>{{cite web|title=कैटरीना कैफ : एक नजर|url=http://hindi.webdunia.com/कैटरीना-कैफ-एक/कैटरीना-कैफ-एक-नजर-1090714096_1.htm|date=|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=वेबदुनिया|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716074314/http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%AB-%E0%A4%8F%E0%A4%95/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%AB-%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%B0-1090714096_1.htm|archive-date=16 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref> कैटरीना और उनके भाई-बहन को उनकी माँ ने ही पाला और पढ़ाया।<ref>{{cite web|title=पिता की कमी खलती है : कैटरीना कैफ|url=http://hindi.webdunia.com/entertainment/film/gossip/0907/22/1090722063_1.htm|date=|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=वेबदुनिया|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716010929/http://hindi.webdunia.com/entertainment/film/gossip/0907/22/1090722063_1.htm|archive-date=16 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref> कैटरीना की माँ सामाजिक कल्याण संस्थानों से जुड़ी हुई थीं जिसके कारण उन्हें कई देशों में जाना पड़ता था।<ref name="जन्मदिन" /> कैटरीना के जन्म के बाद, उनका परिवार कुछ दिन [[चीन]] में रहा फिर [[जापान]] में। वहाँ से [[फ्रांस]] जब वो आठ साल की थी, फिर वो कुछ-कुछ महीनों के लिये कभी [[स्विट्जरलैंड]] तो कभी [[पोलैंड]] तो कभी [[बेल्जियम]] और अन्य [[यूरोप|यूरोपीय देश]] में रहे।<ref>{{cite web|title=बचपन में ऐसी दिखती थी कैटरीना कैफ|url=http://bollywood.punjabkesari.in/news/article-250839|date=1 जून 2014|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=[[पंजाब केसरी]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722153839/http://bollywood.punjabkesari.in/news/article-250839|archive-date=22 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref> बाद में वो अपने परिवार के साथ [[हवाई]] में रहीं जहाँ उनका पालन पोषण हुआ और अंत में अपनी माँ के स्वदेश [[इंग्लैंड]]।<ref>{{cite web|title=कैटरीना कैफ : आकर्षक खूबसूरती और हुस्न की बार्बी डॉल|url=http://days.jagranjunction.com/2011/07/16/katrina-kaif-full-profile/|date=16 जुलाई 2014|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=[[दैनिक जागरण]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715004905/http://days.jagranjunction.com/2011/07/16/katrina-kaif-full-profile/|archive-date=15 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref> वहाँ पर ३ साल रहने के बाद वो भारत आ गईं और अपना कुल नाम अपने पापा का कर लिया क्योंकि उन्हें लगता था की भारतीय उनकी माँ का नाम ढंग से बोल नहीं पाएँगे।<ref name="turquotte" /> ब्रिटिश नागरिक के रूप में, वह एक रोजगार [[वीजा (दस्तावेज)|वीज़ा]] पर भारत में काम करती है।<ref>{{cite news |last=Hafeez |first=Mateen |title=Working in Bollywood for years, but shy of citizenship? |trans-title=सालों से बॉलीवुड में काम कर रही हैं, पर नागरिकता लेने में शर्म? |language=अंग्रेज़ी |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Working-in-Bollywood-for-years-but-shy-of-citizenship/articleshow/6458769.cms?referral=PM |accessdate=1 मार्च 2014 |newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=30 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117202653/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Working-in-Bollywood-for-years-but-shy-of-citizenship/articleshow/6458769.cms?referral=PM |archive-date=17 जनवरी 2016 |url-status=live }}</ref> == करियर == === मॉडलिंग और फ़िल्म करियर की शुरुआत (2003 तक) === कैटरीना ने चौदह वर्ष की उम्र में हवाई में एक सौंदर्य प्रतियोगिता जीती थी तभी से वो मॉडलिंग कर रही हैं।<ref name="जन्मदिन" /> बाद में उन्हें मॉडल के रूप में अपना पहला काम मिला, एक ज्वेलरी कम्पनी का विज्ञापन। फिर वे [[लंदन]] में पेशेवर मॉडलिंग करने लगी जहाँ उन्होंने कई स्वतंत्र मॉडल एजेंसियों के लिये काम किया। यहीं पर एक फैशन शो में फ़िल्म निर्माता [[कैजाद गुस्ताद]] की नज़र उन पर पड़ी जिन्होनें उन्हें अपनी फ़िल्म [[बूम (2003 फ़िल्म)|''बूम'']] में एक किरदार का प्रस्ताव दिया जो टिकट खिड़की पर ओंधे मुँह गिरी।<ref name="तीस" /> भारत में शूटिंग के दौरान उन्हें अन्य कई प्रस्ताव मिलने लगे तो उन्होनें भारत में ही रहने का फैसला किया। वह जल्द ही एक सफल मॉडल बन गयी और उन्होनें कई प्रमुख कम्पनियों के विज्ञापन किए जैसे [[कोका कोला]], [[एलजी]], [[फेवीकोल]] और [[सैमसंग]]। लेकिन फिल्म निर्माता भाषाई कमियों के कारण उन्हें काम देने में हिचकते थे।<ref>{{cite news|title=मेरी हिंदी कमजोर है: कैटरीना कैफ|date=|accessdate=14 जुलाई|first=ईशा |last=भाटिया|publisher=[[डॉयचे वेले]]|url=http://www.dw.de/मेरी-हिंदी-कमजोर-है-कैटरीना-कैफ/a-15233371}}</ref> इसके बाद उन्होने हिन्दी कक्षाओं के माध्यम से अपनी हिंदी सुधारने पर काम करना शुरू किया।<ref>{{cite web|title=ऐसे सीखी हिन्दी|first=जयीता|last=मजूमदार|date=28 मई 2010|accessdate=19 सितम्बर 2014|publisher=हिन्दुस्तान|url=http://www.livehindustan.com/news/lifestyle/lifestylenews/article1-story-50-50-119659.html|archive-date=13 अक्तूबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013142118/https://www.livehindustan.com/news/lifestyle/lifestylenews/article1-story-50-50-119659.html|url-status=dead}}</ref> === शुरुआती सफलता (2004-2006) === अपनी पहली फ़िल्म की असफलता के बाद उन्होनें मल्लीस्वारी नामक एक [[तेलुगू]] फ़िल्म करी। इस फ़िल्म के लिए उन्हें कथित तौर {{INR}}७५ लाख मिले जो उस समय [[दक्षिण भारत|दक्षिण]] फ़िल्म उद्योग में किसी अभीनेत्री को मिला सबसे ज़्यादा मेहनताना था। अपने अभिनय के लिये उन्हें नकारात्मक समीक्षा मिली, हालांकि फ़िल्म आर्थिक रूप से सफल रही।<ref>{{cite web |title=South India`s new faces |trans-title=दक्षिण भारत के नए चेहरे |language=अंग्रेज़ी |url=http://www.sify.com/movies/south-india-s-new-faces-imagegallery-0-events-jdwmCvijjgg.html |publisher=सिफी |accessdate=27 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140409234832/http://www.sify.com/movies/south-india-s-new-faces-imagegallery-0-events-jdwmCvijjgg.html |archive-date=9 अप्रैल 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last=Pillai |first=Shreedhar |title="Malliswari" mania |trans-title="मल्लीस्वारी" उन्माद |language=अंग्रेज़ी |url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/19/stories/2004021900960300.htm |accessdate=21 सितम्बर 2013 |newspaper=[[द हिंदू]] |date=19 फ़रवरी 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923013049/http://www.hindu.com/mp/2004/02/19/stories/2004021900960300.htm |archive-date=23 सितंबर 2013 |url-status=live }}</ref> अगले साल वो [[राम गोपाल वर्मा]] की फ़िल्म [[सरकार (2005 फ़िल्म)|सरकार]] में [[अभिषेक बच्चन]] की प्रेमिका बनी, जो काफ़ी छोटा रोल था।<ref>{{cite web|last=Jha|first=Subhash K.|title=Katrina’s voice dubbed again|trans-title=कैटरीना की आवाज फिर से डब|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.sify.com/movies/katrinas-voice-dubbed-again-news-bollywood-kkfv1Lbecbb.html|publisher=सिफी|accessdate=28 मार्च 2014|date=25 जुलाई 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420190837/http://www.sify.com/movies/katrinas-voice-dubbed-again-news-bollywood-kkfv1Lbecbb.html|archive-date=20 अप्रैल 2014|url-status=dead}}</ref> उसके बाद वो हिंदी फ़िल्मों में पहली बार किसी मुख्य भूमिका में [[डेविड धवन]] की [[मैंने प्यार क्यूँ किया]] में दिखी, जिसमें उनके साथ [[सलमान खान]], [[सुहेल ख़ान]] और [[सुष्मिता सेन]] भी प्रमुख भूमिकाओं में थे।<ref>{{cite web|last=झा|2=firstसुभाष|title='We need laughter in our lives'|trans-title='हमारे जीवन में हंसी की जरूरत हैं'|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.rediff.com/movies/2004/jul/29david.htm|date=29 जूलाई 2004|publisher=[[रीडिफ.कॉम]]|accessdate=23 अक्टूबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191922/http://www.rediff.com/movies/2004/jul/29david.htm|archive-date=29 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> फ़िल्म सफल रही और कैटरीना को फ़िल्म उद्योग में पहचान मिली।<ref>{{cite web|title=Box office cold to Bipasha's sizzle|trans-title=बिपाशा गर्म पर बॉक्स ऑफिस ठंडा|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.rediff.com/movies/2005/aug/23box.htm|date=23 अगस्त 2005|publisher=रीडिफ.कॉम|accessdate=23 अक्टूबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190549/http://www.rediff.com/movies/2005/aug/23box.htm|archive-date=29 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> इसके बाद वो तेलुगू फ़िल्म ''[[अल्लरी पिदुगू]]'' में एक छोटी सी भूमिका में दिखी।<ref>{{cite news|title=Commercial potboiler|trans-title=वाणिज्यिक विफलता|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.hindu.com/2005/10/08/stories/2005100806350200.htm|accessdate=21 सितम्बर 2013|newspaper=द हिंदू|date=8 अक्टूबर 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925143908/http://www.hindu.com/2005/10/08/stories/2005100806350200.htm|archive-date=25 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> २००६ में कैटरीना की जोड़ी [[अक्षय कुमार]] के साथ [[हमको दीवाना कर गये (2006 फ़िल्म)|''हमको दीवाना कर गये'']] में बनाई गई जो आगे जाकर काफ़ी सफल रही। हालांकि फ़िल्म को टिकट खिड़की पर उत्साहहीन प्रतिक्रिया मिली पर कैटरीना के अभिनय को समीक्षकों ने सराहा।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&catName=MjAwNg==|title=Box Office 2006|publisher=[[Box Office India]]|accessdate=21 सितंबर 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014132118/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&catName=MjAwNg==|archivedate=14 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> फिर वो ''बलराम बनाम तारादास'' नामक [[मलयालम]] फ़िल्म में दिखी जो आर्थिक रूप से सफल रही और उनके अभिनय को सराहा गया।<ref>{{cite web|title=Good cinema should excite the minds|trans-title=अच्छे सिनेमा को मन उत्साहित करना चाहिए|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.sify.com/movies/malayalam/interview.php?id=14196231&cid=2406|publisher=सिफी|accessdate=22 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024045841/http://www.sify.com/movies/malayalam/interview.php?id=14196231&cid=2406|archive-date=24 अक्तूबर 2014|url-status=live}}</ref> === नमस्ते लंदन और व्यावसायिक सफलता (2007-2008) === २००७ कैटरीना के लिए काफ़ी अच्छा रहा, इस साल उनकी चार फ़िल्म आई जो सब बड़ी हिट हुई।<ref>{{cite news|last=घोष|first=देबस्मिता|title=From Boom to Dhoom: Katrina Kaif's best movies|trans-title=बूम से धूम तक: कैटरीना कैफ की सबसे अच्छी फिल्में|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/From-Boom-to-Dhoom-Katrina-Kaif-s-best-movies/Article1-1127029.aspx|accessdate=22 फ़रवरी 2014|newspaper=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]|date=25 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221125944/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/from-boom-to-dhoom-katrina-kaif-s-best-movies/article1-1127029.aspx|archive-date=21 फ़रवरी 2014|url-status=live}}</ref> इस साल सबसे पहले [[विपुल अमृतलाल शाह]] निर्देशित ''नमस्ते लंदन'' आई जो हिट साबित हुई और उनके अभिनय की भी तारीफ हुई।<ref>{{cite web|last=वर्मा|first=सुकन्या|title=Namastey London is a fun ride|trans-title=नमस्ते लंदन एक मजेदार सवारी है|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.rediff.com/movies/2007/mar/23nl.htm|date=23 मार्च 2007|publisher=रिडीफ.कॉम|accessdate=22 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927213900/http://www.rediff.com/movies/2007/mar/23nl.htm|archive-date=27 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> कैटरीना और अक्षय की जोड़ी की भी अपार प्रशंसा हुई।<ref>{{cite news|last=काज़मी|first=निकहत|title=Namastey London|trans-title=नमस्ते लंदन|language=अंग्रेज़ी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Namastey-London/movie-review/1802925.cms|accessdate=22 सितम्बर 2013|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=24 मार्च 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20131222013623/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Namastey-London/movie-review/1802925.cms|archive-date=22 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> [[File:Akshay & Katrina on the sets of Welcome.jpg|left|thumb|upright=1.1|कैटरीना [[वैलकम (2007 फ़िल्म)|वैलकम]] के सेट पर [[अक्षय कुमार]] के साथ]] इस साल उनकी अगली फ़िल्म [[अपने|''अपने'']] आई जिसमें वो सहायक भूमिका में थी, जिसमें [[धर्मेंद्र]], [[सन्नी देओल]], [[बॉबी देओल]], [[किरन खेर]] और [[शिल्पा शेट्टी]] भी महत्त्वपूर्ण भूमिका में थे। अपने के बाद वो फिर से डेविड धवन निर्देशित [[पार्टनर|''पार्टनर'']] में दिखी, जिसमें उनके साथ फ़िल्म में सलमान खान, [[गोविंदा]] और [[लारा दत्ता]] भी थे।<ref>{{cite news|last=कृष्णा|first=सोनाली|title=Partner may face $30 mn Hitch|trans-title=पार्टनर 3 करोड़ $ की अड़चन का सामना कर सकती हैं|language=अंग्रेज़ी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-08-08/news/27673674_1_hitch-indian-films-bollywood|accessdate=3 मार्च 2014|newspaper=[[दि इकॉनोमिक टाइम्स]]|date=8 अगस्त 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221193833/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-08-08/news/27673674_1_hitch-indian-films-bollywood|archive-date=21 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> {{INR}}१०० करोड़ के राजस्व के साथ फ़िल्म ब्लॉकबस्टर साबित हुई।<ref name="boxoffice2007">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=214&catName=MjAwNw==|title=Box Office 2007|publisher=Box Office India|accessdate=22 सितंबर 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014132441/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=214&catName=MjAwNw==|archivedate=14 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="top">{{cite web|url=http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&articleid=3997&nCat=|title=Top All Time Worldwide Grossers Updated 11/5/2012|publisher=Box Office India|accessdate=13 अक्टूबर 2013|date=11 मई 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105215110/http://www.boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&articleid=4409&nCat=|archivedate=5 नवंबर 2013|url-status=dead}}</ref> कैटरीना की साल की आखिरी फ़िल्म बहु अभिनीत [[वैलकम (2007 फ़िल्म)|''वैलकम'']] थी, जिसमें उनकी जोड़ी अक्षय कुमार के साथ बनाई गई थी और [[नाना पाटेकर]], [[मल्लिका शेरावत]], [[अनिल कपूर]] और [[परेश रावल]] भी प्रमुख भूमिकाओं में थे। फ़िल्म को मिली-जुली समीक्षाएँ मिली,<ref name="welcome">{{cite web|last=वर्मा|first=सुकन्या|title=Welcome packs in a lot of masala|trans-title=वैलकम में काफ़ी मसाला हैं|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.rediff.com/movies/2007/dec/21welcome.htm|date=21 दिसम्बर 2007|publisher=रीडिफ.कॉम|accessdate=26 अक्टूबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140405061017/http://www.rediff.com/movies/2007/dec/21welcome.htm|archive-date=5 अप्रैल 2014|url-status=live}}<br>{{cite web|last=मसन्द|first=राजीव|title=Review:Welcome the tortuous comedy|trans-title=समीक्षा:वैलकम कपटपूर्ण कॉमेडी|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.rajeevmasand.com/uncategorized/reviewwelcome-the-tortuous-comedy/|publisher=सीएनएन आईबीएन|accessdate=22 अक्टूबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062013/http://www.rajeevmasand.com/uncategorized/reviewwelcome-the-tortuous-comedy/|archive-date=23 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> हालांकि ये कैटरीना की लगातार दूसरी ब्लॉकबस्टर बनी, दुनिया भर में {{INR}}११६ करोड़ की कमाई के साथ।<ref name="boxoffice2007"/><ref name="top"/> इन फ़िल्मों के अच्छा प्रदर्शन करने के बावजूद, कैटरीना के द्वारा निभाए गए किरदारों को समीक्षकों ने अनदेखा कर दिया चूंकि समीक्षकों में आम धारणा ये थी कि इन फिल्मों में "महिलाओं के लिये कुछ करने को था नहीं" और कैटरीना अपनी (फ़िल्मी) उपस्थितियों में "एक चमक-दमक वाली से ज़्यादा कुछ नहीं थी"।<ref name="welcome"/><ref>{{cite news|last=Mirani|first=Indu|title=Three is a crowd!|trans-title=तीन एक भीड़ है!|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-three-is-a-crowd-1106946|accessdate=22 सितम्बर 2013|work=[[डेली न्यूज़ एण्ड एनालिसिस]]|date=29 जून 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924204534/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-three-is-a-crowd-1106946|archive-date=24 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> साल 2008 में उनकी पहली फ़िल्म [[अब्बास-मस्तान]] की [[रेस (२००८ फ़िल्म)|''रेस'']] थी जिसमें [[सैफ अली खान]], [[अक्षय खन्ना]], [[बिपाशा बसु]], अनिल कपूर और [[समीरा रेड्डी]] भी थे। ''रेस'' हिट रही।<ref name="boxoffice2008">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=215&catName=MjAwOA==|title=Box Office 2008|publisher=Box Office India|accessdate=23 सितंबर 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014132123/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=215&catName=MjAwOA==|archivedate=14 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> इस से कैटरीना की सफल फिल्मों की झड़ी जारी रही, हालांकि उनको अपने अभिनय के लिए मिश्रित समीक्षा मिली।<ref>{{cite news|last=काज़मी|first=निकहत|title=Race Review|trans-title=रेस समीक्षा|language=अंग्रेज़ी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Race/movie-review/2888134.cms|accessdate=22 सितम्बर 2013|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=21 मार्च 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010184938/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Race/movie-review/2888134.cms|archive-date=10 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> वो अगली बार अनीस बज़मी की ''[[सिंह इज़ किंग]]'' में नज़र आई, जिसमें उनकी जोड़ी फिर से अक्षय कुमार के साथ बनाई गई। दुनिया भर में {{INR}}125 करोड़ की कमाई के साथ, फिल्म सुपर हिट घोषित की गई, इसी के साथ कैटरीना की लगातार छठी फ़िल्म टिकट खिड़की पर सफल रही।<ref name="top"/><ref name="boxoffice2008"/><ref name="sixhits">{{cite news |title=Katrina on top with six hits in a row: critics |trans-title=छः सफलताओं के बाद कैटरीना शीर्ष पर: समालोचक |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/archives/katrina-on-top-with-six-hits-in-a-row-critics/article1-335506.aspx |accessdate=27 जून 2014 |work=हिन्दुस्तान टाइम्स |date=3 सितम्बर 2008 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022163845/http://www.hindustantimes.com/news-feed/archives/katrina-on-top-with-six-hits-in-a-row-critics/article1-335506.aspx |archive-date=22 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> उनकी साल की आखिरी फ़िल्म ''[[युवराज]]'' टिकट खिड़की पर बहुत बड़ी विफलता थी<ref name="boxoffice2008"/> और उनके अभिनय को मिली-जुली प्रतिक्रिया मिली।<ref>{{cite web|last=चोपड़ा|first=सोनिया|title=Review: Yuvvraaj a yawn of a moral science lesson|trans-title=समीक्षा: युवराज एक अँगड़ाई नैतिक विज्ञान पाठ की|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.sify.com/movies/review-yuvvraaj-a-yawn-of-a-moral-science-lesson-review-bollywood-14803151.html|publisher=सिफी|accessdate=22 अक्टूबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131222174804/http://www.sify.com/movies/review-yuvvraaj-a-yawn-of-a-moral-science-lesson-review-bollywood-14803151.html|archive-date=22 दिसंबर 2013|url-status=dead}}</ref> समग्र रूप फ़िल्म को मिली मिश्रित समीक्षाओं के बावजूद, इसकी पटकथा को अपनी कलात्मक योग्यता के काराण '''''अकादमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स एंड साइंसेज''''' के पुस्तकालय में जोड़ा गया।<ref>{{cite web|last=आदर्श|first=तरन|title=Yuvvraaj (2008) Movie Review|trans-title=युवराज (2008) फ़िल्म समीक्षा|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/56206|date=21 नवम्बर 2008|publisher=[[बॉलीवुड हंगामा]]|accessdate=22 अक्टूबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023060907/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/56206|archive-date=23 अक्तूबर 2013|url-status=live}}<br>{{cite news|last=गुहा|first=अनिरुद्धा|title=Yuvvraaj is melodramatic and boring!|trans-title=युवराज अतिनाटकीय और उबाऊ है!|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/review-yuvvraaj-is-melodramatic-and-boring-1208440|accessdate=22 अक्टूबर 2013|work=डेली न्यूज एंड एनालिसिस|date=21 नवम्बर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055204/http://www.dnaindia.com/entertainment/review-yuvvraaj-is-melodramatic-and-boring-1208440|archive-date=23 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Subhash Ghai's Yuvvraaj goes to Oscar library|trans-title=सुभाष घई की युवराज ऑस्कर पुस्तकालय में चली गई|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Subhash-Ghai-s-Yuvvraaj-goes-to-Oscar-library/Article1-377914.aspx|accessdate=22 सितम्बर 2013|newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स|date=12 फ़रवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929235306/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Subhash-Ghai-s-Yuvvraaj-goes-to-Oscar-library/Article1-377914.aspx|archive-date=29 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> इस अवधि के दौरान, कैटरीना की आवाज़ अक्सर डबिंग कलाकारों द्वारा [[टकोर|डब]] की जाती थी, क्योंकि वो हिंदी और अन्य भारतीयों भाषाओं में निपुण नहीं थी।<ref>{{cite news|last=अंसारी|first=शबाना|title=Ghost speakers lend voices to Bollywood|trans-title=अदृश्य वक्ता बॉलीवुड लिए आवाज़े दे रहे हैं|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-ghost-speakers-lend-voices-to-bollywood-1026959|accessdate=24 सितम्बर 2013|work=डेली न्यूज एंड एनालिसिस|date=30 अप्रैल 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202205358/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-ghost-speakers-lend-voices-to-bollywood-1026959|archive-date=2 फ़रवरी 2014|url-status=live}}</ref> हालांकि कैटरीना इस चरण पर कई सफल फ़िल्मों की हिस्सा थी, पर फ़िल्म समीक्षकों ने ध्यान दिया कि उनके पास ज़्यादा कुछ करने को नहीं था चूंकि आम तौर पर उनकी फ़िल्में पुरुष केंद्रित थी।<ref>{{cite news|last=विजयकर|first=र.म|title=Katrina Kaif: I Want Only Strong Roles|trans-title=कैटरीना कैफ: मैं केवल सशक्त भूमिकाएं चाहती हूँ|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.indiawest.com/news/6224-katrina-kaif-i-want-only-strong-roles.html|accessdate=22 सितम्बर 2013|newspaper=इंडिया-वेस्ट|date=24 अगस्त 2012|archiveurl=https://archive.today/20130922162651/http://www.indiawest.com/news/6224-katrina-kaif-i-want-only-strong-roles.html|archivedate=22 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> साथ ही उन्हें अपने अभिनय कौशल के लिए ज्यादातर नकारात्मक समीक्षा मिली।<ref>{{cite news|last=कौल|first=विवेक|title=Deepika is the new Katrina|trans-title=दीपिका नई कैटरीना है|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.dnaindia.com/blogs/post-deepika-is-the-new-katrina-1581434|accessdate=22 सितम्बर 2013|work=डेली न्यूज एंड एनालिसिस|date=31 जुलाई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012222006/http://www.dnaindia.com/blogs/post-deepika-is-the-new-katrina-1581434|archive-date=12 अक्तूबर 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=I look at acting more as motivation than inspiration: Katrina|trans-title=मैं अभिनय को अभिप्रेरण की तरह अधिक देखती हूँ प्रेरणा कि तुलना में: कैटरीना|language=अंग्रेज़ी|url=http://zeenews.india.com/exclusive/i-look-at-acting-more-as-motivation-than-inspiration-katrina_4092.html|publisher=ज़ी न्यूज़|accessdate=11 अक्टूबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014040601/http://zeenews.india.com/exclusive/i-look-at-acting-more-as-motivation-than-inspiration-katrina_4092.html|archive-date=14 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> === न्यू यॉर्क और अधिक प्रमुख भूमिकाएं (2009-2011) === इन फ़िल्मों की श्रंखला के बाद जिनमें उन्हें महज उनकी ख़ूबसूरती के लिया गया था, कैटरीना द्वारा [[न्यू यॉर्क (फिल्म)|''न्यू यॉर्क'']] में निभाया गए किरदार ने उन्हें अभिनय स्तर पर पहचान दिलाई<ref>{{cite news|last=हरशिका|first=उदासी|title=Kat’s crown|trans-title=कैट का ताज|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.hindu.com/fr/2009/07/03/stories/2009070350010100.htm|accessdate=23 सितम्बर 2013|newspaper=द हिंदू|date=3 जुलाई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928042938/http://www.hindu.com/fr/2009/07/03/stories/2009070350010100.htm|archive-date=28 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> फ़िल्म में [[जॉन अब्राहम]], [[नील नितिन मुकेश]] और [[इरफ़ान ख़ान]] भी थे। कैटरीना के अभिनय और फ़िल्म दोनों को समीक्षकों ने सराहा और फ़िल्म भी व्यावसायिक रूप से सफल रही।<ref name="boxoffice2009">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=288&catName=MjAwOQ==|title=Box Office 2009|publisher=Box Office India|accessdate=11 अक्टूबर 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014131907/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=288&catName=MjAwOQ==|archivedate=14 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=कुमार|first=अरुण|title=New York gets good press in US|trans-title=न्यू यॉर्क को अमेरिका में अच्छी शुरुआत मिली हैं|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Chunk-HT-UI-EntertainmentSectionPage-Bollwood/New-York-gets-good-press-in-US/Article1-428491.aspx|accessdate=22 अक्टूबर 2013|newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स|date=4 जुलाई 2009|archive-date=22 अक्तूबर 2013|archive-url=https://archive.today/20131022100024/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Chunk-HT-UI-EntertainmentSectionPage-Bollwood/New-York-gets-good-press-in-US/Article1-428491.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=झा|first=सुभाष|title='New York', a remarkable effort|trans-title='न्यू यॉर्क', एक उल्लेखनीय प्रयास|language=अंग्रेज़ी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-06-27/news-interviews/28160851_1_cinema-katrina-manisha-koirala|accessdate=23 सितंबर 2013|newspaper=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|date=27 जून 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015114559/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-06-27/news-interviews/28160851_1_cinema-katrina-manisha-koirala|archive-date=15 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> न्यू यॉर्क ने कैटरीना को [[फिल्मफेयर]] में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए पहला नामांकन दिलाया।<ref name="Filmfare">{{cite news|last=सिन्हा|first=सीमा|title=Please give me a Filmfare Award: Katrina|trans-title=कैटरीना: मुझे एक फिल्मफेयर पुरस्कार दे दीजिए|language=अंग्रेज़ी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-18/news-interviews/28114265_1_filmfare-awards-katrina-kaif-tarun-rai|accessdate=23 सितम्बर 2013|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=18 फ़रवरी 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928094003/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-18/news-interviews/28114265_1_filmfare-awards-katrina-kaif-tarun-rai|archive-date=28 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> उन्होनें ''[[ब्लू]]'' फ़िल्म में कैमियो भी किया।<ref>{{cite web|title='ब्लू' में कैटरीना भी|date=|accessdate=19 सितम्बर 2014|publisher=वेबदुनिया|url=http://hindi.webdunia.com/bollywood-gossip/ब्लू-में-कैटरीना-भी-108031900073_1.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305143257/http://hindi.webdunia.com/bollywood-gossip/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A5%80-108031900073_1.htm|archive-date=5 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref> [[राजकुमार सन्तोषी]] की ''[[अजब प्रेम की ग़ज़ब कहानी]]'' उनकी अगली फ़िल्म थी जिसमें उनकी जोड़ी [[रणबीर कपूर]] के साथ बनाई गई थी। फ़िल्म सफल रही और कैटरीना के अभिनय को भी सराहा गया।<ref name="boxoffice2009"/><ref>{{cite web|last=आदर्श|first=तरन|title=Ajab Prem Ki Ghazab Kahani (2009) Review|trans-title=अजब प्रेम की ग़ज़ब कहानी (2009) समीक्षा|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/510223|publisher=बॉलीवुड हंगामा|accessdate=23 सितम्बर 2013|date=6 नवम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015042425/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/510223|archive-date=15 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> उनकी साल की आखिरी फ़िल्म [[प्रियदर्शन]] की बहु अभिनीत ''[[दे दना दन]]'' थी, जिसमें उनके साथ अक्षय कुमार, [[सुनील शेट्टी]], परेश रावल, समीरा रेड्डी और [[नेहा धूपिया]] भी थे।<ref>{{cite web|title=फिल्‍म 'दे दना दन' के लिए दर्शक बेताब|date=|accessdate=19 सितम्बर 2014|publisher=आजतक|url=http://aajtak.intoday.in/gallery/de-dana-dan-1-485.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806081735/http://aajtak.intoday.in/gallery/de-dana-dan-1-485.html|archive-date=6 अगस्त 2013|url-status=live}}</ref> 2010 में [[प्रकाश झा]] की [[राजनीति (2010 फ़िल्म)|''राजनीति'']] उनकी पहली फ़िल्म थी। फ़िल्म, जिसमें उनके साथ रणबीर कपूर, [[अजय देवगन]], [[अर्जुन रामपाल]], [[नाना पाटेकर]] और [[मनोज बाजपेयी]] जैसे कलाकार थे, जिसकी कहानी [[महाभारत]] से प्रेरित थी। फ़िल्म और कैटरीना के अभिनय को अधिकतर सराहा गया।<ref>{{cite news|last=भिरानी|first=राधिका|title=Raajneeti has coffers ringing with political winner|trans-title=राजनीति ने तिजोरियाँ भर दी हैं राजनीतिक विजेता के साथ|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Raajneeti-has-coffers-ringing-with-political-winner/Article1-555238.aspx|accessdate=22 अक्टूबर 2013|newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स|date=9 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025174724/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Raajneeti-has-coffers-ringing-with-political-winner/Article1-555238.aspx|archive-date=25 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=मसन्द|first=राजीव|trans-title='राजनीति' रोमांचक और मनोरंजक है|language=अंग्रेज़ी|title='Raajneeti' is thrilling and gripping|url=http://ibnlive.in.com/news/masand-raajneeti-is-thrilling-and-gripping/121986-8-84.html|publisher=सीएनएन आईबीएन|accessdate=13 जनवरी 2014|date=5 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140113231757/http://ibnlive.in.com/news/masand-raajneeti-is-thrilling-and-gripping/121986-8-84.html|archive-date=13 जनवरी 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=जोशी|first=नम्रता|title=Rajneeti|trans-title=राजनीति|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?265711|accessdate=24 सितम्बर 2013|newspaper=[[आउटलुक]]|date=4 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927152355/http://www.outlookindia.com/article.aspx?265711|archive-date=27 सितंबर 2013|url-status=dead}}</ref> {{INR}}१४० करोड़ के संग्रह के साथ फ़िल्म ब्लॉकबस्टर बनी।<ref name="top"/><ref name="boxoffice2010">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&catName=MjAxMA==|title=Box Office 2010|publisher=Box Office India|accessdate=23 सितंबर 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014062657/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&catName=MjAxMA==|archivedate=14 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> वो अक्षय कुमार के साथ [[फराह खान]] की फ़िल्म ''[[तीसमार खां]]'' में भी दिखी।<ref>{{cite news|last=केबीआर|first=उपल|title=Katrina in an accident on sets of Tees Maar Khan|trans-title=तीसमार खां के सेट पर एक दुर्घटना में कैटरीना|language=अंग्रेज़ी|url=http://archive.mid-day.com/entertainment/2010/mar/290310-Tees-Maar-Khan-Katrina-Kaif-Askhay-Kumar-accident.htm|accessdate=23 सितम्बर 2013|newspaper=[[मिड डे]]|date=29 मार्च 2010}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> फ़िल्म को मिली भारी बुरी समीक्षाएँ और मीडिया में नकारात्मक धारणा के बावजूद, फ़िल्म टिकट खिड़की पर सफल रही।<ref name="boxoffice2010"/><ref>{{cite news|title=TMK fails to impress critics|trans-title=TMK आलोचकों को प्रभावित करने में विफल|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/TMK-fails-to-impress-critics/Article1-642276.aspx|accessdate=22 अक्टूबर 2013|newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स|date=24 दिसम्बर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025174721/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/TMK-fails-to-impress-critics/Article1-642276.aspx|archive-date=25 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref><ref name="battle">{{cite web|last=टुटेजा|first=जोगिंदर|title=Deepika, Katrina battle for double hat-trick with Ram Leela, Dhoom 3|trans-title=दीपिका, कैटरीना डबल हैट्रिक के लिए लड़ रही हैं राम लीला, धूम 3 के साथ|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/5535|publisher=बॉलीवुड हंगामा|accessdate=23 सितम्बर 2013|date=23 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924112429/http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/5535|archive-date=24 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> कैटरीना के प्रदर्शन को सराहा नहीं गया पर उनके द्वारा किया गया आइटम नंबर ''[[शीला की जवानी]]'' की तारीफ हुई।<ref>{{cite news|last=राव|first=रेनुका|title=Review: Tees Maar Khan is not worth even a free ticket|trans-title=समीक्षा: तीसमार खां एक मुफ्त टिकट के लायक भी नहीं है|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/review-review-tees-maar-khan-is-not-worth-even-a-free-ticket-1485367|accessdate=23 सितम्बर 2013|work=डेली न्यूज एंड एनालिसिस|date=3 दिसम्बर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012223534/http://www.dnaindia.com/entertainment/review-review-tees-maar-khan-is-not-worth-even-a-free-ticket-1485367|archive-date=12 अक्तूबर 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Sheila gets her jawani to Mirchi|trans-title=शीला की जवानी मिर्ची तक|language=अंग्रेज़ी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-29/news-interviews/28245168_1_mirchi-sheila-ki-jawani-katrina-kaif|accessdate=23 सितम्बर 2013|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=29 नवम्बर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928034249/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-29/news-interviews/28245168_1_mirchi-sheila-ki-jawani-katrina-kaif|archive-date=28 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> २०११ में वो [[ऋतिक रोशन]], [[फरहान अख्तर]], [[अभय देयोल]] और [[कल्की केकलां]] के साथ [[ज़ोया अख्तर]] की ''[[ज़िंदगी न मिलेगी दोबारा]]'' में दिखी। फ़िल्म टिकट खिड़की पर हिट के रूप में उभरी, दुनिया भर में {{INR}}153 करोड़ की कमाई के साथ।<ref name="top"/><ref>{{cite web|last=मिरानी|first=विनोद|title=Singham declared big hit at box office|trans-title=सिंघम बॉक्स ऑफिस पर बड़ी हिट घोषित|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.rediff.com/movies/report/singham-declared-big-hit-at-box-office/20110801.htm|publisher=रीडिफ.कॉम|accessdate=4 अप्रैल 2014|date=1 अगस्त 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407090154/http://www.rediff.com/movies/report/singham-declared-big-hit-at-box-office/20110801.htm|archive-date=7 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> समीक्षकों द्वारा फ़िल्म को सराहा गया<ref>{{cite web|title=कैसी है 'जिंदगी ना मिलेगी दोबारा'|url=http://khabar.ndtv.com/news/filmy/review-znmd-336973|publisher=NDTV इंडिया|accessdate=8 जून 2014|date=15 जुलाई 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714150830/http://khabar.ndtv.com/news/filmy/review-znmd-336973|archive-date=14 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref> कैटरीना के अभिनय को भी सराहा गया।<ref>{{cite news|last=कुइपर्स|first=रिचर्ड|title=Review: ‘Zindagi na milegi dobara’|trans-title=समीक्षा: 'ज़िंदगी न मिलेगी दोबारा'|language=अंग्रेज़ी|url=http://variety.com/2011/film/reviews/zindagi-na-milegi-dobara-1117945686/|accessdate=23 सितम्बर 2013|newspaper=वैराईटी|date=21 जूलाई 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928223219/http://variety.com/2011/film/reviews/zindagi-na-milegi-dobara-1117945686/|archive-date=28 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> जिंदगी न मिलेगी दोबारा वर्ष के सबसे सम्मानित फिल्मों में से एक थी और उसने प्रमुख भारतीय पुरस्कार समारोह में कई सर्वश्रेष्ठ फिल्म पुरस्कार प्राप्त किए।<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/awards/id/535587|title=Zindagi Na Milegi Dobara (2011) &#124; Latest Movie Awards|accessdate=28 जनवरी 2014|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103035713/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/awards/id/535587|archivedate=3 नवंबर 2013|url-status=live}}</ref> वो अगली बार [[यश राज फ़िल्म्स]] की ''[[मेरे ब्रदर की दुल्हन]]'' में दिखी [[इमरान ख़ान (अभिनेता)|इमरान ख़ान]] और [[अली जफर]] के साथ। कैटरीना के अभिनय और फ़िल्म दोनों को सराहा गया।<ref>{{cite web|title=इमरान चले अपने “ब्रदर की दुल्हन” ढूंढ़ने [फिल्म समीक्षा]|url=http://jagranreviews.jagranjunction.com/2011/09/09/mere-brother-ki-dulhan-hindi-movie-review-free-tickets/|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=8 जून 2014|date=9 सितम्बर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714125001/http://jagranreviews.jagranjunction.com/2011/09/09/mere-brother-ki-dulhan-hindi-movie-review-free-tickets/|archive-date=14 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref> कैटरीना को सराहा गया फ़िल्म में एक नायिका केंद्रित भूमिका में दिखने के लिए और व्यापार विश्लेषकों ने फ़िल्म की सफलता के लिए प्रमुख कारण के रूप में कैफ को श्रेय दिया।<ref>{{cite news|last=काना|first=जावेद|title=Heroine-centric roles are back in Bollywood|trans-title=नायिका केंद्रित भूमिकाएं बॉलीवुड में वापस आ गई|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.the-star.co.ke/news/article-49400/heroine-centric-roles-are-back-bollywood|accessdate=23 सितम्बर 2013|newspaper=द स्टार (केन्या)|date=15 सितम्बर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927162002/http://www.the-star.co.ke/news/article-49400/heroine-centric-roles-are-back-bollywood|archive-date=27 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Kotwani|first=हिरेन|title=Salman magic rubs off on Katrina|trans-title=सलमान का जादू कैटरीना से हट गया|language=अंग्रेज़ी|url=http://archive.mid-day.com/entertainment/2011/sep/130911-Salman-magic-rubs-off-on-Katrina.htm|accessdate=24 सितम्बर 2013|newspaper=मिड डे|date=13 सितम्बर 2011}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> कैटरीना को अपने प्रदर्शन के लिए फिल्मफेयर में अपना दूसरा सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए नामांकन मिला।<ref>{{cite web|title=Nominations for 57th Idea Filmfare Awards 2011|trans-title=57 वें आइडिया फिल्मफेयर पुरस्कार 2011 के नामांकन|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/features/type/view/id/2974/|publisher=बॉलीवुड हंगामा|accessdate=23 सितम्बर 2013|date=11 जनवरी 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927183805/http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/features/type/view/id/2974/|archive-date=27 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> === हाल के काम (2012 से अब तक) === [[File:Katrina Kaif at the launch of 'Ek Tha Tiger's first song 'Mashallah' 12.jpg|left|thumb|upright=0.8|alt=Katrina Kaif is looking away from the camera|[[एक था टाइगर]] के पहले गाने, "माशाल्लाह" के लॉन्च में कैटरीना, 2012]] 2012 में, कैटरीना पहली बार [[अग्निपथ (2012 फ़िल्म)|''अग्निपथ'']] के लिए एक बेहद लोकप्रिय आइटम गीत ''[[चिकनी चमेली]]'' में दिखीं। दस दिनों तक फिल्माए गए इस गाने में उन्हें महाराष्ट्रीय लोक नृत्य, [[लावणी]] की शैली में नृत्य प्रदर्शन करते देखा गया। इस गाने के बारे में कैटरीना ने कहा: "चिकनी चमेली को सभी से बहुत अच्छी प्रतिक्रिया मिल रही है और इस गाने पर नाचने के लिए मैंने बड़ी मेहनत भी की है। मैंने पहले कभी लावणी नहीं की थी। ये गाना बहुत तेज़ था। लेकिन यही तो मेरे लिए चुनौती थी कि मैं इस गाने पर कितनी अच्छी तरह नाच पाती हूं"।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2011/12/111226_katrinakaif_chikanichameli_dk.shtml|title='चिकनी चमेली' था चुनौती - कटरीना कैफ|publisher=[[बीबीसी हिंदी]]|date=28 दिसम्बर 2011|accessdate=10 जून 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114102603/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2011/12/111226_katrinakaif_chikanichameli_dk.shtml|archive-date=14 जनवरी 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=राजे|first=अभिषेक|title=Chikni Chameli gets 3.8 million views within a week!|trans-title=चिकनी चमेली को एक हफ्ते में 38 लाख बार देखा गया!|language=अंग्रेज़ी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-28/news-interviews/30562001_1_chikni-chameli-agneepath-katrina-kaif|accessdate=९ जून 2014|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=28 दिसम्बर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015114513/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-28/news-interviews/30562001_1_chikni-chameli-agneepath-katrina-kaif|archive-date=15 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> इसके बाद, उन्हें [[कबीर खान]] की जासूसी रोमांच फ़िल्म ''[[एक था टाइगर]]'' में देखा गया, जिसमें उन्होंने जोया नाम की एक [[आईएसआई]] एजेंट का किरदार निभाया जिसे एक भारतीय [[रॉ]] एजेंट के साथ प्यार हो जाता है। फिल्म को अधकतम सकारात्मक समीक्षा प्राप्त हुई, एवं कैफ के प्रदर्शन और एक्शन सीनों की सराहना की गई।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2012/08/120815_ek_tha_tiger_review_pkp.shtml|title=एक था टाइगर: फ़िल्म समीक्षा|publisher=बीबीसी हिंदी|date=16 अगस्त 2012|access date=10 जून 2014|access-date=9 जून 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20121124042542/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2012/08/120815_ek_tha_tiger_review_pkp.shtml|archive-date=24 नवंबर 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/movie-review/movie-review-ek-tha-tiger/moviereview/15507104.cms|title=एक था टाइगर (समीक्षा)|publisher=[[नवभारत टाइम्स]]|date=17 अगस्त 2012|access date=28 जून 2014|access-date=9 जून 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720024713/http://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/movie-review/movie-review-ek-tha-tiger/moviereview/15507104.cms|archive-date=20 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref> सलमान खान (उनके पूर्व प्रेमी) के साथ कैटरीना की जोड़ी ने कई अटकलों को तेज़ किया और फिल्म बॉक्स ऑफिस पर बेहद सफल रही; दुनिया भर में {{INR}}311 करोड़ की कमाई के साथ, एक था टाइगर वर्ष की सर्वाधिक कमाई करने वाली फिल्म बन गई।<ref>{{cite web|url=http://khabar.ibnlive.in.com/news/72216/6|title=एक था टाइगर’ में दिखेंगे सलमान और कटरीना|publisher=IBN 7|date=11 मई 2012|accessdate=९ जून २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714165815/http://khabar.ibnlive.in.com/news/72216/6|archive-date=14 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=5979&nCat=|title=Chennai Express Crosses Ek Tha Tiger Worldwide In Ten Days|publisher=बॉक्स ऑफिस इंडिया|date=19 अगस्त 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105220137/http://boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=5979&nCat=|archivedate=5 नवंबर 2013|access-date=9 जून 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/415845/20121217/top-10-grossers-2012.htm|title=Top 10 Bollywood Box Office Grossers of 2012; "Ek Tha Tiger" Tops List|date=17 दिसम्बर 2012|work=International Business Times|accessdate=९ जून २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114080943/http://www.ibtimes.co.in/articles/415845/20121217/top-10-grossers-2012.htm|archive-date=14 जनवरी 2014|url-status=live}}</ref> उसी वर्ष, कैटरीना ने [[यश चोपड़ा]] की रोमांस फिल्म ''[[जब तक है जान]]'' में अभिनय किया, जिसमें उन्हें [[शाहरुख खान]] और [[अनुष्का शर्मा]] के साथ चित्रित किया गया। फिल्म में कैटरीना ने मीरा का किरदार निभाया, जो कि भगवान से दुआ करती है कि अगर उनका प्रेमी कोमा से बहार निकल आता है तो वह उसकी जिंगदी से हमेशा के लिए कहीं दूर चली जाएगी। इस फिल्म को ज्यादातर सकारात्मक समीक्षा प्राप्त हुई; फिल्म समीक्षक राजीव मसंद ने लिखा कि "इसकी स्क्रिप्ट में कमियों के बावजूद ये देखने लायक फिल्म है जो आपके अंदर के जज्बात बाहर ले आएगी"।<ref>{{cite web|title=रिव्यूः आपके जज्बात बाहर ले आएगी ‘जब तक है जान’|url=http://khabar.ibnlive.in.com/news/85635/6/|date=14 नवम्बर 2012|accessdate=९ जून २०१४|publisher=IBN 7|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715010508/http://khabar.ibnlive.in.com/news/85635/6/|archive-date=15 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=मूवी रिव्यू: जब तक है जान|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/Movie-Review-Jab-tak-hai-jaan/moviereview/17213852.cms|date=14 नवम्बर 2012|accessdate=९ जून २०१४|publisher=नवभारत टाइम्स|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719191746/http://navbharattimes.indiatimes.com/Movie-Review-Jab-tak-hai-jaan/moviereview/17213852.cms|archive-date=19 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref> दूसरी ओर कैफ के प्रदर्शन की समीक्षा मिश्रित रही, बीबीसी के फिल्म समीक्षक अर्णब बनर्जी ने लिखा कि "कटरीना का नाच हो, उनकी फिटनेस या फिर उनका खूबसूरत चेहरा सब कमाल का है लेकिन जहां बात आती है किसी भावुक दृश्य की कटरीना वहीं मार खा जाती हैं"।<ref>{{cite web|title=जब तक है जान - दमदार या बेकार?|publisher=बीबीसी हिंदी|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2012/11/121112_film-review_jab_tak-hai_jaan_dk.shtml|date=14 नवम्बर 2012|accessdate=९ जून २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118041050/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2012/11/121112_film-review_jab_tak-hai_jaan_dk.shtml|archive-date=18 जनवरी 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=फिल्म समीक्षा: रोमांस से भरी है ‘जब तक है जान’|publisher=IBN 7|url=http://khabar.ibnlive.in.com/latest-news/movies/Movie-Review-Jab-Tak-Hai-Jaan-1535572-0.html?ref=hindi.in.com|date=17 नवम्बर 2012|accessdate=९ जून २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714140313/http://khabar.ibnlive.in.com/latest-news/movies/Movie-Review-Jab-Tak-Hai-Jaan-1535572-0.html?ref=hindi.in.com|archive-date=14 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref> यह फिल्म बॉक्स ऑफिस पर हिट साबित हुई और दुनिया भर में {{INR}}२११ करोड़ की कमाई की।<ref>{{cite news|last=Mehta|first=Ankita|title='Jab Tak Hai Jaan' Box Office Collection: Shahrukh Starrer is a Blockbuster Overseas|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/411072/20121204/jab-tak-hai-jaan-box-office-collection.htm|work=International Business Times|accessdate=९ जून २०१४|date=4 दिसम्बर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927081651/http://www.ibtimes.co.in/articles/411072/20121204/jab-tak-hai-jaan-box-office-collection.htm|archive-date=27 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> 2013 में, कैटरीना [[विजय कृष्ण आचार्य]] द्वारा निर्देशित एक्शन रोमांच फिल्म ''[[धूम 3]]'' में [[आमिर खान]], [[अभिषेक बच्चन]] और [[उदय चोपड़ा]] के साथ एक सर्कस कलाकार की भूमिका में नज़र आईं। फिल्म और कैटरीना की संक्षिप्त भूमिका ने मिश्रित समीक्षाएँ आकर्षित कीं। हालांकी, उनके हवाई करतबों और नृत्य कौशल की प्रशंसा की गयी।<ref>{{cite web|url=http://m.ibnkhabar.com/news/113709/6/|title=फिल्म समीक्षा:निराश करती है आमिर की ‘धूम-3’|date=21 दिसम्बर 2013|accessdate=९ जून २०१४|publisher=IBN|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194158/http://m.ibnkhabar.com/news/113709/6/|archive-date=14 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/film-review-dhoom3-aamir-at-its-best-1-750043.html|title=फिल्म रिव्यूः आमिर खान ने मचाई कमाल की धूम|date=20 दिसम्बर 2013|accessdate=९ जून २०१४|publisher=[[आज तक]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714133650/http://aajtak.intoday.in/story/film-review-dhoom3-aamir-at-its-best-1-750043.html|archive-date=14 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref> विश्व भर में {{INR}}५०० करोड़ से अधिक कमाई के साथ, यह फिल्म अब तक की सर्वाधिक कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्म है।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2014/01/140107_dhoom3_500cr_vm.shtml|title=500 करोड़ की 'धूम'!|publisher=बीबीसी हिंदी|date=7 जनवरी 2014|accessdate=10 जून 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140214084158/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2014/01/140107_dhoom3_500cr_vm.shtml|archive-date=14 फ़रवरी 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=6355&nCat|title=Dhoom 3 ALL TIME Number One Worldwide Grosser: 500 cr Plus Expected|publisher=Box Office India|date=1 जनवरी 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102192306/http://boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=6355&nCat|archivedate=2 जनवरी 2014|access-date=9 जून 2014|url-status=live}}</ref> वो अगली बार 2014 में [[सिद्धार्थ आनन्द]] की ''[[बैंग बैंग]]'' में दिखी जो [[हॉलीवुड]] की ''नाइट एंड डे'' की रीमेक है।<ref>{{cite web|url=http://abpnews.abplive.in/movies/2014/10/03/article412130.ece/Movie-Review-Bang-Bang#.VFSaX58QOaY|title=मूवी रिव्यू: बिना दिमाग लगाए देखने वाली मसाला फिल्म है 'बैंग-बैंग'|publisher=[[एबीपी न्यूज़]]|date=3 अक्टूबर 2014|accessdate=1 नवंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101170443/http://abpnews.abplive.in/movies/2014/10/03/article412130.ece/Movie-Review-Bang-Bang#.VFSaX58QOaY|archive-date=1 नवंबर 2014|url-status=dead}}</ref> कैटरीना ने एक बैंक रिसेप्शनिस्ट का किरदार निभाया जो एक रहस्यमय आदमी (ऋतिक रोशन) से प्यार कर बैठती है। फ़िल्म को और कैटरीना के अभिनय को नकारात्मक समीक्षा मिली।<ref>{{cite web|title=बैंग बैंग: फिल्म समीक्षा|first=समय|last=ताम्रकर|date=2 अक्टूबर 2014|accessdate=1 नवंबर 2014|publisher=वेबदुनिया|url=http://hindi.webdunia.com/bollywood-movie-review/bang-bang-hrithik-roshan-katrina-kaif-114100200033_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101155707/http://hindi.webdunia.com/bollywood-movie-review/bang-bang-hrithik-roshan-katrina-kaif-114100200033_1.html|archive-date=1 नवंबर 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=समीक्षा:कैसी है ऋतिक-कटरीना की बैंग-बैंग?|first=राजीव|last=मसंद|date=3 अक्टूबर 2014|accessdate=1 नवंबर 2014|publisher=IBN खबर|url=http://khabar.ibnlive.in.com/news/128353/6/36|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101111840/http://khabar.ibnlive.in.com/news/128353/6/36|archive-date=1 नवंबर 2014|url-status=dead}}</ref> फ़िल्म व्यावसायिक सफलता रही।<ref>{{cite web|url=http://www.patrika.com/news/bang-bang-beats-salmans-ek-tha-tiger/1038900|title="बैंग बैंग" ने सल्लू की "एक था टाइगर" को पछाड़ा, कमाए 323 करोड़|publisher=राजस्थान पत्रिका|date=20 अक्टूबर 2014|accessdate=1 नवंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101105724/http://www.patrika.com/news/bang-bang-beats-salmans-ek-tha-tiger/1038900|archive-date=1 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref> 2015 में उनकी इकलौती फिल्म ''[[फैंटम (2015 फिल्म)|फैंटम]]'' रही। 2016 में कैटरीना दो फिल्मों में दिखीं। पहले [[अभिषेक कपूर]] की ''[[फितूर]]'' में जो [[चार्ल्स डिकेंस]] के उपन्यास [[ग्रेट एक्स्पेक्टैशन]] पर आधारित थी। फिल्म में [[आदित्य रॉय कपूर]] और [[तबु]] भी थे।<ref>{{cite web|title=ये 'फितूर' नहीं आसाँ , कमजोर कहानी है|url=http://aajtak.intoday.in/story/review-of-film-fitoor-1-854437.html|publisher=आज तक|accessdate=13 मार्च 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313220613/http://aajtak.intoday.in/story/review-of-film-fitoor-1-854437.html|archive-date=13 मार्च 2017|url-status=live}}</ref> बाद में ''[[बार बार देखो]]'' में वह [[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] के साथ नज़र आई।<ref>{{cite web|title=Movie Review: सबके लिए नहीं है 'बार-बार देखो'|url=http://aajtak.intoday.in/story/movie-review-baar-baar-dekho-1-886856.html|publisher=आज तक|accessdate=13 मार्च 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313214950/http://aajtak.intoday.in/story/movie-review-baar-baar-dekho-1-886856.html|archive-date=13 मार्च 2017|url-status=live}}</ref> दोनों ही फिल्म सफल नहीं रही।<ref>{{cite web|title=Trending: कैटरीना कैफ की लेटेस्ट तस्वीर देखी आपने? इंटरनेट पर मचा रही है धूम|url=https://khabar.ndtv.com/news/filmy/trending-katrina-kaifs-beachside-photo-is-ruling-the-internet-1667610|publisher=एनडीटीवी इंडिया|accessdate=13 मार्च 2017|date=8 मार्च 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313214715/https://khabar.ndtv.com/news/filmy/trending-katrina-kaifs-beachside-photo-is-ruling-the-internet-1667610|archive-date=13 मार्च 2017|url-status=dead}}</ref> हिन्दुस्तान के विशाल ठाकुर ने लिखा: "बार बार देखो में कैटरीना कैफ लंबे समय बाद ताजगी के साथ दिखाई दी हैं। उन्हें देख ऐसा लगता है कि उनके सिर से मानो कोई बोझ उतर गया है। अपनी पिछली फिल्म 'फितूर' में वह बहुत सुस्त और ऊर्जाविहीन लग रही थीं, लेकिन इस फिल्म में उन्होंने न केवल अच्छा अभिनय किया है, बल्कि कई जगहों पर मजेदार ठुमके भी लगाए हैं।"<ref>{{cite web|title=Film Review: पढ़ें फिल्म 'बार बार देखो' का रिव्यू|url=http://www.livehindustan.com/news/article/article1-baar-baar-dekho-film-review--558505.html|publisher=[[हिन्दुस्तान (समाचार पत्र)|हिन्दुस्तान]]|accessdate=13 मार्च 2017|date=9 सितम्बर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313221206/http://www.livehindustan.com/news/article/article1-baar-baar-dekho-film-review--558505.html|archive-date=13 मार्च 2017|url-status=dead}}</ref> वह वर्तमान में दो फ़िल्मी परियोजनाओं में काम कर रही हैं‌- [[अनुराग बसु]] की कॉमेडी रहस्य फ़िल्म [[जग्गा जासूस]] रणबीर कपूर के साथ<ref name="जग्गा जासूस">{{cite web|title=जग्गा जासूस में एक्शन करती नजर आएंगी कैटरीना कैफ|url=http://www.dakshinbharat.com/जग्गा-जासूस-में-एक्शन-करत/|publisher=दक्षिण भारत राष्ट्रमत|date=25 जून 2014|accessdate=1 जुलाई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164215/http://www.dakshinbharat.com/%e0%a4%9c%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%97%e0%a4%be-%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%b8-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b6%e0%a4%a8-%e0%a4%95%e0%a4%b0%e0%a4%a4/|archive-date=12 सितंबर 2014|url-status=dead}}</ref> और ''[[टाइगर ज़िंदा है]]'' जिसमें वो फिर से ज़ोया का किरदार निभाएगी।<ref>{{cite web|title='टाइगर जिंदा है' में सलमान खान को ट्रेनिंग देंगे हॉलिवुड के ऐक्शन हीरो|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/news-from-bollywood/hollywood-action-director-tom-struthers-for-salman-starer-tiger-zinda-hai/articleshow/57553105.cms|publisher=नवभारत टाइम्स|accessdate=13 मार्च 2017|date=9 मार्च 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312191944/http://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/news-from-bollywood/hollywood-action-director-tom-struthers-for-salman-starer-tiger-zinda-hai/articleshow/57553105.cms|archive-date=12 मार्च 2017|url-status=live}}</ref> [[ज़ीरो (2018 फ़िल्म)|ज़ीरो]] में कैटरीना के प्रदर्शन को सराहा गया और उनके द्वारा किया गया आइटम नंबर [[हुस्न परचम]] की तारीफ हुई।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/entertainment/story/shahrukh-khan-film-zero-new-song-katrina-kaif-husn-parcham-release-tmov-576542-2018-12-12|title=शाहरुख की जीरो का एक और गाना रिलीज, ग्लैमरस है कटरीना का अंदाज}}</ref> == निजी जीवन == [[File:Ranbir Kapoor and Katrina Kaif at APKGK success party.jpg|right|thumb|upright=1|रणबीर कपूर और कैटरीना कैफ ''अज़ब प्रेम की ग़जब कहानी'' की सफलता पार्टी पर।]] कैटरीना का निजी जीवन मीडिया द्वारा व्यापक रिपोर्टिंग का विषय रहा है। जबकि कैटरीना की मां [[ईसाई]] हैं और उनके पिता [[मुस्लिम]] हैं, कैटरीना का कहना है कि उन्हें अपनी पसंद का धर्म मानने की अनुमति थी और वह "भगवान में दृढ़ विश्वास" रखती हैं। कैटरीना के घर में एक मंदिर है जिसमें वह ज्योति जलाती हैं।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Katrina-Kaif-We-have-a-mandir-at-our-home/articleshow/46726227.cms|title=Katrina Kaif: We have a mandir at our home|date=2015-03-29|work=The Times of India|access-date=2025-02-23|issn=0971-8257}}</ref> [[द टाइम्स ऑफ इंडिया|''द टाइम्स ऑफ इंडिया'']] ने 2009 में बताया कि कैटरीना अपनी फिल्मों के रिलीज होने से पहले सिद्धिविनायक मंदिर, माउंट मैरी चर्च और अजमेर शरीफ दरगाह जाती हैं।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/people/Unplugged-Katrina-Kaif/articleshow/4791923.cms|title=Unplugged: Katrina Kaif|date=2018-01-11|work=The Times of India|access-date=2025-02-23|issn=0971-8257}}</ref> वह अपने रूमानी जीवन के बारे में बात करने के लिए अनिच्छुक जानी जाती हैं, कहती हैं "मैं बहुत ही भावुक इंसान हूं और मेरे लिए रिश्ते शुरू से ही बेहद निजी रहे हैं, मुझे इसमें दूसरे लोगों की दखलअंदाजी बिल्कुल पसंद नहीं है। ऐसे में रिश्तों के उतार-चढ़ाव के बारे में हर बार मीडिया को स्पष्टीकरण देना मैं जरूरी नहीं समझती।"<ref>{{cite web|title=निजी जिंदगी पर "नो कमेंट्स": कैटरीना|date=18 जून 2011|accessdate=24 अगस्त 2014|publisher=राजस्थान पत्रिका|url=http://rajasthanpatrika.patrika.com/article/dd/26809.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190501/http://rajasthanpatrika.patrika.com/article/dd/26809.html|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref> सलमान ख़ान के साथ रिश्ते की अफवाहें पहले 2004 में उभरी,<ref>{{cite web|title=निजी जीवन में बेहद शर्मीली हूं: कैटरीना कैफ|date=2 मई 2004|accessdate=24 अगस्त 2014|publisher=नवभारत टाइम्स|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/articleshow/654118.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908165336/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/articleshow/654118.cms|archive-date=8 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> हालांकि 2010 में उनके ब्रेकअप के बाद ही कैटरीना ने इस रिश्ते के बारे में कुछ बोला, कि यह उनका पहला गंभीर संबंध था।<ref>{{cite news|title=Salman was my first serious relationship: Katrina Kaif|trans-title=सलमान मेरा पहला गंभीर संबंध था: कैटरीना कैफ|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Tabloid/Salman-was-my-first-serious-relationship-Katrina-Kaif/Article1-778948.aspx|accessdate=12 अक्टूबर 2013|work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]|date=7 दिसम्बर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707215529/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Tabloid/Salman-was-my-first-serious-relationship-Katrina-Kaif/Article1-778948.aspx|archive-date=7 जुलाई 2015|url-status=live}}</ref> ब्रेकअप के बावजूद, दोनों ने अपनी दोस्ती को बनाए रखा है और कैटरीना सलमान को आत्मविश्वास देने और उनका मार्गदर्शन करने का श्रेय देती हैं:<ref>{{cite web|title=सलमान से मेरा रिश्ता आज भी बेहतर: कैटरीना कैफ|date=|accessdate=24 अगस्त 2014|publisher=वेबदुनिया|url=http://hindi.webdunia.com/entertainment-film-gossip/सलमान-से-मेरा-रिश्ता-आज-भी-बेहतर-कैटरीना-कैफ-1140222022_1.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729132702/http://hindi.webdunia.com/entertainment-film-gossip/%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%9C-%E0%A4%AD%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%AB-1140222022_1.htm|archive-date=29 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref> <blockquote>"सलमान मेरा मार्गदर्शन करने के लिए हमेशा उपस्थित रहते थे क्योंकि मैं फिल्मोद्योग के विषय में कुछ नहीं जानती थी। सलमान शुरुआत से ही कहते थे कि मुझे इस उद्योग में सफलता मिलेगी और उनकी यह बात हमेशा मेरे दिमाग में रही।"<ref>{{cite web|title=सलमान को मेरी सफलता पर विश्वास: कैटरीना|date=8 मई 2010|accessdate=24 अगस्त 2014|publisher=[[आईबीएन खबर]]|url=http://khabar.ibnlive.in.com/news/32707/6/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115231/http://khabar.ibnlive.in.com/news/32707/6/|archive-date=26 अगस्त 2014|url-status=dead}}</ref></blockquote> ऐसा कहा गया कि यह ब्रेकअप का कारण ''अजब प्रेम की गज़ब कहानी'' की शूटिंग के दौरान रणबीर कपूर और कैटरीना की बढ़ती निकटता थी।<ref>{{cite web|title=मेरी निजी जिंदगी मेरे लिए खास है : कैटरीना|date=24 अगस्त 2014|accessdate=24 अगस्त 2014|publisher=[[प्रभात खबर]]|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/102177-ranbir-kapoor-katrina-kaif-affairs-cleaning.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161820/http://www.prabhatkhabar.com/news/102177-ranbir-kapoor-katrina-kaif-affairs-cleaning.html|archive-date=26 अगस्त 2014|url-status=dead}}</ref> हालांकि, इसपर कैटरीना और रणबीर दोनों ने इनकार कर दिया था, पर उनके रिश्ते की प्रकृति बड़े पैमाने पर मीडिया द्वारा छानबीन की गई थी क्योंकि वह दोनों अलग अलग लोगों के प्रेम संबंध में शामिल थे।<ref>{{cite web|title=ये रिश्ता क्या कहलाता है …|date=20 जुलाई 2013|accessdate=24 अगस्त 2014|publisher=[[दैनिक ट्रिब्यून]]|url=http://dainiktribuneonline.com/2013/07/ये-रिश्ता-क्या-कहलाता-है/|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013073325/http://dainiktribuneonline.com/2013/07/%E0%A4%AF%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88/|archive-date=13 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> अगस्त 2013 में, [[इबिसा|इबीसा]] में छुट्टियाँ मना रहे रणबीर और कैटरीना की अंतरंग तस्वीरें [[स्टारडस्ट]] द्वारा लीक किए गए; जिसे मीडिया ने उनके रिश्ते की पुष्टि के रूप में देखा।<ref>{{cite web|title=समंदर की लहरों के बीच, कैटरीना, बिकनी और रणबीर|date=26 जुलाई 2013|accessdate=24 अगस्त 2014|publisher=जी न्यूज़|url=http://zeenews.india.com/hindi/news/मनोरंजन/समंदर-की-लहरों-के-बीच-कैटरीना-बिकनी-और-रणबीर/175368|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105082729/http://zeenews.india.com/hindi/news/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B2%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%AC%E0%A5%80%E0%A4%B0/175368|archive-date=5 नवंबर 2013|url-status=live}}</ref> इस लीक के बाद कैटरीना ने मीडिया को एक खुला पत्र भेजा, जिसमें उन्होनें कहा कि वो फिल्म पत्रिका में अपनी तस्वीरें छपने से बहुत "दुखी और हताश हैं" जो उनकी अनुमति के बिना ली गई।<ref>{{cite web|title=कैटरीना कैफ हुईं नाराज, लिखा खुला खत....|date=|accessdate=24 अगस्त 2014|publisher=वेबदुनिया|url=http://hindi.webdunia.com/entertainment-film-gossip/कैटरीना-कैफ-हुईं-नाराज-लिखा-खुला-खत-1130802026_3.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108115651/http://hindi.webdunia.com/entertainment-film-gossip/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%AB-%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%88%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%96%E0%A4%BE-%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%96%E0%A4%A4-1130802026_3.htm|archive-date=8 नवंबर 2013|url-status=dead}}</ref> [[File:Katrina Kaif and Vicky Kaushal snapped at the birthday celebrations of Dharma Productions CEO Apoorva Mehta (20).jpg|thumb|upright=0.9|कैटरीना 2022 में अपने पति [[विक्की कौशल]] के साथ]] कैटरीना ने 9 दिसंबर 2021 को अभिनेता [[विक्की कौशल]] संग [[हिन्दू संस्कृति|हिन्दू रीति-रिवाज़]] से [[विवाह]] किया। यह कार्यक्रम [[माधोपुर]] के सिक्स सेंसेस फोर्ट, बरवाड़ा में आयोजित हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/katrina-kaif-and-vicky-kaushal-wedding-will-be-held-in-six-senses-fort-barwara-know-one-night-rent|title=वेडिंग: इस शाही किले में होगी कटरीना कैफ और विक्की कौशल की शादी, एक रात का किराया उड़ा देगा होश|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2025-02-23}}</ref> कैटरीना और विक्की की शादी व्यापक मीडिया कवरेज का विषय थी, जिससे उनकी आधिकारिक शादी की तस्वीरें तब तक भारत में [[इंस्टाग्राम]] पर सबसे ज्यादा पसंद की जाने वाली पोस्ट बन गईं।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/katrina-kaif-vicky-kaushals-marriage-post-gets-10-million-likes-beats-deepika-padukone-anushka-sharma-to-become-most-liked-wedding-post/articleshow/88212397.cms|title=Katrina Kaif-Vicky Kaushal's marriage post gets 10 million likes; beats Deepika Padukone, Anushka Sharma to become most-liked wedding post|date=2021-12-10|work=The Times of India|access-date=2025-02-23|issn=0971-8257}}</ref> == कार्यक्रमों में== फिल्मों में अभिनय के अलावा, कटरीना ने कई रंगमंच कार्यक्रमों में भी प्रदर्शन दिया है। 2008 में उन्होंने विभिन्न देशों में होने वाली संगीत श्रंखला ''टेम्पटेशन रीलोडेड 2008'' में भाग लिया। रॉटरडैम, [[नीदरलैंड]] में आयोजित इस कार्यक्रम में [[अर्जुन रामपाल]], [[करीना कपूर]], [[शाहरुख खान]], [[गणेश हेगड़े]], [[जावेद अली]] और [[अनुषा दांडेकर]] ने भी भाग लिया था। कुछ महीनों के बाद उन्होंने वापिस शाहरुख़, करीना एवं अर्जुन के संग [[दुबई]] में स्थित फेस्टिवल सिटी एरीना में करीब 15,000 दर्शकों के सामने प्रदर्शन दिया।<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/news/movies-and-theatre/blast-in-dubai-srk-arrives-with-temptation-reloaded_478801.html|title=Blast in Dubai: SRK arrives with ‘Temptation Reloaded’|trans-title=दुबई में विस्फोट: शाहरुख खान 'टेम्पटेशन रीलोडेड' के साथ पहुचे|language=अंग्रेज़ी|accessdate=५ जून २०१४|date=25 अक्टूबर 2008|work=ज़ी न्यूज़|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222052257/http://zeenews.india.com/news/movies-and-theatre/blast-in-dubai-srk-arrives-with-temptation-reloaded_478801.html|archive-date=22 फ़रवरी 2014|url-status=live}}</ref> इसके आलावा कटरीना ने पुरस्कार, पुलिस सम्मान, एवं संगीत समारोहों में अक्सर प्रदर्शन किया। मस्कट में आयोजित हुए''टेम्पटेशन रीलोडेड'' के 2013 संस्करण में उन्होंने शाहरुख खान, [[अली जफर]] और [[प्रीति जिंटा]] के साथ प्रदर्शन किया। कैटरीना 2009 में [[जोहानसबर्ग]] के [[वांडरर्स क्रिकेट स्टेडियम]] में अंतरराष्ट्रीय रैपर [[एकॉन]] के साथ [[इंडियन प्रीमियर लीग]] के समापन समारोह में<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/sports/katrina-akon-bring-curtains-down-on-ipl-2009-imagegallery-cricket-jfzjK9bdhgc.html|title=Katrina-Akon bring curtains down on IPL 2009|trans-title=कैटरीना-एकॉन ने आईपीएल 2009 का उदघाटन किया|language=अंग्रेज़ी|publisher=सिफ़ी|accessdate=५ जून २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208034538/http://www.sify.com/sports/katrina-akon-bring-curtains-down-on-ipl-2009-imagegallery-cricket-jfzjK9bdhgc.html|archive-date=8 दिसंबर 2013|url-status=dead}}</ref> और फिर 2013 में खेल के उद्घाटन समारोह में प्रदर्शन कर चुकी हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/hindi/sport/2013/04/130402_ipl_opening_pp.shtml |title=शाहरुख़-कैट के जलवों के बीच आईपीएल-6 शुरू |accessdate=५ जून २०१४ |date=3 अप्रैल 2013 |publisher=बीबीसी हिंदी |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516002217/http://www.bbc.co.uk/hindi/sport/2013/04/130402_ipl_opening_pp.shtml |archive-date=16 मई 2013 |url-status=live }}</ref> कैटरीना ने उनके ऊपर फिल्माये गए गानों के ऊपर भी कई विभिन्न पुरस्कार समारोहों में प्रदर्शन किया हैं। 2006 में कैटरीना ने ग्लोबल इंडियन फिल्म अवार्ड में प्रदर्शन किया और दो साल बाद 2008 में वो ''रेस'' के गानों पर 9 वें [[अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार]] पर नाची।<ref>{{cite news|title=Going global|trans-title=वैश्विक जा रहा|url=http://www.telegraphindia.com/1061030/asp/calcutta/story_6933881.asp|accessdate=17 मार्च 2014|work=[[द टेलिग्राफ़]]|date=30 अक्टूबर 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121191048/http://www.telegraphindia.com/1061030/asp/calcutta/story_6933881.asp|archive-date=21 नवंबर 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Akshay, Govinda steal the thunder at IIFA awards|trans-title=अक्षय, गोविंदा ने आईफा अवार्ड्स में गड़गड़ाहट चोरी की|url=http://zeenews.india.com/entertainment/iifa08/article3459.htm-work=Zeenews|publisher=जी न्यूज़|accessdate=10 जून 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714112233/http://zeenews.india.com/entertainment/iifa08/article3459.htm-work=Zeenews|archive-date=14 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref> उन्होनें 2009 में 55 वें [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] और 2013 में [[ज़ी सिने पुरस्कार]] में भी प्रदर्शन किया था, दोनों [[मुम्बई]] में।<ref name="Filmfare" /><ref>{{cite video|date=22 जनवरी 2013|title=Katrina in Sheila mode at Zee Cine Awards|trans-title=जी सिने अवार्ड्स में शीला मोड में कैटरीना|url=http://movies.ndtv.com/videos/katrina-in-sheila-mode-at-zee-cine-awards-262706|publisher=NDTV|accessdate=10 जून 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006094914/http://movies.ndtv.com/videos/katrina-in-sheila-mode-at-zee-cine-awards-262706|archivedate=6 अक्तूबर 2014|url-status=live}}</ref> == मीडिया में== [[File:Katrina Kaif launching L'Oréal's 6 Oil Nourish-1.jpg|left|thumb|upright=1.1|alt=Katrina Kaif is looking away from the camera|कैटरीना [[ल'ओरल]] के एक उत्पाद लांच पर।]] ''[[दैनिक जागरण]]'' के प्रकाशित एक लेख में छपा कि कैटरीना को हिन्दी न आने और विदेशी होने के कारण लगी अटकलों के बावजूद वो सफलता का दूसरा नाम बन गई है।<ref>{{cite web|title=एक अलग देश में कामयाबी का सफर – कैटरीना कैफ|date=26 सितम्बर 2010|accessdate=14 सितम्बर 2014|url=http://entertainment.jagranjunction.com/2010/09/26/katrina-kaif-and-her-biography/|publisher=दैनिक जागरण|archive-url=https://web.archive.org/web/20150608230640/http://entertainment.jagranjunction.com/2010/09/26/katrina-kaif-and-her-biography/|archive-date=8 जून 2015|url-status=dead}}</ref> कैटरीना कैफ़ को समकालीन सबसे सफल अभिनेत्री में से एक माना जाता है।<ref>{{cite web|title=अभिनय और अदाओं के दम पर कर रही फिल्म इंडस्ट्री पर राज|date=15 जुलाई 2014|accessdate=14 सितम्बर 2014|url=http://dainiktribuneonline.com/2014/07/अभिनय-और-अदाओं-के-दम-पर-कर-र/|publisher=दैनिक ट्रिब्यून}}</ref> अभिनय के लिए आलोचना के बावजूद वो लगातार सफल फ़िल्मों के कारण हिन्दी सिनेमा की सबसे सफल अभिनेत्रीयों में से एक है।<ref>{{cite web|title=कैटरीना कैफ : नंबर वन हीरोइन|date=|accessdate=14 सितम्बर 2014|url=http://hindi.webdunia.com/katrina-kaif-special/कैटरीना-कैफ-नंबर-वन-हीरोइन-109071400099_1.htm|publisher=वेबदुनिया|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530214927/http://hindi.webdunia.com/katrina-kaif-special/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%AB-%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%B0-%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%A8-109071400099_1.htm|archive-date=30 मई 2015|url-status=dead}}</ref> एक ट्रेड पत्रिका द्वारा किये गए सर्वेक्षण में कैटरीना को सफलतम अभिनेत्री कहा गया।<ref name="क्वीन">{{cite web |title=कैटरीना कैफ : बॉलीवुड की क्वीन |url=http://hindi.webdunia.com/entertainment-film-gossip/कैटरीना-कैफ-बॉलीवुड-की-क्वीन-1130114066_1.htm |date= |publisher=[[वेबदुनिया]] |accessdate=14 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518171339/http://hindi.webdunia.com/entertainment-film-gossip/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%AB-%E0%A4%AC%E0%A5%89%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%81%E0%A4%A1-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A8-1130114066_1.htm |archive-date=18 मई 2013 |url-status=dead }}</ref> कैटरीना को मीडिया में अपने काम के प्रति समर्पण के लिए जाना जाता है।<ref name="कामयाबी">{{cite web|title=कैटरीना कैफ की कामयाबी का राज|date=|accessdate=14 सितम्बर 2014|url=http://hindi.webdunia.com/katrina-kaif-special/कैटरीना-कैफ-की-कामयाबी-का-राज-109071400097_1.htm|publisher=वेबदुनिया|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530220214/http://hindi.webdunia.com/katrina-kaif-special/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%AB-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-109071400097_1.htm|archive-date=30 मई 2015|url-status=dead}}</ref> ''अजब प्रेम की ग़जब कहानी'' के निर्देशक राजकुमार सन्तोषी ने कैटरीना के लिए कहा: "वे नंबर वन स्टार हैं, लेकिन सेट पर वे कोई नखरा नहीं दिखाती हैं। इतनी बड़ी स्टार होने के बावजूद सेट पर सभी तनावरहित महसूस करते हैं"। <ref name="कामयाबी" /> कैटरीना की निखरती अभिनय क्षमता और हिंदी के साथ-साथ उनके द्वारा आइटम नम्बरों में किये गए नाँच की भी प्रशंसा हुई।<ref>{{cite web|title=कैटरीना कैफ़ः क़दम क़दम पर कामयाबी|date=16 जुलाई 2009|accessdate=14 सितम्बर 2014|url=http://www.dw.de/कैटरीना-कैफ़ः-क़दम-क़दम-पर-कामयाबी/a-4493371|publisher=डॉयचे वेले}}</ref><ref>{{cite web |title=कैटरीना कैफ : खूबसूरती और मेहनत से मिली कामयाबी |url=http://hindi.webdunia.com/news-career-gogetters/कैटरीना-कैफ-खूबसूरती-और-मेहनत-से-मिली-कामयाबी-1120121251_1.htm |date= |publisher=[[वेबदुनिया]] |accessdate=1 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140125091624/http://hindi.webdunia.com/news-career-gogetters/%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%AB-%E0%A4%96%E0%A5%82%E0%A4%AC%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%80-1120121251_1.htm |archive-date=25 जनवरी 2014 |url-status=dead }}</ref> कैटरीना को भारत में सबसे ज़्यादा मेहनताना पाने वाली अभिनेत्रीयों में से एक माना जाता हैं।<ref name="जन्मदिन" /> ऐसा अनुमानित किया गया हैं कि वो एक फ़िल्म के लिए 5.5-6 करोड़ लेती हैं और वो 2013 में कमाई के मामले में अभिनेत्रीयों में दूसरे पायदान पर रही।<ref>{{cite web|title=Top 10 Richest Bollywood Actresses of 2014|trans-title=2014 की शीर्ष 10 धनी बॉलीवुड अभिनेत्रियां|language=अंग्रेज़ी|date=9 नवम्बर 2013|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=स्पोर्ट रिच लिस्ट|url=http://www.sportrichlist.com/top10/highest-paid-bollywood-actresses/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620211805/http://www.sportrichlist.com/top10/highest-paid-bollywood-actresses/|archive-date=20 जून 2014|url-status=dead}}</ref> [[फ़ोर्ब्स]] पत्रिका ने कैटरीना की कमाई 2012 में 65 करोड़ अनुमानित की हैं जिस हिसाब से वो हस्तियों में 12 वें पायदान पर रही।<ref>{{cite web|title=Katrina Kaif|trans-title=कैटरीना कैफ़|date=|accessdate=14 जुलाई 2014|language=अंग्रेज़ी|publisher=फोर्ब्स|url=http://forbesindia.com/profile/katrina-kaif/22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140623172242/http://forbesindia.com/profile/katrina-kaif/22|archive-date=23 जून 2014|url-status=dead}}</ref> 2013 की सूची में वो चोटी के 10 लोगों में अकेली महिला थी।<ref>{{cite web|title=2013 Celebrity 100 List: Biggest Gainers and Losers|trans-title=2013 100 हस्तियों की सूची: सबसे बड़ा फायदे और घाटे वाले|date=|accessdate=14 जुलाई 2014|language=अंग्रेज़ी|publisher=फोर्ब्स|url=http://forbesindia.com/article/2013-celebrity-100/2013-celebrity-100-list-biggest-gainers-and-losers/36685/2|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714230716/http://forbesindia.com/article/2013-celebrity-100/2013-celebrity-100-list-biggest-gainers-and-losers/36685/2|archive-date=14 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref> उन्हें ''पीपल विथ मनी'' नामक पत्रिका ने 2014 की दुनिया में सबसे ज़्यादा कमाई करने वाली अभिनेत्री घोषित किया हैं।<ref>{{cite news|first=कैरल|last=केअर्नी|title=Katrina Kaif highest paid actress in the world|trans-title=दुनिया में कैटरीना कैफ़ सर्वाधिक पारिश्रमिक पाने वाली अभिनेत्री|language=अंग्रेज़ी|date=14 जुलाई 2014|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=मीडियामास|url=http://en.mediamass.net/people/katrina-kaif/highest-paid.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714224606/http://en.mediamass.net/people/katrina-kaif/highest-paid.html|archive-date=14 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref> कैटरीना को भारत में सबसे सुंदर हस्तियों में से एक माना जाता है — मीडिया में उनकी त्वचा, बाल एवं आकृति की अक्सर प्रशंसा होती है।<ref>{{cite web |title=Beauty Secrets of Katrina Kaif |trans-title=कैटरीना कैफ़ की खूबसूरती का राज |language=अंग्रेज़ी |url=http://in.lifestyle.yahoo.com/beauty-secrets-of-katrina-kaif-090843212.html |date=12 अगस्त 2013 |publisher=[[याहू!]] |accessdate=५ जून २०१४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021082103/https://in.lifestyle.yahoo.com/beauty-secrets-of-katrina-kaif-090843212.html |archive-date=21 अक्तूबर 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thehealthsite.com/hindi/katrina-kaif-ki-khubsurati-ka-raaz-janana-chahenge-aap/ |title=कैटरीना कैफ़ की खूबसूरती का राज़, जानना चाहेंगे आप? |date=18 फ़रवरी 2014 |accessdate=५ जून २०१४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714140443/http://www.thehealthsite.com/hindi/katrina-kaif-ki-khubsurati-ka-raaz-janana-chahenge-aap/ |archive-date=14 जुलाई 2014 |url-status=dead }}</ref> गूगल द्वारा जारी किये गए रिपोर्टों के अनुसार कटरीना भारत में सबसे लोकप्रिय बॉलीवुड हस्तियों में से एक रहीं हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.google.co.in/intl/en/press/zeitgeist2008/#top|title=2008 Year-End Google Zeitgeist|trans-title=2008 वर्ष समाप्ति गूगल युगचेतना|language=अंग्रेज़ी|accessdate=५ जून २०१४|publisher=गूगल|archive-url=https://web.archive.org/web/20150808010928/http://www.google.co.in/intl/en/press/zeitgeist2008/#top|archive-date=8 अगस्त 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Rahul-Katrina-Sania-most-searched-in-2009-Google-survey/articleshow/5348199.cms|title=Rahul, Katrina, Sania most searched in 2009: Google survey|trans-title=राहुल, कैटरीना, सानिया सबसे ज़्यादा खोजें गए 2009 में: गूगल सर्वेक्षण|language=अंग्रेज़ी|date=17 दिसम्बर 2009|accessdate=28 जून 2014|publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया|archive-url=https://web.archive.org/web/20091220040048/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Rahul-Katrina-Sania-most-searched-in-2009-Google-survey/articleshow/5348199.cms|archive-date=20 दिसंबर 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/google-zeitgeist-2011-katrina-most-searched-person-in-india/889548/|title=Google Zeitgeist 2011: Katrina most searched person in India|trans-title=गूगल युगचेतना 2011: भारत में कैटरीना सबसे अधिक खोजी गई व्यक्ति|language=अंग्रेज़ी|date=19 दिसम्बर 2011|accessdate=28 जून 2014|publisher=दि इंडियन एक्सप्रेस|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225045540/http://archive.indianexpress.com/news/google-zeitgeist-2011-katrina-most-searched-person-in-india/889548|archive-date=25 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> कैटरीना को ''ऍफ़एचएम'' पत्रिका द्वारा वर्ष 2008, 2009, 2011, 2012 और 2013 में "विश्व की सबसे सेक्सी महिला" नामित किया गया है;<ref>{{cite web |url=http://khabar.ibnlive.in.com/image-gallery/Moviemasala/-15042-0-1.html?ref=hindi.in.com |title=कैटरीना दुनिया की सबसे सेक्सी महिला |accessdate=५ जून २०१४ |publisher=IBN }}{{Dead link|date=जुलाई 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news|title=FHM: Top 10 sexiest women|trans-title=FHM: शीर्ष 10 सबसे सेक्सी महिलाएं|language=अंग्रेज़ी|url=http://indiatoday.intoday.in/gallery/fhm-top-10-sexiest-women/1/4997.html|accessdate=५ जून २०१४|work=इंडिया टुडे|archive-url=https://web.archive.org/web/20140731203627/http://indiatoday.intoday.in/gallery/fhm-top-10-sexiest-women/1/4997.html|archive-date=31 जुलाई 2014|url-status=live}}<br>{{cite web |title=Katrina announced as the Sexiest Woman yet again |trans-title=कैटरीना एक बार फिर सबसे सेक्सी महिला घोषित |language=अंग्रेज़ी |url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/features/type/view/id/3458/featureid/3645 |date=3 जुलाई 2012 |publisher=बॉलीवुड हंगामा |accessdate=५ जून २०१४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201326/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/features/type/view/id/3458/featureid/3645 |archive-date=29 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}<br>{{cite web |title=Katrina Kaif to Priyanka Chopra: Meet FHM India's top 10 sexiest women in the world |trans-title=प्रियंका चोपड़ा से कैटरीना कैफ तक: विश्व में FHM इंडिया की शीर्ष 10 सबसे सेक्सी महिलाओं से मिलिए |language=अंग्रेज़ी |url=http://ibnlive.in.com/photogallery/14361.html |date=8 सितम्बर 2013 |publisher=सीएनएन आईबीएन |accessdate=५ जून २०१४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804054339/http://ibnlive.in.com/photogallery/14361.html |archive-date=4 अगस्त 2014 |url-status=live }}</ref> एवं ब्रितानी पत्रिका ''इस्टर्न आई'' द्वारा वर्ष 2008 से लगातार चार बार "विश्व की सबसे सेक्सी एशियाई महिला" के रूप में वर्णित किया गया है।<ref>{{cite web |url=http://www.amarujala.com/news/multiplex/bollywood/katrina-world-asian-sexiest-woman/ |title=सबसे सेक्सी एशियाई महिला बनीं कैटरीना |date=5 दिसम्बर 2013 |accessdate=५ जून २०१४ |publisher=[[अमर उजाला]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714160301/http://www.amarujala.com/news/multiplex/bollywood/katrina-world-asian-sexiest-woman/ |archive-date=14 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> वो पहली भारतीय हैं जिनकी अनुरूपंता के ऊपर [[बार्बी]] गुड़िया बनाई गई हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.chauthiduniya.com/2011/05/kaitreena-ki-babri-doll.html|title=कैटरीना की बार्बी डॉल|publisher=[[चौथी दुनिया]]|date=|accessdate=1 जुलाई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923202439/http://www.chauthiduniya.com/2011/05/kaitreena-ki-babri-doll.html|archive-date=23 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> == फिल्मों की सूची == {{main|कैटरीना कैफ़ की फ़िल्में}} == इन्हें भी देखें == * [[हुमा क़ुरैशी (अभिनेत्री)]] * [[सना खान]] * [[जेनिफ़र लॉरेंस]] * [[माहिरा खान]] * [[केट विंसलेट]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|3}} == बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category|Katrina Kaif|कैटरीना कैफ़}} * {{IMDb name|id=1229940}} *कैटरीना कैफ़ की सबसे सुन्दर तस्वीरे इमेजेज वाल्ल्पपेर्स देखे [https://www.customercarecontactnumber.co.in/katrina-kaif-images/ Katrina Kaif Images Hot Photos Wallpaper Pics HD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016051149/http://www.customercarecontactnumber.co.in/katrina-kaif-images/ |date=16 अक्तूबर 2019 }} {{धूम शृंखला}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1984 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:इंग्लैंड के लोग]] [[श्रेणी:तेलुगू अभिनेत्री]] [[श्रेणी:भारतीय मॉडल]] hzwl49q26sslzrz5mvm1i9f6tazr9ni कूलॉम-नियम 0 147078 6632040 6391173 2026-10-22T14:50:43Z Ziv 852426 ([[c:GR|GR]]) [[File:Bcoulomb.png]] → [[File:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless one word name 6632040 wikitext text/x-wiki '''कूलॉम-नियम''' (Coulomb's law) विद्युत [[आवेश|आवेशों]] के बीच लगने वाले [[स्थिरविद्युत बल]] के बारे में एक नियम है जिसे कूलम्ब नामक फ्रांसीसी वैज्ञानिक ने १७८० के दशक में प्रतिपादित किया था। यह नियम [[विद्युतचुम्बकत्व]] के सिद्धान्त के विकास के लिये आधार का काम किया। यह नियम अदिश रूप में या सदिश रूप में व्यक्त किया जा सकता है। अदिश रूप में यह नियम निम्नलिखित रूप में है। : ''"दो स्थिर बिंदु आवेशों के बीच लगने वाला आकर्षण या प्रतिकर्षण बल दोनों आवेशों के परिणामों के गुणनफल के अनुक्रमानुपाती तथा दूरी के वर्ग के व्युत्क्रमानुपाती होता है।"'' इस नियम को अदिश रूप में निम्नलिखित प्रकार से लिख सकते हैं- <math display="block">|F|=k_\text{e} \frac{|q_1||q_2|}{r^2}</math> जहाँ ''k''{{sub|''e''}} [[कूलॉम्ब नियतांक]] है जिसका मान ''k''{{sub|''e''}} ≈ {{val|9e9|u=N⋅m{{sup|2}}⋅C{{sup|−2}}}} या 9×10⁹ N•m²/C² होता है।<ref>{{harvnb|Huray|2010|p=7}}</ref> ''q''{{sub|1}} और ''q''{{sub|2}} दोनों आवेशों के चिह्नसहित मान हैं, और ''r'' दोनों आवेशों के बीच की दूरी है। जब दोनों आवेश विपरीत चिह्न के होते हैं तो उनके बीच आकर्षण होता है जबकि दोनों आवेश समान होने पर प्रतिकर्षण होता है। == कूलॉम के नियम की सीमाएँ == * कूलाम्ब का नियम केवल बिंदु आवेशों के लिए ही सत्य है। * यह नियम अधिक दूरी के लिए सत्य नहीं है। * यह नियम 10^-15 मीटर से कम दूरियों के लिए भी सत्य नहीं है, क्योंकि 10^-15 मीटर से कम दूरियों पर नाभिकीय बल की प्रधानता के कारण ये बल अनुपयुक्त हो जाता है । *यह एक सार्वत्रिक(universal) नियम नहीं है। == इन्हें भी देखें == [[चित्र:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png|right|thumb|300px|कूलॉम्ब की ऐंठन (टॉर्शन) तुला]] * [[बायो-सावर्ट का नियम]] * [[विद्युत क्षेत्र]] * [[कूलाम]] (Coulomb), - यह [[आवेश]] का मात्रक है। * [[विद्युतचुम्बकीय बल]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110721083925/http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m114.pdf ''Coulomb's Law''] on [https://web.archive.org/web/20170514213748/http://physnet.org/ Project PHYSNET]. * [https://web.archive.org/web/20090221030155/http://www.lightandmatter.com/html_books/4em/ch01/ch01.html Electricity and the Atom] — a chapter from an online textbook * [https://web.archive.org/web/20090505080159/http://mw.concord.org/modeler1.3/mirror/electrostatics/mazegame.html A maze game for teaching Coulomb's Law]—a game created by the Molecular Workbench software * [https://web.archive.org/web/20091122213757/http://blazelabs.com/inversecubelaw.pdf The inverse cube law] The inverse cube law for dipoles (PDF file) by Eng. Xavier Borg * [https://web.archive.org/web/20090314044312/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Physics/8-02Electricity-and-MagnetismSpring2002/VideoAndCaptions/detail/embed01.htm Electric Charges, Polarization, Electric Force, Coulomb's Law] Walter Lewin, ''8.02 Electricity and Magnetism, Spring 2002: Lecture 1'' (video). MIT OpenCourseWare. License: Creative Commons Attribution-Noncommercial-Share Alike. [[श्रेणी:भौतिकी]] [[श्रेणी:विद्युत स्थैतिकी]] [[श्रेणी:वैज्ञानिक नियम]] q3qywnstvdoxrat03qsyel6g3yvazmj लोसघानी गाँव, सूर्यगढा (लखीसराय) 0 150560 6632064 6632008 2026-10-22T16:28:35Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-56519-21|~2026-56519-21]] ([[User talk:~2026-56519-21|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6632008|6632008]] को पूर्ववत किया 6632064 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = लोसघानी |state_name = बिहार |district = लखीसराय |official_languages = [[हिन्दी]], [[मगही भाषा|मगही]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[अंगिका भाषा|अंगिका]], [[उर्दू भाषा|उर्दु]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |vehicle_code_range = BR |website = lakhisarai.bih.nic.in/ |website_caption = http://lakhisarai.bih.nic.in/ |area_telephone = |postal_code = |latd = 25.10 |longd= 85.90 |locator_position = right |inset_map_marker = yes |area_total = |area_magnitude = |altitude = |sex_ratio = |literacy = |literacy_male = |literacy_female = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = |coord_title = yes }} '''लोसघानी''' [[सूर्यगढा प्रखण्ड (लखीसराय)|सूर्यगढा]], [[लखीसराय जिला|लखीसराय]], [[बिहार]] स्थित एक गाँव है। == भूगोल == == जनसांख्यिकी == == यातायात == == आदर्श स्थल == == शिक्षा == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == {{सूर्यगढा प्रखण्ड (लखीसराय) के गाँव}} {{ लखीसराय जिला के प्रखण्ड}} {{ बिहार के जिले}} [[श्रेणी:लखीसराय जिला के गाँव]] {{भारत के गाँव आधार}} btzb2jg678d93zvo5j40ij7vb6j7ayf आइशा 0 163515 6632259 6607447 2026-10-23T10:48:38Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632259 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name= आइशा रजीअल्लाहुतालानहा<br> उम् उल मूमिनीन | image = Ayesha bint Abi Bakr.png | native_name={{smaller|([[Arabic]]): عائشة}} | birth_name =‘Ā’ishah bint Abī Bakr | birth_date = c. 605 CE | birth_place = {{longitem|[[मक्का]], [[हिजाज़|हेजाज़]], अरब <br/>{{smaller|(present-day [[सउदी अरब|सऊदी अरब]])}}}} | death_date= 13 जूलाई 678 / 17 रमजान 58 हिजरी (aged 64) | death_place = {{longitem|[[मदीना]], [[हिजाज़|हेजाज़]], अरब <br/>{{smaller|(present-day [[सउदी अरब|सऊदी अरब]])}}}} | resting_place= [[जन्नत अल-बक़ी]], मदीना, हेजाज़, अरब <br/>{{smaller|(present-day [[सउदी अरब|सऊदी अरब]])}} | religion= [[इस्लाम]] | parents= [[अबू बक्र]] {{smaller|(father)}}<br>उम्म रुमान {{smaller|(mother)}} | module ={{infobox military person|embed=yes | battles= [[प्रथम फ़ितना]] *[[जंग ए जमल]] }} | spouse= [[मुहम्मद]] सल्ललाहु अलैहि व सल्लम <br>(620 - 8 जून 632) }} '''आइशा बिन्त अबू बक्र रज़ी.''' (614 सीई) हज़रत [[मुहम्मद]] सल्ललाहु अलैहि व सल्लम की बीवियों में से एक थीं। नाम हज़रत 'आयशा' के रूप में और इंग्लिश में कई तरह से लिखा जाता है।<ref>{{cite web |title=Definition of Aisha {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/aisha |website=www.dictionary.com |language=en}}</ref> इस्लाम के पहले ख़लीफ़ा [[अबू बक्र]] रजी. की बेटी थीं। [[क़ुरआन|कुरआन]] (33:6) के द्वारा दी जाने वाली वंदना और सम्मान की उपाधि [[उम्मुल मोमिनीन]]<ref>क़ुरआन 33:6 https://tanzil.net/#trans/hi.farooq/33:6</ref> अर्थात् "विश्वास करने वालों की माँ" यानि सभी [[मोमिन]] मुसलमानों की माँ के रूप में भी माना माना जाता है। मुहम्मद के जीवन के दौरान और उनकी मृत्यु के बाद, प्रारंभिक इस्लामी इतिहास में आइशा की महत्वपूर्ण भूमिका थी। सुन्नी परंपरा में , आयशा को विद्वानों और जिज्ञासु के रूप में चित्रित किया गया है। उन्होंने मुहम्मद के संदेश के प्रसार में योगदान दिया और उनकी मृत्यु के बाद भी 44 वर्षों तक मुस्लिम समुदाय की सेवा की। वह 2,210 हदीसों का वर्णन अर्थात् हदीस कथावाचक के रूप में भी जानी जाती है। न केवल मुहम्मद के निजी जीवन से संबंधित मामलों पर, बल्कि विरासत जैसे विषयों पर भी, तीर्थयात्रा हज, युगांतशास्त्, और चिकित्सा सहित विभिन्न विषयों में उनकी बुद्धि और ज्ञान की अल-जुहरी और उनके छात्र उर्वा इब्न अल-जुबैर जैसे शुरुआती दिग्गजों द्वारा बहुत प्रशंसा की गई थी। पूरे जीवन के दौरान वह इस्लामी महिलाओं की शिक्षा, विशेष रूप से कानून और इस्लाम की शिक्षाओं के लिए एक मजबूत वकील थीं। वह अपने घर में महिलाओं के लिए पहला मदरसा स्थापित करने के लिए जानी जाती थीं।<ref>{{cite web |title=History Shows the Importance of Women in Muslim Life - NAM |url=http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=6d6fea04944e29e558dc1e90ff7cfb62 |website=web.archive.org |accessdate=17 मार्च 2023 |date=24 दिसम्बर 2013 |archive-date=24 दिसंबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224114121/http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=6d6fea04944e29e558dc1e90ff7cfb62 |url-status=bot: unknown }}</ref> ==विवरण== '''उनके पिता''', अबू बकर., मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम के बाद पहले [[खलीफ़ा]] बने, और उमर रजी. दो साल बाद उनका उत्तराधिकारी बनाया गया। तीसरे खलीफ उस्मान रजी. के समय, आइशा रजी. के खिलाफ विपक्ष में एक प्रमुख भूमिका थी जो उनके खिलाफ बढ़ी, हालांकि वह या तो उनकी हत्या के लिए जिम्मेदार लोगों के साथ सहमत नहीं थीं और न ही अली रजी. की पार्टी के साथ। अली रजी. के शासनकाल के दौरान, वह उस्मान रजी. की मृत्यु का बदला लेना चाहती थी, जिसे उसने ऊंट की लड़ाई में करने का प्रयास किया था। उन्होंने अपने ऊंट के पीछे भाषण और प्रमुख सैनिकों को देकर युद्ध में भाग लिया। वह लड़ाई हार गई, बाद में, वह बीस साल से अधिक समय तक मदीना में थी, राजनीति में कोई हिस्सा नहीं लेती थी, अली रजी. से मिलकर बन गई और खलीफ मुआविया का विरोध नहीं किया। पारंपरिक हदीस के अधिकांश स्रोतों में कहा गया है कि इब्न हिशम के अनुसार आइशा रजी. की शादी छः या सात वर्ष की आयु में मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम से हुई थी, और विदाई रुखसती दस वर्ष की उमर में, आधुनिक समय में कई विद्वानों द्वारा इस समयरेखा को चुनौती दी गई और उन्होंने 19 वर्ष की होने की दलीलें दी हैं। शिया का आम तौर पर आइशा रजी. का नकारात्मक विचार है। उन्होंने ऊंट की लड़ाई में अपने खलीफा के दौरान अली रजी. से खलीफा उस्मान के हत्या के बदला लेने के लिए लड़ने उसे अपमानित करने का आरोप लगाया, जब उसने बसरा में अली रजी. की सेना से लड़ा। कुछ शिया का मानना है कि आयशा ने मुहम्मद साहब को विष दिया था ,जिसके कारण उनकी मृत्यु हुई। ==नाम == आयशा,आइशा और आईशा एक [[अरबी भाषा|अरबी]] महिला नाम है। इसकी उत्पत्ति [[इस्लाम के पैग़म्बर|इस्लामिक पैगंबर]] [[मुहम्मद]] की तीसरी पत्नी [[आइशा|आयशा]] से हुई है, और यह [[मुसलमान|मुस्लिम]] महिलाओं के बीच एक बहुत लोकप्रिय नाम है। अरब दुनिया में और [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में अमेरिकी मुस्लिम महिलाओं के बीच विभिन्न वर्तनी हैं। हिंदी भाषा लेखकों द्वारा '''आयशा'''<ref>{{Cite web|url=https://islamhouse.com/hi/articles/397939|title=उम्मुल-मोमिनीन सैयिदा आयशा बिन्त सिद्दीक़ रज़ियल्लाहु अन्हुमा - हिन्दी|website=IslamHouse.com|language=hi|access-date=2023-03-14}}</ref>''','''आयेशा, आएशा और आइशा<ref>{{Cite web|url=https://rasoulallah.net/hi/articles/article/249|title=हज़रत आइशा पुत्री हज़रत सिद्दीक़- अल्लाह के पैगंबर हज़रत मुहम्मद के समर्थन की वेबसाइट|website=rasoulallah.net|access-date=2023-03-14}}</ref> भी लिखा जाता है। ==प्रारंभिक जीवन== आइशा रजी. का जन्म 605 के आरंभ में हुआ था। वह उम्म रुमान और मक्का के अबू बकर रजी. की बेटी थीं, मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम के सबसे भरोसेमंद साथी थे। आइशा रजी. मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम की तीसरी और सबसे छोटी पत्नी थीं। कोई स्रोत आइशा रजी. के बचपन के वर्षों के बारे में ज्यादा जानकारी नहीं देता है। ==मुहम्मद के साथ विवाह== {{Main|मुहम्मद}} मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम के साथ आइशा रजी. से मेल खाने का विचार ख्वाला बिंत हाकिम ने सुझाया था। इसके बाद, जुबैर इब्न मुतीम के साथ आइशा रजी. के विवाह के संबंध में पिछले समझौते को आम सहमति से अलग कर दिया गया था। अबू बकर रजी. पहले अनिश्चित थे "अपनी बेटी से अपने 'भाई' से शादी करने की स्वामित्व या वैधता के रूप में।" ब्रिटिश इतिहासकार विलियम मोंटगोमेरी वाट ने सुझाव दिया कि मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम ने अबू बकर रजी. के साथ अपने संबंधों को मजबूत करने की आशा की थी। ==शादी में आयु== {{See also|मुहम्मद की पत्नियाँ}} आयशा सुनाई: कि पैगंबर ने छह साल की उम्र में उससे शादी की थी और जब वह नौ साल की थी, तब उसने अपनी शादी संपन्न कर ली थी, और फिर वह उसके साथ नौ साल तक रही (यानी, उसकी मृत्यु तक)।<ref name="The Quran">{{cite web | title=QuranX.com The most complete Quran / Hadith / Tafsir collection available! | website=The Qur'an | url=https://QuranX.com/Hadith/Bukhari/USC-MSA/Volume-7/Book-62/Hadith-65/ | language=ar | access-date=2022-07-18}}</ref> सुन्नी शास्त्र के हदीस के सूत्रों के मुताबिक, आइशा रजी. छह या सात साल की थी जब शादी मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम से शादी हुई और जब विवाह संपन्न कर ली गई थी, तब वह नौ या दस साल की उम्र तक नहीं पहुंच पाई थी। शादी के समय, उसकी उम्र, विद्वानों के बीच विवाद और चर्चा का विषय हैं।उदाहरण के लिए, साहिह अल बुखारी ने कहा है कि आइशा रजी. ने सुना है कि जब वह छः वर्ष की थी तब पैगंबर ने उनसे विवाह किया और उसने विवाह संपन्न कर लिया जब वह नौ साल की थी, और तब वह नौ साल तक (यानी, उसकी मृत्यु तक) उनके साथ रही। सहहिह अल बुखारी, 7:62:64 आधुनिक विद्वान ओड़िशा के पूर्व राज्यपाल [[बिशम्भर नाथ पांडे| '''प्रो. बी. एन पाण्डेय''']] <ref>{{cite journal|last1=[[:en:Bishambhar Nath Pande|बिशम्भर नाथ पांडे]]|title='''पैग़म्बर की शादियां'''|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.350039/page/n173/mode/2up|volume=Book:हज़रत महुम्मद और इस्लाम|page=पृष्ट 163}}</ref> और " द मुस्लिम मैरिज गाइड" <ref>{{cite journal |title=The Muslim Marriage Guide (PDF)|url=https://www.muslim-library.com/dl/books/English_The_Muslim_Marriage_Guide.pdf= |access-date=14 मई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428111132/https://www.muslim-library.com/books-author-en/ |archive-date=28 अप्रैल 2020 |url-status= }}</ref> की लेखक [[रुकैया वारिस मकसूद|'''रुकैया वारिस मकसूद''']] <ref>{{cite journal |title=Review of "Hazrat A’ishah Saddiqah (R.A.A.) – A study of her age at the time of her marriage" by Ruqaiyyah Waris Maqsood |url=https://www.mohammedamin.com/Reviews/Age-of-Aishah.html |journal= |access-date=14 मई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204002235/https://www.mohammedamin.com/Reviews/Age-of-Aishah.html |archive-date=4 दिसंबर 2018 |url-status=dead }}</ref> ने पैग़म्बर मुहम्मद की पत्नी हज़रत आयेशा की विवाह के समय की आयु रिसर्च बुक में [2] में 19 होने पर चर्चा की है।[4] इस्लामिक विद्वान [[हबीबुर्रहमान कांधलवी]] ने अपनी पुस्तक 'उमर ए आयशा पर एक नज़र' में 24 दलीलों से 19 वर्ष की आयु में विवाह होना बताया 'उमर ए आयशा पर एक नज़र' <ref>{{cite web |last1=Habibur rahman kandhlawi |title=Tehqeeq E Umar E Hazrat Ayesha By Maulana Habibur Rahman Siddiqui Kandhlavi |url=https://archive.org/details/TehqeeqEUmarEHazratAyeshaByMaulanaHabiburRahmanSiddiquiKandhlavi/page/n1/mode/2up}}</ref>और पुस्तक ''''पैगंबर मुहम्मद मुस्लिम पतियों के लिए एक मॉडल के रूप में'''' <ref>{{cite web |last1=ALI |first1=KECIA |title="A Beautiful Example": The Prophet Muḥammad as a Model for Muslim Husbands |url=https://www.jstor.org/stable/20837344 |website=Islamic Studies |pages=273–291 |date=2004}}</ref> की अनुवादक [[केसिया अली|'''केसिया अ'''ली]] ने भी 19 वर्ष की आयु में विवाह होना लिखा है। हदीस संग्रह में आइशा रजी. की उम्र को रिकॉर्ड करना पैगंबर की मृत्यु के कुछ सदियों बाद आया, क्योंकि हदीस (दावा किया गया है) विश्वसनीय गवाहों की एक सत्यापित अखंड शृंखला के माध्यम से प्रारंभिक इस्लाम के रिकॉर्ड (देखें: अधिक जानकारी के लिए हदीस अध्ययन )। इस संबंध में हदीस साहिह (पूरी तरह से प्रामाणिक) स्थिति के साथ संग्रह से आते हैं। हालांकि, कुछ अन्य पारंपरिक स्रोत (एक ही स्थिति के बिना) असहमत हैं। इब्न हिशम ने मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम की अपनी जीवनी में लिखा था कि वह समाप्ति पर दस साल की हो सकती हैं। इब्न हिशम ने मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम के दो सौ साल बाद भी [[इब्न इशाक]] के खोए हुए काम पर अपनी जीवनी की आधार पर लिखा, जो मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम की मृत्यु के 72 साल बाद पैदा हुआ था। आइशा रजी. को शादी में नौ साल की उम्र में, और इब्न खल्लीकान (1211-1282) और इब्न साद अल-बगदादी (784-845) दोनों ने समाप्ति पर बारह के रूप में दर्ज किया था, बाद में उनके स्रोत हिशाम इब्न उरवा (ए मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम के साथी जुबैर इब्न अल-अवाम के पोते)। उस समय कई जगहों पर बाल विवाह असामान्य नहीं था, अरब शामिल थे। यह अक्सर राजनीतिक उद्देश्यों की सेवा करता था, और आइशा रजी. की मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम से शादी का राजनीतिक अर्थ था। मुस्लिम लेखक जो अपनी बहन असमा के बारे में अधिक विस्तृत जानकारी के आधार पर आइशा रजी. की उम्र की गणना करते हैं, उनका अनुमान है कि वह तेरह से अधिक थीं और शायद उनकी शादी के समय सत्रह और उन्नीसवीं के बीच थीं। एक ईरानी इस्लामी विद्वान और इतिहासकार मोहम्मद निकनाम अरभाही ने आइशा रजी. की उम्र निर्धारित करने के लिए छह अलग-अलग दृष्टिकोण पर विचार किया है और निष्कर्ष निकाला है कि वह अपने किशोरों के किशोरों में व्यस्त थीं। एक संदर्भ बिंदु के रूप में फातिमा रजी. की उम्र का उपयोग करते हुए, लाहौर अहमदीया आंदोलन विद्वान मुहम्मद अली ने अनुमान लगाया है कि शादी के समय आइशा रजी. दस साल से अधिक पुरानी थी और इसके समापन के समय पंद्रह वर्ष से अधिक थी। अमेरिकी इतिहासकार डेनिस स्पेलबर्ग ने आइशा रजी. की कौमार्य, विवाह की उम्र और उम्र के दौरान [[इस्लामी साहित्य]] की समीक्षा की है जब शादी समाप्त हो गई थी और अनुमान लगाया गया था कि आइशा रजी. के युवाओं को उसकी कौमार्य के बारे में कोई संदेह नहीं छोड़ने के लिए अतिरंजित किया गया हो सकता है। स्पेलबर्ग कहते हैं, "आइशा रजी. की उम्र इब्न साद में एक प्रमुख प्री-व्यवसाय है जहां उसकी शादी छः से सात के बीच बदलती है, नौ शादी की समाप्ति पर उसकी उम्र के रूप में स्थिर दिखती है।" वह पैगंबर की इब्न हिशम की जीवनी में एक अपवाद बताती है, जो बताती है कि जब आइशा रजी. 10 साल की थी, तो इस बात के साथ उनकी समीक्षा का सारांश दिया गया कि "दुल्हन की उम्र के इन विशिष्ट संदर्भों में आइशा रजी. की पूर्व-मेनारियल स्थिति को मजबूत किया गया है और, जाहिर है, उनकी कौमार्य। वे ऐतिहासिक रिकॉर्ड में आइशा रजी. की उम्र की विविधता का भी सुझाव देते हैं। " प्रारंभिक मुसलमानों ने ऐशा के युवाओं को उनकी कौमार्य का प्रदर्शन करने और इसलिए मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम की दुल्हन के रूप में उनकी उपयुक्तता के रूप में माना। उनकी कौमार्य का यह मुद्दा उन लोगों के लिए बहुत महत्वपूर्ण था जिन्होंने मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम के उत्तराधिकार की बहस में आइशा रजी. की स्थिति का समर्थन किया था । इन समर्थकों ने माना कि मुहम्मद सल्ललाहु अलैहि व सल्लम की एकमात्र कुंवारी पत्नी के रूप में, आइशा रजी. का दैवीय इरादा उनके लिए था, और इसलिए बहस के बारे में सबसे विश्वसनीय। ==उनके संबंध में हदीस == ==राजनीतिक कैरियर== ==मृत्यु== आयशा की मृत्यु 17 रमजान 50 हिजरी (16 जुलाई 672) को मदीना में उनके घर पर हुई । वह 67 साल की थीं। [[अबू हुरैरा]] ने तहज्जुद (रात) की नमाज़ के बाद उनके जनाज़े की नमाज़ अदा की और उन्हें जन्नत अल-बकी में दफनाया गया। ==इन्हें भी देखें== *[[मुहम्मद]] *[[मुहम्मद की पत्नियाँ]] *[[उम्मुल मोमिनीन]] *[[आयशा (बहुविकल्पी)]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[[iarchive:TehqeeqEUmarEHazratAyeshaByMaulanaHabiburRahmanSiddiquiKandhlavi/page/n1/mode/2up| 'उमर ए आयशा पर एक नज़र'- हबीबुर्रहमान कांधलवी]] उर्दू *[[iarchive:AgeOfAyeshaRaAtMarriage/mode/2up|'एज ऑफ़ आयशा एट मेरिज टाइम']] [[श्रेणी:सहाबा]] [[श्रेणी:सहाबा हदीस कथावाचक]] [[श्रेणी:जीवनचरित आधार]] [[श्रेणी:मुहम्मद]] [[श्रेणी:सहाबिया]] 3gkysnwvg13gvdmpjqyjc9kuzij41fu हिन्दी अकादमी, दिल्ली 0 181308 6632265 6610513 2026-10-23T10:51:14Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632265 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = हिन्दी अकादमी | image = | image_size = | image_alt = | caption = | formation = {{Start date and age|df=yes|1981}} | type = [[अशासकीय संस्था]] | purpose = हिन्दी का प्रचार-प्रसार | headquarters = [[नयी दिल्ली]] | location = [[नयी दिल्ली]] | coordinates = | language = [[हिन्दी]] | leader_title = संस्थापक | leader_name = | key_people = [[मनीश सिसोदिया]] (अध्यक्ष)<br>सुरेन्द्र शर्मा (उपाध्यक्ष) | parent_organization = | affiliations = कला, संस्कृति एवं भाषा विभाग, दिल्ली सरकार | num_staff = | num_volunteers = | budget = | website = {{URL|http://hindiacademy.delhi.gov.in/|Official Website}} | remarks = | former_name = }} '''हिंदी अकादमी''' [[दिल्ली सरकार]] के अधीनस्थ एक संस्था है जो [[भाषाई विकास]] की दिशा में कार्य करती है। दिल्ली में [[हिन्दी भाषा]], साहित्य एवं संस्कृति के संवर्द्धन, प्रचार-प्रसार और विकास के उद्देश्य से 1981 में तत्कालीन दिल्ली प्रशासन ने स्वायत्तशासी संस्था के रूप में हिन्दी अकादमी की स्थापना की। दिल्ली सरकार के कला, संस्कृति एवं भाषा विभाग के निर्देशन में हिन्दी अकादमी साहित्य के संवर्द्धन के लिए कार्य करती है। [[दिल्ली]] के पदासीन [[मुख्यमन्त्री (भारत)|मुख्यमंत्री]] हिंदी अकादमी के अध्यक्ष होते हैं। हिन्दी अकादमी अपनी स्थापना के समय से ही भाषायी, साहित्यिक तथा सांस्कृतिक गतिविधियों के प्रसार में रचनात्मक भूमिका निभा रही है। हिंदी भाषा के [[शिक्षाशास्त्र|शिक्षण]], [[टंकण]], [[अनुवाद]], [[कार्यालयी भाषा]] आदि के पाठ्यक्रम के संचालन का कार्य करने के अतिरिक्त [[साहित्यिक परिचर्चा]], [[नाट्य प्रस्तुति]], [[कवि सम्मेलन]] आदि के आयोजन हेतु भी हिंदी अकादमी सक्रिय रहती है। देश का सर्वाधिक प्रतिष्ठित [[लालकिला कवि सम्मेलन]] भी हिंदी अकादमी द्वारा ही संयोजित किया जाता है। == संघटन == अकादमी के कार्यक्रमों तथा गतिविधियों के क्रियान्वयन और नियोजन में निर्णय एवं परामर्श के लिए दो वर्ष की अवधि के लिए संचालन/प्रबंध समिति गठित की जाती है, किन्तु यह अवधि अगली समिति के गठन तक बढ़ायी जा सकती है। अकादमी की इस संचालन समिति में सदस्य के रूप में 25 जाने-माने साहित्यकार, लेखक, विशेषज्ञ, पत्रकार आदि नामित किए जाते हैं। यह समिति सभी योजनाओं और प्रस्तावों तथा बजट का अनुमोदन करती है। इसके अलावा अकादमी में समय-समय पर विशेषज्ञ समितियां बनायी जाती हैं जो उपयुक्त दिशा-निर्देशन के साथ-साथ यह सुनिश्चित करती हैं कि योजनाओं के अंतर्गत लाभ उठाने वालों के चयन में निष्पक्षता बरती जाए। == लक्ष्य एवं उद्देश्य == हिन्दी अकादमी की स्थापना का प्रमुख उद्देश्य हिन्दी भाषा और साहित्य के विकास से संबंधित कार्यक्रमों को कार्यरूप में लाना है। इसके अन्तर्गत जहॉ दिल्ली के प्राचीन तथा वर्तमान उत्कृष्ट साहित्य का संकलन, परिरक्षण तथा उसके सृजन के लिए प्रोत्साहन का कार्य सम्मिलित है। वहीं राजभाषा के रूप में हिन्दी के नये स्वरूप से संबंधित शोध कार्य भी उसमें सम्मिलित हैं, जिससे कि दिल्ली के साहित्यकारों को उत्कृष्ट साहित्य के सृजन के लिए प्रोत्साहन मिले, पुराना और दुलर्भ साहित्य सुरक्षित किया जा सके और नये साहित्यकारों के लिए योजनाओं और दिशाओं की खोज की जा सके। अकादमी के उद्देश्य एवं लक्ष्य निम्न प्रकार हैं- 1. दिल्ली के साहित्यिक और सांस्कृतिक विकास के संदर्भ में हिन्दी भाषा और साहित्य का संवर्धन तथा परिरक्षण करना। 2. दिल्ली के वयोवृद उच्च कोटि के [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]]<nowiki/>कारों और लब्ध प्रतिष्ठित विद्वानों का सम्मान। 3. हिन्दी की सर्वश्रेष्ठ कृतियों और बाल साहित्य के लिए प्रतिवर्ष सम्मान एवं पुरस्कार। 4. साहित्यिक पत्रिका का प्रकाशन। 5. हिन्दी भाषा और साहित्य के विकास के लिए यथासमय भाषा सम्मेलन तथा विचार-गोष्ठी आदि आयोजित करना। 6. उत्कृष्ट कृतियों के प्रकाशन के लिए ऐसे साहित्यकारों को वित्तीय सहायता देना जो स्वयं प्रकाशन व्यवस्था न कर सकते हों। 7. ऐसे पुस्तकालयों की स्थापना करना जिसमें साहित्य की मूल कृतियाँ, संदर्भ ग्रंथ, शब्दकोश तथा हिन्दी साहित्य की आलोचनात्मक पुस्तकें उपलब्ध हों। 8. हिन्दी के प्रचार-प्रसार में कार्य कर रही ऐसी स्वैच्छिक संस्थाओं को, कार्यक्रमों, लधु समाचार पत्र पत्रिकाओं को विज्ञापनों के माध्यम से सहायता अनुदान देना जिनका कार्य वास्तव में हिन्दी के विकास तथा हिन्दी साहित्य की अभिवृद्वि की दृष्टि से महत्वपूर्ण है। 9. रोजगारोन्मुखी कार्यक्रमों का संचालन जिनमें कंप्यूटर, हिन्दी आशुलिपि, टंकण, संपादन प्रशिक्षण, संचार माध्यम में स्नातकोत्तर डिप्लोमा (पत्रकारिता) और व्यावहारिक अनुवाद में स्नातकोत्तर डिप्लोमा प्रशिक्षण आदि मुख्य हैं। 10. महत्वपूर्ण एवं उपयोगी साहित्यिक तथा शैक्षिक महत्त्व की पुस्तकों का अन्य भाषाओं से हिन्दी में अनुवाद करना/ इसके अन्तर्गत उन कृतियों को सम्मिलित किया जाता है जो सांस्कृतिक समन्वय तथा राष्ट्रीय भावनात्मक एकता की दृष्टि से श्रेष्ठ साहित्य की कोटि में आती हो। 11. समय-समय पर विभिन्न साहित्यिक एवं सांस्कृतिक कार्यक्रमों का आयोजन। 12. राष्ट्रीय एकता एवं भाषायी सौहार्द के उद्देश्य से देश के अन्य राज्यों में अन्तर्भाषायी सम्मेलनों एवं यात्रा शिविरों का आयोजन। == प्रकाशन == === ‘इन्द्रप्रस्थ भारती’ त्रैमासिक साहित्यिक पत्रिका === हिन्दी भाषा और साहित्य के उन्नयन हेतु सतत् प्रयत्नशील हिन्दी अकादमी, दिल्ली द्वारा प्रकाशित ‘इन्द्रप्रस्थ भारती’ देश भर के रचनाकारों की एक ऐसी संपूर्ण साहित्यिक पत्रिका है, जो सहज मानवीय संवेदनाओं, उदात्त जीवन मूल्यों तथा राष्ट्रीय सांस्कृतिक चेतना का अनूठा संगम और हर वर्ग के पाठक समुदाय की अपेक्षाओं के अनुकूल पठनीय एवं संग्रहणीय है। === अन्य महत्त्वपूर्ण प्रकाशन === हिन्दी अकादमी लेखकों को प्रकाशन-सहयोग प्रदान करने के साथ-साथ महत्त्वपूर्ण विषयों पर पुस्तकों का स्वयं भी प्रकाशन करती है। साथ ही अन्य भाषाओं के उल्लेखनीय गं्रथों का हिन्दी में अनुवाद कराकर उनका प्रकाशन करती है। अकादमी द्वारा प्रकाशित प्रकाशन निम्नलिखित हैं:- 1. भारतीय संस्कृति/मुग़ल विरासत: औरंगज़ेब के फरमान ; लेखक-डॉ॰ बी.एन. पाण्डेय 2. कछुआ और खरगोश ; लेखक-डॉ॰ जाकिर हुसैन ; अनुवाद-प्रो0 माजदा असद 3. दिल्ली जो एक शहर है ; लेखक-लाला महेश्वर दयाल ; अनुवाद-श्री नूरनबी अब्बासी 4. डॉ॰ जाकिर हुसैन जीवनी ; लेखक-ज़ियाउलहसन फारूक़ी 5. कविता दशक ; संपादक-प्रो. [[केदारनाथ सिंह]] ; 6. समीक्षा दशक ; संपादक-प्रो. निर्मला जैन 7. राष्ट्रभाषा हिन्दी: स्वरूप विकास एवं समस्याएँ ; संपादक-सचिव, हिन्दी अकादमी, 8. इन्द्रप्रस्थ भारती कहानी संकलन ; संपादक-सचिव, हिन्दी अकादमी, 9. क्रांतिकारी [[दुर्गा भाभी]] ; डॉ॰ वचनेश त्रिपाठी 10. संभावना (नवोदित लेखकों की पुरस्कृत रचनाओं का संकलन) ; संपादक-सचिव, हिन्दी अकादमी, दिल्ली 11. आज़ादी की खातिर ; श्री उमा शंकर 12. दिल्ली हिन्दी स्वयंसेवी संस्था विवरणिका ; संपादक-सचिव, हिन्दी अकादमी, दिल्ली 13. अस मानस मानस चख़ चाही (महाविद्यालय निबंध लेखन प्रतियोगिता के पुरस्कृत निबंधों का संकलन) ; संपादक-सचिव, हिन्दी अकादमी, दिल्ली 14. महाप्राण गाँधी (अनूदित) ; लेखक-उमेश सहगल 15. दिल्ली हिन्दी लेखक निर्देशिका ; संपादक-सचिव, हिन्दी अकादमी, दिल्ली 16. दिल्ली और हिन्दी साहित्य ; संपादक-सचिव, हिन्दी अकादमी, दिल्ली 17. भारतीय भाषाएँ और राष्ट्रीय अस्मिता ; संपादक-डॉ॰ मुकुंद द्विवेदी 18. सुभाष प्रश्नावली ; संपादक-सचिव, हिन्दी अकादमी, दिल्ली 19. तुलसी प्रश्नावली ; संपादक-सचिव, हिन्दी अकादमी, दिल्ली 20. मंझधार और किनारा ; लेखक-सुहेल एजाज़ सिद्दीक़ी 21. भाषा-विमर्श ; संपादक-डॉ0 मुकुन्द द्विवेदी == योजनाएँ == === सम्मान और पुरस्कार === राजधानी दिल्ली में हिन्दी भाषा एवं साहित्य के प्रचार-प्रसार, विकास एवं संवर्द्धन में विशिष्ट योगदान के लिए हिन्दी के साहित्यकारों, पत्रकारों, कवियों, लेखकों आदि को सम्मान व पुरस्कार प्रदान किये जाते है।<ref>[https://hindi.theprint.in/india/delhis-hindi-academy-awards-named-after-savarkar-deen-dayal-and-atal-bihari-vajpayee/984862/?amp दिल्ली की हिंदी अकादमी के पुरस्कार सावरकर, दीनदयाल और अटल बिहारी वाजपेयी के नाम पर रखे गए]</ref> दिल्ली के साहित्यकारों, पत्रकारों, कवियों, लेखकों आदि से नाम आमंत्रित कर कार्यकारिणी समिति द्वारा उनके समग्र योगदान का मूल्यांकन करने के पश्चात् चयन किया जाता है। === संगोष्ठियाँ/सम्मेलन और कवि-सम्मेलन === भाषायी संस्कृति के प्रचार-प्रसार और विचारों एवं अनुभवों के आदान-प्रदान को बढ़ावा देने के उद्देश्य से अकादमी दिल्ली के विभिन्न क्षेत्रों में साहित्यिक संगोष्ठियों/सम्मेलनों का आयोजन करती है। इसके अलावा अकादमी द्वारा नियमित रूप से प्रतियोगिताएँ, नाट्य-समारोह, कार्यशालाएं, काव्य-सम्मेलन आदि का आयोजन किया जाता है। इन कार्यक्रमों में उदीयमान तथा प्रतिष्ठित लेखकों को सम्मिलित किया जाता है। अकादमी समय-समय पर साहित्यकारों/महापुरुषों की जयंतियों पर भी संगोष्ठियों का आयोजन करती है। === वित्तीय सहयोग === हिन्दी भाषा एवं साहित्य के स्तरीय कार्यक्रमों के लिए सहयोग महत्त्वपूर्ण अवसरों पर अनेक साहित्यिक विषयों पर गोष्ठियों, कार्यशालाओं, संगोष्ठियों, परिचर्चाओं, वार्ताओं, कवि-सम्मेलनों आदि स्तरीय कार्यक्रमों का आयोजन हिन्दी सेवी संस्थाओं/विद्यालयों/ महाविद्यालयों आदि के सहयोग से किया जाता है। संबंधित संस्था को सचिव, हिन्दी अकादमी, दिल्ली को सहयोग प्राप्ति के लिए आवेदन प्रस्तुत करना आवश्यक है। स्वैच्छिक संस्थाओं को अपने पंजीकरण की छायांकित प्रति अनिवार्य रूप में संलग्न करनी होगी। === प्रशिक्षण कार्यक्रम === स्नातक स्तर तक हिन्दी एवं अंग्रेजी के उत्तीर्ण दिल्ली के प्रत्याशियों (अधिकतम आयु 30 वर्ष एवं आरक्षित श्रेणी के लिए शिथिलनीय) के लिए स्नातकोत्तर अनुवाद एवं संपादन कला पाठ्यक्रम का प्रशिक्षण दिया जाता है। प्रशिक्षण का माध्यम केवल देवनागरी/हिन्दी है। इस पाठ्यक्रम की अवधि एक वर्ष है। प्रत्याशियों का चयन साक्षात्कार के आधार पर किया जाता है। === प्रतियोगिताएं === अकादमी, द्वारा विद्यालय एवं महाविद्यालयों के विद्यार्थियों के लिए समय-समय पर निम्नलिखित प्रतियोगिताएँ आयोजित की जाती हैं:- 1. आशुलेखन प्रतियोगिता 2. भाषण प्रतियोगिता 3. निबंध प्रतियोगिता प्रतियोगिताओं के लिए आवेदन-पत्र समाचार-पत्रों में विज्ञापन के माध्यम से आमंत्रित किए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == *[https://hindiacademy.delhi.gov.in/hi हिन्दी अकादमी, दिल्ली] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240608053113/https://hindiacademy.delhi.gov.in/hi |date=8 जून 2024 }} * [https://web.archive.org/web/20110925091343/http://www.delhi.gov.in/wps/wcm/connect/doit_art/Art+Culture+and+Language/Home/Hindi+Academy/Hindi+Academy हिंदी अकादमी, दिल्ली] * [https://web.archive.org/web/20120111100346/http://artandculture.delhigovt.nic.in/hindi/index.htm '''हिन्दी अकादमी, दिल्ली''' का जालघर] (कृतिदेव१० फॉण्ट में) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दी]] [[श्रेणी:संस्थान]] 6c4obxcx9uhl20zaxz36qtksal9lmdv मुन्नालाल गर्ल्स कॉलेज, सहारनपुर 0 181594 6632121 6551931 2026-10-23T04:10:18Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632121 wikitext text/x-wiki '''मुन्नालाल एवं जयनारायण खेमका गर्ल्स कालेज''' [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य में स्थित [[सहारनपुर]] जिले का एक [[महिला]] [[विद्यालय]] है जिसमें स्नातकोत्तर शिक्षा तक की व्यवस्था है। इस विद्यालय की स्थापना [[पद्म श्री|पद्मश्री]] सेठ [[बद्री प्रसाद]] बाजोरिया की प्रेरणा से बृज ट्रांसपोर्ट कम्पनी, सहारनपुर के मालिक स्वर्गीय सेठ मुन्ना लाल द्वारा दान की गई एक लाख रुपये की धनराशि से हुआ था। स्थानीय जे. बी.एस गर्ल्स कालेज के संस्थापक सचिव लाला राज किशोर अग्रवाल ने उक्त कॉलेज का भवन कक्षाएँ लगाने हेतु प्रदान कर इस नवजात संस्था को सहयोग दिया और वे सेठ बद्रीप्रसाद बाजोरिया के अनुरोध पर इस संस्था के भी संस्थापक सचिव बने। [[उत्तर भारत]] की इस शिक्षण संस्थान की प्रथम प्राचार्या कु० अ० कमला थीं। १९७० में मैसर्स मामचन्द राधाकिशन की ओर से स्वर्गीय श्री जयनारायण खेमका की स्मृति में १,३०,००० रुपये की धनराशि दान देने के फलस्वरूप इस महाविद्यालय का नाम मुन्ना लाल एण्ड जयनारायण खेमका गर्ल्स कालेज कर दिया गया। जो संस्था मुन्ना लाल डिग्री कालेज के नाम से मात्र ४ शिक्षिकाओं और ९६ छात्राओं के साथ उधार के भवन में शुरु हुईं थीं, आज पूरे जनपद में छात्राओं के लिये स्नातक और स्नातकोत्तर शिक्षण का आधार स्तंभ है। वर्ष १९६६ में शुरु हुई इस शिक्षण संस्था ने १९९१-९२ में अपना रजत जयंती वर्ष राज्यपाल महोदय, उत्तर प्रदेश के सभापतित्व में मनाया। {{Infobox user <!-- INFOBOX FORMATTING --------> | abovecolor = | color = | fontcolor = | abovefontcolor = | headerfontcolor = | tablecolor = <!-- LEAD INFORMATION ----------> | title = <!-- optional, defaults to {{BASEPAGENAME}} --> | status = | image = [[File:Munnalal Girls College.jpg|thumb|Munnalal Girls College, Saharanpur]] | image_caption = मुन्नालाल गर्ल्स कॉलेज,सहारनपुर | image_width = | userboxes = }} वर्तमान में चिलकाना चुंगी के पास २८,७६४ वर्ग गज़ में स्थित इस संस्था के पास पांच भवन हैं- प्रशासकीय कक्ष, शिक्षण कार्य का मुख्य भवन, [[पुस्तकालय]] भवन, जलपान गृह, [[कम्प्यूटर]] लैब तथा सभागार। सभागार निर्माण में सहयोग देने पुन: बाजोरिया परिवार आगे आया और श्री शिवशंकर बाजोरिया (प्रधान कार्यकारिणी समिति) की प्रेरणा से २,१०,००० रुपये की धनराशि श्री राघवेन्द्र, चैरिटेबल ट्रस्ट, [[कलकत्ता]] से प्राप्त हुई। १९९१-९२ में [[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग]] के सहयोग से स्टाफ़ क्वार्टर्स का निर्माण हुआ। विश्वविद्यालय अनुदान आयोग के सहयोग से [[गृह विज्ञान]] प्रयोगशाला विस्तार का कार्य एवं [[संस्कृत]] विभाग के लिये एक अध्ययन कक्ष का निर्माण हुआ। कालेज में ९ विषयों में स्नातकोत्तर शिक्षण और ११ विषयों में स्नातक स्तर पर शिक्षा प्रदान की जाती है। सत्र १९९५-९६ में एम. ए. (ड्राईंग एवं पेण्टिंग) तथा सत्र २००१-०२ में एम. ए. [[गृह विज्ञान]] एवं [[वाणिज्य]] विषयों में भी कक्षायें प्रारंभ हो गईं हैं। एन. सी. सी, रेंजर ग्रुप, पर्यावरण एवं एन. एस. एस की इकाई भी यहाँ है तथा खेलों के लिये भी विशेष सुविधाएँ हैं। इन सभी इकाईयों के लिए अलग कक्षों की व्यवस्था है। राज्य सरकार के पिछड़ा कल्याण वर्ग द्वारा महिला छात्रावास निर्माणाधीन है, [[राष्ट्रीय नाट्य विद्यालय]], [[नई दिल्ली]] द्वारा महाविद्यालय को अपने विस्तार कार्यक्रम में शामिल किया गया है। महाविद्यालय का प्रवक्ता वर्ग शिक्षा जगत में होने वाले परिवर्तनों के अनुरूप छात्राओं के व स्वयं के विकास के लिए गतिशील रहता है। यह महाविद्यालय NAAC गुणवत्ता मानक B+ प्राप्त करने वाला सहारनपुर जनपद का प्रथम महाविद्यालय है।<ref>{{cite web|url=http://www.mljnkgirlscollege.com|title=मुन्नालाल गर्ल्स डिग्री कॉलेज, सहारनपुर|access-date=[[३० सितंबर]] [[२००९]]|format=|publisher=संस्थान का आधिकारिक जालस्थल|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218020333/http://mljnkgirlscollege.com/|archive-date=18 दिसंबर 2014|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:सहारनपुर]] nmjjiyejak86wc25tx9usaw3g72z0h5 डेमी मूर 0 184339 6632264 6598846 2026-10-23T10:50:48Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632264 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = डेमी मूर | image = Demi Moore at WWD Style Awards 2026.jpg | image_size = 250px | alt = 2026 के डब्ल्यूडब्ल्यूडी स्टाइल अवार्ड्स में डेमी मूर | caption = 2026 के डब्ल्यूडब्ल्यूडी स्टाइल अवार्ड्स में मूर | birth_name = डेमी जीन गइनस (Demi Gene Guynes) | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1962|11|11}} | birth_place = रोसवेल, न्यू मेक्सिको, अमेरिका | residence = हैले, आयडाहो / लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया | nationality = [[अमेरिकी]] | other_names = डेमी कूचर (2005-2013) | occupation = अभिनेत्री, फिल्म निर्माता | years_active = 1981–वर्तमान | known_for = 'ब्रैट पैक' की सदस्य, 1990 के दशक की प्रमुख अभिनेत्री | notable_works = ''घोस्ट'', ''अ फ्यू गुड मेन'', ''द सब्सटेंस'' | spouse = {{Marriage|[[फ़्रेडी मूर]]|1981|1985|reason=तलाक}}<br />{{Marriage|[[ब्रूस विलिस]]|1987|2000|reason=तलाक}}<br />{{Marriage|[[ऐश्टन कूचर]]|2005|2013|reason=तलाक}} | children = 3 (जिनमें [[रुमर विलिस]] शामिल हैं) | parents = चार्ल्स हार्मन (जैविक पिता)<br />वर्जीनिया किंग (माता)<br />डैनी गइनस (सौतेले पिता) | awards = [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] (1), [[सैटर्न पुरस्कार]] (1) | signature = Demi Moore Signature.png }} '''डेमी मूर''' (अंग्रेज़ी: Demi Moore; जन्म: 11 नवम्बर 1962) एक अमेरिकी अभिनेत्री और फिल्म निर्माता हैं। 1980 के दशक की शुरुआत में सोप ओपेरा ''[[जनरल हॉस्पिटल]]'' (1982-1983) से अपने अभिनय करियर की शुरुआत करने के बाद, उन्होंने ''सेंट एल्मोज़ फायर'' (1985) और ''अबाउट लास्ट नाइट...'' (1986) जैसी फिल्मों में काम किया और खुद को हॉलीवुड के 'ब्रैट पैक' (Brat Pack) समूह के एक सदस्य के रूप में स्थापित किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.etonline.com/news/219547_demi_moore_plays_charades_with_jimmy_fallon_explains_the_origins_of_her_name|title=Demi Moore Plays Charades With Jimmy Fallon, Explains the Origins of Her Name|last=McRady|first=Rachel|website=Entertainment Tonight|language=en-US|access-date=2026-03-19}}</ref> 1990 के दशक में, मूर हॉलीवुड की सर्वाधिक पारिश्रमिक पाने वाली अभिनेत्रियों में से एक थीं। उन्हें मुख्य रूप से व्यावसायिक रूप से सफल फिल्मों जैसे ''[[घोस्ट]]'' (1990), ''अ फ्यू गुड मेन'' (1992), ''इंडीसेंट प्रपोज़ल'' (1993), और ''डिस्क्लोज़र'' (1994) में उनके काम के लिए जाना जाता है। ''घोस्ट'' के लिए उन्हें सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] का नामांकन प्राप्त हुआ था।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/01/23/movies/demi-moore-the-substance-oscar-nomination.html|title=Demi Moore Caps a Career Comeback With an Oscar Nomination|last=Ryzik|first=Melena|date=2025-01-23|work=The New York Times|access-date=2026-03-19|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == डेमी मूर का जन्म रोसवेल, न्यू मेक्सिको में डेमी जीन गइनस के रूप में हुआ था।<ref>{{Cite book|last=Moore|first=Demi|title=Inside Out: A Memoir|url=https://archive.org/details/insideoutmemoir0000moor_v8w7|publisher=HarperCollins|year=2019|isbn=978-0-062-04953-7|page=[https://archive.org/details/insideoutmemoir0000moor_v8w7/page/16 17]}}</ref> उनका प्रारंभिक जीवन अस्थिर रहा। उनके जैविक पिता, चार्ल्स हार्मन ने मूर के जन्म से पहले ही उनकी मां वर्जीनिया किंग को छोड़ दिया था। उनके जन्म प्रमाण-पत्र पर उनके सौतेले पिता डैनी गइनस का उपनाम दर्ज है। डैनी गइनस लगातार नौकरियां बदलते थे, जिसके कारण उनके परिवार को अक्सर घर बदलना पड़ता था। उनके माता-पिता दोनों को शराब की लत थी।<ref>{{Cite news|url=https://gawker.com/5931334/demi-moore-queen-of-flops|title=Demi Moore, Queen of Flops|last=Juzwiak|first=Rich|work=Gawker|access-date=2026-03-19|language=en-US}}</ref> 1980 में डैनी गइनस ने आत्महत्या कर ली। बचपन में मूर को स्ट्रैबिस्मस (भेंगापन) की समस्या थी, जिसके लिए उन्हें दो बार सर्जरी करवानी पड़ी। 1976 में मूर का परिवार [[लॉस एंजेलिस|लॉस एंजिल्स]] (Los Angeles) में बस गया, जहां उन्होंने फेयरफैक्स हाई स्कूल (Fairfax High School) में पढ़ाई की। 16 वर्ष की आयु में उन्होंने अभिनय में करियर बनाने के लिए स्कूल छोड़ दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.vanityfair.com/style/2018/04/demi-moore-cover-story-august-1991|title=Demi Moore’s Iconic Vanity Fair Cover|last=Collins|first=Nancy|date=2018-04-16|website=Vanity Fair|language=en-US|access-date=2026-03-19}}</ref> == करियर == डेमी मूर ने 1981 में फिल्म ''चॉइसेस'' (Choices) से फिल्मों में पदार्पण किया। उन्हें पहली बड़ी पहचान एबीसी (ABC) के सोप ओपेरा ''जनरल हॉस्पिटल'' (1982-1983) में खोजी पत्रकार जैकी टेंपलटन की भूमिका से मिली।<ref>{{Cite web|url=https://www.newspapers.com/newspage/347266455/|title=The Post-Star (Sunday, December 27, 1987) - Glens Falls, New York {{!}} Page 59 archive|date=1987-12-27|website=Newspapers.com|language=en-US|access-date=2026-03-19}}</ref> 1985 में फिल्म ''सेंट एल्मोज़ फायर'' (St. Elmo's Fire) और 1986 में ''अबाउट लास्ट नाइट...'' (About Last Night...) में उनके प्रदर्शन ने उन्हें 1980 के दशक के 'ब्रैट पैक' (हॉलीवुड के युवा सितारों का समूह) में शामिल कर दिया। === 1990 का दशक === 1990 में आई फिल्म ''घोस्ट'' मूर के करियर की एक प्रमुख फिल्म साबित हुई। इस फिल्म ने 1990 में सबसे अधिक कमाई की। इस भूमिका के लिए मूर को गोल्डन ग्लोब पुरस्कार का नामांकन प्राप्त हुआ।<ref>{{Cite news|url=https://www.huffpost.com/entry/demi-moore-ghost_n_929542|title=The Unexpected Icon: Demi Moore in "Ghost"|date=2011-08-18|work=HuffPost|access-date=2026-03-19|language=en-US}}</ref> इसके बाद उन्होंने [[टॉम क्रूज़]] के साथ ''अ फ्यू गुड मेन'' (1992), रॉबर्ट रेडफोर्ड के साथ ''इंडीसेंट प्रपोज़ल'' (1993), और माइकल डगलस के साथ ''डिस्क्लोज़र'' (1994) में काम किया। 1996 में, उन्होंने फिल्म ''स्ट्रिपटीज़'' (Striptease) के लिए $12.5 मिलियन की फीस ली, जिससे वह उस समय की सबसे अधिक पारिश्रमिक पाने वाली अभिनेत्री बन गईं। 1997 में उन्होंने रिडले स्कॉट द्वारा निर्देशित एक्शन फिल्म ''जी.आई. जेन'' (G.I. Jane) में मुख्य भूमिका निभाई।<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/gi-jane-movie-demi-moore-defense-box-office/|title=“Killed Months Before Anyone Had Even Seen It”: Demi Moore Defends 1997 Ridley Scott Bomb That “Really Holds Up”|last=Gearan|first=Hannah|date=2024-09-30|website=Screen Rant|language=en|access-date=2026-03-19}}</ref> === हालिया कार्य और 'द सब्सटेंस' (2024) === अभिनय से ब्रेक लेने के बाद, मूर ने 2003 में फिल्म ''चार्लीज़ एंजेल्स: फुल थ्रॉटल'' (Charlie's Angels: Full Throttle) में मैडिसन ली की भूमिका के साथ वापसी की। 2024 में, मूर ने बॉडी हॉरर फिल्म ''द सब्सटेंस'' (The Substance) में एलिज़ाबेथ स्पार्कल की भूमिका निभाई। इस प्रदर्शन के लिए उन्हें समीक्षकों से प्रशंसा मिली और अपने करियर का पहला [[अकादमी पुरस्कार]] (ऑस्कर) नामांकन (सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री), साथ ही बाफ्टा (BAFTA) और स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड (SAG) अवार्ड नामांकन प्राप्त हुआ। 2025 में, उन्हें इसी फिल्म के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (म्यूजिकल या कॉमेडी) का गोल्डन ग्लोब पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/culture/article/20240519-the-substance-demi-moore-margaret-qualley-cannes-film-festival|title=The Substance review: 'Magnificently tasteless' horror comedy is Demi Moore's 'best big-screen role in decades'|date=2024-05-19|website=www.bbc.com|language=en-GB|access-date=2026-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/awards/story/2025-01-05/demi-moore-the-substance-golden-globes-2025|title=Demi Moore wins first-ever acting award for 'The Substance': Read her Golden Globes speech|date=2025-01-06|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2026-03-19}}</ref> 2025 में टाइम पत्रिका ने उन्हें दुनिया के 100 सबसे प्रभावशाली लोगों की सूची में शामिल किया।<ref>{{Cite news|url=https://time.com/collections/100-most-influential-people-2025/7273755/demi-moore/|title=Demi Moore: The 100 Most Influential People of 2025|work=TIME|access-date=2026-03-19|language=en|archive-date=16 अप्रैल 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250416123309/https://time.com/collections/100-most-influential-people-2025/7273755/demi-moore/|url-status=dead}}</ref> == 'वैनिटी फेयर' कवर == अगस्त 1991 में, मूर 'वैनिटी फेयर' (Vanity Fair) पत्रिका के कवर पर 'मोर डेमी मूर' (More Demi Moore) शीर्षक के साथ नग्न अवस्था में दिखाई दीं। फोटोग्राफर एनी लीबोविट्ज़ द्वारा खींची गई इस तस्वीर के समय मूर अपनी बेटी के साथ सात महीने की गर्भवती थीं। इस कवर पर काफी चर्चा हुई और इसे 20वीं सदी की एक प्रसिद्ध पत्रिका तस्वीर माना जाता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/11/21/style/egos-ids-it-s-demi-vu-all-over-again.html|title=Egos & Ids; It's Demi Vu All Over Again|last=Penner|first=Degan|date=1993-11-21|work=The New York Times|access-date=2026-03-19|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> अगस्त 1992 में, मूर एक बार फिर वैनिटी फेयर के कवर पर दिखाई दीं, जहाँ उन्होंने कलाकार जोआन गेयर द्वारा चित्रित 'बॉडी सूट' (शरीर चित्रकारी) पहना हुआ था। == व्यक्तिगत जीवन == 1981 में, डेमी ने संगीतकार फ्रेडी मूर से विवाह किया। 1985 में उनका तलाक हो गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.newspapers.com/newspage/486216891/|title=Daily News (Sunday, December 27, 1981) - New York, New York {{!}} Page 424 archive|date=1981-12-27|website=Newspapers.com|language=en-US|access-date=2026-03-19}}</ref> 1987 में, मूर ने अभिनेता [[ब्रूस विलिस]] से विवाह किया। उनके तीन बेटियां हैं: रुमर विलिस (जन्म 1988), स्काउट (जन्म 1991), और तल्लुलाह (जन्म 1994)। डेमी और ब्रूस 1998 में अलग हो गए और 2000 में उनका तलाक हो गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.aol.com/demi-moore-bruce-willis-pose-164745341.html|title=Demi Moore and Bruce Willis pose together with daughters and Willis' wife: Pic!|last=AOL|date=2019-09-25|website=www.aol.com|language=en-US|access-date=2026-03-19}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2003 में, मूर ने अभिनेता [[ऐश्टन कूचर]] को डेट करना शुरू किया। दोनों ने 2005 में शादी कर ली। 2013 में उनका तलाक हो गया।<ref>{{Cite news|url=https://people.com/celebrity/demi-moore-divorcing-ashton-kutcher-tweets-response/|title=Demi Moore Divorcing; Ashton Kutcher Tweets Response|work=People.com|access-date=2026-03-19|language=en}}</ref> 2019 में, डेमी मूर ने अपना संस्मरण (Memoir) ''इनसाइड आउट'' (Inside Out) प्रकाशित किया, जो [[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|न्यूयॉर्क टाइम्स]] की बेस्ट-सेलर सूची में पहले स्थान पर रहा। इस किताब में उन्होंने अपने व्यक्तिगत जीवन और संघर्षों के बारे में लिखा है।<ref>{{Cite news|url=http://www.hollywood.com/celebrities/demi-moores-memoir-tops-new-york-times-best-sellers-list-60763960/|title=Demi Moore's memoir tops New York Times Best Sellers list|last=WENN|date=2019-10-04|work=Hollywood.com|access-date=2026-03-19|language=en-US}}</ref> == फिल्मोग्राफी == {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! फिल्म (मूल शीर्षक) ! भूमिका ! टिप्पणियां |- | 1981 | ''चॉइसेस'' (Choices) | कोरी | |- | 1984 | ''ब्लेम इट ऑन रियो'' (Blame It on Rio) | निकोल 'निकी' हॉलिस | |- | 1985 | ''सेंट एल्मोज़ फायर'' (St. Elmo's Fire) | जूल्स जेकोबी | |- | 1986 | ''अबाउट लास्ट नाइट...'' (About Last Night...) | डेबी | |- | 1990 | ''घोस्ट'' (Ghost) | मौली जेन्सन | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए सैटर्न पुरस्कार<br>नामांकन - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (गोल्डन ग्लोब) |- | 1991 | ''द बूचर्स वाइफ'' (The Butcher's Wife) | मरीना लेम्के | |- | 1992 | ''अ फ्यू गुड मेन'' (A Few Good Men) | लेफ्टिनेंट कमांडर जोआन गैलोवे | |- | 1993 | ''इंडीसेंट प्रपोज़ल'' (Indecent Proposal) | डायना मर्फी | |- | 1994 | ''डिस्क्लोज़र'' (Disclosure) | मेरेडिथ जॉनसन | |- | 1995 | ''द स्कारलेट लेटर'' (The Scarlet Letter) | हेस्टर प्रिन | |- | 1996 | ''स्ट्रिपटीज़'' (Striptease) | एरिन ग्रांट | |- | 1997 | ''जी.आई. जेन'' (G.I. Jane) | लेफ्टिनेंट जॉर्डन ओ'नील | |- | 2003 | ''चार्लीज़ एंजेल्स: फुल थ्रॉटल'' (Charlie's Angels: Full Throttle) | मैडिसन ली | |- | 2007 | ''मिस्टर ब्रुक्स'' (Mr. Brooks) | जासूस ट्रेसी एटवुड | |- | 2022 | ''प्लीज़ बेबी प्लीज़'' (Please Baby Please) | मौरीन | |- | 2024 | ''द सब्सटेंस'' (The Substance) | एलिज़ाबेथ स्पार्कल | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (म्यूजिकल/कॉमेडी) के लिए गोल्डन ग्लोब पुरस्कार विजेता<br>नामांकन - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (ऑस्कर, बाफ्टा और SAG) |} == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|0000193}} {{DEFAULTSORT:Moore, Demi}} [[श्रेणी:1962 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्म अभिनेत्री]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलीविजन अभिनेत्रियाँ]] [[श्रेणी:ऑस्कर (अकादमी पुरस्कार) नामांकित लोग]] [[श्रेणी:गोल्डन ग्लोब पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:सैटर्न पुरस्कार विजेता]] 6tju59msh519scipugktwef5n37f025 ग्रे'ज़ ऐनैटमी 0 193117 6632101 6161746 2026-10-23T03:26:16Z Stephan1000000 438159 6632101 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | show_name = Grey's Anatomy | image = [[चित्र:Greysanatomy-title.jpg|280px]] | caption = | genre = [[Medical drama]] | creator = [[Shonda Rhimes]] | starring = [[Ellen Pompeo]]<br />[[Sandra Oh]]<br />[[Katherine Heigl]]<br />[[Justin Chambers]]<br />[[T.R. Knight]]<br />[[Chandra Wilson]]<br />[[James Pickens, Jr.]]<br />[[Kate Walsh (actor)|Kate Walsh]]<br />[[Sara Ramírez]]<br />[[Eric Dane]]<br />[[Chyler Leigh]]<br />[[Brooke Smith]]<br />[[Kevin McKidd]]<br />[[Jessica Capshaw]]<br />[[Kim Raver]]<br />[[Isaiah Washington]]<br />[[Patrick Dempsey]] | narrated = [[Ellen Pompeo]] (most episodes)<br />[[Sandra Oh]]<br />[[Katherine Heigl]]<br />[[Justin Chambers]]<br />[[T.R. Knight]]<br />[[Chandra Wilson]]<br />[[James Pickens, Jr.]]<br />[[Kevin McKidd]]<br />[[Patrick Dempsey]] | theme_music_composer = [[Psapp]] | opentheme = "[[#Music|Cosy in the Rocket]]" | country = United States | language = [[English language|English]] | num_seasons = 23 | num_episodes = 468 <!-- (as of October,22,2026) --> | list_episodes = List of Grey's Anatomy episodes | executive_producer = Shonda Rhimes<br />[[Betsy Beers]]<br />[[Mark Gordon]]<br />[[Krista Vernoff]]<br />[[Rob Corn]]<br />[[Mark Wilding]] | location = [[Los Angeles]] | runtime = 43 minutes | network = [[American Broadcasting Company|ABC]] | picture_format = [[480i]] ([[SDTV]])<br />[[720p]] ([[HDTV]]) | audio_format = [[Stereo]], [[Dolby Digital|Dolby Digital 5.1]] | first_aired = {{Start date|2005|3|27}} | last_aired = present | related = ''[[Private Practice (TV series)|Private Practice]]'' | website = http://abc.go.com/shows/greys-anatomy }} '''''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' ''' एक अमेरिकी [[मेडिकल ड्रामा टेलीविज़न]] [[श्रृंखला]] है। यह [[सिएटल वॉशिंगटन]] में, एक काल्पनिक सिएटल ग्रेस मर्सी वेस्ट अस्पताल (जिसे पूर्व में सिएटल ग्रेस अस्पताल नाम से जाना जाता था), में [[प्रशिक्षुओं]], [[रेज़ीडेंट]] और उनके शिक्षकों के जीवन के बारे में है। [[पायलट एपिसोड]] "[[अ हार्ड डेज़ नाइट]]" का प्रीमियर 27 मार्च 2005 को [[ABC]] पर हुआ। तब से, पांच सीज़न का प्रसारण किया जा चुका है और छठा सीज़न 24 सितंबर 2009 को शुरू हुआ। आधिकारिक शोंडा राइम्स ट्विटर अकाउंट पर ट्वीट के माध्यम से इस बात की पुष्टि कर दी गयी है है कि ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' के कलाकारों को कम से कम आठ सीज़न के लिए साइन कर लिया गया है, जिसके कारण कम से कम स्प्रिंग 2012 तक इस शो का प्रसारण होता रहेगा. शो ने व्यावसायिक सफलता और आलोचकों की प्रशंसा प्राप्त की है। शुरूआत में, [[सीज़न के मध्य]] में एक [[कानूनी ड्रामा बोस्टन लीगल]] [[के स्थान पर]] प्रसारित किए जाने पर इसे काफी संख्या में दर्शकों ने देखा, जिसमे से पहली कड़ी को 16.25 मिलियन दर्शकों ने देखा,<ref>{{cite web|publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] Medianet|date=March 29, 2005|url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=032905_05|title=Weekly Program Rankings|accessdate=2009-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221202459/http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=032905_05|archive-date=21 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref> और पहले सीज़न की अंतिम कड़ी ने 22.22 मिलियन दर्शकों को आकर्षित किया।<ref>{{cite web|publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] Medianet|date=May 24, 2005|url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052405_04|title=Weekly Program Rankings|accessdate=2009-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090516042311/http://www.abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052405_04|archive-date=16 मई 2009|url-status=dead}}</ref> दो [[एमी अवार्ड्स]] और दो [[गोल्डन ग्लोब अवार्ड्स]] के विजेता के रूप में, यह [[प्राइम टाइम]] टेलीविज़न श्रृंखलाओं में सबसे अधिक देखे जाने वाले शो में से एक है। == प्रोडक्शन/निर्माण == === नाम === प्रसारित किए जाने से पहले, यह घोषणा की गयी थी कि शो का शीर्षक ''ग्रे'ज एनाटॉमी'' से बदल कर ''कोम्प्लीकेशन्ज़'' किया जाएगा, लेकिन ऐसा नहीं किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?date=02/04/05&id=6822|title=Breaking News - Development Updates: February 4|last=Staff writer|date=फ़रवरी 4, 2005|work=The Futon Critic|accessdate=2009-07-01|archive-url=https://www.webcitation.org/6FR4tCdX7?url=http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?date=02%2F04%2F05|archive-date=27 मार्च 2013|url-status=live}}</ref> ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' एक चिकित्सा से संबंधित पाठ्यपुस्तक के शीर्षक ग्रे'ज़ एनाटॉमी पर आधारित एक नाटक है। सितम्बर 2008 में अपने 40 वें ब्रिटिश संस्करण के रूप में, वर्तमान शीर्षक ''"हेनरी ग्रे'ज़ एनाटॉमी ऑफ़ द ह्यूमन बॉडी"'' के अंतर्गत छपने वाली [[शारीरिक रचना]] पर आधारित यह पुस्तक, 1858 में अपने पहले संस्करण के प्रकाशित होने के बाद से ही मेडिकल स्कूलों में एक उत्कृष्ट कृति बन गयी है। शो की [[मुख्य पात्र]] मेरेडिथ ग्रे के लिए इसे "Gray" से "Grey" किया गया। === लोकेशन === फिशर प्लाज़ा, जो सिएटल में मीडिया कम्पनी [[फिशर कम्यूनिकेशन्ज़]] और फिशर [[ABC]] से संबद्ध [[KOMO]] (चैनल 4/1000 AM/97.7 रेडियो एफएम) और टेलीविज़न स्टेशन का मुख्यालय है, को सिएटल ग्रेस अस्पताल के बाहरी दृश्यों को फिल्माने के लिए प्रयुक्त किया गया है, जैसे कि [[एयर एम्बुलेंस]] का [[KOMO-टी वी]] न्यूज़कॉप्टर के [[हेलीपैड]] पर लैंड करना. इससे सिएटल ग्रेस को सुविधाजनक ढंग से [[स्पेस नीडल, द सिएटल मोनोरेल]] और अन्य स्थानीय स्थलों के करीब आने में सहायता मिली. हालांकि, दूसरे बाहरी तथा आंतरिक दृश्यों के लिए जिस अस्पताल का इस्तेमाल किया गया, वह सिएटल में नहीं है, इन्हें [[नॉर्थ हिल्स]], [[कैलिफोर्निया]] के VA सेपुलवेडा एम्बुलेटरी केयर सेंटर में फिल्माया गया है।<ref>''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' सीज़न 1 DVD कास्ट कमेंटरी</ref> जबकि मेरेडिथ के घर का इंटीरियर एक निर्मित सेट है, बाहरी शॉट्स के लिए प्रयोग किया गया वास्तविक घर सिएटल में है। इसके अलावा उन्होनें नॉर्थ हिल्स के आसपास भी फिल्मांकन किया है। === प्रसिद्धि की शुरुआत === 2005 में, ABC ने घोषणा की कि ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' प्रतिष्ठित [[सुपर बाउल]] टाइम स्लॉट प्राप्त करेगा, जो 5 फ़रवरी 2006 को प्रसारित हुआ।<ref name="zap2it2005">[http://tv.zap2it.com/tveditorial/tve_main/1,1002,271%7C98318%7C1%7C,00.html "'एनाटॉमी' लेसन फॉलोज़ ऑन सुपर बॉल"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071105060804/http://tv.zap2it.com/tveditorial/tve_main/1,1002,271%7C98318%7C1%7C,00.html |date=5 नवंबर 2007 }} Zap2It, 31 अक्टूबर 2005.</ref> विशेष कड़ी ने रिकार्ड 38.1 मिलियन दर्शकों को आकर्षित किया। नेटवर्क का शो में भरोसा और अधिक सही साबित हुआ जब इसका प्रसारण समय ''[[डेस्परेट हाउसवाईव्स]]'' के बाद के आरामदायक स्थान से हटा कर [[सीबीएस]] के स्थान पर किया गया जिसकी रेटिंग फाल 2006 के अनुसार शानदार थी। ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' यह जुआ काम कर गया जिसके कारण सीज़न के दौरान ''सीएसआई'' की तुलना में प्रीमियर को 3 मिलियन से अधिक दर्शक मिले, यद्यपि ''CSI'' ने 2006 से 2009 से अब तक ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' को थोड़ा पछाड़ दिया है। === संगीत === श्रृंखला में उपयोग के अलावा, कुछ गाने ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी '' के प्रचार के लिए महत्वपूर्ण बन गये हैं। [[प्सेप्प]] का गीत, [["कोज़ी इन द रॉकेट"]] ग्रे'ज़ एनाटॉमी का थीम गीत है। यह सभी सीज़न की शुरुआत तथा अंत में बजाया जाता है। पहली श्रृंखला से पहले, [[पोस्टल सर्विस]] का गीत [["सच ग्रेट हाइट्स"]] को ABC पर प्रसारित श्रृंखला के प्रीव्यू में इस्तेमाल किया गया था। श्रृंखला का विकास कुछ गीतों को सफल बनाने में सहायक सिद्ध हुआ है, जैसे [[स्नो पेट्रोल]] का [["चेजिंग कार्स" और फ्रे का "हाउ टू सेव अ लाइफ़"]]. [["चेजिंग कार्स"]] को दूसरे सीज़न के अंत में और दूसरे सीज़न की वीडियो क्लिप में प्रयुक्त किया गया था। [["हाउ टू सेव अ लाइफ़"]] को श्रृंखला के तीसरे सीज़न के प्रोमोशनल म्यूज़िक वीडियो में तथा सीज़न के लिए ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी '' के सभी प्रीव्यू के लिए प्रयुक्त किया गया था। [[ब्रांडी कार्लिले]] का [["द स्टोरी"]] और [[मैट केअर्नी]] के गीत [["ब्रीद इन, ब्रीद आउट"]] को भी विशेष रूप से प्रदर्शित किया गया है। संगीत ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' के निर्माण में महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाता है। शो की प्रत्येक कड़ी एक गीत के नाम पर है। सामान्यतः कड़ी के शीर्षक का, कड़ी की थीम या अर्थ से संबंध होता है और इस अर्थ को प्रत्येक कड़ी की शुरुआत तथा अंत में गाया जाता है। ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी '' के कलाकारों में [[रिलो किले, ग्रेग लास्वेल, मीट्रिक, लिटिल ड्रैगन, जोंट, मिको, गोमेज़, अडेले, बेक, टेगन और सारा, द ब्वाय लीस्ट लाइकली टू, नौवेल्ले वॉग, केट हव्नेविक, रोइसिन मर्फी, जेमा हायेस, स्नो पेट्रोल, [[कान्ये वेस्ट]], इंटरपोल, इदा मारिया, मारिया टेलर, मैट केअर्नी, थ्री डेज़ ग्रेस, थर्टीन सेंसेस, मेदेस्की मार्टिन और वुड, इंग्रिड मिचेलसन, जोशुआ रदिन, जेम, ब्रांडी कार्लिले, आन्या मरीना, एरिन मेककार्ली, डफी, कोरिने बेली रे, क्रिस ग़र्नेऔ, डेविक्स, केटी टनस्टाल, सिया, अन्ना नेलिक, एमिलीयाना टोरिनी, टेलर स्विफ्ट, सेंटीगोल्ड, कोल्डप्ले, लिली एलेन, जॉन फोरमैन, केंडल पायने, टायरन वेल्स, रेजाइना स्पेक्टर और मिस्सी हिगिंस, नॉर्दर्न स्टेट]] शामिल हैं। === प्राइवेट प्रैक्टिस === {{Main|Private Practice (TV series)}} 21 फ़रवरी 2007 ''[12]'' को खबर आयी कि ABC अभिनेता एडिसन मांटगोमेरी अभिनीत ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' का [[स्पिन ऑफ़]] बना रहे हैं।<ref name="WSJ spinoff article">{{cite web |url=http://online.wsj.com/article_email/SB117203280453414676-lMyQjAxMDE3NzIyMTAyMzEyWj.html |title=Delicate Surgery on 'Grey's Anatomy' |accessdate=2007-02-22 |last=Barnes |first=Brooks |date=2007-02-21 |work=The Wall Street Journal |archive-url=https://web.archive.org/web/20070510104626/http://online.wsj.com/article_email/SB117203280453414676-lMyQjAxMDE3NzIyMTAyMzEyWj.html |archive-date=10 मई 2007 |url-status=live }}</ref> 3 मई 2007 को प्रस्तावित स्पिन ऑफ़ के [[बैक डोर पायलेट]] के रूप में ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' की दो घंटे की एक कड़ी दिखाई गयी। 11 मई को ABC ने आधिकारिक तौर पर अपने फाल 2007 क्रम में ''[[प्राइवेट प्रैक्टिस]]'' का चुनाव किया। 26 सितम्बर 2007 को फाल 2009 के दौरान [[ABC]] पर प्रीमियर के साथ श्रृंखला की पहली 9 कड़ियों का प्रसारण बुधवार की रात 9:00PM (इस्टर्न)/8:00PM (सेन्ट्रल) पर हुआ। प्रीमियर कड़ी ने सीज़न के दूसरे भाग को ज़ारी रखते हुए ''[[डांसिंग विद द स्टार्स]]'' के साथ शुरुआत की और इसके बाद फ्रेशमैन श्रृंखला ''[[डर्टी सेक्स मनी]]'' दिखाई गयी। 3 अक्टूबर 2007 को सांयकाल के लिए तीसरी नयी श्रृंखला ''[[पुशिंग डेजीज़]]'' के साथ ''प्राइवेट प्रेक्टिस'' को दिखाया गया।<ref>[http://abcmedianet.com/specials/upfront07/docs/upfront07.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324215811/http://abcmedianet.com/specials/upfront07/docs/upfront07.pdf|date=24 मार्च 2009}}, ABC मीडियानेट (MediaNet) 15 मई 2007</ref> यद्यपि श्रृंखला को आम तौर पर अनुकूल रेटिंग के साथ ABC से पूरे सीज़न का ऑर्डर मिला, WGA हड़ताल के कारण 9 कड़ी के बाद ''प्राइवेट प्रेक्टिस'' का निर्माण रोक दिया गया, जिसके कारण ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' का चौथा सीज़न भी रुक गया। हड़ताल के ख़त्म होने के बाद, ABC ने घोषणा की कि अन्य दो श्रृंखलाओं के साथ इसके टाइम स्लॉट को बरकरार रखते हुए, ''प्राइवेट प्रेक्टिस'' की नयी कड़ियाँ 2008-2009 के सीज़न की शुरुआत में दिखाई जाएँगी, जो पिछले सीज़न में बुधवार शाम को इसके साथ दिखाई जाती थीं। 1 अक्टूबर 2008 को तीनों कार्यक्रमों के दूसरे सीज़न का प्रीमियर हुआ। == पात्र और चरित्र == शृंखला के पात्रों में शल्य प्रशिक्षुओं के समूह के साथ, विभिन्न रेसिडेंट फिजीशियन शामिल हैं जो प्रशिक्षुओं के व्यावसायिक और निजी जीवन में मार्गदर्शकों की भूमिका निभाते हैं। शो के निर्माताओं ने [["कलर ब्लाइंड कास्टिंग"]] तकनीक का प्रयोग किया जिसके फलस्वरूप विविध नस्लों के पात्र चुने गये। निर्माता ''शोंडा राइम्स'' के विविधता के दृष्टिकोण को ध्यान में रखते हुए, ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' की सभी भूमिकाओं के लिए सभी कलाकार, पात्र की जाति को पूर्व निर्धारित किये बिना चुने गये हैं।<ref>[http://www.nytimes.com/2005/05/08/arts/television/08foge.html?pagewanted=print ग्रे'ज़ एनाटॉमी गोज़ कॉलरब्लाइंड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417094343/http://www.nytimes.com/2005/05/08/arts/television/08foge.html?pagewanted=print |date=17 अप्रैल 2009 }}, ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'', 8 मई 2005</ref> प्रशिक्षुओं के रूप में पेश किये गये पहले पांच पात्र हैं [[मेरेडिथ ग्रे (एलन पोम्पियो), अलेक्स कारेव ([[जस्टिन चैम्बर्स]]), जोर्ज ओ'मैली (टी.आर. नाईट), इज़ी स्टीवन (कैथरीन हेल) और क्रिस्टीना यंग (सांड्रा ओह)]]. श्रृंखला की शुरुआत उन्होनें सिएटल ग्रेस अस्पताल में प्रशिक्षु के रूप में की, तथा सर्जिकल प्रोग्राम में पहले साल के बाद [[वहीं रहने लगे]]. शुरुआत में उन्हें [[मिरांडा बैली (चंद्रा विल्सन)]] द्वारा प्रशिक्षित किया गया, एक [[जनरल सर्जन]], जो अस्पताल की चीफ रेसिडेंट बन जाती है तथा बाद में अटेंडिंग जनरल सर्जन बन जाती है। सर्जिकल कायक्रमों को सर्जरी के चीफ [[रिचर्ड वेबर (जेम्स पिकेन्स, जूनियर)]] द्वारा संचालित किया जाता है, जिनका मेरेडिथ के साथ पूर्व में निजी संबंध था, उसकी मां के साथ प्रेम संबंध के रूप में, जब मेरेडिथ एक बच्ची थी। वेबर के कर्मचारियों में [[अटेंडिंग फिजीशियन डेरेक शेफर्ड (पैट्रिक डेम्पसी) और प्रेस्टन बर्क]] शामिल हैं, जो कि क्रमशः जो [[न्यूरोसर्जरी]] और [[कार्डियोथोरेसिक सर्जरी]] के विशेषज्ञ हैं। डेरेक को मेरेडिथ के प्यार के रूप में पेश किया गया है, जबकि प्रेस्टन का क्रिस्टीना के साथ रिश्ता शुरू होता है। शो के दूसरे सीज़न की शुरुआत में [[OB/GYN तथा प्रारंभिक सर्जन एडिसन मांटगोमेरी (केट वॉल्श), प्लास्टिक सर्जन मार्क स्लोन (एरिक डेन), आर्थोपेडिक सर्जन कैली टोरेस (सारा रामिरेज़]] को पेश किया गया है। एडिसन डेरेक की पत्नी है जो सिएटल में उसके साथ सुलह के लिए आती है। मार्क डेरेक का पुराना सबसे अच्छा दोस्त है, जिसका एडिसन के साथ प्रेम संबंध उसके विवाह को तोड़ता है। कैली को जॉर्ज की प्रेमिका के रूप में दिखाया गया है, जिससे वह बाद में शादी करती है किन्तु अंततः उनका तलाक हो जाता है। स्पिन ऑफ़ ''[[प्राइवेट प्रेक्टिस]]'' में अभिनेता के रूप में केट वाल्श के जाने के कारण, तीसरे सीज़न के बाद एडिसन शो से अलग हो गयी, किन्तु ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' में यदा कदा अतिथि भूमिकाओं में दिखती रही। तीसरे सीज़न की अंतिम कड़ी में मेरेडिथ की सौतेली बहन, प्रशिक्षु [[लेक्सी ग्रे (शाइलर ली)]] को शामिल किया गया। वह जॉर्ज की पक्की दोस्त बन जाती है। बाद में, पांचवें सीज़न में, कुछ अप्रत्याशित होता है और मार्क स्लोन उसके साथ रिश्ता कायम करता है। तीसरे सीज़न के समापन में क्रिस्टीना को छोड़ने के बाद प्रेस्टन बर्क शो से बाहर हो जाता है। चौथे सीज़न में नियमित पात्र के रूप में शामिल होने वाली कार्डियोथोरेसिक सर्जन [[एरिका हान (ब्रुक स्मिथ)]] थी, जो पूर्व में सीज़न 2 और 3 में भी दिखाई गयी थी, जिनका कैली के साथ रोमांटिक रिश्ता शुरू होता है। पांचवें सीज़न के दौरान, सिएटल ग्रेस में कैली तथा कई अन्य डॉक्टरों के साथ बढ़ते असंतोष के कारण डॉ॰ एरिका हान को शो से निकल दिया जाता है। दो नए पात्र शामिल किये जाते हैं : [[ट्रॉमा सर्जन ओवेन हंट (केविन मेककिड) और बाल चिकित्सा सर्जन एरिज़ोना रॉबिंस (जेसिका काप्शाव]])। ओवेन क्रिस्टीना का प्रेमी बन जाता है जबकि एरिज़ोना कैली की प्रेमिका बन जाती है। पांचवें सीज़न में [[डॉ॰ सैडी हैरिस (मेलिसा जॉर्ज)]] को भी पुनः पेश किया जाता है जिनकी मेरेडिथ के साथ बरसों पहले दोस्ती थी। वह लेक्सी के प्रति आकर्षित होती है तथा कैली के साथ एक संभव रिश्ता बनाती है। माना जा रहा था कि सैडी शो में नियमित रूप से दिखाई देगी, लेकिन उनके अनुबंध का नवीकरण नहीं किया गया और अंततः शो से उनका चरित्र खत्म कर दिया गया। सीज़न छह में कई परिवर्तन हुए : डॉ॰ जॉर्ज ओ' मैली की दुखद मौत के बाद शो से उनका चरित्र समाप्त कर दिया गया तथा अटेंडिंग [[डॉ॰ टेडी आल्टमैन (किम रावेर)]], ओवेन के बाद कार्डियोथोरेसिक सर्जन के रूप में पात्रों में शामिल होते हैं, जिससे पटकथा लेखकों को ओवेन, टेडी और क्रिस्टीना के बीच त्रिकोणीय प्यार को दिखने का मौका मिलता है। सीज़न में कुछ समय बाद, ''सिएटल ग्रेस'' में अपनी बर्खास्तगी के बाद तथा डॉ॰ कारेव के साथ अपने संबंध टूटने के बाद, डॉ॰ इज्जी स्टीवन्स शो से बाहर हो जाती हैं। इसके अतिरिक्त ''मर्सी वेस्ट'' तथा सिएटल ग्रेस अस्पताल के विलय से बनी कहानियों पर कई कलाकारों को दोबारा दिखाया गया है। सभी रेसिडेंट डॉ॰ रीड एडमसन ([[नोरा ज़ेहेटनर]]), डॉ॰ जैक्सन एवरी ([[जेसी विलियम्स]]), डॉ॰ अप्रैल केपनर ([[सारा ड्रयू]]) और डॉ॰ चार्ल्स पर्सी ([[रॉबर्ट बेकर]]) मर्सी वेस्ट से सिएटल ग्रेस अस्पताल में स्थानांतरित हो जाते हैं, जिससे उनके तथा सिएटल ग्रेस के डाक्टरों के बीच टकराव पैदा होता है। एनीस्थीसियोलोजिस्ट डॉ॰ बेन वॉरेन ([[जेसन जॉर्ज]]) को भी बेली के प्रेमी के रूप में दिखाया जाता है। === विदाई === ==== इसैया वॉशिंगटन ==== अक्टूबर 2006 में सीज़न 3 की शुरुआत में शो के कलाकारों ने मीडिया का ध्यान आकर्षित किया जब [[इसैया वाशिंगटन]] ने [[पेट्रिक डेम्पसे]] के साथ एक तकरार में [[टी.आर. नाईट]] को कथित तौर पर "[[होमो सेक्सुअल]]" कहा. बाद में, मीडिया में अटकलबाजियों के बीच नाइट ने उसके यौन उन्मुखीकरण के बारे में [[टिप्पणियां कीं]]. [[गे व लेस्बियन एलायंस]] ने मानहानि के विरुद्ध वाशिंगटन को माफ़ी मांगने के लिए कहा.<ref name="fight">[http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=2335b61f-822a-4d64-b1bd-35f5a494c2e3 ग्रे'ज़ स्टार स्टील सींग रेड ओवर स्लर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612010229/http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=2335b61f-822a-4d64-b1bd-35f5a494c2e3 |date=12 जून 2008 }}, 17 जनवरी 2007, eonline.com</ref> दर्शकों की नज़र में इस कलंक से बचने के लिए वाशिंगटन आश्चर्यजनक ढंग से एक आवासीय उपचार सुविधा में मनोवैज्ञानिक मूल्यांकन से गुज़रे. फिर भी, 7 जून 2007 को, ABC ने घोषणा की कि उन्होनें वॉशिंगटन के अनुबंध का नवीकरण नहीं करने का निर्णय लिया था और कहा कि उसे इस शो से हटा दिया जाएगा. अपने प्रचारक द्वारा ज़ारी किये गये बयान में वॉशिंगटन की प्रतिक्रिया थी, "मैं नरक की तरह पागल हो रहा हूँ और मैं इसे अब और नहीं सहूंगा."<ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |author= |author2= |title=Washington Out of `Grey's Anatomy' |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/08/AR2007060800015.html |work=[[द वॉशिंगटन पोस्ट]] |date=2007-06-08 |accessdate=2007-06-08 }}{{Dead link|date=जून 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> उन्होंने यह भी कहा है नाइट ने सबसे पहले उन पर निजी हमला किया था, तथा आरोप लगाया कि उसने अपना वेतन या कहानी में रोल बढ़ाने के लिए ऐसा किया था, वॉशिंगटन ने यह भी कहा कि वह कानूनी कार्रवाई पर विचार कर रहा है। उन्होंने कहा कि [[पैट्रिक डेम्पसे]] उनके पिछले बयान का समर्थन करेगा। इसके बाद इसैया वाशिंगटन ने बकवास के बारे में बात की और कहा कि वह पागल नहीं था, लेकिन बकवास से "दुखी" था। उन्होंने यह भी कहा कि अगर उन्हें शो पर एक [[शानदार उपस्थिति]] के लिए कहा जायेगा, तो उन्हें "हां" कहने में संकोच नहीं होगा। <ref>{{cite news |url=http://www.pr-inside.com/washington-i-d-consider-a-grey-s-anatomy-r155519.htm |title=WASHINGTON: 'I'D CONSIDER A GREY'S ANATOMY CAMEO' |access-date=9 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526030919/http://www.pr-inside.com/washington-i-d-consider-a-grey-s-anatomy-r155519.htm |archive-date=26 मई 2010 |url-status=live }}</ref> वाशिंगटन के चरित्र ([[प्रेस्टन बर्क]]) की तस्वीर को 9 मई 2008 को "द बिकमिंग" नामक कड़ी के विज्ञापन में प्रयुक्त किया गया। तस्वीर एक अखबार में दिखाई गयी थी जिसमें घोषणा की गयी थी कि बर्क ने मेडिकल पुरस्कार प्राप्त किया है। इस के प्रसारण के बाद, वॉशिंगटन के वकील पीटर नेल्सन ने ABC और SAG से संपर्क किया और इसे अपने ग्राहक की तस्वीर का एक अवैध उपयोग बताया। उनके प्रचारक, हावर्ड ब्रेगमैन ने ''हॉलीवुड रिपोर्टर'' पर उंगली उठाई कि "उनके पास कहानी को बढ़ाने के लिए चरित्र को प्रयोग करने का अधिकार है, लेकिन तस्वीर को प्रयोग करने का नहीं" और कहा कि उनके विचार से इसका परिणाम एक "वित्तीय समझौते" के रूप में निकलेगा. ==== ब्रुक स्मिथ ==== 3 नवम्बर 2008 को, ''एंटरटेन्मेंट वीकली'' <nowiki>के</nowiki> [[माइकल औसिएलो]] ने रिपोर्ट दी कि 6 नवम्बर को [[एरिका हान]] ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' से अलग होंगी.<ref name="EW"/> श्रृंखला की निर्माता [[शोंडा राइम्स]] ने कहा, "[[ब्रुक स्मिथ]] निश्चित तौर पर समलैंगिक की भूमिका निभाने के लिए तैयार नहीं थी। साफ़ तौर पर यह कोई मुद्दा नहीं है, चूंकि हमारे शो पर एक लेस्बियन चरित्र [[कैलिओपे टोरेस]] के रूप में है। [[सारा रामिरेज़]] अविश्वसनीय रूप से कॉमेडिक और नाटकीय अभिनेत्री है और हम उसका जादू देखना चाहते थे। दुर्भाग्य से, हमें लम्बे समय तक चलने वाले ब्रुक के किरदार में वह जादू देखने को नहीं मिला. कैली/एरिका के रिश्ते का प्रभाव महसूस किया जाएगा और कैली की कहानी में दिखाई देगा. मेरे ख्याल से सिर्फ एरिका को 'दूसरी लेस्बियन' से बदलने से संबंधों में खटास आती है। अगर आपको अभी भी याद हो तो बर्क के जाने से एक पूरे सीज़न तक क्रिस्टीना विलाप करती रही थी।<ref name="EW">{{cite news |url=http://ausiellofiles.ew.com/2008/11/brooke-smith-le.html |title=Grey's Anatomy Discharges Erica Hahn |publisher=Entertainment Weekly |authorlink=Michael Ausiello |first=Michael |last=Ausiello |date=2008-11-03 |accessdate=2008-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081106123632/http://ausiellofiles.ew.com/2008/11/brooke-smith-le.html |archive-date=6 नवंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> हालांकि, [[E!]] [[ऑनलाइन]] की [[क्रिस्टीन डॉस सैंटोस]] ने लिखा की शो से स्मिथ की बर्खास्तगी [[ABC]] नेटवर्क द्वारा ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' से "समलैंगिक को हटाने' के एक प्रयास के तहत की गयी थी।<ref name="gay">{{cite news |url=http://www.eonline.com/uberblog/watch_with_kristin/b66996_greys_de-gayed_brooke_smith_axed.html |title=Grey's De-Gayed: Brooke Smith Axed; Melissa George's Role Rewritten |publisher=[[E! Online]] |authorlink=Kristin Dos Santos |first=Kristin |last=Dos Santos |date=2008-11-03 |accessdate=2008-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081107153945/http://www.eonline.com/uberblog/watch_with_kristin/b66996_greys_de-gayed_brooke_smith_axed.html |archive-date=7 नवंबर 2008 |url-status=live }}</ref> उन्होंने खुलासा किया कि घोषणा के अनुसार, एरिका हान के चरित्र को हटाने से, ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' की नवागंतुक [[मेलिसा जॉर्ज]] को कोई दोहरा यौन संबंधी किरदार नहीं अदा करना पड़ेगा.<ref name="gay"/> ब्रुक स्मिथ ने माइकल औसिएलो द्वारा लिए गये साक्षात्कार में कहा कि: "मैं बहुत उत्साहित थी जब उन्होनें मुझे बताया कि एरिका और कैली के बीच यह संबंध होने जा रहा है। और मैंने सचमुच आशा व्यक्त की कि, हम यह दिखाने जा रहे हैं कि क्या होता है जब दो महिलाओं के बीच प्यार होता है और कहा वे इसे किसी भी विषमलैंगिक जोड़े की तरह टीवी पर निभाने वालीं थीं। और इसलिए मैं हैरान और निराश हुई जब उन्होनें मुझे अचानक बताया कि वे मेरे किरदार के लिए और नहीं लिख सकते. [...] मध्य सितंबर में एक भाषण की शूटिंग, जो पिछले सप्ताह प्रसारित हुआ जहाँ एरिका यह खुलासा करती है कि वह समलैंगिक है, के तुरंत बाद मुझे ऐसा लगा. वे मेरे पास भी आये और मुझसे कहा कि यह एक बढ़िया दृश्य था, शो पर उनके द्वारा अब तक फिल्माए गये सभी दृश्यों से श्रेष्ठ था। इसलिए मुझे वास्तव में बहुत हैरानी हुई. मैं जमीन पर गिर पड़ी जब उन्होनें मुझे बताया [कि मैं जा रही हूँ]. ऐसा होने की मुझे कोई उम्मीद नहीं थी। वास्तव में, जब उन्होंने मुझसे कहा, मैंने पूछा, "यह कब हो रहा है?" और उन्होंने कहा, "[अगली कड़ी] तुम्हारे लिए आखिरी है", जो इस गुरुवार को प्रसारित होनी थी। इसलिए यह बहुत अप्रत्याशित था".<ref name="EW"/> ==== टी.आर. नाइट ==== 27 मई 2009 को ''[[E!]]'' '' [[ऑनलाइन]]'' {{'}} के मार्क मल्किन ने बताया कि [[टी.आर. नाइट]] ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' की छठी कड़ी के बाद नहीं लौटेंगे. मल्किन के सूत्रों के अनुसार, श्रृंखला निर्माता [[शोंडा राईम्स]] और नाईट के बीच का तनाव असहनीय हो गया था। अपने चरित्र [[जॉर्ज ओ'मैली]] के विकास तथा ऑन स्क्रीन समय से नाखुश हो कर नाईट ने दिसंबर 2008 में अनुबंध समाप्त करने का अनुरोध किया।<ref name="TR Knight 'Grey's Anatomy' Goner">{{cite news| last = Malkin| first = Marc| title = T.R. Knight: A Grey's Anatomy Goner| publisher = [[E! Online]]| date = 2009-05-27| url = http://www.eonline.com/uberblog/marc_malkin/b125996_tr_knight_greys_anatomy_goner.html| accessdate = 2009-05-28| archive-url = https://web.archive.org/web/20090529185907/http://www.eonline.com/uberblog/marc_malkin/b125996_tr_knight_greys_anatomy_goner.html| archive-date = 29 मई 2009| url-status = live}}</ref> इस प्रकार की अफवाहें फैलीं कि पांचवें सीज़न की अंतिम कड़ी में जॉर्ज के मुंह पर लगी अत्यधिक चोटों के कारण कोई अन्य कलाकार यह रोल करेगा<ref name="Ausiello finds theory intriguing">{{cite news| last = Ausiello| first = Michael| authorlink = Michael Ausiello| title = Ask Ausiello: Spoilers on 'Gossip Girl,' 'Dollhouse,' 'Scrubs,' 'NCIS,' 'Grey's,' and more!| work = The Ausiello Files| publisher = [[Entertainment Weekly]]| date = 2009-05-20| url = http://ausiellofiles.ew.com/2009/05/ask-ausiello--2.html| accessdate = 2009-05-29| archive-url = https://web.archive.org/web/20090526203823/http://ausiellofiles.ew.com/2009/05/ask-ausiello--2.html| archive-date = 26 मई 2009| url-status = dead}}</ref>, लेकिन ''[[न्यूयॉर्क डेली टाइम्स]]'' {{'}} के स्टाफ लेखक पेट्टी ली के अनुसार, "डॉ॰ जॉर्ज ओ'मैली का उसका किरदार समाप्त हो चुका है।"<ref name="Source: T.R. Knight's 'Dr. George O'Malley' character officially off 'Grey's Anatomy'">{{cite news| last = Lee| first = Patty| title = Source: T.R. Knight's 'Dr. George O'Malley' character officially off 'Grey's Anatomy'| publisher = [[New York Daily News]]| date = 2009-05-28| url = http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/28/2009-05-28_source_tr_knights_dr_george_omalley_character_officially_off_greys_anatomy.html| accessdate = 2009-05-28| archive-url = https://web.archive.org/web/20090727080027/http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/28/2009-05-28_source_tr_knights_dr_george_omalley_character_officially_off_greys_anatomy.html| archive-date = 27 जुलाई 2009| url-status = live}}</ref> नाईट और ABC के प्रतिनिधियों ने अभी तक इस के समर्थन या विरोध में कोई टिपण्णी नहीं की है।<ref name="TR Knight 'Grey's Anatomy' Goner"/> 15 मई 2009 को ''एंटरटेनमेंट वीकली'' के [[माइकल औसिएलो]] द्वारा लिए गये तथा जर्नलिस्ट ऑनलाइन ब्लॉग, ''द औसिएलो फाइल्स'', के माध्यम से प्रकाशित एक साक्षात्कार में राईम्स ने जॉर्ज ओ'मैली को निकालने के बारे में तर्क दिया कि सीज़न पांच में प्रदर्शित चरित्र और 14 मई,2009 को प्रसारित हुई अंतिम कड़ी से यह सीधे तौर पर जुड़ा हुआ है। उन्होंने कहा, "इस सीज़न के हर चरित्र में बहुत उतार चढ़ाव हैं। और हर सीज़न अलग तरह का है। जॉर्ज के बारे में, मैं वास्तव में आप को यह बताना चाहती हूँ कि वह इस कड़ी में अधिकांश समय मौजूद नहीं था। मुझे नहीं लगता कि किसी ने इस पर ध्यान दिया क्योंकि हमने सीज़न को इसी तरह बनाया था।<ref name="Rhimes exclusive">{{cite news| last = Ausiello| first = Michael| authorlink = Michael Ausiello| title = Exclusive: 'Grey's' boss on finale's Izzie-George shocker, Mer-Der 'wedding,' and more!| work = The Ausiello Files| publisher = [[Entertainment Weekly]]| date = 2009-05-15| url = http://ausiellofiles.ew.com/2009/05/exclusive-greys.html| accessdate = 2009-05-28| archive-url = https://web.archive.org/web/20090627025937/http://ausiellofiles.ew.com/2009/05/exclusive-greys.html| archive-date = 27 जून 2009| url-status = dead}}</ref> दोनों के बीच तनाव की ख़बरों के बावजूद,<ref name="TR Knight 'Grey's Anatomy' Goner"/> राईम्स ने नाईट के काम की प्रशंसा की और उसे "एक अविश्वसनीय प्रतिभावान" अभिनेता बताया। <ref name="Rhimes exclusive"/> 22 जून 2009 को यह पुष्टि की गई कि टी आर नाइट को अनुबंध से मुक्त कर दिया गया था किया था और वह छठे सीज़न में नहीं लौटेगा.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehdroom.com/news/Katherine_Heigl_Returning_to_Greys_Anatomy_Next_Season/5024 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100214194335/http://thehdroom.com/news/Katherine_Heigl_Returning_to_Greys_Anatomy_Next_Season/5024 |archive-date=14 फ़रवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> ==== कैथरीन हाइल ==== 11 मार्च 2010 ''एंटरटेनमेंट वीकली'' द्वारा बताया गया कि अपने मातृत्व अवकाश के बाद जरूरत पड़ने पर कैथरीन ने सेट पर कोई सूचना नहीं दी थी। बाद में यह पुष्टि की गई कि हाइल शो में बिलकुल नहीं लौटेंगी, जिसका अर्थ था कि शो की 21वीं कड़ी में उस साल इज्ज़ी अंतिम बार दिखाई देने वाली थी।<ref name="heigl">[http://ausiellofiles.ew.com/2010/03/11/greys-anatomy-katherine-heigl-leaving "ग्रे'ज़ एनाटॉमी" विशेष: कैथरीन हेइग्ल (लगभग) बाहर है!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614185415/http://insidetv.ew.com/2010/03/11/greys-anatomy-katherine-heigl-leaving/ |date=14 जून 2012 }}, ''इंटरटेनमेंट वीकली'', 11 मार्च 2010</ref><ref>[http://www.eonline.com/uberblog/watch_with_kristin/b171689_sources_confirm_katherine_heigl_leaving.html सोर्स कन्फर्म: कैथरीन हेइग्ल छोड़ रहा है, "ग्रे'ज़ एनाटॉमी",] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321120216/http://www.eonline.com/news/watch_with_kristin/sources_confirm_katherine_heigl_leaving/171689 |date=21 मार्च 2012 }} ''इ!'' ''ऑनलाइन'', 15 मार्च 2010</ref> सीज़न 5 के दौरान अफवाह थी कि न केवल टी आर नाइट शो छोड़ जाएगा, बल्कि हाइल भी छोड़ देगी. बाद में इसका खंडन किया गया और उसके चरित्र इज्ज़ी को सीज़न के समापन की फ़्लैट लाइनिंग के बाद पुनर्जीवित किया गया। उसे शो की निर्माता, लेखक और प्रोड्यूसर शोंडा राईम्स द्वारा एक फिल्म शूट करने के लिए, तथा बाद में मातृत्व अवकाश पर अनुपस्थित रहने की अनुमति थी। हाइल ने आधिकारिक तौर पर 24 मार्च 2010 पर अपने बाहर निकलने की पुष्टि की। उसने कहा कि वह अपने फिल्म कैरियर को बढ़ाने के लिए नहीं बल्कि अपने परिवार पर अधिक ध्यान केंद्रित करने के लिए विदा हो रही थी।<ref>[http://www.eonline.com/uberblog/detail.jsp?contentId=173161 ABC कन्फर्म: कैथरीन हेइग्ल छोड़ रहा है, "ग्रे'ज़ एनाटॉमी"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121150423/http://www.eonline.com/uberblog/detail.jsp?contentId=173161 |date=21 जनवरी 2012 }}, ''इ!'' ''ऑनलाइन'', 24 मार्च 2010</ref> == सीज़न == === सीज़न एक : 2005 === :''[[नीलसन]] रैंकिंग (2004-05 यू.एस. टी वी सीज़न; प्रति कड़ी औसत दर्शकों पर आधारित)'' : #9 (18.5 मिलियन दर्शक)<ref>{{cite news |url=http://www.hollywoodreporter.com/thr/television/feature_display.jsp?vnu_content_id=1000937471 |publisher=[[Hollywood Reporter]] |date=May 27, 2005 |title=2004-05 Final audience and ratings figures |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051226102306/http://www.hollywoodreporter.com/thr/television/feature_display.jsp?vnu_content_id=1000937471 |archivedate=26 दिसंबर 2005 |access-date=9 जून 2010 |url-status=live }}</ref> 27 मार्च रविवार को सीज़न एक का प्रसारण शुरू हुआ। सीज़न में 14 कड़ियाँ शामिल करने की योजना थी, लेकिन नेटवर्क ने सीज़न को नौ कड़ी तक छोटा कर दिया और बाकी कड़ियाँ दूसरे सीज़न में स्थानांतरित कर दीं। अंततः 22 मई 2005 को सीज़न संपन्न हुआ। सीज़न मुख्यतः प्रशिक्षुओं के प्रशिक्षण के पहले कुछ दिनों, मेरेडिथ और डेरेक के नये रिश्ते, मेरेडिथ की मां का [[अल्जाइमर रोग]], तथा अन्य [[उप-कहानियों]] पर केन्द्रित है। सीज़न की शुरुआत मेरेडिथ के सिएटल ग्रेस हॉस्पिटल में प्रशिक्षु के रूप में दाखिले के साथ होती है तथा समाप्ति डेरेक द्वारा त्यागी गयी पत्नी एडिसन मांटगोमेरी के रहस्यमय आगमन के साथ होती है। सीज़न में और कई कहानियां भी साथ साथ चलती हैं जिनमे प्रशिक्षुओं द्वारा मिरांडा बेली के तहत चिकित्सीय प्रशिक्षण सहित, बर्क की डेरेक के साथ दुश्मनी तथा क्रिस्टीना के साथ यौन संबंध, इज्जी द्वारा एक डॉक्टर के रूप में मान्यता प्राप्त करने के प्रयास तथा उसके द्वारा अपने अतीत को छिपाने की कोशिश, जॉर्ज का मेरेडिथ के प्रति आकर्षण तथा उसका ओलिविया के साथ संबंध और रिचर्ड के अतीत के खुलासे शामिल हैं। === सीज़न दो: 2005-2006 === :''[[नीलसन]] रैंकिंग (2005-06 यू.एस. टी वी सीज़न; प्रति कड़ी औसत दर्शकों पर आधारित)'' : #5 (20.3 मिलियन दर्शक)<ref>{{cite news |url=http://www.hollywoodreporter.com/thr/television/feature_display.jsp?vnu_content_id=1002576393 |publisher=[[Hollywood Reporter]] |date=May 26, 2006 |title=2005-06 primetime wrap |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060529003429/http://www.hollywoodreporter.com/thr/television/feature_display.jsp?vnu_content_id=1002576393 |archivedate=29 मई 2006 |access-date=9 जून 2010 |url-status=live }}</ref> दूसरा सीज़न रविवार, 25 सितम्बर 2005 को प्रसारित हुआ और 14 व 15 मई,2006 को, दोनों रातों को तीन घंटे तक अंतिम कड़ी दिखाने के बाद समाप्त हुआ। पहले सीज़न में शो के लिए ABC के मूल मध्यसीज़न ऑर्डर के अनुसार मूलतः 14 कड़ियाँ थीं। हालांकि, बाद में सीज़न को जल्द समाप्त करने का फैसला किया गया चूंकि ABC के अधिकारी चाहते थे कि शो का पहला सीज़न ABC के ''[[डेस्परेट हाउसवाइव्स]]'' के साथ ख़त्म हो (पहले दो सीज़न के लिए जिसका टाइम स्लॉट ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' से पहले था)। कहानी के उलझने या मुख्य कथानक के पटरी से उतरने से बचने के लिए, ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' के निर्माताओं ने नौं कड़ियों के साथ पहले सीज़न को ख़त्म करने तथा बाकी की कड़ियों को अगले सीज़न के लिए बचाने का फैसला किया। इसके बाद 10-14 तक की कड़ियों को रोका गया तथा सीज़न 2 की पहली पांच कड़ियों के रूप में प्रसारित किया गया। इन पांच कड़ियों के आलावा ABC ने 22 कड़ियों का और ऑर्डर दिया जिस से दूसरे सीज़न के लिए कड़ियों की कुल संख्या 27 हो गयी। ''ब्रिंग द पेन'', जिसे 14वीं कड़ी के रूप में प्रसारित किया गया, को श्रृंखला निर्माता शोंडा राइम्स के ब्लॉग के अनुसार मूलतः पहले सीज़न की अंतिम कड़ी के रूप में बनाया गया था।<ref>{{Cite web |url=http://www.greyswriters.com/2005/11/from_shonda_rhi.html |title=ग्रे पदार्थ |access-date=9 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515034229/http://www.greyswriters.com/2005/11/from_shonda_rhi.html |archive-date=15 मई 2009 |url-status=dead }}</ref> दूसरा सीज़न मुख्यतः मेरेडिथ और डेरेक के रिश्तों पर आधारित है जिसमे अकस्मात एक बाधा उत्पन्न हो जाती है जब यह खुलासा होता है कि कि डेरेक नवजात शिशुओं के सर्जन एडिसन मांटगोमेरी से विवाहित है। इज्जी और एलेक्स के साथ क्रिस्टीना यंग और प्रेस्टन बर्क का प्यार परवान चढ़ता है (यद्यपि इसमें रुकावट आती है जब इज्जी दिल के मरीज़ डैनी डुकेट के प्यार में पड़ जाती है)। बेली गर्भवती हो जाती है और उसके व्यक्तिगत जीवन के बारे में और अधिक पता चलता है। 15 मई 2006 को दूसरे सीज़न के समाप्त होने के बाद शो में दो पूर्व कलाकारों, सारा रामिरेज़ (कैली टोरेस) और एरिक डेन (मार्क स्लोन) की वापसी हुई, जो नियमित पात्रों में शामिल हुए. श्रृंखला की शुरूआती नामावली सूची को प्रारंभिक सीज़न के बाद केट वाल्श को शामिल करके बढ़ाया गया, यद्यपि इसे केवल 7,8,10 और 13 वीं कड़ी के लिए इस्तेमाल किया गया और बाद में इसके स्थान पर टाइटल कार्ड को प्रत्येक कड़ी के पहले दृश्य के बाद प्रदर्शित किया गया और दूसरे दृश्य की शुरुआत में नामावली को दिखाया गया। === सीज़न तीन: 2006-2007 === :''[[नीलसन]] रैंकिंग (2006-07 यू.एस. टी वी सीज़न; प्रति कड़ी औसत दर्शकों पर आधारित)'' : #4 (21.3 मिलियन दर्शक)<ref name="HRwrap2006-07">{{cite news |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/e3ifbfdd1bcb53266ad8d9a71cad261604f |source=Hollywood Reporter |date=May 25, 2007 |title=Hollywood Reporter: 2006-07 primetime wrap |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070528062839/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/e3ifbfdd1bcb53266ad8d9a71cad261604f |archivedate=28 मई 2007 |access-date=9 जून 2010 |url-status=live }}</ref> 16 मई 2006 पर, दूसरे सीज़न की समाप्ति के बाद की सुबह, ABC ने नेटवर्क के गुरुवार के शाम के कार्यक्रमों को मज़बूत बनाने के लिए ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' के तीसरे सीज़न की घोषणा की<ref name="zap2it06">[http://www.zap2it.com/tv/news/zap-abc-upfront-grid,0,7505738.story ABC फॉल 2006 शेड्यूल, Zap2It.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524054650/http://www.zap2it.com/tv/news/zap-abc-upfront-grid,0,7505738.story |date=24 मई 2012 }}, 11 जुलाई 2006</ref>, जो कि रात को 9 p.m. [[ET]] बजे प्रसारित होना था। 9 फ़रवरी 2006 को ABC ने गुरुवार के दर्शकों के लिए पहले श्रृंखला की योग्यता की जांच की, जिसके कारण इसने "इट इज़ द एंड ऑफ़ द वर्ल्ड" नामक [[सुपर बाउल XL]]-लीडआउट एपिसोड का दोबारा प्रसारण किया। अगले गुरुवार, 16 फ़रवरी 2006, को नेटवर्क ने लम्बी कहानी के दूसरे भाग को ("एज़ वी नो इट" के रूप में दोबारा प्रसारित किया। दोनों प्रसारण 9:30 पर शुरू हुए और इस प्रकार ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' का प्रसारण CBS''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' तथा विदआउट ए ट्रेस, फ़ॉक्स नेटवर्क के ''[[The OC]]'' और NBC के लम्बे समय से चले आ रहे मेडिकल नाटक ''[[ER]]'' के खिलाफ शुरू हुआ। 18 जुलाई 2006 को ABC ने घोषणा की कि तीसरे सीज़न का प्रीमियर 21 सितंबर 2006 को होगा। 6 जुलाई 2006 को श्रृंखला ने पहले दो घंटे के पायलेट एपिसोड, "ए हार्ड डेज़ नाईट", की पुनरावृत्ति के रूप में गुरुवार का नया स्लॉट ग्रहण किया। सीज़न में ईजी द्वारा डैनी को छोड़ने का संघर्ष, फिन तथा डेरेक के बीच मेरेडिथ की पसंद, बर्क की चोट का असर तथा नये सर्जरी चीफ के लिए चार अटेंडिंग सर्जनों के बीच तथा चीफ रेसिडेंट के लिए रेसिडेंट डाक्टरों के बीच निर्णय को प्रमुख रूप से दिखाया गया। जुलाई और अगस्त के दौरान, श्रृंखला का सप्ताह में दो बार प्रसारण हुआ : एक बार गुरुवार को नई समय अवधि में और एक बार रविवार को अपनी पिछली समय अवधि में. सीज़न के प्रीमियर के दौरान ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' ने नये टाइम स्लॉट में जोरदार प्रदर्शन किया। यह 9 बजे के समय में''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'', एक घंटे में 25.14 मिलियन दर्शकों तथा 18-49 डेमोग्राफिक पर 10.9 की जबरदस्त रेटिंग के साथ, पहले नंबर पर पहुँचने में सक्षम था। इसकी तुलना में, ''CSI'' {{'}} के सीज़न प्रीमियर ने 18-49 डेमोग्राफिक पर 7.5 की रेटिंग के साथ, 22.04 मिलियन दर्शकों को आकर्षित किया।<ref name="medialife">{{Cite web |url=http://www.medialifemagazine.com/artman/publish/article_7475.asp |title=मीडिया लाइफ पत्रिका |access-date=9 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827121505/http://www.medialifemagazine.com/artman/publish/article_7475.asp |archive-date=27 अगस्त 2009 |url-status=live }}</ref> तीसरा सीज़न 17 मई 2007 को समाप्त हो गया। सीज़न की समाप्ति पर, बर्क एक चर्च में क्रिस्टीना के साथ शादी करता है, चीफ वेबर सर्जरी चीफ के रूप में बना रहता है, कैली को चीफ रेसिडेंट बनाया जाता है और जॉर्ज को पता चलता है कि वह निर्णायक परीक्षा में फेल हो गया है। प्रेस्टन बर्क का चरित्र को स्थायी रूप से इस शो से ख़त्म कर दिया गया और सीज़न की समाप्ति पर इसैया वॉशिंगटन ने अंतिम बार अपनी प्रस्तुति दी। डेरेक और मेरेडिथ के बीच संबंधों के साथ साथ कैली, जॉर्ज और इज्ज़ी के बीच के त्रिकोण को बिना सुलझाये छोड़ दिया गया। स्पिन ऑफ़ ''[[प्राइवेट प्रेक्टिस]]'' में एडिसन [[लॉस एंजेलिस|लॉस एंजिल्स]] में नये जीवन की शुरुआत का निर्णय लेती है। === सीज़न चार : 2007-2008 === :''[[नीलसन]] रैंकिंग (2007-08 यू.एस. टी वी सीज़न; प्रति कड़ी औसत दर्शकों पर आधारित)'' : #8 (15.9 मिलियन दर्शक)<ref name="ABC Medianet Seasonal Rankings">{{cite news |url=http://www.abcmedianet.com/web/progcal/dispDNR.aspx?id=052808_06 |date=May 28, 2008 |title=ABC Medianet: Season Program Rankings |access-date=9 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605055326/http://www.abcmedianet.com/web/progcal/dispDNR.aspx?id=052808_06 |archive-date=5 जून 2008 |url-status=dead }}</ref> चौथे सीज़न के लिए शो का नवीकरण करने के साथ 27 सितम्बर 2007 को पहली कड़ी का प्रसारण किया गया। राइम्स पर ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' तथा ''[[प्राइवेट प्रेक्टिस]]'' दोनों की निर्माण संबंधी जिम्मेदारियों के कारण, राइम्स ने शो के नियमित कामों को लेखक तथा कार्यकारी निर्माता [[क्रिस्टा वर्नोफ़]] को सौंप दिया। <ref>'''ग्रे' शिफ्ट्स फॉर वरनॉफ, नौक्सन'' [http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/news/e3iaf82321e51c9ae09a55c8263388d21aa द हॉलीवुड रिपोर्टर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011094403/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/news/e3iaf82321e51c9ae09a55c8263388d21aa |date=11 अक्तूबर 2007 }}</ref> शो के इतिहास में पहली बार, श्रृंखला के दो नियमित कलाकार वापसी नहीं कर रहे थे। [[केट वॉल्श]] के चरित्र को ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' के स्पिन ऑफ़ ''[[प्राइवेट प्रेक्टिस]]'' में स्थानांतरित कर दिया गया। 7 जून 2007 को, यह घोषणा की गई कि [[इसैया वॉशिंगटन]] के अनुबंध का नवीकरण नहीं किया गया था।<ref name="MA-2007-06-07">औसिएलो, माइकल. [http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Exclusive-Greys-Fires/800016659 "विशेष! ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081103135256/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Exclusive-Greys-Fires/800016659 |date=3 नवंबर 2008 }}[http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Exclusive-Greys-Fires/800016659 ग्रे'ज़ फाइर्स आइशाया वॉशिंगटन"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081103135256/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Exclusive-Greys-Fires/800016659 |date=3 नवंबर 2008 }}</ref> कार्डियोथोरेसिक सर्जरी के प्रमुख के रूप में एरिका हान ने बर्क का स्थान लिया। शाइलर लाइ ने सीज़न तीन की अंतिम दो कड़ियों में लेक्सी ग्रे, एक नयी प्रशिक्षु तथा मेरेडिथ की छोटी सौतेली बहन, की अतिथि भूमिका निभायी थी। 11 जून 2007 को, यह घोषणा की गई कि पूर्वनिर्धारित योजना के विपरीत 13 कड़ियों की लम्बी कहानी के बजाय, लाइ श्रृंखला की नियमित कलाकार होंगी.<ref>[http://www.glitteratigossip.com/glitterati/2007/07/doomed-chyler-l.html ग्लिटेराटि: बातुनी: बर्बाद?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928155600/http://www.glitteratigossip.com/glitterati/2007/07/doomed-chyler-l.html |date=28 सितंबर 2011 }}[http://www.glitteratigossip.com/glitterati/2007/07/doomed-chyler-l.html ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी को शाइलर लेह को जोड़ा'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928155600/http://www.glitteratigossip.com/glitterati/2007/07/doomed-chyler-l.html |date=28 सितंबर 2011 }}</ref> चौथे सीज़न के अतिथि कलाकारों में पूर्व ''[[गिलमोर गर्ल्स]]'' अभिनेता [[एडवर्ड हर्मन]] शामिल थे जो कि तीन कड़ियों में दिखाई दिए। [[बफी द वैम्पायर स्लेयर]] के ''[[सेठ ग्रीन]]'' ने दो भागो की एक कड़ी में अतिथि भूमिका की। <ref>[https://web.archive.org/web/20071013042824/http://news.yahoo.com/s/nm/20071011/tv_nm/sethgreen_dc_1 सेठ ग्रीन कॉल इन सिक फॉर "ग्रे'ज़"], ''Yahoo!'', 11 अक्टूबर 2007</ref> [[लॉरेन स्टेमाइल]] रोज़ के नाम से एक [[स्क्रब नर्स]] की भूमिका निभाती हैं, जिसमे डेरेक अत्यधिक दिलचस्पी लेने लगता है।<ref>[http://www.zap2it.com/tv/news/zap-laurenstamilegreysanatomycasting,0,6140336.story ग्रे'ज़ एनाटॉमी" कास्ट्स मिस्ट्री वुमन,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218193205/http://www.zap2it.com/tv/news/zap-laurenstamilegreysanatomycasting,0,6140336.story |date=18 फ़रवरी 2009 }} ''Zap2It.com'', 5 अक्टूबर 2007</ref> ''[[डावसन क्रीक]]'' के पूर्व छात्र [[जोशुया जैक्सन]] की डाक्टर के रूप में एक लम्बी-कई कड़ियों में बनाई हुई कहानी के द्वारा टेलीविज़न में वापसी कराई गयी, वह सीज़न की ग्यारहवीं कड़ी में पहली बार दिखाई दिए। <ref>[http://www.zap2it.com/tv/news/zap-joshuajacksongreysanatomycasting,0,5817254.story?coll=zap-tv-headlines कास्टिंग: 'ग्रे'ज़ एनाटॉमी' पिक्स अप पेसे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821044525/http://www.zap2it.com/tv/news/zap-joshuajacksongreysanatomycasting,0,5817254.story?coll=zap-tv-headlines |date=21 अगस्त 2009 }}, ''Zap2It.com'', 22 अक्टूबर 2007</ref> [[राइटर्स गिल्ड ऑफ़ अमेरिका की 2007-2008 की हड़ताल]] के कारण जैक्सन की उपस्थिति रद्द कर दी गयी।<ref>[http://www.teentelevision.com/d/164960/1002/jacksons-tv-comeback-derailed-by-strikes.html जैक्सन'स टीवी कमबैक डीरेल्ड बाई स्ट्राइक्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417014930/http://www.teentelevision.com/d/164960/1002/jacksons-tv-comeback-derailed-by-strikes.html |date=17 अप्रैल 2008 }}, ''TeenTelevision.com'', 14 दिसम्बर 2007</ref> 1 मई को दिखाई गयी कड़ी ''[[पीस ऑफ़ माई हर्ट]]'' के द्वारा [[केट वाल्श]] ने एडिसन मांटगोमेरी के रूप में वापसी की। 20 फ़रवरी 2008 को 20, यह पुष्टि की गयी कि 24 अप्रैल 2008 को ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' पांच नई कड़ियों के साथ लौटेगा.<ref>[http://tv.ign.com/articles/853/853797p1.html ''लॉस्ट'' न्यू टाइमस्लॉट कनफर्म्ड/ ABC अल्सो अनाउन्सेस रीटर्न डेट्स फॉर ''बॉस्टन लीगल'', ''डेस्परेट हाउसवाइफ'', ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' और ज्यादा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131091034/http://tv.ign.com/articles/853/853797p1.html |date=31 जनवरी 2010 }}, ''IGN.com'', 20 फ़रवरी 2008</ref> ''[[व्हेयर द वाइल्ड थिंग्स आर]]'' पहली कड़ी थी जो WGA हड़ताल के परिणामस्वरूप पैदा हुए शून्य के बाद दिखाई गयी। [[(फ्रीडम)]] की दोहरी कड़ियों का अंत 22 मई 2008 को प्रसारित किया गया। यह मेरेडिथ के निजी जीवन में डेरेक व उसकी माँ सहित एक बड़ी सफलता प्राप्त होने के चारों ओर केन्द्रित था। मेरेडिथ और डेरेक ने मस्तिष्क ट्यूमर के रोगियों पर चिकित्सीय परीक्षण किये। केवल एक के अलावा उनके सभी रोगी मर गये जिसका प्रेमी उसकी जीवनदायी सर्जरी से पहले मर गया था। अंत में सफल होने के बाद, मेरेडिथ ने एक जोखिम लिया और डेरेक के साथ फिर से संबंध जोड़ लिया। लगभग सभी कलाकारों, मेरेडिथ और डेरेक, जॉर्ज और लेक्सी, रिचर्ड और अडेले, एलेक्स और इज्ज़ी और, एरिका व कैली, ने चुम्बन लिया था। सीज़न पांच में चलने वाली समलैंगिक कहानी के लिए तैयार होने के लिए, ग्रे ने GLAAD से सलाह ली। <ref>{{Cite web |url=http://www.afterellen.com/TV/2008/6/greysanatomy |title=समलैंगिक कहानी के पीछे "ग्रे'ज़ एनाटॉमी" {{!}} AfterEllen.com |access-date=26 मई 2012 |archive-url=https://archive.today/20120526231257/http://www.afterellen.com/TV/2008/6/greysanatomy |archive-date=26 मई 2012 |url-status=dead }}</ref> === सीज़न पांच: 2008-2009 === :''[[नीलसन]] रैंकिंग (2008-09 यू.एस. टी वी सीज़न; प्रति कड़ी औसत दर्शकों पर आधारित)'' : #12 (14.6 मिलियन दर्शक) 25 सितम्बर 2008 को ''[[अगली बेट्टी]]'' के तीसरे सीज़न के प्रीमियर के तुरंत बाद, दो घंटे की कड़ी के साथ पांचवें सीज़न का प्रीमियर हुआ। 2 अक्टूबर को [[2008 में बनने वाले उपराष्ट्रपति की बहस]] की कवरेज के पश्चात्, 9 अक्टूबर 2008 को अमेरिका में श्रृंखला की नियमित एक घंटे की कड़ियों का प्रसारण शुरू हुआ। ये अफवाहें फैलीं कि शो के दो मुख्य सितारे, टी आर नाईट और कैथरीन हाइल शो से निकलने की योजना बना रहे थे, जब हाइल ने सार्वजनिक रूप से घोषणा की कि वह एम्मी रेस के लिए अपना नाम नहीं देगी, तथा इस प्रकार की खबरें आईं कि टी आर नाईट तथा शो निर्माता शोंडा राइम्स के बीच तनाव था। ''[[OK!]]'' मैगज़ीन ने बताया कि [[कैथरीन हाइल]] ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' के साथ बनी रहेंगी<ref name="OK!US.com">{{cite web |url=http://www.okmagazine.com/news/view/7889/Denied:-Katherine-Heigl-Not-Leaving-Grey's-Anatomy |title=Katherine Heigl is staying on ''Grey's Anatomy'' |work=OK!magazine.com |accessdate=2008-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090617191803/http://www.okmagazine.com/news/view/7889/Denied%3A-Katherine-Heigl-Not-Leaving-Grey%27s-Anatomy |archive-date=17 जून 2009 |url-status=live }}</ref> और पात्रों में [[केविन मेककिड तथा मेलिसा जॉर्ज]] को जोड़ा जा रहा है। 3 नवम्बर 2008 को यह घोषणा की गयी कि [[ब्रुक स्मिथ (एरिका हान)]] को शो से निकला जा रहा है।<ref name="EW"/> स्मिथ के प्रस्थान की घोषणा से पहले, यह घोषणा की गई कि [[मैरी मेकडोनेल]], [[एसपर्जर सिंड्रोम]] से प्रभावित [[कार्डियोथोरेसिक सर्जन,]] वर्जीनिया डिक्सन के रूप में दिखाई देंगी। <ref name="EW2">{{cite news |url=http://ausiellofiles.ew.com/2008/10/mary-mcdonnells.html |title='Grey's Anatomy' Exclusive: Mary McDonnell's Secret Revealed! |publisher=Entertainment Weekly |authorlink=Michael Ausiello |first=Michael |last=Ausiello |date=2008-11-03 |accessdate=2008-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102080359/http://ausiellofiles.ew.com/2008/10/mary-mcdonnells.html |archive-date=2 नवंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> यह भी घोषणा की गयी कि [[मेलिसा जॉर्ज,]] श्रृंखला की नियमित कलाकार नहीं होंगी और उनके चरित्र [[सैडी हैरिस,]] के अस्पताल छोड़ने के निर्णय के बाद, वह शो छोड़ देंगी। 6 नवम्बर 2008 को 6, [[टीवी गाइड]] ने बताया कि फरवरी में ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' ''[[प्राइवेट प्रेक्टिस]]'' के साथ आपस में गुंथी हुईं एक से अधिक कड़ियों की एक लम्बी कहानी का प्रदर्शन करेगा। <ref>[http://www.tvguide.com/News/Greys-Anatomy-crossover-35411.aspx विशेष: बहु प्रकरण ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' /''प्राइवेट प्रैक्टिस'' क्रॉसओवर इस इन द वर्क्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003170745/http://www.tvguide.com/news/greys-anatomy-crossover-35411.aspx |date=3 अक्तूबर 2009 }} ''टीवी गाइड'' . 6 नवम्बर 2008 को पुनःप्राप्त.</ref> सीज़न डेरेक द्वारा मेरेडिथ की मां की पत्रिकाओं की खोज, जब वह एक रेसिडेंट थी, पत्रिकाओं के प्रति मेरेडिथ की प्रतिक्रिया, लेक्सी और उसके साथी प्रशिक्षुओं के बीच की कहानियों, मेरेडिथ की पुरानी सहेली सैडी का आगमन, [[डैनी डुक्केट]] का फिर से आना, जो [[इज्ज़ी स्टीवंस]] को रहस्यमयी लगता है, तथा बाद में उसे पता चलता है कि वह अज्ञात बीमारी से ग्रसित है (इसके कारण इन अफवाहों को बढ़ावा मिला कि हाइल शो से बाहर जाने के बारे में सोच रही है), एक सर्जरी के दौरान रेसिडेंट के बीच तीव्र गहनता, तथा विभिन्न स्टाफ रोमांस पर केन्द्रित है। 26 फ़रवरी 2009 को [[एंटरटेन्मेंट वीकली]] ने बताया कि जेसिका कैपशाव ने ABC के साथ एक अनुबंध पर हस्ताक्षर किये हैं जिसके अनुसार [[पेडीयाट्रिक सर्जन एरिज़ोना रोबिन्स]] सीज़न पांच की सभी कड़ियों के साथ अगले सीज़न में नियमित कलाकार के रूप में वापसी के विकल्प के साथ दिखाई देंगी। <ref>{{Cite web |url=http://ausiellofiles.ew.com/2009/02/greys-exclusi-1.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 जून 2010 |archive-url=https://www.webcitation.org/67pakACxU?url=http://insidetv.ew.com/2009/02/26/greys-exclusi-1-3/ |archive-date=21 मई 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.buddytv.com/articles/greys-anatomy/jessica-capshaw-inks-greys-ana-26630.aspx|title=संग्रहीत प्रति|access-date=9 जून 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/67pakqviO?url=http://www.buddytv.com/articles/greys-anatomy/jessica-capshaw-inks-greys-ana-26630.aspx|archive-date=21 मई 2012|url-status=live}}</ref> === सीज़न छह: 2009-2010 === 23 अप्रैल 2009 को [[ABC]] ने [[2009-2010]] टेलीविज़न सीज़न के लिए ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' का चुनाव किया।<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20090423abc01 ABC अनाउन्सेस अर्ली पिक-अप्स फॉर नेक्स्ट सीज़न] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120912011726/http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20090423abc01 |date=12 सितंबर 2012 }}, ''द फ्युटन क्रिटिक'', 23 अप्रैल 2009</ref> 24 सितंबर,2009, गुरुवार को 9:00 pm इस्टर्न टाइम/8:00 pm सेंट्रल टाइम पर छठे सीज़न की पहली कड़ी प्रसारित की गयी।<ref>{{cite web|url=http://www.tvguide.com/News/FallTV-ABC-Premieres-1006734.aspx|title=ABC Announces Fall Premiere Dates for 19 Shows|publisher=TVGuide.com|accessdate=2009-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/67palqDB5?url=http://www.tvguide.com/News/FallTV-ABC-Premieres-1006734.aspx|archive-date=21 मई 2012|url-status=live}}</ref> [[टी.आर. नाइट]] इस सीज़न में नियमित रूप से नहीं दिखेंगे<ref>[http://ausiellofiles.ew.com/2009/06/its-official-tr-knight-to-exit-greys-anatomy.html यह आधिकारिक है: टी.आर. नाइट "ग्रे एनाटॉमी"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090722035248/http://ausiellofiles.ew.com/2009/06/its-official-tr-knight-to-exit-greys-anatomy.html |date=22 जुलाई 2009 }} को बाहर निकालने के लिए, ''इंटरटेनमेंट वीकली'', 17 जून 2009</ref>, जबकि पूर्व सदस्य [[जेसिका कैपशाव]] को श्रृंखला में नियमित कलाकार के रूप में पदोन्नत किया गया है।<ref>[http://ausiellofiles.ew.com/2009/06/exclusive-greys-anatomy-promotes-jessica-capshaw-.html विशेष: "ग्रे'ज़ एनाटॉमी" जेसिका कैपशॉ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629212238/http://ausiellofiles.ew.com/2009/06/exclusive-greys-anatomy-promotes-jessica-capshaw-.html |date=29 जून 2009 }}, ''इंटरटेनमेंट विकली'', 17 जून 2009</ref> [[कैथरीन हाइल]] एक और सीज़न के लिए ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' पर बनी रहेंगी.<ref>[http://abclocal.go.com/wls/story/section=news/entertainment&amp;id=6873492 "ग्रे'ज़ एनाटॉमी" पर नाइट आउट हेइग्ल]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}, ''ABC 7 शिकागो'', 19 जून 2009</ref><ref>[http://www.tvguide.com/News/ABC-Heigl-staying-1007116.aspx ABC आधिकारिक बनाता है: ग्रे'ज़ पर हेइग्ल रहता है,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013083632/http://www.tvguide.com/News/ABC-Heigl-staying-1007116.aspx |date=13 अक्तूबर 2012 }} ''टीवी गाइड'', 19 जून 2009</ref> [[मार्था प्लिंपटन]] ने सीज़न के प्रीमियर के शुरुआत से कई कड़ियों में भूमिका निभायी है।<ref>[http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSTRE56E0Z520090715?feedType=RSS&amp;feedName=entertainmentNews "ग्रे" नई सीज़न में मरथा प्लिम्प्तन,] ''Reuters.com'', 15 जुलाई 2009</ref> शो में पहली बार अलग अलग चरित्रों पर केन्द्रित कड़ियों को दिखाया गया था। जबकि अधिकांश कड़ियों में पांच साल पहले के कलाकारों को ही दर्शाया गया है, कुछ कड़ियाँ विशेष रूप से एक ही पात्र पर केन्द्रित है जैसे [[डेरेक ("गिव पीस अ चांस"), एरिज़ोना ("इन्वेस्ट इन लव"), ओवेन ("सुसाइड इज़ पेनलेस") तथा एलेक्स ("सिम्पेथी फॉर द पेरेंट्स")]]. छठे सीज़न में सिएटल ग्रेस अस्पताल के मर्सी वेस्ट अस्पताल में विलय के कारण कई नए रेसिडेंट स्टाफ में शामिल हुए. इन रेसिडेंट्स में [[नोरा ज़हेटनर]] डॉ॰ रीड एडम्सन के रूप में, [[जेसी विलियम्स]] डॉ॰ जैक्सन एवरी के रूप में, [[रॉबर्ट बेकर]] डॉ॰ चार्ल्स पर्सी के रूप में और [[सारा ड्रयू]] डॉ॰ अप्रैल केप्नर के रूप में शामिल हैं, जिन्हें छठी कड़ी में निकाल दिया गया था और तेरहवीं कड़ी में फिर से ले लिया गया था। 12 नवम्बर को [[किम रावेर]] डॉ॰ टेडी आल्टमैन, एक कार्डियोथोरेसिक सर्जन और [[इराक युद्ध]] के वयोवृद्ध, जिन्होनें डॉ॰ ओवेन हंट के साथ काम किया था, के रूप में पात्रों में शामिल हुए. 4 जनवरी 2010, को घोषणा की गयी कि रावेर श्रृंखला के नियमित कलाकार बन गये हैं।<ref>{{Cite web |url=http://news-briefs.ew.com/2010/01/04/kim-raver-joins-greys-anatomy/ |title=किम रेवर बिकम्स सिरीज़ रेगुलर ऑन 'ग्रे'ज़ एनाटॉमी' |access-date=9 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017221235/http://news-briefs.ew.com/2010/01/04/kim-raver-joins-greys-anatomy/ |archive-date=17 अक्तूबर 2014 |url-status=dead }}</ref> 14 जनवरी 2010 को एक दूसरे से जुड़ी दूसरी ''[[ग्रे'ज़ एनाटॉमी/प्राइवेट प्रेक्टिस]]'' कड़ी का प्रसारण हुआ। इज्ज़ी स्टीवंस, अब कभी सिएटल ग्रेस मर्सी वेस्ट अस्पताल में नहीं लौटेगी, क्योंकि [[कैथरीन हाइल]] का अनुबंध समाप्त कर दिया गया है।<ref name="heigl"/> 29 मार्च 2010 को [[डेमी लोवेटो]] ने ट्वीट किया कि वह "इस सप्ताह ग्रे'ज़ एनाटॉमी का फिल्मांकन करेगी" और उनके लिए "यह एक सपने के सच होने के समान है!"<ref>{{Cite web |url=http://www.twitter.com/ddlovato |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100609021843/https://twitter.com/ddlovato |archive-date=9 जून 2010 |url-status=live }}</ref> 8 अप्रैल 2010 को यह घोषणा की गयी कि गायिका [[मैंडी मूर]] छठे सीज़न के समापन समारोह में अतिथि होंगी. == प्रतिक्रिया == ग्रे'ज़ एनाटॉमी एक मल्टी [[एम्मी]] तथा [[गोल्डन ग्लोब]] पुरस्कार विजेता टेलीविज़न शो है। === यू.एस.टेलीविज़न रेटिंग === ग्रे'ज़ एनाटॉमी (प्रति प्रकरण दर्शकों के लिए कुल औसत) की सिज़नल रैन्किंग्स. ''ध्यान दें: प्रत्येक अमेरिकी टेलीविज़न नेटवर्क सीज़न सितम्बर के अंत में शुरू होता है और मई के अंत में समाप्त होता है, जो मई अवधि के पूरा होने के साथ मेल खाता है।'' {| class="wikitable" |- style="background-color:#E0E0E0" valign="bottom" ! संस्करण ! निर्धारित-समय ! सीज़न प्रीमियर ! सीज़न समापन ! टीवी सीज़न ! स्थान ! दर्शक<br />(मिलियन में) |- style="background-color:#E0E0E0" |- style="background-color:#F9F9F9" | 1 | रविवार 10:00PM | 27 मार्च 2005 | 22 मई 2005 | 2005 ! #9 ! 18.5 |- style="background-color:#F9F9F9" | 2 | रविवार 10:00PM | 25 सितंबर 2005 | 15 मई 2006 | 2005-2006 ! #5 ! 20.3 |- style="background-color:#F9F9F9" | 3 | गुरुवार 9:00PM | 21 सितम्बर 2006 | 17 मई 2007 | 2006-2007 ! #4 ! 21.3 |- style="background-color:#F9F9F9" | 4 | गुरूवार 9:00PM | 27 सितम्बर 2007 | 22 मई 2008 | 2007-2008 ! #8 ! 15.9 |- style="background-color:#F9F9F9" | 5 | गुरूवार 9:00PM | 25 सितंबर 2008 | 14 मई 2009 | 2008-2009 ! #12 ! 14.6 |- style="background-color:#F9F9F9" | 6 | गुरूवार 9:00PM | 24 सितम्बर 2009 | 20 मई 2010 | 2009-2010 ! #17 ! 13.53 (आज तक) |} == पुरस्कार और नामांकन == [[प्राईमटाइम एमी पुरस्कार]] * 2005 में एक ड्रामा सीरीज़ (सांड्रा ओह) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के रूप में नामांकन * '''2006 में एक ड्रामा सीरीज़ में सर्वश्रेष्ठ कास्टिंग के लिए अवार्ड (कास्टिंग: लिंडा लोवी और जॉन ब्रेस)''' * 2006 में सर्वश्रेष्ठ ड्रामा सीरीज़ के लिए नामांकन * 2006 में एक ड्रामा सीरीज़ (सांड्रा ओह) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के रूप में नामांकन * 2006 में एक ड्रामा सीरीज़ (चन्द्र विल्सन) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के रूप में नामांकन * 2006 में एक ड्रामा सीरीज़ (केली कैंडलर) में सर्वश्रेष्ठ अतिथि अभिनेता के लिए नामांकन * 2006 में एक ड्रामा सीरीज़ (केट बर्टन) में सर्वश्रेष्ठ अतिथि अभिनेता के लिए नामांकन * 2006 में एक ड्रामा सीरीज़ (क्रिस्टीना रिसी) में सर्वश्रेष्ठ अतिथि अभिनेता के लिए नामांकन * 2007 में सर्वश्रेष्ठ ड्रामा सीरीज़ के लिए नामांकन * 2007 में एक ड्रामा सीरीज़ (टी.आर. नाइट) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के रूप में नामांकन * '''2007 में एक ड्रामा सीरीज़ (कैथरीन हेइग्ल) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के रूप में नामांकन''' * 2007 में एक ड्रामा सीरीज़ (सांड्रा ओह) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के रूप में नामांकन * 2007 में एक ड्रामा सीरीज़ (चन्द्र विल्सन) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के रूप में नामांकन * 2007 में एक ड्रामा सीरीज़ (केट बर्टन) में सर्वश्रेष्ठ अतिथि अभिनेता के लिए नामांकन * 2007 में एक ड्रामा सीरीज़ (एलिज़ाबेथ रिज़र) में सर्वश्रेष्ठ अतिथि अभिनेता के लिए नामांकन * 2008 में एक ड्रामा सीरीज़ (सांड्रा ओह) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के रूप में नामांकन * 2008 में एक ड्रामा सीरीज़ (चन्द्र विल्सन) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के रूप में नामांकन * 2008 में एक ड्रामा सीरीज़ (डिअहन कैरोल) में सर्वश्रेष्ठ अतिथि अभिनेता के लिए नामांकन * 2009 में एक ड्रामा सीरीज़ (सांड्रा ओह) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के रूप में नामांकन * 2009 में एक ड्रामा सीरीज़ (चन्द्र विल्सन) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के रूप में नामांकन * 2009 में एक ड्रामा सीरीज़ (शैरोन लॉरेन्स) में सर्वश्रेष्ठ अतिथि अभिनेता के लिए नामांकन [[गोल्डन ग्लोब अवार्ड्स]] * 2005 में उत्कृष्ट ड्रामा सीरीज़ का नामांकन * 2005 में लीड अभिनेता द्वारा एक ड्रामा सीरीज़ (पैट्रिक डेम्सेय) में उत्कृष्ट प्रदर्शन के लिए नामांकन * '''2005 में एक श्रृंखला, मिनीसीरीज़, या टीवी फिल्मी (सैंड्रा ओह) में उत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री के लिए अवार्ड''' * '''2006 में उत्कृष्ट ड्रामा सीरीज़ के लिए अवार्ड''' * 2006 में एक ड्रामा सीरीज़ (पैट्रिक डेम्सेय) में उत्कृष्ट लीड अभिनेता के लिए नामांकन * 2006 में एक ड्रामा सीरीज़ (एलेन पौम्पेओ) में उत्कृष्ट लीड अभिनेता के लिए नामांकन * 2006 में एक श्रृंखला, मिनीसीरीज़, या टीवी फिल्मी (कैथरीन हेइग्ल) में उत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री के लिए नामांकन * 2007 में उत्कृष्ट ड्रामा सीरीज़ के लिए नामांकन * 2007 में एक श्रृंखला, मिनीसीरीज़, या टीवी फिल्मी (कैथरीन हेइग्ल) में उत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री के लिए नामांकन [[स्क्रीन ऐक्ट्रेस गिल्ड अवार्ड्स]] * 2006 में एक ड्रामा सीरीज़ (पैट्रिक डेम्सेय) में पुरुष अभिनेता द्वारा सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन के लिए नामांकन * '''2006 में एक ड्रामा सीरीज़ (सांड्रा ओह) में महिला अभिनेत्री द्वारा सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन के लिए अवार्ड''' * 2006 में एक ड्रामा सीरीज़ में एन्सेम्बल द्वारा सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन के लिए नामांकन * '''2007 में एक ड्रामा सीरीज़ (चन्द्र विल्सन) में महिला अभिनेत्री द्वारा सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन के लिए अवार्ड''' * '''2007 में एक ड्रामा सीरीज़ में एन्सेम्बल द्वारा सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन के लिए नामांकन''' * 2008 में एक ड्रामा सीरीज़ में एन्सेम्बल द्वारा सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन के लिए नामांकन [[NAACP इमेज अवॉर्ड्स]] * '''2006 में सर्वश्रेष्ठ ड्रामा सीरीज़ में अवार्ड''' * '''2006 में एक ड्रामा सीरीज़ (आइशाया वॉशिंगटन) में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए अवार्ड''' * 2006 में एक ड्रामा सीरीज़ (जेम्स पिकन्स, जूनियर) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए नामांकन * 2006 में एक ड्रामा सीरीज़ (चन्द्र विल्सन) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए नामांकन * '''2007 में सर्वश्रेष्ठ ड्रामा सीरीज़ में अवार्ड''' * '''2007 में एक ड्रामा सीरीज़ (इसैया वॉशिंगटन) में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए अवार्ड''' * 2007 में एक ड्रामा सीरीज़ (जेम्स पिकन्स, जूनियर) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए नामांकन * '''2007 में एक ड्रामा सीरीज़ (चन्द्र विल्सन) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए नामांकन''' * '''2008 में सर्वश्रेष्ठ ड्रामा सीरीज़ में अवार्ड''' * '''2008 में एक ड्रामा सीरीज़ (चन्द्र विल्सन) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए नामांकन''' * 2008 में एक ड्रामा सीरीज़ (जेम्स पिकन्स, जूनियर) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए नामांकन * '''2009 में सर्वश्रेष्ठ ड्रामा सीरीज़ में अवार्ड''' * '''2009 में एक ड्रामा सीरीज़ (चन्द्र विल्सन) में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए नामांकन''' * 2009 में एक ड्रामा सीरीज़ (जेम्स पिकन्स, जूनियर) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए नामांकन * 2010 में सर्वश्रेष्ठ ड्रामा सीरीज़ में अवार्ड * 2010 में एक ड्रामा सीरीज़ (सांड्रा ओह) में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए नामांकन * 2010 में एक ड्रामा सीरीज़ (चन्द्र विल्सन) में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए नामांकन * 2010 में एक ड्रामा सीरीज़ (जेम्स पिकन्स, जूनियर) में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए नामांकन * '''2010 में एक ड्रामा सीरीज़ (शोंडा र्हेहिम्स) में सर्वश्रेष्ठ लेखन के लिए अवार्ड्स''' * '''2010 में एक ड्रामा सीरीज़ (चन्द्र विल्सन) में सर्वश्रेष्ठ निर्देशन के लिए अवार्ड''' [[पीपुल्स च्वाइस अवार्ड्स]] * '''2006 में पसंदीदा पुरुष टीवी स्टार (पैट्रिक डेम्सेय) के लिए अवार्ड''' * '''2006 में पसंदीदा टीवी ड्रामा के लिए अवार्ड''' * '''2007 में पसंदीदा महिला टीवी स्टार (कैथरीन हेइग्ल) के लिए अवार्ड''' * '''2007 में पसंदीदा पुरुष टीवी स्टार (पैट्रिक डेम्सेय) के लिए अवार्ड''' * '''2007 में पसंदीदा दृश्य चौर्य स्टार (चन्द्र विल्सन) के लिए अवार्ड''' * 2008 में पसंदीदा पुरुष टीवी स्टार (पैट्रिक डेम्सेय) के लिए नामांकन * 2008 में पसंदीदा टीवी ड्रामा के लिए नामांकन * 2009 में पसंदीदा टीवी ड्रामा के लिए नामांकन * 2009 में पसंदीदा टीवी ड्रामा अभिनेता (पैट्रिक डेम्सेय) के लिए नामांकन * '''2009 में पसंदीदा टीवी ड्रामा अभिनेत्री (कैथरीन हेइग्ल) के लिए अवार्ड''' [[सैटेलाइट अवार्ड्स]] * 2005 में उत्कृष्ट ड्रामा सीरीज़ के लिए नामांकन * 2005 में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री (सांड्रा ओह) के लिए नामांकन * '''2007 में एक ड्रामा सीरीज़ (एलेन पोम्पेओ) में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए अवार्ड''' * 2007 में उत्कृष्ट ड्रामा सीरीज़ के लिए नामांकन * 2007 में एक श्रृंखला, मिनीसीरीज़, या टीवी फिल्म (टी.आर. नाइट) में उत्कृष्ट सहायक अभिनेता के लिए नामांकन * 2007 में एक श्रृंखला, मिनीसीरीज़, या टीवी फिल्म (चन्द्र विल्सन) में उत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री के लिए नामांकन * 2008 में एक श्रृंखला, मिनीसीरीज़, या टीवी फिल्म (चन्द्र विल्सन) में उत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री के लिए नामांकन [[एव्वी अवार्ड्स]] * 2008 में एक ड्रामा सीरीज़ (एलेन पोम्पेओ) में उत्कृष्ट अभिनेत्री के लिए नामांकन * 2009 में एक ड्रामा सीरीज़ (केविन मैककिड) में उत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री के लिए नामांकन [[राइटर्स गिल्ड ऑफ़ अमेरिका अवार्ड्स]] * 2005 में उत्कृष्ट ड्रामटिक सीरीज़ के लिए नामांकन * '''2009 में उत्कृष्ट नई श्रृंखला के लिए अवार्ड''' * 2006 में उत्कृष्ट ड्रामटिक सीरीज़ के लिए नामांकन == मर्चन्डाइज़ == === DVD रिलीज़ === [[वॉल्ट डिज्नी स्टूडियो होम (मनोरंजन]] पूर्वनाम ब्युएना विस्टा होम एण्टरटेनमेंट) जारी किया ''है'' 1 सभी मौसमों पूरा ''ग्रे की शारीरिक रचना'' पर क्षेत्र में डीवीडी और वर्तमान में क्षेत्र 2 ब्रिटेन में जारी की श्रृंखला 1 से - 4. {{Citation needed|date=November 2009}} इसके अलावा [[Blu-रे]] सीज़न 4 के जारी ब्रिटेन के बाहर सबसे अधिक स्थानों जारी किया गया है और सीज़न पंचवर्षीय यह बाद में एक करने के लिए जारी होने की उम्मीद में क्षेत्र. ;मौसम रिलीज {| class="wikitable" !DVD के नाम !USA रिलीज़ दिनांक !Ep # ! डिस्क ! अतिरिक्त जानकारी |- | सीज़न 1 | 14 फ़रवरी 2006. | align="center"|9 (R2-14) | align="center"|2 | वैकल्पिक शीर्षक अनुक्रम, ऑडियो कमेंट्री, एक विस्तारित पायलट प्रकरण और निर्माण फिचरेट, ईस्टर एग (2 डिस्क)। |- | सीज़न 2 | 12 सितंबर 2006 | align="center"|27 (R2-22) | align="center"|6 | डॉक्टर्स आर इन और द सॉफ्टर साइड ऑफ़ डॉ॰ बैले फीचरेट, एक्सक्लूसिव सेट टूर, नष्ट दृश्य, ऑडियो टिप्पणियां, ''थैंक्स फॉर द मेमोरीज़'', ''इट्स द एन्ड ऑफ़ वर्ल्ड'', ''व्हाट हैव आई डन टू डिसर्व दिस?'' के लिए विस्तारित कड़ी्स. और ''लुज़िंग माई रिलीजियन'' . |- | सीज़न 3 | 11 सितंबर 2007 | align="center"|25 | align="center"|7 | गंभीरतापूर्वक विस्तारित संस्करण: 4 विस्तारित कड़ी्स, एक "वन-ऑन-वन विथ एलेन पौम्पियो", स्टार पैट्रिक डेम्प्सेय के साथ एक यात्रा, कलाकार दल और कर्मचारियों के पसंदीदा दृश्य और एक चयनित कड़ी्स पर कास्ट कमेंट्री. |- | सीज़न 4 | 9 सितंबर 2008 | align="center"|17 | align="center"|5 | विस्तारित संस्करण: "फॉरएवर यंग" के लिए विस्तारित कड़ी और सीज़न 4 से कास्ट के ग्रे'ज़ द्वारा बताए हुए पसंदीदा दृश्य, ऑडियो कमेंट्रीज़, नष्ट और ब्लूपर्स दृश्य.{{Citation needed|date=November 2009}} |- | सीज़न 5 | 15 सितंबर 2009 | align="center"|24 | align="center"|7 | अधिक लम्हों का संस्करण: 100th एपिसोड के दृश्यों के पीछे, कैथरीन हेइग्ल, जस्टिन चेम्बर्स, जेफ़री डीन मॉर्गन के साथ साक्षात्कार, विस्तारित कड़ी, अप्रसारित दृश्य और ब्लूपर्स |- | सीज़न 6 | 14 सितंबर 2010 | align="center"|24 | align="center"|6 | |} === समूहन === सोमवार 31 अगस्त को लाइफटाइम ने 5/4c और 6/5c पर सोमवार से शुक्रवार तक ग्रे'ज़ एनाटॉमी का प्रसारण शुरू किया और वर्तमान में 6/5c पर शुरू होने वाले और 3 घंटों वाले एक खंड पर इसका प्रसारण किया जा रहा है। [[फॉक्स (FOX)]] पर भी एपिसोड का प्रसारण किया जा रहा होगा। === साउंडट्रैक === इसके प्रथम दो सत्रों के दौरान कार्यक्रम का मुख्य शीर्षक कथावस्तु ब्रिटिश कलाकार [[साप (Psapp)]] की "कोज़ी इन द रॉकेट" का एक अंश है। इसे 27 सितम्बर 2005 को ABC के कॉर्पोरेट कज़न [[हॉलीवुड रिकॉर्ड्स (Hollywood Records)]] के माध्यम से रिलीज़ साउंडट्रैक एल्बम पर दिखाया गया है। प्रत्येक एपिसोड में दर्शाए गए [[एलेक्ज़ेंड्रा पैट्सावस]] की चयनित, मिश्रित और निरीक्षित सभी गानों की सूची कार्यक्रम की आधिकारिक वेबसाइट पर मिल सकती है। [https://web.archive.org/web/20120531225654/http://abc.go.com/shows/greys-anatomy/] इसी तरह पैट्सावस को ABC श्रृंखला के साथ कम करने से पहले [[फॉक्स (FOX)]] श्रृंखला ''[[द O.C.]]'' के लिए इस्तेमाल किए गए संगीत का चयन करने की प्रशंसा प्राप्त हुई। {{Citation needed|date=June 2008}} श्रृंखला के दूसरे सत्र के गानों को दर्शाने वाले एक दूसरे साउंडट्रैक को 12 सितम्बर 2006 को रिलीज़ किया गया जिसके बाद तीसरे सत्र के संगीत वाले एक तीसरे साउंडट्रैक को रिलीज़ किया गया। === वीडियो गेम === जनवरी 2008 में ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' को [[वीडियो खेल|वीडियो गेम]] प्रकाशक [[गेमलोफ्ट (Gameloft)]] की तरफ से एक मोबाइल गेम में शामिल किया गया। Reuters.com के एक लेख से पता चलता है कि यह "खिलाड़ियों और प्रशंसकों को ऐसी तीव्र भावना और नाटक का अनुभव करने का अवसर प्रदान करता है जो कार्यक्रम के वास्तविक एपिसोड से लिए गए असीमित कौशल-आधारित सर्जरी के छोटे-छोटे खेलों में उनके पसंदीदा कार्यक्रम के लिए कोई अनोखी बात हो".<ref>{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS223051+17-Jan-2008+BW20080117 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207003022/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS223051+17-Jan-2008+BW20080117 |archive-date=7 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 7 जनवरी 2009 को यूबिसोफ्ट (Ubisoft) ने घोषणा की कि इसने एक वीडियो गेम आधारित ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी'' को विकसित करने के लिए ABC स्टूडियोज़ (ABC Studios) के साथ एक लाइसेंसिंग समझौते पर हस्ताक्षर किया है। [[वाई (Wii)]], [[निंटेडो DS (Nintendo DS)]] और PC के लिए डिजाइन किए गए ''ग्रे'ज़ एनाटॉमी: द वीडियो गेम'' को 10 मार्च 2009 को रिलीज़ किया गया। यह गेम [[ट्रॉमा सेंटर]] और एक एडवेंचर गेम का एक मिला जुला रूप है जिसमें खिलाड़ी पात्रों की भूमिका निभाते हैं।{{Citation needed|date=March 2009}} इसे बहुत कम समीक्षांक प्राप्त हो रहे हैं, जैसे DigitalSomething.com से इसे 10 में से 2 हासिल हुआ है [https://web.archive.org/web/20110630004817/http://www.digitalsomething.com/news/2115.html] == रूपांतरण == मई 2009 में [[द CW]] ने घोषणा की कि यह मेडिकल श्रृंखला के आधार पर एक [[रियलिटी टेलीविज़न श्रृंखला]] का निर्माण कर रहा है।<ref>[http://www.eonline.com/uberblog/marc_malkin/b125402_greys_anatomy_inspires_reality_show.html "ग्रे'ज़ एनाटॉमी" इन्स्पायर्स रिएलिटी शो?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305231233/http://www.eonline.com/uberblog/marc_malkin/b125402_greys_anatomy_inspires_reality_show.html |date=5 मार्च 2011 }}, ''इ!'' ''ऑनलाइन'', 22 मई 2009</ref> 26 अप्रैल 2010 को इस कार्यक्रम के एक कोलंबियाई रूपांतरण, जिसका शीर्षक'' [[ए कोराज़ोन एनिएर्टो]]'' था, के प्रीमियर पर इसे उत्कृष्ट रेटिंग प्राप्त हुई। 20.4 [[रेटिंग]] और 48 [[शेयर]] के साथ [[कोलंबिया]] के लगभग आधे टीवी दर्शकों ने इसके प्रीमियर को देखा.<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.com/2010/04/27/greys-anatomy-adaptation-a-corazon-abierto-premieres-to-huge-ratings-in-colombia/49914|title=ABC Press Release: "Grey's Anatomy" Adaptation "A Corazón Abierto" Premieres to Huge Ratings In Colombia|date=April 27, 2010|last=Seidman|first=Robert|work=TVbytheNumbers.com|accessdate=April 27, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100429183357/http://tvbythenumbers.com/2010/04/27/greys-anatomy-adaptation-a-corazon-abierto-premieres-to-huge-ratings-in-colombia/49914|archive-date=29 अप्रैल 2010|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist|colwidth=30em}} == बाहरी कड़ियाँ == {{wikimedia}} * {{official|beta.abc.go.com/shows/greys-anatomy}} * [https://web.archive.org/web/20141008004304/http://www.greyswriters.com/ ग्रे मैटर राइटर्स ब्लॉग] * {{imdb title|413573}} * {{tv.com show|24440}} [[श्रेणी:2005 अमेरिकी टेलीविज़न श्रृंखला डेब्यू]] [[श्रेणी:दशक 2000 की अमेरिकी टेलिविज़न शृंखलाएँ]] [[श्रेणी:अमेरिकी प्रसारण कंपनी नेटवर्क से पता चलता है]] [[श्रेणी:मेडिकल टेलीविज़न श्रृंखला]] [[श्रेणी:अमेरिकी नाटक टेलीविजन शृंखला]] [[श्रेणी:बूएना विस्टा टेलीविज़न द्वारा टेलीविज़न श्रृंखला]] [[श्रेणी:सिएटल में टेलीविज़न शो]] [[श्रेणी:सर्वश्रेष्ठ ड्रामा सिरीज़ गोल्डन ग्लोब विजेता]] 735t2bqoewofl2pv9ngz0jkn9h0oxub अमेथिस्ट 0 194773 6632196 5744831 2026-10-23T08:23:28Z Sanjeev bot 127039 बॉट: +{{खराब अनुवाद}}। 6632196 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6632199 6632196 2026-10-23T08:24:48Z Sanjeev bot 127039 बॉट: +{{खराब अनुवाद}}। 6632199 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|अंग्रेज़ी}}{{Infobox mineral | name = Amethyst | category = Mineral variety | boxwidth = | boxbgcolor = | image = Amethyst. Magaliesburg, South Africa.jpg | image_caption = | imagesize = 300px | caption =Amethyst cluster from [[Magaliesburg]], South Africa, a [[विकिपीडिया:Featured pictures|featured picture]] | formula = [[Silica]] (silicon dioxide, [[Silicon|Si]][[Oxygen|O]]<sub>2</sub>) | molweight = | color = Purple, violet | habit = 6-sided prism ending in 6-sided pyramid (typical) | system = [[rhombohedral]] class 32 | twinning = Dauphine law, Brazil law, and Japan law | cleavage = None | fracture = Conchoidal | mohs = 7–lower in impure varieties | luster = Vitreous/glossy | refractive = nω = 1.543–1.553 nε = 1.552–1.554 | opticalprop = Uniaxial (+) (Positive) | birefringence = +0.009 (B-G interval) | pleochroism = None | streak = White | gravity = 2.65 constant; variable in impure varieties | density = | melt = 1650±75&nbsp;°C | fusibility = | diagnostic = | solubility = H<sub>2</sub>O insoluble | diaphaneity = Transparent to translucent | other = Piezoelectric }} '''अमेथिस्ट''' बैंगनी क़िस्म का [[स्फटिक]] है जिसका अक्सर [[गहनों]] में इस्तेमाल किया जाता है। इसका नाम [[प्राचीन यूनानी भाषा|प्राचीन यूनानी]] ''ἀ'' ''a-'' ("नहीं") और ''μέθυστος'' ''methustos'' ("[[मादकता]]") से आया है, इस विश्वास के संदर्भ में कि रत्न [[नशे]] से अपने मालिक की रक्षा करता है; [[प्राचीन यूनानी भाषा|प्राचीन यूनानी]] और [[रोमवासी]] अमेथिस्ट पहना करते थे और इस विश्वास के साथ उनसे मद्य पात्र बनाते थे कि वह मदहोशी को रोकेगा. == रसायन == अमेथिस्ट बैंगनी क़िस्म का [[स्फटिक]] है; इसका रासायनिक सूत्र है SiO<sub>2</sub> है। 19वीं सदी में, अमेथिस्ट के रंग का श्रेय [[मैंगनीज़|मैंगनीज]] की उपस्थिति को दिया गया था। तथापि, चूंकि यह बहुत ही परिवर्तन में सक्षम है और ताप से भी उत्सर्जित होता है, कुछ अधिकारियों द्वारा रंग को जैविक स्रोत से माना गया। [[फ़ेरिक]] [[थियोसाइनेट]] का सुझाव दिया गया और खनिज में [[गंधक|सल्फ़र]] पाए जाने की बात कही गई। अभी हाल ही के कार्य दर्शाते हैं कि अमेथिस्ट का रंग फ़ेरिक [[लोहा|लौह]] की अशुद्धताओं की वजह से है।<ref>क्लेन, कॉर्नेलीस और हर्लबट, कॉर्नेलियस एस., 1985 ''मैनुअल ऑफ़ मिनरॉलोजी (आफ़्टर जेडी दाना)'' 20वां संस्करण, पृ. 441, जॉन विली एंड सन्ज़, न्यूयॉर्क</ref> अतिरिक्त अध्ययनों ने रंग के लिए [[लोहा|लौह]] और [[एल्युमिनियम|एल्यूमीनियम]] की जटिल अन्योन्य-क्रिया को इसके लिए जिम्मेदार ठहराया.<ref>कोहेन, एल्विन जे., 1985 ''अमेथिस्ट कलर इन क्वार्ट्ज़, द रिसल्ट ऑफ़ रेडिएशन प्रोटेक्शन इनवॉल्विंग आयरन, अमेरिकन मिनरालोजिस्ट, खं. 70, पृ. 1180-1185''</ref> ताप के प्रभाव में आम तौर पर अमेथिस्ट [[पीला]] हो जाता है और गहनों के अधिकांश [[सिट्रीन]], [[कैर्नगोम]], या [[पीले]] स्फटिक को केवल "जला हुआ अमेथिस्ट" माना जाता है। अमेथिस्टाइन क्वार्ट्ज की नसों का रंग उजागर दृश्यांश पर खोने की ओर प्रवृत्त है{{Citation needed|date=March 2007}}. सिंथेटिक अमेथिस्ट सर्वोत्तम गुणवत्ता वाले अमेथिस्ट की नकल के रूप में बनाया जाता है। इसकी रासायनिक और भौतिक विशेषताएं प्राकृतिक अमेथिस्ट से इतनी समान हैं कि उसे उन्नत रत्न-वैज्ञानिक परीक्षणों के बिना (जो अक्सर लागत-निषिद्ध हैं) सुनिश्चित रूप से अलग पहचाना नहीं जा सकता है। "ब्राज़ील लॉ ट्विनिंग" पर आधारित एक परीक्षण मौजूद है ([[स्फटिक-यमलन]] का एक स्वरूप जहां दाएं और बाएं स्फटिक संरचनाओं को एक क्रिस्टल में संयोजित किया जाता है<ref>{{cite web | url = http://quartzpage.de/crs_twins.html | title = Quartz Page Twinning Crystals | accessdate = 2007-05-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100305113901/http://www.quartzpage.de/crs_twins.html | archive-date = 5 मार्च 2010 | url-status = dead }}</ref>) जिसका सिंथेटिक अमेथिस्ट की आसानी से पहचान के लिए उपयोग किया जा सकता है। सिद्धांत रूप में हालांकि इस सामग्री को सिंथेटिक रूप से तैयार करना संभव है, लेकिन बाज़ार में यह प्रकार बड़ी मात्रा में उपलब्ध नहीं है।<ref name="WiseSecrets1"/> == संरचना == अमेथिस्ट दाएं और बाएं एकांतर [[पटलिकाओं]] के अनियमित अधिस्थापन से बना है। यह दर्शाया गया है कि ऐसी संरचना यांत्रिक तनाव के कारण हो सकता है। क्योंकि [[मोह्स पैमाने]] पर इसकी कठोरता सात है, अमेथिस्ट गहने में उपयोगार्थ उपयुक्त है। == रंग और आभा == अमेथिस्ट एक हल्के गुलाबी बैंगनी से गहरे बैंगनी रंग तक के प्राथमिक रंगों में उपलब्ध होता है। अमेथिस्ट एक या दोनों माध्यमिक रंग, लाल और नीला प्रदर्शित कर सकता है। आदर्श ग्रेड को "डीप साइबेरियाई" कहा जाता है और इसमें लगभग 75-80 प्रतिशत का बैंगनी रंग, 15-20 प्रतिशत नीला और (प्रकाश स्रोत पर निर्भर) लाल माध्यमिक रंग पाया जाता है।<ref name="WiseSecrets1">''सीक्रेट्ज़ ऑफ़ द जेम ट्रेड; द कॉनसियर्स गाइड टू प्रेशियस जेमस्टोन्स'''' '' रिचर्ड डब्ल्यू वाइस, ब्रन्सविक हाउस प्रेस, लेनॉक्स, मासाचूट्स., 2003.</ref> हरे स्फटिक को कभी-कभी हरा अमेथिस्ट कहा जाता है। हरे स्फटिक के लिए अन्य नाम हैं प्रेसियोलाइट, वरमरीन या लाइम सिट्रीन. <gallery> File:Amethyst.JPG|फलक कटा अमेथिस्ट File:Amethyst Quartz.jpg|अमेथिस्ट जिओड के अंदर File:Green Amethyst.JPG|फलक कटा हरा अमेथिस्ट </gallery> == इतिहास == [[चित्र:Intaglio Caracalla Cdm Paris Chab2101.jpg|thumb|अमेथिस्ट में काराकाला का रोमन उत्कीर्ण आकृति रत्न, जो कभी सेंटे-चैपेल के खज़ाने में था।]] अमेथिस्ट का प्राचीन [[मिस्र]]वासियों द्वारा [[रत्न]] के रूप में प्रयोग किया जाता था और बड़े पैमाने पर [[उत्कीर्ण आकृति रत्नों]] के लिए पुरावस्तु में प्रयुक्त किया जाता था।<ref name="castellani">''जेम्स, नोट्स एंड एक्स्ट्रैक्ट्स'' ऑगस्टो कैस्टेलानी (19वीं सदी के प्रसिद्ध इतालवी जौहरी), पृष्ठ 34, लंदन, बेल एंड डाल्डी, 1871</ref> यूनानियों का मानना था कि अमेथिस्ट रत्न मादकता को रोक सकता है,<ref name="smith">[http://books.google.com/books?id=czU2nSOaKioC&amp;ots=TBsozlzp7T ''Diamonds, Pearls and Precious Stones '' ] मार्सेल एन स्मिथ, ग्रिफ़िथ स्टिलिंग्स प्रेस, बॉस्टन, मासाचूट्स., 1913, पृष्ठ 74</ref> जबकि मध्यकालीन यूरोपीय सैनिक लड़ाई में संरक्षण के रूप में अमेथिस्ट [[ताबीज]] पहनते थे। इसका कारण यह मान्यता है कि अमेथिस्ट स्वस्थ कर देता है और उन्हें शांत स्वभाव का बनाए रखता है।{{Citation needed|date=May 2010}} [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] के [[आंग्ल-सैक्सन]] कब्रों में अमेथिस्ट के मोती पाए गए।{{Citation needed|date=June 2008}} दक्षिणी [[ब्राज़ील|ब्राजील]] के सांताक्रूज में पास से, एक बड़ा [[जियोड]] या "अमेथिस्ट-ग्रोटो" 1902 की [[डसेलडॉर्फ़, जर्मनी]] की प्रदर्शनी में प्रदर्शित किया गया था। अमेथिस्ट फरवरी के लिए पारंपरिक [[जन्म-रत्न]] है। === पौराणिकी === यूनानी शब्द "अमेथिस्टॉस" को ''a-'', नहीं + ''methustos'', मदोन्मत्त से यूनानी "शराबी नहीं" के रूप में अनूदित किया जा सकता है।<ref>द अमेरिकन हेरिटेज डिक्शनरी</ref> अमेथिस्ट को मादकता के प्रति ज़ोरदार मारक के रूप में माना गया था, जिसके कारण उससे अक्सर शराब के जाम उत्कीर्ण किए जाते थे। यूनानी पौराणिक कथाओं में, [[डायोनिसस]], मादकता और शराब के देवता, अमेथिस्टोस नामक कन्या का पीछा कर रहे थे, जिसने उनके प्यार को ठुकराया था। अमेथिस्टोस ने देवताओं से प्रार्थना की कि वह पवित्र बनी रहे, जिसे देवी [[अरतेमिस]] ने स्वीकार किया और उसे सफ़ेद पत्थर में बदल दिया। अमेथिस्टोस के पवित्र बने रहने की इच्छा से विनम्र होकर डायोनिसस ने पत्थर पर भेंट स्वरूप शराब उंडेल दिया, जिससे क्रिस्टल बैंगनी रंग के हो गए। कहानी के रूपांतरणों में शामिल है कि डायोनिसस एक मनुष्य से अपमानित हुए और क्रोध में बदला लेने के लिए खूंखार बाघ बनाते हुए क़सम खाई कि अगला जो भी मनुष्य उनके रास्ते में आएगा उसकी हत्या कर देंगे। वह मनुष्य एक सुंदर युवा कन्या अमेथिस्टोस निकलीं, जो [[अरतेमिस]] को श्रद्धा-सुमन अर्पित करने जा रही थी। अरतेमिस ने क्रूर पंजों से उसे बचाने के लिए उस कन्या को शुद्ध् क्रिस्टलीय स्फटिक की मूर्ति में बदलते हुए, उसके जीवन की रक्षा की। डायोनिसस की जब सुंदर मूर्ति पर नज़र पड़ी, तो उसे अपने किए पर पछतावा हुआ और उसने शराब के आंसू बहाए. तब भगवान के आंसुओं ने स्फटिक पर बैंगनी दाग छोड़े.<ref>http://gemstone.org/gem-by-gem/english/amethyst.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410073145/http://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/amethyst.html |date=10 अप्रैल 2008 }} स्रोत</ref> एक अन्य रूपांतरण में टाइटन [[रिया]] द्वारा शराबी के विवेक की रक्षा के लिए डायोनिसस को अमेथिस्ट रत्न भेंट में देना शामिल है।<ref>(नोनस, ''डायोनिसियाका'', XII.380)</ref> यह गर्म करने पर पीले रंग में बदल जाता है। == भौगोलिक वितरण == [[चित्र:Quartz-119178.jpg|thumb|आर्टीगास, उरुग्वे से बड़ा गुच्छेदार अमेथिस्ट. आकार: 15.9 x 15.6 x 10.6 से.मी.]] अमेथिस्ट [[ब्राज़ील]] के [[मिनास गेराइस]] राज्य में बहुतायत में उत्पादित होता है, जहां [[ज्वालामुखी चट्टानों]] के भीतर बड़े [[जियोडों]] में यह पाया जाता है। यह [[दक्षिण कोरिया]] में भी पाया और खोदा जाता है। दुनिया में सबसे विशाल विवृत खान अमेथिस्ट धारी, माइसाउ, निचले ऑस्ट्रिया में है। ब्राज़ील और [[उरुग्वे]] के कई खोखले गोमेदों में अंदर की ओर अमेथिस्ट क्रिस्टल के समूह शामिल हैं। बहुत बढ़िया अमेथिस्ट [[रूस]] से आता है, विशेष रूप से [[एकाटरिनबर्ग]] जिले के मुरसिंका के पास, जहां वह ग्रेनाइट चट्टानों की क्रिस्टल गुहिकाओं में पाया जाता है। [[भारत]] के कई स्थानों में अमेथिस्ट की उपज होती है। अमेथिस्ट के सबसे बड़े वैश्विक उत्पादकों में एक है जाम्बिया, जिसका वार्षिक उत्पादन 1,000 टन है। अमेथिस्ट [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] की कई बस्तियों में होता है। इनमें उल्लेख किया जा सकता है: [[ज़िला|जिला]] और [[मरिकोपा काउंटी]], [[अरिज़ोना]] में [[मज़टज़ाल पर्वत]] क्षेत्र; अमेथिस्ट पर्वत, [[टेक्सस|टेक्सास]]; [[एल्लोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान]]; [[डेलावेयर काउंटी, पेंसिल्वेनिया]]; [[हेवुड काउंटी, उत्तरी केरोलिना]]; डीर हिल और स्टो, [[माइने]] और [[लेक सुपीरियर]] क्षेत्र. अमेथिस्ट [[ओंटेरियो|ओंटारियो]] में और पूरे [[नोवा स्कोटिया]] के विभिन्न स्थानों में अपेक्षाकृत आम है। [[उत्तरी अमेरिका]] की सबसे विशाल अमेथिस्ट खान [[थंडर बे]], ओंटारियो में स्थित है।<ref>अमेथिस्ट की खान http://amethystmine.com/history.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618062042/http://www.amethystmine.com/history.html |date=18 जून 2010 }}</ref> == मूल्य == 18वीं शताब्दी तक अमेथिस्ट को ([[हीरा]], [[नीलम]], [[मानिक]] और [[पन्ना]] के साथ) कार्डिनल, या अधिक मूल्यवान, रत्नों में शामिल किया गया था। तथापि [[ब्राज़ील]] जैसे स्थानों में व्यापक संग्रहों की खोज के बाद इसका मूल्य कम हो गया है। संग्रहकर्ता रंग की गहराई, संभवतः पारंपरिक रूप से काटने पर लाल चमक के लिए देखते हैं।<ref>CIBJO दिशा-निर्देश,</ref> उच्चतम ग्रेड का अमेथिस्ट ("गहरा रूसी" नामक) असाधारणतः दुर्लभ है और इसलिए जब भी वह पाया जाता है, उसका मूल्य लेनेवालों की मांग पर निर्भर करता है। लेकिन अभी भी यह उच्चतम ग्रेड के नीलम या मानिक (पदपरड्शा नीलम या "कबूतर रक्तिम" मानिक) की तुलना में कम दीप्ति वाला है।<ref name="WiseSecrets1"/> == इन्हें भी देखें == * [[खनिजों की सूची]] == नोट == {{Reflist}} == सन्दर्भ == * {{cite web |url=http://www.blm.gov/ak/jrmic/poster/amethyst.html |title=Amethyst |work=part of a poster by the Juneau – John Rishel Mineral Information Center |publisher=Alaska office of the United States Bureau of Land Management |accessdate=2006-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070314004049/http://www.blm.gov/ak/jrmic/poster/amethyst.html |archive-date=14 मार्च 2007 |url-status=dead }} * {{cite book |title=A Dictionary of Chemistry |publisher=Printed for Thomas Tegg, (et al.) |first=Andrew |last=Ure |year=1827 |url=http://books.google.com/books?vid=OCLC22415868&id=9YS0XNQU8x4C&pg=PA141&lpg=PA141&dq=Amethyst&as_brr=1 |accessdate=2006-09-11 |page=141 |quote=The amethyst is a gem of a violet colour, and great brilliancy, said to be as hard as the ruby or sapphire, from which it only differs in colour. This is called the oriental amethyst, and is very rare. When it inclines to the purple or rosy colour, it is more esteemed than when it is nearer to the blue. These amethysts have the same figure, hardness, specific gravity, and other qualities, as the best sapphires or rubies, and come from the same places, particularly from Persia, Arabia, Armenia and the West Indies. The occidental amethysts are merely coloured crystal or quartz.}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons|Amethyst}} * [https://web.archive.org/web/20080410073145/http://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/amethyst.html ICA (Intern. ][https://web.archive.org/web/20080410073145/http://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/amethyst.html Color. ][https://web.archive.org/web/20080410073145/http://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/amethyst.html Stone. ][https://web.archive.org/web/20080410073145/http://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/amethyst.html Ass): gemological information and general folklore] * [https://web.archive.org/web/20100418173040/http://www.farlang.com/gemstones/amethyst Farlang: consumer information (CIBJO) and historical references] * [https://web.archive.org/web/20100712201348/http://www.mindat.org/min-198.html Mindat: mineralogical information, crystallography and nomenclature] {{Jewellery}} {{Silica minerals}} {{1911}} [[श्रेणी:रत्न]] [[श्रेणी:स्फटिक की किस्में]] [[श्रेणी:ओंटारियो के प्रांतीय प्रतीक]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] dlgf4h7v347pkfvcb886266gh8fnpyr डिवएक्स 0 194778 6632066 6631988 2026-10-22T16:31:10Z चाहर धर्मेंद्र 703114 प्रचार सामग्री हटाई 6632066 wikitext text/x-wiki {{two other uses|the [[video codec]]|the pay-per-view DVD system|DIVX (Digital Video Express)|the company behind the codec|DivX, Inc.}} {{DivX|image=[[चित्र:Divx logo.svg|150px]]}} '''DivX''', [[DivX, Inc.]] (पूर्व में DivXNetworks, Inc.) द्वारा बनाए गए उत्पादों का एक ब्रांड नाम है, जिसमें शामिल है DivX Codec जो, लम्बे वीडियो खण्डों को अपेक्षाकृत उच्च दृश्य गुणवत्ता बनाए रखते हुए छोटे आकार में [[संक्षिप्त]] करने की अपनी क्षमता की वजह से लोकप्रिय बन गया है। DivX [[कोडेक]] के दो प्रकार हैं; नियमित [[MPEG-4 Part 2]] DivX कोडेक और [[H.264/MPEG-4 AVC]] DivX Plus HD कोडेक. यह उन उन तमाम कोडेक में से एक है जो "रिपिंग" से सम्बंधित हैं, जिसके अतर्गत [[ऑडियो]] और [[वीडियो]] मल्टीमीडिया को एक [[हार्ड डिस्क]] में स्थानांतरित किया जाता है और फिर [[ट्रांसकोड]] किया जाता है। {{TOC limit|3}} == इतिहास == "DivX" ब्रांड, "DIVX" ([[डिजिटल वीडियो एक्सप्रेस]]) से भिन्न है, जो वर्तमान में अप्रचलित अमेरिकी रिटेलर [[सर्किट सिटी]] द्वारा विशेष डिस्क और प्लेयर की आवश्यकता वाले एक विडिओ किराया प्रणाली को विकसित करने का एक प्रयास था।<ref name="DIVX">{{cite web | title=The 25 Worst Tech Products of All Time | url=http://www.pcworld.com/article/125772-7/the_25_worst_tech_products_of_all_time.html | date=26 मई 2006 | accessdate=5 अप्रैल 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080703122019/http://www.pcworld.com/article/125772-7/the_25_worst_tech_products_of_all_time.html | archive-date=3 जुलाई 2008 | url-status=dead }}</ref> आरंभिक "DivX ;-)" में आंख मारता [[इमोटिकॉन]], विफल DIVX प्रणाली के लिए एक [[व्‍यंग्‍यात्‍मक]] संदर्भ था। इसके बाद DivX कंपनी ने लोकप्रिय DivX ;-) कोडेक का नाम अपनाया (जो उनके द्वारा निर्मित नहीं था), फिर [[स्माइली]] को हटा दिया और DivX 4.0 को जारी किया, जो वास्तव में पहला DivX संस्करण था। (ध्यान दें कि '''DivX ;-)''' और '''DivX''' भिन्न उत्पाद हैं और इन्हें अलग-अलग लोगों ने बनाया है; पहला वाला दूसरे वाले का पुराना संस्करण नहीं है). DivX नाम इसका [[ट्रेडमार्क]] है।<ref name="trademark1">{{cite web | title=DivX Trademarks | url=http://www.divx.com/en/company/trademarks | access-date=29 जून 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526182217/http://www.divx.com/en/company/trademarks | archive-date=26 मई 2010 | url-status=dead }}</ref><ref name="trademark2">{{cite web | title=An Intellectual Property Case Study | url=http://davidgrossman.name/Publications-Patents/DIVX%20IP%20Case%20Study.pdf | format=PDF | access-date=29 जून 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110111070102/http://davidgrossman.name/Publications-Patents/DIVX%20IP%20Case%20Study.pdf | archive-date=11 जनवरी 2011 | url-status=live }}</ref> इसका उच्चारण DIV-ex है। === शुरूआती कार्य === '''DivX ;-)''' (न कि '''DivX''') 3.11 अल्फा और बाद के 3.xx संस्करण, [[Microsoft]] ''MPEG-4 संस्करण 3'' वीडियो कोडेक के एक [[हैक्ड]] संस्करण को संदर्भित करता (MPEG-4 Part 3 के साथ नहीं पहचाना जाना चाहिए) जो Windows Media Tools 4 कोडेक से था।<ref>{{cite web |url=http://www.virtualdub.org/docs_codecs.html |title=VirtualDub documentation: codecs |accessdate=8 अगस्त 2009 |publisher=www.virtualdub.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516013426/http://www.virtualdub.org/docs_codecs.html |archive-date=16 मई 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fourcc.org/codecs.php |title=Video Codec Definitions |accessdate=8 अगस्त 2009 |publisher=www.FOURCC.ofg |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523080617/http://www.fourcc.org/codecs.php |archive-date=23 मई 2009 |url-status=dead }}</ref> वीडियो कोडेक, जो वास्तव में MPEG-4 के अनुवर्ती नहीं था, उसे 1998 के आसपास माँटपेलीयर में फ्रेंच हैकर [[जेरोम रोटा]] (गेज के रूप भी ज्ञात) द्वारा निकाला गया था। Microsoft कोडेक में मूल रूप से यह आवश्यक कि संक्षिप्त आउटपुट को [[ASF]] फ़ाइल में रखा जाए. अन्य [[कंटेनरों]] को अनुमति देने के लिए इसे बदला गया जैसे [[ऑडियो वीडियो इंटरलीव]] (AVI).<ref>{{cite web |url=http://www.afterdawn.com/glossary/term.cfm/divx |title=DivX ;-) |accessdate=7 अप्रैल 2010 |publisher=AfterDawn |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527213549/http://www.afterdawn.com/glossary/term.cfm/divx |archive-date=27 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> रोटा ने Microsoft कोडेक को हैक किया क्योंकि Windows Media Player के नए संस्करण उसके वीडियो पोर्टफोलियो और बायोडाटा को नहीं चलाते थे जिसे इसमें कूटित किया गया था। अपने पोर्टफोलियो को पुनः कूटित करने के बजाय, रोटा और जर्मन हैकर Mac्स मौरिस कोडेक को [[रिवर्स इंजीनियर]] का निर्णय लिया, जिसमें "करीब एक सप्ताह का समय लगा".<ref name="napTrap">{{cite web | title=Escaping the Napster trap | url=http://archive.salon.com/tech/feature/2001/03/15/divx_part1/index.html | accessdate=15 मार्च 2001 | archive-url=https://web.archive.org/web/20021215232639/http://archive.salon.com/tech/feature/2001/03/15/divx_part1/index.html | archive-date=15 दिसंबर 2002 | url-status=dead }}</ref> === बाद के कार्य === 2000 के आरम्भ में, जोर्डन ग्रीनहॉल ने एक कंपनी गठित करने के लिए रोटा को भर्ती किया (मूल नाम था DivXNetworks, Inc., जिसका 2005 में DivX, Inc. के रूप में पुनः नामकरण किया गया) ताकि शून्य से एक MPEG-4 कोडेक विकसित किया जा सके, जो अभी भी Microsoft MPEG-4 संस्करण 3 फॉर्मेट के साथ पार्श्व-संगत हो. 15 जनवरी 2001 को यह प्रयास "OpenDivX" कोडेक और स्रोत कोड को जारी करने के रूप में फलित हुआ। OpenDivX को, projectmayo.com पर पेश प्रोजेक्ट मेयो वेब साइट पर एक ओपन-सोर्स प्रोजेक्ट के रूप में होस्ट किया गया<ref>{{cite web |url=http://www.projectmayo.com/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030320172758/http://www.projectmayo.com/ |archivedate=20 मार्च 2003 |title=Project Mayo |publisher=Archive.org |date=20 मार्च 2003 |accessdate=19 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref>(यह नाम "[[मेयोनेज़]]" से आया है, क्योंकि, रोटा के अनुसार, DivX और मेयोनेज़, दोनों ही "फ्रेंच हैं और समझने में अत्यंत कठिन हैं".<ref name="napTrap" />). कंपनी के आंतरिक डेवलपर और कुछ बाह्य डेवलपरों ने अगले कई महीनों तक OpenDivX पर संयुक्त रूप से काम किया, लेकिन यह परियोजना अंततः ठहर गई। 2001 की शुरुआत में, DivX कर्मचारी "स्पार्कि" ने इस कोडेक के कूट एल्गोरिथ्म के एक नए और उन्नत संस्करण को लिखा जिसका नाम "इन्कोर2" था। इस कोड को OpenDivX सार्वजनिक स्रोत भंडार में एक संक्षिप्त समय के लिए शामिल किया गया था, लेकिन फिर अचानक हटा दिया गया। उस समय DivX ने स्पष्टीकरण दिया कि "समुदाय वास्तव में एक Winamp चाहता है, न कि Linux." इसी बिंदु पर यह परियोजना [[विभाजित]] हो गई। उस गर्मी में, रोटा ने फ्रेंच रिवेरा को छोड़ दिया और "सिर्फ एक सिगरेट पैकेट साथ में लेकर" सैन डिएगो चला गया<ref name="divxCeo">{{cite web | title=DivX CEO on Video, YouTube, iPod | url=http://www.redherring.com/Home/20135 | accessdate=8 दिसम्बर 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080205094020/http://www.redherring.com/Home/20135 | archive-date=5 फ़रवरी 2008 | url-status=dead }}</ref> जहां उसने और ग्रीनहॉल ने अंततः DivX, Inc. की स्थापना की.<ref name="napTrap" /> DivX ने इन्कोर2 कोड लिया और इसे DivX4.0 में विकसित किया, जिसे शुरू में जुलाई 2001 में जारी किया गया। अन्य डेवलपरों ने जिन्होंने OpenDivX में भागीदारी की थी इन्कोर2 को लिया और एक नई परियोजना शुरू की - [[Xvid]]- जो समान कूट कोर के साथ शुरू हुई. तब से DivX, Inc. ने DivX कोडेक का विकास जारी रखा है और मार्च 2002 में DivX5.0 जारी किया। 8 सितम्बर 2004 को, संस्करण 5.2.1 को जारी करने के द्वारा DivX कोडेक मूलतः पूर्ण सुविधा-संपन्न हो गया।<ref>[http://support.divx.com/cgi-bin/divx.cfg/php/enduser/std_adp.php?p_faqid=1860 Answer]{{Dead link|date=अप्रैल 2010}}</ref>{{Dead link|date=अप्रैल 2010}} उसके बाद से होने वाले परिवर्तनों ने गति पर ध्यान केंद्रित किया और व्यापक हार्डवेयर प्लेयर समर्थन को प्रोत्साहित किया, जबकि कंपनी ने अपना वक्त, फॉर्मेट और अगली पीढ़ी के कोडेक पर ध्यान केंद्रित करने में खर्च किया है। == DivX फॉर्मेट == === DivX मीडिया फ़ॉर्मेट (DMF) === {{Infobox file format | name = DivX Media Format | icon = [[चित्र:DivX container.png|64px|DivX media container icon]] | logo = | screenshot = | caption = | extension = .divx | mime = | type code = DIVX | uniform type = | magic = | owner = [[DivX, Inc.]] | type = [[media container]] | container for = MPEG-4 Part 2–compliant video | contained by = | extended from = [[Audio Video Interleave|AVI]] | extended to = | standard = }} DivX 6 ने DMF की परिधि को विस्तार दिया जिसके लिए उसने "DivX मीडिया फॉर्मेट" ("DMF")<ref>{{cite web |url = http://investors.divx.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=210522 |title = DivX Ultra Certification Program |publisher = DivX, Inc. |date = |accessdate = 07 अप्रैल 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061026003441/http://investors.divx.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=210522 |archive-date = 26 अक्तूबर 2006 |url-status = dead }}</ref> (.divx एक्सटेंशन के साथ) कहे जाने वाले एक वैकल्पिक [[मीडिया कंटेनर फॉर्मेट]] को जोड़ते हुए सिर्फ एक कोडेक और एक प्लेयर को शामिल किया, जिसमें निम्न [[DVD-वीडियो]] और [[VOB]] कंटेनर सदृश सुविधा के लिए समर्थन शामिल था। इस मीडिया कंटेनर फॉर्मेट को [[MPEG-4 Part 2]] के लिए प्रयोग किया जाता है। * '''DivX मीडिया फ़ॉर्मेट (DMF) सुविधाएं:''' ** इंटरेक्टिव वीडियो मेनू ** बहु-उपशीर्षक (XSUB) ** बहु ऑडियो ट्रैक ** बहु वीडियो स्ट्रीम (विशेष सुविधाओं के लिए जैसे बोनस/अतिरिक्त सामग्री, ठीक DVD -वीडियो पर फिल्मों की तरह) ** अध्याय बिंदु ** अन्य मेटाडाटा (XTAG) ** बहु फॉर्मेट ** AVI के साथ आंशिक [[पश्च संगतता]] यह नया "DivX मीडिया फॉर्मेट", एक "'''DivX अल्ट्रा सर्टिफाइड''' " प्रोफ़ाइल के साथ आया है और सभी "'''अल्ट्रा''' " प्रमाणित प्लेयरों को "DivX मीडिया फॉर्मेट" सुविधाओं का समर्थन करना आवश्यक है। जबकि DivX कोडेक के साथ कूटित किया गया वीडियो एक MPEG-4 वीडियो स्ट्रीम होता है, DivX मीडिया फॉर्मेट, मीडिया कंटेनर फॉर्मेट के अनुरूप होता है जैसे Apple ka QuickTime. काफी हद तक उसी प्रकार जिस प्रकार मीडिया फॉर्मेट जैसे DVD, MPEG-2 वीडियो को अपने विनिर्देशन के एक हिस्से के रूप निर्दिष्ट करता है, DivX मीडिया फॉर्मेट, MPEG-4-संगत वीडियो को अंपने विनिर्देशन के एक हिस्से के रूप में निर्दिष्ट करता है। हालांकि, .divx एक्सटेंशन के उपयोग के बावजूद, यह फॉर्मेट AVI फ़ाइल फॉर्मेट का एक एक्सटेंशन है। बहु ऑडियो और उपशीर्षक ट्रैक को शामिल करने के तरीकों में शामिल है डेटा का [[RIFF]] हेडर में भंडारण और अन्य AVI हैक्स में, जो हाल के दिनों में जानकारी में आए हैं, ऐसे हैं कि [[VirtualDubMod]] भी उनका समर्थन करता है। DivX, Inc. ने ऐसा उद्देश्यपूर्वक किया जिससे AVI के साथ कम से कम आंशिक पश्च संगतता रखी जा सके ताकि ऐसे प्लेयर जो .divx कंटेनर फॉर्मेट में उपलब्ध नई सुविधाओं का समर्थन नहीं करते हैं, (जैसे इंटरैक्टिव मेनू, अध्याय बिंदु और XSUB उपशीर्षक) कम से कम उस प्राथमिक वीडियो स्ट्रीम को चला सकें (आमतौर पर मुख्य फिल्म अगर DMF फ़ाइल में विशेष आकर्षण के रूप में एकाधिक वीडियो शामिल हैं जैसे बोनस सामग्री). बेशक, DivX कोडेक और [[Dr. DivX]] जैसे उपकरण, मानक AVI फ़ाइलों के निर्माण के लिए अभी भी पारंपरिक विधि का समर्थन करते हैं। === DivX Plus HD === {{Main|DivX Plus HD}} DivX Plus HD, ऐसी फ़ाइल प्रकार के लिए विपणन नाम है जो मालिकाना DivX मीडिया फॉर्मेट के बजाय मानक [[मट्रोस्का]] मीडिया कंटेनर फॉर्मेट (.mkv) का प्रयोग करती है। DivX Plus HD फाइल में एक [[H.264]] वीडियो बिटस्ट्रीम, [[AAC]] व्याप्त साउंड ऑडियो और अध्यायों, उपशीर्षकों और मेटाडेटा को परिभाषित करते XML आधारित कई संलग्नक शामिल होते हैं।<ref>{{cite web |url = http://developer.divx.com/docs/DivX_Plus_HD/ |title = DivX Plus HD |work = DivX Developer Portal |publisher = DivX, Inc. |date = |accessdate = 29 मार्च 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100127130329/http://developer.divx.com/docs/DivX_Plus_HD |archive-date = 27 जनवरी 2010 |url-status = dead }}</ref> इस मीडिया कंटेनर फॉर्मेट को [[H.264/MPEG-4 AVC]] कोडेक के लिए प्रयोग किया जाता है। === DivX प्रोफाइल === {{Update|date=दिसम्बर 2009}} DivX ने कई प्रोफाइलों को परिभाषित किया है, जो DivX द्वारा निर्धारित MPEG-4 सुविधाओं के सेट हैं। क्योंकि यह समूह, MPEG-4 मानक में निर्दिष्ट से अलग होता है, उपकरण निर्माताओं के लिए वहां एक DivX-विशिष्ट उपकरण प्रमाणीकरण प्रक्रिया मौजूद है।<ref>{{cite web | url=http://support.divx.com/cgi-bin/divx.cfg/php/enduser/std_adp.php?p_faqid=1709 | title=DivX Profiles from support forums}}{{Dead link|date=अप्रैल 2010}}</ref>{{Dead link|date=अप्रैल 2010}} DivX के प्रोफाइल ISO/IEC MPEG-4 अंतरराष्ट्रीय मानक के मानकीकृत प्रोफाइल से भिन्न होते हैं। {| class="wikitable" |+ प्रोफ़ाइल |} ! हस्तधारित (पदावनत) !colspan="2"| Portable (deprecated) ! qMobile ! मोबाइल ! होम थिएटर ! हाई डेफ | - ! संस्करण II | style="width:16%;"| 5+ |style="width:16%;"| 3.11 || style="width:16%;"| 4+ |style="width:16%;"| 5+ |style="width:16%;"| 5+ |style="width:16%;"| 3.11+ |style="width:16%;"| 4+ | - ! अधिकतम रेज़ल्यूशन || (px×px×Hz) | 176 × 144 × 15 | 352 × 240 × 30, 352 × 288 × 25 | | 720 × 480 × 30, 720 × 576 × 25 | 177x144x15 | 320x240 × 30 | 720 × 480 × 30, 720 × 576 × 25 | [[1280 × 720 × 30; 6.5: 1920 × 1080 × 30|1280 × 720 × 30; '''6.5''' : 1920 × 1080 × 30]] | - ! मैक्रोब्लॉक्स || (kHz) 1.485 | | 9.9 | | 40.5 | | 40.5 | 108 | | - ! अधिकतम औसत बिटरेट | (| [[Mbit/s)]] 0.2 | 0.768 || 4 0.2 0.6% | 4 | 4 | - ! अधिकतम चरम बिटरेट || (Mbit/s) 0.4 2.8 | | | 8 | 20 | - ! न्यूनतम VBV बफर साइज़ || [[(KiB)]] | 33 | 128 || 384 | 65 | 384 | 768 |} === DivX वीडियो ऑन डिमांड === DivX वीडियो ऑन डिमांड (DivX VOD), डिजिटल राइट्स मैनेजमेंट ([[DRM]]) का DivX संस्करण है, जो चोरी को विफल करने के प्रयास में सामग्री के मालिकों को वितरण पर नियंत्रण रखने की अनुमति देता है। DivX, Inc. को सोनी, पैरामाउंट और लॉयन्सगेट सहित प्रमुख हॉलीवुड स्टूडियो से फॉर्मेट अनुमोदन प्राप्त हुआ है, जिसने सामग्री के खुदरा विक्रेताओं को सुरक्षित वीडियोज़ बेचने की अनुमति दी जो DivX प्रमाणित उपकरणों की वर्तमान और पिछली पीढ़ियों पर चलेंगे.<ref>{{cite web |url=http://www.businessofcinema.com/news.php?newsid=13956 |title=DivX inks film distribution deal with Lionsgate & Paramount |date=4 अगस्त 2009 |accessdate=1 अप्रैल 2010 |publisher=Businessofcinema.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929155149/http://www.businessofcinema.com/news.php?newsid=13956 |archive-date=29 सितंबर 2011 |url-status=live }}</ref> == DivX सॉफ्टवेयर == DivX कोडेक, Windows के लिए DivX Plus सॉफ्टवेयर और Mac के लिए DivX 7, DivX वेबसाइट पर मुफ्त डाउनलोड के रूप में उपलब्ध हैं। 6 जनवरी 2009 को DivX 7 जारी किया गया, जिसने पिछले फॉर्मेटों के प्रतिबन्ध से आगे निकलते हुए H.264 वीडियो, AAC ऑडियो और मट्रोस्का कंटेनर समर्थन को जोड़ा.<ref>{{cite web |url=http://investors.divx.com/releasedetail.cfm?releaseid=357661 |title=DivX Announces Release of Next-Generation, H.264 Based DivX(R) 7 Software |date=6 जनवरी 2009 |publisher=DivX, Inc. |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326233349/http://investors.divx.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=357661 |archive-date=26 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref> === Windows के लिए DivX Plus सॉफ्टवेयर === 16 मार्च 2010 को, DivX Plus सॉफ्टवेयर (संस्करण 8) को Windows के लिए जारी किया गया, जिसने DivX Plus Player में DivX Plus Codec Pack और DivX to Go एकीकरण को पेश किया।<ref name="web-divx-plus8">{{cite web |url = http://labs.divx.com/divx-plus |title = DivX Plus software |work = DivX Labs Blog |publisher = [[DivX, Inc.]] |date = 16 मार्च 2010 |6 = accessdate 29 मार्च 2010 |access-date = 29 जून 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130207061843/http://labs.divx.com/divx-plus |archive-date = 7 फ़रवरी 2013 |url-status = dead }}</ref> ==== DivX Plus Player ==== {{Infobox software | name = DivX Plus Player | logo = | screenshot = [[चित्र:DivX Player window.png|300px|DivX Plus Player interface]] | caption = | developer = [[DivX, Inc.]] | latest release version = 8.0.1 | latest release date = {{Start date and age|2010|06|04|df=yes}} | latest preview version = | latest preview date = | operating system = [[Microsoft Windows]] | platform = | genre = [[Media player (application software)|Media player]] | license = [[Freeware]] | website = http://www.divx.com/software/divx-plus/player }} '''DivX Plus Player''' (संस्करण 8) एक स्वसंपूर्ण [[मीडिया प्लेयर]] है।<ref name="web-divx-playerplus">{{cite web |url=http://www.divx.com/en/software/divx-plus/player |title=DivX Plus Player – Video player for DivX, AVI, MKV, MP4 & MOV |3=DivX.com |publisher=DivX, Inc. |accessdate=29 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100322204549/http://www.divx.com/en/software/divx-plus/player |archive-date=22 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref> यह प्लेयर ''DivX Player'' (संस्करण 6 और 7) और ''Playa'' (संस्करण 5) का उत्तरवर्ती है, जिसे [[प्रोजेक्ट मेयो]] टीम द्वारा बनाया गया जो बाद में DivX, Inc. बन गई। {{Citation needed|date=अप्रैल 2010}}{{Citation needed|date=अप्रैल 2010}} DivX Plus Player में ''DivX to Go'' सुविधा भी शामिल है जो इंटरफेस के दाईं तरफ एक अतिरिक्त पैनल के रूप में चार बटन के साथ मौजूद है जिसका लक्ष्य उपभोक्ता इलेक्ट्रॉनिक उपकरण है। जब एक प्रयोक्ता किसी एक आइकन पर वीडियो फ़ाइल को खींचता है, तो एक स्थानान्तरण विज़ार्ड उत्पन्न होता है, जो प्रयोक्ता को भिन्न चरणों पर ले जाता है जो किसी ऐसी वीडियो फ़ाइल को परिवर्तित और स्थानांतरित करने के लिए आवश्यक है जो उनके DivX प्रमाणित उपकरण के साथ संगत है, USB या ऑप्टिकल डिस्क के माध्यम से. DivX Plus Player में एक मीडिया लाइब्रेरी और साथ ही साथ [[डिजिटल राइट्स मैनेजमेंट]] के एक सेट की भी सुविधा शामिल है जो खरीदी गई वाणिज्यिक सामग्री को उपभोक्ता के कंप्यूटर और उसके DivX प्रमाणित उपकरणों के लिए अधिकृत करने में मदद करता है।<ref name="web-divx-playerplus" /> ===== समर्थित फॉर्मेट ===== DivX Plus Player निम्नलिखित मीडिया फॉर्मेट का समर्थन करता है:<ref name="web-divx-playerplus" /> {| class="wikitable" |- ! colspan="2"| फ़ाइल फॉर्मेट ! वीडियो संपीड़न एल्गोरिदम्स ! ऑडियो संपीड़न एल्गोरिदम्स |- ! colspan="4" style="text-align:center"| - देशी समर्थन - |- | {{yes|[[Advanced Systems Format]]}} | {{yes|.wmv, .asf}} | {{yes|[[H.264/MPEG-4 AVC|H.264]]}} | {{yes|[[Advanced Audio Coding]]}} |- | {{yes|[[Audio Video Interleave]]}} | {{yes|.avi}} | {{yes|[[MPEG-4 Part 2|MPEG-4 ASP]]}} | {{yes|[[MPEG-1 Audio Layer 3]]}} |- | {{yes|DivX Format}} | {{yes|.divx}} | {{yes|[[Windows Media Video]]}} | {{yes|[[Windows Media Audio]]}} |- | {{yes|[[Matroska]]}} | {{yes|.mkv}} | | {{yes|[[Vorbis]]}} |- | {{yes|[[MPEG-4 Part 14]]}} | {{yes|.mp4}} | | |- | {{yes|[[QuickTime#QuickTime file format|QuickTime Format]]}} | {{yes|.mov}} | | |- | {{yes|[[SubRip]]}} | {{yes|.srt}} | | |- | {{yes|[[SubStation Alpha]]}} | {{yes|.ssa, .ass}} | | |- ! colspan="4" style="text-align:center"| - विस्तारित समर्थन - |- | {{partial|[[MPEG-1]]}} | {{partial|.mpg, .mpe, .mpeg, .m1v}} | {{partial|[[MPEG-1#Part 2: Video|MPEG-1 Video]]}} | {{partial|[[MPEG-1 Audio Layer I]]}} |- | {{partial|MPEG-2}} | {{partial|[[VOB|.vob]], [[MPEG transport stream|.ts]], [[M2V|.m2v]]}} | {{partial|[[H.262/MPEG-2 Part 2|MPEG-2 Video]]}} | {{partial|[[MPEG-1 Audio Layer II]]}} |- | {{partial|[[RMVB]]}} | {{partial|.rmvb}} | {{partial|[[RealVideo]]}} | {{partial|[[RealAudio]]}} |- | {{partial|[[.m2ts|M2TS]]}} | {{partial|[[.m2ts|.m2ts, .mts]]}} | | {{partial|[[Dolby Digital#Dolby Digital|Dolby Digital(AC-3)]]}} |- | | | | {{partial|[[DTS (sound system)|DTS]]}} |- | | | | {{partial|[[Linear pulse code modulation|L-PCM]]}} |- |} ;मिथक {{legend|outline=black|1=#90ff90|2=Has native support in DivX Plus}} {{legend|outline=black|1=#FFD|2=Requires external components installed}} {{Clear}} ==== DivX Plus Converter ==== {{Infobox software | name = DivX Plus Converter | logo = | screenshot = [[चित्र:Divx-plus-converter-v8.PNG|300px|DivX Plus Converter interface]] | caption = | developer = [[DivX, Inc.]] | latest release version = 8.0.1.49 | latest release date = {{Start date and age|2010|06|04|df=yes}} | latest preview version = | latest preview date = | operating system = [[Microsoft Windows]] | platform = | genre = [[Video converter]] | license = '''Converter:''' [[Freeware]]<br />'''Converter Pro:''' [[Proprietary software|Proprietary]] [[commercial software]] | website = http://www.divx.com/software/divx-plus/converter }} DivX Plus Converter (संस्करण 8) ने अपने पूर्ववर्ती से, एक नाटकीय रूप से भिन्न इंटरफेस पेश किया। पूर्व वाले में एक छोटा गोलाकार इंटरफेस था जो आउटपुट के चुनाव से अधिक की अनुमति देता था और वीडियो की संख्या को कतार में प्रदर्शित करता था। DivX Plus Converter इंटरफ़ेस में एक विशाल विंडो है जो उस प्रत्येक वीडियो को उजागर करता है जिसे गुणवत्ता, आकार, ऑडियो, उपशीर्षक और अधिक के लिए ड्रॉप-डाउन विकल्प के साथ एक पंक्ति में शामिल किया गया है। एक और उल्लेखनीय परिवर्तन यह है कि जबकि पिछले दोनों और DivX Plus संस्करण में 15 दिन की एक परीक्षण अवधि होती थी, DivX Plus Converter परीक्षण अवधि पूरी हो जाने के बाद भी प्रयोक्ता को मुफ्त में DivX Plus HD फ़ाइल बनाने की अनुमति देता है।<ref name="web-divx-converterplus">{{cite web |url=http://www.divx.com/en/software/divx-plus/converter |title=DivX Plus Converter |work=www.divx.com |publisher=DivX, Inc. |accessdate=5 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100721140534/http://www.divx.com/en/software/divx-plus/converter |archive-date=21 जुलाई 2010 |url-status=dead }}</ref> DivX Plus Converter, [[AVI]] फ़ाइल (.avi), [[MP4]] फ़ाइल (.mp4), [[QuickTime Video]] फ़ाइल (.mov), [[Windows Media Video]] फ़ाइल (.wmv), [[AVCHD]] वीडियो फ़ाइल ([[.mts]] और [[.m2ts]]) और [[RMVB]] फ़ाइल (.rmvb) को [[DivX Plus HD]] फॉर्मेट (.mkv फ़ाइल) में बदल सकता है। जब एक DivX Pro लाइसेंस खरीदा जाता है, तो वह वीडियो फाइलों को [[DivX Media format]] (.divx फ़ाइल) में भी परिवर्तित कर सकता है। MPEG-2/DVD Plug-in की खरीद के अलावा, DivX Plus Converter के इनपुट समर्थन सीमा को [[MPEG]] वीडियो, [[MPEG-2]] वीडियो, [[DVD वीडियो]] और [[वीडियो CD]] को समर्थन देने के लिए विस्तारित किया जाएगा.<ref name="web-divx-converterplus" /> {{Clear}} ==== DivX Plus Codec Pack ==== {{Unreferenced section|date=अप्रैल 2010}} DivX Plus Codec Pack, पूर्व के DivX Community Codec का उन्नत रूप है जो डाइरेक्टशो और [[मीडिया फाउंडेशन]] घटकों के माध्यम से MPEG-4 ASP और H.264 वीडियो (DivX Plus फ़ाइल) के सिस्टम-वाइड प्लेबैक को सक्षम बनाता है। इस पैक में वैकल्पिक DXVA हार्डवेयर त्वरण वाला H.264 कूटवाचक भी शामिल है जिसे कंट्रोल पैनल में सक्रिय किया जा सकता है। ऐसे ग्राहक जो DivX Pro के लिए भुगतान करते हैं वे [[Video for Windows]] अनुप्रयोग में अतिरिक्त सुविधाओं{{Which?|date=अप्रैल 2010}} का उपयोग कर सकते हैं। {{Clear}} === DivX Plus Web Player === {{Infobox software | name = DivX Plus Web Player | logo = | screenshot = [[चित्र:Divx-plus-web-player-v8.png|300px|DivX Plus Web Player interface]] | caption = | developer = [[DivX, Inc.]] | latest release version = 2.0.2 | latest release date = {{Start date and age|2010|03|16|df=yes}} | latest preview version = | latest preview date = | operating system = [[Microsoft Windows]] / [[Mac OS X]] | platform = | genre = [[Media player (application software)|Media player]] | license = [[Freeware]] | website = http://www.divx.com/software/divx-plus/web-player }} DivX Plus Web Player (पूर्व में DivX Web Player और DivX Browser Plug-In के रूप में ज्ञात), एक प्रकाशक के HTTP [[वेब सर्वर]] पर होस्ट की गई अंतःस्थापित फ़ाइलों को चलाने के लिए एक [[वेब ब्राउज़र]] प्लग-इन है और यह Windows और Mac OS के लिए HD और प्रमुख ब्राउज़रों{{Which?|date=अप्रैल 2010}} के अंदर सराउंड साउंड प्लेबैक में सक्षम है।<ref>labs.divx.com: [http://labs.divx.com/Webplayer Web Player's blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171230203322/http://labs.divx.com/webplayer |date=30 दिसंबर 2017 }} .</ref> ===== विशेषताएं ===== * Internet Explorer, [[Firefox]] और [[Chrome]] के लिए Windows ब्राउज़र प्लग-इन * [[Safari]] (32-बिट) और [[Firefox]] के लिए Mac OS ब्राउज़र प्लग-इन * एम्बेडेड DivX/Xvid इनकोडेड .divx या .avi फ़ाइलों के साथ MP3 ऑडियो चलाता है * एम्बेडेड DivX Plus HD, या AAC ऑडियो के साथ H.264 वीडियो को .mkv में चलाता है। * बहु ऑडियो ट्रैक और म्युक्स्ड UTF-8 उपशीर्षक का समर्थन करता है * वीडियो फ़ाइल को पूर्ण लंबाई के बफर पूरा होने पर स्थानीय रूप से सहेज सकते हैं * वेब डेवलपर: [https://web.archive.org/web/20100126070147/http://developer.divx.com/ DivX Developer Portal] के लिए Javascript अंतरफलक {{Clear}} === Mac के लिए DivX 7 === ==== Mac के लिए DivX Player ==== {{Infobox software | name = DivX Player for Mac | logo = | screenshot = [[चित्र:Divx-player-for-mac.png|300px|DivX Player for Mac interface]] | caption = | developer = [[DivX, Inc.]] | latest release version = 7.2.3 | latest release date = {{Start date and age|2009|11|17|df=yes}} | latest preview version = | latest preview date = | operating system = [[Mac OS X]] | platform = | genre = [[Media player (application software)|Media player]] | license = [[Freeware]] | website = http://www.divx.com/en/software/mac/ }} Mac के लिए DivX Player, जिसे पहली बार 25 मई 2006 को जारी किया गया था एक स्वसंपूर्ण प्लेयर है जो DivX इनकोडेड फ़ाइल DivX मीडिया फॉर्मेट सुविधाओं जैसे उपशीर्षक, बहु ऑडियो ट्रैक और DivX VOD सामग्री को चलाता है। Mac के लिए DivX प्लेयर DivX Plus HD संगत फ़ाइलों को भी चला सकता है - यानी H.264 वीडियो और AAC ऑडियो के साथ इनकोडेड .mkv फ़ाइलें. DivX 7 और DivX Plus (संस्करण 8) Windows समकक्षों के विपरीत, Mac के लिए DivX प्लेयर में एक बर्न इंजिन या वीडियो को USB में भेजने की सुविधा शामिल नहीं है। ===== विशेषताएं ===== * MP3 ऑडियो (.divx/.avi) के साथ MPEG-4 ASP वीडियो का एकसाथ प्लेबैक और DivX Plus फ़ाइलें (H.264 वीडियो और AAC ऑडियो के साथ मट्रोक्सा) * वीडियो को नियंत्रित करने के लिए [[माउस इशारे]] * एक वीडियो लाइब्रेरी विंडो के माध्यम से मीडिया मैनेजर * [[QuickTime]] समर्थित किसी भी फाइल को चलाना * [[डेस्कटॉप पृष्ठभूमि]] के रूप में वीडियो को चलाना * प्रमाणित DivX उपकरणों को प्रबंधित करना ताकि खरीदी/संरक्षित की गई सामग्री के प्लेबैक को सक्षम किया जा सके * ख़रीदे/सुरक्षित वीडियो सामग्री का प्लेबैक ==== Mac के लिए DivX Converter ==== Mac के लिए DivX 6 के बाद से Mac के लिए DivX Converter वस्तुतः अपरिवर्तित बना हुआ है, जो अपने छोटे और गोल इंटरफ़ेस और DivX Plus HD फ़ाइल उत्पन्न करने की क्षमता की कमी के कारण अंत्यंत स्पष्ट है। ==== Mac के लिए DivX Plus Web Player ==== यथा DivX Plus Web Player संस्करण 2.0.2, Mac के लिए DivX Plus Web Player में Windows के लिए DivX Plus Web Player के साथ सुविधाओं की समानता है। {{Clear}} === सामुदायिक अनुप्रयोग === ==== Dr. DivX OSS ==== {{Main|Dr. DivX}} [[चित्र:Dr. DivX OSS 2 for Windows screenshot.jpg|thumb|300px|Windows के लिए Dr. DivX OSS 2]] [[Dr. DivX]], DivX, Inc. द्वारा बनाया गया अनुप्रयोग है जो कई वीडियो फॉर्मेट को DivX इनकोडेड वीडियो में ट्रांसकोडिंग करने में सक्षम है। मूल बंद स्रोत Dr. DivX, DivX 5.21 के लिए 1.06 संस्करण में समाप्त हो गया, वह DivX का आखिरी संस्करण था जो Windows 9x/Me के तहत चलने में सक्षम था। एक खुला स्रोत संस्करण बनाया गया है, जो DivX 6 का समर्थन करता है। ''Dr. DivX'', मुफ्त DivX Converter अनुप्रयोग पर काफी विस्तारित सुविधाओं को प्रदान करता है, जिसे संस्करण 6 के बाद से कोडेक के साथ समाहित किया गया था।<ref>{{cite web |url=http://www.divx.com/divx/windows/converter/ |title=DivX Video Converter |publisher=DivX, Inc. |date= |accessdate=11 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105171719/http://www.divx.com/divx/windows/converter/ |archive-date=5 जनवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> Dr. DivX, DivX Plus HD के साथ संगत नहीं है। ==== DivX H.264 इनकोडर ==== DivX ने, गैर-वाणिज्यिक उपयोग के लिए DivX Plus Converter में बीटा के रूप में प्रयुक्त divx264 इनकोडर के लिए एक कमांड लाइन इंटरफेस (CLI) जारी किया है।<ref name="web-divx-labsblog-H264beta">{{cite web |url = http://labs.divx.com/node/6992 |title = DivX H.264 Encoder Beta 1 & Tutorial |work = DivX Labs blog |publisher = [[DivX, Inc.]] |date = 29 अप्रैल 2009 |accessdate = 29 मार्च 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100212164317/http://labs.divx.com/node/6992 |archive-date = 12 फ़रवरी 2010 |url-status = dead }}</ref> चूंकि यह केवल कच्चे H.264 स्ट्रीम बना सकता है, एक मट्रोस्का म्युक्सर का इस्तेमाल किया जाना चाहिए. ==== DivX AAC एनकोडर ==== DivX Labs पर जारी CLI divX264 इनकोडर के लिए पूरक के रूप में, DivX ने DivX AAC इनकोडर CLI को एक Windows बीटा बाइनरी के रूप में भी जारी किया है।<ref name="web-divx-labsblog-H264beta" /> चूंकि यह केवल कच्चे AAC स्ट्रीम को बना सकता है, एक मट्रोस्का म्युक्सर का इस्तेमाल किया जाना चाहिए. == हार्डवेयर सहायता == DivX, Inc., गारंटी युक्त संगतता और ऐसी वीडियो फ़ाइलों के प्लेबैक के लिए उपभोक्ता इलेक्ट्रॉनिक्स और IC निर्माताओं की खातिर एक प्रमाणीकरण कार्यक्रम का विपणन करता है जो DivX प्रोफाइल के अंतर्गत आते हैं। ऐसे उपकरण जिन्हें DivX प्रमाणित किया गया है आमतौर पर निम्नलिखित में से एक चिह्न दर्शाते हैं:<ref>{{cite web |url=http://www.divx.com/en/partner/certified-programs/program-details |title=Program Details |work=Partner Solutions: Certified Programs |publisher=DivX, Inc. |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125013712/http://www.divx.com/en/partner/certified-programs/program-details |archive-date=25 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> * DivX सर्टिफाइड * HD 720p और 1080p के लिए DivX सर्टिफाइड * DivX Plus HD के लिए DivX सर्टिफाइड * DivX कनेक्टेड * DivX अल्ट्रा के लिए DivX सर्टिफाइड DivX प्रमाणित उपकरणों में शामिल है DVD प्लेयर, कार स्टीरियो, [[मोबाइल फ़ोन|मोबाइल फोन]], टेलीविज़न, ब्लू-रे प्लेयर और यहां तक कि अलार्म घड़ियां भी.<ref>{{cite web |url=http://gadgeteer.org.uk/2007/11/23/philips-digital-photo-frame-alarm-clock/ |title=Philips Digital Photo Frame Alarm Clock |publisher=[http://gadgeteer.org.uk UK Gadgeteer Website] |date=23 नवम्बर 2007 |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090622042949/http://gadgeteer.org.uk/2007/11/23/philips-digital-photo-frame-alarm-clock/ |archive-date=22 जून 2009 |url-status=dead }}</ref> DivX फ़ाइलों की उचित डीकोडिंग की पुष्टि करने के अलावा, यह प्रमाणन इसकी भी पुष्टि करता है कि उपकरण DivX वीडियो ऑन डिमांड सामग्री भी चला सकता है, जिसमें शामिल है हॉलीवुड की सामग्री जिसे इंटरनेट खुदरा विक्रेताओं से खरीदा जा सकता है।<ref>{{cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3i63041d69a51cc0fd1b49c6c35c2f61b5 |title=Film Fresh, DivX sign DVD agreement – Deal allows users to back up their downloads |publisher=www.hollywoodreporter.com |date=26 अगस्त 2009 |accessdate=1 अप्रैल 2010 |last=Bond |first=Paul |archive-date=1 अगस्त 2012 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20120801161754/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3i63041d69a51cc0fd1b49c6c35c2f61b5 |url-status=dead }}</ref> === गेमिंग सिस्टम संगतता === [[चित्र:Divx-to-go-playstation-3.png|thumb|135px|DivX Plus Player के DivX to Go के इंटरफ़ेस पर प्लेस्टेशन 3 बटन.]] 4 दिसम्बर 2007 को, [[Xbox 360]] में देशी MPEG-4 ASP प्लेबैक समर्थन जोड़ा गया,<ref>{{Cite web |url=http://www.xbox.com/en-US/community/personality/elle/20071130-systemupdate.htm |title=Xbox.com {{!}} Personalities - A Fistful of Features in the December 2007 System Update |access-date=29 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013164655/http://www.xbox.com/en-US/community/personality/elle/20071130-systemupdate.htm |archive-date=13 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> जिससे इसे उन वीडियो को चलाने की अनुमति मिल गई जो DivX और अन्य MPEG-4 ASP कोडेक से कूटित किए गए हों.<ref>{{cite web |url=http://gizmodo.com/gadgets/xbox-360-divx%5Cxvid-test/xbox-360-divxxvid-tested-it-plays-almost-everything-329769.php |title=Xbox 360 DivX/XviD Playback Tested (Verdict: It's Almost Perfect) |work=Gizmodo |accessdate=19 दिसम्बर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304161010/http://gizmodo.com/gadgets/xbox-360-divx/xvid-test/xbox-360-divxxvid-tested-it-plays-almost-everything-329769.php |archive-date=4 मार्च 2009 |url-status=live }}</ref> 17 दिसम्बर 2007 को, फर्मवेयर उन्नयन 2.10 को Sony [[प्लेस्टेशन 3]] के लिए जारी किया गया, जिसमें आधिकारिक DivX प्रमाणन शामिल था। फर्मवेयर संस्करण 2.50 (15 अक्टूबर 2008 को जारी) में DivX वीडियो ऑन डिमांड (DivX VOD) सेवा के लिए समर्थन शामिल था और फर्मवेयर संस्करण 2.60 (20 जनवरी 2009 को जारी) में 3.11 संस्करण के लिए आधिकारिक DivX प्रमाणन और अद्यतन प्रोफाइल समर्थन शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.ps3fanboy.com/2009/01/20/firmware-2-60-brings-photo-gallery-divx-3-11/ |title=Firmware 2.60 brings photo gallery, Divx 3.11 |work=PS3Fanboy |accessdate=20 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090121030912/http://www.ps3fanboy.com/2009/01/20/firmware-2-60-brings-photo-gallery-divx-3-11/ |archive-date=21 जनवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> Windows के लिए DivX Plus Player में DivX to Go की शुरूआत के साथ, एक प्लेस्टेशन 3 आइकन इंटरफेस पर आसानी से उपलब्ध है, जो एक USB या ऑप्टिकल डिस्क के माध्यम से वीडियो फ़ाइल को DivX फॉर्मेट में आसानी से परिवर्तित करने और कॉपी करने के लिए एक स्थानांतरण विज़ार्ड को उत्पन्न करेगा.<ref>{{cite web |url=http://www.ps3news.com/PlayStation-3/new-divx-plus-software-update-targets-ps3-via-mkv-conversion/ |title=New DivX Plus Software Update Targets PS3 via MKV Conversion - PS3 NEWS |publisher=ps3news.com |date=26 मार्च 2010 |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329133245/http://www.ps3news.com/PlayStation-3/new-divx-plus-software-update-targets-ps3-via-mkv-conversion/ |archive-date=29 मार्च 2010 |url-status=live }}</ref> DivX to Go के प्लेस्टेशन 3 प्रीसेट के आउटपुट को Xbox 360 पर भी खेला जा सकता है। == प्रतियोगी == स्वामित्व वाले वाणिज्यिक वीडियो संपीड़न सॉफ्टवेयर बाज़ार में मुख्य प्रतिद्वंद्वियों में हैं Microsoft का [[Windows Media Video]] श्रृंखला और Apple Inc. का [[QuickTime]]. जबकि DivX कोडेक लम्बे समय से बेहतरीन वीडियो गुणवत्ता के कारण प्रसिद्ध रहा, मुफ्त और [[स्वतंत्र]] स्रोत [[Xvid]] कोडेक तुलनीय गुणवत्ता प्रदान करता है। DivX इनकोडर और Xvid इनकोडर, दोनों ही MPEG-4 Part 2 (MPEG-4 ASP) के साथ सांगत रहे हैं। हालांकि, सबसे अधिक इस्तेमाल किया जाने वाला DivX एन्कोडिंग प्रोफ़ाइल (''होम थियेटर''),<ref>{{cite web |url=http://labs.divx.com/node/74 |title=Home Theater |work=Dr. DivX User Guide: DivX Certified Profiles |publisher=DivX, Inc |date=22 फ़रवरी 2007 |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100219232839/http://labs.divx.com/node/74 |archive-date=19 फ़रवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> समान MPEG-4 ASP सुविधाओं का इस्तेमाल नहीं करता है जो अधिकांश सबसे आम रूप से इस्तेमाल किए जाने वाले Xvid इनकोडिंग प्रोफ़ाइल (''होम'') में सक्शन होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.xvidsolutions.com/Product-Certification.36.0.html |title=Xvid Solutions Product Certification |year=2009 |publisher=XvidSolutions.com |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926233156/http://www.xvidsolutions.com/Product-Certification.36.0.html |archive-date=26 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> 2003 से 2005 के बीच Doom9.org पर व्यक्तिपरक गुणवत्ता परीक्षण की एक श्रृंखला में, DivX इनकोडर को हर साल Xvid इनकोडर द्वारा परास्त कर दिया गया।<ref>{{cite web |url=http://www.doom9.org/codec-comparisons.htm |title=Codec comparisons |publisher=[[Doom9]] |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080223010804/http://www.doom9.org/codec-comparisons.htm |archive-date=23 फ़रवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> इसी तरह के परीक्षणों को नए संस्करणों के लिए नहीं किया गया। खुली स्रोत लाइब्रेरी [[लिबवकोडेक]] ऐसे MPEG-4 वीडियो को डीकोड और इनकोड कर सकता है जिन्हें DivX के साथ डीकोड और इनकोड किया जा सकता है (और अन्य MPEG-4 कोडेक, जैसे Xvid या लिबवकोडेक MPEG-4). [[MPlayer]] परियोजना से, संसाधन पश्चात छवि कोड के साथ संयुक्त कर के इसे [[डाइरेक्टशो]] फिल्टर में पैक किया गया है जिसे [[ffdshow]] कहा जाता है, जिसे अधिकांश Windows [[वीडियो प्लेयर]] के साथ प्लेबैक के लिए इस्तेमाल किया जा सकता है। यह लाइब्रेरी उच्च अनुकूलन योग्य है और उन्नत उपयोगकर्ताओं के लिए सुविधाओं की विविध किस्मों को पेश करती है। == इन्हें भी देखें == ; संबंधित प्रौद्योगिकी * [[ऑडियो वीडियो इंटरलीव]] (.AVI) * [[मट्रोस्का]] (.MKV) * [[MPEG-4 Part 2]] * [[H.264/MPEG-4 AVC]] * [[Xvid]] * [[FFmpeg]] * [[ffdshow]] ;सामान्य विषय * [[कोडेक की सूची]] * [[वीडियो कोडेक की तुलना]] * [[कंटेनर फॉर्मेट (डिजिटल)]] * [[कंटेनर फॉर्मेटों की तुलना]] == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20100106015123/http://labs.divx.com/ DivX Labs] कम्युनिटी DivX वेबसाइट, बीटा और चल रही परियोजनाओं के साथ * {{dmoz|Computers/Multimedia/MPEG/DivX|DivX resources}} {{Compression Software Implementations}} {{Compression formats}} {{DEFAULTSORT:Divx}} [[श्रेणी:वीडियो कोडेक]] [[श्रेणी:Windows मीडिया प्लेयर]] [[श्रेणी:कंटेनर फॉर्मेट]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] 2j97mh8yzbx8er9ko8sf8tgsbbuhc3p अलिसिया कीज़ 0 217600 6632272 6540452 2026-10-23T10:54:48Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 6632272 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = अलिसिया कीज़ |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|edit@end|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''एलिसिया ऑगेलो कुक''' (25 जनवरी 1981 को जन्मे) जिन्हें उनके स्टेज नाम '''एलिसिया कीज़''' के नाम से जाना जाता है, एक अमरीकी कलाकार, संगीतकार और अभिनेत्री हैं। उनका पालन पोषण न्यूयार्क सिटी के मेनहट्टम क्षेत्र में हेल्स किचन एक मां के द्वारा किया गया। कीज़ ने सात वर्ष की उम्र में पियानो पर शास्त्रीय संगीत बजाना शुरू किया। उन्होंने प्रोफेशनल परफार्मिंग ऑर्ट्स स्कूल में अध्ययन किया और वैलेडिक्टोरियन के रूप में स्नातक किया। उन्होंने संगीत में अपने कैरियर का शुभारंभ करने से पहले [[कोलंबिया विश्वविद्यालय|कोलंबिया यूनिवर्सिटी]] में अपना अध्ययन जारी रखा। कीज़ ने अपनी एलबम को जे रिकॉर्ड्स के साथ रिलीज़ किया जिन्होंने कोलंबिया में और उसके बाद अरिस्ता रिकॉर्ड्स के साथ अनुबंध किया। कीज़ की सबसे पहली एलबम ''सांग्स इन ए मिरर (Songs in A Minor)'' उनकी व्यवसायिक सफलता थी दुनिया भर में जिसकी 12 लाख से अधिक प्रतियों की हुई। वह वर्ष 2001 में सबसे बेहतरीन बिक्री वाली नई कलाकार और सर्वश्रेष्ठ बिक्री वाली आरएंडडी बन गई। इस एल्बम को वर्ष 2002 में, [[ग्रैमी पुरस्कार|पांच ग्रेमी अवार्ड]] दिए गए जिसमें बेस्ट न्यू ऑर्टिस्ट (Best New Artist) और सांग ऑफ द इयर फॉर "फालिन"(Song of the Year for "Fallin'") शामिल हैं। उनकी दूसरी स्टूडियो एलबम, ''द डायरी ऑफ अलिसिया कीज़(The Diary of Alicia Keys)'' का 2003 में रिलीज़ किया गया था और अस्सी लाख प्रतियां बेचकर दुनिया भर में दूसरी सबसे बड़ी सफलता था। इस एल्बम को एक बार फिर से 2005 में ग्रेमी पुरस्कार दिया गया। उस वर्ष के बाद, उन्होंने अपनी पहली लाइव एलबम ''अनप्लग्ड (Unplugged)'' को रिलीज़ किया जो अमेरिका में पहले नंबर पर रही। वह नंबर एक पर आने वाली पहली ''एमटीवी अनप्लग्ड (MTV Unplugged)'' महिला बनी उन्हें 1994 में निर्वाना (Nirvana) की तुलना में अधिक सफलता मिली। आगामी अनेक वर्षों तक कीज़ अतिथि के रूप में टेलीविजन सीरीज़ में दिखाई पड़े जिसकी शुरुआत उन्होंने ''चार्म्ड (Charmed)'' से की। उन्होंने अपनी सबसे पहली फिल्म ''स्मोकिन' एसेस (Smokin' Aces)'' की शुरुआत की और 2007 में, ''द नैनी डायरीज़(The Nanny Diaries)'' के लिए चली गईं। उनकी तीसरी स्टूडियो एल्बम, ''एज आई एम (As I Am)'' को उसी वर्ष रिलीज़ किया गया और दुनिया भर में बेचा साठ लाख प्रतियां बेची गईं जिसके लिए उन्हें अतिरिक्त तीन ग्रेमी पुरस्कार दिए गए। अगले वर्ष वह ''द सीक्रेट लाइफ ऑफ बीज़(The Secret Life of Bees)'' में नज़र आईं, जिन्हें नाच इमेज़ अवार्ड (NAACP Image Awards) प्रदान किया गया। उन्होंने अपनी चौथी फिल्म ''द एलीमेंट ऑफ फ्रीडम (The Element of Freedom)'' को दिसंबर 2009 में रिलीज़ किया जो यूनाइटेड किंगडम में कीज़ की सबसे विख्यात एलबम बन गई। अपने पूरे करियर के दौरान कीज़ ने अनेक पुरस्कार जीते और दुनिया भर में उसकी एलबम की 3 लाख से अधिक प्रतियों की बिक्री हुई। ''बिलबोर्ड (Billboard)'' ने 2000-2009 के दशक में उन्हें सबसे शीर्ष आरएंडडी कलाकार के रूप में स्थान दिया जिन्होंने अपने समय में सबसे अधिक प्रतियों की बिक्री करने वाली बनी। == जीवन और करियर == === 1981-96: शुरूआती जीवन === कीज़ 25 जनवरी 1981 को एलिसिया ऑगेलो कुक में, [[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयार्क सिटी]], [[नया यॉर्क|न्यूयार्क]], मैनहट्टम में हेल के किचन क्षेत्र में पैदा हुईं.<ref name="Allmusic">{{cite web|title=Alicia Keys Biography|work=[[Allmusic]]|url=http://www.allmusic.com/artist/p469431|accessdate=नवम्बर 2, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013103015/http://www.allmusic.com/artist/p469431|archive-date=13 अक्तूबर 2010|url-status=live}}</ref><ref name="द गार्डियन Interview">{{cite web|date=नवम्बर 2, 2001|title=Interview: Alicia Keys|work=[[द गार्डियन]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2001/nov/02/shopping.artsfeatures9|accessdate=जनवरी 6, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129221112/http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2001/nov/02/shopping.artsfeatures9|archive-date=29 जनवरी 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.post-gazette.com/pg/08108/873962-42.stm|title=Music Preview: Through her first several records, Alicia Keys has a golden touch|last=Mervis|first=Scott|date=अप्रैल 17, 2008|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]]|publisher=[[Block Communications]]|accessdate=नवम्बर 22, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529050433/http://www.post-gazette.com/pg/08108/873962-42.stm|archive-date=29 मई 2010|url-status=live}}</ref> वह टेरेसा ऑगेलो, कानूनी सहायक और अंशकालिक अभिनेत्री और क्रेग कुक, फ्लाइट परिचारक की इकलौती पुत्री हैं।<ref name="Rolling Stone">{{cite web|title=Alicia Keys: Biography|work=Rolling Stone|publisher=[[Jann Wenner|Wenner Media]]|url=http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys/biography|accessdate=दिसम्बर 7, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100216125654/http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys/biography|archive-date=16 फ़रवरी 2010|url-status=live}}</ref><ref name="China Daily">{{cite web|date=सितंबर 7, 2004|title=Alicia Keys|work=[[China Daily]]|publisher=China Daily Group|url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-09/07/content_372259.htm|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208173524/http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-09/07/content_372259.htm|archive-date=8 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref><ref name="The Times">{{cite web|last=Iley|first=Chrissy|date=फ़रवरी 24, 2008|title=Alicia Keys, the girl who made Bob Dylan weep|work=[[The Times]]|publisher=[[News Corporation]]|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article3403940.ece|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511203947/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article3403940.ece|archive-date=11 मई 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Vineyard|first=Jennifer|date=जनवरी 12, 2006|title=Alicia Keys' Early Years To Be Made Into A TV Series|work=[[MTV News]]|url=http://www.mtv.com/news/articles/1520667/20060112/keys_alicia.jhtml|accessdate=नवम्बर 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205201119/http://www.mtv.com/news/articles/1520667/20060112/keys_alicia.jhtml|archive-date=5 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> कीज़ की मां स्कॉटिश, आयरिश और इटैलियन की वंशज हैं और उसके पिता एक अफ्रीकी अमरीकी हैं; कीज़ ने महसूस किया कि वह अपने संगीत विरासत के साथ थी क्योंकि "विभिन्न संस्कृतियों में अंतर स्थापित करने में" में समर्थ थीं। उनके दो वर्ष की उम्र में ही उनके माता पिता का तलाक हो गया था उसके उपरान्त उनका पालन पोषण उनकी मां के द्वारा हेल्स किटन, मैनहट्टन में किया गया।<ref>{{cite web|last=Ojumu|first=Akin|date=नवम्बर 16, 2003|title=Soul sister|work=द गार्डियन|publisher=Guardian Media Group|url=http://www.guardian.co.uk/music/2003/nov/16/aliciakeys|accessdate=जनवरी 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20111110045917/http://www.guardian.co.uk/music/2003/nov/16/aliciakeys|archive-date=10 नवंबर 2011|url-status=live}}</ref> 1985 में, कीज़ ने ''द कॉसबी शो (The Cosby Show)'' में, चार वर्ष की उम्र में दिखाई दीं जहां पर उन्होंने लड़कियों के एक समूह के साथ "स्लंबर पार्टी (Slumber Party)" में रूडी रूडी हक्सटेबल के स्लीपओवर अतिथि के रूप में हिस्सा लिया।<ref name="The Age">{{cite web|url=http://www.theage.com.au/news/entertainment/film/the-secret-life-of-keys/2009/02/23/1235237496952.html|title=The secret life of Alicia Keys|last=Sams|first=Christine|date=फ़रवरी 23, 2009|work=[[The Age]]|publisher=[[Fairfax Media]]|pages=1–3|accessdate=मार्च 8, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225193628/http://www.theage.com.au/news/entertainment/film/the-secret-life-of-keys/2009/02/23/1235237496952.html|archive-date=25 फ़रवरी 2009|url-status=live}}</ref><ref name="Cosby Show">{{cite episode|title=Slumber Party|episodelink=list of The Cosby Show episodes#Season 1: 1984–1985|series=The Cosby Show|serieslink=The Cosby Show|airdate=मार्च 28, 1985|season=1|number=22}}</ref> अपने पूरे बचपन के दौरान, कीज़ की उनकी मां के द्वारा संगीत और नृत्य की कक्षाओं में भेजा गया।<ref>{{cite web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/sports/music-and-dance-kept-alicia-keys-out-of-trouble-during-childhood_10071626.html|title=Music and dance kept Alicia Keys out of trouble during childhood|date=जुलाई 15, 2008|work=[[Thaindian News]]|publisher=Thaindian.com Company Limited|accessdate=अप्रैल 8, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503045023/http://www.thaindian.com/newsportal/sports/music-and-dance-kept-alicia-keys-out-of-trouble-during-childhood_10071626.html|archive-date=3 मई 2009|url-status=live}}</ref> उन्होंने सात साल की उम्र में पियानो बजाना शुरू किया और संगीत शास्त्रीय संगीत बीथोवन, [[वोल्फ़गांक आमडेयुस मोत्सार्ट|मोज़ार्ट]] और चॉपिन से सीखा.<ref name="Rolling Stone" /> कीज़ को 12 वर्ष की उम्र में प्रोफेशनल परफॉर्मिंग ऑर्ट्स स्कूल में नामांकित किया गया जहां पर उन्होंने गायक-मण्डल के साथ शिक्षा प्राप्त की और 14 उम्र की उम्र में गान लिखने शुरू कर दिए। <ref name="China Daily" /><ref name="WeinerUnlocked">{{cite web|last=Weiner|first=Jonah|date=मार्च 19, 2008|title=Alicia Keys: Unlocked|work=[[Blender (magazine)|Blender]]|publisher=Alpha Media Group|url=http://www.blender.com/guide/61246/aliciakeysunlocked.html|pages=1–4|accessdate=नवम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090428010656/http://www.blender.com/guide/61246/aliciakeysunlocked.html|archive-date=28 अप्रैल 2009|url-status=dead}}</ref> उन्होने 16 वर्ष की उम्र में वेलेडिकटोरियन के रूप में तीन वर्षीय स्नातक किया।<ref name="NY Times">{{cite web|last=Pareles|first=Jon|date=जनवरी 27, 2002|title=Music; To Be Alicia Keys: Young, Gifted and in Control|work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]|publisher=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स Company]]|url=http://www.nytimes.com/2002/01/27/arts/music-to-be-alicia-keys-young-gifted-and-in-control.html|pages=1–3|accessdate=नवम्बर 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016101824/http://www.nytimes.com/2002/01/27/arts/music-to-be-alicia-keys-young-gifted-and-in-control.html|archive-date=16 अक्तूबर 2015|url-status=live}}</ref> उन्हें [[कोलंबिया विश्वविद्यालय|कोलंबिया यूनिवर्सिटी]] में अध्ययन करने की स्वीकृति दी गई और उन्होंने कोलंबिया रिकॉर्ड्स के साथ रिकॉर्ड करने का अनुबंध किया; उन्होंने दोनों कार्यों को साथ करने का जिम्मा संभाला लेकिन संगीत में अपना करियर प्राप्त करने के लिए चार सप्ताहों के बाद कॉलेज छोड़ दिया। <ref name="NY Times" /><ref name="Jet">{{cite journal|year=2004|month=|title=New Singer Alicia Keys Sitting Pretty with Smash Debut Album 'Songs In A Minor'|journal=[[Jet (magazine)|Jet]]|volume=100|issue=9|pages=60–61|publisher=[[Johnson Publishing Company]]|url=http://books.google.com/?id=IbUDAAAAMBAJ&pg=PA58&dq=alicia+keys+songs+in+a+minor#PPA60,M1|accessdate=अप्रैल 30, 2009}}</ref> === 1997-2000: करियर की शुरुआत === कीज़ ने जर्मेनाइन डुपारी और सो सो डेफ रिकॉर्डिंग्स के साथ डेमो डील पर हस्ताक्षर किए जहां पर उन्होंने क्रिसमस एलबम में "द लिटिल ड्रमर गर्ल (The Little Drummer Girl)" प्रदर्शन किया। उन्होंने "डाह डी डाह (सेक्सी थिंग){Dah Dee Dah (Sexy Thing)}" को लिखा और रिकॉर्ड भी किया, जिसका प्रदर्शन वर्ष 1997 की साउंडट्रैक फिल्म ''मैन इन ब्लैक (Men in Black)'' में किया गया।<ref name="Jet" /> द सांग (The song) कीज़ की सबसे पहली पेशेवर रिकॉर्डिंग थी और उसे कभी भी रिलीज़ नहीं किया गया और कोलंबिया के साथ उनका अनुबंध लेबल के विवाद के साथ समाप्त हो गया। कीज़ को क्लाइव डेविस ने बुलाया, जिसने यहां पर एक विशेष, विचित्र प्रर्दशन किया और उसे ऑरिस्ता रिकॉर्ड्स के साथ हस्ताक्षरबद्ध किया जिसे बाद में समाप्त कर दिया गया।<ref name="Allmusic" /><ref name="द गार्डियन Interview" /> कीज़ ने अपने स्टेज के लिए वाइल्ड का नाम चुना जबकि उनके मैनेजर ने कीज़ का सुझाव दिया जो उन्होंने देखा था। कीज़ ने महसूस किया कि उन्होंने एक प्रदर्शनकर्ता और व्यक्ति के रूप में दोनों को बखूबी निभाया। <ref>{{cite web|last=Vineyard|first=Jennifer|date=जनवरी 18, 2006|title=Alicia Keys Nearly Spills Secrets To ''Jane''|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1521106/20060118/keys_alicia.jhtml|accessdate=मार्च 7, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080311171739/http://www.mtv.com/news/articles/1521106/20060118/keys_alicia.jhtml|archive-date=11 मार्च 2008|url-status=live}}</ref> लेबल जे रिकॉर्ड्स के बाद डेविस ने अपनी नई बनाई, वह गीत भी रिकॉर्ड "बुद्धि यू" और रॉक "रियर व्यू मिरर" है, जो ''डॉ॰)'' और (2000 ''दस्ता'' थे पर छापा soundtracks के लिए फिल्में ''Dolittle 2'' (2001), क्रमशः.<ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fm20011003a2.html|title=Alicia Keys: 'Songs in A Minor'|last=Brasor|first=Philip|date=अक्टूबर 3, 2001|work=[[The Japan Times]]|accessdate=फ़रवरी 26, 2009|archiveurl=https://archive.today/20120525113824/http://www.japantimes.co.jp/text/fm20011003a2.html|archivedate=25 मई 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/r536187|title=Dr. Dolittle 2 – Overview|last=Birchmeier|first=Jason |work=Allmusic|accessdate=फ़रवरी 26, 2009}}</ref> === : ''गीत'' 2001-02 ''में एक छोटा सा'' === [[चित्र:Alicia Keys.jpg|thumb|190px|कीज़ का 2002 में फ्रैंकफर्ट, जर्मनी में प्रदर्शन]] कीज़ ने अपनी पहली स्टूडियो एलबम ''सांग्स इन ए मिरर'' (Songs in A Minor) को जून 2001 में रिलीज़ किया। यह बिलबोर्ड200(''Billboard'' 200) में नंबर एक रही और पहले सप्ताह में ही इसकी 236,000 प्रतियां बेची गईं। <ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-debut-tops-the-billboard-200-943381.story|title=Keys' Debut Tops The Billboard 200|last=Martens|first=Todd|date=जुलाई 5, 2001|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/keys-debut-tops-the-billboard-200-943381.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> अमरीका में इस एलबम की 62 लाख प्रतियां बेची गईं<ref>{{cite web|url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/39906/chart-watch-extra-the-top-20-new-acts-of-the-2000s/|title=Chart Watch Extra: The Top 20 New Acts Of The 2000s|last=Grein|first=Paul|date=जुलाई 22, 2009|work=[[Yahoo! Music]]|accessdate=जुलाई 22, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013084002/http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/39906/chart-watch-extra-the-top-20-new-acts-of-the-2000s/|archive-date=13 अक्तूबर 2011|url-status=live}}</ref> जहां पर इसे रिकॉर्डिंग इंडस्ट्री एसोसिएशन ऑफ अमरीका (आरआईएए) द्वारा ६ बार प्लेटिनियम के रूप में प्रमाणित किया गया।<ref name="RIAA">{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=alicia%20keys&format=ALBUM&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|title=RIAA – Gold & Platinum|work=RIAA|accessdate=मार्च 14, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807093634/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=alicia%20keys&format=ALBUM&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|archive-date=7 अगस्त 2013|url-status=live}}</ref> दुनिया भर में इसकी 1.2 करोड़ से अधिक प्रतियां बेची गईं,<ref>{{cite web|url=http://www.metro.co.uk/fame/article.html?in_article_id=112579&in_page_id=7|title=Alicia adds tour dates|date=मार्च 7, 2008|work=[[Metro (Associated Metro Limited)|Metro]]|publisher=[[Associated Newspapers]]|accessdate=जून 10, 2009|archive-date=4 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404082729/http://www.metro.co.uk/fame/article.html?in_article_id=112579&in_page_id=7|url-status=dead}}</ref> जिसने अमरीका में और अमरीका के बाहर कीज़ को बहुत लोकप्रियता मिली जहां पर वह 2001 में, सर्वश्रेष्ठ वाली आरएंडडी कलाकार बन गईं। <ref name="Buzzworthy">{{cite web|last=Anitai|first=Tamar|date=नवम्बर 12, 2007|title=MTV Artist of the Week: Alicia Keys|work=MTV News|url=http://buzzworthy.mtv.com/2007/11/12/mtv-artist-of-the-week-alicia-keys/|accessdate=नवम्बर 9, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216120042/http://buzzworthy.mtv.com/2007/11/12/mtv-artist-of-the-week-alicia-keys/|archive-date=16 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> एलबम की प्रमुख गायिका "फालिन (Fallin)" छ: सप्ताहों तक ''बिलवर्ड'' हॉट 100 पर नंबर एक रहने वाली पहली एलबम थी।<ref>{{cite web|last=Martens|first=Todd|date=दिसम्बर 4, 2001|title=Alicia Keys' U.S. Tour Bows Jan. 22|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/#/news/alicia-keys-u-s-tour-bows-jan-22-1148403.story|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/alicia-keys-u-s-tour-bows-jan-22-1148403.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> इस एलबम की दूसरी, "द वीमैन्स वर्थ (A Woman's Worth)", उसी चार्ट में नंबर तीन पर रही। <ref>{{cite web|last=Jeckell|first=Barry A.|author2=Mitchell, Gail|date=मई 2, 2002|title='Totally Hits 2002' Packs In 20 Top Tracks|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/#/news/totally-hits-2002-packs-in-20-top-tracks-1481371.story|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/totally-hits-2002-packs-in-20-top-tracks-1481371.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> अगले वर्ष, उसे ''रीमिक्सड एंड अनप्लग्ड इन ए मिरर'' (Remixed & Unplugged in A Minor) को फिर से रिलीज़ किया, जिसमें आठ रीमिक्स और मूल गानों के सात अनप्लग्ड संस्करण शामिल हैं। कीज़ ने ''सांग्स इन ए मिरर'' (Songs in A Minor) के 2002 के ग्रेमी पांच पुरस्कार जीते: सांग ऑफ द इयर (Song of the Year), सर्वश्रेष्ठ महिला आरएंडडी गायन प्रदर्शन और "फालिन (Fallin)'" के लिए सर्वश्रेष्ठ आरएंडडी गीत, बेस्ट न्यू आर्टिस्ट (Best New Artist) और बेस्ट आरएंडडी एलबम (Best R&amp;B Album); " फालिन (Fallin)'" को उस वर्ष के लिए सर्वश्रेष्ठ रिकॉर्ड के रूप में चुना गया। कीज़ एक ही रात में पांच ग्रेमी अवार्ड जीतने वाली दूसरी महिला सोलो कलाकार बनी, इसके बाद उन्होंने 41वें ग्रेमी अवार्ड में लॉरियन हिल अवार्ड जीता। <ref>{{cite web|url=http://www.bbcamerica.com/content/23/anglophenia.jsp?bc_id=899|title=Yes, America, Amy Winehouse Is a Star|date=फ़रवरी 11, 2008|accessdate=फ़रवरी 13, 2008|work=[[BBC America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080215201949/http://www.bbcamerica.com/content/23/anglophenia.jsp?bc_id=899|archive-date=15 फ़रवरी 2008|url-status=dead}}</ref> उसी वर्ष उन्होंने अपनी बाद में आने वाली एलबम ''स्ट्राइप्ड'' (Stripped) में उसके गीत "इमपोसिबल (Impossible)" के लिए क्रिस्टीना ऑगीलेरा के साथ अनुबंध किया, जिसके लिए कीज़ ने पृष्ठभूमि वाले गीत लिखे, सह-संपादन किया।<ref>{{cite web|last=Reid|first=Shaheem|date=जून 25, 2002|title=Christina Aguilera, Alicia Keys Party Up For 'Impossible'|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1455399/20020625/aguilera_christina.jhtml|accessdate=नवम्बर 9, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206003148/http://www.mtv.com/news/articles/1455399/20020625/aguilera_christina.jhtml|archive-date=6 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> 2000 वर्ष के दौरान, कीज़न टेलीविज़न सीरीज़ ''चार्म्ड'' एंड ''अमेरिकन ड्रीम्स'' (Charmed and American Dreams) के लिए छोटे कैमियोज़ बनाए। <ref name="Rolling Stone" /> === 2003–05: ''द डायरी ऑफ एलिसिया कीज़'' (The Diary of Alicia Keys) और ''अनप्लग्ड'' (Unplugged) === उसके बाद कीज़ ने अपना ''द डायरी ऑफ एलिसिया कीज़'' (The Diary of Alicia Keys) को बनाया, जिसे दिसंबर 2003 में रिलीज़ किया गया था। इस एलबम को बिलबोर्ड200(''Billboard'' 200) पर पहला स्थान प्राप्त किया जिसके रिलीज़ होने के पहले सप्ताह में 618,000 से अधिक प्रतियां बेची गई और यह 2003 में किसी महिला कलाकार की सबसे अधिक प्रतियां बेची गईं। <ref>{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_Feb_17/ai_113344090/|title=Verizon Ladies First Tour 2004 Starring Beyoncé, Alicia Keys and Missy Elliott With Special Guest Tamia|date=फ़रवरी 17, 2004|work=[[FindArticles]]|publisher=[[CBS Corporation]]|accessdate=जनवरी 27, 2009|archiveurl=https://archive.today/20120525113819/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_Feb_17/ai_113344090/|archivedate=25 मई 2012|url-status=live}}</ref> अमरीका में इसकी 44 लाख प्रतियां बेची गईं और उसे आरआईएए चार बार प्लेटिनम द्वारा प्रमाणित किया गया।<ref name="RIAA" /><ref>{{cite web|last=Hope|first=Clover|date=फ़रवरी 3, 2006|title=Keys Pleasantly Surprised By Grammy Nominations|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-pleasantly-surprised-by-grammy-nominations-1001956959.story|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/keys-pleasantly-surprised-by-grammy-nominations-1001956959.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> दुनिया भर में उसकी अस्सी लाख प्रतियां बिकी,<ref>{{cite web|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article2819353.ece|title=The ascent of Alicia Keys|last=Batey|first=Angus|date=नवम्बर 10, 2007|work=The Times|publisher=News Corporation|accessdate=जनवरी 27, 2009|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516200257/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article2819353.ece|archive-date=16 मई 2008|url-status=live}}</ref> और यह उस वर्ष की किसी महिला कलाकार द्वारा उसकी प्रतियां की बिक्री में छटा स्थान पर रही और किसी महिला आरएंडडी कलाकार द्वारा बिक्री किए जाने में दूसरा स्थान रहा। <ref>{{cite web|last=Ah-young|first=Chung|date=जून 3, 2008|title=R&B Diva Alicia Keys in Town|work=[[The Korea Times]]|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/10/143_25231.html|accessdate=नवम्बर 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610071232/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/10/143_25231.html|archive-date=10 जून 2010|url-status=live}}</ref> एकल में " यू डोन्ट नो माय नेम (You Don't Know My Name)" और "इफ आई डिडन्ट गॉट यू (If I Ain't Got You)" दोनों ''बिलबोर्ड'' हॉट100 चार्ट पर पांचवा स्थान रहा और उसका तीसरा एकल, "डायरी (Diary)", शीर्ष दसवां स्थान<ref name="Martens">{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/singles-chart-remains-in-outkast-s-command-2074215.story|title=Singles Chart Remains In OutKast's Command|last=Martens|first=Todd|date=जनवरी 22, 2004|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/singles-chart-remains-in-outkast-s-command-2074215.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> मिला। <ref name="Martens"/><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/usher-locks-up-singles-chart-again-1000550918.story|title=Usher Locks Up Singles Chart Again|last=Whitmir|first=Margo|date=जून 24, 2004|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/usher-locks-up-singles-chart-again-1000550918.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/ciara-keeps-goodies-perched-on-top-1000640864.story|title=Ciara Keeps 'Goodies' Perched On Top|last=Whitmir|first=Margo|date=सितंबर 23, 2004|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/ciara-keeps-goodies-perched-on-top-1000640864.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> चौथे एकल में, "कर्मा (Karma)" को ''बिलबोर्ड'' हॉट100 में ज़्यादा सफलता नहीं मिल सकी और उसे शीर्ष में 20वां स्थान मिला। <ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/song/alicia-keys/karma/5053548|title=Karma – Alicia Keys|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/song/alicia-keys/karma/5053548|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> "इफ आई डिडन्ट गॉट यू (If I Ain't Got You)" को पूरे वर्ष ''बिलबोर्ड'' हॉट आरएंडडी/हिप-हॉप सांग्स चार्ट पर किसी महिला कलाकार पहली एकल बनी। <ref name="NY Daily News">{{cite web|last=Huguenin|first=Patrick|date=अक्टूबर 11, 2008|title='Secret Life of Bees' star Alicia Keys' hive of activity|work=[[Daily News (New York)|New York Daily News]]|publisher=[[Mortimer Zuckerman]]|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2008/10/12/2008-10-12_secret_life_of_bees_star_alicia_keys_hiv.html|accessdate=दिसम्बर 4, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204050621/http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2008/10/12/2008-10-12_secret_life_of_bees_star_alicia_keys_hiv.html|archive-date=4 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> कीज़ को "इफ आई डिडन्ट गॉट यू (If I Ain't Got You)" को 2004 में एमटीवी वीडियो संगीत पुरस्कार के लिए सर्वश्रेष्ठ आरएंडडी वीडियो जीता और उन्होंने लेनी क्रेविट्ज और स्टीव वंडर के साथ "हायर ग्राउंड (Higher Ground)"<ref name="Jason Buhrmester">{{cite web|url=http://www.blender.com/guide/67645/outkast-jay-z-dominate-tame-mtv-awards.html|title=Outkast, Jay-Z Dominate Tame MTV Awards|last=[[Jason Buhrmester|Buhrmester]]|first=[[Jason Buhrmester|Jason]]|date=अगस्त 30, 2004|work=Blender|publisher=Alpha Media Group|accessdate=फ़रवरी 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502010010/http://www.blender.com/guide/67645/outkast-jay-z-dominate-tame-mtv-awards.html|archive-date=2 मई 2009|url-status=dead}}</ref> को फिल्माया.<ref name="Jason Buhrmester"/><ref>{{cite web|date=अगस्त 30, 2004|title=MTV Awards 2004: The winners|work=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3611884.stm|accessdate=नवम्बर 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216120516/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3611884.stm|archive-date=16 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> उसके बाद वाले वर्ष में कीज़ ने अपना उपन्यास ''टियर्स फॉर वाटर (Tears for Water): सांगबुक ऑफ पोयम्स एंड लिरिक्स (Songbook of Poems and Lyrics)'', उनके जर्नल और लिरिक्स से कभी भी रिलीज़ नहीं किए जाने वाला कलेक्शन को रिलीज़ किया। इस नाम को उसकी एक कविता की लाइन "लव एंड चैन्स (Love and Chains)" से लिया गया।<ref>{{cite web|date=नवम्बर 11, 2004|title=The Poetry of Alicia Keys|work=[[CBS News]]|url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/11/11/earlyshow/leisure/celebspot/main655152.shtml|accessdate=दिसम्बर 4, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207032618/http://www.cbsnews.com/stories/2004/11/11/earlyshow/leisure/celebspot/main655152.shtml|archive-date=7 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> उन्होंने कहा की यह नाम उनके लेख की आधारशिला है क्योंकि "हर वह चीज़ जो मैंने लिखा है वह खुशी, दुःख, पीड़ा और निराशा के आंसूओं से भरे हैं जो एक प्रश्न भी उत्पन्न कर देते हैं".<ref>{{cite web|date=2004-11|title=In Tears for Water: Songbook of Poems and Lyrics|work=FindArticles|publisher=CBS Corporation|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1077/is_1_60/ai_n6260841/|accessdate=दिसम्बर 4, 2008|archiveurl=https://archive.today/20120525113826/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1077/is_1_60/ai_n6260841/|archivedate=25 मई 2012|url-status=live}}</ref> इस पुस्तक की US$500,000 से अधिक की प्रतियां बेची गईं और तब कीज़ ने 2005 की ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]]'' (दि न्यू यॉर्क टाइम्स) की सूची में सर्वश्रेष्ठ बिक्री करने वाले का स्थान प्राप्त किया।<ref name="Daily Telegraph">{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/sunday-telegraph/alicia-keys-superwoman/story-e6frewt9-1111118050168|title=Alicia Keys, superwoman|last=Stark|first=Petra|date=नवम्बर 16, 2008|work=[[डेली टेलीग्राफ]]|publisher=[[News Limited]]|accessdate=जुलाई 17, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211164736/http://www.dailytelegraph.com.au/news/sunday-telegraph/alicia-keys-superwoman/story-e6frewt9-1111118050168|archive-date=11 फ़रवरी 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Lafranco|first=Robert|date=फ़रवरी 10, 2005|title=Money Makers|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|url=http://www.rollingstone.com/news/story/6959138/money_makers/4|accessdate=दिसम्बर 4, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216114355/http://www.rollingstone.com/news/story/6959138/money_makers/4|archive-date=16 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> आगामी वर्ष में उन्होंने वीडियो "कर्मा (Karma)" के लिए एमटीवी वीडियो पुस्कार में लगातार दूसरा सर्वश्रेष्ठ आरएंडबी वीडियो प्रदान किया गया।<ref>{{cite web|last=Barkham|first=Patrick|date=अगस्त 30, 2005|title=Green Day takes top honours at MTV awards ceremony|work=द गार्डियन|publisher=Guardian Media Group|url=http://www.guardian.co.uk/world/2005/aug/30/media.arts|accessdate=नवम्बर 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100422024359/http://www.guardian.co.uk/world/2005/aug/30/media.arts|archive-date=22 अप्रैल 2010|url-status=live}}</ref> कीज़ ने तब "इफ आई डिडन्ट गॉट यू (If I Ain't Got You)" को बनाया और उसके बाद वह "जॉर्जिया ऑन माइ माइन्ड (Georgia on My Mind)" को बनाने के लिए जैमी फॉक्स और क्वेन्सी जोन्स से जुड़ीं जिसके लिए हॉगी चार्मिसेल के गीत को 1960 में रे चार्ल्स के द्वारा प्रसिद्ध बनाया, को 2005 में ग्रेमी अवार्ड दिया गया<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/music/2005/feb/14/raycharles|title=Late Ray Charles tops Grammy Awards|date=फ़रवरी 15, 2002|work=द गार्डियन|publisher=Guardian Media Group|accessdate=नवम्बर 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100423182829/http://www.guardian.co.uk/music/2005/feb/14/raycharles|archive-date=23 अप्रैल 2010|url-status=live}}</ref> उस शाम, वह "ग्रेमी पुरस्कार सर्वश्रेष्ठ: महिला आर एंड बी मुखर प्रदर्शन के लिए 4 ₩ अगर मैं नहीं है और" समझे तुम, सर्वश्रेष्ठ आर एंड, गीत बी के लिए ''कुंजी Alicia,'' सर्वश्रेष्ठ आर एंड बी एल्बम के लिए ''डायरी का'' "मेरा नाम पता है" क्या आप नहीं [[सर्वश्रेष्ठ आर एंड बी प्रदर्शन समूह द्वारा एक जोड़ी या गायकों के साथ]] के लिए "" मेरे बू [[अशर|"उपशिक्षक]] के साथ.<ref>{{cite web|date=फ़रवरी 13, 2005|title=2005 Grammy Award Winners|work=CBS News|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/02/14/in_depth_showbiz/main673822.shtml|accessdate=नवम्बर 9, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620131904/http://www.cbsnews.com/stories/2005/02/14/in_depth_showbiz/main673822.shtml|archive-date=20 जून 2013|url-status=live}}</ref> कीज़ ने अपनी ''एमटीवी अनप्लग्ड'' सीरीज़ को जुलाई 2005 में, ब्रूकलिन एकेडमी ऑफ म्यूजिक में मंचन किया और उसे रिकॉर्ड किया।<ref>{{cite web|url=http://new.music.yahoo.com/alicia-keys/news/keys-plugs-in-at-no-1--24723802|title=Keys Plugs In at No. 1|last=Jenison|first=David|date=अक्टूबर 19, 2005|work=[[Yahoo! Music]]|accessdate=दिसम्बर 7, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013082413/http://new.music.yahoo.com/alicia-keys/news/keys-plugs-in-at-no-1--24723802|archive-date=13 अक्तूबर 2011|url-status=live}}</ref> इस समय के दौरान, कीज़ ने अपने मूल गीतों की व्यवस्थाएं की और कुछ पसंदीदा विकल्पों को पूरा किया।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-blends-old-with-new-on-unplugged-1001019121.story|title=Keys Blends Old With New On 'Unplugged'|last=Cohen|first=Jonathan|date=अगस्त 22, 2005|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/keys-blends-old-with-new-on-unplugged-1001019121.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> इस सत्र को अक्टूबर 2005 में सीडी और डीवीडी में रिलीज़ भी किया गया था। केवल ''अनप्लग्ड'' (Unplugged) नाम की एलबम को अमरीकी बिलबोर्ड200 चार्ट में पहले स्थान पर रही और उसके रिलीज़ होने के पहले सप्ताह में 196,000 प्रतियां बेची गईं.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-unplugs-for-3rd-straight-no-1-disc-1001347290.story|title=Keys 'Unplugs' For 3rd Straight No. 1 Disc|last=Whitmire|first=Margo|date=अक्टूबर 19, 2005|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/keys-unplugs-for-3rd-straight-no-1-disc-1001347290.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> अमरीका में इसकी 10 लाख प्रतियां बिकी, जहां पर यह प्लेटिनम के आरआईएए द्वारा प्रमाणित थी और दुनिया भर में इसकी लगभग 20 लाख प्रतियां बेची गईं.<ref name="Rolling Stone" /><ref name="RIAA" /><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-craves-strange-as-hell-collaborations-1001883836.story|title=Keys Craves 'Strange As Hell' Collaborations|last=Hope|first=Clover|date=जनवरी 24, 2006|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/keys-craves-strange-as-hell-collaborations-1001883836.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> एमटीवी ''अनप्लग्ड'' एलबम के लिए कीज़ की ''अनप्लग्ड'' (Unplugged) सर्वश्रेष्ठ स्थान पर रही और निर्वाना (Nirvana) 1994 में, ''न्यूयार्क की ''एमटीवी अनप्लग्ड'' '' और पहली अनप्लग्ड (Unplugged) में किसी महिला कलाकार पहली बार पहले स्थान पर रही<ref name="Buzzworthy" /> पहली एकल एलबम "अनब्रेकेबल (Unbreakable)", ''बिलबोर्ड'' हॉट100 पर 34 में स्थान पर रही और हॉट आरएंडबी/हिप-हॉप सांग्स में चौथे स्थान पर रहीं। <ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/r795026|title=Unplugged – Charts & Awards – Billboard Singles|work=Allmusic|accessdate=मार्च 10, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604121406/http://www.allmusic.com/album/r795026|archive-date=4 जून 2011|url-status=live}}</ref> यह ''बिलबोर्ड'' हॉट एडल्ट आरएंडबी एयरप्ले पर 11 सप्तहों तक नंबर एक पर रही। <ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/chart-beat-1001918986.story|title=Chart Beat|last=Bronson|first=Fred|date=जनवरी 26, 2006|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/chart-beat-1001918986.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> कीज़ ने लॉन्ग आइलैंड, [[नया यॉर्क|न्यूयार्क]] में एक स्टूडियो रिकॉर्डिंग आरंभ की जो द सेवन स्टूडियोज़(The Oven Studios) कहलायी जिसे उन्होंने अपने प्रोडक्शन और गाने लेखक साथी केरी "क्रूशियल (Krucial)" ब्रदर्श के साथ निकाला.<ref>{{cite web|last=Weiss|first=David|date=अक्टूबर 1, 2005|title=Alicia Keys Opens Recording Studio in New York|work=[[Mix (magazine)|Mix]]|publisher=[[Penton Media]]|url=http://mixonline.com/mag/audio_oven_studios/|accessdate=दिसम्बर 7, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907022745/http://www.mixonline.com/mag/audio_oven_studios/|archive-date=7 सितंबर 2006|url-status=dead}}</ref> इस स्टूडियो को प्रतिष्ठित स्टूडियो को डब्ल्यूएसडीजी के आर्किटेक्ट जोहन स्टॉर्क द्वारा डिज़ाइन किया गया जो जिमी हेन्ड्रिक्स इलेक्ट्रीक लेडी स्टूडियो के डिज़ाइनर थे। कीज़ और ब्रदर्श क्रूशियल एंटरप्राइज़(KrucialKeys Enterprises) के सह-संस्थापक हैं, एक गीत प्रोडक्शन और गीत लिखने वाली टीम जिसने कीज़ को अपनी एलबम और दूसरे कलाकारों के लिए संगीत बनाने में मदद की। <ref>{{cite web|last=LeRoy|first=Dan|date=दिसम्बर 7, 2005|title=Alicia Collaborator Krucial Goes Solo|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|url=http://www.rollingstone.com/news/story/8933895/alicia_collaborator_krucial_goes_solo|accessdate=दिसम्बर 7, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502005930/http://www.rollingstone.com/news/story/8933895/alicia_collaborator_krucial_goes_solo|archive-date=2 मई 2009|url-status=live}}</ref> === 2006–08: उनकी फिल्म और ''एज़ आइ एम'' (As I Am) === 2006 में, कीज़ ने तीन एनएएसीपी इमेज़ अवार्ड जीते, जिसमें उनका विशिष्ट महिला कलाकार और विशेष गीत "अनब्रेकेबल (Unbreakable)" शामिल हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/image-awards-honor-foxx-keys-carey-1002075032.story|title=Image Awards Honor Foxx, Keys, Carey|date=फ़रवरी 26, 2006|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/image-awards-honor-foxx-keys-carey-1002075032.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> उन्हें सान्गराइटर्स हाल ऑफ फेम के द्वारा स्टारलाइट पुरस्कार भी दिया गया।<ref>{{cite web|title=Alicia Keys – A Legend Grows|work=ASCAP|url=https://www.ascap.com/playback/2005/summer/features/keys.html|accessdate=दिसम्बर 9, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100809130539/http://www.ascap.com/playback/2005/summer/features/keys.html|archive-date=9 अगस्त 2010|url-status=live}}</ref> अक्टूबर 2006 में उन्होंने बच्चों की टेलीविज़न सीरीज़ द ''ब्लैकयार्डिंग्न्स'' (The Backyardigans) का एपिसोड "''मिशन ऑफ मार्स'' (Mission to Mars)" में मोमी मार्टिन की आवाज पर धुन बजायी, जिसमें उन्होंने एक मूल गीत "आलमोस्ट एवरीथिंग इज़ बोलिंगा हियर (Almost Everything Is Boinga Here)" को भी गाया.<ref>{{cite web|date=सितंबर 20, 2006|title=For The Record: Quick News On Alicia Keys, Cameron Diaz, Justin Timberlake, Lance Bass, Beyoncé & More|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1541325/20060920/keys_alicia.jhtml|accessdate=दिसम्बर 6, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216120228/http://www.mtv.com/news/articles/1541325/20060920/keys_alicia.jhtml|archive-date=16 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> उसी वर्ष कीज़ को मानसिक रूप से चोट पहुंची. उनकी दादी की मौत के बाद उनका परिवार उन पर बहुत अधिक निर्भर हो गया। इसलिए वह इसे अपनी जरूरत समझकर तीन सप्तहों के लिए [[मिस्र|मिश्र]] चली गईं। उन्होंने कहा: "वह यात्रा निसंदेह मेरे जीवन में आज तक की सबसे कठिन यात्रा थी। वह समय बहुत मुश्किलों से भरा हुआ था और साथ एक ऐसा समय भी आया जहां पर मुझे इन चीजों की बहुत अधिक जरूरत महसूस हुई और मुझसे बिल्कुल भी रूका नहीं जा सका. मैंने सोचा कि मुझे यहां से जल्दी से जल्दी यह स्थान छोड़कर चले जाना चाहिए.<ref name="PopMatters">{{cite web|last=Bream|first=Jon|date=अप्रैल 25, 2008|title=Alicia Keys: From near-breakdown to breakthrough with 'Yes I Am'|work=[[PopMatters]]|url=http://www.popmatters.com/pm/article/alicia-keys-from-near-breakdown-to-breakthrough-with-yes-i-am|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212319/http://popmatters.com/pm/article/alicia-keys-from-near-breakdown-to-breakthrough-with-yes-i-am|archive-date=22 जनवरी 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=नवम्बर 23, 2008|title=Analyse This: Alicia Keys, singer|work=[[Daily Mail]]|publisher=[[Associated Newspapers Ltd|Associated Newspapers]]|url=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1088762/Alicia-Keys-price-fame-loss-inspired-latest-music.html|accessdate=जनवरी 9, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122211832/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1088762/Alicia-Keys-price-fame-loss-inspired-latest-music.html|archive-date=22 जनवरी 2009|url-status=live}}</ref> कीज़ ने अपनी पहली अपराध जगत की फिल्म ''स्मोकिन एसेस'' (Smokin' Aces) की शुरुआत 2007 में अपने सह-नायक जॉर्जिया साइकेस के साथ की जो बेन एफलेक और एंडी गार्सिया के विरूद्ध काम कर रहा था। कीज़ को इस फिल्म में अपनी अदाकारी से काफी प्रशंसा मिली; रेमंड ने कहा था कि कीज़ "बहुत अधिक प्राकृतिक " है और वह हर किसी का पत्ता साफ कर देती है।<ref>{{cite web|date=जनवरी 28, 2007|title=Smokin' Aces Tranforms Alicia Keys from Artist to Assassin|work=[[IGN]]|url=http://movies.ign.com/articles/755/755255p1.html|accessdate=दिसम्बर 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216114409/http://movies.ign.com/articles/755/755255p1.html|archive-date=16 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Carroll|first=Larry|date=जनवरी 2, 2007|title=Alicia Keys Kills — Literally — In Film Debut, 'Smokin' Aces'|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1548928/story.jhtml|accessdate=जनवरी 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216164104/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1548928/story.jhtml|archive-date=16 फ़रवरी 2009|url-status=live}}</ref> उसी वर्ष कीज़ को अपनी दूसरी फिल्म ''द नैनी डायरीज़'' (The Nanny Diaries) के लिए काफी प्रशंसा की गईं जो 2002 में उसी के नाम वाले उपन्यास पर आधारित थी जिसमें उन्होंने सह-अदाकार स्कार्लेट जोहनसन और क्रिस इवान्स के साथ मिलकर कार्य किया।<ref>{{cite web|last=Carroll|first=Larry|date=अप्रैल 13, 2006|title=Alicia Keys Works Her Hollywood Mojo, Joins Johansson In 'Nanny Diaries'|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1528672/story.jhtml|accessdate=दिसम्बर 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216120056/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1528672/story.jhtml|archive-date=16 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> उन्होंने मेहमान के रूप में, सीरीज़ नाटक ''क्रेन'' (Cane) के एपिसोड "वन मैन इज़ एन आइलैंड (One Man Is an Island)" में भी कार्य किया।<ref>{{cite web|title=Cane – One Man is an Island|work=Yahoo!|url=http://tv.yahoo.com/episode/151729/castcrew|accessdate=दिसम्बर 6, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615071205/http://tv.yahoo.com/episode/151729/castcrew|archive-date=15 जून 2011|url-status=live}}</ref> [[चित्र:Alicia performing1.jpg|thumb|left|कीज़ का 20 मार्च 2008 में प्रदर्शन]] कीज़ ने अपनी तीसरी स्टूडियो एलबम'' एज आई एम'' (As I Am) को नवंबर 2007 में रिलीज़ की; जो ''बिलबोर्ड'' 200 पर पहले स्थान पर रही और एक सप्ताह में उसकी 742,000 से अधिक प्रतियां बेची गईं। इसमें कीज़ के करियर की सप्ताह में सबसे अधिक बिक्री की गई और लगातार नंबर एक पर रहने वाली चौथी एलबम बनी और किसी महिला कलाकार द्वारा ''बिलबोर्ड'' 200 के सबसे अधिक बार पहले नंबर पर रहने वाली [[ब्रिटनी स्पीयर्स]] के साथ अनुबंध किया।<ref>{{cite web|last=Harris|first=Chris|date=नवम्बर 21, 2007|title=Alicia Keys Lands Fourth Consecutive #1 On Billboard Chart With As I Am|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1574872/20071121/keys_alicia.jhtml|accessdate=दिसम्बर 7, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212124034/http://www.mtv.com/news/articles/1574872/20071121/keys_alicia.jhtml|archive-date=12 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Caulfield|first=Kieth|date=नवम्बर 21, 2007|title=Alicia Keys 'As I Am' Bows Big at No. 1|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/charts/chart_alert/e3i3567e69804be692d4caf2cff3b560fea|accessdate=दिसम्बर 7, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216114252/http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/charts/chart_alert/e3i3567e69804be692d4caf2cff3b560fea|archive-date=16 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> 2007 में वह सप्ताह में दूसरी सबसे अधिक प्रतियों की बिक्री करने वाली बनीं और 2004 की गायक [[नोराह जोन्स|नोरा जोन्स]] की एलबम ''फील्स लाइक होम'' (Feels like Home) के बाद सप्ताह में सबसे अधिक बिक्री करने वाली बनी। <ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-storms-chart-with-mega-selling-as-i-1003676535.story|title=Keys Storms Chart With Mega-Selling 'As I Am'|last=Cohen|first=Jonathan|date=नवम्बर 21, 2007|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/keys-storms-chart-with-mega-selling-as-i-1003676535.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> अमरीका में इसकी लगभग 40 लाख प्रतियां की बिक्री की गई और और आरआईएए द्वारा तीन बार प्लेटिनम के रूप में प्रमाणित किया गया।<ref>{{cite web|last=Celizic|first=Mike|date=अप्रैल 27, 2008|title=Alicia Keys kicks off TODAY concert series|work=[[msnbc.com]]|publisher=[[NBC Universal]]|url=http://today.msnbc.msn.com/id/24238729/|accessdate=दिसम्बर 7, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217094846/http://today.msnbc.msn.com/id/24238729/|archive-date=17 दिसंबर 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=Alicia%20Keys&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009Artist&perPage=25|title=Gold and Platinum|publisher=Recording Industry Association of America|accessdate=जनवरी 4, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807095932/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=Alicia%20Keys&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009Artist&perPage=25|archive-date=7 अगस्त 2013|url-status=live}}</ref> दुनिया भर में इसकी लगभग 60 लाख प्रतियों की बिक्री की गई।<ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS230622+16-Apr-2008+PRN20080416|title=Alicia Keys Gears Up for North American Leg of As I Am Tour Presented By Lexus on...|date=अप्रैल 16, 2008|work=[[रॉयटर्स]]|publisher=[[Thomson Reuters]]|accessdate=अप्रैल 8, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502143901/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS230622+16-Apr-2008+PRN20080416|archive-date=2 मई 2009|url-status=live}}</ref> कीज़ को इसके लिए पांच पुरस्कारों के लिए चयन किया गया जिसमें 2008 में ''एज़ आई एम'' (As I Am) अमेरिकी म्यूज़िक अवार्ड और आखिरकार दो अवार्ड जीते। <ref>{{cite web|last=Goodman|first=Dean|date=नवम्बर 23, 2008|title=R&B star Chris Brown sweeps American Music Awards|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://ca.reuters.com/article/domesticNews/idUSTRE4AN0H620081124|accessdate=दिसम्बर 7, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216120032/http://ca.reuters.com/article/domesticNews/idUSTRE4AN0H620081124|archive-date=16 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref> ''बिलबोर्ड'' 100 पर यह एलबम एकल में प्रथम स्थान पर "नो वन" रही और इसके आरएंडबी /हिप-हॉप गानों ने कीज़ को प्रत्येक चार्ट में तीसरे नंबर पांचवें नंबर पर ला दिया। <ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/chart-beat-1003660178.story|title=Chart Beat|last=Bonson|first=Fred|date=अक्टूबर 18, 2007|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media, Inc|accessdate=अगस्त 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/chart-beat-1003660178.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> इस एलबम की दूसरी एकल, "लाइक यू विल नैवर सी मी अगेन (Like You'll Never See Me Again)", 2007 में रिलीज़ हुई और ''बिलबोर्ड'' हॉट 100 पर 12 वें स्थान पर रही और आरएंडडी/हिप-हॉप संगीत में पहले स्थान पर रही। <ref name="As I Am singles">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/r1213242|title=As I Am – Charts & Awards – Billboard Singles|work=Allmusic|accessdate=अगस्त 3, 2009}}</ref> एलबम की तीसरी एकल, "टीनेज लव अफेयर (Teenage Love Affair)", हॉट आरएंडडी/हिप-हॉप संगीत चार्ट पर तीसरे पायदान पर रही। <ref name="As I Am singles" /> उन्होंने अपनी चौथी एकल, "सुपरवुमैन (Superwoman)" को रिलीज़ किया, जो ''बिलबोर्ड'' हॉट 100 पर 82वें स्थान पर रही और हॉट आरएंडडी/हिप-हॉप संगीत चार्ट पर 12वें पायदान पर रही। <ref name="As I Am singles" /><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/alicia-keys-mulls-next-album-new-single-1003795464.story|title=Alicia Mulls Next Album, New Single|last=Graff|first=Gary|date=अप्रैल 28, 2008|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/alicia-keys-mulls-next-album-new-single-1003795464.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> [[चित्र:Alicia Keys at the Summer Sonic Festival crop.jpg|thumb|right|180px|कीज़ का टोकियो, जापान के 2008 ग्रीष्मकालीन सोनिक त्यौहार में प्रदर्शन]] "नं वन (No One)" को सर्वश्रेष्ठ महिला गायक प्रदर्शन के लिए पुरस्कार दिया गया और सर्वश्रेष्ठ आरएंडडी के लिए ग्रेमी अवार्ड दिया गया<ref>{{cite web|date=फ़रवरी 10, 2008|title=Grammy 2008 Winners List|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1581272/20080210/story.jhtml|accessdate=नवम्बर 9, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216120238/http://www.mtv.com/news/articles/1581272/20080210/story.jhtml|archive-date=16 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> कीज़ ने फ्रेंक सिन्टाट्रा गीत गाकर "लर्निन द ब्लूज़(Learnin' the Blues)" को एक "डुअट (duet)" के रूप में वीडियो में सिन्टारा के आर्किवल फुटेज़ का शुभारंभ किया और "नं वन (No One)" को जोहन मेयर के साथ बाद में शो में गाया.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/grammy-performances-meld-classic-contemporary-1003709145.story|title=Grammy Performances Meld Classic, Contemporary|last=Donahue|first=Ann|date=फ़रवरी 11, 2008|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/grammy-performances-meld-classic-contemporary-1003709145.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> कीज़ को शो के दौरान सर्वश्रेष्ठ महिला आरएंडडी कलाकार के रूप में विजेता रहीं<ref>{{cite web|last=Reid|first=Shaheem|date=जून 25, 2008|title=Kanye West, UGK Win Big At BET Awards, But Ne-Yo, Alicia Keys, Lil Wayne Performances Steal The Show|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1589931/20080625/fergie__4_.jhtml|accessdate=जून 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303090608/http://www.mtv.com/news/articles/1589931/20080625/fergie__4_.jhtml|archive-date=3 मार्च 2009|url-status=live}}</ref> उन्होंने "फ्रेश टेक्स (Fresh Takes)", एक व्यवसायिक माइक्रो-सीरीज़ जिसे डोव गो फ्रेश के द्वारा बनाया गया था में काम किया जिसका प्रीमियर मार्च से अप्रैल 2008 तक एमटीवी पर ''द हिल्स (The Hills)'' में किया गया। इस प्रीमियर ने नए डोव गो फ्रेश का आरंभ का समारोह किया।<ref>{{cite web|date=मार्च 24, 2008|title=Video: Alicia Keys and Dove(R) Give Women a Fresh Take on Life in Their Twenties|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS76429+24-Mar-2008+PRN20080324|accessdate=दिसम्बर 6, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090317092513/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS76429+24-Mar-2008+PRN20080324|archive-date=17 मार्च 2009|url-status=live}}</ref> उन्होंने उत्पादन<ref>{{cite web|date=अगस्त 6, 2008|title=OK! Interview: Alicia Keys|work=[[OK!]]|url=http://www.okmagazine.com/2008/08/ok-interview-alicia-keys-8283/|accessdate=जुलाई 17, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529095057/http://www.okmagazine.com/2008/08/ok-interview-alicia-keys-8283/|archive-date=29 मई 2010|url-status=live}}</ref> के समर्थन के लिए ग्लेसस विटामिनवाटर प्रवक्ता के रूप में और was "आर यू ए कार्डमेम्बर (Are you a Cardmember) के लिए अमेरिकन एक्सप्रेस विज्ञापन के लिए एक अनुबंध पर हस्ताक्षर किए?" मुहिम<ref>{{cite web|date=जून 1, 2007|title=Martin Scorsese Directs Andre Agassi, Sheryl Crow, Ellen DeGeneres, Alicia Keys and Shaun White in New American Express(R) Campaign for 'The Members Project'|work=[[PR Newswire]]|url=http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&STORY=/www/story/06-01-2007/0004600061|accessdate=दिसम्बर 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015165244/http://www2.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&STORY=%2Fwww%2Fstory%2F06-01-2007%2F0004600061|archive-date=15 अक्तूबर 2012|url-status=live}}</ref> कीज़ ने गिटारवादक द व्हाइट स्ट्राप्स और गायक जैक व्हाइट के साथ बोन्ड के साउंडट्रैक इतिहास में पहला डुअट ''क्वांटम ऑफ सोलेस (Quantum of Solace)'' के लिए थीम गीत रिकॉर्ड किया था।<ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/first-listen-another-way-to-die-james-bond-theme-jack-white-and-alicia-keys-935406.html|title=First Listen: Another Way To Die, James Bond Theme, Jack White and Alicia Keys|last=Bray|first=Elisa|date=सितंबर 19, 2008|work=[[The Independent]]|publisher=[[Independent News & Media]]|accessdate=जनवरी 17, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723154102/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/first-listen-another-way-to-die-james-bond-theme-jack-white-and-alicia-keys-935406.html|archive-date=23 जुलाई 2010|url-status=live}}</ref> 2008 में, कीज़ ''बिलबोर्ड'' हॉट 100 के हमेशा के शीर्ष कलाकारों में नंबर 80 पर थीं।<ref>{{cite web|title=The Billboard Hot 100 All-Time Top Artists (80–61)|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-80.shtml|accessdate=नवम्बर 8, 2008|archiveurl=https://archive.today/20120525113840/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-80.shtml|archivedate=25 मई 2012|url-status=live}}</ref> उन्होंने ''द सीक्रेट ऑफ द बीज़(The Secret Life of Bees)'', जो सू मोन्क की एक फिल्म थी जिसने 2003 में सर्वश्रेष्ठ बिक्री के लिए नॉवेल पुरस्कार प्राप्त किया और साथ जेनीफर हडसन और क्वीन लतीफा को अक्टूबर 2008 में फॉक्स सर्चलाइट के लिए कार्य किया।<ref>{{cite web|last=Zeitchik|first=Steven|date=दिसम्बर 26, 2007|title=Dakota Fanning and Alicia Keys drawn to "Bees"|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN2064532120071220|accessdate=दिसम्बर 29, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090908145854/http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN2064532120071220|archive-date=8 सितंबर 2009|url-status=live}}</ref> उन्हें एनएएसीपी इमेज़ अवार्ड्स की मोशन पिक्चर्स में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के रूप में नामित किया गया।<ref>{{cite web|date=जनवरी 7, 2009|title=40th NAACP Image Awards|work=NAACP|url=http://www.naacp.org/news/press/2009-01-07/40th.NIA.Nominees.Release.pdf|format=PDF|accessdate=जनवरी 9, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5mHMcM5S1?url=http://www.naacp.org/news/press/2009-01-07/40th.NIA.Nominees.Release.pdf|archive-date=25 दिसंबर 2009|url-status=dead}}</ref> 2009 में उनका चयन ग्रेमी अवार्ड के लिए चुना गया और उन्होंने "सुपरवीमैन (Superwoman)" के लिए सर्वश्रेष्ठ महिला आरएंडडी गायक के रूप में नवाज़ा गया।<ref>{{cite web|title=The 51st Annual Grammy Awards Nominations List|work=[[Grammy Award|Grammy]]|url=http://content.grammy.com/grammy_awards/51st_show/list.aspx|accessdate=दिसम्बर 4, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805193328/http://content.grammy.com/grammy_awards/51st_show/list.aspx|archive-date=5 अगस्त 2009|url-status=dead}}</ref> ''ब्लैंडर'' पत्रिका के साथ एक साक्षात्कार में, कीज़ ने कहा "'गैंगस्टा रैप (Gangsta rap)' एक दूसरे काले लोगों के मारने पर समझाने के लिए था, 'गैंगस्टा रैप (Gangsta rap)' मौज़ूद नहीं था और उन्होंने यहां तक कहा कि उसे "सरकार" के द्वारा बनाया गया था पत्रिका ने यह भी दावा किया कि उन्होंने कहा कि [[तुपाक शकूर|टुपैक शाकूर (Tupac Shakur)]] और द नोटोरियस बी.आई। जी को निसंदेह रूप में मिलाया गया और सरकार और मीडिया के द्वारा किसी और को सौप दिया गया जिसके द्वारा मौज़ूदा काले नेता को हटाना था।<ref name="WeinerUnlocked" /> "कीज़ ने बाद में अपने वक्तव्य में स्पष्ट करते हुए उनके शब्दों का तोमोड़ कर प्रयोग किया हुआ बताया.<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2008/04/15/alicia-keys-backtracks-on_n_96867.html|title=Alicia Keys Backtracks On Gangsta Rap Conspiracy Claims|date=अप्रैल 15, 2008|work=[[The Huffington Post]]|accessdate=फ़रवरी 4, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503093245/http://www.huffingtonpost.com/2008/04/15/alicia-keys-backtracks-on_n_96867.html|archive-date=3 मई 2009|url-status=live}}</ref> उस वर्ष के बाद, कीज़ इंडोनेशिया में उनकी आगामी कॉन्सर्ट के लिए बिलबोर्ड पोस्टर के लिए विज्ञापन करने के लिए तीखी आलोचना की गईं जो एक हल्का सिगरेट ब्रांड था जिसे फिलिप मोरिस द्वारा प्रायोजित किया गया। इसका पता चलने पर कि कॉन्सर्ट को किसी फर्म के द्वारा संचालित किया जा रहा है, के लिए उन्होंने माफी मांगी उसके साथ "अपेक्षित कार्यवाही" करने की मांग की। इसके प्रतिसाद में, कंपनी ने अपनी प्रायोजकता वापस ले ली। <ref>{{cite web|date=जुलाई 28, 2008|title=Keys 'sorry' for tobacco adverts|work=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7529354.stm|accessdate=जुलाई 28, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080729002838/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7529354.stm|archive-date=29 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> === 2009–वर्तमान: ''स्वतंत्रता के कारक और विवाह'' === [[चित्र:Alicia Keys 2009 2.jpg|thumb|left|170px|कीज़ का 2009 में आलीशान अमेरिकी संगीत पुरस्कार.]] कीज़ और उनके मैनेज़र जेफ रॉबिनसन सचित्र एक्शन वाले प्रोडक्शन में किसी फिल्म के लिए हस्ताक्षर किए और डिस्ने के साथ प्रोजेक्टों को एनीमेड किया। उनकी पहली फिल्म 1958 के हास्य नाटक ''बेल, बुक एंड केन्डल'' की रीमेक थी और कीज़ ने एक चुड़ैल के रूप में कार्य किया जिसने अपने प्रतिद्वंद्वी की प्रेयसी को प्यार में लुभाने के काम किया।<ref>{{cite web|date=जुलाई 14, 2006|title=For The Record: Quick News On Justin Timberlake, Michael Jackson, Britney Spears, 'Snakes On A Plane' & More|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1536391/20060714/timberlake_justin.jhtml|accessdate=दिसम्बर 9, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20100426200253/http://www.mtv.com/news/articles/1536391/20060714/timberlake_justin.jhtml|archive-date=26 अप्रैल 2010|url-status=live}}</ref> कीज़ और रॉबिनसन ने एक टेलीविज़न प्रोडक्शन कंपनी बनायी जो बिग पिटा (Big Pita) कहा जाता है।<ref name="Big Pita">{{cite web|last=Elber|first=Lynn|date=जनवरी 18, 2006|title=Alicia Keys forms production company|work=[[The Seattle Times]]|publisher=[[The Seattle Times Company]]|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/entertainment/2002745532_aliciakeys18.html|accessdate=दिसम्बर 9, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080619084000/http://seattletimes.nwsource.com/html/entertainment/2002745532_aliciakeys18.html|archive-date=19 जून 2008|url-status=live}}</ref> कीज़ और रॉबिनसन ने एनीमेट प्रोजेक्टों के लिए अपनी कंपनी बिग पिटा और लिटिल पिटा के लिए लाइव एक्शन और एनीमेट तैयार किए जिसमें कीज़ ने प्रोड्यूसर, थैस्पियन, बैनर स्प्रैडहेडिंग साउंडट्रैक और संगीत निरीक्षक के रूप में काम किया।<ref>{{cite web|last=Fleming|first=Michael|date=जुलाई 13, 2006|title=Mouse locking up Keys|work=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]]|publisher=[[Reed Business Information]]|url=http://www.variety.com/article/VR1117946792.html?categoryid=16&cs=1|accessdate=दिसम्बर 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529082810/http://www.variety.com/article/VR1117946792.html?categoryid=16&cs=1|archive-date=29 मई 2010|url-status=live}}</ref> कीज़ ने विटने हाउसटन की सातवीं स्टूडियो एलबम के लिए "मिलियन डॉलर बिल (Million Dollar Bill)" को लिखने और ''आई लुक टू यू (I Look to You)'' उसे प्रोड्यूस करने के लिए प्रोड्यूसर स्विज़ बीटज़ के साथ अनुबंध किया। कीज़ एलबम का एक गाने की अनुमति हेतु क्लाइव डेविस के पास पहुंची.<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2009/07/24/preview-whitney-houston-i-look-to-you/|title=Preview: Whitney Houston – 'I Look to You'|work=[[Rap-Up]]|accessdate=अगस्त 10, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100921112012/http://www.rap-up.com/2009/07/24/preview-whitney-houston-i-look-to-you/|archive-date=21 सितंबर 2010|url-status=live}}</ref> कीज़ ने अपनी 2009 एलबम ''द ब्लूप्रिंट 3(The Blueprint 3)'' से गीत "अम्पायर स्टेट ऑफ माइंड (Empire State of Mind)" पर जे-जैड कलाकार के साथ रिकॉर्ड करने के लिए अनुबंध भी किया। यह गीत ''बिलबोर्ड'' हॉट 100 पर नंबर एक रहा और उस चार्ट पर एकल का चौथा नंबर बन गया।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/news#/news/jay-z-rules-hot-100-lady-antebellum-jumps-1004044405.story|title=Jay-Z Rules Hot 100, Lady Antebellum Jumps into Top 10|last=Pietroluong|first=Silvio|date=नवम्बर 19, 2009|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=नवम्बर 22, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130200342/http://www.billboard.com/news#/news/jay-z-rules-hot-100-lady-antebellum-jumps-1004044405.story|archive-date=30 नवंबर 2010|url-status=live}}</ref> स्विज़ बीट्ज़ ने मई 2009 में घोषणा की कि वह और कीज़ को एक दूसरे से प्यार हो गया है ''द बोस्टन ग्लोब (The Boston Globe)'' ने खबर दी कि "स्विज़ और अलगाव में रह रही उनकी पत्नी, मस्होन्डा का तलाक हो रहा है। उन्होंने हमेशा ही इन बातों का खंडन किया और एलिसिया पर उनके वैवाहिक जीवन को बर्बाद करने का आरोप लगाया गया।<ref>{{Cite news|title=Alicia Keys dating rapper|url=http://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2009/05/18/alicia_keys_dating_rapper/|newspaper=[[The Boston Globe]]|date=18 मई 2009|accessdate=4 दिसंबर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111140246/http://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2009/05/18/alicia_keys_dating_rapper/|archive-date=11 जनवरी 2010|url-status=live}}</ref> अगले महीने, अमेरिकी कवि, लेखक और प्रकाशकों ने कीज़ को गोल्डन नोट अवार्ड, जो "जिन्होंने संगीत के क्षेत्र में विशेष ख्याति प्राप्त की है " कलाकारों का पुरस्कार है, दिया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/industry/e3i2c0d30928617f5ec2a961b09d785be34|title=Stargate, Tricky Stewart, The-Dream ASCAP's Top Songwriters|last=Mitchell|first=Gail|date=जून 26, 2009|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=जून 27, 2009}}</ref> उन्होंने [[स्पेनी भाषा|स्पैनिश]] रिकॉर्डिंग कलाकार अलेजान्द्रो सैन्ज के साथ "लुकिंग फॉर पैराडाइज़(Looking for Paradise)" के लिए अनुबंध किया, जो लैटिन संगीत चार्ट में विशेष स्थान पर रहा। <ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/song/alejandro-sanz/looking-for-paradise/14253569|title=Looking for Paradise – Alejandro Sanz|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अप्रैल 5, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/song/alejandro-sanz/looking-for-paradise/14253569|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> कीज़ ने अपनी चौथी स्टूडियो एलबम, ''द एलीमेंट ऑफ फ्रीडम (The Element of Freedom)'', को दिसंबर 2009 में रिलीज़ किया।<ref name="Rap-Up">{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2009/10/25/alicia-keys-will-wait-for-freedom/|title=Alicia Keys Will Wait for 'Freedom'|work=Rap-Up|accessdate=अक्टूबर 26, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028040543/http://www.rap-up.com/2009/10/25/alicia-keys-will-wait-for-freedom/|archive-date=28 अक्तूबर 2009|url-status=live}}</ref> यह ''बिलबोर्ड'' 200 पर दूसरे स्थान पर रही जिसकी लगभग 417,000 प्रतियां एक सप्ताह के भीतर बेची गईं। <ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/susan-boyle-blocks-alicia-keys-from-no-1-1004055332.story|title=Susan Boyle Blocks Alicia Keys From No. 1 on Billboard 200|last=Caulfield|first=Keith|date=दिसम्बर 23, 2009|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=दिसम्बर 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/susan-boyle-blocks-alicia-keys-from-no-1-1004055332.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> अपनी एलबम के प्रमोशन अभियान के रूप में उन्होंने कैयमैन आइलैंड जाज़ फेस्टिवल में 5 दिसम्बर को अपना प्रदर्शन किया, जो तीन दिवसीय उत्सव की तीसरी रात थी जिसका प्रसारण ब्लैक इंटरटेन्मेंट टेलीविज़न (Black Entertainment Television) (बीएटी) पर किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.caymannewsservice.com/local-news/2009/05/11/alicia-keys-perform-jazz-fest|title=Alicia Keys to perform at Jazz Fest|date=मई 11, 2009|work=Cayman News Service|accessdate=मई 12, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090515011632/http://www.caymannewsservice.com/local-news/2009/05/11/alicia-keys-perform-jazz-fest|archive-date=15 मई 2009|url-status=live}}</ref> यह एकल एलबम, "डस नॉट मीन एनीथिंग (Doesn't Mean Anything)", ''बिलबोर्ड'' हॉट पर 60वें नंबर पर रही। <ref name="Rap-Up" /> ''बिलबोर्ड'' पत्रिका के अनुसार कीज़ 2000–2009 के दशक की शीर्ष आरएंडडी रिकॉर्डिंग कलाकार बन गईं और इस दशक के कलाकारों में उनका स्थान पांचवा रहा, जबकि उनका गाना, "नं वन (No One)", दशक की संगीत पत्रिका में छटे स्थान पर रहा। <ref>{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/idUKTRE5BH5HN20091218|title=Alicia Keys named top R&B artist of decade|last=George|first=Raphael|date=दिसम्बर 18, 2009|publisher=[[रॉयटर्स]]|accessdate=फ़रवरी 11, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528174655/http://uk.reuters.com/article/idUKTRE5BH5HN20091218|archive-date=28 मई 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009|title=Best of the 2000s – Artists of the Decade|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=दिसम्बर 12, 2009|archiveurl=https://archive.today/20120525113855/http://www.billboard.com/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009%23/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009|archivedate=25 मई 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009#/charts-decade-end/hot-100-songs?year=2009|title=Best of the 2000s – Hot 100 Songs|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=दिसम्बर 12, 2009|archiveurl=https://archive.today/20120525113856/http://www.billboard.com/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009%23/charts-decade-end/hot-100-songs?year=2009#/charts-decade-end/hot-100-songs?year=2009|archivedate=25 मई 2012|url-status=live}}</ref> यूनाइटेड किंगडम में, ''द एलीमेंट ऑफ फ्रीडम (The Element of Freedom)'' यूके एलबम चार्ट पर शीर्ष स्थान पर रहने वाली पहली एलबम बनी। <ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/alicia-keys-scores-first-u-k-no-1-album-1004065738.story|title=Alicia Keys Scores First U.K. No. 1 Album|last=Sexton|first=Paul|date=फ़रवरी 8, 2010|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=फ़रवरी 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/alicia-keys-scores-first-u-k-no-1-album-1004065738.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> मई 2010 में कीज़ और स्विज़ बीट्ज़ के एक प्रतिनिधि ने इस बात की पुष्टि की कि उन्हें जल्दी ही बच्चा होने वाला है।<ref>{{cite web|last=Laudadio|first=Marisa|date=मई 27, 2010|title=Alicia Keys and Swizz Beatz Are Engaged – and Expecting!|url=http://www.people.com/people/article/0, 20389363,00.html|work=People|publisher=Time|accessdate=मई 27, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0,|archive-date=7 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> फीफा वर्ल्ड कप 2010 के दौरान उन्होंने शादी कर ली और अजन्में बच्चे के पैदा होने के उत्सव के रूप में [[जुलु]] में एक जश्न किया, जिसमें [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिणी अफ्रीका]] के इलोवो ने भाग लिया।<ref>{{cite web|title=Alicia Keys and Swizz Beatz Receive Zulu Blessing in Africa|url=http://www.rap-up.com/2010/06/22/alicia-keys-and-swizz-beatz-receive-zulu-blessing-in-africa/|work=Rap-Up|accessdate=अगस्त 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100626111754/http://www.rap-up.com/2010/06/22/alicia-keys-and-swizz-beatz-receive-zulu-blessing-in-africa/|archive-date=26 जून 2010|url-status=live}}</ref> कीज़ और स्विज़ बीट्ज़ ने 31 जुलाई 2010 को क्रॉर्सिका के फ्रेंच आइलैंड पर अपनी शादी समारोह रखा। <ref>{{cite web|last=Baertlein|first=Lisa|date=अगस्त 2, 2010|title=Alicia Keys Marries Swizz Beatz|url=http://www.billboard.com/news/alicia-keys-marries-swizz-beatz-in-france-1004107126.story#/news/alicia-keys-marries-swizz-beatz-in-france-1004107126.story|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=अगस्त 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008001050/http://www.billboard.com/news/alicia-keys-marries-swizz-beatz-in-france-1004107126.story#/news/alicia-keys-marries-swizz-beatz-in-france-1004107126.story|archive-date=8 अक्तूबर 2010|url-status=live}}</ref> हालांकि अमरीका में शादी को कानूनी रूप देने के लिए नागरिक समारोह आवश्यक है।<ref>{{cite web|last=Serpe|first=Gina|date=अगस्त 1, 2010|title=Call Her Mrs. Beatz: Alicia Keys Weds! url=http://au.eonline.com/uberblog/b193211_call_her_mrs_beatz_alicia_keys_weds.html|work=EOnline|publisher=EOnline|accessdate=अगस्त 1, 2010}}</ref> == संगीत शैली == एक कुशल पियानो वादक के रूप में कीज़ ने अपने अधिकांश गानों में पियानों को शामिल किया और अक्सर प्यार, दिल टूटने और महिला सशक्तिकरण के बारे में लिखा.<ref name="द गार्डियन Interview" /><ref name="Daily Telegraph" /> उन्होंने विभिन्न संगीतकारों को अपने प्रेरणास्रोत मान जैसे प्रिंस, निना सिमोने, बारबरा स्ट्रेसलैंड, मार्विन गाये, क्विन्सी जोन्स, डोनी हैथवे और स्टीव वंडर.<ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/archive/article/0, 20135193,00.html|title=Keys to Success|date=अगस्त 27, 2001|work=[[People (magazine)|People]]|publisher=[[Time Inc.|Time]]|accessdate=फ़रवरी 4, 2009}}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0, 1186026,00.html|title=Opening Doors|last=Fiore|first=Raymond|date=अप्रैल 21, 2006|work=[[Entertainment Weekly]]|publisher=Time|accessdate=फ़रवरी 14, 2009}}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> कीज़ की शैली गॉस्पेल और विंटेज संगीत आत्मा से संबंधित है, जिससे बास और ड्रम की ताल के साथ बजाया जाता है।<ref name="Inner Rebel">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2007/09/09/arts/music/09pare.html|title=A Neo-Soul Star as She Is: Nurturing Her Inner Rebel|last=Pareles|first=Jon|date=सितंबर 9, 2007|work=दि न्यू यॉर्क टाइम्स|publisher=दि न्यू यॉर्क टाइम्स Company|pages=1–2|accessdate=फ़रवरी 14, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617215150/http://www.nytimes.com/2007/09/09/arts/music/09pare.html|archive-date=17 जून 2011|url-status=live}}</ref> उन्होंने विशेषकर अपने संगीत में शास्त्रीय पियानों को आरएंडडी, सॉल एवं जॉज को अपने संगीत में स्थान दिया है।<ref>{{cite web|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/musicnightlife/2008188607_keys19.html|title=Six years after 'Minor' success, Alicia Keys is a major star|last=MacDonald|first=Patrick|date=सितंबर 19, 2008|work=The Seattle Times|publisher=The Seattle Times Company|accessdate=मार्च 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502010848/http://seattletimes.nwsource.com/html/musicnightlife/2008188607_keys19.html|archive-date=2 मई 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.popmatters.com/music/reviews/k/keysalicia-songs.shtml|title=Song in A Minor: A Major Debut|last=Neal|first=Mark Anthony|work=PopMatters|accessdate=फ़रवरी 4, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229075532/http://www.popmatters.com/music/reviews/k/keysalicia-songs.shtml|archive-date=29 दिसंबर 2010|url-status=live}}</ref> उन्होंने प्रयोग के तौर पर अपने अन्य गानों में पॉप और रॉक को अपनी तीसरी एलबम ''एज़ आई एम (As I Am)''<ref name="Inner Rebel" /><ref name="Blender">{{cite web|url=http://www.blender.com/guide/new/54849/as-i-am.html|title=Alicia Keys – As I Am on Blender|last=Pareles|first=Jon|date=नवम्बर 13, 2007|work=Blender|publisher=Alpha Media Group|accessdate=फ़रवरी 4, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502005547/http://www.blender.com/guide/new/54849/as-i-am.html|archive-date=2 मई 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/r1213242|title=As I Am – Overview|last=Brown|first=Marisa|work=Allmusic|accessdate=फ़रवरी 4, 2009}}</ref> में स्थान दिया है, इसी क्रम को जारी रखते हुए उन्होंने अपनी चौथी एलबम ''द एलीमेंट ऑफ फ्रीडम (The Element of Freedom'') में 1980 और 1990 दशकों के नियो सॉल का समायोजन किया है।<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2009/12/14/arts/music/14choi.html|title=News CDs from Alicia Keys, Timbaland and Jimmy Buffett – Review|last=Ratliff|first=Ben|date=दिसम्बर 13, 2009|work=दि न्यू यॉर्क टाइम्स|publisher=दि न्यू यॉर्क टाइम्स Company|accessdate=दिसम्बर 14, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430180721/http://www.nytimes.com/2009/12/14/arts/music/14choi.html|archive-date=30 अप्रैल 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.chron.com/peep/2009/12/alicia_keys_and_the_freedom_of_1.html|title=Alicia Keys and the Freedom of love|date=दिसम्बर 14, 2009|work=[[Houston Chronicle]]|publisher=[[Hearst Corporation]]|accessdate=दिसम्बर 14, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100117171134/http://blogs.chron.com/peep/2009/12/alicia_keys_and_the_freedom_of_1.html|archive-date=17 जनवरी 2010|url-status=live}}</ref> पैट्रिक ह्यूजेनिन ''न्यूयॉर्क डेली न्यूज़ (New York Daily News)'' ने कहा है कि पियानो रिफ्स के समायोजन ने उनकी सफलता को चार चांद लगा दिए हैं।<ref name="NY Daily News" /> ''जेट'' पत्रिका (Jet magazine) का कहना है कि "पियानो महारत, शब्दों और सुरीली आवाज़" ने अपने प्रशंसकों को मंत्रमुग्ध कर दिया है।<ref>{{cite journal|year=2004|month=|title=Alicia Keys Wraps Up Busy Year With Awards, Hit CD, Tour And Poetry Book?|journal=Jet|volume=106|issue=24|page=61|publisher=Johnson Publishing Company|url=http://books.google.com/?id=F78DAAAAMBAJ&pg=PA58&dq=alicia+keys+voice#PPA61,M1|accessdate=दिसम्बर 25, 2008}}</ref> ''द इन्डिपेंडेंट (The Independent)'' ने बताया है कि उनके संगीत में "हिप-हॉप बैकबीट के साथ क्रालिंग ब्लूज़", उनके गीत "दिल को छू जाते हैं".<ref name="The Independent">{{cite web|date=नवम्बर 18, 2005|title=Alicia Keys: Soul princess|work=The Independent|publisher=Independent News & Media|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/alicia-keys-soul-princess-515710.html|accessdate=दिसम्बर 25, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529231533/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/alicia-keys-soul-princess-515710.html|archive-date=29 मई 2010|url-status=live}}</ref> ''ब्लैंडर'' पत्रिका "मिलेनियम की पहली नई पॉप कलाकार जिसने संगीत को बदल दिया" के रूप में उन्हें दर्शाया है।<ref>{{cite web|date=फ़रवरी 12, 2003|title=Alicia Keys: Album review|work=Blender|publisher=Blender|url=http://www.blender.com/guide/new/51866/diary-alicia-keys.html|accessdate=मई 18, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090624045733/http://www.blender.com/guide/new/51866/diary-alicia-keys.html|archive-date=24 जून 2009|url-status=dead}}</ref> [[चित्र:Alicia Keys at the Summer Sonic Festival on piano crop.jpg|thumb|240px|left|कीज़ ने तीन गायकों के साथ पियानो बजाने के साथ-साथ अभिनय भी किया।]] कीज़ की संगीत श्रेणी एक कॉन्ट्राल्टो की रही है, जिन्होंन ती ऑक्टेव को स्थान दिया है।<ref name="NY Daily News" /><ref>{{cite web|url=http://www.canada.com/ottawacitizen/story.html?id=f04af0a4-3aa8-477c-b783-903549139ac3|title=Alicia Keys: She sings, she acts, she smoulders|date=अक्टूबर 15, 2008|work=[[Canwest News Service]]|publisher=Canwest Mediaworks Publications|accessdate=अप्रैल 16, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503015841/http://www.canada.com/ottawacitizen/story.html?id=f04af0a4-3aa8-477c-b783-903549139ac3|archive-date=3 मई 2009|url-status=live}}</ref> जिन्हें "प्रिन्सेस ऑफ सोल (Princess of Soul)",<ref name="The Independent" /><ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys/articles/story/5938578/cover_story_the_next_queen_of_soul|title=The Next Queen of Soul|date=नवम्बर 8, 2001|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|accessdate=नवम्बर 22, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080614022437/http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys/articles/story/5938578/cover_story_the_next_queen_of_soul|archive-date=14 जून 2008|url-status=live}}</ref> के रूप में, कीज़ ने बहुत ही मज़बूत, नूतन और बेचैन कर देने वाली आवाज़ प्रदान की है;<ref name="Warming Up">{{cite web|last=Freedom du Lac|first=J.|date=नवम्बर 13, 2007|title=Alicia Keys, Still Warming Up|work=[[द वॉशिंगटन पोस्ट]]|publisher=[[द वॉशिंगटन पोस्ट Company]]|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/11/12/AR2007111201967.html|accessdate=दिसम्बर 7, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/11/12/AR2007111201967.html|archive-date=7 नवंबर 2012|url-status=live}}</ref><ref name="Chicago Tribune">{{cite web|url=http://leisureblogs.chicagotribune.com/turn_it_up/2007/11/drab-production.html|title=Drab production keeps Alicia Keys' promise unfulfilled|last=Kot|first=Greg|date=नवम्बर 11, 2007|work=[[Chicago Tribune]]|publisher=[[Tribune Company]]|accessdate=फ़रवरी 14, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090224115038/http://leisureblogs.chicagotribune.com/turn_it_up/2007/11/drab-production.html|archive-date=24 फ़रवरी 2009|url-status=dead}}</ref> दूसरे लोगों को लगता है कि उनकी आवाज़ समय समय पर "भावुकता से भरी" होती है और वह अपनी आवाज़ को प्राकृतिक रूप में ढाल लेती हैं।<ref name="Warming Up" /><ref name="Chicago Tribune" /> कीज़ को कम गहराई न होने के कारण आलोचनाओं का सामना भी करना पड़ता है इस कारण से उनकी क्षमताओं को कुछ हद तक सीमित भी कहा जाता है।<ref name="Warming Up" /> उनके गीत जेनरिक, क्लिंच कहलाते हैं और उनके गीत आम लोगों के इर्द-गिर्द घूमते हैं।<ref name="Inner Rebel" /><ref name="Warming Up" /> ''[[शिकागो ट्रिब्यून]]'' के ग्रेग नोट को लगा कि वह "किसी विशेष प्रकार की कला पर ध्यान देने की बजाय बहुस्वरूपी गानों पर अधिक ध्यान देती हैं".<ref name="Chicago Tribune" /> इसके विपरीत, ''ब्लैंडर'' पत्रिका के जॉन पैयरलेस का कहना है कि उनके गीतों की संगीतीय बनावट उनकी संगीत कमज़ोरी<ref name="Blender" /> को पूरा कर देती है जबकि ''द विलेज वाइस (The Village Voice)'' के ग्रिगोरी स्टीफन टैट कीज़ के गीतों की तुलना 1970 के दशक के लेख और प्रोडक्शन से करते हैं।<ref name="Extensions" /> ''द न्यूजीलैंड हेराल्ड (The New Zealand)'' के जोआना हनकिन ने कीज़ के गानों का आकलन किया, जिसमें [[काइली मिनोग|काइल मिन्गो]] भी उपस्थित थे। उसने मिंगोज़ की प्रतिक्रिया कीज़ के प्रदर्शन से यह करते हुए करते हैं "लगता था कि वेक्टर अरेना में उसके प्रशंसकों के अतिरिक्त वहां पर 10,000 अतिरिक्त लोग भी थे". उन्होंने तो यहां तक कह दिया कि मिनोग्वे "मूल पॉप गायिका आधुनिक आत्मा की रानी के सामने झुक गई ".<ref name="NZHerald">{{cite web|last=Hunkin|first=Joanna|date=दिसम्बर 8, 2008|title=Review: Kylie checks out Alicia Keys in concert|work=[[The New Zealand Herald]]|publisher=[[APN News & Media]]|url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10546900|accessdate=दिसम्बर 29, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220032322/http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10546900|archive-date=20 फ़रवरी 2011|url-status=live}}</ref> हनकिन ने कीज़ की शुरूआती प्रदर्शन को "हैडबैंजिग, हिप-ग्रेटिंग परफॉर्मेंस" और "उच्च-ऑक्टेन के रूप में उनके समापन समारोह को बचाने के लिए अधिकांश ब्रांडों" की शक्ति के रूप में. दो घंटे गाना गाने के बाद उनके प्रशंसकों ने "दूसरा गीत गाने के लिए चिल्लाए, हंगामा किया और मिन्नतें की ".<ref name="NZHerald" /> ''बिलबोर्ड'' पत्रिका के हिलेरी क्रॉस्ले और मेरियल कॉन्सेप्सियन ने देखा कि उनके शो श्रोताओं के लिए "अत्यधिक सहायक" और "लगातार ध्यान रखा जाता है". कीज़ के इस शो की समाप्ति ने यह साबित कर दिया कि "सर्वश्रेष्ठ संगीतकार की हमेशा जीत होती है".<ref>{{cite web|last=Crosley|first=Hillary|author2=Concepcion, Mariel|date=जून 20, 2008|title=Alicia Keys / जून 18, 2008 / New York, NY (Madison Square Garden)|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/#/news/alicia-keys-june-18-2008-new-york-ny-madison-square-garden-1003819334.story|accessdate=अगस्त 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/news/alicia-keys-june-18-2008-new-york-ny-madison-square-garden-1003819334.story|archive-date=31 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> अपने पूरे करियर के दौरान, कीज़ ने अनेक पुरस्कार जीते और एलबमों की 1.5 करोड़ प्रमाणित प्रतियों की सर्वश्रेष्ठ बिक्री के साथ अमरीका में रिकॉर्डिंग इंडस्ट्री असोशिएशन ऑफ अमरीका में सूचीबद्ध है।<ref name="riaa.com">{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=2&table=tblTopArt&action=|title=RIAA – Gold & Platinum – Top Selling Artists|work=[[Recording Industry Association of America|RIAA]]|accessdate=मार्च 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725020825/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=2&table=tblTopArt&action=|archive-date=25 जुलाई 2013|url-status=live}}</ref><ref name="riaa.com"/> दुनिया भर में उसकी एलबम की तीन करोड़ से अधिक प्रतियां बिकी और उन्होंने स्वयं को इस समय किसी कलाकार की सबसे अधिक प्रतियां बिक्री करने वाले के रूप में स्थापित किया।<ref name="The Age" /><ref name="Extensions">{{cite web|url=http://www.villagevoice.com/2007-11-20/music/extensions-of-a-woman/|title=Extensions of a Woman|last=Tate|first=Gregory Stephen|date=नवम्बर 20, 2007|work=[[The Village Voice]]|publisher=[[New Times Media]]|pages=1–2|accessdate=फ़रवरी 14, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212154921/http://www.villagevoice.com/2007-11-20/music/extensions-of-a-woman/|archive-date=12 फ़रवरी 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eastvalleytribune.com/story/121327|title=R&B queen Alicia Keys to play Dodge Theatre|last=Orf|first=Chris Hansen|date=जुलाई 22, 2008|work=[[East Valley Tribune]]|accessdate=नवम्बर 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014112443/http://www.eastvalleytribune.com/story/121327|archive-date=14 अक्तूबर 2008|url-status=live}}</ref> == लोकोपकार == [[चित्र:Alicia Keys at Live Earth.jpg|thumb|right|upright|कीज़ का लाइव अर्थ कॉन्सर्ट में अभिनय.]] कीज़ कीप ए चाल्ड एलाइव, एक गैर-लाभकारी संस्थान जो अफ्रीका में [[एचआईवी]] और [[एड्स]] ग्रस्त परिवारों को दवाइयां उपलब्ध कराता है, की सह-संस्थापक और ग्लोबल एमबेस्डर हैं।<ref>{{cite web|date=नवम्बर 20, 2008|title=Green Family Foundation Sponsors Alicia Keys' Keep a Child Alive College Student...|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS145550+20-Nov-2008+PRN20081120|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217130741/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS145550+20-Nov-2008+PRN20081120|archive-date=17 फ़रवरी 2009|url-status=live}}</ref> कीज़ और U2 वरीयता प्राप्त गायक बोनो ने विश्व एड्स दिवस 2005 की पहचान में पीटर गैबलियल और केट बुश के "डोन्ट गिव अप (Don't Give Up)" रिकॉर्ड किया। कीज़ और बोनो के गीत के संस्करण को दान की प्रकृति को दर्शाने की दृष्टि से " डोन्ट गिव अप (Don't Give Up) (अफ्रीका)" दोबारा नाम दिया गया।<ref>{{cite web|date=दिसम्बर 1, 2005|title=Alicia Keys And Bono Team Up For Charity Track|work=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|publisher=Vibe Media Group|url=http://www.vibe.com/news/news_headlines/2005/12/alicia_keys_bono_dont_give_up_africa/|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915122631/http://www.vibe.com/news/news_headlines/2005/12/alicia_keys_bono_dont_give_up_africa/|archive-date=15 सितंबर 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=दिसम्बर 4, 2005|title=Bono and Keys duet on Africa song|work=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4497232.stm|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305041545/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4497232.stm|archive-date=5 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> वह अफ्रीकी देश जैसे [[युगांडा|उगान्डा]], [[कीनिया|केन्या]] और दक्षिणी अफ्रीका एड्स द्वारा प्रभावित बच्चों की देखभाल को बढ़ावा देने के लिए गईं। <ref>{{cite web|date=अप्रैल 10, 2006|title=For The Record: Quick News On Gwyneth Paltrow, Chris Martin, Obie Trice, Notorious B.I.G., Jessica Simpson & More|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1528266/20060410/coldplay.jhtml|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081227235047/http://www.mtv.com/news/articles/1528266/20060410/coldplay.jhtml|archive-date=27 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=|first=|date=अप्रैल 16, 2006|title=Alicia Keys and 'Keep a Child Alive' Visit AHF's Ithembalabantu Clinic, Free AIDS Clinic in Durban, South Africa Run by AIDS Healthcare Foundation|work=PR Newswire|url=http://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=168584|accessdate=दिसम्बर 4, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011101846/https://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=168584|archive-date=11 अक्तूबर 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/life/people/2006-04-06-alicia-keys_x.htm|title=Alicia Keys in Kenya for HIV Project|date=अप्रैल 6, 2006|work=[[USA Today]]|publisher=[[Gannett Company]]|accessdate=जुलाई 17, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529093029/http://www.usatoday.com/life/people/2006-04-06-alicia-keys_x.htm|archive-date=29 मई 2010|url-status=live}}</ref> उनकी अफ्रीका यात्रा को एलिसिया इन अफ्रीका (Alicia in Africa) में निहित किया गया: ''जरनी टू द मदलैंड (Journey to the Motherland)'' अप्रैल 2008 में उपलब्ध थी।<ref>{{cite web|date=अप्रैल 7, 2008|title=Alicia Keys' Documentary "Alicia in Africa: Journey to the Motherland" Available...|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS189864+07-Apr-2008+BW20080407|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502100042/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS189864+07-Apr-2008+BW20080407|archive-date=2 मई 2009|url-status=live}}</ref> कीज़ ने फ्रम द ग्राउंड अप, एक गैर-लाभकारी संस्थान जो एड्स से प्रभावित बच्चों और किशोरों को वज़ीफा/छात्रवृत्ति प्रदान करता है, को भी दान दिया। <ref>{{cite web|date=जून 24, 2005|title=Keys lends support to mentoring group|work=USA Today|publisher=Gannett Company|url=http://www.usatoday.com/life/people/2005-06-24-alicia-keys_x.htm|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610160000/http://www.usatoday.com/life/people/2005-06-24-alicia-keys_x.htm|archive-date=10 जून 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=जनवरी 22, 2007|title=Frum Tha Ground Up Story Page|work=USA Today|publisher=Gannett Company|url=http://www.usatoday.com/life/people/2007-01-21-alicia-keys_x.htm|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610105107/http://www.usatoday.com/life/people/2007-01-21-alicia-keys_x.htm|archive-date=10 जून 2010|url-status=live}}</ref> उन्होंने अफ्रीका की गरीबी के प्रति लोगों को जागरूक बनाने के लिए दुनिया भर में 8 लाइव कॉन्सर्ट [[फिलाडेल्फिया|फिलेन्डेल्फिया]], [[पेन्सिलवेनिया]] में लाइव [[G8]] के नेताओं पर दबाव बनाने के लिए अपना कार्यक्रम किया।<ref>{{cite web|last=Wolinsky|first=David|date=जून 27, 2005|title=Keys, Peas Join Live 8|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|url=http://www.rollingstone.com/news/story/7425214/keys_peas_join_live_8|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707165321/http://www.rollingstone.com/news/story/7425214/keys_peas_join_live_8|archive-date=7 जुलाई 2007|url-status=live}}</ref> 2005 में, कीज़ ने दो लाभकारी कार्यक्रमों ''[[ReAct Now: Music & Relief]]'' और ''[[Shelter from the Storm: A Concert for the Gulf Coast]]'' कार्यक्रम किए जिससे [[हरिकेन कट्रीना|हरीकेन कैटरीना]] द्वारा प्रभावित लोगों के लिए धन इक्टठा किया गया।<ref>{{cite web|last=Moss|first=Corey|date=सितंबर 2, 2005|title=Kelly, Stones, Kanye Added To Massive Disaster-Relief Special|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1508922/20050902/clarkson_kelly.jhtml|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114033919/http://www.mtv.com/news/articles/1508922/20050902/clarkson_kelly.jhtml|archive-date=14 जनवरी 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=दिसम्बर 6, 2005|title=Celebrity-Studded Benefit Raises Funds for Hurricane Katrina Survivors; Shelter From the Storm: A Concert for the Gulf Coast|work=FindArticles|publisher=CBS Corporation|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2005_Dec_6/ai_n15896288/|accessdate=फ़रवरी 15, 2009|archiveurl=https://archive.today/20120712181321/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2005_Dec_6/ai_n15896288/|archivedate=12 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> जुलाई 2007 में, कीज़ और कैथ अरबन ने ईस्ट रदरफोर्ड, [[न्यू जर्सी]], अमरीका के [[जायन्ट्स स्टेडियम|बड़े स्टेडियमों]] में द रोलिंग स्टोन्स 1969 गीत "जिमे शेल्टर" कार्यक्रम का आयोजन किया जिसमें लाइव अर्थ कॉन्सर्ट शामिल है।<ref>{{cite web|last=Dolan|first=Jon|author2=Lynskey, Dorian|date=जुलाई 7, 2007|title=Live Earth|work=Blender|publisher=Alpha Media Group|url=http://www.blender.com/guide/live/54717/hot-in-herre-giants-stadium-east-rutherford-nj.html|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502010045/http://www.blender.com/guide/live/54717/hot-in-herre-giants-stadium-east-rutherford-nj.html|archive-date=2 मई 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=जुलाई 9, 2007|title=Live Earth New York Rocks Giants Stadium|work=[[Spin (magazine)|Spin]]|publisher=Spin Media|url=http://www.spin.com/articles/live-earth-new-york-rocks-giants-stadium|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081007155101/http://spin.com/articles/live-earth-new-york-rocks-giants-stadium|archive-date=7 अक्तूबर 2008|url-status=live}}</ref> कीज़ ने 11 सितंबर के हमले [320] टेलीविज़न''[[America: A Tribute to Heroes]]'' कॉन्सर्ट पर डोनी हैथवेज़ के 1973 का गीत "समडे वी विल ऑल बी फ्री (Someday We'll All Be Free)" को गाया.<ref>{{cite web|last=Samuels|first=Allison|date=दिसम्बर 31, 2001|title=Alicia Keys|work=Newsweek|url=http://www.newsweek.com/id/75357|accessdate=नवम्बर 9, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090912182546/http://www.newsweek.com/id/75357|archive-date=12 सितंबर 2009|url-status=live}}</ref> उन्होंने नॉवेल शांति पुरस्कार में भी भाग लिया जिसे 11 दिसम्बर 2007 को [[ओस्लो]] स्पैक्ट्रम, नॉर्वे में हुआ था जिसमें उनके साथ साथ अन्य कलाकारों ने भी भाग लिया।<ref>{{cite web|title=Nobel Peace Prize Concert|work=[[Nobel Peace Prize]]|url=http://nobelpeaceprize.org/concert/history/index.php|accessdate=दिसम्बर 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019090824/http://nobelpeaceprize.org/concert/history/index.php|archive-date=19 अक्तूबर 2008|url-status=dead}}</ref> उन्होंने गणराज्य राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार [[बराक ओबामा]] के लिए भी थीम गीत रिकॉर्ड किया था। उन्होंने जॉस स्टोन और जे-जैड़ के साथ मिलकर कार्य किया, जिसे ओबामा के प्रचार के दौरान बजाया गया।<ref>{{cite web|date=अगस्त 12, 2008|title=Joss Stone to record song for Barack Obama|work=The Times|publisher=News Corporation|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/us_elections/article4511270.ece|accessdate=दिसम्बर 7, 2008|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502211333/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/us_elections/article4511270.ece|archive-date=2 मई 2009|url-status=live}}</ref> उसके कार्यों के लिए, कीज़ को ह्यूमेनीटेरियन अवार्ड द्वारा 2009 बीईटी पुरस्कार से सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1614877/20090629/story.jhtml|title=BET Awards Salute Michael Jackson With Heartfelt Tributes|last=Ditzian|first=Eric|date=जून 29, 2009|work=MTV News|accessdate=जून 29, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003114037/http://www.mtv.com/news/articles/1614877/20090629/story.jhtml|archive-date=3 अक्तूबर 2009|url-status=live}}</ref> कीज़ ने "प्रील्यूड टू एक किस (Prelude to a Kiss)" गीत गाया जिसका नाम बदलकर 2010 के [[हैती भूकंप २०१०|हेती भूकम्प]] की प्रतिक्रिया में "[329]" के लिए उनकी 2007 की एलबम ''एज़ आई एम (As I Am)'' [[Hope for Haiti Now: A Global Benefit for Earthquake Relief]] रखा गया।<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1630327/20100122/keys_alicia.jhtml|title=Alicia Keys Performs 'Prelude to a Kiss' During 'Hope for Haiti Now'|last=Reid|first=Shaheem|date=जनवरी 22, 2010|publisher=MTV News|accessdate=फ़रवरी 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208143948/http://www.mtv.com/news/articles/1630327/20100122/keys_alicia.jhtml|archive-date=8 फ़रवरी 2010|url-status=live}}</ref> == डिस्कोग्राफ़ी == {{Main|Alicia Keys discography}} ;स्टूडियो एलबम * सांग इन ए माइनर (Songs in A Minor) (2001) * (2003 ''कुंजी डायरी की एलिसिया)'' * ''एज आई एम (As I Am)'' (2007) * ''द एलीमेंट ऑफ फ्रीडम (The Element of Freedom)'' (2009) ;लाइव एल्बम * ''अनप्लग्ड (Unplugged)'' (2005) == दौरे == * सांग्स इन ए मिरर टूर (Songs in A Minor Tour)(2001-2002 * वर्जन लेडीज़ फर्स्ट टूर (Verizon Ladies First Tour) (2004) * द डायरी टूर (The Diary Tour (2005)) (2005) * एज आई एम (As I Am Tour) (2008) * द फ्रीडम टूर (As I Am Tour) (2010) == फिल्मोग्राफी (फिल्मों की सूची) == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:90%" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background:LightSteelBlue"|टेलीविज़न |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !वर्ष !शीर्षक !भूमिका !टिप्पणियाँ |- | 1985 | ''कॉस्बी शो'' | मारिया | "स्लंबर पार्टी (Slumber Party)" (सीजन 1, एपिसोड 22) |- | 2001 | ''चार्म्ड'' | P3 वीआईपी पेट्रॉन (अन्क्रेडिटेड) | "साइज मैटर्स (Size Matters)"सीजन 4, एपिसोड 5) |- | rowspan="2"|2003 | ''अमेरिकन ड्रीम्स'' | फोन्टेला बास | "रेसक्यू मी (Rescue Me)" (सीजन 2, एपिसोड 6) |- | ''द प्राउड फैमिली'' | स्वयं (आवाज़) | "द गुड, द बैड एंड द अगली (The Good, the Bad, and the Ugly)" (सीजन 3, एपिसोड 46) |- | 2005 | ''सीसेम स्ट्रीट'' | स्वयं | सीजन 36 |- | 2006 | ''द बैकयार्डिंगम (The Backyardigans)'' | मॉमी मार्टिन्स (आवाज़) | "मिशन टू मार्स (Mission to Mars)" (सीजन 2, एपिसोड 1) |- | rowspan="2"|2007 | ''केन'' | हरसेल्फ | "वन मैन इज़ ए आइलैंड (One Man Is an Island)" (सीजन 1, एपिसोड 7) |- | ''एल्मोज क्रिसमस काउंटजाउन'' | स्वयं | क्रिसमस टेलीविजन स्पेशल |- | 2008 | डोव "फ्रेश टेक्स (Fresh Takes)" | एलेक्स | तारांकित सभी पांचो एपिसोड |- | 2010 | अमेरिकन आइडल (सीजन9) | स्वयं | मेन्टर |- |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background:LightSteelBlue"|फिल्म |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !वर्ष !शीर्षक !भूमिका !टिप्पणियाँ |- | rowspan="2"|2007 | ''स्मोकिन ऐस (Smokin' Aces)'' | जॉर्जिया साइकस (Georgia Sykes) | |- | ''द नैनी डायरीज़(The Nanny Diaries)'' | लिन्टे (Lynette) | |- | 2008 | ''द सीक्रेट लाइफ ऑफ बीज़(The Secret Life of Bees)'' | जून बोटराइट (जून Boatwright) | |} == इन्हें भी देखें == * संयुक्त राज्य अमेरिका में नंबर एक पर पहुंचने वाले कलाकारों की सूची * अलिसिया कीज़ द्वारा प्राप्त किए जाने वाले पुरस्कारों और मनोनयन की सूची * लोकप्रिय संगीत में सम्मान प्राप्त नामों की सूची == सन्दर्भ == {{Reflist|colwidth=30em}} == अतिरिक्त पाठ्य सामग्री == * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=Songs in A Minor|year=2001|publisher=[[Hal Leonard Corporation]]|isbn=0634037765}} * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=The Diary of Alicia Keys |url=https://archive.org/details/diaryofaliciakey0000keys|year=2004 |publisher=Hal Leonard Corporation|isbn=0634077643}} * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=Tears for Water: Songbook of Poems and Lyrics|year=2004|publisher=[[G. P. Putnam's Sons]]|isbn=0425205606|url-access=registration|url=https://archive.org/details/tearsforwaterson0000keys}} * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=Unplugged|year=2006|publisher=Hal Leonard Corporation|isbn=1423408225}} * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=How Can I Keep from Singing?: Transforming the Lives of African Children and Families Affected by AIDS|year=2006|publisher=Umbrage|isbn=1884167608}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category|Alicia Keys}} {{Wikiquote|Alicia Keys}} * [https://web.archive.org/web/20091212185036/http://www.aliciakeys.com/ आधिकारिक वेबसाइट] * {{IMDB name|id=1006024|name=Alicia Keys}} * Billboard.com पर [https://web.archive.org/web/20080731010035/http://www.billboard.com/bbcom/about_us/bbmethodology.jsp#/artist/alicia-keys/433721 अलिसिया कीज़] {{Alicia Keys}} {{Alicia Keys singles}} {{James Bond music}} {{DEFAULTSORT:Keys, Alicia}} [[श्रेणी:1981 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:संगीतकार]] [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलीविज़न कलाकार]] [[श्रेणी:ग्रैमी पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] cpx3ibzyh0390w2nvlm9f57xqnexdjm एमी एडम्स 0 222030 6632269 6532547 2026-10-23T10:53:02Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632269 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = एमी एडम्स |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|edit@end|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''एमी लू एडम्स'''<ref name="OSE-2007dec16">{{cite news |first=Nancy |last=Van Valkenburg |title=Adams' family awed by accolades |url=http://www.standard.net/live/features/121037/ |work=Ogden Standard-Examiner |date=दिसम्बर 16, 2007 |accessdate=दिसम्बर 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140906061855/http://www.standard.net/live/features/121037/ |archive-date=6 सितंबर 2014 |url-status=live }}</ref> (जन्म 20 अगस्त 1974) एक अमेरिकी [[अभिनेत्री]] और गायिका हैं। एडम्स ने 1999 कीब्लैक कॉमेडीफिल्म''ड्रॉप डेड गौर्जियस'' से परदे पर अपनी शुरुआत करने के पहले ही डिनर थियेटर के रंगमंच पर अपने अभिनय कैरियर की शुरूआत कर ली थी। टेलीविज़न पर कई बार अतिथि कलाकार के रूप में आने और बी फ़िल्मों में भूमिकाएँ करने के बाद, उन्हें 2002 में ''कैच मी इफ़ यू कैन'' में ब्रेन्डा स्ट्रांग की भूमिका मिली, लेकिन उनकी पहली सफल भूमिका 2005 की फिल्म ''जूनबग'' में थी, जिसमें उन्होंने एश्ले जौनस्टन की भूमिका निभाई थी, इसके लिए उन्हें आलोचनात्मक सम्मान और एकेडमी अवार्ड में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए नामांकन भी मिला था। इसके बाद एडम्स ने डिज्नी की 2007 की फिल्म ''[[एनचांटेड (फिल्म)|इन्चेंटेड]]'' में काम किया, यह आलोचनात्मक और व्यवसायिक दृष्टि से एक सफल फिल्म थी, इसमें उन्हें गिसेल की भूमिका के लिए [[गोल्डेन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डेन ग्लोब अवार्ड]] में नामांकन भी मिला था। अगले ही वर्ष फिल्म ''डाउट'' में एक युवा नन, सिस्टर जेम्स, की भूमिका निभाने के लिए उन्हें दूसरा एकेडमी अवार्ड मिला और उन्हें गोल्डेन ग्लोब अवार्ड में नामांकित भी किया गया था। हालाँकि वह कई नाटकीय और हास्य भूमिकाओं में दिखाई पड़ीं, लेकिन वह मुख्यतया हँसमुख और खुशमिजाज़ स्वभाव वाली भूमिकाओं के लिए जानी जाती हैं।<ref name="TWP-2008dec11">{{cite news |first=Josh |last=Freedom du Lac |title='The Real Thing': Amy Adams Enchants, Impresses in Nun's Role |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/11/AR2008121103977.html |work=द वॉशिंगटन पोस्ट |date=दिसम्बर 11, 2008 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918050138/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/11/AR2008121103977.html |archive-date=18 सितंबर 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |first=Jim |last=Slotek |title=The other side of Amy... it's about time |url=http://www.torontosun.com/entertainment/movies/2008/12/12/7720546-sun.html |work=Toronto Sun |publisher=Sun Media Corporation |date=दिसम्बर 12, 2008 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806024027/http://www.torontosun.com/entertainment/movies/2008/12/12/7720546-sun.html |archive-date=6 अगस्त 2017 |url-status=live }}</ref> एडम्स ने 2008 में आयी फिल्म ''सनशाइन क्लीनिंग'' में एमिली ब्लण्ट और एलन एर्किन के साथ काम किया। तब से उन्होंने 2009 की फिल्मों ''[[Night at the Museum: Battle of the Smithsonian]]'' में एमिलिया इयरहार्ट और ''जूली एण्ड जूलिया'' में लेखिका जूली पॉवेल के पात्र को निभाया है। == प्रारंभिक जीवन == एडम्स का जन्म विसेंजा, [[इटली]]<ref>{{cite web |url=http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2006/01/transcript_our_.html |title=Gold Derby by Tom O'Neil: Transcript of our chat with critics' award winner Amy Adams |accessdate=दिसम्बर 30, 2008 |work=Los Angeles Times |date=जनवरी 12, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090208114601/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2006/01/transcript_our_.html |archive-date=8 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> में हुआ था, वह अपने अमेरिकी माता-पिता कैथेरिन (नी हिकें) और रिचर्ड एडम्स की सात संतानों में चौथी संतान है।<ref name="OSE-2007dec16"/> उनके चार भाई और दो बहनें हैं<ref name="Elle-2008feb02">{{cite news |first=Rachael |last=Combe |title=Chasing Amy |url=http://www.elle.com/Entertainment/Cover-Shoots/Chasing-Amy |work=Elle |date=फ़रवरी 2, 2008 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225203356/http://www.elle.com/Entertainment/Cover-Shoots/Chasing-Amy |archive-date=25 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> उनके पिता एक अमेरिकी सैनिक हैं, उनके जन्म के समय<ref>{{cite web |url=http://www.stardustmovies.com/scheda_attore.php?titolo=Amy%20Adams |title=Biografia di Amy Adams |publisher=StarDustMovies |language=it |accessdate=फ़रवरी 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211232935/http://stardustmovies.com/scheda_attore.php?titolo=Amy+Adams |archive-date=11 फ़रवरी 2009 |url-status=dead }}</ref>[16] उनके पिता की तैनाती कसेरमा एडर्ल में थी और कैसल रॉक, कोलारैडो में बसने से पहले वे अपने परिवार को अपनी नौकरी के अनुसार एक स्थान से दूसरे स्थान पर ले जाते रहते थे, उस दौरान एडम्स की उम्र 8 या 9 वर्ष थी।<ref name="VF-2008nov">{{cite news |first=Michael |last=Shnayerson |authorlink=Michael Shnayerson |title=Some Enchanted Amy |url=http://www.vanityfair.com/culture/features/2008/11/amyadams200811 |work=Vanity Fair |date=नवम्बर 2008 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218105250/http://www.vanityfair.com/culture/features/2008/11/amyadams200811 |archive-date=18 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> इसके बाद उनके पिता व्यवसायिक रूप से रेस्तरां में गाने लगे, जबकि उनकी माँ एक अर्द्ध-पेशेवरबॉडी बिल्डरथीं।<ref name="VF-2008nov"/><ref name="TOCR-2007nov17">{{cite news |first=Barry |last=Koltnow |title='Enchanted' with Amy Adams. |url=http://www.ocregister.com/ocregister/entertainment/abox/article_1924507.php |work=The Orange County Register |date=नवम्बर 17, 2007 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071120052642/http://www.ocregister.com/ocregister/entertainment/abox/article_1924507.php |archive-date=20 नवंबर 2007 |url-status=live }}</ref> एडम्स का पालन-पोषण एक मोर्मौन के रूप में हुआ था, हालाँकि उनके माता-पिता के तलाक के बाद, जिस समय उनकी अवस्था 11 वर्ष थी, उनके परिवार ने चर्च छोड़ दिया था।<ref>{{cite news |first=Killian |last=Fox |title=Amy's fairytale of New York |url=http://www.guardian.co.uk/film/2007/nov/18/1 |work=The Observer |date=नवम्बर 18, 2007 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206033206/http://www.guardian.co.uk/film/2007/nov/18/1 |archive-date=6 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> अपने धार्मिक संस्कारों के बारे में उन्होंने कहा, "...इसने मेरे अन्दर एक मान्यता को विकसित कर दिया जिसे मै अभी भी सत्य मानती हूँ." बुनियादी सबक 'दूसरों का भला करो। ..', यही बात मेरे मस्तिष्क में बैठा दी गयी। और प्यार."<ref name="TDT-2007nov16">{{cite news |first=Naomi |last=West |title=Amy Adams: Happily ever after |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/3669358/Amy-Adams-Happily-ever-after.html |work=The Daily Telegraph |date=नवम्बर 16, 2007 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202062343/https://www.telegraph.co.uk/culture/3669358/Amy-Adams-Happily-ever-after.html |archive-date=2 फ़रवरी 2019 |url-status=live }}</ref> डगलस कंट्री हाइस्कूल में शिक्षा के दौरान, वह विद्यालय के गायक-दल में गाती थी और एक बैले नर्तकी बनने की इच्छा से उन्होंने स्थानीय नृत्य संस्थान में एक शिष्य के रूप मे प्रशिक्षण लिया।<ref name="TNYT-2007nov04">{{cite news |first=Margy |last=Rochlyn |title=A Disney Princess, Not Winking but Floating |url=http://www.nytimes.com/2007/11/04/movies/moviesspecial/04roch.html |work=दि न्यू यॉर्क टाइम्स |date=नवम्बर 4, 2007 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328105826/https://www.nytimes.com/2007/11/04/movies/moviesspecial/04roch.html |archive-date=28 मार्च 2019 |url-status=live }}</ref> उनके माता-पिता को आशा थी कि वह अपना धावकीय प्रशिक्षण जारी रखेंगी क्यूंकि इससे उन्हें कॉलेज से छात्रवृत्ति प्राप्त करने का एक अवसर मिलने की संभावना थी, पर उन्होंने नृत्य सीखने के लिए उसे छोड़ दिया. बाद में एडम्स ने अपने कॉलेज न जाने के निर्णय पर कहा:"मै ऐसे लोगों में से नहीं थी जिन्हें स्कूल में अच्छा लगता हो. हालाँकि, फिर भी मुझे इस बात का अफ़सोस है कि मै शिक्षा नहीं पा सकी.<ref>{{cite news |first=Stephen |last=Galloway |author2=Elizabeth Guider |title=Oscar Roundtable: The Actresses |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3iea59cb79796a9dfff9c4e5c7c77d3b1a |work=The Hollywood Reporter |date=दिसम्बर 8, 2008 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405070437/https://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3iea59cb79796a9dfff9c4e5c7c77d3b1a |archive-date=5 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> हाइस्कूल से स्नातक के बाद, वह अपनी माँ के साथ [[अटलांटा|एटलान्टा]] आ गयीं.<ref name="VF-2008nov"/> एडम्स ने यह तय किया कि एक व्यवसायिक बैले नर्तकी बनने के स्वाभाविक गुण उनमे नहीं हैं, उन्होंने संगीत रंगमंच में प्रवेश ले लिया और उन्हें यह बैले की तुलना में "अपने व्यक्तित्व के लिए कहीं अधिक उपयुक्त लगा."<ref name="TDT-2007nov16"/> 18 वर्ष की होने पर, एडम्स सामुदायिक रंगमंच पर प्रदर्शन करने के साथ एक गैप स्टोर में स्वागत करने वाले के रूप में कार्य करके अपना खर्च चलाती थीं।<ref name="TNYT-2007nov04"/> उनका पहला पूर्णकालिक कामहूटर्स पर एक संचालिका के रूप में था और कुछ समय के लिए यह काम उनका "पूर्ण प्रेस कैरियर" बन गया था।<ref>{{cite news |first=Steve |last=Head |title=An Interview with Amy Adams |url=http://movies.ign.com/articles/381/381687p1.html |work=IGN Movies |publisher=[[IGN|IGN Entertainment]] |date=जनवरी 8, 2003 |accessdate=जनवरी 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211213654/http://movies.ign.com/articles/381/381687p1.html |archive-date=11 फ़रवरी 2008 |url-status=live }}</ref> तीन सप्ताह बाद एडम्स ने तब यह काम छोड़ दिया जब उन्होंने अपनी पहली कार खरीदने के लिए पर्याप्त पैसे जमा कर लिए। उन्होंने यह स्वीकार किया: "...हूटर्स क्या है, इस बारे में मेरी सोच निश्चय ही नादानीपूर्ण थी। हालाँकि मैंने ज़ल्दी यह सीख लिया कि छोटे स्कर्ट और बीयर दोनों का मिश्रण ठीक नहीं है।<ref name="VF-2008nov"/> == कैरियर == === 1995-2004: प्रारंभिक कार्य === उन्होंने बोल्डर्स रंगमंच और कंट्री डिनर प्लेहाउस में एक व्यवसायिक नृत्यांगना के तौर पर काम करना शुरू कर दिया. वहां 1995 में, उन्हें मिनियापोलिस डिनर रंगमंच के निर्देशक, माइकेल ब्रिन्डसी ने देखा.<ref name="StarTribune-2005aug13">{{cite news |first=Jeff |last=Strickler |title=Former Chanhassen actor becomes reluctant star |url=http://www.startribune.com/entertainment/movies/11472791.html |work=Star Tribune |date=अगस्त 13, 2005 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607100658/http://www.startribune.com/entertainment/movies/11472791.html |archive-date=7 जून 2011 |url-status=dead }}</ref> एडम्स पुनःचैनहेसेन, मिनीयौस्टामें रहने लगीं और अगले तीन वर्षों तक चैनहेसेन डिनर रंगमंच में काम करती रहीं. जब वह एक मांसपेशी में तनाव के कारण काम पर नहीं जा रही थीं, उस समय उन्होंने 1999 की सटैरिकल हास्य ''ड्रॉप डेड गौर्जियस'' के लिए परीक्षण दिया, जिसका फिल्मांकन मिनीयौस्टा में होना था और इसके द्वारा एडम्स को अपनी पहली फिल्मी भूमिका मिली. 1999 जनवरी में ''ड्रॉप डेड गौर्जियस'' की अपनी सह कलाकार क्रिस्टी केली के द्वारा दबाव दिए जाने पर, वह [[लॉस ऐन्जेलिस|लॉस एंजेल्स]], [[कैलिफ़ोर्निया|कैलीफिर्निया]] आकर रहने लगीं.<ref name="TOCR-2007nov17"/><ref name="StarTribune-2005aug13"/> वहां अपने पहले तीन सालों का वर्णन वह "अंधकारमय वर्ष" और "निराशाजनक" के रूप में करती हैं, वह याद करते हुए कहती हैं कि, वह चैनहेसेन में बिताये "उस समय को याद करके अत्यंत दुखी होती थीं" क्यूंकि वह "वास्तव में वहां काम करने के तरीके और सुरक्षा से बहुत प्रेम करती थीं" और यह भी कहा कि, "वहां मैं जिन लोगों के साथ काम करती थी वह मेरे लिए एक विशाल परिवार की तरह हो गए थे।"<ref name="TDT-2007nov16"/><ref>{{cite journal | last=Goldfarb | first=Brad | year=2008 | title=Amy Adams | url=https://archive.org/details/sim_interview_2008-02_38_1/page/100 | journal=Interview | publisher=Brant Publications, Inc. | volume=38 | issue=1 | pages=100–107, 150 | issn=0149-8932}}</ref> लॉस एंजेल्स आने के कुछ समय के बाद ही उन्हें [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स नेटवर्क]] की टेलीविज़न श्रंखला ''क्रुयेल इंटेंशंस'', ''मेनचेस्टर प्रेप'' के स्पिन ऑफ (उप-उत्पाद) में कैथेरिन मेर्टयुइल की भूमिका मिल गयी। यह श्रंखला नेटवर्क के आशा अनुरूप नहीं चली और अनेकों कहानी परिवर्तनों व दो निर्माण गृहों के बंद हो जाने के बाद इसे निरस्त कर दिया गया।<ref>{{cite news |first=Joe |last=Flint |title=On The Air |url=https://ew.com/article/1999/10/22/air-sex-and-city-writers-scooped/ |magazine=Entertainment Weekl|date=22 अक्टूबर 1999|access-date=26 जनवरी 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081122081355/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C271267%2C00.html |archive-date= नवंबर 22, 2008 }}</ref> इसकी फिल्माई जा चुकी कड़ियाँ एक सीधी टेलीविज़न फिल्म, ''क्रुयेल इंटेंशंस 2'', के तौर पर जारी किये जाने के लिए पुनः सम्पादित की गईं। 2000 से 2002 तक, एडम्स कई लघु फिल्मों जैसे ''साइको बीच पार्टी'' आदि में दिखाई पड़ीं जबकि टेलीविज़न श्रृंखलाओं में वह अतिथि भूमिका में दिखाई पडीं, जैसे ''दैट सैवेंटीज़ शो'', ''चार्मड'', ''बफी द वैम्पायर स्लेयर'', ''स्मालविले'' और ''द वेस्ट किंग'' . फिर वह [[स्टीवेन स्पीलबर्ग|स्टीवेन स्पिलबर्ग]] की ''कैच मी इफ यू कैन'' में ब्रेंडा स्ट्रौंग के रूप में आयीं, जो एक कैंडी-स्ट्रिपर थी जिससे फ्रैंक अबाग्नेल, जूनियर ([[लियोनार्डो डिकैप्रियो|लियोनार्डो डि कैप्रियो]]) प्रेम करने लगता है। स्पिलबर्ग के शब्दों में यह, "वह हिस्सा था जिससे उसके कैरियर की शुरुआत होनी चाहिए थी" लेकिन इसके बाद एक वर्ष तक उनके पास कोई काम नहीं था।<ref name="Elle-2008feb02"/><ref>{{cite news |first=Jamie Painter |last=Young |title=Amy Adams: Little Breaks |url=http://www.allbusiness.com/services/amusement-recreation-services/4394527-1.html |work=Back Stage West |date=अगस्त 4, 2005 |accessdate=जनवरी 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205045956/http://www.allbusiness.com/services/amusement-recreation-services/4394527-1.html |archive-date=5 फ़रवरी 2008 |url-status=live }}</ref> हालाँकि एडम्स ने कहा, "यह पहली बार था जब मुझे लगा कि मै इस स्तर पर ऐसे लोगों के साथ भी अभिनय कर सकती हूँ. स्पिलबर्ग द्वारा आप पर भरोसा किया जाना... यह एक विशाल विश्वास वर्धक था।"<ref name="NYP-2008mar02">{{cite news |first=Larry |last=Getlen |title=Q&A: Amy Adams |url=http://www.nypost.com/seven/03022008/entertainment/movies/qa__amy_adams_100044.htm?page=0 |work=New York Post |date=मार्च 2, 2008 |accessdate=मार्च 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111065658/http://www.nypost.com/seven/03022008/entertainment/movies/qa__amy_adams_100044.htm?page=0 |archive-date=11 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 2004 में, उन्होंने '' द लास्ट रन '' में अभिनय किया और साथ ही साथ एनिमेटेड टेलीविजन श्रृंखला '' किंग ऑफ द हिल'' के लिए स्वर कलाकार के रूप में भी काम किया। टेलीविज़न श्रंखला '' डाक्टर वेगास '' में वह नियमित रूप से एलिस डौर्थी के किरदार में आती थीं, लेकिन बाद में संविदा संबंधी एक झगड़े के कारण उन्हें हटा दिया गया।<ref name="TheTimes-2006apr01">{{cite news |first=Wendy |last=Ide |title=Presumed innocent |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/whats_on/listings/article697618.ece |work=The Times |date=अप्रैल 1, 2006 |accessdate=जनवरी 26, 2008 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405070402/https://www.the-tls.co.uk/ |archive-date=5 अप्रैल 2020 |url-status=dead }}</ref> === 2005-2007: महत्त्वपूर्ण सफलता === [[चित्र:Amy Adams (actress).jpg|thumb|right|alt=Casual head shot of blue-eyed young woman with long reddish-blond hair pulled back.|2006 में न्यू यार्क सिटी के सेंट्रल पार्क में फिल्मांकन के दौरान एडम्स, इन्चैनटेड के चरित्र, गिसेल के रूप में]] '' डाक्टर वेगास '' छोड़ने से पहले, उन्हें एक कम बजट की स्वतंत्र फिल्म ''जूनबग'' की कहानी मिल गयी थी और उन्होंने एश्ले जौनस्टेन की भूमिका के लिए परीक्षण भी दे दिया था, जोकि एक युवा, प्रसन्न और बातूनी गर्भवती महिला थी।<ref name="VF-2008nov"/> निर्देशक फिल मॉरिसन ने एडम्स को लेने के अपने निर्णय के बारे में कहा; "अनेकों लोगों ने एश्ले को देखा और सोचा, 'यह किस दुःख का प्रदर्शन कर रही है?' मेरे लिए यही तथ्य कि एमी ने इसे उस दृष्टि से नहीं लिया कि 'वह क्या किरदार करने वाली है?' अधिक प्रमुख था।"<ref>{{cite news |first=Janice |last=Page |title=For actress Amy Adams, role was a turning point |url=http://www.boston.com/news/globe/living/articles/2005/08/07/for_actress_amy_adams_role_was_a_turning_point/ |work=The Boston Globe |date=अगस्त 7, 2005 |accessdate=जनवरी 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075832/http://www.boston.com/news/globe/living/articles/2005/08/07/for_actress_amy_adams_role_was_a_turning_point/ |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> इसका फिल्मांकन विंस्टन-सलेम, नॉर्थ कैरोलिना में 21 दिनों में हो गया था।<ref name="SundayTimes-2006apr16">{{cite news |first=Matt |last=Wolf |title=And she did go to the ball |url=http://www.timesonline.co.uk/article/0, |work=The Sunday Times |date=अप्रैल 16, 2006 |accessdate=जनवरी 26, 2008 |location=London |archive-date=24 जुलाई 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724151913/http://www.timesonline.co.uk/article/0 |url-status=dead }}</ref> इस समय के दौरान, एडम्स तीस वर्ष की हो चुकी थीं और अपने फ़िल्मी कैरियर को लेकर चिंतित थीं: "मैंने सोचा कि शायद मुझे अब न्यू यार्क में रहना चाहिए, शायद मुझे अब कुछ और ही करना चाहिए. यह ऐसा नहीं था जैसे कि मै हार मान रही थी या कोई नाटकीय टिपण्णी कर रही थी। बल्कि मुझे ऐसा लग रहा था जैसे कि यह शायद मेरे लिए उचित नहीं था।<ref>{{cite news |first=Donna |last=Freydkin |title=Rising star Amy Adams' career seems enchanted |url=http://www.usatoday.com/life/people/2008-03-04-amy-adams_N.htm |work=USA Today |date=मार्च 5, 2008 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120715045938/http://www.usatoday.com/life/people/2008-03-04-amy-adams_N.htm |archive-date=15 जुलाई 2012 |url-status=live }}</ref> ''जूनबग'' के अनुभव के विषय में वह कहती हैं कि, "यह वास्तव में प्रेरणादायक था। गर्मियों के अंत में मेरे पास कोई काम नहीं था पर मै खुश थी और मुझे गर्व था। मुझे ऐसा लग रहा था जैसे, मेरे इधर उधर घूमने के दिन ख़त्म हो चुके हैं।<ref name="SundayTimes-2006apr16"/> '' जूनबग'' का प्रथम प्रदर्शन 2005 के सनडांस फिल्म समारोह में हुआ था और जिसमे एडम्स को अपने अभिनय के लिए विशेष ज्यूरी पुरस्कार भी मिला था। ''द वेडिंग डेट'' के सिनेमा घरों में जारी होने के बाद, जिसमे एडम्स ने डेब्रा मेसिंग और डर्मौत मर्लोनी के साथ काम किया था, ''जूनबग'' को सोनी पिक्चर्स क्लासिक के द्वारा सिनेमा घरों में जारी करवाया गया। ''जूनबग'' में अपने काम के लिए एडम्स को आलोचनात्मक प्रशंसा मिली;''लॉस एंजेल्स टाइम्स'' की कैरिनाचिकैनो ने कहा,"यह भूमिका आसानी से एक हास्य पात्र का रूप ले सकती थी, इसमे एडम्स का अभिनय जटिल व् सूक्ष्म है।"<ref>{{cite news |first=Carina |last=Chocano |title=Movie Review: Junebug |url=http://www.calendarlive.com/movies/chocano/cl-et-junebug3aug03,0,3542516.story |work=Los Angeles Times |date=अगस्त 3, 2005 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051126065825/http://www.calendarlive.com/movies/chocano/cl-et-junebug3aug03,0,3542516.story |archive-date=26 नवंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> ''वैराइटी'' के जो लेडन ने टिपण्णी की, "कुछ तो उनके चरित्र की आत्मिक उदारता के कारण, परन्तु ज़्यादातर उनके अपने जादू के कारण ही एडम्स पिक के ऐसे किरदार को आकर्षक रूप से चरित्रित कर पायीं जो अनालोचनात्मक आशावादी है और इतनी व्यवहारिक है कि दूसरे की कमियों को बता सके और साथ ही साथ इतनी प्यारी भी कि जो आलोचना करने के स्थान पर हिम्मत देती हो."<ref>{{cite news |first=Joe |last=Leydon |title=जूनbug |url=http://www.variety.com/awardcentral_review/VE1117926154.html |work=Variety |date=फ़रवरी 9, 2005 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://archive.today/20121206013252/http://www.variety.com/awardcentral_review/VE1117926154.html |archive-date=6 दिसंबर 2012 |url-status=live }}</ref> उन्हें सर्व श्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए कई पुरस्कार मिले जिसमे नैशनल सोसाइटी ऑफ़ फिल्म क्रिटिक्स अवार्ड और द इन्डिपेनडेंट स्पिरिट अवार्ड शामिल हैं। उन्हें एक [[स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड्स|स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड]] व् एकेडेमी अवार्ड के लिए भी नामांकित किया गया था। द एकेडेमी ऑफ़ मोशन पिक्चर्स आर्ट एंड साइंसेस ने 2006 में एडम्स को अपना सदस्य बनाने के लिए आमंत्रण दिया। <ref>{{cite press release |title=Academy Invites 120 to Membership |url=http://www.oscars.org/press/pressreleases/2006/06.07.01a.html |publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]] |date=जुलाई 5, 2006 |accessdate=जनवरी 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060706181947/http://www.oscars.org/press/pressreleases/2006/06.07.01a.html |archive-date=6 जुलाई 2006 |url-status=live }}</ref> हालाँकि ''जूनबग'' को सीमित दर्शक ही में मिले, लेकिन एडम्स के आलोचनात्मक दृष्टि से प्रशंसनीय अभिनय ने उनके अभिनय कैरियर में लोगों की रूचि जगाने में सहायता की। एडम्स ''स्टैंडिंग स्टिल'' और ''[[Talladega Nights: The Ballad of Ricky Bobby]]'' जैसी फिल्मो में दिखाई पड़ती रहीं और टेलीविज़न श्रंखला ''[[द ऑफिस (अमरीकी टीवी श्रृंखला)|द ऑफिस]]'' में केटी की अतिथि भूमिका भी निभाती रहीं। वाल्ट डिज्नी की फिल्म '' अन्डरडॉग'' में पॉली प्योरब्रेड के लिए अपनी आवाज़ देने के बाद, एडम्स ने 2007 में डिज्नी की बड़े बजट की एनिमेशन/सजीव- मारधाड़ वाली फिल्म, '' [[एनचांटेड (फिल्म)|इन्चैनटेड]]'' में काम किया। यह फिल्म जिसमे एडम्स के साथ पेट्रिक डेम्पसी, इडिना मेंज़ल, सुसेन सरेंडन और जेम्स मार्सडें हैं, गिसेल के इर्द-गिर्द घूमती है जोकि जबरन अपनी 2D -एनिमेटेड दुनिया से वास्तविक न्यू यार्क शहर में ला दी गयी है। एडम्स, गिसेल<ref>{{cite news |first=Cindy |last=White |title=Amy Adams and Patrick Dempsey help director Kevin Lima bring back classic Disney in ''Enchanted'' |url=http://www.scifi.com/sfw/interviews/sfw17424.html |work=Sci Fi Weekly |date=नवम्बर 20, 2007 |accessdate=जनवरी 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071230052949/http://www.scifi.com/sfw/interviews/sfw17424.html |archive-date=30 दिसंबर 2007 |url-status=live }}</ref> के किरदार के लिए परीक्षण देने वाली 300 अभिनेत्रियों में से थीं, लेकिन निर्देशक केविन लिमा ने उन्हें पसंद किया क्यूंकि "वह चरित्र के लिए प्रतिबद्ध थीं और बिना किसी पात्र का मूल्यांकन किये ही उस पात्र के अस्तित्व में खो जाने की उनकी प्रतिभा अतिप्रशंसनीय थी।"<ref>{{cite news |first=Jennifer M. |last=Wood |title=Amy Adams Enchants Kevin Lima |url=http://www.moviemaker.com/directing/article/amy_adams_enchanted_kevin_lima_20071126/ |work=MovieMaker |date=नवम्बर 26, 2007 |accessdate=जनवरी 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131235045/http://www.moviemaker.com/directing/article/amy_adams_enchanted_kevin_lima_20071126/ |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> ''इन्चैनटेड'' व्यासायिक दृष्टि से एक सफल फिल्म थी, इसने विश्व स्तर पर कुल 340 मिलियन डॉलर से भी अधिक का काम किया।<ref>{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=enchanted.htm |title=Enchanted |accessdate=दिसम्बर 20, 2008 |work=Box Office Mojo |date=अक्टूबर 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216150701/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=enchanted.htm |archive-date=16 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> उनके अभिनय को आलोचकों की ओर से प्रशंसा मिली, ''वैराइटी'' के टौड मैककार्थी ''इन्चैनटेड'' का वर्णन करते हुए कहते हैं कि यह उसी प्रकार एडम्स को एक सितारा बना सकती है जिस प्रकार ''मेरी पौपिंस'' ने जूली एंड्रयूज़ को सितारा बना दिया था।<ref>{{cite news |first=Todd |last=McCarthy |title=Enchanted |url=http://www.variety.com/review/VE1117935452.html |work=Variety |date=नवम्बर 18, 2007 |accessdate=दिसम्बर 30, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405070446/https://www.variety.com/review/VE1117935452.html |archive-date=5 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> ''शिकागो सन टाइम्स'' के रॉजर एबर्ट ने टिपण्णी की कि एडम्स "नई और जीतने का जज्बा रखने वाली हैं",<ref>{{cite news |first=Roger |last=Ebert |title=Enchanted |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20071120/REVIEWS/711200302/1023 |work=Chicago Sun-Times |date=नवम्बर 21, 2007 |accessdate=दिसम्बर 30, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130226044436/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071120%2FREVIEWS%2F711200302%2F1023 |archive-date=26 फ़रवरी 2013 |url-status=live }}</ref> जबकि ''द बोस्टन ग्लोब'' के वीसली मॉरिस ने कहा "वह शारीरिक भाषा व हास्य के सटीक जोड़ के लिए एक वास्तविक कलाकार की कुशलता का प्रदर्शन करती हैं।"<ref>{{cite news |first=Wesley |last=Morris |title=Enchanted: A movie princess is born |url=http://www.boston.com/movies/display?display=movie&id=8923 |work=The Boston Globe |date=नवम्बर 21, 2007 |accessdate=जनवरी 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704134113/http://www.boston.com/movies/display?display=movie&id=8923 |archive-date=4 जुलाई 2010 |url-status=live }}</ref> एडम्स को मोशन पिक्चर संगीत या हास्य, के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए [[गोल्डेन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डेन ग्लोब अवार्ड]] में नामांकन, सहायक अभिनेत्री के लिए क्रिटिक्स च्वायस अवार्ड में नामांकन और [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री]] के लिए सैटर्न अवार्ड मिला। [[80वें अकादमी पुरस्कार|80 एकेडेमी अवार्ड]] पर इस फिल्म के दस गानों को सर्वश्रेष्ठ वास्तविक गानों के लिए नामांकन मिला था। ऑस्कर समारोह के दौरान एडम्स ने एक गाना "हैप्पी वर्किंग साँग" का सजीव प्रदर्शन भी दिया था। इसी समारोह में गाना "दैट्ज़ हाउ यू नो" को क्रिस्टिन चेनोवेथ द्वरा गाया गया था, जबकि फिल्म में यह गाना एडम्स ने गाया था। एक साक्षात्कार के दौराम एडम्स ने यह टिपण्णी की कि वह गाना चेनोवेथ के लिए "सर्वोत्तम" था क्यूंकि उन्हें चेनोवेथ के द्वारा "लड़कियों से बातचीत करने के बारे में काफी प्रेरणा मिली थी।"<ref name="NYP-2008mar02"/> '' इन्चैनटेड '' के बाद एडम्स ''चार्ली विल्सन्स वार'' में [[टॉम हैंक्स]], [[जूलिया राबर्टस|जूलिया रॉबर्ट्स]] और फिलिप सीमोर हॉफमैन के साथ आयीं। इस फिल्म में एडम्स बोनी बैक की भूमिका कर रही थीं जोकि शीर्षक चरित्र की प्रशासन सहायिका थी। इस फिल्म के अनुभव के बारे में एडम्स कहती हैं,"यह बहुत मजेदार था।" सिर्फ सेट पर मौजूद रहकर और इन लोगों को देखकर सीखना साथ ही = निर्देशक माइक निकोलस के नेतृत्व में फिलिप सीमोर व टॉम हैंक्स को इतने गज़ब के दृश्य साथ में देते हुए देखना, मेरे लिए यह सब स्कूल जाने जैसा था।"<ref>{{cite news |first=Rebecca |last=Murray |title=Amy Adams Transforms Into a Princess for Enchanted |url=http://movies.about.com/od/enchanted/a/enchanted111507.htm |work=About.com |date=नवम्बर 15, 2007 |accessdate=मार्च 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071130080936/http://movies.about.com/od/enchanted/a/enchanted111507.htm |archive-date=30 नवंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> ''इन्चैनटेड'' की सफलता से 2007-08 के अवार्ड समारोहों के दौरान एडम्स का मीडिया में भी खूब प्रचार हुआ। इसके साथ ही साथ ''एले'' और ''वैनिटी फेयर'' के हॉलीवुड संस्करण में उनका ''साक्षात्कार'' भी प्रमुख पृष्ठ पर आया, जिसने उन्हें "2008 के 10 नए चहरे",<ref>{{cite news |title=V.F.'s Hollywood Issue: The Annie Leibovitz Covers |url=http://www.vanityfair.com/culture/features/hollywood_covers_slideshow |work=Vanity Fair |date=फ़रवरी 5, 2008 |accessdate=मार्च 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080305024044/http://www.vanityfair.com./culture/features/hollywood_covers_slideshow |archive-date=5 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> की सूची में स्थान दिया, मार्च 2008 में एडम्स ने ''सैटरडे नाईट लाइव'' के 33 वें सत्र की 7 वीं कड़ी का संचालन भी किया। इस कड़ी में, उन्होंने कई किरदार निभाए, जिसमे, हेदी क्लम का किरदार भी शामिल था, साथ ही साथ उन्होंने शुरूआती स्वगत भाषण के दौरान ''एसऍनएल'' के कलाकार सदस्य क्रिस्टन वीग के साथ मूक युद्ध में फिल्म ''विकेड'' का गाना "वाट इस दिस फीलिंग फ्रॉम" भी गाया. एडम्स की अगली फिल्म ''सनशाइन क्लीनिंग'' थी, यह एक स्वतंत्र फिल्म थी जोकि 2007 फ़रवरी से 2007 मार्च तक एल्ब्युकर्क, न्यू मेक्सिको के आसपास फिल्मायी गयी थी।<ref>{{cite press release |title=Governor Bill Richardson Announces Sunshine Cleaning to be filmed in New Mexico |url=http://www.nmfilm.com/article.php?id=1212 |publisher=New Mexico Film Office |date=फ़रवरी 8, 2007 |accessdate=जनवरी 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206032517/http://www.nmfilm.com/article.php?id=1212 |archive-date=6 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> इसमें उन्होंने एक अकेली माँ की भूमिका की है जो अपने बेटे को निजी स्कूल में पढ़ाने का खर्च जुटाने के लिए, अपराध स्थल से सबूत मिटाने का अपना स्वयं का काम करती है। इस फिल्म का पहला प्रदर्शन 2008 सनडांस फिल्म समारोह में, एक बहुप्रतीक्षित शीर्षक के रूप में हुआ था, लेकिन इसे मिलीजुली प्रतिक्रिया ही मिली और यह इतनी शीघ्रता से वितरकों के बीच नहीं बिकी जितनी कि उम्मीद थी।<ref>{{cite news |first=Bob |last=Tourtellotte |title=Docs are hot at Sundance |url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSN2141703420080121 |work=Reuters |date=जनवरी 21, 2008 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080203110920/http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSN2141703420080121 |archive-date=3 फ़रवरी 2008 |url-status=live }}</ref> जब इसे मार्च 2009 में सीमित सिनेमा घरों में जारी किया गया तो इसे अच्छी प्रतिक्रिया भी मिली। <ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/film/titles/sunshinecleaning |title=Sunshine Cleaning |publisher=Metacritic |accessdate=जून 12, 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BdAKOhWj?url=http://www.metacritic.com/movie/sunshine-cleaning |archive-date=23 अक्तूबर 2012 |url-status=live }}</ref> ''[[सॅन फ्रेन्सिस्को क्रॉनिकल|सैन फ्रैंसिस्को क्रॉनिकल]]'' के मिक लासेले ने फिल्म को सकारात्मक आलोचना दी और कहा: "वास्तव में सनशाइन के क्लीन (''सनशाइन क्लीनिंग'') दिखाई पड़ने का प्रमुख कारण एमी एडम्स के चहरे पर भावों का खेल है।"<ref>{{cite news |first=Mick |last=LaSalle |title=Movie review: Amy Adams in 'Sunshine Cleaning' |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/19/DDM416JHEQ.DTL |work=San Francisco Chronicle |date=मार्च 20, 2009 |accessdate=जून 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917000800/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2009%2F03%2F19%2FDDM416JHEQ.DTL |archive-date=17 सितंबर 2011 |url-status=live }}</ref> ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यार्क टाइम्स]]'' के ऐ.ओ. स्कॉट ने लिखा कि "कभी-कभी यह जो है उससे बेहतर दिखती है" क्यूंकि "मिस जेफ्स (''रेन'', ''सिल्विया'') का कलाकारों के साथ संपर्क और उनके कलाकारों का दल दोनों ही बहुत अच्छा है। इसमें, एमी एडम्स और [[एमिली ब्लंट]] दो बहनों की भूमिका कर रही हैं जो साथ में व्यवसाय शुरू करती हैं, दोनों ही जिंदादिली और समर्पण के साथ अपने किरदार को निभाती हैं, जबकि वह किरदार स्वयं में बहुत अर्थपूर्ण नहीं हैं।"<ref>{{cite news |first=A. O. |last=Scott |title=Movie Review: Sunshine Cleaning (2008) |url=http://movies.nytimes.com/2009/03/13/movies/13suns.html |work=दि न्यू यॉर्क टाइम्स |date=मार्च 13, 2009 |accessdate=जून 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120412122148/http://movies.nytimes.com/2009/03/13/movies/13suns.html |archive-date=12 अप्रैल 2012 |url-status=live }}</ref> एडम्स द्वारा उनके चरित्र के चित्रण के बारे में ''द बाल्टीमोर सन'' के माइकेल स्रागो कहते हैं,"एडम्स ने अलौकिक स्पर्श युक्त सर्वोत्तम स्पष्टता को प्राप्त किया है।'<ref>{{cite news |first=Michael |last=Sragow |title=Amy Adams is a scene-stealer in 'Sunshine Cleaning' |url=http://www.baltimoresun.com/entertainment/bal-to.sunshine27mar27,0,3724340.story |work=The Baltimore Sun |date=मार्च 27, 2009 |accessdate=जून 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405070430/https://www.baltimoresun.com/entertainment/bal-to.sunshine27mar27,0,3724340.story |archive-date=5 अप्रैल 2020 |url-status=dead }}</ref> === 2008- से अबतक === 2008 में सिनेमा घरों में जारी होने वाली उनकी पहली फिल्म 1939-सेट फिल्म ''मिस पेट्टीग्रू लिव्स फॉर ए डे'' थी, जिसमे उन्होंने डेलिसिया लाफोसे का किरदार किया है, वह एक लन्दन में रहने याली अमेरिकी अभिनेत्री है जिसका जीवन एक मिस पेट्टीग्रू नाम की एक महिला से मिलने के बाद बदल जाता है, मिस पेट्टीग्रू की भूमिका फ्रैन्सेस मैकडौरमेंड ने की थी। जबकि फिल्म को सामान्यतया अच्छी प्रतिक्रिया मिली,<ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/film/titles/misspettigrewlivesforaday |title=Miss Pettigrew Lives for a Day |publisher=Metacritic |accessdate=मार्च 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080327124647/http://www.metacritic.com/film/titles/misspettigrewlivesforaday |archive-date=27 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> पर यह कहा गया कि एडम्स की भूमिका ''जूनबग'' और ''इन्चैनटेड'' के उनके चरित्र के सामान ही प्रसन्नतापूर्ण और भोली थी। ''लॉस एंजेल्स टाइम्स'' की कैरिना चोकैनो ने कहा कि "एडम्स एक चालक महिला द्वारा बेवकूफी का अभिनय करने वाले चरित्र को निभाने में अत्यंत कुशल हैं।"<ref>{{cite news |first=Carina |last=Chocano |title=Movie Review: Miss Pettigrew Lives for a Day |url=http://www.calendarlive.com/movies/reviews/cl-et-pettigrew7mar07,0,6460726.story |work=Los Angeles Times |date=मार्च 7, 2008 |accessdate=मार्च 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080313000346/http://www.calendarlive.com/movies/reviews/cl-et-pettigrew7mar07,0,6460726.story |archive-date=13 मार्च 2008 |url-status=dead }}</ref> द ''हॉलीवुड रिपोर्टर'' के किर्क हनिकट ने लिखा कि "एडम्स ने एक प्रकार से लगभग '' इन्चैनटेड '' में निभायी गयी राजकुमारी की भूमिका को ही एक मोहक स्पर्श और शरारत के साथ पुनः निभाया है।"<ref>{{cite news |first=Kirk |last=Honeycutt |title=Miss Pettigrew Lives for a Day |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/film/reviews/article_display.jsp?&rid=10744 |work=The Hollywood Reporter |date=मार्च 3, 2008 |accessdate=मार्च 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206085209/http://www.hollywoodreporter.com/hr/film/reviews/article_display.jsp?&rid=10744 |archive-date=6 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> जब एडम्स से यह पूछा गया कि क्या वह शैलीगत किरदारों में बांध जाने के खतरा महसूस कर रही हैं, तो उन्होंने कहा, "अभी इस बिंदु पर तो नहीं... अभी मै सिर्फ वही कर रही हूँ जो करना मुझे पसंद है, मैंने कुछ भिन्न फ़िल्में भी की हैं और कुछ भिन्न किस्म के किरदार भी किये हैं। मैंने इस वर्ष एक ड्रामा फिल्म की है, सनडांस के दौरान हमारी एक फिल्म भी दिखाई गयी थी (''सनशाइन क्लीनिंग''), लेकिन मुझे आशावादी चरित्र करने में ज्यादा अच्छा लगता है, मुझे यह इसलिए पसंद है क्यूंकि आप चाहे यां ना चाहे फिर भी आप अपने किरदार को अपने साथ घर ले ही जाते हैं।"<ref>{{cite news |first=Miki |last=Turner |title=Amy Adams is surprised she's an 'It Girl' |url=http://www.msnbc.msn.com/id/23452304/ |work=MSNBC |date=मार्च 3, 2008 |accessdate=मार्च 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090412074100/http://www.msnbc.msn.com/id/23452304/ |archive-date=12 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> एक अन्य साक्षात्कार में, एडम्स ने कहा,"मुझे लगता है मै वास्तव ने इस प्रकार के चरित्रों के लिए स्वाभाविक प्रतिक्रिया दे पाती हूँ... यह बहुत गहरे होते हैं और उनके बारे मे मुझे यह अच्छा लगता है कि उनके कारण ही आज मेरा यह चुनाव इतना मज़ेदार साबित हो रहा है।.. मै वाकई इस प्रकार के आशावादी भावों के साथ सामंजस्य बैठा पाती हूँ."<ref>{{cite news |first=Stephen |last=Whitty |title=For Amy Adams, being nice is the best revenge |url=http://www.nj.com/entertainment/tv/index.ssf/2008/03/for_amy_adams_being_nice_is_th.html |work=The Star-Ledger |date=मार्च 1, 2008 |accessdate=मार्च 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918050226/https://www.nj.com/entertainment/tv/index.ssf/2008/03/for_amy_adams_being_nice_is_th.html |archive-date=18 सितंबर 2018 |url-status=live }}</ref> उन्होंने यह भी कहा कि अपने स्वाभाविक ब्लौन्ड बालों को लाल रंग में रंगने से पहले, वह अधिकतर "धूर्त लड़कियों" की भूमिका करती थीं।"<ref name="TWP-2008dec11"/> 2008 के अंत में, एडम्स ने ''डाउट'' में काम किया, जोकि जौन पेट्रिक शान्ले के इसी नाम के नाटक का रूपांतरण था, एडम्स ने इसमें [[मेरिल स्ट्रीप]], फिलिप सीमोर हॉफमैन और वियोला डेविस के साथ युवा व नादान सिस्टर जेम्स का किरदार किया था। जब उन्हें ''सनशाइन क्लीनिंग'' की अपनी सहकर्मी एमिली ब्लंट द्वारा इस फिल्म के बारे में पता चला तो एडम्स सिस्टर जेम्स के किरदार को पाने के लिए प्रयास करने लगी, लेकिन उन्हें यह बताया गया कि यह किरदार पहले ही किसी अन्य अभिनेत्री को दिया जा चुका है।<ref>{{cite news |first=Rebecca |last=Murray |title=Amy Adams Talks About ''Doubt'' |url=http://movies.about.com/od/doubt/a/amy-adams.htm |work=About.com |date=दिसम्बर 2008 |accessdate=जनवरी 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129105708/http://movies.about.com/od/doubt/a/amy-adams.htm |archive-date=29 जनवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> अंततः शान्ले ने इस किरदार के लिए एडम्स को ले लिया क्यूंकि "उसके अन्दर वह इंग्रिड बर्गमैन वाली बात है, वह चमक है। इस दुनिया में आप अच्छे लोगों को संघर्ष करता हुआ देखेंगे. वह अत्यधिक बुद्धिमान है पर उसके अन्दर यह एक ख़ास मासूमियत भी है। उसका चेहरा प्रकाश की तरह सुन्दर है।"<ref>{{cite news |first=Donna |last=Freydkin |title=A "Bergman thing" going on with ''Doubt'' star Amy Adams |url=http://www.usatoday.com/life/movies/movieawards/2008-12-18-awards-spotlight-amy-adams_N.htm |work=USA Today |date=दिसम्बर 18, 2008 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229114808/http://www.usatoday.com/life/movies/movieawards/2008-12-18-awards-spotlight-amy-adams_N.htm |archive-date=29 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> एडम्स ने बताया कि स्ट्रीप्स और हॉफमैन के साथ काम करने में "एक प्रकार की अनिश्चितता, एक प्रकार के संदेह और इतने बढ़िया कलाकारों को प्रसन्ना कर पाने की इच्छा का भाव आ रहा था।"<ref>{{cite news |first=Michael |last=Ordoña |title=Amy Adams stars with Streep in ''Doubt'' |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/12/14/PKRT14CST9.DTL |work=San Francisco Chronicle |date=दिसम्बर 18, 2008 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405070426/https://www.sfgate.com/entertainment/article/Amy-Adams-stars-with-Streep-in-Doubt-3180481.php |archive-date=5 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> फिल्म को अच्छी प्रतिक्रिया मिली, जबकि एडम्स के चरित्र के बारे में यह कहा गया कि वह चारों प्रमुख भागों के बीच "सबसे कम दिखावटी" था।<ref>{{cite news |first=Frank |last=Gabrenya |title=Nun vs. priest a cerebral feast |url=http://www.dispatch.com/live/content/life/stories/2008/12/24/1A_DOUBT_--_USE_THIS_VERSION.AR0_ART_12-24-08_D3_E2CASP1.html |work=The Columbus Dispatch |date=दिसम्बर 24, 2008 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628224855/http://www.dispatch.com/live/content/life/stories/2008/12/24/1A_DOUBT_--_USE_THIS_VERSION.AR0_ART_12-24-08_D3_E2CASP1.html |archive-date=28 जून 2011 |url-status=live }}</ref> हालाँकि ''द न्यू यार्क टाइम्स'' के मन्होला डरगिस ने उनके अभिनय की आलोचना की और उसे "कमज़ोर"<ref>{{cite news |first=Manohla |last=Dargis |title=Between Heaven and Earth, Room for Ambiguity |url=http://movies.nytimes.com/2008/12/12/movies/12doub.html |work=दि न्यू यॉर्क टाइम्स |date=दिसम्बर 12, 2008 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221002406/http://movies.nytimes.com/2008/12/12/movies/12doub.html |archive-date=21 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> कहा, ''वैराइटी'' के टौड मैककार्थी ने टिपण्णी दी "एडम्स ने वही सब किया है जो कोई भी एक अच्छी युवा नन के किरदार के साथ कर सकता है।"<ref>{{cite news |first=Todd |last=McCarthy |title=Doubt |url=http://www.variety.com/review/VE1117938945.html |work=Variety |date=नवम्बर 6, 2008 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221150803/http://www.variety.com/review/VE1117938945.html |archive-date=21 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> ''सैन फ्रैंसिस्को क्रॉनिकल'' के मिक लासैले ने लिखा: "एडम्स फिल्म की एक अकेली अच्छाई प्रस्तुत करती हैं। वह सिस्टर जेम्स के किरदार को निभा रही हैं जो परदे पर सिस्टर एलौयसियस के माध्यम के अतिरिक्त और कुछ नहीं लगती और युवा नन के इसी किरदार को वह एक ख़ास और प्यारी युवती के किरदार में बदल देती है।"<ref>{{cite news |first=Mick |last=LaSalle |title=Movie review: ''Doubt'' |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/12/11/DDOA14LOEC.DTL |work=San Francisco Chronicle |date=दिसम्बर 12, 2008 |accessdate=दिसम्बर 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213044222/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F12%2F11%2FDDOA14LOEC.DTL |archive-date=13 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> एडम्स को 81वें एकेडेमी अवार्ड, 66वें गोल्डेन ग्लोब अवार्ड, 15वें स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड और 62वें ब्रिटिश एकेडेमी फिल्म अवार्ड में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए नामांकित किया गया। [[चित्र:WilsonAdamsStillerMay09.jpg|thumb|right|alt=Casual photo of a young woman sitting between two men in director chairs. The woman is wearing a black, sleeveless dress and is intently listening to one of the men, Ben Stiller, talk into a microphone.|ओवन विल्सन और बेन स्टिलर के साथ एडम्स मई 2009 में [121] का प्रचार करते हुए]] एडम्स की अगली भूमिका ''[[Night at the Museum 2: Battle of the Smithsonian]]'' में एमीलिया इयरहार्ट की थी, यह भूमिका बेन स्टिलर के विपरीत थी। इस फिल्म का पहला प्रदर्शन 2009 में मेमोरियल डे सप्ताहांत पर किया गया और इसने कुल 15.3 मिलियन डॉलर के व्यवसाय के साथ, ''[[टर्मिनेटर सैल्वेशन]]'' को पछाड़ते हुए यू.एस बॉक्स ऑफिस पर शीर्ष स्थान प्राप्त किया।<ref>{{cite news |first=Anthony |last=D'Alessandro |title='Museum' edges 'Terminator' Friday |url=http://www.variety.com/article/VR1118004128.html |work=Variety |date=मई 23, 2009 |accessdate=जून 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603150925/http://www.variety.com/article/VR1118004128.html |archive-date=3 जून 2009 |url-status=live }}</ref> हालाँकि फिल्म को "मिश्रित या औसत प्रतिक्रिया" मिली, पर एडम्स के अभिनय की प्रशंसा सभी आलोचकों ने की। <ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/film/titles/nightatthemuseum2 |title=Night at the Museum 2: Battle of the Smithsonian |publisher=Metacritic |accessdate=जून 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527011547/http://www.metacritic.com/film/titles/nightatthemuseum2 |archive-date=27 मई 2009 |url-status=live }}</ref> इसे सकारात्मक प्रतिक्रिया देने वालों में, ''[[शिकागो ट्रिब्यून]]'' के माइकेल फिलिप्स ने विचार दिया कि फिल्म "फिल्म में विशेष परिवर्तन हो जाता है जैसे ही एमी एडम्स, एविएट्रिक्स एमीलिया इयरहार्ट के रूप में परदे पर आती हैं।.. वह अद्भुद हैं - परदे पर उनकी उपस्थिति एक चमक जैसी होती है" और ''इंटरटेनमेंट वीकली'' के ओवन ग्लेबरमैन ने लिखा कि "''स्मिथसोनियन के झगड़े'' बहुत जीवन हैं। लेकिन वह एडम्स है हैं जो इसमें एक जोश का संचार करती हैं।"<ref>{{cite news |first=Michael |last=Phillips |title=Toys in the nation's attic |url=http://www.chicagotribune.com/entertainment/movies/chi-tc-mov-night-museum-0520-052may20,0,6390332.story |work=Chicago Tribune |date=मई 20, 2009 |accessdate=जून 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527030719/http://www.chicagotribune.com/entertainment/movies/chi-tc-mov-night-museum-0520-052may20,0,6390332.story |archive-date=27 मई 2009 |url-status=live }}</ref> दूसरी ओर, ''द बोस्टन ग्लोब'' के टाइ बर ने फिल्म को पसंद नहीं किया और एडम्स का वर्णन करते हुए कहा "वह एक चंचल गोली कि तरह थी जिसमे उस महिला के चरित्र से भी कोई समानता नहीं थी जिसका किरदार वह निभा रही थीं।"<ref>{{cite news |first=Ty |last=Burr |title=Night at the Museum: Battle of the Smithsonian |url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2009/05/22/not_much_new_in_second_visit_to_museum/ |work=The Boston Globe |date=मई 22, 2009 |accessdate=जून 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107002017/http://www.boston.com/ae/movies/articles/2009/05/22/not_much_new_in_second_visit_to_museum/ |archive-date=7 नवंबर 2015 |url-status=live }}</ref> जबकि ''वैराइटी'' के लेयल लोवैनस्टीन को ऐसा लगा कि एडम्स "कुछ ज्यादा ही प्रयास कर रही थीं", रॉजर एबर्ट ने टिपण्णी दी कि फिल्म में वह ही एक मात्र ऐसी अभिनेत्री थीं जिन्होंने वास्तव से बहुत अच्छा अभिनय किया।<ref>{{cite news |first=Lael |last=Loewenstein |title=Night at the Museum: Battle of the Smithsonian |url=http://www.variety.com/review/VE1117940315.html |work=Variety |date=मई 20, 2009 |accessdate=जून 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522221142/http://www.variety.com/review/VE1117940315.html |archive-date=22 मई 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |first=Roger |last=Ebert |title=Night at the Museum: Battle of the Smithsonian |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090520/REVIEWS/905209993 |work=Chicago Sun-Times |date=मई 20, 2009 |accessdate=जून 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525104438/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20090520%2FREVIEWS%2F905209993 |archive-date=25 मई 2009 |url-status=live }}</ref> फिल्म के निर्देशक, शौन लेवी उनके बारे में कहते हैं कि: "मुझे नहीं पता कि उनकी पीढ़ी में उनसे भी अच्छी अभिनेत्री कोई है।.. मेरा मतलब है और भी कई बड़ी महिला कलाकार हैं, लेकिन कोई ऐसा नहीं है जोकि एक ही वर्ष में ''डाउट'' और ''जूली &amp; जूलिया'', और ''नाईट एट द म्यूजियम 2'' कर सके? उनकी क्षमता की तुलना संभव नहीं है। यह फिल्म पहले से भी अच्छी है, ऐसा सोचने के पीछे एक बहुत महत्त्वपूर्ण कारण यही है।"<ref>{{cite news |first=Chris |last=Kaltenbach |title=Amy Adams can play saintly, sweet and saucy |url=http://www.baltimoresun.com/entertainment/arts/bal-al.museum17may17,0,7492136.story |work=The Baltimore Sun |date=मई 17, 2009 |accessdate=जून 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405070413/https://www.baltimoresun.com/entertainment/arts/bal-al.museum17may17,0,7492136.story |archive-date=5 अप्रैल 2020 |url-status=dead }}</ref> ''स्मिथसोनियन'' के बाद, एडम्स ने ''जूली &amp; जूलिया'' में एक कुंठित सरकारी सचिव, जूली पॉवेल का किरदार किया, जो जूलिया चाइल्ड की किताब ''मास्टरिंग द आर्ट ऑफ़ फ्रेंच कुकिंग'' में दी गयी प्रत्येक व्यंजन विधि को बनाने का निश्चय करती है। इसके बाद वह ''लीप इयर'' में आयीं, यह एक रोमानी हास्य फिल्म थी जो मार्च 2009 में शुरू हुयी और 2010 की शुरुआत में जारी हो गयी थी। उनकी आने वाली फिल्मों में ''द फाइटर'', ''डॉटर ऑफ़ द क्वीन ऑफ़ शेबा'' ;<ref>{{cite news |first=Dave |last=McNary |title=Amy Adams set for ''Queen of Sheba'' |url=http://www.variety.com/article/VR1117994730.html |work=Variety |date=अक्टूबर 27, 2008 |accessdate=दिसम्बर 16, 2008 |archive-date=9 दिसंबर 2012 |archive-url=https://archive.today/20121209082922/http://www.variety.com/article/VR1117994730.html |url-status=dead }}</ref> और एडेना हल्पर्न के उपन्यास ''द टेन बेस्ट डेज़ ऑफ़ माई लाइफ'' का रूपांतरण शामिल है, जिसकी वह निर्माता भी होंगीं.<ref>{{cite news |first=Michael |last=Fleming |title=Amy Adams set for Fox's ''Ten Best'' |url=http://www.variety.com/article/VR1117996855.html |work=Variety |date=दिसम्बर 4, 2008 |accessdate=दिसम्बर 16, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208063549/http://www.variety.com/article/VR1117996855.html |archive-date=8 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> == निजी जीवन == अप्रैल 2008 तक, एडम्स 6 वर्षों से अपने प्रेमी, अभिनेता डेरेन ले गेलो के साथ ही सम्बद्ध थीं।<ref name="VF-2008nov"/> वह ले गेलो से 2001 में एक अभिनय कक्षा के दौरान मिलीं थीं।<ref>{{cite news |title=Names & Faces |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/07/25/AR2008072502889_pf.html |work=द वॉशिंगटन पोस्ट |date=जुलाई 26, 2008 |accessdate=जनवरी 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008213906/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/07/25/AR2008072502889_pf.html |archive-date=8 अक्तूबर 2018 |url-status=live }}</ref> चूँकि वह "वास्तव में अपने लक्ष्य की ओर केन्द्रित" थीं, इसलिए ले गेलो को शुरुआत में लगा कि वह "''इलेक्शन'' की ट्रेसी फ्लिक की तरह हैं।"<ref name="Elle-2008feb02"/> उनके मिलने के लगभग 1 वर्ष बाद, एडम्स और ले गेलो ने एक साथ ''पेन्नीस'' नाम की एक लघु फिल्म में काम किया, इसके दौरान वह एक दूसरे को और भी अच्छे से जानने लगे। <ref name="VF-2008nov"/> इसके शीघ्र बाद ही वह दोनों एक दूसरे से प्रेम करने लगे। 15 मई 2010 को, एडम्स ने अपने और ले गेलो के पहले बच्चे<ref>{{cite news|url=http://www.usmagazine.com/momsbabies/news/amy-adams-welcomes-a-baby-girl-2010175|title=Amy Adams Welcomes a Baby Girl, Aviana Olea|publisher=UsMagazine.com|access-date=15 नवंबर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620053749/http://www.usmagazine.com/momsbabies/news/amy-adams-welcomes-a-baby-girl-2010175|archive-date=20 जून 2010|url-status=live}}</ref> को जन्म दिया, यह एक लड़की थी जिसका नाम एवियाना ओली ले गेलो है।<ref>{{cite news |title=It's a Girl for Amy Adams! |url=http://www.people.com/people/article/0, 20385804,00.html |work=People |author=Sarah Michaud |date=मई 17,2010 |accessdate=मई 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0, |archive-date=7 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref> == फिल्मोग्राफी (फिल्मों की सूची) == {| class="wikitable sortable" |+ फीचर फिल्में |- ! वर्ष ! फिल्म ! भूमिका ! class="unsortable"| टिप्पणियाँ |- | 1999 | ''ड्रॉप डेड गौर्जियस'' | लेस्ली मिलर | |- | 2000 | ''साइको बीच पार्टी'' | मार्वल ऍन | |- | 2000 | ''द क्रोमियम हूक'' | जिल रॉयलट्यूबर | लघु फिल्म (एमी एडम्स लू के रूप में) |- | 2000 | ''क्रूएल इन्टेंशंस 2'' | कैथरीन मार्टिउइल | |- | 2002 | ''{{sortname|The|Slaughter Rule}}'' | ड़ोरीन | |- | 2002 | ''पम्पकिन '' | एलेक्स | |- | 2002 | ''सर्विंग सारा'' | | केट | |- | 2002 | ''कैच मी इफ यू कैन'' | ब्रेन्डा स्ट्रौंग | |- | 2004 | ''{{sortname|The|Last Run}}'' | एलेक्सिस | |- | 2005 | ''{{sortname|The|Wedding Date}}'' | एमी एलिस | |- | 2005 | ''जूनबग '' | एश्ले जौनस्टेन | सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए ब्रॉडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स अवार्ड (''ब्रोकबैक माउंटेन'' के लिए मिशेल विलियम्स के साथ संयुक्त रूप से)<br />सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए फ्लोरिडा फ़िल्म क्रिटिक्स सर्कल अवार्ड<br />सफल अभिनय के लिए गोथम अवार्ड<br />सर्वश्रेष्ठ सहायक महिला के लिए इंडिपेंडेन्ट स्पिरिट अवार्ड<br />सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए सैन फ्रांसिस्को फिल्म क्रिटिक्स सर्कल अवार्ड<br />सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए साउथइस्टर्न फ़िल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड<br />सनडांस फिल्म समारोह में अभिनय के लिए विशेष जूरी पुरस्कार<br />सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए वैंकूवर फिल्म क्रिटिक्स सर्कल अवार्ड<br />सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए वाशिंगटन डीसी एरिया फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड<br />नामांकन— सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए एकेडेमी अवार्ड<br />नामांकन- सर्वश्रेष्ठ सहायक भूमिका के लिए सेंट्रल ओहियो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड<br />नामांकन– सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए शिकागो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड<br />नामांकन- सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए ऑनलाइन फ़िल्म क्रिटिक्स सोसाइटी अवार्ड<br />नामांकन - सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए सैटेलाइट अवॉर्ड - मोशन पिक्चर<br />नामांकन - महिला कलाकार द्वारा सहायक की भूमिका में विलक्षण अभिनय के लिए स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड<br />नामांकन - सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए सेंट लुईस गेटवे फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन<br />नामांकन - सफल अभिनय के लिए वॉशिंगटन डीसी एरिया एसोसिएशन फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड |- | 2005 | ''स्टैंडिंग स्टिल'' | एलिस | |- | 2006 | ''पेन्नीस'' | शैर्लट ब्राउन | लघु फिल्म |- | 2006 | ''मूनलाईट सेरेनेड'' | शोल | |- | 2006 | ''[[Talladega Nights: The Ballad of Ricky Bobby]]'' | सुसेन | |- | 2006 | ''टिनेशियस डी इन द पिक ऑफ़ डेस्टिनी '' | गौर्जियस वूमन | छोटा किरदार |- | 2007 | ''{{sortname|The|Ex|The Ex (2007 film)}}'' | एबी मार्च | |- | 2007 | ''अनदरडॉग'' | 'स्वीट' पॉली प्योरब्रेड | (स्वर) |- | 2007 | ''[[एनचांटेड (फिल्म)|इन्चैनटेड]] '' | गिसेल | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए सैटर्न अवार्ड<br />सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए बोस्टन सोसाइटी ऑफ़ फ़िल्म क्रिटिक्स अवॉर्ड<br />नामांकित - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए ब्रॉडकास्ट फ़िल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन पुरस्कार<br />नामांकन - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए सेंट्रल ओहियो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड<br />नामांकित - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए ऑन-लाइन फ़िल्म क्रिटिक्स सोसाइटी अवार्ड<br />सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए गोल्डन ग्लोब अवार्ड - मोशन पिक्चर संगीत या हास्य<br />नामांकित - सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए ह्यूस्टन फ़िल्म क्रिटिक्स सोसायटी अवॉर्ड<br />नामांकन - सर्वश्रेष्ठ हास्य प्रदर्शन के लिए एमटीवी मूवी अवार्ड<br />नामांकन – सर्वश्रेष्ठ महिला अभिनय के लिए एमटीवी मूवी अवार्ड<br />नामांकन - सर्वश्रेष्ठ चुम्बन दृश्य के लिए एमटीवी मूवी अवार्ड<br />नामांकन - सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन - महिला के लिए नैशनल मूवी अवार्ड<br />नामांकन - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री -मोशन पिक्चर संगीत या हास्य के लिए सैटेलाइट पुरस्कार<br />नामांकन – च्वायस मूवी अभिनेत्री के लिए टीन चॉइस अवार्ड: हास्य |- | 2007 | ''चार्ली विल्सन्स वार'' | बोनी बैक | |- | 2008 | ''मिस पेट्टीग्रू लिव्स फॉर अ डे '' | डीलिसिया लाफोसे/ सारा ग्रब | |- | 2008 | ''डाउट'' | सिस्टर जेम्स | सर्वश्रेष्ठ पात्र के लिए नेशनल बोर्ड ऑफ़ रिव्यू अवार्ड<br /> सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए नॉर्थ टेक्सास फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड<br />नामांकन — सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए एकेडेमी अवार्ड<br />नामांकन - सहायक भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए बीएएफटीए अवार्ड<br />नामांकन - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए ब्रॉडकास्ट फ़िल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड<br />नामांकन – सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए शिकागो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड<br />नामांकन - सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए डेट्रायट फ़िल्म क्रिटिक्स सोसाइटी अवार्ड<br />नामांकन — सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री- मोशन पिक्चर के लिए गोल्डन ग्लोब अवार्ड<br />नामांकन - सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए ह्यूस्टन फ़िल्म क्रिटिक्स सोसायटी अवॉर्ड<br />नामांकन - सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए ऑनलाइन फ़िल्म क्रिटिक्स सोसाइटी अवार्ड<br />नामांकन - महिला कलाकार द्वारा सहायक भूमिका में विलक्षण प्रदर्शन के लिए स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड<br />नामांकित — मोशन पिक्चर में एक कलाकार द्वारा उत्कृष्ट प्रदर्शन के लिए स्क्रीन ऐक्टर्स गिल्ड अवार्ड |- | 2009 | ''सनशाइन क्लीनिंग '' | रोज़ लोर्कोव्सकी | |- | 2009 | ''[[Night at the Museum: Battle of the Smithsonian]]'' | अमीलिया इयरहार्ट / ट्रेस | नामांकन – च्वायस मूनी अभिनेत्री: हास्य के लिए टीन च्वायस अवार्ड |- | 2009 | ''जूली &amp; जूलिया'' | जूली पॉवेल |- |- | 2010 | ''लीप इयर'' | एना | |- | 2010 | ''{{sortname|The|Fighter|The Fighter (2010 film)}}'' | चार्लेन | निर्माण उपरांत |- | 2011 | ''ऑन द रोड '' | जेन | फ़िल्मांकन |} {| class="wikitable sortable" |+ टेलीविज़न |- ! वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! class="unsortable"| टिप्पणियाँ |- | 2000 | ''दैट सेवेंटीज़ शो '' | केट पीटरसन | कड़ी ("बर्निंग डाउन द हाउस") |- | 2000 | ''चार्म्ड'' | मैगी मर्फी | कड़ी ("मर्फीस लक") |- | 2000 | ''जो, डंकन, जैक &amp; जेन'' | दिना | कड़ी ("टाल, डार्क &amp; डंकंस बॉस") |- | 2000 | ''प्रोविडेंस'' | रेबेका 'बेका' टेलर | कड़ी ("द गुड डाक्टर") |- | 2000 | ''बफी द वैम्पायर स्लेयर'' | बेथ मैकले | कड़ी ("परिवार") |- | 2001 | ''स्मालविले'' | जोड़ी मेलविले | कड़ी ("क्रेविंग") |- | 2002 | ''{{sortname|The|West Wing}}'' | कैथी | कड़ी ("ट्वेंटी आवर्स इन अमेरिका:पार्ट 1") |- | 2004 | ''किंग ऑफ़ द हिल'' | मेरिलिन/ सनशाइन (आवाज) | कड़ी ("चीयर फैक्टर") |- | 2004 | ''किंग ऑफ़ द हिल'' | मिस्टी (आवाज) | कड़ी ("माई हेयर लेडी") |- | 2004 | ''डॉ॰ वेगास'' | ऐलिस डौर्थी | पुनरावर्ती |- | 2005 | ''{{sortname|The|Office|The Office (US TV series)}}'' (अमेरिकी टी वी श्रृंखला) | केटी | कड़ियाँ ("हॉट गर्ल", "द फायर" और "बूज क्रूज़") |- | 2008 | ''सैटरडे नाइट लाइव'' | स्वयं (मेजबान) | कड़ी (8 मार्च 2008) |} ; डिस्कोग्राफ़ी (गानों की सूची) {| class="wikitable sortable" |+ डिस्कोग्राफ़ी |- ! वर्ष ! गीत ! साउंडट्रैक ! लेबल |- | 2007 | "ट्रू लव्स किस" | ''इन्चैनटेड'' | वॉल्ट डिज़नी रिकॉर्ड्स |- | 2007 | "हैप्पी वर्किंग सांग" | ''इन्चैनटेड'' | वॉल्ट डिज़नी रिकॉर्ड्स |- | 2007 | "दैट्स हाउ यू नो" | ''इन्चैनटेड'' | वॉल्ट डिज़नी रिकॉर्ड्स |- | 2008 | "इफ आइ डिडंत केयर" | ''मिस पेट्टीग्रू लिव्स फॉर अ डे'' | वैरेस साराबंडे |} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons|Amy Adams}} * {{imdb name|0010736}} * {{amg name|273224}} * {{ymovies name|1800018895}} * {{tv.com person|7860}} * {{people.com}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Adams, Amy}} [[श्रेणी:अमेरिकी अभिनेता]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलीविज़न कलाकार]] [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:गायिका]] [[श्रेणी:अभिनेत्री]] n6c2ec4lx8qa3w8116gsjig04bq8wuc भारत में महिलाएँ 0 222455 6632263 6577945 2026-10-23T10:50:20Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632263 wikitext text/x-wiki [[चित्र:India Inside the Taj (3949776883) (3).jpg|thumb|right|200px|ताज परिसर में भारतीय महिलाएँ]]'''[[भारत]] में महिलाओं''' की स्थिति ने पिछली कुछ सदियों में कई बड़े बदलावों का सामना किया है।<ref>{{cite web|title=Rajya Sabha passes Women's Reservation Bill|url=http://hindu.com/2010/03/10/stories/2010031050880100.htm|publisher=द हिन्दू|accessdate=25 अगस्त 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225050416/https://www.thehindu.com/archive/print/2010/03/10/stories/2010031050880100.htm%20/|archive-date=25 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Rajya Sabha passes Women's Reservation Bill |url=hindu.com/2010/03/10/stories/2010031050880100.htm|publisher=द हिन्दू|accessdate=25 अगस्त 2010}}</ref> प्राचीन काल<ref>{{Cite book| last = Jayapalan| title = Indian society and social institutions| publisher = Atlantic Publishers & Distri.| year = 2001| page = 145| url = http://books.google.co.in/books?id=gVo1I4SIqOwC&pg=PA145| isbn = 9788171569250| access-date = 26 नवंबर 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20130927222943/http://books.google.co.in/books?id=gVo1I4SIqOwC&pg=PA145| archive-date = 27 सितंबर 2013| url-status = live}}</ref> में पुरुषों के साथ बराबरी की स्थिति से लेकर मध्ययुगीन काल<ref name="nrcw_history"/> के निम्न स्तरीय जीवन और साथ ही कई सुधारकों द्वारा समान अधिकारों को बढ़ावा दिए जाने तक, [https://hind360.blogspot.com/2024/07/Railways-announced-recruitment-for-more-than-10000-posts.html भारत] में महिलाओं का इतिहास काफी गतिशील रहा है। आधुनिक [[भारत]] में महिलाएं राष्ट्रपति, प्रधानमंत्री, लोक सभा अध्यक्ष, प्रतिपक्ष की नेता आदि जैसे शीर्ष पदों पर आसीन हुई हैं।प्राचीन भारत में महिला शिक्षा लेख साझा किया गया : विज्ञापन: नीचे उल्लिखित लेख प्राचीन भारत में महिला शिक्षा पर एक संक्षिप्त निबंध प्रस्तुत करता है। प्राचीन भारत में महिलाओं की सामान्य स्थिति अद्वितीय थी। उन्हें समाज में उच्च दर्जा और स्वतंत्रता प्राप्त थी। अविवाहित युवा विद्वान कन्या का विवाह विद्वान वर से ही होना चाहिए था। उन दिनों बाल विवाह का प्रचलन नहीं था। लड़कियाँ भी स्वतंत्र रूप से अपना पति चुन सकती थीं। वैदिक भारत में बाल विवाह और जबरन विधवा होने की प्रथाएँ प्रचलित नहीं थीं। प्राचीन भारत में महिलाओं को शिक्षा प्राप्त करने की निःशुल्क सुविधा थी। उनसे वैदिक यज्ञों में भाग लेने और मंत्रोच्चार करने की अपेक्षा की जाती थी। यहाँ तक कि [[ऋग्वेद]] के कुछ सूक्त भी कवयित्रियों द्वारा रचित थे। हमें विश्ववारा, लोपामुद्रा, अपाला, उर्वशी, घोषा, सुलभा, लीलावती, मैत्रेयी, सास्वती, क्षणा, गार्गी आदि विदुषी महिलाओं के उल्लेख मिलते हैं। प्राचीन भारत के सर्वाधिक विद्वान दार्शनिक याज्ञवल्क की प्रसिद्ध पत्नी मैत्रेयी अपने पति के साथ गूढ़ दार्शनिक प्रश्नों पर चर्चा करती थीं। विज्ञापन: गार्गी ने याज्ञवल्क्य के साथ दार्शनिक विषयों पर शास्त्रार्थ में भी भाग लिया था। लीलावती प्राचीन भारत की एक महान गणितज्ञ थीं। इस प्रकार हम पाते हैं कि प्राचीन समाज स्त्रियों को शिक्षा प्रदान करने के प्रति रूढ़िवादी नहीं था और उनमें से कई ने विद्या में महान दक्षता प्राप्त की थी। प्राचीन काल में स्त्रियों को शिक्षा के संबंध में पुरुषों के समान अधिकार प्राप्त थे। लड़कियों का उपनयन (वैदिक दीक्षा) लड़कों के समान ही प्रचलित रहा होगा। वैदिक काल में महिलाओं को न केवल विशेषाधिकार प्राप्त थे, बल्कि उनमें नैतिकता का उच्च स्तर भी था। उन्होंने शिक्षा व्यवस्था में सकारात्मक योगदान दिया था। सामान्य साहित्यिक और सांस्कृतिक शिक्षा प्राप्त करने वाली महिलाओं की संख्या काफी बड़ी रही होगी। लंबे समय तक परिवार ही एकमात्र शिक्षण संस्थान था, और लड़के भी केवल अपने पिता या बड़ों से ही शिक्षा प्राप्त करते थे। लड़कियों के साथ भी स्वाभाविक रूप से यही स्थिति थी। लेकिन बाद के समय में महिला शिक्षकों का एक वर्ग अस्तित्व में आया (उपाध्यायनी)। 12वीं शताब्दी तक हिंदू समाज में पर्दा प्रथा नहीं थी, इसलिए महिलाओं के लिए शिक्षण व्यवसाय अपनाने में कोई कठिनाई नहीं हुई। महिला शिक्षकों ने संभवतः स्वयं को छात्राओं को पढ़ाने तक ही सीमित रखा होगा। पाणिनि ने महिला छात्रों के लिए छात्रावासों, छत्रशालाओं का उल्लेख किया है, और संभवतः ये महिला शिक्षकों की देखरेख में होते थे। प्राचीन भारत में सह-शिक्षा भी हल्के रूप में प्रचलित थी। कभी-कभी लड़के और लड़कियाँ उच्च शिक्षा प्राप्त करते हुए एक साथ शिक्षा प्राप्त करते थे। आठवीं शताब्दी ईस्वी में रचित भवभूति के 'मालतीमाधव' से हमें पता चलता है कि भिक्षुणी कामन्दकी ने भूरिवासु और देवरात के साथ एक प्रसिद्ध शिक्षा केंद्र में शिक्षा प्राप्त की थी। विज्ञापन: 'उत्तर-राम-चरित' में भी (उसी लेखक द्वारा) हम पाते हैं कि आत्रेयी कुश और लव के साथ शिक्षा प्राप्त कर रही थी। भारत में प्रारंभिक वैदिक काल में महिलाओं को दी जाने वाली शिक्षा की सटीक सीमा का निर्धारण करना कठिन है। लड़कियों के लिए उपनयन संस्कार अनिवार्य था, और इससे सभी वर्गों की लड़कियों को एक निश्चित मात्रा में वैदिक और साहित्यिक शिक्षा प्रदान करना सुनिश्चित हुआ होगा। लेकिन उत्तर वैदिक काल में महिलाओं की धार्मिक स्थिति में गिरावट के कारण महिला शिक्षा को भारी नुकसान हुआ। उपनयन संस्कार धीरे-धीरे लड़कियों के लिए निषिद्ध होने लगा और लगभग 500 ईसा पूर्व तक यह एक औपचारिकता बन चुका था। उपनयन संस्कार का बंद होना महिलाओं की धार्मिक स्थिति के लिए विनाशकारी था और उन्हें वैदिक मंत्रों के उच्चारण और वैदिक यज्ञ करने के लिए अयोग्य घोषित कर दिया गया। इस प्रकार महिलाओं के लिए वैदिक शिक्षा निषिद्ध कर दी गई। विदेशियों के आगमन के साथ, ब्राह्मणवादी समाज कठोर और रूढ़िवादी हो गया। पंडितों ने बचाव के उपाय अपनाए। इससे महिलाओं ने अपनी स्वतंत्रता खो दी। उन्हें घर तक ही सीमित रखा गया। बदली हुई परिस्थिति में महिलाओं को पढ़ाई का अधिकार नहीं दिया गया। मनु की संहिता (200 ई.) (मनुस्मृति या मनुसंहिता) के साथ उनकी आश्रित स्थिति दृढ़ता से स्थापित हुई। मनु के अनुसार, "किसी लड़की, युवती या वृद्ध महिला को भी स्वतंत्र रूप से कुछ नहीं करना चाहिए।" मनु आगे कहते हैं कि "बचपन में स्त्री को अपने पिता के अधीन, युवावस्था में अपने पति के अधीन और अपने स्वामी की मृत्यु के बाद अपने पुत्रों के अधीन रहना चाहिए", स्त्री को कभी भी स्वतंत्र नहीं होना चाहिए। विज्ञापन: "महिलाओं को दिन-रात अपने परिवार के पुरुषों द्वारा पराधीन रखा जाना चाहिए। बचपन में उनके पिता उनकी रक्षा करें, युवावस्था में उनके पति उनकी रक्षा करें, और वृद्धावस्था में उनके पुत्र उनकी रक्षा करें; एक महिला कभी भी स्वतंत्र रहने के योग्य नहीं होती।" इस प्रकार, मनु के समय में महिलाओं का सम्मान कम था और उन्हें [[वेद|वेदों]] का अध्ययन करने की अनुमति नहीं थी। अब तक बाल विवाह एक प्रथा बन चुकी थी। उपनयन संस्कार बंद होने से उत्पन्न कुप्रथा विवाह योग्य आयु कम होने से और भी बढ़ गई। वैदिक काल में, लड़कियों का विवाह लगभग 16 या 17 वर्ष की आयु में हो जाता था; लेकिन उत्तर वैदिक काल (500 ईसा पूर्व से 500 ईस्वी तक) में लड़कियों का विवाह 8 या 9 वर्ष की आयु में होने लगा। लड़कियों के कम उम्र में विवाह ने स्त्री शिक्षा को बुरी तरह प्रभावित किया। यद्यपि इस काल में समग्र रूप से समाज में स्त्री शिक्षा को भारी क्षति पहुँची, फिर भी धनी, कुलीन और राजसी परिवारों में इस पर ध्यान दिया जाता रहा। इन परिवारों में लड़कियों को साहित्यिक शिक्षा तो अच्छी दी जाती थी, लेकिन [[वैदिक साहित्य]] की शिक्षा निश्चित रूप से नहीं दी जाती थी। एक साधारण परिवार की लड़की को केवल वही शिक्षा मिलती थी जो उसे अपने पति के घर के कर्तव्यों को पूरा करने के लिए उपयुक्त बनाती थी। उसके कर्तव्य मुख्यतः बच्चों का पालन-पोषण, साफ-सफाई, परिवार के सदस्यों के लिए भोजन तैयार करना और घर के बर्तनों की देखभाल तक सीमित थे। इस प्रकार, लड़कियों की शिक्षा पूरी तरह से घरेलू थी। वे घर पर ही शिक्षा प्राप्त करती थीं। भारत में सदियों से महिलाओं को शिक्षा के विशेषाधिकारों से वंचित रखा गया है, लेकिन इस सामान्य स्थिति के कुछ अपवाद भी हमेशा रहे हैं। सभी युगों के भारतीय साहित्य में शिक्षित महिलाओं का उल्लेख मिलता है जिन्होंने सार्वजनिक मामलों में भी प्रमुखता से भाग लिया और ललित कलाओं के साथ-साथ सैन्य कला में भी उत्कृष्ट कौशल का प्रदर्शन किया। [[चन्द्रगुप्त मौर्य|चंद्रगुप्त मौर्य]] के पास महिला अंगरक्षक थीं। विज्ञापन: जैसा कि हम पहले बता चुके हैं, राजकुमारों और धनी परिवारों की बेटियाँ अक्सर अपने पिता, बड़ों या कुल पुरोहितों से कुछ न कुछ शिक्षा प्राप्त करती थीं। कई महिला तपस्विनी और भिक्षुकियाँ कुछ [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] सीखती थीं और लोकप्रिय धार्मिक कविताओं से परिचित थीं। दक्षिण की नर्तकियाँ, जो अक्सर मंदिरों (देवदासियों) में रहती थीं, कुछ न कुछ शिक्षा प्राप्त करती थीं, विशेष रूप से नृत्य और संगीत की। वे अपनी बुद्धि और चतुराई के लिए प्रसिद्ध थीं। ये अर्ध-वेश्याएँ पढ़ना, गाना और नृत्य सीखती थीं। ये वेश्याएँ कभी-कभी जासूसों का काम भी करती थीं। वेश्याओं की शिक्षा भारत में एक बहुत प्राचीन प्रथा है। कौटिल्य के अर्थशास्त्र में वेश्याओं की शिक्षा का उल्लेख है। निस्संदेह, बौद्ध धर्म का महिलाओं की शिक्षा पर प्रभाव पड़ा। बौद्ध मठों में न केवल भिक्षु, बल्कि भिक्षुणियाँ भी शामिल थीं। लेकिन बुद्ध ने इस व्यवस्था को अत्यंत अनिच्छा से स्वीकार किया था। इसमें निस्संदेह उन्होंने अपने समय के उन विचारों को प्रतिबिंबित किया जो महिलाओं की स्वतंत्रता और शिक्षा के विरुद्ध थे। उनकी मौसी, महाप्रजापति ने संघ में शामिल होने की इच्छा व्यक्त की, लेकिन उन्होंने तीन बार मना कर दिया। अंततः, अपने प्रथम और प्रिय शिष्य आनंद के आग्रह पर, बुद्ध मान गए। हालाँकि, उन्होंने अपना दुःख व्यक्त किया और कहा कि स्त्रियों के प्रवेश से उनका कार्य नष्ट हो जाएगा। भिक्षुणियाँ भिक्षुओं पर अत्यधिक निर्भर थीं, और उन्हें केवल भिक्षु ही प्रवेश दे सकते थे। विज्ञापन: इस बात के पर्याप्त प्रमाण हैं कि मनु की तरह बुद्ध भी स्त्रियों के प्रति निम्न विचार रखते थे। यह सच है कि बौद्ध भिक्षुणियाँ अपेक्षित सीमा तक नहीं फैलीं। उनकी संख्या बहुत कम थी। इसका कारण बहुत सरल है। बौद्ध आंदोलन ने स्त्री शिक्षा को केवल अप्रत्यक्ष रूप से प्रोत्साहन दिया। चौथी शताब्दी ईस्वी तक भिक्षुणियाँ प्रचलन से बाहर हो चुकी थीं। पाँचवीं और सातवीं शताब्दी ईस्वी के चीनी तीर्थयात्री उनका उल्लेख बिल्कुल नहीं करते। यह ध्यान रखना दिलचस्प है कि आधुनिक सीलोन (श्रीलंका) और बर्मा (म्यांमार) में भिक्षुओं की तुलना में भिक्षुणियों की संख्या बहुत कम है। इन देशों में भिक्षुणियाँ लड़कियों को मठों की तरह शिक्षा नहीं देतीं, जैसा कि लड़कों को दी जाती है। इससे पता चलता है कि बौद्ध भिक्षुणियों ने महिलाओं में शिक्षा के प्रसार में कोई खास मदद नहीं की। ऐसा कुछ भी नहीं है जो दर्शाता हो कि मठों की तरह भिक्षुणियाँ भी सामान्य शिक्षा के केंद्र बन गईं। भारत में जब बौद्ध धर्म अपने चरम पर था, तब भी महिलाओं की शिक्षा के लिए बहुत कम प्रयास किए गए। लेकिन जो भिक्षुणियाँ इस संघ में शामिल हुईं, उन्हें बौद्ध सिद्धांतों के साथ-साथ पढ़ने-लिखने की भी शिक्षा मिली। निस्संदेह, कुछ भिक्षुणियों ने शिक्षा में उच्चतर दक्षता प्राप्त की। बौद्ध साहित्य में अनेक बौद्ध भिक्षुणियों की बौद्धिक उपलब्धियों के अनेक उल्लेख मिलते हैं। उनमें से कुछ तो शिक्षिकाओं और विदुषियों के रूप में भी प्रसिद्ध हुईं। संबंधित आलेख: प्राचीन भारत में महिलाओं की स्थिति [[प्राचीन भारतीय शिक्षा]] की 30 उल्लेखनीय विशेषताएँ इस साइट पर अपने लेख प्रकाशित करने से पहले कृपया निम्नलिखित पृष्ठ पढ़ें: 1. सामग्री दिशानिर्देश 2. निषिद्ध सामग्री 3. साहित्यिक चोरी की रोकथाम 4. छवि दिशानिर्देश 5. सामग्री फ़िल्टरेशन 6. टीओएस 7. गोपनीयता नीति 8. अस्वीकरण 9. कॉपीराइट 10. उल्लंघन की रिपोर्ट करें जमा करना विज्ञापनों नवीनतम चालू धनराशि का प्रबंधन वित्त क्या है? इन्वेंटरी प्रबंधन क्या है? उपभोक्ता निर्णय लेना नवाचार का प्रसार वेब आँकड़े == इतिहास== विशेष रूप से महिलाओं की भूमिका की चर्चा करने वाले साहित्य के स्रोत बहुत ही कम हैं ; 1730 ई. के आसपास [https://hind360.blogspot.com/2024/07/Railways-announced-recruitment-for-more-than-10000-posts.html तंजावुर] के एक अधिकारी त्र्यम्बकयज्वन का ''स्त्रीधर्मपद्धति'' इसका एक महत्वपूर्ण अपवाद है। इस पुस्तक में प्राचीन काल के अपस्तंभ सूत्र (चौथी शताब्दी ई.पू.) के काल के नारी सुलभ आचरण संबंधी नियमों को संकलित किया गया है।<ref> आदर्श पत्नी: त्रियम्बकयाज्वन द्वारा ''स्त्रीधर्मंपद्धति'' (महिलाओं के कर्त्तव्यों में सहायक) (अनुवादक जूलिया लेसली), पेंग्विन 1995 आईएसबीएन 0-14-043598-0.</ref> इसका मुखड़ा छंद इस प्रकार है: : ''मुख्यो धर्मः स्मृतिषु विहितो भार्तृशुश्रुषानम हि'' : :: स्त्री का मुख्य कर्तव्य उसके पति की सेवा से जुडा हुआ है। जहाँ ''सुश्रूषा '' शब्द (अर्थात, “सुनने की चाह”) में ईश्वर के प्रति भक्त की प्रार्थना से लेकर एक दास की निष्ठापूर्ण सेवा तक कई तरह के अर्थ समाहित हैं।<ref>see extensive excerpts from ''strIdharmapaddhati'' at http://www.cse.iitk.ac.in/~amit/books/tryambakayajvan-1989-perfect-wife-stridharmapaddhati.html</ref> === प्राचीन भारत === विद्वानों का मानना है कि प्राचीन भारत में महिलाओं को जीवन के सभी क्षेत्रों में पुरुषों के साथ बराबरी का दर्जा हासिल था।<ref name="vedam_towards_gender">{{cite book |last=Mishra |first=R. C. |title=Towards Gender Equality |url=https://www.vedamsbooks.com/no43902.htm |year=2006 |publisher=Authorspress |isbn=81-7273-306-2 |access-date=26 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029125524/https://www.vedamsbooks.com/no43902.htm |archive-date=29 अक्तूबर 2010 |url-status=dead }}</ref> हालांकि कुछ अन्य विद्वानों का नज़रिया इसके विपरीत है।<ref name="vedam_status_and_position">{{cite book |title=Status and Position of Women: In Ancient, Medieval and Modern India |last=Pruthi |first=Raj Kumar |author2=Rameshwari Devi and Romila Pruthi |url=https://www.vedamsbooks.com/no21831.htm |year=2001 |publisher=Vedam books |isbn=81-7594-078-6 |access-date=26 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214164355/https://www.vedamsbooks.com/no21831.htm |archive-date=14 फ़रवरी 2012 |url-status=dead }}</ref> पतंजलि और कात्यायन जैसे प्राचीन भारतीय व्याकरणविदों का कहना है कि प्रारम्भिक [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]]<ref>कात्यायन द्वारा ''वर्त्तिका'', 125, 2477</ref><ref>पतंजलि द्वारा अष्टध्यायी के लिए टिप्पणियां 3.3.21 और 4.1.14</ref> में महिलाओं को शिक्षा दी जाती थी। ऋग्वेदिक ऋचाएं यह बताती हैं कि महिलाओं की शादी एक परिपक्व उम्र में होती थी और संभवतः उन्हें अपना पति चुनने की भी आजादी थी।<ref>आर.सी. मजूमदार और ए.डी. पुसल्कर (संपादक): भारतीय लोगों का इतिहास और संस्कृति. वॉल्यूम I, वैदिक युग. मुंबई: भारतीय विद्या भवन 1951, पी.394</ref> ऋग्वेद और उपनिषद जैसे ग्रंथ कई महिला साध्वियों और संतों के बारे में बताते हैं जिनमें गार्गी और मैत्रेयी के नाम उल्लेखनीय हैं।<ref name="about_vedic_women">{{cite web |title=Vedic Women: Loving, Learned, Lucky! |url=http://hinduism.about.com/library/weekly/aa031601c.htm |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061120194408/http://hinduism.about.com/library/weekly/aa031601c.htm |archive-date=20 नवंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> प्राचीन भारत के कुछ साम्राज्यों में ''नगरवधु'' (“नगर की दुल्हन”) जैसी परंपराएं मौजूद थीं। महिलाओं में ''नगरवधु'' के प्रतिष्ठित सम्मान के लिये प्रतियोगिता होती थी। आम्रपाली नगरवधु का सबसे प्रसिद्ध उदाहरण रही है। अध्ययनों के अनुसार प्रारंभिक [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]] में महिलाओं को बराबरी का दर्जा और अधिकार मिलता था।<ref name="infochange_women">{{cite web |title=InfoChange women: Background & Perspective |url=http://www.infochangeindia.org/WomenIbp.jsp |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724121920/http://www.infochangeindia.org/WomenIbp.jsp |archive-date=24 जुलाई 2008 |url-status=dead }}</ref> हालांकि बाद में (लगभग 500 ईसा पूर्व में) [[स्मृति|स्मृतियों]] (विशेषकर मनुस्मृति) के साथ महिलाओं की स्थिति में गिरावट आनी शुरु हो गयी और [[बाबर]] एवं [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल]] साम्राज्य के इस्लामी आक्रमण के साथ और इसके बाद ईसाइयत ने महिलाओं की आजादी और अधिकारों को सीमित कर दिया। <ref name="nrcw_history">{{cite web |title=Women in History |url=http://nrcw.nic.in/index2.asp?sublinkid=450 |publisher=National Resource Center for Women |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619085059/http://nrcw.nic.in/index2.asp?sublinkid=450 |archive-date=19 जून 2009 |url-status=live }}</ref> हालांकि [[जैन धर्म]] जैसे सुधारवादी आंदोलनों में महिलाओं को धार्मिक अनुष्ठानों में शामिल होने की अनुमति दी गयी है, भारत में महिलाओं को कमोबेश दासता और बंदिशों का ही सामना करना पड़ा है।<ref name="infochange_women"/> माना जाता है कि बाल विवाह की प्रथा छठी शताब्दी के आसपास शुरु हुई थी।<ref name="kamat_medieval_karnataka">{{cite web |title=Status of Women in Medieval Karnataka |author=Jyotsana Kamat |url=http://www.kamat.com/jyotsna/women.htm |date=2006-1 |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101103827/http://www.kamat.com/jyotsna/women.htm |archive-date=1 जनवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> === मध्ययुगीन काल === [[चित्र:Pastimes15.jpg|thumb|right|देवी राधारानी के चरणों में कृष्ण|कड़ी=Special:FilePath/Pastimes15.jpg]] समाज में भारतीय महिलाओं की स्थिति में मध्ययुगीन काल के दौरान और अधिक गिरावट आयी<ref name="nrcw_history"/><ref name="vedam_towards_gender"/> जब भारत के कुछ समुदायों में [[सती प्रथा|सती]] प्रथा, बाल विवाह और विधवा पुनर्विवाह पर रोक, सामाजिक जिंदगी का एक हिस्सा बन गयी थी। [[भारतीय उपमहाद्वीप का इस्लामिक इतिहास|भारतीय उपमहाद्वीप में मुसलमानों की जीत]] ने [[पर्दा प्रथा|परदा]] प्रथा को भारतीय समाज में ला दिया। राजस्थान के [[राजपूत|राजपूतों]] में जौहर की प्रथा थी। भारत के कुछ हिस्सों में [[देवदासी|देवदासियां]] या मंदिर की महिलाओं को यौन शोषण का शिकार होना पड़ा था। बहुविवाह की प्रथा हिन्दू क्षत्रिय शासकों में व्यापक रूप से प्रचलित थी।<ref name="kamat_medieval_karnataka"/> कई मुस्लिम परिवारों में महिलाओं को जनाना क्षेत्रों तक ही सीमित रखा गया था। इन परिस्थितियों के बावजूद भी कुछ महिलाओं ने राजनीति, साहित्य, शिक्षा और धर्म के क्षेत्रों में सफलता हासिल की। <ref name="nrcw_history"/> [[रजिया सुल्तान|रज़िया सुल्तान]] [[दिल्ली]] पर शासन करने वाली एकमात्र महिला सम्राज्ञी बनीं। [[गोंड (जनजाति)|गोंड]] की महारानी दुर्गावती ने 1564 में मुगल सम्राट [[अकबर]] के सेनापति आसफ़ खान से लड़कर अपनी जान गंवाने से पहले पंद्रह वर्षों तक शासन किया था। चांद बीबी ने 1590 के दशक में अकबर की शक्तिशाली [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल]] सेना के खिलाफ़ अहमदनगर की रक्षा की। जहांगीर की पत्नी नूरजहाँ ने राजशाही शक्ति का प्रभावशाली ढंग से इस्तेमाल किया और मुगल राजगद्दी के पीछे वास्तविक शक्ति के रूप में पहचान हासिल की। मुगल राजकुमारी जहाँआरा और जेबुन्निसा सुप्रसिद्ध कवियित्रियाँ थीं और उन्होंने सत्तारूढ़ प्रशासन को भी प्रभावित किया। [[छत्रपति शिवाजी राजे भोसले|शिवाजी]] की माँ जीजाबाई को एक योद्धा और एक प्रशासक के रूप में उनकी क्षमता के कारण क्वीन रीजेंट के रूप में पदस्थापित किया गया था। दक्षिण भारत में कई महिलाओं ने गाँवों, शहरों और जिलों पर शासन किया और सामाजिक एवं धार्मिक संस्थानों की शुरुआत की। <ref name="kamat_medieval_karnataka"/> [[भक्ति]] आंदोलन ने महिलाओं की बेहतर स्थिति को वापस हासिल करने की कोशिश की और प्रभुत्व के स्वरूपों पर सवाल उठाया।<ref name="infochange_women"/> एक महिला संत-कवयित्री मीराबाई भक्ति आंदोलन के सबसे महत्वपूर्ण चेहरों में से एक थीं। इस अवधि की कुछ अन्य संत-कवयित्रियों में अक्का महादेवी, रामी जानाबाई और लाल देद शामिल हैं। हिंदुत्व के अंदर महानुभाव, वरकारी और कई अन्य जैसे भक्ति संप्रदाय, हिंदू समुदाय में पुरुषों और महिलाओं के बीच सामाजिक न्याय और समानता की खुले तौर पर वकालत करने वाले प्रमुख आंदोलन थे। भक्ति आंदोलन के कुछ ही समय बाद [[सिख|सिक्खों]] के पहले गुरु, गुरु नानक ने भी पुरुषों और महिलाओं के बीच समानता के संदेश को प्रचारित किया। उन्होंने महिलाओं को धार्मिक संस्थानों का नेतृत्व करने; सामूहिक प्रार्थना के रूप में गाये जाने वाले वाले कीर्तन या [[भजन]] को गाने और इनकी अगुआई करने; धार्मिक प्रबंधन समितियों के सदस्य बनने; युद्ध के मैदान में सेना का नेतृत्व करने; विवाह में बराबरी का हक और अमृत (दीक्षा) में समानता की अनुमति देने की वकालत की। अन्य सिख गुरुओं ने भी महिलाओं के प्रति भेदभाव के खिलाफ उपदेश दिए। === ऐतिहासिक प्रथाएं === कुछ समुदायों में [[सती प्रथा|सती]], जौहर और [[देवदासी]] जैसी परंपराओं पर प्रतिबंध लगा दिया गया था और आधुनिक भारत में ये काफ़ी हद तक समाप्त हो चुकी हैं। हालांकि इन प्रथाओं के कुछ मामले भारत के ग्रामीण इलाकों में आज भी देखे जाते हैं। कुछ समुदायों में भारतीय महिलाओं द्वारा [[पर्दा प्रथा|परदा]] प्रथा को आज भी जीवित रखा गया है और विशेषकर भारत के वर्तमान कानून के तहत एक गैरकानूनी कृत्य होने के बावजूद बाल विवाह की प्रथा आज भी प्रचलित है। ==== सती ==== सती प्रथा एक प्राचीन और काफ़ी हद तक विलुप्त रिवाज है, कुछ समुदायों में विधवा को अपने पति की चिता में अपनी जीवित आहुति देनी पड़ती थी। हालांकि यह कृत्य विधवा की ओर से स्वैच्छिक रूप से किये जाने की उम्मीद की जाती थी, ऐसा माना जाता है कि कई बार इसके लिये विधवा को मजबूर किया जाता था। 1829 में अंग्रेजों ने इसे समाप्त कर दिया। आजादी के बाद से सती होने के लगभग चालीस मामले प्रकाश में आये हैं।<ref name="tribune_fifty_feudal">{{cite web |title=Feudal mindset still dogs women's struggle |author=Vimla Dang |url=http://www.tribuneindia.com/50yrs/women.htm |publisher=The Tribune |date=19 जून 1998 |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061219142443/http://www.tribuneindia.com/50yrs/women.htm |archive-date=19 दिसंबर 2006 |url-status=live }}</ref> 1987 में राजस्थान की रूपकंवर का मामला सती प्रथा (रोक) अधिनियम का कारण बना। <ref>{{cite web |title=The Commission of Sati (Prevention) Act, 1987 |url=http://www.wcd.nic.in/commissionofsatiprevention.htm |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061121135632/http://www.wcd.nic.in/commissionofsatiprevention.htm |archive-date=21 नवंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> ==== जौहर ==== जौहर का मतलब सभी हारे हुए (सिर्फ राजपूत) योद्धाओं की पत्नियों और बेटियों के शत्रु द्वारा बंदी बनाये जाने और इसके बाद उत्पीड़न से बचने के लिये स्वैच्छिक रूप से अपनी आहुति देने की प्रथा है। अपने सम्मान के लिए मर-मिटने वाले पराजित [[राजपूत]] शासकों की पत्नियों द्वारा इस प्रथा का पालन किया जाता था। यह कुप्रथा केवल भारतीय राजपूतों [[शासक वर्ग]] तक सीमित थी प्रारंभ में और राजपूतों ने या शायद एक-आध किसी दूसरी जाति की स्त्री ने सति (पति/पिता की मृत्यु होने पर उसकी चिता में जीवित जल जाना) जिसे उस समय के समाज का एक वर्ग पुनीत धार्मिक कार्य मानने लगा था। कभी भी भारत की दूसरी लडाका कोमो या जिन्हे ईन्गलिश में "मार्शल कौमे" माना गया उनमें यह कुप्रथा कभी भी कोई स्थान न पा सकी। गुर्जरों व जाटों की स्त्रीयां युद्ध क्षेत्र में पति के कन्धे से कन्धा मिला दुश्मनों के दान्त खट्टे करते हुए शहीद हो जाती थी। मराठा महिलाएँ भी अपने योधा पति की युधभूमि में पूरा साथ देती रही हैं। ==== परदा ==== परदा वह प्रथा है जिसमें कुछ समुदायों में महिलाओं को अपने तन को इस प्रकार से ढंकना जरूरी होता है कि उनकी त्वचा और रूप-रंग का किसी को अंदाजा ना लगे। ==== देवदासी ==== :देवदासी दक्षिण भारत के कुछ हिस्सों में एक धार्मिक प्रथा है जिसमें देवता या मंदिर के साथ महिलाओं की “शादी” कर दी जाती है। यह परंपरा दसवीं सदी ए.डी. तक अच्छी तरह अपनी पैठ जमा जुकी थी।<ref>{{cite web |url=http://www.kamat.com/kalranga/people/yellamma/yellamma.htm |title=The Yellamma Cult |author=K. L. Kamat |date=19 दिसंबर 2006 |accessdate=25 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707123538/http://www.kamat.com/kalranga/people/yellamma/yellamma.htm |archive-date=7 जुलाई 2018 |url-status=dead }}</ref> बाद की अवधि में देवदासियों का अवैध यौन उत्पीडन भारत के कुछ हिस्सों में एक रिवाज बन गया। === अंग्रेजी शासन === यूरोपीय विद्वानों ने 19वीं सदी में यह महसूस किया था कि हिंदू महिलाएं “स्वाभाविक रूप से मासूम” और अन्य महिलाओं से “अधिक सच्चरित्र” होती हैं।<ref>दुबोईस, जीन अंटोनी और बौचंप, हेनरी किंग, हिन्दू मैनर्स, कस्टम्स और सेरेमनिज़, कलेरेंडन प्रेस, 1897</ref> [[ब्रिटिश राज|अंग्रेजी शासन]] के दौरान [[राजा राममोहन राय|राम मोहन राय]], [[ईश्वर चन्द्र विद्यासागर|ईश्वर चंद्र विद्यासागर]], [[ज्योतिराव गोविंदराव फुले|ज्योतिबा फ़ुले]], आदि जैसे कई सुधारकों ने महिलाओं के उत्थान के लिये लड़ाइयाँ लड़ीं. हालांकि इस सूची से यह पता चलता है कि राज युग में अंग्रेजों का कोई भी सकारात्मक योगदान नहीं था, यह पूरी तरह से सही नहीं है क्योंकि मिशनरियों की पत्नियाँ जैसे कि मार्था मौल्ट नी मीड और उनकी बेटी एलिज़ा काल्डवेल नी मौल्ट को दक्षिण भारत में लडकियों की शिक्षा और प्रशिक्षण के लिये आज भी याद किया जाता है – यह एक ऐसा प्रयास था जिसकी शुरुआत में स्थानीय स्तर पर रुकावटों का सामना करना पड़ा क्योंकि इसे परंपरा के रूप में अपनाया गया था। 1829 में गवर्नर-जनरल विलियम केवेंडिश-बेंटिक के तहत राजा राम मोहन राय के प्रयास [[सती प्रथा|सती]] प्रथा के उन्मूलन का कारण बने। विधवाओं की स्थिति को सुधारने में ईश्वर चंद्र विद्यासागर के संघर्ष का परिणाम विधवा पुनर्विवाह अधिनियम 1956 के रूप में सामने आया। कई महिला सुधारकों जैसे कि पंडिता रमाबाई ने भी महिला सशक्तीकरण के उद्देश्य को हासिल करने में मदद की। कर्नाटक में कित्तूर रियासत की रानी, [[रानी चेनम्मा|कित्तूर चेन्नम्मा]] ने समाप्ति के सिद्धांत (डाक्ट्रिन ऑफ़ लैप्स) की प्रतिक्रिया में अंग्रेजों के खिलाफ़ सशस्त्र विद्रोह का नेतृत्व किया। तटीय कर्नाटक की महारानी अब्बक्का रानी ने 16वीं सदी में हमलावर यूरोपीय सेनाओं, उल्लेखनीय रूप से पुर्तगाली सेना के खिलाफ़ सुरक्षा का नेतृत्व किया। [[झाँसी]] की महारानी रानी लक्ष्मीबाई ने अंग्रेजों के खिलाफ़ [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|1857 के भारतीय विद्रोह]] का झंडा बुलंद किया। आज उन्हें सर्वत्र एक राष्ट्रीय नायिका के रूप में माना जाता है। [[अवध]] की सह-शासिका बेगम हज़रत महल एक अन्य शासिका थी जिसने 1857 के विद्रोह का नेतृत्व किया था। उन्होंने अंग्रेजों के साथ सौदेबाजी से इनकार कर दिया और बाद में नेपाल चली गयीं। [[भोपाल]] की बेगमें भी इस अवधि की कुछ उल्लेखनीय महिला शासिकाओं में शामिल थीं। उन्होंने [[पर्दा प्रथा|परदा]] प्रथा को नहीं अपनाया और मार्शल आर्ट का प्रशिक्षण भी लिया। चंद्रमुखी बसु, कादंबिनी गांगुली और [[आनंदीबाई जोशी|आनंदी गोपाल जोशी]] कुछ शुरुआती भारतीय महिलाओं में शामिल थीं जिन्होंने शैक्षणिक डिग्रियाँ हासिल कीं। 1917 में महिलाओं के पहले प्रतिनिधिमंडल ने महिलाओं के राजनीतिक अधिकारों की माँग के लिये विदेश सचिव से मुलाक़ात की जिसे भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस का समर्थन हासिल था। 1927 में अखिल भारतीय महिला शिक्षा सम्मेलन का आयोजन पुणे में किया गया था।<ref name="infochange_women"/> 1929 में मोहम्मद अली जिन्ना के प्रयासों से बाल विवाह निषेध अधिनियम को पारित किया गया जिसके अनुसार एक लड़की के लिये शादी की न्यूनतम उम्र चौदह वर्ष निर्धारित की गयी थी।<ref name="infochange_women"/><ref>इयान ब्रायंट वेल्स, हिन्दू मुस्लिम यूनिटी का राजदूत</ref> हालांकि महात्मा गाँधी ने स्वयं तेरह वर्ष की उम्र में शादी की, बाद में उन्होंने लोगों से बाल विवाहों का बहिष्कार करने का आह्वान किया और युवाओं से बाल विधवाओं के साथ शादी करने की अपील की। <ref name="kamat_gandhi_status"/> भारत की आजादी के संघर्ष में महिलाओं ने एक महत्वपूर्ण भूमिका निभायी। भिकाजी कामा, डॉ॰ [[एनी बेसेन्ट|एनी बेसेंट]], प्रीतिलता वाडेकर, [[विजयलक्ष्मी पंडित]], [[राजकुमारी अमृत कौर]], [[अरुणा असाफ़ अली|अरुना आसफ़ अली]], [[सुचेता कृपलानी]] और [[कस्तूरबा गांधी|कस्तूरबा गाँधी]] कुछ प्रसिद्ध स्वतंत्रता सेनानियों में शामिल हैं। अन्य उल्लेखनीय नाम हैं मुथुलक्ष्मी रेड्डी, दुर्गाबाई देशमुख आदि। सुभाष चंद्र बोस की [[आज़ाद हिन्द फ़ौज|इंडियन नेशनल आर्मी]] की झाँसी की रानी रेजीमेंट कैप्टेन [[लक्ष्मी सहगल]] सहित पूरी तरह से महिलाओं की सेना थी। एक कवियित्री और स्वतंत्रता सेनानी [[सरोजिनी नायडू]] [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] की अध्यक्ष बनने वाली पहली भारतीय महिला और भारत के किसी राज्य की पहली महिला राज्यपाल थीं। == स्वतंत्र भारत = {{मुख्य|भारत में महिलाओं की राजनीतिक भागीदारी}} [[File:Indira Gandhi 1966.jpg|thumb|left|इंदिरा गांधी]] भारत में महिलाएं अब सभी तरह की गतिविधियों जैसे कि शिक्षा, राजनीति, मीडिया, कला और संस्कृति, सेवा क्षेत्र, विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी आदि में हिस्सा ले रही हैं।<ref name="nrcw_history"/> [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] जिन्होंने कुल मिलाकर पंद्रह वर्षों तक [[भारत के प्रधानमंत्री]] के रूप में सेवा की, दुनिया की सबसे लंबे समय तक सेवारत महिला प्रधानमंत्री हैं।<ref>{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/local/oxford/hi/people_and_places/arts_and_culture/newsid_8661000/8661776.stm|title= Oxford University's famous south Asian graduates#Indira Gandhi|date= 5 मई 2010|publisher= ''[[BBc News]]''|access-date= 26 नवंबर 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100519170030/http://news.bbc.co.uk/local/oxford/hi/people_and_places/arts_and_culture/newsid_8661000/8661776.stm|archive-date= 19 मई 2010|url-status= live}}</ref> भारत का संविधान सभी भारतीय महिलाओं को सामान अधिकार (अनुच्छेद 14), राज्य द्वारा कोई भेदभाव नहीं करने (अनुच्छेद 15 (1)), अवसर की समानता (अनुच्छेद 16), समान कार्य के लिए समान वेतन (अनुच्छेद 39 (घ)) की गारंटी देता है। इसके अलावा यह महिलाओं और बच्चों के पक्ष में राज्य द्वारा विशेष प्रावधान बनाए जाने की अनुमति देता है (अनुच्छेद 15(3)), महिलाओं की गरिमा के लिए अपमानजनक प्रथाओं का परित्याग करने (अनुच्छेद 51(ए)(ई)) और साथ ही काम की उचित एवं मानवीय परिस्थितियाँ सुरक्षित करने और प्रसूति सहायता के लिए राज्य द्वारा प्रावधानों को तैयार करने की अनुमति देता है। (अनुच्छेद 42)].<ref name="un_women_free_equal">{{cite web |title=Women in India: How Free? How Equal? |url=http://www.un.org.in/wii.htm |author=Kalyani Menon-Sen, [[A. K. Shiva Kumar]] |publisher=संयुक्त राष्ट्र |year=2001 |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060911183722/http://www.un.org.in/wii.htm |archivedate=11 सितंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> भारत में नारीवादी सक्रियता ने 1970 के दशक के उत्तरार्द्ध के दौरान रफ़्तार पकड़ी. महिलाओं के संगठनों को एक साथ लाने वाले पहले राष्ट्रीय स्तर के मुद्दों में से एक मथुरा बलात्कार का मामला था। एक थाने (पुलिस स्टेशन) में मथुरा नामक युवती के साथ बलात्कार के आरोपी पुलिसकर्मियों के बरी होने की घटना 1979-1980 में एक बड़े पैमाने पर विरोध प्रदर्शनों का कारण बनी। विरोध प्रदर्शनों को राष्ट्रीय मीडिया में व्यापक रूप से कवर किया गया और सरकार को साक्ष्य अधिनियम, दंड प्रक्रिया संहिता और भारतीय दंड संहिता को संशोधित करने और हिरासत में बलात्कार की श्रेणी को शामिल करने के लिए मजबूर किया गया।<ref name="un_women_free_equal"/> महिला कार्यकर्ताएं कन्या भ्रूण हत्या, लिंग भेद, महिला स्वास्थ्य और महिला साक्षरता जैसे मुद्दों पर एकजुट हुईं. [[File:PratibhaIndia.jpg|thumb|प्रतिभा देवीसिंह पाटिल]] चूंकि शराब की लत को भारत में अक्सर महिलाओं के खिलाफ हिंसा से जोड़ा जाता है,<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/ipc/prod/wid-9803.pdf |format=PDF |title=Women of the World: Women's Health in India |author=Victoria A. Velkoff and Arjun Adlakha |publisher=U.S. Department of Commerce |month=October |year=1998 |accessdate=25 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204005536/http://www.census.gov/ipc/prod/wid-9803.pdf |archive-date=4 फ़रवरी 2007 |url-status=live }}</ref> महिलाओं के कई संगठनों ने [[आंध्र प्रदेश]], [[हिमाचल प्रदेश]], [[हरियाणा]], [[उड़ीसा]], [[मध्य प्रदेश]] और अन्य राज्यों में शराब-विरोधी अभियानों की शुरुआत की। <ref name="un_women_free_equal"/> कई भारतीय मुस्लिम महिलाओं ने शरीयत कानून के तहत महिला अधिकारों के बारे में रूढ़िवादी नेताओं की व्याख्या पर सवाल खड़े किये और तीन तलाक की व्यवस्था की आलोचना की। <ref name="infochange_women"/> 1990 के दशक में विदेशी दाता एजेंसियों से प्राप्त अनुदानों ने नई महिला-उन्मुख गैरसरकारी संगठनों (एनजीओ) के गठन को संभव बनाया। स्वयं-सहायता समूहों एवं सेल्फ इम्प्लॉयड वुमेन्स एसोसिएशन (सेवा) जैसे एनजीओ ने भारत में महिलाओं के अधिकारों के लिए एक प्रमुख भूमिका निभाई है। कई महिलाएं स्थानीय आंदोलनों की नेताओं के रूप में उभरी हैं। उदाहरण के लिए, नर्मदा बचाओ आंदोलन की मेधा पाटकर. भारत सरकार ने 2001 को महिलाओं के सशक्तीकरण (''स्वशक्ति'') वर्ष के रूप में घोषित किया था।<ref name="infochange_women"/> महिलाओं के सशक्तीकरण की राष्ट्रीय नीति 2001 में पारित की गयी थी।<ref>{{cite web |title=National Policy For The Empowerment Of Women (2001) |url=http://www.wcd.nic.in/empwomen.htm |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205225830/http://www.wcd.nic.in/empwomen.htm |archive-date=5 फ़रवरी 2014 |url-status=dead }}</ref> 2006 में बलात्कार की शिकार एक मुस्लिम महिला इमराना की कहानी मीडिया में प्रचारित की गयी थी। इमराना का बलात्कार उसके ससुर ने किया था। कुछ मुस्लिम मौलवियों की उन घोषणाओं का जिसमें इमराना को अपने ससुर से शादी कर लेने की बात कही गयी थी, व्यापक रूप से विरोध किया गया और अंततः इमराना के ससुर को 10 साल की कैद की सजा दी गयी। कई महिला संगठनों और [[ऑल इंडिया मुस्लिम पर्सनल लॉ बोर्ड]] द्वारा इस फैसले का स्वागत किया गया।<ref>{{cite web |url=http://southasia.oneworld.net/article/view/141611/1/ |title=OneWorld South Asia News: Imrana |accessdate=25 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927005231/http://southasia.oneworld.net/article/view/141611/1/ |archive-date=27 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> अंतरराष्ट्रीय महिला दिवस के एक दिन बाद, 9 मार्च 2010 को राज्यसभा ने महिला आरक्षण बिल को पारित कर दिया जिसमें संसद और राज्य की विधान सभाओं में महिलाओं के लिए 33% आरक्षण की व्यवस्था है।<ref>{{cite web |url=http://hindu.com/2010/03/10/stories/2010031050880100.htm |title=Rajya Sabha passes Women's Reservation Bill |accessdate=25 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225050416/https://www.thehindu.com/archive/print/2010/03/10/stories/2010031050880100.htm%20/ |archive-date=25 दिसंबर 2018 |url-status=dead }}</ref> == समय रेखा == उनकी स्थिति में लगातार परिवर्तन को देश में महिलाओं द्वारा हासिल उपलब्धियों के माध्यम से उजागर किया जा सकता है: * 1879: जॉन इलियट ड्रिंकवाटर बिथयून ने 1849 में बिथयून स्कूल स्थापित किया, जो 1879 में बिथयून कॉलेज बनने के साथ भारत का पहला महिला कॉलेज बन गया। * 1883: चंद्रमुखी बसु और कादम्बिनी गांगुली [[ब्रिटिश साम्राज्य]] और भारत में स्नातक की डिग्री प्राप्त करने वाली पहली महिलायें बनीं। * 1886: कादम्बिनी गांगुली और [[आनंदीबाई जोशी|आनंदी गोपाल जोशी]] पश्चिमी दवाओं में प्रशिक्षित होने वाली भारत की पहली महिलायें बनीं। * 1905: कार चलाने वाली पहली भारतीय महिला सुज़ान आरडी टाटा थीं।<ref>{{cite web |url=http://www.mumbaipolice.org/aboutus/history.htm |title=Mumbai Police History |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061223003137/http://www.mumbaipolice.org/aboutus/history.htm |archive-date=23 दिसंबर 2006 |url-status=live }}</ref> * 1916: पहला महिला विश्वविद्यालय, एसएनडीटी महिला विश्वविद्यालय की स्थापना समाज सुधारक [[महर्षि डॉ॰ धोंडो केशव कर्वे|धोंडो केशव कर्वे]] द्वारा केवल पांच छात्रों के साथ 2 जून 1916 को की गई। * 1917: [[एनी बेसेन्ट|एनी बेसेंट]] [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] की पहली अध्यक्ष महिला बनीं। * 1919: पंडिता रामाबाई, अपनी प्रतिष्ठित समाज सेवा के कारण [[ब्रिटिश राज]] द्वारा कैसर-ए-हिंद सम्मान प्राप्त करने वाली प्रथम भारतीय महिला बनीं। * 1925: [[सरोजिनी नायडू]] भारतीय मूल की पहली महिला थीं जो भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस की अध्यक्ष बनीं। * 1927: अखिल भारतीय महिला सम्मेलन की स्थापना की गई। * 1944: आसिमा चटर्जी ऐसी पहली भारतीय महिला थीं जिन्हें किसी भारतीय विश्वविद्यालय द्वारा विज्ञान में डॉक्टरेट की उपाधि से सम्मानित किया गया। * 1947: 15 अगस्त 1947 को स्वतंत्रता के बाद, [[सरोजिनी नायडू]] संयुक्त प्रदेशों की राज्यपाल बनीं और इस तरह वे भारत की पहली महिला राज्यपाल बनीं। * 1951: डेक्कन एयरवेज की प्रेम माथुर प्रथम भारतीय महिला व्यावसायिक पायलट बनीं। * 1953: विजय लक्ष्मी पंडित [[संयुक्त राष्ट्र आम सभा|यूनाइटेड नेशंस जनरल एसेम्बली]] की पहली महिला (और पहली भारतीय) अध्यक्ष बनीं। * 1959: अन्ना चान्डी, किसी उच्च न्यायालय ([[केरल उच्च न्यायालय]]) की पहली भारतीय महिला जज बनीं। <ref>{{cite web |url=http://highcourtofkerala.nic.in/judge.htm |title=High Court of Kerala: Former Chief Justices / Judges |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061214211107/http://highcourtofkerala.nic.in/judge.htm |archivedate=14 दिसंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> * 1963: [[सुचेता कृपलानी]] उत्तर प्रदेश की मुख्यमंत्री बनीं, किसी भी भारतीय राज्य में यह पद सँभालने वाली वे पहली महिला थीं। * 1966: कैप्टेन दुर्गा बनर्जी सरकारी एयरलाइन्स, [[इंडियन|भारतीय एयरलाइंस]], की पहली भारतीय महिला पायलट बनीं। * 1966: कमलादेवी चट्टोपाध्याय ने समुदाय नेतृत्व के लिए [[रेमन मैगसेसे पुरस्कार]] प्राप्त किया। * 1966: [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गाँधी]] [[भारत के प्रधानमंत्री|भारत की पहली महिला प्रधानमंत्री]] बनीं। * 1970: कमलजीत संधू [[एशियाई खेल|एशियन गेम्स]] में गोल्ड जीतने वाली पहली भारतीय महिला थीं। * 1972: [[किरण बेदी]] [[भारतीय पुलिस सेवा]] (इंडियन पुलिस सर्विस) में भर्ती होने वाली पहली महिला थीं।<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/News/Press/docs/2003/sga827.doc.htm|title=Kiran Bedi Of India Appointed Civilian Police Adviser|accessdate=25 दिसंबर 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20110215162036/http://www.un.org/News/Press/docs/2003/sga827.doc.htm|archive-date=15 फ़रवरी 2011|url-status=live}}</ref> * 1979: [[मदर टेरेसा]] ने नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त किया और यह सम्मान प्राप्त करने वाली प्रथम भारतीय महिला नागरिक बनीं। * 1984: 23 मई को, बचेन्द्री पाल [[एवरेस्ट पर्वत|माउंट एवरेस्ट]] पर चढ़ने वाली पहली भारतीय महिला बनीं। * 1989: न्यायमूर्ति [[एम॰ फातिमा बीबी]] [[भारत का उच्चतम न्यायालय|भारत के उच्चतम न्यायालय]] की पहली महिला जज बनीं। <ref>{{Cite web |url=http://highcourtofkerala.nic.in/judge.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=26 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061214211107/http://highcourtofkerala.nic.in/judge.htm |archive-date=14 दिसंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> * 1997: [[कल्पना चावला]], भारत में जन्मी ऐसी प्रथम महिला थीं जो अंतरिक्ष में गयीं। <ref>{{Cite web |url=http://www.funlok.com/modules.php?name=News&file=article&sid=1498 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=4 दिसंबर 2025 |archive-date=17 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817190631/http://www.funlok.com/modules.php?name=News&file=article&sid=1498 |url-status=dead }}</ref> * 1992: प्रिया झिंगन [[भारतीय थलसेना]] में भर्ती होने वाली पहली महिला कैडेट थीं (6 मार्च 1993 को उन्हें कमीशन किया गया)<ref>{{cite web |url=http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/Articles/Article29.html |title=Army'S First Lady Cadet Looks Back |accessdate=30 मार्च 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070205183833/http://bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/Articles/Article29.html |archivedate=5 फ़रवरी 2007 |url-status=dead }}</ref> * 1994: हरिता कौर देओल भारतीय वायु सेना में अकेले जहाज उड़ाने वाली पहली भारतीय महिला पायलट बनी। * 2000: कर्णम मल्लेश्वरी ओलिंपिक में पदक जीतने वाली पहली भारतीय महिला बनीं (सिडनी में [[२००० ऊष्ण ओलंपिक्स|2000 के समर ओलिंपिक]] में कांस्य पदक) * 2002: [[लक्ष्मी सहगल]] भारतीय राष्ट्रपति पद के लिए खड़ी होने वाली प्रथम भारतीय महिला बनीं। * 2004: पुनीता अरोड़ा, [[भारतीय थलसेना]] में लेफ्टिनेंट जनरल के सर्वोच्च पद तक पहुँचने वाली प्रथम भारतीय महिला बनीं। * 2007: [[प्रतिभा देवीसिंह पाटिल|प्रतिभा पाटिल]] भारत की प्रथम भारतीय महिला राष्ट्रपति बनीं। * 2009: मीरा कुमार भारतीय संसद के निचले सदन, लोक सभा की पहली महिला अध्यक्ष बनीं। * 2016: [पी वी सिंधु ने रियो ओलंपिक में रजत पदक जीतकर इतिहास रचा। == संस्कृति == पूरे भारत में महिलाएं [[साड़ी]] (शरीर के चारों और घेरकर पहना जाने वाला एक लंबा कपड़े का टुकड़ा) और सलवार कमीज पहनती हैं। ''बिंदी'' महिलाओं के श्रृंगार का एक हिस्सा है। परंपरागत रूप से विवाहित हिंदू महिलाएं लाल बिंदी और सिंदूर लगाती हैं लेकिन अब ये महिलाओं के फैशन का हिस्सा बन गयी हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.kamat.com/kalranga/women/bindi.htm |title=कामतस पॉटपुरी: दी सिग्निफिकेंस ऑफ दी होली डॉट (बिंदी) |access-date=26 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616184246/http://www.kamat.com/kalranga/women/bindi.htm |archive-date=16 जून 2009 |url-status=dead }}</ref> [[रंगोली]] (या कोलम) एक परंपरागत कला है जो भारतीय महिलाओं में बहुत लोकप्रिय है। == शिक्षा और आर्थिक विकास == 1992-93 के आंकड़ों के मुताबिक भारत में केवल 9.2% घरों में ही महिलाएं मुखिया की भूमिका में हैं। हालांकि गरीबी की रेखा से नीचे के परिवारों में लगभग 35% को महिला-मुखिया द्वारा संचालित पाया गया है।<ref name="fao_sd_india">{{cite web |title=Asia's women in agriculture, environment and rural production: India |url=http://www.fao.org/sd/wpdirect/WPre0108.htm |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630002611/http://www.fao.org/sd/wpdirect/WPre0108.htm |archive-date=30 जून 2014 |url-status=live }}</ref> === शिक्षा === [[File:Computer class Gujarat.jpg|thumb|गुजरात में कंप्यूटर क्लास]] हालांकि भारत में महिला साक्षरता दर धीरे-धीरे बढ़ रही है लेकिन यह पुरुष साक्षरता दर से कम है। लड़कों की तुलना में बहुत ही कम लड़कियाँ स्कूलों में दाखिला लेती हैं और उनमें से कई बीच में ही अपनी पढ़ाई छोड़ देती हैं।<ref name="un_women_free_equal"/> 1997 के नेशनल सैम्पल सर्वे डेटा के मुताबिक केवल [[केरल]] और [[मिज़ोरम|मिजोरम]] राज्यों ने सार्वभौमिक महिला साक्षरता दर को हासिल किया है। ज्यादातर विद्वानों ने केरल में महिलाओं की बेहतर सामाजिक और आर्थिक स्थिति के पीछे प्रमुख कारक साक्षरता को माना है।<ref name="un_women_free_equal"/> अनौपचारिक शिक्षा कार्यक्रम (एनएफई) के तहत राज्यों में 40% केंद्र और [[केंद्र शासित प्रदेश|केन्द्र शासित प्रदेशों]] में 10% केंद्र विशेष रूप से महिलाओं के लिए आरक्षित हैं।{{Citation needed|date=जून 2008}} वर्ष 2000 तक लगभग 0.3 मिलियन (तीन लाख) एनएफई केन्द्रों द्वारा तकरीबन 7.42 मिलियन (70 लाख 42 हज़ार) बच्चों को सेवा दी जा रही थी जिनमें से से लगभग 0.12 मिलियन (12 लाख) विशेष रूप से लड़कियों के लिए थे।{{Citation needed|date=जून 2008}} शहरी भारत में लड़कियाँ शिक्षा के मामले में लड़कों के लगभग साथ-साथ चल रही हैं। हालांकि ग्रामीण भारत में लड़कियों को आज भी लड़कों की तुलना में कम शिक्षित किया जाता है। अमेरिका के वाणिज्य विभाग की 1998 की एक रिपोर्ट के मुताबिक भारत में महिलाओं की शिक्षा की एक मुख्य रुकावट अपर्याप्त स्कूली सुविधाएं (जैसे कि स्वच्छता संबंधी सुविधाएं), महिला शिक्षकों की कमी और पाठ्यक्रम में लिंग भेद हैं (ज्यादातर महिला चरित्रों को कमजोर और असहाय दर्शाया गया है।<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/ipc/prod/wid-9801.pdf |format=PDF |title=Women of the World: Women's Education in India |author=Victoria A. Velkoff |publisher=U.S. Department of Commerce |month=October |year=1998 |accessdate=25 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203191313/http://www.census.gov/ipc/prod/wid-9801.pdf |archive-date=3 फ़रवरी 2007 |url-status=live }}</ref> === श्रमशक्ति की भागीदारी === आम धारणा के विपरीत महिलाओं का एक बड़ा प्रतिशत कामकाजी है।<ref name="kamat_faq">{{cite web |title=Women of India: Frequently Asked Questions |url=http://www.kamat.com/kalranga/women/faq.htm |date=19 दिसंबर 2006 |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124094942/http://www.kamat.com/kalranga/women/faq.htm |archive-date=24 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> राष्ट्रीय आंकड़ा संग्रहण एजेंसियाँ इस तथ्य को स्वीकार करती हैं कि श्रमिकों के रूप में महिलाओं की भागीदारी को लेकर एक गंभीर न्यूनानुमान है।<ref name="un_women_free_equal"/> हालांकि पारिश्रमिक पाने वाले महिला श्रमिकों की संख्या पुरुषों की तुलना में बहुत ही कम है। शहरी भारत में महिला श्रमिकों की एक बड़ी संख्या मौजूद है। एक उदाहरण के तौर पर सॉफ्टवेयर उद्योग में 30% कर्मचारी महिलाएं हैं। वे पारिश्रमिक और कार्यस्थल पर अपनी स्थिति के मामले में अपने पुरुष सहकर्मियों के साथ बराबरी पर हैं। ग्रामीण भारत में कृषि और संबद्ध क्षेत्रों में कुल महिला श्रमिकों के अधिक से अधिक 89.5% तक को रोजगार दिया जाता है।<ref name="fao_sd_india"/> कुल कृषि उत्पादन में महिलाओं की औसत भागीदारी का अनुमान कुल श्रम का 55% से 66%% तक है। 1991 की विश्व बैंक की एक रिपोर्ट के अनुसार भारत में डेयरी उत्पादन में महिलाओं की भागीदारी कुल रोजगार का 94% है। वन-आधारित लघु-स्तरीय उद्यमों में महिलाओं की संख्या कुल कार्यरत श्रमिकों का 51% है।<ref name="fao_sd_india"/> श्री महिला गृह उद्योग लिज्जत पापड़ सबसे प्रसिद्ध महिला व्यापारिक सफलता की कहानियों में से एक है। 2006 में भारत की पहली बायोटेक कंपनियों में से एक - बायोकॉन की स्थापना करने वाली किरण मजूमदार-शॉ को भारत की सबसे अमीर महिला का दर्जा दिया गया था। ललिता गुप्ते और कल्पना मोरपारिया (दोनों भारत की केवल मात्र ऐसी महिला व्यवासियों में शामिल हैं जिन्होंने फ़ोर्ब्स की दुनिया की सबसे शक्तिशाली महिलाओं की सूची में अपनी जगह बनायी है) भारत के दूसरे सबसे बड़े बैंक, आईसीआईसीआई बैंक को संचालित करती हैं।<ref>[https://web.archive.org/web/20121024200527/http://www.forbes.com/2006/08/30/power-women-india_cz_mb_06women_0831india.html इंडियाज़ मोस्ट पावरफुल बिजनेसवूमन]. Forbes.com.</ref> === भूमि और संपत्ति संबंधी अधिकार === अधिकांश भारतीय परिवारों में महिलाओं को उनके नाम पर कोई भी संपत्ति नहीं मिलती है और उन्हें पैतृक संपत्ति का हिस्सा भी नहीं मिलता है।<ref name="un_women_free_equal"/> महिलाओं की सुरक्षा के कानूनों के कमजोर कार्यान्वयन के कारण उन्हें आज भी ज़मीन और संपत्ति में अपना अधिकार नहीं मिल पाता है।<ref name="carol_chronic">{{cite web |title=Chronic Hunger and the Status of Women in India |url=http://www.thp.org/reports/indiawom.htm |author=Carol S. Coonrod |month=June |year=1998 |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140910220125/http://www.thp.org/reports/indiawom.htm |archive-date=10 सितंबर 2014 |url-status=dead }}</ref> वास्तव में जब जमीन और संपत्ति के अधिकारों की बात आती है तो कुछ क़ानून महिलाओं के साथ भेदभाव करते हैं। 1956 के दशक के मध्य के हिन्दू पर्सनल लॉ (हिंदू, बौद्ध, सिखों और जैनों पर लिए लागू) ने महिलाओं को विरासत का अधिकार दिया। हालांकि बेटों को पैतृक संपत्ति में एक स्वतंत्र हिस्सेदारी मिलती थी जबकि बेटियों को अपने पिता से प्राप्त संपत्ति के आधार पर हिस्सेदारी दी जाती थी। इसलिए एक पिता अपनी बेटी को पैतृक संपत्ति में अपने हिस्से को छोड़कर उसे अपनी संपत्ति से प्रभावी ढंग से वंचित कर सकता था लेकिन बेटे को अपने स्वयं के अधिकार से अपनी हिस्सेदारी प्राप्त होती थी। इसके अतिरिक्त विवाहित बेटियों को, भले ही वह वैवाहिक उत्पीड़न का सामना क्यों ना कर रही हो उसे पैतृक संपत्ति में कोई आवासीय अधिकार नहीं मिलता था। 2005 में हिंदू कानूनों में संशोधन के बाद महिलाओं को अब पुरुषों के बराबर अधिकार दिए जाते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://indiacode.nic.in/fullact1.asp?tfnm=200539 |title=दी हिंदू सक्सेशन (अमेन्ड्मेन्ट) एक्ट, 2005 |access-date=26 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716075657/http://indiacode.nic.in/fullact1.asp?tfnm=200539 |archive-date=16 जुलाई 2011 |url-status=live }}</ref> 1986 में भारत के सर्वोच्च न्यायालय ने एक वृद्ध और तलाकशुदा मुस्लिम महिला, [[शाहबानो प्रकरण|शाहबानो]] के हक में फैसला सुनाते हुए कहा कि उन्हें गुजारा भत्ता मिलना चाहिए। हालांकि कट्टरपंथी मुस्लिम नेताओं ने इस फैसले का जोर-शोर से विरोध किया और उन्होंने यह आरोप लगाया कि अदालत उनके निजी कानून में हस्तक्षेप कर रही है। बाद में [[भारत सरकार|केंद्र सरकार]] ने मुस्लिम महिला (तलाक संबंधी अधिकारों की सुरक्षा) अधिनियम को पारित किया।<ref>{{cite web|title = The Muslim Women (Protection of Rights on Divorce) Act|url = http://www.sudhirlaw.com/themuslimwomen.htm|month = May|year = 1986|accessdate = 14 फरवरी 2008|archiveurl = https://web.archive.org/web/20071227155728/http://www.sudhirlaw.com/themuslimwomen.htm|archivedate = 27 दिसंबर 2007|url-status = dead}}</ref> इसी तरह ईसाई महिलाओं ने तलाक और उत्तराधिकार के समान अधिकारों के लिए वर्षों तक संघर्ष किया है। 1994 में सभी गिरजाघरों ने महिला संगठनों के साथ संयुक्त रूप से एक कानून का मसौदा तैयार किया जिसे ईसाई विवाह और वैवाहिक समस्याओं का क़ानून (क्रिस्चियन मैरेज एंड मैट्रिमोनियल काउजेज बिल) कहा गया। हालांकि सरकार ने प्रासंगिक कानूनों में अभी तक कोई संशोधन नहीं किया है।<ref name="infochange_women"/> == महिलाओं के विरुद्ध अपराध == पुलिस रिकॉर्ड में महिलाओं के खिलाफ भारत में अपराधों का उच्च स्तर दिखाई पड़ता है। राष्ट्रीय अपराध रिकार्ड ब्यूरो ने 1998 में यह जानकारी दी थी कि 2010 तक महिलाओं के विरुद्ध अपराधों की विकास दर जनसंख्या वृद्धि दर से कहीं ज्यादा हो जायेगी.<ref name="un_women_free_equal"/> पहले बलात्कार और छेड़छाड़ के मामलों को इनसे जुड़े सामाजिक कलंक की वजह से कई मामलों को पुलिस में दर्ज ही नहीं कराया जाता था। सरकारी आंकड़े बताते हैं कि महिलाओं के खिलाफ दर्ज किये गए अपराधों की संख्या में नाटकीय वृद्धि हुई है।<ref name="un_women_free_equal"/> === यौन उत्पीड़न === 1990 में महिलाओं के विरुद्ध दर्ज की गयी अपराधों की कुल संख्या का आधा हिस्सा कार्यस्थल पर छेड़छाड़ और उत्पीड़न से संबंधित था।<ref name="un_women_free_equal"/> लड़कियों से छेड़छाड़ (एव टीजिंग) पुरुषों द्वारा महिलाओं के यौन उत्पीड़न या छेड़छाड़ के लिए इस्तेमाल की जाने वाली एक चालबाज तरकीब (युफेमिज्म) है। कई कार्यकर्ता (एक्टिविस्ट) महिलाओं के खिलाफ यौन उत्पीड़न की बढ़ती घटनाओं के लिए "पश्चिमी संस्कृति" के प्रभाव को दोषी ठहराते हैं। विज्ञापनों या प्रकाशनों, लेखनों, पेंटिंग्स, चित्रों या किसी ऐसे तरीके से महिलाओं के अश्लील प्रतिनिधित्व को रोकने के लिए 1987 में महिलाओं का अश्लील प्रतिनिधित्व (निषेध) अधिनियम पारित किया गया था।<ref>{{cite web |title=The Indecent Representation of Women (Prohibition) Act, 1987 |url=http://www.wcd.nic.in/dowryprohibitionrules.htm |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061121135620/http://www.wcd.nic.in/dowryprohibitionrules.htm |archive-date=21 नवंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> 1997 में एक ऐतिहासिक फैसले में भारत के सर्वोच्च न्यायालय ने कार्यस्थल में महिलाओं के यौन उत्पीड़न के खिलाफ एक मजबूत पक्ष लिया। न्यायालय ने शिकायतों से बचने और इनके निवारण के लिए विस्तृत दिशा-निर्देश भी जारी किया। बाद में राष्ट्रीय महिला आयोग ने इन दिशा-निर्देशों को नियोक्ताओं के लिए एक आचार संहिता के रूप में प्रस्तुत किया।<ref name="un_women_free_equal" /> === दहेज === {{Main|दहेज प्रथा}} 1961 में भारत सरकार ने वैवाहिक व्यवस्थाओं में दहेज़ की मांग को अवैध करार देने वाला दहेज निषेध अधिनियम पारित किया।<ref>{{cite web |title=The Dowry Prohibition Act, 1961 |url=http://www.wcd.nic.in/dowryprohibitionact.htm |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909082421/http://www.wcd.nic.in/dowryprohibitionact.htm |archive-date=9 सितंबर 2015 |url-status=dead }}</ref> हालांकि दहेज-संबंधी घरेलू हिंसा, आत्महत्या और हत्या के कई मामले दर्ज किये गए हैं। 1980 के दशक में कई ऐसे मामलों की सूचना दी गयी थी।<ref name="kamat_faq"/> 1985 में दहेज निषेध (दूल्हा और दुल्हन को दिए गए उपहारों की सूचियों के रख-रखाव संबंधी) नियमों को तैयार किया गया था।<ref>{{cite web |title=The Dowry Prohibition (maintenance of lists of presents to the bride and bridegroom) rules, 1985 |url=http://www.wcd.nic.in/dowryprohibitionrules.htm |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061121135620/http://www.wcd.nic.in/dowryprohibitionrules.htm |archive-date=21 नवंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> इन नियमों के अनुसार दुल्हन और दूल्हे को शादी के समय दिए गए उपहारों की एक हस्ताक्षरित सूची बनाकर रखा जाना चाहिए। इस सूची में प्रत्येक उपहार, उसका अनुमानित मूल्य, जिसने भी यह उपहार दिया है उसका नाम और संबंधित व्यक्ति से उसके रिश्ते एक संक्षिप्त विवरण मौजूद होना चाहिए। हालांकि इस तरह के नियमों को शायद ही कभी लागू किया जाता है। 1997 की एक रिपोर्ट<ref>''रसोईघर की आग अपर्याप्त दहेज लाने वाली भारतीय दुल्हनों की मृत्यु का कारण बनती है'', 23 जुलाई 1997, नई दिल्ली, यूपीआई</ref> में यह दावा किया गया था कि दहेज़ के कारण प्रत्येक वर्ष कम से कम 5,000 महिलाओं की मौत हो जाती है और ऐसा माना जाता है कि हर दिन कम से कम एक दर्जन महिलाएं जान-बूझकर लगाई गयी "रसोईघर की आग" में जलाकर मार दी जाती हैं। इसके लिए उपयोग किया जाने वाला शब्द है "दुल्हन की आहुति" (ब्राइड बर्निंग) और स्वयं भारत में इसकी आलोचना की जाती है। शहरी शिक्षित समुदाय के बीच इस तरह के दहेज़ उत्पीड़न के मामलों में काफी कमी आई है। === बाल विवाह === भारत में बाल विवाह परंपरागत रूप से प्रचलित रही है और यह प्रथा आज भी जारी है। ऐतिहासिक रूप से कम उम्र की लड़कियों को यौवनावस्था तक पहुँचने से पहले अपने माता-पिता के साथ रहना होता था। पुराने जमाने में बाल विधवाओं को एक बेहद यातनापूर्ण जिंदगी देने, सर को मुंडाने, अलग-थलग रहने और समाज से बहिष्कृत करने का दंड दिया जाता था।<ref name="kamat_gandhi_status">{{cite web |title=Gandhi and Status of Women |url=http://www.kamat.com/mmgandhi/gwomen.htm |author=Jyotsna Kamat |date=19 दिसंबर 2006 |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101209071352/http://www.kamat.com/mmgandhi/gwomen.htm |archive-date=9 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> हालांकि 1860 में बाल विवाह को गैरकानूनी घोषित कर दिया गया था लेकिन आज भी यह एक आम प्रथा है।<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1617759.stm | work=बीबीसी न्यूज़ | title=Child marriages targeted in India | date=24 अक्टूबर 2001 | access-date=26 नवंबर 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090505162820/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1617759.stm | archive-date=5 मई 2009 | url-status=live }}</ref> यूनिसेफ की "स्टेट ऑफ द वर्ल्ड्स चिल्ड्रेन-2009" की रिपोर्ट के अनुसार 20-24 साल की उम्र की भारतीय महिलाओं के 47% की शादी 18 साल की वैध उम्र से पहले कर दी गयी थी जिसमें 56% महिलाएं ग्रामीण क्षेत्रों से थीं।<ref>{{Cite web |url=http://www.unicef.org/sowc09/docs/SOWC09_Table_9.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=26 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619111412/http://www.unicef.org/sowc09/docs/SOWC09_Table_9.pdf |archive-date=19 जून 2009 |url-status=live }}</ref> रिपोर्ट में यह भी दिखाया गया कि दुनिया भर में होने वाले बाल विवाहों का 40% अकेले भारत में ही होता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2009/01/18/stories/2009011855981100.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=26 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615131509/http://hindu.com/2009/01/18/stories/2009011855981100.htm |archive-date=15 जून 2009 |url-status=live }}</ref> === कन्या भ्रूण हत्या और लिंग के अनुसार गर्भपात === {{main|कन्या भ्रूण हत्या}} भारत में पुरुषों का लिंगानुपात बहुत अधिक है जिसका मुख्य कारण यह है कि कई लड़कियां वयस्क होने से पहली ही मर जाती हैं।<ref name="un_women_free_equal"/> भारत के जनजातीय समाज में अन्य सभी जातीय समूहों की तुलना में पुरुषों का लिंगानुपात कम है। ऐसा इस तथ्य के बावजूद है कि आदिवासी समुदायों के पास बहुत अधिक निम्न स्तरीय आमदनी, शिक्षा और स्वास्थ्य सुविधाएं मौजूद हैं।<ref name="un_women_free_equal"/> इसलिए कई विशेषज्ञों ने यह बताया है कि भारत में पुरुषों का उच्च स्तरीय लिंगानुपात कन्या शिशु हत्या और लिंग परीक्षण संबंधी गर्भपातों के लिए जिम्मेदार है। जन्म से पहले अनचाही कन्या संतान से छुटकारा पाने के लिए इन परीक्षणों का उपयोग करने की घटनाओं के कारण बच्चे के लिंग निर्धारण में इस्तेमाल किये जा सकने वाले सभी चिकित्सकीय परीक्षणों पर भारत में प्रतिबंध लगा दिया गया है। कुछ ग्रामीण क्षेत्रों में कन्या शिशु हत्या(कन्या शिशु को मार डालना) आज भी प्रचलित है।<ref name="un_women_free_equal"/> भारत में दहेज परंपरा का दुरुपयोग लिंग-चयनात्मक गर्भपातों और कन्या शिशु हत्याओं के लिए मुख्य कारणों में से एक रहा है। === घरेलू हिंसा === घरेलू हिंसा की घटनाएं निम्न स्तरीय सामाजिक-आर्थिक वर्गों (एसईसी) में अपेक्षाकृत अधिक होती हैं।<ref name="patrika">{{cite news |title=अब तक तेरी यही कहानी |url=http://epaper.patrika.com/43135/patrika-bhopal/19-06-2012#page/22/2 |publisher=राजस्थान पत्रिका |page=२ |date=१९ जून २०१२ |accessdate=११ अक्टूबर २०१४ |author=सोमाद्रि शर्मा |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017030943/http://epaper.patrika.com/43135/patrika-bhopal/19-06-2012#page/22/2 |archive-date=17 अक्तूबर 2014 |url-status=dead }}</ref> घरेलू हिंसा कानून, 2005 से महिलाओं का संरक्षण 26 अक्टूबर 2006 को अस्तित्व में आया।<ref name="patrika" /> === तस्करी === अनैतिक तस्करी (रोक) अधिनियम 1956 में पारित किया गया था।<ref>{{cite web |title=The Immoral Traffic (Prevention) Act, 1956 |url=http://www.wcd.nic.in/act/itpa1956.htm |accessdate=24 दिसंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927185126/http://www.wcd.nic.in/act/itpa1956.htm |archive-date=27 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> हालांकि युवा लड़कियों और महिलाओं की तस्करी के कई मामले दर्ज किये गए हैं। इन महिलाओं को वेश्यावृत्ति, घरेलू कार्य या [[बाल-श्रम|बाल श्रम]] के लिए मजबूर किया जाता रहा है। == अन्य चिंताएं == ; वस्त्र प्रतिबंध राजपूत, भारत के कुछ हिस्सों, विशेष रूप से उत्तर-पश्चिमी क्षेत्र में रहने वाले एक पितृसत्तात्मक कबीले ने पारंपरिक रूप से घूँघट का अभ्यास किया है, और कई लोग आज भी करते हैं। हालांकि हाल के वर्षों में, अधिक महिलाओं ने ऐसे सामाजिक मानदंडों को चुनौती देना शुरू कर दिया है। ग्रामीण हरियाणा की कई महिलाओं ने घूंघट को खारिज करना शुरू कर दिया है। ; स्वास्थ्य भारत में महिलाओं की औसत आयु की प्रत्याशा आज कई देशों की तुलना में कहीं कम है लेकिन इसमें पिछले कुछ वर्षों में धीरे-धीरे सुधार देखा जा रहा है। कई परिवारों, विशेष रूप से ग्रामीण क्षेत्रों में लड़कियों और महिलाओं को परिवार में पोषण संबंधी भेदभाव का सामना करना पड़ता है और ये कमजोर एवं कुपोषित होती हैं।<ref name="un_women_free_equal"/> भारत में मातृत्व संबंधी मृत्यु दर दुनिया भर में दूसरे सबसे ऊंचे स्तर पर है।<ref name="infochange_women"/> देश में केवल 42% जन्मों की निगरानी पेशेवर स्वास्थ्य कर्मियों द्वारा की जाती है। ज्यादातर महिलाएं अपने बच्चे को जन्म देने के लिए परिवार की किसी महिला की मदद लेती हैं जिसके पास अक्सर ना तो इस कार्य की जानकारी होती है और ना ही माँ की जिंदगी खतरे में पड़ने पर उसे बचाने की सुविधाएं मौजूद होती हैं।<ref name="un_women_free_equal"/> यूएनडीपी मानव विकास रिपोर्ट (1997) के अनुसार 88% गर्भवती महिलाएं (15-49 वर्ष के आयु वर्ग में) रक्ताल्पता (एनीमिया) से पीड़ित पायी गयी थीं।<ref name="fao_sd_india"/> ; परिवार नियोजन भारत के ग्रामीण क्षेत्रों में औसत महिलाओं के पास अपनी प्रजनन क्षमता पर थोड़ा या कोई नियंत्रण नहीं होता है। महिलाओं, विशेषकर ग्रामीण क्षेत्रों की महिलाओं के पास गर्भनिरोध के सुरक्षित एवं आत्म-नियंत्रित तरीके उपलब्ध नहीं होते हैं। सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणाली नसबंदी जैसे स्थायी तरीकों या आईयूडी जैसे लंबी-अवधि के तरीकों पर जोर देती है जिसके लिए बार-बार निगरानी की जरूरत नहीं होती है। कुल गर्भनिरोधक उपायों में 75% से अधिक नसबंदी होती है जिसमें महिला नसबंदी कुल नसबंदी में तकरीबन 95% तक होती है।<ref name="un_women_free_equal"/> ; स्वच्छता भारत के ग्रामीण हिस्से में शौचालयों की भारी कमी है। भारत के सांस्कृतिक मानदंडों को देखते हुए, महिलाएं लड़कों की तरह खुले तौर पर शौच नहीं कर सकती हैं। महिलाओं को शौच करते समय दूसरों की नजरों से बचने के लिए रात का इंतजार करना पड़ता है। बिहार में स्वच्छता की पहुंच पर चर्चा की गई है। 2013 के एक अनुमान के अनुसार, बिहार में लगभग 85% ग्रामीण परिवारों के पास शौचालय नहीं है; और यह उन महिलाओं और लड़कियों के लिए एक खतरनाक स्थिति पैदा करता है जिनका खेतों में पीछा किया जाता है, उन पर हमला किया जाता है और उनके साथ बलात्कार किया जाता है। 2011 में भारत के सबसे बड़े शहर मुंबई में "पेशाब करने का अधिकार" (जैसा कि मीडिया द्वारा कहा जाता है) अभियान शुरू हुआ। इस अभ्यास के खिलाफ नियमों के बावजूद, महिलाओं को, लेकिन पुरुषों को नहीं, मुंबई में पेशाब करने के लिए भुगतान करना पड़ता है। खेतों में पेशाब करने के दौरान महिलाओं का यौन उत्पीड़न भी किया गया है। == उल्लेखनीय भारतीय महिलाएं == {{See also|श्रेणी:विकिपरियोजना हिन्द की बेटियाँ}} ; कला और मनोरंजन एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी, [[गंगूबाई हंगल]], [[कुमारी लता दीनानाथ मंगेशकर|लता मंगेशकर]] और [[आशा भोंसले]] जैसी गायिकाएं एवं वोकलिस्ट और [[ऐश्वर्या राय]] जैसी अभिनेत्रियों को भारत में काफी सम्मान दिया जाता है। आंजोली इला मेनन प्रसिद्ध चित्रकारों में से एक हैं। ; खेल हालांकि भारत में सामान्य खेल परिदृश्य बहुत अच्छा नहीं है, कुछ भारतीय महिलाओं ने इस क्षेत्र में उल्लेखनीय उपलब्धियां हासिल की हैं। भारत की कुछ प्रसिद्ध महिला खिलाड़ियों में [[पी॰ टी॰ उषा|पी.टी. उषा]], जे. जे. शोभा (एथलेटिक्स), कुंजरानी देवी (भारोत्तोलन), डायना एडल्जी (क्रिकेट), [[साइना नेहवाल]] (बैडमिंटन), कोनेरू हम्पी (शतरंज) और [[सानिया मिर्ज़ा|सानिया मिर्जा]] (टेनिस) शामिल हैं। कर्णम मल्लेश्वरी (भारोत्तोलक) ओलंपिक पदक (वर्ष 2000 में कांस्य पदक) जीतने वाली भारतीय महिला हैं। ; राजनीति भारत में पंचायत राज संस्थाओं के माध्यम से दस लाख से अधिक महिलाओं ने सक्रिय रूप से राजनीतिक जीवन में प्रवेश किया है।<ref name="carol_chronic"/> 73वें और 74वें संविधान संशोधन अधिनियमों के अनुसार सभी निर्वाचित स्थानीय निकाय अपनी सीटों में से एक तिहाई महिलाओं के लिए आरक्षित रखते हैं। हालांकि विभिन्न स्तर की राजनीतिक गतिविधियों में महिलाओं का प्रतिशत काफी बढ़ गया है, इसके बावजूद महिलाओं को अभी भी प्रशासन और निर्णयात्मक पदों में पर्याप्त प्रतिनिधित्व नहीं मिल पाया है।<ref name="un_women_free_equal"/> ; साहित्य भारतीय साहित्य में कई सुप्रसिद्ध लेखिकाएं, कवियित्रियों और कथा-लेखिकाओं के रूप में जानी जाती हैं। इनमें से कुछ मशहूर नाम हैं [[सरोजिनी नायडू|सरोजनी नायडू]], कमला सुरैया, शोभा डे, अरुंधति रॉय, अनीता देसाई. [[सरोजिनी नायडू]] को भारत कोकिला कहा जाता है। अरुंधति रॉय को उनके उपन्यास द गॉड ऑफ स्मॉल थिंग्स के लिए बुकर पुरस्कार ([[मैन बुकर पुरस्कार|मैन बुकर प्राइज]]) से सम्मानित किया गया था। ; वाणिज्य 2013 अक्टूबर/नवंबर में भारत की लगभग आधे बैंक व वित्त उद्योग की अध्यक्षता महिलाओं के हाथ में थी। * [[अरुंधति भट्टाचार्य]]- [[स्टेट बैंक ऑफ इंडिया]]- भारत का सबसे बड़ा बैंक * [[चंदा कोचर]]-[[आईसीआईसीआई बैंक]]- निजी क्षेत्र में भारत का सबसे बड़ा बैंक * [[रेणु सूद कर्नाड]] - [[एचडीएफसी लिमिटेड]] - भारत की सबसे बड़ी गृह ऋण कंपनी, * [[चित्रा रामकृष्ण]] - [[नैशनल स्टॉक एक्सचेंज]] भारत के सबसे बड़ा स्टॉक एक्सचेंज * [[शिखा शर्मा]]-[[एक्सिस बैंक]], [[शुभलक्ष्मी पणसे]] - [[इलाहाबाद बैंक ऑफ इंडिया]], [[विजयलक्ष्मी अय्यर]]-[[बैंक ऑफ इंडिया]], [[अर्चना भार्गव]] - [[यूनाईटेड बैंक ऑफ इंडिया]], [[नैना लाल किदवई]]- [[एचएसबीसी]]भारत, [[कल्पना मोरपारिया]]-जे पी मोर्गन, [[काकू नखाते]]- [[बैंक ऑफ अमेरिका मेरिल लिंच]], भारत के शीर्ष पर हैं। [[उषा सांगवान]] भारत की सबसे बड़ी जीवन बीमा कंपनी एल आई सी की प्रबंध निदेशक नियुक्त हुईं। * इसके अतिरिक्त -[[भारतीय रिज़र्व बैंक]] के केंद्रीय निदेशक बोर्ड में भी दो महिलाओं को स्थान प्राप्त है- * [[इला भट्ट]] व [[इंदिरा राजारमन]]। == इन्हें भी देखें == {{col-begin}} {{col-2}} * भारत में नारीवाद * महिला अधिकार * सिख धर्म में महिलायें * हिंदू धर्म में महिलायें {{col-2}} * भारत में कामुकता * भारतीय महिला कलाकारों की सूची * भारतीय फिल्म अभिनेत्रियों की सूची * नृत्य में भारतीय महिलाएं * महिला आरक्षण विधेयक {{col-end}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == संदर्भग्रन्थ == * क्लेरिस्स बदर द्वारा ''वूमन इन ऐन्शन्ट इण्डिया'' . ट्रबनर्स ओरिएंटल सीरीज. रौत्लेदगे, 2001. आईएसबीएन 978-0-415-24489-3. == बाहरी कड़ियाँ == *[https://web.archive.org/web/20101202052450/http://womennewsnetwork.net/2007/11/05/nothing-to-go-back-to-the-fate-of-the-widows-of-vrindavan-india/ "Nothing to Go Back To - The Fate of the Widows of Vrindavan, भारत"] WNN - Women News Network * [https://web.archive.org/web/20140901190739/http://ncw.nic.in/ नेशनल कमिशन फॉर वूमन] * [https://web.archive.org/web/20101201001141/http://wcd.nic.in/ मिनिस्ट्री ऑफ वूमन एंड चाईल्ड डेवलपमेंट] * [https://web.archive.org/web/20101112212812/http://www.sawnet.org/ साउथ एशियन वूमंस नेटवर्क] (एसएडब्लूएनईटी) * [https://web.archive.org/web/20080404011344/http://www.skidmore.edu/academics/arthistory/ah369/LINKSPG2.HTM#bib वूमन ऑफ दी मुग़ल डाइनस्टी] * [https://web.archive.org/web/20190322154926/http://www.pariwariksuraksha.org/ इंडियन वूमन एंड डाउरी लॉ मिस्यूज] * [https://web.archive.org/web/20101126231314/http://www.kamat.com/kalranga/women/index.htm वूमन ऑफ़ इंडिया] * [https://web.archive.org/web/20101205141906/http://www.rediff.com/money/2005/apr/29spec.htm 21 टॉप वूमन सीईओज़ ऑफ इंडिया] * [https://web.archive.org/web/20060913200025/http://www.szirine.com/countrytemplate.php?country=India दी बैंगल कोड - फिक्शन रिलेटेड टू अनरिटेन सोशल रूल्स दैट इंडियन वूमन हैव टू डील विथ] * [https://web.archive.org/web/20101207040749/http://memsaab.com/ ए ग्लोबल नेटवर्क फॉर इंडियन वूमन] * [https://web.archive.org/web/20110725211849/http://www.csrindia.org/ सीआरएस सेंटर फॉर सोशल रिसर्च] [[श्रेणी:भारतीय समाज]] [[श्रेणी:एशिया में महिलाएँ]] [[श्रेणी:भारतीय महिलाएँ]] [[श्रेणी:भारत में सामाजिक-आर्थिक मुद्दे]] 6o9ixajbzpvxzb5d6idc0h7wikceyk0 भारतीय रेलवे खानपान एवं पर्यटन निगम 0 248013 6632035 6631220 2026-10-22T13:31:12Z ~2026-56453-47 955200 /* */ vande Bharat Express Lucknow tu New Delhi 6632035 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company |company_name = भारतीय रेलवे खान-पान एवम् पर्यटन निगम |logo = [[चित्र:IRCTC Logo.svg|125px]] |company_type = [[भारतीय रेल]] की सहायक कम्पनी |foundation =Vande Bharat Express Lucknow tu New Delhi Lucknow junction se subah 6:10 mein chalegi chhoti line per platform number 6 se Ravana hogi |location_city = नयी दिल्ली |location_country =भारत |location = |locations = |key_people = |area_served = [[भारत]] |industry = [[रेल]]वे |products = |services = खान-पान, पर्यटन और ऑनलाइन टिकटिंग |operating_income = |net_income = |parent =भारतीय रेल |subsid = |slogan = |homepage = [http://www.irctc.co.in/ IRCTC website] |dissolved = |footnotes = |intl = हाँ }} भारतीय रेलवे आपके खान - पान के साथ - साथ पर्यटन निगम [[भारतीय रेल]] का उपविभाग है, जो रेलवे की खान-पान व्यवस्था, पर्यटन और ऑनलाइन टिकट सम्बन्धी गतिविधियों का कार्यभार सम्भालता है। == सेवाएँ == === खान-पान === आईआरसीटीसी1 (IRCTC1), भारत भर की रेल गाड़ियों में और रेलवे स्टेशनों पर खान-पान की सेवाएँ उपलब्ध कराने की ज़िम्मेदारी सम्भालता है। यात्रा की दूरी और यात्रियों की औसत लदान घटक को ध्यान में रखते हुए, रेलवेज़ द्वारा या तो गाड़ी में ही पैंट्री कार की व्यवस्था की जाती है या यात्रा के दौरान कुछ चुनिंदा स्टेशनों पर भोजन उपलब्ध कराया जाता है। === ऑनलाइन टिकट सुविधा === भारत में रेल टिकट बुकिंग को सुविधाजनक और बेहतर बनाने में आईआरसीटीसी (IRCTC) का बहुत बड़ा योगदान रहा है। इस विभाग ने अपने वेबसाइट पर [[अंतरजाल|इंटरनेट]] के ज़रिये और साथ ही मोबाइल फ़ोन से जीपीआरएस (GPRS) या [[संक्षिप्त सन्देश सेवा|एसएमएस (SMS)]] के ज़रिये भी रेल टिकट बुकिंग कराने की सुविधा उपलब्ध कराने में पथप्रदर्शक का काम किया है। टिकट रद्द करना हो या उसमें कोई परिष्करण करना हो तो वह भी ऑनलाइन पर किया जा सकता है। इ-टिकटों (E-tickets) के अलावा, आईआरसीटीसी (IRCTC) आई-टिकटें (I-tickets) भी प्रदान करता है जो मूल रूप से सामान्य टिकट की तरह ही होते हैं, अन्तर सिर्फ़ इतना होता है कि उनकी बुकिंग ऑनलाइन द्वारा की जाती है और उन्हें डाक द्वारा पहुँचाया जाता है। टिकट के पीएनआर स्टेटस (PNR Status) की जानकारी ऑनलाइन हासिल करने की भी सुविधा है। [[मुंबई उपनगरीय रेल]] गाड़ियों के यात्री अपना सीज़न टिकट भी आईआरसीटीसी (IRCTC) के वेबसाइट के ज़रिये प्राप्त कर सकते हैं। हाल ही में आईआरसीटीसी (IRCTC) ने अक्सर यात्रा करने वाले यात्रियों के लिए "शुभ यात्रा" नामक योजना का शुभारम्भ किया है। इस योजना के ज़रिये, यात्री वार्षिक शुल्क का अग्रिम भुगतान करके, पूरे वर्ष भर में खरीदी हुई अपनी टिकटों पर रियायत पा सकते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.irctc.co.in/loyalty.html |title=शुभ यात्रा निष्ठा कार्यक्रम |access-date=4 फ़रवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125081920/http://www.irctc.co.in/loyalty.html |archive-date=25 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === तत्काल योजना === तत्काल योजना के तहत जो यात्री कम समय अवधि के अंदर अपनी यात्रा की योजना बनाते है, वे आईआरसीटीसी पोर्टल पर तत्काल योजना के माध्यम से सभी मेल / एक्सप्रेस ट्रैन में यात्रा टिकट बुक कर सकते है । तत्काल सुविधा के अंतर्गत प्रारंभिक स्टेशन से ट्रेन के प्रस्थान से एक दिन पहले से, वातानुकूलित कोच के आरक्षण के लिए पूर्वाह्न 10:00 बजे से बुकिंग शुरू होती है और सामान्य कोच के लिए पूर्वाह्न 11:00 बजे से बुकिंग शुरू होती है । === पर्यटन === आईआरसीटीसी (IRCTC) देश-विदेश के पर्यटकों के लिए बजट और डीलक्स पैकेज टूर का आयोजन भी करता है। भारत दर्शन नामक लोकप्रिय पर्यटन पैकेज द्वारा बजट पर्यटकों को भारत के महत्त्वपूर्ण पर्यटन स्थलों की सैर करायी जाती है। लग्ज़री पर्यटन पैकेज भी उपलब्ध कराये जाते हैं, जिनमें विशेष लग्ज़री गाड़ियों में यात्रा करायी जाती है, जैसे: * पैलेस ऑन व्हील्स * रॉयल ओरिएंट एक्सप्रेस * गोल्डन चैरियट (स्वर्ण रथ) * डेक्कन ओडिसी * रॉयल राजस्थान ऑन व्हील्स * बुद्धिस्ट (बौद्ध) सर्किट ट्रेन और आईआरसीटीसी (IRCTC) 'महाराजास एक्सप्रेस' के प्रचालन में भी भागीदार है।<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata-/Rs-1-lakh-a-night-on-Maharajas-Express/articleshow/5700045.cms|title=Rs 1 lakh a night on Maharajas’ Express|last=Gupta|first=Jayanta|date=2010-03-19|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|accessdate=2010-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20100428084358/http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata-/Rs-1-lakh-a-night-on-Maharajas-Express/articleshow/5700045.cms|archive-date=28 अप्रैल 2010|url-status=live}}</ref> पारम्परिक पर्यटन के अलावा, आईआरसीटीसी (IRCTC) साहसिक पर्यटन पैकेज भी उपलब्ध कराता है, जिसमें पानी के खेल, जोखिम भरे खेल और जंगलों में लम्बी पैदल यात्रा इत्यादि शामिल हैं। इनके अलावा, पर्यटकों की विशिष्ट पसन्द के अनुकूल पर्यटन योजना बनाने का प्रावधान इसका एक और ख़ास आकर्षण है। === हवाई यात्रा टिकट === आईआरसीटीसी की अपनी वेबसाइट के माध्यम से हवाई यात्रा टिकट (एयर टिकट) बुकिंग में भी उपस्थिति है। आईआरसीटीसी सभी घरेलू और अंतरराष्ट्रीय यात्रा के लिए हवाई यात्रा टिकट बुकिंग सुविधा प्रदान करता है। आईआरसीटीसी एलटीसी टिकट बुक करने के लिए एक अधिकृत एजेंसी भी है। आईआरसीटीसी अपने यात्रा के दौरान ग्राहक सेवा के माध्यम से हवाई यात्रा के संबंध में आपके सभी प्रश्नों का समाधान प्रदान करता है। == पुरस्कार और उपलब्धियाँ == ऑनलाइन सुविधा उपलब्ध कराने के बाद, बहुत ही कम समय में, आईआरसीटीसी (IRCTC) का वेबसाइट पूरे एशिया महादेश में सबसे बड़ा और सबसे तेज़ी से प्रगति करता इ-कॉमर्स (e-commerce) वेबसाइट बन गया और 2003 में इस वेबसाइट के पंजीकृत उपयोगकर्ताओं की संख्या लगभग छः लाख थी।<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/ew/2003/12/31/stories/2003123100020100.htm|title=At your doorstep|publisher=द हिन्दू|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824231933/http://www.thehindubusinessline.com/ew/2003/12/31/stories/2003123100020100.htm|archive-date=24 अगस्त 2010|url-status=live}}</ref> आईआरसीटीसी (IRCTC) द्वारा जीते हुए कुछ अन्य पुरस्कार हैं: * भारत सरकार, पर्यटन के मंत्रालय द्वारा '''नैशनल टूरिज़्म अवॉर्ड ऑफ़ एक्सीलेंस''' से सम्मानित किया गया। * हरियाणा सरकार और भारत सरकार द्वारा 2007-08 संयुक्त रूप '''नैशनल अवॉर्ड फॉर ई-गवर्नेंस''' से सम्मानित किया गया। * सीएनबीसी (CNBC) द्वारा "सर्वश्रेष्ठ ई-गवर्नेंस पीएसयू (PSU) साइट" के लिए '''जीनियस ऑफ़ द वेब अवॉर्ड 2007''' से सम्मानित किया गया। * 9 से 11 फ़रवरी 2008 से [[मुम्बई|मुम्बई]] में ट्रैवेल एण्ड टूरिज़्म फेयर ऑफ़ इंडिया (टीटीएफ (TTF) एण्ड ओटीएम (OTM) 2008) में '''सर्वश्रेष्ठ वैल्यू लेज़र प्रोडक्ट''' क्षेत्र के लिए आईआरसीटीसी (IRCTC) टूरिज़्म यूनिट ऑफ़ वेस्ट ज़ोन द्वारा विजेता घोषित किया गया। * 2007-08 वर्ष में "सर्वश्रेष्ठ सिटिज़न सेंट्रिक एप्लीकेशन" के लिए '''नैशनल अवॉर्ड फॉर ई-गवर्नेंस''' जीता। * 12 से 10 फ़रवरी 2007 से मुम्बई में ट्रैवेल एण्ड टूरिज़्म फेयर ऑफ़ इंडिया (टीटीएफ (TTF) एण्ड ओटीएम (OTM) 2007) में '''सर्वश्रेष्ठ इनोवेटिव प्रोडक्ट''' क्षेत्र के लिए आईआरसीटीसी (IRCTC) टूरिज़्म यूनिट द्वारा विजेता घोषित किया गया। * 2007 में "सर्वश्रेष्ठ ई-गवर्नेंस प्रोजेक्ट" के लिए '''सीएसआई (CSI) -निहिलेंट ई-गवर्नेंस अवॉर्ड''' जीता। * [[२००५|2005]] में '''आईसीआईसीआई (ICICI) बैंक रिटेल एक्सीलेंस अवॉर्ड''' जीता। * [[२००३|2003]] और [[२००४|2004]] में डेटाक्वेस्ट द्वारा '''पाथ ब्रेकर अवॉर्ड''' जीता। * भारत सरकार, रेल के मंत्रालय द्वारा '''मीनी रत्ना कैटगरी-1''' से सम्मानित किया गया। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{official website|2=आईआरसीटीसी वेबसाइट}} * [https://web.archive.org/web/20110202142727/http://www.railtourismindia.com/ भारतीय रेल पर्यटन वेबसाइट] [[श्रेणी:भारत की रेलवे कंपनियां]] [[श्रेणी:भारतीय कंपनियाँ]] {{भारतीय रेल}} f0ply1f0glnvgba9rvqlnhtsjpi338q 6632036 6632035 2026-10-22T14:06:49Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/~2026-56453-47|~2026-56453-47]] ([[User talk:~2026-56453-47|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6625543 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company |company_name = भारतीय रेलवे खान-पान एवम् पर्यटन निगम |logo = [[चित्र:IRCTC Logo.svg|125px]] |company_type = [[भारतीय रेल]] की सहायक कम्पनी |foundation = |location_city = नयी दिल्ली |location_country =भारत |location = |locations = |key_people = |area_served = [[भारत]] |industry = [[रेल]]वे |products = |services = खान-पान, पर्यटन और ऑनलाइन टिकटिंग |operating_income = |net_income = |parent =भारतीय रेल |subsid = |slogan = |homepage = [http://www.irctc.co.in/ IRCTC website] |dissolved = |footnotes = |intl = हाँ }} भारतीय रेलवे आपके खान - पान के साथ - साथ पर्यटन निगम [[भारतीय रेल]] का उपविभाग है, जो रेलवे की खान-पान व्यवस्था, पर्यटन और ऑनलाइन टिकट सम्बन्धी गतिविधियों का कार्यभार सम्भालता है। == सेवाएँ == === खान-पान === आईआरसीटीसी1 (IRCTC1), भारत भर की रेल गाड़ियों में और रेलवे स्टेशनों पर खान-पान की सेवाएँ उपलब्ध कराने की ज़िम्मेदारी सम्भालता है। यात्रा की दूरी और यात्रियों की औसत लदान घटक को ध्यान में रखते हुए, रेलवेज़ द्वारा या तो गाड़ी में ही पैंट्री कार की व्यवस्था की जाती है या यात्रा के दौरान कुछ चुनिंदा स्टेशनों पर भोजन उपलब्ध कराया जाता है। === ऑनलाइन टिकट सुविधा === भारत में रेल टिकट बुकिंग को सुविधाजनक और बेहतर बनाने में आईआरसीटीसी (IRCTC) का बहुत बड़ा योगदान रहा है। इस विभाग ने अपने वेबसाइट पर [[अंतरजाल|इंटरनेट]] के ज़रिये और साथ ही मोबाइल फ़ोन से जीपीआरएस (GPRS) या [[संक्षिप्त सन्देश सेवा|एसएमएस (SMS)]] के ज़रिये भी रेल टिकट बुकिंग कराने की सुविधा उपलब्ध कराने में पथप्रदर्शक का काम किया है। टिकट रद्द करना हो या उसमें कोई परिष्करण करना हो तो वह भी ऑनलाइन पर किया जा सकता है। इ-टिकटों (E-tickets) के अलावा, आईआरसीटीसी (IRCTC) आई-टिकटें (I-tickets) भी प्रदान करता है जो मूल रूप से सामान्य टिकट की तरह ही होते हैं, अन्तर सिर्फ़ इतना होता है कि उनकी बुकिंग ऑनलाइन द्वारा की जाती है और उन्हें डाक द्वारा पहुँचाया जाता है। टिकट के पीएनआर स्टेटस (PNR Status) की जानकारी ऑनलाइन हासिल करने की भी सुविधा है। [[मुंबई उपनगरीय रेल]] गाड़ियों के यात्री अपना सीज़न टिकट भी आईआरसीटीसी (IRCTC) के वेबसाइट के ज़रिये प्राप्त कर सकते हैं। हाल ही में आईआरसीटीसी (IRCTC) ने अक्सर यात्रा करने वाले यात्रियों के लिए "शुभ यात्रा" नामक योजना का शुभारम्भ किया है। इस योजना के ज़रिये, यात्री वार्षिक शुल्क का अग्रिम भुगतान करके, पूरे वर्ष भर में खरीदी हुई अपनी टिकटों पर रियायत पा सकते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.irctc.co.in/loyalty.html |title=शुभ यात्रा निष्ठा कार्यक्रम |access-date=4 फ़रवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125081920/http://www.irctc.co.in/loyalty.html |archive-date=25 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === तत्काल योजना === तत्काल योजना के तहत जो यात्री कम समय अवधि के अंदर अपनी यात्रा की योजना बनाते है, वे आईआरसीटीसी पोर्टल पर तत्काल योजना के माध्यम से सभी मेल / एक्सप्रेस ट्रैन में यात्रा टिकट बुक कर सकते है । तत्काल सुविधा के अंतर्गत प्रारंभिक स्टेशन से ट्रेन के प्रस्थान से एक दिन पहले से, वातानुकूलित कोच के आरक्षण के लिए पूर्वाह्न 10:00 बजे से बुकिंग शुरू होती है और सामान्य कोच के लिए पूर्वाह्न 11:00 बजे से बुकिंग शुरू होती है । === पर्यटन === आईआरसीटीसी (IRCTC) देश-विदेश के पर्यटकों के लिए बजट और डीलक्स पैकेज टूर का आयोजन भी करता है। भारत दर्शन नामक लोकप्रिय पर्यटन पैकेज द्वारा बजट पर्यटकों को भारत के महत्त्वपूर्ण पर्यटन स्थलों की सैर करायी जाती है। लग्ज़री पर्यटन पैकेज भी उपलब्ध कराये जाते हैं, जिनमें विशेष लग्ज़री गाड़ियों में यात्रा करायी जाती है, जैसे: * पैलेस ऑन व्हील्स * रॉयल ओरिएंट एक्सप्रेस * गोल्डन चैरियट (स्वर्ण रथ) * डेक्कन ओडिसी * रॉयल राजस्थान ऑन व्हील्स * बुद्धिस्ट (बौद्ध) सर्किट ट्रेन और आईआरसीटीसी (IRCTC) 'महाराजास एक्सप्रेस' के प्रचालन में भी भागीदार है।<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata-/Rs-1-lakh-a-night-on-Maharajas-Express/articleshow/5700045.cms|title=Rs 1 lakh a night on Maharajas’ Express|last=Gupta|first=Jayanta|date=2010-03-19|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|accessdate=2010-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20100428084358/http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata-/Rs-1-lakh-a-night-on-Maharajas-Express/articleshow/5700045.cms|archive-date=28 अप्रैल 2010|url-status=live}}</ref> पारम्परिक पर्यटन के अलावा, आईआरसीटीसी (IRCTC) साहसिक पर्यटन पैकेज भी उपलब्ध कराता है, जिसमें पानी के खेल, जोखिम भरे खेल और जंगलों में लम्बी पैदल यात्रा इत्यादि शामिल हैं। इनके अलावा, पर्यटकों की विशिष्ट पसन्द के अनुकूल पर्यटन योजना बनाने का प्रावधान इसका एक और ख़ास आकर्षण है। === हवाई यात्रा टिकट === आईआरसीटीसी की अपनी वेबसाइट के माध्यम से हवाई यात्रा टिकट (एयर टिकट) बुकिंग में भी उपस्थिति है। आईआरसीटीसी सभी घरेलू और अंतरराष्ट्रीय यात्रा के लिए हवाई यात्रा टिकट बुकिंग सुविधा प्रदान करता है। आईआरसीटीसी एलटीसी टिकट बुक करने के लिए एक अधिकृत एजेंसी भी है। आईआरसीटीसी अपने यात्रा के दौरान ग्राहक सेवा के माध्यम से हवाई यात्रा के संबंध में आपके सभी प्रश्नों का समाधान प्रदान करता है। == पुरस्कार और उपलब्धियाँ == ऑनलाइन सुविधा उपलब्ध कराने के बाद, बहुत ही कम समय में, आईआरसीटीसी (IRCTC) का वेबसाइट पूरे एशिया महादेश में सबसे बड़ा और सबसे तेज़ी से प्रगति करता इ-कॉमर्स (e-commerce) वेबसाइट बन गया और 2003 में इस वेबसाइट के पंजीकृत उपयोगकर्ताओं की संख्या लगभग छः लाख थी।<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/ew/2003/12/31/stories/2003123100020100.htm|title=At your doorstep|publisher=द हिन्दू|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824231933/http://www.thehindubusinessline.com/ew/2003/12/31/stories/2003123100020100.htm|archive-date=24 अगस्त 2010|url-status=live}}</ref> आईआरसीटीसी (IRCTC) द्वारा जीते हुए कुछ अन्य पुरस्कार हैं: * भारत सरकार, पर्यटन के मंत्रालय द्वारा '''नैशनल टूरिज़्म अवॉर्ड ऑफ़ एक्सीलेंस''' से सम्मानित किया गया। * हरियाणा सरकार और भारत सरकार द्वारा 2007-08 संयुक्त रूप '''नैशनल अवॉर्ड फॉर ई-गवर्नेंस''' से सम्मानित किया गया। * सीएनबीसी (CNBC) द्वारा "सर्वश्रेष्ठ ई-गवर्नेंस पीएसयू (PSU) साइट" के लिए '''जीनियस ऑफ़ द वेब अवॉर्ड 2007''' से सम्मानित किया गया। * 9 से 11 फ़रवरी 2008 से [[मुम्बई|मुम्बई]] में ट्रैवेल एण्ड टूरिज़्म फेयर ऑफ़ इंडिया (टीटीएफ (TTF) एण्ड ओटीएम (OTM) 2008) में '''सर्वश्रेष्ठ वैल्यू लेज़र प्रोडक्ट''' क्षेत्र के लिए आईआरसीटीसी (IRCTC) टूरिज़्म यूनिट ऑफ़ वेस्ट ज़ोन द्वारा विजेता घोषित किया गया। * 2007-08 वर्ष में "सर्वश्रेष्ठ सिटिज़न सेंट्रिक एप्लीकेशन" के लिए '''नैशनल अवॉर्ड फॉर ई-गवर्नेंस''' जीता। * 12 से 10 फ़रवरी 2007 से मुम्बई में ट्रैवेल एण्ड टूरिज़्म फेयर ऑफ़ इंडिया (टीटीएफ (TTF) एण्ड ओटीएम (OTM) 2007) में '''सर्वश्रेष्ठ इनोवेटिव प्रोडक्ट''' क्षेत्र के लिए आईआरसीटीसी (IRCTC) टूरिज़्म यूनिट द्वारा विजेता घोषित किया गया। * 2007 में "सर्वश्रेष्ठ ई-गवर्नेंस प्रोजेक्ट" के लिए '''सीएसआई (CSI) -निहिलेंट ई-गवर्नेंस अवॉर्ड''' जीता। * [[२००५|2005]] में '''आईसीआईसीआई (ICICI) बैंक रिटेल एक्सीलेंस अवॉर्ड''' जीता। * [[२००३|2003]] और [[२००४|2004]] में डेटाक्वेस्ट द्वारा '''पाथ ब्रेकर अवॉर्ड''' जीता। * भारत सरकार, रेल के मंत्रालय द्वारा '''मीनी रत्ना कैटगरी-1''' से सम्मानित किया गया। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{official website|2=आईआरसीटीसी वेबसाइट}} * [https://web.archive.org/web/20110202142727/http://www.railtourismindia.com/ भारतीय रेल पर्यटन वेबसाइट] [[श्रेणी:भारत की रेलवे कंपनियां]] [[श्रेणी:भारतीय कंपनियाँ]] {{भारतीय रेल}} bdt99ka4gj5dec8spu9ae7bbtv4jjv1 विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ग 4 262127 6632282 6592591 2026-10-23T11:10:47Z Suraj pratap 1786 955386 /* गौ */ गौरेंदा-उन्नाव के गौरेंदा गाँव से जुड़ी इस कथा के अनुसार, प्राचीन काल में यह क्षेत्र घने वन से आच्छादित था। वृक्षों की छाया और वन की नीरवता के बीच एक ऐसा स्थान था, जिसे माता गौरी की गुप्त उपस्थिति का केंद्र माना गया। कथा आरंभ होती है भगवान शिव और माता पार्वती के आकाशमार्ग से विचरण करने से। उस वन की सुंदरता देखकर दोनों कुछ समय विश्राम के लिए वहाँ उतरे। उसी दौरान भगवान शिव और माता गौरी के बीच चौसर का खेल आरंभ हुआ। खेल में माता गौरी विजयी हुईं। भगवान शिव ने प्रसन्न होकर उनकी विजय का अभिन 6632282 wikitext text/x-wiki {{TOC right}} == ग == * [[गजकर्णक]] * [[गजराज]] * [[गजरूप सागर]], जैसलमेर * [[गडबा नृत्य]] * [[गडसीसर जलाशय]], जैसलमेर * [[गढ़कुण्डार]] * [[गणपतितत्वविवेक]] * [[गणाधिप]] * [[गणाध्यक्ष]] * [[गणेश चालीसा]] * [[गणेश जी की आरती]] * [[गणेश जी की कथा]] * [[गणेशपद्धति]] * [[गणेशविमर्शिनी]] * [[गणेशशांति]] * [[गणेश स्तुति]] * [[गणेश्वर]] * [[गण्डक नदी]] * [[गदा अस्त्र]] * [[गद्यदेवल]] * [[गद्यविष्णु]] * [[गद्यव्यास]] * [[गधस्तिस्मृति]] * [[गन हिल मसूरी]] * [[गन्गा नदी]] * [[गन्धयुक्ति कला]] * [[गया कुण्ड काम्यवन]] * [[गयादासनिवन्ध]] * [[गयानुष्ठानपद्धति]] * [[गयानुष्ठानपद्धति (नारायण भट्ट)]] * [[गयानुष्ठानपद्धति (रघुनन्दन)]] * [[गयापद्धति]] * [[गयापद्धति (अनंतदेव)]] * [[गयापद्धतिदीपिका]] * [[गयापद्धति (रघुनाथ)]] * [[गयाप्रकरण]] * [[गयाप्रयोग]] * [[गयायात्राप्रयोग]] * [[गयावाराणसीपद्धति]] * [[गयाश्राद्धपद्धति]] * [[गयाश्राद्धपद्धति (अज्ञात)]] * [[गयाश्राद्धपद्धति (अनंतदेव)]] * [[गयाश्राद्धपद्धति (रघुनन्दन)]] * [[गयाश्राद्धप्रकरण]] * [[गयाश्राद्धविधि]] * [[गयाश्राद्धादिपद्धति]] * [[ग़यासुद्दीन बहमनी]] * [[गरुड़ अस्त्र]] * [[गरुड़ध्वज]] * [[गरुत्मत्]] * [[गर्गपद्धति]] * [[गर्गस्मृति]] * [[गर्गाषानादि दशसंस्कारपद्धति]] * [[गर्तेश्वर महादेव]] (मथुरा) * [[गलता जयपुर]] * [[गवी गंगादरश्रवरा मन्दिर]] (बंगलूरू) * [[गवी गंगादरश्रवरा मन्दिर]] (बंगलोर) * [[गहड़वाल वंश]] == गा == * [[गाइगर मूलर काउण्टर]] * [[गाइरोस्कोप]] * [[गागाभट्टपद्धति]] * [[गाजर]] * [[गाजियाबाद]] * [[गाज़ियाबाद]] * [[ग़ाज़ियाबाद]] * [[गान्डीव]] * [[गान्धार]] * [[गान्धारी]] * [[गाय]] * [[गायत्री]] * [[गायत्री चालीसा]] * [[गायत्री देवी]] * [[गायत्रीपद्धति]] * [[गायत्रीपुरश्चरण]] * [[गायत्रीपुरश्चरणचन्द्रिका]] * [[गायत्रीपुरश्चरणप्रयोग]] * [[गायत्रीपुरश्चरणविधि]] * [[गायत्रीपुरश्चरणविधि (अनंतदेव)]] * [[गायत्रीपुरश्चरणविधि (गायत्रीपुरश्चरणचन्द्रिका)]] * [[गायत्रीपुरश्चरणविधि (गोर्वाणेन्द्र)]] * [[गायत्रीपुरश्चरणविधि (शारदातिलक)]] * [[गायत्रीपुरश्चरण (शिवराम)]] * [[गायत्रीपुरश्चरण (शंकर)]] * [[गायत्रीपुरश्चरण (साम्बभट्ट)]] * [[गायत्री मन्त्र]] * [[गायत्री मंत्र]] * [[गार्गी]] * [[गार्गीयपद्धति]] * [[गार्ग्यस्मृति]] * [[गार्हस्थ्यवीथिका]] * [[गालव]] * [[गालवस्मृति]] * [[गांगेय]] * [[गांगेयदेव विक्रमादित्य]] * [[गांडीव]] * [[गांडीव धनुष]] * [[गांधार]] * [[गांधार महाजनपद]] * [[गांधारी]] * [[गांधी जी]] * [[गांधीजी]] * [[गांधीनगर ज़िला]] * [[गांधी हॉल इन्दौर]] * [[गाँधी जी]] * [[गाँधी भवन]] * [[गाँधी भवन, बंगलूरू]] * [[गाँधी भवन, बंगलोर]] * [[गाँधी हॉल इन्दौर]] == गि == * [[गिरनार]] * [[गिरनार पहाड़ी]] * [[गिर राष्ट्रीय उद्यान]] * [[गिर वन राष्ट्रीय उद्यान]] * [[गिर वन्यजीव अभ्यारण्य]] * [[गिरिडीह]] * [[गिरिडीह पर्यटन]] * [[गिरिश]] * [[गिरीश]] * [[गिरीश (कैलास पर्वत)]] * [[गिरीश (गोवर्धन पर्वत)]] * [[गिरीश (शिव)]] * [[गिरीश (हिमालय पर्वत)]] == गी == * [[गीत कला]] * [[गीत सेठी]] * [[गीता]] * [[गीता कर्म जिज्ञासा]] * [[गीता कर्म योग]] * [[गीता भवन]] * [[गीता भवन, ऋषिकेश]] * [[गीतावली]] * [[गीदड]] * [[गीदड़]] == गु == * [[गुइंडी राष्ट्रीय बगीचा]], चेन्नई * [[गुजरात]] * [[गुजराती भाषा]] * [[गुड़गांव]] * [[गुड़गाँव]] * [[गुड़गाँव पर्यटन]] * [[गुड़हल]] * [[गुड़ियों का संग्रहालय]], दिल्ली * [[गुणमञ्जरी]] * [[गुणिसर्वस्व]] * [[गुदड़ी रत्न]] * [[गुदरा नदी]] * [[गुप्तकालीन कला और स्थापत्य]] * [[गुप्तकालीन धार्मिक स्थिति]] * [[गुप्तकालीन प्रशासन]] * [[गुप्तकालीन राजस्व]] * [[गुप्तकालीन वाणिज्य और व्यापार]] * [[गुप्तकालीन सामाजिक स्थिति]] * [[गुप्तकालीन साहित्य]] * [[गुप्‍त वंश]] * [[गुप्‍तवंश]] * [[गुप्त वंश]] * [[गुप्तवंश]] * [[गुमानी नदी]] * [[गुरदासपुर]] * [[गुरु अंगद]] * [[गुरु अंगद देव]] * [[गुरुकुल]] * [[गुरुकुल जीवन]] * [[गुरु गोविन्द सिंह]] * [[गुरु गोविंद सिंह]] * [[गुरु गोविंदसिंह]] * [[गुरु तेग बहादुर सिंह]] * [[गुरु तेगबहादुर सिंह]] * [[गुरुत्व]] * [[गुरुद्वारा नीम साहिब कैथल]] * [[गुरुद्वारे अमृतसर]] * [[गुरु नानक]] * [[गुरुनानक]] * [[गुरु नानकदेव]] * [[गुरु पुर्णिमा]] * [[गुरु पूर्णिमा]] * [[गुरुमुखी लिपि]] * [[गुरु राम राय दरबार]], देहरादून * [[गुरु शिखर]], माउंट आबू * [[गुरु हरगोविंद सिंह]] * [[गुरु हर राय]] * [[गुरु हरराय]] * [[गुरू पुर्णिमा]] * [[गुर्जर]] * [[गुर्जर प्रतिहार वंश]] * [[गुर्जर प्रतिहार साम्राज्य]] * [[गुर्दे]] * [[गुलजारी लाल नन्दा]] * [[गुलजारीलाल नन्दा]] * [[गुलज़ारी लाल नन्दा]] * [[गुलज़ारीलाल नन्दा]] * [[गुलज़ारी लाल नंदा]] * [[गुलबर्ग]] * [[गुलबर्ग]] * [[गुलमोहर]] * [[गुलाब]] * [[गुलाबी रंग]] * [[गुलाम वंश]] * [[गुलामवंश]] * [[ग़ुलाम वंश]] * [[गुवाहाटी]] * [[गुह्म तीर्थ मथुरा]] == गू == * [[गूढदीपिका]] * [[गूढार्थदीपिका]] == गृ == * [[गृद्धपिच्छ]] * [[गृहपतिधर्म]] * [[गृहप्रतिष्ठातत्त्व]] * [[गृहवास्तु]] * [[गृहस्थकल्पतरु]] * [[गृहस्थमुक्ताफल]] * [[गृहस्थरत्नाकर]] * [[गृह्मपद्धति]] * [[गृह्मपरिशिष्ट]] * [[गृह्मपरिशिष्ट (अनंत भट्ट)]] * [[गृह्मपरिशिष्ट (वैकुण्ठनाथाचार्य)]] * [[गृह्मप्रदीपकभाष्य]] * [[गृह्मभाष्यसंग्रह]] * [[गृह्मरत्न]] * [[गृह्मसूत्रप्रकाशिका]] * [[गृह्मसूत्र्पद्धति]] * [[गृह्मसंग्रह]] * [[गृह्माग्निसागर]] * [[गृह्मासंग्रह]] * [[गृह्मासंग्रहपरिशिष्ट]] * [[गृह्मोक्तकर्मपद्धति]] * [[गृह्यकारिका]] * [[गृह्यकारिका (कनकसभापति)]] * [[गृह्यकारिका (कर्क)]] * [[गृह्यकारिका (जयंत)]] * [[गृह्यकारिका (भूवाक)]] * [[गृह्यकारिका (रेणुक)]] * [[गृह्यकौमुदी]] * [[गृह्यतात्पर्यदर्शन]] * [[गृह्यपदार्थानुक्रम]] * [[गृह्यपद्धति]] * [[गृह्यसूत्र]] == गे == * [[गेंद (क्रिकेट)]] * [[गेंदबाज]] * [[गेंदबाज़]] * [[गेंदबाजी]] * [[गेंदबाज़ी]] * [[गेंदा]] == गै == * [[गैटोर, जयपुर]] * [[गैल्वेनोमीटर]] * [[गैस]] * [[गैस पदार्थ]] == गो == * [[गोआ]] * [[गोकर्ण]] * [[गोकर्णेश्वर महादेव, मथुरा]] * [[गोकुल]] * [[गोकुल सिंह]] * [[गोगामेड़ी मंदिर, हनुमानगढ़]] * [[गोत्रनिर्णय]] * [[गोत्रनिर्णय (केशवदैवज्ञ)]] * [[गोत्रनिर्णय (बालम्भट्ट)]] * [[गोत्रनिर्णय (महादेव दैवज्ञ)]] * [[गोत्रप्रवरकारिका]] * [[गोत्रप्रवरखण्ड]] * [[गोत्रप्रवरदर्पण]] * [[गोत्रप्रवरदीप]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (अनंतदेव)]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (आपदेव)]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (कमलाकर)]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (गोपीनाथ)]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (जीवदेव)]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (नन्दिग्राम के केशवदैवज्ञ)]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (नागेशभट्ट)]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (नारायण भट्ट)]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (पद्मनाभ)]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (भट्टोजिदीक्षित)]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (माधवाचार्य)]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (रघुनाथ)]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णयवाक्यसुधार्णव]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (विश्वेश्वर)]] * [[गोत्रप्रवरनिर्णय (सदाराम)]] * [[गोत्रप्रवरभास्कर]] * [[गोत्रप्रवरमञ्जरी]] * [[गोत्रप्रवरमञ्जरी (केशव)]] * [[गोत्रप्रवरमञ्जरी (पुरुषोत्तम पण्डित)]] * [[गोत्रप्रवरमञ्जरी (शंकर तान्त्रिक)]] * [[गोत्रप्रवरमञ्जरीसारोद्धार]] * [[गोत्रप्रवररत्न]] * [[गोत्रप्रवरविवेक]] * [[गोत्रप्रवरोच्चार]] * [[गोत्रामृत]] * [[गोदन्ती रत्न]] * [[गोदानविधिसंग्रह]] * [[गोदा बिहारी मन्दिर वृन्दावन]] * [[गोदावरी नदी]] * [[गोन्दोफ़ैरस]] * [[गोपथ ब्राह्मण]] * [[गोपथब्राह्मण]] * [[गोपालकारिका]] * [[गोपाल नायक]] * [[गोपालपद्धति]] * [[गोपालपूजापद्धति]] * [[गोपालपूर्वतापनीयोपनिषद]] * [[गोपालरत्नाकार]] * [[गोपाल वर्मन]] * [[गोपालसिद्धांत]] * [[गोपालार्चनचन्द्रिका]] * [[गोपालार्चनचन्द्रिका (अज्ञात)]] * [[गोपालार्चनचन्द्रिका (लक्ष्मीनाथ)]] * [[गोपाष्टमी]] * [[गोपी]] * [[गोपी नाथ जी मन्दिर, मथुरा]] * [[गोपी नाथ जी मन्दिर, वृन्दावन]] * [[गोपी नाथ जी मंदिर, वृन्दावन]] * [[गोपी नाथ मंदिर, मथुरा]] * [[गोपेश्वर महादेव, वृन्दावन]] * [[गोभिलग्रह्यसूत्र]] * [[गोभिलपरिशिष्ट]] * [[गोभिलश्राद्धसूत्रभाष्य]] * [[गोभिलसंध्यासूत्र]] * [[गोभिलीयश्राद्धकल्प]] * [[गोमती नदी]] * [[गोमुख उत्तरकाशी]] * [[गोमुख मंदिर]] माउंट आबू * [[गोमेद]] * [[गोम्मट पंजिका]] * [[गोम्मटसार जीवतत्त्व प्रदीपिका]] * [[गोरखपुर]] * [[गोरखपुर ज़िला]] * [[गोरखा]] * [[गोरखा युद्ध]] * [[गोलकुण्डा]] * [[गोलकुंडा]] * [[गोलकुंडा दुर्ग]] * [[गोलकोण्डा]] * [[गोलघर पटना]] * [[गोला गोकर्णनाथ]] * [[गोलोक]] * [[गोवधप्रायश्चित्त]] * [[गोवर्धन]] * [[गोवर्धननाथ जी मन्दिर, मथुरा]] * [[गोवर्धननाथ मंदिर, मथुरा]] * [[गोवर्धन पूजा]] * [[गोवा]] * [[गोवा का इतिहास]] * [[गोवा पर्यटन]] * [[गोवाहाटी]] * [[गोविन्द]] * [[गोविन्द कुण्ड, काम्यवन]] * [[गोविन्द (कृष्ण)]] * [[गोविन्द चतुर्थ]] * [[गोविन्द चन्द्र]] * [[गोविन्द तृतीय]] * [[गोविन्द दास]] * [[गोविन्ददास]] * [[गोविन्द देवजी का मंदिर, जयपुर]] * [[गोविन्द देव मन्दिर, मथुरा]] * [[गोविन्द देव मन्दिर, वृन्दावन]] * [[गोविन्द देव मंदिर, मथुरा]] * [[गोविन्द द्वितीय]] * [[गोविन्द बल्लभ पन्त]] * [[गोविन्द बल्लभ पंत]] * [[गोविन्दमानसोल्लास]] * [[गोविन्द (विष्णु)]] * [[गोविन्दसिंह गुरु]] * [[गोविन्द स्वामी]] * [[गोविन्दस्वामी]] * [[गोविन्दार्णव]] * [[गोविंद]] * [[गोविंददास]] * [[गोविंद देवजी का मंदिर, जयपुर]] * [[गोविंद देव मंदिर, मथुरा]] * [[गोविंद सिंह गुरु]] * [[गोविंदसिंह गुरु]] * [[गोहाटी]] * [[गोंडा हिल एण्ड रॉक गार्डन]], रांची * [[गोंडोफ़ॅरस]] * [[गोंय]] == गौ == * [[गौड़]] * [[गौडनिबन्ध]] * [[गौडनिबन्धसार]] * [[गौडपाद भाष्य]] * [[गौड़वहो]] * [[गौडश्राद्धकौमुदी]] * [[गौडसंवत्सरप्रदीप]] * [[गौडीयचिंतामणि]] * [[गौड़ीय मठ श्री केशव जी]], मथुरा * [[गौतम]] * [[गौतम ऋषि]] * [[गौतम ॠषि]] * [[गौतम धर्मसूत्र]] * [[गौतम बुद्ध]] * [[गौतमबुद्ध]] * [[गौतमवर्गसूत्र]] * [[गौतमस्मृति]] * [[गौतमीपुत्र सातकर्णि]] * [[गौरेंदा]] * [[गौरी रत्न]] * [[गौरे लाल जी मन्दिर]], वृन्दावन * [[गौहर महल]], भोपाल * [[गौहाटी]] == गं == * [[गंगटोक]] * [[गंगधर]] * [[गंगनी उत्तरकाशी]] * [[गंग वंश]] * [[गंगा]] * [[गंगाकृत्यविवेक]] * [[गंगा के पौराणिक प्रसंग]] * [[गंगा गोल्डन जुबली संग्रहालय]] (बीकानेर) * [[गंगा चालीसा]] * [[गंगाधरपद्धति]] * [[गंगाभक्तितरंगिणी]] * [[गंगाभक्तितरंगिणी (गणपति)]] * [[गंगाभक्तितरंगिणी (चतुर्भुजाचार्य)]] * [[गंगाभक्तिप्रकाश]] * [[गंगाभक्तिरसोदय]] * [[गंगामृत]] * [[गंगावाक्यावली]] * [[गंगैकोंडचोलपुरम]] * [[गंजाम]] * [[गंज़ाम]] * [[गंडक नहर]] * [[गंडदेव]] == ग् == * [[ग्रन्थिक]] * [[ग्रसनी]] * [[ग्रहणक्रियाक्रम]] * [[ग्रहणनिर्णय]] * [[ग्रहणश्राद्धनिर्णय]] * [[ग्रहदानप्रयोग]] * [[ग्रहमखतिलक]] * [[ग्रहयज्ञकारिका]] * [[ग्रहयज्ञतत्त्व]] * [[ग्रहयज्ञदीपिका]] * [[ग्रहयज्ञनिरुपण]] * [[ग्रहयज्ञपद्धति]] * [[ग्रहयज्ञप्रयोग]] * [[ग्रहयज्ञविधान]] * [[ग्रहयाज्ञकौमुदी]] * [[ग्रहयाज्ञप्रयोगतत्त्व]] * [[ग्रहयोगशांति]] * [[ग्रहशांति]] * [[ग्रहशांतिपद्धति]] * [[ग्राउस]] * [[ग्राम अणु भार]] * [[ग्रामनिर्णय]] * [[ग्रेवीमिटर]] * [[ग्रंथविधानधर्मकुसुम]] [[श्रेणी:विकिपीडिया के अनुरोधित लेख|ग]] 5fh1cme1dhjkgodapajes4sa1ve1ax1 धपना, गंगोलीहाट तहसील 0 264467 6632075 6180871 2026-10-22T18:43:24Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6632075 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=सितंबर 2011}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = धपना, गंगोलीहाट तहसील |district = [[पिथौरागढ़|पिथोरागढ]] |official_languages = [[हिन्दी]],[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] |state_name = [[उत्तराखण्ड]] |website = www.uttara.gov.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} '''धपना, गंगोलीहाट तहसील''' में [[भारत]] के उत्तराखण्ड राज्य के अन्तर्गत [[कुमाऊँ मण्डल]] के [[पिथौरागढ़|पिथोरागढ]] जिले का एक [[गाँव]] है। [[चित्र:UttarakhandDistricts numbered hi.svg|thumb|200px|right|[[उत्तराखण्ड के जिले]]]] == इन्हें भी देखें == * [[उत्तराखण्ड के जिले]] * [[उत्तराखण्ड के नगरों की सूची|उत्तराखण्ड के नगर]] * [[कुमाऊँ मण्डल]] * [[गढ़वाल मण्डल]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110426141241/http://bharat.gov.in/knowindia/st_uttaranchal.php उत्तराखण्ड - भारत सरकार के आधिकारिक पोर्टल पर] * [https://web.archive.org/web/20090427223735/http://gov.ua.nic.in/ उत्तराखण्ड सरकार का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} * [https://web.archive.org/web/20101021084948/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_ut01.htm उत्तराखण्ड] (उत्तराखण्ड के बारे में विस्तृत एवं प्रामाणिक जानकारी) * [https://web.archive.org/web/20100720084536/http://uttrakrishiprabha.com/wps/portal/!ut/p/kcxml/04_Sj9SPykssy0xPLMnMz0vM0Y_QjzKLN4h38wHJgFjGpvqRqCKOcIEgfW99X4_83FT9AP2C3NCIckdHRQBfKjl9/delta/base64xml/L3dJdyEvd0ZNQUFzQUMvNElVRS82XzBfTUI! उत्तरा कृषि प्रभा] {{उत्तराखण्ड}} [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के गाँव|धपना, गंगोलीहाट तहसील]] [[श्रेणी:पिथोरागढ|धपना, गंगोलीहाट तहसील]] {{भारत के गाँव आधार}} 7l5iek5407bfsjmpcq93e19nr36y1qi श्रेणी वार्ता:८७८७ ईसा पूर्व 15 323209 6632132 1071036 2026-10-23T05:19:15Z ~2026-56750-43 955331 /* राजेश चरपोटा */ नया अनुभाग 6632132 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} == राजेश चरपोटा == काकनसेजा [[विशेष:योगदान/~2026-56750-43|~2026-56750-43]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-56750-43|वार्ता]]) 05:19, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) iw1plngss2mmrknpjrvdr8z9d97csai काकतीय वंश 0 382028 6632038 6620011 2026-10-22T14:33:02Z Mundhalia746 934684 6632038 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = काकतीय वंश | common_name = काकतीय वंश | image_flag = |image_map = Map of the Kakatiyas.png |image_map_alt = Map of the Kakatiyas. |image_map_caption = काकतीय का नक्शा, लगभग 1000-1326 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=147, map XIV.3 (b) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=185 |access-date=17 जुलाई 2022 |archive-date=5 जून 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605005217/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=185 |url-status=dead }}</ref> | today = भारत | status = Empire | status_text = Empire<br /><small>([[पश्चिमी चालुक्य]] के अधीन 1163 तक)</small> | government_type = साम्राज्य | year_start = 1000{{sfn|Talbot|2001|p=26}} | year_end = 1326 | event_pre = Earliest rulers | date_pre = {{circa}} 800 | p1 = पूर्वी चालुक्य | p2 = पश्चिमी चालुक्य साम्राज्य | s1 = रेड्डी साम्राज्य | s2 = मुसुनुरी नायक | s3 = दिल्ली सल्तनत | s4 = बहमनी सल्तनत | s5 = विजयनगर साम्राज्य | flag = | capital = ओरुगल्लू ([[वारंगल]]) | common_languages = [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[संस्कृत]], [[कन्नड़ भाषा|कन्नडा]]<ref name="SharmaShrimali1992" /> | religion = [[गोंडी धर्म]] | title_leader = राजा | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = }} [[चित्र:Ramappa1.jpg|300px|thumb|right|वारंगल का रामप्पा मन्दिर]] ११९० ई. के बाद जब कल्याण के [[चालुक्य राजवंश|चालुक्यों]] का साम्राज्य टूटकर बिखर गया तब उसके एक भाग के स्वामी [[वरंगल|वारंगल]] के '''काकतीय''' हुए; दूसरे के [[हलेबीडु|द्वारसमुद्र]] के [[होयसल राजवंश|होएसल]] और तीसरे के [[देवगिरि के यादव]] हुए। स्वाभाविक ही यह भूमि काकतीयों के अन्य शक्तियों से संघर्ष का कारण बन गई। काकतीयों की शक्ति प्रोलराज द्वितीय के समय विशेष बढ़ी। उसके पौत्र गणपति ने दक्षिण में [[कांचीपुरम|कांची]] तक अपने साम्राज्य का विस्तार किया। गणपति की कन्या रुद्रंमा इतिहास में प्रसिद्ध हो गई है। उसकी शासननीति के प्रभाव से काकतीय साम्राज्य की समुन्नति हुई। वेनिस के यात्री [[मार्को पोलो]] ने रुद्रंमा की बड़ी सराहना की है।। काकतीय वंश का मूल [गोंड क्षत्रिय]]समुदाय से था।यह वंश गोंड क्षत्रिय समाज के सूर्यवंशी होने का दावा करते हैं।यह वंश के पास आजादी से पहले बस्तर रियासत,मयूरभंज जैसे बड़ी रियासत पर शासन था। यह वंश के लोग भंजदेव उपनाम लगते है। <ref>{{Cite journal|last=-|first=Vinay Kumar Verma|date=2024-09-14|title=गोंड जनजाति मे नशे की प्रवृत्ति का अध्ययन: दमोह जिले के विशेष संदर्भ मे|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i05.27516|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=5|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i05.27516|issn=2582-2160}}</ref> काकतीय युग ने वास्तुकला की एक विशिष्ट शैली के विकास को भी देखा, जिसने मौजूदा तरीकों में सुधार और नवाचार किया।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=B. Satyanarayana|url=https://books.google.com/books?id=SujVAAAAMAAJ|title=The Art and Architecture of the Kākatīyas|date=1999|publisher=Bharatiya Kala Prakashan|isbn=978-81-86050-34-7|pages=33, 65|language=en}}</ref> सबसे उल्लेखनीय उदाहरण हनमकोंडा में हजार स्तंभ मंदिर, पालमपेट में रामप्पा मंदिर, वारंगल किला, [[गोलकोण्डा|गोलकुंडा किला]] और घनपुर में कोटा गुल्लू हैं। == परिचय == [[चित्र:Koh-i-Noor old version copy.jpg|300px|thumb|right|[[कोहिनूर हीरा|कोहिनूर हीरे]] की प्रतिमूर्ति (रेप्लिका) ; सबसे पहले कोहिनूर काकतीय राजाओं के पास ही था]] प्रतापरुद्रेव प्रथम और द्वितीय, काकतीय राजाओं, को [[दिल्ली सल्तनत]] से भी संघर्ष करना पड़ा। [[अलाउद्दीन खिलजी]] द्वारा भेजी सेना को १३०३ ई. में काकतीय प्रतापरुद्रदेव से हारकर लौटना पड़ा। चार वर्ष बाद यादवों द्वारा पराजित करवे से उत्साहित होकर मुसलमान फिर काकतीय नरेश पर चढ़ आए। सुल्तान का उद्देश्य वारंगल के राज्य को दिल्ली की सल्तनत में मिलाना न था–उस दूर के राज्य का, दूरी के ही कारण, समुचित शासन भी दिल्ली से संभव न था–वह तो मात्र प्रतापरुद्रदेव द्वारा अपना आधिपत्य स्वीकार कराना और उसका अमित धन स्वायत्त करना चाहता था। उसने अपने सेनापति [[मलिक काफ़ूर]] को आदेश भी दिया कि यदि काकतीय राजा उसकी शर्तें मान लें तो उसे वह बहुत परेशान न करे। प्रतापरुद्रदेव ने वारंगल के किले में बैठकर मलिक काफूर का सामना किया। सफल घेरा डाल काफूर ने काकतीय नरेश को १३१० में संधि करने पर मजबूर किया। मलिक काफूर को काककीय राजा से भेंट में १०० हाथी, ७,००० घोड़े और अनंत रत्न तथा ढाले हुए सिक्के मिले। इसके अतिरिक्त राजा ने दिल्ली के सुल्तान को वार्षिक कर देना भी स्वीकार किया। अलाउद्दीन की मृत्यु पर फैली अराजकता के समय प्रतापरुद्रदेव द्वितीय ने वार्षिक कर देना बंद कर दिया और अपने राज्य की सीमाएँ भी पर्याप्त बढ़ा लीं। शीघ्र ही [[तुग़लक़ राजवंश]] के पहले सुल्तान [[गयासुद्दीन तुग़लक़]] ने अपने बेटे [[मुहम्मद बिन तुग़लक़|मुहम्मद जौना]] को सेना देकर वारंगल जीतने भेजा। जौना ने वारंगल के किले पर घेरा डाल दिया और हिंदुओं ने जी तोड़कर उसका सामना किया तो उसे बाध्य होकर दिल्ली लौटना पड़ा। चार महीने बाद सुल्तान ने वारंगल पर फिर आक्रमण किया। घमासान युद्ध के बाद काकतीय नरेश ने अपने परिवार और सरदारों के साथ आत्मसमर्पण कर दिया। राजा दिल्ली भेज दिया गया और काकतीय राज्य पर दिल्ली का अधिकार हो गया। जौना ने वारंगल का सुल्तानपुर नाम से नया नामकरण किया। वैसे काकतीय राज्य दिल्ली की सल्तनत में मिला तो नहीं लिया गया पर उसकी शक्ति सर्वथा टूट गई और उसके पिछले काल में राजा श्रीविहीन हो गए। वारंगल की पिछले काल की रानी [[रुद्रम देवी|रुद्रम्मा]] ने तेलंगाना को शक्ति तो नहीं पर शालीनता निश्चय प्रदान की जब अपनी अस्मत पर हाथ लगाने का साहस करनेवाले मुसलमान नवाब के उसने छक्के छुड़ा दिए। तेलंगाना का अधिकतर भाग निजाम के अधिकार में रहा है और उसकी राजधानी वारंगल रही है। ==काकतीय शासक== === सामंत राज्याधिकारी === ([[प्रतीच्य चालुक्य]] के आधीन) *'''यर्रय्या''' या '''बेतराज प्रथम''' (इ.स. 1000 से 1050) *'''प्रोलराज प्रथम''' (इ.स. 1050 से 1080) *'''[[बेटा द्वितीय|बेतराज द्वितीय]]''' (इ.स. 1080 से 1115) *'''[[दुर्गाराजा]]''' (इ.स. 1108 से 1116) विवादित *'''[[प्रोल द्वितीय|प्रोलराज द्वितीय]]''' (इ.स. 1115 से 1158) === संप्रभु शासक === *'''रुद्रदेव''' या '''प्रतापरुद्र प्रथम''' (इ.स. 1158 से 1197) *'''महादेव''' और '''गणपति''' (इ.स. 1197 से 1261) *'''गणपति''' (इ.स. 1197 से 1261) *'''[[रुद्रम देवी|रुद्रम्मा]]''' (इ.स. 1261 से 1296) *'''[[प्रतापरुद्र|प्रतापरुद्र द्वितीय]]''' (इ.स. 1296 से 1325 या 26) '''[[दिल्ली सल्तनत]] में विलय''' ==इन्हें भी देखें== *[[रुद्रम देवी|रुद्रम्मा]] *[[वरंगल दुर्ग|काकतीय दुर्ग]] *[[रेड्डी राजवंश]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://purvaai.wordpress.com/2008/02/24/गुम-होती-काकतीय-कला-के-कुछ/ गुम होती काकतीय कला के कुछ चित्र] [[श्रेणी:भारत का इतिहास|वंश, काकतीय]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश|वंश, काकतीय]] [[श्रेणी:भूतपूर्व राजतन्त्र]] h0yjpusxtur3ma9p410ki6y6235p3v7 6632042 6632038 2026-10-22T15:29:42Z Mundhalia746 934684 6632042 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = काकतीय वंश | common_name = काकतीय वंश | image_flag = |image_map = Map of the Kakatiyas.png |image_map_alt = Map of the Kakatiyas. |image_map_caption = काकतीय का नक्शा, लगभग 1000-1326 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=147, map XIV.3 (b) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=185 |access-date=17 जुलाई 2022 |archive-date=5 जून 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605005217/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=185 |url-status=dead }}</ref> | today = भारत | status = Empire | status_text = Empire<br /><small>([[पश्चिमी चालुक्य]] के अधीन 1163 तक)</small> | government_type = साम्राज्य | year_start = 1000{{sfn|Talbot|2001|p=26}} | year_end = 1326 | event_pre = Earliest rulers | date_pre = {{circa}} 800 | p1 = पूर्वी चालुक्य | p2 = पश्चिमी चालुक्य साम्राज्य | s1 = रेड्डी साम्राज्य | s2 = मुसुनुरी नायक | s3 = दिल्ली सल्तनत | s4 = बहमनी सल्तनत | s5 = विजयनगर साम्राज्य | flag = | capital = ओरुगल्लू ([[वारंगल]]) | common_languages = [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[संस्कृत]], [[कन्नड़ भाषा|कन्नडा]]<ref name="SharmaShrimali1992" /> | religion = [[गोंडी धर्म]] | title_leader = राजा | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = }} [[चित्र:Ramappa1.jpg|300px|thumb|right|वारंगल का रामप्पा मन्दिर]] ११९० ई. के बाद जब कल्याण के [[चालुक्य राजवंश|चालुक्यों]] का साम्राज्य टूटकर बिखर गया तब उसके एक भाग के स्वामी [[वरंगल|वारंगल]] के '''काकतीय''' हुए; दूसरे के [[हलेबीडु|द्वारसमुद्र]] के [[होयसल राजवंश|होएसल]] और तीसरे के [[देवगिरि के यादव]] हुए। स्वाभाविक ही यह भूमि काकतीयों के अन्य शक्तियों से संघर्ष का कारण बन गई। काकतीयों की शक्ति प्रोलराज द्वितीय के समय विशेष बढ़ी। उसके पौत्र गणपति ने दक्षिण में [[कांचीपुरम|कांची]] तक अपने साम्राज्य का विस्तार किया। गणपति की कन्या रुद्रंमा इतिहास में प्रसिद्ध हो गई है। उसकी शासननीति के प्रभाव से काकतीय साम्राज्य की समुन्नति हुई। वेनिस के यात्री [[मार्को पोलो]] ने रुद्रंमा की बड़ी सराहना की है।। काकतीय वंश का मूल [गोंड क्षत्रिय]]समुदाय से था।यह वंश गोंड क्षत्रिय समाज के सूर्यवंशी होने का दावा करते हैं।यह वंश के पास आजादी से पहले बस्तर रियासत,मयूरभंज जैसे बड़ी रियासत पर शासन था। यह वंश के लोग भंजदेव उपनाम लगते है। <ref>{{Cite journal|last=-|first=Vinay Kumar Verma|date=2024-09-14|title=गोंड जनजाति मे नशे की प्रवृत्ति का अध्ययन: दमोह जिले के विशेष संदर्भ मे|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i05.27516|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=5|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i05.27516|issn=2582-2160}}</ref> काकतीय युग ने वास्तुकला की एक विशिष्ट शैली के विकास को भी देखा, जिसने मौजूदा तरीकों में सुधार और नवाचार किया।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=B. Satyanarayana|url=https://books.google.com/books?id=SujVAAAAMAAJ|title=The Art and Architecture of the Kākatīyas|date=1999|publisher=Bharatiya Kala Prakashan|isbn=978-81-86050-34-7|pages=33, 65|language=en}}</ref> सबसे उल्लेखनीय उदाहरण हनमकोंडा में हजार स्तंभ मंदिर, पालमपेट में रामप्पा मंदिर, वारंगल किला, [[गोलकोण्डा|गोलकुंडा किला]] और घनपुर में कोटा गुल्लू हैं। == परिचय == [[चित्र:Koh-i-Noor old version copy.jpg|300px|thumb|right|[[कोहिनूर हीरा|कोहिनूर हीरे]] की प्रतिमूर्ति (रेप्लिका) ; सबसे पहले कोहिनूर काकतीय राजाओं के पास ही था]] प्रतापरुद्रेव प्रथम और द्वितीय, काकतीय राजाओं, को [[दिल्ली सल्तनत]] से भी संघर्ष करना पड़ा। [[अलाउद्दीन खिलजी]] द्वारा भेजी सेना को १३०३ ई. में काकतीय प्रतापरुद्रदेव से हारकर लौटना पड़ा। चार वर्ष बाद यादवों द्वारा पराजित करवे से उत्साहित होकर मुसलमान फिर काकतीय नरेश पर चढ़ आए। सुल्तान का उद्देश्य वारंगल के राज्य को दिल्ली की सल्तनत में मिलाना न था–उस दूर के राज्य का, दूरी के ही कारण, समुचित शासन भी दिल्ली से संभव न था–वह तो मात्र प्रतापरुद्रदेव द्वारा अपना आधिपत्य स्वीकार कराना और उसका अमित धन स्वायत्त करना चाहता था। उसने अपने सेनापति [[मलिक काफ़ूर]] को आदेश भी दिया कि यदि काकतीय राजा उसकी शर्तें मान लें तो उसे वह बहुत परेशान न करे। प्रतापरुद्रदेव ने वारंगल के किले में बैठकर मलिक काफूर का सामना किया। सफल घेरा डाल काफूर ने काकतीय नरेश को १३१० में संधि करने पर मजबूर किया। मलिक काफूर को काककीय राजा से भेंट में १०० हाथी, ७,००० घोड़े और अनंत रत्न तथा ढाले हुए सिक्के मिले। इसके अतिरिक्त राजा ने दिल्ली के सुल्तान को वार्षिक कर देना भी स्वीकार किया। अलाउद्दीन की मृत्यु पर फैली अराजकता के समय प्रतापरुद्रदेव द्वितीय ने वार्षिक कर देना बंद कर दिया और अपने राज्य की सीमाएँ भी पर्याप्त बढ़ा लीं। शीघ्र ही [[तुग़लक़ राजवंश]] के पहले सुल्तान [[गयासुद्दीन तुग़लक़]] ने अपने बेटे [[मुहम्मद बिन तुग़लक़|मुहम्मद जौना]] को सेना देकर वारंगल जीतने भेजा। जौना ने वारंगल के किले पर घेरा डाल दिया और हिंदुओं ने जी तोड़कर उसका सामना किया तो उसे बाध्य होकर दिल्ली लौटना पड़ा। चार महीने बाद सुल्तान ने वारंगल पर फिर आक्रमण किया। घमासान युद्ध के बाद काकतीय नरेश ने अपने परिवार और सरदारों के साथ आत्मसमर्पण कर दिया। राजा दिल्ली भेज दिया गया और काकतीय राज्य पर दिल्ली का अधिकार हो गया। जौना ने वारंगल का सुल्तानपुर नाम से नया नामकरण किया। वैसे काकतीय राज्य दिल्ली की सल्तनत में मिला तो नहीं लिया गया पर उसकी शक्ति सर्वथा टूट गई और उसके पिछले काल में राजा श्रीविहीन हो गए। वारंगल की पिछले काल की रानी [[रुद्रम देवी|रुद्रम्मा]] ने तेलंगाना को शक्ति तो नहीं पर शालीनता निश्चय प्रदान की जब अपनी अस्मत पर हाथ लगाने का साहस करनेवाले मुसलमान नवाब के उसने छक्के छुड़ा दिए। तेलंगाना का अधिकतर भाग निजाम के अधिकार में रहा है और उसकी राजधानी वारंगल रही है। ==काकतीय शासक== === सामंत राज्याधिकारी === ([[प्रतीच्य चालुक्य]] के आधीन) *'''यर्रय्या''' या '''बेतराज प्रथम''' (इ.स. 1000 से 1050) *'''प्रोलराज प्रथम''' (इ.स. 1050 से 1080) *'''[[बेटा द्वितीय|बेतराज द्वितीय]]''' (इ.स. 1080 से 1115) *'''[[दुर्गाराजा]]''' (इ.स. 1108 से 1116) विवादित *'''[[प्रोल द्वितीय|प्रोलराज द्वितीय]]''' (इ.स. 1115 से 1158) === संप्रभु शासक === *'''रुद्रदेव''' या '''प्रतापरुद्र प्रथम''' (इ.स. 1158 से 1197) *'''महादेव''' और '''गणपति''' (इ.स. 1197 से 1261) *'''[[गणपति देव]]''' (इ.स. 1197 से 1261) *'''[[रुद्रम देवी|रुद्रम्मा]]''' (इ.स. 1261 से 1296) *'''[[प्रतापरुद्र|प्रतापरुद्र द्वितीय]]''' (इ.स. 1296 से 1325 या 26) '''[[दिल्ली सल्तनत]] में विलय''' ==इन्हें भी देखें== *[[रुद्रम देवी|रुद्रम्मा]] *[[वरंगल दुर्ग|काकतीय दुर्ग]] *[[रेड्डी राजवंश]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://purvaai.wordpress.com/2008/02/24/गुम-होती-काकतीय-कला-के-कुछ/ गुम होती काकतीय कला के कुछ चित्र] [[श्रेणी:भारत का इतिहास|वंश, काकतीय]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश|वंश, काकतीय]] [[श्रेणी:भूतपूर्व राजतन्त्र]] 3z6pc87wqxye39yk035mkw5g5amezkk 6632044 6632042 2026-10-22T15:35:08Z Mundhalia746 934684 6632044 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = काकतीय वंश | common_name = काकतीय वंश | image_flag = |image_map = Map of the Kakatiyas.png |image_map_alt = Map of the Kakatiyas. |image_map_caption = काकतीय का नक्शा, लगभग 1000-1326 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=147, map XIV.3 (b) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=185 |access-date=17 जुलाई 2022 |archive-date=5 जून 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605005217/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=185 |url-status=dead }}</ref> | today = भारत | status = Empire | status_text = Empire<br /><small>([[पश्चिमी चालुक्य]] के अधीन 1163 तक)</small> | government_type = साम्राज्य | year_start = 1000{{sfn|Talbot|2001|p=26}} | year_end = 1326 | event_pre = Earliest rulers | date_pre = {{circa}} 800 | p1 = पूर्वी चालुक्य | p2 = पश्चिमी चालुक्य साम्राज्य | s1 = रेड्डी साम्राज्य | s2 = मुसुनुरी नायक | s3 = दिल्ली सल्तनत | s4 = बहमनी सल्तनत | s5 = विजयनगर साम्राज्य | flag = | capital = ओरुगल्लू ([[वारंगल]]) | common_languages = [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[संस्कृत]], [[कन्नड़ भाषा|कन्नडा]]<ref name="SharmaShrimali1992" /> | religion = [[गोंडी धर्म]] | title_leader = राजा | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = }} [[चित्र:Ramappa1.jpg|300px|thumb|right|वारंगल का रामप्पा मन्दिर]] ११९० ई. के बाद जब कल्याण के [[चालुक्य राजवंश|चालुक्यों]] का साम्राज्य टूटकर बिखर गया तब उसके एक भाग के स्वामी [[वरंगल|वारंगल]] के '''काकतीय''' हुए; दूसरे के [[हलेबीडु|द्वारसमुद्र]] के [[होयसल राजवंश|होएसल]] और तीसरे के [[देवगिरि के यादव]] हुए। स्वाभाविक ही यह भूमि काकतीयों के अन्य शक्तियों से संघर्ष का कारण बन गई। काकतीयों की शक्ति प्रोलराज द्वितीय के समय विशेष बढ़ी। उसके पौत्र गणपति ने दक्षिण में [[कांचीपुरम|कांची]] तक अपने साम्राज्य का विस्तार किया। गणपति की कन्या रुद्रंमा इतिहास में प्रसिद्ध हो गई है। उसकी शासननीति के प्रभाव से काकतीय साम्राज्य की समुन्नति हुई। वेनिस के यात्री [[मार्को पोलो]] ने रुद्रंमा की बड़ी सराहना की है।। काकतीय वंश का मूल [गोंड क्षत्रिय]]समुदाय से था।यह वंश गोंड क्षत्रिय समाज के सूर्यवंशी होने का दावा करते हैं।यह वंश के पास आजादी से पहले बस्तर रियासत,मयूरभंज जैसे बड़ी रियासत पर शासन था। यह वंश के लोग भंजदेव उपनाम लगते है। <ref>{{Cite journal|last=-|first=Vinay Kumar Verma|date=2024-09-14|title=गोंड जनजाति मे नशे की प्रवृत्ति का अध्ययन: दमोह जिले के विशेष संदर्भ मे|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i05.27516|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=5|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i05.27516|issn=2582-2160}}</ref> काकतीय युग ने वास्तुकला की एक विशिष्ट शैली के विकास को भी देखा, जिसने मौजूदा तरीकों में सुधार और नवाचार किया।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=B. Satyanarayana|url=https://books.google.com/books?id=SujVAAAAMAAJ|title=The Art and Architecture of the Kākatīyas|date=1999|publisher=Bharatiya Kala Prakashan|isbn=978-81-86050-34-7|pages=33, 65|language=en}}</ref> सबसे उल्लेखनीय उदाहरण हनमकोंडा में हजार स्तंभ मंदिर, पालमपेट में रामप्पा मंदिर, वारंगल किला, [[गोलकोण्डा|गोलकुंडा किला]] और घनपुर में कोटा गुल्लू हैं। == परिचय == [[चित्र:Koh-i-Noor old version copy.jpg|300px|thumb|right|[[कोहिनूर हीरा|कोहिनूर हीरे]] की प्रतिमूर्ति (रेप्लिका) ; सबसे पहले कोहिनूर काकतीय राजाओं के पास ही था]] प्रतापरुद्रेव प्रथम और द्वितीय, काकतीय राजाओं, को [[दिल्ली सल्तनत]] से भी संघर्ष करना पड़ा। [[अलाउद्दीन खिलजी]] द्वारा भेजी सेना को १३०३ ई. में काकतीय प्रतापरुद्रदेव से हारकर लौटना पड़ा। चार वर्ष बाद यादवों द्वारा पराजित करवे से उत्साहित होकर मुसलमान फिर काकतीय नरेश पर चढ़ आए। सुल्तान का उद्देश्य वारंगल के राज्य को दिल्ली की सल्तनत में मिलाना न था–उस दूर के राज्य का, दूरी के ही कारण, समुचित शासन भी दिल्ली से संभव न था–वह तो मात्र प्रतापरुद्रदेव द्वारा अपना आधिपत्य स्वीकार कराना और उसका अमित धन स्वायत्त करना चाहता था। उसने अपने सेनापति [[मलिक काफ़ूर]] को आदेश भी दिया कि यदि काकतीय राजा उसकी शर्तें मान लें तो उसे वह बहुत परेशान न करे। प्रतापरुद्रदेव ने वारंगल के किले में बैठकर मलिक काफूर का सामना किया। सफल घेरा डाल काफूर ने काकतीय नरेश को १३१० में संधि करने पर मजबूर किया। मलिक काफूर को काककीय राजा से भेंट में १०० हाथी, ७,००० घोड़े और अनंत रत्न तथा ढाले हुए सिक्के मिले। इसके अतिरिक्त राजा ने दिल्ली के सुल्तान को वार्षिक कर देना भी स्वीकार किया। अलाउद्दीन की मृत्यु पर फैली अराजकता के समय प्रतापरुद्रदेव द्वितीय ने वार्षिक कर देना बंद कर दिया और अपने राज्य की सीमाएँ भी पर्याप्त बढ़ा लीं। शीघ्र ही [[तुग़लक़ राजवंश]] के पहले सुल्तान [[गयासुद्दीन तुग़लक़]] ने अपने बेटे [[मुहम्मद बिन तुग़लक़|मुहम्मद जौना]] को सेना देकर वारंगल जीतने भेजा। जौना ने वारंगल के किले पर घेरा डाल दिया और हिंदुओं ने जी तोड़कर उसका सामना किया तो उसे बाध्य होकर दिल्ली लौटना पड़ा। चार महीने बाद सुल्तान ने वारंगल पर फिर आक्रमण किया। घमासान युद्ध के बाद काकतीय नरेश ने अपने परिवार और सरदारों के साथ आत्मसमर्पण कर दिया। राजा दिल्ली भेज दिया गया और काकतीय राज्य पर दिल्ली का अधिकार हो गया। जौना ने वारंगल का सुल्तानपुर नाम से नया नामकरण किया। वैसे काकतीय राज्य दिल्ली की सल्तनत में मिला तो नहीं लिया गया पर उसकी शक्ति सर्वथा टूट गई और उसके पिछले काल में राजा श्रीविहीन हो गए। वारंगल की पिछले काल की रानी [[रुद्रम देवी|रुद्रम्मा]] ने तेलंगाना को शक्ति तो नहीं पर शालीनता निश्चय प्रदान की जब अपनी अस्मत पर हाथ लगाने का साहस करनेवाले मुसलमान नवाब के उसने छक्के छुड़ा दिए। तेलंगाना का अधिकतर भाग निजाम के अधिकार में रहा है और उसकी राजधानी वारंगल रही है। ==काकतीय शासक== === सामंत राज्याधिकारी === ([[प्रतीच्य चालुक्य]] के आधीन) *'''यर्रय्या''' या '''बेतराज प्रथम''' (इ.स. 1000 से 1050) *'''प्रोलराज प्रथम''' (इ.स. 1050 से 1080) *'''[[बेटा द्वितीय|बेतराज द्वितीय]]''' (इ.स. 1080 से 1115) *'''[[दुर्गाराजा]]''' (इ.स. 1108 से 1116) विवादित *'''[[प्रोल द्वितीय|प्रोलराज द्वितीय]]''' (इ.स. 1115 से 1158) === संप्रभु शासक === *'''[[रुद्रदेव]]''' या प्रतापरुद्र प्रथम (इ.स. 1158 से 1195) *'''[[महादेव (काकतीय वंश)]]''' (इ.स. 1195 से 1199) *'''[[गणपति देव]]''' (इ.स. 1199 से 1261) *'''[[रुद्रम देवी|रुद्रम्मा]]''' (इ.स. 1261 से 1296) *'''[[प्रतापरुद्र|प्रतापरुद्र द्वितीय]]''' (इ.स. 1296 से 1325 या 26) '''[[दिल्ली सल्तनत]] में विलय''' ==इन्हें भी देखें== *[[रुद्रम देवी|रुद्रम्मा]] *[[वरंगल दुर्ग|काकतीय दुर्ग]] *[[रेड्डी राजवंश]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://purvaai.wordpress.com/2008/02/24/गुम-होती-काकतीय-कला-के-कुछ/ गुम होती काकतीय कला के कुछ चित्र] [[श्रेणी:भारत का इतिहास|वंश, काकतीय]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश|वंश, काकतीय]] [[श्रेणी:भूतपूर्व राजतन्त्र]] 7o65dr3ezfbf5ifm1i1pc804n7p80dx 6632046 6632044 2026-10-22T15:37:33Z Mundhalia746 934684 6632046 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = काकतीय वंश | common_name = काकतीय वंश | image_flag = |image_map = Map of the Kakatiyas.png |image_map_alt = Map of the Kakatiyas. |image_map_caption = काकतीय का नक्शा, लगभग 1000-1326 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=147, map XIV.3 (b) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=185 |access-date=17 जुलाई 2022 |archive-date=5 जून 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605005217/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=185 |url-status=dead }}</ref> | today = भारत | status = Empire | status_text = Empire<br /><small>([[पश्चिमी चालुक्य]] के अधीन 1163 तक)</small> | government_type = साम्राज्य | year_start = 1000{{sfn|Talbot|2001|p=26}} | year_end = 1326 | event_pre = Earliest rulers | date_pre = {{circa}} 800 | p1 = पूर्वी चालुक्य | p2 = पश्चिमी चालुक्य साम्राज्य | s1 = रेड्डी साम्राज्य | s2 = मुसुनुरी नायक | s3 = दिल्ली सल्तनत | s4 = बहमनी सल्तनत | s5 = विजयनगर साम्राज्य | flag = | capital = ओरुगल्लू ([[वारंगल]]) | common_languages = [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[संस्कृत]], [[कन्नड़ भाषा|कन्नडा]]<ref name="SharmaShrimali1992" /> | religion = [[गोंडी धर्म]] | title_leader = राजा | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = }} [[चित्र:Ramappa1.jpg|300px|thumb|right|वारंगल का रामप्पा मन्दिर]] ११९० ई. के बाद जब कल्याण के [[चालुक्य राजवंश|चालुक्यों]] का साम्राज्य टूटकर बिखर गया तब उसके एक भाग के स्वामी [[वरंगल|वारंगल]] के '''काकतीय''' हुए; दूसरे के [[हलेबीडु|द्वारसमुद्र]] के [[होयसल राजवंश|होएसल]] और तीसरे के [[देवगिरि के यादव]] हुए। स्वाभाविक ही यह भूमि काकतीयों के अन्य शक्तियों से संघर्ष का कारण बन गई। काकतीयों की शक्ति प्रोलराज द्वितीय के समय विशेष बढ़ी। उसके पौत्र गणपति ने दक्षिण में [[कांचीपुरम|कांची]] तक अपने साम्राज्य का विस्तार किया। गणपति की कन्या रुद्रंमा इतिहास में प्रसिद्ध हो गई है। उसकी शासननीति के प्रभाव से काकतीय साम्राज्य की समुन्नति हुई। वेनिस के यात्री [[मार्को पोलो]] ने रुद्रंमा की बड़ी सराहना की है।। काकतीय वंश का मूल [गोंड क्षत्रिय]]समुदाय से था।यह वंश गोंड क्षत्रिय समाज के सूर्यवंशी होने का दावा करते हैं।यह वंश के पास आजादी से पहले बस्तर रियासत,मयूरभंज जैसे बड़ी रियासत पर शासन था। यह वंश के लोग भंजदेव उपनाम लगते है। <ref>{{Cite journal|last=-|first=Vinay Kumar Verma|date=2024-09-14|title=गोंड जनजाति मे नशे की प्रवृत्ति का अध्ययन: दमोह जिले के विशेष संदर्भ मे|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i05.27516|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=5|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i05.27516|issn=2582-2160}}</ref> काकतीय युग ने वास्तुकला की एक विशिष्ट शैली के विकास को भी देखा, जिसने मौजूदा तरीकों में सुधार और नवाचार किया।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=B. Satyanarayana|url=https://books.google.com/books?id=SujVAAAAMAAJ|title=The Art and Architecture of the Kākatīyas|date=1999|publisher=Bharatiya Kala Prakashan|isbn=978-81-86050-34-7|pages=33, 65|language=en}}</ref> सबसे उल्लेखनीय उदाहरण हनमकोंडा में हजार स्तंभ मंदिर, पालमपेट में रामप्पा मंदिर, वारंगल किला, [[गोलकोण्डा|गोलकुंडा किला]] और घनपुर में कोटा गुल्लू हैं। == परिचय == [[चित्र:Koh-i-Noor old version copy.jpg|300px|thumb|right|[[कोहिनूर हीरा|कोहिनूर हीरे]] की प्रतिमूर्ति (रेप्लिका) ; सबसे पहले कोहिनूर काकतीय राजाओं के पास ही था]] प्रतापरुद्रेव प्रथम और द्वितीय, काकतीय राजाओं, को [[दिल्ली सल्तनत]] से भी संघर्ष करना पड़ा। [[अलाउद्दीन खिलजी]] द्वारा भेजी सेना को १३०३ ई. में काकतीय प्रतापरुद्रदेव से हारकर लौटना पड़ा। चार वर्ष बाद यादवों द्वारा पराजित करवे से उत्साहित होकर मुसलमान फिर काकतीय नरेश पर चढ़ आए। सुल्तान का उद्देश्य वारंगल के राज्य को दिल्ली की सल्तनत में मिलाना न था–उस दूर के राज्य का, दूरी के ही कारण, समुचित शासन भी दिल्ली से संभव न था–वह तो मात्र प्रतापरुद्रदेव द्वारा अपना आधिपत्य स्वीकार कराना और उसका अमित धन स्वायत्त करना चाहता था। उसने अपने सेनापति [[मलिक काफ़ूर]] को आदेश भी दिया कि यदि काकतीय राजा उसकी शर्तें मान लें तो उसे वह बहुत परेशान न करे। प्रतापरुद्रदेव ने वारंगल के किले में बैठकर मलिक काफूर का सामना किया। सफल घेरा डाल काफूर ने काकतीय नरेश को १३१० में संधि करने पर मजबूर किया। मलिक काफूर को काककीय राजा से भेंट में १०० हाथी, ७,००० घोड़े और अनंत रत्न तथा ढाले हुए सिक्के मिले। इसके अतिरिक्त राजा ने दिल्ली के सुल्तान को वार्षिक कर देना भी स्वीकार किया। अलाउद्दीन की मृत्यु पर फैली अराजकता के समय प्रतापरुद्रदेव द्वितीय ने वार्षिक कर देना बंद कर दिया और अपने राज्य की सीमाएँ भी पर्याप्त बढ़ा लीं। शीघ्र ही [[तुग़लक़ राजवंश]] के पहले सुल्तान [[गयासुद्दीन तुग़लक़]] ने अपने बेटे [[मुहम्मद बिन तुग़लक़|मुहम्मद जौना]] को सेना देकर वारंगल जीतने भेजा। जौना ने वारंगल के किले पर घेरा डाल दिया और हिंदुओं ने जी तोड़कर उसका सामना किया तो उसे बाध्य होकर दिल्ली लौटना पड़ा। चार महीने बाद सुल्तान ने वारंगल पर फिर आक्रमण किया। घमासान युद्ध के बाद काकतीय नरेश ने अपने परिवार और सरदारों के साथ आत्मसमर्पण कर दिया। राजा दिल्ली भेज दिया गया और काकतीय राज्य पर दिल्ली का अधिकार हो गया। जौना ने वारंगल का सुल्तानपुर नाम से नया नामकरण किया। वैसे काकतीय राज्य दिल्ली की सल्तनत में मिला तो नहीं लिया गया पर उसकी शक्ति सर्वथा टूट गई और उसके पिछले काल में राजा श्रीविहीन हो गए। वारंगल की पिछले काल की रानी [[रुद्रम देवी|रुद्रम्मा]] ने तेलंगाना को शक्ति तो नहीं पर शालीनता निश्चय प्रदान की जब अपनी अस्मत पर हाथ लगाने का साहस करनेवाले मुसलमान नवाब के उसने छक्के छुड़ा दिए। तेलंगाना का अधिकतर भाग निजाम के अधिकार में रहा है और उसकी राजधानी वारंगल रही है। ==काकतीय शासक== === सामंत राज्याधिकारी === ([[प्रतीच्य चालुक्य]] के आधीन) *'''यर्रय्या''' या '''बेतराज प्रथम''' (इ.स. 1000 से 1050) *'''प्रोलराज प्रथम''' (इ.स. 1050 से 1080) *'''[[बेटा द्वितीय|बेतराज द्वितीय]]''' (इ.स. 1080 से 1115) *'''[[दुर्गाराजा]]''' (इ.स. 1108 से 1116) विवादित *'''[[प्रोल द्वितीय|प्रोलराज द्वितीय]]''' (इ.स. 1115 से 1158) === संप्रभु शासक === *'''[[रुद्रदेव]]''' या प्रतापरुद्र प्रथम (इ.स. 1158 से 1195) *'''[[महादेव (काकतीय वंश)]]''' (इ.स. 1195 से 1199) *'''[[गणपति देव]]''' (इ.स. 1199 से 1261) *'''[[रुद्रमा देवी]]''' (इ.स. 1261 से 1296) *'''[[प्रतापरुद्र|प्रतापरुद्र द्वितीय]]''' (इ.स. 1296 से 1325 या 26) '''[[दिल्ली सल्तनत]] में विलय''' ==इन्हें भी देखें== *[[रुद्रम देवी|रुद्रम्मा]] *[[वरंगल दुर्ग|काकतीय दुर्ग]] *[[रेड्डी राजवंश]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://purvaai.wordpress.com/2008/02/24/गुम-होती-काकतीय-कला-के-कुछ/ गुम होती काकतीय कला के कुछ चित्र] [[श्रेणी:भारत का इतिहास|वंश, काकतीय]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश|वंश, काकतीय]] [[श्रेणी:भूतपूर्व राजतन्त्र]] 63ayhl41340335upre444rqhx0m6xjy भौतिक विज्ञानी 0 382378 6632034 6539247 2026-10-22T13:20:51Z Ziv 852426 ([[c:GR|GR]]) [[File:Christiaan Huygens-painting.jpeg]] → [[File:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and exact description 6632034 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Albert Einstein Head cleaned.jpg|thumb|right|200px|[[अल्बर्ट आइंस्टीन]], जिन्होने [[सामान्य आपेक्षिकता]] का सिद्धान्त दिया]] '''भौतिक विज्ञानी''' अथवा '''भौतिक शास्त्री''' अथवा '''भौतिकीविद्''' वो [[वैज्ञानिक]] कहलाते हैं जो अपना शोध कार्य [[भौतिक शास्त्र|भौतिक विज्ञान]] के क्षेत्र में करते हैं। उप-परवमाणविक कणों ([[कण भौतिकी]]) से लेकर सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड तक सभी [[दृग्विषय|परिघटनाओं]] का अध्ययन करने वाले लोग इस श्रेणी में माने जाते हैं। == व्युत्पत्ति == इस शब्द की उत्पति भौतिक विज्ञान शब्द से हुई। == रोजगार == इस क्षेत्र में मुख्य रोजगार भौतिक विज्ञानी के रूप में अकादमिक संस्थानों, सरकारी प्रयोगशालओं और निजी उद्योगों में प्राप्त हो सकता है।<ref>{{cite web | author = डॉ॰ सीमिन रुबाब | title = भौतिक विज्ञान के क्षेत्र में रोज़गार के अवसर | url = http://rojgarsamachar.gov.in/careerdetails.asp?id=253 | accessdate = 5 जून 2013 | publisher = रोजगार समाचार | archive-url = https://web.archive.org/web/20110926090734/http://rojgarsamachar.gov.in/careerdetails.asp?id=253 | archive-date = 26 सितंबर 2011 | url-status = dead }}</ref> == सम्मान और पुरस्कार == भौतिक विज्ञानियों के लिए सबसे बड़ा पुरस्कार [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]] है, जो की [[रॉयल स्वीडिश एकेडमी ऑफ़ साइंसेस]] द्वारा सन् 1901 से दिया जा रहा है। == प्रमुख भौतिक विज्ञानियों की सूची == <gallery> File:2064 aryabhata-crp.jpg|[[आर्यभट]]्ट (476–550 ई.) : जिन्होने बताया कि पृथ्वी अपनी धुरी पर घूमती है। पृथ्वी का अपने अक्ष पर घूर्णन-काल उन्होने 23 घण्टा, 56 मिनट, और 4.1 सेकेण्ड निकाला था। उन्होने [[सूर्य ग्रहण|सूर्यग्रहण]] तथा [चन्द्रग्रहण]] की वैज्ञानिक व्याख्या की। File:Nikolaus Kopernikus.jpg|[[निकोलस कोपरनिकस]] (1473 - 1543): 1530 में प्रकाशित पुस्तक डी रिवोलूशन्स (De Revolutionibus) में बताया कि पृथ्वी अपने अक्ष पर घूमती हुई एक दिन में चक्कर पूरा करती है और एक वर्ष में सूर्य का चक्कर पूरा करती है। कोपरनिकस ने तारों की स्थिति ज्ञात करने के लिए प्रूटेनिक टेबिल्स की रचना की जो अन्य खगोलविदों के बीच काफी लोकप्रिय हुई। File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|[[गैलीलियो गैलिली]] (1564 - 1642): उन्होंने गीरती हुई वस्तु की समांग त्वरण दर ज्ञात किया। बृहस्पति ग्रह के चार विशाल चांद खोजे और प्रक्षेप्य गति को समझाने के लिये जाने जाते हैं। ‪File:Evangelista Torricelli2.jpg‬|[[इवान गेलिस्ता टाँरीसेली]] (1608 - 1647): [[बैरोमीटर]] (डिश पर उल्टाई हुई [[पारा|पारे]] से भरी एक ग्लास ट्यूब) का आविष्कार किया, यह खोज की कि प्रति दिन पारे की ऊँचाई में परिवर्तन [[वायुमंडलीय दाब|वायुमंडलीय दबाव]] में बदलाव के कारण आता है, [[ज्यामिति]] एवं [[समाकलन|समाकलन गणित]] के क्षेत्र में काम किया और 1644 में "ओपेरा जोमेट्रिका" में तरल पदार्थ और प्रक्षेप्य गति पर अपना निष्कर्ष प्रकाशित किया। File:Blaise pascal.jpg|[[ब्लेज़ पास्कल]] (1623 - 1662): [[तरल|तरल पदार्थों]] के साथ प्रयोग किया, 1650 के दशक में [[पास्कल का सिद्धान्त|पास्कल सिद्धान्त]] का प्रतिपादन किया, जिसके अनुसार, सब तरफ से घिरे तथा असंपीड्य द्रव में किसी बिन्दु पर दाब परिवर्तित किये जाने पर, द्रव के अन्दर के प्रत्येक बिन्दु पर दाब में उतना ही परिवर्तन आता है, यह साबित किया की हवा में वजन होता है और वायु-दाब से निर्वात का उत्पादन हो सकता है, एवं दबाव की इकाई &ndash; [[पास्कल (इकाई)|पास्कल]] को अपना नाम दिया। File:Robert Boyle 0001.jpg|[[रॉबर्ट बॉयल]] (1627 - 1691): बॉयल का नियम सूत्रित किया जो आदर्श गैस के [[दाब]] और आयतन में व्युत्क्रमानुपाती सम्बंध स्थापित करता है (यदि [[बंद निकाय]] में ताप स्थिर रखा जाये) आधुनिक रशायन विज्ञान के संस्थापकों में से एक। File:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|[[क्रिश्चियन हाइगेन्स|क्रिश्चियन हुय्गेंस]] (1629 - 1695): [[शनि के छल्ले|शनि के छल्लों]] पर अध्ययन किया और उसके चंद्रमा [[टाइटन (चंद्रमा)|टाइटन]] की खोज की, [[लोलक घड़ी]] का आविष्कार किया, [[प्रकाशिकी]] और [[केन्द्रापसारक बल]] पर अध्ययन किया, यह अनुमान लगाया की प्रकाश [[तरंग|तरंगों]] से बनी होती है, ([[हुय्गेंस-फ्रेसनल सिद्धांत]]) जिससे [[तरंग-कण द्वैतता]] को समझने में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। ‪File:13 Portrait of Robert Hooke.JPG‬|[[रॉबर्ट हुक|रॉबर्ट हूक]] (1635 - 1703): [[हुक का नियम|हुक नियम]] का प्रतिपादन किया, घड़ियों में इस्तेमाल होने वाले सर्पिल कमानी चरखे &ndash; बैलेंस स्प्रिंग का आविष्कार किया, ग्रेगोरियन दूरबीन और सबसे पहले पेंच विभाजित चतुर्भाग एवं अंकगणितीय मशीन का निर्माण किया तथा [[कोशिका सिद्धान्त]] में सुधार किया। File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|[[आइज़क न्यूटन|सर आइज़क न्यूटन]] (1642 - 1727): अपनी पुस्तक ''[[प्रिंसिपिया|फिलासफी नेचुरालिस् प्रिंसिपिया मैथेमैटिका]]'' (1687) में [[न्यूटन के गति नियम|गति के तीन नियमों]] और [[न्यूटन का सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण का सिद्धान्त|सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण सिद्धान्त]] की स्थापना की, [[चिरसम्मत यांत्रिकी]] की नींव रखी, [[परावर्ती दूरदर्शक]] का आविष्कार किया, यह खोज की कि [[प्रिज़्म|संक्षेत्र]] के प्रयोग से प्रकाश को उसके संघटक [[प्रत्यक्ष वर्णक्रम|वर्णक्रमीय रंगों]] में तोड़ा जा सकता है, [[ऊष्मा अन्तरण#न्यूटन का शीतलीकरण का नियम|शीतलीकरण नियम]] का प्रतिपादन किया, [[कलन|अत्यणुकलन]] का सह-आविष्कार किया। File:Cavendish-walk.jpg|[[हेनरी कैवेंडिश]] (1731 - 1810): अपनी आयु के महान अंग्रेज़ रसायनज्ञ और भौतिक विज्ञाअनी, [[पृथ्वी का वायुमण्डल|वायुमण्डल]] की रचना पर शोध, विभिन्न गैसों के गुणधर्म, जल संश्लेषण, विद्युत आकर्षण और प्रतिकर्षण के नियम, ऊष्मा का एक यांत्रिकीय सिद्धान्त, [[कैवेंडिश प्रयोग]] में पृथ्वी के भार की गणना और सार्वत्रिक [[गुरुत्वीय स्थिरांक|गुरुत्वाकर्षक स्थिरांक]] ज्ञात किया। File:Coulomb.jpg|[[चार्ल्स ऑगस्टिन डी कूलॉम]] (1736 - 1806): सन् 1785 में [[कूलॉम-नियम|एक नियम]] सूत्रित किया जिससे विद्युत आवेशित कणों के मध्य [[स्थिरवैद्युतिकी|स्थिर वैद्युत]] अन्योन्य क्रिया (आकर्षण और प्रतिकर्षण) का वर्णन करता है। यह नियम विद्युत चुम्बकत्व के सिद्धान्त के विकास के लिए आवश्यक था। उनकी के सम्मान में [[विद्युत आवेश]] के मात्रक का नाम [[कूलम्ब|कूलाम]] C रखा गया। File:Alessandro Volta.jpeg|[[वोल्टा|अलेसान्द्रो वोल्टा]] (1745 - 1827): 19वीं शदी में प्रथम [[विद्युत कोष|विद्युत बैट्री]] (वोल्टिल पुंज) का निर्माण किया जिसके बाद [[विद्युत धारा]] पर काम किया। उनके सम्मान में [[विद्युत विभव]] के मात्रक का नाम [[वोल्ट]] (V) रखा गया। File:Young Thomas Lawrence.jpg|[[थॉमस यंग (वैज्ञानिक)|थॉमस यंग]] (1773 - 1829): प्रकाश के व्यतीकरण का सिद्धान्त स्थापित किया, एक शताब्दी पुराने सिद्धान्त को पुनर्जीवित किया जिसके अनुसार प्रकाश की तरंग प्रकृति रखता है, [[रोज़ेटा शिला]] को पढ़ने में महत्वपूर्ण सहयोग किया। File:H. C. Ørsted (C. A. Jensen).jpg|[[हैन्स क्रिश्चियन ओर्स्टेड]] (1777 – 1851): विद्युत धारा से [[चुम्बकीय क्षेत्र]] के व्युत्पन्न होने की खोज की (विद्युतचुम्बकत्व का महत्वपूर्ण पहलू) 19वीं शदी के अन्त में विज्ञान ने अग्रिम आकृति ली। उनके सम्मन में [[सेंटीमीटर-ग्राम-सैकिण्ड इकाई प्रणाली|सीजीएस पद्धति]] में चुम्बकीय H-क्षेत्र की शक्ति के मात्रक का नाम ओर्स्टेड (Oe) रखा। File:Andre-marie-ampere2.jpg|[[आन्द्रे मैरी एम्पीयर]] (1777 - 1836): [[चिरप्रतिष्ठित विद्युत गतिकी|विद्युत गतिकी]] के जनक; उन्होंने प्रदर्शित किया कि किस तरह से विद्युत धारा से चुम्बकीय क्षेत्र व्युत्पन्न किया जाता है। उन्होंने बताया कि जब दो समानान्तर तारों में धारा प्रवाहित हो रही हो तो उनपर आपस में चुम्बकीय क्षेत्र के कारण लगने वाला बल उन तारों में बहने वाली धारा के अनुक्रमानुपाती होता है ([[एम्पीयर का नियम]])। उनके सम्मान में विद्युत धारा के मात्रक ([[एम्पियर]]) का नामकरण किया गया। File:Joseph von Fraunhofer.jpg|[[जोसेफ वॉन फ्रॉनहोफर]], (1787 - 1826): [[सूर्य]] के स्पेक्ट्रम में अदिप्त रेखाओं को पढ़ने वाले प्रथम व्यक्ति, इन रेखाओं को अब [[फ्रॉनहोपर रेखा]] के नाम से जाना जाता है। बड़े पैमाने पर [[विवर्तन ग्रेटिंग]] (एक उपकरण जो [[प्रकाश]] को प्रिज्म की तुलना में अधिक प्रभावी रूप से अपसरीत करता है) का प्रयोग करने वाले प्रथम व्यक्ति जिससे [[स्पेक्ट्रोस्कोपी]] की नींव रखी गई और प्रकाशिय काँच तथा [[अवर्णक दूरबीन]] का निर्माण सम्भव हो पाया। File:Georg Simon Ohm3.jpg|[[जॉर्ज साइमन ओम|जॉर्ज ओम]] (1789 - 1854): उन्होंने पाया कि किसी चालक के दोनो सीरों पर विभवान्तर ([[विभवांतर|वोल्टता]]) V और [[विद्युत धारा]] I एक दूसरे के अनुक्रमानुपाती होते हैं तथा उन्होंने यह भी पाया कि यह धारा परिपथ के [[विद्युत प्रतिरोध|प्रतिरोध]] R के व्युत्क्रमानुपाती होती है अर्थात् I = V/R जिसे [[ओम का नियम|ओम के नियम]] के नाम से जाना जाता है और उनके सम्मान में विद्युत प्रतिरोध की इकाई ([[ओम (प्रतिरोध की इकाई)|ओह्म]]) का नामकरण किया गया। File:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|[[माइकल फैराडे]] (1791 - 1867): फैराडे ने यह प्रदर्शित किया कि जब चुम्बकी क्षेत्र में परीवर्तन करते हैं तो यह विद्युत वाहक बल उत्पन्न करता है ([[फैराडे का विद्युतचुम्बकीय प्रेरण का नियम]])। इसी सिद्धान्त की सहायता से आज अनेकों विद्युत उपकरणों का निर्माण सम्भव हुआ। File:Cdoppler.jpg|[[क्रिश्चियन डॉप्लर]] (1803 - 1853): प्रथम व्यक्ति जिन्होंने प्रकाश एवं ध्वनि तरंगों की आवृति का स्रोत अथवा प्रेक्षक की गति के साथ सम्बंध स्थापित किया। एक परिकल्पना जिसे आज [[डॉप्लर प्रभाव]] के नाम से जाना जाता है। File:Joule James sitting.jpg|[[जेम्स प्रेस्कॉट जूल]] (1818 - 1889): ने खोज की कि [[ऊष्मा]], [[ऊर्जा]] का ही एक रूप है। इसी विचार पर [[ऊर्जा संरक्षण का नियम|ऊर्जा संरक्षण नियम]] का उद्भव हुआ, लॉर्ड केल्विन ने इसी आधार पर [[तापमान|ताप]] के मानक पैमाने की खोज की और जूल के नियमों का आधार भी यही खोज है। File:Lord Kelvin photograph.jpg|[[लॉर्ड केल्विन|विलियम थॉमसन, बारोन केल्विन प्रथम]] (1824 - 1907): [[उष्मागतिकी]] के इतिहास में बहुत विस्तृत योगदान, ऊर्जा संरक्षण का नियम विकसित करने में योगदान, [[तरल गतिकी]] में भ्रमिल गति और तरंग गति का अध्ययन किया तथा ऊष्मा के गतिकीय सिद्धान्त की व्युत्पति की। ऊष्मागतिकी के [[ऊष्मागतिकी का प्रथम नियम|प्रथम]] और [[ऊष्मागतिकी का द्वितीय नियम|द्वितीय]] नियम की व्युत्पति की। File:James Clerk Maxwell big.jpg|[[जेम्स क्लर्क मैक्सवेल|जेम्स क्लर्क माक्सवेल]] (1831-1879): विद्युत, चुम्बकत्व और प्रकाशिकी को वर्तमान विद्युत-चुम्बकीय सिद्धान्त में एकीकृत किया, विद्युत, चुम्बकत्व और प्रकाश को विद्युतचुम्बकीय क्षेत्र का ही रूप सिद्ध करने के लिए [[मैक्सवेल के समीकरण|मैक्सवेल समीकरणों]] को सूत्रबद्ध किया। [[मैक्सवेल–बोल्ट्समान वितरण]] को विकसित किया ([[गैसों का अणुगति सिद्धान्त]] का सांख्यिकीय अर्थ समझने में सहायक।) ‪File:Ernst Mach 01.jpg‬‬|[[अर्नस्ट मैक]] (1838 - 1916): [[मैक संख्या]] में योगदान, उन्होंने [[प्रघाती तरंग|प्रघाती तरंगों]] का अध्ययन किया और [[ध्वनि का वेग|ध्वनि की गति]] से हवा के प्रवाह के विक्षुब्ध होने, [[तार्किक वस्तुनिष्ठावाद]] प्रभाव, का अध्ययन किया। न्यूटन के नियमों का पुनर्रावलोकन करने के कारण उन्हें आइंस्टीन का पूर्वगामी भी कहा जाता है। ‪File:Boltzmann2.jpg‬|[[लुडविग बोल्ट्समान]] (1844 - 1906): [[सांख्यिकीय यांत्रिकी]] का विकास किया (प्रमाणुओं के गुणधर्म – द्रव्यमान, आवेश और सरंचना – द्रव्य के दृश्य गुण गुणधर्म ज्ञात किये जैसे श्यानता, [[ऊष्मा चालकता]] और विसरण), गैसों की अणुगति सिद्धान्त विकसित किया। ‪File:Wilhelm Conrad Röntgen (1888-1900), 88374 p.jpg‬‬|[[विलहम कॉनरैड रॉटजन|विल्हेम कोन्राड रोन्टजेन]] (1845 - 1923): 1895 में रोंट्गन किरण अथवा [[ऍक्स किरण|एक्स-किरण]] [[तरंगदैर्घ्य]] परास में [[विद्युतचुंबकीय विकिरण]] निर्मित और संसूचित की, इसके लिए उन्हें 1901 में [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]] मिला। उनके सम्मान में तत्त्व 111 का नाम रोन्टजेनियम रखा गया।‬‬ File:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|[[हेनरी बैकेरल]] (1852 – 1908): [[मेरी क्युरी]] और [[पियरे क्यूरी]] के साथ मिलकर [[रेडिओधर्मिता]] की खोज की जिसके लिए इन तीनो के लिए 1903 का भौतिकी में नोबेल पुरस्कार प्रदान किया गया। ‪File:Hendrik Antoon Lorentz.jpg‬|[[हेंड्रिक लारेंज़]] (1853 – 1928): प्रकाश का स्पष्ट विद्युत चुम्बकीय सिद्धान्त, ज़ीमान प्रभाव की सैद्धान्तिक व्याख्या के लिए 1902 का भौतिकी का नोबेल पुरस्कार पीटर ज़ीमान के साथ साझा किया, स्थानीय समय का सिद्धान्त विकसित किया और [[लोरेन्ट्स रूपांतरण|रूपांतरण समीकरणों]] को व्युत्पन किया जिसे बाद में दिक्-काल का वर्णन करने के लिए अल्बर्ट आइंस्टीन के काम में लिया।‬‬‬ File:J.J Thomson.jpg|[[जे॰ जे॰ थॉमसन|जे जे थॉमसन]] (1856 - 1940): 1897 में [[कैथोड किरण|कैथोड किरणें]] की खोज की जो उससे पहले ऋणावेशित अज्ञात अज्ञात कण के रूप में जाने जाते थे (बाद में इन्हें [[इलेक्ट्रॉन]] नाम दिया गया।), [[समस्थानिक|समस्थानिकों]] की खोज की, [[द्रव्यमान स्पेक्ट्रममापी]] का आविष्कार किया, इलेक्ट्रॉन की खोज और गैसों में [[विद्युत]] चालकता पर कार्य के लिए उन्हें 1906 में नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया। File:Tesla3.jpg|[[निकोला टेस्ला]] (1856 - 1943): आधुनिक [[प्रत्यावर्ती धारा]] (AC) प्रवाह विकसित किया, तार-रहित संचार आधारित उपकरणों, [[रेडियो]], ट्रांसफार्मर और विद्युत बल्ब के लिए डायनेमो का सैद्धान्तिक निर्माण किया, [[टेसला कुण्डली]] का आविष्कार किया। File:HEINRICH HERTZ.JPG|[[हाइनरिख़ हर्ट्ज़]] (1857 - 1894): मैक्सवेल का प्रकाश का विद्युत चुम्बकीय सिद्धान्त की व्याख्या की, अभियांत्रिकी उपकरण से रेडियो स्पंद उत्सर्जित और संसूचित करके विद्युत चुम्कीय तरंगों के अस्तित्व को सिद्ध करने वाले प्रथम व्यक्ति। File:Max Planck (1858-1947).jpg|[[मैक्स प्लांक]] (1858 - 1947): सन् 1900 में [[प्रमात्रा यांत्रिकी|क्वांटम यांत्रिकी]] की स्थापना की, फोटोन की ऊर्जा का इसकी आवृति के अनुक्रमानुपाती होना प्रदर्शित किया, इसके लिए उन्हें 1918 में भौतिकी के नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया। File:Pieter Zeeman.jpg|[[पीटर ज़ीमान]] (1865 - 1943): [[जेमान प्रभाव|जीमान प्रभाव]] (वर्णक्रम रेखाओं का चुम्बकीय क्षेत्र की उपस्थिति में विभिन्न घटकों में विपाटित होना) की खोज के लिए 1902 का नोबेल पुरस्कार [[हेंड्रिक लारेंज़]] के साथ साझा किया। File:Marie Curie c1920.jpg|[[मेरी क्युरी]] (1867 - 1934): [[हेनरी बैकेरल]] और अपने पति [[पियरे क्यूरी]] के साथ मिलकर [[रेडिओधर्मिता]] की खोज की। इन्हें दो बार नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया, १९०३ में भौतिकी में एवं १९११ में रसायनशास्त्र में। File:Millikan.jpg|[[रोबर्ट ए मिल्लिकन]] (1868 - 1953): [[इलेक्ट्रॉन]] के आवेश का मापन किया, [[प्रकाश-विद्युत प्रभाव|प्रकाश विद्युत प्रभाव]] पर कार्य किया, [[ब्रह्माण्ड किरण|ब्रह्माण्ड किरणों]] के क्षेत्र में शोध कार्य में महत्वपूर्ण कार्य किया। File:Ernest Rutherford 1908.jpg|[[अर्नेस्ट रदरफोर्ड]] (1871 - 1937): इन्हें "[[नाभिकीय भौतिकी]] के पिता" कहा जाता है, उन्होंने प्रदर्शित किया की [[परमाणु नाभिक]] धनावेशित होता है, कृत्रिम नाभिकीय अभिक्रिया की सहायता से तत्त्व को अन्य में बदलने वाले प्रथम व्यक्ति, एल्फा और बीटा किरणों को विभेदित किया, 1908 में नोबेल पुरस्कार से सम्मानित। File:Lise Meitner (1878-1968), lecturing at Catholic University, Washington, D.C., 1946.jpg|[[लिस मेिटनेर]] (1878 - 1968) - [[रेडियोसक्रियता]] और [[नाभिकीय भौतिकी]] पर कार्य किया, अपने साथी [[ओटो हैन]] के साथ रेडियोसक्रिय तत्त्व [[प्रोटैक्टिनियम]] की खोज की, टीम के कुछ सदस्यों ने ओटो हैन के साथ [[विखण्डन|नाभिकीय विखण्डन]] की खोज की जिसके लिए उन्हें नोबेल पुरस्कार मिला। File:Albert Einstein (Nobel).png|[[अल्बर्ट आइंस्टीन]] (1879 - 1955): उनके [[विशिष्ट आपेक्षिकता|विशिष्ट]] और [[सामान्य आपेक्षिकता]] सिद्धान्त ने भौतिक विज्ञान के क्षेत्र में क्रान्ति ला दी, [[ब्राउनी गति]] का वर्णन किया, [[प्रकाश-विद्युत प्रभाव|प्रकाश विद्युत प्रभाव]] पर उनके कार्य के लिए उन्हें 1921 में भौतिकी का नोबेल पुरस्कार मीला, [[द्रव्यामान ऊर्जा सम्बंध]] सूत्रित किया ''E'' = ''mc<sup>2</sup>'', 300 से अधिक वैज्ञानिक पत्र प्रकाशित किये और 150 से अधिक गैर-विज्ञानी कार्य, "आधुनिक भौतिकी के पिता" माने जाते हैं। File:Niels Bohr.jpg|[[नील्स बोर]] (1885 - 1962): परमाणु के प्रमात्रा यान्त्रिकीय मॉडल (जिसे अब [[बोर मॉडल]] के नाम से जाना जाता है।) को काम में लिया और उसकी व्याख्या की कि इलेक्ट्रोन नाभिक के चारों ओर विविक्त कक्षाओं में गति करते हैं, इलेक्ट्रॉन के ऊर्जा स्तरों और वर्णक्रम रेखाओं से सम्बंध स्थापित किया, 1922 में भौतिकी का नोबेल पुरस्कार जीता। File:Erwin Schrödinger (1933).jpg|[[अर्विन श्रोडिन्गर]] (1887-1961): [[भौतिक निकाय]] की [[क्वांटम अवस्था]] में [[समय]] के साथ परिवर्तन की व्याख्या करते हुये 1926 में [[श्रोडिंगर समीकरण]] को सूत्रित किया, 1933 में भौतिकी का नोबेल पुरस्कार प्राप्त किया और इसके दो वर्ष बाद [[श्रोडिंगरके विडाल|श्रोडिगर कैट]] नामक प्रयोग का विचार प्रस्तुत किया। File:Edwin Hubble with pipe.jpg|[[ऍडविन हबल]] (1889 - 1953): [[आकाशगंगा]] के अलावा भी [[मन्दाकिनी|गैलेक्सियाँ]] होने और गैलेटिक [[अभिरक्त विस्थापन]] की खोज की, अन्य पृथ्वी से किसी विशिष्ट दूरी पर स्थित आकाशगंगाओं के दूर जाने के कारण उनसे आने वाले [[विद्युतचुंबकीय वर्णक्रम|प्रकाश के वर्णक्रम]] की आवृति में कमी को अभिरक्त विस्थापन द्वारा समझाया जिसे अब [[हबल का नियम]] नाम से जाना जाता है। File:Broglie Big.jpg|[[लुई द ब्रॉई]] (1892 - 1987): क्वांटम सिद्धांत पर शोध कार्य किया, इलेक्ट्रॉन में तरंग प्रकृति की खोज की। 1929 में भौतिकी में नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया। कणों की तरंग सदृश प्रकृति पर उनके विचारों का इस्तेमाल अर्विन श्रोडिन्गर ने तरंग यांत्रिकी के सूत्रीकरण में किया। File:SatyenBose1925.jpg|[[सत्येन्द्रनाथ बोस]] (1894-1974): गणितीय भौतिकी के विशेषज्ञ, भारतीय भौतिक विज्ञानी प्रोफेसर सत्येन्द्र नाथ बोस का जन्म कोलकाता (तब कलकत्ता) में हुआ था। उन्हें 1920 के दशक में प्रमात्रा यान्त्रिकी पर अपने काम के लिए जाना जाता है, जिसने [[बोस-आइन्स्टाइन सांख्यिकी]] और [[बोस-आइंस्टाइन संघनन|बोस-आइंस्टीन संघनन]] के सिद्धांत की नींव रखी। बोस-आइन्स्टाइन सांख्यिकी का पालन करने वाले कणों को ([[बोसॉन]]) पॉल डिराक द्वारा उनका नाम दिया गया है। File:Pyotr L Kapitsa Russian physicist 1964.jpg|[[पीटर कपिज़ा]] (1894-1994): वर्ष 1934 में द्रव हीलियम बनाने के लिए ([[रुद्धोष्म प्रक्रम|रुद्धोष्म]] सिद्धान्त पर आधारित) एक उपकरण विकसित किया जिससे बाद में 1937 में [[अति तरलता]] की खोज सम्भव हुई। उन्हें 1978 में "निम्न ताप भौतिकी के क्षेत्र में कार्य के लिए" [[आर्नो पेन्जियस]] और [[रोबर्ट वूड्रो विल्सन]] के साथ भौतिकी के नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया। |[[जॉर्ज ल्यूमेट]] (1894 - 1966): [[समष्टि का दूरिक विस्तार|ब्रह्माण्ड के विस्तार]] का सिद्धान्त प्रस्तावित करने वाले प्रथम व्यक्ति, वर्तमान हबल नियम की व्युत्पति करने वाले प्रथम व्यक्ति, वर्तमान में [[हबल नियतांक]] के रूप में जाने वाले व्यंजक को सर्वप्रथम प्राकलित किया जिसे उन्होंने 1927 में प्रकाशित किया (हबल के लेख से दो वर्ष पूर्व) ब्रह्माण्ड के निर्माण से सम्बद्ध [[बिग बैंग सिद्धांत]] को प्रस्तावित करना। File:Pauli.jpg|[[वुल्फगांग पौली]] (1900 - 1958): क्वांटम भौतिकी के एक अग्रणी वैज्ञानिक, 1945 का भौतिकी में नोबेल पुरस्कार जीता (अल्बर्ट आइंस्टीन द्वारा नामांकित), [[प्रचक्रण (भौतिकी)|प्रचक्रण सिद्धान्त]] सहित [[पाउली अपवर्जन नियम]] को सूत्रबद्ध किया (पदार्थ की बनावट का आधार), [[पाउली–विलर्स नियमितीकरण]] प्रकाशित किया, [[पाउली समीकरण]] को सूत्रित किया, वाक्यांश 'नॉट इवन रोंग' (गलत भी नहीं है) को अंकित किया। File:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|[[वर्नर हाइजनबर्ग]] (1901 - 1976): सन् 1925 में क्वांटम यांत्रिकी के सिद्धान्तों को आव्युह के पदों में समझाने की विधि विकसित की, 1927 में प्रसिद्ध [[अनिश्चितता सिद्धान्त]] प्रकाशित किया, 1932 में उन्हें नोबेल पुरस्कार मिला। File:Enrico Fermi 1943-49.jpg|[[एन्रीको फर्मी]] (1901 - 1954): प्रथम नाभिकीय रिऐक्टर ([[शिकागो पाइल 1]]) विकसित किया, क्वांटम सिद्धान्त में योगदान, [[नाभिकीय भौतिकी|नाभिकीय]] और [[कण भौतिकी]] तथा [[सांख्यिकीय यांत्रिकी]] के क्षेत्र में योगदान दिया, 1938 में नोबेल पुरस्कार जीता, [[कृत्रिम रेडियोऐक्टिवता]] पर कार्य के लिए प्राइज़ इन फीजिक्स से सम्मनित। File:Paul Dirac, 1933.jpg|[[पॉल डिरॅक]] (1902 - 1984): प्रमात्रा यांत्रिकी और प्रमात्रा विद्युतगतिकी के प्रारम्भिक विकास में आधारभूत योगदान दिया, [[फर्मिऑन|फर्मिऑनों]] के व्यवहार को समझाने के लिए [[डिरैक समीकरण]] को सूत्रबद्ध किया, [[एंटीमैटर|प्रतिद्रव्य]] की उपस्थिति को प्रागुक्त किया, 1933 में [[अर्विन श्रोडिन्गर]] के साथ भौतिकी का नोबेल पुरस्कार जीता। File:Bardeen.jpg|[[जॉन बर्दीन]] (1908 – 1991): [[ट्रांजिस्टर|ट्रान्जिस्टर]] की खोज के लिए [[विलियम शोक्ली]] और [[वॉल्टर ब्रैट्टैन]] के साथ 1956 का नोबेल पुरस्कार जीता और बाद में पुनः [[बीसीएस सिद्धान्त]] के नाम से जानी जाने वाली सांकेतिक [[अतिचालकता]] के लिए मूलभूत सिद्धान्त देने के लिए 1972 में [[लीयों नील कूपर]] और [[जॉन रॉबर्ट श्रीफर]] के साथ नोबेल पुरस्कार जीता। ‪File:Wheeler,John-Archibald 1963 Kopenhagen.jpg‬‬|[[जॉन आर्चीबाल्ड व्हीलर|जॉन व्हीलर]] (1911 - 2008): द्वितीय विश्वयुद्ध के बाद संयुक्त राज्य अमेरिका में आपेक्षिकता के सामान्य सिद्धान्त को पुनर्जीवित किया, नाभिकीय विखण्डन के सिद्धान्तों की व्याख्या करने के लिए नील्स बोर के साथ काम किया, आइंस्टीन के स्वप्न 'एकीकृत क्षेत्र सिद्धांत' को प्राप्त करने की कोशिश की, [[कृष्ण विवर|ब्लैक होल]], क्वांटम फोम, वार्महोल और 'इट फ्रॉम बिट' जैसे शब्द दिये। File:Charles Townes Nobel.jpg|[[चार्ल्स हार्ड टाउन्स]] (1915-): टाउन्स को सामान्यतः [[मेसर]] के अनुप्रयोग और सैद्धान्तिक क्षेत्र में कार्य तथा 'क्वांटम इलेक्ट्रॉनिक्स' जो [[लेसर विज्ञान|लेसर]] और मेसर उपकरणों से जुड़ा है, पर काम के लिए जाना जाता है। उन्हें लेसर की खोज के लिए 1964 में [[निकोले बासोव]] और [[अलेक्सान्द्र एम प्रोखोरोफ]] के साथ नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया। |[[रिचर्ड फिलिप्स फाइनमेन]] (1918 - 1988): क्वांटम यांत्रिकी में [[पथ समाकलन सूत्र]], क्वांटम विद्युतगतिकी सिद्धान्त और अतिशीतलित [[द्रव हीलियम]] की [[अति तरलता]] की भौतिकी विकसित की। 1965 में [[जुलियन श्विंगर]] और [[सिन-इतिरो तोमोनागा]] के साथ नोबेल पुरस्कार जीता, अपरमाणुक कण व्यवहार के लिए [[फायनमेन आरेख]] विकसित किया। File:YoichiroNambu.jpg|[[योहीरो नांबू]] (1921-): उन्हें [[स्ट्रिंग सिद्धांत]] के संस्थापकों में से एक माना जाता है। 1960 में अपरमाणुक भौतिकी में पहले प्रबल अन्योन्य क्रिया की काइरल सममिति और बाद में दुर्बल-विद्युत अन्योन्य क्रिया और हिग्ग्स प्रक्रिया से 'स्वतः सममिति विघटन' की प्रक्रिया को सम्बद्ध करने के लिए 2008 का भौतिकी में नोबेल पुरस्कार। File:Abdus salam.gif|[[अब्दुस सलाम]] (1926-1996): [[प्रमात्रा क्षेत्र सिद्धान्त]] के क्षेत्र में विशाल योगदान, [[न्यूट्रिनो]], [[न्यूट्रॉन तारा|न्यूट्रॉन तारे]] और [[कृष्ण विवर|ब्लैक होल]] के आधुनिक सिद्धान्तों में महत्वपूर्ण योगदान, इसी प्रकार 'पति-सलाम मॉडल', चुम्बकीय फोटोन, सदिश मेसोन, ग्रांड यूनिफाइड सिद्धान्त और अतिसममिति तथा सबसे महत्वपूर्ण दुर्बलविद्युत सिद्धान्त में उनका महत्वपूर्ण योगदान है जिसके लिए उन्हें वर्ष 1979 में नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया। File:Henry Kendall by Tom Frost.jpg|[[हेनरी वे केंडल]] (1926-1999): कण भौतिक विज्ञानी जिन्होंने [[जेरोम आइज़क फ्राइडमैन]] और [[रिचर्ड ई॰ टेलर|रिचार्ड इ टेलर]] के साथ 1990 में भौतिकी का नोबेल पुरस्कार जीता। उन्हें यह पुरस्कार प्रोटोनों और परिबंध न्यूट्रोनों पर इलेक्ट्रॉनों की [[प्रबल अप्रत्यास्थ प्रकीर्णन]] के विषय में अग्रणी अन्वेष्ण के लिए मिला जिससे कण भौतिकी के [[क्वार्क]] मॉडल की खोज में एक आवश्यक महत्त्व रखता है। File:Rubin vera f1.jpg|[[वेरा रुबिन]] (1928 -): गैलेक्सी घूर्णन दर के क्षेत्र में शुरुआती कार्य और [[गैलेक्सी आवर्तन वक्र]] के अध्ययन से गैलेक्सियों के प्रागुक्त कोणीय वेग और प्रेक्षित गति में विसंगति का निरावरण किया। इस परिकल्पना को गैलेक्सी आवर्तन समस्या के रूप में जाना गया; इससे बाद में [[डार्क मैटर]] के सिद्धान्त को समझने में सहायता मिली। उन्होंने क्षुद्रग्रह '5726 रुबिन' और 'रुबिन-फॉर्ड प्रभाव' को अपना नाम दिया। वर्तमान में वो 'कार्नेगी इंस्टीटूशन ऑफ़ वाशिंगटन' में खगोल-शोध विज्ञानी हैं। ‪File:Stephen Hawking.StarChild.jpg‬‬|[[स्टीफन हॉकिंग]] (1942 -): रॉजर पेनरोज़ के साथ [[सामान्य आपेक्षिकता|सामान्य सापेक्षता]] के ढांचे में [[गुरुत्वाकर्षण विलक्षणता]] (सिंगुलैरिटी) की मौजूदगी से सम्बंधित प्रमेय दिए, सैद्धांतिक रूप से अनुमान लगाया की [[कृष्ण विवर|ब्लैक होल]] विकिरण का उत्सर्जन करते हैं। ([[हॉकिंग विकिरण]])‬‬‬ File:Ketterle.jpg|[[वुल्फगांग केट्टेर्ले]] (1957-) 1924 में [[सत्येन्द्रनाथ बोस]] और [[अल्बर्ट आइंस्टीन]] द्वारा पूर्वानुमानित [[बोस-आइंस्टाइन संघनन|बोस-आइंस्टीन संघनन]] की प्राप्ति करने के लिए, एवं संघनन के गुणों पर प्रारंभिक अध्ययन करने के लिए 2001 में [[एरिक एलिन कॉर्नेल]] और [[कार्ल वीमैन]] के संग भौतिकी में नोबेल पुरस्कार से सम्मानित। File:Andre Geim 2010-1.jpg|[[आंद्रे जीम]] (1958-) ठोस-अवस्था भौतिकी का अध्ययन, बाद में [[मध्याकार पैमाना|मध्याकार]] और [[नैनो पैमाना|नैनो]] भौतिकी के क्षेत्र में कैरियर बनाया। 2010 में [[ग्राफीन]] पर कार्य करने के लिए [[कोन्स्तांतिन नोवोसेलोव]] के साथ नोबेल पुरस्कार मिला। जीम ने ने 1997 में पानी स्केलिंग पर चुम्बकत्व के सम्भावित प्रभावों का अध्ययन किया जो बाद में जल के [[प्रतिचुम्बकीय प्रोत्थापन]] की खोज के रूप में परीणत हुई। File:Professor Lene Hau in her laboratory at Harvard.jpg|[[लीन हाउ]] (1959-) प्रथम व्यक्ति जिसने प्रकाश कीरण को धीमा किया और वर्ष 2001 में [[बोस-आइंस्टाइन संघनन|बोस-आइंस्टीन संघनन]] की सहायता से पूर्णतः रोक दिया। 'क्वांटम एन्क्रिप्शन' और 'क्वांटम अभिकल' में निहित एक प्रक्रिया जिससे प्रकाश का द्रव्य में परिवर्तन और पुनः द्रव्य का प्रकाश में रुपान्तरण। अतिशिततित परमाणु और नैनोस्कोपिक पैमाने के मध्य विचित्र अन्योन्य क्रिया तथा विद्युतचुम्बकत्व प्रेरित पारदर्शित के साथ प्रयोग एवं शोध। </gallery> {{भौतिकी में नोबेल पुरस्कार}} == ये भी देखें== * [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भौतिकी]] [[श्रेणी:वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:विज्ञान]] kxlt9unpgkkd5czbmlen2fvyag78tk6 6632039 6632034 2026-10-22T14:40:19Z Ziv 852426 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coulomb.jpg]] → [[File:Charles Augustin de Coulomb.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless one word name 6632039 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Albert Einstein Head cleaned.jpg|thumb|right|200px|[[अल्बर्ट आइंस्टीन]], जिन्होने [[सामान्य आपेक्षिकता]] का सिद्धान्त दिया]] '''भौतिक विज्ञानी''' अथवा '''भौतिक शास्त्री''' अथवा '''भौतिकीविद्''' वो [[वैज्ञानिक]] कहलाते हैं जो अपना शोध कार्य [[भौतिक शास्त्र|भौतिक विज्ञान]] के क्षेत्र में करते हैं। उप-परवमाणविक कणों ([[कण भौतिकी]]) से लेकर सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड तक सभी [[दृग्विषय|परिघटनाओं]] का अध्ययन करने वाले लोग इस श्रेणी में माने जाते हैं। == व्युत्पत्ति == इस शब्द की उत्पति भौतिक विज्ञान शब्द से हुई। == रोजगार == इस क्षेत्र में मुख्य रोजगार भौतिक विज्ञानी के रूप में अकादमिक संस्थानों, सरकारी प्रयोगशालओं और निजी उद्योगों में प्राप्त हो सकता है।<ref>{{cite web | author = डॉ॰ सीमिन रुबाब | title = भौतिक विज्ञान के क्षेत्र में रोज़गार के अवसर | url = http://rojgarsamachar.gov.in/careerdetails.asp?id=253 | accessdate = 5 जून 2013 | publisher = रोजगार समाचार | archive-url = https://web.archive.org/web/20110926090734/http://rojgarsamachar.gov.in/careerdetails.asp?id=253 | archive-date = 26 सितंबर 2011 | url-status = dead }}</ref> == सम्मान और पुरस्कार == भौतिक विज्ञानियों के लिए सबसे बड़ा पुरस्कार [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]] है, जो की [[रॉयल स्वीडिश एकेडमी ऑफ़ साइंसेस]] द्वारा सन् 1901 से दिया जा रहा है। == प्रमुख भौतिक विज्ञानियों की सूची == <gallery> File:2064 aryabhata-crp.jpg|[[आर्यभट]]्ट (476–550 ई.) : जिन्होने बताया कि पृथ्वी अपनी धुरी पर घूमती है। पृथ्वी का अपने अक्ष पर घूर्णन-काल उन्होने 23 घण्टा, 56 मिनट, और 4.1 सेकेण्ड निकाला था। उन्होने [[सूर्य ग्रहण|सूर्यग्रहण]] तथा [चन्द्रग्रहण]] की वैज्ञानिक व्याख्या की। File:Nikolaus Kopernikus.jpg|[[निकोलस कोपरनिकस]] (1473 - 1543): 1530 में प्रकाशित पुस्तक डी रिवोलूशन्स (De Revolutionibus) में बताया कि पृथ्वी अपने अक्ष पर घूमती हुई एक दिन में चक्कर पूरा करती है और एक वर्ष में सूर्य का चक्कर पूरा करती है। कोपरनिकस ने तारों की स्थिति ज्ञात करने के लिए प्रूटेनिक टेबिल्स की रचना की जो अन्य खगोलविदों के बीच काफी लोकप्रिय हुई। File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|[[गैलीलियो गैलिली]] (1564 - 1642): उन्होंने गीरती हुई वस्तु की समांग त्वरण दर ज्ञात किया। बृहस्पति ग्रह के चार विशाल चांद खोजे और प्रक्षेप्य गति को समझाने के लिये जाने जाते हैं। ‪File:Evangelista Torricelli2.jpg‬|[[इवान गेलिस्ता टाँरीसेली]] (1608 - 1647): [[बैरोमीटर]] (डिश पर उल्टाई हुई [[पारा|पारे]] से भरी एक ग्लास ट्यूब) का आविष्कार किया, यह खोज की कि प्रति दिन पारे की ऊँचाई में परिवर्तन [[वायुमंडलीय दाब|वायुमंडलीय दबाव]] में बदलाव के कारण आता है, [[ज्यामिति]] एवं [[समाकलन|समाकलन गणित]] के क्षेत्र में काम किया और 1644 में "ओपेरा जोमेट्रिका" में तरल पदार्थ और प्रक्षेप्य गति पर अपना निष्कर्ष प्रकाशित किया। File:Blaise pascal.jpg|[[ब्लेज़ पास्कल]] (1623 - 1662): [[तरल|तरल पदार्थों]] के साथ प्रयोग किया, 1650 के दशक में [[पास्कल का सिद्धान्त|पास्कल सिद्धान्त]] का प्रतिपादन किया, जिसके अनुसार, सब तरफ से घिरे तथा असंपीड्य द्रव में किसी बिन्दु पर दाब परिवर्तित किये जाने पर, द्रव के अन्दर के प्रत्येक बिन्दु पर दाब में उतना ही परिवर्तन आता है, यह साबित किया की हवा में वजन होता है और वायु-दाब से निर्वात का उत्पादन हो सकता है, एवं दबाव की इकाई &ndash; [[पास्कल (इकाई)|पास्कल]] को अपना नाम दिया। File:Robert Boyle 0001.jpg|[[रॉबर्ट बॉयल]] (1627 - 1691): बॉयल का नियम सूत्रित किया जो आदर्श गैस के [[दाब]] और आयतन में व्युत्क्रमानुपाती सम्बंध स्थापित करता है (यदि [[बंद निकाय]] में ताप स्थिर रखा जाये) आधुनिक रशायन विज्ञान के संस्थापकों में से एक। File:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|[[क्रिश्चियन हाइगेन्स|क्रिश्चियन हुय्गेंस]] (1629 - 1695): [[शनि के छल्ले|शनि के छल्लों]] पर अध्ययन किया और उसके चंद्रमा [[टाइटन (चंद्रमा)|टाइटन]] की खोज की, [[लोलक घड़ी]] का आविष्कार किया, [[प्रकाशिकी]] और [[केन्द्रापसारक बल]] पर अध्ययन किया, यह अनुमान लगाया की प्रकाश [[तरंग|तरंगों]] से बनी होती है, ([[हुय्गेंस-फ्रेसनल सिद्धांत]]) जिससे [[तरंग-कण द्वैतता]] को समझने में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। ‪File:13 Portrait of Robert Hooke.JPG‬|[[रॉबर्ट हुक|रॉबर्ट हूक]] (1635 - 1703): [[हुक का नियम|हुक नियम]] का प्रतिपादन किया, घड़ियों में इस्तेमाल होने वाले सर्पिल कमानी चरखे &ndash; बैलेंस स्प्रिंग का आविष्कार किया, ग्रेगोरियन दूरबीन और सबसे पहले पेंच विभाजित चतुर्भाग एवं अंकगणितीय मशीन का निर्माण किया तथा [[कोशिका सिद्धान्त]] में सुधार किया। File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|[[आइज़क न्यूटन|सर आइज़क न्यूटन]] (1642 - 1727): अपनी पुस्तक ''[[प्रिंसिपिया|फिलासफी नेचुरालिस् प्रिंसिपिया मैथेमैटिका]]'' (1687) में [[न्यूटन के गति नियम|गति के तीन नियमों]] और [[न्यूटन का सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण का सिद्धान्त|सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण सिद्धान्त]] की स्थापना की, [[चिरसम्मत यांत्रिकी]] की नींव रखी, [[परावर्ती दूरदर्शक]] का आविष्कार किया, यह खोज की कि [[प्रिज़्म|संक्षेत्र]] के प्रयोग से प्रकाश को उसके संघटक [[प्रत्यक्ष वर्णक्रम|वर्णक्रमीय रंगों]] में तोड़ा जा सकता है, [[ऊष्मा अन्तरण#न्यूटन का शीतलीकरण का नियम|शीतलीकरण नियम]] का प्रतिपादन किया, [[कलन|अत्यणुकलन]] का सह-आविष्कार किया। File:Cavendish-walk.jpg|[[हेनरी कैवेंडिश]] (1731 - 1810): अपनी आयु के महान अंग्रेज़ रसायनज्ञ और भौतिक विज्ञाअनी, [[पृथ्वी का वायुमण्डल|वायुमण्डल]] की रचना पर शोध, विभिन्न गैसों के गुणधर्म, जल संश्लेषण, विद्युत आकर्षण और प्रतिकर्षण के नियम, ऊष्मा का एक यांत्रिकीय सिद्धान्त, [[कैवेंडिश प्रयोग]] में पृथ्वी के भार की गणना और सार्वत्रिक [[गुरुत्वीय स्थिरांक|गुरुत्वाकर्षक स्थिरांक]] ज्ञात किया। File:Charles Augustin de Coulomb.jpg|[[चार्ल्स ऑगस्टिन डी कूलॉम]] (1736 - 1806): सन् 1785 में [[कूलॉम-नियम|एक नियम]] सूत्रित किया जिससे विद्युत आवेशित कणों के मध्य [[स्थिरवैद्युतिकी|स्थिर वैद्युत]] अन्योन्य क्रिया (आकर्षण और प्रतिकर्षण) का वर्णन करता है। यह नियम विद्युत चुम्बकत्व के सिद्धान्त के विकास के लिए आवश्यक था। उनकी के सम्मान में [[विद्युत आवेश]] के मात्रक का नाम [[कूलम्ब|कूलाम]] C रखा गया। File:Alessandro Volta.jpeg|[[वोल्टा|अलेसान्द्रो वोल्टा]] (1745 - 1827): 19वीं शदी में प्रथम [[विद्युत कोष|विद्युत बैट्री]] (वोल्टिल पुंज) का निर्माण किया जिसके बाद [[विद्युत धारा]] पर काम किया। उनके सम्मान में [[विद्युत विभव]] के मात्रक का नाम [[वोल्ट]] (V) रखा गया। File:Young Thomas Lawrence.jpg|[[थॉमस यंग (वैज्ञानिक)|थॉमस यंग]] (1773 - 1829): प्रकाश के व्यतीकरण का सिद्धान्त स्थापित किया, एक शताब्दी पुराने सिद्धान्त को पुनर्जीवित किया जिसके अनुसार प्रकाश की तरंग प्रकृति रखता है, [[रोज़ेटा शिला]] को पढ़ने में महत्वपूर्ण सहयोग किया। File:H. C. Ørsted (C. A. Jensen).jpg|[[हैन्स क्रिश्चियन ओर्स्टेड]] (1777 – 1851): विद्युत धारा से [[चुम्बकीय क्षेत्र]] के व्युत्पन्न होने की खोज की (विद्युतचुम्बकत्व का महत्वपूर्ण पहलू) 19वीं शदी के अन्त में विज्ञान ने अग्रिम आकृति ली। उनके सम्मन में [[सेंटीमीटर-ग्राम-सैकिण्ड इकाई प्रणाली|सीजीएस पद्धति]] में चुम्बकीय H-क्षेत्र की शक्ति के मात्रक का नाम ओर्स्टेड (Oe) रखा। File:Andre-marie-ampere2.jpg|[[आन्द्रे मैरी एम्पीयर]] (1777 - 1836): [[चिरप्रतिष्ठित विद्युत गतिकी|विद्युत गतिकी]] के जनक; उन्होंने प्रदर्शित किया कि किस तरह से विद्युत धारा से चुम्बकीय क्षेत्र व्युत्पन्न किया जाता है। उन्होंने बताया कि जब दो समानान्तर तारों में धारा प्रवाहित हो रही हो तो उनपर आपस में चुम्बकीय क्षेत्र के कारण लगने वाला बल उन तारों में बहने वाली धारा के अनुक्रमानुपाती होता है ([[एम्पीयर का नियम]])। उनके सम्मान में विद्युत धारा के मात्रक ([[एम्पियर]]) का नामकरण किया गया। File:Joseph von Fraunhofer.jpg|[[जोसेफ वॉन फ्रॉनहोफर]], (1787 - 1826): [[सूर्य]] के स्पेक्ट्रम में अदिप्त रेखाओं को पढ़ने वाले प्रथम व्यक्ति, इन रेखाओं को अब [[फ्रॉनहोपर रेखा]] के नाम से जाना जाता है। बड़े पैमाने पर [[विवर्तन ग्रेटिंग]] (एक उपकरण जो [[प्रकाश]] को प्रिज्म की तुलना में अधिक प्रभावी रूप से अपसरीत करता है) का प्रयोग करने वाले प्रथम व्यक्ति जिससे [[स्पेक्ट्रोस्कोपी]] की नींव रखी गई और प्रकाशिय काँच तथा [[अवर्णक दूरबीन]] का निर्माण सम्भव हो पाया। File:Georg Simon Ohm3.jpg|[[जॉर्ज साइमन ओम|जॉर्ज ओम]] (1789 - 1854): उन्होंने पाया कि किसी चालक के दोनो सीरों पर विभवान्तर ([[विभवांतर|वोल्टता]]) V और [[विद्युत धारा]] I एक दूसरे के अनुक्रमानुपाती होते हैं तथा उन्होंने यह भी पाया कि यह धारा परिपथ के [[विद्युत प्रतिरोध|प्रतिरोध]] R के व्युत्क्रमानुपाती होती है अर्थात् I = V/R जिसे [[ओम का नियम|ओम के नियम]] के नाम से जाना जाता है और उनके सम्मान में विद्युत प्रतिरोध की इकाई ([[ओम (प्रतिरोध की इकाई)|ओह्म]]) का नामकरण किया गया। File:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|[[माइकल फैराडे]] (1791 - 1867): फैराडे ने यह प्रदर्शित किया कि जब चुम्बकी क्षेत्र में परीवर्तन करते हैं तो यह विद्युत वाहक बल उत्पन्न करता है ([[फैराडे का विद्युतचुम्बकीय प्रेरण का नियम]])। इसी सिद्धान्त की सहायता से आज अनेकों विद्युत उपकरणों का निर्माण सम्भव हुआ। File:Cdoppler.jpg|[[क्रिश्चियन डॉप्लर]] (1803 - 1853): प्रथम व्यक्ति जिन्होंने प्रकाश एवं ध्वनि तरंगों की आवृति का स्रोत अथवा प्रेक्षक की गति के साथ सम्बंध स्थापित किया। एक परिकल्पना जिसे आज [[डॉप्लर प्रभाव]] के नाम से जाना जाता है। File:Joule James sitting.jpg|[[जेम्स प्रेस्कॉट जूल]] (1818 - 1889): ने खोज की कि [[ऊष्मा]], [[ऊर्जा]] का ही एक रूप है। इसी विचार पर [[ऊर्जा संरक्षण का नियम|ऊर्जा संरक्षण नियम]] का उद्भव हुआ, लॉर्ड केल्विन ने इसी आधार पर [[तापमान|ताप]] के मानक पैमाने की खोज की और जूल के नियमों का आधार भी यही खोज है। File:Lord Kelvin photograph.jpg|[[लॉर्ड केल्विन|विलियम थॉमसन, बारोन केल्विन प्रथम]] (1824 - 1907): [[उष्मागतिकी]] के इतिहास में बहुत विस्तृत योगदान, ऊर्जा संरक्षण का नियम विकसित करने में योगदान, [[तरल गतिकी]] में भ्रमिल गति और तरंग गति का अध्ययन किया तथा ऊष्मा के गतिकीय सिद्धान्त की व्युत्पति की। ऊष्मागतिकी के [[ऊष्मागतिकी का प्रथम नियम|प्रथम]] और [[ऊष्मागतिकी का द्वितीय नियम|द्वितीय]] नियम की व्युत्पति की। File:James Clerk Maxwell big.jpg|[[जेम्स क्लर्क मैक्सवेल|जेम्स क्लर्क माक्सवेल]] (1831-1879): विद्युत, चुम्बकत्व और प्रकाशिकी को वर्तमान विद्युत-चुम्बकीय सिद्धान्त में एकीकृत किया, विद्युत, चुम्बकत्व और प्रकाश को विद्युतचुम्बकीय क्षेत्र का ही रूप सिद्ध करने के लिए [[मैक्सवेल के समीकरण|मैक्सवेल समीकरणों]] को सूत्रबद्ध किया। [[मैक्सवेल–बोल्ट्समान वितरण]] को विकसित किया ([[गैसों का अणुगति सिद्धान्त]] का सांख्यिकीय अर्थ समझने में सहायक।) ‪File:Ernst Mach 01.jpg‬‬|[[अर्नस्ट मैक]] (1838 - 1916): [[मैक संख्या]] में योगदान, उन्होंने [[प्रघाती तरंग|प्रघाती तरंगों]] का अध्ययन किया और [[ध्वनि का वेग|ध्वनि की गति]] से हवा के प्रवाह के विक्षुब्ध होने, [[तार्किक वस्तुनिष्ठावाद]] प्रभाव, का अध्ययन किया। न्यूटन के नियमों का पुनर्रावलोकन करने के कारण उन्हें आइंस्टीन का पूर्वगामी भी कहा जाता है। ‪File:Boltzmann2.jpg‬|[[लुडविग बोल्ट्समान]] (1844 - 1906): [[सांख्यिकीय यांत्रिकी]] का विकास किया (प्रमाणुओं के गुणधर्म – द्रव्यमान, आवेश और सरंचना – द्रव्य के दृश्य गुण गुणधर्म ज्ञात किये जैसे श्यानता, [[ऊष्मा चालकता]] और विसरण), गैसों की अणुगति सिद्धान्त विकसित किया। ‪File:Wilhelm Conrad Röntgen (1888-1900), 88374 p.jpg‬‬|[[विलहम कॉनरैड रॉटजन|विल्हेम कोन्राड रोन्टजेन]] (1845 - 1923): 1895 में रोंट्गन किरण अथवा [[ऍक्स किरण|एक्स-किरण]] [[तरंगदैर्घ्य]] परास में [[विद्युतचुंबकीय विकिरण]] निर्मित और संसूचित की, इसके लिए उन्हें 1901 में [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]] मिला। उनके सम्मान में तत्त्व 111 का नाम रोन्टजेनियम रखा गया।‬‬ File:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|[[हेनरी बैकेरल]] (1852 – 1908): [[मेरी क्युरी]] और [[पियरे क्यूरी]] के साथ मिलकर [[रेडिओधर्मिता]] की खोज की जिसके लिए इन तीनो के लिए 1903 का भौतिकी में नोबेल पुरस्कार प्रदान किया गया। ‪File:Hendrik Antoon Lorentz.jpg‬|[[हेंड्रिक लारेंज़]] (1853 – 1928): प्रकाश का स्पष्ट विद्युत चुम्बकीय सिद्धान्त, ज़ीमान प्रभाव की सैद्धान्तिक व्याख्या के लिए 1902 का भौतिकी का नोबेल पुरस्कार पीटर ज़ीमान के साथ साझा किया, स्थानीय समय का सिद्धान्त विकसित किया और [[लोरेन्ट्स रूपांतरण|रूपांतरण समीकरणों]] को व्युत्पन किया जिसे बाद में दिक्-काल का वर्णन करने के लिए अल्बर्ट आइंस्टीन के काम में लिया।‬‬‬ File:J.J Thomson.jpg|[[जे॰ जे॰ थॉमसन|जे जे थॉमसन]] (1856 - 1940): 1897 में [[कैथोड किरण|कैथोड किरणें]] की खोज की जो उससे पहले ऋणावेशित अज्ञात अज्ञात कण के रूप में जाने जाते थे (बाद में इन्हें [[इलेक्ट्रॉन]] नाम दिया गया।), [[समस्थानिक|समस्थानिकों]] की खोज की, [[द्रव्यमान स्पेक्ट्रममापी]] का आविष्कार किया, इलेक्ट्रॉन की खोज और गैसों में [[विद्युत]] चालकता पर कार्य के लिए उन्हें 1906 में नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया। File:Tesla3.jpg|[[निकोला टेस्ला]] (1856 - 1943): आधुनिक [[प्रत्यावर्ती धारा]] (AC) प्रवाह विकसित किया, तार-रहित संचार आधारित उपकरणों, [[रेडियो]], ट्रांसफार्मर और विद्युत बल्ब के लिए डायनेमो का सैद्धान्तिक निर्माण किया, [[टेसला कुण्डली]] का आविष्कार किया। File:HEINRICH HERTZ.JPG|[[हाइनरिख़ हर्ट्ज़]] (1857 - 1894): मैक्सवेल का प्रकाश का विद्युत चुम्बकीय सिद्धान्त की व्याख्या की, अभियांत्रिकी उपकरण से रेडियो स्पंद उत्सर्जित और संसूचित करके विद्युत चुम्कीय तरंगों के अस्तित्व को सिद्ध करने वाले प्रथम व्यक्ति। File:Max Planck (1858-1947).jpg|[[मैक्स प्लांक]] (1858 - 1947): सन् 1900 में [[प्रमात्रा यांत्रिकी|क्वांटम यांत्रिकी]] की स्थापना की, फोटोन की ऊर्जा का इसकी आवृति के अनुक्रमानुपाती होना प्रदर्शित किया, इसके लिए उन्हें 1918 में भौतिकी के नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया। File:Pieter Zeeman.jpg|[[पीटर ज़ीमान]] (1865 - 1943): [[जेमान प्रभाव|जीमान प्रभाव]] (वर्णक्रम रेखाओं का चुम्बकीय क्षेत्र की उपस्थिति में विभिन्न घटकों में विपाटित होना) की खोज के लिए 1902 का नोबेल पुरस्कार [[हेंड्रिक लारेंज़]] के साथ साझा किया। File:Marie Curie c1920.jpg|[[मेरी क्युरी]] (1867 - 1934): [[हेनरी बैकेरल]] और अपने पति [[पियरे क्यूरी]] के साथ मिलकर [[रेडिओधर्मिता]] की खोज की। इन्हें दो बार नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया, १९०३ में भौतिकी में एवं १९११ में रसायनशास्त्र में। File:Millikan.jpg|[[रोबर्ट ए मिल्लिकन]] (1868 - 1953): [[इलेक्ट्रॉन]] के आवेश का मापन किया, [[प्रकाश-विद्युत प्रभाव|प्रकाश विद्युत प्रभाव]] पर कार्य किया, [[ब्रह्माण्ड किरण|ब्रह्माण्ड किरणों]] के क्षेत्र में शोध कार्य में महत्वपूर्ण कार्य किया। File:Ernest Rutherford 1908.jpg|[[अर्नेस्ट रदरफोर्ड]] (1871 - 1937): इन्हें "[[नाभिकीय भौतिकी]] के पिता" कहा जाता है, उन्होंने प्रदर्शित किया की [[परमाणु नाभिक]] धनावेशित होता है, कृत्रिम नाभिकीय अभिक्रिया की सहायता से तत्त्व को अन्य में बदलने वाले प्रथम व्यक्ति, एल्फा और बीटा किरणों को विभेदित किया, 1908 में नोबेल पुरस्कार से सम्मानित। File:Lise Meitner (1878-1968), lecturing at Catholic University, Washington, D.C., 1946.jpg|[[लिस मेिटनेर]] (1878 - 1968) - [[रेडियोसक्रियता]] और [[नाभिकीय भौतिकी]] पर कार्य किया, अपने साथी [[ओटो हैन]] के साथ रेडियोसक्रिय तत्त्व [[प्रोटैक्टिनियम]] की खोज की, टीम के कुछ सदस्यों ने ओटो हैन के साथ [[विखण्डन|नाभिकीय विखण्डन]] की खोज की जिसके लिए उन्हें नोबेल पुरस्कार मिला। File:Albert Einstein (Nobel).png|[[अल्बर्ट आइंस्टीन]] (1879 - 1955): उनके [[विशिष्ट आपेक्षिकता|विशिष्ट]] और [[सामान्य आपेक्षिकता]] सिद्धान्त ने भौतिक विज्ञान के क्षेत्र में क्रान्ति ला दी, [[ब्राउनी गति]] का वर्णन किया, [[प्रकाश-विद्युत प्रभाव|प्रकाश विद्युत प्रभाव]] पर उनके कार्य के लिए उन्हें 1921 में भौतिकी का नोबेल पुरस्कार मीला, [[द्रव्यामान ऊर्जा सम्बंध]] सूत्रित किया ''E'' = ''mc<sup>2</sup>'', 300 से अधिक वैज्ञानिक पत्र प्रकाशित किये और 150 से अधिक गैर-विज्ञानी कार्य, "आधुनिक भौतिकी के पिता" माने जाते हैं। File:Niels Bohr.jpg|[[नील्स बोर]] (1885 - 1962): परमाणु के प्रमात्रा यान्त्रिकीय मॉडल (जिसे अब [[बोर मॉडल]] के नाम से जाना जाता है।) को काम में लिया और उसकी व्याख्या की कि इलेक्ट्रोन नाभिक के चारों ओर विविक्त कक्षाओं में गति करते हैं, इलेक्ट्रॉन के ऊर्जा स्तरों और वर्णक्रम रेखाओं से सम्बंध स्थापित किया, 1922 में भौतिकी का नोबेल पुरस्कार जीता। File:Erwin Schrödinger (1933).jpg|[[अर्विन श्रोडिन्गर]] (1887-1961): [[भौतिक निकाय]] की [[क्वांटम अवस्था]] में [[समय]] के साथ परिवर्तन की व्याख्या करते हुये 1926 में [[श्रोडिंगर समीकरण]] को सूत्रित किया, 1933 में भौतिकी का नोबेल पुरस्कार प्राप्त किया और इसके दो वर्ष बाद [[श्रोडिंगरके विडाल|श्रोडिगर कैट]] नामक प्रयोग का विचार प्रस्तुत किया। File:Edwin Hubble with pipe.jpg|[[ऍडविन हबल]] (1889 - 1953): [[आकाशगंगा]] के अलावा भी [[मन्दाकिनी|गैलेक्सियाँ]] होने और गैलेटिक [[अभिरक्त विस्थापन]] की खोज की, अन्य पृथ्वी से किसी विशिष्ट दूरी पर स्थित आकाशगंगाओं के दूर जाने के कारण उनसे आने वाले [[विद्युतचुंबकीय वर्णक्रम|प्रकाश के वर्णक्रम]] की आवृति में कमी को अभिरक्त विस्थापन द्वारा समझाया जिसे अब [[हबल का नियम]] नाम से जाना जाता है। File:Broglie Big.jpg|[[लुई द ब्रॉई]] (1892 - 1987): क्वांटम सिद्धांत पर शोध कार्य किया, इलेक्ट्रॉन में तरंग प्रकृति की खोज की। 1929 में भौतिकी में नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया। कणों की तरंग सदृश प्रकृति पर उनके विचारों का इस्तेमाल अर्विन श्रोडिन्गर ने तरंग यांत्रिकी के सूत्रीकरण में किया। File:SatyenBose1925.jpg|[[सत्येन्द्रनाथ बोस]] (1894-1974): गणितीय भौतिकी के विशेषज्ञ, भारतीय भौतिक विज्ञानी प्रोफेसर सत्येन्द्र नाथ बोस का जन्म कोलकाता (तब कलकत्ता) में हुआ था। उन्हें 1920 के दशक में प्रमात्रा यान्त्रिकी पर अपने काम के लिए जाना जाता है, जिसने [[बोस-आइन्स्टाइन सांख्यिकी]] और [[बोस-आइंस्टाइन संघनन|बोस-आइंस्टीन संघनन]] के सिद्धांत की नींव रखी। बोस-आइन्स्टाइन सांख्यिकी का पालन करने वाले कणों को ([[बोसॉन]]) पॉल डिराक द्वारा उनका नाम दिया गया है। File:Pyotr L Kapitsa Russian physicist 1964.jpg|[[पीटर कपिज़ा]] (1894-1994): वर्ष 1934 में द्रव हीलियम बनाने के लिए ([[रुद्धोष्म प्रक्रम|रुद्धोष्म]] सिद्धान्त पर आधारित) एक उपकरण विकसित किया जिससे बाद में 1937 में [[अति तरलता]] की खोज सम्भव हुई। उन्हें 1978 में "निम्न ताप भौतिकी के क्षेत्र में कार्य के लिए" [[आर्नो पेन्जियस]] और [[रोबर्ट वूड्रो विल्सन]] के साथ भौतिकी के नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया। |[[जॉर्ज ल्यूमेट]] (1894 - 1966): [[समष्टि का दूरिक विस्तार|ब्रह्माण्ड के विस्तार]] का सिद्धान्त प्रस्तावित करने वाले प्रथम व्यक्ति, वर्तमान हबल नियम की व्युत्पति करने वाले प्रथम व्यक्ति, वर्तमान में [[हबल नियतांक]] के रूप में जाने वाले व्यंजक को सर्वप्रथम प्राकलित किया जिसे उन्होंने 1927 में प्रकाशित किया (हबल के लेख से दो वर्ष पूर्व) ब्रह्माण्ड के निर्माण से सम्बद्ध [[बिग बैंग सिद्धांत]] को प्रस्तावित करना। File:Pauli.jpg|[[वुल्फगांग पौली]] (1900 - 1958): क्वांटम भौतिकी के एक अग्रणी वैज्ञानिक, 1945 का भौतिकी में नोबेल पुरस्कार जीता (अल्बर्ट आइंस्टीन द्वारा नामांकित), [[प्रचक्रण (भौतिकी)|प्रचक्रण सिद्धान्त]] सहित [[पाउली अपवर्जन नियम]] को सूत्रबद्ध किया (पदार्थ की बनावट का आधार), [[पाउली–विलर्स नियमितीकरण]] प्रकाशित किया, [[पाउली समीकरण]] को सूत्रित किया, वाक्यांश 'नॉट इवन रोंग' (गलत भी नहीं है) को अंकित किया। File:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|[[वर्नर हाइजनबर्ग]] (1901 - 1976): सन् 1925 में क्वांटम यांत्रिकी के सिद्धान्तों को आव्युह के पदों में समझाने की विधि विकसित की, 1927 में प्रसिद्ध [[अनिश्चितता सिद्धान्त]] प्रकाशित किया, 1932 में उन्हें नोबेल पुरस्कार मिला। File:Enrico Fermi 1943-49.jpg|[[एन्रीको फर्मी]] (1901 - 1954): प्रथम नाभिकीय रिऐक्टर ([[शिकागो पाइल 1]]) विकसित किया, क्वांटम सिद्धान्त में योगदान, [[नाभिकीय भौतिकी|नाभिकीय]] और [[कण भौतिकी]] तथा [[सांख्यिकीय यांत्रिकी]] के क्षेत्र में योगदान दिया, 1938 में नोबेल पुरस्कार जीता, [[कृत्रिम रेडियोऐक्टिवता]] पर कार्य के लिए प्राइज़ इन फीजिक्स से सम्मनित। File:Paul Dirac, 1933.jpg|[[पॉल डिरॅक]] (1902 - 1984): प्रमात्रा यांत्रिकी और प्रमात्रा विद्युतगतिकी के प्रारम्भिक विकास में आधारभूत योगदान दिया, [[फर्मिऑन|फर्मिऑनों]] के व्यवहार को समझाने के लिए [[डिरैक समीकरण]] को सूत्रबद्ध किया, [[एंटीमैटर|प्रतिद्रव्य]] की उपस्थिति को प्रागुक्त किया, 1933 में [[अर्विन श्रोडिन्गर]] के साथ भौतिकी का नोबेल पुरस्कार जीता। File:Bardeen.jpg|[[जॉन बर्दीन]] (1908 – 1991): [[ट्रांजिस्टर|ट्रान्जिस्टर]] की खोज के लिए [[विलियम शोक्ली]] और [[वॉल्टर ब्रैट्टैन]] के साथ 1956 का नोबेल पुरस्कार जीता और बाद में पुनः [[बीसीएस सिद्धान्त]] के नाम से जानी जाने वाली सांकेतिक [[अतिचालकता]] के लिए मूलभूत सिद्धान्त देने के लिए 1972 में [[लीयों नील कूपर]] और [[जॉन रॉबर्ट श्रीफर]] के साथ नोबेल पुरस्कार जीता। ‪File:Wheeler,John-Archibald 1963 Kopenhagen.jpg‬‬|[[जॉन आर्चीबाल्ड व्हीलर|जॉन व्हीलर]] (1911 - 2008): द्वितीय विश्वयुद्ध के बाद संयुक्त राज्य अमेरिका में आपेक्षिकता के सामान्य सिद्धान्त को पुनर्जीवित किया, नाभिकीय विखण्डन के सिद्धान्तों की व्याख्या करने के लिए नील्स बोर के साथ काम किया, आइंस्टीन के स्वप्न 'एकीकृत क्षेत्र सिद्धांत' को प्राप्त करने की कोशिश की, [[कृष्ण विवर|ब्लैक होल]], क्वांटम फोम, वार्महोल और 'इट फ्रॉम बिट' जैसे शब्द दिये। File:Charles Townes Nobel.jpg|[[चार्ल्स हार्ड टाउन्स]] (1915-): टाउन्स को सामान्यतः [[मेसर]] के अनुप्रयोग और सैद्धान्तिक क्षेत्र में कार्य तथा 'क्वांटम इलेक्ट्रॉनिक्स' जो [[लेसर विज्ञान|लेसर]] और मेसर उपकरणों से जुड़ा है, पर काम के लिए जाना जाता है। उन्हें लेसर की खोज के लिए 1964 में [[निकोले बासोव]] और [[अलेक्सान्द्र एम प्रोखोरोफ]] के साथ नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया। |[[रिचर्ड फिलिप्स फाइनमेन]] (1918 - 1988): क्वांटम यांत्रिकी में [[पथ समाकलन सूत्र]], क्वांटम विद्युतगतिकी सिद्धान्त और अतिशीतलित [[द्रव हीलियम]] की [[अति तरलता]] की भौतिकी विकसित की। 1965 में [[जुलियन श्विंगर]] और [[सिन-इतिरो तोमोनागा]] के साथ नोबेल पुरस्कार जीता, अपरमाणुक कण व्यवहार के लिए [[फायनमेन आरेख]] विकसित किया। File:YoichiroNambu.jpg|[[योहीरो नांबू]] (1921-): उन्हें [[स्ट्रिंग सिद्धांत]] के संस्थापकों में से एक माना जाता है। 1960 में अपरमाणुक भौतिकी में पहले प्रबल अन्योन्य क्रिया की काइरल सममिति और बाद में दुर्बल-विद्युत अन्योन्य क्रिया और हिग्ग्स प्रक्रिया से 'स्वतः सममिति विघटन' की प्रक्रिया को सम्बद्ध करने के लिए 2008 का भौतिकी में नोबेल पुरस्कार। File:Abdus salam.gif|[[अब्दुस सलाम]] (1926-1996): [[प्रमात्रा क्षेत्र सिद्धान्त]] के क्षेत्र में विशाल योगदान, [[न्यूट्रिनो]], [[न्यूट्रॉन तारा|न्यूट्रॉन तारे]] और [[कृष्ण विवर|ब्लैक होल]] के आधुनिक सिद्धान्तों में महत्वपूर्ण योगदान, इसी प्रकार 'पति-सलाम मॉडल', चुम्बकीय फोटोन, सदिश मेसोन, ग्रांड यूनिफाइड सिद्धान्त और अतिसममिति तथा सबसे महत्वपूर्ण दुर्बलविद्युत सिद्धान्त में उनका महत्वपूर्ण योगदान है जिसके लिए उन्हें वर्ष 1979 में नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया। File:Henry Kendall by Tom Frost.jpg|[[हेनरी वे केंडल]] (1926-1999): कण भौतिक विज्ञानी जिन्होंने [[जेरोम आइज़क फ्राइडमैन]] और [[रिचर्ड ई॰ टेलर|रिचार्ड इ टेलर]] के साथ 1990 में भौतिकी का नोबेल पुरस्कार जीता। उन्हें यह पुरस्कार प्रोटोनों और परिबंध न्यूट्रोनों पर इलेक्ट्रॉनों की [[प्रबल अप्रत्यास्थ प्रकीर्णन]] के विषय में अग्रणी अन्वेष्ण के लिए मिला जिससे कण भौतिकी के [[क्वार्क]] मॉडल की खोज में एक आवश्यक महत्त्व रखता है। File:Rubin vera f1.jpg|[[वेरा रुबिन]] (1928 -): गैलेक्सी घूर्णन दर के क्षेत्र में शुरुआती कार्य और [[गैलेक्सी आवर्तन वक्र]] के अध्ययन से गैलेक्सियों के प्रागुक्त कोणीय वेग और प्रेक्षित गति में विसंगति का निरावरण किया। इस परिकल्पना को गैलेक्सी आवर्तन समस्या के रूप में जाना गया; इससे बाद में [[डार्क मैटर]] के सिद्धान्त को समझने में सहायता मिली। उन्होंने क्षुद्रग्रह '5726 रुबिन' और 'रुबिन-फॉर्ड प्रभाव' को अपना नाम दिया। वर्तमान में वो 'कार्नेगी इंस्टीटूशन ऑफ़ वाशिंगटन' में खगोल-शोध विज्ञानी हैं। ‪File:Stephen Hawking.StarChild.jpg‬‬|[[स्टीफन हॉकिंग]] (1942 -): रॉजर पेनरोज़ के साथ [[सामान्य आपेक्षिकता|सामान्य सापेक्षता]] के ढांचे में [[गुरुत्वाकर्षण विलक्षणता]] (सिंगुलैरिटी) की मौजूदगी से सम्बंधित प्रमेय दिए, सैद्धांतिक रूप से अनुमान लगाया की [[कृष्ण विवर|ब्लैक होल]] विकिरण का उत्सर्जन करते हैं। ([[हॉकिंग विकिरण]])‬‬‬ File:Ketterle.jpg|[[वुल्फगांग केट्टेर्ले]] (1957-) 1924 में [[सत्येन्द्रनाथ बोस]] और [[अल्बर्ट आइंस्टीन]] द्वारा पूर्वानुमानित [[बोस-आइंस्टाइन संघनन|बोस-आइंस्टीन संघनन]] की प्राप्ति करने के लिए, एवं संघनन के गुणों पर प्रारंभिक अध्ययन करने के लिए 2001 में [[एरिक एलिन कॉर्नेल]] और [[कार्ल वीमैन]] के संग भौतिकी में नोबेल पुरस्कार से सम्मानित। File:Andre Geim 2010-1.jpg|[[आंद्रे जीम]] (1958-) ठोस-अवस्था भौतिकी का अध्ययन, बाद में [[मध्याकार पैमाना|मध्याकार]] और [[नैनो पैमाना|नैनो]] भौतिकी के क्षेत्र में कैरियर बनाया। 2010 में [[ग्राफीन]] पर कार्य करने के लिए [[कोन्स्तांतिन नोवोसेलोव]] के साथ नोबेल पुरस्कार मिला। जीम ने ने 1997 में पानी स्केलिंग पर चुम्बकत्व के सम्भावित प्रभावों का अध्ययन किया जो बाद में जल के [[प्रतिचुम्बकीय प्रोत्थापन]] की खोज के रूप में परीणत हुई। File:Professor Lene Hau in her laboratory at Harvard.jpg|[[लीन हाउ]] (1959-) प्रथम व्यक्ति जिसने प्रकाश कीरण को धीमा किया और वर्ष 2001 में [[बोस-आइंस्टाइन संघनन|बोस-आइंस्टीन संघनन]] की सहायता से पूर्णतः रोक दिया। 'क्वांटम एन्क्रिप्शन' और 'क्वांटम अभिकल' में निहित एक प्रक्रिया जिससे प्रकाश का द्रव्य में परिवर्तन और पुनः द्रव्य का प्रकाश में रुपान्तरण। अतिशिततित परमाणु और नैनोस्कोपिक पैमाने के मध्य विचित्र अन्योन्य क्रिया तथा विद्युतचुम्बकत्व प्रेरित पारदर्शित के साथ प्रयोग एवं शोध। </gallery> {{भौतिकी में नोबेल पुरस्कार}} == ये भी देखें== * [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भौतिकी]] [[श्रेणी:वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:विज्ञान]] 3f411lcvlm3r2uu5loxk9gv8hlt96km रेल मंत्रालय, भारत 0 431102 6632133 6629112 2026-10-23T05:22:15Z ~2026-56547-36 955327 /* */ vande Bharat Express 6632133 wikitext text/x-wiki {{Infobox Government agency |agency_name = भारत गणराज्य<br /> रेल मंत्रालय |type = विभाग |logo_width =Vande Bharat Express Lucknow to New Delhi |logo_caption = |seal = Emblem_of_India.svg |seal_width = 70px |seal_caption = भारत का राष्ट्रीय चिह्न |formed = |preceding2 = |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[भारत|भारत गणराज्य]] |headquarters = [[रेल भवन]], [[नई दिल्ली]] |employees = |budget = |minister1_name = अश्विनी वैष्णव |minister1_pfo = केंद्रीय कैबिनेट रेल मंत्री |chief1_name = |chief1_position = |child1_agency = |website = [http://www.indianrailways.gov.in/ www.indianrailways.gov.in] |footnotes = }} '''रेल मंत्रालय''', [[भारत]] में रेलों के निर्माण और परिवहन को नियंत्रित करने वाला [[भारत सरकार]] का एक महत्वपूर्ण मंत्रालय है। [[भारतीय रेल]] का प्रभार इसी मंत्रालय के पास है। अश्विनी वैष्णव भारत के वर्तमान रेल मंत्री हैं।<ref>{{cite web|url = http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/kharge-takes-charge-as-new-railway-minister/article4829441.ece|title = Kharge takes charge as new Railway Minister|publisher = Businessline|accessdate = जुलाई ७, २०१३|archive-url = https://web.archive.org/web/20131103211018/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/kharge-takes-charge-as-new-railway-minister/article4829441.ece|archive-date = 3 नवंबर 2013|url-status = live}}</ref> == संगठनात्मक संरचना == एक केबिनेट और दो राज्य मंत्रियों को मिलाकर रेलवे के पास कुल तीन मंत्री हैं। भारतीय रेल का शीर्ष निकाय [[रेलवे बोर्ड]], रेल मंत्रालय के आधीन आता है। रेलवे बोर्ड, एक अध्यक्ष और कई "रेलवे बोर्ड के सदस्य" द्वारा गठित होता है।<ref>[http://www.india.gov.in/outerwin.php?id=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/view_section.jsp?id=0,1,304,366,539/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928113635/http://www.india.gov.in/outerwin.php?id=http%3A%2F%2Fwww.indianrailways.gov.in%2Frailwayboard%2Fview_section.jsp%3Fid%3D0%2C1%2C304%2C366%2C539%2F |date=28 सितंबर 2011 }} Corporate Overivew of Indian Railways Ministry</ref> कई निदेशालय रेलवे बोर्ड के आधीन आते हैं। रेल मंत्रालय का मुख्यालय नई दिल्ली में स्थित रेल भवन है। == रेल बजट == ऐतिहासिक कारणों से प्रत्येक वर्ष भारत का केन्द्रीय रेल मंत्री, भारत के आम बजट से अलग, रेल बजट प्रस्तुत करता है। इस प्रथा की शुरुआत 1924 में हुई थी जिस समय देश के कुल बजट का 70% रेल बजट होता था। इस प्रकार रेल बजट को आम बजट से अलग कर बजट की प्रत्येक प्राथमिकताओं पर समुचित ध्यान दिया जा सकता था। आज भारत का रेल बजट भारत के राष्ट्रीय बजट का लगभग 15% है। रेल बजट के द्वारा नई रेल सेवाओं, किरायों और शुल्कों में परिवर्तन आदि की घोषणा की जाती है। प्रत्येक वर्ष, [https://web.archive.org/web/20110815195056/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/finance_budget/RailBudget_11-12/Revenue_Receipt_Expenditure.pdf रेलवे बजट] देखने के लिए उपलब्ध कराया जाता है। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20130402130639/http://www.indianrailways.gov.in/ The official website of the Ministry of Railways] * [https://web.archive.org/web/20110809042850/http://www.irfca.org/docs/railway-ministers.html IRFCA link] {{भारतीय रेल}} {{भारत सरकार के मंत्रालय}} {{भारत में परिवहन}} [[श्रेणी:रेल मंत्रालय]] hfg6k5yxkxvy2s9cgqien36tqh9zapf 6632135 6632133 2026-10-23T05:35:01Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-56547-36|~2026-56547-36]] ([[User talk:~2026-56547-36|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6632133|6632133]] को पूर्ववत किया 6632135 wikitext text/x-wiki {{Infobox Government agency |agency_name = भारत गणराज्य<br /> रेल मंत्रालय |type = विभाग |logo_width = |logo_caption = |seal = Emblem_of_India.svg |seal_width = 70px |seal_caption = भारत का राष्ट्रीय चिह्न |formed = |preceding2 = |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[भारत|भारत गणराज्य]] |headquarters = [[रेल भवन]], [[नई दिल्ली]] |employees = |budget = |minister1_name = अश्विनी वैष्णव |minister1_pfo = केंद्रीय कैबिनेट रेल मंत्री |chief1_name = |chief1_position = |child1_agency = |website = [http://www.indianrailways.gov.in/ www.indianrailways.gov.in] |footnotes = }} '''रेल मंत्रालय''', [[भारत]] में रेलों के निर्माण और परिवहन को नियंत्रित करने वाला [[भारत सरकार]] का एक महत्वपूर्ण मंत्रालय है। [[भारतीय रेल]] का प्रभार इसी मंत्रालय के पास है। अश्विनी वैष्णव भारत के वर्तमान रेल मंत्री हैं।<ref>{{cite web|url = http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/kharge-takes-charge-as-new-railway-minister/article4829441.ece|title = Kharge takes charge as new Railway Minister|publisher = Businessline|accessdate = जुलाई ७, २०१३|archive-url = https://web.archive.org/web/20131103211018/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/kharge-takes-charge-as-new-railway-minister/article4829441.ece|archive-date = 3 नवंबर 2013|url-status = live}}</ref> == संगठनात्मक संरचना == एक केबिनेट और दो राज्य मंत्रियों को मिलाकर रेलवे के पास कुल तीन मंत्री हैं। भारतीय रेल का शीर्ष निकाय [[रेलवे बोर्ड]], रेल मंत्रालय के आधीन आता है। रेलवे बोर्ड, एक अध्यक्ष और कई "रेलवे बोर्ड के सदस्य" द्वारा गठित होता है।<ref>[http://www.india.gov.in/outerwin.php?id=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/view_section.jsp?id=0,1,304,366,539/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928113635/http://www.india.gov.in/outerwin.php?id=http%3A%2F%2Fwww.indianrailways.gov.in%2Frailwayboard%2Fview_section.jsp%3Fid%3D0%2C1%2C304%2C366%2C539%2F |date=28 सितंबर 2011 }} Corporate Overivew of Indian Railways Ministry</ref> कई निदेशालय रेलवे बोर्ड के आधीन आते हैं। रेल मंत्रालय का मुख्यालय नई दिल्ली में स्थित रेल भवन है। == रेल बजट == ऐतिहासिक कारणों से प्रत्येक वर्ष भारत का केन्द्रीय रेल मंत्री, भारत के आम बजट से अलग, रेल बजट प्रस्तुत करता है। इस प्रथा की शुरुआत 1924 में हुई थी जिस समय देश के कुल बजट का 70% रेल बजट होता था। इस प्रकार रेल बजट को आम बजट से अलग कर बजट की प्रत्येक प्राथमिकताओं पर समुचित ध्यान दिया जा सकता था। आज भारत का रेल बजट भारत के राष्ट्रीय बजट का लगभग 15% है। रेल बजट के द्वारा नई रेल सेवाओं, किरायों और शुल्कों में परिवर्तन आदि की घोषणा की जाती है। प्रत्येक वर्ष, [https://web.archive.org/web/20110815195056/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/finance_budget/RailBudget_11-12/Revenue_Receipt_Expenditure.pdf रेलवे बजट] देखने के लिए उपलब्ध कराया जाता है। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20130402130639/http://www.indianrailways.gov.in/ The official website of the Ministry of Railways] * [https://web.archive.org/web/20110809042850/http://www.irfca.org/docs/railway-ministers.html IRFCA link] {{भारतीय रेल}} {{भारत सरकार के मंत्रालय}} {{भारत में परिवहन}} [[श्रेणी:रेल मंत्रालय]] 0b6wtlil40vg77rasga64a9ml00llkh अंजना मुमताज़ 0 434193 6632222 5949294 2026-10-23T08:32:37Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632222 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = अंजना मुमताज़ | image =Anjana.Mumtaz.jpg | image_size = | caption = अंजना मुमताज़ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1949|1|4}} | birth_place = | occupation = [[अभिनेत्री]] | website = }} '''अंजना मुमताज़''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों की एक [[अभिनेत्री]] हैं। == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="75%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[जननी (2006 फ़िल्म)|जननी]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[जोड़ी क्या बनाई वाह वाह रामजी (2003 फ़िल्म)|जोड़ी क्या बनाई वाह वाह रामजी]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[कोई मिल गया]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[तुम जियो हज़ार साल (2002 फ़िल्म)|तुम जियो हज़ार साल]] || डॉ॰ अंजू || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[अँखियों से गोली मारे]] || || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[ये मोहब्बत है]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[कसम (2001 फ़िल्म)|कसम]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[जोड़ीदार (2000 फ़िल्म)|जोड़ीदार]] || || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[क्रोध (2000 फ़िल्म)|क्रोध]] || श्रीमती वर्मा || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[धड़कन (2000 फ़िल्म)|धड़कन]] || अंजलि की माँ || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[चेहरा (1999 फ़िल्म)|चेहरा]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[होते होते प्यार हो गया (1999 फ़िल्म)|होते होते प्यार हो गया]] || अर्जुन की माँ || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[जय हिन्द (1999 फ़िल्म)|जय हिन्द]] || उर्मिला || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[दूल्हे राजा|दुल्हे राजा]] || श्रीमती सिंघानिया || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[आक्रोश (1998 फ़िल्म)|आक्रोश]] || अंजलि मल्होत्रा || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[बरसात की रात (1998 फ़िल्म)|बरसात की रात]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[ज़ुल्म-ओ-सितम (1998 फ़िल्म)|ज़ुल्म-ओ-सितम]] || श्रीमती शर्मा || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[शेयर बाज़ार (1997 फ़िल्म)|शेयर बाज़ार]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[दिल के झरोखे में (1997 फ़िल्म)|दिल के झरोखे में]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[भैरवी (1996 फ़िल्म)|भैरवी]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[खिलाड़ियों का खिलाड़ी (1996 फ़िल्म)|खिलाड़ियों का खिलाड़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[ज़ोरदार (1996 फ़िल्म)|ज़ोरदार]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[साजन चले ससुराल]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[दुश्मन दुनिया का (1996 फ़िल्म)|दुश्मन दुनिया का]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[सबसे बड़ा खिलाड़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[हकीकत (1995 फ़िल्म)|हकीकत]] || सुमित्रा || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[खुद्दार (1994 फ़िल्म)|खुद्दार]] || श्रीमती सूरी || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[नज़र के सामने (1994 फ़िल्म)|नज़र के सामने]] || श्रीमती उमेश || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[साजन का घर]] || शांति धनराज || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[यार गद्दार (1994 फ़िल्म)|यार गद्दार]] || श्रीमती वर्मा || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[ईना मीना डीका]] || राजू की माँ || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[चीता (1994 फ़िल्म)|चीता]] || श्रीमती राजेश्वर || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[बेटा हो तो ऐसा (1994 फ़िल्म)|बेटा हो तो ऐसा]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[प्रेम योग (1994 फ़िल्म)|प्रेम योग]] || महारानी || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[इंसानियत (१९९४ फ़िल्म)|इंसानियत]] || || |- ||[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[बलमा]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[दिल है बेताब]] || श्रीमती परशुराम || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[प्लेटफॉर्म (1993 फ़िल्म)|प्लेटफॉर्म]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[साहिबाँ]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[मेरी आन (1993 फ़िल्म)|मेरी आन]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[शक्तिमान (1993 फ़िल्म)|शक्तिमान]] || पार्वती || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[गुनाह (1993 फ़िल्म)|गुनाह]] || श्रीमती खन्ना || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[दिल तेरा आशिक]] || श्रीमती खन्ना || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[संग्राम (1993 फ़िल्म)|संग्राम]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[बड़ी बहन (1993 फ़िल्म)|बड़ी बहन]] || श्रीमती लक्ष्मी केदारनाथ || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[धारावी (फ़िल्म)|धारावी]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[दीदार (1992 फ़िल्म)|दीदार]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[दिल ही तो है (1992 फ़िल्म)|दिल ही तो है]] || महारानी || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[ख़ुदागवाह]] || सलमा मिर्ज़ा || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[साहेबज़ादे (1992 फ़िल्म)|साहेबज़ादे]] || शारदा || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[चमत्कार (1992 फ़िल्म)|चमत्कार]] || श्रीमती कौशल्या राज मेहता || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[युद्धपथ (1992 फ़िल्म)|युद्धपथ]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[बलवान (1992 फ़िल्म)|बलवान]] || अर्जुन की माँ || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[पाप की आँधी (1991 फ़िल्म)|पाप की आँधी]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[शिकारी (1991 फ़िल्म)|शिकारी]] || श्रीमती बजरंगी || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[डांसर (1991 फ़िल्म)|डांसर]] || माल्ती देवी || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[बंजारन (1991 फ़िल्म)|बंजारन]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[साजन (1991 फ़िल्म)|साजन]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[दो मतवाले (1991 फ़िल्म)|दो मतवाले]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[फूल और काँटे]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[खून का कर्ज़ (1991 फ़िल्म)|खून का कर्ज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[योद्धा (1991 फ़िल्म)|योद्धा]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[त्रिनेत्र (फ़िल्म)|त्रिनेत्र]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[नम्बरी आदमी (1991 फ़िल्म)|नम्बरी आदमी]] || जानकी प्रताप || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[खतरनाक (1990 फ़िल्म)|खतरनाक]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[आग का गोला (फ़िल्म)|आग का गोला]] || शंकर की माँ || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[पत्थर के इंसान (1990 फ़िल्म)|पत्थर के इंसान]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[वर्दी (फ़िल्म)|वर्दी]] || शांति वरमा || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[भ्रष्टाचार (1989 फ़िल्म)|भ्रष्टाचार]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[निगाहें (1989 फ़िल्म)|निगाहें]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[दोस्त गरीबों का (1989 फ़िल्म)|दोस्त गरीबों का]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[फर्ज़ की जंग (1989 फ़िल्म)|फर्ज़ की जंग]] || ज्योति || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[मिट्टी और सोना (1989 फ़िल्म)|मिट्टी और सोना]] || तारा बाई || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[काला बाज़ार (1989 फ़िल्म)|काला बाज़ार]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[त्रिदेव]] || सुधा सक्सेना || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[खतरों के खिलाड़ी (1988 फ़िल्म)|खतरों के खिलाड़ी]] || सुमति || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[हम तो चले परदेस (1988 फ़िल्म)|हम तो चले परदेस]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[गुनाहों का फ़ैसला (1988 फ़िल्म)|गुनाहों का फ़ैसला]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[अग्नि (1988 फ़िल्म)|अग्नि]] || सोनाली || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[वारिस (1988 फ़िल्म)|वारिस]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[विजय (१९८८ फ़िल्म)|विजय]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[मजाल (1987 फ़िल्म)|मजाल]] || शारदा देवी || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[प्यार हो गया (1986 फ़िल्म)|प्यार हो गया]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[समुन्दर (1986 फ़िल्म)|समुन्दर]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[घर संसार (1986 फ़िल्म)|घर संसार]] || श्रीमती गिरधारी लालबहादुर || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[लवर बॉय (1985 फ़िल्म)|लवर बॉय]] || शांति || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[अलग अलग (1985 फ़िल्म)|अलग अलग]] || श्रीमती करीम || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[तकदीर (1983 फ़िल्म)|तकदीर]] || || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[सलाखें (1975 फ़िल्म)|सलाखें]] || फरीदा || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[दो फूल (1973 फ़िल्म)|दो फूल]] || पूनम आप्टे || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[बंधे हाथ (1973 फ़िल्म)|बंधे हाथ]] || कमला || |- |[[:श्रेणी:1969 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1969]] || [[संबंध (1969 फ़िल्म)|संबंध]] || संध्या || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:1949 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] 9rwmy9biygiqxx7upnpwlbgau15poz5 सदस्य वार्ता:अजीत कुमार तिवारी 3 447968 6632156 6617985 2026-10-23T07:40:18Z SM7 89247 /* लेख समीक्षा अनुरोध */ नया अनुभाग 6632156 wikitext text/x-wiki नमस्कार अजीत कुमार तिवारी जी मैंने पहली बार सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 भाग लिया और मुझे पांचवां स्थान मिला, पुरस्कार कब मिलेगा और क्या आप मुझे कोई नमूना दिखा सकते हैं कैसा रहेगा मैं बहुत उत्साहित हूं? आपका गुजारिश हो तो? == सार्वभौमिक आचार संहिता (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) पर आपके महत्वपूर्ण विचार == प्रिय मित्र, [[:m:Universal_Code_of_Conduct/hi|सार्वभौमिक आचार संहिता]] (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) जिसका उद्देश्य विकिपीडिया पर ऐसा वातावरण बनाने में मदद करना है जहाँ कोई भी, '''बिना किसी उत्पीड़न अथवा भय के''', सुरक्षित रूप से अपना योगदान दे सके। इस विषय पर विभिन्न समुदाय के सदस्यों से उनके विचार एकत्रित किए जा रहे हैं। चूँकि आप समुदाय के एक '''महत्वपूर्ण सदस्य''' हैं, आपके दिए विचार तथा सुझाव हमारे लिए '''अति महत्वपूर्ण''' है जो की इस सार्वभौमिक आचार संहिता को बनाने में न केवल सहायक होंगे अपितु '''हमारे विकिपीडिया समुदाय का प्रतिनिधित्व''' भी करेंगे। आपके लिए इस आचार संहिता की भाषा और सामग्री को बेहतर ढंग से प्रस्तुत करने, उत्पीड़न मुक्त स्थान बनाने तथा विकी आंदोलन को आगे बढ़ाने में योगदान करने का '''प्रमुख अवसर''' है। '''[https://docs.google.com/forms/u/1/d/e/1FAIpQLSefDi72TbTsVERmsVnfjzHxSs9LE_9NAOarPun5Wv9vpVqabg/viewform?usp=send_form आपकी सुविधा हेतु एक गूगल प्रपत्र]''' (फॉर्म : कुछ ही मिनटों में भरने योग्य) भी तैयार किया गया है जिसके भरने की '''अंतिम तिथि 25 अप्रेल 2020''' है, इस प्रपत्र को भरकर इस विषय पर अपने विचार/सुझाव देवें इसके अतिरिक्त आप अपने विचार चौपाल, [[:m:User_talk:Suyash_(WMF)|मेरे वार्ता पृष्ठ]], अथवा सीधे ई-मेल (suyash-ctr [at] wikimedia [.] org) के माध्यम से भी दे सकते है, धन्यवाद! ''यह संदेश 'मास-मैसेज' संदेश सुविधा के माध्यम से दिया गया है।'' --[[:m:User:Suyash (WMF)|Suyash (WMF)]]([[User_talk:Suyash_(WMF)|वार्ता]]), {{<includeonly>subst:</includeonly>#time:l G:i, d F Y||hi}} (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Suyash_(WMF)/WP-lists&oldid=19993507 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Suyash (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> === भारतीय सबलोग पार्टी के पेज को डिलीट कर दिया गया है === अजीत जी विकिपीडिया ने भारतीय सबलोग पार्टी [[भारतीय_सबलोग_पार्टी]] के पेज को डिलीट कर दिया है। क्या मैं इस पेज को एक बार फिर से अलग तरीके से लिख कर प्रकाशित कर सकता हूं। कृपया मार्गदर्शन करें। == मिटाए गए पृष्ठ संतोषी_माता_मन्दिर_बदौवां को पुनः प्रकाशित करें। == इस पृष्ठ को जल्दबाजी में हटा दिया गया जबकि पृष्ठ पर उल्लेखित स्थान के अस्तित्व का प्रमाणित सन्दर्भ पृष्ठ पर दे दिया गया था जो कि गूगल मैप से लिया गया है जिसकी समीक्षाएं आसानी से देखी जा सकती हैं, अतः पृष्ठ का पुनः अवलोकन कर अतिशीघ्र प्रकाशित करें। [[सदस्य:S.K.Upadhyay100|S.K.Upadhyay100]] ([[सदस्य वार्ता:S.K.Upadhyay100|वार्ता]]) 19:16, 29 अप्रैल 2020 (UTC) हस्ताक्षर करना भूल जाने के लिए दिल से क्षमा प्रार्थी हूँ। [[सदस्य:S.K.Upadhyay100|S.K.Upadhyay100]] ([[सदस्य वार्ता:S.K.Upadhyay100|वार्ता]]) 19:17, 29 अप्रैल 2020 (UTC) Yah thik nahi hua [[सदस्य:Gururao singh|Gururao singh]] ([[सदस्य वार्ता:Gururao singh|वार्ता]]) 09:39, 1 मई 2020 (UTC) प्रियवर मैने श्री अजीत की मनमानी के विरुद्ध कुछ लिखा है। आप उनकी वार्ता पेज पर मेरी टिप्पणी देखें और उचित लगे तो अपना समर्थन व्यक्त करें ताकि ऐसे संपादकों की मनमानी पर अंकुश लगे। Hemant Shesh (वार्ता) 07:10, 18 मार्च 2022 (UTC) [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 07:19, 18 मार्च 2022 (UTC) ==स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन== श्रीमान मैंने [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन]] किया है | आपसे अनुरोध है की इसकी समीक्षा करें | [[सदस्य:Dineshswamiin|Dineshswamiin]] ([[सदस्य वार्ता:Dineshswamiin|वार्ता]]) 10:00, 30 अप्रैल 2020 (UTC) == Checking images == Hi! I noticed that you are active in checking and deleting images. Perhaps you could have a look at the files in [[:श्रेणी:Images on Wikimedia Commons]]? The files/pages here [[विशेष:श्रेणीहीन_फ़ाइलें]] do not have a category. If the file is on Commons then the local page is not needed. If the file is local it may need a license. The files here [[विशेष:अप्रयुक्त_फ़ाइलें]] are not used. If they are unfree or do not have a license they should be deleted. I also set up FileImporter ([https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Extension:FileImporter Read more here]) to make it easier to move files to Commons. See [[:चित्र:Amarawati river prawah path,Sarisabpahi.jpg]] as an example. Perhaps someone at hi.wiki would like to move all good and free files to Commons? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 18:49, 30 अप्रैल 2020 (UTC) : I also added files to [[:श्रेणी:Non Licensed Images]] :-) --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:19, 1 मई 2020 (UTC) == Ahir rejiment == Ahir rejiment hatakar thik nahi hua agr yadav samaj ke log jan gaye to tumhara jeena haram ho jayega [[सदस्य:Gururao singh|Gururao singh]] ([[सदस्य वार्ता:Gururao singh|वार्ता]]) 09:47, 1 मई 2020 (UTC) == अजित कुमार जी == मैंने पाक अधिकृत लद्दाख क्षेत्र नाम से एक पेज बनाया था आपने उसे डिलीट क्यों कर दिया कृपया बताने का कष्ट करेंगे। गिलगित-बाल्टिस्तान आज के तारिख में लद्दाख राज्य का भाग है ना कि कश्मीर का। मैंने कोई गलत तथ्य नहीं डाला था। Pkschhonkar 07:21, 12 मई 2020 (UTC) अजित जी मैंने बाल पत्रिकाओं प्‍लूटो, साकिल और कतारा बाल साहित्‍य केन्‍द के बारे में लिखा था। उन्‍हें हटा क्‍यों दयिा। यह बताएं कि उन्‍हें कैसे शामिल कर सकते हैं। चन्‍दन यादव प्रियवर मैने श्री अजीत की मनमानी के विरुद्ध कुछ लिखा है। आप उनकी वार्ता पेज पर मेरी टिप्पणी देखें और उचित लगे तो अपना समर्थन व्यक्त करें ताकि ऐसे संपादकों की मनमानी पर अंकुश लगे। [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 07:10, 18 मार्च 2022 (UTC) :ये अजीत कुछ ज्यादा ही मनमानी करने लग गए हैं। [[सदस्य:Motisinghrajput|moti]] ([[सदस्य वार्ता:Motisinghrajput|वार्ता]]) 13:14, 27 मार्च 2025 (UTC) अजीत कुमार तिवारी जी मैं अर्चना पैन्यूली जी की रचनाओं पर शोध कर रहीं हूँ! इसके साथ ही बहुत से विश्वविद्यालयों में उनकी रचनाओं पर शोधार्थी शोध कर रहें है इसलिए आपसे निवेदन है कि अर्चना पैन्यूली जी से सम्बन्धित विकीपीडिया से किसी भी पृष्ठ को न हटाया जाए!विकीपीडिया पर पृष्ठ का होना आवश्यक है कयोंकि इससे बहुत से शोधकर्ताओं के शोध में सहायता और लाभ होगा! सर मैने राजस्थानी भाषा की कवयित्री सीमा राठौड़ नाम से विकीपीडिया बनाया पर अजित कुमार जी ने मिटाया क्यों कारण [[सदस्य:सीमा राठौड़|सीमा राठौड़]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा राठौड़|वार्ता]]) 15:03, 1 अगस्त 2022 (UTC) == डॉ. गंगा सहाय मीणा पेज बहाल कीजिए। == आपने बिना संदर्भों की जांच किये, बिना महत्व पता किये बहुजन समाज के महत्वपूर्ण बुद्धिजीवी [[डॉ.गंगा सहाय मीणा]] का पेज हटाया है। विकिपीडिया की शर्तों पर वह पेज कैसे खरा नहीं उतरता, बताइए। {{विरोध}} : यह लेख [[वि:उल्लेखनीयता (लोग)|उल्लेखनीयता]] के मानक पर खरा नहीं उतरता है। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 11:46, 4 जून 2020 (UTC) प्रियवर मैने श्री अजीत की मनमानी के विरुद्ध कुछ लिखा है। आप उनकी वार्ता पेज पर मेरी टिप्पणी देखें और उचित लगे तो अपना समर्थन व्यक्त करें ताकि ऐसे संपादकों की मनमानी पर अंकुश लगे। Hemant Shesh (वार्ता) 07:10, 18 मार्च 2022 (UTC) [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 07:12, 18 मार्च 2022 (UTC) == डॉ. गंगा सहाय मीणा == बंधुवर! डॉ. गंगा सहाय मीणा का पेज हटाया जाना दुर्भाग्यपूर्ण है। आग्रह है कि इस पेज को पुनः बहाल किया जाए। डॉ. मीणा इसलिए महत्वपूर्ण नहीं हैं कि वे जेएनयू में आचार्य हैं बल्कि इसलिए महत्वपूर्ण हैं कि वे राष्ट्रीय स्तर के पत्रिका ‘आदिवासी साहित्य’ के संपादक हैं, एक प्रमुख साहित्यकार और व्यक्तित्व हैं। उनका पेज आदिवासी साहित्य ही नहीं वरन हिंदी साहित्य के विद्यार्थियों और आलोचकों के लिए अत्यंत उपयोगी है क्योंकि उनका पेज यथोचित संदर्भों से युक्त है। यह ध्यान रखा जाना चाहिए कि सभी जीवित व्यक्तित्वों के पेज आत्म-प्रचार हेतु नहीं हैं बल्कि वह लोगों की जानकारी के लिए हैं। विश्वास है आप पूर्वाग्रहों से मुक्त होकर पुनः डॉ. गंगा सहाय मीणा पेज को बहाल करेंगे। --[[सदस्य:Johar|Johar]] ([[सदस्य वार्ता:Johar|वार्ता]]) 19:12, 19 मई 2020 (UTC) : यह लेख [[वि:उल्लेखनीयता (लोग)|उल्लेखनीयता]] के मानक पर खरा नहीं उतरता है। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 11:45, 4 जून 2020 (UTC) चलिए, अगर आप की बात मान ली जाए क्योंकि आपका पूर्वाग्रह साफ दिख रहा है तो भी आपके तथाकथित ‘उल्लेखनीयता’ के पृष्ठ पर यह उल्लेखित है-"कोई व्यक्ति जो इन अतिरिक्त मापदण्डों का अनुपालन नहीं कर पाता, वह विकिपीडिया:उल्लेखनीयता के तहत फिर भी उल्लेखनीय हो सकता है।" [[सदस्य:Johar|Johar]] ([[सदस्य वार्ता:Johar|वार्ता]]) 20:08, 4 जून 2020 (UTC) प्रियवर मैने श्री अजीत की मनमानी के विरुद्ध कुछ लिखा है। आप उनकी वार्ता पेज पर मेरी टिप्पणी देखें और उचित लगे तो अपना समर्थन व्यक्त करें ताकि ऐसे संपादकों की मनमानी पर अंकुश लगे। Hemant Shesh (वार्ता) 07:10, 18 मार्च 2022 (UTC) [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 07:12, 18 मार्च 2022 (UTC) == Who is the photographer? == Hi! You have uploaded some photos: [[विशेष:फ़ाइल_सूची/अजीत_कुमार_तिवारी]] It does not say who the photographer is. Could you fix the information on the file pages? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 21:53, 21 मई 2020 (UTC) :{{ping|MGA73}}, sorry for delayed response from my side. I've updated license, source and author sections in related files and deleted the file which didn't have authentic details. Thanks. --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 11:39, 4 जून 2020 (UTC) :: Thank you very much! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 13:01, 4 जून 2020 (UTC) May I ask what the text say on [[:चित्र:लाहिड़ी के सम्मान में कविता.jpg]]? Is it facts or is it a poem? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 15:07, 4 जून 2020 (UTC) : And if it is a poem do we know who wrote it? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 15:09, 4 जून 2020 (UTC) :It is a poem and writer's name is mentioned at the bottom of it. --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:40, 4 जून 2020 (UTC) :: Thank you. The poem is perhaps copyrighted. Do we know when the writer died? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 19:11, 5 जून 2020 (UTC) :May be its copyrighted because author's details are unknown. If it falls under the bracket of copyright then we should delete it. When I uploaded it, I was not that much aware of copyrights and forgot it later. --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 19:16, 5 जून 2020 (UTC) :: The text is very old so there is a possibility that it is now PD (no longer copyrighted). --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 19:41, 5 जून 2020 (UTC) :Yes, it might be possible. --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 07:09, 6 जून 2020 (UTC) == हटाने का कारण बताएं। == प्रिय अजीत कुमार तिवारी, [[डॉ. गंगा सहाय मीणा]] पेज हटाने का कारण बताएं। आपकी चुप्‍पी बता रही है कि आपने यह दुर्भावनावश किया है। क्‍या विकिपीडिया संपादक होने का यह मतलब है कि आप अपने व्‍यक्तिगत आग्रहों को थोपें और किसी से व्‍यक्तिगत खुन्‍नस निकालें! आपको संबंधित पेज हटाने का कारण बताना ही होगा क्‍योंकि यह पेज संदर्भों से परिपूर्ण था। लगभग 15 प्रामाणिक व महत्‍वपूर्ण संदर्भों वाले इस पेज को पुन: प्रकाशित करें। : यह लेख [[वि:उल्लेखनीयता (लोग)|उल्लेखनीयता]] के मानक पर खरा नहीं उतरता है। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 11:43, 4 जून 2020 (UTC) Hmare Tutra Pahari Goremara page ko kyon hataya gya, Es prakar ke avishvasniy krya se yah prapt hota hai ki aapko es page ki simit jankari hai aapse NMR nivedan hai ki page ki punah janch kr enhe purv ki tarah chalu ki jaye. [[सदस्य:Government814150|Government814150]] ([[सदस्य वार्ता:Government814150|वार्ता]]) 02:21, 19 मई 2022 (UTC) प्रिय अजीत कुमार तिवारी, तूतरा पहाड़ी गोरेमारा पेज हटाने का कारण बताएं। आपकी चुप्‍पी बता रही है कि आपने यह दुर्भावनावश किया है। क्‍या विकिपीडिया संपादक होने का यह मतलब है कि आप अपने व्‍यक्तिगत आग्रहों को थोपें और किसी से व्‍यक्तिगत खुन्‍नस निकालें! आपको संबंधित पेज हटाने का कारण बताना ही होगा क्‍योंकि यह पेज संदर्भों से परिपूर्ण था। आपसे आग्रह है कि इस पेज को पुनः पूर्व की तरह सुचारू रूप से चालू किया जाए नही तो बड़ा आंदोलन होगा। [[सदस्य:Government814150|Government814150]] ([[सदस्य वार्ता:Government814150|वार्ता]]) 02:24, 19 मई 2022 (UTC) == Regarding your revert. == हमे [[सदस्य:SM7|SM7]]जी द्वारा ही कहा गया था टिप्पणी और signature फिरसे रखने के लिए। [[सदस्य:HinduKshatrana|HinduKshatrana]] ([[सदस्य वार्ता:HinduKshatrana|वार्ता]]) 14:18, 3 जून 2020 (UTC) :किस रीवर्ट की बात कह रहे हैं आप? --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 14:20, 3 जून 2020 (UTC) :: [[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|तिवारीजी]] हम [https://hi.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:MobileDiff/4737212 इसकी] बात कर रहे है। [[सदस्य:HinduKshatrana|HinduKshatrana]] ([[सदस्य वार्ता:HinduKshatrana|वार्ता]]) 14:22, 3 जून 2020 (UTC) :[[सदस्य:HinduKshatrana|HinduKshatrana]] जी, वह मैंने पूर्ववत नहीं किया है। आप इतिहास देख लिया करें। आप अच्छी हिंदी जानते हैं तो उसी में बात करें और शीर्षक भी अंग्रेजी में ही रखें। कुछ वार्ता पृष्ठों पर आपने जबरदस्त अंग्रेजी लिखी है। यदि सामने वाले को आक्रांत करने या प्रभाव पैदा करने के उद्देश्य से यह कर रहे हैं तो निरर्थक है, पुनर्विचार करें। टिप्पणी करने की जल्दबाजी में भी न रहें, पृष्ठ का संपादन इतिहास वगैरह अच्छे से खंगाल लिया करें। इस तरह की टिप्पणियाँ बेवजह समय बर्बाद करती हैं। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 14:28, 3 जून 2020 (UTC) :: [[User:अजीत कुमार तिवारी|तिवारीजी]] भाषा तो एक माध्यम है दो लोगों के बीच विचार प्रकट करने का। हम कुछ शब्दों के लिए अंग्रेजी शब्द इसलिए रखते हैं ताकि उच्चतम भाव प्रकट कर सके जबकि हिंदी विकिपीडिया संपादन करने के समय तो हम विशुद्ध हिंदी का ही प्रयोग करते हैं हमेशा से। और सामने वाले को आक्रांत या प्रभावित करना ही हो तो वह तो किसी भी भाषा से कर सकते है मित्र अंग्रेजी कोई उच्ची भाषा नही है जैसे कि लोग तथा कथित समझते है। हमारे लिए हिंदी उससे कहीं ज्यादा महत्तव की भाषा है। और समय बर्बादी के बारे में तो यही कहूंगा कि अगर मेरी वजह से किसी का समय बर्बाद हुआ है तो उसके किये अंतर्मन से माफी चाहता हूं। में सिर्फ उस पृष्ठ के न्याय के लिए बोल रहा हूँ जिसपर मैने गहन शोध करके कड़ी मेहनत से महीनों लगा दिए है जानकारी उपलब्ध करवाने में और अब उसे इसलिए हटाने के लिए नामांकित किया जा रहा है की वह मूल शोध है। जबकि उसी तरह का [[राजपूत वंशों एवं राज्यों की सूची]] पृष्ठ हमसे भी पहले का बना रखा है और काफी पुराने एडिटर्स और प्रबंधको द्वारा अपडेट भी किया जाता है। यह तो दो तरफी बाते है। [[सदस्य:HinduKshatrana|HinduKshatrana]] ([[सदस्य वार्ता:HinduKshatrana|वार्ता]]) 14:48, 3 जून 2020 (UTC) : [[सदस्य:HinduKshatrana|HinduKshatrana]] जी, पहली बात कि मैंने आपके सवाल का जवाब पहली टिप्पणी के आरंभ में ही दे दिया कि वह पूर्ववत किया गया संपादन मेरा नहीं है। दूसरी बात भाषा की, तो केवल भाषा पर नहीं लहजे पर भी टिप्पणी की थी। हालांकि इस प्रसंग में उसका अधिक महत्व नहीं है, एक सुझाव भर है। तीसरी बात आपके मेहनत की तो हटाने हेतु चर्चा में ही आपको सुझाव दिया है कि मूल शोध वाले लेख आप विकिपीडिया पर बनाने की बजाय विकिविश्वविद्यालय पर बनाएँ। विकिपीडिया के अलावा भी विकिमीडिया के कई प्रकल्प हैं। परियोजना के दायरे में ही आपको मेहनत करनी चाहिए। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 14:59, 3 जून 2020 (UTC) प्रियवर मैने श्री अजीत की मनमानी के विरुद्ध कुछ लिखा है। आप उनकी वार्ता पेज पर मेरी टिप्पणी देखें और उचित लगे तो अपना समर्थन व्यक्त करें ताकि ऐसे संपादकों की मनमानी पर अंकुश लगे। Hemant Shesh (वार्ता) 07:10, 18 मार्च 2022 (UTC) [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 07:13, 18 मार्च 2022 (UTC) == Files on Commons == Hi! If you have time it would help if you could have a look at the files in [[:Category:Images with the same name on Wikimedia Commons]] and [[:Category:Images on Wikimedia Commons]]. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 19:38, 5 जून 2020 (UTC) Hello again! If you have some time to delete files there are files to look at here: * Ordinary deletion ([[:Category:हटाने हेतु चर्चा के लिये नामांकित पृष्ठ]]): {{PAGESINCATEGORY:हटाने हेतु चर्चा के लिये नामांकित पृष्ठ|files}} * Speedy deletion ([[:Category:शीघ्र हटाने योग्य पृष्ठ]]): {{PAGESINCATEGORY:शीघ्र हटाने योग्य पृष्ठ|files}} * Commons with same name ([[:Category:Images with the same name on Wikimedia Commons]]): {{PAGESINCATEGORY:Images with the same name on Wikimedia Commons|files}} * Commons with other name ([[:Category:Images on Wikimedia Commons]]): {{PAGESINCATEGORY:Images on Wikimedia Commons|files}} --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 19:56, 15 जून 2020 (UTC) == A barnstar for you! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Administrator Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''The Admin's Barnstar''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय तौर पर इतने सालों से अपना योगदान देने के लिए खूब-खूब धन्यवाद :) [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 04:56, 6 जून 2020 (UTC) |} : धन्यवाद कैप्टन साब। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 05:05, 6 जून 2020 (UTC) == आशादेवी सहीत == तिवीरा जी इतनी भी कैसी धृणा 1857 की महान क्रान्तिकारीयो के लेख को ही डिलिट करने चले बिना किसा कारण के । आशादेवी जैसी महान क्रान्तिकारि इस देश के है और लेखो मे खूब संदर्भ है लेख मे । कृप्या कोई उचित कारण बताए या संदर्भो को गलत साबित करके दिखाए या सप्ष्ट करे आपको जातिय समस्या है तो मेरा संदर्भो की बात करना ही बेकार है। [[सदस्य:Vgkh|Vgkh]] ([[सदस्य वार्ता:Vgkh|वार्ता]]) 10:30, 6 जून 2020 (UTC) :{{सुनो|Vgkh}} आप लेख की चर्चा पर अपनी बात रखें। संदर्भयुक्त होना और मूल शोध होना दो अलग अलग बातें हैं। कृपया [[वि:मूल शोध नहीं]] देखें और निजी टिप्पणी करने से बचें। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 11:10, 6 जून 2020 (UTC) Sir :{{सुनो|अजीत कुमार तिवारी}} ji Inke banaye gye article ko maine abhi dekha......source to bhot h ... Pr koi v source view kyu nhi ho rha?? [[सदस्य:Editor wikip6|Editor wikip6]] ([[सदस्य वार्ता:Editor wikip6|वार्ता]]) 11:34, 7 जून 2020 (UTC) == कड़ियाँ == अजित जी, कुछ फ़ाइल और साँचे अभी भी प्रयोग किए जा रहे हैं, जिन्हें हटाया जा चुका है। जैसे- * [[विशेष:कड़ियाँ/साँचा:भीमराव_आम्बेडकर]] * [[विशेष:कड़ियाँ/चित्र:OCR-block-diagram.jpg]] * [[विशेष:कड़ियाँ/चित्र:Officehindi1.jpg]] --[[स:स|स]] ([[सवा:स|वार्ता]]) 13:28, 6 जून 2020 (UTC) == Spamming page deletion tags! == नमस्ते [[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|तिवारीजी]] और [[सदस्य:SM7|SM7जी]] , एक "specific" सदस्य द्वारा हर दूसरे पृष्ठ पर अपनी मर्जी से Page Deletion tag लगाया जा रहा है। अब जरा इन pages को ही देखलो [[बनाफर]] , [[अहीरवाल]] और [[आभीर]] । हालांकि अहीरवाल पृष्ठ पर मुझसे ही संपादन इतिहास के समय tag revert हो चुका था मगर आप फिर भी इन सभी पृष्ठ के संपादन इतिहास में देख सकते हैं कि बिना कोई वजह ही उस "specific" सदस्य द्वारा अपनी मर्जी से page deletion tag लगाया जा रहा है। कृपया इस मामले में कुछ करिये ऐसी मेरी विनंती है आपसे। धन्यवाद। [[सदस्य:HinduKshatrana|HinduKshatrana]] ([[सदस्य वार्ता:HinduKshatrana|वार्ता]]) 20:44, 7 जून 2020 (UTC) {{WPWP सन्देश}} == रवानी (राजपूत.) जी बर्बरता == [[रवानी (राजपूत.)]] बर्बरता करना बंद कर दे विकिपीडिया पर नहीं कठोर एक्शन लिया जा सकता है,कॉपीराइट वाले लेखों को, बिना अनुमति के, यहाँ नहीं डालिये ! ज्ञानकोशीय सामग्री सत्यापनीय होनी चाहिये, अतः विश्वसनीय सन्दर्भ अवश्य दें । कॉपीराइट वाले लेखों को, बिना अनुमति के, यहाँ नहीं डालिये किसी भी तरह के कॉपीराइट का उल्लंघन! [[विशेष:योगदान/2409:4052:E90:E2B:0:0:BA4B:BD02|2409:4052:E90:E2B:0:0:BA4B:BD02]] ([[सदस्य वार्ता:2409:4052:E90:E2B:0:0:BA4B:BD02|वार्ता]]) 12:20, 2 अगस्त 2020 (UTC) == पेज मैंने बनाया। == ये पेज मैंने बनाया। पर बार बार कोई इसे बदल दे रहा है। कृपया मेरी सहायता करें। [[सदस्य:Amit3197|Amit3197]] ([[सदस्य वार्ता:Amit3197|वार्ता]]) 13:07, 11 अगस्त 2020 (UTC) == दिव्यांश पंडित == अजीत कुमार तिवारी जी , आपने दिव्यांश पंडित का पेज हटा दिया है । यह पेज संदर्भों से परिपूर्ण था देश के प्रमुख समाचार पत्रों और आन लाईन संदर्भ उल्लेखित किए गए थे । इस पेज को पुन: प्रकाशित करें। प्रियवर मैने श्री अजीत की मनमानी के विरुद्ध कुछ लिखा है। आप उनकी वार्ता पेज पर मेरी टिप्पणी देखें और उचित लगे तो अपना समर्थन व्यक्त करें ताकि ऐसे संपादकों की मनमानी पर अंकुश लगे। Hemant Shesh (वार्ता) 07:10, 18 मार्च 2022 (UTC) [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 07:18, 18 मार्च 2022 (UTC) == राहुल कुमार पांडे == How it was advertising? Why it’s deleted? I followed each and every Wikipedia policies, also the person mentioned is highly notable in Patna, Bihar. Please help and undo the deletion sir. [[सदस्य:Raaahulpandey|Raaahulpandey]] ([[सदस्य वार्ता:Raaahulpandey|वार्ता]]) 14:24, 12 अगस्त 2020 (UTC) :{{सुनो|Raaahulpandey}} पहली बात यह कि यदि आप हिंदी जानते हैं तो उसी में संदेश लिखें। दूसरी बात, आप [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता]] को ध्यानपूर्वक पढ़ें, यह लेख आत्म-प्रचार की श्रेणी में आता है। तीसरी बात, यदि आपने यह लेख दुबारा बनाया तो आपको विवश होकर प्रतिबंधित करना पड़ेगा। आप जिनकी बात कह रहे हैं वो यदि highly notable होते तो इस तरह संदेश लिखने की जरूरत ही नहीं पड़ती। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 14:30, 12 अगस्त 2020 (UTC) महोदय, यह आत्म-प्रचार के लिए नहीं था, मैं आपसे अनुरोध करता हूं कि आप उस लेख पर एक नज़र डालें और मुझे आवश्यक संपादन सुझाएं। मैं इस लेख को प्रकाशित करना चाहता हूं और अगर आप मेरी मदद करेंगे तो मुझे बहुत खुशी होगी। मैंने इसके लिए विकिपीडिया सीखा और 6 महीने तक खुद को प्रशिक्षित किया और इस लेख को लाइव करने के लिए वापस आए। कृपया मदद करें सर! [[सदस्य:Raaahulpandey|Raaahulpandey]] ([[सदस्य वार्ता:Raaahulpandey|वार्ता]]) 15:50, 12 अगस्त 2020 (UTC) == कृपया अपनी ईमेल देखें == "नमस्ते {{PAGENAME}}: कृपया अपनी ईमेल देखें! विषय: "The Community Insights survey is coming!" यदि आपके कोई प्रश्न हैं, तो ईमेल करें surveys@wikimedia.org (English: Please check your email and spam! Subject is "The Community Insights survey is coming!" If you have questions, email surveys@wikimedia.org.) Sorry for the inconvenience, [[:w:hi:Special:Diff/4962264|see my explanation here]]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 18:55, 24 सितंबर 2020 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/hi&oldid=20476567 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Samuel (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == भागवत राय (पहलवान साहब) == कृपया कर इस पेज को फिर से पब्लिश करने में सहायता करे। भागवत राय जी हमारे भारत देश के गौरव है। इन्होंने ब्रिटिश शासन में भारतीय गरीबों को सहायता की थी और भारत के पहले पहलवान थे। [[सदस्य:Bfilmsdigitalmedia|Bfilmsdigitalmedia]] ([[सदस्य वार्ता:Bfilmsdigitalmedia|वार्ता]]) 05:13, 17 नवम्बर 2020 (UTC) ==निवेदन== कृपया पश्चिमी पंजाबी (pnb wiki) को हिन्दी विकि मुख्य पृष्ठ भाषा सूची में जोड़ें धन्यवाद --[[सदस्य:Abbas dhothar|Abbas dhothar]] ([[सदस्य वार्ता:Abbas dhothar|वार्ता]]) 17:24, 8 फ़रवरी 2021 (UTC) == मेरी मदद करें == {{Ping|अजीत कुमार तिवारी}} गुरु जी मेरे मदद करें ,कृपया इसको देखे -[https://hi.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B9%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE/%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%A7] और बताये क्या मैंने रोलबैकर के अधिकर का क्या गलत प्रेयोग किया है.[[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 18:10, 11 फ़रवरी 2021 (UTC) :@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] गुरु जी आज मैंने घोर संकट में हूँ मेरी रक्षा कीजिये , एक अनाम सदस्य मेरे वार्ता पृष्ठ पर मुझे बर्बरता ना करने कि चेतावनी दे रहा है.[[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 18:17, 11 फ़रवरी 2021 (UTC) ::{{सुनिए|Karam06}} जी, उत्तर देर से देने के लिए खेद है। आप अपना काम ठीक-ठाक करते रहिए। ग़लतियाँ तो किसी से भी हो सकती हैं तो उसे सुधारने पर ध्यान रहना चाहिए। आपके ऊपर कोई संकट नहीं आएगा और अपनी रक्षा स्वयं ही करने में सक्षम रहेंगे। आपकी कोई सहायता कर पाऊँ तो मुझे ख़ुशी होगी। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:16, 19 फ़रवरी 2021 (UTC) ::{{Ping|अजीत कुमार तिवारी }} गुरु जी मेरी मदद करने के आपकों सादर धन्यवाद.[[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 17:30, 19 फ़रवरी 2021 (UTC) :{{सुनिए|Karam06}} जी, कृपया नाम लेकर ही पुकारें। आगे से गुरु जी न कहें। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:33, 19 फ़रवरी 2021 (UTC) ::::{{Ping|अजीत कुमार तिवारी }}जी अब आप सक्रिय है तो आप मेरा एक काम कर दीजिये कृपया आप मेरे सदस्य पृष्ठ पर रोलबैकर का साँचा लगा दीजिये क्यूंकि मेरा सदस्य पृष्ठ पूर्ण सुरक्षित है जिसे संजीव कुमार जी ने किया है और मेरे वार्ता कों अर्ध सुरक्षित करे हमेशा के लिए मैंने नहीं चाहता कि कोई अनाम सदस्य मेरे वार्ता पर उत्पात मचाए अगर आप यह मेरा कर कर देंगे तो मैं आपका आभारी रहूँगा. सादर धन्यवाद.[[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 17:41, 19 फ़रवरी 2021 (UTC) ::आपका सदस्य पृष्ठ मैंने अर्द्धसुरक्षित कर दिया है। जो साँचा लगाना हो स्वयं लगाएँ। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:46, 19 फ़रवरी 2021 (UTC) ::{{Ping|अजीत कुमार तिवारी }} जी इसके लिए धन्यवाद लेकिन मेरे वार्ता कों भी अर्ध सुरक्षित कर दीजिये क्यूंकि यह सदस्य अनुरोध है.[[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 17:52, 19 फ़रवरी 2021 (UTC) == देवनारायण लेख के विषय में == {{Ping|अजीत कुमार तिवारी}} जी नमस्ते , [[देवनारायण ]] लेख पर एक सदस्य जिसका नाम सदस्य:Anurag Singh Sanu है उसने पहले @1997kB जी के संपादनो कों हटाया फिर जब उसने @1997kB जी संपादनो कों पूर्वत कर दिया , फिर जब मैंने उसके संपादनो कों वापस लिया तो उसने मेरे संपादनो कों हटा दिया फिर @1997kB जी कों आपने पुराने संपादनो पर revert करना पड़ा , कहीं वह फिर से ना संपादन हटा दे ऊपर से बुरे संपादन कर रहा था , और यह केवल देवनारायण पर ही बार बार संपादन कर रहा था , कृपया अब आप ही कुछ करें.🙏[[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 04:22, 20 फ़रवरी 2021 (UTC) ::{{Ping|अजीत कुमार तिवारी}} जी कृपया अपना ईमेल चेक करें. धन्यवाद [[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 09:35, 25 फ़रवरी 2021 (UTC) == आचार्य प्रशांत पृष्ठ पर चर्चा चालू थी। मत और तर्क साथ थे == नमस्कार। आचार्य प्रशान्त पृष्ठ को न हटाने के विषय में "वार्ता कक्ष" में चर्चा चालू थी। उस चर्चा में विकिपीडिया के अनुभवी, मान्यता पाए सदस्य जैसे रोहित साव, करम इत्यादि ने अपना मत इस पेज को रखे जाने के हित में दिया था। इनके अलावा 4 या 5 और अन्य हिंदी विकिपीडिया के सदस्य इसको रखने के हित में मत दे गए थे। उनके मतों में ये साफ था कि पृष्ठ का विषय उल्लेखनीय है और क्रॉस स्पैम अब बिल्कुल मान्य नहीं है। मैंने खुद पृष्ठ में 11 विश्वसनीय संदर्भ डाले थे और स्पैम संदर्भों को हटा दिया था। लेख का वर्तमान संस्करण पूर्णतः साफ था। आचार्य प्रशांत उल्लेखनीय है कि नहीं इस पर चर्चा साल भर पहले हो चुकी थी और कैप्टन विराज ने निर्णय लिया था कि लेख को रखा जाएगा क्योंकि विषय उल्लेखनीय है। तब से अब तक आचार्य प्रशान्त की उल्लेखनीयत अनेक गुना बढ़ी है। आपसे सविनय निवेदन है कि तर्क के आधार पर पेज को पुनर्जीवित करें, चर्चा कृपया पढ़ें। उसमें सब साफ साफ लिखा है। हमसे भूल ये हुई कि हमने ये चर्चा टैग के अंदर दिए बॉक्स में नहीं बल्कि वार्ता कक्ष में की। कृपया लेख को वापिस लाएं। क्योंकि यह चर्चा "शीघ्र हटाने हेतु टैग" पर नहीं, अपितु "वार्ता कक्ष" में चल रही थी, मुझे पूरा विश्वास है कि आप चर्चा देखने से चूक गए। अन्यथा इसे डिलीट करना किसी भी नीति या तर्क के आधार पर सही नहीं है। आपसे विनती है कि आप चर्चा को देखें और पेज को पुनः जीवित करें। चर्चा को वार्ता कक्ष में मैंने नहीं, विकिपीडिया के अन्य अनुभवी सदस्य ने खोला था। आप अतिशीघ्र मेरी मदद करें। पृष्ठ को वापिस लाने की प्रक्रिया बताएं। [[सदस्य:Ujjjval|Ujjjval]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjjval|वार्ता]]) 10:35, 28 फ़रवरी 2021 (UTC) ::{{सुनो|Ujjjval}} जी , पहली बात विकिपीडिया पर मान्यता प्राप्त सदस्य कोई नहीं है और दूसरी के रोहित जी और मैंने बस अपने विचार रखें जिसमें साफ़ लिखा था प्रबंधक के ही विचार सबसे महत्वपूर्ण होंगे और प्रबंधक ने जब लेख हटाया तो उन्होंने इस चर्चा को जरूर पढ़ा होगा.[[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 14:39, 28 फ़रवरी 2021 (UTC) अजीत जी, सम्भवतः आप व्यस्त हैं और इसी कारण समय नहीं दे पा रहें हैं। कल और आज में संजीव कुमार जी के साथ चर्चा हुई है। आपसे हार्दिक विनती है कि संजीव जी के वार्ता कक्ष पर जाकर मेरे द्वारा दिये गए तर्कों को पढें। मेरे द्वारा उनको भेजा गया हालिया सन्देश आपको भी यहां भेज रहा हूँ। कृपया पढें: [[सदस्य:Ujjjval|Ujjjval]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjjval|वार्ता]]) 14:41, 1 मार्च 2021 (UTC) नमस्कार, संजीव जी। आपने पूछा आचार्य प्रशांत के कितने अनुयायी हैं, तो आपसे साझा करना चाहता हूँ कि पृष्ठ में लगे सन्दर्भों के अनुसार इनके यूट्यूब पर 1.5 मिलियन, फेसबुक पर 2 मिलियन, इंस्टाग्राम पर 3 लाख और ट्विटर पर 1 लाख से अधिक फॉलोवर्स हैं। 1. [https://en.wikipedia.org/wiki/CarryMinati CarryMinati] एशिया का सबसे बड़ा यूटयूबर इनपर वीडियो बना चुका है, देखिये: [https://www.youtube.com/watch?v=q2QvA3wwAe0&feature=youtu.be] 2. भारतीय जनचेतना में एक बड़ा नाम, [https://en.wikipedia.org/wiki/Kunal_Kamra Kunal Kamra] इनके अनुयायी हैं, और इन पर वीडियोस बना चुके हैं, जिनके 11 मिलियन और 1 मिलियन व्यूज हैं; देखिये: [https://www.youtube.com/watch?v=DL6dpgBTdc4&feature=youtu.be] और [https://www.youtube.com/watch?v=1vWTJzJx0i4&feature=youtu.be] आप कुणाल कामरा के अग्रेजी विकिपीडिया पर जाकर आचार्य प्रशांत का उल्लेख भी अवश्य देखिये। 3. World Record Holder अंतरराष्ट्रीय ओपन वाटर स्विमर [https://en.wikipedia.org/wiki/Bhakti_Sharma Bhakti Sharma], जिन पर Bhushan Kumar और T-Series मूवी बनाने वाले हैं वे आचार्य प्रशांत की अनुयायी हैं और उनके साथ इंटरव्यू कर चुकी हैं; [https://www.youtube.com/watch?v=Rj8Rxz4Tle4&feature=youtu.be]। इस ख़बर को डेली पायनियर ने छापा भी है; [https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/acharya-prashant-talks-how-spirituality-can-change-one-s-life.html] 4. जिस हहेच चर्चा का उल्लेख संजीव जी आपने किया है, वह 12 अप्रैल 2020 को शुरू हुई थी और 12 जुलाई 2020 को केप्टनविराज द्वारा ख़त्म की गई थी। आम सहमति बनने के बाद इस चर्चा को विधिपूर्वक केप्टनविराज द्वारा समाप्त किया गया था। देखें: "परिणाम: सदस्यों की सहमति होने पर रखा। -- केप्टनविराज (चर्चा) 10:34, 12 जुलाई 2020 (UTC)" संजीव जी, अगर वह चर्चा समाप्त न हुई होती तो पृष्ठ पर अभी भी टैग लगा हुआ होता। 5. संजीव जी, क्षमा करें पर मुझे यह बिल्कुल भी तर्कयुक्त और सँगतपूर्ण नहीं लगता कि हिंदी विकिपीडिया जिसने आज से 1 वर्ष पहले, महीनों तक नीतियों पर चली एक चर्चा के बाद जिस विषय को उल्लेखनीय मानकर डिलीट न करने का निर्णय लिया था, वो आज लगभग एक साल बाद उसी पृष्ठ को उल्लेखनीयता का कारण बताकर मिटा चुकी है। ऐसा करके उन सभी विकिपीडिया सदस्यों के मतों एवं विचारों का अनादर कर रहे हैं जिन्होंने अप्रैल 2020 से जून 2020 के बीच इसे रखने का मत दिया था। ताज्जुब ये है कि जून 2020 के लेख में और लेख के वर्तमान संस्करण में विश्वसनीय सन्दर्भों की भारी बढ़ोतरी हुई है। क्या हम कह रहे हैं कि 2020 में आचार्य प्रशांत हिंदी विकिपीडिया के लिए उल्लेखनीय थे पर 2021 में नहीं हैं? 6. WP:AUTHOR की मेरी समझ के अनुसार लेखकों को उल्लेखनीयता के लिए पुरस्कृत होना ज़रूरी नहीं है। स्वतंत्र विश्वसनीय स्रोतों में किताबों का रिव्यु होना चाहिए, जो कि लेख में मौजूद हैं। देखिये: [https://english.newsnationtv.com/education/books/a-review-of-acharya-prashants-book-of-myths-258958.html] & [https://www.dailypioneer.com/2021/state-editions/acharya---s-book----the-beautiful-heart----is-about-living-by-heart.html] 7. उचित तो यह होता कि हमारी यह लोकतांत्रिक चर्चा पृष्ठ को डिलीट किये जाने से पहले हुई होती। मित्र, आप रोहित साव जी एवं अनुनाद जी के मतों के अलावा अन्य विकिपीडिया स्वयंसेवियों द्वारा चर्चा में दिए मतों एवं तर्कों को भी कृपया उनका लोकतांत्रिक आदर दें। नीति अनुसार, अगर कोई स्वयमसेवी नया या कम अनुभवी है परंतु चर्चा में कही उनकी बात तर्कपूर्ण, तथ्यपूर्ण तथा सन्दर्भों पर आधारित है, तो हमें उस स्वयमसेवी के मत को ज़रूर संज्ञान में लेना चाहिए। 8. आपने सही कहा कि विकिपीडिया पर उल्लेखनीयता सर्वसम्मति या व्यक्तिगत राय के अधीन नहीं होती। वो तो WP:GNG के अनुसार, "स्वतंत्र विश्वसनीय स्रोतों" से मापी जाती है। और आचार्य प्रशान्त पृष्ठ WP:GNG (General Notability Guidelines) पर खरा उतरता है। जहां तक बात सिर्फ़ सन्दर्भों की संख्या की है, तो आप सन्दर्भों को विस्तार में पढ़ेंगे तो पाएंगे कि वे सिर्फ़ भारत के उच्चतम अखबारों एवं पत्रिकाओं से नहीं हैं, बल्कि उनमें आचार्य प्रशान्त के आध्यात्मिक गुरु के रूप में किये गए सामाजिक एवं सांस्कृतिक कार्यों का विस्तारपूर्वक उललेख है। राजू जांगिड़ जी के कार्य से मैं परिचित हूँ और बहुत आदर रखता हूँ उनके प्रति। पर मेरी समझ कहती है कि आचार्य प्रशांत एक सोशल मीडिया सेंसेशन और एक वक्ता तथा आध्यात्मिक गुरु के रूप में विकिपीडिया की उल्लखनीयता पर बिल्कुल खरे उतरते हैं। ये मेरे माध्यम से तर्क एवं विचार के लिए लड़ी जा रही एक निःस्वार्थ लड़ाई है। मैं 15 दिन पहले पढाई खत्म कर भारत लौट आया हूँ और हिंदी तथा अंग्रेजी दोनों ही विकिपीडिया में साकारात्त्सामक सहयोग देने को उत्हिसाहित हूँ। पूरी निष्ठा के साथ इस पेज को सुधारने और बेहतर बनाने का आपको आश्वासन देता हूँ। इस पेज को डिलीट न होने दें, तर्क एवं नीति की हार होगी। प्रणाम, उज्जवल ::{{ping|Ujjjval}} जी नमस्कार। देर से उत्तर के लिए क्षमा चाहता हूँ। इस लेख को 2018 में उल्लेखनीयता साबित न हो पाने के कारण हटा दिया गया था। 2020 में पुनः इसे नामांकित किया गया तो उसे ठीक तरीक़े से बंद नहीं किया गया। क़ायदे से यह चर्चा विराज जी को बंद करनी ही नहीं चाहिए थी। हालांकि जितने भी तर्क आए उनमें केवल [[स:Navinsingh133]], [[स:Innocentbunny]] और [[स:Elton-Rodrigues]] जी के ही तर्कों को महत्व दिया जाएगा क्योंकि अन्य सदस्यों के योगदान 100 के आसपास भी नहीं हैं (अपेक्षाकृत नए और कम अनुभवी खाते)। जैसा कि आपको संजीव जी ने उत्तर दिया है, विकिपीडिया पर केवल मतों की गिनती करके आप उल्लेखनीयता सिद्ध नहीं कर सकते। मैंने जिस संस्करण को हटाया है उसे [[स:Praxidicae]] जी ने cross wiki spam के तहत नामांकित किया था। मैं इस लेख के इतिहास से परिचित हूँ और चर्चा भी मैंने पढ़ी थी। उस चर्चा में कोई ऐसा आधार नहीं दिखा जिससे इसकी उल्लेखनीयता सिद्ध होती हो। जीवित व्यक्तियों के संदर्भ में 'पेड न्यूज' भी एक वास्तविकता है। विकिपीडिया पर अभी ऐसे कई लेख विद्यमान हैं जो या तो उल्लेखनीय नहीं हैं या साफ प्रचार हैं, जिन्हें हटाया जाना चाहिए/जा सकता है। Praxidicae और उनके जैसे अन्य सदस्यों द्वारा लगातार ऐसे cross wiki spam लेखों की पड़ताल की जाती रही है। यह लेख भी उनमें से एक था। प्रशांत जी भविष्य में पर्याप्त विख्यात/कुख्यात होकर उल्लेखनीय हो सकते हैं किंतु वर्तमान स्थिति में तो नहीं। चूंकि आप "पढाई खत्म कर भारत लौट" आए हैं तो आपका हार्दिक स्वागत है। आप "विकिपीडिया में साकारात्त्सामक सहयोग देने को उत्हिसाहित" भी हैं तो आशा करता हूँ कि आपका उत्साह आगे भी बना रहेगा। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:19, 1 मार्च 2021 (UTC) अजीत जी, नमस्कार। कई महीने बीतने के बाद मैंने आप सभी के सुझाव अनुसार [[आचार्य प्रशांत]] पृष्ठ को पुनः बनाया। फ़रवरी के अंत में चली चर्चा में मुझे कहा गया था कि आप इस लेख को पुनः बना लें। मैं अभी सक्रिय हुआ, और मैंने कुणाल कामरा, शेहला राशिद, उमर ख़ालिद इत्यादि पृष्ठ बना डाले। क्योंकि बनाना अच्छा लग रहा था। कई लेख सुधारे भी। मुझे आचार्य प्रशांत पृष्ठ भी बनाना ही था, तो मैंने वो भी बनाया। इस बार लेख को एकदम सटीक रखा। कुछ भी प्रचार जैसा नहीं डाला और सिर्फ़ अति विश्वसनीय सन्दर्भ लगाए। अजीत जी, हमारी पिछली चर्चा क्रॉस-विकी एवं उल्लेखनीयता के मुद्दे पर हुई थी। मैंने इस पृष्ठ के वर्तमान संस्करण में दोनों ही मुद्दों पर काम किया। अब इस बार, इस लेख को शीघ्र हटाने को पुनः नामांकित कर दिया गया है। कारण: १. ल.२ साफ प्रचार २. क्रॉस विकी स्पैम एवं लेख का इतिहास। कारण 1: अजीत जी, इस लेख में "साफ प्रचार" नहीं है। मैं पूर्ण आत्मविश्वास के साथ यह बात कह रहा हूँ। इसमें विषय के तीन पुस्तकों की समीक्षा करते हुए तीन विश्वसनीय सन्दर्भ जोड़े हैं। और लेख में केवल आलोचनात्मक पंक्तियों को जोड़ा है। कम लिखा है। और जितना लिखा है उसे विश्वसनीय सन्दर्भों के स्थापित किया है। ल.२ मापदण्ड कैसे इस लेख पर लागू हो रहा है कृपया मुझे समझाएं। "साफ प्रचार" मापदण्ड इस लेख ओर लागू हो ही नहीं सकता। मैंने इस उत्साह से काम शुरू किया था कि इस बार लग के लेख बनाऊंगा। मैंने बीबीसी, तन्मय भट्ट जैसे कई लेख जिनमें काम बहुत कम हुआ था, उन्हें बढ़ाया। एक सूची भी अपने प्रोफाइल पर डाली थी। परंतु यह निर्णय देखकर आहत हूँ। कारण 2: लेख का इतिहास। लेख 5 महीने पहले क्रॉस विकी स्पैम के कारण डिलीट किया गया था। इतने महीने बीत जाने के बाद, लेख पूरा बदल चुका है। अगर वही कारण देकर इसे पुनः डिलीट करना था तो मुझे इसे बनाने के लिए क्यों कहा गया था। अगर इसे इसके इतिहास के कारण वर्तमान में भी डिलीट किया जाना था तो वीकीपिडिया ने मुझे इसे बनाने ही क्यों दिया। अगर लेख ज्ञानकोश के अनुरूप हो और विषय उल्लेखनीय हो तब तो हम लेख बना सकते हैं। वही मैंने किया। आप सभी प्रबन्धक हैं। अगर आप नए एडिटर्स को गुड फेथ में नहीं लेंगे तो हममें उत्साह कैसे आएगा? यह नामांकन ठीक नहीं है। आप इस लेख को देखें, और रखें। और आपको इंसमें कोई त्रुटि दिख रही है तो बताएं, मैं उसे ठीक करूँगा। परन्तु इसे "साफ प्रचार" कहकर पुनः मिटा देना और शीर्षक सुरक्षित कर देना, अति कठोर और गलत निर्णय होगा। [[सदस्य:Ujjjval|Ujjwal ]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjjval|वार्ता]]) 23:08, 4 जुलाई 2021 (UTC) नमस्कार। मैंने पिछले कुछ दिनों में अँग्रेजी एवं हिंदी - दोनों विकिपीडिया पर नीतियों को पढा। 'स्पीडी डिलिशन' यानि 'शीघ्र हटाने के लिए नामांकन' के नियम उदाहरण एवं चर्चा सहित देखे। मेरा निष्कर्ष: यह लेख एक वैध मापदण्ड के अंतर्गत नामांकित नहीं है! वह मापदण्ड इस लेख पर लागू ही नहीं होता। यह लेख "साफ़ प्रचार" नहीं है। और इस लेख में मौजूद सभी लिंक्स विश्वनीय एवं सर्वोच्च अखबारों से हैं, जिनमें पत्रकारों ने अपने नाम बताए हुए हैं। न ही 'ल.२ साफ प्रचार मापदण्ड' लागू हो रहा है और न ही 'क्रॉस विकी स्पैम।' नामांकन वापिस लिया जाए। जिन दोनों ही मापदंडों पर इस लेख को नामांकित किया गया है वह वैध नहीं है - न ही "साफ प्रचार" और न ही "क्रॉस विकी स्पैम"। लेख में या तो ज्ञानकोशीय जानकारी है, जो विश्वसनीय सन्दर्भों के साथ बताई गई है, या फ़िर दैनिक जागरण, डेली पायनियर और न्यूज़ नेशन में छपी विषय की तीन पुस्तकों की समीक्षा है, जिसमें से सिर्फ़ आलोचना की पंक्तियां लेख में डाली गईं हैं। "साफ प्रचार" नहीं है। और "लेख.2 साफ प्रचार" मापदण्ड केवल उन लेखों पर लगेगा जो "पूर्णतया या केवल प्रचार" हों, और जिन्हें ज्ञानकोश के अनुरूप बनाने के लिए मूलतः बदलना पड़े। यह नियम कहता है कि अगर विषय उल्लेखनीय है और लेख को बदल कर ठीक किया जा सकता है, तो हटाने की बजाए, ऐसा किया जाना चाहिए। अगर लेख में प्रचार दिख रहा है तो बताएं कि कहां है प्रचार, और लेख में सुधार कर दें। एक उल्लेखनीय विषय के लेख को ऐसे डिलीट करके शीर्षक पूर्णसुरक्षित करना अति कठोर एवं नीति विरुद्ध कदम होगा। जहां तक बात लेख के इतिहास की है। इसका सबसे पहले 2018 में हटाया गया था। तब विषय उल्लेखनीय नहीं थे, अब हैं। इसके बाद लेख कई महीनों तक विकिपीडिया पर रहा, और फिर क्रॉस विकी स्पैम कहकर हटाया गया। क्रॉस विकी स्पैम जिन कारणों से कहा गया था, वह कारण अब लेख के वर्तमान संस्करण में मौजूद ही नहीं हैं। तब हम इस इतिहास को क्यों उध्दृत कर रहे हैं। और अगर हम यह कह रहे हैं कि लेख 2018 में मिटाया गया, तो हम ये भी देखें कि लेख लगभग साल भर विकिपीडिया पर था भी। नामांकन वापिस लें, या लेख को सुधार के साथ रखें।  [[सदस्य:Ujjjval|Ujjwal ]] ([[सदस्य वार्ता:Ujjjval|वार्ता]]) 22:52, 6 जुलाई 2021 (UTC) प्रियवर मैने श्री अजीत की मनमानी के विरुद्ध कुछ लिखा है। आप उनकी वार्ता पेज पर मेरी टिप्पणी देखें और उचित लगे तो अपना समर्थन व्यक्त करें ताकि ऐसे संपादकों की मनमानी पर अंकुश लगे। Hemant Shesh (वार्ता) 07:10, 18 मार्च 2022 (UTC) [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 07:16, 18 मार्च 2022 (UTC) ==ह्हेच लेख== नमस्कार अजीत कुमार जी, आपने इस लेख ([[महाशय नत्थु राम ताम्र मेली]]) के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाशय नत्थु राम ताम्र मेली|चर्चा]] का परिणाम ('''हटाया''') रहा था। लेकिन अभी तक आपने इस लेख को हटाये नहीं है। धन्यवाद---[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 15:22, 2 मार्च 2021 (UTC) :{{सुनिए|Ts12rAc}} जी नमस्कार। जो चर्चा मैंने समाप्त की वो 2019 की थी। उस समय लेख हटा दिया गया था। वर्तमान लेख 2020 में हहेच टैग के साथ ही पुनः बना दिया गया है। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 18:26, 2 मार्च 2021 (UTC) ::अजीत जी, लेख का इतिहास देखकर ध्यान आया कि लेख दोबारा बना दिया गया था। लेख का शीह नामांकन कर दिया है। धन्यवाद---[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 02:35, 3 मार्च 2021 (UTC) :::कोई बात नहीं। लेख SM7 जी ने हटा दिया है। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:04, 3 मार्च 2021 (UTC) नमस्ते अजीत जी, कृपया सदस्य:इतिहास सिंह चक्रवर्ती को block करे क्योंकि यह कुछ दिनों से एक ही लेख को अलग अलग नाम से बन रहा हैं। इन लेखों में केवल प्रचार सामग्री हैं आप सबूत के तौर पर सदस्य की [[सदस्य वार्ता:इतिहास सिंह चक्रवर्ती|वार्ता]] देख सकते हैं। धन्यवाद--[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 06:07, 17 मार्च 2021 (UTC) == सदस्यपृष्ठ कों शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करने हेतु == {{Ping|अजीत कुमार तिवारी}} जी नमस्ते , विकिपीडिया पर सदस्य आपने सदस्य पृष्ठ और वार्ता पृष्ठ पर जब आपने बारे में निजी जानकारी डालते है तो मैं उसे [[वि:सपृनहीं |सदस्य पृष्ठनीति ]] के अनुसार साफ़ कर देता हूँ , लेकिन अगर कोई सदस्य या अनाम सदस्य फिर से जानकारी डाल देते है तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया जा सकता है? , कृपया इस देखे -[[u:Jitendra suryavanshiiii|Jitendra suryavanshiiii]].🙏[[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 12:55, 3 मार्च 2021 (UTC) :{{सुनिए|Karam06}} जी नमस्कार। सदस्य पन्नों के संबंध में आपको यही सुझाव रहेगा कि उनको साफ़ करने या हटाने के लिए अतिरिक्त मेहनत न करें। एक बार संदेश देकर रुक जाया करें। अगर खाता प्रचारात्मक या बर्बरता करने वाला ही रहा तो उसे अवरोधित कर हटाया जा सकता है। सदस्य पन्नों पर 'विकिपीडिया का वेबहोस्ट के रूप में स्पष्ट दुरुपयोग', 'साफ़ प्रचार' तथा 'सामान्य परिचय' के बीच बहुत ही महीन विभाजक रेखा होती है। कारण कि अधिकांश सदस्य पन्नों की वही मंशा रहती है जिस मंशा के तहत आपने अपने सदस्य पन्ने को सजाया सँवारा है, बस यह कार्य सफ़ाई से कर नहीं पाते। वैसे अभी हाल ही में पुनरीक्षण के दौरान आपका यह [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=नवाज़ुद्दीन_सिद्दीकी&diff=5128709&oldid=5128692 रीवर्ट] दिखा। क्या रीवर्ट करने के पहले आप संपादन को जाँचते भी हैं? ऐसे ही रीवर्ट करेंगे तो आपके रोलबैकर टूल के बारे में पुनर्विचार करना पड़ सकता है। कृपया विकिपीडिया पर मिले टूल्स का बहुत जल्दबाज़ी में इस्तेमाल न करें। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:59, 6 मार्च 2021 (UTC) {{re|अजीत कुमार तिवारी}} जी नमस्ते , मैं लेखो पर से किसी के संपादनो कों हटाने से पहले उसका इतिहास जरूर देखता हूँ , अगर मुझे लगता है की ये संपादन सही नहीं है तभी मैं संपादन हटाता हूँ , लेकिन मैं ऐसे ही किसी के संपादन नहीं हटाता , मुझे बर्बरता की परख है , ऐसे ही मुझे रोलबैकर का नहीं दिया गया है लेकिन ये अधिकार मेरे पास केवल दो महीने 4 दिन के लिए और है बस जिसे पीयूष मौर्य जी ने दिया है , वैसे मैं इस गलती के लिए शर्मिंदा हूँ , और रही मेरे सदस्य पृष्ठ कों सावरने की बात तो वह मैंने विकिपीडिया की नीतियों के अंतर्गत ही किया है, लेकिन मैं कौन सा कार्य सफ़ाई से नहीं पाता? क्या आप बतायेगे?🙏[[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 17:29, 6 मार्च 2021 (UTC) :{{re|Karam06}} जी, ऊपर लिखी बातों को ध्यान से पढ़िए। मैंने सफ़ाई से काम न करने वाली बात आपके लिए नहीं बल्कि प्रचारात्मक खातों के लिए, संबंधित सदस्य पन्नों के संदर्भ में कही है। आपके सदस्य पन्ने का संदर्भ परिचयात्मक पृष्ठ का एक उदाहरण मात्र था। नीतियों के अंतर्गत किए गए किसी भी काम पर किसी को आपत्ति नहीं होती है/होगी। आपको कोई अधिकार कब, क्यों, किसके द्वारा और कब तक दिया गया है इसका ब्यौरा विकिपीडिया पर ही मौजूद रहता है इसलिए इसे यहाँ बताने की ज़रूरत नहीं है। मैंने आपको टूल्स के संबंध में जल्दबाज़ी न करने और सावधानी बरतने का ही सुझाव दिया है, जिसे मानना न मानना आपके ऊपर है। इसे प्रतिष्ठा या योग्यता का प्रश्न बनाने की ज़रूरत नहीं है। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:44, 6 मार्च 2021 (UTC) {{re|अजीत कुमार तिवारी }} जी धन्यवाद , मैं आपकी बातो कों हमेशा याद रखूँगा और मैं यह जानने के लिए उत्सुक हूँ की लेखो पर पेट्रोलिंग करते समय लेखो की जाँच सही ढंग से कैसे करें , शीघ्र हटाने के लिए कब नामांकित करें और कब चर्चा हेतु नामांकित करें?🙏[[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 17:55, 6 मार्च 2021 (UTC) {{re|अजीत कुमार तिवारी}} जी कृपया आप इस सदस्य के वार्ता कों देखिये [[सदस्य वार्ता:Aman shemmaro]] यह खाता केवल प्रचार करने का कार्य कर रहा है आपने वार्ता पर मेरे चेतावनी देने के बाद भी , आपसे अनुरोध है कृपया इसे अवरोध करें.🙏[[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 18:26, 6 मार्च 2021 (UTC) == Wikimedia Foundation Community Board seats: Call for feedback meeting == The Wikimedia Foundation Board of Trustees is organizing a [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Community Board seats/Ranked voting system|call for feedback about community selection processes]] between February 1 and March 14. While the Wikimedia Foundation and the movement have grown about five times in the past ten years, the Board’s structure and processes have remained basically the same. As the Board is designed today, we have a problem of capacity, performance, and lack of representation of the movement’s diversity. Direct elections tend to favor candidates from the leading language communities, regardless of how relevant their skills and experience might be in serving as a Board member, or contributing to the ability of the Board to perform its specific responsibilities. It is also a fact that the current processes have favored volunteers from North America and Western Europe. As a matter of fact, there had only been one member who served on the Board, from South Asia, in more than fifteen years of history. In the upcoming months, we need to renew three community seats and appoint three more community members in the new seats. This call for feedback is to see what processes can we all collaboratively design to promote and choose candidates that represent our movement and are prepared with the experience, skills, and insight to perform as trustees? In this regard, it would be good to have a community discussion to discuss the proposed ideas and share our thoughts, give feedback and contribute to the process. To discuss this, you are invited to a community meeting that is being organized on March 12 from 8 pm to 10 pm, and the meeting link to join is https://meet.google.com/umc-attq-kdt. You can add this meeting to your Google Calendar by [https://calendar.google.com/event?action=TEMPLATE&tmeid=MDNqcjRwaWxtZThnMXBodjJkYzZvam9sdXQga2N2ZWxhZ2EtY3RyQHdpa2ltZWRpYS5vcmc&tmsrc=kcvelaga-ctr%40wikimedia.org clicking here]. Please ping me if you have any questions. Thank you. --[[User:KCVelaga (WMF)]], 10:30, 8 मार्च 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21198421 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==सुनिए == अजीत कुमार तिवारी ज़ी [[राजपूत]] लेख कों कुछ समय के लिए पूर्ण सुरक्षित करें पृष्ठ पर संपादन युद्ध चल रहा है इस लेख कों पूर्ण करेंगे तब संपादन युद्ध नहीं होगा वैसे ये लेख 5 दिनों से परीक्षण के लिए इंतजार कर रहा था मैने संजीव कुमार ज़ी के पुरने अवतरण पर वापस ले गया तो तब ''स्वत: पुनीराक्षित '' का टैग दिखने लगा , आपसे अनुरोध है की कृपया इस लेख कों पूर्ण सुरक्षित करे ताकि बर्बरता अथवा संपादन युद्ध रुक सके.धन्यवाद [[User:Karam06|<span style="font-family:monospace;color:red;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Kᴀʀᴀᴍ</span>]]''<sup>[[User talk:Karam06|<span style="color:red">Lɪᴠᴇ Lᴏɴɢ Iɴᴅɪᴀ</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 02:09, 14 मार्च 2021 (UTC) :{{re|Karam06}} जी, उत्तर अपने वार्ता पृष्ठ पर प्राप्त करें। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:12, 15 मार्च 2021 (UTC) ::{{re|अजीत कुमार तिवारी }} ज़ी मैं कुछ समझा नहीं और मेरे वार्ता पर आपने कोई सन्देश नहीं छोड़ा?.[[User:CrazyBunty |<span style="font-family:monospace;color:Silver;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">CrazyBunty </span>]]''<sup>[[User talk:CrazyBunty |<span style="color:Pink">Craziya</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 14 06:40, 15 मार्च 2021 (UTC) :::और ये सदस्य किसी ना किसी लेख से सबके संपादनो कों पूर्वत कर रहा है आप इसको अवरोध कीजिये [https://hi.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Anurag_Singh_sanu].[[User:CrazyBunty |<span style="font-family:monospace;color:Silver;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">CrazyBunty </span>]]''<sup>[[User talk:CrazyBunty |<span style="color:Pink">Craziya</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 14 06:46, 15 मार्च 2021 (UTC) ::::{{re|Karam06}} जी, कुछ दूसरे कामों में ध्यान बँट गया इसलिए परिवर्तन प्रकाशित नहीं कर पाया था। अब संदेश देख सकते हैं। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:52, 15 मार्च 2021 (UTC) ::{{re|अजीत कुमार तिवारी}} मैं अपनी निजी जीवन में तनावग्रस्त होने के कारण विकिपीडिया पर Semi -reteried हो रहा हूँ अगर मुझसे कोई गलती हुई है है तो उसके लिए आपसे माफ़ी मांगता हूँ.[[User:CrazyBunty |<span style="font-family:monospace;color:Silver;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">CrazyBunty </span>]]''<sup>[[User talk:CrazyBunty |<span style="color:Pink">Craziya</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 14 07:21, 15 मार्च 2021 (UTC) :::{{re|Karam06}} जी, कोई बात नहीं। विकिपीडिया पर योगदान तनावमुक्त होकर ही करना चाहिए। आप अपने निजी जीवन में स्वस्थ और आनंदित रहें, यही कामना रहेगी। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 07:31, 15 मार्च 2021 (UTC) == [[:भारतीय गैस प्राधिकार लिमिटेड|भारतीय गैस प्राधिकार लिमिटेड]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:भारतीय गैस प्राधिकार लिमिटेड|भारतीय गैस प्राधिकार लिमिटेड]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। आपका बनाया लेख पहले ही [[:गेल (इंडिया) लिमिटेड]] नाम से मौजूद है।&nbsp;कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख&nbsp;[[:गेल (इंडिया) लिमिटेड]] पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 16:55, 15 मार्च 2021 (UTC) :{{सुनिए|Ts12rAc}} जी, धन्यवाद कि आपने इस लेख पर ध्यान दिया। हालाँकि यह प्रतिलिपि लेख नहीं है। प्रतिलिपि लेख तब माना जाता है जब पहले से बने किसी लेख से हूबहू या अधिकांश सामग्री ले ली जाती है। यहाँ दोनों लेखों की जाँच करेंगे तो आपको भाषा और सामग्री में अंतर साफ़ पता चलेगा। ऐसे लेखों का आपस में विलय करके बाद में बने लेख को पहले से बने लेख पर पुनर्प्रेषित कर दिया जाना चाहिए। इस लेख का शीह नामांकन सही नहीं है। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:08, 17 मार्च 2021 (UTC) ::विलय के लिए कौनसे शीर्षक को वरियता दी जानी चाहिए? <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:51, 17 मार्च 2021 (UTC) :::{{re|संजीव कुमार}}, जो लेख पहले बना है उस शीर्षक को क्योंकि प्रचलित नाम वही है। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:45, 17 मार्च 2021 (UTC) ::{{Ping|अजीत कुमार तिवारी|संजीव कुमार }} ज़ी,नमस्ते, मेरे ख्याल से इस लेख कों [[गेल (इंडिया) लिमिटेड]] पर विलय कर देना चाहिए क्यूंकि लेख का नाम चाहे अलग हो लेकिन विषय तो एक ही है ना?🙏[[User:CrazyBunty |<span style="font-family:monospace;color:Silver;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">CrazyBunty </span>]]''<sup>[[User talk:CrazyBunty |<span style="color:Pink">Craziya</span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 14 16:44, 17 मार्च 2021 (UTC) == सदस्य पृष्ठ हटाने हेतु अनुरोध == {{Ping|अजीत कुमार तिवारी}} ज़ी नमस्ते , मेरा अनुरोध हैकी आप [[सदस्य:CrazyBunty]] और [[सदस्य वार्ता:CrazyBunty]] कों हटा दीजिये.🙏[[User:Karam06 |<span style="font-family:monospace;color:Silver;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Karam </span>]]''<sup>[[User talk:Karam06 |<span style="color:Pink">Live Long India </span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 14 13:43, 18 मार्च 2021 (UTC) :{{सुनिए|Karam06}} जी, आप पहले स्थिर चित्त से सोच लीजिए कि आपको क्या करना है। सदस्य पन्ना हटवा रहे हैं लेकिन उसी नाम का हस्ताक्षर लगातार प्रयोग कर रहे हैं। लगभग हफ़्ते भर पहले कुछ सवाल पूछ लेने पर आपने निजी जीवन में तनावग्रस्त होने का हवाला देकर ख़ुद को सेमी रिटायर घोषित कर दिया था। हालाँकि आप पर्याप्त सक्रिय हैं फिर भी बेहद लापरवाही से लेखों को हहेच नामांकित कर रहे हैं और नामांकन का कारण भी अन्य भाषा में दे रहे हैं। कल ही आपने [[2008 में महाराष्ट्र में उत्तर प्रदेश और बिहारी प्रवासियों पर हमला|एक लेख]] बनाया जो कि सीधे-सीधे मशीनी अनुवाद है। अभी तक आपने उक्त लेख में कोई सुधार नहीं किया है लेकिन स्वयं द्वारा बनाए गए लेखों में सूचीबद्ध करना नहीं भूले। आपको किस बात की जल्दी है? --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:20, 21 मार्च 2021 (UTC) ::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] ज़ी मैं सोच लिए है इसको दोनों [[सदस्य:CrazyBunty]] और [[सदस्य वार्ता:CrazyBunty]] हटाने के लिए क्यूंकि मैंने जो गलती की उसको सुधार रहा हूँ और रही हस्ताक्षर की तो वह @Karam ही रहेगी क्यूंकि मैं चाहे जो नाम का हस्ताक्षर कर लू , नाम तो Karam06 ही रहेगा , मैं वास्तव में semi - reteried हूँ , अगर semi - reteried से काम नहीं चलेगा तो fully reteried हो जाऊंगा जिससे मेरे कारण कोई तकलीफ ना हो , समय मिलने पर ज्यादा से ज्यादा संपादन करने की कोशिश करता हूँ , लेख [[2008 में महाराष्ट्र में उत्तर प्रदेश और बिहारी प्रवासियों पर हमला]] कों सुधार लूंगा कृपया मुझे कुछ थोड़ा वक्त दे , और मैंने कोई तनावग्रस्त होने का कोई झूठा हवाला नहीं दिया , एक बार आप मेरे संपादनो कों देखिये हिन्दी में लेख कों हेच हेच के लिए नामांकित करने वाला सदस्य अंग्रेजी में क्यों करने लगा , मुझे हिन्दी भाषा बहुत लगती है लेकिन आप मेरी मज़बूरी नहीं समझ सकते है मैं सच में वास्तव में आपने जीवन में परेशान हूँ , और अभी मैं पूर्ण तरह से रिटायर होना चाहता हूँ बस केवल लेख कों सुधार दूँ.🙏 [[User:Karam06 |<span style="font-family:monospace;color:Silver;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Karam </span>]]''<sup>[[User talk:Karam06 |<span style="color:Pink">Live Long India </span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>'' 06:57, 21 मार्च 2021 (UTC) :::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] ज़ी अब मैंने सोच लिए है की मैं कल से हमेशा के लिए Reteried हो रहा हूँ मैं अब वास्तव में विकिपीडिया पर संपादन नहीं करूँगा अगर हो सकेगा तो मेरे सदस्य पृष्ठ और वार्ता का ध्यान रखियेगा , हिन्दी विकिपीडिया वास्तव में में विकिमीडिया फाउंडेशन की बहुत अच्छी परियोजना है और विकिपीडिया समुदाय मेरे परिवार और उस परिवार के मुखिया आप @संजीव कुमार ज़ी @SM7ज़ी , @अनिरुद्ध कुमार ज़ी, @हिंदुस्तानीवासी ज़ी और @माला चौबे ज़ी सभी बहुत अच्छे है सभी में हमेशा मेरी मदद की है इसके में हमेशा आभारी रहूंगा.और कृपया मेरे रोलबैकर अधिकार कों वापस ले लीजिये क्यूंकि मैं विकिपीडिया पर हमेशा के सक्रिय नहीं रहूँगा तो मेरे रोलबैकर अधिकार किस काम के होंगे.🙏 [[User:Karam06 |<span style="font-family:monospace;color:Silver;text-shadow:-2px 2px 2px gold;">Karam </span>]]''<sup>[[User talk:Karam06 |<span style="color:Pink">Live Long India </span>]]</sup><sub>[[Special:Contributions/Karam06|c0ntribs]]</sub>''07:27, 21 मार्च 2021 (UTC) प्रियवर मैने श्री अजीत की मनमानी के विरुद्ध कुछ लिखा है। आप उनकी वार्ता पेज पर मेरी टिप्पणी देखें और उचित लगे तो अपना समर्थन व्यक्त करें ताकि ऐसे संपादकों की मनमानी पर अंकुश लगे। Hemant Shesh (वार्ता) 07:10, 18 मार्च 2022 (UTC) [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 07:18, 18 मार्च 2022 (UTC) == भारत के समाचार पत्रों की सूची और भारत के सर्वाधिक प्रचलित दैनिक समाचारपत्र == लेख [[भारत के समाचार पत्रों की सूची]] और लेख [[भारत के सर्वाधिक प्रचलित दैनिक समाचारपत्र]] समान है। दुसरा मैंने लिखा है। क्या हम दोनो को मिला सकते हैं? अगर पहले को दुसरे पर रीडायेरेक्ट कर दिया जाऐ तो अच्छा होगा। [[सदस्य:Steloverda|Steloverda]] ([[सदस्य वार्ता:Steloverda|वार्ता]]) 14:34, 27 मार्च 2021 (UTC) == बर्बरता खाता == [https://hi.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A5%87&diff=prev&oldid=5183233][https://hi.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%80&diff=prev&oldid=5183237][https://hi.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%A4_%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%82_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A5%80&diff=prev&oldid=5186580][https://hi.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%A4_%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%82_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A5%80&diff=prev&oldid=5185922] कृपया इस बर्बरता खाते को देखें यह बार-बार बिना किसी कारण के संदर्भ के साथ दी गई जानकारी को हटा रहा है,सनातनी आर्य यहां पर संपादन करने नहीं आया है बल्कि दूसरों के संपादन को बिना कारण हटाने आया है यह केवल बरबत्ता खाता है। यह नहीं अपने वार्ता पृष्ठ उठाए गए सवालों का जवाब देते हैं No Communication no teamwork only vandalism please block him to prevent further disruption. == यूथ अगेंस्ट रेप == नमस्कार मित्र, मैं आपसे यह निवेदन करना चाहूंगा की आप एक बार युथ अगेंस्ट रेप लेख की समीक्षा दुबारा करलें, मेरे द्वारा उसमे पर्याप्त सन्दर्भ जोड़े जा चुके थे अथवा आप कृपा करके उस लेख को वापस हिंदी विकिपीडिया में ले आएं, में उस लेख में और सुधर करने का पूरा प्रयास करूँगा। धन्यवाद -- [[सदस्य:Pratyush.shrivastava|Pratyush.shrivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Pratyush.shrivastava|वार्ता]]) 18:27, 6 जून 2021 (UTC) == नाम परिवर्तन हेतु आवेदन। == [संयुक्त राज्य अमेरिका का "दूतावस", नई दिल्ली] को [संयुक्त राज्य अमेरिका का दूतावास, नई दिल्ली] में बदल दीजिए। [[सदस्य:Utkarsh555|Utkarsh555]] ([[सदस्य वार्ता:Utkarsh555|वार्ता]]) 16:41, 11 जुलाई 2021 (UTC) == नाम परिवर्तन हेतु आवेदन == [जर्मनी का महावाणिज्य दूतावास बंगलौर] में "दूतावास" और "बंगलौर" के बीच एक "कौमा (",") लगा दीजिए। यानी "[जर्मनी का महावाणिज्य दूतावास, बंगलौर]" में बदल दीजिए। धन्यवाद। [[सदस्य:Utkarsh555|Utkarsh555]] ([[सदस्य वार्ता:Utkarsh555|वार्ता]]) 09:51, 27 जुलाई 2021 (UTC) ==साईट नोटिस हेतु रिक्वेस्ट== नमस्कार, विकिमीडिया फाउंडेशन के न्यासी बोर्ड (Board of Trustees) के [[विकिपीडिया:विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड चुनाव-2021|मतदान जरी]] होने को है. जिस कारण इस साइट नोटिस को हिंदी विकी पर भी जरी करने की जरूरत। किर्पया इसे जारी करने का कास्ट करें। धन्यवाद। KCVelaga (WMF)/ -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 05:20, 30 जून 2021 (UTC) :{{सुनो|J ansari}} जी, अगर यह काम इतना महत्वपूर्ण है तो इसकी एक ग्लोबल साइट नोटिस होनी चाहिए, लोकल साइट नोटिस का कोई औचित्य मुझे समझ नहीं आ रहा। आपने जो कल [[विकिपीडिया:विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड चुनाव-2021|चुनाव का स्थानीय पन्ना]] बना दिया है, औचित्य तो उसका भी कुछ समझ नहीं आया। जब मेटा पर हिंदी का भी पन्ना है ही और अद्यतन सूचनाएँ वहीं से मिलनी है तो इसको बनाने का क्या औचित्य है? ख़ैर, ये सब कोई और करना चाहे तो कर सकता है। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 11:39, 30 जून 2021 (UTC) <!--<div style="border: solid 2px black; background-color: #f2f2f2; border-radius: 0.6em; box-shadow: 0 4px 4px #999; margin-bottom: 1.5em; display: table; width: 90%; height: 100px; line-height: 1.2; text-align: center; margin:0 auto; color:black;"><div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"><p style="font-size: 1.15em;"><big><big><center> '''[[विकिपीडिया:विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड चुनाव-2021|विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड चुनाव 2021 के लिए मतदाता योग्यता]]'''</center></big></big>विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड चुनाव 2021 के लिए मतदाता योग्यता मानदंड प्रकाशित कर दिए गए हैं।<br>'''कृपया इस टूल का उपयोग करके अपनी योग्यता [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 जांचें]'''</div> --> == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:32, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == बल्लुराय नायक का पेज किस वजसे हटाया गया है == ये पेज हटानेके उचित कारण बताये [[सदस्य:Sarjitchavhan|Sarjitchavhan]] ([[सदस्य वार्ता:Sarjitchavhan|वार्ता]]) 08:22, 2 जुलाई 2021 (UTC) == [Wikimedia Foundation elections 2021] Candidates meet with South Asia + ESEAP communities == Hello, As you may already know, the [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021|2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] are from 4 August 2021 to 17 August 2021. Members of the Wikimedia community have the opportunity to elect four candidates to a three-year term. After a three-week-long Call for Candidates, there are [[:m:Template:WMF elections candidate/2021/candidates gallery|20 candidates for the 2021 election]]. An <u>event for community members to know and interact with the candidates</u> is being organized. During the event, the candidates will briefly introduce themselves and then answer questions from community members. The event details are as follows: *Date: 31 July 2021 (Saturday) *Timings: [https://zonestamp.toolforge.org/1627727412 check in your local time] :*Bangladesh: 4:30 pm to 7:00 pm :*India & Sri Lanka: 4:00 pm to 6:30 pm :*Nepal: 4:15 pm to 6:45 pm :*Pakistan & Maldives: 3:30 pm to 6:00 pm * Live interpretation is being provided in Hindi. *'''Please register using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSflJge3dFia9ejDG57OOwAHDq9yqnTdVD0HWEsRBhS4PrLGIg/viewform?usp=sf_link this form] For more details, please visit the event page at [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP|Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP]]. Hope that you are able to join us, [[:m:User:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]], 06:32, 23 जुलाई 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21774692 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for protection == Hey,<br> Please full protect my user page. Regards [[सदस्य:MdsShakil|MdsShakil]] ([[सदस्य वार्ता:MdsShakil|वार्ता]]) 18:34, 26 जुलाई 2021 (UTC) :Done. --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 18:37, 26 जुलाई 2021 (UTC) == आपके लिये जलेबी == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Jalebi 2.jpg|135px]] |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | नमस्ते। [[सदस्य:Utkarsh555|Utkarsh555]] ([[सदस्य वार्ता:Utkarsh555|वार्ता]]) 08:25, 27 जुलाई 2021 (UTC) |} == अनुरोध == नमस्कार अजीत कुमार तिवारी जी, [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी ने 3 महीने के लिए अस्थायी रोलबैकर्स अधिकार दिये थे, अस्थायी रोलबैकर्स अधिकार की अवधि 2 अगस्त को समाप्त हो चुकी है। कृपया रोलबैकर्स अधिकार को अस्थायी या स्थायी रूप से बढ़ाएँ। यहाॅ पर [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#Ts12rAc|अनुरोध]] भी कर रखा है धन्यवाद--[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:54, 7 अगस्त 2021 (UTC) विनम्र निवेदन, कुपया अशफाक नबी को पब्लिश करदे। == ''Invitation for Wiki Loves Women South Asia 2021'' == <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Wiki Loves Women South Asia 2021'''</span><br>'''September 1 - September 30, 2021'''<span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|<span style="font-size:10px;color:red">''view details!''</span>]]</span> ----[[File:Wiki Loves Women South Asia.svg|right|frameless]]'''Wiki Loves Women South Asia''' is back with the 2021 edition. Join us to minify gender gaps and enrich Wikipedia with more diversity. Happening from 1 September - 30 September, [[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women South Asia]] welcomes the articles created on gender gap theme. This year we will focus on women's empowerment and gender discrimination related topics. We are proud to announce and invite you and your community to participate in the competition. You can learn more about the scope and the prizes at the [[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|''project page'']]. Best wishes,<br> [[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women Team]] 21:37, 18 अगस्त 2021 (UTC) </div> == Sir I want help from you == please sir I want help I have make a wikipedia page in hindi but a user want to delete it see this https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=बृज_किशोर_शर्मा&diff=prev&oldid=5291597 see that this user don't know hindi so how he can delete a wikipedia page without knowing that this page is based on which person he don't know hindi so how he want to delete this page https://hi.wikipedia.org/wiki/बृज_किशोर_शर्मा so please revert his change and block him because of without knowning hindi he edit the page so please my Indian freind please ::बहुत बहुत धन्यवाद 🙏 [[सदस्य:Amansinghmurao|Amansinghmurao]] ([[सदस्य वार्ता:Amansinghmurao|वार्ता]]) 13:42, 27 दिसम्बर 2021 (UTC) ::बहुत बहुत धन्यवाद! [[सदस्य:Amansinghmurao|Amansinghmurao]] ([[सदस्य वार्ता:Amansinghmurao|वार्ता]]) 13:44, 27 दिसम्बर 2021 (UTC) == विकिमीडिया फाउंडेशन के वर्ष 2021 के बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के चुनावों में मतदान करना भूलिएगा नही == आपका अजीत कुमार तिवारी, यह संदेश आपको इसलिए भेजा जा रहा है क्योंकि आप विकिमीडिया फाउंडेशन के वर्ष 2021 के बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के चुनावों में मतदान करने के योग्य हैं। इस बार चुनाव 18 अगस्त, 2021 को शुरू होंगे और 31 अगस्त, 2021 को बंद होंगे। विकिमीडिया फाउंडेशन, हिन्दी विकिपीडिया जैसी परियोजनाओं का संचालन करता है और इसके संचालन की जिम्मेदारी बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के हाथों में है। बोर्ड विकिमीडिया फाउंडेशन का निर्णय लेने वाला निकाय है। [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Overview|बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के बारे में अधिक जानकारी यहां से प्राप्त करें]]। इस साल कम्युनिटी के वोटों के आधार पर चार सीटों का चयन किया जाएगा। इन सीटों के लिए दुनिया भर से 19 उम्मीदवार मैदान में हैं। [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates#Candidate_Table|बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के वर्ष 2021 के उम्मीदवारों के बारे में अधिक जानकारी यहां से प्राप्त करें]]। कम्युनिटी के लगभग 70,000 सदस्यों को मतदान के लिए आमंत्रण दिया गया है। जिसमें आप भी शामिल हैं! मतदान केवल 31 अगस्त 23:59 UTC तक जारी रहेगी। *[[:hi:Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2021|'''हिन्दी विकिपीडिया के सुरक्षित निर्वाचन पर जाकर मतदान करें''']]। अगर आप पहले ही मतदान कर चुके हैं, तो मतदान करने के लिए धन्यवाद और कृपया इस ई-मेल को नज़रअंदाज़ करें। लोग केवल एक बार वोट कर सकते हैं, भले ही उनके पास कितने भी अकाउंट हों। [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021|इस चुनाव के बारे में अधिक जानकारी यहां से पढ़ें]]। [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 11:27, 26 अगस्त 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21937838 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==हटाना== मैंने देखा कि आपने [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6_%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%B8_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%8F%E0%A4%81&action=edit&redlink=1 इस पेज] को हटा दिया है क्या आप इसे भी हटा सकते हैं? [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B9%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE/%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%B2_(%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF)] == संपर्क हेतु अपील == अजीत कुमार तिवारी जी, कृप्या 🙏🙏🙏 ! क्या आप अपना संपर्क नंबर दे सकते हैं । [[सदस्य:ATTTTOOOTTTTA|ATTTTOOOTTTTA]] ([[सदस्य वार्ता:ATTTTOOOTTTTA|वार्ता]]) 02:47, 27 सितंबर 2021 (UTC) == [[टोनी कक्कर ]] == {{Ping|अजीत कुमार तिवारी }} जी नमस्ते , आपको नहीं लगता की [[टोनी कक्कर ]] और [[ सोनू कक्कर ]] की जति का नाम में कुछ दिक्कत है टोनी कक्कड़ होना चाहिए. धन्यवाद.[[सदस्य:Royal jackal|Royal jackal]] ([[सदस्य वार्ता:Royal jackal|वार्ता]]) 05:05, 31 अक्टूबर 2021 (UTC) :किया गया। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 13:52, 31 अक्टूबर 2021 (UTC) == कथक प्रवक्ता की सूची सम्पादन == क्रम परिवर्तन एवं व्यक्तियों के नाम उपयुक्त शीर्षक के अंतर्गत किये. कृपया पूर्ववत करणे का कारण बतायें [[सदस्य:LTbharat|LTbharat]] ([[सदस्य वार्ता:LTbharat|वार्ता]]) 13:24, 31 अक्टूबर 2021 (UTC) :आपने [http://www.tinatambe.com इस वेबसाइट] की कड़ी जोड़ी थी जो कि प्रचार की श्रेणी में आएगा। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 13:48, 31 अक्टूबर 2021 (UTC) ::जिस प्रकार अन्य कलाकारों के संकेत स्थल दिए गए है, उसी क्रम में इसे जोड़ा गया है [[सदस्य:LTbharat|LTbharat]] ([[सदस्य वार्ता:LTbharat|वार्ता]]) 16:34, 8 नवम्बर 2021 (UTC) :स्वर्गीय कलाकारों के नाम उपयुक्त शीर्षक के अंतर्गत डाले गए. इसके अतिरिक्त कलाकारों के नाम उनकी वरीयता के आधार पर क्रमानुसार किये [[सदस्य:LTbharat|LTbharat]] ([[सदस्य वार्ता:LTbharat|वार्ता]]) 16:31, 8 नवम्बर 2021 (UTC) == मेरे उपयोगकर्ता पृष्ठ को हटाने का अनुरोध == {{Ping|अजीत कुमार तिवारी}} जी प्रणाम , मैं आपसे अनुरोध करता हूं कि कृपया मेरे उपयोगकर्ता पृष्ठ हटा दें और केवल व्यवस्थापक के रूप में संरक्षित करें.Thanks---'''[[User:Royal jackal|<span style="font-family:Georgia; color:RED">Royal</span>]][[User talk:Royal jackal|<span style="font-family:Georgia; color:PURPLE">jackal</span>]]''' 06:16, 5 नवम्बर 2021 (UTC) :सदस्य पन्ना अनुरोध पर हटाया गया। हालाँकि सुरक्षित नहीं कर रहा हूँ क्योंकि ऐसी कोई आवश्यकता नहीं है। यदि बर्बरता वग़ैरह हो तो सूचित करिएगा। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:31, 5 नवम्बर 2021 (UTC) : जी धन्यवाद , आगर बर्बरता होगी तो मैं आपको अवश्य सूचित करूँगा Thanks---'''[[User:Royal jackal|<span style="font-family:Georgia; color:RED">Royal</span>]][[User talk:Royal jackal|<span style="font-family:Georgia; color:PURPLE">jackal</span>]]''' 06:42, 5 नवम्बर 2021 (UTC) : @अजीत जी कृपया ध्यानचंद सिंह को इस समय पृष्ठ को सुरक्षित रखें क्योंकि एक अज्ञात उपयोगकर्ता बार-बार जाति का नाम बदलता है-[https://hi.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:MobileDiff/5364853] सादर.'''[[User:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:Orange">Latic </span>]][[User talk:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:blue">Aacid</span>]]''' 15:20, 5 नवम्बर 2021 (UTC) अजीत जी,[[सदस्य:Rifal Sharma]] बार बार [[धनतेरस]] लेख पर अपना बायोडाटा जोड़ रहा है, मेरे ख्याल से यह खाता केवल बर्बरता करने लिए बनाया गया है, कृपया इसको अनिश्चितकाल के लिए संपादनो से अवरोधित कर दीजिये.सादर.'''[[User:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:Orange">Latic </span>]][[User talk:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:blue">Aacid</span>]]''' 04:39, 6 नवम्बर 2021 (UTC) : अजीत जी ये देखिये आजकल के सदस्य कैसे कैसे नाम रखते हैं उदाहरण सदस्य:जैसा की [[सदस्य:Afeef Madarchod]] सादर.'''[[User:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:Orange">Latic </span>]][[User talk:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:blue">Aacid</span>]]''' 12:24, 6 नवम्बर 2021 (UTC) == कृपया मेरे सदस्यपृष्ठ को बनाने से पूर्ण सुरक्षित कीजिये == {{Ping|अजीत कुमार तिवारी}} जी नमस्ते , कृपया मेरे सदस्यपृष्ठ को बनाने से पूर्ण सुरक्षित कीजिये क्यूंकि सदस्य ने मेरे सदस्यपृष्ठ बनाके मेरे मां को जो कह रहा वो मेरे लिए दुख का विषय है [[सदस्य वार्ता:Patelsarkar 6266]] और कृपया इस सदस्य को अनिश्चितकाल के लिए संपादनो से अवरोध कीजिये क्यूंकि ऐसे सदस्यो की विकिपीडिया को कोई जरुरत नहीं है कारण - 1दिन पहले आपने मेरे सदस्यपृष्ठ को मेरे अनुरोध पर हटाया था और आपने कहा था अगर सदस्यपृष्ठ पर बर्बरता होगी तो मुझे सूचित कीजियेगा @Royaljackal; लेकिन परसो मेरा नाम बदल दिया गया है. Royaljackal से LaticAacid कर दिया गया है.सादर.'''[[User:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:Orange">Latic </span>]][[User talk:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:blue">Aacid</span>]]''' 01:59, 7 नवम्बर 2021 (UTC) :किया गया। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:30, 7 नवम्बर 2021 (UTC) : इस कार्रवाही के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद सादर.'''[[User:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:Orange">Latic </span>]][[User talk:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:blue">Aacid</span>]]''' 03:35, 7 नवम्बर 2021 (UTC) अजीत कुमार तिवारी , जी नमस्ते, वर्तमान समय में मेरा उपयोगकर्ता नाम भी बदल गया है और अब मेरा उपयोगकर्ता पृष्ठ असुरक्षित है क्योंकि वर्तमान समय में मेरा उपयोगकर्ता नाम Aviram7 है, लैटिकएसिड नहीं है, इसलिए मैं आपसे विनम्र अनुरोध करता हूं कि कृपया मेरे उपयोगकर्ता पृष्ठ को निर्माण के लिए पूरी तरह से सुरक्षित रखें। [https://hi.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:LaticAacid कृपया इसे देखें].धन्यवाद.[[User:Aviram7|<span style="font-variant:small-caps;color:orange;font-family:century gothic;">Aviram<span style="color:red">✮</span>7</span>]] <sup><span style="color:red;font-size:85%;">«[[User talk:Aviram7|☎]]»</span></sup> 03:20, 29 दिसम्बर 2021 (UTC) == कृपया इस सदस्य को अवरोधित करें == {{Ping|अजीत कुमार तिवारी }} जी प्रणाम , [[सदस्य:Aryan1758 blogseva|Aryan1758 blogseva]] को अनिश्चितकाल के लिए संपादनो से अवरोधित कर दीजिये क्यूंकि ये केवल एक स्पैमबॉट खाता है, मेरे पास इसका एक ताज सबूत है -कृपया इसको देखिए -[https://hi.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:MobileDiff/5369104?diffmode=source सबूत ] और यह सदस्य आपने ब्लॉग का लिंक डालने के बाद जैसे मैंने इस लिंक पर किया है लिंक देने के बाद स्पेस देकर कोई शब्द जोड़ देता हैजिससे कोई ना जानपाए जब तक अंतिम संस्मरण सही से ना देखे.सादर.'''[[User:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:Orange">Latic </span>]][[User talk:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:blue">Aacid</span>]]''' 12:05, 10 नवम्बर 2021 (UTC) {{Ping|अजीत कुमार तिवारी}} जी कृपया आप {{noping|सदस्य:Bablurajwe}} को संपादनो से अनिश्चितकाल के लिए अवरोधित कर दीजिये क्यूंकि यह एक स्पैमबॉट है और स्पैम लिंक लेखो में जोड़ रहा है मैं उसके संपादनो को [[पीडीएफ]] से हटाया तो उसने मेरे संपादनो को हटा दिया. कृपया आप कुछ कीजिये.सादर.'''[[User:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:Orange">Latic </span>]][[User talk:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:blue">Aacid</span>]]''' 14:02, 11 नवम्बर 2021 (UTC) :किया गया। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 14:09, 11 नवम्बर 2021 (UTC) == कॉमन्स का चित्र लेख में प्रदर्शित नहीं हो रहा है। == {{Ping|अजीत कुमार तिवारी }} जी, [[कॉम्पैक्ट फ्लैश]] पृष्ठ पर [[:commons:File:CompactFlash Memory Card.svg]] चित्र जो कि विकिपीडीया कॉमन्स में उपलब्ध है, प्रदर्शित नहीं हो रहा है। कृप्या इस संदर्भ में मदद करें। यह चित्र यहाँ File:CompactFlash Memory Card.svg - Wikimedia Commons पर उपलब्ध है। [[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 14:30, 12 नवम्बर 2021 (UTC) :किया गया। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 14:37, 12 नवम्बर 2021 (UTC) == [[अंशुमान तिवारी (गिटारवादक)]] को हटाने का अनुरोध == अजित कुमार तिवारी जी ,प्रणाम कृपया , आप [[अंशुमान तिवारी (गिटारवादक)]] को हटा दे, और कृपया इस लेख को सृजन के लिए पूरी तरह से सुरक्षित रखें क्योंकि यह लेख केवल प्रचार है और यह लेख उल्लेखनीय नहीं है और भविष्य में कोई भी इस लेख को बना सकता है.सादर.'''[[User:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:Orange">Latic </span>]][[User talk:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:blue">Aacid</span>]]''' 13:44, 13 नवम्बर 2021 (UTC) अजीत जी [[भुवन बाम ]] को बर्बरता से बचाइये और [[सत्य पथ ऑफ इंडिया]] को हटाए क्यूंकि ये परीक्षण पृष्ठ है.सादर.'''[[User:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:Orange">Latic </span>]][[User talk:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:blue">Aacid</span>]]''' 03:03, 14 नवम्बर 2021 (UTC) अजीत जी मुझे माफ कीजिये की जब अब विकिपीडिया पर सक्रिय होते है तो मैं आपको परेशान करता हूँ, आपको तो पता है हिंदी विकिपीडिया पर केवल छः प्रबंधक है रोजाना विकिपीडिया पर बर्बरता , प्रचार और सदस्य आपका सदस्यपृष्ठ बर्बरता के लिए प्रेयोग करते है. और ऊपर से ट्विंकल टूल का साथ ना देना हिंदी विकिपीडिया समुदाय के लिए दुख का विषय बना हुआ है? सादर.'''[[User:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:Orange">Latic </span>]][[User talk:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:blue">Aacid</span>]]''' 03:19, 14 नवम्बर 2021 (UTC) == पृष्ठ हटाने का कारण == मेरे द्वारा बनाए [[केनजीरो सानो]] पर पृष्ठ को हटाने पर मेरी आपत्ति का जवाब दिए बिना साफ प्रचार के तहत हटा दिया गया है। मै भारत निवासी हूँ और ये पृष्ठ मैंने WAM के लिए एक जापानी व्यक्ति के ऊपर बनाया था। सारी जानकारी उद्धृत थी। फिर भी साफ प्रचार जैसा आपको क्या लगा? और इस पृष्ठ को वापिस लाने का क्या तरीका है? --[[सदस्य:DevanshC13|DevanshC13]] ([[सदस्य वार्ता:DevanshC13|वार्ता]]) 11:46, 15 नवम्बर 2021 (UTC) :WAM प्रतियोगिता 30 नवंबर तक ही है। कृपा करके उससे पहले जवाब दे दीजिएगा। [[सदस्य:DevanshC13|DevanshC13]] ([[सदस्य वार्ता:DevanshC13|वार्ता]]) 09:23, 21 नवम्बर 2021 (UTC) प्रियवर मैने श्री अजीत की मनमानी के विरुद्ध कुछ लिखा है। आप उनकी वार्ता पेज पर मेरी टिप्पणी देखें और उचित लगे तो अपना समर्थन व्यक्त करें ताकि ऐसे संपादकों की मनमानी पर अंकुश लगे। Hemant Shesh (वार्ता) 07:10, 18 मार्च 2022 (UTC) [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 11:30, 18 मार्च 2022 (UTC) == रस प्रकाश सुधाकर को हटाने के संदर्भ में == नमस्ते अजीतजी, मैंने रस प्रकाश सुधाकर नामक एक लेख बनाया था। परन्तु प्रचार के कारण वो डिलिट हो गया। तो मैंने उसमें क्या गलती कर दी ये मुझे समझना था, क्योंकि ये पुस्तक छः सदी पूर्व रची गई थी, तो उल्लेखनीय तो है, परन्तु लिखने की पद्धति मुझे जाननी है। तो कृपया सहायता करें, या जो इस सन्दर्भ में मेरी सहायता कर सके उनका परिचय करवाएँ। [[सदस्य:Mohit Dokania|Mohit Dokania]] ([[सदस्य वार्ता:Mohit Dokania|वार्ता]]) 06:55, 16 नवम्बर 2021 (UTC) प्रियवर मैने श्री अजीत की मनमानी के विरुद्ध कुछ लिखा है। आप उनकी वार्ता पेज पर मेरी टिप्पणी देखें और उचित लगे तो अपना समर्थन व्यक्त करें ताकि ऐसे संपादकों की मनमानी पर अंकुश लगे। Hemant Shesh (वार्ता) 07:10, 18 मार्च 2022 (UTC) [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 11:30, 18 मार्च 2022 (UTC) == एकनाथ पवार इस पृष्ठ को पुन:प्रकाशित करे == इस लेख के सभी संदर्भ दिये गये है | फिर भी यह पृष्ठ हटाया गया है | चाहे इसमे कुछ आप बदल कर के हो | यह एक प्रचलित व्यक्तित्व है | आपसे अनुरोध है की, कृपया इस पृष्ठ को पुन:प्रकाशित करे | धन्यवाद [[सदस्य:Govr1|Govr1]] ([[सदस्य वार्ता:Govr1|वार्ता]]) 17:50, 20 नवम्बर 2021 (UTC) == कृपया इस उपयोगकर्ता को ब्लॉक करें == अजीत जी {{noping|Official Meta}} यह उपयोगकर्ता बार-बार लेख पर तोड़फोड़ करता है, इस खाते का उपयोग केवल बर्बरता के लिए किया जाता है कृपया इस उपयोगकर्ता को तुरंत ब्लॉक करें यह मेरा आपसे विनम्र अनुरोध है. - —[[User:LaticAacid|'''<span style="color:green;font-family:monospace">LaticAcid</span>''']] <span style="font-family:Rockwell">([[User talk:LaticAacid|<span style="color:green">@TalkMe</span>]])</span> 13:20, 21 नवम्बर 2021 (UTC) :किया गया। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:44, 23 नवम्बर 2021 (UTC) अजीत कुमार तिवारी जी कृपया आप {{noping|ASHVERSATILE}} को संपादनो से अनिश्चितकाल के लिए अवरोधित कर दीजिये क्यूंकि यह एक स्पैमबॉट है और स्पैम लिंक लेखो में जोड़ रहा है .<small><span style="border:1px solid;background:#00008B">[[User:LaticAacid|'''<span style="background:#00008B;color:white"> LATICAACID </span>''']][[User talk:LaticAacid|<span style="color:#00008B;background-color:PINK;"> @PPM! </span>]]</span></small> 16:33, 24 नवम्बर 2021 (UTC) == लेख स्थानांतरण अनुरोध == नमस्कार अजीत जी, दो लेख को बिना पुनर्निर्देश के स्थानांतरण करना था। अब मेरी कोई सुनता नहीं है, अब आप ही आखिरी उम्मीद हो :D। [[झील के उस पार (1973 फ़िल्म)]] एवं [[आये दिन बहार के (1966 फ़िल्म)]]। धन्यवाद।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 03:48, 23 नवम्बर 2021 (UTC) :"क्या से क्या हो गया...!"--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:02, 23 नवम्बर 2021 (UTC) :कृपया बताएँ कि स्थानांतरण करना किस शीर्षक पर है? आप चाहें तो स्थानांतरण अनुरोध कर दें। आख़िरी उम्मीद! सादर नमन। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:24, 23 नवम्बर 2021 (UTC) ::कर दिया है। वर्ष का नाम हटाना था। उलाहना हमें दिया जा रहा है क्योंकि पहले हमें यह आदेश दिया गया था और हम असक्रियता में भुला बैठे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:41, 23 नवम्बर 2021 (UTC) :::फिर तो क्या ही कहना! कार्य संपन्न हुआ यही महत्वपूर्ण है। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:43, 23 नवम्बर 2021 (UTC) == पेज हटाने के विषय मे == मान्यवर हमने "श्री विश्वकर्मा चैरिटेबल ट्रस्ट" के नाम से पेज बनाया था जिसे हटा दिया गया है? कृपया कारण बताएं। [[विशेष:योगदान/223.229.228.59|223.229.228.59]] ([[सदस्य वार्ता:223.229.228.59|वार्ता]]) 03:55, 23 नवम्बर 2021 (UTC) == [[सदस्य:CH PRABHASH ATTRI|CH PRABHASH ATTRI]] के बारे में == अजीत जी , प्रणाम [[सदस्य:CH PRABHASH ATTRI|CH PRABHASH ATTRI]] ये सदस्य आपने वार्ता का प्रेयोग वेब होस्ट के लिए कर रहा है, पूर्व में उसने संजीव जी के संपादनो को पूर्वत कर दिया था और वर्तमान में मैंने उसके संपादनो को विकिपीडिया नीतियों के अंतर्गत हटा दिया, मेरे विचार से शायद यह खाता केवल वेबहोस्ट के बनाया गया है?अगर हो सके तो आप इस खाते को संपादनो से हमेशा के लिए अवरोधित कर दीजिये क्यूंकि यह केवल एक स्पैमबॉट हो सकता है -- धन्यवाद और हैप्पी क्रिसमस डे .[[User:LaticAacid|<span style="font-variant:small-caps;color:orange;font-family:century gothic;">LACTIC<span style="color:red">✮</span>ACID</span>]] <sup><span style="color:red;font-size:85%;">«[[User talk:LaticAacid|☎]]»</span></sup> 05:40, 25 दिसम्बर 2021 (UTC) :किया गया। आपको भी धन्यवाद और शुभकामनाएँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 05:48, 25 दिसम्बर 2021 (UTC) ::अत्यधिक तेजी से इस कार्य कों करने के लिए आपको धन्यवाद और welcome!. [[User:LaticAacid|<span style="font-variant:small-caps;color:orange;font-family:century gothic;">LACTIC<span style="color:red">✮</span>ACID</span>]] <sup><span style="color:red;font-size:85%;">«[[User talk:LaticAacid|☎]]»</span></sup> 06:07, 25 दिसम्बर 2021 (UTC) == मौर्य जाति == अजीत जी , [[मौर्य जाति]] पेज को जिसने बरबाद किया और पाने उसे पहले जैसा करके ठीक किया , फिर से आपने उसी बर्बाद कंटेंट को लेकर पेजों प्रोटेक्ट कर दिया , एक बार रिफ्रेंस तो पढ़ लेते की रिफरेंस और कंटेंट मेल खाते हैं की नहीं की किसी ने छेड़ खानी की आप और ने उसी छेड़े हुए कंटेंट को लॉक कर दिया! [[सदस्य:Amansinghmurao|Amansinghmurao]] ([[सदस्य वार्ता:Amansinghmurao|वार्ता]]) 02:54, 27 दिसम्बर 2021 (UTC) :चिंता न करें इसे ठीक कर दिया जाएगा। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 02:55, 27 दिसम्बर 2021 (UTC) अजीत जी , प्रणाम आपके कल ही [[मौर्य जाति]] नामक लेख को पूर्ण सुरक्षित किया हैं उसमे जो quote हैं उसको कुछ ज्यादा ही space दिया गया है उसको कम करने की अवसक्ता है.धन्यवाद.[[User:LaticAacid|<span style="font-variant:small-caps;color:orange;font-family:century gothic;">LACTIC<span style="color:red">✮</span>ACID</span>]] <sup><span style="color:red;font-size:85%;">«[[User talk:LaticAacid|☎]]»</span></sup> 12:26, 28 दिसम्बर 2021 (UTC) == नववर्ष की हार्दिक शुभकामनाएं == {{User:Aviram7/HappyNewyear2022|{{BASEPAGENAME}}|[[User:Aviram7|<span style="color:Green;">'''योगदानकर्ता'''</span><span style="color:Blue;">'''2020'''</span>]]}}<br> धन्यवाद. [[User:Aviram7|<span style="font-variant:small-caps;color:Blue;font-family:century gothic;">Aviram<span style="color:Green">✮</span>7</span>]] <sup><span style="color:Purple;font-size:85%;">«[[User talk:Aviram7|☎]]»</span></sup> 02:44, 1 जनवरी 2022 (UTC) == पेट हटाना == आपने राजीव उपाध्याय यायावर के नाम से पेज क्यों हटाया [[सदस्य:Yayavar rajeev|Yayavar rajeev]] ([[सदस्य वार्ता:Yayavar rajeev|वार्ता]]) 01:31, 3 जनवरी 2022 (UTC) :प्रचार मत कीजिए। करना ही है तो कुछ ढंग का काम कीजिए। धन्यवाद। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 01:33, 3 जनवरी 2022 (UTC) प्रियवर मैने श्री अजीत की मनमानी के विरुद्ध कुछ लिखा है। आप उनकी वार्ता पेज पर मेरी टिप्पणी देखें और उचित लगे तो अपना समर्थन व्यक्त करें ताकि ऐसे संपादकों की मनमानी पर अंकुश लगे। Hemant Shesh (वार्ता) 07:10, 18 मार्च 2022 (UTC) [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 11:32, 18 मार्च 2022 (UTC) == नवीन जीवन परिचय पुनः प्रकाशित करे == यह कोई प्रचार नहीं बल्की समाज में अपनी आवाज एवं लेख के सत्यापन हेतु एक विकीपीडिया पर जीवन परिचय पृष्ठ निर्माण किया गया है, कृपया कैफ़ी_वारसी पृष्ठ को पुनः प्रकाशित करे [[सदस्य:KaifiWarsi|KaifiWarsi]] ([[सदस्य वार्ता:KaifiWarsi|वार्ता]]) 06:35, 3 जनवरी 2022 (UTC) == कृपया मेरी मदद कीजिये == अजीत जी , नमस्ते एक सदस्य जिसका नाम {{noping|Adam chacko}} है,उसमे मुझे मेरे वार्ता पर कल रात कों बर्बरता फैलाने पर प्रबंधकों से मेरी शिकायत करने की धमकी दी है इंन्होने कल [[ छंद ]] पर सम्पदन किया थे, मुझे इनके सम्पदन सही नहीं लगे तो मैंने इनके संपादनो कों हटा दिया तो इन्होने मुझे धमकी दे डाली, आप चाहो तो मेरा योगदान की जाँच कर सकते हो मैं केवल बर्बरता हटाया है ना की कभी बर्बरता किया है. और मैं लगभग विकिपीडिया की सभी नीतियों से पूर्ण रूप से अवगत हूँ ,कृपया आप मेरा मार्गदर्शन करें.धन्यवाद.[[User:Aviram7|<span style="font-variant:small-caps;color:Blue;font-family:century gothic;">Aviram<span style="color:Green">✮</span>7</span>]] <sup><span style="color:Purple;font-size:85%;">«[[User talk:Aviram7|☎]]»</span></sup> 09:31, 4 जनवरी 2022 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:15, 4 जनवरी 2022 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(4)&oldid=22532508 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == पेज का नाम "अंशुमन तिवारी (पत्रकार)" होना था किसी और ने "अंशुमन तिवारी" कर दिया, पेज का नाम अंशुमन तिवारी (पत्रकार) कर दीजिए धन्यवाद == (अंशुमन तिवारी) एक पत्रकार हैं। कल आपने उनका विकिपीडिया पेज में कुछ चेंज किया था, वह चेंज किसी और ने हटा दिया, पेज का नाम "अंशुमन तिवारी (पत्रकार)" होना था किसी और ने "अंशुमन तिवारी" कर दिया, पेज का नाम अंशुमन तिवारी (पत्रकार) कर दीजिए धन्यवाद [[अंशुमान_तिवारी]] == Tripura ki jo history likhi usme ahir ka naam kaise aaa gya jabki waha kshatriya hoga chandravanshi,ahir to sudr jaati hai usko shi karo == Ahir hatao kshatriya likho [[सदस्य:Yash kshatriya|Yash kshatriya]] ([[सदस्य वार्ता:Yash kshatriya|वार्ता]]) 03:05, 6 जनवरी 2022 (UTC) == [[अहीर]] == अहीर (संस्कृत आभीर निडर) इंडो-आर्यन मूल का या की एक हिंदू भारतीय जातीय समूह है जिसके सदस्यों को यादव समुदाय के नाम से भी पहचाना जाता है क्योंकि इन शब्दों को एक दूसरे का पर्यायवाची समझा जाता है। अजीत महोदय जी यह ज्यादा सही रहेगा, और कृपया description में जो पहले था उसे ही जोड़ दो भारत का यदुवंशी क्षत्रिय समुदाय, यदि आपको कोई संदेह हो तो संदर्भ देख सकते हो [[सदस्य:SHRVRA|SHRVRA]] ([[सदस्य वार्ता:SHRVRA|वार्ता]]) 19:55, 25 जनवरी 2022 (UTC) == नमस्ते प्रिय महोदय, == नमस्ते प्रिय महोदय, क्या आप मुझे अपना ईमेल भेज सकते हैं, मैं आपको कुछ डेटा देता हूं [[सदस्य:Atmusic123|Atmusic123]] ([[सदस्य वार्ता:Atmusic123|वार्ता]]) 09:22, 27 जनवरी 2022 (UTC) अजाहरा पार्श्वनाथ जैन मंदिर मेरे गाँव का मंदिर है। इस मंदिर का ज़्यादा विज्ञापन दिखने को नहीं मिलेगा। लिखा हुआ लेख मंदिर में अंकित किये हुए स्रोत पर आधारित है और इस लेख में फोटो स्वयं खिंच कर डाला हुआ है। [[सदस्य:Green2407|Green2407]] ([[सदस्य वार्ता:Green2407|वार्ता]]) 12:50, 3 जून 2022 (UTC) ==[[ब्रजभाषा सिनेमा]]== {{U|अजीत कुमार तिवारी}} जी, मैंने जो संपादन किया है उसमें स्रोत की आवश्यकता ही नहीं है। दो चित्र जोड़े हैं जो कि licensed हैं और मृत कड़ी हटाकर फिल्म के नाम को रेखांकित किया है। इसे पूर्ववत् करने की क्या तुक है?[[सदस्य:Subhash Chanda Bose|Subhash Chanda Bose]] ([[सदस्य वार्ता:Subhash Chanda Bose|वार्ता]]) 07:51, 21 फ़रवरी 2022 (UTC) == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (अंशुमन तिवारी (संगीतकार) का पेज कुछ दिनों से स्टेबल था। किसी ने आज इस पेज में टैग लगा दिया और इस पेज को बर्बाद करने की कोशिश की। अंशुमन तिवारी देहरादून के प्रसिद्ध संगीतकार हैं आप इनको गूगल में देख सकते हैं इनको कई सारी न्यूज़ मीडिया ने कवरेज किया है, मैं आपसे निवेदन करता हूं कि इस पेज को बर्बरता करने से बचाएं, पीढ़ियां में कई सारे पेज हैं जो कि बिना रिफरेंस के हैं उन पर तो अभी तक किसी ने टैग नहीं लगाया है और इस पेज में लगा दिया, यह पेज इतने दिनों से स्टेबल था कृपया इस पेज को बचाएं बर्बरता होने से बहुत-बहुत धन्यवाद) [[सदस्य:Atmusic123|Atmusic123]] ([[सदस्य वार्ता:Atmusic123|वार्ता]]) 12:07, 2 मार्च 2022 (UTC) == Please Protect My usertalk page temproary == Hello ! Ajit Ji Please Protect My usertalk page temproary due to vandalism. <span style="background:Green;font-family:Times New Roman;">[[User:Aviram7|<span style="color:Orange;">'''&nbsp;Aviram7&nbsp;&#124;&nbsp;'''</span>]][[User talk:Aviram7|<span style="color:#FDEE00;">✎&nbsp;</span>]]</span> 04:49, 13 मार्च 2022 (UTC) : thanks!For this Action. <span style="background:Green;font-family:Times New Roman;">[[User:Aviram7|<span style="color:Orange;">'''&nbsp;Aviram7&nbsp;&#124;&nbsp;'''</span>]][[User talk:Aviram7|<span style="color:#FDEE00;">✎&nbsp;</span>]]</span> 05:04, 13 मार्च 2022 (UTC) == मुझे गाली दी जा रही है == नमस्ते!अजीत कुमार जी ,एक Ip जो हिंदी विकिपीडिया पर लगातार कर रहा है उसके संपादन हटाने पर मुझे और मेरी माँ को गाली दे रहा है ,कृपया इस वार्ता का इतिहास की जाँच करके देखिये - [[सदस्य वार्ता:ॶ]] , [[सदस्य:ॶ]] ,[[सदस्य वार्ता:117.225.39.25]] ,[[सदस्य:Tarun Yadav Official]] ,इस आईपी से जो सम्पदान करता है वो डरता है शायद अगर उसमें खाता बनाया तो उसके ऊपर कड़ी करवाही होगी, मैं आईपी की जाँच स्टीवर्ड्स से करवाने जा रहा हूं, मुझे आपका साथ चाहिए.धन्यवाद. <span style="background:Green;font-family:Times New Roman;">[[User:Aviram7|<span style="color:Orange;">'''&nbsp;Aviram7&nbsp;&#124;&nbsp;'''</span>]][[User talk:Aviram7|<span style="color:#FDEE00;">✎&nbsp;</span>]]</span> 10:00, 13 मार्च 2022 (UTC) == सुनिए == [[सदस्य वार्ता : अनुनाद सिंह |अनुनाद सिंह]] जी के वार्ता पर अनुनाद जी को और मुझे आईपी द्वारा 2 दिनों से गाली दी जा रही है. धन्यवाद.[[User:Aviram7|<b style="font-family:auto;color:#f6cf3d;background:#000;padding:1q;border-radius:5q">Aviram</b>]]<span style="font-size:11q">[[User talk:Aviram7| <sup>No</sup><sub>Surprises</sub><span style="font-size:9q">Please</span>]]</span> 08:29, 16 मार्च 2022 (UTC) == आपके संपादन विवेक पर मेरी आपत्ति दर्ज करें == महोदय अच्छा लगा यह जान कर आप हिंदी विकी पर संपादन करते हैं किंतु कोई लेख याद्रच्छिक या मनमाने ढंग से हटाने से पहले अच्छा होता आप मुझ संबद्ध पृष्ठ निर्माता को अपनी तथाकथित आपत्तियों से अवगत कराने का कष्ट करते। हिंदी विकीपीडिया पर बहुत सारे लेख ऐसे मिल जाएंगे जिन्हें संपादन की या हटाने की जरूरत है पर आपकी दिव्य दृष्टि गट्टू लाल शास्त्री वाले मेरे लेख पर ही पड़ी यह थोड़ा आश्चर्यजनक और पूर्वाग्रह युक्त भाव लगा। आप और कहां क्या संदर्भ चाहते थे यह स्पष्ट नहीं हुआ न आपने बताया। अब कृपया उस आलेख को पुनर्जीवित करें और या तो स्वयं लेख संशोधित करें या अलग से अपनी वैध शंकाओं या आपत्तियों से मुझे अवगत कराएं। अन्यथा आपके विरुद्ध मुझे सक्षम स्तर पर आपको संपादन से रोकने की कार्यवाही करनी होगी। असुविधा के लिए खेद और मेरी अप्रीतिकर प्रतिक्रिया के लिए अग्रिम क्षमा याचना। [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 09:03, 16 मार्च 2022 (UTC) :आपकी आपत्तियों का स्वागत और सम्मान रहेगा। कल संपादन संबंधी आपत्तियों का व्यवस्थित उत्तर दे पाऊँगा। धन्यवाद। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 09:32, 16 मार्च 2022 (UTC) :आदरणीय @[[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] जी नमस्ते। आपने जिस लेख का उल्लेख किया है उसे लगभग एक-डेढ़ महीने तक [https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:पृष्ठ_हटाने_हेतु_चर्चा/लेख/गट्टूलाल_शास्त्री हटाने हेतु चर्चा] के लिए रखा गया था। नामांकन का आधार संदिग्ध उल्लेखनीयता था। नामांकन के पक्ष में तर्क दिया गया कि लेख में संदर्भों का अभाव है तथा संश्लेषण शैली में मूल शोध की तरह लिखा गया है। 'हटाने हेतु चर्चा' के समापन के दौरान मेरी दिव्य दृष्टि केवल गट्टूलाल शास्त्री वाले लेख पर ही नहीं पड़ी बल्कि कुछ दूसरे लेखों को भी या तो 'रखा' या 'हटाया'। चूंकि इस लेख को मैंने हटाया है इसलिए नामांकनकर्ता और टिप्पणीकर्ता से सहमत हूँ। गट्टूलाल शास्त्री जी के बारे में यदि कुछ [https://books.google.co.in/books?id=ay0dEAAAQBAJ&lpg=PT259&ots=58Iq3n0W35&dq=%E0%A4%97%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%20%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&hl=hi&pg=PT259#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%20%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&f=false द्वितीयक और तृतीयक स्रोतोंं] के हवाले से लिखा जाय तब तो लेख का औचित्य ठहरता है अन्यथा प्राथमिक स्रोत या उन्हीं की रचनाओं के माध्यम से मूल शोध की तरह लिखे जाने पर उल्लेखनीयता संदिग्ध ही रहेगी। सभी आपकी तरह ही पंडित हों जरूरी नहीं। सादर। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 12:36, 17 मार्च 2022 (UTC) ----------------------------- ==काश ! अगर आप वैसा करते== ::[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|श्रद्धेय अजीत कुमार तिवारी]] जी दंडवत प्रणाम ! मैं गट्टूलाल शास्त्री जी पर लिखे उस लेख पर लम्बे समय से इसलिए कार्यरत रहा क्यों कि इसे मैं सभी उपलब्ध स्रोतों से एक मुकम्मल रूप देने में लगा था । लगभग एक-डेढ़ महीने तक [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गट्टूलाल शास्त्री|हटाने हेतु चर्चा]]<nowiki/>के लिए यह रखा गया यह आप की वैयक्तिक रियायत / निजी उदारता थी, या विकीपीडिया की घोषित-नीति मुझे नहीं पता; पर आरम्भ से मुझे आशंका थी आप जैसे कथित विद्वान संपादक जो विषय का महत्व समझे बिना ही लेखों को अविवेकपूर्ण तरीके से हटाने को ही अपने सम्पादकीय-कर्म की एकमात्र इतिश्री समझते आये हैं, '''जिनके खुद के लिखे में चाहूँ, तो मैं एक-दो नहीं भाषा, व्याकरण, की अशुद्धियों समेत अनेक दोष, जब भी चाहूँ निकाल सकता हूँ !''' संपादक जो न हिंदी की भाषा-सम्पदा को ठीक से समझते हैं, न परंपरा को, न जिस व्यक्ति पर लिखा गया है उस पर पूरा पढ़ कर या मनन कर अपनी राय कायम करते हैं बल्कि ऐसे लोग विकिपीडिया जैसे सूचनापरक मंच तक को अपनी निजी जागीर समझते और अतार्किक मनमानी करते हुए अपनी अधिकारिता का खुला दुरूपयोग ही करते हैं । ''ये क्या बात हुई कि कोई भी रास्ते चलता नामांकनकर्ता किसी भी लेख पर हटाने की टिप्पणी दे दे, और आप जैसे तथाकथित पतिश्रमी संपादक उसे बिना विवेक और बौद्धिक श्रम किये, लेख में अंकित व्यक्ति विशेष का इतिहास और सांस्कृतिक महत्व समझे बिना उसे हटा दें यह बात, यह दुष्प्रवृत्ति न सिर्फ पीड़ादायक औए अशोभनीय ही है, बल्कि आपके अपने बौद्धिक-ज्ञान और विवेक पर गंभीर सवालिया निशान भी है। '' ज्यादा उपयुक्त तो यह होता यदि आपको कोई भी लेख 'मूल शोध की तरह लिखे जाने पर 'उसकी 'उल्लेखनीयता संदिग्ध' लगे तो आप को सब से पहले तो यह लेखक को सूचित करना चाहिए कि किस अंश में मूल शोध नज़र आया, किस जगह और सन्दर्भ चाहियें या दूसरा विकल्प यह भी होता कि स्वयं उस स्वनामधन्य संपादक को विकीपीडिया के मानक के आधार पर सम्पादित /संशोधित/ परिवर्तित करना चाहिए या सहयोगकर्ता लेखक से उसे इच्छित रूप में सुधारने का अवसर देना चाहिए पर खेद है - लगता यही है आप जैसे संपादक स्वयं तो जैसे किसी लेख को सुधारने का मौका देने तक में कोई परिश्रम करना नहीं चाहते (या ज्यादा संभव है- लेख में कही कोई गंभीर बात उनके पल्ले ही न पड़ी हो!) । '' नए अछूते विषय पर लिखना या शोध करके हिंदी विकीपीडिया के व्यापक हित में उसे प्रस्तुत करना कितना कठिन है- लेख हटा देना तो बहुत ही सरल- यह बात आप जैसे लोग कैसे मान सकते हैं जो सिर्फ 'हिटलरी मानसिकता' के शिकार हैं। '' आपकी आपत्ति है- नामांकनकर्ता और टिप्पणीकर्ता ने अपने नामांकन के पक्ष में यह तर्क दिया गया था कि लेख में संदर्भों का अभाव है, पर प्रिय बंधुवर अगर आप स्वयं पूरा आलेख पढ़ जाने का श्रम कर लेते तो आपको पता लग जाता यह आक्षेप कितना गलत और सतही है। गट्टूलाल शास्त्री जी से सम्बद्ध जितने भी सन्दर्भ आवश्यक या उचित थे- इन पंक्तियों के लेखक ने दे ही दिए थे इसलिए यह कहना निहायत गलत तथ्यों के परे और मनघडंत आरोप है कि लेख में संदर्भों का अभाव है ! हाँ, इस घटना से भी यह ज़रूर साफ़ हुआ आप जैसे संपादक पूरा लेख कभी पढ़ते ही नहीं हैं। पढ़ते हैं तो दिमाग इस्तेमाल नहीं करते ( क्यों कि वह शायद होता भी नहीं) 'सभी आपकी तरह ही पंडित हों जरूरी नहीं' आपने किस अपमानजनक मंशा से लिखा है मुझे इस व्यंग्य का उद्देश्य समझ नहीं आया पर इस से आपकी व्यक्तिगत कुंठा, खीझ और लाचारी ज़रूर जग-ज़ाहिर हो गयी। बहरहाल आपसे अनुरोध नहीं अपील है- अपने मनमानीपूर्ण निर्णय को तत्काल प्रभाव से वापस लें और गट्टूलाल शास्त्री को दुबारा लगाएं । आपको कुछ बातें बुरी लगेंगी पर आप का यही रवैया ऐसा ही रहा तो मेरे जैसे अनेक तटस्थ लोग इस उपक्रम में हाथ डालने ही दूर रहेंगे। और यह लिखना ज़रूरी नहीं कि इस दुर्भाग्यपूर्ण निर्णय के लिए आप जैसे हठधर्मी गैर-प्रजातान्त्रिक कुंठित मन-मानस वाले संपादक ही ज़िम्मेदार होंगे ! अभी तो इतना ही, बाक़ी आपके उठाये गए सकारात्मक कदम के बाद , [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 14:17, 17 मार्च 2022 (UTC) ------------------------------------ :लेख के बारे में यह बातें आपको चर्चा के दौरान करनी चाहिए थी। नामांकन के बाद एक संदेश लेखक के वार्ता पृष्ठ पर भी जाता है। इस लेख पर भी [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=सदस्य_वार्ता:Hemant_Shesh&diff=5488382&oldid=5455377 नामांकन] की सूचना आपको दी गई थी। आपने न केवल चर्चा में भाग लेना अनुचित समझा बल्कि [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=सदस्य_वार्ता:Hemant_Shesh&diff=5457590&oldid=5456230 सूचना के कई अवतरणों] को ही हटा दिया। इसका कोई कारण बताएंगे आप? वैसे भी आप अभी तक लेखों को ज्ञानकोशीय प्रारूप में न लिखकर ब्लॉग या संस्मरण की तरह लिख रहे हैं। आप मेरे बारे में राय बनाने के लिए स्वतंत्र हैं। मुझे आपकी कोई बात बुरी नहीं लगी। जिस तरह की गतिविधियाँ आप कर रहे हैं उससे आपकी ही मंशा जाहिर होती है। सादर। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 15:18, 17 मार्च 2022 (UTC) मुझे आपकी ज्ञानवर्धक प्रतिक्रिया की प्रतीक्षा है । [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 11:49, 16 मार्च 2022 (UTC) ------------------------ (अगर बुरा न लगे तो मुझे कृपया सूचित करें आपके बनाये लेख (मौलिक लेख) कौन कौन से हैं ?््् [[सदस्य:Hemant Shesh|Hemant Shesh]] ([[सदस्य वार्ता:Hemant Shesh|वार्ता]]) 15:38, 17 मार्च 2022 (UTC) == स्थानान्तरण अनुरोध == अजीत ज़ी कृपया मेरे अनुरोध पर भी आप दीजिए [[वार्ता:मैं बालक तू माता शेरावाली]] यहाँ पर 1 महीना से अनुरोध लंबित चल रही है. कृपया आपसे अनुरोध है की आप कृपया उचित निर्णय लीजिये [[User:Aviram7|<b style="font-family:auto;color:#f6cf3d;background:#000;padding:1q;border-radius:5q">Aviram</b>]]<span style="font-size:11q">[[User talk:Aviram7| <sup>No</sup><sub>Surprises</sub><span style="font-size:9q">Please</span>]]</span> 11:12, 20 मार्च 2022 (UTC) == Please block these vandals == {{vandal|2401:4900:4E11:36DE:342B:2E91:8E6A:9C9C}} {{vandal|124.123.162.198 }} and {{vandal|60.243.221.146 }} they are spamming a lot! [[सदस्य:Pavlov2|Pavlov2]] ([[सदस्य वार्ता:Pavlov2|वार्ता]]) 15:12, 4 अप्रैल 2022 (UTC) == काफिर == कृपया [[वार्ता:काफ़ि़र]] यहां जो लिखा गया है, उसे पढ़कर, उस पृष्ठ को संपादित कीजिए |-[[विशेष:योगदान/2402:8100:281B:579C:0:0:0:1|2402:8100:281B:579C:0:0:0:1]] ([[सदस्य वार्ता:2402:8100:281B:579C:0:0:0:1|वार्ता]]) 11:03, 26 अप्रैल 2022 (UTC) == चित्र का स्थानांतरण करने हेतु अनुरोध == अजीत कुमार जी , नमस्ते! कुछ दिन पहले मैंने एक हिन्दी विकिपीडिया पर एक चित्र अपलोड किया था जिसका नाम गलत है , वर्तमान में उसका नाम चित्र:Content.jpeg है, परन्तु उसका नाम चित्र:Parshuram ki Pratiksha.jpg होना चाहिए था , लेकिन ये त्रुटि मुझे भूलवश हो गई है, आप विकिपीडिया पर प्रबंधक है , प्रबंधक के अलवा ये चित्र प्रेरक ही चित्र को स्थानांतरण करने का कार्य कर सकते है , आपको चित्र इस लेख पर मिल जायेगा [[परशुराम की प्रतीक्षा ]]. मेरा आपसे विनम्र प्रार्थना है कृपया इस चित्र को स्थानांतरण कर देंगे तो मैं आपका हमेशा आभारी रहूँगा. धन्यवाद {{Smiley}} [[User:Aviram7|'''<span style="color:#8b00ff;">A</span><span style="color:#6528c2;">VI</span><span style="color:#3f5184;">RAM </span><span style="color:#197947;"> 7</span>''']] [[User talk:Aviram7|ॐ नमोः भगवते वासुदेवाय नमः]] 08:24, 28 अप्रैल 2022 (UTC) == [[:मोनीषा शाह]] == नमस्ते। मैंने देखा कि आपने [[:मोनीषा शाह]] लेख को चर्चा के परिणामस्वरूप हटाने के लिए चुना है [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मोनीषा शाह]]। मैं उल्लेखनीयता की चिंता को समझता हूं। यह लेख या चर्चा में प्रदर्शित नहीं किया गया था। क्या मैं कृपया विकास के लिए लेख को बहाल करने का अनुरोध कर सकता हूं। सुझाए गए बहाली लक्ष्य [[सदस्य:Djm-leighpark/मोनीषा शाह]] धन्यवाद। [[सदस्य:Djm-leighpark|Djm-leighpark]] ([[सदस्य वार्ता:Djm-leighpark|वार्ता]]) 13:28, 28 अप्रैल 2022 (UTC) :कृपया वार्ता पृष्ठ को भी पुनर्स्थापित करें। शुक्रिया [[सदस्य:Djm-leighpark|Djm-leighpark]] ([[सदस्य वार्ता:Djm-leighpark|वार्ता]]) 22:31, 28 अप्रैल 2022 (UTC) == अतुल राघव == महोदय, जो पेज अपने हटाया है उसको वापिस ला दीजिए। ३ दिन का समय तो देते हटाने से पहले। मुझे एक-दो सप्ताह का समय और दें मैं अधिक जानकारी इकट्ठा करता हूं और आपके सामने पेश करता हूं वैसे यह कोई प्रचार आदि लेख नही है। अतुल राघव गाजियाबाद नगर निगम के ब्रांड एंबेसडर है। ये बात ट्विटर के माध्यम से खुद नगर निगम ने लिखी है। जागरण और नवभारत टाइम्स ने भी लिखा है इनके बारे में। ये देखिए: https://twitter.com/AMRUTCityGzb/status/1463474896885805060?t=CXgbdqQByCXKaLOqW_rZkQ&s=19[[सदस्य:Divineplus|Divineplus]] ([[सदस्य वार्ता:Divineplus|वार्ता]]) 03:03, 5 मई 2022 (UTC) == गेडेला श्रीनुबाबू लेख == कृपया गेडेला श्रीनुबाबू लेख रखें, आपने वैध कारण के बिना हटा दिया हार्दिक धन्यवाद [[सदस्य:Pkraja1234|Pkraja1234]] ([[सदस्य वार्ता:Pkraja1234|वार्ता]]) 02:43, 6 मई 2022 (UTC) == नरसिंह नारायण मिश्र वाले पेज को पुनः प्रकाशित कीजिए। अन्यथा कारण बताइए, क्या कारण था उसे आप को हटाना पड़ा? == नरसिंह नारायण मिश्र वाले पेज को पुनः प्रकाशित कीजिए। अन्यथा कारण बताइए, क्या कारण था उसे आप को हटाना पड़ा? [[सदस्य:ParmaNand Mishra|ParmaNand Mishra]] ([[सदस्य वार्ता:ParmaNand Mishra|वार्ता]]) 15:20, 6 जून 2022 (UTC) == मौर्य जाति == यह पेज के साथ छेड़ छाड़ किसने किया??? [[सदस्य:Amansinghmurao|Amansinghmurao]] ([[सदस्य वार्ता:Amansinghmurao|वार्ता]]) 10:19, 9 जुलाई 2022 (UTC) == गोपी राठोड == [[गोपी_राठोड]] ye page galti se namankan hetu aa chuka hai kripya speedy deletion na kare ye page ko surakshit kare aur namankan hatade. [[सदस्य:Fa21526|Fa21526]] ([[सदस्य वार्ता:Fa21526|वार्ता]]) 17:53, 13 जुलाई 2022 (UTC) == श्री गायत्री सहस्रनामस्तोत्र पर चर्चा == {{ping|अजीत कुमार तिवारी}}जी प्रणाम, मेरे तीन लेख 'श्री गायत्री सहस्रनामस्तोत्र', 'सिद्धमंगल स्तोत्र' तथा 'कालभैरवाष्टक' इन पे हहेंच साँचे जोड़ दिए गए थे जिन पर अभ आभी चर्चा शुरू हुईथी, लेकिन अचानक आप ने ये तीनो लेख हटा दिए. कृपया क्या इस बात पे उचित जवाब मिलसकता हैं?-[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] ([[सदस्य वार्ता:संतोष गोरे|वार्ता]]) 17:41, 20 जुलाई 2022 (UTC) :चर्चा के लिए पृष्ठ पुनर्स्थापित कर दिया गया है। आपने हटाने हेतु चर्चा के लिए बने संबंधित पृष्ठ पर चर्चा न करके अलग पन्ना ही बना दिया था। अब आप चर्चा कर सकते हैं। धन्यवाद। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:48, 20 जुलाई 2022 (UTC) == जौला यूथ क्लब == आपने बिना वजह बताई पेज को हटाया यह गलत बात है। क्या जौला यूथ क्लब नही है ? और अगर है तो क्या यह कार्यरत नही है? इतना सामाजिक कार्य किया जा रहा है ।समाचार पत्रों में जिक्र हो रहा है बावजूद इसके आपने हटाया। आपसे अनुरोध है कि पुनः पेज को वापिस लाया जाए। [[सदस्य:Realjeeshan|Realjeeshan]] ([[सदस्य वार्ता:Realjeeshan|वार्ता]]) 18:02, 22 जुलाई 2022 (UTC) == Arkvanshi (suryavanshi) == According to books of old historians the history was written right of arkvanshi (Suryavanshi) kshatriya this community also called as arksuryavanshi so why this is removed I can give you proofs also of books I can send you photos of that book's page there is not only one book in which this is written there are many books. So please don't remove this I have done research and done analysis for this article and then written. [[विशेष:योगदान/2401:4900:4197:A02A:1A72:AF00:1D3F:BEF2|2401:4900:4197:A02A:1A72:AF00:1D3F:BEF2]] ([[सदस्य वार्ता:2401:4900:4197:A02A:1A72:AF00:1D3F:BEF2|वार्ता]]) 05:31, 27 जुलाई 2022 (UTC) == Team saath == Team saath page ko kisliye hataya gya, sir aapse request hai ki dobara page ko show kre [[विशेष:योगदान/2401:4900:30D3:1EC3:0:4D:6004:F101|2401:4900:30D3:1EC3:0:4D:6004:F101]] ([[सदस्य वार्ता:2401:4900:30D3:1EC3:0:4D:6004:F101|वार्ता]]) 15:03, 6 अगस्त 2022 (UTC) == बोर्गवर्ड & लाडा == @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] नमस्ते, चूँकि आपने हिंदी विकिपीडिया पर बोर्गवर्ड लेख को मशीनी अनुवाद के कारण हटा दिया था और लाडा लेख को भी किसी अन्य उपयोगकर्ता द्वारा हटा दिया गया था, क्या आप मेरे लिए हिंदी विकिपीडिया पर बोर्गवर्ड और लाडा के लेख बना सकते हैं। धन्यवाद. [[सदस्य:OZAJA|OZAJA]] ([[सदस्य वार्ता:OZAJA|वार्ता]]) 20:00, 1 सितंबर 2022 (UTC) :जी नहीं। धन्यवाद। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 02:00, 3 सितंबर 2022 (UTC) == ब्रिटिश साम्राज्य से जुड़े लोगों के पृष्ठ का नाम बदलने हेतु। == मित्र {{u|अजीत कुमार तिवारी}}, मैं आपसे निवेदन करता हूं की आप मेरी एवं हिंदी विकिपीडिया के करोड़ों पाठकों की मदद करें। जैसा कि आप जानते हैं की अभी हाल ही में ब्रिटेन के राज परिवार में एक घटना घटित हुई। उसके पश्चात राज परिवार के सदस्यों के टाइटल को बदला गया है। मेरा आपसे निवेदन है कि आप परिवार के प्रमुख सदस्यों के लेख के नाम (का स्थांतरण कर दें) बदल दें। जिन लेखों के नाम बदलना है वह नीचे दिए गए हैं। * [[राजकुमार विलियम, कैम्ब्रिज के ड्यूक]] को विलियम, वेल्स के राजकुमार * [[कैथरीन, कैम्ब्रिज की डचेस]] को कैथरीन, वेल्स की राजकुमारी * [[कैम्ब्रिज के राजकुमार जॉर्ज]] को वेल्स के राजकुमार जॉर्ज * [[कैम्ब्रिज की राजकुमारी शार्लट]] को वेल्स की राजकुमारी शार्लट आपसे अनुरोध है कि आप यह छोटा सा कार्य कर दें। मैं स्वयं कर देता यदि मैं सक्षम होता। यदि आप चाहे तो आप अंग्रेजी विकिपीडिया पर देख सकते हैं वहां मेरे द्वारा दिए गए नाम ही हैं जिन्हें किंग चार्ल्स तृतीय की घोषणा के बाद बदल दिया गया है। धन्यवाद! [[सदस्य:JaggaDaaku|JaggaDaaku]] ([[सदस्य वार्ता:JaggaDaaku|वार्ता]]) 14:12, 10 सितंबर 2022 (UTC) {{u|अजीत कुमार तिवारी}} आपने अब तक कोई जवाब नहीं दिया। '''[[User:JaggaDaaku|<span style="color: #FF7518;">JaggaDaaku</span>]]'''<sup>[[User talk:JaggaDaaku|<i style="color:#FF7518;">talk</i>]]</sup> 09:05, 19 अक्टूबर 2022 (UTC) == कृपया अपना ईमेल देखे == अजीत जी, नमस्ते! कृपया आप अपना जीमेल चेक कीजिये. धन्यवाद →<abbr title="Smiling face" style="border-bottom: none;">[[File:Face-smile.svg|18px|link=]]</abbr> <span style="border-radius:8em;padding:0 7px;background:Orange">[[User:Aviram7|<span style="color:white">'''αѵίɾαʍ7'''</span>]]</span> [[User talk:Aviram7|([ʆεt'ς tαʆƘ🇮🇳])]]← 14:34, 6 अक्टूबर 2022 (UTC) :नमस्ते‍! कृपया अपने सरोकार उचित स्थान पर उचित तर्कों के साथ व्यक्त करें। धन्यवाद। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 14:47, 6 अक्टूबर 2022 (UTC) == शिवमूर्ति दूबे (स्वतंत्रता संग्राम सेनानी) का गुगल पर जो विकपीडिया डाला गया है उसमे दिया गया जानकारी पूर्णतः सत्य है। == श्रीमान अजीत कुमार तिवारी जी महोदय आपने शिवमूर्ति दूबे जो कि यूपी के मिर्जापुर जिले के बहुत महान स्वतंत्रता सेनानी थे। उनके जीवन परिचय के डाले गए विकपीडिया पर सवाल उठाते हुए उसे संग्धित करार दिया है और उसे डीलीट करवाना चाहते हैं महोदय आपसे यह बताना चाहूंगी कि शिवमूर्ति दूबे जी के जीवन के बारे में बताया गया एक एक बात सत्य है ।ये बहुत ही महान स्वतंत्रता सेनानी थे जिनका हमारे पूरे जिले में बहुत सम्मान है इनके घर पर मुख्यमंत्री से लेकर राष्ट्रपति तक आ चुके हैं जिनकी जानकारी आप राष्ट्रपति और मुख्यमंत्री कार्यालय से प्राप्त कर सकते हैं। इनके नाम पर शिवमूर्ति नगर पड़ा है जहां से उत्तर प्रदेश सरकार अपनी सरकारी बसों का संचालन करवाता है शिवमूर्ति नगर से मिर्जापुर सोनभद्र प्रयागराज,varanshi आदि जगहों तक इसलिए आपसे निवेदन है कि हमारे जनपद के गौरव शिवमूर्ति दूबे जी की विकपीडिया को आप डीलिट ना करें और करवाए। आप लोग अगर एक स्वतंत्रता सेनानी का सम्मान नही कर सकते तो कृपया अपमान भी ना करिएगा बस आपसे यही निवेदन है। भगवान आपका भला करें। स्वतंत्रता संग्राम सेनानी शिवमूर्ति दूबे अमर रहें🇮🇳 [[विशेष:योगदान/2401:4900:B03:2EB9:0:5E:EA13:8901|2401:4900:B03:2EB9:0:5E:EA13:8901]] ([[सदस्य वार्ता:2401:4900:B03:2EB9:0:5E:EA13:8901|वार्ता]]) 14:35, 8 अक्टूबर 2022 (UTC) == लाडा & बोर्गवर्ड == @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] नमस्कार, कृपया क्या आप कार कंपनियों के लिए लेख सृजन सकते हैं '''लाडा''' & '''बोर्गवर्ड'''. मैं आपको बहुत-बहुत धन्यवाद दूंगा[[सदस्य:A TUZI|A TUZI]] ([[सदस्य वार्ता:A TUZI|वार्ता]]) 10:14, 15 अक्टूबर 2022 (UTC) ==उदय मंडल पेज बनाने कि अनुमति== प्रिय अजित जी, नमस्कार! वर्तमान में बिहार कि राजनीती में उदय मंडल का नाम काफी चर्चा में है एवं समाचार में भी ट्रेंड कर रहे हैं, अतः आपसे निवेदन है कि इस पेज को पुन: बनाने कि अनुमति प्रदान करें अथवा बनाने कि कृपा करें। धन्यवाद! == नए साल की शुभकामनाएँ, अजीत कुमार तिवारी! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} '''अजीत कुमार तिवारी''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। <br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br /> </div> &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}'' {{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks --> == विकिपिडिया नाम के खाते को ब्लॉक करने कि धमकी == विकिपिडिया नाम से बना खाता, पूर्ण रूप से वैध और नियमों के अनुरूप नाम की उपलब्धता के आधार पर बनाया गया है, यदि यह प्रतिबंधित नाम है तो इस नाम से खाता बनाना संभव नहीं होता, आप इस खाते को बिना कारण ब्लॉक करने कि धमकी दे रहे हैं, अपनी धमकी पर पुनर्विचार करें । [[सदस्य:विकिपिडिया|विकिपिडिया]] ([[सदस्य वार्ता:विकिपिडिया|वार्ता]]) 04:18, 1 मार्च 2023 (UTC) :नाम की उपलब्धता और वैधता दो अलग-अलग विषय हैं। हिंदी या अंग्रेजी से इतर भाषाओं में कतिपय अपशब्द भी सदस्य नाम के लिए उपलब्ध हो सकते हैं। कई सदस्य अपशब्दों या फूहड़ नामों से खाते बना भी लेते हैं और शीघ्रातिघ्र प्रतिबंधित भी हो जाते हैं। मैंने आपको धमकी नहीं दी है बल्कि चेतावनी दी है कि कृपया ऐसे नामों का व्यवहार न करें जो किसी भी तरह की संशय की अयाचित स्थिति पैदा कर सकते हैं। आपसे एक सदस्य ने इस संबंध में नियमानुसार वार्ता की तो आपने तर्क दिया कि नाम बदला नहीं जा सकता। आपको नाम बदलने के अनुरोध वाली कड़ी इसीलिए उपलब्ध कराई गई थी। कृपया नाम पर पुनर्विचार करें और निरर्थक विवादों में ऊर्जा क्षय न करें। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 07:39, 1 मार्च 2023 (UTC) ::उक्त नाम ना तो विधि विरुद्ध है, न असंसदीय है, ना तो अपशब्द है, ना ही wikipedia पर प्रतिबंधित है, ना ही उक्त नाम के खाते ने किसी नियम का उलंघन किया है, फिर आप बेवजह क्यों विवाद पैदा कर रहे है ? [[सदस्य:विकिपिडिया|विकिपिडिया]] ([[सदस्य वार्ता:विकिपिडिया|वार्ता]]) 11:04, 1 मार्च 2023 (UTC) महोदय, @[[सदस्य:विकिपिडिया|विकिपिडिया]] जी आपको इसीलिए कहा जा रहा है कि आप प्रतिबंध न हो।क्योंकि ये सदस्य नाम विकिपीडिया नीतियों के खिलाफ़।<span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:57, 1 मार्च 2023 (UTC) :::आपने अभी तक सदस्य नीति पढ़ी नहीं है। दो सदस्यों ने आपके वार्ता पृष्ठ पर सदस्य नाम नीति की कड़ी भी दी किंतु आपने उस पर ध्यान नहीं दिया। नीतियों में स्पष्ट लिखा है कि आप भ्रामक नाम नहीं रख सकते। भ्रामक सदस्य नाम का अंतिम बिंदु है “'''"विकिपीडिया", "विकीमीडिया", WMF जैसे वाक्यांशों सहित सदस्यनाम यदि वे गलत धारणा देते हैं कि खाता आधिकारिक रूप से विकिमीडिया फाउंडेशन या उसके किसी एक परियोजना से संबद्ध हो सकता है।'''” इसके निस्तारण में कहा गया है कि सदस्य से वार्ता कर नाम बदलने का अनुरोध किया जाना चाहिए यदि यह गलती से हुआ है तो। आपको सूचित किया गया और वार्ता भी की गई। हालाँकि आप लगातार कुतर्क किए जा रहे हैं। उसी निस्तारण का अंतिम विकल्प प्रतिबंधित या ब्लॉक किया जाना है। दुःखद है कि आप उसी दिशा में हठपूर्वक बढ़ रहे हैं। कृपया अपने वार्ता पृष्ठ पर सुझाई गई सदस्य नाम नीति ध्यानपूर्वक पढ़ें और नाम परिवर्तन करके सकारात्मक संपादन जारी रखें। धन्यवाद। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 11:19, 1 मार्च 2023 (UTC) ::::आपकी सलाह पर नाम परिवर्तन का आवेदन कर दिया है। [[सदस्य:विकिपिडिया|विकिपिडिया]] ([[सदस्य वार्ता:विकिपिडिया|वार्ता]]) 17:19, 1 मार्च 2023 (UTC) == महोदय कृपया मदद करें == महोदय कृपया इन हटाए गए संशोधनों को पुनर्स्थापित करें (https://hi.wikipedia.org/w/index.php?diff=5788312) यह उपयोगकर्ता अंग्रेजी विकिपीडिया पर मुझ पर झूठे आरोप लगा रहा है लेकिन अगर ये हटाए गए संशोधन बहाल हो जाते हैं तो वे अंग्रेजी विकिपीडिया पर अपना खाता अनब्लॉक करने में मेरी मदद कर सकते हैं और सच्चाई को सबके सामने ला सकते हैं। [[सदस्य:Drtsgh|Drtsgh]] ([[सदस्य वार्ता:Drtsgh|वार्ता]]) 06:29, 15 मार्च 2023 (UTC) :@[[सदस्य:Drtsgh|Drtsgh]] जी : आपके द्वारा दी गयी कड़ी से मैं नहीं समझ पा रहा हूँ कि आप कौनसे पृष्ठ की बात कर रहे हो, हालांकि मुझे ऐसे लग रहा है कि आप किसी अन्य सदस्य के वार्ता पृष्ठ के अवतरण को वापस चाहते हो। उस पृष्ठ पर बहुत बड़ी मात्रा में बर्बरता थी जिसको यहाँ नहीं रखा जा सकता। जिस खाते से वो बर्बरता की गयी, वो आपका कठपुतली खाता है अतः मुझे आपका अनुरोध नहीं समझ में आ रहा है और मैं इसकी वापसी नहीं करुँगा। अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर आपका प्रतिबन्ध आपके कठपुतली खाते के कारण है, उसका हिन्दी विकिपीडिया के किसी पृष्ठ से कोई लेना देना नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:09, 15 मार्च 2023 (UTC) ::सर यह मेरा खाता नहीं है यहाँ न ही अंग्रेजी विकिपीडिया पर मेरा एक ही खाता है "Drtsgh" जो उपयोगकर्ता युगोन कार्पोरेट किया गया है उस उपयोगकर्ता के साथ जो यहाँ हिंदी विकिपीडिया पर अंग्रेजी विकिपीडिया पर अवरुद्ध है ::उसने उसे अंग्रेजी विकिपीडिया पर स्वीकार करने के लिए कहा कि मैं उसका शॉकपपेट खाता हूँ लेकिन मैं नहीं हूँ यदि आप कुछ समय के लिए उन संशोधनों को पुनर्स्थापित करते हैं तो वे मेरी बेगुनाही साबित करेंगे कि मैं कोई शॉकपपेट नहीं हूँ यह सब युगों की योजना थी [[सदस्य:Drtsgh|Drtsgh]] ([[सदस्य वार्ता:Drtsgh|वार्ता]]) 07:21, 15 मार्च 2023 (UTC) == जानकारी प्राप्त करना == अजीत जी, आपने इस सदस्य @सदस्य वार्ता:43.254.176.16 का वार्ता पृष्ठ डिलीट कर दिया है, जिस पर मैंने चेतावनी दी थी। क्या इसका कोई खास कारण है? सदस्य बर्बरता में शामिल था, अगली बार मुझे क्या करना चाहिए? [[User:Tousif.15|<span style='color: #ceff00;background-color: #1e1e1e;'><b>&nbsp;तौसिफ&nbsp;</b></span>]] [[User Talk: Tousif.15|<sup><span style='color: #ceff00;background-color: #1e1e1e;'><b>''बातचीत''?</b></span></sup>]] 14:32, 12 अप्रैल 2023 (UTC) :आईपी पते पर चेतावनी देने का कोई औचित्य नहीं रहता क्योंकि वे बदलते रहते हैं। यदि आईपी स्टैटिक हो तब भी आप बर्बरता हटाते समय स्वतःसंदेश को हटा दें। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 10:50, 13 अप्रैल 2023 (UTC) ::मैं आईपी को ब्लॉक करवाने के लिए कहां आवेदन दे सकता हूं । मैंने अभी देखा कि आपने news24 का पेज हटा दिया, फिर मेरे हिसाब से उस आईपी को ब्लॉक करना चाहिए था [[User:Tousif.15|<span style='color: #ceff00;background-color: #1e1e1e;'><b>&nbsp;तौसिफ&nbsp;</b></span>]] [[User Talk: Tousif.15|<sup><span style='color: #ceff00;background-color: #1e1e1e;'><b>''बातचीत''?</b></span></sup>]] 10:55, 13 अप्रैल 2023 (UTC) :::आईपी ब्लॉक किया गया है एक सप्ताह के लिए। पन्ना भी वापस लाया गया है। अश्लील सामग्री भर दी गई थी इसलिए इतिहास हटाकर सामग्री वापस किया गया है। इसमें भी कुछ आवश्यक इतिहास के अवतरण छूट गए हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 11:00, 13 अप्रैल 2023 (UTC) ::::जी, ठिक है। फिर भी क्या कोई ऐसी जगह है जहां मै आईपी को ब्लोक करवा सकता हुुं। [[User:Tousif.15|<span style='color: #ceff00;background-color: #1e1e1e;'><b>&nbsp;तौसिफ&nbsp;</b></span>]] [[User Talk: Tousif.15|<sup><span style='color: #ceff00;background-color: #1e1e1e;'><b>''बातचीत''?</b></span></sup>]] 11:23, 13 अप्रैल 2023 (UTC) :::::जी हाँ। प्रबंधक सूचनापट। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 11:24, 13 अप्रैल 2023 (UTC) == मशीनी अनुवाद के संबंध में == महोदय, ये अनुरोध निम्न वार्ता के सम्बन्ध में है https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य_वार्ता:Aayush12233#मशीनी_अनुवाद_के_संबंध_में. क्या आप बता सकते हैं की आपने इन लेखों - [[विमान अपहरण ]],[[फुटकर बैंकिंग ]],[[नेटवेस्ट ]],[[दाल-ई ]],[[थोक बैंकिंग ]],[[छाया बैंकिंग प्रणाली ]],[[घर में शारीरिक दंड ]],[[वीआईएक्स ( विक्स ) ]],[[रमन राघव 2.0 (२०१६ फ़िल्म) ]],[[पैसिफ़िक रिम अपराईज़िंग ]],[[एन संतनाम ]],[[सेवेन सामुराई ]],[[मेट्रोपोलिस ]],[[पगलैट(२०२१ फ़िल्म) ]],[[द रुल्स ऑफ द गेम ]],[[गुरुदास सैनी ]],[[ऑटो स्वीप फैसिलिटी ]],[[हैकरनून ]],[[प्रोजेक्ट अल्फा ]],[[पेहर हेनरिक लिंग ]],[[पीकी ब्लाइंडर्स ]],[[तूतरा पहाड़ी, गोरेमारा ]],[[जस्ट मोहब्बत ]],[[आज़ाद समाज पार्टी ]],[[सुज़ुकी स्विफ्ट ]],[[सुज़ुकी कैरी ]],[[बेबी पी की मौत ]],[[फ्री प्रेस ऑफ इंडिया ]],[[साइनफेल्ड ]],[[मुक्ति दिवस ]],[[को. पो. राधाकृष्णन ]],[[आर्क द ट्रिम्फ पर अंकित नाम ]],[[आध्यात्मिक चिकित्सा ]],[[नैनार नागेंद्रन ]],[[सिम्बियन OS ]],[[पावती (दत्त जाल) ]],[[देशी प्रेस अधिनियम। वर्नाक्यूलर प्रेस एक्ट ]],[[द बढई का ]],[[मैरी दे मेडिसी ]],[[मेडागास्कर के औपनिवेशिक प्रमुखों की सूची ]],[[मेडागास्कर की पहली महिला ]],[[मालागासी प्रोटेक्टोरेट ]],[[मनकेसिम किंगडम ]],[[ब्रिटिश टोगोलैंड ]],[[बोनो राज्य ]],[[पुर्तगाली गोल्ड कोस्ट ]],[[पुर्तगाल का साम्राज्य ]],[[डच गोल्ड कोस्ट ]],[[ग्यामानी ]],[[गोल्ड कोस्ट (ब्रिटिश उपनिवेश) ]],[[जिम्मेदारी का घर ]],[[एकांस: एक से बढ़कर स्नेक ]],[[आनंददायक छेद ]],[[हैरी पॉटर और पारस पत्थर (फ़िल्म) ]],[[हेनरी: धारावाहिक हत्यारा ]],[[स्नातक (१९६७ फ़िल्म) ]],[[संकेत (२००२ फ़िल्म) ]],[[राया एंड द लास्ट ड्रैगन ]],[[राजकुमारी मोनोनोके ]],[[राजकुमारी नौसिका की जंग (फ़िल्म) ]],[[फिर से मर गया ]],[[फ़स्ट बेल ]],[[पृथ्वी का सर्वनाश ]],[[पान की भूलभुलैया ]],[[ग्वांगगेटो महान ]],[[३४ वीं सड़क पर चमत्कार (१९९४ फिल्म) ]],[[शुक्रवार १३ (१९८० फ़िल्म) ]],[[मौत का बुलावा (रेसिडंट ईविल) ]],[[मुखौटा (१९८५ फ़िल्म) ]],[[मत्स्य कन्याओं (१९९० फिल्म) ]],[[नाइटमेयर ऑन एल्म स्ट्रीट (१९८४ फिल्म) ]],[[दुश्मन की खान (१९८५ फ़िल्म) ]],[[दिल की कानाफूसी ]],[[द कराटे किड ]],[[डार्कनेस की सेना ]],[[टिनटिन: कारनामे कमाल के (फ़िल्म) ]],[[जादुई दोस्त तोतोरो ]],[[छोटा स्टुअर्ट (फ़िल्म) ]],[[चार्ली और चॉकलेट का कारखाना ]],[[गुलाबी में सुंदर ]],[[कोयल के घोसले के ऊपर से एक उदा (फ़िल्म) ]],[[एल डोराडो के लिए सड़क ]],[[इंडियाना जोन्स और कयामत का मंदिर ]],[[इंडियाना जोन्स और आखिरी धर्मयुद्ध ]],[[आंखो की चुप्पी (फ़िल्म) ]],[[Mrs. डाउटफायर ]],[[28 दिन बाद ]],[[सूचना प्रौद्योगिकी नियम, 2021 ]],[[रमेज़ गलाली ]],[[यूरोविज़न गाना प्रतियोगिता 2021 ]],[[मुहम्मद मेटवाली अल-शरावी ]],[[भारत में इण्टरनेट ]],[[अगस्त 2020 में हुए मृत्यु ]],[[अम्लों की सूची ]],[[बीजॉर्न स्टेन्वर्स ]],[[डंजन्स एंड ड्रैगन्स 3 विश्व रक्षक ]],[[गॉल्स ]],[[आप Xie ]],[[Degrassi : अगली पीढ़ी ]],[[9/11 के षड्यंत्र के सिद्धांत ]] को [[:श्रेणी:खराब अनुवाद]] में डालने की जगह [[:श्रेणी:शीघ्र हटाने योग्य पृष्ठ]] में डालना क्यों उचित समझा ? [[:श्रेणी:जी20 देश]] क्यों [[:श्रेणी:शीघ्र हटाने योग्य पृष्ठ|हटाया]] गया जबकि उसमें २० लेख सूचीबद्ध हो सकते थे ? आप कैसे निर्धारित करते हैं की कोई लेख का इतना खराब मशीनी अनुवाद है की इसे सुधारा नहीं जा सकता ? आप समुदाय को मिलकर काम करने का मौका क्यों नहीं देना चाहते ? आपने कितने खराब अनुवादित लेख का सुधार किया है , अपने और दूसरों के? ये समीक्षा कितनो की की है आपने आज तक और ऐसी कोई नीति है क्या ? खराब मशीनी अनुवाद पर प्रतिबंधित ? अगर आप [[:श्रेणी:शीघ्र हटाने योग्य पृष्ठ]] में डाल कर हटा देंगे तो पता कैसे चलेगा की लेखक ने क्या अनुरोध किया है ? आपने हर लेख को [[:श्रेणी:शीघ्र हटाने योग्य पृष्ठ]] में डालने के बाद कितना समय दिया सुधारने के लिए ? [[:श्रेणी:शीघ्र हटाने योग्य पृष्ठ]] में डालने के बाद मौका ही कहाँ रहता है सुधारने का? क्या लेख को बिलकुल उत्तम कोटि का बनाना लेखक की ही इम्मेदारी है, अगर हाँ तो आप कितना समय प्रदान करना चाहते हैं इस कार्य के लिए? क्या आपकी नजर में एक या दो पंक्ति के लेख और दस हज़ार पंक्ति के लेख के लिए सामान नियम और नीति होनी चाहिए? आपके द्वारा शीघ्र हटाये गए लेखों का आकर कितना था ? अगर लेख सिर्फ पांच या दस पंक्ति का ही लिखा गया था तो उसमें सुधर क्यों नहीं किया जा सकता था ? आपने अपने द्वारा अनुवादित पृष्ठों की समीक्षा किससे करवाई और क्या आप समझते हैं की आपने नए पृष्ट तभी बनाये जब आपने पुराने सभी पृष्ठों को सुधर लिए ? [[सदस्य:सूरजमुखी]] ने बहुत से नीतियों का अनुवाद का अनुवाद किया है, शायद वो कुछ प्रकाश डाल सकें. [[सदस्य:CptViraj]] [[विशेष:योगदान/2401:4900:1CA8:F517:F0D0:BF5D:471F:FC86|2401:4900:1CA8:F517:F0D0:BF5D:471F:FC86]] ([[सदस्य वार्ता:2401:4900:1CA8:F517:F0D0:BF5D:471F:FC86|वार्ता]]) 17:21, 30 अप्रैल 2023 (UTC) :मशीनी अनुवाद को लेकर एक बात साफ़ देखने में आयी है कि इसे सुधारने का काम बहुत कम होता है। जिसे सुधारना होता है वह एक साथ अनुवाद नहीं करता बल्कि क्रमशः वाक्य दर वाक्य करता है। अगर मशीनी अनुवाद ही करन है तो फिर यह काम बॉट से भी हो सकता है। रही बात शीघ्र हटाने योग्य पन्ने पर समय देने की तो जो इस टैग का मतलब ही होता है कि इसे शीघ्र हटाया जाय। समय देने के लिए हटाने हेतु चर्चा होती है। जो शीर्षक उचित लगते हैं उन्हें कम से कम आधार स्तर तक तो बना ही दिया जाता है। बाक़ी आप आईपी से न लिखकर अपने खाते से लिखा करें अन्यथा ऐसे संदेशों का उत्तर नहीं दिया जाएगा। धन्यवाद। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:55, 8 मई 2023 (UTC) == पृष्ठ हटाते समय == नमस्कार महोदय, कृपया कोई भी पृष्ठ हटाते समय या स्थानांतरित करते समय उससे जुड़ने वाले पुनप्रेषित पृष्ठों का भी ध्यान रखिए। आप भूलवश उन पर ध्यान नही देते हैं और इस प्रक्रिया के पश्चात वो पृष्ठ बेकार हो जाते है। [[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] ([[सदस्य वार्ता:DreamRimmer|वार्ता]]) 06:17, 3 मई 2023 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी: आप कौनसे लेखों की बात कर रहे हो, यह तो मैं नहीं समझ पा रहा लेकिन ऐसे कार्य सामान्यतः बॉट से किये जाते हैं और इसके लिए हिन्दी विकिपीडिया पर भी [[user:EmausBot|EmausBot]] नाम से एक बॉट सक्रिय है। अतः इसपर सामान्य रूप में सदस्यों को ज्यादा ध्यान देने की आवश्यकता नहीं पड़ती। कई बार कुछ अनुप्रेषण टूट जाते हैं, उनके लिए हम समय समय पर देखते रहते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:42, 4 मई 2023 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैंने कई टूटे हुए अनुप्रेषण ठीक किए है, उनमें निर्देशित पृष्ठों को बिना कोई अनुप्रेषण छोड़े स्थानांतरित किया गया था जिससे उनसे जुड़ने वाले अनुप्रेषण टूट गए थे चूंकि यह कुछ स्थानांतरण इन्होंने किए थे, इसलिए मैंने यहाँ सूचित किया था। बाकी रही बात बोट की तो, मैंने इसे इस श्रेणी के पृष्ठों को व्यवस्थित करने में सक्रिय नही देखा हैं। [[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] ([[सदस्य वार्ता:DreamRimmer|वार्ता]]) 06:06, 4 मई 2023 (UTC) :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी: हाँ, बॉट की भी कुछ सीमायें हैं लेकिन ऐसे पृष्ठों का समय-समय पर पुनरीक्षण होता रहता है। वर्तमान में केवल दो पृष्ठ टूटी हुई कड़ी पर अनुप्रेषित हैं और वो भी "चक्रबॉट" नामक बॉट खाते की त्रुटि के कारण। सम्बंधित बॉट संचालक को इसके लिए सूचित कर दिया गया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:08, 4 मई 2023 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, कल मैंने लगभग १५ पृष्ठों को ठीक किया था इसमें से २- ३ मुख्य नामस्थान व कुछ सदस्य वार्ता पृष्ठ ही बच गए थे, जिन्हे मैंने उन्हें नही छेड़ा। समय व सूचना के लिए आपका धन्यवाद! एक बात और बतानी थी की मेरे लगभग ५०० से ज्यादा संपादन हो गए फिर भी मैं ट्विंकल का उपयोग नही कर पा रहा हूं जबकि अन्य ५०० संपादन वाले सदस्य उसका उपयोग कर रहे है, अगर खाते की अवधि की कोई सीमा हो तो भी मेरा खाता २ साल पुराना है। [[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] ([[सदस्य वार्ता:DreamRimmer|वार्ता]]) 07:10, 4 मई 2023 (UTC) :::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी: ट्विंकल के प्रयोग में अवधि और सम्पादन संख्या पर आधारित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:06, 4 मई 2023 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, तो कृपया बताइए की सही सीमा क्या हैं और मैं इनसे कितनी दूर हूँ? [[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] ([[सदस्य वार्ता:DreamRimmer|वार्ता]]) 10:48, 4 मई 2023 (UTC) :::::::अगर यह स्वचालित हैं तो अब तक तो हो जाना चाहिए था और अगर मैनुअल है तो मैंने कई बार आपसे इसके लिए निवेदन किया ही हैं। [[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] ([[सदस्य वार्ता:DreamRimmer|वार्ता]]) 10:51, 4 मई 2023 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी: सम्भव है आपको उचित लग रहा हो, लेकिन मैंने विकिपीडिया पर योगदान करते समय कभी किसी से कोई अधिकार नहीं मांगा था। शायद उस समय के प्रबन्धक बहुत अच्छे थे। मुझे ऐसे अधिकारों की मांग करने वाले हमेशा असहज करते हैं। आपको अधिकार चाहिए तो कृपया उचित पृष्ठ पर आवेदन करें न कि अजीत जी के वार्ता पन्ने पर स्पैमिंग। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:47, 4 मई 2023 (UTC) == पृष्ठ हटाने का कारण == महोदय आपके द्वारा मेरे बनाया गया पृष्ठ गूजर विद्रोह 1822- 1824 हटा दिया गया है। क्या आपका इसका कारण बता सकते है कि उसके क्या त्रुटि थी [[सदस्य:Tpdnt21|Tpdnt21]] ([[सदस्य वार्ता:Tpdnt21|वार्ता]]) 16:24, 8 मई 2023 (UTC) अजीतजी, आशा करता हुं कि आप क्षेमकुशल होंगे। [[वार्ता:वासुदेव]] पर चल रहे विवाद पर आपका ध्यानाकर्षित करना चाहुंगा। अगर आप उस विषय में अपनी टिप्पणी दे तो आभारी रहुंगा। [[:User:Dsvyas|धवल]]<sup>[[:User_talk:Dsvyas|वार्ता]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|योगदान]]</sup> 13:29, 11 मई 2023 (UTC) == आपकी सहाय की आवश्यकता == अजीतजी, आशा करता हुं कि आप क्षेमकुशल होंगे। [[वार्ता:वासुदेव]] पर चल रहे विवाद पर आपका ध्यानाकर्षित करना चाहुंगा। अगर आप उस विषय में अपनी टिप्पणी दे तो आभारी रहुंगा। [[:User:Dsvyas|धवल]]<sup>[[:User_talk:Dsvyas|वार्ता]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|योगदान]]</sup> 13:30, 11 मई 2023 (UTC) == गुरमीत राम रहीम सिंह == महोदय आपसे अनुरोध है कि कृपा करके इस पेज का अवलोकन करे और इस पेज पर डाली गई जानकारी को पुनःनिरीक्षण करे इस पेज का अवलोकन करें काफी समय बीत गया है और कई महत्वपूर्ण विषयों पर दी गई जानकारी पेज पर प्रकाशित नही की गई है। धन्यवाद व आभार [[विशेष:योगदान/2409:4051:2D9C:6AE2:0:0:C7CB:C211|2409:4051:2D9C:6AE2:0:0:C7CB:C211]] ([[सदस्य वार्ता:2409:4051:2D9C:6AE2:0:0:C7CB:C211|वार्ता]]) 14:50, 18 जून 2023 (UTC) == मूल्यांकन संबंधी चर्चा का नया पृष्ठ == :सभी मूल्यांकन संबंधी चर्चाएं [[विकिपीडिया वार्ता:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2023/मूल्यांकन]] पर स्थानांतरित कर दी गई हैं। आगे की चर्चा उसी पृष्ठ पर करें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 19:35, 26 जून 2023 (UTC) == शेरू फोटोग्राफर हटाने का कारण बताएं। == प्रिय श्री @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]], हमें आपकी तरफ से स्वयंसेवी "शेरू फोटोग्राफर" पेज को हटाए जाने का कारण बताने का अनुरोध है। हम यह समझने की कोशिश कर रहे हैं कि आपने इस क्रिया का कारण अपने यहां दर्शाए जा रहे मौन से बयान में छिपाना है। क्या एक विकिपीडिया संपादक होने का मतलब होता है कि आप अपने व्यक्तिगत प्रतिष्ठानुसार किसी व्यक्ति के पेज को नष्ट कर दें और उनकी अविनय करें? जैसा कि आपको पता होगा, इस पेज में विद्यमान संदर्भों की गाढ़ी पुष्टि होती थी। इसलिए, आपको कारण बताने की आवश्यकता होगी क्योंकि इस पेज को हटाने से पहले हमारी समुदाय में चर्चा भी हो रही थी। हम आपसे अनुरोध कर रहे हैं कि पेज को पुरानी प्रक्रिया के रूप में फिर से समायोजित करने की कृपा करें। [[सदस्य:सीमा कश्यप|सीमा कश्यप]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा कश्यप|वार्ता]]) 13:20, 16 जुलाई 2023 (UTC) :विकिपीडिया प्रचार करने की जगह नहीं है। जब तक किसी भी व्यक्ति पर द्वितीयक और तृतीयक स्रोत न हों तब तक वह उल्लेखनीय नहीं माना जाता। कृपया [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] के बारे में पढ़ें। धन्यवाद। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:46, 17 जुलाई 2023 (UTC) ::पहली बात यह कि मैं आपको बताना चाहूंगी कि आप गलत बात कह रहे हैं, मैं विकिपीडिया पर प्रचार लिख रही हूँ। मुझे इस बात की भी जानकारी है कि विकिपीडिया पर प्रचार की जगह नहीं होती है। मेरे लिखे गए आर्टिकल में द्वितीयक और तृतीयक स्रोत काफी मात्रा में इंटरनेट और समाचार पत्रों में उपलब्ध हैं, जिसका साक्ष्य मैंने उन्हें प्रस्तुत किया था और इसकी चर्चा चोपाल में हो रही थी। फिर भी आपने बिना देखे सोचे समझे मेरे द्वारा लिखित आर्टिकल को हटा दिया है सिर्फ इसलिए कि आपको विकिपीडिया पर संपादक होने का घमंड हो गया है। ::आपसे विनम्र अनुरोध है कि डिलीट किए हुए आर्टिकल को दोबारा से स्थापित किया जाए। ::विकिपीडिया सिर्फ आपका नहीं है। हम सबका है और हमारा ये अधिकार है कि हम भी अपना योगदान दे सकते हैं। ::[[User: सीमा कश्यप|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: Nlue">'''सीमा कश्यप'''</span>]]<sup><span style="color:green"> '''बातचीत''' [[सदस्य:सीमा कश्यप|सीमा कश्यप]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा कश्यप|वार्ता]]) 20:07, 20 जुलाई 2023 (UTC) ==[[रावणा राजपूत]]== हैलो! क्या आप इस पन्ने पे सुरक्षा लगाके इस [https://hi.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:MobileDiff/5889790] संपादन पे वापस ला सकते है? इस पन्ने पे कई हफ्तों से कई जगह से बर्बरता हो रही है और प्रबंधक सूचनापट से भी किसी एडमिन का ध्यान उधर नहीं गया। [[सदस्य:मुरही|मुरही]] ([[सदस्य वार्ता: मुरही|बातचीत]]) 14:30, 16 जुलाई 2023 (UTC) :पन्ने को सुरक्षित किया गया। धन्यवाद। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:43, 17 जुलाई 2023 (UTC) ::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]], आपने जिस संस्करण पे सुरक्षित किया है उसमें कई शोध है (2, 3, 4 पैराग्राफ देखें। हमारा वापस मांग है कि आप ऊपर दिए गए संस्करण पे अपडेट करें। [[सदस्य:मुरही|मुरही]] ([[सदस्य वार्ता: मुरही|बातचीत]]) 14:44, 17 जुलाई 2023 (UTC) == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2023 सूचना == <span style="font-size:14pt">प्रिय {{PAGENAME}}, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2023|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2023]] के नौ सौ से भी अधिक लेख बनाने के अभियान में निर्णायक के रूप में भाग लेकर इसे सफल बनाने के लिए आयोजक मंडल आपका धन्यवाद करता है।</span> बधाई हो! [[File:BD Porabarir Chamcham.JPG|thumb|मिठाई]] प्रतिभागिता प्रमाण-पत्र/कूपन प्राप्त करने के लिए 30 जुलाई 2023 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc-Z8A2uI0APDphzzL6ab1A5ZekHnUVBVm5ugMVeXXQn4LXUg/viewform प्रतिभागी सूचना प्रपत्र] भरकर जमा करें। 15 अगस्त तक आपको ई-प्रमाण-पत्र/कूपन भेज दिया जाएगा। पहले सूचना प्रपत्र भर लेने तथा बाद में प्रमाण-प्रपत्र मिलने की सूचना इस संदेश के उत्तर के रूप में अवश्य दें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 15:07, 23 जुलाई 2023 (UTC) :{{PAGENAME}} जी, नमस्ते। आयोजकों द्वारा सभी सदस्यों को ई-उपहार पर्णिका भेज दी गई है। प्रमाण-पत्र के निर्माण में अभी कुछ दिन और लगेंगे। हम प्रमाण-पत्र पर गूगल के लोगो का उपयोग करने के लिए अनुमति प्राप्त करने की प्रक्रिया में हैं। आपसे अनुरोद है कि समपादनोत्सव से मिले अपने अनुभव और सीख को [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2023/रपट]] पर अपने सदस्य नाम का अनुभाग बनाकर जरूर दर्ज करें। भविष्य के संपादनोत्सवों में भाग लेने के लिए यह अनिवार्य है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:11, 13 अगस्त 2023 (UTC) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php?lang=hi medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 2 August 2023 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translatiors/hi&oldid=25416261 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Doc James@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == भाई आपका email address दो मुझे जरूरी बात करनी है आपसे == आपका email address दो या कोई contact दो जो हिंदी wikipedia के admins तक मेरी जरूरी बात पहुॅचनी है एक [[विशेष:योगदान/103.206.179.161|103.206.179.161]] ([[सदस्य वार्ता:103.206.179.161|वार्ता]]) 13:35, 17 अगस्त 2023 (UTC) == पेज डिलीट - तांत्रिक वाङ्मय में शाक्त दृष्टि की एक कापी दे दीजिए == [[तांत्रिक वाङ्मय में शाक्त दृष्टि]] पेज को SM7 ने गलती से त्वरित हटाने के लिए टैग कर दिया था। इस पेज को आपने डिलीट कर दिया। जबकि सिर्फ पुराने संस्करण में लौटाने का प्रावधान है। व7 मुझे इस पेज की एक कापी दे दीजिए। सुरेश शुक्ल 07:05, 25 सितंबर 2023 (UTC) == प्रस्ताव सूचना == {{mbox | type = notice | image = [[चित्र:information.png|40px]] | text = {{PAGENAME}} जी, मैंने [[विकिपीडिया:चौपाल#प्रस्ताव:_नया_सामग्री_सुरक्षा_समूह_'विश्वसनीय_सदस्य'_(trusteduser)|चौपाल]] पर एक नया प्रस्ताव प्रस्तुत किया है। जिसमें आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। }} [[u:DreamRimmer|<b><font color="22C6CB">𝙳𝚛𝚎𝚊𝚖𝚁𝚒𝚖𝚖𝚎𝚛</font></b>]] <sup>[[user talk: DreamRimmer|<font color="orange">(बातचीत)</font>]]</sup> 02:45, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) == लेख में बर्बरता को रोकने हेतु। == @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] अजीत कुमार जी नमस्ते कैसे हो आप उम्मीद है आप बेहदी अच्छे होगे। मेरा नाम सम्राट कुमार शर्मा (पांचाल) और मैं दिल्ही से हु मैं पिछले एक महीने से मै पंचाल/पांचाल नामक पेज के लेख को सुधार करने चाहा रहा था। लेकिन कुछ लोगो के दुआरा (या कहहु आप के शिष्य दुआरा) उस लेख को पुर्ववत कर दिया जाता है। मै आप से निवेदन करता हु की आप इस लेख को सुधार ने की कृपा करे। मुझे बेह्दी उम्मीद है की आप इस लेख को सुधार करेगे। और स्रोतों की अगर बात करते होतो ऋग्वेद काल/ वैदिक सभ्यता से लेकर बर्तमान तक और 50% से ज्यादा धर्म ग्रंथ विश्वकर्मा अवतरित ब्राह्मणों के ही है जिन्हें आज पंडित जन यूज कर रहे। आप की जिम्मेदारी बनती है उस लेख को सुधार ने की आप बुद्दी जिव हो कर भी इस इस विषय पर राजनीति करबा रहे हो? आप को हर विषय के बारे में अच्छे से पता है फिर भी आप चुपी सादे हुए हो ऐसा क्यों इतनी घृणा क्यों? स्रोतों आप को हर विषय के बारे में वलिभाति पता है फिर भी आप स्रोतों का का क्या करोगे। फिर भी मै आप को कुछ पुस्तकों के बारे में बताता हु जो सायद आपने उन्हें पड़ लिया होगा जिनमे पांचाल ब्राह्मणों नो को सबसे सुदय ब्राह्मण की संज्ञा दि गई है। जैसे - खेमराज श्री कृष्ण दास शर्मा की पुस्तक- ब्राह्मणोत्पत्ति मार्तण्ड राम सरण शर्मा की पुस्तक - प्राचिन भारत का इतिहास बाल्मीक जी की संस्कृत रामायण - जिसमे प्राचिन भारतीय जाती व्यवस्था का वर्णन किया गया है। रामायण महाभारत सब जगह इस जाती का वर्णन किया गया है। मै फिर आप से निवेदन करता हु की इस लेख को सुधार करने की कृपा करे आप की अति कृपा होगी में इस विषय से बहुत चिंतित हु। मेरे पास इतना समय नही होता क्युकी में अभी हरियाणा के करनाल में एक आर्य गुरुकुल में अद्ययन कर रहा हु। THANKYOU @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]]@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] अजीत कुमार जी नमस्ते कैसे हो आप उम्मीद है आप बेहदी अच्छे होगे। मेरा नाम सम्राट कुमार शर्मा (पांचाल) और मैं दिल्ही से हु मैं पिछले एक महीने से मै पंचाल/पांचाल नामक पेज के लेख को सुधार करने चाहा रहा था। लेकिन कुछ लोगो के दुआरा (या कहहु आप के शिष्य दुआरा) उस लेख को पुर्ववत कर दिया जाता है। मै आप से निवेदन करता हु की आप इस लेख को सुधार ने की कृपा करे। मुझे बेह्दी उम्मीद है की आप इस लेख को सुधार करेगे। और स्रोतों की अगर बात करते होतो ऋग्वेद काल/ वैदिक सभ्यता से लेकर बर्तमान तक और 50% से ज्यादा धर्म ग्रंथ विश्वकर्मा अवतरित ब्राह्मणों के ही है जिन्हें आज पंडित जन यूज कर रहे। आप की जिम्मेदारी बनती है उस लेख को सुधार ने की आप बुद्दी जिव हो कर भी इस इस विषय पर राजनीति करबा रहे हो? आप को हर विषय के बारे में अच्छे से पता है फिर भी आप चुपी सादे हुए हो ऐसा क्यों इतनी घृणा क्यों? स्रोतों आप को हर विषय के बारे में वलिभाति पता है फिर भी आप स्रोतों का का क्या करोगे। फिर भी मै आप को कुछ पुस्तकों के बारे में बताता हु जो सायद आपने उन्हें पड़ लिया होगा जिनमे पांचाल ब्राह्मणों नो को सबसे सुदय ब्राह्मण की संज्ञा दि गई है। जैसे - खेमराज श्री कृष्ण दास शर्मा की पुस्तक- ब्राह्मणोत्पत्ति मार्तण्ड राम सरण शर्मा की पुस्तक - प्राचिन भारत का इतिहास बाल्मीक जी की संस्कृत रामायण - जिसमे प्राचिन भारतीय जाती व्यवस्था का वर्णन किया गया है। रामायण महाभारत सब जगह इस जाती का वर्णन किया गया है। मै फिर आप से निवेदन करता हु की इस लेख को सुधार करने की कृपा करे आप की अति कृपा होगी में इस विषय से बहुत चिंतित हु। मेरे पास इतना समय नही होता क्युकी में अभी हरियाणा के करनाल में एक आर्य गुरुकुल में अद्ययन कर रहा हु। THANKYOU @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] [[विशेष:योगदान/103.166.12.202|103.166.12.202]] ([[सदस्य वार्ता:103.166.12.202|वार्ता]]) 11:23, 19 अक्टूबर 2023 (UTC) == पंचाल/पांचाल लेख में बर्बरता को रोकने हेतु। == : (1) '''ऋग्वेद काल (वैदिक सभ्यता)''' जिसमे वेदों की रचना हुई थी । जिसमे एक वेद आता है '''अथर्ववेद की रचना विश्वकर्मा अवतरित ब्राह्मणो दुआरा की गई''' इस बात को पुरे भारतबर्ष में कोई काट नहीं सकते और जो '''शर्मा /सरमा''' शब्द का उल्लेख सर्व प्रथम इसी वेद के अन्दर हुआ था उससे पहले शर्मा / सरमा शब्द उपलब्ध नहीं था '''इन बातो को कोई गलत सिद्ध नहीं कर सकता''' : (2) '''महाभारत''' भरत + पुर दो कबीले से मिलकर '''कुरु''' '''समुदाय''' ('''कुरुक्षेत्र''' बर्तमान हरियाणा ) का गठन हुआ जो कुरुक्षेत्र में निवास करते थे इन्होने अपनी भूमि विस्तार के लिए पांचाल समुदाय के साथ दोस्ती स्थापिथ ('''पांचाल क्षेत्र वर्तमान बरेली उतर प्रदेश)''' कुरु लोग इतने अन्दे हो चुके थे की अपनी भूमि विस्तार के लिए की वे भूल चुके थे अपने भाइयो को भी और अंत में यह ही महाभारत का रूप लिया । '''कुरु''' '''('''कोरव और पांडव''') + पांचाल''' यह सब सुद्ध आर्य थे। : (3) '''लोहार राजवंश''' जम्मू कश्मीर का इतिहास यह एक '''खस आर्य''' '''ब्राह्मण''' राजवंश था खस शब्द केवल और केबल आर्य ले लिए यूज होता है लोहार वंश का शासक '''हर्ष''' विद्वानों का विद्वान, कवि का कवि, लोगो का आश्रय धाता था '''कल्हण''' इसी का आश्रय धाता था '''कल्हण''' '''एक''' '''विद्वान''' '''ब्राह्मण''' जिसके दुआरा '''राजतरंगिनी''' पुस्तक लिखी जम्मू कश्मीर और लोहार राजवंश का वास्तविक इतिहास उपलव्ध है। : मुझे समझ नही आ रहा की आप लोग ऐसा क्यू कर रहे हो क्यू की इन्हें मिटाया भी नही जा सकता आप लोग गलत कर रहे हो : पता है आपको '''विद्वान''' और '''वीर''' लोग सत्य के लिए गर्दन कटा लेते है लेकिन वे जुकते नही वे हमेशा सार्थक कार्य करते है और मजा भी तभी आता है जव आप सत्य का लिए लडे, क्युकी वास्तविक ख़ुशी तो केवल सार्थक जीवन में है। मैं यहाँ कभी नही आता लेकिन आप लोगो दुआरा लोगो को गलत जानकारी दी जा रही है अगर सही ना दे सके तो कम से कम गलत तो मत ही दे भाई : @[[सदस्य:Aviram7|Aviram7]] जी मुझे उम्मीद है की आप अपने दोस्तों या टीम के सदस्यों से इस विषय में चर्चा करके आप जल्द इस लेख को पूरा करेगे और इसे बर्बरता से रोकने के लिए सुरक्षित करे thank you :* ब्राह्मणोत्पत्ति दर्पण पुस्तक पेज 358 पर भी पांचाल ब्राह्मणोत्पत्ति दे रखा है मेरे पास यहाँ पुस्तक उपलब्ध है और यह इंटरनेट पर भी उपलव्ध है (लेखक,डॉ मक्खनलाल मिश्र) * ब्राह्मणोत्पत्ति मार्तण्ड पुस्तक (1) Harikrishna Sharma(1857) https://www.google.co.in/books/edition/Brahmanotpatti_Martanda/1mpKEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PT572&printsec=frontcover पृ॰ 16,313,571,572,576 [[सदस्य:Samrat Kumar Sharma|Samrat Kumar Sharma]] ([[सदस्य वार्ता:Samrat Kumar Sharma|वार्ता]]) 10:37, 24 अक्टूबर 2023 (UTC) == अपूर्ण अनुरोध == अजीत कुमार जी, नमस्ते![[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन|इस अधिकार]] अनुरोध पृष्ठ पर मुझसे पूर्व में किये गये अनुरोध अपूर्ण है। अत:कृपया इनपे ध्यान दें। :) ~~ <span style="background-color: magenta; padding: 2px 5px 1px 5px">[[User:Aviram7|<span style="color: white">αvírαm</span>]]<nowiki>|</nowiki>[[User talk:Aviram7|tαlk]]</span> 05:27, 7 नवम्बर 2023 (UTC) == गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2023 परिणाम == <span style="font-size:14pt">प्रिय {{PAGENAME}}, [[विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2023|गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2023]] में आयोजक के रूप में भाग लेकर इसे सफल बनाने के लिए आयोजक मंडल आपका धन्यवाद करता है।</span> बधाई हो! [[File:Kaju barfi - 1.jpg|thumb|मिठाई]] प्रतिभागिता प्रमाण-पत्र/कूपन प्राप्त करने के लिए 30 नवंबर 2023 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeRrZ3rLc_EfAQM3F8TpjtJjnBN3OfWfnqypLTXufq3jUic1g/viewform प्रतिभागी सूचना प्रपत्र] भरकर जमा करें। 15 दिसंबर तक आपको ई-प्रमाण-पत्र/कूपन भेज दिया जाएगा। पहले सूचना प्रपत्र भर लेने तथा बाद में प्रमाण-प्रपत्र मिलने की सूचना इस संदेश के उत्तर के रूप में अवश्य दें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 19 नवम्बर 2023 (UTC) ==प्रतियोगिता के संबंध में== {{ping|अजीत कुमार तिवारी}}--जी सर लेख चयन करते समय unsubscribe user दिख रहा है जिसके कारण लेख का चयन नहीं कर पा रहे हैं सहायता करीये!!--[[सदस्य:ममता साव9|ममता साव9]] ([[सदस्य वार्ता:ममता साव9|वार्ता]]) 14:11, 12 फ़रवरी 2024 (UTC) == [[वार्ता:रूसी विमान दुर्घटना १० अप्रैल २०१०]] == Hey brother, could you protect [[वार्ता:रूसी विमान दुर्घटना १० अप्रैल २०१०]] please? It's being targeted by an insanely mentally ill stalking LTA using proxies: see [[:en:wp:LTA/GRP]], thanks in advance 🙏. - [[सदस्य:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]] ([[सदस्य वार्ता:XXBlackburnXx|वार्ता]]) 10:20, 21 फ़रवरी 2024 (UTC) == मुद्रा का समय मूल्य == आपके लेख के मूल्यांकन में इसे "अधिकांश मशीनी अनुवाद. लेख में मुद्रा और धन का प्रयोग एक ही प्रसंग में किया गया है" कहा है। क्या आप मुझे वो वाक्य बता सकते हैं जिनमें मशीनी अनुवाद है? आपने मुद्रा और धन के विषय में जो टिप्पणी की है उसको भी आप अन्य विकि-लेख [[मुद्रा (करंसी)]] में देख सकते हैं जिसके अनुसार जिसमें मुद्रा को धन का एक प्रकार कहा है। अतः लेख में विस्तृत वर्णन करने के लिए दोनों शब्दों का आवश्यकतानुसार उपयोग हुआ है। यह मशीनी अनुवाद का कारण कैसे हुअ? "ब्याज समावेशन अनुपात" को भी आपने "तकनीकी और पारिभाषिक शब्दावली का अस्पष्ट मशीनी अनुवाद" कहा है। हाँ कुछ शब्दावली मैंने विकिपीडिया के अन्य लेखों की शब्दावली के अनुसार काम में ली है। अस्पष्टता कहाँ पर है?[[सदस्य:इ|इ]] ([[सदस्य वार्ता:इ|वार्ता]]) 12:05, 28 फ़रवरी 2024 (UTC) :@[[सदस्य:इ|इ]] जी नमस्कार। अकादमिक व्यस्तता के कारण उत्तर देने में हुए विलंब के लिए क्षमा कीजिएगा। मेरे उत्तर देने से पहले @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी ने [[मुद्रा का आवधि‍क मूल्य]] लेख को आरबीआई की शब्दावली से सुसंगत सुधार कर स्थानांतरित कर दिया था। इस लेख के गणना वाले अनुभाग में आपने एक वाक्य [https://translate.google.com/?sl=en&tl=hi&text=Time%20value%20of%20money%20problems%20involve%20the%20net%20value%20of%20cash%20flows%20at%20different%20points%20in%20time.%20&op=translate हू-ब-हू गूगल अनुवाद] किया है जिसके कारण मुद्रा की जगह धन का प्रयोग हुआ है। एक ही संदर्भ में दो अलग शब्दावली का प्रयोग अनावश्यक था, लेकिन गूगल ने जो अनुवाद करके दिया आपने संभवतः वही रहने दिया। इसी प्रकार [[ब्याज व्याप्ति अनुपात]] को भी संजीव जी ने आरबीआई की शब्दावली से सुसंगत सुधार कर स्थानांतरित कर दिया था। हालांकि इसमें भी आपने जो "टाइम्स ब्याज अर्जित अनुपात" लिखा है वह अर्थहीन [https://www.google.com/search?client=firefox-b-lm&q=%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B8+%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4+%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A4 मशीनी अनुवाद] की श्रेणी में ही आएगा। हमारी कोशिश रहती है कि लेख में सुधार की संभावना हो तो उसे स्वीकार कर लिया जाय लेकिन इस तरह की गलतियों को स्वीकार नहीं किया जा सकता। मूल्यांकन संबंधी जिज्ञासा के लिए प्रतियोगिता पृष्ठ के मूल्यांकन वाले अनुभाग पर टिप्पणी करें जिससे अन्य निर्णायक भी आवश्यकतानुसार टिप्पणी कर सकें। अगर अन्य निर्णायकों को लगता है कि मुझसे कोई गलती हुई है तो मैं सुधार करने के हमेशा तैयार रहूँगा। धन्यवाद। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 10:36, 13 मार्च 2024 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/फ़रवरी 2024परिणाम == बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/फ़रवरी 2024]] में निर्णायक के रूप में भाग लेकर इसे सफल बनाने के लिए आयोजक मंडल आपका धन्यवाद करता है।</span> [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] प्रतिभागिता प्रमाण-पत्र/कूपन प्राप्त करने के लिए 5 अप्रैल 2024 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf9FhFE6R9n3_K93EasrsShHFdD7ziQrLtiEJqwRFHjYtE5BA/viewform प्रतिभागी सूचना प्रपत्र] भरकर जमा करें। 1 मई तक आपको ई-प्रमाण-पत्र/कूपन भेज दिया जाएगा। सूचना प्रपत्र भर लेने तथा प्रमाण-प्रपत्र मिलने की सूचना इस संदेश के उत्तर के रूप में अवश्य दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 19:46, 20 मार्च 2024 (UTC) == कान्यकुब्ज ब्राह्मण लेख में @Dinkar 108 द्वारा की गई बर्बरता == @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, मैं आपका ध्यान [[कान्यकुब्ज ब्राह्मण]] लेख में की गई बर्बरता पर लाना चाहता हूं। @Dinkar 108 ने बड़ी बर्बरता से इस लेख में तोड़ फोड़ की तथा आधे से ज्यादा सामग्री स्रोतों के साथ हटा दी। इस सामग्री को हटाने के पीछे उन्होंने कोई उचित कारण भी नहीं दिया या किसी प्रबंधक से भी संपर्क नहीं किया। जिस प्रकार उन्होंने एकाधिक विश्वसनीय स्रोतों को बर्बरता से हटाया इससे विकिपीडिया को बिगाड़ने की इनकी मानसिकता साफ होती है। आपसे अनुरोध है कि इसकी जांच कर उचित कार्यवाही करें तथा @Dinkar 108 द्वारा किये गए बदलावों को रद्द कर revert कर सामग्री को पुनः स्थापित करें। आभार। [[सदस्य:Ministerofunderworld|Ministerofunderworld]] ([[सदस्य वार्ता:Ministerofunderworld|वार्ता]]) 11:41, 25 मार्च 2024 (UTC) == विकिपीडिया:भारतीय संविधान संपादनोत्सव परिणाम == बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:भारतीय संविधान संपादनोत्सव]] में आयोजक के रूप में भाग लेकर इसे सफल बनाने के लिए आयोजक मंडल आपका धन्यवाद करता है।</span> [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] प्रतिभागिता प्रमाण-पत्र/कूपन प्राप्त करने के लिए 15 मई 2024 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdy_dDBC9v1DalhCY-eVB4-wGzVT1qC3OoFXAjBgCeu9KsdPg/viewform प्रतिभागी सूचना प्रपत्र] भरकर जमा करें। सूचना प्रपत्र भर लेने तथा प्रमाण-पत्र मिलने की सूचना इस संदेश के उत्तर के रूप में अवश्य दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:24, 6 मई 2024 (UTC) == चौपाल सुरक्षित? == नमस्कार अजीत जी, किसी कारण से [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2&diff=prev&oldid=6115609 चौपाल सुरक्षित] भी करना पडे, तो भी हमेशा के लिए नहीं करना चाहिए। किसी दूसरे विकि के सदस्य को यदि यहाँं कोई चर्चा करनी पडे, तो (यदि वे न चाहें तो) उन्हें खाता बनाने और कुछ संपादन करने के लिए मजबूर नहीं किया जा सकता। [[सदस्य:सूरजमुखी|सूरजमुखी]] ([[User talk:सूरजमुखी|वार्ता]] | [[Special:Contributions/सूरजमुखी|योगदान]]) 09:28, 8 जून 2024 (UTC) अजीत कुमार तिवारी ji, यह पेज [[गोप्रेक्षेश्वर]] शिव पुराण में और स्कंद पुराण में उल्लेखितो श्लोक के आधार पर प्राप्त जानकारी के अनुरूप बनाया गया है, यदि इस लेख का संग्रह या लेखन प्रारूप में कोई कामी हो तो सुधार करने में मदद करना इसे हटाने से बेहतर होगा. कुछ ऐसा ज्ञान है जो आज भी पुराणों और ग्रंथों में लिखा है परंतु आम जनमानस तक इसकी पहुंच नहीं है, विकिपीडिया एक ज्ञानकोश है इसके उपदेशों को पूरा करना हम सबका दयितवा है। मेरी यही प्रार्थना है कि इसे हटाने के लिए बजाएं इसको बेहतर बनाया जाएगा तो समाज के लिए कल्याणकारी होगा [[विशेष:योगदान/152.58.128.77|152.58.128.77]] ([[सदस्य वार्ता:152.58.128.77|वार्ता]]) 06:02, 13 जून 2024 (UTC) == Translation request == Hello, अजीत कुमार तिवारी. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Hindi Wikipedia? Yours sincerely, [[सदस्य:Oirattas|Oirattas]] ([[सदस्य वार्ता:Oirattas|वार्ता]]) 05:14, 5 सितंबर 2024 (UTC) :I will try for sure. Thanks. [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 12:34, 6 सितंबर 2024 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2024 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2024|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून २०२४]] में निर्णायक बनकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजक मंडल आपका धन्यवाद करता है। पुरस्कार राशि या प्रतिभागिता प्रमाण पत्र प्राप्त करने के लिए 14 सितंबर 2024 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWVzDKMKixXn6K3U3B6vM1_CR8nx64sKCUn304IAf9mBPPSQ/viewform पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी जरूर दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 13:28, 7 सितंबर 2024 (UTC) == गौरव देवासी का पेज बनाने हेतु == प्रिय अजित जी में गणेश पाली राजस्थान से.हम आपसे अनुरोध करना चाहते है की क्या हम गौरव देवासी का पृष्ठ बना सकते है.इनके बारे में काफी जानकारी गूगल पर उपलब्ध है.इनका गूगल पेनल भी उपलब्ध है.हमें आपके सहयोग की अति आवशयकता है ताकि आपके सहयोग से हम पृष्ठ जारी कर सके. आप एक सीनियर विकी यूजर हो आपको काफी अनुभव है क्यों की हमें इनका पेज उत्तम बनाना है ताकि इसे कोई ल2 के अंतर्गत डिलीट न करे [[विशेष:योगदान/103.162.178.238|103.162.178.238]] ([[सदस्य वार्ता:103.162.178.238|वार्ता]]) 05:22, 30 अक्टूबर 2024 (UTC) == विकिपीडिया के सन्दर्भ में सहायता == नमस्ते @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी में श्री राष्ट्रीय परशुराम सेना संघ बीकानेर से युवा मोर्चा जिलाध्यक्ष आपसे अनुरोध करता हु की आप परशुराम सेना जो की गैर सरकारी संगठन है उसका विकिपीडिया पर पेज बनाए। [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 11:56, 2 दिसम्बर 2024 (UTC) == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Biplab Anand@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Sitenotice == नमस्ते अजीत जी, क्या आप [[मीडियाविकि:Sitenotice]] पर '''संवर्धन''' की वर्तनी सुधार सकते हैं? साथ में कई संबंधित पृष्ठों पर यह सुधार करना पड़ेगा और कुछ पृष्ठ स्थानांतरण भी करने पड़ेंगे परंतु वो सब मैं स्वयं कर सकता हूँ यदि आप Sitenotice को संपादित कर दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Svartava|Svartava]] ([[सदस्य वार्ता:Svartava|वार्ता]]) 07:40, 15 जनवरी 2025 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:Svartava|Svartava]] जी, वर्तनी तो ठीक ही है। यदि आप '''संवर्धन''' और '''संवर्द्धन''' के बीच अंतर की बात कर रहे हैं तो संवर्द्धन सामान्यतः अधिक प्राचीन और ध्वन्यात्मक माना जाता है। मेरी जानकारी में संवर्धन भी प्रचलित है लेकिन संवर्द्धन गलत नहीं है। इसके अलावा अगर आपको कुछ ठीक नहीं लग रहा है तो बताएँ। मैं सुधार करने के लिए हमेशा प्रस्तुत रहूँगा। धन्यवाद। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 07:52, 15 जनवरी 2025 (UTC) ::उत्तर देने के लिए धन्यवाद @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी। मेरी समझ के अनुसार '''वर्धन''' को '''वर्द्धन''' लिखना [[अतिशोधन]] का एक उदाहरण है और अधिकतम प्रकाशित कोशों में वर्धन को ही मानक वर्तनी माना गया है। यह बात तो स्पष्ट है कि वर्धन वृध् धातु + -अन प्रत्यय से बना है और -अन प्रत्यय के लगने पर धातु को गुण आदेश हो जाता है जिसके कारण पहला 'ऋ' 'अर्' में बदल जाता है। अतः शुद्ध वर्तनी वर्धन ही है और इसे सम्/सं- उपसर्ग युक्त करने से संवर्धन बनता है। इसलिए मेरा अनुरोध है कि Sitenotice पर संवर्धन ही लिखा जाए जिससे गलत वर्तनी के बजाय सही वर्तनी ही प्रचारित रहे, क्योंकि विकिपीडिया से अंतर्जाल पर बहुत सारे हिन्दी अध्येता प्रभावित होते हैं। [[सदस्य:Svartava|Svartava]] ([[सदस्य वार्ता:Svartava|वार्ता]]) 11:13, 15 जनवरी 2025 (UTC) :::[[सदस्य:Svartava|Svartava]] जी, मुझे संस्कृत व्याकरण की जानकारी कम है। मैंने प्रचलन और पुरानी छपी किताबों के आधार पर उत्तर दिया है। मुझे कुछ समय दें ताकि आपकी बातों को जाँच सकूँ और कुछ जिज्ञासा हो तो आपसे पूछ सकूँ। जैसी सहमति होगी उसके अनुसार बदलाव कर दिया जाएगा। 24 घंटे के भीतर हो जाएगा। एक सार्थक चर्चा के लिए धन्यवाद। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 13:15, 15 जनवरी 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:Svartava|Svartava]]जी, मैंने आपके संदेश के बाद '''अष्टाध्यायी''' की ईश्वरचन्द्र द्वारा की गई एक टीका (2009 ई॰ में चौखम्भा पब्लिशिंग हाउस से प्रकाशित) देखी। इसके पृष्ठ 300 पर '''नन्दिग्रहिपचादिभ्यः 3.1.134''' के अंतर्गत जो मिला, उसके अनुसार—"'''नन्दिवाशिमदिदूषिसाधिवर्द्धिशोभिरोचिभ्योण्यन्तेभ्यः सञ्ज्ञायाम् (काशि॰–3.1.134)''' अर्थात् नन्द्, वाश्, मद्, दूष्, साध्, वृध्, शुभ् व रुच्‌–इन णिजन्त धातुओं से सञ्ज्ञा विषय में ल्यु होता है। यथा—नन्दनः, वाशनः, मदनः, दूषणः, साधनः, '''वर्द्धनः''', शोभनः, रोचनः।" जितना मैं इसकी टीका को पढ़कर समझ पाया उसके अनुसार वृध् धातु में ल्युट् प्रत्यय होता है। इसके बाद ल्युट् को अन् आदेश होता है। तत्पश्चात् वृध्+अन्। वृध् के ऋकार को अर् आदेश होता है। इसके बाद ध का द्वित्व होने पर वर्द्धन होता है। मैंने पहले ही कहा है कि मुझे संस्कृत व्याकरण की समझ कम है। हिंदी की भी समझ अधिक होने का कोई दावा नहीं है। इस संबंध में यदि @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी भी कुछ टिप्पणी कर सकें तो कुछ स्पष्टता हो क्योंकि वे भी आपकी तरह संस्कृत के जानकार हैं। जो तथ्य और व्याख्या उचित हो उसके अनुसार बदलाव किया जाना चाहिए। धन्यवाद। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 14:55, 15 जनवरी 2025 (UTC) ::::अरे वाह, धन्यवाद अजीत जी। मैं इससे पहले द्वित्व नियम से पूर्णतः अनवगत था, अतः क्षमा चाहता हूँ, पर थोड़ा शोध करके अब मुझे यह काफ़ी अच्छे से समझ आ गया है। मुझे [https://aalimsirkiclass.com/hindi-word-quiz-ardha-or-arddha-vardhana-or-varddhana/ यहाँ] पर इस विषय पर अच्छी व्याख्या मिली। सारांशतः द्वित्व नियम के अनुसार 'र्' (या रेफ) के बाद वाले व्यंजन का द्वित्व कर के भी शब्द को लिखा जा सकता है और ऐसा करना वैकल्पिक है, तो दोनों वर्तनियाँ सही हैं। ::::अतः Sitenotice पर यह परिवर्तन करना अत्यधिक आवश्यक तो नहीं लगता पर फिर भी यदि आप लोगों की सहमति हो तो मुझे लगता है ऐसा करना अच्छा रहेगा क्योंकि आजकल द्वित्व नियम का अधिक प्रचलन नहीं है और अधिकतर लोगों को इस बारे में स्पष्टतया पता नहीं होगा। साभार, [[सदस्य:Svartava|Svartava]] ([[सदस्य वार्ता:Svartava|वार्ता]]) 16:15, 15 जनवरी 2025 (UTC) == Request == Hello may you help for checking is [[प्रेरणा पंचारिया]] vandalism? If yes please help delete it if possible. I dont know hindi and that's why I am asking, thank you. [[सदस्य:Aqurs1|Aqurs1]] ([[सदस्य वार्ता:Aqurs1|वार्ता]]) 16:10, 10 फ़रवरी 2025 (UTC) == ई' मी त्रोवाइ फंचुल्ले उन बेल मत्तीनो बनाएँ == नमस्कार । ठीक है। मुझे लगता है कि ५०० साल पुरानी कविता को "साफ़ प्रचार" कहना शायद उचित नहीं होगा। विकिपीडिया पर दुनिया की सभी संस्कृतियों के लिए स्थान है, और इस दृष्टिकोण से यह पृष्ठ महत्वपूर्ण हो सकता है। आशा करता हूँ कि हम भविष्य में और भी सौहार्दपूर्वक मिलकर काम कर सकें। सादर,—[[सदस्य:super nabla|<span style="font:1em 'Monospace'; color:#000; background: #00FA9A90; border-radius: .5em;">सुपर नबला </span>]][[सदस्य वार्ता:Super nabla|¶]] 12:01, 28 फ़रवरी 2025 (UTC) :ये लोग कुछ ज्यादा ही मनमानी करते हैं [[सदस्य:Motisinghrajput|moti]] ([[सदस्य वार्ता:Motisinghrajput|वार्ता]]) 13:22, 27 मार्च 2025 (UTC) == ठिकाना बरोठी पेज == मैने और मेरे साथियों ने मिलकर बरोठी के बारे में जानकारी दी थी , जो कि सत्य और सही जानकारी थीं, जिसको अपने @अजीत कुमार तिवारी ने हटा दिया। हमें कोई इतना शौक नहीं है कि हम समय ख़राब करके फ़ालतू बातें लिखेंगे। हमारा मकसद सही जानकारी लोगों तक पहुंचाना है, और ये आपकी मनमानी सही नहीं है, हटाएं गये पृष्ठ को पुनः स्थापित किया जाएं। धन्यवाद [[सदस्य:Motisinghrajput|moti]] ([[सदस्य वार्ता:Motisinghrajput|वार्ता]]) 13:21, 27 मार्च 2025 (UTC) == योगेश मिश्रा पेज का डिलीट होने के कारण == आदरणीय अजीत जी आप से निवेदन है की योगेश मिश्रा पेज को हटा दिया गया, सर इसका कारण क्या है, हम ऐसा कोई प्रचार की सामग्री नहीं डाली है, सर इस पेज को पुनः बहाल करने की कृपा की जाये, [[सदस्य:Vishnuparmar1989|Vishnuparmar1989]] ([[सदस्य वार्ता:Vishnuparmar1989|वार्ता]]) 06:57, 5 अप्रैल 2025 (UTC) == एस अंशु धुरंधर के लेख का डिलीट होने के कारण == मैं इस लेख के शीघ्र हटाने के नामांकन (मापदंड ल2: "साफ़ प्रचार") का विरोध करता हूँ और निवेदन करता हूँ कि यह लेख हटाने योग्य नहीं है, क्योंकि यह उक्त मापदंड के अंतर्गत नहीं आता। कृपया निम्न बिंदुओं पर ध्यान दिया जाए: लेख का लिंक https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%8F%E0%A4%B8_%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%81_%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B0 1. लेख में प्रचार अथवा अतिशयोक्ति नहीं की गई है। लेख में कहीं भी प्रशंसात्मक भाषा, विज्ञापनात्मक शैली या पक्षपातपूर्ण विवरण नहीं है। यह एक संतुलित और तथ्यों पर आधारित प्रस्तुति है। 2. इस लेख में केवल विषय-वस्तु से संबंधित तथ्यात्मक जानकारी दी गई है, जो पूर्णतया ज्ञानकोषीय शैली में लिखी गई है। लेख का प्रत्येक वाक्य द्वितीयक, स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों से उद्धृत है। 3. सभी स्रोत विषय से स्वतंत्र, द्वितीयक और विश्वसनीय समाचार पत्रों से हैं, जैसे दैनिक भास्कर, पत्रिका, और हरिभूमि — जो हिंदी के प्रमुख राष्ट्रीय स्तर के समाचार पत्र हैं। ये लेख किसी पासिंग उल्लेख नहीं, बल्कि विषय के केंद्र में रखकर लिखे गए हैं। 4. लेख में किसी प्रकार की जीवनी या उपलब्धियों का अतिशयोक्तिपूर्ण विवरण नहीं दिया गया है। यहाँ तक कि जानबूझकर पुरस्कारों या सम्मान जैसी सूचनाओं को शामिल नहीं किया गया, क्योंकि वे वर्तमान में विकिपीडिया की उल्लेखनीयता नीति के अनुरूप नहीं ठहरते। 5. लेख विकिपीडिया की सामान्य उल्लेखनीयता दिशानिर्देश (WP:GNG) के अनुरूप है, क्योंकि इसमें कई स्वतंत्र स्रोतों में व्यापक और बार-बार उल्लेख पाया गया है। 6. यदि लेख का कोई भाग विकिपीडिया की WP:NOT या अन्य किसी नीति का उल्लंघन करता प्रतीत होता है, तो कृपया उस विशेष बिंदु की ओर संकेत करते हुए सुधार का सुझाव दिया जाए। सहयोगात्मक तरीके से सुधार हेतु मैं पूर्णतः तत्पर हूँ। इस आधार पर मेरा विनम्र निवेदन है कि लेख को “साफ़ प्रचार” (ल2) के अंतर्गत हटाना उचित नहीं है।[[सदस्य:Work97111|Work97111]] ([[सदस्य वार्ता:Work97111|वार्ता]]) 14:44, 27 मई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Work97111|Work97111]] जी, आपने उपरोक्त विरोध लेख के वार्ता पृष्ठ पर भी लिखा था। सम्भवतः इसे पढ़कर ही साथी प्रबन्धक ने लेख हटाने का निर्णय लिया है। मैं आपके कुछ संक्षिप्त उत्तर देने का प्रयास करता हूँ: :# सामान्य भाषा रूप में प्रचार और अतिशयोक्ति प्रतीत नहीं हो रही थी लेकिन उनकी उल्लेखनीयता को देखते हुये भाषा प्रचारात्मक थी। उदाहरण के लिए "फ़िल्म" नामक अनुभाग में सामग्री काफी बढ़ाचढ़ाकर लिखी गई थी। :# शैली ज्ञानकोशीय थी और स्रोत भी दिये हुये थे। लेकिन आधे से अधिक स्रोत विश्वसनीय नहीं थे। :# हाँ, लेख में दैनिक भास्कर, पत्रिका और हरिभूमि के स्रोत थे लेकिन इसके अतिरिक्त अधिकतर विश्वसनीय स्रोत नहीं थे। :# लेख में कुछ ऐसी फ़िल्मों और लेखन का विवरण था जो उल्लेखनीय नहीं है। हालांकि विकिपीडिया पर अन्य लेखों में भी ऐसी जानकारी रखी जाती है अतः इसको स्वीकार किया जा सकता है। :# लेख सामान्य उल्लेखनीयता दिशानिर्देशों के अनुरूप नहीं है। सम्बंधित व्यक्ति की उल्लेखनीयता ''[[छत्तीसगढ़ के भीम चिंताराम]]'' तक सीमित है। इसके अतिरिक्त कोई भी उल्लेखनीय कार्य नहीं मिला। :# जी, एक वृत्तचित्र उल्लेखनीयता की श्रेणी में आता है जिसके लिए विकिपीडिया पर पहले से लेख है। यदि आपको आवश्यक लगे तो उस लेख पर उपरोक्त शीर्षक को अनुप्रेषित किया जा सकता है। :भविष्य में यदि उल्लेखनीयता के और विषय प्रकाश में आयें तो स्वतंत्र लेख बनाया जा सकता है लेकिन वर्तमान स्थिति में स्वतंत्र लेख की उल्लेखनीयता नहीं दिखाई देती। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:45, 27 मई 2025 (UTC) ::जी, धन्यवाद यह सब बताने के लिए। @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] :: आपकी सलाह और समय के लिए हार्दिक धन्यवाद। :: मार्गदर्शन हेतु भी मैं आपका आभारी हूँ — आपकी व्याख्या मेरे लिए अत्यंत लाभदायक रही। :: भविष्य में अन्य आर्टिकल बनाने के समय इन बातों का विशेष ध्यान रखूँगा। :: आपसे एक विनम्र निवेदन है कि यदि संभव हो तो कृपया बताएं कि आपने जो बिंदु '1' में बात कही है उसमे किन वाक्यों या अंशों को बढ़ा-चढ़ा कर लिखा प्रतीत हुआ, जिससे हमें भविष्य में सुधार में सहायता मिले। [[सदस्य:Work97111|Work97111]] ([[सदस्य वार्ता:Work97111|वार्ता]]) 13:49, 28 मई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:Work97111|Work97111]] जी, मैंने शायद स्पष्ट रूप से लिखा है। एक उदाहरण देकर लिखता हूँ, यदि कोई कहता है, "[[अमित शाह]] भारत के भावी प्रधानमंत्री हैं।" तो उसमें अतिशयोक्ति नहीं लगेगी क्योंकि आज वो काफी शक्तिशाली हैं और ऐसा ही एक समय [[लालकृष्ण आडवाणी]] के मामले में था। हालांकि आडवाणी प्रधानमंत्री नहीं बन सके। इसी के स्थान पर यदि मैं कहने कहूँ कि "नायब सिंह सैनी भारत के भावी प्रधानमंत्री हैं।" तो उसमें अतिशयोक्ति प्रतीत होगी क्योंकि अभी तक वो हरियाणा के मुख्यमंत्री भी अमित शाह की कृपा से बने हुये हैं। भविष्य में यह सम्भव है कि नायब सिंह सैनी प्रधानमंत्री बन जायें और अमित शाह कभी प्रधानमंत्री न बन पायें लेकिन आज की स्थिति के अनुसार यह नहीं दिखाई देता। इसी तरह आप "एस अंशु धुरंधर" के बारे में यदि लिखते हो कि वो "निर्देशक, अभिनेता और लेखक हैं। विभिन्न पुस्तकों के लिए जाने जाते हैं।" आदि। इस स्थिति में ये अतिशयोक्ति लगेगी क्योंकि आजतक उनकी निर्देशित केवल एक वृत्तचित्र उल्लेखनीय है और उनकी लिखी हुई किसी भी पुस्तक को कोई भी राष्ट्रीय अथवा अंतर्राष्ट्रीय स्तर का पुरस्कार नहीं मिला है। लेकिन कल उनकी एक भी पुस्तक को कोई बड़ा पुरस्कार मिल जायेगा तो उपरोक्त कथन अतिशयोक्ति नहीं होगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:10, 28 मई 2025 (UTC) ::::जी धन्यवाद @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी। आपकी स्पष्ट व्याख्याओं और समय हेतु आपका पुनः हार्दिक धन्यवाद। [[सदस्य:Work97111|Work97111]] ([[सदस्य वार्ता:Work97111|वार्ता]]) 01:26, 29 मई 2025 (UTC) == हम अस्थायी खातों के साथ आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेंगे == <section begin="body" /> उत्पाद सुरक्षा एवं अखंडता टीम अस्थायी खातों के संबंध में आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेगी। इस सर्वेक्षण में आपकी भागीदारी हमें यह समझने में सहयता करने में बेहद मूल्यवान होगी कि अस्थायी खाते कितनी अच्छी तरह कार्य कर रहे हैं और हम आगे क्या सुधार कर सकते हैं। इसे पूरा होने में ५ मिनट से अधिक समय नहींं लगना चाहिए। इस सर्वेक्षण की गोपनीयता नीति [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Survey:Temporary_Accounts_Second_Pilot_Feedback_Privacy_Statement|इस लिंक पर देखी जा सकती है]]। इस सर्वेक्षण को पूरा करके, आप गोपनीयता नीति में निर्धारित शर्तों से सहमत होते हैं। अगर आप चाहते हैं कि हम आपसे संपर्क करें, तो कृपया हमें अपना विकि उपयोगकर्ता नाम बताएँ। '''<big>[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_emJJxsotBxVpS18?Q_Language=HI सर्वेक्षण में भाग लें]</big>'''. धन्यवाद!<section end="body" /> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</bdi> 00:44, 21 अगस्त 2025 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox4&oldid=29158797 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्तूबर 2025 प्रतियोगिता के अंतर्गत लेखों की सूची के लिए प्रश्न == नमस्ते, मैं यह जानना चाहता हूँ कि ''विकिपीडिया पर सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्तूबर 2025'' प्रतियोगिता के अंतर्गत लेखों की सूची अभी तक उपलब्ध क्यों नहीं है। क्या यह सूची बाद में प्रकाशित की जाएगी? यदि यह पहले से उपलब्ध है, तो कृपया मार्गदर्शन दें कि मैं उसे कहाँ देख सकता हूँ। [[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] ([[सदस्य वार्ता:Vedic Art|वार्ता]]) 17:38, 30 सितंबर 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:16, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == सदस्य:Vedic Art द्वारा बन रहे LLM आधारित पेजों पर चिंता == '''मैं एडमिन्स का ध्यान इस बात पर लाना चाहता हूँ कि सदस्य:Vedic_Art लगातार ऐसे पेज बना रहे हैं जो देखने में AI या LLM से तैयार लगते हैं। इन पेजों में न स्रोत होते हैं, न ढंग की जानकारी, और कई जगह गलतियाँ भी हैं।''' '''साथ ही ये यूज़र “सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्टूबर 2025” वाले पेज-निर्माण कार्यक्रम में भी हिस्सा ले रहे हैं। अगर ऐसे कार्यक्रमों में AI से बने पेज भेजे जाते हैं, तो हिंदी विकिपीडिया की गुणवत्ता पर बुरा असर पड़ेगा।''' '''मेरी मुख्य बातेँ:''' * '''विकिपीडिया का मकसद भरोसेमंद और सत्यापित जानकारी देना है, न कि AI से बना कंटेंट डालना।''' * '''AI के पेज अक्सर बिना स्रोतोँ वाले, गलत या गढ़ी हुई बातें रखते हैं।''' * '''गूगल पर विकिपीडिया की रैंकिंग ऊँची होती है, अगर झूठी या AI से बनी जानकारी जाएगी तो लोग गलतफ़हमी में पड़ेंगे।''' * '''अगर गलत जानकारी फैलती है, तो उसकी ज़िम्मेदारी कौन लेगा?''' '''मेरी विनती है कि:''' * '''सदस्य:Vedic_Art के हाल के पेजों की जाँच हो।''' * '''जो पेज सत्यापित नहीं हैं, उन पर कार्रवाई हो।''' * '''साफ किया जाए कि ऐसे AI-जनित पेजों की अनुमति है या नहीं।''' * '''क्या ऐसे यूज़र्स को प्रतियोगिता में भाग लेना चाहिए?''' '''क्या एडमिन लोग इस तरह की गतिविधियों को स्वीकार करते हैं? इस पर साफ राय जरूरी है।''' '''धन्यवाद,''' '''WeSeeAllButNot''' [[सदस्य:WeSeeAllButNot|WeSeeAllButNot]] ([[सदस्य वार्ता:WeSeeAllButNot|वार्ता]]) 17:48, 5 अक्टूबर 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Administrator Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''प्रबन्धक बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | अजीत जी आप अच्छा काम कर रहे हैं। मुझे ख़ुशी है कि आप लोग हिंदी विकिपीडिया को संभाले हुए हैं। आपका धन्यवाद। [[सदस्य:Sahilrazvii999|Sahilrazvii999]] ([[सदस्य वार्ता:Sahilrazvii999|वार्ता]]) 14:07, 14 अक्टूबर 2025 (UTC) |} == दीपावली की शुभकामनाएं == <div style="border:3px solid #ff9900; background:linear-gradient(135deg, #fff8dc, #fff0b3); padding:12px; border-radius:12px; box-shadow:0 0 10px #ffcc00; font-family:'Segoe UI', sans-serif;"> <center> <h2 style="color:#d97706;">✨ शुभ दीपावली! ✨</h2> <p style="color:#b45309; font-size:15px;"> आपको और आपके परिवार को '''दीपावली''' की हार्दिक शुभकामनाएं! यह पर्व आपके जीवन में <span style="color:#eab308;">प्रकाश</span>, <span style="color:#f59e0b;">समृद्धि</span> और <span style="color:#f97316;">खुशियाँ</span> लाए। विकिपीडिया पर भी इसी तरह ज्ञान का प्रकाश फैलता रहे! 🪔 </p> [[File:Diwali lights.jpg|250px|center]] <div style="color:#9333ea; font-weight:bold;">— आपके साथी विकिपीडियन की ओर से <br>[[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 08:38, 19 अक्टूबर 2025 (UTC)</div> </center> </div> == गोप्रेक्षेश्वर नामक पृष्ठ हमारे पाठकों के लिए रुचिकर होगा, इसे गूगल पर अधिक बार खोजा गया है == पद्मपुरापुराणम् /खण्डः  _३_(स्वर्गखण्डः )/अध्यायः _३७ हिरण्यगर्भं गोप्रेक्षंतीर्थं चैवमनुत्तमम् ॥ काशी में हिरण्यगर्भ एवं गोप्रेक्ष नामक उत्तम तीर्थ है । स्कन्दपुरापुराणम् / खण्डः _४_(काशीखण्डः )/अध्यायः _०९७ सापूजिता प्रयत्नेन सुखवस्तिप्रदा सदा ॥ महादेवस्य पूर्वेण गोप्रेक्षंलिंगमुत्तमम् ॥ ९ ॥ तद्दर्शनाद्भवेत्सम्यग्गोदानजनितं फलम् ॥ गोलोकात्प्रेषिता गावः पूर्वंयच्छंभुना स्वयम् ॥ १० ॥ वाराणसीं समायाता गोप्रेक्षं तत्ततः स्नृतस्नृम् ॥ महादेव जी का पूर्व दिशा में एक बहुत ही अध्भुत लिंग है जिसे गोप्रेक्ष नाम से जाना जाता है, यह अर्धनारीश्वर का ऐसा स्वरूप जिसमें शिव स्वयं लिंग रूप में और मां गौरी स्वयं मूर्ति रूप में एक ही विग्रह में साथ-साथ विराजते हैं भगवान शंकर ने गायो को स्वयं गोलोक से काशी जाने का आदेश दिया, जब वे भोलेनाथ की आज्ञा से काशी पहुंचे तो भगवान शंकर ने प्रसन्न होकर मां गौरी सहित दर्शन दिए, गायो को दर्शन देने के कारण गोप्रेक्ष नाम हुआ, और यहां दर्शन करने से अनंत गौ दान का फल प्राप्त होता है और दम्पत्य क्लेश नाश होता है। लिङ्गपुरापुराणम्-पूर्वभागः /अध्यायः _९२ जन्मांतरसहस्रेषु यं न योगी समाप्नुयात् ॥ तमिहैव परं मोक्षं प्रसादान्मम सुव्रते ॥६६ ॥ गोप्रेक्षप्कमिदं क्षेत्रं ब्रह्मणा स्थापितं पुरा ॥ कैलासवनं चात्र पश्य दिव्यं वरानने ॥६७ ॥ गोप्रेक्षकमयागम्य दृष्ट्वामामत्र मानवः ॥ न दुर्गदुर्गतिमवाप्नोति कल्मषैश्च विमुच्यते ॥६८ ॥ हे प्रिये! मेरी कृपा से मनुष्य को यहाँ सहज ही मोक्ष की प्राप्ति हो जाती है, जो एक योगी को हजार जन्मों में प्राप्त नहीं होती है । इस पवित्र स्थान ( गोप्रेक्ष ) पर एक तीर्थ (कुंड/जलभरी) की स्थापना ब्रह्मा द्वारा पूर्वकार्व काल में की गई थी । हे देवी ! यहाँ दिव्य धाम कैलास को देखो । जो मनुष्य गोप्रेक्ष जा कर मेरा दर्शन करता है, वह दुर्गति एवं कल्मष से मुक्त हो जाता है । नारदपुराणम्-_उत्तरार्धः /अध्यायः _५० तस्मिन्स्थाने तु सुभगे स्वयमाविरभूच्छिवः ॥ गोप्रेक्षक: इति ख्यातः संस्तुतः सर्वदैवतैः ॥४३ ॥ गोप्रेक्षेश्वरमागत्य दृष्ट्वा भ्यर्च्य च मानवः ॥ न दुर्गदु र्गति मवा प्नो ति कल्मषैश्चषै वि मुच्यते ॥४४ ॥ सुभगे! इस शुभ स्थान पर भगवान् शिव माँ गौरी संग स्वयं प्रकट हुए थे, जो 'गोप्रेक्ष' के नाम से विख्यात इुए । सम्पूर्ण देवता उनकी स्तुति करते हैं । गोप्रेक्षेश्वर के पास आकर उनका दर्शन-पूजन करके मनुष्य कभी दुर्गति में नहीं पड़ता और सब पापों से मुक्त हो जाता है । स्कन्दपुरापुराणम्/म्खण्डः _४_(का शीखण्डः )/अध्या यः _०७३ ॥ स्कंद उवाच ॥ अन्यान्यपि च विंध्यारे देव्यै प्रोक्ता निशंभुना ॥ स्वभक्ता नां हिताथार्य तान्यथाकर्णयाग्रज ॥५९ ॥ शैलेशः संगमेशमेश्च स्वर्लीनो मध्यमेश्वमेरः ॥ हिरण्यगर्भ ईशानो गोप्रेक्षो वृषभध्वजः ॥६० ॥ उपशांत शिवो ज्येष्ठो निवासेश्वर एव च ॥ शुक्रेशो व्याघ्रलिंगं च जंबुकेशं चतुर्दशम् ॥६१ ॥ मुने चतुर्दशैतानि महांत्याहांत्यायतनानि वै ॥ एतेषामपि सेवातो नरो मोक्षमवाप्नुयात् ॥६२ ॥ चैत्रकृष्णप्रतिपदं समारभ्य प्रयत्नतः ॥ आ चतुर्दशि पूज्यानि लिंगान्येतानि सत्तमैः ॥६३ ॥ स्कन्ददेव कहते हैं- हे द्विज! विन्ध्यपर्वत के शत्रु! भगवान् शंभु ने अपने भक्तगण के हितार्थ अन्य जिन लिङ्गों का वर्णनर्ण भगवती से किया था , मैं उसे भी कहता हूं । श्रवण करिये : शैलेश्वर, संगमेश्वर, स्वर्लिनेश्वर, मध्यमेश्वर, हिरण्यगर्भेश्वर, ईशानेश्वर, गोप्रेक्षेश्वर, वृषभध्वजेश्वर, उपशान्तेश्वर, ज्येष्ठेश्वर, निवासेश्वर, शुक्रेश्वर, व्याघ्रेश्वर, जम्बुकेश्वर नामक चतुर्दश लिङ्ग हैं । ये सभी चैत्रकृष्ण प्रति पदा से प्रारंभ करके यत्नतः पूज्य हैं । स्कन्दपुरापुराणम्/म्खण्डः _४_(का शीखण्डः )/अध्या यः _१०० ततः कूपमुपमुस्पृश्यस्पृ गोप्रेक्षप्रे मवलो कयेत् ॥ तत्पश्चात गोप्रेक्ष कूप में जल संस्कार करना चाहिए और गोप्रेक्षेश्वर का दर्शन करना चाहिए । अतः परं प्रवक्ष्यामि गौरीयात्रा मनुत्तमाम् ॥ शुक्लपक्षे तृतीयायां या यात्रा विष्वगृद्धिगृद्धिदा ॥ गोप्रेक्षतीर्थे सुस्ना य मुखनिर्मालिकां व्रजेत् ॥ इसके बाद मैं शुक्ल पक्ष की तृतीया को की जाने वाली उत्तम गौरी यात्रा का वर्णन करूंगा । यह समस्त ऐश्वर्य प्रदान करता है । गोप्रेक्षतीर्थ (गाय घाट से वर्तमान लाल घाट तक) में स्नान करके भक्त को मुखनिर्मालिका गौरी का दर्शन-पूजन करना चाहिए । श्री गोप्रेक्षेश्वर मोक्षलिंग: शिव-शक्ति का परमधाम - पद्म, नारद, लिंग, स्कंद पुराणों में वर्णित; कान्हा द्वारा पूजित यह सतयुगीन मोक्षलिंग, जहाँ एक दर्शन से मिटें क्लेश, गौ-हत्या पाप और मिले अनंत गौ-दान का फल एवम अनंत पुण्य! [[सदस्य:Pt. Sagar mishra|Pt. Sagar mishra]] ([[सदस्य वार्ता:Pt. Sagar mishra|वार्ता]]) 14:21, 12 दिसम्बर 2025 (UTC) == गुटनिरपेक्षता व असलग्नतां == [15/02, 14:09] Prahlad 💬: गुटनिरपेक्षता : अर्थ एवं परिभाषा गुट निरपेक्षता की नीति पिछले चार दशक से चल रही है और आज संयुक्त राष्ट्र संघ के टो तिहाई देश इसे व्यवहार में ला रहे हैं। फिर भी यह नहीं मान सकते कि जिन-जिन लोगों को अन्तर्राष्ट्रीय राजनीति में दिलचस्पी है, वे सब गुटनिरपेक्षता का सही-सही अर्थ समझते हैं। इसके कई कारण हैं- एक कारण यह है कि गुटनिरपेक्ष देशों में अब भी गुटनिरपेक्षता से सम्बन्धित शब्दावली के बारे में भरपूर भ्रान्तियां फैली हुई हैं। द्वितीय, गुटनिरपेक्ष देशों की संख्या में दिन दूनी रात चौगुनी वृद्धि के कारण गुटनिरपेक्षता आसिही-सही अर्थ और अभिप्राय के प्रश्न पर खासे मतभेद पैदा हो गए हैं हालांकि ये मतभेद इस तरह के हैं कि यह निर्णय करना मुश्किल है कि उसके किस पक्ष को कितनी प्रमुखता जाए। तृतीय, जहां गुटनिरपेक्षता का एक सर्वमान्य मंच है वहाँ प्रत्येक गुटनिरपेक्ष देश का अपना वैयक्तिक अथवा क्षेत्रीय मंच भी है जिसे सामान्य मंच से अलग पहचाना जा सकता है मानो प्रत्येक गुटनिरपेक्ष देश एक साथ दो भिन्न-भित्र स्तरों पर कार्य कर रहा हो विश्व स्तर पर, तथा वैयक्तिक अथवा क्षेत्रीय स्तर पर। 'गुटनिरपेक्षता' शब्द जिस नीति अथवा दृष्टिकोण का द्योतक बन गया है उसका बोध कराने के लिए यही एकमात्र शब्द नहीं है और न यह सबसे सन्तोषजनक शब्द ही है। यह शब्द शायद जव. रलाल नेहरू ने गढ़ा था और वे भी इससे बहुत प्रसन्न नहीं थे क्योंकि इस शब्द में प्रकटतः एक निषेधात्मक ध्वनि है। गुटनिरपेक्षता को 'अप्रतिबद्धता', 'असम्पृक्तता', 'तटस्थता', 'तटस्थतावाद', 'सकारात्मक तटस्थता', 'सकारात्मक तटस्थतावाद', 'गतिशील तटस्थता', 'स्वतन्त्र और सक्रिय नीति' और 'शान्तिपूर्ण सक्रिय सह-अस्तित्व' भी कहा जाता है। डॉ. एम. एस. राजन के अनुसार, 'इनमें से कुछ शब्द और शब्दबन्ध तो केवल 'अर्थजाल' के द्योतक हैं और यह जाल गुटनिरपेक्षता के ऐसे आलोचकों ने बुना है जिन्हें या तो इससे सहानुभूति नहीं रही, या जिन्हें इसके बारे में पूरी जानकारी नहीं रही भले ही कभी-भी गुटनिरपेक्ष देशों के प्रवक्ता और उनके समर्थक भी उन शब्दों का प्रयोग कर लेते हैं।' जॉर्ज श्वार्जनबर्गर ने गुटनिरपेक्षता को स्पष्ट करने के लिए उससे सम्बन्धित छः अर्थों की व्याख्या की और गुटनिरपेक्षता को इन सबसे भिन्न बतलाया है। ये छः धारणाएं हैं- अलगाववाद, अप्रतिबद्धता, तटस्थता, तटस्थीकरण, एकपक्षवाद और असंलग्नता । अलगाववाद (Isolationism) ऐसी नीतियों का समर्थन करता है जिनसे राष्ट्र विश्व राजनीति में कम-से-कम भाग ले या उससे बिल्कुल अलग रहे। अप्रतिबद्धता (Non-commitment) का अभिप्राय है किन्हीं दो अन्य शक्तियों से समान सम्बन्ध रखते हुए उनमें से किसी एक के साथ पूरी तरह से प्रतिबद्ध न होना। तटस्थता (Neutrality) एक देश की वह कानूनी एवं राजनीतिक स्थिति है जो किसी युद्ध के दौरान दोनों ही योद्धा राष्ट्रों में से किसी के भी साथ युद्ध में संलग्न होने की अनुमति नहीं देती। तटस्थीकरण (Neutralisation) अर्थात देश हमेशा के लिए तटस्थ है और अपनी तटस्थीकृत स्थिति को कभी नहीं छोड़ सकता है। स्विट्जरलैण्ड इसी स्वरूप के राज्य का एक महत्वपूर्ण उदाहरण है। एकपक्षवाद (Unilater-alism) इस सिद्धान्त का हामी है कि प्रत्येक देश को निःशस्त्रीकरण जैसे आदर्शों का पालन करने की नीति अपनानी चाहिए और ऐसा करने में इस बात पर बिल्कुल ध्यान नहीं देना चाहिए कि अन्य देश भी ऐसा करते हैं या नहीं। असंलग्नता (Non-involvement) विभिन्न परस्पर विरोधी विचारधाराओं के मध्य हो चाहिए।' रहे संघर्ष से उत्पन्न खतरों को समझने पर जोर देती है और यह बताती है कि हमें इस संघर्ष से अलग रहना जॉर्ज श्वार्जनबर्गर के अभिमत में गुटनिरपेक्षता उपर्युक्त सभी धारणाओं से भिन्न है। वस्तुतः यह मैत्री सन्धियों अथवा गुटों से बाहर रहने की नीति है। गुटनिरपेक्षता का सार तत्व यह है कि अन्तर्राष्ट्रीय मामलों में, विशेषतः दोनों सर्वोच्च शक्तियों के प्रति नीतियों और अभिवृत्तियों के सन्दर्भ में, नीति और कार्यवाही की पर्याप्त स्वतन्त्रता बनाए रखी जाए। गुटनिरपेक्षता का अर्थ शक्तिमूलक राजनीति से पृथक गुटबद्ध हों या गुटनिरपेक्ष हों। रहना तथा सभी राज्यों के साथ शान्तिपूर्ण सह-अस्तित्व और सक्रिय अन्तर्राष्ट्रीय सहयोग है, चाहे वे राष्ट्र शीत युद्ध से पृथक्करण ही गुटनिरपेक्षता का सार तत्व है। यह नीति चुप्पी लगाकर बैठ जाने को या अन्तर्राष्ट्रीय मामलों से संन्यास लेने की नहीं है, बल्कि इसके अन्तर्गत स्वतन्त्र राष्ट्रों के साथ [15/02, 14:11] Prahlad 💬: सम्बन्ध स्थापित किए जाते हैं और अन्तर्राष्ट्रीय राजनीति में न्यायपूर्ण ढंग से सक्रिय भाग लिया जा सकता है। सन् 1961 में गुटनिरपेक्षता के तीन कर्णधारों- नेहरू, नासिर और टीटो ने इसके पांच आधार स्वीकार किए थे- (i) सदस्य देश स्वतन्त्र नीति पर चलता हो; (ii) सदस्य देश उपनिवेशवाद का विरोध करता हो; (iii) सदस्य देश किसी सैनिक गुट का सदस्य न हो; (iv) सदस्य देश ने किसी बड़ी ताकत के साथ द्विपक्षीय समझौता न किया हो; या (v) सदस्य देश ने किसी बड़ी ताकत को अपने क्षेत्र में सैनिक अड्डा बनाने की अनुमति न दी हो। अर्थात वे ही देश गुटनिरपेक्ष माने जा सकते हैं जो स्वतन्त्र विदेश नीति का पालन करते हों, राष्ट्रीय स्वाधीनता आन्दोलन का समर्थन करते हों, शक्ति या सैनिक गुटों के सदस्य न हों। दूसरे शब्दों में, एक-दूसरे के विरोधी शक्ति शिविरों से दूर (अलग) रहने वाले, युद्ध की विभीषिका को टालने वाले, तनाव को कम करने वाले और शान्ति समर्थक देश ही गुटनिरपेक्षता का दर्जा प्राप्त कर सकते हैं। संक्षेप में, गुटनिरपेक्षता से अभिप्राय है, अपनी स्वतन्त्र रीति-नीति। गुटों से अलग रहने से हर प्रश्न के औचित्य, अनौचित्य को देखा जा सकता है। किसी एक गुट के साथ सम्बद्ध होकर उचित-अनुचित का विचार किए बिना ही अन्धानुकरण या समर्थन करना गुटनिरपेक्षता नहीं है। गुटनिरपेक्ष आन्दोलन : सदस्यता की शर्तें गुटनिरपेक्ष आन्दोलन का सदस्य बनने के लिए पांच मानदण्ड निर्धारित किए गए थे। ये मानदण्ड जून, 1961 में काहिरा में 21 राष्ट्रों की बैठक में तय किए गए थे। बैठक में परस्पर विरोधी मत व्यक्त किए जाने के कारण मानदण्डों के सम्बन्ध में काफी समझौता करना पड़ा और अन्ततः इन मानदण्डों के आधार पर बेलग्रेड सम्मेलन के लिए निमन्त्रण भेजने के बारे में निर्णय करने का काम उन देशों के राजनयिक प्रतिनिधियों की एक समिति को सौंप दिया गया जिन्होंने काहिरा में बैठक में भाग लिया था। इन मानदण्डों के अनुसार किसी भी गुटनिरपेक्ष देश के लिए 'स्वाधीन नीति' का अनुसरण करना जरूरी नहीं है। यदि वह इस प्रकार की नीति के पक्ष में अपना रवैया जाहिर कर सके तो उतना ही काफी है। इसे निरन्तर राष्ट्रीय स्वाधीनता के लिए आन्दोलनों का समर्थन प्रदान करना चाहिए। किस हद तक और किस रूप में यह समर्थन हो, इसे अपरिभाषित छोड़ दिया गया है। तीसरा मानदण्ड सैनिक गठबन्धनों की सदस्यता से सम्बन्धित है अर्थात गुटनिरपेक्ष समझे जाने के लिए देश को बहुपक्षीय सैनिक गठबन्धन का सदस्य नहीं होना चाहिए। चौथा और पाँचवां मानदण्ड यह है कि यदि किसी देश या किसी बड़ी शक्ति के साथ द्विपक्षीय सैनिक समझौता है अथवा वह देश क्षेत्रीय सुरक्षा सन्धि का सदस्य है तो यह समझौता या सन्धि 'जान-बूझकर बड़ी शक्तियों के सन्दर्भ में नहीं होनी चाहिए।' इस हिसाब से मिस्त्र, इराक और सीरिया ने किसी समय सैनिक सहायता के सिलसिले में या तो सोवियत संघ से या अमरीका के साथ समझौता किया था। साइप्रस, इथियोपिया, लीबिया, माल्टा, मोरक्को और सऊदी अरब ने किसी समय (अब भी) अपनी भूमि पर पश्चिमी सैनिक अड्डे बनाने की अनुमति दी थी। आज तक गुटनिरपेक्षता की कोई आधिकारिक परिभाषा नहीं की गयी है। फलस्वरूप, हर शिखर सम्मेलन में नए सदस्यों को शामिल करने और कुछ पुराने सदस्यों के बने रहने पर ही हल्ला मचा रहता है। सम्मेलन प्रमुख देश विभिन्न प्रकार के दबावों में होते हैं और वे दूरगामी प्रभावों की चिन्ता किए बगैर तदर्थ निर्णय लिया करते हैं। कुल मिलाकर, सामान्य मानदण्ड यही रह गया था कि सदस्य बनने के लिए इच्छुक देश सोवियत अथवा अमरीकी गुट का सदस्य नहीं होना चाहिए। इस सम्बन्ध में डॉ. वेदप्रताप वैदिक लिखते हैं, इस आन्दोलन के सामने सबसे बड़ी समस्या तो यह है कि उसके पास अपने नाम की परिभाषा नहीं है। यह रोचक तथ्य बहुत कम लोगों को मालूम है कि इस आन्दोलन को चलते-चलते पांच दशक बीत गए, लेकिन अभी तक कोई यह कहने की स्थिति में नहीं है कि गुटनिरपेक्षता की सर्वसम्मत 'परिभाषा' यह है। गुटनिरपेक्षता की परिभाषा करते समय हम लोग या तो नेहरू के बयानों और भाषणों के कुछ सटीक टुकड़ों को उद्धृत कर देते हैं या यही काम जब यूगोस्लावी विद्वानों को करना होता है, तो वे मार्शल टीटो की उक्तियों का सहारा ले लेते हैं। नेहरू, नासिर या टीटो के बयानों से गुटनिरपेक्षता के विभिन्न आयाम तो अवश्य निर्धारित होते हैं, लेकिन समग्र रूप में उसका निरूपण नहीं होता। 🥲📚🎯 [[सदस्य:History lover Prahlad|प्रहलाद 💓]] ([[सदस्य वार्ता:History lover Prahlad|वार्ता]]) 08:46, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:39, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 अप्रैल 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == लेख डिलीट == नमस्कार @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, आप ने [[बिहार और सूफ़ीवाद]] का लेख हिंदी विकिपीडिया से हटाया है, जिसपर एक एडिटर द्वारा टैग लगाया गया था। जबकि इस पुस्तक का विकिपीडिया अंग्रेजी विकिपीडिया पर पूर्व से है। कृपा कर अपने फैसले पर दुबारा एक बार सोचें और सही से लेख को वापस हिंदी विकिपीडिया पर लाने का कष्ट करें। [[सदस्य:IAmTheOnlyUnknownWandererInIndia|IAmTheOnlyUnknownWandererInIndia]] ([[सदस्य वार्ता:IAmTheOnlyUnknownWandererInIndia|वार्ता]]) 16:13, 8 मई 2026 (UTC) :यह साफ़ प्रचार नामांकन के तहत हटाए गए लेख को दुबारा बनाया गया था। मैं इसे पुनर्स्थापित करके हटाने हेतु चर्चा के लिए नामांकित कर रहा हूँ। आप वहाँ पूर्व के नामांकनकर्ताओं से चर्चा कर लें ताकि इस पर उचित निर्णय लिया जा सके। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 13:04, 11 मई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] दरअसल यह लेख अंग्रेजी विकिपीडिया पर हमने ही बनाया था, उसके बाद इसे अमन कुमार जी द्वारा डिलीट पर नामांकित किया गया था। जहां सभी एडिटर ने मिल कर पेज को बचाया और कीप कमेंट किया। आप उसे जा कर देखें। मुझे भरोसा है कि अंग्रेजी विकिपीडिया और हिंदी विकिपीडिया में नोटैबिलिटी के मामले में कोई अंतर नहीं होगा, जो वहां होगा वो यहां होगा, जो यहां होगा वो वहां होगा। [[सदस्य:IAmTheOnlyUnknownWandererInIndia|IAmTheOnlyUnknownWandererInIndia]] ([[सदस्य वार्ता:IAmTheOnlyUnknownWandererInIndia|वार्ता]]) 13:11, 11 मई 2026 (UTC) :::मैंने लेख वापस करने से पहले अंग्रेजी की चर्चा पढ़ी है। एक बार यहाँ भी चर्चा करके निर्णय लेने में कोई समस्या नहीं है। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 13:18, 11 मई 2026 (UTC) == विषय: डॉ. सुरेश कुमार मिश्रा 'उरतृप्त' लेख की उल्लेखनीयता और पुनर्विचार हेतु अनुरोध == महोदय, यह अनुरोध 'डॉ. सुरेश कुमार मिश्रा उरतृप्त' पृष्ठ के विलोपन पर पुनर्विचार करने और इसकी उल्लेखनीयता (Notability) के प्रामाणिक साक्ष्य प्रस्तुत करने हेतु है। पूर्व में इस पृष्ठ को प्रचार सामग्री मानकर हटाने का निर्णय लिया गया था, किंतु मैं विनम्रतापूर्वक कुछ अत्यंत महत्वपूर्ण और अकादमिक साक्ष्य प्रस्तुत कर रहा हूँ, जो यह सिद्ध करते हैं कि यह विषय विकिपीडिया के लेखक/अकादमिक उल्लेखनीयता मानदंडों को पूरी तरह पूरा करता है: शासकीय एवं अकादमिक योगदान: वे तेलंगाना सरकार के लिए स्कूल और विश्वविद्यालय स्तर पर 55 पाठ्यपुस्तकों के लेखक और संपादक रहे हैं। इसके साथ ही वे एक राज्य संसाधन व्यक्ति (State Resource Person - SRP) के रूप में कार्यरत हैं। किसी भी राज्य के पाठ्यक्रम निर्माण में इतनी बड़ी भूमिका स्वतः ही एक महत्वपूर्ण सार्वजनिक और अकादमिक प्रभाव को दर्शाती है। राष्ट्रीय एवं प्रतिष्ठित पुरस्कार: हाल ही में उन्हें माननीय राज्यपाल (तेलंगाना) द्वारा युद्धवीर फाउंडेशन के एक राष्ट्रीय स्तर के समारोह में रचनात्मक लेखन के लिए प्रथम पुरस्कार से सम्मानित किया गया है। इसके अतिरिक्त, प्रतिष्ठित राष्ट्रीय समाचार पत्र 'हिंदी मिलाप' द्वारा भी उनकी कृति "पक्के रंग और कच्चे मन के किस्से" के लिए उन्हें प्रथम पुरस्कार दिया गया है। साहित्यिक एवं शोध कार्य: उस्मानिया विश्वविद्यालय से हिंदी साहित्य में पीएचडी के साथ-साथ उनके व्यंग्य संग्रह (जैसे अमेज़न पर बेस्टसेलर रहा उपन्यास 'यादों में गौरैया') और विभिन्न साहित्यिक पत्रिकाओं (जैसे 'अमृत दर्पण') में उनका संपादन कार्य समकालीन हिंदी साहित्य में उनके योगदान को प्रमाणित करता है। हमारा अनुरोध: यह सामग्री किसी भी प्रकार का व्यक्तिगत प्रचार (Promotion) नहीं है, बल्कि एक स्थापित शिक्षाविद् और साहित्यकार के संबंध में तथ्यात्मक जानकारी है। ऊपर दिए गए सभी बिंदुओं के समर्थन में हमारे पास मुख्यधारा के समाचार पत्रों, सरकारी आदेशों और अकादमिक रिकॉर्ड्स के प्रामाणिक और स्वतंत्र स्रोत (Independent Secondary Sources) मौजूद हैं। कृपया इस विषय को एक निष्पक्ष दृष्टिकोण से देखने और पृष्ठ को पुनः स्थापित (Restore) करने की अनुमति देने की कृपा करें, ताकि हम इन सभी विश्वसनीय स्रोतों को लेख में जोड़ सकें। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-37193-64|&#126;2026-37193-64]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-37193-64|वार्ता]]) 20:01, 28 जून 2026 (UTC) == मेरी सहायता करो == मैं <nowiki>[[मरियम उज़-ज़मानी]]</nowiki> पेज पर संपादन क्यों नहीं कर सकता? चूंकि यह पेज लॉक है, क्या आप इसे अनलॉक कर सकते हैं? या मुझे कोई समाधान बता सकते हैं? मैं वास्तव में इस पेज में योगदान देना चाहूंगा, लेकिन अगर मैं संपादन अनुरोध सबमिट करता हूं तो यह बहुत ज्यादा होगा, क्योंकि पेज पर कई चीजें गायब हैं। [[सदस्य:Furogh e Lotf|Furogh e Lotf]] ([[सदस्य वार्ता:Furogh e Lotf|वार्ता]]) 12:55, 15 जुलाई 2026 (UTC) {{Ping|अजीत कुमार तिवारी}} ज़ी नमस्ते - डॉ. विजय दर्डा राज्यसभा के पूर्व सदस्य रहे हैं और वर्तमान में लोकमत मीडिया ग्रुप के चेयरमैन हैं। इसके साथ ही वे सामाजिक, शैक्षणिक और जनहित से जुड़े विभिन्न क्षेत्रों में लंबे समय से सक्रिय हैं। ऐसे में कृपया स्पष्ट करें कि उनके पेज को हटाने का निर्णय किन कारणों और किन नियमों/मानदंडों के आधार पर लिया गया है। यदि पेज में किसी जानकारी, दस्तावेज़ या संदर्भ की कमी है, तो कृपया उसकी भी जानकारी दें, ताकि आवश्यक सुधार किया जा सके। हमारा विनम्र अनुरोध है कि पेज को हटाने से पहले पुनः समीक्षा की जाए 07:26, 17 सितंबर 2026 (UTC)[[सदस्य:Nagpurjournalism|Nagpurjournalism]] ([[सदस्य वार्ता:Nagpurjournalism|वार्ता]]) == कन्नौजी भाषा का दस्तावेजीकरण == @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी! मैं इन्क्यूबेटर पर [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/bjj कन्नौजी विकिपीडिया] (बना दिया) और विकिस्रोत शुरू करने का प्रयास कर रहा हूँ। विकिस्रोत को लेकर मेरे सामने एक प्रमुख दुविधा है: कन्नौजी का स्वतंत्र लिखित साहित्य बहुत सीमित है और ऐतिहासिक रचनाएँ अधिकतर ब्रजभाषा मिश्रित हैं। इसके विपरीत, इसका मौखिक लोक-साहित्य बहुत समृद्ध है, लेकिन प्रामाणिक दस्तावेजीकरण का अभाव है। वहीं आधुनिक शोध-पत्र प्रायः कॉपीराइट से बंधे हैं। मेरा प्रश्न है कि ऐसी स्थिति में कन्नौजी विकिस्रोत पर क्या हम मौखिक परंपराओ, श्रुतियों और ब्रज-मिश्रित पुराने ग्रंथों को स्वीकार किया जा सकता है? कृपया मार्गदर्शन करें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:33, 23 सितंबर 2026 (UTC) == लेख समीक्षा अनुरोध == नमस्ते अजीत जी, जरा [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 इस लेख] और इसके निर्माता के बनाए अन्य पन्नों को देख लें। कम से इस मुख्य लेख और कुछ अन्य में, मुझे लगता है, उल्लेखनीय होने की समस्या है। आपकी विशेषज्ञता का क्षेत्र है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:40, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) 5uyyqk0jg04utm9ga9p6bb3mpfgbln9 अमेरिकन हॉरर स्टोरी 0 477118 6632087 6629994 2026-10-23T00:42:45Z Stephan1000000 438159 6632087 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | show_name = अमेरिकन हॉरर स्टोरी<br />American Horror Story | image = [[चित्र:American Horror Story.svg|250px]] | bgcolour = #f83436 | colour_text = #fff | caption = | genre = [[ड्रामा]]<br />[[हॉरर]]<br />[[रोमांचक]]<br />पद्यावली शृंखला | runtime = 52 मिनट <small>(पायलट प्रकरण और सत्र 1 फाइनल)</small><br /> 38–42 मिनट | opentheme = | theme_music_composer = सीज़र डेविला-अरिज़ेरी<br />चार्ली क्लाउसर | composer = जेम्स एस लवीन (मूल संगीत, पायलट) | creator = रायन मर्फी<br />ब्रैड फॅलचक | developer = | director = | location = [[लॉस एंजिल्स]] | country = {{TVUS}} | language = [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] | num_seasons = 13<!-- Do not change season count until a new season has premiered.--> | num_episodes = 144<!-- Do not change episode count until a new episode has aired.--> | list_episodes = अमेरिकन हॉरर स्टोरी के प्रकरणों की सूची | starring = जेसिका लैंग<br />ज़ॅकरी क्विंटो<br />[[ऐवन पीटर्स]]<br />लिली रॅब<br />सारा पॉलसन | executive_producer = डांटे डि लोरेटो<br />ब्रैड फॅलचक<br />रायन मर्फी<br />ब्रैडली ब्युक्र (सह-कार्यकारी) | producer = एलेक्सिस मार्टिन वुडोल<br />पैट्रिक मैक्की | cinematography = क्रिस्टोफर बाफ़ा, ए॰एस॰सी॰ | editor = ब्रैडली ब्युक्र, ए॰सी॰ई<br />डॉक करोटज़र | camera = सिंगल कैमरा सेटअप | company = 20th सेंचुरी फॉक्स टेलीविज़न | network = FX | first_aired = {{Start date|2011|10|05}} | last_aired = वर्तमान | status = प्रसारित | website = http://www.fxnetworks.com/shows/originals/ahs/index.php | production_website = }} '''''अमेरिकन हॉरर स्टोरी''''' ({{lang-en|American Horror Story}}) [[अमेरिका|अमेरिकी]] पद्यावली हॉरर-[[ड्रामा]] गल्प टेलीविज़न शृंखला है जिसका निर्माण रायन मर्फी और ब्रैड फॅलचक ने किया है। धारावाहिक का पहला सत्र हार्मन परिवार पर केन्द्रित है। परिवार में तीन सदस्य हैं: बॅन, विविएन और उनकी पुत्री वायलेट। परिवार विविएन के गर्भपात व बॅन के विवाहेतर संबंध के बाद नई शरुआत के लिए [[बोस्टन]] से [[लॉस एंजिल्स]] रहने चला जाता है। लॉस एंजिल्स में वे एक बहाल की हुई हवेली में रहने लगते हैं, इस तथ्य से अनजान कि घर उसके पूर्व निवासियों द्वारा प्रेतवाधित है। शृंखला का [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में केबल टेलीविज़न चैनल FX पर प्रसारण होता है। इसका प्रीमियर अक्टूबर 5, 2011, को हुआ था और यह अपने छह सत्र पूरे कर चुकी है।<ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.com.au/ustv/news/a330926/sons-of-anarchy-american-horror-story-premiere-dates-set.html|title='Sons of Anarchy', 'American Horror Story' premiere dates set|work=डिजिटल स्पाई|last=वाईटमन|first=कैट्रीओना|date=जुलाई 21, 2011|accessdate=मार्च 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626112008/http://www.digitalspy.com.au/ustv/news/a330926/sons-of-anarchy-american-horror-story-premiere-dates-set.html|archive-date=26 जून 2015|url-status=live}}</ref> अक्टूबर 2011 के अंत में FX ने घोषणा की थी कि शृंखला का दूसरे सत्र के लिए नवीकरण कर दिया गया है, व इसमें 13 प्रकरण होंगे जो बढ़ भी सकते हैं।<ref name="Frankel">{{cite news|last=फ्रेंकल|first=डैनियल|title='American Horror Story' gets season 2 order from FX|url=http://www.reuters.com/article/2011/10/31/us-americanhorrorstory-idUSTRE79U7HN20111031|publisher=Reuters|accessdate=मार्च 31, 2012|date=अक्टूबर 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309194640/http://www.reuters.com/article/2011/10/31/us-americanhorrorstory-idUSTRE79U7HN20111031|archive-date=9 मार्च 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=एंड्रिवा|first=नेली|title=‘American Horror Story’ Two-Hour Finale Will Be Trimmed To 90 Minutes|url=http://www.deadline.com/2011/11/american-horror-story-two-hour-finale-will-be-trimmed-to-90-minutes/|publisher=deadline.com. ''डेडलाइन''|accessdate=मार्च 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418102754/http://www.deadline.com/2011/11/american-horror-story-two-hour-finale-will-be-trimmed-to-90-minutes/|archive-date=18 अप्रैल 2012|url-status=live}}</ref> दिसंबर 2011 में मर्फी ने अपनी दूसरे सत्र के लिए पात्रों और स्थान को बदलने की योजना की घोषणा की।<ref name="VanDerWerff">{{cite web|url=http://www.avclub.com/articles/american-horror-story-to-completely-ditch-season-o,67002/|title=American Horror Story to completely ditch season one characters, story, do something new in season two|last=वैन-डर-वर्फ|first=टॉड|work=द ए॰वी॰ क्लब|accessdate=मार्च 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415221355/http://www.avclub.com/articles/american-horror-story-to-completely-ditch-season-o%2C67002/|archive-date=15 अप्रैल 2012|url-status=live}}</ref> ''अमेरिकन हॉरर स्टोरी'' को टेलीविज़न आलोचकों और प्रशंसकों द्वारा सराहा गया था। कलाकारों की सामान्यतः सराहना की गई थी, विशेष रूप से जेसिका लैंग।<ref>{{cite web |url=http://popwatch.ew.com/2011/12/15/this-weeks-cover-the-best-and-worst-of-2011/ |title=This Week's Cover: The Best and Worst of 2011 |date=दिसंबर 15, 2011 |accessdate=मार्च 31, 2012 |publisher=popwatch.ew.com. पॉपवॉच |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016141253/http://popwatch.ew.com/2011/12/15/this-weeks-cover-the-best-and-worst-of-2011/ |archive-date=16 अक्तूबर 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tvguide.com/PhotoGallery/Best-Performances-1039823/1039859 |title=The Best Performances of 2011 |accessdate=मार्च 31, 2012 |publisher=tvguide.com. टीवी गाइड |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013195055/http://www.tvguide.com/PhotoGallery/Best-Performances-1039823/1039859 |archive-date=13 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> शृंखला ने लगातार FX नॅटवर्क के लिए उच्च रेटिंग प्राप्त करीं, तथा अपने पहले सत्र के अंत के पश्चात यह वर्ष की सबसे बड़ी नई केबल शृंखला के रूप में उभरी।<ref name="VanDerWerff" /> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://storioland.blogspot.com/2022/10/the-haunted-hous-part1-horror-story-in.html अमेरिकन हॉरर स्टोरी]] को [[इण्टरनेट मूवी डेटाबेस]] पर देखें * {{Official website|http://www.fxnetworks.com/shows/originals/ahs/}} * [https://web.archive.org/web/20170916212139/http://www.imdb.com/title/tt1844624/ अमेरिकन हॉरर स्टोरी] को [[इण्टरनेट मूवी डेटाबेस]] पर देखें * [https://web.archive.org/web/20120408122839/http://www.tv.com/shows/american-horror-story अमेरिकन हॉरर स्टोरी] TV.com पर [[श्रेणी:the haunted house]] [[श्रेणी:दशक 2010 की अमेरिकी टेलिविज़न शृंखलाएँ]] [[श्रेणी:अमेरिकी नाटक टेलीविजन शृंखला]] [[श्रेणी:अमेरिकी हॉरर गल्प टेलिविज़न शृंखलाएँ]] bqem57fm8vxajd7bt2r7bn7fmqm8z3t श्वेता तिवारी 0 483406 6632205 6419990 2026-10-23T08:27:32Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632205 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = श्वेता तिवारी | image = Shweta at KKK finale.jpg | birth_date = {{birth date|mf=yes|1980|10|4}}<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/UP-ALAH-rare-photos-of-actress-shweta-tiwari-5711318-PHO.html|title=बचपन में में म्यूजिक सुनते ही डांस करने लगती थी ये एक्ट्रेस, देखें रेयर PHOTOS|work=Bhaskar|access-date=14 मई 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322203124/https://www.bhaskar.com/news/UP-ALAH-rare-photos-of-actress-shweta-tiwari-5711318-PHO.html|archive-date=22 मार्च 2020|url-status=live}}</ref> | birth_place = [[प्रतापगढ़, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/UP-ALAH-rare-photos-of-actress-shweta-tiwari-5711318-PHO.html|title=बचपन में म्यूजिक सुनते ही डांस करने लगती थी ये एक्ट्रेस, देखें रेयर PHOTOS|work=Bhaskar|access-date=14 मई 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322203124/https://www.bhaskar.com/news/UP-ALAH-rare-photos-of-actress-shweta-tiwari-5711318-PHO.html|archive-date=22 मार्च 2020|url-status=live}}</ref> | spouse = {{marriage|[[राजा चौधरी]]|1998|2007|reason=तलाक}}<br>{{marriage|[[अभिनव कोहली]]|2013|2019|reason=तलाक}}<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/shweta-tiwari-talks-about-work-and-life-post-divorce-from-second-husband-abhinav-kohli-2440941.html|title=Shweta Tiwari Talks About Work and Life Post Divorce from Second Husband Abhinav Kohli|work=News18|access-date=14 मई 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128100636/https://www.news18.com/news/movies/shweta-tiwari-talks-about-work-and-life-post-divorce-from-second-husband-abhinav-kohli-2440941.html|archive-date=28 जनवरी 2020|url-status=live}}</ref> | children = 2; [[पलक तिवारी]] शामिल हैं | occupation = [[अभिनेत्री]] | residence = मुंबई, भारत | nationality = [[भारत|भारतीय]] }} '''श्वेता तिवारी ''' (पैदाइश: 4 अक्टूबर 1980) एक [[भारतीय सिनेमा|भारतीय फ़िल्म]] और टेलीविज़न [[अभिनेत्री|अभिनेत्री]] हैं।<ref name='PROFILEINCOM'>{{cite web|url=http://www.in.com/shweta-tiwari/profile-1765.html|title=Shweta Tiwari Profile on In.com|access-date=26 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912193229/http://www.in.com/shweta-tiwari/profile-1765.html|archive-date=12 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> इन्होने अपने अभिनय की शुरुआत में में "[[कसौटी ज़िन्दगी के|कसौटी जिंदगी की]]" नामक धारावाहिक से की थी, जिन्हें टेलीविज़न की दुनिया में प्रेरणा के नाम से भी जाना जाता है। श्वेता तिवारी मशहूर धारावाहिक [[बिग बॉस 4|बिग बॉस]] के चौथे संस्करण की विजेता रह चुकीं हैं।<ref>[http://frontierindia.net/big-boss-4-shweta-tiwari-is-the-winner Big Boss 4 : Shweta Tiwari is the winner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110110213904/http://frontierindia.net/big-boss-4-shweta-tiwari-is-the-winner |date=10 जनवरी 2011 }}. Frontierindia.net (8 January 2011). Retrieved on 13 November 2011.</ref>श्वेता तिवारी की बेटी पलक तिवारी ने हाल ही में बॉलीवुड में अपना पदार्पण किया है हार्डी संधूू के एल्बम बिजली बिजली में नजर आई जो सोशल मीडिया पर काफी प्रसिद्ध हुआ<ref>{{Cite web|url=https://www.filemywap.in/2022/01/2022-palak-tiwari-age-height-instagram.html|title=पलक तिवारी उम्र, लम्बाई, इस्टाग्राम, जीवनी 2022 {{!}} Palal Tiwari Age {{!}} Height {{!}} Instagram {{!}} Biography|website=www.filemywap.in|access-date=2022-01-22|archive-date=22 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122170615/https://www.filemywap.in/2022/01/2022-palak-tiwari-age-height-instagram.html|url-status=dead}}</ref> == टेलीविज़न == {| class="wikitable" |+ !वर्ष !धारावाहिक !रोल !सन्दर्भ |- |1999 |कलीरें |बेटी की भूमिका | |- |2000 |आने वाला पल |अनु | |- |2001 |कहीं किसी रोज़ |शनाया शानू सिंघल / सुनीता मेनन का पुनर्जन्म | |- |2001 - 2008 |कसौटी जिंदगी की |प्रेरणा शर्मा / प्रेरणा ऋषभ बजाज / प्रेरणा अनुराग बसु | |- |2002 |क्या हदसा क्या हकीकत |सुनीता मेनन | |- |2002 |कुमकुम - एक प्यारा सा बंधन |अतिथि (प्रेरणा के रूप में) | |- |2003 |क्यूंकी सास भी कभी बहू थी |अतिथि (प्रेरणा के रूप में) | |- |2003 |खिचड़ी |अतिथि (प्रेरणा के रूप में) | |- |2004 |कहानी घर घर की |अतिथि (प्रेरणा के रूप में) | |- |2004 |कहीं तो होगा |अतिथि (प्रेरणा के रूप में) | |- |2005 |केसर |अतिथि (प्रेरणा के रूप में) | |- |2005 |काव्यांजलि |अतिथि (प्रेरणा के रूप में) | |- |2005 |दोस्त |मशाल | |- |2006 |नच बलिए 2 |प्रतियोगी | |- |2006 |कैंडी फ्लॉस |अतिथि | |- |2006 |करम अपना अपना |अतिथि (प्रेरणा के रूप में) | |- |2007 |कस्तूरी |अतिथि (प्रेरणा के रूप में) | |- |2007 |कयामत |अतिथि (प्रेरणा के रूप में) | |- |2007 |झूम इंडिया |प्रतियोगी | |- |2007 |नागिंण |रानी सुरमाया | |- |2008 |राजा की आएगी बारात |अतिथि (प्रेरणा के रूप में) | |- |2008 |किस देश में है मेरा दिल |अतिथि (प्रेरणा के रूप में) | |- |2008 |सपना बाबुल का... बिदाई |अतिथि (प्रेरणा के रूप में) | |- |2008 |अजीब |अतिथि | |- |2008 |जलवा फोर 2 का 1 |प्रतियोगी | |- |2008-2009 |जाने क्या बात हुई |आराधना सरीन | |- |2009 |यह रिश्ता क्या कहलाता है |अतिथि | |- |2009 |सीता और गीता |राका की ड्रीम गर्ल | |- |2009 |इस जंगल से मुझे बचाओ |प्रतियोगी | |- |2009 |''झलक दिखला जा 3'' |होस्ट | |- |2009 |आजा मही वयय |रोनित रॉय और सरोज खान के साथ जज | |- |2010-2011 |बिग बॉस 4 |प्रतियोगी [ विजेता ] |<ref>{{Cite web|url=https://bollypluse.in/shweta-tiwari-was-the-winner-of-bigg-boss-season-4/|title=Bigg Boss:श्वेता तिवारी रही बिग बॉस सीजन 4 की विनर|last=BollyPluseofficial|date=2021-07-14|website=Bollypluse|language=en-US|access-date=2021-07-14|archive-date=15 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615030019/https://bollypluse.in/shweta-tiwari-was-the-winner-of-bigg-boss-season-4/|url-status=dead}}</ref> |- |2011 |अदालत - कातिल मूर्ति |रेवती अमृत नागपाल | |- |2011 |सजन रे झूठ मत बोलो |अर्चना | |- |2011 |कॉमेडी सर्कस का नया दौर |प्रतियोगी | |- |2011-2013 |परवरिश - कुछ खट्टी कुछ मीठी |Sweety | |- |2012 |बिग बॉस 6 |अतिथि | |- |2012 - 2015 |रंगोली |प्रस्तुतकर्ता | |- |2013 |एक थी नायका |जूही | |- |2013 |झलक दिखला जा 6 |प्रतियोगी | |- |2013 - 2015 |कॉमेडी नाइट्स विद कपिल |विभिन्न पात्र | |- |2014 |मैड इन इंडिया |श्वेता तिवारी | |- |2014 |बाल वीर |महाभस्म परी | |- |2015 - 2016 |बेगूसराय |बिंदिया प्रियम ठाकुर | |- |2019 |हम तुम और थेम |शिवा | |- |2019 - 2020 |मेरे डैड की दुल्हन |गुनीत सिक्का |<ref>{{Cite web|url=https://www.tubebite.com/shweta-tiwari-biography-in-hindi-wiki-%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b5%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a4%be-%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80/|title=श्वेता तिवारी 500 रुपए से शुरू करके आज बनी टीवी की बड़ी अभिनेत्री जानिए उनकी लाइफ, प्रति एपिसोड सेलरी Shweta Tiwari Biography In Hindi Wiki|last=tubebite|date=2021-06-03|website=tubebite|language=en-US|access-date=2021-06-03|archive-date=25 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825212253/https://www.tubebite.com/shweta-tiwari-biography-in-hindi-wiki-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80/|url-status=dead}}</ref> |- |2020 |इंडियाज बेस्ट डांसर |अतिथि (गुनीत के रूप में) | |- |2021 |फियर फैक्टर: खतरों के खिलाड़ी 11 |प्रतियोगी | |} == फिल्मोग्राफी == [[File:Shweta Tiwari From The NDTV Greenathon at Yash Raj Studios (6).jpg|thumb|leftt|एनडीटीवी ग्रीनथेन पर [[यश राज स्टूडियोज]] पर नृत्य प्रदर्शित करती तिवारी]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col" | वर्ष !scope="col" | फ़िल्म !scope="col" | भूमिका !scope="col" | भाषा !class="unsortable" scope="col" | Notes |- | 2004 || ''[[मदहोशी]]'' || तबस्सुम || हिंदी || |- | 2004 || ''[[आगरा का डाबरा|आबरा का डाबरा]]'' || शिवानी आर. सिंह || हिंदी || |- | 2009 ||''अपनी बोली अपना देश'' || सतकर कौर || पंजाबी || |- | 2009 ||''देवरु''|| || कन्नड़ || विशेष उपस्थिति |- | 2010 || ''बेनी एंड बबलू'' || शीना || हिंदी ||विशेष उपस्थिति<ref>{{Cite web|url=https://bollypluse.in/beni-and-babloo-hindi-movie-2010-rajpal-yadav-riya-sen/|title=Beni and Babloo Hindi Movie: Rajpal Yadav, Shweta Tiwari, Riya Sen|last=BollyPluseofficial|date=2020-07-16|website=Bollypluse|language=en-US|access-date=2020-07-15|archive-date=16 जुलाई 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716030647/https://bollypluse.in/beni-and-babloo-hindi-movie-2010-rajpal-yadav-riya-sen/|url-status=dead}}</ref> |- | 2011 || ''[[बिन बुलाये बाराती]]'' || रज्जो / रोसी || हिंदी || |- | 2011 || ''मिले ना मिले हम'' || || हिंदी || विशेष उपस्थिति<ref>Shaheen Parkar (4 October 2010) [http://www.mid-day.com/entertainment/2010/oct/041010-Shweta-Tiwari-item-number-Chirag-Paswan-One-.htm Shweta's item song] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002092418/http://www.mid-day.com/entertainment/2010/oct/041010-Shweta-Tiwari-item-number-Chirag-Paswan-One-.htm |date=2 अक्तूबर 2013 }}. mid-day.com.</ref> |- | 2012 || ''मैरिड 2 अमेरिका'' || प्रताप सिंह की पत्नी || हिंदी || |- | 2012 || ''येड्यांची जात्रा''|| || मराठी || विशेष उपस्थिति |- | 2012 || ''सल्तनत'' || || उर्दू || पाकिस्तानी फिल्म |- | 2016 || ''[[शिव|त्रिनेत्र]]''|| || नेपाली || अग्रणी अभिनेत्री |}जित्तो गिलहरी == यह भी देखें == [[भारतीय टेलीविजन अभिनेत्रियों की सूची]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} {{बिग बॉस 4}} [[श्रेणी:1980 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:बिग बॉस प्रतिभागी]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविज़न अभिनेत्री]] {{जीवनचरित-आधार}} akiwka00xv4kff56i4lrcmebktochh2 ममता मोहनदास 0 500135 6632278 6527144 2026-10-23T10:57:14Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632278 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | name = ममता मोहनदास | image = Mamta Mohandas Red FM 2020.jpg | caption = | birthdate = {{birth date and age|1985|11|14}} | residence = मनामा, [[बहरीन]] | spouse = प्रजित पद्मनाभन (2011 - अबतक) | occupation = [[अभिनेत्री]] | yearsactive = [[2005]]- अबतक }} '''ममता मोहनदास''' (मलयालम: മംമ്ത മോഹന്ദാസ്) (14 नवम्बर 1985 -), एक भारतीय फिल्म अभिनेत्री, पार्श्व गायिका और मॉडल है। कुछ [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]] और [[तमिल]] निर्माण और एक [[कन्नड़]] फिल्म के अलावा, उन्होंने मुख्य रूप से [[मलयालम भाषा|मलयालम]] फिल्मों में अभिनय किया है। उन्होंने दो [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर पुरस्कार]] जीता है - 2006 में सर्वश्रेष्ठ तेलुगु पार्श्व गायिका के लिए और 2010 में सर्वश्रेष्ठ मलयालम अभिनेत्री के लिए। == प्रारंभिक जीवन == ममता का जनम १४ नवम्बर १९८५ को [[मनामा]], [[बहरीन]] में हुआ था। 2002 में उन्होंने इंडियन स्कूल, बहरीन में माध्यमिक शिक्षा पूरा किया। उन्हें [[माउंट कारमेल कॉलेज]], [[बंगलौर|बैंगलोर]], से स्नातक डिग्री मिली। उन्होंने [[कर्नाटक संगीत|कर्नाटक]] और [[हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीत]] का अध्ययन किया है। == व्यवसाय == === अभिनय === 2005 में ममता की पहली भूमिका [[हरिहरन]] द्वारा निर्देशित मलयालम फिल्म ''मयूखम'' में हुई। हालांकि यह फिल्म बॉक्स ऑफिस पर अच्छा नहीं किया, ममता को इंदिरा की संवेदनशील चित्रण के लिए प्रशंसित किया गया था।<ref>{{cite news|newspaper=The Hindu|url=http://www.hindu.com/fr/2005/04/29/stories/2005042902740100.htm|title=Mayookham - a ray of hope|date=April 29, 2005|author=Sreedhar Pillai|accessdate=November 5, 2012}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2006 में, उन्होंने ''बस कंडक्टर'' में [[मामूट्टी]] के साथ, ''लंका'' व ''अद्भूथं'' में [[सुरेश गोपी]] के साथ और ''मधुचन्द्रलेखा'' में जयराम के साथ काम किया। उसी वर्ष उन्होंने तमिल फिल्म उद्योग में ''शिवप्पथिगरम'' में [[विशाल कृष्ण]] के साथ शुरू किया।  यह फिल्म एक उदारवादी अर्जक थी। 2007 में ममता ने सुपरहिट फिल्म ''बिग बी'' में मामूट्टी के साथ अभिनय किया। उसी वर्ष उन्होंने तेलुगु फिल्म उद्योग में भी शुरू किया, जब उन्होंने ''यमदोंगा'' में एक सहायक की भूमिका निभाया। 2008 में उनके सात फ़िल्में जारी किए गए, जिनमे से पांच फ़िल्में तेलुगु में थे। बॉक्स ऑफिस पर ''कृष्नार्जुना'' और ''विक्ट्री'' असफल रहे। उन्होंने ''गूली'' के द्वारा, कन्नड़ फिल्म उद्योग में शुरू किया। 2009 में ममता ने [[माधवन]] के साथ कॉमेडी फिल्म ''गुरु एन आलु'' और [[दिलीप]] और [[श्रीनिवासन]] के साथ थ्रिलर ''पैसेंजर'' में अभिनय किया। जबकि पहली फिल्म का बॉक्स ऑफिस पर एक औसत रन था, दूसरी एक अप्रत्याशित स्लीपर हिट घोषित किया गया था और ममता के कैरियर में एक महत्वपूर्ण मोड़ बन गया। 2010 में ''कथा तुडरुन्नू'' में उसकी भूमिका समीक्षकों द्वारा प्रशंसित किया गया था और उनको अपना पहला फिल्मफेयर का सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री पुरस्कार मिला।<ref>{{cite news|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/news/2011/mammootty-mamta-south-filmfare-awards-070711-aid0062.html|title=Mammootty, Mamta bag South Filmfare Awards|author=Shekhar Hooli|date=July 7, 2011|publisher=OneIndia|accessdate=November 5, 2012|archive-date=9 जुलाई 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709092246/http://www.robotstxt.org/|url-status=dead}}</ref> 2011 में ममता का पहला फिल्म ''रेस'' था, जिसमे उन्होंने [[कुंचाको बोबन]] के विपरीत निया का भूमिका निभाया। यह फिल्म बॉक्स ऑफिस पर सफल नहीं रहा। मलयालम में उनकी अगली रिलीज ''नायिका'' थी। 2012 में ममता की फिल्म ''अरिके'' जारी हुई और उसको अच्छी समीक्षाएं मिली।<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-30/news-and-interviews/31899147_1_mamta-mohandas-mollywood-mammootty|title=Mamta is all praise for Shyamaprasad|author=Sanjith Sidhardhan|newspaper=The Times of India|date=May 30, 2012|accessdate=November 5, 2012}}{{Dead link|date=अप्रैल 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> कई अन्य भारतीय फिल्मों के विपरीत, ''अरिके'' समकालिक ध्वनि में फिल्माया गया था, जिसमे प्रत्येक दृश्य में निर्दोष अभिव्यक्ति की आवश्यकता है। ममता को अनुराधा का सूक्ष्म चित्रण के लिए प्रशंसा प्राप्त हुआ। === मॉडलिंग === ममता ने [[आईबीएम]] और [[कल्याण केन्द्र]] के लिए प्रिंट विज्ञापनों और [[रेमंड्]] के लिए रैंप पर [[भौतिक मॉडल|मॉडलिंग]] किया है। 2011 में, वह कोच्चि इंटरनेशनल फैशन वीक के लिए एक ब्रांड एंबेसडर थी, जिसके दौरान, उन्होंने डिजाइनर अरुण सिंह के लिए रैंप पर मॉडलिंग की।<ref>{{cite news|newspaper=The Times of India|author=Shiba Kurian|date=August 6, 2011|accessdate=November 5, 2012|title=The genesis of Cochin's new fashion statement|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-06/shows/29858226_1_ramp-models-show-stoppers|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224114807/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-06/shows/29858226_1_ramp-models-show-stoppers|archive-date=24 फ़रवरी 2012|url-status=live}}</ref> === गायन === ममता ने तेलुगू फिल्म उद्योग में अपने अभिनय की शुरुआत से पहले एक गायिका के रूप में अपनी शुरुआत की। उन्होंने तेलुगु फिल्म ''राखी'' में पहली बार प्लेबैक गायन किया। उन्होंने [[देवी श्री प्रसाद]] द्वारा निर्देशित किया गया शीर्षक गीत गाया, जिसके लिए उन्होंने 2006 फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका (तेलुगु) पुरस्कार जीता।<ref>{{cite news|newspaper=The Times of India|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-04/news-and-interviews/32007499_1_playback-singer-mamta-mohandas-malayalam|title=I don't want to be known as a singer: Mamta Mohandas|author=Sanjith Sidhardhan|date=June 4, 2012|accessdate=November 5, 2012|language=en|archive-date=3 जनवरी 2013|archive-url=https://archive.today/20130103214124/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-04/news-and-interviews/32007499_1_playback-singer-mamta-mohandas-malayalam|url-status=dead}}</ref> इसके बाद उन्होंने संगीतकार देवी श्री प्रसाद के बहुत लोकप्रिय ''आकलेस्थे अन्नं पैड़था'' (फिल्म ''शंकरदादा जिंदाबाद''), ''36-24-36'' (फिल्म ''जगदम''), ''मिया'' (फिल्म ''तुलसी'') और ''घनना'' (फिल्म ''किंग'') गाया। उन्होंने अन्य संगीत निर्देशकों के साथ काम किया है: एम.एम.कीर्वानी (अपने फिल्मों - ''यमगोंडा'', ''कृष्णार्जुना'' और ''चन्दामामा'' - के लिए); आर.पी. पटनायक (''अंदमैना मंसुलो''), चक्री (''विक्ट्री''), नितिन रैक्वाढ़ (अपनी फिल्म ''होमं'' के लिए) और थमन (''जयीभवः'')। तमिल फिल्मों में ममता ने ''कालै कालै'' (फिल्म ''कालै'') और ''इदै वायी'' (फिल्म ''गोवा'') गाया। उन्होंने अपनी मातृ भाषा मलयालम में पहली बार अपनी ही फिल्म ''अनवर'' में गाया। उन्होंने ''थ्रिलर'', ''मोहब्बत'' और ''अरिके''<ref name="upclose">{{cite news|newspaper=The Hindu|title=Mamta, up close|author=Saraswathy Nagarajan|date=May 16, 2012|accessdate=November 5, 2012|url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article3425501.ece|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120721025559/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article3425501.ece|archive-date=21 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> फिल्मों में भी गाया है। === टेलीविज़न === २०१२ में ममता ने [[सूर्या टीवी]] पर प्रश्नोत्तरी कार्यक्रम ''कैयिल ओरु कोडी'' प्रस्तुत किया।<ref name=upclose/> == निजी जीवन == 2010 में ममता को Hodgkin लिंफोमा का सामना करना पड़ा।<ref>{{cite news|newspaper=The Times of India|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-11/news-interviews/28229666_1_malayalam-film-anwar-new-films|title=I'm a cancer survivor: Mamta|date=November 11, 2010|accessdate=November 5, 2012|author=Sreedhar Pillai|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104010213/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-11/news-interviews/28229666_1_malayalam-film-anwar-new-films|archive-date=4 नवंबर 2012|url-status=live}}</ref> ममता की सगाई 11 नवम्बर 2011 को अपने बचपन के दोस्त प्रजित पद्मनाभन के साथ हुई। उनका विवाह 28 दिसम्बर 2011 कोझीकोड में हुआ।<ref>{{cite news|newspaper=The Times of India|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/news-interviews/Mamta-Mohandas-weds-family-friend/articleshow/11280288.cms|date=December 28, 2011|accessdate=November 5, 2012|title=Mamta Mohandas weds family friend|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120723223900/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/news-interviews/Mamta-Mohandas-weds-family-friend/articleshow/11280288.cms|archivedate=23 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> == फिल्मोग्राफी == === मलयालम === {| class="wikitable" |- ! साल!!फिल्म!!भूमिका!!अन्य नोट्स |- |2005|| ''मयूखम ([[:en:Mayookham|Mayookham]])''||इंदिरा बालकृष्णन ||अभिनेत्री के रूप में पहली फिल्म |- | rowspan="5"|2006|| ''बस कंडक्टर ([[:en:Bus Conductor (film)|Bus Conductor]])'' || सेलिना || |- | ''अद्भूथं ([[:en:Adbutham|Adbutham]]'') || मरीया || |- | ''लंका ([[:en:Lanka (2006 film)|Lanka]])'' || लंका लक्ष्मी || |- | ''मधुचन्द्रलेखा ([[:en:Madhuchandralekha|Madhuchandralekha]])'' || इन्दुलेखा || |- | ''बाबा कल्याणी ([[:en:Baba Kalyani (film)|Baba Kalyani]])'' || मधुमिता अशोकन || |- | 2007|| ''बिग बी ([[:en:Big B (film)|Big B]])'' || रिमी टौमी || |- | 2009|| ''पैसेंजर ([[:en:Passenger (2009 film)|Passenger]])'' || अनुराधा || नामांकित, सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार (मलयालम) |- | rowspan=4|2010|| ''कथा तुडरुन्नू ([[:en:Kadha Thudarunnu|Kadha Thudarunnu]])'' || विद्या लक्ष्मी|| '''विजेता''', सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार (मलयालम)<br /> '''विजेता''', दूसरी सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए केरल राज्य फिल्म पुरस्कार<ref>{{cite news | url=http://www.hindu.com/2011/05/23/stories/2011052363130700.htm | newspaper=The Hindu | title=Artistes' welfare priority: Ganesh | date=23 मई 2011 | accessdate=November 5, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121110050426/http://www.hindu.com/2011/05/23/stories/2011052363130700.htm | archive-date=10 नवंबर 2012 | url-status=live }}</ref><br />'''विजेता''', एशियानेट सर्वाधिक लोकप्रिय अभिनेत्री पुरस्कार |- | ''निरक्काय्चा ([[:en:Nirakazhcha|Nirakazhcha]])'' || शिल्पा || |- | ''अनवर ([[:en:Anwar (2010 film)|Anwar]])'' || एषा बेगम || '''विजेता''', एशियानेट सर्वाधिक लोकप्रिय अभिनेत्री पुरस्कार |- | ''करयिलेक्क ओरु कडल दूरम ([[:en:Karayilekku Oru Kadal Dooram|Karayilekku Oru Kadal Dooram]])'' || गाढ़ा|| |- | rowspan="2"|2011 || ''रेस ([[:en:Race (2011 film)|Race]])'' || निया || |- | ''नायिका ([[:en:Naayika|Naayika]])'' || अलीना || |- | rowspan="8" |2012 || ''पद्मश्री भारत डॉ॰ सरोज कुमार ([[:en:Padmasree Bharat Dr. Saroj Kumar|Padmasree Bharat Dr. Saroj Kumar]])'' || नीलिमा || |- | ''न्यानुम एन्डे फेमिलीयुम ([[:en:Njanum Ente Familiyum|Njanum Ente Familiyum]])'' || डॉ॰ प्रिया || |- | ''अरिके ([[:en:Arike|Arike]])'' || अनुराधा || |- | ''जवान ऑफ़ वेल्लिमला ([[:en:Jawan of Vellimala|Jawan of Vellimala]])'' || अनीता || |- | ''माय बॉस ([[:en:My Boss|My Boss]])'' || || |- | ''मुसाफिर ([[:en:Musafir (2012 film)|Musafir]])'' || अनु || शूटिंग चल रही है |- | ''मथिलुकल्काप्पुरम ([[:en:Mathilukalkappuram|Mathilukalkappuram]])'' || नारायणी || पूर्व उत्पादन |- | ''सिलोलाइड ([[:en:Celluloid (film)|Celluloid]])'' || जेनेट || शूटिंग चल रही है |} === तमिल === {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !साल!!फिल्म!!भूमिका!!अन्य नोट्स |- | 2006|| ''शिवप्पथिगरम ([[:en:Sivappathigaram|Sivappathigaram]])'' || चारुलता || तमिल में पहली फिल्म |- | 2009 || ''गुरु एन आलु ([[:en:Guru En Aalu|Guru En Aalu]])'' || सीमा || |- | 2012|| ''थादैयारा थाका ([[:en:Thadaiyara Thaakka|Thadaiyara Thaakka]])'' || प्रिया || |} === तेलुगु === {| class="wikitable" |- ! साल!!फिल्म!!भूमिका!!अन्य नोट्स |- | 2007|| ''यमदोंगा ([[:en:Yamadonga|Yamadonga]])'' || धनलक्ष्मी || |- | 2008|| ''कृष्नार्जुना ([[:en:Krishnarjuna|Krishnarjuna]])'' || सत्या || |- | 2008|| ''विक्ट्री ([[:en:Victory (2008 Telugu film)|Victory]])'' || जानकी || |- | 2008|| ''होमम ([[:en:Homam (film)|Homam]])'' || डॉक्टर लक्ष्मी || |- | 2008|| ''चिंतकयल रवि ([[:en:Chintakayala Ravi|Chintakayala Ravi]])''|| लावण्या || |- | 2008|| ''किंग ([[:en:King (2008 film)|King]])''|| स्वप्ना / पूजा || |- | 2010||''केडी ([[:en:Kedi (2010 film)|Kedi]])'' || जानकी / संध्या || |} === कन्नड़ === {| class="wikitable" |- ! साल!!फिल्म!!भूमिका!!अन्य नोट्स |- | 2008||''गूली ([[:en:Gooli|Gooli]])''||रम्या||कन्नड़ में पहली फिल्म |} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} [[श्रेणी:1985 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेत्री]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दू]] [[श्रेणी:बहरीन–भारत सम्बन्ध]] c5v3res9ruc2uua5p5nhes153cgsj9q सदस्य वार्ता:SM7 3 520128 6632090 6625209 2026-10-23T00:58:01Z विक्रम प्रताप 911487 /* पूछना */ नया विषय ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 6632090 wikitext text/x-wiki <!-- Please do NOT delete this line. Thanks! -->{{/header}} <!-- कृपया इस लाइन और ऊपर की लाइन को को न हटायें, धन्यवाद !--> == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''SM7 जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:15, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष अत्यंत मंगलमय हो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:24, 2 जनवरी 2026 (UTC) == विशेष: कार्यक्रम आयोजक अधिकार == नमस्ते [[सदस्य:SM7|SM7]], आप मुझे कार्यक्रम आयोजक के अधिकार के आवेदन दर्ज करने के लिए पृष्ठ बताने के कृपा करे | [[सदस्य:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[सदस्य वार्ता:Dev Jadiya|वार्ता]]) 09:08, 18 मार्च 2026 (UTC) == व7 के अंतर्गत हटाए गए लेख के पुनर्विचार हेतु अनुरोध == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, मैं आपको [[कमलेश कमल]] लेख के संबंध में लिख रहा हूँ जिसे आपने [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]] के अंतर्गत हटाया था। जब लेख को शीघ्र हटाने के लिए चिह्नित किया गया, तब मैंने तुरंत उठाई गई आपत्तियों को दूर करने के लिए आवश्यक बदलाव किए। मैंने पूरे लेख में महत्वपूर्ण सुधार किए, जिसमें प्रचारात्मक और प्रशंसात्मक भाषा हटाना, सामग्री को निष्पक्ष दृष्टिकोण (neutral point of view) में दोबारा लिखना, और इसे अधिक विश्वकोशीय बनाने के लिए विस्तार करना शामिल था। मेरा मानना है कि संशोधित संस्करण अब प्रचारात्मक नहीं था, या कम से कम इतना नहीं कि उसे व7 के अंतर्गत हटाया जाए। मैंने इन परिवर्तनों का उल्लेख लेख के वार्ता पृष्ठ पर भी किया था। मेरी समझ के अनुसार, व7 उन पृष्ठों पर लागू होता है जो पूरी तरह से प्रचारात्मक होते हैं और जिनमें सुधार की संभावना नहीं होती। किए गए सुधारों को देखते हुए, आपसे निवेदन है कि कृपया लेख को पुनर्स्थापित करने पर विचार करें। साथ ही, यदि कोई अन्य कमी या समस्या शेष हो, तो कृपया उसे बताने का कष्ट करें ताकि मैं सामग्री में और सुधार कर सकूँ। [[सदस्य:BBBhagwati|BBBhagwati]] ([[सदस्य वार्ता:BBBhagwati|वार्ता]]) 16:41, 7 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:29, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == पिण्डार या पिण्डर नदी == नमस्ते SM7 जी, मैं आज [[पिण्डार नदी]] नामक लेख पर देख रहा हूँ कि आपने इसके समकक्ष भोजपुरी लेख निर्मित किया। वहाँ आपने शीर्षक में "पिण्डार" के स्थान पर "पिंडर" रखा। इस हिसाब से यहाँ भी "पिण्डर नदी" या "पिंडर नदी" होना चाहिए। यदि आपको सही लगता है तो यह स्थानान्तरण कर देना चाहिए। मुझे इसकी सही जानकारी नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:36, 14 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, अब जांचा तो कुछ उदाहरण मिले :*[https://www.livehindustan.com/uttarakhand/story-garhwal-pindar-river-water-poured-into-kumaon-kosi-river-jal-jeevan-mission-6775827.html लाइव हिन्दुस्तान] :* [https://www.jagran.com/uttarakhand/almora-pindar-river-water-advocates-for-release-in-nonviolent-rivers-19447355.html दैनिक जागरण] :* [https://www.drishtiias.com/hindi/state-pcs-current-affairs/pindari-glacier-to-make-kumaon-s-drying-rivers-sadaneera दृष्टि आईएएस] :इन संदर्भों के अनुसार इसका नाम स्थानांतरण करके [[पिंडर नदी]] करना चाहिए| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:56, 14 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] हाँ, इसके नाम में ड पर आ की मात्रा नहीं है। मैं इस नदी का पानी भी पी चुका हूँ, पर मेरी हिम्मत नहीं कि मैं आधा ण हटाऊँ। यह विवादास्पद बदलाव लेख के वार्ता पन्ने पे चर्चा के बाद पर्याप्त समर्थन से किया जाय तो बेहतर होगा। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:37, 15 अप्रैल 2026 (UTC) :::जी, चर्चा के बिना मैं स्थानान्तरित कर सकता हूँ। बाकी आप चाहो तो चर्चा भी आरम्भ कर सकते हैं। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने जो स्रोत दिये हैं उनमें पिंडर और पिंडार दोनों लिखे हैं। इसके अतिरिक्त दृष्टि आईएएस वाला स्रोत विश्वसनीय नहीं है जबकि समाचार वाले भी एकरूप नहीं होने के कारण उचित नहीं माने जा सकते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:41, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::कृपया {{tlx|virusbox}} को भी देखें। इसे आपने बहुत पहले आयात किया था लेकिन सम्बंधित मोड्यूल का आयात नहीं किया गया। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी ने {{tlx|विषाणु}} क्यों निर्मित किया है, मुझे इसका कोई कारण समझ में नहीं आया। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::नमस्ते SM7 जी, @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप स्थानान्तरित कर सकते है। खोजने पर काफ़ी विश्वसनीय स्रोत है, जिन में '''पिंडर नदी''' ही लिखा है। [https://www.google.co.th/books/edition/Prachin_Madhya_Himalaya_izkphu_e_fgeky/SeKkhjTwMbcC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA8&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/2026_27_UKPSV_UKSSSC_Special_General_Stu/YOS4EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA132&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/Aao_Karen_Himalaya_Mein_Trekking/qfVzBQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA95&printsec=frontcover] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:55, 15 अप्रैल 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, :::::नदी के नाम पर उचित मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। वर्तनी के संबंध में आपका निर्णय मुझे पूरी तरह स्वीकार है, कृपया आप ही इसे उपयुक्त नाम पर स्थानांतरित कर दें। :::::'''<code><nowiki>{{विषाणु}}</nowiki></code>''' साँचे के निर्माण का कारण केवल तकनीकी था। पुराना <code><nowiki>{{virusbox}}</nowiki></code> साँचा संबंधित मॉड्यूल्स के अभाव में काम नहीं कर रहा था और लेखों में कोडिंग की त्रुटियाँ (error) दिखा रहा था। मुझे जटिल मॉड्यूल आयात करने की जानकारी नहीं थी, इसलिए लेखों को त्रुटिमुक्त करने के लिए मैंने सीधे स्वदेशी '''<code><nowiki>{{ज्ञानसंदूक}}</nowiki></code>''' ढाँचे का उपयोग करके यह नया साँचा बनाया, जिसे किसी बाहरी मॉड्यूल की आवश्यकता ही नहीं है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:58, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं मूल साँचे को और मॉड्यूल को अद्यतन कर दूंगा। वैसे यह मुझे भी समझ में नहीं आया कि जब यह बिना मॉड्यूल के काम नहीं कर रहा तो मैंने यह काम अधूरा क्यों छोड़ा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:53, 16 अप्रैल 2026 (UTC) ==जिज्ञासा== नमस्कार! SM7 जी, लेख हटाने हेतु चल रही चर्चाओं के संबंध में एक जिज्ञासा है। सामान्यतः ऐसी चर्चाओं की एक निर्धारित समयसीमा होती है, किन्तु देखा गया है कि [[:श्रेणी:लेख हटाने हेतु वर्तमान चर्चाएँ|कई चर्चाएँ लंबे समय तक बिना किसी निष्कर्ष]] के लंबित रहती हैं। कुछ लेखों पर हुई चर्चाओं का अभी तक कोई स्पष्ट परिणाम सामने नहीं आया है कि उन्हें रखा जाना है या हटाया जाना है। * जिज्ञासा ये है की सामान्यतः इन चर्चाओं के निष्कर्ष तक पहुँचने की समय-सीमा क्या निर्धारित होती है तथा किन परिस्थितियों में इनका परिणाम घोषित किया जाता है।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:56, 16 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, यह इस बात पे निर्भर है कि चर्चा में भागीदार लोग कितने हैं और उनके मतों के आधार पर स्पष्ट राय क्या निकल कर आई है। अंग्रेजी की तरह यहाँ पर समय सीमा या रीलिस्ट करने जैसा कुछ नहीं है। ऐसी चर्चाओं में सदस्यों की कम भागीदारी हिंदी विकिपीडिया की एक बड़ी समस्या है। ऐसी ही स्थिति नाम बदलाव या कुछ अन्य चीजों को लेकर भी है जहाँ काम इसलिए लंबित रहता है क्योंकि चर्चा में भाग लेने वाले लोग नहीं हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:34, 16 अप्रैल 2026 (UTC) == सुझाव दें == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय मैने [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर एक प्रस्ताव रखा है [[विकिपीडिया:चौपाल#पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव|पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:00, 16 अप्रैल 2026 (UTC) ==निवेदन पर मत आमंत्रण== नमस्कार, SM7 जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें। * आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:30, 22 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, कोई चर्चा शुरू करके उसकी सूचना चौपाल पे दे देना पर्याप्त होता है। जिसे मन होगा ज़रूर चर्चा में हिस्सा लेगा। अपने द्वारा शुरू की गई चर्चा (विशेषकर कोई नामांकन) पर घूम-घूम के सबसे वार्ता पन्ने पे संदेश लिखना उचित नहीं होता, यह प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से चुनाव प्रचार (कैनवासिंग) है और इस तरह के काम को मैं बिल्कुल पसंद नहीं करता; हालाँकि, जब मैं नया था तब मैंने भी ऐसे काम किये थे। बाद में समझ में आया कि यह बेवजह की उछलकूद है। :मैं आपके स्वनामंकन से पहले ही कुछ दिनों पूर्व ख़ुद आपका नामांकन करने के बारे में सोच रहा था; फिर जब आपने नामांकन किया तब समर्थन करने की भी सोच रहा था। अब आपने यहाँ संदेश लिख दिया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:46, 22 अप्रैल 2026 (UTC) ::SM7 जी! आपके सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में इस प्रकार की सूचना देने के संबंध में अधिक सावधानी रखूँगा। ::* मेरा उद्देश्य केवल सूचना साझा करना था, न कि किसी प्रकार का कैनवासिंग करना। यदि इससे असुविधा हुई हो तो उसके लिए क्षमाप्रार्थी हूँ। ::आपके समर्थन के विचार के लिए भी धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:07, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == लेख निर्वाचन नामांकन == SM7 जी! क्या ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को निर्वाचित लेख हेतु नामांकित करना उपयुक्त होगा? आपसे अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर एक बार लेख का अवलोकन करें और मार्गदर्शन प्रदान करें कि क्या इसमें किसी प्रकार के और सुधार या संशोधन की आवश्यकता है। आपके सुझाव मेरे लिए अत्यंत उपयोगी होंगे। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:10, 26 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी नमस्ते। लेख अच्छा बनाया है आपने और आप इसपर बेहतरीन कार्य करने के लिये बधाई के पात्र हैं। मेरा सुझाव है कि आप इसे पहले '''[[वि:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]]''' हेतु नामांकित करें। इसके मापदंड निर्वाचित लेख की तुलना में थोड़े हल्के और आसान हैं। हालाँकि, हिंदी विकिपीडिया पर श्रेष्ठ लेख बनाने की प्रक्रिया उपलब्ध और लागू है पर आज तक किसी ने इसका उपयोग नहीं किया। तो हो सकता है आप '''श्रेष्ठ लेख बनाने वाले पहले विकिपीडियन''' बनें। (वैसे मैंने अभी देखा कि एक नामांकन 2018 में नवीन सिंह जी द्वारा किया गया था परंतु उसकी समीक्षा नहीं हुई - शायद उन्होंने सूचित नहीं किया चौपाल पे)। :एक बार श्रेष्ठ लेख के लिये प्रारंभिक समीक्षा हो जाने के बाद आप इसे '''निर्वाचित लेख''' के लिये भी नामांकित कर सकते हैं - जहाँ सामूहिक समीक्षा और सुधार सुझाये जायेंगे। अतः आप स्टेप-बाई-स्टेप चलें तो बेहतर होगा। :बाक़ी आपकी मर्जी है। अगर आप निर्वाचित लेख नामांकन करना चाहें तो सीधे भी कर सकते हैं। बस एक बात का ध्यान रखियेगा कि निर्वाचित लेख घोषित होने में काफ़ी समय लग सकता है - क्योंकि यहाँ समीक्षा इत्यादि में भाग लेने वालों की काफ़ी कमी है। :मैं दोनों ही प्रक्रियाओं में आपकी मदद अवश्य कर सकता हूँ। शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:46, 26 अप्रैल 2026 (UTC) ::नमस्कार, SM7 जी! लेख के संबंध में आपके विस्तृत सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए हार्दिक धन्यवाद। आपने जो चरणबद्ध प्रक्रिया (पहले श्रेष्ठ लेख, तत्पश्चात निर्वाचित लेख) सुझाई है, वह अत्यंत उपयोगी एवं व्यावहारिक प्रतीत होती है। ::मैं आपके सुझाव के अनुसार पहले इसे श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित करने पर विचार करूँगा, ताकि प्रारंभिक समीक्षा के माध्यम से आवश्यक सुधार किए जा सकें। इसके पश्चात निर्वाचित लेख के लिए नामांकन करना अधिक उपयुक्त रहेगा। ::आगे की प्रक्रिया में आपके सहयोग के प्रस्ताव के लिए भी धन्यवाद—यह मेरे लिए अत्यंत सहायक होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 01:53, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] दोनों में अंतर के लिये कृपया एक बार [[:en:WP:GVF|WP:GVF]] देखें। और जहाँ तक मुझे नियमावली याद है, वर्तमान सक्रिय सदस्यों में [[स:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी ही इकलौते सदस्य हैं जो इस समीक्षा को क्रियान्वित करने के लिये अर्ह हैं। अतः चौपाल पर और संजीव जी को अवश्य सूचित कीजियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:00, 27 अप्रैल 2026 (UTC) ::::जी, सूचना एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। आपके सुझाव के अनुसार मैं चौपाल पर तथा संजीव कुमार जी को भी अवश्य सूचित करूँगा, ताकि समीक्षा प्रक्रिया उचित रूप से आगे बढ़ सके। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:33, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == रोड़ लेख संबंध में== '[[रोड़]]’ लेख तथा ‘[[वार्ता:रोड़]]’ पृष्ठ पर बार-बार जोड़ी जा रही जानकारी के संदर्भों की जाँच करने पर विषय से संबंधित कोई भी पर्याप्त एवं विश्वसनीय जानकारी प्राप्त नहीं हो रही है। कृपया इस संबंध में मार्गदर्शन प्रदान करें कि ऐसी स्थिति में क्या उपयुक्त कार्यवाही की जानी चाहिए।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 14:27, 29 अप्रैल 2026 (UTC) == नाम परिवर्तन == SM7 जी नमस्ते। ‘[[जेचेम पेंट]]’ लेख हाल ही में निर्मित किया गया है, जबकि सॉफ़्टवेयर का प्रचलित एवं उपयुक्त नाम “जेकेमपेंट” एक शब्द के रूप में प्रयोग होता है। अतः शीर्षक का इस रूप में होना अधिक उचित प्रतीत होता है। चूँकि लेख अभी नया है, कृपया मार्गदर्शन प्रदान करने का कष्ट करें कि क्या इस स्थिति में सीधे स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) किया जा सकता है, अथवा इसके लिए औपचारिक अनुरोध प्रक्रिया अपनाना आवश्यक होगा।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:20, 30 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, आप आश्वस्त हों तो सीधे कर दें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:55, 30 अप्रैल 2026 (UTC) == [[:साँचा:Personbox|साँचा:Personbox]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Personbox|साँचा:Personbox]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == क्या यह उचित है। == महोदय, मैने एक नया खाता [[सदस्य:AMAN KUMAR Bot]] बनाया है जिसके माध्यम से bot के लिए परीक्षण कर रहा हूं अभी [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध]] नहीं किया है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:06, 13 जून 2026 (UTC) == हटाए गए लेख के पुनर्निर्माण एवं शीह टैग हटाने के संबंध में == SM7 जी नमस्ते! ‘स्टोरिको सेरामिका’ लेख को पूर्व में दो बार साफ़ प्रचार मापदंड के अंतर्गत हटाया जा चुका है। इसके बावजूद, ‘[[स्टोरिको सेरामिका (एलएलपी)]]’ नाम से लेख को पुनः निर्मित किया गया है। साथ ही, इस पर किए गए शीघ्र हटाने के अनुरोध को भी बार-बार हटाया जा रहा है। ऐसी स्थिति में कृपया इस विषय की समीक्षा कर आवश्यक कार्रवाई करने का कष्ट करें, ताकि बार-बार पुनर्निर्माण एवं अनुचित रूप से हटाए जा रहे अनुरोधों की समस्या का समाधान हो सके।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 18:27, 26 जून 2026 (UTC) == [[:अंडकाश्म/अडुक|अंडकाश्म/अडुक]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अंडकाश्म/अडुक|अंडकाश्म/अडुक]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:01, 9 जुलाई 2026 (UTC) == Compromise == Hey, if you'd like to adjust the block I'm letting you know there are no signs of an account compromise on [[User:अनुज साव22]]. Best regards! [[सदस्य:A09|A09]] ([[सदस्य वार्ता:A09|वार्ता]]) 08:23, 18 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:A09|A09]] Thanks. I checked he is deleting contents from articles created by himself. Let him reply what exactly is the reason. Regards. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:05, 18 जुलाई 2026 (UTC) == Wikidata की जानकारी == मैंने अपना सदस्य पृष्ठ रिक्त कर दिया है लेकिन meta Wiki की जानकारी कैसे दिखेगी पृष्ठ पर। हो सके तो इसका समाधान कर दीजिए। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 05:37, 24 जुलाई 2026 (UTC) == जाँच करें == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, [[अनुराग बसु]] पर प्रयोगकर्ता ने मेरा रोलबैक पूर्ववत किया तय मेरे फिर रोलबैक करने पर संपादन युद्ध होगा? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:36, 24 जुलाई 2026 (UTC) == संपादन को पूर्ववत करना == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी क्या आप बता सकते हैं किस कारण से आपने [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Quinlan83 यहां पूर्ववत किया] कम से कम कारण ही लिख देते सारांश में [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 16:47, 27 जुलाई 2026 (UTC) :@[[User:Pushkar Singh]] SM7 took the right action. I limit myself to removing vandalism. I don't recall writing in English anywhere (on this edition of Wikipedia).--[[सदस्य:Quinlan83|Quinlan83]] ([[सदस्य वार्ता:Quinlan83|वार्ता]]) 17:04, 27 जुलाई 2026 (UTC) == A courtesy request == Good morning, I hope I'm not being inappropriate or bothering you here. I received a [[User_talk:M7#Block|request for help]] from a user who appears to be sincere (having already declared their former account) and helpful, since they have a good contribution history and some rights [[Special:CentralAuth/Cptabhiimanyuseven|elsewhere]]. Would you please be so kind to have a look? Thank you in advance for your listening. --[[सदस्य:M7|M7]] ([[सदस्य वार्ता:M7|वार्ता]]) 06:26, 3 अगस्त 2026 (UTC) :@Hello [[सदस्य:M7|M7]]. Thanks for your concerns. I ignored them being indulged in creation of multiple accounts this time until they created article about themselves ([[अभिमन्यु सेवन]] without signing in and then editing it with their account). I am very sorry to disappoint you. But I humbly affirm, I can't help. If you think the user needs another (I do not know the exact number "what times" it is) chance, please write on admin noticeboard so that other fellow admins may review and take appropriate decision. Regards.--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:45, 3 अगस्त 2026 (UTC) ::Thanks SM7 for you answer. I try to be always at other user's service, so please don't blame me for reaching you in an attempt to make you find a dialogue with this user. I have suggested them to request a re-evaluation of their case after some time. Have a nice evening, --[[सदस्य:M7|M7]] ([[सदस्य वार्ता:M7|वार्ता]]) 14:48, 3 अगस्त 2026 (UTC) == तीन साँचों के इम्पोर्ट की बात == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, तीन [[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2#%E0%A4%87%E0%A4%A8_%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A5%8B%E0%A4%82_%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%87%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%95%E0%A4%B0_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%82|तीन साँचों]] संबंध में पेशगी धन्यवाद, पहला अनुवाद के बाद नामस्थान में ले जाया जा सकता है .... [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] ...क्या दूसरे दोनों के इम्पोर्ट के लिए मुझे [[वि:आयात]] पर फिर नया अनुरोध करना होगा? ...धन्यवाद 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 06:59, 7 अगस्त 2026 (UTC) == साँचा आयात करें == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, अंग्रेजी विकिपीडिया के इस [[en:Template:School rationale]] साँचे को हिन्दी अनूदित करके आयात कर दें, इसका प्रयोग Template:Non-free school logo पर करूंगा जिसका अभी अनुवाद कर रहा हूँ [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:36, 9 अगस्त 2026 (UTC) == इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग जाँचे == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, पृष्ठ पर शीह साँचा हटाया गया हैं और मेरे वार्ता पृष्ठ के एक संपादन को छुपा दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:35, 10 अगस्त 2026 (UTC) == शिरीष खरे लेख के संबंध में == नमस्कार SM7 जी, आपने [[शिरीष खरे]] लेख पर V7 के तहत शीघ्र हटाने का नामांकन किया था। उसके बाद लेख को काफी संक्षिप्त और तटस्थ रूप में संशोधित किया गया है तथा स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों के कई संदर्भ भी जोड़े गए हैं। यदि आपको समय मिले तो कृपया वर्तमान लेख को एक बार देखकर मार्गदर्शन करने का कष्ट करें कि क्या अब भी इसमें V7 के अंतर्गत हटाने योग्य कोई समस्या दिखाई देती है। आपके सुझाव के अनुसार आवश्यक सुधार करने में मुझे प्रसन्नता होगी। आपके समय और मार्गदर्शन के लिए बहुत धन्यवाद। [[सदस्य:Shirish Khare|Shirish Khare]] ([[सदस्य वार्ता:Shirish Khare|वार्ता]]) 10:59, 9 सितंबर 2026 (UTC) == आयात == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी! ट्विंकल से चेतावनी साँचा:subst:uw-notenglishedit प्रयोग करने पर साँचा नहीं दिख रहा है आयात कर दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:00, 20 सितंबर 2026 (UTC) == स्टब छँटाई टूल समस्या == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी! कृपया साँचा:भारत-दल-आधार को साँचा:India-party-stub पर अनुप्रेषित करें स्टब छँटाई से अंग्रेजी का साँचा लगाने में समस्या आ रही और उसे पृष्ठ [[आजाद समाज पार्टी (कांशी राम)]] में सुधार दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:55, 25 सितंबर 2026 (UTC) == पुनरीक्षण अनुरोध == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी! सदस्य:ManjurKhan नए अवतरणों की जाँच कर ले [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:34, 25 सितंबर 2026 (UTC) == मतदान के संदर्भ में == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, हमने विकिपीडिया के प्रशासक आवेदन पृष्ठ पर अपना नामांकन दर्ज किया है और रोलबैक अधिकार के लिए भी आवेदन किया है, कृपया अपनी उचित सहमति प्रकट करे । [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 07:01, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) == पूछना == नमस्ते क्या मैं [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध#AMAN KUMAR Bot 2|इन]] उपकरणों का प्रयोग करूं या नहीं? यह स्पष्ट कर दें[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:58, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) ouxsh09t4a0bz4k6k53ehdvs66fck6z 6632094 6632090 2026-10-23T01:12:05Z SM7 89247 उत्तर दिया 6632094 wikitext text/x-wiki <!-- Please do NOT delete this line. Thanks! -->{{/header}} <!-- कृपया इस लाइन और ऊपर की लाइन को को न हटायें, धन्यवाद !--> == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''SM7 जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:15, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष अत्यंत मंगलमय हो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:24, 2 जनवरी 2026 (UTC) == विशेष: कार्यक्रम आयोजक अधिकार == नमस्ते [[सदस्य:SM7|SM7]], आप मुझे कार्यक्रम आयोजक के अधिकार के आवेदन दर्ज करने के लिए पृष्ठ बताने के कृपा करे | [[सदस्य:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[सदस्य वार्ता:Dev Jadiya|वार्ता]]) 09:08, 18 मार्च 2026 (UTC) == व7 के अंतर्गत हटाए गए लेख के पुनर्विचार हेतु अनुरोध == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, मैं आपको [[कमलेश कमल]] लेख के संबंध में लिख रहा हूँ जिसे आपने [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]] के अंतर्गत हटाया था। जब लेख को शीघ्र हटाने के लिए चिह्नित किया गया, तब मैंने तुरंत उठाई गई आपत्तियों को दूर करने के लिए आवश्यक बदलाव किए। मैंने पूरे लेख में महत्वपूर्ण सुधार किए, जिसमें प्रचारात्मक और प्रशंसात्मक भाषा हटाना, सामग्री को निष्पक्ष दृष्टिकोण (neutral point of view) में दोबारा लिखना, और इसे अधिक विश्वकोशीय बनाने के लिए विस्तार करना शामिल था। मेरा मानना है कि संशोधित संस्करण अब प्रचारात्मक नहीं था, या कम से कम इतना नहीं कि उसे व7 के अंतर्गत हटाया जाए। मैंने इन परिवर्तनों का उल्लेख लेख के वार्ता पृष्ठ पर भी किया था। मेरी समझ के अनुसार, व7 उन पृष्ठों पर लागू होता है जो पूरी तरह से प्रचारात्मक होते हैं और जिनमें सुधार की संभावना नहीं होती। किए गए सुधारों को देखते हुए, आपसे निवेदन है कि कृपया लेख को पुनर्स्थापित करने पर विचार करें। साथ ही, यदि कोई अन्य कमी या समस्या शेष हो, तो कृपया उसे बताने का कष्ट करें ताकि मैं सामग्री में और सुधार कर सकूँ। [[सदस्य:BBBhagwati|BBBhagwati]] ([[सदस्य वार्ता:BBBhagwati|वार्ता]]) 16:41, 7 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:29, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == पिण्डार या पिण्डर नदी == नमस्ते SM7 जी, मैं आज [[पिण्डार नदी]] नामक लेख पर देख रहा हूँ कि आपने इसके समकक्ष भोजपुरी लेख निर्मित किया। वहाँ आपने शीर्षक में "पिण्डार" के स्थान पर "पिंडर" रखा। इस हिसाब से यहाँ भी "पिण्डर नदी" या "पिंडर नदी" होना चाहिए। यदि आपको सही लगता है तो यह स्थानान्तरण कर देना चाहिए। मुझे इसकी सही जानकारी नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:36, 14 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, अब जांचा तो कुछ उदाहरण मिले :*[https://www.livehindustan.com/uttarakhand/story-garhwal-pindar-river-water-poured-into-kumaon-kosi-river-jal-jeevan-mission-6775827.html लाइव हिन्दुस्तान] :* [https://www.jagran.com/uttarakhand/almora-pindar-river-water-advocates-for-release-in-nonviolent-rivers-19447355.html दैनिक जागरण] :* [https://www.drishtiias.com/hindi/state-pcs-current-affairs/pindari-glacier-to-make-kumaon-s-drying-rivers-sadaneera दृष्टि आईएएस] :इन संदर्भों के अनुसार इसका नाम स्थानांतरण करके [[पिंडर नदी]] करना चाहिए| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:56, 14 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] हाँ, इसके नाम में ड पर आ की मात्रा नहीं है। मैं इस नदी का पानी भी पी चुका हूँ, पर मेरी हिम्मत नहीं कि मैं आधा ण हटाऊँ। यह विवादास्पद बदलाव लेख के वार्ता पन्ने पे चर्चा के बाद पर्याप्त समर्थन से किया जाय तो बेहतर होगा। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:37, 15 अप्रैल 2026 (UTC) :::जी, चर्चा के बिना मैं स्थानान्तरित कर सकता हूँ। बाकी आप चाहो तो चर्चा भी आरम्भ कर सकते हैं। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने जो स्रोत दिये हैं उनमें पिंडर और पिंडार दोनों लिखे हैं। इसके अतिरिक्त दृष्टि आईएएस वाला स्रोत विश्वसनीय नहीं है जबकि समाचार वाले भी एकरूप नहीं होने के कारण उचित नहीं माने जा सकते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:41, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::कृपया {{tlx|virusbox}} को भी देखें। इसे आपने बहुत पहले आयात किया था लेकिन सम्बंधित मोड्यूल का आयात नहीं किया गया। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी ने {{tlx|विषाणु}} क्यों निर्मित किया है, मुझे इसका कोई कारण समझ में नहीं आया। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::नमस्ते SM7 जी, @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप स्थानान्तरित कर सकते है। खोजने पर काफ़ी विश्वसनीय स्रोत है, जिन में '''पिंडर नदी''' ही लिखा है। [https://www.google.co.th/books/edition/Prachin_Madhya_Himalaya_izkphu_e_fgeky/SeKkhjTwMbcC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA8&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/2026_27_UKPSV_UKSSSC_Special_General_Stu/YOS4EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA132&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/Aao_Karen_Himalaya_Mein_Trekking/qfVzBQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA95&printsec=frontcover] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:55, 15 अप्रैल 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, :::::नदी के नाम पर उचित मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। वर्तनी के संबंध में आपका निर्णय मुझे पूरी तरह स्वीकार है, कृपया आप ही इसे उपयुक्त नाम पर स्थानांतरित कर दें। :::::'''<code><nowiki>{{विषाणु}}</nowiki></code>''' साँचे के निर्माण का कारण केवल तकनीकी था। पुराना <code><nowiki>{{virusbox}}</nowiki></code> साँचा संबंधित मॉड्यूल्स के अभाव में काम नहीं कर रहा था और लेखों में कोडिंग की त्रुटियाँ (error) दिखा रहा था। मुझे जटिल मॉड्यूल आयात करने की जानकारी नहीं थी, इसलिए लेखों को त्रुटिमुक्त करने के लिए मैंने सीधे स्वदेशी '''<code><nowiki>{{ज्ञानसंदूक}}</nowiki></code>''' ढाँचे का उपयोग करके यह नया साँचा बनाया, जिसे किसी बाहरी मॉड्यूल की आवश्यकता ही नहीं है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:58, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं मूल साँचे को और मॉड्यूल को अद्यतन कर दूंगा। वैसे यह मुझे भी समझ में नहीं आया कि जब यह बिना मॉड्यूल के काम नहीं कर रहा तो मैंने यह काम अधूरा क्यों छोड़ा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:53, 16 अप्रैल 2026 (UTC) ==जिज्ञासा== नमस्कार! SM7 जी, लेख हटाने हेतु चल रही चर्चाओं के संबंध में एक जिज्ञासा है। सामान्यतः ऐसी चर्चाओं की एक निर्धारित समयसीमा होती है, किन्तु देखा गया है कि [[:श्रेणी:लेख हटाने हेतु वर्तमान चर्चाएँ|कई चर्चाएँ लंबे समय तक बिना किसी निष्कर्ष]] के लंबित रहती हैं। कुछ लेखों पर हुई चर्चाओं का अभी तक कोई स्पष्ट परिणाम सामने नहीं आया है कि उन्हें रखा जाना है या हटाया जाना है। * जिज्ञासा ये है की सामान्यतः इन चर्चाओं के निष्कर्ष तक पहुँचने की समय-सीमा क्या निर्धारित होती है तथा किन परिस्थितियों में इनका परिणाम घोषित किया जाता है।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:56, 16 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, यह इस बात पे निर्भर है कि चर्चा में भागीदार लोग कितने हैं और उनके मतों के आधार पर स्पष्ट राय क्या निकल कर आई है। अंग्रेजी की तरह यहाँ पर समय सीमा या रीलिस्ट करने जैसा कुछ नहीं है। ऐसी चर्चाओं में सदस्यों की कम भागीदारी हिंदी विकिपीडिया की एक बड़ी समस्या है। ऐसी ही स्थिति नाम बदलाव या कुछ अन्य चीजों को लेकर भी है जहाँ काम इसलिए लंबित रहता है क्योंकि चर्चा में भाग लेने वाले लोग नहीं हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:34, 16 अप्रैल 2026 (UTC) == सुझाव दें == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय मैने [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर एक प्रस्ताव रखा है [[विकिपीडिया:चौपाल#पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव|पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:00, 16 अप्रैल 2026 (UTC) ==निवेदन पर मत आमंत्रण== नमस्कार, SM7 जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें। * आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:30, 22 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, कोई चर्चा शुरू करके उसकी सूचना चौपाल पे दे देना पर्याप्त होता है। जिसे मन होगा ज़रूर चर्चा में हिस्सा लेगा। अपने द्वारा शुरू की गई चर्चा (विशेषकर कोई नामांकन) पर घूम-घूम के सबसे वार्ता पन्ने पे संदेश लिखना उचित नहीं होता, यह प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से चुनाव प्रचार (कैनवासिंग) है और इस तरह के काम को मैं बिल्कुल पसंद नहीं करता; हालाँकि, जब मैं नया था तब मैंने भी ऐसे काम किये थे। बाद में समझ में आया कि यह बेवजह की उछलकूद है। :मैं आपके स्वनामंकन से पहले ही कुछ दिनों पूर्व ख़ुद आपका नामांकन करने के बारे में सोच रहा था; फिर जब आपने नामांकन किया तब समर्थन करने की भी सोच रहा था। अब आपने यहाँ संदेश लिख दिया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:46, 22 अप्रैल 2026 (UTC) ::SM7 जी! आपके सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में इस प्रकार की सूचना देने के संबंध में अधिक सावधानी रखूँगा। ::* मेरा उद्देश्य केवल सूचना साझा करना था, न कि किसी प्रकार का कैनवासिंग करना। यदि इससे असुविधा हुई हो तो उसके लिए क्षमाप्रार्थी हूँ। ::आपके समर्थन के विचार के लिए भी धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:07, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == लेख निर्वाचन नामांकन == SM7 जी! क्या ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को निर्वाचित लेख हेतु नामांकित करना उपयुक्त होगा? आपसे अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर एक बार लेख का अवलोकन करें और मार्गदर्शन प्रदान करें कि क्या इसमें किसी प्रकार के और सुधार या संशोधन की आवश्यकता है। आपके सुझाव मेरे लिए अत्यंत उपयोगी होंगे। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:10, 26 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी नमस्ते। लेख अच्छा बनाया है आपने और आप इसपर बेहतरीन कार्य करने के लिये बधाई के पात्र हैं। मेरा सुझाव है कि आप इसे पहले '''[[वि:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]]''' हेतु नामांकित करें। इसके मापदंड निर्वाचित लेख की तुलना में थोड़े हल्के और आसान हैं। हालाँकि, हिंदी विकिपीडिया पर श्रेष्ठ लेख बनाने की प्रक्रिया उपलब्ध और लागू है पर आज तक किसी ने इसका उपयोग नहीं किया। तो हो सकता है आप '''श्रेष्ठ लेख बनाने वाले पहले विकिपीडियन''' बनें। (वैसे मैंने अभी देखा कि एक नामांकन 2018 में नवीन सिंह जी द्वारा किया गया था परंतु उसकी समीक्षा नहीं हुई - शायद उन्होंने सूचित नहीं किया चौपाल पे)। :एक बार श्रेष्ठ लेख के लिये प्रारंभिक समीक्षा हो जाने के बाद आप इसे '''निर्वाचित लेख''' के लिये भी नामांकित कर सकते हैं - जहाँ सामूहिक समीक्षा और सुधार सुझाये जायेंगे। अतः आप स्टेप-बाई-स्टेप चलें तो बेहतर होगा। :बाक़ी आपकी मर्जी है। अगर आप निर्वाचित लेख नामांकन करना चाहें तो सीधे भी कर सकते हैं। बस एक बात का ध्यान रखियेगा कि निर्वाचित लेख घोषित होने में काफ़ी समय लग सकता है - क्योंकि यहाँ समीक्षा इत्यादि में भाग लेने वालों की काफ़ी कमी है। :मैं दोनों ही प्रक्रियाओं में आपकी मदद अवश्य कर सकता हूँ। शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:46, 26 अप्रैल 2026 (UTC) ::नमस्कार, SM7 जी! लेख के संबंध में आपके विस्तृत सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए हार्दिक धन्यवाद। आपने जो चरणबद्ध प्रक्रिया (पहले श्रेष्ठ लेख, तत्पश्चात निर्वाचित लेख) सुझाई है, वह अत्यंत उपयोगी एवं व्यावहारिक प्रतीत होती है। ::मैं आपके सुझाव के अनुसार पहले इसे श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित करने पर विचार करूँगा, ताकि प्रारंभिक समीक्षा के माध्यम से आवश्यक सुधार किए जा सकें। इसके पश्चात निर्वाचित लेख के लिए नामांकन करना अधिक उपयुक्त रहेगा। ::आगे की प्रक्रिया में आपके सहयोग के प्रस्ताव के लिए भी धन्यवाद—यह मेरे लिए अत्यंत सहायक होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 01:53, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] दोनों में अंतर के लिये कृपया एक बार [[:en:WP:GVF|WP:GVF]] देखें। और जहाँ तक मुझे नियमावली याद है, वर्तमान सक्रिय सदस्यों में [[स:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी ही इकलौते सदस्य हैं जो इस समीक्षा को क्रियान्वित करने के लिये अर्ह हैं। अतः चौपाल पर और संजीव जी को अवश्य सूचित कीजियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:00, 27 अप्रैल 2026 (UTC) ::::जी, सूचना एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। आपके सुझाव के अनुसार मैं चौपाल पर तथा संजीव कुमार जी को भी अवश्य सूचित करूँगा, ताकि समीक्षा प्रक्रिया उचित रूप से आगे बढ़ सके। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:33, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == रोड़ लेख संबंध में== '[[रोड़]]’ लेख तथा ‘[[वार्ता:रोड़]]’ पृष्ठ पर बार-बार जोड़ी जा रही जानकारी के संदर्भों की जाँच करने पर विषय से संबंधित कोई भी पर्याप्त एवं विश्वसनीय जानकारी प्राप्त नहीं हो रही है। कृपया इस संबंध में मार्गदर्शन प्रदान करें कि ऐसी स्थिति में क्या उपयुक्त कार्यवाही की जानी चाहिए।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 14:27, 29 अप्रैल 2026 (UTC) == नाम परिवर्तन == SM7 जी नमस्ते। ‘[[जेचेम पेंट]]’ लेख हाल ही में निर्मित किया गया है, जबकि सॉफ़्टवेयर का प्रचलित एवं उपयुक्त नाम “जेकेमपेंट” एक शब्द के रूप में प्रयोग होता है। अतः शीर्षक का इस रूप में होना अधिक उचित प्रतीत होता है। चूँकि लेख अभी नया है, कृपया मार्गदर्शन प्रदान करने का कष्ट करें कि क्या इस स्थिति में सीधे स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) किया जा सकता है, अथवा इसके लिए औपचारिक अनुरोध प्रक्रिया अपनाना आवश्यक होगा।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:20, 30 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, आप आश्वस्त हों तो सीधे कर दें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:55, 30 अप्रैल 2026 (UTC) == [[:साँचा:Personbox|साँचा:Personbox]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Personbox|साँचा:Personbox]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == क्या यह उचित है। == महोदय, मैने एक नया खाता [[सदस्य:AMAN KUMAR Bot]] बनाया है जिसके माध्यम से bot के लिए परीक्षण कर रहा हूं अभी [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध]] नहीं किया है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:06, 13 जून 2026 (UTC) == हटाए गए लेख के पुनर्निर्माण एवं शीह टैग हटाने के संबंध में == SM7 जी नमस्ते! ‘स्टोरिको सेरामिका’ लेख को पूर्व में दो बार साफ़ प्रचार मापदंड के अंतर्गत हटाया जा चुका है। इसके बावजूद, ‘[[स्टोरिको सेरामिका (एलएलपी)]]’ नाम से लेख को पुनः निर्मित किया गया है। साथ ही, इस पर किए गए शीघ्र हटाने के अनुरोध को भी बार-बार हटाया जा रहा है। ऐसी स्थिति में कृपया इस विषय की समीक्षा कर आवश्यक कार्रवाई करने का कष्ट करें, ताकि बार-बार पुनर्निर्माण एवं अनुचित रूप से हटाए जा रहे अनुरोधों की समस्या का समाधान हो सके।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 18:27, 26 जून 2026 (UTC) == [[:अंडकाश्म/अडुक|अंडकाश्म/अडुक]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अंडकाश्म/अडुक|अंडकाश्म/अडुक]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:01, 9 जुलाई 2026 (UTC) == Compromise == Hey, if you'd like to adjust the block I'm letting you know there are no signs of an account compromise on [[User:अनुज साव22]]. Best regards! [[सदस्य:A09|A09]] ([[सदस्य वार्ता:A09|वार्ता]]) 08:23, 18 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:A09|A09]] Thanks. I checked he is deleting contents from articles created by himself. Let him reply what exactly is the reason. Regards. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:05, 18 जुलाई 2026 (UTC) == Wikidata की जानकारी == मैंने अपना सदस्य पृष्ठ रिक्त कर दिया है लेकिन meta Wiki की जानकारी कैसे दिखेगी पृष्ठ पर। हो सके तो इसका समाधान कर दीजिए। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 05:37, 24 जुलाई 2026 (UTC) == जाँच करें == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, [[अनुराग बसु]] पर प्रयोगकर्ता ने मेरा रोलबैक पूर्ववत किया तय मेरे फिर रोलबैक करने पर संपादन युद्ध होगा? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:36, 24 जुलाई 2026 (UTC) == संपादन को पूर्ववत करना == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी क्या आप बता सकते हैं किस कारण से आपने [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Quinlan83 यहां पूर्ववत किया] कम से कम कारण ही लिख देते सारांश में [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 16:47, 27 जुलाई 2026 (UTC) :@[[User:Pushkar Singh]] SM7 took the right action. I limit myself to removing vandalism. I don't recall writing in English anywhere (on this edition of Wikipedia).--[[सदस्य:Quinlan83|Quinlan83]] ([[सदस्य वार्ता:Quinlan83|वार्ता]]) 17:04, 27 जुलाई 2026 (UTC) == A courtesy request == Good morning, I hope I'm not being inappropriate or bothering you here. I received a [[User_talk:M7#Block|request for help]] from a user who appears to be sincere (having already declared their former account) and helpful, since they have a good contribution history and some rights [[Special:CentralAuth/Cptabhiimanyuseven|elsewhere]]. Would you please be so kind to have a look? Thank you in advance for your listening. --[[सदस्य:M7|M7]] ([[सदस्य वार्ता:M7|वार्ता]]) 06:26, 3 अगस्त 2026 (UTC) :@Hello [[सदस्य:M7|M7]]. Thanks for your concerns. I ignored them being indulged in creation of multiple accounts this time until they created article about themselves ([[अभिमन्यु सेवन]] without signing in and then editing it with their account). I am very sorry to disappoint you. But I humbly affirm, I can't help. If you think the user needs another (I do not know the exact number "what times" it is) chance, please write on admin noticeboard so that other fellow admins may review and take appropriate decision. Regards.--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:45, 3 अगस्त 2026 (UTC) ::Thanks SM7 for you answer. I try to be always at other user's service, so please don't blame me for reaching you in an attempt to make you find a dialogue with this user. I have suggested them to request a re-evaluation of their case after some time. Have a nice evening, --[[सदस्य:M7|M7]] ([[सदस्य वार्ता:M7|वार्ता]]) 14:48, 3 अगस्त 2026 (UTC) == तीन साँचों के इम्पोर्ट की बात == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, तीन [[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2#%E0%A4%87%E0%A4%A8_%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A5%8B%E0%A4%82_%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%87%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%95%E0%A4%B0_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%82|तीन साँचों]] संबंध में पेशगी धन्यवाद, पहला अनुवाद के बाद नामस्थान में ले जाया जा सकता है .... [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] ...क्या दूसरे दोनों के इम्पोर्ट के लिए मुझे [[वि:आयात]] पर फिर नया अनुरोध करना होगा? ...धन्यवाद 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 06:59, 7 अगस्त 2026 (UTC) == साँचा आयात करें == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, अंग्रेजी विकिपीडिया के इस [[en:Template:School rationale]] साँचे को हिन्दी अनूदित करके आयात कर दें, इसका प्रयोग Template:Non-free school logo पर करूंगा जिसका अभी अनुवाद कर रहा हूँ [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:36, 9 अगस्त 2026 (UTC) == इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग जाँचे == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, पृष्ठ पर शीह साँचा हटाया गया हैं और मेरे वार्ता पृष्ठ के एक संपादन को छुपा दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:35, 10 अगस्त 2026 (UTC) == शिरीष खरे लेख के संबंध में == नमस्कार SM7 जी, आपने [[शिरीष खरे]] लेख पर V7 के तहत शीघ्र हटाने का नामांकन किया था। उसके बाद लेख को काफी संक्षिप्त और तटस्थ रूप में संशोधित किया गया है तथा स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों के कई संदर्भ भी जोड़े गए हैं। यदि आपको समय मिले तो कृपया वर्तमान लेख को एक बार देखकर मार्गदर्शन करने का कष्ट करें कि क्या अब भी इसमें V7 के अंतर्गत हटाने योग्य कोई समस्या दिखाई देती है। आपके सुझाव के अनुसार आवश्यक सुधार करने में मुझे प्रसन्नता होगी। आपके समय और मार्गदर्शन के लिए बहुत धन्यवाद। [[सदस्य:Shirish Khare|Shirish Khare]] ([[सदस्य वार्ता:Shirish Khare|वार्ता]]) 10:59, 9 सितंबर 2026 (UTC) == आयात == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी! ट्विंकल से चेतावनी साँचा:subst:uw-notenglishedit प्रयोग करने पर साँचा नहीं दिख रहा है आयात कर दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:00, 20 सितंबर 2026 (UTC) == स्टब छँटाई टूल समस्या == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी! कृपया साँचा:भारत-दल-आधार को साँचा:India-party-stub पर अनुप्रेषित करें स्टब छँटाई से अंग्रेजी का साँचा लगाने में समस्या आ रही और उसे पृष्ठ [[आजाद समाज पार्टी (कांशी राम)]] में सुधार दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:55, 25 सितंबर 2026 (UTC) == पुनरीक्षण अनुरोध == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी! सदस्य:ManjurKhan नए अवतरणों की जाँच कर ले [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:34, 25 सितंबर 2026 (UTC) == मतदान के संदर्भ में == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, हमने विकिपीडिया के प्रशासक आवेदन पृष्ठ पर अपना नामांकन दर्ज किया है और रोलबैक अधिकार के लिए भी आवेदन किया है, कृपया अपनी उचित सहमति प्रकट करे । [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 07:01, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) == पूछना == नमस्ते क्या मैं [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध#AMAN KUMAR Bot 2|इन]] उपकरणों का प्रयोग करूं या नहीं? यह स्पष्ट कर दें[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:58, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) :उपकरणों से अधिक फिलहाल आपको बुद्धि-विवेक का प्रयोग करने की आवश्यकता है। आपके वार्ता पन्ने पर संदेश लिखा है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:11, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) lodi8ls32jvf6xi5mhrkdhehxa93cam 6632095 6632094 2026-10-23T01:18:50Z विक्रम प्रताप 911487 /* पूछना */ उत्तर दिया: अब अपने मुझे दुविधा में डाल दिया है (-) ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 6632095 wikitext text/x-wiki <!-- Please do NOT delete this line. Thanks! -->{{/header}} <!-- कृपया इस लाइन और ऊपर की लाइन को को न हटायें, धन्यवाद !--> == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''SM7 जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:15, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष अत्यंत मंगलमय हो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:24, 2 जनवरी 2026 (UTC) == विशेष: कार्यक्रम आयोजक अधिकार == नमस्ते [[सदस्य:SM7|SM7]], आप मुझे कार्यक्रम आयोजक के अधिकार के आवेदन दर्ज करने के लिए पृष्ठ बताने के कृपा करे | [[सदस्य:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[सदस्य वार्ता:Dev Jadiya|वार्ता]]) 09:08, 18 मार्च 2026 (UTC) == व7 के अंतर्गत हटाए गए लेख के पुनर्विचार हेतु अनुरोध == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, मैं आपको [[कमलेश कमल]] लेख के संबंध में लिख रहा हूँ जिसे आपने [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]] के अंतर्गत हटाया था। जब लेख को शीघ्र हटाने के लिए चिह्नित किया गया, तब मैंने तुरंत उठाई गई आपत्तियों को दूर करने के लिए आवश्यक बदलाव किए। मैंने पूरे लेख में महत्वपूर्ण सुधार किए, जिसमें प्रचारात्मक और प्रशंसात्मक भाषा हटाना, सामग्री को निष्पक्ष दृष्टिकोण (neutral point of view) में दोबारा लिखना, और इसे अधिक विश्वकोशीय बनाने के लिए विस्तार करना शामिल था। मेरा मानना है कि संशोधित संस्करण अब प्रचारात्मक नहीं था, या कम से कम इतना नहीं कि उसे व7 के अंतर्गत हटाया जाए। मैंने इन परिवर्तनों का उल्लेख लेख के वार्ता पृष्ठ पर भी किया था। मेरी समझ के अनुसार, व7 उन पृष्ठों पर लागू होता है जो पूरी तरह से प्रचारात्मक होते हैं और जिनमें सुधार की संभावना नहीं होती। किए गए सुधारों को देखते हुए, आपसे निवेदन है कि कृपया लेख को पुनर्स्थापित करने पर विचार करें। साथ ही, यदि कोई अन्य कमी या समस्या शेष हो, तो कृपया उसे बताने का कष्ट करें ताकि मैं सामग्री में और सुधार कर सकूँ। [[सदस्य:BBBhagwati|BBBhagwati]] ([[सदस्य वार्ता:BBBhagwati|वार्ता]]) 16:41, 7 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:29, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == पिण्डार या पिण्डर नदी == नमस्ते SM7 जी, मैं आज [[पिण्डार नदी]] नामक लेख पर देख रहा हूँ कि आपने इसके समकक्ष भोजपुरी लेख निर्मित किया। वहाँ आपने शीर्षक में "पिण्डार" के स्थान पर "पिंडर" रखा। इस हिसाब से यहाँ भी "पिण्डर नदी" या "पिंडर नदी" होना चाहिए। यदि आपको सही लगता है तो यह स्थानान्तरण कर देना चाहिए। मुझे इसकी सही जानकारी नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:36, 14 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, अब जांचा तो कुछ उदाहरण मिले :*[https://www.livehindustan.com/uttarakhand/story-garhwal-pindar-river-water-poured-into-kumaon-kosi-river-jal-jeevan-mission-6775827.html लाइव हिन्दुस्तान] :* [https://www.jagran.com/uttarakhand/almora-pindar-river-water-advocates-for-release-in-nonviolent-rivers-19447355.html दैनिक जागरण] :* [https://www.drishtiias.com/hindi/state-pcs-current-affairs/pindari-glacier-to-make-kumaon-s-drying-rivers-sadaneera दृष्टि आईएएस] :इन संदर्भों के अनुसार इसका नाम स्थानांतरण करके [[पिंडर नदी]] करना चाहिए| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:56, 14 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] हाँ, इसके नाम में ड पर आ की मात्रा नहीं है। मैं इस नदी का पानी भी पी चुका हूँ, पर मेरी हिम्मत नहीं कि मैं आधा ण हटाऊँ। यह विवादास्पद बदलाव लेख के वार्ता पन्ने पे चर्चा के बाद पर्याप्त समर्थन से किया जाय तो बेहतर होगा। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:37, 15 अप्रैल 2026 (UTC) :::जी, चर्चा के बिना मैं स्थानान्तरित कर सकता हूँ। बाकी आप चाहो तो चर्चा भी आरम्भ कर सकते हैं। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने जो स्रोत दिये हैं उनमें पिंडर और पिंडार दोनों लिखे हैं। इसके अतिरिक्त दृष्टि आईएएस वाला स्रोत विश्वसनीय नहीं है जबकि समाचार वाले भी एकरूप नहीं होने के कारण उचित नहीं माने जा सकते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:41, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::कृपया {{tlx|virusbox}} को भी देखें। इसे आपने बहुत पहले आयात किया था लेकिन सम्बंधित मोड्यूल का आयात नहीं किया गया। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी ने {{tlx|विषाणु}} क्यों निर्मित किया है, मुझे इसका कोई कारण समझ में नहीं आया। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::नमस्ते SM7 जी, @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप स्थानान्तरित कर सकते है। खोजने पर काफ़ी विश्वसनीय स्रोत है, जिन में '''पिंडर नदी''' ही लिखा है। [https://www.google.co.th/books/edition/Prachin_Madhya_Himalaya_izkphu_e_fgeky/SeKkhjTwMbcC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA8&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/2026_27_UKPSV_UKSSSC_Special_General_Stu/YOS4EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA132&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/Aao_Karen_Himalaya_Mein_Trekking/qfVzBQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA95&printsec=frontcover] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:55, 15 अप्रैल 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, :::::नदी के नाम पर उचित मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। वर्तनी के संबंध में आपका निर्णय मुझे पूरी तरह स्वीकार है, कृपया आप ही इसे उपयुक्त नाम पर स्थानांतरित कर दें। :::::'''<code><nowiki>{{विषाणु}}</nowiki></code>''' साँचे के निर्माण का कारण केवल तकनीकी था। पुराना <code><nowiki>{{virusbox}}</nowiki></code> साँचा संबंधित मॉड्यूल्स के अभाव में काम नहीं कर रहा था और लेखों में कोडिंग की त्रुटियाँ (error) दिखा रहा था। मुझे जटिल मॉड्यूल आयात करने की जानकारी नहीं थी, इसलिए लेखों को त्रुटिमुक्त करने के लिए मैंने सीधे स्वदेशी '''<code><nowiki>{{ज्ञानसंदूक}}</nowiki></code>''' ढाँचे का उपयोग करके यह नया साँचा बनाया, जिसे किसी बाहरी मॉड्यूल की आवश्यकता ही नहीं है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:58, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं मूल साँचे को और मॉड्यूल को अद्यतन कर दूंगा। वैसे यह मुझे भी समझ में नहीं आया कि जब यह बिना मॉड्यूल के काम नहीं कर रहा तो मैंने यह काम अधूरा क्यों छोड़ा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:53, 16 अप्रैल 2026 (UTC) ==जिज्ञासा== नमस्कार! SM7 जी, लेख हटाने हेतु चल रही चर्चाओं के संबंध में एक जिज्ञासा है। सामान्यतः ऐसी चर्चाओं की एक निर्धारित समयसीमा होती है, किन्तु देखा गया है कि [[:श्रेणी:लेख हटाने हेतु वर्तमान चर्चाएँ|कई चर्चाएँ लंबे समय तक बिना किसी निष्कर्ष]] के लंबित रहती हैं। कुछ लेखों पर हुई चर्चाओं का अभी तक कोई स्पष्ट परिणाम सामने नहीं आया है कि उन्हें रखा जाना है या हटाया जाना है। * जिज्ञासा ये है की सामान्यतः इन चर्चाओं के निष्कर्ष तक पहुँचने की समय-सीमा क्या निर्धारित होती है तथा किन परिस्थितियों में इनका परिणाम घोषित किया जाता है।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:56, 16 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, यह इस बात पे निर्भर है कि चर्चा में भागीदार लोग कितने हैं और उनके मतों के आधार पर स्पष्ट राय क्या निकल कर आई है। अंग्रेजी की तरह यहाँ पर समय सीमा या रीलिस्ट करने जैसा कुछ नहीं है। ऐसी चर्चाओं में सदस्यों की कम भागीदारी हिंदी विकिपीडिया की एक बड़ी समस्या है। ऐसी ही स्थिति नाम बदलाव या कुछ अन्य चीजों को लेकर भी है जहाँ काम इसलिए लंबित रहता है क्योंकि चर्चा में भाग लेने वाले लोग नहीं हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:34, 16 अप्रैल 2026 (UTC) == सुझाव दें == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय मैने [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर एक प्रस्ताव रखा है [[विकिपीडिया:चौपाल#पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव|पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:00, 16 अप्रैल 2026 (UTC) ==निवेदन पर मत आमंत्रण== नमस्कार, SM7 जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें। * आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:30, 22 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, कोई चर्चा शुरू करके उसकी सूचना चौपाल पे दे देना पर्याप्त होता है। जिसे मन होगा ज़रूर चर्चा में हिस्सा लेगा। अपने द्वारा शुरू की गई चर्चा (विशेषकर कोई नामांकन) पर घूम-घूम के सबसे वार्ता पन्ने पे संदेश लिखना उचित नहीं होता, यह प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से चुनाव प्रचार (कैनवासिंग) है और इस तरह के काम को मैं बिल्कुल पसंद नहीं करता; हालाँकि, जब मैं नया था तब मैंने भी ऐसे काम किये थे। बाद में समझ में आया कि यह बेवजह की उछलकूद है। :मैं आपके स्वनामंकन से पहले ही कुछ दिनों पूर्व ख़ुद आपका नामांकन करने के बारे में सोच रहा था; फिर जब आपने नामांकन किया तब समर्थन करने की भी सोच रहा था। अब आपने यहाँ संदेश लिख दिया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:46, 22 अप्रैल 2026 (UTC) ::SM7 जी! आपके सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में इस प्रकार की सूचना देने के संबंध में अधिक सावधानी रखूँगा। ::* मेरा उद्देश्य केवल सूचना साझा करना था, न कि किसी प्रकार का कैनवासिंग करना। यदि इससे असुविधा हुई हो तो उसके लिए क्षमाप्रार्थी हूँ। ::आपके समर्थन के विचार के लिए भी धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:07, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == लेख निर्वाचन नामांकन == SM7 जी! क्या ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को निर्वाचित लेख हेतु नामांकित करना उपयुक्त होगा? आपसे अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर एक बार लेख का अवलोकन करें और मार्गदर्शन प्रदान करें कि क्या इसमें किसी प्रकार के और सुधार या संशोधन की आवश्यकता है। आपके सुझाव मेरे लिए अत्यंत उपयोगी होंगे। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:10, 26 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी नमस्ते। लेख अच्छा बनाया है आपने और आप इसपर बेहतरीन कार्य करने के लिये बधाई के पात्र हैं। मेरा सुझाव है कि आप इसे पहले '''[[वि:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]]''' हेतु नामांकित करें। इसके मापदंड निर्वाचित लेख की तुलना में थोड़े हल्के और आसान हैं। हालाँकि, हिंदी विकिपीडिया पर श्रेष्ठ लेख बनाने की प्रक्रिया उपलब्ध और लागू है पर आज तक किसी ने इसका उपयोग नहीं किया। तो हो सकता है आप '''श्रेष्ठ लेख बनाने वाले पहले विकिपीडियन''' बनें। (वैसे मैंने अभी देखा कि एक नामांकन 2018 में नवीन सिंह जी द्वारा किया गया था परंतु उसकी समीक्षा नहीं हुई - शायद उन्होंने सूचित नहीं किया चौपाल पे)। :एक बार श्रेष्ठ लेख के लिये प्रारंभिक समीक्षा हो जाने के बाद आप इसे '''निर्वाचित लेख''' के लिये भी नामांकित कर सकते हैं - जहाँ सामूहिक समीक्षा और सुधार सुझाये जायेंगे। अतः आप स्टेप-बाई-स्टेप चलें तो बेहतर होगा। :बाक़ी आपकी मर्जी है। अगर आप निर्वाचित लेख नामांकन करना चाहें तो सीधे भी कर सकते हैं। बस एक बात का ध्यान रखियेगा कि निर्वाचित लेख घोषित होने में काफ़ी समय लग सकता है - क्योंकि यहाँ समीक्षा इत्यादि में भाग लेने वालों की काफ़ी कमी है। :मैं दोनों ही प्रक्रियाओं में आपकी मदद अवश्य कर सकता हूँ। शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:46, 26 अप्रैल 2026 (UTC) ::नमस्कार, SM7 जी! लेख के संबंध में आपके विस्तृत सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए हार्दिक धन्यवाद। आपने जो चरणबद्ध प्रक्रिया (पहले श्रेष्ठ लेख, तत्पश्चात निर्वाचित लेख) सुझाई है, वह अत्यंत उपयोगी एवं व्यावहारिक प्रतीत होती है। ::मैं आपके सुझाव के अनुसार पहले इसे श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित करने पर विचार करूँगा, ताकि प्रारंभिक समीक्षा के माध्यम से आवश्यक सुधार किए जा सकें। इसके पश्चात निर्वाचित लेख के लिए नामांकन करना अधिक उपयुक्त रहेगा। ::आगे की प्रक्रिया में आपके सहयोग के प्रस्ताव के लिए भी धन्यवाद—यह मेरे लिए अत्यंत सहायक होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 01:53, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] दोनों में अंतर के लिये कृपया एक बार [[:en:WP:GVF|WP:GVF]] देखें। और जहाँ तक मुझे नियमावली याद है, वर्तमान सक्रिय सदस्यों में [[स:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी ही इकलौते सदस्य हैं जो इस समीक्षा को क्रियान्वित करने के लिये अर्ह हैं। अतः चौपाल पर और संजीव जी को अवश्य सूचित कीजियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:00, 27 अप्रैल 2026 (UTC) ::::जी, सूचना एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। आपके सुझाव के अनुसार मैं चौपाल पर तथा संजीव कुमार जी को भी अवश्य सूचित करूँगा, ताकि समीक्षा प्रक्रिया उचित रूप से आगे बढ़ सके। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:33, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == रोड़ लेख संबंध में== '[[रोड़]]’ लेख तथा ‘[[वार्ता:रोड़]]’ पृष्ठ पर बार-बार जोड़ी जा रही जानकारी के संदर्भों की जाँच करने पर विषय से संबंधित कोई भी पर्याप्त एवं विश्वसनीय जानकारी प्राप्त नहीं हो रही है। कृपया इस संबंध में मार्गदर्शन प्रदान करें कि ऐसी स्थिति में क्या उपयुक्त कार्यवाही की जानी चाहिए।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 14:27, 29 अप्रैल 2026 (UTC) == नाम परिवर्तन == SM7 जी नमस्ते। ‘[[जेचेम पेंट]]’ लेख हाल ही में निर्मित किया गया है, जबकि सॉफ़्टवेयर का प्रचलित एवं उपयुक्त नाम “जेकेमपेंट” एक शब्द के रूप में प्रयोग होता है। अतः शीर्षक का इस रूप में होना अधिक उचित प्रतीत होता है। चूँकि लेख अभी नया है, कृपया मार्गदर्शन प्रदान करने का कष्ट करें कि क्या इस स्थिति में सीधे स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) किया जा सकता है, अथवा इसके लिए औपचारिक अनुरोध प्रक्रिया अपनाना आवश्यक होगा।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:20, 30 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, आप आश्वस्त हों तो सीधे कर दें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:55, 30 अप्रैल 2026 (UTC) == [[:साँचा:Personbox|साँचा:Personbox]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Personbox|साँचा:Personbox]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == क्या यह उचित है। == महोदय, मैने एक नया खाता [[सदस्य:AMAN KUMAR Bot]] बनाया है जिसके माध्यम से bot के लिए परीक्षण कर रहा हूं अभी [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध]] नहीं किया है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:06, 13 जून 2026 (UTC) == हटाए गए लेख के पुनर्निर्माण एवं शीह टैग हटाने के संबंध में == SM7 जी नमस्ते! ‘स्टोरिको सेरामिका’ लेख को पूर्व में दो बार साफ़ प्रचार मापदंड के अंतर्गत हटाया जा चुका है। इसके बावजूद, ‘[[स्टोरिको सेरामिका (एलएलपी)]]’ नाम से लेख को पुनः निर्मित किया गया है। साथ ही, इस पर किए गए शीघ्र हटाने के अनुरोध को भी बार-बार हटाया जा रहा है। ऐसी स्थिति में कृपया इस विषय की समीक्षा कर आवश्यक कार्रवाई करने का कष्ट करें, ताकि बार-बार पुनर्निर्माण एवं अनुचित रूप से हटाए जा रहे अनुरोधों की समस्या का समाधान हो सके।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 18:27, 26 जून 2026 (UTC) == [[:अंडकाश्म/अडुक|अंडकाश्म/अडुक]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अंडकाश्म/अडुक|अंडकाश्म/अडुक]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:01, 9 जुलाई 2026 (UTC) == Compromise == Hey, if you'd like to adjust the block I'm letting you know there are no signs of an account compromise on [[User:अनुज साव22]]. Best regards! [[सदस्य:A09|A09]] ([[सदस्य वार्ता:A09|वार्ता]]) 08:23, 18 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:A09|A09]] Thanks. I checked he is deleting contents from articles created by himself. Let him reply what exactly is the reason. Regards. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:05, 18 जुलाई 2026 (UTC) == Wikidata की जानकारी == मैंने अपना सदस्य पृष्ठ रिक्त कर दिया है लेकिन meta Wiki की जानकारी कैसे दिखेगी पृष्ठ पर। हो सके तो इसका समाधान कर दीजिए। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 05:37, 24 जुलाई 2026 (UTC) == जाँच करें == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, [[अनुराग बसु]] पर प्रयोगकर्ता ने मेरा रोलबैक पूर्ववत किया तय मेरे फिर रोलबैक करने पर संपादन युद्ध होगा? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:36, 24 जुलाई 2026 (UTC) == संपादन को पूर्ववत करना == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी क्या आप बता सकते हैं किस कारण से आपने [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Quinlan83 यहां पूर्ववत किया] कम से कम कारण ही लिख देते सारांश में [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 16:47, 27 जुलाई 2026 (UTC) :@[[User:Pushkar Singh]] SM7 took the right action. I limit myself to removing vandalism. I don't recall writing in English anywhere (on this edition of Wikipedia).--[[सदस्य:Quinlan83|Quinlan83]] ([[सदस्य वार्ता:Quinlan83|वार्ता]]) 17:04, 27 जुलाई 2026 (UTC) == A courtesy request == Good morning, I hope I'm not being inappropriate or bothering you here. I received a [[User_talk:M7#Block|request for help]] from a user who appears to be sincere (having already declared their former account) and helpful, since they have a good contribution history and some rights [[Special:CentralAuth/Cptabhiimanyuseven|elsewhere]]. Would you please be so kind to have a look? Thank you in advance for your listening. --[[सदस्य:M7|M7]] ([[सदस्य वार्ता:M7|वार्ता]]) 06:26, 3 अगस्त 2026 (UTC) :@Hello [[सदस्य:M7|M7]]. Thanks for your concerns. I ignored them being indulged in creation of multiple accounts this time until they created article about themselves ([[अभिमन्यु सेवन]] without signing in and then editing it with their account). I am very sorry to disappoint you. But I humbly affirm, I can't help. If you think the user needs another (I do not know the exact number "what times" it is) chance, please write on admin noticeboard so that other fellow admins may review and take appropriate decision. Regards.--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:45, 3 अगस्त 2026 (UTC) ::Thanks SM7 for you answer. I try to be always at other user's service, so please don't blame me for reaching you in an attempt to make you find a dialogue with this user. I have suggested them to request a re-evaluation of their case after some time. Have a nice evening, --[[सदस्य:M7|M7]] ([[सदस्य वार्ता:M7|वार्ता]]) 14:48, 3 अगस्त 2026 (UTC) == तीन साँचों के इम्पोर्ट की बात == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, तीन [[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2#%E0%A4%87%E0%A4%A8_%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A5%8B%E0%A4%82_%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%87%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%95%E0%A4%B0_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%82|तीन साँचों]] संबंध में पेशगी धन्यवाद, पहला अनुवाद के बाद नामस्थान में ले जाया जा सकता है .... [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] ...क्या दूसरे दोनों के इम्पोर्ट के लिए मुझे [[वि:आयात]] पर फिर नया अनुरोध करना होगा? ...धन्यवाद 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 06:59, 7 अगस्त 2026 (UTC) == साँचा आयात करें == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, अंग्रेजी विकिपीडिया के इस [[en:Template:School rationale]] साँचे को हिन्दी अनूदित करके आयात कर दें, इसका प्रयोग Template:Non-free school logo पर करूंगा जिसका अभी अनुवाद कर रहा हूँ [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:36, 9 अगस्त 2026 (UTC) == इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग जाँचे == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, पृष्ठ पर शीह साँचा हटाया गया हैं और मेरे वार्ता पृष्ठ के एक संपादन को छुपा दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:35, 10 अगस्त 2026 (UTC) == शिरीष खरे लेख के संबंध में == नमस्कार SM7 जी, आपने [[शिरीष खरे]] लेख पर V7 के तहत शीघ्र हटाने का नामांकन किया था। उसके बाद लेख को काफी संक्षिप्त और तटस्थ रूप में संशोधित किया गया है तथा स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों के कई संदर्भ भी जोड़े गए हैं। यदि आपको समय मिले तो कृपया वर्तमान लेख को एक बार देखकर मार्गदर्शन करने का कष्ट करें कि क्या अब भी इसमें V7 के अंतर्गत हटाने योग्य कोई समस्या दिखाई देती है। आपके सुझाव के अनुसार आवश्यक सुधार करने में मुझे प्रसन्नता होगी। आपके समय और मार्गदर्शन के लिए बहुत धन्यवाद। [[सदस्य:Shirish Khare|Shirish Khare]] ([[सदस्य वार्ता:Shirish Khare|वार्ता]]) 10:59, 9 सितंबर 2026 (UTC) == आयात == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी! ट्विंकल से चेतावनी साँचा:subst:uw-notenglishedit प्रयोग करने पर साँचा नहीं दिख रहा है आयात कर दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:00, 20 सितंबर 2026 (UTC) == स्टब छँटाई टूल समस्या == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी! कृपया साँचा:भारत-दल-आधार को साँचा:India-party-stub पर अनुप्रेषित करें स्टब छँटाई से अंग्रेजी का साँचा लगाने में समस्या आ रही और उसे पृष्ठ [[आजाद समाज पार्टी (कांशी राम)]] में सुधार दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:55, 25 सितंबर 2026 (UTC) == पुनरीक्षण अनुरोध == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी! सदस्य:ManjurKhan नए अवतरणों की जाँच कर ले [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:34, 25 सितंबर 2026 (UTC) == मतदान के संदर्भ में == @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, हमने विकिपीडिया के प्रशासक आवेदन पृष्ठ पर अपना नामांकन दर्ज किया है और रोलबैक अधिकार के लिए भी आवेदन किया है, कृपया अपनी उचित सहमति प्रकट करे । [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 07:01, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) == पूछना == नमस्ते क्या मैं [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध#AMAN KUMAR Bot 2|इन]] उपकरणों का प्रयोग करूं या नहीं? यह स्पष्ट कर दें[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:58, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) :उपकरणों से अधिक फिलहाल आपको बुद्धि-विवेक का प्रयोग करने की आवश्यकता है। आपके वार्ता पन्ने पर संदेश लिखा है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:11, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) : अब अपने मुझे दुविधा में डाल दिया है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:18, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) 19gw18zc5rn9lgk5ueivnsgf9wvog3d यमला पगला दीवाना 0 522374 6632176 6272699 2026-10-23T08:07:51Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632176 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = यमला पगला दीवाना | image = यमला पगला दीवाना.jpeg | caption = '''यमला पगला दीवाना''' का पोस्टर | director = [[समीर कार्णिक]] | producer = समीर कार्णिक<br>नितिन मनमोहन | story = जसविन्दर भट | narrator = [[अजय देवगन]] | starring = [[सनी देओल]]<br>[[धर्मेन्द्र]]<br>[[बॉबी देओल]]<br>कुलराज रंधावा<br>[[अनुपम खेर]] | music = [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]]<br>[[अनु मलिक]]<br>रिदम धोल बॉस<br>नौमन जावैद<br>[[संदेश शांडिल्य]]<br>राहुल सेठ<br>संजय चौधरी | cinematography = कबीर लाल<br>बिनोद प्रधान | editing = मुकेश ठाकुर | studio = | distributor = टॉप एंगल प्रोडक्शन्स<br>वन अप एंटरटेनमेंट | released = {{Film date|2011|1|14}} | runtime = 163 मिनट<ref>{{cite web|title=यमला पगला दीवाना|url=http://dt-cinemas.com/synopsis.asp?eid=ET00005110|publisher=DT Cinemas|accessdate=2011-01-16|archive-date=11 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111022604/http://dt-cinemas.com/synopsis.asp%3Feid%3DET00005110|url-status=dead}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी<br>अंग्रेजी<ref>{{cite web|title=व्हाट इज द बजट ऑफ़ यमला पगला दीवाना एंड तीस मार खाँ?|url=http://www.boxofficeindia.com/youdetail.php?page=shownews&articleid=2441&nCat=you_asked_it|publisher=''बॉक्स ऑफ़िस इण्डिया''|accessdate=2011-01-17|archiveurl=https://archive.today/20130118121259/http://www.boxofficeindia.com/youdetail.php?page=shownews&articleid=2441&nCat=you_asked_it|archivedate=18 जनवरी 2013|url-status=live}}</ref> | gross = {{INRConvert|86.50|c}}<ref name="gross1">{{cite web|title=Top Worldwide Grossers Mid Year 2011 (Figures in INR Crore)|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=3096&nCat=box_office_news|publisher=Boxofficeindia.com|accessdate=2011-07-23|archiveurl=https://archive.today/20120729060551/http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=3096&nCat=box_office_news|archivedate=29 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> }} '''''यमला पगला दीवाना''''' 2011 में प्रदर्शित [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] [[हास्य]] [[नाटकीय फ़िल्म]] है जिसे [[समीर कार्णिक]] ने निर्देशित किया है और [[धर्मेन्द्र]], [[सनी देओल]] तथा [[बॉबी देओल]] इसमें मुख्य भूमिका में हैं।<ref>{{cite news|title=Yamla Pagla Deewana|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-previews/bollywood/Yamla-Pagla-Deewana/articleshow/7082416.cms|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|accessdate=2010-12-13|date=2010-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119051657/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-previews/bollywood/Yamla-Pagla-Deewana/articleshow/7082416.cms|archive-date=19 जनवरी 2011|url-status=live}}</ref> यह फ़िल्म देओल परिवार की तिकड़ी की एक साथ की गयी दूसरी फ़िल्म है, इससे पूर्व [[अपने|अपने]] (2007) फ़िल्म में तीनों एक साथ काम कर चुके हैं। यह फ़िल्म १९७५ की धर्मेंद्र अभिनीत फ़िल्म ''प्रतिज्ञा'' के गाने "मैं जट यमला पगला दीवान" से भी प्रेरित है।<ref>{{cite web|title=धर्मेन्द्र, बॉबी टु कन मेन इन 'यमला पगला दीवाना'|url=http://entertainment.in.msn.com/bollywood/article.aspx?cp-documentid=3638183|publisher=एमएसएन|accessdate=6 नवम्बर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100221081724/http://entertainment.in.msn.com/bollywood/article.aspx?cp-documentid=3638183|archive-date=21 फ़रवरी 2010|url-status=dead}}</ref> == पटकथा== परमवीर सिंह ([[सनी देओल]]) एक [[प्रवासी भारतीय]] (एनाआराआय) है जो [[कनाडा]] में अपनी पत्नी मेरी (ऑस्ट्रेलियायी अभिनेत्री एम्मा ब्राउन गरेतत), दो बच्चे करम और वीर तथा अपनी माँ [[नफ़ीसा अली]] के साथ रहता है। वर्षों पूर्व, परमवीर के छोटे भाई गजोधर के जन्म के पश्चात, परमवीर के पिता धरम सिंह ([[धर्मेन्द्र]]) पारिवारिक समस्याओं के कारण गजोधर को साथ लेकर घर से कहीं चला जाता हैं। जब वर्तमान में परमवीर के घर एक कनाडाई नागरीक आता है और वह धरमसिंह का एक चित्र वहाँ देखता है। इसके बाद फ़िल्म इस बिछडे हुए परिवार की कहानी को हास्य रस के साथ मिलाती है और बीच में एक प्रेमकहानी भी आती है। == पात्र == * [[धर्मेन्द्र]] - धरम सिंह * [[सनी देओल]] - परमवीर सिंह ढिल्लों * [[बॉबी देओल]] - गजोधर सिंह / करमवीर ढिल्लों * [[कुलराज रंधावा]] - साहेबा बराड़ * [[नफ़ीसा अली]] - माँ * [[अनुपम खेर]] - जोगिंदर सिंह बराड़ * [[जॉनी लीवर]] - एक जौहरी * [[पुनीत इस्सर]] - मिंटी * [[मुकुल देव]] - गुरमीत (बिला) * हिमांशु मलिक - तेजिंद्र (जरनैल) * सुचेता खन्ना - पोली * एम्मा ब्राउन गरेतत - मेरी ढिल्लों * दिग्विजय रोहिलदास - बलबीर (कालू) * क्रिप सुरी - सुखदेव (कोहटी) * गुरबचन - बाबु * लोकेश तिलकधारी - लोकेश * निकुंज पाण्डे - करम * अमित मिस्त्री - बिन्दा * माधुरी भट्टाचार्य - आयटम गीत "टिंकु जिया" में * महक चहल - आयटम गीत "चमकी जवानी" में * [[अजय देवगन]] - वाचक == निर्माण == फ़िल्म का निर्माण फरवरी २०१० में आरम्भ हुआ। जिसके निर्देशक समीर कार्णिक हैं और इसका फ़िल्मांकन महेश्वर में अप्रैल २०१० में आरम्भ हुआ।<ref>{{cite web |title=धर्मेन्द्र-सनी-देओल टु शूट इन वारणसी इन अप्रैल फ़ॉर यमला पगला दीवाना |url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2010/02/10/13758/index.html |work=बॉलीवुड हंगामा |accessdate=2010-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100317104538/http://www.bollywoodhungama.com/news/2010/02/10/13758/index.html |archive-date=17 मार्च 2010 |url-status=live }}</ref> धर्मेंद्र के बिमार हो जाने के कारण मार्च के शुरू में फ़िल्म का निर्माण कार्य रोकना पडा,<ref>{{cite web|title=Dharmendra hospitalised in Chandigarh|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2010/03/17/13881/index.html|work=Bollywood Hungama|accessdate=2010-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115104757/http://www.bollywoodhungama.com/news/2010/03/17/13881/index.html|archive-date=15 नवंबर 2010|url-status=live}}</ref> और जुलाई में जब सनी देओल की पीठ की समस्या के कारण कुछ एक्सन दृश्य फ़िल्माने में समस्या हुई।<ref>{{cite web|title=Sunny Deol's back problem delays Yamla Pagla Deewana shoot|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2010/07/24/14393/index.html|work=Bollywood Hungama|accessdate=2010-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008052900/http://www.bollywoodhungama.com/news/2010/07/24/14393/index.html|archive-date=8 अक्तूबर 2010|url-status=live}}</ref> === टिकट खिड़की === == संगीत == == उत्तर-कृति == {{main|यमला पगला दीवाना 2}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title|1773109}} [[श्रेणी:2011 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] 4wkdkmznpbl387h5bpv29bd12rg1m1w 6632189 6632176 2026-10-23T08:10:22Z Sanjeev bot 127039 बॉट: कड़ी के रूप में शब्द की आवृत्ति को हटाया। 6632189 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = यमला पगला दीवाना | image = यमला पगला दीवाना.jpeg | caption = '''यमला पगला दीवाना''' का पोस्टर | director = [[समीर कार्णिक]] | producer = समीर कार्णिक<br>नितिन मनमोहन | story = जसविन्दर भट | narrator = [[अजय देवगन]] | starring = [[सनी देओल]]<br>[[धर्मेन्द्र]]<br>[[बॉबी देओल]]<br>कुलराज रंधावा<br>[[अनुपम खेर]] | music = [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]]<br>[[अनु मलिक]]<br>रिदम धोल बॉस<br>नौमन जावैद<br>[[संदेश शांडिल्य]]<br>राहुल सेठ<br>संजय चौधरी | cinematography = कबीर लाल<br>बिनोद प्रधान | editing = मुकेश ठाकुर | studio = | distributor = टॉप एंगल प्रोडक्शन्स<br>वन अप एंटरटेनमेंट | released = {{Film date|2011|1|14}} | runtime = 163 मिनट<ref>{{cite web|title=यमला पगला दीवाना|url=http://dt-cinemas.com/synopsis.asp?eid=ET00005110|publisher=DT Cinemas|accessdate=2011-01-16|archive-date=11 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111022604/http://dt-cinemas.com/synopsis.asp%3Feid%3DET00005110|url-status=dead}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी<br>अंग्रेजी<ref>{{cite web|title=व्हाट इज द बजट ऑफ़ यमला पगला दीवाना एंड तीस मार खाँ?|url=http://www.boxofficeindia.com/youdetail.php?page=shownews&articleid=2441&nCat=you_asked_it|publisher=''बॉक्स ऑफ़िस इण्डिया''|accessdate=2011-01-17|archiveurl=https://archive.today/20130118121259/http://www.boxofficeindia.com/youdetail.php?page=shownews&articleid=2441&nCat=you_asked_it|archivedate=18 जनवरी 2013|url-status=live}}</ref> | gross = {{INRConvert|86.50|c}}<ref name="gross1">{{cite web|title=Top Worldwide Grossers Mid Year 2011 (Figures in INR Crore)|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=3096&nCat=box_office_news|publisher=Boxofficeindia.com|accessdate=2011-07-23|archiveurl=https://archive.today/20120729060551/http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=3096&nCat=box_office_news|archivedate=29 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> }} '''''यमला पगला दीवाना''''' 2011 में प्रदर्शित [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] [[हास्य]] [[नाटकीय फ़िल्म]] है जिसे [[समीर कार्णिक]] ने निर्देशित किया है और [[धर्मेन्द्र]], [[सनी देओल]] तथा [[बॉबी देओल]] इसमें मुख्य भूमिका में हैं।<ref>{{cite news|title=Yamla Pagla Deewana|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-previews/bollywood/Yamla-Pagla-Deewana/articleshow/7082416.cms|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|accessdate=2010-12-13|date=2010-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119051657/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-previews/bollywood/Yamla-Pagla-Deewana/articleshow/7082416.cms|archive-date=19 जनवरी 2011|url-status=live}}</ref> यह फ़िल्म देओल परिवार की तिकड़ी की एक साथ की गयी दूसरी फ़िल्म है, इससे पूर्व [[अपने]] (2007) फ़िल्म में तीनों एक साथ काम कर चुके हैं। यह फ़िल्म १९७५ की धर्मेंद्र अभिनीत फ़िल्म ''प्रतिज्ञा'' के गाने "मैं जट यमला पगला दीवान" से भी प्रेरित है।<ref>{{cite web|title=धर्मेन्द्र, बॉबी टु कन मेन इन 'यमला पगला दीवाना'|url=http://entertainment.in.msn.com/bollywood/article.aspx?cp-documentid=3638183|publisher=एमएसएन|accessdate=6 नवम्बर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100221081724/http://entertainment.in.msn.com/bollywood/article.aspx?cp-documentid=3638183|archive-date=21 फ़रवरी 2010|url-status=dead}}</ref> == पटकथा== परमवीर सिंह ([[सनी देओल]]) एक [[प्रवासी भारतीय]] (एनाआराआय) है जो [[कनाडा]] में अपनी पत्नी मेरी (ऑस्ट्रेलियायी अभिनेत्री एम्मा ब्राउन गरेतत), दो बच्चे करम और वीर तथा अपनी माँ [[नफ़ीसा अली]] के साथ रहता है। वर्षों पूर्व, परमवीर के छोटे भाई गजोधर के जन्म के पश्चात, परमवीर के पिता धरम सिंह ([[धर्मेन्द्र]]) पारिवारिक समस्याओं के कारण गजोधर को साथ लेकर घर से कहीं चला जाता हैं। जब वर्तमान में परमवीर के घर एक कनाडाई नागरीक आता है और वह धरमसिंह का एक चित्र वहाँ देखता है। इसके बाद फ़िल्म इस बिछडे हुए परिवार की कहानी को हास्य रस के साथ मिलाती है और बीच में एक प्रेमकहानी भी आती है। == पात्र == * [[धर्मेन्द्र]] - धरम सिंह * [[सनी देओल]] - परमवीर सिंह ढिल्लों * [[बॉबी देओल]] - गजोधर सिंह / करमवीर ढिल्लों * [[कुलराज रंधावा]] - साहेबा बराड़ * [[नफ़ीसा अली]] - माँ * [[अनुपम खेर]] - जोगिंदर सिंह बराड़ * [[जॉनी लीवर]] - एक जौहरी * [[पुनीत इस्सर]] - मिंटी * [[मुकुल देव]] - गुरमीत (बिला) * हिमांशु मलिक - तेजिंद्र (जरनैल) * सुचेता खन्ना - पोली * एम्मा ब्राउन गरेतत - मेरी ढिल्लों * दिग्विजय रोहिलदास - बलबीर (कालू) * क्रिप सुरी - सुखदेव (कोहटी) * गुरबचन - बाबु * लोकेश तिलकधारी - लोकेश * निकुंज पाण्डे - करम * अमित मिस्त्री - बिन्दा * माधुरी भट्टाचार्य - आयटम गीत "टिंकु जिया" में * महक चहल - आयटम गीत "चमकी जवानी" में * [[अजय देवगन]] - वाचक == निर्माण == फ़िल्म का निर्माण फरवरी २०१० में आरम्भ हुआ। जिसके निर्देशक समीर कार्णिक हैं और इसका फ़िल्मांकन महेश्वर में अप्रैल २०१० में आरम्भ हुआ।<ref>{{cite web |title=धर्मेन्द्र-सनी-देओल टु शूट इन वारणसी इन अप्रैल फ़ॉर यमला पगला दीवाना |url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2010/02/10/13758/index.html |work=बॉलीवुड हंगामा |accessdate=2010-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100317104538/http://www.bollywoodhungama.com/news/2010/02/10/13758/index.html |archive-date=17 मार्च 2010 |url-status=live }}</ref> धर्मेंद्र के बिमार हो जाने के कारण मार्च के शुरू में फ़िल्म का निर्माण कार्य रोकना पडा,<ref>{{cite web|title=Dharmendra hospitalised in Chandigarh|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2010/03/17/13881/index.html|work=Bollywood Hungama|accessdate=2010-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115104757/http://www.bollywoodhungama.com/news/2010/03/17/13881/index.html|archive-date=15 नवंबर 2010|url-status=live}}</ref> और जुलाई में जब सनी देओल की पीठ की समस्या के कारण कुछ एक्सन दृश्य फ़िल्माने में समस्या हुई।<ref>{{cite web|title=Sunny Deol's back problem delays Yamla Pagla Deewana shoot|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2010/07/24/14393/index.html|work=Bollywood Hungama|accessdate=2010-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008052900/http://www.bollywoodhungama.com/news/2010/07/24/14393/index.html|archive-date=8 अक्तूबर 2010|url-status=live}}</ref> === टिकट खिड़की === == संगीत == == उत्तर-कृति == {{main|यमला पगला दीवाना 2}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title|1773109}} [[श्रेणी:2011 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] t6huo764bp5qhs78pj5xrczlzptb8ym प्रियांशु चटर्जी 0 537001 6632206 6530602 2026-10-23T08:27:42Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632206 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = प्रियांशु चटर्जी | image = Priyanshu Chatterjee.jpg | imagesize = | caption = | birthname = | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1973|2|20}} | birth_place = [[दिल्ली]], भारत | yearsactive = 2001–वर्त्तमान | spouse = [[मालिनी शर्मा]] (1997–2001) | occupation = अभिनेता }} '''प्रियांशु चटर्जी''' (जनम:20 फ़रवरी 1973) एक भारतीय मॉडल और अभिनेता है।<ref>{{cite web |title=Charting his own path |trans-title=अपने ही रास्ता अपनाना |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/fitness/charting-his-own-path/article4319801.ece |date=१८ जनवरी २०१३ |publisher=द हिन्दू |accessdate=१४ दिसम्बर २०१३ |author=तान्य सिंघल |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214232740/http://www.thehindu.com/features/metroplus/fitness/charting-his-own-path/article4319801.ece |archive-date=14 दिसंबर 2013 |url-status=live }}</ref> ==निजी जीवन== उनकी शादी मॉडल [[मालिनी शर्मा]] से हुई थी और 2001 में उनका तलाक हो गया।<ref>{{cite web|url=https://www.abplive.com/entertainment/bollywood/priyanshu-chatterjee-birthday-bengali-film-actor-hindi-fil-debut-tum-bin-fame-star-struggle-story-divorce-ex-wife-know-details-2617667#google_vignette|title=Priyanshu Chatterjee birthday: पहली हिट फिल्म होते ही एक्टर का हुआ तलाक, बंगाली फिल्मों से हिंदी सिनेमा तक किया सफर तय, 12th फेल में भी आए नजर}}</ref> == चुनिंदा हिन्दी फ़िल्में == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | शीर्षक ! scope="col" | किरदार |- | 2001 ! scope="row" | ''[[तुम बिन]]'' | शेखर मल्होत्रा |- | 2003 ! scope="row" | ''[[आपको पहले भी कहीं देखा है]]'' | समर देव |- | 2003 ! scope="row" | ''[[दिल का रिश्ता]]'' | राज शर्मा |- | 2003 ! scope="row" | ''[[पिंजर (फ़िल्म)|पिंजर]]'' | त्रिलोक |- | 2004 ! scope="row" | ''[[जूली (2004 फ़िल्म)|जूली]]'' | मिहिर |- | 2004 ! scope="row" | ''[[मदहोशी]]'' | अर्पित ओबेरॉय |- | 2005 ! scope="row" | ''[[कोई मेरे दिल में है]]'' | राज मल्होत्रा |- | 2008 ! scope="row" | ''[[भूतनाथ (फिल्म)|भूतनाथ]]'' | विजय नाथ |- | 2013 ! scope="row" | ''[[राजधानी एक्स्प्रेस (फ़िल्म)|राजधानी एक्स्प्रेस]]'' | बनर्जी |- | 2015 ! scope="row" | ''[[हेट स्टोरी 3]]'' | विक्रम दीवान |- | 2017 ! scope="row" |''[[बादशाहो]]'' | संजीव कुमार​ |- | 2023 ! scope="row" |12th फेल |डी एस पी दुष्यंत सिंह |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== * प्रियांशु के जीवन में कई सारी परेशानी आई फिर भी वो डट कर खड़ा रहा। अपने करियर पर अपनी निजी जीवन में भी कई सारे काम करे। *मोटर चश्मे वाला। * {{IMDb name|id=1024101}} {{Persondata <!-- मेटाडाटा: देखें [[विकिपीडिया:व्यक्तिगत आँकड़े]]. --> | NAME = चटर्जी, प्रियांशु | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = भारतीय अभिनेता | DATE OF BIRTH = २० फ़रवरी १९७३ | PLACE OF BIRTH = [[दिल्ली]], [[भारत]] | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} [[श्रेणी:1973 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] q3bb1ejr0uh2wejgisqr4aua04rk2bu आलिया भट्ट 0 553582 6632267 6557301 2026-10-23T10:52:08Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632267 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | image = Alia Bhatt attends at the 2026 Cannes Film Festival (cropped) (cropped).jpg | birth_date = {{birth date and age |df=yes|1993|3|15}}<ref>{{cite web| url=https://in.bookmyshow.com/person/alia-bhatt/21065| title=Alia Bhatt - Latest & Upcoming Movies, Birthday, Videos of Alia Bhatt| publisher=BookMyShow| access-date=12 जून 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141951/https://in.bookmyshow.com/person/alia-bhatt/21065| archive-date=12 जून 2018| url-status=live}}</ref> | birth_place = [[मुंबई]], [[भारत]] | occupation = अभिनेत्री, गायिका | parents = [[महेश भट्ट]]<br/> [[सोनी राज़दान]] | religion = [[हिन्दू]] [[ब्राह्मण]] | years_active = २०१२–वर्तमान | spouse = {{Marriage|[[रणबीर कपूर]]|2022}} |नागरिकता=ब्रिटेन|caption= 2026 में आलिया}} '''आलिया भट्ट-कपूर''' (जन्म 15 मार्च 1993) भारतीय वंश की एक ब्रिटिश अभिनेत्री है।<ref>{{Cite news |title=Akshay, Alia, Jacqueline: Bollywood's 'Foreign' Voters |url=https://www.thequint.com/entertainment/2017/02/22/did-you-know-that-alia-bhatt-akshay-kumar-katrina-kaif-jacqueline-fernandez-and-deepika-padukone-cant-vote-in-india |last=Sharma |first=Muskan |access-date=27 March 2021 |work=TheQuint |language=en |date=29 April 2019}}</ref> हिंदी भाषा की फिल्मों में अपने काम के लिए जानी जाने वाली, उन्हें कई प्रशंसा मिली हैं, जिसमें चार फिल्मफेयर पुरस्कार शामिल हैं। भारत की सर्वोच्च भुगतान वाली अभिनेत्रियों में से एक, वह 2014 के बाद से फोर्ब्स इंडिया की सेलिब्रिटी 100 सूची में दिखाई दी हैं और फोर्ब्स एशिया द्वारा 2017 की 30 अंडर की सूची में फोर्ब्स एशिया द्वारा चित्रित किया गया था। भट्ट परिवार में जन्मी, वह फिल्म निर्माता [[महेश भट्ट]] और अभिनेत्री सोनी रज़दान की बेटी हैं। 1999 के थ्रिलर संघर्ष में एक बच्चे के रूप में अभिनय करने के बाद, उन्होंने [[करण जौहर]] के टीन ड्रामा स्टूडेंट ऑफ द ईयर (2012) कपूर में अपनी पहली प्रमुख भूमिका निभाई। उन्होंने रोड ड्रामा हाईवे (2014) में अपहरण पीड़ित के भूमिका के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए फिल्मफेयर क्रिटिक्स अवार्ड जीता, और जौहर के स्टूडियो धर्म प्रोडक्शंस द्वारा निर्मित कई फिल्मों में भूमिका निभाई, जिसमें द रोमांस 2 स्टेट्स (2014) शामिल हैं , हम्प्टी शर्मा की दुल्हानिया (2014), और बद्रीनाथ की दुल्हानिया (2017); और आने वाली उम्र के नाटक प्रिय ज़िंदगी (2016)। भट्ट ने क्राइम ड्रामा उडता पंजाब (2016) में बिहारी प्रवासी की भूमिका निभाने के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए तीन फिल्मफेयर पुरस्कार जीते, थ्रिलर राज़ी (2018) में एक अंडरकवर जासूस, और द म्यूजिकल ड्रामा [[गली बॉय]] (2019 में एक आकांक्षी रैपर की वाष्पशील प्रेमिका (2019 (2019 )। दो खराब फिल्मों के बाद, उन्होंने गंगुबई काठियावाड़ी (2022) में टाइटुलर भूमिका निभाने के लिए प्रशंसा प्राप्त की। फिल्मों में अभिनय के अलावा, भट्ट ने कपड़ों और हैंडबैग की अपनी लाइन लॉन्च की है, और पारिस्थितिक पहल के संस्थापक हैं।<ref name="CoExist" /> उन्होंने 2014 में सिंगल "समजहवन अनप्लग्ड" सहित अपने सात फिल्म गाने गाया है।<ref name="Unplugged" /> आलिया भट्ट ने 2022 में अभिनेता रणबीर कपूर से शादी की।<ref>{{Cite news|title=Newlyweds Mr. and Mrs. Kapoor to make public appearance soon|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/alia-bhatt-ranbir-kapoor-get-married-in-mumbai-live-updates-7868137/|access-date=14 April 2022|work=Indian Express|date=15 April 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/entertainment/bollywood-news/story/alia-bhatt-took-only-four-pheras-with-ranbir-kapoor-know-reason-shocking-saat-phere-in-hindi-tmov-1446781-2022-04-15|title=Ranbir Kapoor-Alia Bhatt की हुई शादी, पर कपल ने 7 नहीं सिर्फ लिए 4 फेरे, भाई ने बताई वजह|date=2022-04-15|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-07-08}}</ref> 26 जून 2022 को आलिया भट्ट ने सोशल मीडिया पर अनाउंस किया कि वो प्रेग्नेंट हैं | इंस्टाग्राम पर आलिया ने एक फोटो शेयर की इसमें वो एक हॉस्पिटल बेड पर लेटी हुई हैं और उनके पति और 'ब्रह्मास्त्र' कोस्टार रणबीर कपूर बैठे हैं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/entertainment/bollywood-news/story/alia-bhatt-taking-break-after-pregnancy-already-completed-bollywood-projects-tmov-1488921-2022-06-27|title=कहां हैं Alia Bhatt? प्रेग्नेंसी के बाद कैसे पूरे करेंगी अपकमिंग प्रोजेक्ट|date=2022-06-27|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-07-08}}</ref> | == प्रारंभिक जीवन == [[File:Alia Bhatt and Sara Ali Khan at Amrita Singh's Children Mela.jpg|right|thumb|2006 में अमृता सिंह के बाल मेले में आलिया भट्ट और सारा अली खान]]'''आलिया भट्ट-कपूर''' (जन्म 15 मार्च 1993<ref>{{cite news |last=Sharma |first=Sarika |title=Alia Bhatt celebrates birthday shooting for 'Humpty Sharma Ki Dulhania' |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/alia-bhatt-celebrates-birthday-shooting-for-humpty-sharma-ki-dulhania/ |access-date=15 March 2014 |work=The Indian Express |date=15 March 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315132259/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/alia-bhatt-celebrates-birthday-shooting-for-humpty-sharma-ki-dulhania/ |archive-date=15 March 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Saxena |first=Kashika |title=I am sometimes retarded, sometimes composed: Alia Bhatt |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/I-am-sometimes-retarded-sometimes-composed-Alia-Bhatt/articleshow/23967163.cms |access-date=15 March 2014 |newspaper=The Times of India |date=11 October 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112111122/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/I-am-sometimes-retarded-sometimes-composed-Alia-Bhatt/articleshow/23967163.cms |archive-date=12 January 2018}}</ref> को भट्ट परिवार में भारतीय फिल्म निर्देशक महेश भट्ट और अभिनेत्री सोनी रज़दान में हुआ था। उसके पिता गुजराती वंश के हैं <ref>{{cite news |last=Gupta |first=Priya |title=I have great reverence for women: Mahesh Bhatt |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/I-have-great-reverence-for-women-Mahesh-Bhatt/articleshow/18006519.cms?referral=PM |work=[[The Times of India]] |access-date=8 March 2014 |date=14 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122015006/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/I-have-great-reverence-for-women-Mahesh-Bhatt/articleshow/18006519.cms?referral=PM |archive-date=22 January 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Varma |first=Lipika (13 April 2014) |title=State of affairs: Arjun Kapoor and Alia Bhatt |url=http://www.deccanchronicle.com/140413/entertainment-bollywood/article/state-affairs-arjun-kapoor-and-alia-bhatt |work=Deccan Chronicle |access-date=16 April 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415195251/http://www.deccanchronicle.com/140413/entertainment-bollywood/article/state-affairs-arjun-kapoor-and-alia-bhatt |archive-date=15 April 2014 |date=13 April 2014}}</ref> और उसकी माँ कश्मीरी पंडित और ब्रिटिश जर्मन वंश की है।<ref>{{cite tweet |user=Soni_Razdan |title=@PoojaB1972 @MaheshNBhatt @AdrianMLevy I'm half Kashmiri Pandit and Half German..also an atheist and have not imposed any faith on my kids |number=404503733880385536 |date=23 November 2013 |access-date=18 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |last=Shedde |first=Meenakshi |date=17 February 2014 |title=Berlin diary: Alia Bhatt's family connection to the German city |url=http://www.firstpost.com/bollywood/berlin-diary-alia-bhatts-berlin-connection-even-before-highway-1393603.html |work=Firstpost |access-date=8 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221083400/http://www.firstpost.com/bollywood/berlin-diary-alia-bhatts-berlin-connection-even-before-highway-1393603.html |archive-date=21 February 2014}}</ref><ref>{{cite web |last=Dubey |first=Bharati (12 February 2014) |title=Alia Bhatt's German roots |url=http://www.mid-day.com/articles/alia-bhatts-german-roots/15089076 |work=Mid-Day |access-date=8 March 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140305080227/http://www.mid-day.com/articles/alia-bhatts-german-roots/15089076 |archive-date=5 March 2014 |date=12 February 2014}}</ref><ref>{{cite web |last=Dutta |first=Pradeep (30 January 2001) |title=I'll voice the worries of Kashmiri Pandits' |url=http://expressindia.indianexpress.com/news/ie/daily/20010130/ian30059.html |work=The Indian Express |access-date=8 March 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014224331/http://expressindia.indianexpress.com/news/ie/daily/20010130/ian30059.html |archive-date=14 October 2013}}</ref> वह ब्रिटिश नागरिकता रखती है। उसकी एक बड़ी बहन, शाहीन,<ref>{{cite web |last=Sharma |first=Neha (2 May 2010) |title=Another Bhatt on the block |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/archives/another-bhatt-on-the-block/article1-538439.aspx |work=Hindustan Times |access-date=29 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140317053438/http://www.hindustantimes.com/news-feed/archives/another-bhatt-on-the-block/article1-538439.aspx |archive-date=17 March 2014}}</ref> और दो आधे भाई-बहन, पूजा और राहुल भट्ट हैं। अभिनेता [[इमरान हाशमी]] और निर्देशक मोहित सूरी उनके पैतृक चचेरे भाई हैं, जबकि निर्माता [[मुकेश भट्ट]] उनके चाचा हैं।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi-times/The-Saraansh-of-Mahesh-Bhatts-life/articleshow/34774326.cms |title=The Saraansh of Mahesh Bhatt's life |work=The Times of India |date=18 January 2003 |author=Anubha Sawhney |access-date=1 August 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026121442/http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi-times/The-Saraansh-of-Mahesh-Bhatts-life/articleshow/34774326.cms |archive-date=26 October 2012}}</ref> भट्ट को जामनाबाई नरसी स्कूल में शिक्षित किया गया था, लेकिन अभिनय में अपना करियर बनाने के लिए 12 वें से बाहर हो गया।<ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Alia-Bhatt-Lesser-known-facts/criphotostory/47565521.cms |title=Alia bhatt lesser Known facts |work=The Times of India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170317201643/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Alia-Bhatt-Lesser-known-facts/criphotostory/47565521.cms |archive-date=17 March 2017}}</ref><ref>{{Cite news |last=Goswami |first=Parismita |date=7 June 2020 |title=School topper Anushka to brilliant Shraddha: Bollywood actresses' 10th, 12th board exam results |url=https://www.ibtimes.co.in/school-topper-anushka-brilliant-shraddha-bollywood-actresses-10th-12th-board-exam-results-821761 |access-date=30 March 2022 |work=IB Times}}</ref><ref>{{Cite news |last=Marwah |first=Navdeep Kaur |date=22 February 2014 |title=I will never get back to studies: Alia Bhatt |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/i-will-never-get-back-to-studies-alia-bhatt/story-QpsrjsssRycwJuYyIFDMuM.html |access-date=30 March 2022 |work=Hindustan Times }}</ref> अपने बचपन के बारे में बताते हुए, भट्ट ने कहा, "मेरे पास एक जमीनी और मामूली परवरिश थी। मुझे उन सुखों को नहीं मिला जो लोग मानते हैं कि मुझे मिल गया था क्योंकि मैं महेश भट्ट की बेटी हूं।"<ref name="filmfare12">{{cite news |url=https://www.filmfare.com/interviews/arjuns-confidence-blew-me-away-alia-bhatt-3893.html |title=Arjun's confidence blew me away- Alia Bhatt |work=Filmfare |last=Tandan |first=Raedita |date=8 August 2013 |access-date=16 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312082056/http://www.filmfare.com/interviews/arjuns-confidence-blew-me-away-alia-bhatt-3893.html |archive-date=12 March 2016 |url-status=live}}</ref> बड़ी हो रही थी, वह नहीं थी। अपने पिता के साथ एक करीबी बंधन साझा करें; रज़दान ने कहा है कि उसने अपने बच्चों को ज्यादातर एक माता -पिता के रूप में पाला क्योंकि उनके पति ने अपने जीवन में ज्यादा रुचि नहीं ली थी।<ref name="open">{{cite news |url=https://openthemagazine.com/art-culture/that-sassy-girl/ |title=That sassy girl |work=Open |last=Unny |first=Divya |date=9 July 2014 |access-date=16 May 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011235459/https://openthemagazine.com/art-culture/that-sassy-girl/ |url-status=live}}</ref> भट्ट ने छोटी उम्र से एक अभिनेत्री होने की आकांक्षा की, और कहा है कि उन्हें पहली बार किंडरगार्टन में स्कूल गाना बजानेवालों के लिए रिहर्सल करते हुए एहसास हुआ।<ref name="little">{{cite news |url=https://www.forbesindia.com/article/2014-celebrity-100/alia-bhatt-the-little-old-star/39209/1 |title=Alia Bhatt: The little old star |work=Forbes |last=Upadhyay |first=Karishma |date=18 December 2014 |access-date=16 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191202062406/http://www.forbesindia.com/article/2014-celebrity-100/alia-bhatt-the-little-old-star/39209/1 |archive-date=2 December 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="rediff12">{{cite web |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-interview-with-alia-bhatt/20120917.htm#1 |title=Alia Bhatt's silver screen debut |work=Rediff.com |last=Khilnani |first=Rohit |date=17 September 2012 |access-date=16 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123154233/http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-interview-with-alia-bhatt/20120917.htm#1 |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}</ref> उन्होंने जल्द ही शियामक दावार के संस्थान में नृत्य सबक शुरू किया।<ref name="little" /> उनकी पहली अभिनय भूमिका उनके पिता के प्रोडक्शन वेंचर संघ (1999) में पांच साल की उम्र में थी, जिसमें उन्होंने [[प्रीति ज़िंटा|प्रीति जिंटा]] के चरित्र के छोटे संस्करण को संक्षेप में निभाया था।<ref>{{cite web |url=http://indiatoday.intoday.in/story/alia-bhatts-silver-screen-debut/1/197880.html |title=Alia Bhatt's silver screen debut |location=New Delhi |work=[[India Today]] |last1=Joshi |first1=Sonali |last2=Varma |first2=Lipika |date=28 May 2012 |access-date=1 August 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804130849/http://indiatoday.intoday.in/story/alia-bhatts-silver-screen-debut/1/197880.html |archive-date=4 August 2012}}</ref> अपने अनुभव के बारे में बात करते हुए, भट्ट ने बाद में कहा, "मुझे शूटिंग के बारे में ज्यादा याद नहीं है। मैं केवल भोजन के लिए सेट पर जाऊंगा"।<ref name="little" /> == अभिनय कैरियर == ===प्रारंभिक कार्य (2012-2014)=== [[File:Alia Bhatt at the promo launch of 'Student of the Year.jpg|thumb|upright|2012 में स्टूडेंट ऑफ द ईयर के लिए एक कार्यक्रम में भट्ट]] भट्ट की 2012 में करण जौहर की किशोर फिल्म स्टूडेंट ऑफ द ईयर के साथ उनकी पहली प्रमुख भूमिका थी, सिद्धार्थ मल्होत्रा ​​और वरुण धवन के साथ।<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/The-new-stars-of-Bollywood/Article1-644946.aspx |title=The new stars of Bollywood |work=Hindustan Times |date=31 December 2010 |access-date=27 September 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005081045/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/The-new-stars-of-Bollywood/Article1-644946.aspx |archive-date=5 October 2012}}</ref> उसने 500 लड़कियों के साथ ऑडिशन दिया और 16 किलोग्राम खोने के बाद कास्ट किया गया।<ref name="rediff12" /> उसने एक प्रेम त्रिकोण में शामिल एक परिष्कृत किशोर लड़की की भूमिका निभाई। हिंदुस्तान टाइम्स के अनूपामा चोपड़ा ने उनके चरित्र शनाया सिंघानिया और [[करीना कपूर]] की पूजा "पू" शर्मा में जौहर की कबी खुशि कबी गम ... (2001) के बीच समानता का उल्लेख किया, लेकिन उन्होंने कहा कि उनका प्रदर्शन "हत्यारे के रवैये के बिना" था।<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Reviews/Anupama-Chopra-s-review-Student-of-the-Year/Article1-947305.aspx |title=Anupama Chopra's review: Student of the Year |work=Hindustan Times |last=Chopra |first=Anupama |author-link=Anupama Chopra |date=19 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020082525/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Reviews/Anupama-Chopra-s-review-Student-of-the-Year/Article1-947305.aspx |archive-date=20 October 2012}}</ref> हॉलीवुड रिपोर्टर की लिसा टर्सिंग ने उसे "एक वॉशआउट के रूप में खारिज कर दिया। न केवल वह डांस नंबरों में अयोग्य है, लेकिन उसके भाव सीमित हैं; और पूरी फिल्म में उसके चेहरे का डिजिटल रीटचिंग एक व्याकुलता है"।<ref>{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/review/student-year-film-review-395622 |title=Student of the Year: Film Review |work=Hindustan Times |last=Tsering |first=Lisa |date=29 November 2012 |access-date=15 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018100026/http://www.hollywoodreporter.com/review/student-year-film-review-395622 |archive-date=18 October 2017 |url-status=live}}</ref> वर्ष के छात्र ने बॉक्स ऑफिस पर (960 मिलियन (यूएस $ 13 मिलियन) की कमाई की, एक व्यावसायिक सफलता बन गई।<ref name="top" /> स्टूडेंट ऑफ द ईयर के लिए महत्वपूर्ण प्रतिक्रिया से निराश, भट्ट एक बेहतर भूमिका निभाने के लिए उत्सुक थे, जो उन्हें इम्तियाज अली के रोड फिल्म हाईवे (2014) में मिला। उसने एक अकेली किशोर लड़की के रूप में अभिनय किया, जो अपहरण के बाद स्टॉकहोम सिंड्रोम विकसित करती है।<ref name="little" /> उसने अपनी हिंदी को बेहतर बनाने के लिए डिक्शन सबक लिया, और भाग की भावनात्मक और शारीरिक आवश्यकताओं से चुनौती दी गई। अली ने फिल्म को क्रमिक रूप से शूट किया और कई दृश्यों को भट्ट की प्रतिक्रियाओं के आधार पर सेट पर सुधार किया गया।<ref>{{cite news |last=Kanabar |first=Ankita |title=Alia Bhatt: 'Highway' to success |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/screen/alia-bhatt-highway-to-success/ |work=The Indian Express |access-date=16 May 2020 |date=1 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180221235441/http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/alia-bhatt-highway-to-success/ |archive-date=21 February 2018 |url-status=live}}</ref> उसने कहा है कि उसके चरित्र की यात्रा के कई पहलुओं ने उसे खुद को प्रतिबिंबित किया, क्योंकि यह पहली बार था जब उसने उन स्थितियों का अनुभव किया जो उसके अपने विशेषाधिकार प्राप्त परवरिश से अलग थे।.<ref>{{cite web |last=Jamkhandikar |first=Shilpa |title=Imtiaz Ali and the art of last-minute filmmaking |url=https://www.reuters.com/article/imtiaz-ali-highway/imtiaz-ali-and-the-art-of-last-minute-filmmaking-idINDEE9760FP20130807 |work=Reuters |access-date=16 May 2020 |date=8 August 2013 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011235443/https://www.reuters.com/article/imtiaz-ali-highway/imtiaz-ali-and-the-art-of-last-minute-filmmaking-idINDEE9760FP20130807 |url-status=live}}</ref> वैराइटी के रॉनी शेहिब ने उसे "धीरज से परफेक्ट" पर ध्यान दिया और उसे "एक अंतर्निहित उदासी और बुद्धिमान बुद्धिमत्ता" लाने के लिए उसकी सराहना की।<ref name="little" /> फिल्म ने बॉक्स ऑफिस पर कमज़ोर किया,<ref>{{cite news |last=Scheib |first=Ronnie |title=Film Review: 'Highway' |url=https://variety.com/2014/film/festivals/film-review-highway-1201114013/ |work=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]] |access-date=16 May 2020 |date=20 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521070944/http://variety.com/2014/film/festivals/film-review-highway-1201114013/ |archive-date=21 May 2017 |url-status=live}}</ref> लेकिन भट्ट ने सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए फिल्मफेयर क्रिटिक्स अवार्ड जीता और समारोह में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री का नामांकन भी प्राप्त किया।<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-box-office-highway-fares-below-average/20140224.htm |title=Box Office: Highway fares below average |work=Rediff.com |date=24 February 2014 |access-date=24 February 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225124509/http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-box-office-highway-fares-below-average/20140224.htm |archive-date=25 February 2014}}</ref><ref name="ff15nom">{{cite news |title=60th Britannia Filmfare Awards 2014: Complete nomination list |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/60th-Britannia-Filmfare-Awards-2014-Complete-nomination-list/articleshow/45949466.cms |work=The Times of India |date=20 January 2015 |access-date=20 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120090738/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/60th-Britannia-Filmfare-Awards-2014-Complete-nomination-list/articleshow/45949466.cms |archive-date=20 January 2016}}</ref> वह अगली बार विकेज बाहल की शॉर्ट फ़िल्म ऑन वीमेन सेफ्टी में दिखाई दीं, जिसका शीर्षक है गोइंग होम।<ref>{{cite news |title=Going Home: Vikas Bahl visualises a utopia for women with Alia Bhatt |work=India Today |url=http://indiatoday.intoday.in/story/going-home-vikas-bahl-visualises-a-utopia-for-women-with-alia-bhatt/1/396449.html |date=18 October 2014 |access-date=13 April 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705054549/http://indiatoday.intoday.in/story/going-home-vikas-bahl-visualises-a-utopia-for-women-with-alia-bhatt/1/396449.html |archive-date=5 July 2015}}</ref> जौहर की कंपनी, धर्म प्रोडक्शंस के साथ अपने सहयोग को जारी रखते हुए, भट्ट ने रोमांटिक फिल्म्स 2 स्टेट्स और हम्प्टी शर्मा की दुल्हानिया (दोनों 2014) में अभिनय किया। पूर्व [[चेतन भगत]] के एक ही नाम के उपन्यास का एक रूपांतरण था, और दो प्रबंधन छात्रों के बारे में हैं, जिन्हें अपने माता -पिता को अपने रिश्ते को समझाने में परेशानी होती है। एक हेडस्ट्रॉन्ग तमिल लड़की के रूप में अपनी भूमिका के लिए, उसने एक ट्यूटर की मदद से तमिल में अपनी लाइनें बोलना सीखा।<ref name=forthcoming>{{cite news |last=Kanabar |first=Ankita R. |title=Alia Bhatt plays a Punjabi girl in Humpty Sharma.... |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/alia-bhatt-plays-a-punjabi-girl-in-humpty-sharma/ |access-date=22 February 2014 |work=The Indian Express |date=20 February 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221110933/http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/alia-bhatt-plays-a-punjabi-girl-in-humpty-sharma/ |archive-date=21 February 2014}}</ref> [[द इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्सप्रेस]] के सुख्रा गुप्ता ने भट्ट की सराहना की, उसे "आश्चर्य" और "आसान और ताजा और प्राकृतिक" लेबल किया।<ref>{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/2-states-movie-review/2/ |title=2 States movie review : Alia Bhatt is easy, fresh and natural |last=Gupta |first=Shubhra |work=The Indian Express |date=18 April 2014 |access-date=21 April 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419020833/http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/2-states-movie-review/2/ |archive-date=19 April 2014}}</ref> उन्होंने एक पंजाबी लड़की की भूमिका निभाई, जिसका हम्पी शर्मा की दुल्हानिया में अपनी शादी से पहले एक संबंध है, जिसने लेखक-निर्देशक शशांक खितण की शुरुआत को चिह्नित किया था, और जौहर द्वारा दिलवाले दुल्हानिया ले जयग (1995) को श्रद्धांजलि के रूप में वर्णित किया गया था।<ref>{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/karan-johar-pays-tribute-to-dilwale-dulhania-le-jayenge-through-humpty-sharma-ki-dulhaniya/ |title=Karan Johar pays tribute to 'Dilwale Dulhania Le Jayenge' through 'Humpty Sharma Ki Dulhaniya' |work=The Indian Express |date=26 May 2014 |access-date=11 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714164822/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/karan-johar-pays-tribute-to-dilwale-dulhania-le-jayenge-through-humpty-sharma-ki-dulhaniya/ |archive-date=14 July 2014}}</ref> आज भारत के लिए लिखते हुए, रोहित खिलनानी ने सोचा कि भट्ट ने "अब तक के सबसे अच्छे प्रदर्शनों में से एक" में पिच की है, हालांकि मिंट की नंदिनी रामनाथ ने सूक्ष्मता में उनकी कमी को पाया, यह लिखते हुए कि वह "संवाद और कार्यों के माध्यम से अपनी भावनाओं को अधिक आरामदायक अभिनय कर रही थीं"<ref>{{cite news |last=Khilnani |first=Rohit |url=http://indiatoday.intoday.in/story/movie-review-humpty-sharma-ki-dulhania-alia-bhatt-varum-dhawan-siddharth-shukla/1/370774.html |title=Movie Review: Humpty Sharma Ki Dulhania is a refreshing film |work=India Today |date=11 July 2014 |access-date=11 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713203228/http://indiatoday.intoday.in/story/movie-review-humpty-sharma-ki-dulhania-alia-bhatt-varum-dhawan-siddharth-shukla/1/370774.html |archive-date=13 July 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Ramnath |first=Nandini |url=http://www.livemint.com/Leisure/3mqkEZoU2GC3e1TPFgCFZI/Film-Review--Humpty-Sharma-Ki-Dulhania.html |title=Film Review: Humpty Sharma Ki Dulhania |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |date=11 July 2014 |access-date=11 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140711201822/http://www.livemint.com/Leisure/3mqkEZoU2GC3e1TPFgCFZI/Film-Review--Humpty-Sharma-Ki-Dulhania.html |archive-date=11 July 2014}}</ref> दोनों फिल्में व्यावसायिक रूप से सफल रही, प्रत्येक दुनिया भर में ₹ 1 बिलियन (यूएस $ 13 मिलियन) से अधिक की कमाई।<ref name="top">{{cite web |title=Top Worldwide Grossers All Time |url=http://www.boxofficeindia.com/Collections/world_total |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919181138/http://boxofficeindia.com/Collections/world_total |archive-date=19 September 2015 |publisher=Box Office India |access-date=23 July 2015}}</ref> 2014 में उनकी उपलब्धियों ने भट्ट के करियर की स्थापना की।<ref>{{cite web |title=Top Actor Actress Director Producer Studio 2014 |url=http://boxofficeindia.com/Details/art_detail/topactoractressdirectorproducerstudio2014 |publisher=Box Office India |date=1 January 2015 |access-date=1 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104072403/http://www.boxofficeindia.com/Details/art_detail/topactoractressdirectorproducerstudio2014 |archive-date=4 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Madhukalya |first=Amrita |title=In the highway to success- Alia Bhatt |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-in-the-highway-to-success-alia-bhatt-2003592 |access-date=21 July 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=20 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720143240/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-in-the-highway-to-success-alia-bhatt-2003592 |archive-date=20 July 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Singh |first=Prashant |title=I still feel like a newcomer: Alia Bhatt |url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/i-still-feel-like-a-newcomer-alia-bhatt/article1-1300784.aspx |access-date=1 January 2015 |work=[[Hindustan Times]] |date=27 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229215614/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/i-still-feel-like-a-newcomer-alia-bhatt/article1-1300784.aspx |archive-date=29 December 2014}}</ref> इनके पास ब्रिटेन की नागरिकता है।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/alia-bhatt-will-be-seen-in-a-bikini-in-shaandaar/|title=Alia Bhatt will be seen in a bikini in ‘Shaandaar’|access-date=14 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114100609/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/alia-bhatt-will-be-seen-in-a-bikini-in-shaandaar/|archive-date=14 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.missmalini.com/2015/08/12/heres-how-alia-bhatt-achieved-her-bikini-body-for-shaandaar/|title=Here’s How Alia Bhatt Achieved Her Bikini Body For Shaandaar!|access-date=14 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114123604/https://www.missmalini.com/2015/08/12/heres-how-alia-bhatt-achieved-her-bikini-body-for-shaandaar/|archive-date=14 नवंबर 2018|url-status=dead}}</ref> उन्होंने करण जौहर की [[हास्य प्रेमकहानी फ़िल्में|रूमानी-हास्य फ़िल्म]] ''[[स्टुडेंट ऑफ़ द ईयर]]'' (2012) से हिन्दी फ़िल्मों में पदार्पण किया। इसके बाद उन्होंने [[इम्तियाज़ अली]] की फ़िल्म ''[[हाईवे (२०१४ हिन्दी फ़िल्म)|हाईवे]]'' और ''[[टू स्टेट्स (फ़िल्म)|टू स्टेट्स]]'' और ''[[हम्प्टी शर्मा की दुल्हनिया]]'' में अभिनय किया। [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] में उनके प्रदर्शन के लिए उन्हें कई पुरस्कार मिले। उन्होंने [[सिद्धार्थ मल्होत्रा]], [[वरुण धवन]], [[ऋषि कपूर]], [[रणदीप हुड्डा]], [[अर्जुन कपूर]], रोनीत रॉय, [[रितेश देशमुख]], [[शाहिद कपूर]], दिलजीत डॉसंज, [[रणबीर कपूर]] और [[शाहरुख़ ख़ान|शाहरुख खान]] जैसे कई लोकप्रिय कलाकारों के साथ काम किया है। वह एक मॉडल के रूप में भी काम करती है और कई मॉडलिंग असाइनमेंट करती है। इसके अलावा, उसके पास महान गायन कौशल भी है। , आलिया अपनी खूबसूरती की वजह से युवाओं में अधिक लोकप्रिय है। इनके करोड़ों चाहने वाले है, जिनमें से अधिकतर युवा है। २०१८ मै रिलीज़ हुई [[राज़ी]] फिल्म ने १ अरब से अधिक कमाई की जो महिला प्रधान फिल्म थी। इस फिल्म की कमाई से हिंदी सिनेमा में आलिया के कद का पता चलता है। आलिया भट्ट ने २०१९ गली बाय में रणवीर सिह के साथ कार्य किया । उसके बाद कलंक फिल्म में काम किया जो कई सितारों से सजी हुई है। ===कैरियर प्रगति (2015-2018)=== [[File:Alia Bhatt 2016.jpg|thumb|upright|2016 में 'उड़ता पंजाब' के लिए एक कार्यक्रम में भट्ट]] भट्ट ने रोमांटिक कॉमेडी शांडर के लिए बहल के साथ फिर से जुड़ लिया। 2015 में रिलीज़ हुई, फिल्म में शाहिद कपूर और भट्ट को अनिद्रा के रूप में शामिल किया गया है जो एक गंतव्य शादी के दौरान प्यार में पड़ जाते हैं।<ref>{{cite news |url=http://indiatoday.intoday.in/story/shahid-kapoor-and-alia-bhatt-to-come-together-in-shandaar/1/369274.html |title=Shahid and Alia to come together in Shandaar |work=India Today |date=30 June 2014 |access-date=21 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728032720/http://indiatoday.intoday.in/story/shahid-kapoor-and-alia-bhatt-to-come-together-in-shandaar/1/369274.html |archive-date=28 July 2014}}</ref> मुंबई मिरर के कुणाल गुहा ने फिल्म की आलोचना की और लिखा कि भट्ट ने "अपने चरित्र में जीवन को जकड़ लिया, लेकिन इस फिल्म में किसी भी पंप में विफल रहता है"।<ref>{{cite news |last=Guha |first=Kunal |url=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/movie-review/Film-review-Shaandaar/articleshow/49500498.cms |title=Film Review: Shaandaar |work=Mumbai Mirror |date=23 October 2015 |access-date=24 February 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408113830/http://mumbaimirror.com/entertainment/movie-review/Film-review-Shaandaar/articleshow/49500498.cms |archive-date=8 April 2016}}</ref> शंदार ने व्यावसायिक रूप से अच्छा प्रदर्शन नहीं किया।<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-did-pyaar-ka-punchnama-2-prove-detrimental-to-shaandaar-and-main-aur-charles-2140648 |title=Did 'Pyaar ka Punchnama 2' prove detrimental to 'Shaandaar' and 'Main Aur Charles'? |work=Daily News and Analysis |date=31 October 2015 |access-date=3 November 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102010448/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-did-pyaar-ka-punchnama-2-prove-detrimental-to-shaandaar-and-main-aur-charles-2140648 |archive-date=2 November 2015}}</ref> उन्होंने 2016 की शुरुआत में कलाकारों की टुकड़ी में एक सहायक भूमिका के साथ शुरू किया, जो एक महत्वपूर्ण और व्यावसायिक सफलता थी।<ref>{{cite news |last=Mehta |first=Ankita |url=http://www.ibtimes.co.in/box-office-collection-now-kapoor-sons-cross-rs-100-crore-mark-india-neerja-earns-rs-75-672455 |title=Box office collection: Now 'Kapoor & Sons' to cross Rs 100 crore mark in India; 'Neerja' earns Rs 75 crore |work=International Business Times |date=28 March 2016 |access-date=28 March 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402014153/http://www.ibtimes.co.in/box-office-collection-now-kapoor-sons-cross-rs-100-crore-mark-india-neerja-earns-rs-75-672455 |archive-date=2 April 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Sarkar |first=Suparno |url=http://www.ibtimes.co.in/kapoor-sons-review-round-here-what-critics-have-say-about-rom-com-671167 |title='Kapoor & Sons' review round-up: Here is what critics have to say about the rom-com |work=International Business Times |date=18 March 2016 |access-date=28 March 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323175925/http://www.ibtimes.co.in/kapoor-sons-review-round-here-what-critics-have-say-about-rom-com-671167 |archive-date=23 March 2016}}</ref> भट्ट ने अगली बार उडता पंजाब (2016) में एक गरीब बिहारी प्रवासी का हिस्सा लिया, जो लेखक-निर्देशक अभिषेक चौबे से मादक द्रव्यों के सेवन के बारे में एक अपराध नाटक था। गहन भूमिका ने ज्यादातर हल्के-फुल्के हिस्सों से एक प्रस्थान को चिह्नित किया, जो उसने पहले निभाई थी, और तैयारी में, उसने नशीली दवाओं के दुरुपयोग पर वृत्तचित्रों को देखा और एक बिहारी बोली बोलना सीखा।<ref>{{cite news |last=Mukherjee |first=Madhureeta |title=Alia Bhatt: If everybody likes you, it means you are boring |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Alia-Bhatt-If-everybody-likes-you-it-means-you-are-boring/articleshow/52763748.cms |work=The Times of India |date=16 June 2016 |access-date=17 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617031114/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Alia-Bhatt-If-everybody-likes-you-it-means-you-are-boring/articleshow/52763748.cms |archive-date=17 June 2016}}</ref> फिल्म ने विवाद उत्पन्न किया जब सेंट्रल बोर्ड ऑफ फिल्म सर्टिफिकेशन ने माना कि उसने पंजाब का नकारात्मक रोशनी में प्रतिनिधित्व किया और इसकी रिलीज़ से पहले व्यापक सेंसरशिप की मांग की।<ref name="freedom">{{cite news |last=Parussini |first=Gabriele |title=How the Movie Udta Punjab Sparked a Debate About Drug Use in India |url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2016/06/09/how-the-movie-udta-punjab-sparked-a-debate-about-drug-use-in-india/ |work=The Wall Street Journal |date=9 June 2016 |access-date=15 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619081944/https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2016/06/09/how-the-movie-udta-punjab-sparked-a-debate-about-drug-use-in-india/ |archive-date=19 June 2016}}</ref> बॉम्बे हाई कोर्ट ने बाद में एक दृश्य कट के साथ प्रदर्शनी के लिए फिल्म को मंजूरी दे दी।<ref>{{cite news |title=Udta Punjab row: Bombay HC clears film with just one cut, tells CBFC not to act like grandmother |url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/udta-punjab-censor-board-cuss-word-cbfc-bombay-high-court-anurag-kashyap2850443/ |work=The Indian Express |date=13 June 2016 |access-date=15 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627103545/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/udta-punjab-censor-board-cuss-word-cbfc-bombay-high-court-anurag-kashyap2850443/ |archive-date=27 June 2016}}</ref> भट्ट का प्रदर्शन समीक्षकों द्वारा प्रशंसित था।<ref>{{cite news |last=Roy |first=Priyanka |title=Doff that hat to Alia |url=http://www.telegraphindia.com/1160624/jsp/t2/story_92852.jsp |work=The Telegraph |date=24 June 2016 |access-date=27 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627030039/http://www.telegraphindia.com/1160624/jsp/t2/story_92852.jsp |archive-date=27 June 2016}}</ref> Rediff.com के राजा सेन ने लिखा कि वह "अपने उच्चारण के लिए प्रतिबद्ध हैं और फिल्म के सबसे अस्वाभाविक खंड से संबंधित हैं, और एक आग लगाने वाले भाषण के दौरान तेजस्वी हैं जो पूरी फिल्म को पूरे दूसरे स्तर तक पहुंचाती है।"<ref>{{cite web |last=Sen |first=Raja |title=Review: Udta Punjab is a stunning film |url=http://www.rediff.com/movies/report/review-udta-punjab-is-a-stunning-film/20160617.htm |work=Rediff.com |date=17 June 2016 |access-date=17 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619140212/http://www.rediff.com/movies/report/review-udta-punjab-is-a-stunning-film/20160617.htm |archive-date=19 June 2016}}</ref> भट्ट ने अगली बार एक परेशान खेला युवा महिला जो गौरी शिंदे की आने वाली उम्र की फिल्म प्रिय ज़िंदगी (2016) में एक चिकित्सक (शाहरुख खान द्वारा अभिनीत) के साथ काम करती है।<ref>{{cite news |last1=Goswami |first1=Parismita |title=Dear Zindagi review round-up: Here's what critics say about Shah Rukh Khan and Alia Bhatt film |url=http://www.ibtimes.co.in/dear-zindagi-review-round-heres-what-critics-say-about-shah-rukh-khan-alia-bhatt-film-705482 |access-date=12 January 2017 |work=International Business Times |date=25 November 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203123910/http://www.ibtimes.co.in/dear-zindagi-review-round-heres-what-critics-say-about-shah-rukh-khan-alia-bhatt-film-705482 |archive-date=3 December 2016}}</ref> Indiewire के लिए लिखते हुए, अनीशा झैवेरी ने "थ्री-डिमेंशनलिटी" के साथ सहस्राब्दी एंगस्ट प्रदान करने के लिए उनकी सराहना की।<ref>{{cite web |last1=Jhaveri |first1=Anisha |title='Dear Zindagi' Review: Second Film From 'English Vinglish' Director Doesn't Disappoint |url=http://www.indiewire.com/2016/11/dear-zindagi-review-gauri-shinde-english-vinglish-bollywood-1201749912/ |access-date=13 January 2017 |publisher=[[Indiewire]] |date=25 November 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213232313/http://www.indiewire.com/2016/11/dear-zindagi-review-gauri-shinde-english-vinglish-bollywood-1201749912/ |archive-date=13 December 2016}}</ref> उडता पंजाब और प्रिय ज़िंदगी ने भट्ट पुरस्कारों का ध्यान आकर्षित किया; पूर्व के लिए, उन्होंने सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए स्क्रीन अवार्ड और फिल्मफेयर पुरस्कार जीता, और बाद के लिए, उन्हें फिल्मफेयर में एक अतिरिक्त सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री नामांकन मिला।<ref name="ff16">{{cite news |title=62nd Jio Filmfare Awards 2017 Nominations |url=http://www.filmfare.com/news/nominations-for-the-62nd-jio-filmfare-awards-17987.html |work=Filmfare |date=9 January 2017 |access-date=13 January 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110144323/https://www.filmfare.com/news/nominations-for-the-62nd-jio-filmfare-awards-17987.html |archive-date=10 January 2017}}</ref><ref name="ss16">{{cite news |title=Star Screen Awards 2016 winners list: Pink wins big, Big B-Alia get best actor and actress award |url=http://indiatoday.intoday.in/story/22nd-star-screen-awards-2016-pink-amitabh-bachchan-alia-bhatt/1/826924.html |work=India Today |date=5 December 2016 |access-date=13 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161205140546/http://indiatoday.intoday.in/story/22nd-star-screen-awards-2016-pink-amitabh-bachchan-alia-bhatt/1/826924.html |archive-date=5 December 2016}}</ref><ref name="ff16win">{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/62nd-filmfare-awards-2017-winners-list/articleshow/56541241.cms |title=62nd Filmfare Awards 2017: Winners' list |work=The Times of India |date=15 January 2017 |access-date=15 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170114223143/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/62nd-filmfare-awards-2017-winners-list/articleshow/56541241.cms |archive-date=14 January 2017}}</ref> सफल फिल्मों की शृंखला भट्ट की अगली परियोजना के साथ जारी रही- रोमांटिक कॉमेडी बद्रीनाथ की दुल्हानिया (2017) -जिस ने उन्हें खितण और धवन के साथ फिर से जोड़ा।<ref>{{cite web |last=Adarsh |first=Taran |url=http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-business-talk/business-talk-badrinath-ki-dulhania-hits-bulls-eye-consolidates-varun-alias-status-bollywood/ |title=Business Talk: 'Badrinath Ki Dulhania' hits the bull's eye, consolidates Varun and Alia's status in Bollywood |publisher=Bollywood Hungama |date=13 March 2017 |access-date=13 March 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313050313/http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-business-talk/business-talk-badrinath-ki-dulhania-hits-bulls-eye-consolidates-varun-alias-status-bollywood/ |archive-date=13 March 2017}}</ref> यह एक स्वतंत्र युवती (भट्ट) की कहानी बताता है, जो उसके चौकीदार मंगेतर (धवन) से पितृसत्तात्मक उम्मीदों के अनुरूप होने से इनकार करती है। [[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]] के राहेल साल्ट्ज़ ने लैंगिक समानता पर फिल्म के बयान पर ध्यान दिया और लिखा, "कभी भी स्पंकी बॉलीवुड की नायिका के क्लिच में गिरने के बिना, [भट्ट] सहजता से उस सराहनीय बात को मूर्त रूप देता है: एक आधुनिक महिला।"<ref>{{cite news |last=Saltz |first=Rachel |url=https://www.nytimes.com/2017/03/12/movies/badrinath-ki-dulhania-review.html |title=Review: In 'Badrinath Ki Dulhania,' Boy Meets Girl (and Learns to Respect Her) |work=The New York Times |date=12 March 2017 |access-date=13 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313125210/https://www.nytimes.com/2017/03/12/movies/badrinath-ki-dulhania-review.html |archive-date=13 March 2017 |url-status=live}}</ref> उसे प्राप्त हुआ। सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए एक और फिल्मफेयर नामांकन।<ref name="ff18">{{cite news |url=https://www.filmfare.com/features/nominations-for-the-63rd-jio-filmfare-awards-2018_-26161-1.html |title=Nominations for the 63rd Jio Filmfare Awards 2018 |work=Filmfare |access-date=18 January 2018 |date=18 January 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180119060616/https://www.filmfare.com/features/nominations-for-the-63rd-jio-filmfare-awards-2018_-26161-1.html |archive-date=19 January 2018}}</ref> मेघना गुलज़ार के जासूसी थ्रिलर राज़ी (2018) ने भट्ट को सेहमत खान के रूप में अभिनय किया, एक कश्मीरी जासूस ने पाकिस्तानी सेना के एक अधिकारी से शादी की। 1971 के इंडो-पाकिस्तानी युद्ध के दौरान सेट, फिल्म हरिंदर सिक्का के उपन्यास कॉलिंग सेहमत का एक रूपांतरण है।<ref>{{cite news |last=Lohana |first=Avinash |url=http://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/alia-bhatt-kicks-off-meghna-gulzars-upcoming-espionage-thriller-raazi-in-july/articleshow/59276486.cms |title=Alia Bhatt kicks off Meghna Gulzar's upcoming espionage thriller, Raazi, in July |work=Mumbai Mirror |date=23 June 2017 |access-date=27 June 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625203429/http://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/alia-bhatt-kicks-off-meghna-gulzars-upcoming-espionage-thriller-raazi-in-july/articleshow/59276486.cms |archive-date=25 June 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/this-week-in-cinema-alia-bhatt-vicky-kaushal-start-shooting-for-raazi-a-sequel-to-baby-driver/article19239944.ece |title=This week in cinema: Alia Bhatt, Vicky Kaushal start shooting for 'Raazi'; a sequel to 'Baby Driver' |work=The Hindu |date=8 July 2017 |access-date=12 July 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208111828/http://www.thehindu.com/entertainment/movies/this-week-in-cinema-alia-bhatt-vicky-kaushal-start-shooting-for-raazi-a-sequel-to-baby-driver/article19239944.ece |archive-date=8 February 2018}}</ref> फर्स्टपोस्ट के अन्ना एम। एम। वेटिकैड ने भट्ट को भूमिका में "शानदार" पाया, यह कहते हुए कि "युवा सितारा एक बार फिर से कैमरे पर एक अनुभवी की परिपक्वता और आत्मविश्वास प्रदर्शित करता है"।<ref>{{cite news |last=Vetticad |first=Anna M. M. |url=https://www.firstpost.com/entertainment/bollywood/raazi-movie-review-alia-bhatt-is-stupendous-in-meghna-gulzars-heart-stopping-heartbreaking-espionage-drama-4465137.html |title=Raazi movie review: Alia Bhatt is stupendous in Meghna Gulzar's heart-stopping, heartbreaking espionage drama |work=Firstpost |date=11 May 2018 |access-date=11 May 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511215732/https://www.firstpost.com/entertainment/bollywood/raazi-movie-review-alia-bhatt-is-stupendous-in-meghna-gulzars-heart-stopping-heartbreaking-espionage-drama-4465137.html |archive-date=11 May 2018}}</ref> राज़ी सबसे अधिक कमाई करने वाली महिला नेतृत्व वाली हिंदी फिल्मों में से एक साबित हुईं, और इसकी सफलता ने बॉक्स ऑफिस इंडिया को हिंदी सिनेमा की सबसे सफल समकालीन अभिनेत्री के रूप में श्रेय दिया।<ref>{{cite web |url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=3954 |title=Top Fifteen Films Driven By Female Leads |publisher=Box Office India |date=23 May 2018 |access-date=23 May 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180523104703/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=3954 |archive-date=23 May 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=3940 |title=Alia Bhatt Topples Deepika Padukone To Be Number One |publisher=Box Office India |date=17 May 2018 |access-date=19 May 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180519033228/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=3940 |archive-date=19 May 2018}}</ref> उन्होंने फिल्मफेयर में एक और सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री का पुरस्कार जीता।<ref>{{cite news |title=Winners of the 64th Vimal Filmfare Awards 2019 |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/all-winners-of-the-64th-vimal-filmfare-awards-2019_-33004-3.html |date=23 March 2019 |access-date=23 March 2019 |work=Filmfare |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323165124/https://www.filmfare.com/news/bollywood/all-winners-of-the-64th-vimal-filmfare-awards-2019_-33004-3.html |archive-date=23 March 2019 |url-status=dead}}</ref> === गली बॉय और उससे आगे (2019 -वर्तमान)=== [[File:Alia Bhatt at Mukesh Ambani’s residence for Ganesh Chaturthi celebration (20).jpg|upright|thumb|left|2019 में भट्ट]] भट्ट ने 2019 की शुरुआत में अपनी खुद की प्रोडक्शन कंपनी को अनन्त सनशाइन प्रोडक्शंस नाम दिया।<ref>{{cite news |title=Alia Bhatt says her new house is no love nest, reveals film production plans |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/alia-bhatt-says-her-new-house-is-no-love-nest-reveals-film-production-plans/story-20omR4XJsaBNX4Ky6kHmhM.html |date=5 March 2019 |access-date=30 March 2019 |work=Hindustan Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320042139/https://www.hindustantimes.com/bollywood/alia-bhatt-says-her-new-house-is-no-love-nest-reveals-film-production-plans/story-20omR4XJsaBNX4Ky6kHmhM.html |archive-date=20 March 2019 |url-status=live}}</ref> उस वर्ष उनकी पहली उपस्थिति ज़ोया अख्तर के गली बॉय में रणवीर सिंह के साथ थी, जो कि स्ट्रीट रैपर्स डिवाइन और नेज़ी के जीवन से प्रेरित एक संगीत है।<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/real-gully-boys-divine-and-naezy-praise-ranveer-singh-he-soaked-in-our-body-language-our-attitude/story-CXjwVVTUdyrE5CG3T85CXN.html |title=Real Gully Boys Divine and Naezy praise Ranveer Singh: He soaked in our body language, our attitude |work=Hindustan Times |date=6 February 2019 |access-date=14 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214174335/https://www.hindustantimes.com/bollywood/real-gully-boys-divine-and-naezy-praise-ranveer-singh-he-soaked-in-our-body-language-our-attitude/story-CXjwVVTUdyrE5CG3T85CXN.html |archive-date=14 February 2019 |url-status=live}}</ref> वह एक यहूदी बस्ती सीखने के लिए अभिनय कार्यशालाओं में भाग लेती थी ताकि उसे सेट पर सुधार करने में सक्षम बनाया जा सके।<ref>{{cite news |author=Sharma, Priyanka |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/my-dna-is-simmba-not-gully-boy-ranveer-singh-5577673/ |title=My DNA is Simmba, not Gully Boy: Ranveer Singh |work=The Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=14 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214115625/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/my-dna-is-simmba-not-gully-boy-ranveer-singh-5577673/ |archive-date=14 February 2019 |url-status=live}}</ref> फिल्म का प्रीमियर 69 वें बर्लिन इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में हुआ।<ref>{{cite news |author=Ramachandran, Naman |url=https://variety.com/2019/film/spotlight/indian-hip-hop-gets-big-screen-time-in-berlin-festival-pic-gully-boy-1203138253/ |title=Indian Hip-Hop Gets Big Screen Time in Berlin Festival Pic 'Gully Boy' |work=Variety |date=13 February 2019 |access-date=14 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213170049/https://variety.com/2019/film/spotlight/indian-hip-hop-gets-big-screen-time-in-berlin-festival-pic-gully-boy-1203138253/ |archive-date=13 February 2019 |url-status=live}}</ref> स्क्रीन इंटरनेशनल के लिए लिखते हुए, ली मार्शल ने कहा कि "यह भट्ट का तेज प्रदर्शन है जो सबसे अधिक सफलतापूर्वक हास्य, रोमांस और सामाजिक टिप्पणी का मिश्रण है जो कि गली बॉय निबंध" है।<ref>{{cite news |author=Marshall, Lee |url=https://www.screendaily.com/reviews/gully-boy-berlin-review/5136698.article |title='Gully Boy': Berlin Review |work=[[Screen International]] |date=10 February 2019 |access-date=14 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214174244/https://www.screendaily.com/reviews/gully-boy-berlin-review/5136698.article |archive-date=14 February 2019 |url-status=live}}</ref> ₹ 2.37 बिलियन (US $ 31 मिलियन) से अधिक की वैश्विक कमाई के साथ, फिल्म भट्ट की सबसे अधिक कमाई के रूप में उभरी।<ref name="worldwide">{{cite web |url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/all-time/page/2 |title=Bollywood Top Grossers Worldwide |website=Bollywood Hungama |date=11 March 2019 |access-date=11 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330120509/https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/all-time/page/2/ |archive-date=30 March 2019 |url-status=live}}</ref> गली बॉय ने एक रिकॉर्ड 13 फिल्मफेयर अवार्ड जीते, और भट्ट को उनके करियर की तीसरी सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री ट्रॉफी से सम्मानित किया गया।<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/filmfare-awards-2020-full-list-of-winners-gully-boy-s-13-wins-make-history-alia-bhatt-and-ranveer-singh-take-top-awards/story-JRWvCT8f2A8KxDy94AZYSI.html |title=Filmfare Awards 2020 full list of winners: Gully Boy's 13 wins make history, Alia Bhatt and Ranveer Singh take top awards |work=Hindustan Times |date=16 February 2020 |access-date=17 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216210752/https://www.hindustantimes.com/bollywood/filmfare-awards-2020-full-list-of-winners-gully-boy-s-13-wins-make-history-alia-bhatt-and-ranveer-singh-take-top-awards/story-JRWvCT8f2A8KxDy94AZYSI.html |archive-date=16 February 2020 |url-status=live}}</ref> एन्सेम्बल पीरियड ड्रामा कलैंक (2019) ने उस बिंदु पर भट्ट की सबसे बड़ी बजट फिल्म को चिह्नित किया।<ref>{{cite web |url=https://www.ndtv.com/entertainment/kalank-actress-alia-bhatt-films-are-a-part-of-my-life-loved-ones-my-priority-2024460 |title=Kalank Actress Alia Bhatt: Films Are A Part Of My Life, Loved Ones My Priority |date=17 April 2019 |publisher=NDTV |access-date=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417174044/https://www.ndtv.com/entertainment/kalank-actress-alia-bhatt-films-are-a-part-of-my-life-loved-ones-my-priority-2024460 |archive-date=17 April 2019 |url-status=live}}</ref> भारत के विभाजन से पहले 1940 के दशक में सेट, इसमें धवन और उसे स्टार-पार प्रेमियों के रूप में चित्रित किया गया था। उन्होंने मुगल-ए-आज़म (1960) और उम्राओ जान (1981) को युग से महिलाओं की बॉडी लैंग्वेज सीखने के लिए फिल्मों को देखा; अपने उर्दू बोलने वाले कौशल को बेहतर बनाने के लिए, उन्होंने पाकिस्तानी टेलीविजन शृंखला ज़िंदगी गुलज़ार है।<ref>{{cite news |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/lessons-from-the-classics-alia-bhatt-watched-mughal-e-azam-umrao-jaan-to-prepare-for-kalank/articleshow/68795912.cms |title=Lessons from the classics: Alia Bhatt watched 'Mughal-E-Azam', 'Umrao Jaan' to prepare for 'Kalank' |date=9 April 2019 |work=The Economic Times |access-date=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411014427/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/lessons-from-the-classics-alia-bhatt-watched-mughal-e-azam-umrao-jaan-to-prepare-for-kalank/articleshow/68795912.cms |archive-date=11 April 2019 |url-status=live}}</ref> शुभ्र गुप्ता ने कहा कि वह "चौकीदार, अगर तेजी से, अत्यधिक परिचित" थी।<ref>{{cite news |last=Gupta |first=Shubhra |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/kalank-movie-review-rating-5680369/ |title=Kalank movie review: All show and no go |date=20 April 2019 |work=The Indian Express |access-date=15 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506020104/https://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/kalank-movie-review-rating-5680369/ |archive-date=6 May 2019 |url-status=live}}</ref> फिल्म ने बॉक्स ऑफिस पर अच्छा प्रदर्शन नहीं किया।<ref>{{cite news |last=Cornelious |first=Deborah |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/karan-johars-period-opus-flops/article26935113.ece |title=Karan Johar's period opus flops |date=24 April 2019 |work=The Hindu |access-date=2 May 2019 |archive-date=22 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822113837/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/karan-johars-period-opus-flops/article26935113.ece |url-status=live}}</ref> भट्ट ने अगली बार अपने पिता की अपराध फिल्म सदाक (1991) की अगली कड़ी सदाक 2 (2020) में अभिनय किया, जो भारत में कोविड -19 महामारी के कारण नाटकीय रूप से जारी नहीं किया जा सकता था और इसके बजाय डिज्नी+ हॉटस्टार पर स्ट्रीम किया गया, जिसमें दत्त और कपूर ने अभिनय किया।<ref>{{Cite web |date=6 August 2020 |title=Alia Bhatt announces Sadak 2 premiere on August 28 on Disney+ Hotstar |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-announces-sadak-2-premiere-on-august-28-on-disney-hotstar/ |access-date=6 August 2020 |website=Bollywood Hungama |archive-date=9 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809234639/https://www.bollywoodhungama.com/amp/news/bollywood/alia-bhatt-announces-sadak-2-premiere-on-august-28-on-disney-hotstar/ |url-status=live}}</ref> [[सुशांत सिंह राजपूत]] की मृत्यु ने हिंदी फिल्म उद्योग में भाई -भतीजावाद पर बहस की; उनके प्रशंसकों ने भट्ट को भाई -भतीजावाद के लाभार्थियों में से एक होने के लिए दोषी ठहराया और एक बार करण के साथ जौहर के चैट शो कोफी पर राजपूत को बर्खास्त करने के लिए बोलने के लिए।<ref>{{cite web |title=Why The Internet Is Hitting 'Dislike' On Alia Bhatt's Sadak 2 Trailer |url=https://www.ndtv.com/entertainment/why-the-internet-is-hitting-dislike-on-alia-bhatts-sadak-2-trailer-2278443 |access-date=16 August 2020 |publisher=NDTV |last=Roy |first=Gitanjali |date=13 August 2020 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812140440/https://www.ndtv.com/entertainment/why-the-internet-is-hitting-dislike-on-alia-bhatts-sadak-2-trailer-2278443 |url-status=live}}</ref> इसके कारण YouTube पर फिल्म के ट्रेलर पर वोट ब्रिगेडिंग हुई, जिस पर यह दूसरा सबसे नापसंद वीडियो बन गया।<ref>{{Cite news |date=13 August 2020 |title=Alia Bhatt's Sadak 2 the most disliked trailer on YouTube amid nepotism debate, fans demand justice for Sushant Singh Rajput |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/alia-bhatt-s-sadak-2-is-the-most-disliked-trailer-on-youtube-as-fans-demand-justice-for-sushant-singh-rajput/story-iEvKT1u4XhRDsM9RvtN8CJ.html |access-date=19 August 2020 |work=Hindustan Times |archive-date=13 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813081256/https://www.hindustantimes.com/bollywood/alia-bhatt-s-sadak-2-is-the-most-disliked-trailer-on-youtube-as-fans-demand-justice-for-sushant-singh-rajput/story-iEvKT1u4XhRDsM9RvtN8CJ.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title='Sadak-2' by Mahesh Bhatt is Now the Second Most Disliked Video in the World, Beats Justin Bieber |url=https://www.news18.com/news/buzz/sadak-2-by-mahesh-bhatt-is-now-the-second-most-disliked-video-in-the-world-beats-justin-bieber-2793579.html |access-date=19 August 2020 |website=News18 |date=19 August 2020 |archive-date=20 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820215931/https://www.news18.com/news/buzz/sadak-2-by-mahesh-bhatt-is-now-the-second-most-disliked-video-in-the-world-beats-justin-bieber-2793579.html |url-status=live}}</ref> फिल्म को नकारात्मक समीक्षा मिली, और टाइम्स ऑफ इंडिया के पल्लबी डे पुरकास्थ ने भट्ट के प्रदर्शन को "अपने उच्च मानकों द्वारा" सख्ती से औसत "होने के लिए खारिज कर दिया।<ref name="roundup">{{cite news |title=Alia Bhatt and Mahesh Bhatt's Sadak 2 Becomes Lowest-rated Film of All Time on IMDb With 1.1 Score |url=https://www.news18.com/news/movies/alia-bhatt-and-mahesh-bhatts-sadak-2-becomes-lowest-rated-film-of-all-time-on-imdb-with-1-1-score-2829963.html |publisher=News18 |date=29 August 2020 |access-date=29 August 2020 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829223150/https://www.news18.com/news/movies/alia-bhatt-and-mahesh-bhatts-sadak-2-becomes-lowest-rated-film-of-all-time-on-imdb-with-1-1-score-2829963.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Sadak 2 Movie Review : Not worth taking a trip down this sadak |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sadak-2/movie-review/77810897.cms |access-date=28 August 2020 |work=The Times of India |last=Dey Purkayastha |first=Pallabi |date=28 August 2020 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829071231/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sadak-2/movie-review/77810897.cms |url-status=live}}</ref> 2022 में, भट्ट ने संजय लीला भंसाली के क्राइम ड्रामा गंगुबई काठियावाड़ी में टाइटल वेश्या के रूप में अभिनय किया, जिसका प्रीमियर 72 वें बर्लिन इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में हुआ।<ref>{{cite web|date=15 December 2021|title=Sanjay Leela Bhansali and Pen Studios to present Alia Bhatt starrer Gangubai Kathiawadi at the 72nd Berlin International Film festival|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sanjay-leela-bhansali-pen-studios-present-alia-bhatt-starrer-gangubai-kathiawadi-72nd-berlin-international-film-festival/|access-date=16 December 2021|website=Bollywood Hungama}}</ref> तैयारी में, उन्होंने अभिनेत्री मीना कुमारी के काम का अध्ययन किया, और वेश्यावृत्ति के बारे में फिल्में देखीं जैसे कि मंडी (1983) और एक गीशा (2005) के संस्मरण।<ref>{{Cite web |title=Meena Kumari films and homemade food: How Alia Bhatt prepared for 'Gangubai Kathiawadi' |url=https://www.theweek.in/news/entertainment/2022/02/11/how-alia-bhatt-prepared-gangubai-kathiawadi.html |date=11 February 2022 |access-date=8 March 2022 |website=The Week}}</ref> मीडिया की अटकलों पर टिप्पणी करते हुए कि वह इस तरह के एक मुखर हिस्से में गलत थी, [[एनडीटीवी खबर|NDTV]] के Saibal Chatterjee ने कहा कि "अभिनेत्री सभी संदेह को एक शानदार रूप से जीवंत प्रदर्शन के साथ आराम करने के लिए डालती है"।<ref>{{Cite web |title=Gangubai Kathiawadi Review: Alia Bhatt Puts Doubts To Rest With Marvellously Lively Performance |url=https://www.ndtv.com/entertainment/gangubai-kathiawadi-review-alia-bhatt-puts-doubts-to-rest-with-marvellously-lively-performance-2789002 |date=25 February 2022 |access-date=8 March 2022 |website=NDTV}}</ref> इसके अतिरिक्त, क्विंट के स्टुटी घोष ने "मासूमियत के दुर्लभ मिश्रण और जबड़े की चपेट में आने वाले गुस्से" के साथ भाग खेलने के लिए उनकी सराहना की।<ref>{{Cite web |title='Gangubai Kathiawadi' Review: Alia Bhatt in One of Her Finest Performances |url=https://www.thequint.com/entertainment/movie-reviews/gangubai-kathiawadi-alia-bhatt-film-full-movie-review-sanjay-leela-bhansali#read-more |date=25 February 2022 |access-date=8 March 2022 |website=The Quint}}</ref> यह दुनिया भर में (2 बिलियन (यूएस $ 26 मिलियन) से अधिक सकल के लिए उसकी दूसरी रिलीज़ के रूप में उभरा।<ref name="worldwide"/> उसी वर्ष, उन्होंने तेलुगु-भाषा अवधि की फिल्म आरआरआर में एक संक्षिप्त भूमिका निभाई, जिसमें एन.टी. राम राव जूनियर और राम चरण।<ref>{{cite news |title='RRR' box office update: S S Rajamouli's film beats 'Bajrangi Bhaijaan' to become third highest-grossing Indian movie |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/rrr-box-office-update-s-s-rajamoulis-film-beats-bajrangi-bhaijaan-to-become-third-highest-grossing-indian-movie-1099061.html |accessdate=9 अप्रैल 2022}}</ref> यह चौथी सबसे अधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्म के रूप में उभरा।<ref>{{Cite news |date=9 April 2022 |title='RRR' box office update: S S Rajamouli's film beats 'Bajrangi Bhaijaan' to become third highest-grossing Indian movie |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/rrr-box-office-update-s-s-rajamoulis-film-beats-bajrangi-bhaijaan-to-become-third-highest-grossing-indian-movie-1099061.html |work=Deccan Herald |access-date=15 April 2022}}</ref> ==== आगामी परियोजनाएं ==== भट्ट अगले अभियान मुखर्जी की फंतासी फिल्म ब्रह्मस्ट्रा में रणबीर कपूर के सामने अभिनय करेंगे, जो एक योजनाबद्ध त्रयी में पहला हिस्सा है, जिसे फिल्म में पांच साल लग गए।<ref>{{cite news |title=Finally! Alia Bhatt-Ranbir Kapoor Wrap Brahmastra After 5 Years, Ayan Mukerji Locks Release Date |url=https://www.news18.com/news/movies/finally-alia-bhatt-ranbir-kapoor-wrap-brahmastra-after-5-years-ayan-mukerji-locks-release-date-4919135.html |accessdate=29 मार्च 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/brahmastra-amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-s-new-trilogy/story-XTPkHehyncnRxJxeDtp9GJ.html |title=Brahmastra: Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt's new trilogy |date=11 October 2017 |work=Hindustan Times |access-date=11 October 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180205230530/https://www.hindustantimes.com/bollywood/brahmastra-amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-s-new-trilogy/story-XTPkHehyncnRxJxeDtp9GJ.html |archive-date=5 February 2018}}</ref> वह अपने अगले निर्देशन, रोमांटिक कॉमेडी रॉकी और रानी की प्रेम कहानी में जौहर के साथ पुनर्मिलन करेंगी, जो रणवीर सिंह की सह-अभिनीत हैं।<ref>{{Cite web |date=6 July 2021 |title=Rocky Aur Rani Ki Prem Kahani: Ranveer Singh-Alia Bhatt collaborate for Karan Johar's directorial |url=https://www.thelivemirror.com/rocky-aur-rani-ki-prem-kahani-ranveer-singh-alia-bhatt-karan-johar-directorial/ |access-date=6 July 2021 |website=The Live Mirror |language=en-US}}</ref> वह शेफली शाह के सामने ब्लैक कॉमेडी डार्लिंग्स में भी उत्पादन और अभिनय करेंगी।<ref>{{cite news |last1=Sharma |first1=Priyanka |title=Darlings: Alia Bhatt, Shah Rukh Khan collaborate for dark comedy, warn 'offending women can be dangerous' |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/darlings-alia-bhatt-to-produce-dark-comedy-warns-offending-women-can-be-dangerous-for-health-7209453/ |access-date=4 April 2021 |work=The Indian Express |date=1 March 2021 |language=en}}</ref> इसके अतिरिक्त, भट्ट नेटफ्लिक्स स्पाई फिल्म हार्ट ऑफ स्टोन में गैल गैडोट और जेमी डोर्नन के साथ दिखाई देंगे, और [[फरहान अख्तर]] की बडी फिल्म जी ले ज़रा में प्रियंका चोपड़ा और कैटरीना कैफ के साथ।<ref>{{cite news|url=https://deadline.com/2022/03/bollywood-superstar-alia-bhatt-gal-gadot-netflixs-heart-of-stone-1234972452/|title=Alia Bhatt Joins Gal Gadot in Netflix And Skydance's 'Heart Of Stone'|first=Justin|last=Kroll|date=7 March 2022|work=Deadline Hollywood}}</ref><ref>{{cite news |title=Jee Le Zaraa: Priyanka Chopra, Katrina Kaif and Alia Bhatt go on a road trip, Farhan Akhtar to direct |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/jee-le-zaraa-priyanka-chopra-katrina-kaif-alia-bhatt-to-star-farhan-akhtar-to-direct-7446786/ |date=12 August 2021 |access-date=12 August 2021}}</ref> == अन्य काम == भट्ट ने हाईवे (2014) में "सूहा साहा" गीत के लिए प्लेबैक गायन का प्रदर्शन किया है। फिल्म के संगीतकार ए। आर। रहमान ने उन्हें प्रशिक्षण से गुजरने के लिए अपने संगीत स्कूल में आमंत्रित किया।<ref>{{cite news |url=http://www.mid-day.com/articles/i-am-politically-ignorant-says-a-r-rahman/15126086 |title=I am politically ignorant, says A R Rahman |author=Joshi Pitale, Sonali |work=Mid Day |date=27 February 2014 |access-date=27 February 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302201134/http://www.mid-day.com/articles/i-am-politically-ignorant-says-a-r-rahman/15126086 |archive-date=2 March 2014}}</ref> 2014 में, उन्होंने हम्पी शर्मा की दुल्हानिया में संगीतकार शारिब-टोशी के लिए "समजहवन" गीत का अनप्लग्ड संस्करण गाया।<ref name="Unplugged">{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/alia-bhatt-to-sing-samjhawan-unplugged-for-humpty-sharma-ki-dulhania/ |title=Alia Bhatt to sing 'Samjhawan Unplugged' for Humpty Sharma Ki Dulhania |work=The Indian Express |access-date=12 July 2014 |date=28 June 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714234510/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/alia-bhatt-to-sing-samjhawan-unplugged-for-humpty-sharma-ki-dulhania/ |archive-date=14 July 2014}}</ref> 2016 में, उन्होंने अपने सह-कलाकार डोसांज के साथ, उडता पंजाब के साउंडट्रैक के लिए "इक कुडी" गीत का एक वैकल्पिक संस्करण गाया।<ref>{{cite web |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/alia-bhatt-feels-honoured-to-sing-her-second-song-with-diljit-dosanjh-1420392 |title=Alia Bhatt Feels 'Honoured' to Sing Her Second Song With Diljit Dosanjh |publisher=NDTV |access-date=18 June 2016 |date=17 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617181219/http://movies.ndtv.com/bollywood/alia-bhatt-feels-honoured-to-sing-her-second-song-with-diljit-dosanjh-1420392 |archive-date=17 June 2016}}</ref> भट्ट ने फिल्मफेयर, स्क्रीन और स्टारडस्ट अवार्ड सेरेमनी में मंच पर प्रदर्शन किया है, और वरुण धवन और सिद्धार्थ मल्होत्रा ​​के साथ हांगकांग में एक मंच शो में भी भाग लिया है।<ref>{{cite web |last=Parikh |first=Urvi |url=http://entertainment.in.msn.com/glamsham/article.aspx?cp-documentid=253726833 |title=Karan Johar's 'students' Sidharth Malhotra, Alia Bhatt and Varun Dhawan perform at Hong Kong |publisher=MSN |date=24 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701175446/http://entertainment.in.msn.com/glamsham/article.aspx?cp-documentid=253726833 |archive-date=1 July 2014 |access-date=18 October 2013}}</ref> 2013 में, उन्होंने उत्तरखंड के बाढ़ प्रभावित पीड़ितों के लिए धन जुटाने के लिए धवन, मल्होत्रा, [[आदित्य रॉय कपूर]], [[श्रद्धा कपूर]] और हुमा कुरैशी के साथ एक चैरिटी इवेंट में प्रदर्शन किया।<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/1872462/report-varun-dhawan-alia-bhatt-and-siddharth-malhotra-unite-for-a-cause |title=Varun Dhawan, Alia Bhatt and Siddharth Malhotra unite for a cause – Entertainment – DNA |work=Daily News and Analysis |date=10 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019161957/http://www.dnaindia.com/entertainment/1872462/report-varun-dhawan-alia-bhatt-and-siddharth-malhotra-unite-for-a-cause |archive-date=19 October 2013}}</ref> अगस्त 2016 में, उन्होंने "ड्रीम टीम 2016" दौरे के लिए अमेरिका के विभिन्न शहरों में प्रदर्शन किया, जौहर के साथ, अभिनेता धवन, मल्होत्रा, रॉय कपूर, कैटरीना कैफ, परिणीति चोपड़ा, और गायक बशाह।<ref>{{cite web |title=Bollywood Dream Team 2016: Katrina, Alia, Sidharth, Varun, Parineeti, Aditya Roy Kapur US tour in August |url=http://www.indianewsbulletin.com/bollywood-dream-team-us-tour-august-2016-to-feature-alia-bhatt-katrina-kaif-parineeti-chopra-varun-dhawan |work=India Bulletin |date=10 August 2016 |access-date=24 September 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160926235434/http://www.indianewsbulletin.com/bollywood-dream-team-us-tour-august-2016-to-feature-alia-bhatt-katrina-kaif-parineeti-chopra-varun-dhawan |archive-date=26 September 2016}}</ref> 2013 में, भट्ट ने बेघर जानवरों के बारे में जागरूकता बढ़ाने के लिए पेटा के लिए एक अभियान में भाग लिया।<ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-25/news-interviews/43394687_1_alia-bhatt-peta-campaign-homeless-animals |title=Alia Bhatt roped in for PETA campaign |date=25 October 2013 |access-date=30 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101140404/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-25/news-interviews/43394687_1_alia-bhatt-peta-campaign-homeless-animals |archive-date=1 November 2013 |url-status=dead |work=[[The Times of India]]}}</ref> 2017 में, उन्होंने सड़क जानवरों के कल्याण के बारे में जागरूकता बढ़ाने के लिए कोएक्सिस्ट नामक एक पारिस्थितिक पहल शुरू की।<ref name="CoExist">{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/alia-bhatt-stands-for-welfare-of-street-cats-dogs/articleshow/59752081.cms |work=The Times of India |title=Alia Bhatt champions the welfare of street cats and dogs |date=25 July 2017 |access-date=7 February 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208111828/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/alia-bhatt-stands-for-welfare-of-street-cats-dogs/articleshow/59752081.cms |archive-date=8 February 2018}}</ref> अगले वर्ष, उन्होंने फेसबुक लाइव के साथ एक अभियान के लिए फाइंड योर ग्रीन नामक, पर्यावरणवाद के लिए अभियान चलाने के लिए सहयोग किया।<ref>{{cite news |last=Rakshit |first=Nayandeep |url=http://www.dnaindia.com/bollywood/interview-interview-alia-bhatt-on-her-initiative-coexist-i-m-not-a-preacher-or-an-activist-2582060 |work=Daily News and Analysis |title=Alia Bhatt on her initiative CoExist: I'm not a preacher or an activist |date=7 February 2018 |access-date=7 February 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208111828/http://www.dnaindia.com/bollywood/interview-interview-alia-bhatt-on-her-initiative-coexist-i-m-not-a-preacher-or-an-activist-2582060 |archive-date=8 February 2018}}</ref> भट्ट ने 2014 में ऑनलाइन फैशन पोर्टल Jabong.com के लिए महिलाओं के लिए अपना खुद का कपड़े ब्रांड तैयार किया और 2018 में, उन्होंने वीआईपी इंडस्ट्रीज के लिए हैंडबैग की अपनी लाइन लॉन्च की।<ref>{{cite news |url=http://www.mid-day.com/articles/i-want-to-style-parineeti-alia-bhatt/15645171 |title=I want to style Parineeti: Alia Bhatt |work=Mid Day |date=30 September 2014 |access-date=30 September 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141002194132/http://www.mid-day.com/articles/i-want-to-style-parineeti-alia-bhatt/15645171 |archive-date=2 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/alia-bhatt-launches-her-own-range-of-handbags/articleshow/65458337.cms |title=Alia Bhatt launches her own range of handbags |work=The Times of India |date=19 August 2018 |access-date=23 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820104655/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/alia-bhatt-launches-her-own-range-of-handbags/articleshow/65458337.cms |archive-date=20 August 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.financialexpress.com/archive/alia-bhatt-launches-first-clothing-line-on-online-retailer-jabong/1294484/ |website=The Financial Express |title=Alia Bhatt launches first clothing line on online retailer Jabong |date=30 September 2014 |access-date=1 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102050407/https://www.financialexpress.com/archive/alia-bhatt-launches-first-clothing-line-on-online-retailer-jabong/1294484/ |archive-date=2 January 2019 |url-status=live}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन और सार्वजनिक छवि == [[File:Ranbir Kapoor and Alia Bhatt.jpg|thumb|upright=0.9|भट्ट और उनके पति [[रणबीर कपूर]], 2021 में चित्रित]] 2018 में, भट्ट ने ब्रह्मस्ट्रा (2022) में उनके सह-कलाकार अभिनेता रणबीर कपूर को डेट करना शुरू किया। उसने 14 अप्रैल 2022 को मुंबई में एक पारंपरिक समारोह में शादी की।<ref>{{cite news |title=Ranbir Kapoor, Alia Bhatt Wedding Live Updates: Akash And Shloka Ambani, Kareena And Saif, Navya Naveli And Nandas At Wedding |url=https://www.ndtv.com/entertainment/ranbir-kapoor-alia-bhatt-wedding-live-updates-wedding-this-afternoon-neetu-riddhima-soni-shaheen-at-vastu-2887054 |access-date=14 April 2022 |work=NDTV |date=14 April 2022}}</ref><ref>{{Cite news |title=Ranbir Kapoor-Alia Bhatt Wedding LIVE Updates: Alia and Ranbir are officially married; take pheras in the presence of family, friends |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-alia-bhatt-wedding-live-updates-neetu-kapoor-ayan-mukerji-brahmastra-karan-johar-pre-wedding-festivities/liveblog/90815206.cms |access-date=14 April 2022 |work=The Times of India|date=14 April 2022}}</ref> जून 2022 में, दंपती ने भट्ट की गर्भावस्था की घोषणा की और 6 नवंबर 2022 को, उनके पहले बच्चे, एक लड़की का जन्म हुआ।<ref>{{Cite news |date=27 June 2022 |title=Alia Bhatt and Ranbir Kapoor announce pregnancy; actress says 'Our baby ….. coming soon' |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/alia-bhatt-and-ranbir-kapoor-announce-pregnancy-actress-says-our-baby-coming-soon/articleshow/92483811.cms |access-date=27 June 2022 |archive-date=27 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627052835/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/alia-bhatt-and-ranbir-kapoor-announce-pregnancy-actress-says-our-baby-coming-soon/articleshow/92483811.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Alia Bhatt and Ranbir Kapoor welcome a baby girl! - Exclusive - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/alia-bhatt-and-ranbir-kapoor-welcome-a-baby-girl/articleshow/95331614.cms |access-date=2022-11-06 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Alia Bhatt and Ranbir Kapoor welcome their 1st child, a baby girl |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/alia-bhatt-and-ranbir-kapoor-welcome-their-1st-child-a-baby-girl-2293898-2022-11-06 |access-date=2022-11-06 |website=India Today |language=en}}</ref> फोर्ब्स एशिया ने भट्ट को अपने 30 अंडर 2017 की सूची में और 2020 की अपनी 100 डिजिटल सितारों की सूची में चित्रित किया है।<ref>{{cite news |title=30 Under 30 Asia 2017: Entertainment & Sports |url=https://www.forbes.com/30-under-30-asia/2017/entertainment-sports/ |access-date=17 April 2017 |work=Forbes Asia|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417161824/https://www.forbes.com/30-under-30-asia/2017/entertainment-sports/ |archive-date=17 April 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's Digital 100 |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2020/12/07/forbes-asias-100-digital-stars/?sh=6979c95e78db |access-date=31 March 2021 |date=7 December 2020|work=Forbes Asia}}</ref> वह 2014 के बाद से फोर्ब्स इंडिया की सेलिब्रिटी 100 सूची में दिखाई दी है, 2019 में आठवें स्थान पर पहुंच रही है।<ref>{{cite news |title=Alia Bhatt |url=http://www.forbesindia.com/celebprofile2016/alia-bhatt/1587/83 |work=[[Forbes]] |access-date=7 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612214830/http://www.forbesindia.com/celebprofile2016/alia-bhatt/1587/83 |archive-date=12 June 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.forbesindia.com/lists/2019-celebrity-100/1819/all |title=2019 Celebrity 100 |work=Forbes India |access-date=20 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219063445/http://www.forbesindia.com/lists/2019-celebrity-100/1819/all |archive-date=19 December 2019 |url-status=live}}</ref> उस वर्ष, पत्रिका ने अपनी वार्षिक आय का अनुमान लगाया कि वह (592 मिलियन (यूएस $ 7.8 मिलियन) है और उसे देश में सबसे अधिक भुगतान वाली अभिनेत्री के रूप में सूचीबद्ध किया है।<ref>{{cite news |last=Shah |first=Ruchika |url=http://www.forbesindia.com/article/2019-celebrity-100/2019-celebrity-100-what-the-money-says/56695/1 |title=2019 Celebrity 100: What the money says |work=Forbes India |date=19 December 2018 |access-date=20 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219184840/http://www.forbesindia.com/article/2019-celebrity-100/2019-celebrity-100-what-the-money-says/56695/1 |archive-date=19 December 2019 |url-status=live}}</ref> 2018 और 2019 में, जीक्यू के भारतीय संस्करण ने उन्हें देश के 50 सबसे प्रभावशाली युवाओं में से चित्रित किया और उन्हें "बड़े बजट, ऑल-स्टार ब्लोआउट्स और अधिक स्क्रिप्ट-उन्मुख फिल्मों के बीच एक संतुलन बनाने के लिए श्रेय दिया"।<ref>{{cite news |title=GQ's 50 Most Influential Young Indians of 2018 |url=https://www.gqindia.com/content/gq-most-influential-young-indians-2018/ |work=GQ |date=5 December 2018 |access-date=5 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181205104722/https://www.gqindia.com/content/gq-most-influential-young-indians-2018/ |archive-date=5 December 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last=Sethi |first=Shikha |url=https://www.gqindia.com/influence-list/content/the-gq-50-most-influential-young-indians-of-2019 |title=Here's the full list of GQ's 50 most influential young Indians of 2019 |work=GQ |date=12 December 2019 |access-date=16 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227115506/https://www.gqindia.com/influence-list/content/the-gq-50-most-influential-young-indians-of-2019 |archive-date=27 December 2019 |url-status=live}}</ref> भट्ट को टाइम्स ऑफ इंडिया की "50 मोस्ट वांछनीय महिला" 2018 की सूची में पहले स्थान पर सूचीबद्ध किया गया था।<ref>{{cite news |access-date=21 June 2019 |date=24 May 2019 |author=Mukherjee, Madhureeta |title=Alia Bhatt is the Times Most Desirable Woman of 2018 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/alia-bhatt-is-the-times-most-desirable-woman-of-2018/articleshow/69465812.cms |work=The Times of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526041953/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/alia-bhatt-is-the-times-most-desirable-woman-of-2018/articleshow/69465812.cms |archive-date=26 May 2019 |url-status=live}}</ref> उसी वर्ष, मार्केट रिसर्च फर्म YouGov ने अपने भारत के नौवें सबसे प्रभावशाली सेलिब्रिटी का नाम दिया।<ref>{{cite news |access-date=31 March 2022 |date=22 March 2018 |title=Alia joins the league |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/lifestyle/news-detail-686898|work=The Tribune }}</ref> मैगज़ीन फेमिना ने उन्हें 2019 और 2021 में महिलाओं के अचीवर्स की लिस्टिंग में चित्रित किया है।<ref>{{cite news |access-date=31 March 2022 |date=25 December 2019 |title=Femina's Power List 2019: Women Who Changed The Game |url=https://www.femina.in/trending/achievers/feminas-power-list-2019-women-who-changed-the-game-143961-11.html |work=Femina}}</ref><ref>{{cite news |access-date=31 March 2022 |date=29 September 2019 |title=Femina Fab 40: Alia Bhatt Is More Than Just A Millennial Actor |url=https://www.femina.in/trending/achievers/femina-fab-40-alia-bhatt-is-more-than-just-an-actor-206599.html |work=Femina}}</ref> 2022 में, वह इंडियन एक्सप्रेस की सबसे शक्तिशाली भारतीयों की सूची में 97 वें स्थान पर स्थान पर थी।<ref>{{cite news |access-date=31 March 2022 |date=31 March 2022 |title=IE100: The most powerful Indians in 2022 |url=https://indianexpress.com/article/express-exclusive/ie100-the-most-powerful-indians-in-2022-7842489/ |work=Indian Express}}</ref> भट्ट कोका-कोला, गार्नियर और मेबेलिन सहित कई ब्रांडों और उत्पादों के लिए सेलिब्रिटी एंडोर्सर भी हैं।<ref>{{cite news |url=http://m.indiatoday.in/gallery/alia-bhatts-kitty-full-with-endorsement-deals/1/9245.html |title=Alia Bhatt's kitty full with endorsement deals |work=India Today |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001154433/http://m.indiatoday.in/gallery/alia-bhatts-kitty-full-with-endorsement-deals/1/9245.html |archive-date=1 October 2013 |access-date=9 September 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bollywoodhungama.com/news/1703376/Alia-Bhatt-to-endorse-Garnier |title=Alia Bhatt to endorse Garnier? &#124; Hindi Movies News |publisher=Bollywood Hungama |date=23 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020114700/http://www.bollywoodhungama.com/news/1703376/Alia-Bhatt-to-endorse-Garnier |archive-date=20 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Akshay Kumar, Alia Bhatt overtake SRK, Salman Khan in celeb endorsements |url=https://www.businesstoday.in/trending/entertainment/akshay-kumar-alia-bhatt-overtake-srk-salman-khan-in-celeb-endorsements/story/351181.html |access-date=26 January 2020 |work=Business Today |date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128075308/https://www.businesstoday.in/trending/entertainment/akshay-kumar-alia-bhatt-overtake-srk-salman-khan-in-celeb-endorsements/story/351181.html |archive-date=28 January 2020 |url-status=live}}</ref> डफ एंड फेल्प्स ने अनुमान लगाया कि 2019 में, भारतीय हस्तियों में से आठवीं सबसे बड़ी है।<ref>{{cite news |last=Laghate |first=Gaurav |title=Virat Kohli tops powerful celebrity brands list with a brand value of $170.9&nbsp;million |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/advertising/virat-kohli-tops-powerful-celebrity-brands-list-with-a-brand-value-of-170-9-million/articleshow/67469396.cms |access-date=26 January 2020 |work=The Economic Times |date=10 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200118170726/https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/advertising/virat-kohli-tops-powerful-celebrity-brands-list-with-a-brand-value-of-170-9-million/articleshow/67469396.cms |archive-date=18 January 2020 |url-status=live}}</ref> उसने अगले दो वर्षों में क्रमशः सातवें और छठे पदों पर कब्जा कर लिया, और 2022 में, वह चौथे स्थान पर पहुंच गई, जिसमें US $ 68.1 मिलियन का ब्रांड मूल्य था।<ref>{{cite news |title=Virat Kohli holds highest brand value among Indian celebrities, MS Dhoni on ninth position |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/virat-kohli-highest-brand-value-duff-phelps-ms-dhoni-ninth-position-6254337/ |access-date=31 March 2022 |work=The Indian Express |date=6 February 2020 }}</ref><ref>{{cite news |title=Virat Kohli continues to be India's most valuable celeb; here's a list of top 10 most valuable celebrities in India |url=https://www.moneycontrol.com/news/photos/business/virat-kohli-continues-to-be-indias-most-valuable-celeb-heres-the-list-of-top-10-most-valuable-celebrities-in-india-6450701-7.html |access-date=31 March 2022 |work=Money Control |date=4 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title=Ranveer Singh, Akshay Kumar and Alia Bhatt Among Top 5 Celebrities with Maximum Brand Value |url=https://www.news18.com/news/movies/ranveer-singh-akshay-kumar-and-alia-bhatt-among-top-5-celebrities-with-maximum-brand-value-4928954.html |access-date=31 March 2022 |website=News18 |date=31 March 2022 }}</ref> == फ़िल्में== {{main|आलिया भट्ट की फ़िल्में}} == सन्दर्भ == {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{imdb name|1017633}} {{commons|category:Alia Bhatt|आलिया भट्ट}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री पुरस्कार}} [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:मुम्बई के लोग]] 1rfvz78ihxjak8kosgr0plr4nuerjfa शमा सिकंदर 0 580219 6632280 6550734 2026-10-23T10:57:57Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632280 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = शमा सिकंदर |image = Shama Sikander in Mumbai 01.jpg |alt = |caption = २०१७ में शमा सिकंदर |birth_name = शमा सिकंदर गैसावत |birth_date = {{Birth date and age|1981|8|4|mf=yes}} |birth_place = [[मकराना]], [[राजस्थान]], भारत |alma_mater = |occupation = अभिनेत्री, फ़िल्म निर्माता | years_active = 1998–वर्तमान |spouse = |partner = |children = }} '''शमा सिकंदर गैसावत''' का जन्म [[राजस्थान]] के मकराना शहर में ४ अगस्त १९८१ को हुआ था। शमा एक [[भारतीय]] [[अभिनेत्री]] और फिल्म निर्माता हैं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/i-dont-need-to-get-married-to-have-a-baby-i-will-proudly-call-it-my-love-child/articleshow/64416044.cms|title=Shama Sikander: I don’t need to get married to have a baby. I will proudly call it my love child|access-date=2 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602062239/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/i-dont-need-to-get-married-to-have-a-baby-i-will-proudly-call-it-my-love-child/articleshow/64416044.cms|archive-date=2 जून 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://swirlster.ndtv.com/style/sonnalli-seygall-or-shama-sikander-who-wore-the-hot-pink-cutout-swimsuit-better-3644651|title=Our beach vanity should also include a cutout swimsuit just like Sonnalli Seygall and Shama Sikander's}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> शमा ने [[अंग्रेज़ी भाषा]], [[हिन्दी]] भाषाओें के साथ [[उत्तर भारत]] और [[दक्षिण भारत]] की भाषाओं में कई फिल्मों, संगीत वीडियो और टेलीविजन कार्यक्रमों में काम किया है। अभिनय के अलावा, सिकंदर चॉकलेट बॉक्स फिल्म्स इंडिया प्राइवेट (लिमिटेड [[मुम्बई|मुंबई]] भारत आधारित फिल्म निर्माण कंपन के प्रबंध निदेशक के रूप में कार्य करता है।<ref>{{cite news|title=बर्थ डे स्पेशल: शमा सिंकदर की कुछ अनसुनी बातें|url=http://www.patrika.com/news/happy-birthday-shama-sikander/1021695|work=पत्रिका समाचार समूह|date=४ अगस्त २०१४|accessdate=४ अगस्त २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808053502/http://www.patrika.com/news/happy-birthday-shama-sikander/1021695|archive-date=8 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> ==करियर== सिकंदर ने अपने जीवनकाल में प्रेम अगगन (1 99 8 हिंदी) और मान (1 999 हिंदी) में छोटे हिस्से वाले अंशुः द डेडली पार्ट (2002 हिंदी) में सहायक भूमिका निभाने से पहले अपना कैरियर शुरू किया। वह पहली बार लोकप्रिय सोनी टीवी नाटक [[ये मेरी लाइफ है]] (2003-2005) में शीर्षक पात्र 'पूजा मेहता' के रूप में टीवी पर काफी महत्वपूर्ण पहचान प्राप्त की। प्रदर्शन ने कई नामांकन और पुरस्कार हासिल किए, 12 वीं वार्षिक शेर के गोल्ड अवार्ड्स 'क्रिटिक्स' चॉइस "बेस्ट एक्ट्रेस" (2005), सोनी टीवी का "बेस्ट फेस" (2005), इंडियन टेलीविजन अकादमी अवार्ड्स 'जीआर 8! फेस ऑफ़ द ईयर "(2004), और" बेस्ट डेब्यूट "(2004) सिकंदर ने बाद में धूमकेड (2008) में 'जिया' की मुख्य भूमिका के साथ फिल्म पर लौटने से पहले पॉपकॉर्न न्यूज़ (2007) और जेट सेट गो (2008) का लुत्फ उठाया। वह बाद में अलौकिक थ्रिलर टीवी श्रृंखला सेवन (2010-2011 हिंदी) पर [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] के जगदीश यशराज फिल्म्स द्वारा निर्मित 'शुनाया' की प्रमुख भूमिका में दिखाई गईं। उन्हें 'भयंकर परी' के रूप में देखा गया था, जो बच्चों के कार्यक्रम [[बाल वीर]] (2012-2016) में एसएबी टीवी पर प्रमुख विरोधी था लेकिन उनकी कंपनी के लिए चुंगी गई थी सिकंदर की उत्पादन कंपनी चॉकलेट बॉक्स फिल्म्स प्राइवेट लिमिटेड, 2012 के अंत में स्थापित, अभी तक अपनी पहली उत्पादन की घोषणा नहीं है ==मीडिया में== सिकंदर की सेक्स अपील को कई स्रोतों से उठाया गया है, जो उनके फिटनेस आहार, आहार और शैली की भावना पर ध्यान केंद्रित करता है।<ref>{{cite web|url=http://abpnews.abplive.in/photo-gallery/see-the-latest-pics-of-shama-sikandar-2-709209#image1|title=फिर दिखा टीवी एक्ट्रेस शमा सिकंदर का बिकिनी अवतार|access-date=23 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171024043248/http://abpnews.abplive.in/photo-gallery/see-the-latest-pics-of-shama-sikandar-2-709209#image1|archive-date=24 अक्तूबर 2017|url-status=dead}}</ref> वह कई पत्रिका फैलता है और साथ ही जीआर 8 के कवर पर प्रदर्शित हुई है। अंग्रेज़ी संस्करण के लिए तीन बार, किसी भी अन्य अभिनेत्री की तुलना में अधिक से अधिक पत्रिका, मार्च 2010, [45] जुलाई 2006, फरवरी 2005, साथ ही हिंदी संस्करण के लिए कम से कम दो बार। वह दिसंबर 2011 में शोटाइम मैगज़ीन के कवर पर भी दिखाई दी। [48] सिकंदर को अक्तूबर 2011 की '' परिपूर्ण महिला पत्रिका ' के' हॉटी ऑफ द मंथ 'समझा गया था और मई 2013 में [50] और जिंग मैगज़ीन की' ट्रैवल डाइरीज़ 'में' परफेक्ट वूमन स्पॉटलाइट 'में भी शामिल है। इसके अतिरिक्त, सिकंदर प्रिंट और रैंप पर [[मनीष मल्होत्रा]] ​​और शायना एनसी, [52] नीता लुल्ला, निशा जामवाल, विश्व प्रसिद्ध रितु कुमार और साथ ही अपने खुद के ब्रांड साशा सहित विभिन्न उल्लेखनीय फैशन लेबलों और डिजाइनरों का समर्थन कर रहे हैं। [ 33] सैशा की महिलाओं के वस्त्र डिजाइनों के रचनात्मक विकास के अलावा सिकंदर को "फैशन पारिवारिक" [33] के रूप में संदर्भित किया गया है, उसने अपने मौजूदा चलते बाल वीर टेलीविजन कार्यक्रम के लिए अलमारी के निर्माण के लिए भी डिजाइन विशेषज्ञता का योगदान दिया है। [53] ] सिकंदर ने अपनी गतिविधियों किकबॉक्सिंग, शक्ति योग और नृत्य में लिखी है, "फिटनेस हमेशा मेरे दैनिक दिनचर्या का एक अभिन्न अंग रहा है ... मुझे यह सुनिश्चित करना है कि मैं कम से कम एक घंटे के लिए हर रोज [एसआईसी] काम करता हूं ... [I] सही खाएं और सकारात्मक सोचें। "[41] वायलिन सहित सिकंदर के शौक, फोटोग्राफी [55] और सबसे हाल ही में अमूर्त चित्रकला, [56] अक्सर मीडिया कवरेज में विशेषता होती है। अभिनेत्री को बहुभाषी भी कहा जाता है, जिसमें हिंदी, अंग्रेजी, [[उर्दू भाषा|उर्दू]], गुजराती, मराठी और मारवाडी (उनके मूल राजस्थान की) सहित छह भाषाओं में बोलते हैं। ==व्यक्तिगत जीवन== 2010 में, भारतीय गपशप स्तंभकार विक्की लालवानी ने सिकंदर को अभिनेता मिमोह चक्रवर्ती से जोड़ दिया - दोनों पक्षों ने इनकार कर दिया। 2011 के मध्य में सिकंदर के भारत के अमेरिकी अभिनेता / संगीतकार एलेक्स ओ'नेल [58] के साथ संबंधों के बारे में शुरू हुआ, दोनों 2011 में बढ़ती आवृत्ति के साथ देखा गया और सिकंदर ने पुष्टि की कि वे एक साक्षात्कार में वास्तव में एक रिश्ते में थे शोटाइम मैगज़ीन के दिसम्बर 2011 के अंक का कवर, "शामा सिकंदर ने अंततः एलेक्स ओ 'नेल के साथ उसके संबंध पर उसकी चुप्पी को तोड़ दिया।" [48] बाद में, सिकंदर के साथ एक जून 2012 की साक्षात्कार ने खुलासा किया कि दो दोस्तों को एक सूर्यास्त पार्टी में मुलाकात हुईं .. और वह 'लगभग तुरंत ही जीत गई थी जब उन्होंने उसके लिए कुछ संगीत खेला ... [ओ'नेल की मूल] रचनाएं ... एक एल्बम में प्रदर्शित किया जाना चाहिए जो जल्द ही रिलीज होगी। "[5 9] जनवरी 2015 में सिकंदर और ओ'नेल के रिश्ते खत्म होने की पुष्टि की गई। [60] जनवरी 2016 में, यह पुष्टि हुई थी कि सिकंदर दुबई, [[संयुक्त अरब अमीरात]] में अमेरिकी व्यापारी जेम्स मिलिरोन के साथ मिलकर कामयाब रहे == इन्हें भी देखें == * [[सना खान]] * [[लीना जुमानी]] * [[ज़रीन खान]] * [[प्रियल गोर]] * [[राय लक्ष्मी]] * [[शहनाज़ ट्रेज़रीवाला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|1167655}} * {{Twitter|shamasikander}} [[श्रेणी:1981 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] {{जीवनचरित-आधार}} tcayvs4efi8dl1sxmxnr4cwkn7m8lyl साजिद-वाजिद 0 615332 6632235 6267119 2026-10-23T08:37:02Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632235 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = साजिद-वाजिद | Manager = | image = | image_size = | background = | birth_date = | origin = | instrument = | genre = | occupation = संगीतकार, संगीत निर्देशक | years_active = 1998–2020 | label = | associated_acts = साजिद-वाजिद | website = {{Url|www.sajidwajid.com/}} | notable_instruments = | Died = ३१ मई २०२० (वाजिद) }} '''साजिद अली और वाजिद अली''' दोनों संगीतकार और संगीत निर्देशक हैं। यह साजिद-वाजिद नाम से प्रशिद्ध हैं। यह कई फिल्मों के गाने गाये हैं, लिख चुके है और निर्देशित भी कर चुके हैं।<ref>{{Cite web |url=http://in.movies.yahoo.com/artists/Dabangg/summary-12902.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=12 जनवरी 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100901221652/http://in.movies.yahoo.com/artists/Dabangg/summary-12902.html |archive-date=1 सितंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> फिल्म [[दबंग]] के संगीत लिए उन्हें २०११ में फ़िल्म्फेयर पुरस्कार से सम्मानित किया गया था। वाजिद का ३१ मई २०२० को मुंबई के एक अस्पताल में निधन हो गया.<ref>{{cite news |title=बॉलीवुड में कई हिट गाने देने वाले वाज‍िद खान ने मुंबई के अस्पताल में लीं अंतिम सांसें, सिनेमा जगत में शोक की लहर |url=https://independentnews.in/wajid-of-sajid-wajid-music-jodi-died-in-mumbai-hospital/ |publisher=Independent News}}</ref> ==सदस्य== ===साजिद खान=== साजिद ने एकेडमी ऑफ एशियाटिक सिनेमा और टेलीविजन में अध्ययन किया। उन्होंने अपने पिता शराफत अली खान सहित विभिन्न कलाकारों के अधीन भी अध्ययन किया। उनके पैतृक पिता उस्ताद अब्देल लतीफ़ एक प्रभावशाली भारतीय कलाकार थे। उनके नाना उस्ताद फैय्याज अहद खान, पद्म श्री से सम्मानित थे। उनके नाना उस्ताद फैय्याज अहद खान, पद्म श्री से सम्मानित थे।उनके नाना उस्ताद Faiyyaz एहेद खान, एक पद्मश्री से सम्मानित किया गया था। साजिद खान ने भी अल्लाहखर खान और दास बाबू के अधीन अध्ययन किया। ===वाजिद खान=== वाजिद अली खान (7 अक्टूबर 1977-1 जून 2020) कलाकार और तबला वादक शराफत अली खान और मां रज़िया खान के छोटे बेटे थे। उन्होंने कलात्मक जोड़ी साजिद-वाजिद बनाने के लिए अपने बड़े भाई साजिद खान के साथ जुड़ गए। उनका एकल अभिनय के रूप में एक अलग गायन करियर भी था और एक पार्श्व कलाकार के रूप में उन्हें कई पुरस्कारों के लिए नामांकित किया गया था। वाजिद ने मिथिबे कॉलेज में अध्ययन किया, जहां वह अपने कॉलेज की छात्रा कमलारुख से मिले। वाजिद से शादी किए बिना दोनों की शादी लगभग 10 साल तक चली थी, जो पर्यटन और संगीतमय बप्पी दा में काफी शामिल था। पारसी संप्रदाय के कमालुख खान ने वाजिद के सुन्नी मुस्लिम संप्रदाय में बदलने से इनकार कर दिया क्योंकि पारिवारिक प्रतिबंधों ने शादी को भी स्थगित कर दिया। आखिरकार उन्होंने विशेष विवाह अधिनियम के तहत एक दूसरे से शादी करने के एक दशक बाद शादी की, जिसने उन्हें वाजिद खान के परिवार के विरोध के बावजूद धर्म परिवर्तन करने और शादी करने की अनुमति दी। इस दंपति के दो बच्चे हैं, अर्शी, एक बेटी (जन्म 2004 सी) और एक बेटा ह्रहान (जन्म 2011)।<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/article/kangana-ranaut-reacts-to-late-wajid-khans-parsi-wife-being-forced-to-convert-to-islam-supports-anti-conversion-bill/688114|title=Kangana reacts to Wajid Khan's Parsi wife being forced to convert to Islam; supports anti-conversion bill}}</ref> 2019 में किडनी प्रत्यारोपण के दौरान वाजिद का स्वास्थ्य लगातार बिगड़ता गया, जिसे सफल माना गया। वह बाद में गले में संक्रमण से भी पीड़ित थे। 31 मई 2020 को, उन्हें तुरंत COVID-19 की गंभीर जटिलताओं के साथ अस्पताल में स्थानांतरित कर दिया गया और एक दिन बाद 1 जून 2020 को बड़े पैमाने पर दिल का दौरा पड़ने से उनकी मृत्यु हो गई। वह 43 साल के थे। [8] उनकी मृत्यु के बाद, उनकी पूर्व पत्नी कमालुख खान ने 17 साल की शादी में अपने अध्यादेश को उजागर करने के लिए सार्वजनिक रूप से जाना, साथ ही अपने पूर्व पति के परिवार द्वारा उन्हें और उनके दो बच्चों को उनके गैर-मुस्लिम में निहित विरासत के अधिकारों से वंचित करने के कथित प्रयासों को भी उजागर किया। मज़हब।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/wajid-khan-wife-kamalrukh-khan-alleges-in-laws-forced-her-to-convert-to-islam-7072711/|title=Wajid Khan’s wife Kamalrukh alleges in-laws forced her to convert to Islam}}</ref> == कार्यक्षेत्र == साजिद-वाजिद ने पहली बार १९९८ में सलमान खान की [[प्यार किया तो डरना क्या (1998 फ़िल्म)|प्यार किया तो डरना क्या]] फिल्म के लिए संगीत दिया। १९९९ में उन्होंने सोनू निगम की एल्बम दीवाना के लिए संगीत दिया, जिसमें "दीवाना तेरा", "अब मुझे रात दिन" और "इस कदर प्यार है" गाने शामिल थे। उसी वर्ष उन्होंने फिल्म [[हैलो ब्रदर]] के संगीत निर्देशक के रूप में भी काम किया और फिल्म के लिए "हटा सावन की घटा", "चुपके से कोई आयेगा" और "हैलो ब्रदर" गाने बनाये। अगले कुछ वर्षों में उन्होंने क्या यही प्यार है (२००२), [[गुनाह (2002 फ़िल्म)|गुनाह]] (२००२), [[चोरी चोरी (2003 फ़िल्म)|चोरी चोरी]] (२००३), [[द किलर (2006 फ़िल्म)|द किलर]] (२००६), [[शादी करके फँस गया यार]] (२००६) और [[कल किसने देखा]] जैसी कई फिल्मों के लिए संगीत रचना की। साजिद वाजिद ने अपने संगीत करियर में सलमान खान की कई फिल्मों के लिए यादगार संगीत दिया है, जिनमें [[तुमको ना भूल पायेंगे]] (२००२), [[तेरे नाम]] (२००३), [[गर्व (2004 फ़िल्म)|गर्व]]'' (२००४), [[मुझसे शादी करोगी]] (२००४), [[पार्टनर|पार्टनर]] (२००७), हैलो (२००८), [[गॉड तुस्सी ग्रेट हो]] (२००८), [[वांटेड]]'' (२००९), [[मैं और मिसेज खन्ना]], (२००९), [[वीर (फ़िल्म)|वीर]] (२०१०), [[दबंग]] (२०१०), [[नो प्रौब्लम|नो प्रॉब्लम]] (२०१०) और [[एक था टाइगर]] (२०१२) जैसी फिल्में शामिल हैं। फिल्मों के अतिरिक्त वे टीवी धारावाहिक सा रे गा मा पा में भी बतौर जज आ चुके हैं और टीवी रियलिटी शो के लिए [[बिग बॉस 4|बिग बॉस ४]] और [[बिग बॉस 6|बिग बॉस ६]] के लिए शीर्षक गीत भी बना चुके हैं। == फिल्मों की सूची == {| class="wikitable" width=100% |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! वर्ष !! फ़िल्म का नाम |- |१९९८|| ''[[प्यार किया तो डरना क्या (1998 फ़िल्म)|प्यार किया तो डरना क्या]]'' |- |१९९९|| ''[[हैलो ब्रदर]]'' |- |rowspan="2"|२०००||''[[खौफ़ (2000 फ़िल्म)|खौफ]]'' |- |''[[बाग़ी (2000 फ़िल्म)|बाग़ी]]'' |- |rowspan="2"|२००१||''मिट्टी'' |- |''ये ज़िन्दगी का सफर'' |- |rowspan="6"|२००२||''[[माँ तुझे सलाम (2002 फ़िल्म)|माँ तुझे सलाम]]'' |- |''[[तुमको ना भूल पायेंगे]]'' |- |''क्या यही प्यार है'' |- |''[[हम तुम्हारे हैं सनम]]'' |- |''[[शरारत (2002 फ़िल्म)|शरारत]]'' |- |''[[गुनाह (2002 फ़िल्म)|गुनाह]]'' |- |rowspan="2"|२००३||''[[तेरे नाम]]'' |- |''[[चोरी चोरी (2003 फ़िल्म)|चोरी चोरी]]'' |- |rowspan="2"|२००४||''[[गर्व (2004 फ़िल्म)|गर्व]]'' |- |''[[मुझसे शादी करोगी]]'' |- |rowspan="2"|२००५||''ड्रीम्स:सपने सच होंगे'' |- |''माशूका'' |- |rowspan="5"|२००६||''[[सावन (2006 फ़िल्म)|सावन: द लव सीजन]]'' |- |''जवानी दीवानी'' |- |''[[द किलर (2006 फ़िल्म)|द किलर]]'' |- |''[[शादी करके फँस गया यार]]'' |- |''[[जाने होगा क्या]]'' |- |rowspan="2"|२००७||''[[पार्टनर|पार्टनर]]'' |- |''[[वेलकम (2007 फ़िल्म)|वेलकम]]'' |- |rowspan="5"|२००८||''हीरोज'' |- |''खलबली'' |- |''[[ज़िन्दगी तेरे नाम]]'' |- |''हेलो'' |- |''[[गॉड तुस्सी ग्रेट हो]]'' |- |rowspan="5"|२००९||''[[ढूंढते रह जाओगे]]'' |- |''[[कल किसने देखा]]'' |- |''[[पेइंग गेस्टस]]'' |- |''[[वांटेड]]'' |- |''[[मैं और मिसेज खन्ना]]'' |- |rowspan="4"|२०१०||''[[वीर (फ़िल्म)|वीर]]'' |- |''जाने कहाँ से आई है'' |- |''[[दबंग]]'' |- |''[[नो प्रौब्लम|नो प्रॉब्लम]]'' |- |rowspan="3"|२०११||''टेल मी ओ खुदा'' |- |''चतुर सिंह २ स्टार'' |- |''मिले ना मिले हम'' |- |rowspan="9"|२०१२||''तेज़'' |- |''[[हाउसफुल २]]'' |- |''[[राउडी राठौर]]'' |- |''तेरी मेरी कहानी'' |- |''[[एक था टाइगर]]'' |- |''कमाल धमाल मालामाल'' |- |''अजब गजब लव'' |- |''सन ऑफ सरदार'' |- |''[[दबंग 2|दबंग २]]'' |- |rowspan="5"|२०१३||''[[रंगरेज़ (२०१३ हिन्दी फ़िल्म)|रंगरेज़]]'' |- |''हिम्मतवाला'' |- |''[[चश्मे बद्दूर (२०१३ फ़िल्म)|चश्मे बद्दूर]]'' |- |''[[इश्क़ इन पेरिस]]'' |- |''[[बुलेट राजा]]'' |- |rowspan="4"|२०१४||''[[जय हो (फ़िल्म)|जय हो]]'' |- |''[[मैं तेरा हीरो]]'' |- |''[[हीरोपंती]]'' |- |''[[दावत-ए-इश्क (फ़िल्म)|दावत-ए-इश्क़]]'' |- |rowspan="2"|२०१५||''[[तेवर]]'' |- |''सिंह इस ब्लिंग'' |- |rowspan="3"|२०१६||''[[क्या कूल हैं हम 3|क्या कूल हैं हम ३]]'' |- |''तूतक तूतक तूतिया'' |- |''फ्रीकी अली'' |- |rowspan="2"|२०१७||''डैडी'' |- |''[[जुड़वा 2|जुड़वा २]]'' |} == पुरस्कार == * 2011: [[दबंग]] के लिए स्टार स्क्रीन सर्वश्रेष्ठ संगीतकर पुरस्कार<ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/music/news-and-interviews/Sajid-Wajid-give-credit-to-Sallu-for-awards/articleshow/7402922.cms |title=संग्रहीत प्रति |access-date=12 जनवरी 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110204212535/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/music/news-and-interviews/Sajid-Wajid-give-credit-to-Sallu-for-awards/articleshow/7402922.cms |archive-date=4 फ़रवरी 2011 |url-status=live }}</ref> * 2011: दबंग के लिए फ़िल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ संगीतकर पुरस्कार * 2011: दबंग के लिए ज़ी सिने सर्वश्रेष्ठ संगीतकर पुरस्कार ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:गीतकार]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्म संगीतकार]] [[श्रेणी:भारतीय फिल्म पार्श्वगायक]] [[श्रेणी:२०२० में निधन]] r0thr07gntlyhq57b6jmgy28xfizpk1 बोल बच्चन 0 626890 6632275 6544823 2026-10-23T10:56:00Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632275 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म |name=बोल बच्चन |image= |alt=<!-- see WP:ALT --> |caption=Theatrical release poster |director=[[रोहित शेट्टी]] |producer=[[अजय देवगन]]<br>ढीलिन मेहता |writer=साजिद फरहाद <small>(संवाद)</small> |screenplay=युनूस सजवाल |story=रोहित शेट्टी |starring=[[अजय देवगन]]<br>[[असिन]]<br>[[अभिषेक बच्चन]]<br>[[प्राची देसाई]] |music= |cinematography= |editing= |studio= |distributor= |released=6 जुलाई 2012 |runtime=149 मिनट<ref name=Runtime>{{cite web|title=''BOL BACHCHAN'' (12A)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/bol-bachchan-2012-0|accessdate=12 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223174736/http://www.bbfc.co.uk/releases/bol-bachchan-2012-0|archive-date=23 फ़रवरी 2015|url-status=live}}</ref> |country=भारत |language=हिन्दी | budget= {{INRConvert|70|c}}<ref name="budget">{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/bol-bachchan-crosses-rs-50-crore-mark/270497-8-66.html|title='Bol Bachchan' crosses Rs 50 crore mark|publisher=ibnlive.in|date=10 July 2012|access-date=12 मार्च 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206201703/http://ibnlive.in.com/news/bol-bachchan-crosses-rs-50-crore-mark/270497-8-66.html|archive-date=6 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> | gross= }} '''''बोल बच्चन''''' एक भारतीय [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फ़िल्म है। जिसका निर्देशन [[रोहित शेट्टी]] ने किया है। इस फ़िल्म का निर्माण [[अजय देवगन]] और ढीलिन मेहता ने किया है। इस फ़िल्म में मुख्य किरदार में अजय देवगन, [[अभिषेक बच्चन]], [[प्राची देसाई]], [[असिन]] और [[कृष्णा अभिषेक]] हैं। इस फ़िल्म के गाने में शुरुआत में [[अमिताभ बच्चन]] की विशेष उपस्थिती हैं।<ref name="budget">{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/bol-bachchan-crosses-rs-50-crore-mark/270497-8-66.html|title='Bol Bachchan' crosses Rs 50 crore mark|publisher=ibnlive.in|date=10 July 2012|access-date=12 मार्च 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206201703/http://ibnlive.in.com/news/bol-bachchan-crosses-rs-50-crore-mark/270497-8-66.html|archive-date=6 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.indianexpress.com/videos/entertainment/20/devgn-abhishek-in-bol-bachchan/3864 | title=Devgn, Abhishek in ''Bol Bachchan'' | date=28 December 2010 | accessdate=10 July 2012 | newspaper=द इंडियन एक्सप्रेस | archive-url=https://web.archive.org/web/20110303010127/http://www.indianexpress.com/videos/entertainment/20/devgn-abhishek-in-bol-bachchan/3864 | archive-date=3 मार्च 2011 | url-status=live }}</ref> यह [[ऋषिकेश मुखर्जी]] की 1979 की फ़िल्म ''गोल माल'' का एक आधुनिक रूपांतरण है, जो स्वयं 1961 की [[बंगाली भाषा|बंगाली]] फ़िल्म ''कानामाछी'' का रीमेक है।<ref>{{Cite web |url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=4647&nCat=%2F |title="Bol Bachchan Has Good First Day" |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102061823/http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=4647&nCat=%2F |archive-date=2 नवंबर 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-06/news-interviews/32552504_1_bookings-single-screen-multiplexes | title=Bol Bachchan gets record advance bookings | date=6 July 2012 | accessdate=10 July 2012 | work=The Times Of India | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102104634/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-06/news-interviews/32552504_1_bookings-single-screen-multiplexes | archive-date=2 नवंबर 2013 | url-status=live }}</ref><ref name=Gross>{{cite web|title=Top Ten Worldwide Grossers 2012|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=5301&nCat=|publisher=Box Office India|accessdate=17 January 2013|archive-url=https://archive.today/20130215153300/http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=5301&nCat=|archive-date=15 फ़रवरी 2013|url-status=live}}</ref> == कहानी == अब्बास अली ([[अभिषेक बच्चन]]) अपनी बहन सानिया ([[असिन]]) के साथ चाँदनी चोक में रहता था। लेकिन उसकी नौकरी चले जाने के कारण उसे उस जगह को छोड़ कर गाँव जाना पड़ा। जहाँ उसे पृध्वी राज रघुवंशी के यहाँ नौकरी मिल जाती है। लेकिन वह अपना नाम उसे अभिषेक बताता है। इसी के साथ वह अनेकों झूठ बोलता रहता है जिसमें ([[कृष्णा अभिषेक]]) उसकी सहायता करता है। पृथ्वी को सानिया से प्यार हो जाता है। साथ ही राधिका ([[प्राची देसाई]]) जो पृथ्वी की बहन है, उसे और अब्बास दोनों को प्यार हो जाता है। अंत में जब पृथ्वी को यह पता लगता है की उसे सभी झूठ बोल रहे हैं तो वह क्रोधित हो जाता है और बाकी सभी वहाँ से भाग जाते हैं। लेकिन अंत में सब ठीक हो जाता है और पृध्वी भी उन सभी की बात मान लेता है। == कलाकार == * [[अजय देवगन]] - पृध्वी राज रघुवंशी * [[अभिषेक बच्चन]] - अब्बास अली / [[अभिषेक बच्चन]] * [[प्राची देसाई]] - राधिका रघुवंशी * [[असिन]] - सानिया / अपेक्षा * [[कृष्णा अभिषेक]] - [[रवि शास्त्री]] [[File:Prachi Desai, Abhishek Bachchan, Ajay Devgn, Asin 'Bol Bachchan' team on the sets of Taarak Mehta Ka Ooltah Chashmah 04.jpg|thumb|left|(from left to right) Prachi Desai, Abhishek Bachchan, Ajay Devgn and Asin at the release of ''Bol Bachchan'']] [[File:Ajay Devgn promoting All the Best.jpg]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb title|1728986}} [[श्रेणी:2012 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:बंगाली फ़िल्मों के हिंदी रीमेक]] 9fx5wfw1yzo8k5niutnh09nh11e6dr4 सदस्य वार्ता:Nipun alambayan 3 632731 6632071 2719280 2026-10-22T17:30:35Z Nipun alambayan 166060 /* निपुण आलमबायन (Nipun Alambayan) */ नया अनुभाग 6632071 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Nipun alambayan}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 15:25, 8 अप्रैल 2015 (UTC) == निपुण आलमबायन (Nipun Alambayan) == == निपुण आलमबायन (Nipun Alambayan) == '''शिक्षाविद् | लेखक | संवैधानिक विषयों के विशेषज्ञ | राजनीतिक विश्लेषक | सामाजिक कार्यकर्ता''' निपुण आलमबायन एक शिक्षाविद्, लेखक, संवैधानिक विषयों के विशेषज्ञ और राजनीतिक विश्लेषक हैं। वे भारतीय संविधान, भारतीय राजव्यवस्था, शासन-प्रशासन, अंतरराष्ट्रीय संबंधों और आंतरिक सुरक्षा जैसे विषयों पर लेखन, अध्यापन और वैचारिक विमर्श से जुड़े हैं। वे सिविल सेवा परीक्षा के अभ्यर्थियों के मार्गदर्शन तथा युवाओं में संवैधानिक जागरूकता विकसित करने के लिए कार्य करते हैं। उन्होंने भारतीय संविधान, नागरिक अधिकारों, कर्तव्यों, लोकतांत्रिक मूल्यों और राष्ट्र निर्माण से जुड़े विषयों पर विभिन्न शैक्षणिक एवं जागरूकता कार्यक्रमों में सहभागिता की है। निपुण आलमबायन '''सशक्त भारत मंच''' के राष्ट्रीय संयोजक के रूप में संवैधानिक जागरूकता, नागरिक कर्तव्यों, सामाजिक सहभागिता और युवा सशक्तीकरण से संबंधित पहलों से जुड़े हैं। मंच के माध्यम से वे विद्यार्थियों और युवाओं को संविधान के मूल्यों तथा राष्ट्र निर्माण में उनकी भूमिका के प्रति जागरूक करने के प्रयास करते हैं। वे सिविल सेवा परीक्षा की तैयारी करने वाले अभ्यर्थियों को भारतीय राजव्यवस्था, संविधान, शासन-प्रशासन और समसामयिक विषयों में मार्गदर्शन भी प्रदान करते रहे हैं। उनके अध्यापन से संबंधित कक्षाएं Unacademy जैसे शैक्षणिक मंच पर भी उपलब्ध रही हैं। उनकी लेखन संबंधी रुचियों में भारतीय राजव्यवस्था, संविधान एवं शासन, अंतरराष्ट्रीय संबंध और आंतरिक सुरक्षा जैसे विषय शामिल हैं। उनकी पुस्तक ''भारतीय राजव्यवस्था: संविधान एवं शासन'' के लेखक के रूप में उनका नाम प्रकाशक की पुस्तक सूची में दर्ज है। उनका व्यापक उद्देश्य युवाओं में संवैधानिक समझ, नागरिक जिम्मेदारी, सकारात्मक सामाजिक दृष्टिकोण और राष्ट्र के प्रति कर्तव्यबोध को प्रोत्साहित करना है। '''प्रमुख कार्यक्षेत्र:''' भारतीय संविधान एवं राजव्यवस्था, सिविल सेवा मार्गदर्शन, अंतरराष्ट्रीय संबंध, राजनीतिक विश्लेषण, संवैधानिक जागरूकता और सामाजिक सेवा। [[सदस्य:Nipun alambayan|Nipun alambayan]] ([[सदस्य वार्ता:Nipun alambayan|वार्ता]]) 17:30, 22 अक्टूबर 2026 (UTC) tbu64axs96aerotiz7ymecibtjeye0d 6632076 6632071 2026-10-22T18:49:16Z Nipun alambayan 166060 6632076 wikitext text/x-wiki नमस्कार, मैं हिंदी विकिपीडिया पर अपने यूजरनेम “Nipun alambayan” से संबंधित सदस्य वार्ता पृष्ठ को हटाने का अनुरोध करना चाहता हूँ। यह पृष्ठ मेरे पुराने विकिपीडिया अकाउंट से संबंधित है। मैं अब इस पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रदर्शित नहीं रखना चाहता। कृपया विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार इस पृष्ठ की समीक्षा करके, यदि उचित हो, तो इसे हटाने की कृपा करें। धन्यवाद। 2ufgoob9urzy6znizrwumf5sjl8m1d5 6632097 6632076 2026-10-23T01:29:39Z SM7 89247 [[Special:Contributions/Nipun alambayan|Nipun alambayan]] ([[User talk:Nipun alambayan|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 2719280 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Nipun alambayan}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 15:25, 8 अप्रैल 2015 (UTC) 25krh8o0rfmtwgoe3061lzqt45ha4lj रुद्रमा देवी 0 647600 6632043 6627024 2026-10-22T15:30:40Z Mundhalia746 934684 6632043 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = Rudramadevi.jpg | alt = रुद्रमा देवी | caption = रुद्रमा देवी की मूर्ति | reign = १२६२ &ndash; नवम्बर १२८९ | predecessor = [[गणपति देव]] | successor = [[प्रतापरुद्र]] | death_date = नवम्बर १२८९ | death_place = [[चंदुपत्ल]]<br/>(अब [[तेलंगाना]], [[भारत]] में) | dynasty = [[काकतीय राजवंश]] | father = [[गणपति देवा]] | spouse = वीरभद्र }} '''रानी रुद्रमा देवी''' (१२५९-१२८९) [[काकतीय वंश]] की महिला शासक थीं। यह भारत के इतिहास के कुछ महिला शासकों में से एक थीं। रानी रूद्रमा देवी या रुद्रदेव महाराजा, १२६३ से उनकी मृत्यु तक दक्कन पठार में काकातिया वंश की एक राजकुमारी थी। वह भारत में सम्राटों के रूप में शासन करने वाली बहुत कम स्त्रियों में से एक थी.. == जन्म == इनका जन्म रुद्रमा देवी नाम से हुआ। इनके पिता गणपती देवा हैं।<ref>{{cite book|author=Bilkees I. Latif|title=Forgotten|url=http://books.google.com/books?id=3-SCyobP0koC&pg=PA70|date=2010|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-306454-1|page=70|access-date=13 जून 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721035934/https://books.google.com/books?id=3-SCyobP0koC&pg=PA70|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref> रुद्रमा देवी ने १२६२ से अपने सह-राजकुमारी के रूप में अपने पिता गणपतिदेव के साथ संयुक्त रूप से काकतिय साम्राज्य का शासन शुरू किया था। उन्होंने १२६३ में पूर्ण संप्रभुता ग्रहण की। उनके काकतिया पूर्ववर्तियों के विपरीत, उन्होंने योद्धाओं के रूप में उन्होने समाज के निचले तबके से लोगों को योद्धाओं के रूप में चुना और उनके इसके बदले उन्हें भूमि कर राजस्व के अधिकार प्रदान किया। यह एक महत्वपूर्ण परिवर्तन था और उसके बाद उसके उत्तराधिकारी और बाद में विजयनगर साम्राज्य अपनाया गया था। रुद्रमा देवी को [[पूर्वी गंगवंश]] से चुनौतियों का सामना करना पड़ा और उनके शासन के शुरू होने के तुरंत बाद यादवों का सामना करना पड़ा। वह गंगो के पीछे हटाने में सफल हुई, जो १२७० के दशक के अंत में गोदावरी नदी से पीछे हट गए थे और उन्होंने यादवों से भी युद्ध किया लेकिन हार का सामना करना पड़ा। हालांकि, वह १२७३ में राज्य प्रमुख बने जाने के बाद केस्थ मुखिया अंबेडेव द्वारा किए गए आंतरिक असंतोष से निपटने में असफल रही। अंबादेव ने काकतियों के अधीनस्थ होने पर आपत्ति जताई और उन्होंने दक्षिण-पूर्वी आंध्र के बहुत से हिस्से नियंत्रण हासिल किया। == परिवार और उत्तराधिकार == रुद्रमा देवी ने [[चालुक्य वंश]] के सदस्य वीरभद्र से विवाह किया। यह विवाह उसके पिता द्वारा क्षेत्रीय गठबंधन बनाने के लिए एक राजनीतिक विवाह था। वीरभद्र वास्तव में रुद्रमा देवी के अनुपयुक्त था और उन्होने रुद्रमा देवी के प्रशासन में कोई भूमिका नहीं निभाई । वीरभद्र से रुद्रमा देवी को दो बेटियाँ हुई। रुद्रमा देवी की मृत्यु अंबादेव से लड़ते हुए संभवतः १२८९ में हुई। हालांकि कुछ सूत्रों का कहना है कि वह १२९५ तक जीवित थी। उनकी मृत्यु के पश्चात उनकी बेटियों में से एक के पुत्र प्रतापरूद्र ने राजगद्दी संभाली, परंतु रुद्रमादेवी के काल का समृद्ध राजपाट अब न के बराबर रह गया था। [[चित्र:Rani rudramma devi fort.jpg|अंगूठाकार|रुद्रमा देवी का किला]] ==वर्तमान में== फिल्म निर्माता गुणशेखर ने रुद्रमा देवी के जीवन पर फिल्म बनाई। [[अल्लू अर्जुन]], [[राना दग्गुबाटि]], [[प्रकाश राज]] और [[कृष्णम राजू]] के साथ एक तेलगु फिल्म रुद्रमा देवी में [[अनुष्का शेट्टी]] ने रुद्रमा देवी की भूमिका निभाई। [[रुद्रमादेवी (फ़िल्म)|रुद्रमादेवी]] नामक यह फ़िल्म 26 जून 2015 को प्रदर्शित हुई। जिसमें [[अनुष्का शेट्टी]] मुख्य भूमिका रुद्रमा देवी बनी हैं।<ref>{{cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-06/news-interviews/34280826_1_anushka-period-film-gunashekar |title=Anushka to do a Tamil-Telugu period film? |publisher=Times of India |date=6 October 2012 |accessdate=24 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709103852/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-06/news-interviews/34280826_1_anushka-period-film-gunashekar |archive-date=9 जुलाई 2013 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:भारतीय महिला शासक]] "सामाजिक कार्यकर्ता राकेश देवडे़ बिरसावादी के अनुसार रुद्रमादेवी एक बहादुर साहसी तथा पराक्रमी आदिवासी योद्धा थी लेकिन इतिहास में उन्हें वो सम्मान आज तक नहीं मिला जिसकी वह असली हकदार है। जिन्होंने उंगली तक नहीं कटाई उनका गुणगान किया गया लेकिन जिन्होंने राष्ट्र के खातिर अपने प्राण न्यौछावर कर दिए उनका इतिहास में उल्लेख नहीं किया जाना अत्यंत दुःखद है।" 875qjivkx5z94oz3aka21khiycm66p3 6632045 6632043 2026-10-22T15:36:39Z Mundhalia746 934684 6632045 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = Rudramadevi.jpg | alt = रुद्रमा देवी | caption = रुद्रमा देवी की मूर्ति | reign = १२६२ &ndash; नवम्बर १२८९ | predecessor = [[गणपति देव]] | successor = [[प्रतापरुद्र]] | death_date = नवम्बर १२८९ | death_place = [[चंदुपत्ल]]<br/>(अब [[तेलंगाना]], [[भारत]] में) | dynasty = [[काकतीय राजवंश]] | father = गणपति देव | spouse = वीरभद्र }} '''रानी रुद्रमा देवी''' (१२५९-१२८९) [[काकतीय वंश]] की महिला शासक थीं। यह भारत के इतिहास के कुछ महिला शासकों में से एक थीं। रानी रूद्रमा देवी या रुद्रदेव महाराजा, १२६३ से उनकी मृत्यु तक दक्कन पठार में काकातिया वंश की एक राजकुमारी थी। वह भारत में सम्राटों के रूप में शासन करने वाली बहुत कम स्त्रियों में से एक थी.. == जन्म == इनका जन्म रुद्रमा देवी नाम से हुआ। इनके पिता गणपती देवा हैं।<ref>{{cite book|author=Bilkees I. Latif|title=Forgotten|url=http://books.google.com/books?id=3-SCyobP0koC&pg=PA70|date=2010|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-306454-1|page=70|access-date=13 जून 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721035934/https://books.google.com/books?id=3-SCyobP0koC&pg=PA70|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref> रुद्रमा देवी ने १२६२ से अपने सह-राजकुमारी के रूप में अपने पिता गणपतिदेव के साथ संयुक्त रूप से काकतिय साम्राज्य का शासन शुरू किया था। उन्होंने १२६३ में पूर्ण संप्रभुता ग्रहण की। उनके काकतिया पूर्ववर्तियों के विपरीत, उन्होंने योद्धाओं के रूप में उन्होने समाज के निचले तबके से लोगों को योद्धाओं के रूप में चुना और उनके इसके बदले उन्हें भूमि कर राजस्व के अधिकार प्रदान किया। यह एक महत्वपूर्ण परिवर्तन था और उसके बाद उसके उत्तराधिकारी और बाद में विजयनगर साम्राज्य अपनाया गया था। रुद्रमा देवी को [[पूर्वी गंगवंश]] से चुनौतियों का सामना करना पड़ा और उनके शासन के शुरू होने के तुरंत बाद यादवों का सामना करना पड़ा। वह गंगो के पीछे हटाने में सफल हुई, जो १२७० के दशक के अंत में गोदावरी नदी से पीछे हट गए थे और उन्होंने यादवों से भी युद्ध किया लेकिन हार का सामना करना पड़ा। हालांकि, वह १२७३ में राज्य प्रमुख बने जाने के बाद केस्थ मुखिया अंबेडेव द्वारा किए गए आंतरिक असंतोष से निपटने में असफल रही। अंबादेव ने काकतियों के अधीनस्थ होने पर आपत्ति जताई और उन्होंने दक्षिण-पूर्वी आंध्र के बहुत से हिस्से नियंत्रण हासिल किया। == परिवार और उत्तराधिकार == रुद्रमा देवी ने [[चालुक्य वंश]] के सदस्य वीरभद्र से विवाह किया। यह विवाह उसके पिता द्वारा क्षेत्रीय गठबंधन बनाने के लिए एक राजनीतिक विवाह था। वीरभद्र वास्तव में रुद्रमा देवी के अनुपयुक्त था और उन्होने रुद्रमा देवी के प्रशासन में कोई भूमिका नहीं निभाई । वीरभद्र से रुद्रमा देवी को दो बेटियाँ हुई। रुद्रमा देवी की मृत्यु अंबादेव से लड़ते हुए संभवतः १२८९ में हुई। हालांकि कुछ सूत्रों का कहना है कि वह १२९५ तक जीवित थी। उनकी मृत्यु के पश्चात उनकी बेटियों में से एक के पुत्र प्रतापरूद्र ने राजगद्दी संभाली, परंतु रुद्रमादेवी के काल का समृद्ध राजपाट अब न के बराबर रह गया था। [[चित्र:Rani rudramma devi fort.jpg|अंगूठाकार|रुद्रमा देवी का किला]] ==वर्तमान में== फिल्म निर्माता गुणशेखर ने रुद्रमा देवी के जीवन पर फिल्म बनाई। [[अल्लू अर्जुन]], [[राना दग्गुबाटि]], [[प्रकाश राज]] और [[कृष्णम राजू]] के साथ एक तेलगु फिल्म रुद्रमा देवी में [[अनुष्का शेट्टी]] ने रुद्रमा देवी की भूमिका निभाई। [[रुद्रमादेवी (फ़िल्म)|रुद्रमादेवी]] नामक यह फ़िल्म 26 जून 2015 को प्रदर्शित हुई। जिसमें [[अनुष्का शेट्टी]] मुख्य भूमिका रुद्रमा देवी बनी हैं।<ref>{{cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-06/news-interviews/34280826_1_anushka-period-film-gunashekar |title=Anushka to do a Tamil-Telugu period film? |publisher=Times of India |date=6 October 2012 |accessdate=24 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709103852/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-06/news-interviews/34280826_1_anushka-period-film-gunashekar |archive-date=9 जुलाई 2013 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:भारतीय महिला शासक]] "सामाजिक कार्यकर्ता राकेश देवडे़ बिरसावादी के अनुसार रुद्रमादेवी एक बहादुर साहसी तथा पराक्रमी आदिवासी योद्धा थी लेकिन इतिहास में उन्हें वो सम्मान आज तक नहीं मिला जिसकी वह असली हकदार है। जिन्होंने उंगली तक नहीं कटाई उनका गुणगान किया गया लेकिन जिन्होंने राष्ट्र के खातिर अपने प्राण न्यौछावर कर दिए उनका इतिहास में उल्लेख नहीं किया जाना अत्यंत दुःखद है।" 4o029lijo7nf7jq2yuh252xmynrdiyy 6632053 6632045 2026-10-22T16:01:20Z Mundhalia746 934684 6632053 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = Rudramadevi.jpg | alt = रुद्रमा देवी | caption = रुद्रमा देवी की मूर्ति | reign = १२६२ &ndash; नवम्बर १२८९ | predecessor = [[गणपति देव]] | successor = [[प्रतापरुद्र]] | death_date = नवम्बर १२८९ | death_place = [[चंदुपत्ल]]<br/>(अब [[तेलंगाना]], [[भारत]] में) | dynasty = [[काकतीय राजवंश]] | father = गणपति देव | spouse = वीरभद्र }} '''रानी रुद्रमा देवी''' (१२५९-१२८९) [[काकतीय वंश]] की महिला शासक थीं। यह भारत के इतिहास के कुछ महिला शासकों में से एक थीं। रानी रूद्रमा देवी या रुद्रदेव महाराजा, १२६३ से उनकी मृत्यु तक दक्कन पठार में काकातिया वंश की एक राजकुमारी थी। वह भारत में सम्राटों के रूप में शासन करने वाली बहुत कम स्त्रियों में से एक थी.. == जन्म == इनका जन्म रुद्रमा देवी नाम से हुआ। इनके पिता गणपती देवा हैं।<ref>{{cite book|author=Bilkees I. Latif|title=Forgotten|url=http://books.google.com/books?id=3-SCyobP0koC&pg=PA70|date=2010|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-306454-1|page=70|access-date=13 जून 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721035934/https://books.google.com/books?id=3-SCyobP0koC&pg=PA70|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref> रुद्रमा देवी ने १२६२ से अपने सह-राजकुमारी के रूप में अपने पिता गणपतिदेव के साथ संयुक्त रूप से काकतिय साम्राज्य का शासन शुरू किया था। उन्होंने १२६३ में पूर्ण संप्रभुता ग्रहण की। उनके काकतिया पूर्ववर्तियों के विपरीत, उन्होंने योद्धाओं के रूप में उन्होने समाज के निचले तबके से लोगों को योद्धाओं के रूप में चुना और उनके इसके बदले उन्हें भूमि कर राजस्व के अधिकार प्रदान किया। यह एक महत्वपूर्ण परिवर्तन था और उसके बाद उसके उत्तराधिकारी और बाद में विजयनगर साम्राज्य अपनाया गया था। रुद्रमा देवी को [[पूर्वी गंगवंश]] से चुनौतियों का सामना करना पड़ा और उनके शासन के शुरू होने के तुरंत बाद यादवों का सामना करना पड़ा। वह गंगो के पीछे हटाने में सफल हुई, जो १२७० के दशक के अंत में गोदावरी नदी से पीछे हट गए थे और उन्होंने यादवों से भी युद्ध किया लेकिन हार का सामना करना पड़ा। हालांकि, वह १२७३ में राज्य प्रमुख बने जाने के बाद केस्थ मुखिया अंबेडेव द्वारा किए गए आंतरिक असंतोष से निपटने में असफल रही। अंबादेव ने काकतियों के अधीनस्थ होने पर आपत्ति जताई और उन्होंने दक्षिण-पूर्वी आंध्र के बहुत से हिस्से नियंत्रण हासिल किया। == परिवार और उत्तराधिकार == रुद्रमा देवी ने [[चालुक्य वंश]] के सदस्य वीरभद्र से विवाह किया। यह विवाह उसके पिता द्वारा क्षेत्रीय गठबंधन बनाने के लिए एक राजनीतिक विवाह था। वीरभद्र वास्तव में रुद्रमा देवी के अनुपयुक्त था और उन्होने रुद्रमा देवी के प्रशासन में कोई भूमिका नहीं निभाई । वीरभद्र से रुद्रमा देवी को दो बेटियाँ हुई। रुद्रमा देवी की मृत्यु अंबादेव से लड़ते हुए संभवतः १२८९ में हुई। हालांकि कुछ सूत्रों का कहना है कि वह १२९५ तक जीवित थी। उनकी मृत्यु के पश्चात उनकी बेटियों में से एक के पुत्र प्रतापरूद्र ने राजगद्दी संभाली, परंतु रुद्रमादेवी के काल का समृद्ध राजपाट अब न के बराबर रह गया था। [[चित्र:Rani rudramma devi fort.jpg|अंगूठाकार|रुद्रमा देवी का किला]] ==वर्तमान में== फिल्म निर्माता गुणशेखर ने रुद्रमा देवी के जीवन पर फिल्म बनाई। [[अल्लू अर्जुन]], [[राना दग्गुबाटि]], [[प्रकाश राज]] और [[कृष्णम राजू]] के साथ एक तेलगु फिल्म रुद्रमा देवी में [[अनुष्का शेट्टी]] ने रुद्रमा देवी की भूमिका निभाई। [[रुद्रमादेवी (फ़िल्म)|रुद्रमादेवी]] नामक यह फ़िल्म 26 जून 2015 को प्रदर्शित हुई। जिसमें [[अनुष्का शेट्टी]] मुख्य भूमिका रुद्रमा देवी बनी हैं।<ref>{{cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-06/news-interviews/34280826_1_anushka-period-film-gunashekar |title=Anushka to do a Tamil-Telugu period film? |publisher=Times of India |date=6 October 2012 |accessdate=24 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709103852/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-06/news-interviews/34280826_1_anushka-period-film-gunashekar |archive-date=9 जुलाई 2013 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:भारतीय महिला शासक]] [[श्रेणी:काकतीय वंश के शासक]] [[श्रेणी:तेलुगु क्षेत्र के शासक ]] "सामाजिक कार्यकर्ता राकेश देवडे़ बिरसावादी के अनुसार रुद्रमादेवी एक बहादुर साहसी तथा पराक्रमी आदिवासी योद्धा थी लेकिन इतिहास में उन्हें वो सम्मान आज तक नहीं मिला जिसकी वह असली हकदार है। जिन्होंने उंगली तक नहीं कटाई उनका गुणगान किया गया लेकिन जिन्होंने राष्ट्र के खातिर अपने प्राण न्यौछावर कर दिए उनका इतिहास में उल्लेख नहीं किया जाना अत्यंत दुःखद है।" ehexw982aa305kv0c8hyzhgjwdodo25 लौकिक संस्कृत 0 658287 6632161 6617919 2026-10-23T07:48:36Z SM7 89247 [[Special:Contributions/TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[User talk:TheTarget2027|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:SM7|SM7]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 2854460 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[संस्कृत भाषा]] 0dgup0v69n1el0we3agz3lyufzsae75 गेंडोली 0 676020 6632251 6266262 2026-10-23T10:12:44Z ~2026-56787-63 955381 6632251 wikitext text/x-wiki [[चित्र:MODI.jpg|अंगूठाकार|modi restaurant]] {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2015}} '''गेंडोली''' राजस्थान के बूंदी जिला के पास में बसा हुआ एक छोटा गाँव है जोकि जिले से 40 किलोमीटर दूर है अरावली पर्वतमाला के नजदीक स्थित है ==इतिहास== बूंदी के वीर इतिहास में गेंडोली का नाम प्रमुख हैं। सूर्यमल्ल मिश्रण द्वारा लिखी गयी "रंग में भंग " से इस गाँव का इतिहास जुडा हुआ हे. प्राचीन काल में बूंदी के राज्य होने के समय गेंडोली का नाम गणनापुर था। यह पर इतिहास में यह मिथकों के अनुसार बूंदी की राजधानी हुआ करती थी। यह पर इतिहास से जोड़ने वाली कई कड़ियाँ हमको देखने को मिलती हे . संक्षिप्त में , यह का इतिहास बहुत खास होने की वजह से इसे बहुत कम ही लोग जन पाए हे और कुछ लोग मिथकीय कहानियो के आधार पर गाँव का इतिहास बताते है। <br /> [[चित्र:Jyoti murtikala udyog.jpg|अंगूठाकार|JYOTI MURTIKALA UDYOG]] ==दर्शनीय स्थल== ''Kanchan Dham'' यह गेण्डोली और फोलाई के बिच में स्थित है! ===प्राचीन जैन मंदिर=== यह प्राचीन जैन मंदिर तक़रीबन ५०० साल पुराना हैं। इस प्राचीन मंदिर के अंदर जैन समुदाय के भगवन की मूर्ति विराजमान हे . साथ ही यह पर प्राचीन काल की पुरानी भित्तिचित्र कला के भी ३ ४ उदाह्रहण हे . मिथकों के अनुसार यह पूरा मंदिर केवल एक ही खम्भे पर टिका हुआ हे , तथा इस महेल के निचे कई गलियारे हे जो की इसे कए अंजन जगहों से जोड़ते हे. जैन समुदाय के दृष्टिकोण से यह मंदिर काफी पवित्र हे . ===नीलकंठ महादेव मंदिर=== यह मुख्या सड़क RJSH29 से लगभग ३ किलोमीटर दूर स्थित हे . प्राचीन मान्यतो के अनुसार यहाँ पर 36 करोड़ देवी देवताओ की प्रतिमाये विराजमान थी जिनमे से अब प्राकर्तिक घटनाओ की वजह से लगभग ५०-६० ही बाकि रह गयी हे. इस पवित्र स्थान में श्री शिव शंकर भोलेनाथ का शिवलिंग विद्यमान हे जो की लगभग 5000 साल प्राचीन हे . शिवलिंग वर्त्तमान में भी सुरक्षित स्थिति में हे,और अन्य मूर्तियाँ जीर्णोद्धार स्थिति में हैं। ===श्री चाचोलिया हनुमान जी का मंदिर=== ये भी प्राचीनतम मंदिरों में से एक हे तथा यह पर श्रद्धालु बड़ी दूर दूर से आते हे . यह मंदिर भी पहाडियों के तलहटी में बसा हुआ हे. ===मंशापूर्ण हनुमान जी का मंदिर=== यह भी मुख्या बाजार में ही स्थित हे. मंदिर बहुत सुन्दर हे. ==श्री कंकाली माता दी मंदिर== श्री कंकाली माता का मंदिर मुख्य सडक से 1/2km दूर रेगर बस्ती की ओर स्तिथ है। ये कंकाली माता का मन्दिर बहुत ही पुराना, व बताया जाता है, कि मंदिर की जगह जंगल था जहॉ कंकाली माता की मुरत मिली जहॉ कंकाली माता का भव्य मंदिर जीवन जी रेगर द्वारा बनाया गया मंदिर कि जमीन उनकी खुद कि थी उनके परिवार मै उनका पुत्र रामदेव रेगर था और रामदेव रेगर के तीन लाडले थे रामस्वरूप ओमप्रकाश जगदीश अभी वर्तमान मै रामस्वरूप के लडको संजय और राजेश ने इसे दोबारा बनाया हैं। इस मंदिर मे भैरव बाबा, चावण्ड माता, लाल बाई, ठाकुर बाबा, के दर्शनिय स्थल स्तिथ है। हर नवरात्रो मे माता रानी की पुजा की जाती है। तथा हर वर्ष नवरात्री मे माता की रैली(नैजा) डोल नंगारो के साथ पुरे गाव मे निकाली जाती है। ==श्री बिजासन माता मंदिर == बिजासन माता मंदिर गेंडोली खुर्द गांव की अरावली पर्वतमाला की गोद में मौजूद हैं। यह मंदिर पर्वत की खड़ी चढ़ाई पर स्थित है। यहां पर भक्तों की मुराद पूरी होती है।<br /> ==होटल और रेस्टोरेंट== 1.[https://goo.gl/maps/8nLw1KiW9Eu मोदी होटल] 2.[https://goo.gl/maps/QPQWquQJiZv प्रजापति रेस्टोरेंट] 3.सैनी टी स्टाल 4.राठौर टी स्टाल 5.Paliwal photo studio ou5k34znms4d0l3mbn1mawj403h4crh हरजीत सिंह सज्जन 0 678065 6632152 6218647 2026-10-23T07:08:29Z SM7 89247 कड़ी तोड़ी जा रही: पृष्ठ "जेसन केनी" हटाया जा चुका है 6632152 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = [[द ऑनरेबल]] |name = हरजीत सज्जन |honorific-suffix = {{post-nominals|country=CAN|PC|OMM|MSM|CD|MP|size=100%}} |image = Harjit Sajjan - 2023 - P060539-646377 (cropped).jpg |office = [[कनाडा के रक्षा मंत्री]] |primeminister = [[जस्टिन ट्रूडो]] |term_start = 4 नवंबर, 2015 |term_end = |predecessor = जेसन केनी |successor = |riding1 = [[वैंकूवर दक्षिण]] |parliament1 = कनाडा |term_start1 = 19 अक्टूबर, 2015 |term_end1 = |predecessor1 = [[वेई यंग]] |successor1 = |birth_date = {{birth based on age as of date|44|2015|4|18}}<ref>{{cite news |url=http://www.vancouversun.com/news/Military+camaraderie+cuts+across+political+lines+candidates/10982041/story.html |title=Military camaraderie cuts across political lines for two B.C. candidates |newspaper=Vancouver Sun |date=April 18, 2015 |access-date=6 नवंबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151111142634/http://www.vancouversun.com/news/Military+camaraderie+cuts+across+political+lines+candidates/10982041/story.html |archive-date=11 नवंबर 2015 |url-status=live }}</ref> |birth_place = [[पंजाब, भारत]] |death_date = |death_place = |party = [[कनाडा की लिबरल पार्टी|लिबरल]] |spouse = कुलजीत कौर |children = 2 |allegiance = {{flag|कनाडा}} |branch = {{army|कनाडा}} |serviceyears = 1989–2014 |rank = लेफ्टिनेंट कर्नल }} '''हरजीत सिंह सज्जन''' PC&nbsp;OMM&nbsp;MSM&nbsp;CD&nbsp;[[हाउस ऑफ़ कॉमन्स, कनाडा|सांसद]]<span style="font-size:85%;"></span> (जन्म 1970 या 1971) एक कनाडियाई [[कनाडा की लिबरल पार्टी|लिबरल]] (उदारवादी) राजनीतिज्ञ, वर्तमान रक्षा मंत्री व [[दक्षिण वैंकुवर निर्वाचन क्षेत्र]] से [[हाउस ऑफ़ कॉमन्स, कनाडा]] के सांसद हैं। सज्जन संसद में पहली बार [[कनाडा के संघीय चुनाव, २०१५|2015 के संघीय चुनावों]] में चुने गये हैं। उन्होंने इस क्षेत्र से निवर्तमान सांसद [[कनाडा की कंज़र्वेटिव पार्टी]] के वेई यंग को हराया और ४ नवंबर २०१५ को [[जस्टिन ट्रूडो]] के मंत्रिमंडल में कनाडा के रक्षा मंत्री का पदभार ग्रहण किया। राजनीति में आने से पहले सज्जन वैंकुवर पुलिस विभाग में गैंग अपराध शाखा में जाँच अधिकारी (डिटेक्टिव) के पद पर कार्यरत थे। उन्हें अफगानिस्तान में स्थापित कनाडा के सैन्य बलों के लिये दी गई अपनी सेवा के लिये रेज़ीमेंटल कमांडर की पदवी भी मिली थी। सज्जन पहले [[कनाडा में सिख धर्म|सिख]] थे जिन्होंने कनाडा की किसी सैन्य रेज़ीमेंट की कमान संभाली थी। == प्रारंभिक जीवन == हरजीत सिंह सज्जन का जन्म [[पंजाब]] के [[होशियारपुर जिला|होशियारपुर जिले]] के बोम्बेली गांव में एक [[सिख]] परिवार में हुआ था। जब वो पांच वर्ष के थे तभी उनका परिवार [[कनाडा]] चला गया। वो [[वैंकुवर]] में पले बढे और डॉक्टर कुलजीत कौर से शादी की जिनसे उन्हें एक बेटा व एक बेटी हैं।<ref name="CBC profile">{{Cite web|url = http://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/harjit-sajjan-badass-canada-defence-minister-1.3304931|title = Harjit Sajjan: Meet Canada's new 'badass' defence minister|publisher = [[सीबीसी न्यूज़]]|date = 5 नवम्बर 2015|accessdate = 5 नवम्बर 2015|author = बलुजा, तमारा|archive-url = https://web.archive.org/web/20151105140205/http://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/harjit-sajjan-badass-canada-defence-minister-1.3304931|archive-date = 5 नवंबर 2015|url-status = live}}</ref> सज्जन ने वैंकुवर पुलिस विभाग में ११ वर्षों तक अधिकारी के तौर पर काम किया। यहाँ विभाग के गैंग अपराध शाखा में जाँच अधिकारी (डिटेक्टिव) के पद पर रहते हुए उन्होंने अपना कार्यकाल खत्म किया।<ref name="CBC profile" /> == सैन्य सेवा == सज्जन ने १९८९ में सेना में शामिल हुए और [[लेफ्टिनेंट कर्नल]] के पद पर रहते हुए कैनेडियन थल सेना में अपनी सेवाएँ दीं। सेना में अपने कार्यकाल के दौरान वो कंधार में शाही कैनेडियन रेज़ीमेंट की पहली बटालियन में शामिल हुए। अपने कार्यकाल में उन्हें ४ बार विदेश भेजा गया, एक बार [[बॉस्निया और हर्ज़ेगोविना]] और तीन बार अफगानिस्तान।<ref name="CBC profile"/> २०११ में वो ब्रिटिश कोलम्बियन रेज़ीमेंट के कप्तान नियुक्त हुए।<ref name="CBC profile"/><ref>{{cite web|author=गरिमा गोस्वामी|url=http://www.darpanmagazine.com/magazine/spotlight/taking-commandlieutenantcolonel-harjit-singh-sajjan|title=Taking Command - Lieutenant-Colonel Harjit Singh Sajjan|publisher=''दर्पण पत्रिका''|date=अप्रैल 20, 2013|accessdate=नवंबर ६, २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107030921/http://www.darpanmagazine.com/magazine/spotlight/taking-commandlieutenantcolonel-harjit-singh-sajjan/|archive-date=7 नवंबर 2015|url-status=dead}}</ref> [[कांधार]] प्राँत में तालिबान का प्रभाव कम करने के लिए २०१३ में इन्हें मेरिटोरियस सर्विस मेडल से सम्मानित किया गया। उन्हें कैनेडियन पीसकीपिंग मेडल से भी सम्मानित किया जा चुका है। वे ऑर्डर ऑफ मिलिटरी मेरिट सम्मान भी प्राप्त कर चुके हैं। ब्रिगेडियर जनरल डेविड फ्रेज़र ने कांधार अभियान में उन्हें "द बेस्ट सिंगल कैनेडियन इंटेलिजेंस एसेट" के रूप में मान्यता दी थी। <ref>{{Cite web|title = Who are we? Part 12: In defence of the rights of others (with video)|url = http://www.vancouversun.com/life/series+part+twelve+defence+rights+others+with+video/7209454/story.html?__lsa=8441-c112|website = www.vancouversun.com|accessdate = 2015-11-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20151109020846/http://www.vancouversun.com/life/series+part+twelve+defence+rights+others+with+video/7209454/story.html?__lsa=8441-c112|archive-date = 9 नवंबर 2015|url-status = live}}</ref> वे ब्रिटिश कोलम्बिया के लेफ्टिनेण्ट गवर्नर के [[ऐड-डि-कैम्‍प]] भी रह चुके हैं। <ref name=":0">[http://harjitsajjan.liberal.ca/biography/ Meet Harjit Sajjan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105133239/http://harjitsajjan.liberal.ca/biography/ |date=5 नवंबर 2015 }}, Liberal.ca.</ref> == कनाडा के रक्षा मंत्री == हरजीत [[कनाडा के संघीय चुनाव, २०१५|2015 के चुनाव ]] में वैंकूवर दक्षिण से चुनाव लड़े और निवर्तमान कंज़र्वेटिव साँसद वेई यंग को हराया।<ref>{{Cite news|url = http://globalnews.ca/news/2284476/liberal-harjit-sajjan-defeats-tory-incumbent-wai-young-in-vancouver-south/|title = Liberal Harjit Sajjan defeats Tory incumbent Wai Young in Vancouver South|work = ग्लोबल न्यूज़|author = जॉन एज़्पिरी|date = October 19, 2015|accessdate = October 19, 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151022232903/http://globalnews.ca/news/2284476/liberal-harjit-sajjan-defeats-tory-incumbent-wai-young-in-vancouver-south/|archive-date = 22 अक्तूबर 2015|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/canada-election-2015-list-of-elected-b-c-candidates-1.3279444|title = Canada election 2015: List of elected B.C. candidates|publisher = CBC News|date = October 19, 2015|accessdate = October 20, 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151111145013/http://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/canada-election-2015-list-of-elected-b-c-candidates-1.3279444|archive-date = 11 नवंबर 2015|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://economictimes.indiatimes.com/nri/nris-in-news/19-indian-canadians-elected-to-canadian-parliament/articleshow/49464520.cms|title = 19 Indian-Canadians elected to Canadian parliament|publisher = [[दि इकॉनोमिक टाइम्स]]|date = October 20, 2015|accessdate = October 20, 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151111145903/http://economictimes.indiatimes.com/nri/nris-in-news/19-indian-canadians-elected-to-canadian-parliament/articleshow/49464520.cms|archive-date = 11 नवंबर 2015|url-status = live}}</ref> प्रधानमंत्री [[जस्टिन ट्रूडो]] ने अपने ४ नवंबर २०१५ को गठित प्रथम मंत्रिमंडल में हरजीत को रक्षा मंत्री के पद की जिम्मेदारी दी।<ref>{{Cite web|title = Full list of Justin Trudeau's cabinet|url = http://www.cbc.ca/news/politics/full-list-of-justin-trudeau-s-cabinet-1.3300699|website = CBC News|access-date = 6 नवंबर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20190403163026/https://www.cbc.ca/news/politics/full-list-of-justin-trudeau-s-cabinet-1.3300699|archive-date = 3 अप्रैल 2019|url-status = live}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1970 दशक में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पंजाबी लोग]] [[श्रेणी:सिख लोग]] [[श्रेणी:कनाडा के रक्षा मंत्री]] [[श्रेणी:कनाडा के लोग]] [[श्रेणी:होशियारपुर के लोग]] [[श्रेणी:आप्रवासी भारतीय]] [[श्रेणी:कनाडा के वर्तमान सांसद]] efqpnayutqoqrazkjv36jiz58a190y2 कैटरीना कैफ़ की फ़िल्में 0 790670 6632177 6512805 2026-10-23T08:08:01Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632177 wikitext text/x-wiki [[File:Katrina Kaif 2015.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|कैटरीना कैफ़ फिल्म ''फैंटम'' के कार्यक्रम में]] [[कैटरीना कैफ़]] ब्रितानी भारतीय अभिनेत्री और मॉडल हैं जो मुख्य रूप से हिंदी फिल्म जगत में काम करती हैं। 2003 में कैटरीना ने व्यावसायिक रूप से असफल फ़िल्म'' [[बूम (2003 फ़िल्म)|बूम]]'' में एक भूमिका के साथ अपने अभिनय करियर की शुरुआत की थी। कैफ ने बाद में रोमांटिक कॉमेडी ''[[मैंने प्यार क्यूँ किया]]'' के साथ बॉलीवुड में व्यावसायिक सफलता अर्जित की। २००६ में कैटरीना की जोड़ी [[अक्षय कुमार]] के साथ [[हमको दीवाना कर गये (2006 फ़िल्म)|''हमको दीवाना कर गये'']] में बनाई गई जो आगे जाकर काफ़ी सफल रही। २००७ कैटरीना के लिए काफ़ी अच्छा रहा, इस साल उनकी चार फ़िल्म आई जो सब बड़ी हिट हुई।<ref>{{cite news|last=घोष|first=देबस्मिता|title=From Boom to Dhoom: Katrina Kaif's best movies|trans-title=बूम से धूम तक: कैटरीना कैफ की सबसे अच्छी फिल्में|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/From-Boom-to-Dhoom-Katrina-Kaif-s-best-movies/Article1-1127029.aspx|accessdate=22 फ़रवरी 2014|newspaper=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]|date=25 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221125944/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/from-boom-to-dhoom-katrina-kaif-s-best-movies/article1-1127029.aspx|archive-date=21 फ़रवरी 2014|url-status=live}}</ref> कैटरीना द्वारा [[न्यू यॉर्क (फिल्म)|''न्यू यॉर्क'']] में निभाया गए किरदार ने उन्हें अभिनय स्तर पर पहचान दिलाई। [[राजकुमार सन्तोषी]] की ''[[अजब प्रेम की ग़ज़ब कहानी]]'' उनकी अगली फ़िल्म थी जिसमें उनकी जोड़ी [[रणबीर कपूर]] के साथ बनाई गई थी। २०११ में वो [[ऋतिक रोशन]], [[फरहान अख्तर]], [[अभय देयोल]] और [[कल्की केकलां]] के साथ [[ज़ोया अख्तर]] की ''[[ज़िंदगी न मिलेगी दोबारा]]'' में दिखी। 2012 में उन्हें [[कबीर खान]] की जासूसी रोमांच फ़िल्म ''[[एक था टाइगर]]'' में देखा गया जो साल की सबसे बड़ी हिट रही। उसी वर्ष, कैटरीना ने [[यश चोपड़ा]] की रोमांस फिल्म ''[[जब तक है जान]]'' में अभिनय किया। 2013 में, कैटरीना [[विजय कृष्ण आचार्य]] द्वारा निर्देशित एक्शन रोमांच फिल्म ''[[धूम 3]]'' में [[आमिर खान]], [[अभिषेक बच्चन]] और [[उदय चोपड़ा]] के साथ एक सर्कस कलाकार की भूमिका में नज़र आईं। == फिल्मों की सूची == {| class="wikitable sortable" |+कुंजी | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=दर्शाता है वो फ़िल्में जो अभी तक रिलीज़ नहीं हुई है}} | दर्शाता है वो फ़िल्में जो अभी तक रिलीज़ नहीं हुई है |} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" |- style="text-align:center;" !वर्ष !फ़िल्म !चरित्र !टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००३]] || [[बूम (2003 फ़िल्म)|बूम]] || रीना कैफ़ || |- |[[:श्रेणी:2004में बनी तेलुगु फ़िल्म|२००४]] || [[मल्लीस्वारी (2004 फ़िल्म)|मल्लीस्वारी]] || राजकुमारी मल्लीस्वारी || तेलुगु फ़िल्म |- | rowspan="4" |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००५]] || [[मैंने प्यार क्यूँ किया]] || सोनिया || |- | [[अल्लरी पिदुगू (2005 फ़िल्म)|अल्लरी पिदुगू]] || श्वेता || तेलुगु फ़िल्म |- | [[बलराम बनाम तारादास (2005 फ़िल्म)|बलराम बनाम तारादास]] || सुप्रिया || मलयालम फ़िल्म |- | [[सरकार (2005 फ़िल्म)|सरकार]] || पूजा || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००६]] || [[हमको दीवाना कर गये (2006 फ़िल्म)|हमको दीवाना कर गये]] || जिया यशवर्धन || |- | rowspan="4" |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००७]] || [[नमस्ते लंदन (2007 फ़िल्म)|नमस्ते लंदन]] || जसमीत सिंह || |- | [[पार्टनर|पार्टनर]] || प्रिया जयसिंह || |- | [[वैलकम (2007 फ़िल्म)|वैलकम]] || संजना || |- | [[अपने|अपने]] || नंदिनी साराभाई || |- | rowspan="4" |[[:श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००८]] || [[रेस (२००८ फ़िल्म)|रेस]] || सोफिया || कैमियो |- | [[सिंह इज़ किंग]] || सोनिया सिंह || |- | [[हैलो (2008 फ़िल्म)|हैलो]] || कथावाचक || |- | [[युवराज (2008 फ़िल्म)|युवराज]] || अनुष्का बेंटन || |- | rowspan="4" |[[:श्रेणी:2009 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००९]] || [[न्यू यॉर्क (फिल्म)|न्यू यॉर्क]] || माया शेख || |- | [[ब्लू]] || निक्की || कैमियो |- | [[अजब प्रेम की ग़ज़ब कहानी]] || जेनिफ़र "जेन्नी" पिंटो || |- | [[दे दना दन]] || अंजलि कक्कड़ || |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2010 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१०]] || [[राजनीति (2010 फ़िल्म)|राजनीति]] || इंदु सेकसरिया / प्रताप || |- | [[तीसमार खां]] || अन्या खान || |- | rowspan="3" |[[:श्रेणी:2011 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०११]] || [[ज़िंदगी न मिलेगी दोबारा]] || लैला || |- | [[बॉडीगार्ड]] || ख़ुद || गीत "बॉडीगार्ड" में विशेष उपस्थिति |- | [[मेरे ब्रदर की दुल्हन]] || डिंपल दीक्षित || मनोनीत-फिल्मफेयर अवार्ड सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए |- | rowspan="3" |[[:श्रेणी:2012 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१२]] || [[अग्निपथ (2012 फ़िल्म)|अग्निपथ]] || चिकनी चमेली || गीत "[[चिकनी चमेली]]" में विशेष उपस्थिति |- | [[एक था टाइगर]] || ज़ोया हुमैनी || |- | [[जब तक है जान]] || मीरा थापर || |- | rowspan="3" |[[:श्रेणी:2013 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१३]] || [[मैं कृष्णा हूँ]] || [[राधा]] || कैमियो |- | [[बॉम्बे टॉकीज़ (फ़िल्म)|बॉम्बे टॉकीज़]] || ख़ुद || कैमियो |- | [[धूम 3]] || आलिया || |- |[[:श्रेणी:2014 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१४]] || [[बैंग बैंग]] || हरलीन साहनी || |- |[[:श्रेणी:2015 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१५]] || [[फैंटम (2015 फिल्म)|फैंटम]] ||नवाज मिस्त्री || |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2016 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१६]] || [[फितूर]] || फिरदौस नक़वी || |- | ''[[बार बार देखो]]'' | दिया वर्मा | |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2017 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१७]] || style="background:#FFFFCC;"|''[[जग्गा जासूस]]'' || श्रुति || फिल्मांकन || |- | ''[[टाइगर ज़िंदा है]]'' {{dagger|alt=दर्शाता है वो फ़िल्में जो अभी तक रिलीज़ नहीं हुई है}} | ज़ोया हुमैनी | |- |rowspan="2" |[[:श्रेणी:2018 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2018]] || [[ठग्स ऑफ हिंदोस्तान]] ||सुरैया | |- |''[[ज़ीरो (2018 फ़िल्म)|ज़ीरो]]'' | | |- |2023 |[[टाइगर 3]] |ज़ोया हुमैनी | |- |2024 |मैरी क्रिसमस | | |} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] gu034q2f14ig727pw9vu0vmsnjls87h 6632191 6632177 2026-10-23T08:10:32Z Sanjeev bot 127039 बॉट: कड़ी के रूप में शब्द की आवृत्ति को हटाया। 6632191 wikitext text/x-wiki [[File:Katrina Kaif 2015.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|कैटरीना कैफ़ फिल्म ''फैंटम'' के कार्यक्रम में]] [[कैटरीना कैफ़]] ब्रितानी भारतीय अभिनेत्री और मॉडल हैं जो मुख्य रूप से हिंदी फिल्म जगत में काम करती हैं। 2003 में कैटरीना ने व्यावसायिक रूप से असफल फ़िल्म'' [[बूम (2003 फ़िल्म)|बूम]]'' में एक भूमिका के साथ अपने अभिनय करियर की शुरुआत की थी। कैफ ने बाद में रोमांटिक कॉमेडी ''[[मैंने प्यार क्यूँ किया]]'' के साथ बॉलीवुड में व्यावसायिक सफलता अर्जित की। २००६ में कैटरीना की जोड़ी [[अक्षय कुमार]] के साथ [[हमको दीवाना कर गये (2006 फ़िल्म)|''हमको दीवाना कर गये'']] में बनाई गई जो आगे जाकर काफ़ी सफल रही। २००७ कैटरीना के लिए काफ़ी अच्छा रहा, इस साल उनकी चार फ़िल्म आई जो सब बड़ी हिट हुई।<ref>{{cite news|last=घोष|first=देबस्मिता|title=From Boom to Dhoom: Katrina Kaif's best movies|trans-title=बूम से धूम तक: कैटरीना कैफ की सबसे अच्छी फिल्में|language=अंग्रेज़ी|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/From-Boom-to-Dhoom-Katrina-Kaif-s-best-movies/Article1-1127029.aspx|accessdate=22 फ़रवरी 2014|newspaper=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]|date=25 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221125944/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/from-boom-to-dhoom-katrina-kaif-s-best-movies/article1-1127029.aspx|archive-date=21 फ़रवरी 2014|url-status=live}}</ref> कैटरीना द्वारा [[न्यू यॉर्क (फिल्म)|''न्यू यॉर्क'']] में निभाया गए किरदार ने उन्हें अभिनय स्तर पर पहचान दिलाई। [[राजकुमार सन्तोषी]] की ''[[अजब प्रेम की ग़ज़ब कहानी]]'' उनकी अगली फ़िल्म थी जिसमें उनकी जोड़ी [[रणबीर कपूर]] के साथ बनाई गई थी। २०११ में वो [[ऋतिक रोशन]], [[फरहान अख्तर]], [[अभय देयोल]] और [[कल्की केकलां]] के साथ [[ज़ोया अख्तर]] की ''[[ज़िंदगी न मिलेगी दोबारा]]'' में दिखी। 2012 में उन्हें [[कबीर खान]] की जासूसी रोमांच फ़िल्म ''[[एक था टाइगर]]'' में देखा गया जो साल की सबसे बड़ी हिट रही। उसी वर्ष, कैटरीना ने [[यश चोपड़ा]] की रोमांस फिल्म ''[[जब तक है जान]]'' में अभिनय किया। 2013 में, कैटरीना [[विजय कृष्ण आचार्य]] द्वारा निर्देशित एक्शन रोमांच फिल्म ''[[धूम 3]]'' में [[आमिर खान]], [[अभिषेक बच्चन]] और [[उदय चोपड़ा]] के साथ एक सर्कस कलाकार की भूमिका में नज़र आईं। == फिल्मों की सूची == {| class="wikitable sortable" |+कुंजी | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=दर्शाता है वो फ़िल्में जो अभी तक रिलीज़ नहीं हुई है}} | दर्शाता है वो फ़िल्में जो अभी तक रिलीज़ नहीं हुई है |} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" |- style="text-align:center;" !वर्ष !फ़िल्म !चरित्र !टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००३]] || [[बूम (2003 फ़िल्म)|बूम]] || रीना कैफ़ || |- |[[:श्रेणी:2004में बनी तेलुगु फ़िल्म|२००४]] || [[मल्लीस्वारी (2004 फ़िल्म)|मल्लीस्वारी]] || राजकुमारी मल्लीस्वारी || तेलुगु फ़िल्म |- | rowspan="4" |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००५]] || [[मैंने प्यार क्यूँ किया]] || सोनिया || |- | [[अल्लरी पिदुगू (2005 फ़िल्म)|अल्लरी पिदुगू]] || श्वेता || तेलुगु फ़िल्म |- | [[बलराम बनाम तारादास (2005 फ़िल्म)|बलराम बनाम तारादास]] || सुप्रिया || मलयालम फ़िल्म |- | [[सरकार (2005 फ़िल्म)|सरकार]] || पूजा || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००६]] || [[हमको दीवाना कर गये (2006 फ़िल्म)|हमको दीवाना कर गये]] || जिया यशवर्धन || |- | rowspan="4" |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००७]] || [[नमस्ते लंदन (2007 फ़िल्म)|नमस्ते लंदन]] || जसमीत सिंह || |- | [[पार्टनर|पार्टनर]] || प्रिया जयसिंह || |- | [[वैलकम (2007 फ़िल्म)|वैलकम]] || संजना || |- | [[अपने]] || नंदिनी साराभाई || |- | rowspan="4" |[[:श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००८]] || [[रेस (२००८ फ़िल्म)|रेस]] || सोफिया || कैमियो |- | [[सिंह इज़ किंग]] || सोनिया सिंह || |- | [[हैलो (2008 फ़िल्म)|हैलो]] || कथावाचक || |- | [[युवराज (2008 फ़िल्म)|युवराज]] || अनुष्का बेंटन || |- | rowspan="4" |[[:श्रेणी:2009 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००९]] || [[न्यू यॉर्क (फिल्म)|न्यू यॉर्क]] || माया शेख || |- | [[ब्लू]] || निक्की || कैमियो |- | [[अजब प्रेम की ग़ज़ब कहानी]] || जेनिफ़र "जेन्नी" पिंटो || |- | [[दे दना दन]] || अंजलि कक्कड़ || |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2010 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१०]] || [[राजनीति (2010 फ़िल्म)|राजनीति]] || इंदु सेकसरिया / प्रताप || |- | [[तीसमार खां]] || अन्या खान || |- | rowspan="3" |[[:श्रेणी:2011 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०११]] || [[ज़िंदगी न मिलेगी दोबारा]] || लैला || |- | [[बॉडीगार्ड]] || ख़ुद || गीत "बॉडीगार्ड" में विशेष उपस्थिति |- | [[मेरे ब्रदर की दुल्हन]] || डिंपल दीक्षित || मनोनीत-फिल्मफेयर अवार्ड सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए |- | rowspan="3" |[[:श्रेणी:2012 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१२]] || [[अग्निपथ (2012 फ़िल्म)|अग्निपथ]] || चिकनी चमेली || गीत "[[चिकनी चमेली]]" में विशेष उपस्थिति |- | [[एक था टाइगर]] || ज़ोया हुमैनी || |- | [[जब तक है जान]] || मीरा थापर || |- | rowspan="3" |[[:श्रेणी:2013 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१३]] || [[मैं कृष्णा हूँ]] || [[राधा]] || कैमियो |- | [[बॉम्बे टॉकीज़ (फ़िल्म)|बॉम्बे टॉकीज़]] || ख़ुद || कैमियो |- | [[धूम 3]] || आलिया || |- |[[:श्रेणी:2014 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१४]] || [[बैंग बैंग]] || हरलीन साहनी || |- |[[:श्रेणी:2015 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१५]] || [[फैंटम (2015 फिल्म)|फैंटम]] ||नवाज मिस्त्री || |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2016 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१६]] || [[फितूर]] || फिरदौस नक़वी || |- | ''[[बार बार देखो]]'' | दिया वर्मा | |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2017 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१७]] || style="background:#FFFFCC;"|''[[जग्गा जासूस]]'' || श्रुति || फिल्मांकन || |- | ''[[टाइगर ज़िंदा है]]'' {{dagger|alt=दर्शाता है वो फ़िल्में जो अभी तक रिलीज़ नहीं हुई है}} | ज़ोया हुमैनी | |- |rowspan="2" |[[:श्रेणी:2018 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2018]] || [[ठग्स ऑफ हिंदोस्तान]] ||सुरैया | |- |''[[ज़ीरो (2018 फ़िल्म)|ज़ीरो]]'' | | |- |2023 |[[टाइगर 3]] |ज़ोया हुमैनी | |- |2024 |मैरी क्रिसमस | | |} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] ed2zceju1mven0y9kzu6qv5hgihw6nz हेमलता लावानम 0 793399 6632271 6623393 2026-10-23T10:54:02Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632271 wikitext text/x-wiki '''हेमलता लुवानम''' (२६ फ़रवरी १९३२ - १९ मार्च २००८) एक भारतीय समाज सुधारक, [[लेखक]] और नास्तिक थे जिन्होंने अस्पृश्यता और जाति व्यवस्था के खिलाफ विरोध किया था। वह अपने पति लववानम के साथ संस्कार का सह-संस्थापक भी थे। ==जीवन== हेमलता का जन्म २६ फरवरी १९३२ को [[ब्रिटिश]] [[भारत]] के [[मद्रास प्रैज़िडन्सी|मद्रास प्रेसीडेंसी]] में विनुकोंडा में हुआ था, जो अब [[आंध्र प्रदेश]] के [[गुंटूर]] जिले में है। वह तेलगू कवि गुरुम जोशुआ और मीरायमा की बेटी थीं और सामाजिक सुधारक गोपाराजू रामचंद्र राव और सरस्वती गोरा की बेटी थीं, जो नास्तिक समाज सुधारक थे और विजयवाड़ा में नास्तिक केंद्र के संस्थापक थे।<ref>{{cite web |title=Reformist’s life to be chronicled |url=http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/reformists-life-to-be-chronicled/article5360473.ece |access-date=17 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131120192115/http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/reformists-life-to-be-chronicled/article5360473.ece |archive-date=20 नवंबर 2013 |url-status=live }}</ref> हेमलता सामसर के संस्थापक सचिव थे, एक गैर-सरकारी संगठन जो मानवतावाद, सामाजिक न्याय, मानव अधिकार और आंध्र प्रदेश राज्य में सामाजिक-आर्थिक विकास के लिए काम करती थी। ==पुरस्कार और मान्यता== हेमलता ने [[हैदराबाद]] में पॉटी श्रीरामुलू तेलुगु विश्वविद्यालय से सामाजिक कार्य में डॉक्टरेट की उपाधि प्राप्त की।<ref>{{cite web |title=Telegu University to confer Doctorate to Hemalata |url=http://www.oneindia.com/2007/02/25/telegu-university-confer-doctorate-hemalata.html |access-date=25 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924060452/http://www.oneindia.com/2007/02/25/telegu-university-confer-doctorate-hemalata.html |archive-date=24 सितंबर 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title=True purpose of education is character-building|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/true-purpose-of-education-is-characterbuilding/article1803121.ece|access-date=27 February 2007|newspaper=[[The Hindu]]}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> नेशनल बुक ट्रस्ट ऑफ इंडिया ने राष्ट्रीय जीवनी श्रृंखला में उनकी एक जीवनी प्रकाशित की, जिसमें वकुलभरणम ललिता और कॉम्पली सुंदर ने लिखा था। २००४ में उन्होंने रामिनेनी फाउंडेशन पुरस्कार विसेषा पुरसराम जीता।<ref>{{cite web|title=http://wikimirror-article.apache.aol.com/en/index.php/Ramineni_Foundation_Awards|url=http://wikimirror-article.apache.aol.com/en/index.php/Ramineni_Foundation_Awards}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> २००३ में उन्होंने सामाजिक कार्य के क्षेत्र में उनके योगदान के लिए [[आंध्र प्रदेश]] के राज्यपाल [[सुरजीत सिंह बरनाला]] से एक रेड एंड व्हाईट ब्रेवरी पुरस्कार प्राप्त किया।<ref>{{cite news|title=NBT to release Hemalatha Lavanam’s biography today|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/nbt-to-release-hemalatha-lavanams-biography-today/article6116408.ece|access-date=15 June 2014|newspaper=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140616052923/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/nbt-to-release-hemalatha-lavanams-biography-today/article6116408.ece|archive-date=16 जून 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Book on Hemalatha Lavanam released|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/book-on-hemalatha-lavanam-released/article6118601.ece|access-date=16 June 2014|newspaper=[[The hindu]]}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता]] jo7cujtb0ebf9qx1hrebzhqzfd32g4s अनिल यशवंत टिपनीस 0 797767 6632239 4814061 2026-10-23T09:00:30Z The Tigers Squadron 949473 /* */ 6632239 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person|honorific prefix=[[एयर चीफ मार्शल]]|honorific_prefix=[[Air Chief Marshal]]|name=अनिल यशवंत टिपनीस|honorific suffix=[[Param Vishisht Seva Medal|PVSM]], [[Ati Vishisht Seva Medal|AVSM]], [[Vayu Sena Medal|VM]], ADC|honorific_suffix=[[Param Vishisht Seva Medal|PVSM]], [[Ati Vishisht Seva Medal|AVSM]], [[Vayu Sena Medal|VM]], ADC|image=Air Chief Marshal Anil Yashwant Tipnis.png|birth_date=September 15, 1940|allegiance={{flagicon|India}} [[भारत|India]]|branch={{air force|India|1950}}|serviceyears=December 31, 1961 &ndash; 2001|rank=[[File:Air Chief Marshal of IAF.png|30px]] [[Air Chief Marshal]]|unit=[[No. 7 Squadron IAF]]|commands=[[Western Air Command]]<br><br>[[Central Air Command]]<br>[[Indian Air Force]]|battles=[[Indo-Pakistani War of 1965]]<br>[[१९७१ का भारत-पाक युद्ध|Indo-Pakistani War of 1971]]<br />[[Kargil War]]|caption=एयर चीफ मार्शल अनिल यशवंत टिपनीस}} '''अनिल यशवंत टिपनीस''' पीबीएसएम, एवीएसएम, वीएम, एडीसी (जन्म 15 सितंबर 1940) ने 31 दिसंबर 1998 से 31 दिसंबर 2001 तक [[भारतीय वायुसेना|भारतीय वायु सेना]] के [[एयर चीफ़ मार्शल|एयर चीफ मार्शल]] के रूप में कार्य किया। उन्होंने कारगिल युद्ध के दौरान वायु सेना को हमले करने का आदेश दिया था <ref>{{Cite web|work=Indian Air Force|title=Ex-Chiefs Gallery|url=http://indianairforce.nic.in/show_exchief.php?pg_id=19&ch=31|accessdate=2011-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430222917/http://indianairforce.nic.in/show_exchief.php?pg_id=19&ch=31|archive-date=30 अप्रैल 2012|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:1940 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] a77fwj72405ygxkal9esw9d9te6lf3v राणा अय्यूब 0 799833 6632279 6503653 2026-10-23T10:57:35Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632279 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता|date=अप्रैल 2017}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name=राणा अय्यूब |image=RANA AYYUB.jpg |caption=राणा अय्यूब 2016 में |birth_date={{birth date and age|df=y|1984|5|1}} |nationality=भारतीय |occupation=पत्रकार, लेखक, स्तंभकार |religion= [[इस्लाम]]}} '''राणा अय्यूब''' एक [[भारत|भारतीय]] पत्रकार है।<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/11/11/indias-supreme-court-endorses-right-wing-vision-relegating-muslims-second-class-citizens/|title=India’s Supreme Court endorses right-wing vision relegating Muslims to second-class citizens|access-date=13 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113144544/https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/11/11/indias-supreme-court-endorses-right-wing-vision-relegating-muslims-second-class-citizens/|archive-date=13 नवंबर 2019|url-status=live}}</ref> वह पहले [[तहलका|तहलका समाचार पत्र समूह]] के लिए एक पत्रकार के रूप में काम कर चुकी है, और अब एक स्वतंत्र स्तंभकार हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.ndtv.com/author/rana-ayyub |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 अप्रैल 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321184908/http://www.ndtv.com/author/rana-ayyub |archive-date=21 मार्च 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstpost.com/politics/tehelka-didnt-run-rana-ayyubs-gujarat-riots-story-because-it-was-incomplete-tarun-tejpal-2808414.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 अप्रैल 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170307033635/http://www.firstpost.com/politics/tehelka-didnt-run-rana-ayyubs-gujarat-riots-story-because-it-was-incomplete-tarun-tejpal-2808414.html |archive-date=7 मार्च 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/authors/rana-ayyub |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 अप्रैल 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213164604/http://www.dnaindia.com/authors/rana-ayyub |archive-date=13 फ़रवरी 2017 |url-status=live }}</ref> इसके मुख्य संपादक [[तरुण तेजपाल]] के खिलाफ [[यौन उत्पीड़न]] के आरोप की हैंडलिंग के खिलाफ नवंबर 2013 में राणा अय्यब ने तहलका से इस्तीफा दे दिया था।<ref name="ToI_DNA_2015">{{Cite news|title=DNA takes down article critical of Amit Shah|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Outrage-on-social-media-after-DNA-takes-down-article-critical-of-Amit-Shah/articleshow/38264714.cms|accessdate=12 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713082546/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Outrage-on-social-media-after-DNA-takes-down-article-critical-of-Amit-Shah/articleshow/38264714.cms|archive-date=13 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Tehelka scandal: Senior editor Rana Ayyub quits in protest|url=http://www.firstpost.com/india/tehelka-scandal-senior-editor-rana-ayyub-quits-in-protest-1250617.html|publisher=Firstpost<nowiki>]]</nowiki>|access-date=14 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110221501/http://www.firstpost.com/india/tehelka-scandal-senior-editor-rana-ayyub-quits-in-protest-1250617.html|archive-date=10 नवंबर 2016|url-status=dead}}</ref> गुजरात के फर्जी मुठभेड़ों की अय्यूब की जांच आउटलुक पत्रिका ने दुनिया भर में बीस महानतम पत्रिका कहानियों में से एक के रूप में सूचीबद्ध की है।  <ref>{{Cite web |url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/the-20-greatest-magazine-stories/295660 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 अप्रैल 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412095327/http://www.outlookindia.com/magazine/story/the-20-greatest-magazine-stories/295660 |archive-date=12 अप्रैल 2017 |url-status=live }}</ref> वे गुजरात फाइलज़: एनाटॉमी ऑफ ए कवर अप की लेखक हैं। <ref>{{Cite web |url=http://www.caravanmagazine.in/vantage/lone-soldier-excerpt-rana-ayyub-gujarat-files |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 अप्रैल 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428203556/http://www.caravanmagazine.in/vantage/lone-soldier-excerpt-rana-ayyub-gujarat-files |archive-date=28 अप्रैल 2017 |url-status=dead }}</ref> टाइम पत्रिका द्वारा उनका नाम उन दस वैश्विक पत्रकारों में शामिल किया गया है, जो अपने जीवन के लिए सबसे अधिक खतरों का सामना करते हैं। उन्हें द न्यू यॉर्कर द्वारा प्रोफाइल भी किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://time.com/5560829/one-free-press-10-most-urgent-journalists-april/|title=Read About 10 Journalists Now Facing the 'Most Urgent' Threats to Press Freedom Around the World|website=Time|language=en|access-date=2022-02-09|archive-date=7 नवंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107224637/https://time.com/5560829/one-free-press-10-most-urgent-journalists-april/|url-status=dead}}</ref> == पुरस्कार और मान्यता == अक्टूबर 2011 में, राणा अय्यूब ने पत्रकारिता के क्षेत्र में उत्कृष्टता के लिए संस्कृति पुरस्कार प्राप्त किया।<ref>{{Cite web|title=Sanskriti awards to Kashmiri writer, sarangi maestro|url=http://archive.indianexpress.com/news/sanskriti-awards-to-kashmiri-writer-sarangi-maestro/861865/|accessdate=4 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501183011/http://archive.indianexpress.com/news/sanskriti-awards-to-kashmiri-writer-sarangi-maestro/861865|archive-date=1 मई 2016|url-status=live}}</ref> अभिनेत्री ऋचा चडा ने दावा किया है कि उसने राणा अय्यूब, जो उसकी दोस्त भी है, से  2016 में फिल्म [[चॉक एन डस्टर|चाक एन डस्टर]] में एक पत्रकार की भूमिका के लिए प्रेरणा  ली है। <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Richa-Chadda-to-play-a-journalist/articleshow/47813780.cms]</ref> == विवाद == [[तरुण तेजपाल|तरुण तेजपाल सेक्स]] और शोमा चौधरी ने विवाद किया अय्यूब का दावा कि गुजरात में फर्जी मुठभेड़ों पर उनकी कहानी, आठ महीने की गुप्त जांच का परिणाम थी, और इसे छोड़ दिया। जपाल के अनुसार, अय्यूब की कहानी "अपूर्ण" थी।चौधरी के अनुसार, अय्यूब की कहानी "आवश्यक संपादकीय मानकों को पूरा नहीं करती थी।"<ref name="FP">{{Cite web|title=We didn’t run Rana Ayyub’s Gujarat riots story because it was incomplete: Tarun Tejpal|url=http://www.firstpost.com/politics/tehelka-didnt-run-rana-ayyubs-gujarat-riots-story-because-it-was-incomplete-tarun-tejpal-2808414.html|access-date=14 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307033635/http://www.firstpost.com/politics/tehelka-didnt-run-rana-ayyubs-gujarat-riots-story-because-it-was-incomplete-tarun-tejpal-2808414.html|archive-date=7 मार्च 2017|url-status=dead}}</ref> अय्यूब ने तेजपाल और चौधरी के इस तर्क पर प्रतिक्रिया देकर कहा है कि:{{Quote|I must say I am not the only one to complain about dropped stories in Tehelka, the list is fairly big...Shoma Choudhury and Tarun Tejpal of Tehelka cited editorial decisions and gaps. The book is a bestseller and is getting rave reviews for its content. Let the reader be the judge.<ref name="FP"></blockquote><ref name="Frontline July 2016">{{cite news |url=http://www.frontline.in/books/on-the-trail-of-the-real-culprits/article8755811.ece |title=On the trail of the real culprits |publisher=Frontline |date=8 July 2016 |accessdate=18 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160622171318/http://www.frontline.in/books/on-the-trail-of-the-real-culprits/article8755811.ece |archive-date=22 जून 2016 |url-status=live }}</ref>|text=मुझे कहना होगा कि तहलका में छोड़ी हुई कहानियों के बारे में शिकायत करने वाली केवल मैं नहीं हूं, सूची काफी बड़ी है ... तहलका के शोमा चौधरी और तरुण तेजपाल ने संपादकीय निर्णय और गैप्स का हवाला दिया। किताब एक बेस्टसेलर है और इसकी सामग्री की बड़े जोश से समीक्षा हो रही है। पाठक न्यायाधीश बनें<ref name="FP" />}} == पुस्तक == ''गुजरात फाइलज़: ऐनाटॉमी ऑफ ए कवर अप'' में, अयूब ने गुजरात के कई नौकरशाहों और पुलिस अफसरों की छुपा रिकॉर्डिंग डिवाइस का इस्तेमाल करते हुए रिकॉर्डिंग की। 2002 के गुजरात दंगों और पुलिस मुठभेड़ हत्याओं पर नौकरशाहों और पुलिस अधिकारियों के विचारों को उजागर करने के लिए एक गुप्त जांच के दौरान रिकॉर्डिंग की गई थी। वो अपने को अमेरिकी फिल्म संस्थान की छात्र मैथिली त्यागी, जो [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] की मान्यताओं के लिए एक वैचारिक संबंध रखने वाली है, के रूप में प्रस्तुत कर रही थी। इसने उन्हें रिकॉर्डिंग करने में सक्षम बनाया। <ref>{{Cite web|title=How Rana Ayyub had to become Maithili Tyagi for her investigations in Gujarat|url=http://scroll.in/article/808702/how-rana-ayyub-had-to-become-maithili-tyagi-for-her-investigations-in-gujarat|access-date=14 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221235149/http://scroll.in/article/808702/how-rana-ayyub-had-to-become-maithili-tyagi-for-her-investigations-in-gujarat|archive-date=21 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gujarat Files: Anatomy of a Cover Up|url=https://books.google.co.in/books?id=0kf4jwEACAAJ&dq|access-date=14 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803215833/https://books.google.co.in/books?id=0kf4jwEACAAJ&dq|archive-date=3 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref><ref name="Outlook">{{Cite news|date=11 July 2016|title=Gujarat Gazetteer, By Maithili Tyagi|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/gujarat-gazetteer-by-maithili-tyagi/297417|accessdate=17 October 2016|publisher=Outlook|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018223116/http://www.outlookindia.com/magazine/story/gujarat-gazetteer-by-maithili-tyagi/297417|archive-date=18 अक्तूबर 2016|url-status=live}}</ref><ref name="Frontline July 2016">{{cite news |url=http://www.frontline.in/books/on-the-trail-of-the-real-culprits/article8755811.ece |title=On the trail of the real culprits |publisher=Frontline |date=8 July 2016 |accessdate=18 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160622171318/http://www.frontline.in/books/on-the-trail-of-the-real-culprits/article8755811.ece |archive-date=22 जून 2016 |url-status=live }}</ref><ref name="Mint June 2016">{{cite news|url=http://www.livemint.com/Leisure/hnE8QCMynIo66eS0VfmChK/Book-review-Gujarat-Files.html|title=Book review: Gujarat Files|publisher=Mint|date=4 June 2016|accessdate=17 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918085812/http://www.livemint.com/Leisure/hnE8QCMynIo66eS0VfmChK/Book-review-Gujarat-Files.html|archive-date=18 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref name="Business Standard June 2016">{{Cite news|date=25 June 2016|title=Gujarat Files: Rana Ayyub and stinging truths|url=http://www.business-standard.com/article/specials/gujarat-files-rana-ayyub-and-stinging-truths-116062400580_1.html|accessdate=17 September 2016|publisher=Business Standard|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090606/http://www.business-standard.com/article/specials/gujarat-files-rana-ayyub-and-stinging-truths-116062400580_1.html|archive-date=18 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref name="Express May 2016">{{Cite news|date=30 May 2016|title=Gujarat Files: Sting claims political pressure in Gujarat riots|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/sting-claims-political-pressure-in-gujarat-riots-narendra-modi-govt-2822765/|accessdate=18 September 2016|publisher=Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20160913172311/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/sting-claims-political-pressure-in-gujarat-riots-narendra-modi-govt-2822765/|archive-date=13 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref name="Wire">{{Cite news|date=1 July 2016|title=What the Silence Over Rana Ayyub’s ‘Gujarat Files’ Tells Us|url=http://thewire.in/47407/goodbye-satyameva-jayate-telling-silence-on-rana-ayyubs-gujarat-files/|accessdate=17 September 2016|publisher=The Wire|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910113332/http://thewire.in/47407/goodbye-satyameva-jayate-telling-silence-on-rana-ayyubs-gujarat-files/|archive-date=10 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[बरखा दत्त]] * [[राजदीप सरदेसाई]] * [[आरफ़ा ख़ानम शेरवानी]] * [[असदुद्दीन ओवैसी]] * [[निस्तुला हेब्बार]] * [[रवीश कुमार]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://twitter.com/ranaayyub/status/782866459143790592 ट्विटर] [[श्रेणी:भारतीय स्तंभकार]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1984 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला पत्रकार]] [[श्रेणी:भारतीय लेखिका]] [[श्रेणी:आज़मगढ़ के महत्वपूर्ण व्यक्तित्व]] jtop0wspkhozv3j2n57uvx2in9k47mu क़ुदसिया बेगम 0 800611 6632268 6531411 2026-10-23T10:52:34Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632268 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mir_Miran_001.jpg|अंगूठाकार|लघुकृति उधम बाई का आतिशबाज़ी और नृत्य से मनोरंजन दर्शाती हुई (1742 CE में मीर मिरान द्वारा )]] '''कुदसिया बेगम ( उधम बाई ) '''(मृत्यु 1765), [[मुग़ल बादशाहों की सूची|मुग़ल बादशाह]] [[मुहम्मद शाह (मुगल)|मुहम्मद शाह]] की पत्नी और बादशाह [[अहमद शाह बहादुर]] की माँ थीं। उन्होंने वास्तविक रीजेंट, भारत में 1748 से 1754 तक सेवा की और वहाँ की व्यवस्थापकही रहीं।  == जीवनी == वह जन्म से हिन्दू थीं और उनका प्रारंभिक नाम <span>''उधम बाई ''था</span>। <ref name="google1">{{Cite book|first=Bilkees I. Latif|date=1 January 2010|title=Forgotten|url={{google books |plainurl=y |id=3-SCyobP0koC|p=50}}|pages=50–|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-306454-1|ISBN=978-0-14-306454-1}}</ref> पहली बार उनका परिचय शाही अदालत में एक नर्तकी के रूप में हुआ था और इस स्थिति को उन्होंने सदस्यों से पक्ष हासिल करने के लिए इस्तेमाल किया। समय के साथ सम्राट मुहम्मद शाह के मन में उनके लिए स्नेह उत्पन्न हुआ और उन्होंने उसे अपनी तीसरी पत्नी बनाया। बाद में उन्हें मनसबदार के रूप में नियुक्त किया, जो कि सेना में एक उच्च दर्जा था और जिसका मुख्य काम सम्राट की अनुपस्थिति में नियम और कानून बनाए रखना था।  मुहम्मद शाह की 1748 में मृत्यु के बाद, उनके बेटे [[अहमद शाह बहादुर]] (1725-1775) सम्राट बन गए। <ref>{{Cite web|title=delhi11|url=http://www.royalark.net/India4/delhi11.htm|publisher=Royalark.net|accessdate=2014-03-11}}</ref> एक विधवा के रूप में, उन्होंने ''कुदसिया बेग़म ''का नाम लिया। अहमद शाह बहादुर एक अप्रभावी शासक था और दृढ़ता से अपनी मां से प्रभावित था। उनके बारे में एक अफवाह थी कि उनका चक्कर, नवाब बहादुर जाविद खान के साथ था, जो कि जनाना के एक हिजड़ा अधीक्षक थे। जाविद खान की बाद में हत्या कर दी गई। जब नवाब इमाद-उल-मुल्क 1754 में दिल्ली पहुंचा तो उसने सम्राट और उसकी मां को गिरफ्तार कर कैदी बना लिया। उनकी शायद कारावास में ही मृत्यु हो गई, हालांकि सही तारीख और कब्र अज्ञात हैं।<ref name="Saha1997">{{Cite book|first=Dr. B. P. Saha|year=1997|title=Begams, concubines, and memsahibs|url={{google books |plainurl=y |id=qWbaAAAAMAAJ}}|publisher=Vikas Pub. House}}</ref> === इमारतें === [[चित्र:Reminiscences_of_Imperial_Delhi_Sonheri_or_Golden_Mosque.png|अंगूठाकार|लाल किले के पास मौजूद सुनहरी मस्जिद का निर्माण 1747 में किया गया था]] [[चित्र:Sixty_drawings_of_Mughal_monuments_and_architectural_details_Qudsiya_Bagh_1836.jpg|अंगूठाकार|यमुना तट पर उनके महल का निर्माण 1748 में किया गया था ]] लाल किला के पास सुनहरी मस्जिद का निर्माण 1747 से  1751 के बीच नवाब बहादुर जाविद खान के लिए किया गया था। <ref>{{Cite web|title=Ahmad Shah (Mughal emperor) - Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/10159/Ahmad-Shah|publisher=Britannica.com|accessdate=2014-03-11}}</ref> [[लाल क़िला|लाल किले]] के पास [[यमुना नदी]] के तट पर, उनके अपने महल और उद्यान का निर्माण 1748 में किया गया था। == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:१७६५ में मृत्यु]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य से सम्बन्धित स्त्रियाँ]] tesjwb5m2rlrjlg76zrjbeohim7o302 धर्मेन्द्र द्वारा अभिनीत फ़िल्में 0 842249 6632178 6495728 2026-10-23T08:08:12Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632178 wikitext text/x-wiki [[File:Dharmendra 2011.jpg|thumb|right|200px]] [[धर्मेन्द्र]] ([[पंजाबी]]: ਧਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਉਲ जन्म: ८ दिसंबर, १९३५) हिन्दी फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं। इनकी पत्नी [[हेमा मालिनी]], पुत्र [[बॉबी देओल]] और [[सनी देओल]] भी फ़िल्मों में करते हैं। धर्मेन्द्र 2004 से 2009 तक [[भारतीय]] राज्य [[राजस्थान]] के [[बीकानेर]] जिले से <ref>{{cite web|last1=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|title=Dharmendra - Action King: Comic leanings".|url=http://www.indianexpress.com/pictureStory.php?galId=1101&pg=3&view=3|accessdate=5 अक्तूबर 2017|archive-url=https://archive.today/20130126033726/http://www.indianexpress.com/pictureStory.php?galId=1101&pg=3&view=3|archive-date=26 जनवरी 2013|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पार्टी]] के लोकसभा सांसद थे। इन्होंने अपने फ़िल्मी कैरियर की शुरुआत १९६१ में [[बॉयफ्रैंड (1961 फ़िल्म)|बॉयफ्रैंड]]नामक फिल्म से की थी। <ref>{{cite web|last1=मिड डे|title=Hema Malini on 35th wedding anniversary"|url=http://www.mid-day.com/articles/love-is-togetherness-hema-malini-on-35th-wedding-anniversary/16181170|accessdate=5 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921114842/http://www.mid-day.com/articles/love-is-togetherness-hema-malini-on-35th-wedding-anniversary/16181170|archive-date=21 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> == प्रमुख फिल्में == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="65%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! [[वर्ष]] !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- | [[:श्रेणी:2013 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2013]] || [[यमला पगला दीवाना 2]] || धरम सिंह ढिलों || |- | [[:श्रेणी:2011 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2011]] || [[यमला पगला दीवाना]] || धरम सिंह ढिलों || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[अपने|अपने]] || बलदेव चौधरी || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[लाइफ़ इन ए... मेट्रो]] || अमोल || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[ओम शांति ओम|ओम शाँति ओम]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[हम कौन हैं?]] <ref>{{cite web|last1=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|title=Dharmendra is all set to play a double role"|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dharmendra-Minnisha-Lamba-Poonam-Dhillon-Ragini-Khanna-Ghuggi-and-Gippy-Grewal/articleshow/23775842.cms|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|accessdate=5 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028172307/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dharmendra-Minnisha-Lamba-Poonam-Dhillon-Ragini-Khanna-Ghuggi-and-Gippy-Grewal/articleshow/23775842.cms|archive-date=28 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[किस किस की किस्मत (2004 फ़िल्म)|किस किस की किस्मत]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[कैसे कहूँ कि प्यार है (2003 फ़िल्म)|कैसे कहूँ कि प्यार है]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[शिवा का इंसाफ (2003 फ़िल्म)|शिवा का इंसाफ]] || शिवा || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[द रिवेंज गीता मेरा नाम]] || बाबा ठाकुर || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[सुल्तान (2000 फ़िल्म)|सुल्तान]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[न्यायदाता (1999 फ़िल्म)|न्यायदाता]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[बरसात की रात (1998 फ़िल्म)|बरसात की रात]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[प्यार किया तो डरना क्या (1998 फ़िल्म)|प्यार किया तो डरना क्या]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[ज़ुल्म-ओ-सितम (1998 फ़िल्म)|ज़ुल्म-ओ-सितम]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[लोहा (1997 फ़िल्म)|लोहा]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[धर्म कर्म (1997 फ़िल्म)|धर्म कर्म]] || धर्मा || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[आतंक (1996 फ़िल्म)|आतंक]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[हिम्मतवर]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[रिटर्न ऑफ ज्वैलथीफ (1996 फ़िल्म)|रिटर्न ऑफ ज्वैलथीफ]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[मैदान-ए-जंग]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[आज़माइश]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[हम सब चोर हैं (1995 फ़िल्म)|हम सब चोर हैं]] || विजय कुमार || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[ताकत (1995 फ़िल्म)|ताकत]] || शक्ति सिंह || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[पापी देवता]] || रहीम ख़ान || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[महा शक्तिशाली (1994 फ़िल्म)|महा शक्तिशाली]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[जुआरी (1994 फ़िल्म)|जुआरी]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[कुंदन (1993 फ़िल्म)|कुंदन]] || एस कुंदन सिंह || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[क्षत्रिय (1993 फ़िल्म)|क्षत्रिय]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[ज़ुल्म की अदालत (1992 फ़िल्म)|ज़ुल्म की अदालत]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[खुले आम (1992 फ़िल्म)|खुले आम]] || शिव || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[तहलका (1992 फ़िल्म)|तहलका]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[हमला (1992 फ़िल्म)|हमला]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[वक्त का बादशाह (1992 फ़िल्म)|वक्त का बादशाह]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[विरोधी (1992 फ़िल्म)|विरोधी]] || इंस्पेक्टर शेखर || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[कल की आवाज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[पाप की आँधी (1991 फ़िल्म)|पाप की आँधी]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[मस्त कलंदर (1991 फ़िल्म)|मस्त कलंदर]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[कोहराम (1991 फ़िल्म)|कोहराम]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[हग तूफान (1991 फ़िल्म)|हग तूफान]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[त्रिनेत्र (फ़िल्म)|त्रिनेत्र]] || राजा || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[फरिश्ते (1991 फ़िल्म)|फरिश्ते]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[वीरू दादा (1990 फ़िल्म)|वीरू दादा]] || वीरू दादा || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[नाकाबंदी (1990 फ़िल्म)|नाकाबंदी]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[हमसे ना टकराना (1990 फ़िल्म)|हमसे ना टकराना]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[प्यार का कर्ज़ (1990 फ़िल्म)|प्यार का कर्ज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[वर्दी (फ़िल्म)|वर्दी]] || हवलदार भगवान सिंह || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[शहज़ादे (1989 फ़िल्म)|शहज़ादे]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[बटवारा (1989 फ़िल्म)|बटवारा]] || सुमेर सिंह || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[नफ़रत की आँधी (1989 फ़िल्म)|नफ़रत की आँधी]] || सोनू || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[सच्चाई की ताकत (1989 फ़िल्म)|सच्चाई की ताकत]] || हवलदार राम सिंह || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[हथियार (1989 फ़िल्म)|हथियार]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[सिक्का (1989 फ़िल्म)|सिक्का]] || विजय || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[इलाका (फ़िल्म)|इलाका]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[पाप को जला कर राख कर दूँगा (1988 फ़िल्म)|पाप को जला कर राख कर दूँगा]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[खतरों के खिलाड़ी (1988 फ़िल्म)|खतरों के खिलाड़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[साजिश (1988 फ़िल्म)|साजिश]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[मर्दों वाली बात (1988 फ़िल्म)|मर्दों वाली बात]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[सूरमा भोपाली (1988 फ़िल्म)|सूरमा भोपाली]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[महावीरा (1988 फ़िल्म)|महावीरा]] || अजय वर्मा || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[गंगा तेरे देश में (1988 फ़िल्म)|गंगा तेरे देश में]] || विजय राजेन्द्रनाथ || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[सोने पे सुहागा (१९८८ फ़िल्म)|सोने पे सुहागा]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[इंसानियत के दुश्मन (1987 फ़िल्म)|इंसानियत के दुश्मन]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[इंसाफ की पुकार (1987 फ़िल्म)|इंसाफ की पुकार]] || विजय || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[मेरा कर्म मेरा धर्म (1987 फ़िल्म)|मेरा कर्म मेरा धर्म]] || अजय शंकर शर्मा || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[जान हथेली पे (1987 फ़िल्म)|जान हथेली पे]] || सोनी || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[लोहा (1987 फ़िल्म)|लोहा]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[मर्द की ज़बान (1987 फ़िल्म)|मर्द की ज़बान]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[दादागिरी (1987 फ़िल्म)|दादागिरी]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[सुपरमैन (1987 फ़िल्म)|सुपरमैन]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[हुकूमत (1987 फ़िल्म)|हुकूमत]] || अर्जुन सिंह || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[वतन के रखवाले (1987 फ़िल्म)|वतन के रखवाले]] || महावीर || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[सल्तनत (फ़िल्म)|सल्तनत]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[मैं बलवान]] || इंस्पेक्टर चौधरी || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[गुलामी (1985 फ़िल्म)|गुलामी]] || रंजीत सिंह चौधरी || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[सितमगर (1985 फ़िल्म)|सितमगर]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[करिश्मा कुदरत का (1985 फ़िल्म)|करिश्मा कुदरत का]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[लावा (1985 फ़िल्म)|लावा]] || कथा कहने वाला || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[इंसाफ कौन करेगा (1984 फ़िल्म)|इंसाफ कौन करेगा]] || विरेन्द्र (वीरू) || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[द गोल्ड मैडल (1984 फ़िल्म)|द गोल्ड मैडल]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[राज तिलक (1984 फ़िल्म)|राज तिलक]] || ज़ोरावर सिंह || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[झूठा सच (1984 फ़िल्म)|झूठा सच]] || विजय || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[बाज़ी (1984 फ़िल्म)|बाज़ी]] || अजय || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[सनी (1984 फ़िल्म)|सनी]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[धर्म और कानून (1984 फ़िल्म)|धर्म और कानून]] || रहीम ख़ान || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[जागीर (1984 फ़िल्म)|जागीर]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[नौकर बीवी का (1983 फ़िल्म)|नौकर बीवी का]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[जानी दोस्त (1983 फ़िल्म)|जानी दोस्त]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[रज़िया सुल्तान (1983 फ़िल्म)|रज़िया सुल्तान]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[अंधा कानून]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[मैं इन्तकाम लूँगी (1982 फ़िल्म)|मैं इन्तकाम लूँगी]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[तीसरी आँख (1982 फ़िल्म)|तीसरी आँख]] || अशोक नाथ || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[बगावत (1982 फ़िल्म)|भागवत]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[राजपूत (1982 फ़िल्म)|राजपूत]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[सम्राट (1982 फ़िल्म)|सम्राट]] || राम || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[बदले की आग (1982 फ़िल्म)|बदले की आग]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[दो दिशायें (1982 फ़िल्म)|दो दिशायें]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[तहलका (1992 फ़िल्म)|तहलका]] || || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[आस पास (1981 फ़िल्म)|आस पास]] || अरुण चौधरी || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[क्रोधी (1981 फ़िल्म)|क्रोधी]] || || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[नसीब (1981 फ़िल्म)|नसीब]] || || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[अलीबाबा और चालीस चोर (1980 फ़िल्म)|अलीबाबा और चालीस चोर]] || || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[द बर्निंग ट्रेन]] || अशोक || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[कर्तव्य (1979 फ़िल्म)|कर्तव्य]] || विजय || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[दिल का हीरा (1979 फ़िल्म)|दिल का हीरा]] || || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[सिनेमा सिनेमा (1979 फ़िल्म)|सिनेमा सिनेमा]] || || |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] || [[आज़ाद (1978 फ़िल्म)|आज़ाद]] || || |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] |शालीमार |एस. एस. कुमार | |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] || [[फंदेबाज़ (1978 फ़िल्म)|फंदेबाज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] || [[दिल्लगी (1978 फ़िल्म)|दिल्लगी]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[धरम वीर]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[खेल खिलाड़ी का (1977 फ़िल्म)|खेल खिलाड़ी का]] || अजीत || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[चाचा भतीजा]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[किनारा (1977 फ़िल्म)|किनारा]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[ड्रीम गर्ल (1977 फ़िल्म)|ड्रीम गर्ल]] || अनुपम वर्मा || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[चरनदास (1977 फ़िल्म)|चरनदास]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[मिट जायेंगे मिटने वाले (1977 फ़िल्म)|मिट जायेंगे मिटने वाले]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[स्वामी (1977 फ़िल्म)|स्वामी]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[चला मुरारी हीरो बनने (1977 फ़िल्म)|चला मुरारी हीरो बनने]] || || |- |[[:श्रेणी:1976 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1976]] || [[चरस (फ़िल्म)|चरस]] || सूरज कुमार || |- |[[:श्रेणी:1976 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1976]] || [[माँ (1976 फ़िल्म)|माँ]] || विजय || |- |[[:श्रेणी:1976 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1976]] || [[बारूद (1976 फ़िल्म)|बारूद]] || नर्तकी || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[शोले (1975 फ़िल्म)|शोले]] || वीरू || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[चुपके चुपके]] || डा परिमल त्रिपाठी/प्यारे मोहन || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[चैताली (1975 फ़िल्म)|चैताली]] || मनीष || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[अपने दुश्मन (1975 फ़िल्म)|अपने दुश्मन]] || ब्रिजेश || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[प्रतिज्ञा (1975 फ़िल्म)|प्रतिज्ञा]] || अजीत सिंह || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[कहते हैं मुझको राजा (1975 फ़िल्म)|कहते हैं मुझको राजा]] || || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[एक महल हो सपनों का (1975 फ़िल्म)|एक महल हो सपनों का]] || विशाल || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[धोती लोटा और चौपाटी (1975 फ़िल्म)|धोती लोटा और चौपाटी]] || || |- |[[:श्रेणी:1974 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1974]] || [[इंटरनेशनल क्लॉक (1974 फ़िल्म)|इंटरनेशनल क्लॉक]] || || |- |[[:श्रेणी:1974 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1974]] || [[दुख भंजन तेरा नाम (1974 फ़िल्म)|दुख भंजन तेरा नाम]] || || |- |[[:श्रेणी:1974 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1974]] || [[दोस्त (1974 फ़िल्म)|दोस्त]] || || |- |[[:श्रेणी:1974 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1974]] || [[पत्थर और पायल (1974 फ़िल्म)|पत्थर और पायल]] || || |- |[[:श्रेणी:1974 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1974]] || [[पॉकेटमार (1974 फ़िल्म)|पॉकेटमार]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1974 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1974]] || [[कुँवारा बाप (1974 फ़िल्म)|कुँवारा बाप]] || || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[यादों की बारात]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[लोफर (1973 फ़िल्म)|लोफर]] || रंजीत || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[फागुन (1973 फ़िल्म)|फागुन]] || || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[जुगनू (1973 फ़िल्म)|जुगनू]] || || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[ब्लैक मेल (1973 फ़िल्म)|बलैक मेल]] || || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[झील के उस पार (1973 फ़िल्म)|झील के उस पार]] || || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[कीमत (1973 फ़िल्म)|कीमत]] || || |- |[[:श्रेणी:1972 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1972]] || [[सीता और गीता]] || || |- |[[:श्रेणी:1972 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1972]] || [[राजा जानी (1972 फ़िल्म)|राजा जानी]] || || |- |[[:श्रेणी:1972 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1972]] || [[दो चोर]] || टोनी || |- |[[:श्रेणी:1972 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1972]] || [[समाधि (1972 फ़िल्म)|समाधि]] || || |- |[[:श्रेणी:1972 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1972]] || [[जबान (1972 फ़िल्म)|जबान]] || अतिथि भूमिका || |- |[[:श्रेणी:1971 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1971]] || [[रखवाला (1971 फ़िल्म)|रखवाला]] || दीपक कुमार || |- |[[:श्रेणी:1971 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1971]] || [[गुड्डी (1971 फ़िल्म)|गुड्डी]] || || |- |[[:श्रेणी:1971 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1971]] || [[नया ज़माना (1971 फ़िल्म)|नया ज़माना]] || अनूप || |- |[[:श्रेणी:1971 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1971]] || [[मेरा गाँव मेरा देश]] || अजीत || |- |[[:श्रेणी:1970 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1970]] || [[तुम हसीन मैं जवाँ (1970 फ़िल्म)|तुम हसीन मैं जवाँ]] || सुनील || |- |[[:श्रेणी:1970 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1970]] || [[जीवन मृत्यु (1970 फ़िल्म)|जीवन मृत्यु]] || अशोक टंडन || |- |[[:श्रेणी:1970 में बनी पंजाबी फ़िल्म|1970]] || [[कंकन दे ओले (1970 फ़िल्म)|कंकन दे ओले]] || || पंजाबी फ़िल्म |- |[[:श्रेणी:1970 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1970]] || [[शराफ़त (1970 फ़िल्म)|शराफ़त]] || राजेश || |- |[[:श्रेणी:1970 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1970]] || [[इश्क पर ज़ोर नहीं (1970 फ़िल्म)|इश्क पर ज़ोर नहीं]] || राम कुमार || |- |[[:श्रेणी:1970 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1970]] || [[मेरा नाम जोकर]] || || |- |[[:श्रेणी:1969 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1969]] || [[सत्यकाम (1969 फ़िल्म)|सत्यकाम]] || || |- |[[:श्रेणी:1969 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1969]] || [[आया सावन झूम के]] || जयशंकर || |- |[[:श्रेणी:1968 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1968]] || [[शिकार (1968 फ़िल्म)|शिकार]] || अजय || |- |[[:श्रेणी:1968 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1968]] || [[मेरे हमदम मेरे दोस्त]] || सुनील || |- |[[:श्रेणी:1968 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1968]] || [[आँखें (1968 फ़िल्म)|आँखें]] || सुनील || |- |[[:श्रेणी:1967 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1967]] || [[मझली दीदी (1967 फ़िल्म)|मझली दीदी]] || बिपिन || |- |[[:श्रेणी:1967 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1967]] || [[चन्दन का पालना (1967 फ़िल्म)|चन्दन का पालना]] || अजीत || |- |[[:श्रेणी:1966 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1966]] || [[देवर (फ़िल्म)|देवर]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1966 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1966]] || [[अनुपमा (1966 फ़िल्म)|अनुपमा]] || अशोक || |- |[[:श्रेणी:1966 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1966]] || [[फूल और पत्थर (1966 फ़िल्म)|फूल और पत्थर]] || || |- |[[:श्रेणी:1966 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1966]] || [[आये दिन बहार के (1966 फ़िल्म)|आये दिन बहार के]] || || |- |[[:श्रेणी:1966 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1966]] || [[ममता (1966 फ़िल्म)|ममता]] || बैरिस्टर इंद्रनील || |- |[[:श्रेणी:1965 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1965]] || [[आकाशदीप (1965 फ़िल्म)|आकाशदीप]] || || |- |[[:श्रेणी:1965 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1965]] || [[काजल (1965 फ़िल्म)|काजल]] || राजेश || |- |[[:श्रेणी:1965 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1965]] || [[चाँद और सूरज (1965 फ़िल्म)|चाँद और सूरज]] || || |- |[[:श्रेणी:1964 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1964]] || [[आप की परछाइयाँ (1964 फ़िल्म)|आप की परछाइयाँ]] || || |- |[[:श्रेणी:1964 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1964]] || [[पूजा के फूल (1964 फ़िल्म)|पूजा के फूल]] || || |- |[[:श्रेणी:1964 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1964]] || [[मेरा कसूर क्या है (1964 फ़िल्म)|मेरा कसूर क्या है]] || || |- |[[:श्रेणी:1963 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1963]] || [[बन्दिनी (1963 फ़िल्म)|बन्दिनी]] || || |- |[[:श्रेणी:1962 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1962]] || [[सूरत और सीरत (1962 फ़िल्म)|सूरत और सीरत]] || || |- |[[:श्रेणी:1962 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1962]] || [[शादी (1962 फ़िल्म)|शादी]] || || |- |[[:श्रेणी:1961 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1961]] || [[शोला और शबनम (1961 फ़िल्म)|शोला और शबनम]] || रवि || |- |[[:श्रेणी:1961 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1961]] || [[बॉयफ्रैंड (1961 फ़िल्म)|बॉयफ्रैंड]] || सुनील || |- |} ==सन्दर्भ== {{Reflist|2}} [[श्रेणी:फ़िल्मों की सूची]] 7qwv21tfejfd533v480qx4qwewdbrrc 6632192 6632178 2026-10-23T08:10:43Z Sanjeev bot 127039 बॉट: कड़ी के रूप में शब्द की आवृत्ति को हटाया। 6632192 wikitext text/x-wiki [[File:Dharmendra 2011.jpg|thumb|right|200px]] [[धर्मेन्द्र]] ([[पंजाबी]]: ਧਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਉਲ जन्म: ८ दिसंबर, १९३५) हिन्दी फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं। इनकी पत्नी [[हेमा मालिनी]], पुत्र [[बॉबी देओल]] और [[सनी देओल]] भी फ़िल्मों में करते हैं। धर्मेन्द्र 2004 से 2009 तक [[भारतीय]] राज्य [[राजस्थान]] के [[बीकानेर]] जिले से <ref>{{cite web|last1=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|title=Dharmendra - Action King: Comic leanings".|url=http://www.indianexpress.com/pictureStory.php?galId=1101&pg=3&view=3|accessdate=5 अक्तूबर 2017|archive-url=https://archive.today/20130126033726/http://www.indianexpress.com/pictureStory.php?galId=1101&pg=3&view=3|archive-date=26 जनवरी 2013|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पार्टी]] के लोकसभा सांसद थे। इन्होंने अपने फ़िल्मी कैरियर की शुरुआत १९६१ में [[बॉयफ्रैंड (1961 फ़िल्म)|बॉयफ्रैंड]]नामक फिल्म से की थी। <ref>{{cite web|last1=मिड डे|title=Hema Malini on 35th wedding anniversary"|url=http://www.mid-day.com/articles/love-is-togetherness-hema-malini-on-35th-wedding-anniversary/16181170|accessdate=5 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921114842/http://www.mid-day.com/articles/love-is-togetherness-hema-malini-on-35th-wedding-anniversary/16181170|archive-date=21 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> == प्रमुख फिल्में == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="65%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! [[वर्ष]] !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- | [[:श्रेणी:2013 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2013]] || [[यमला पगला दीवाना 2]] || धरम सिंह ढिलों || |- | [[:श्रेणी:2011 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2011]] || [[यमला पगला दीवाना]] || धरम सिंह ढिलों || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[अपने]] || बलदेव चौधरी || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[लाइफ़ इन ए... मेट्रो]] || अमोल || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[ओम शांति ओम|ओम शाँति ओम]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[हम कौन हैं?]] <ref>{{cite web|last1=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|title=Dharmendra is all set to play a double role"|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dharmendra-Minnisha-Lamba-Poonam-Dhillon-Ragini-Khanna-Ghuggi-and-Gippy-Grewal/articleshow/23775842.cms|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|accessdate=5 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028172307/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dharmendra-Minnisha-Lamba-Poonam-Dhillon-Ragini-Khanna-Ghuggi-and-Gippy-Grewal/articleshow/23775842.cms|archive-date=28 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[किस किस की किस्मत (2004 फ़िल्म)|किस किस की किस्मत]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[कैसे कहूँ कि प्यार है (2003 फ़िल्म)|कैसे कहूँ कि प्यार है]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[शिवा का इंसाफ (2003 फ़िल्म)|शिवा का इंसाफ]] || शिवा || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[द रिवेंज गीता मेरा नाम]] || बाबा ठाकुर || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[सुल्तान (2000 फ़िल्म)|सुल्तान]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[न्यायदाता (1999 फ़िल्म)|न्यायदाता]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[बरसात की रात (1998 फ़िल्म)|बरसात की रात]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[प्यार किया तो डरना क्या (1998 फ़िल्म)|प्यार किया तो डरना क्या]] || || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[ज़ुल्म-ओ-सितम (1998 फ़िल्म)|ज़ुल्म-ओ-सितम]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[लोहा (1997 फ़िल्म)|लोहा]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[धर्म कर्म (1997 फ़िल्म)|धर्म कर्म]] || धर्मा || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[आतंक (1996 फ़िल्म)|आतंक]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[हिम्मतवर]] || || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[रिटर्न ऑफ ज्वैलथीफ (1996 फ़िल्म)|रिटर्न ऑफ ज्वैलथीफ]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[मैदान-ए-जंग]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[आज़माइश]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[हम सब चोर हैं (1995 फ़िल्म)|हम सब चोर हैं]] || विजय कुमार || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[ताकत (1995 फ़िल्म)|ताकत]] || शक्ति सिंह || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[पापी देवता]] || रहीम ख़ान || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[महा शक्तिशाली (1994 फ़िल्म)|महा शक्तिशाली]] || || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[जुआरी (1994 फ़िल्म)|जुआरी]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[कुंदन (1993 फ़िल्म)|कुंदन]] || एस कुंदन सिंह || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[क्षत्रिय (1993 फ़िल्म)|क्षत्रिय]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[ज़ुल्म की अदालत (1992 फ़िल्म)|ज़ुल्म की अदालत]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[खुले आम (1992 फ़िल्म)|खुले आम]] || शिव || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[तहलका (1992 फ़िल्म)|तहलका]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[हमला (1992 फ़िल्म)|हमला]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[वक्त का बादशाह (1992 फ़िल्म)|वक्त का बादशाह]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[विरोधी (1992 फ़िल्म)|विरोधी]] || इंस्पेक्टर शेखर || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[कल की आवाज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[पाप की आँधी (1991 फ़िल्म)|पाप की आँधी]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[मस्त कलंदर (1991 फ़िल्म)|मस्त कलंदर]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[कोहराम (1991 फ़िल्म)|कोहराम]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[हग तूफान (1991 फ़िल्म)|हग तूफान]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[त्रिनेत्र (फ़िल्म)|त्रिनेत्र]] || राजा || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[फरिश्ते (1991 फ़िल्म)|फरिश्ते]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[वीरू दादा (1990 फ़िल्म)|वीरू दादा]] || वीरू दादा || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[नाकाबंदी (1990 फ़िल्म)|नाकाबंदी]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[हमसे ना टकराना (1990 फ़िल्म)|हमसे ना टकराना]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[प्यार का कर्ज़ (1990 फ़िल्म)|प्यार का कर्ज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[वर्दी (फ़िल्म)|वर्दी]] || हवलदार भगवान सिंह || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[शहज़ादे (1989 फ़िल्म)|शहज़ादे]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[बटवारा (1989 फ़िल्म)|बटवारा]] || सुमेर सिंह || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[नफ़रत की आँधी (1989 फ़िल्म)|नफ़रत की आँधी]] || सोनू || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[सच्चाई की ताकत (1989 फ़िल्म)|सच्चाई की ताकत]] || हवलदार राम सिंह || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[हथियार (1989 फ़िल्म)|हथियार]] || || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[सिक्का (1989 फ़िल्म)|सिक्का]] || विजय || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[इलाका (फ़िल्म)|इलाका]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[पाप को जला कर राख कर दूँगा (1988 फ़िल्म)|पाप को जला कर राख कर दूँगा]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[खतरों के खिलाड़ी (1988 फ़िल्म)|खतरों के खिलाड़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[साजिश (1988 फ़िल्म)|साजिश]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[मर्दों वाली बात (1988 फ़िल्म)|मर्दों वाली बात]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[सूरमा भोपाली (1988 फ़िल्म)|सूरमा भोपाली]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[महावीरा (1988 फ़िल्म)|महावीरा]] || अजय वर्मा || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[गंगा तेरे देश में (1988 फ़िल्म)|गंगा तेरे देश में]] || विजय राजेन्द्रनाथ || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[सोने पे सुहागा (१९८८ फ़िल्म)|सोने पे सुहागा]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[इंसानियत के दुश्मन (1987 फ़िल्म)|इंसानियत के दुश्मन]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[इंसाफ की पुकार (1987 फ़िल्म)|इंसाफ की पुकार]] || विजय || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[मेरा कर्म मेरा धर्म (1987 फ़िल्म)|मेरा कर्म मेरा धर्म]] || अजय शंकर शर्मा || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[जान हथेली पे (1987 फ़िल्म)|जान हथेली पे]] || सोनी || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[लोहा (1987 फ़िल्म)|लोहा]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[मर्द की ज़बान (1987 फ़िल्म)|मर्द की ज़बान]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[दादागिरी (1987 फ़िल्म)|दादागिरी]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[सुपरमैन (1987 फ़िल्म)|सुपरमैन]] || || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[हुकूमत (1987 फ़िल्म)|हुकूमत]] || अर्जुन सिंह || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[वतन के रखवाले (1987 फ़िल्म)|वतन के रखवाले]] || महावीर || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[सल्तनत (फ़िल्म)|सल्तनत]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[मैं बलवान]] || इंस्पेक्टर चौधरी || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[गुलामी (1985 फ़िल्म)|गुलामी]] || रंजीत सिंह चौधरी || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[सितमगर (1985 फ़िल्म)|सितमगर]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[करिश्मा कुदरत का (1985 फ़िल्म)|करिश्मा कुदरत का]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[लावा (1985 फ़िल्म)|लावा]] || कथा कहने वाला || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[इंसाफ कौन करेगा (1984 फ़िल्म)|इंसाफ कौन करेगा]] || विरेन्द्र (वीरू) || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[द गोल्ड मैडल (1984 फ़िल्म)|द गोल्ड मैडल]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[राज तिलक (1984 फ़िल्म)|राज तिलक]] || ज़ोरावर सिंह || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[झूठा सच (1984 फ़िल्म)|झूठा सच]] || विजय || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[बाज़ी (1984 फ़िल्म)|बाज़ी]] || अजय || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[सनी (1984 फ़िल्म)|सनी]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[धर्म और कानून (1984 फ़िल्म)|धर्म और कानून]] || रहीम ख़ान || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[जागीर (1984 फ़िल्म)|जागीर]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[नौकर बीवी का (1983 फ़िल्म)|नौकर बीवी का]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[जानी दोस्त (1983 फ़िल्म)|जानी दोस्त]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[रज़िया सुल्तान (1983 फ़िल्म)|रज़िया सुल्तान]] || || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[अंधा कानून]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[मैं इन्तकाम लूँगी (1982 फ़िल्म)|मैं इन्तकाम लूँगी]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[तीसरी आँख (1982 फ़िल्म)|तीसरी आँख]] || अशोक नाथ || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[बगावत (1982 फ़िल्म)|भागवत]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[राजपूत (1982 फ़िल्म)|राजपूत]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[सम्राट (1982 फ़िल्म)|सम्राट]] || राम || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[बदले की आग (1982 फ़िल्म)|बदले की आग]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[दो दिशायें (1982 फ़िल्म)|दो दिशायें]] || || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[तहलका (1992 फ़िल्म)|तहलका]] || || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[आस पास (1981 फ़िल्म)|आस पास]] || अरुण चौधरी || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[क्रोधी (1981 फ़िल्म)|क्रोधी]] || || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[नसीब (1981 फ़िल्म)|नसीब]] || || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[अलीबाबा और चालीस चोर (1980 फ़िल्म)|अलीबाबा और चालीस चोर]] || || |- |[[:श्रेणी:1980 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1980]] || [[द बर्निंग ट्रेन]] || अशोक || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[कर्तव्य (1979 फ़िल्म)|कर्तव्य]] || विजय || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[दिल का हीरा (1979 फ़िल्म)|दिल का हीरा]] || || |- |[[:श्रेणी:1979 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1979]] || [[सिनेमा सिनेमा (1979 फ़िल्म)|सिनेमा सिनेमा]] || || |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] || [[आज़ाद (1978 फ़िल्म)|आज़ाद]] || || |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] |शालीमार |एस. एस. कुमार | |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] || [[फंदेबाज़ (1978 फ़िल्म)|फंदेबाज़]] || || |- |[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]] || [[दिल्लगी (1978 फ़िल्म)|दिल्लगी]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[धरम वीर]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[खेल खिलाड़ी का (1977 फ़िल्म)|खेल खिलाड़ी का]] || अजीत || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[चाचा भतीजा]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[किनारा (1977 फ़िल्म)|किनारा]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[ड्रीम गर्ल (1977 फ़िल्म)|ड्रीम गर्ल]] || अनुपम वर्मा || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[चरनदास (1977 फ़िल्म)|चरनदास]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[मिट जायेंगे मिटने वाले (1977 फ़िल्म)|मिट जायेंगे मिटने वाले]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[स्वामी (1977 फ़िल्म)|स्वामी]] || || |- |[[:श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1977]] || [[चला मुरारी हीरो बनने (1977 फ़िल्म)|चला मुरारी हीरो बनने]] || || |- |[[:श्रेणी:1976 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1976]] || [[चरस (फ़िल्म)|चरस]] || सूरज कुमार || |- |[[:श्रेणी:1976 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1976]] || [[माँ (1976 फ़िल्म)|माँ]] || विजय || |- |[[:श्रेणी:1976 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1976]] || [[बारूद (1976 फ़िल्म)|बारूद]] || नर्तकी || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[शोले (1975 फ़िल्म)|शोले]] || वीरू || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[चुपके चुपके]] || डा परिमल त्रिपाठी/प्यारे मोहन || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[चैताली (1975 फ़िल्म)|चैताली]] || मनीष || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[अपने दुश्मन (1975 फ़िल्म)|अपने दुश्मन]] || ब्रिजेश || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[प्रतिज्ञा (1975 फ़िल्म)|प्रतिज्ञा]] || अजीत सिंह || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[कहते हैं मुझको राजा (1975 फ़िल्म)|कहते हैं मुझको राजा]] || || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[एक महल हो सपनों का (1975 फ़िल्म)|एक महल हो सपनों का]] || विशाल || |- |[[:श्रेणी:1975 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1975]] || [[धोती लोटा और चौपाटी (1975 फ़िल्म)|धोती लोटा और चौपाटी]] || || |- |[[:श्रेणी:1974 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1974]] || [[इंटरनेशनल क्लॉक (1974 फ़िल्म)|इंटरनेशनल क्लॉक]] || || |- |[[:श्रेणी:1974 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1974]] || [[दुख भंजन तेरा नाम (1974 फ़िल्म)|दुख भंजन तेरा नाम]] || || |- |[[:श्रेणी:1974 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1974]] || [[दोस्त (1974 फ़िल्म)|दोस्त]] || || |- |[[:श्रेणी:1974 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1974]] || [[पत्थर और पायल (1974 फ़िल्म)|पत्थर और पायल]] || || |- |[[:श्रेणी:1974 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1974]] || [[पॉकेटमार (1974 फ़िल्म)|पॉकेटमार]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1974 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1974]] || [[कुँवारा बाप (1974 फ़िल्म)|कुँवारा बाप]] || || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[यादों की बारात]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[लोफर (1973 फ़िल्म)|लोफर]] || रंजीत || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[फागुन (1973 फ़िल्म)|फागुन]] || || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[जुगनू (1973 फ़िल्म)|जुगनू]] || || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[ब्लैक मेल (1973 फ़िल्म)|बलैक मेल]] || || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[झील के उस पार (1973 फ़िल्म)|झील के उस पार]] || || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[कीमत (1973 फ़िल्म)|कीमत]] || || |- |[[:श्रेणी:1972 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1972]] || [[सीता और गीता]] || || |- |[[:श्रेणी:1972 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1972]] || [[राजा जानी (1972 फ़िल्म)|राजा जानी]] || || |- |[[:श्रेणी:1972 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1972]] || [[दो चोर]] || टोनी || |- |[[:श्रेणी:1972 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1972]] || [[समाधि (1972 फ़िल्म)|समाधि]] || || |- |[[:श्रेणी:1972 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1972]] || [[जबान (1972 फ़िल्म)|जबान]] || अतिथि भूमिका || |- |[[:श्रेणी:1971 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1971]] || [[रखवाला (1971 फ़िल्म)|रखवाला]] || दीपक कुमार || |- |[[:श्रेणी:1971 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1971]] || [[गुड्डी (1971 फ़िल्म)|गुड्डी]] || || |- |[[:श्रेणी:1971 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1971]] || [[नया ज़माना (1971 फ़िल्म)|नया ज़माना]] || अनूप || |- |[[:श्रेणी:1971 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1971]] || [[मेरा गाँव मेरा देश]] || अजीत || |- |[[:श्रेणी:1970 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1970]] || [[तुम हसीन मैं जवाँ (1970 फ़िल्म)|तुम हसीन मैं जवाँ]] || सुनील || |- |[[:श्रेणी:1970 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1970]] || [[जीवन मृत्यु (1970 फ़िल्म)|जीवन मृत्यु]] || अशोक टंडन || |- |[[:श्रेणी:1970 में बनी पंजाबी फ़िल्म|1970]] || [[कंकन दे ओले (1970 फ़िल्म)|कंकन दे ओले]] || || पंजाबी फ़िल्म |- |[[:श्रेणी:1970 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1970]] || [[शराफ़त (1970 फ़िल्म)|शराफ़त]] || राजेश || |- |[[:श्रेणी:1970 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1970]] || [[इश्क पर ज़ोर नहीं (1970 फ़िल्म)|इश्क पर ज़ोर नहीं]] || राम कुमार || |- |[[:श्रेणी:1970 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1970]] || [[मेरा नाम जोकर]] || || |- |[[:श्रेणी:1969 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1969]] || [[सत्यकाम (1969 फ़िल्म)|सत्यकाम]] || || |- |[[:श्रेणी:1969 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1969]] || [[आया सावन झूम के]] || जयशंकर || |- |[[:श्रेणी:1968 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1968]] || [[शिकार (1968 फ़िल्म)|शिकार]] || अजय || |- |[[:श्रेणी:1968 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1968]] || [[मेरे हमदम मेरे दोस्त]] || सुनील || |- |[[:श्रेणी:1968 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1968]] || [[आँखें (1968 फ़िल्म)|आँखें]] || सुनील || |- |[[:श्रेणी:1967 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1967]] || [[मझली दीदी (1967 फ़िल्म)|मझली दीदी]] || बिपिन || |- |[[:श्रेणी:1967 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1967]] || [[चन्दन का पालना (1967 फ़िल्म)|चन्दन का पालना]] || अजीत || |- |[[:श्रेणी:1966 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1966]] || [[देवर (फ़िल्म)|देवर]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:1966 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1966]] || [[अनुपमा (1966 फ़िल्म)|अनुपमा]] || अशोक || |- |[[:श्रेणी:1966 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1966]] || [[फूल और पत्थर (1966 फ़िल्म)|फूल और पत्थर]] || || |- |[[:श्रेणी:1966 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1966]] || [[आये दिन बहार के (1966 फ़िल्म)|आये दिन बहार के]] || || |- |[[:श्रेणी:1966 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1966]] || [[ममता (1966 फ़िल्म)|ममता]] || बैरिस्टर इंद्रनील || |- |[[:श्रेणी:1965 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1965]] || [[आकाशदीप (1965 फ़िल्म)|आकाशदीप]] || || |- |[[:श्रेणी:1965 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1965]] || [[काजल (1965 फ़िल्म)|काजल]] || राजेश || |- |[[:श्रेणी:1965 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1965]] || [[चाँद और सूरज (1965 फ़िल्म)|चाँद और सूरज]] || || |- |[[:श्रेणी:1964 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1964]] || [[आप की परछाइयाँ (1964 फ़िल्म)|आप की परछाइयाँ]] || || |- |[[:श्रेणी:1964 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1964]] || [[पूजा के फूल (1964 फ़िल्म)|पूजा के फूल]] || || |- |[[:श्रेणी:1964 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1964]] || [[मेरा कसूर क्या है (1964 फ़िल्म)|मेरा कसूर क्या है]] || || |- |[[:श्रेणी:1963 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1963]] || [[बन्दिनी (1963 फ़िल्म)|बन्दिनी]] || || |- |[[:श्रेणी:1962 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1962]] || [[सूरत और सीरत (1962 फ़िल्म)|सूरत और सीरत]] || || |- |[[:श्रेणी:1962 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1962]] || [[शादी (1962 फ़िल्म)|शादी]] || || |- |[[:श्रेणी:1961 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1961]] || [[शोला और शबनम (1961 फ़िल्म)|शोला और शबनम]] || रवि || |- |[[:श्रेणी:1961 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1961]] || [[बॉयफ्रैंड (1961 फ़िल्म)|बॉयफ्रैंड]] || सुनील || |- |} ==सन्दर्भ== {{Reflist|2}} [[श्रेणी:फ़िल्मों की सूची]] kq7znclr9sebsmjzqjkmjvcj567bzto सनी देओल की फ़िल्में 0 842269 6632179 6512322 2026-10-23T08:08:21Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632179 wikitext text/x-wiki [[File:Sunny deol 2012.jpg|thumb|right|300px|[[सनी देओल]]]] [[सनी देओल]] (जन्म: १९ अक्टूबर, १९५६) [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[भारतीय]] [[अभिनेता]] हैं। ये बीते जमाने के मशहूर बॉलीवुड अभिनेता [[धर्मेन्द्र]] के पुत्र <ref>{{cite web|last1=गोमोलो|title=Sunny Deol Filmography|trans-title=सन्नी देओल की फ़िल्में|url=http://www.gomolo.com/sunny-deol-movies-list-filmography/14614|accessdate=2 अक्तूबर 2017|archive-date=2 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002170456/http://www.gomolo.com/sunny-deol-movies-list-filmography/14614|url-status=dead}}</ref> है तथा इनकी माता का नाम प्रकाश कौर तथा [[हेमा मालिनी]] इनकी सौतेली मां है। सनी देओल के भाई का नाम [[बॉबी देओल]] है।<ref>{{cite news|url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/367131.cms|title=The Nominations&nbsp;– 1982|access-date=15 December 2011|archive-url=https://archive.today/20120708212739/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/367131.cms|archive-date=8 July 2012|publisher=filmfareawards.indiatimes.com|url-status=dead}}</ref> सन्नी देओल ने अपने [[फ़िल्म|फ़िल्मी कैरियर]] की शुरुआत १९८३ में [[बेताब (1983 फ़िल्म)|बेताब फ़िल्म]] <ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sunny-Deols-quiet-55th-birthday-bash/articleshow/10451208.cms|title=Sunny Deol's quiet 56th birthday bash|date=22 October 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=14 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130706120851/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-22/news-interviews/30310348_1_sunny-deol-bash-dharmendra|archive-date=6 July 2013|url-status=live}}</ref> से की थी इस फिल्म में इनके सहयोगी कलाकार [[अमृता सिंह]] रही थीं साथ ही फिल्म में [[शम्मी कपूर]] भी थे। इन्होंने अपने पिता [[धर्मेन्द्र]] और अपने भाई [[बॉबी देओल]] के साथ भी कई फिल्मों में अभिनय किया है जिसमें २००७ की [[अपने|अपने]] फिल्म २०११ की [[यमला पगला दीवाना]] तथा २०१३ की [[यमला पगला दीवाना 2]] फिल्म में तीनों पिता-पुत्रों ने एक साथ कार्य किया था और २०१७ में [[पोस्टर बॉईज]] फिल्म में सनी देओल के साथ [[बॉबी देओल]] नजर आएंगे। === प्रमुख फिल्में === {| class="wikitable" |- <!-- {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center"--> ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- | rowspan="2" |2026 |बॉर्डर-2 † |कर्नल कुलदीप सिंह चंदपुरी |संपूर्ण हो गई है। |- |रामायण भाग-1 † |हनुमान |फिल्मांकन जारी |- | rowspan="2" |2025 |[[लाहौर 1947|लाहोर 1947]] † |करन मल्होत्रा |संपूर्ण हो गई है। |- |[[जाट (फिल्म)|जाट]] | बलदेव प्रताप सिंह | |- |2023 || [[गदर 2|ग़दर 2]] || तारा सिंह || |- |2022 |[[चुप (2022 फ़िल्म)|चुप]] |IGP अरविंद माथुर | |- |2019 |ब्लेंक |एस एस देवन | |- |2018 |[[यमला पगला दीवाना फिर से|यमला पगला दिवाना फिर से]] |पुरन | |- |[[:श्रेणी:2018 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2018]] || [[मोहल्ला अस्सी]] || || |- |[[२०१७|2017]] ||[[पोस्टर बॉईज]] ||जगावर चौधरी|| |- |[[:श्रेणी:2016 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2016]] || [[घायल वन्स अगैन]] || अजय मेहरा || |- |[[:श्रेणी:2013 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2013]] || [[यमला पगला दीवाना 2|यमला पगला दीवाना-2]] || परमवीर सिंह ढिल्लो || |- |[[:श्रेणी:2011 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2011]] || [[यमला पगला दीवाना]] || परमवीर सिंह ढिल्लो || |- |[[:श्रेणी:2010 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2010]] || [[राईट या रोंग|राईट या राँग]] || एसीपी अजय श्रीधर || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[बिग ब्रदर (2007 फ़िल्म)|बिग ब्रदर]] || देवधर गाँधी || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[अपने|अपने]] || अंगद चौधरी || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[फूल एन फाइनल (२००७ फ़िल्म)|फूल एन फाइनल]] || मुन्ना || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[तीसरी आँख (2006 फ़िल्म)|तीसरी आँख]] || ए सी पी अर्जुन सिंह || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[नकशा (2006 फ़िल्म)|नकशा]] || वीर के मल्होत्रा || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[काफ़िला (२००७ फ़िल्म)|काफ़िला]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[जो बोले सो निहाल (2005 फ़िल्म)|जो बोले सो निहाल]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[रोक सको तो रोक लो (2004 फ़िल्म)|रोक सको तो रोक लो]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[लकीर (2004 फ़िल्म)|लकीर]] || अर्जुन राना || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[द हीरो (2003 फ़िल्म)|द हीरो]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[कैसे कहूँ कि प्यार है (2003 फ़िल्म)|कैसे कहूँ कि प्यार है]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[खेल (2003 फ़िल्म)|खेल]] || ए सी पी राजवीर सिंधिया || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[जाल (2003 फ़िल्म)|जाल]] || अजय कौल || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[माँ तुझे सलाम (2002 फ़िल्म)|माँ तुझे सलाम]] || मेजर प्रताप सिंह || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[कर्ज़ (2002 फ़िल्म)|कर्ज़]] || सूरज सिंह || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[२३ मार्च १९३१: शहीद|२३ मार्च १९३१:शहीद]] ||चन्द्रशेखर आजद || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[जानी दुश्मन: एक अनोखी कहानी|जानी दुश्मन]] || करन सक्सेना || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[फर्ज़ (2001 फ़िल्म)|फ़र्ज़]] || गोविन्द काठात || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[ग़दर: एक प्रेम कथा|ग़दर]] || तारा सिंह <ref>{{cite news|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/11741/index.html|title=Filmfare Awards|work=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=28 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20080502153534/http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/11741/index.html|archive-date=2 May 2008|url-status=dead}}</ref> || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[कसम (2001 फ़िल्म)|कसम]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[ये रास्ते हैं प्यार के (2001 फ़िल्म)|ये रास्ते हैं प्यार के]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[इण्डियन (2001 फ़िल्म)|इण्डियन]] ||राज शेखर आज़ाद || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[चैम्पियन (2000 फ़िल्म)|चैम्पियन]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[प्यार कोई खेल नहीं]] || आनन्द || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[दिल्लगी (1999 फ़िल्म)|दिल्लगी]] || रणवीर काठात लूलवा खास || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[अर्जुन पण्डित (१९९९ फ़िल्म)|अर्जुन पंडित]] ||गोविन्द || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[सलाखें (1998 फ़िल्म)|सलाखें]] || विशाल एस अग्निहोत्री || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[इसकी टोपी उसके सर (1998 फ़िल्म)|इसकी टोपी उसके सर]] || || |-गोविन्द काठात लूलवा खास |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[ज़िद्दी (1997 फ़िल्म)|ज़िद्दी]] || देवा प्रधान || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[ज़ोर (1997 फ़िल्म)|ज़ोर]] || अर्जुन सिंह || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[बॉर्डर (1997 फ़िल्म)|बॉर्डर]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[कहर (1997 फ़िल्म)|कहर]] || राजा || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[और प्यार हो गया]] || विशेष भूमिका || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[जीत (1996 फ़िल्म)|जीत]] || करन <ref>{{cite web|url=http://popcorn.oneindia.in/artist-biography/219/1/sunny-deol.html|title=Biography|publisher=[[OneIndia.in]]|archive-url=https://archive.today/20120721003401/http://popcorn.oneindia.in/artist-biography/219/1/sunny-deol.html|archive-date=21 July 2012|access-date=28 June 2011|url-status=dead}}</ref> || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[अजय (फ़िल्म)|अजय]] || अजय || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[घातक (1996 फ़िल्म)|घातक]] || काशी नाथ | |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[हिम्मत (1996 फ़िल्म)|हिम्मत]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[अंगरक्षक (1995 फ़िल्म)|अंगरक्षक]] || अजय || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[दुश्मनी (1995 फ़िल्म)|दुश्मनी]] || सूरज सिंह || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[इम्तिहान]] || राजा || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[इंसानियत (१९९४ फ़िल्म)|इंसानियत]] || करीम लाला || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[गुनाह (1993 फ़िल्म)|गुनाह]] || रवि सोहनी || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[डर (फ़िल्म)|डर]] || सुनील मल्होत्रा || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[इज़्ज़त की रोटी (1993 फ़िल्म)|इज़्ज़त की रोटी]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[लुटेरे]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[दामिनी]] || गोविंद || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[क्षत्रिय (1993 फ़िल्म)|क्षत्रिय]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[विश्वात्मा (1992 फ़िल्म)|विश्वात्मा]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[नरसिम्हा (फ़िल्म)|नरसिम्हा]] || नरसिम्हा || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || विष्णु देवा || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[योद्धा (1991 फ़िल्म)|योद्धा]] || वकील करन श्रीवास्तव || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[शंकरा (1991 फ़िल्म)|शंकरा]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[आग का गोला (फ़िल्म)|आग का गोला]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[घायल (फ़िल्म)|घायल]] || अजय मेहरा || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[क्रोध (1990 फ़िल्म)|क्रोध]] || अजय शुक्ला || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[वर्दी (फ़िल्म)|वर्दी]] || अजय कुमार सिंह || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[चालबाज़ (1989 फ़िल्म)|चालबाज़]] || सूरज || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[निगाहें (1989 फ़िल्म)|निगाहें]] || आनन्द || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[जोशीले (1989 फ़िल्म)|जोशीले]] || दारा || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[त्रिदेव]] || इंस्पेक्टर करन सक्सेना || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[मैं तेरा दुश्मन (1989 फ़िल्म)|मैं तेरा दुश्मन]] || गोपाल || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[मज़बूर (1989 फ़िल्म)|मज़बूर]] || इंस्पेक्टर सुनील || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[यतीम (1988 फ़िल्म)|यतीम]] || इंस्पेक्टर कृष्णा || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[पाप की दुनिया (1988 फ़िल्म)|पाप की दुनिया]] || सूरज/अशोक | |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[इन्तकाम (1988 फ़िल्म)|इन्तकाम]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[राम अवतार (1988 फ़िल्म)|राम अवतार]] || राम || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[डकैत (1987 फ़िल्म)|डकैत]] || अर्जुन यादव || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[सवेरे वाली गाड़ी (1986 फ़िल्म)|सवेरे वाली गाड़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[समुन्दर (1986 फ़िल्म)|समुन्दर]] || अजीत || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[सल्तनत (फ़िल्म)|सल्तनत]] || सुल्तान || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[अर्जुन (1985 फ़िल्म)|अर्जुन]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[ज़बरदस्त (1985 फ़िल्म)|ज़बरदस्त]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[सोहणी महीवाल (1984 फ़िल्म)|सोनी महिवाल]] ||महिवाल || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[मंज़िल मंज़िल (1984 फ़िल्म)|मंज़िल मंज़िल]] || विजय | |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[सनी (1984 फ़िल्म)|सनी]] ||सनी || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[बेताब (1983 फ़िल्म)|बेताब]] || सनी कपूर || |- |} == टीवी == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: margin;" ! scope="col" |वर्ष ! scope="col" |शीर्षक ! scope="col" |भूमिका ! scope="col" class="unsortable" |नोट्स ! scope="col" class="unsortable" |संदर्भ |- | rowspan="2" |2023 ! scope="row" |द रुममेट्स |स्वयं |डॉक्यूमेंटरी | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/the-romantics-review-the-yrf-docu-series-works-best-when-it-focuses-on-films-over-family-101676424985778.html|title=The Romantics Review: The YRF Docu-series works best when it focuses on films over family|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-03-16}}</ref> |} == निर्देशक == * ''दिल्लगी'' (1999) * ''घायल वन्स अगेन'' (2016) * ''पल पल दिल के पास'' (2019) == References == {{Reflist}} == External links == * {{IMDb name|0219971|Sunny Deol}} ==सन्दर्भ== {{Reflist|2}} [[श्रेणी:फ़िल्मों की सूची]] ikolimscvaksym7tks4edahfmahlhru 6632193 6632179 2026-10-23T08:10:52Z Sanjeev bot 127039 बॉट: कड़ी के रूप में शब्द की आवृत्ति को हटाया। 6632193 wikitext text/x-wiki [[File:Sunny deol 2012.jpg|thumb|right|300px|[[सनी देओल]]]] [[सनी देओल]] (जन्म: १९ अक्टूबर, १९५६) [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[भारतीय]] [[अभिनेता]] हैं। ये बीते जमाने के मशहूर बॉलीवुड अभिनेता [[धर्मेन्द्र]] के पुत्र <ref>{{cite web|last1=गोमोलो|title=Sunny Deol Filmography|trans-title=सन्नी देओल की फ़िल्में|url=http://www.gomolo.com/sunny-deol-movies-list-filmography/14614|accessdate=2 अक्तूबर 2017|archive-date=2 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002170456/http://www.gomolo.com/sunny-deol-movies-list-filmography/14614|url-status=dead}}</ref> है तथा इनकी माता का नाम प्रकाश कौर तथा [[हेमा मालिनी]] इनकी सौतेली मां है। सनी देओल के भाई का नाम [[बॉबी देओल]] है।<ref>{{cite news|url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/367131.cms|title=The Nominations&nbsp;– 1982|access-date=15 December 2011|archive-url=https://archive.today/20120708212739/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/367131.cms|archive-date=8 July 2012|publisher=filmfareawards.indiatimes.com|url-status=dead}}</ref> सन्नी देओल ने अपने [[फ़िल्म|फ़िल्मी कैरियर]] की शुरुआत १९८३ में [[बेताब (1983 फ़िल्म)|बेताब फ़िल्म]] <ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sunny-Deols-quiet-55th-birthday-bash/articleshow/10451208.cms|title=Sunny Deol's quiet 56th birthday bash|date=22 October 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=14 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130706120851/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-22/news-interviews/30310348_1_sunny-deol-bash-dharmendra|archive-date=6 July 2013|url-status=live}}</ref> से की थी इस फिल्म में इनके सहयोगी कलाकार [[अमृता सिंह]] रही थीं साथ ही फिल्म में [[शम्मी कपूर]] भी थे। इन्होंने अपने पिता [[धर्मेन्द्र]] और अपने भाई [[बॉबी देओल]] के साथ भी कई फिल्मों में अभिनय किया है जिसमें २००७ की [[अपने]] फिल्म २०११ की [[यमला पगला दीवाना]] तथा २०१३ की [[यमला पगला दीवाना 2]] फिल्म में तीनों पिता-पुत्रों ने एक साथ कार्य किया था और २०१७ में [[पोस्टर बॉईज]] फिल्म में सनी देओल के साथ [[बॉबी देओल]] नजर आएंगे। === प्रमुख फिल्में === {| class="wikitable" |- <!-- {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center"--> ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- | rowspan="2" |2026 |बॉर्डर-2 † |कर्नल कुलदीप सिंह चंदपुरी |संपूर्ण हो गई है। |- |रामायण भाग-1 † |हनुमान |फिल्मांकन जारी |- | rowspan="2" |2025 |[[लाहौर 1947|लाहोर 1947]] † |करन मल्होत्रा |संपूर्ण हो गई है। |- |[[जाट (फिल्म)|जाट]] | बलदेव प्रताप सिंह | |- |2023 || [[गदर 2|ग़दर 2]] || तारा सिंह || |- |2022 |[[चुप (2022 फ़िल्म)|चुप]] |IGP अरविंद माथुर | |- |2019 |ब्लेंक |एस एस देवन | |- |2018 |[[यमला पगला दीवाना फिर से|यमला पगला दिवाना फिर से]] |पुरन | |- |[[:श्रेणी:2018 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2018]] || [[मोहल्ला अस्सी]] || || |- |[[२०१७|2017]] ||[[पोस्टर बॉईज]] ||जगावर चौधरी|| |- |[[:श्रेणी:2016 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2016]] || [[घायल वन्स अगैन]] || अजय मेहरा || |- |[[:श्रेणी:2013 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2013]] || [[यमला पगला दीवाना 2|यमला पगला दीवाना-2]] || परमवीर सिंह ढिल्लो || |- |[[:श्रेणी:2011 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2011]] || [[यमला पगला दीवाना]] || परमवीर सिंह ढिल्लो || |- |[[:श्रेणी:2010 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2010]] || [[राईट या रोंग|राईट या राँग]] || एसीपी अजय श्रीधर || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[बिग ब्रदर (2007 फ़िल्म)|बिग ब्रदर]] || देवधर गाँधी || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[अपने]] || अंगद चौधरी || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[फूल एन फाइनल (२००७ फ़िल्म)|फूल एन फाइनल]] || मुन्ना || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[तीसरी आँख (2006 फ़िल्म)|तीसरी आँख]] || ए सी पी अर्जुन सिंह || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[नकशा (2006 फ़िल्म)|नकशा]] || वीर के मल्होत्रा || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[काफ़िला (२००७ फ़िल्म)|काफ़िला]] || || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[जो बोले सो निहाल (2005 फ़िल्म)|जो बोले सो निहाल]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[रोक सको तो रोक लो (2004 फ़िल्म)|रोक सको तो रोक लो]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[लकीर (2004 फ़िल्म)|लकीर]] || अर्जुन राना || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[द हीरो (2003 फ़िल्म)|द हीरो]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[कैसे कहूँ कि प्यार है (2003 फ़िल्म)|कैसे कहूँ कि प्यार है]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[खेल (2003 फ़िल्म)|खेल]] || ए सी पी राजवीर सिंधिया || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[जाल (2003 फ़िल्म)|जाल]] || अजय कौल || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[माँ तुझे सलाम (2002 फ़िल्म)|माँ तुझे सलाम]] || मेजर प्रताप सिंह || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[कर्ज़ (2002 फ़िल्म)|कर्ज़]] || सूरज सिंह || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[२३ मार्च १९३१: शहीद|२३ मार्च १९३१:शहीद]] ||चन्द्रशेखर आजद || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[जानी दुश्मन: एक अनोखी कहानी|जानी दुश्मन]] || करन सक्सेना || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[फर्ज़ (2001 फ़िल्म)|फ़र्ज़]] || गोविन्द काठात || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[ग़दर: एक प्रेम कथा|ग़दर]] || तारा सिंह <ref>{{cite news|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/11741/index.html|title=Filmfare Awards|work=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=28 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20080502153534/http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/11741/index.html|archive-date=2 May 2008|url-status=dead}}</ref> || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[कसम (2001 फ़िल्म)|कसम]] || शंकर || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[ये रास्ते हैं प्यार के (2001 फ़िल्म)|ये रास्ते हैं प्यार के]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[इण्डियन (2001 फ़िल्म)|इण्डियन]] ||राज शेखर आज़ाद || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[चैम्पियन (2000 फ़िल्म)|चैम्पियन]] || || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[प्यार कोई खेल नहीं]] || आनन्द || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[दिल्लगी (1999 फ़िल्म)|दिल्लगी]] || रणवीर काठात लूलवा खास || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[अर्जुन पण्डित (१९९९ फ़िल्म)|अर्जुन पंडित]] ||गोविन्द || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[सलाखें (1998 फ़िल्म)|सलाखें]] || विशाल एस अग्निहोत्री || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[इसकी टोपी उसके सर (1998 फ़िल्म)|इसकी टोपी उसके सर]] || || |-गोविन्द काठात लूलवा खास |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[ज़िद्दी (1997 फ़िल्म)|ज़िद्दी]] || देवा प्रधान || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[ज़ोर (1997 फ़िल्म)|ज़ोर]] || अर्जुन सिंह || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[बॉर्डर (1997 फ़िल्म)|बॉर्डर]] || || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[कहर (1997 फ़िल्म)|कहर]] || राजा || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[और प्यार हो गया]] || विशेष भूमिका || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[जीत (1996 फ़िल्म)|जीत]] || करन <ref>{{cite web|url=http://popcorn.oneindia.in/artist-biography/219/1/sunny-deol.html|title=Biography|publisher=[[OneIndia.in]]|archive-url=https://archive.today/20120721003401/http://popcorn.oneindia.in/artist-biography/219/1/sunny-deol.html|archive-date=21 July 2012|access-date=28 June 2011|url-status=dead}}</ref> || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[अजय (फ़िल्म)|अजय]] || अजय || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[घातक (1996 फ़िल्म)|घातक]] || काशी नाथ | |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[हिम्मत (1996 फ़िल्म)|हिम्मत]] || || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[अंगरक्षक (1995 फ़िल्म)|अंगरक्षक]] || अजय || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[दुश्मनी (1995 फ़िल्म)|दुश्मनी]] || सूरज सिंह || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[इम्तिहान]] || राजा || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[इंसानियत (१९९४ फ़िल्म)|इंसानियत]] || करीम लाला || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[गुनाह (1993 फ़िल्म)|गुनाह]] || रवि सोहनी || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[डर (फ़िल्म)|डर]] || सुनील मल्होत्रा || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[इज़्ज़त की रोटी (1993 फ़िल्म)|इज़्ज़त की रोटी]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[लुटेरे]] || || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[दामिनी]] || गोविंद || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[क्षत्रिय (1993 फ़िल्म)|क्षत्रिय]] || || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[विश्वात्मा (1992 फ़िल्म)|विश्वात्मा]] || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[नरसिम्हा (फ़िल्म)|नरसिम्हा]] || नरसिम्हा || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || विष्णु देवा || || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[योद्धा (1991 फ़िल्म)|योद्धा]] || वकील करन श्रीवास्तव || |- |[[:श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1991]] || [[शंकरा (1991 फ़िल्म)|शंकरा]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[आग का गोला (फ़िल्म)|आग का गोला]] || || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[घायल (फ़िल्म)|घायल]] || अजय मेहरा || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[क्रोध (1990 फ़िल्म)|क्रोध]] || अजय शुक्ला || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[वर्दी (फ़िल्म)|वर्दी]] || अजय कुमार सिंह || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[चालबाज़ (1989 फ़िल्म)|चालबाज़]] || सूरज || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[निगाहें (1989 फ़िल्म)|निगाहें]] || आनन्द || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[जोशीले (1989 फ़िल्म)|जोशीले]] || दारा || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[त्रिदेव]] || इंस्पेक्टर करन सक्सेना || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[मैं तेरा दुश्मन (1989 फ़िल्म)|मैं तेरा दुश्मन]] || गोपाल || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[मज़बूर (1989 फ़िल्म)|मज़बूर]] || इंस्पेक्टर सुनील || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[यतीम (1988 फ़िल्म)|यतीम]] || इंस्पेक्टर कृष्णा || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[पाप की दुनिया (1988 फ़िल्म)|पाप की दुनिया]] || सूरज/अशोक | |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[इन्तकाम (1988 फ़िल्म)|इन्तकाम]] || || |- |[[:श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1988]] || [[राम अवतार (1988 फ़िल्म)|राम अवतार]] || राम || |- |[[:श्रेणी:1987 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1987]] || [[डकैत (1987 फ़िल्म)|डकैत]] || अर्जुन यादव || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[सवेरे वाली गाड़ी (1986 फ़िल्म)|सवेरे वाली गाड़ी]] || || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[समुन्दर (1986 फ़िल्म)|समुन्दर]] || अजीत || |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[सल्तनत (फ़िल्म)|सल्तनत]] || सुल्तान || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[अर्जुन (1985 फ़िल्म)|अर्जुन]] || || |- |[[:श्रेणी:1985 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1985]] || [[ज़बरदस्त (1985 फ़िल्म)|ज़बरदस्त]] || || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[सोहणी महीवाल (1984 फ़िल्म)|सोनी महिवाल]] ||महिवाल || |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[मंज़िल मंज़िल (1984 फ़िल्म)|मंज़िल मंज़िल]] || विजय | |- |[[:श्रेणी:1984 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1984]] || [[सनी (1984 फ़िल्म)|सनी]] ||सनी || |- |[[:श्रेणी:1983 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1983]] || [[बेताब (1983 फ़िल्म)|बेताब]] || सनी कपूर || |- |} == टीवी == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: margin;" ! scope="col" |वर्ष ! scope="col" |शीर्षक ! scope="col" |भूमिका ! scope="col" class="unsortable" |नोट्स ! scope="col" class="unsortable" |संदर्भ |- | rowspan="2" |2023 ! scope="row" |द रुममेट्स |स्वयं |डॉक्यूमेंटरी | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/the-romantics-review-the-yrf-docu-series-works-best-when-it-focuses-on-films-over-family-101676424985778.html|title=The Romantics Review: The YRF Docu-series works best when it focuses on films over family|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-03-16}}</ref> |} == निर्देशक == * ''दिल्लगी'' (1999) * ''घायल वन्स अगेन'' (2016) * ''पल पल दिल के पास'' (2019) == References == {{Reflist}} == External links == * {{IMDb name|0219971|Sunny Deol}} ==सन्दर्भ== {{Reflist|2}} [[श्रेणी:फ़िल्मों की सूची]] 7opo8a86ro6ub0qx8xa5ppropjfw52b श्रेयस अय्यर 0 862807 6632074 6629784 2026-10-22T18:40:33Z TheHails 949761 /* */ 6632074 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = श्रेयस अय्यर | image =Shreyas Iyer.png | fullname = श्रेयस संतोष अय्यर | birth_date = {{Birth date and age|1994|12|6|df=yes}} | birth_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | nickname = | heightft = | heightinch = | heightm = | batting = दाहिने हाथ से बल्लेबाजी | bowling = राइट आर्म लेग ब्रेक | role = [[बल्लेबाज़|बल्लेबाज]] | international = true | country = भारत | odidebutdate = 10 दिसम्बर | odidebutyear = 2017 | odidebutagainst = श्रीलंका | odicap = 219 | lastodidate = 13 दिसम्बर | lastodiyear = 2017 | lastodiagainst = श्रीलंका | odishirt = 41 | T20Idebutdate = 20 फरवरी | T20Idebutyear = 2022 | T20Idebutagainst =वेस्टइंडीज | T20Icap = 70 | lastT20Idate = 27 फरवरी | lastT20Iyear = 2022 | lastT20Iagainst = श्रीलंका | T20Ishirt = 41 | club1= मुम्बई | year1 = 2013/14–वर्तमान | clubnumber1 = | club2 =[[दिल्ली कैपिटल्स]] | year2 = 2015–2021 | clubnumber2 = 41 | club3 = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | year3 = 2022-वर्तमान | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | column2 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | column3 = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेन्टी २०]] | matches1 = 45 | matches2 = 2 | matches3 = 3 | runs1 = 3988 | runs2 = 97 | runs3 = 29 | bat avg1 = 54.63 | bat avg2 = 48.50 | bat avg3 = 14.50 | 100s/50s1 = 11/20 | 100s/50s2 = 0/1 | 100s/50s3 = 0/0 | top score1 = 202* | top score2 = 88 | top score3 = 23 | deliveries1 = 427 | deliveries2 = 6 | deliveries3 = 0 | wickets1 = 2 | wickets2 = 0 | wickets3 = 0 | bowl avg1 = 145.50 | bowl avg2 = 0 | bowl avg3 = 0 | fivefor1 = – | fivefor2 = – | fivefor3 = 0 | tenfor1 = – | tenfor2 = – | tenfor3 = n/a | best bowling1 = 2/29 | best bowling2 = 0/2 | best bowling3 = – | catches/stumpings1 = 30/– | catches/stumpings2 = | catches/stumpings3 = 1/– | source = http://www.espncricinfo.com/india/content/player/642519.html ईएसपीएन क्रिकइन्फो | date =27 फरवरी | year = 2022 |caption=2026 में श्रेयस अय्यर}} '''श्रेयस संतोष अय्यर''' (जन्म; ०६ दिसम्बर १९९४<ref name="Cricinfo 2017">{{cite web | title=Shreyas Iyer | website=Cricinfo | date=Dec 24, 2017 | url=http://www.espncricinfo.com/india/content/player/642519.html | accessdate=Dec 24, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171214160749/http://www.espncricinfo.com/india/content/player/642519.html | archive-date=14 दिसंबर 2017 | url-status=live }}</ref>) एक [[भारतीय क्रिकेट टीम|क्रिकेट खिलाड़ी]] है जो [[दिल्ली]] की क्रिकेट टीम के लिए खेलते है और [[भारतीय क्रिकेट टीम|भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट टीम]] के लिए [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट और [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट खेलते है। ये एक दाएं हाथ के [[बल्लेबाज़|बल्लेबाज]] और दाएं हाथ के एक वैकल्पिक ऑफ ब्रेक गेंदबाज हैं। ये २०१४ के आईसीसी अंडर -१९ क्रिकेट विश्व कप में भारत की अंडर -१९ क्रिकेट टीम के लिए खेले थे। जबकि उन्होंने २०१४ सीज़न के दौरान [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] में [[ट्रेंट ब्रिज]] क्रिकेट टीम का भी प्रतिनिधित्व किया। इसके अलावा ये [[इंडियन प्रीमियर लीग]] में [[दिल्ली कैपिटल्स|दिल्ली डेयरडेविल्स]] के लिए भी खेलते हैं।जिस टीम के कप्तान भी है ==व्यक्तिगत जीवन== श्रेयश अय्यर जिनका जन्म ०६ दिसम्बर १९९४ को भारतीय राज्य [[महाराष्ट्र]] की राजधानी [[मुम्बई]] में हुआ था। जबकि जब ये मात्र १२ के थे तब पूर्व क्रिकेट खिलाड़ी [[प्रवीण आमरे]] के सम्पर्क में आये थे। प्रवीण आमरे जो अय्यर के कोच है। आमरे ने अय्यर को क्रिकेट खेलना सिखाया। जब ये पढ़ाई करते थे तो इनके साथी खिलाड़ी इनकी तुलना [[वीरेन्द्र सहवाग|वीरेंद्र सहवाग]] से करते थे। इन्होंने अपनी स्नातकीय शिक्षा ''पोडार कॉलेज'' से की थी जिसमें इन्होंने कई क्रिकेट ट्रॉफियां भी जीताने में अहम भूमिका निभाई थी। इनके क्रिकेट जीवन पर एक शॉर्ट फिल्म डॉक्यूमेंट्री भी बनाई गयी जिसका शीर्षक ''श्रेयस अय्यर डॉक्यूमेंट्री - ए फादर्स ड्रीम'' है।<ref>{{cite web|last1=क्रिकेट कंट्री|title=Shreyas Iyer Documentary - A Father's Dream|url=https://www.youtube.com/watch?v=PnDkLNciTJc|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407035424/https://www.youtube.com/watch?v=PnDkLNciTJc|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref> इसका निर्देशन [[क्रिकेट]] लेखक आयुष पुथरा ने किया है। ==क्रिकेट कैरियर== ===घरेलू कैरियर=== श्रेयस अय्यर ने २०१४ में [[यूनाइटेड किंगडम]] का दौरा किया था तब इन्होंने [[ट्रेंट ब्रिज]] की क्रिकेट टीम का प्रतिनिधित्व किया था उस दौरान इन्होंने ९९ की औसत से २९७ रन बनाए थे उसमें इनका सर्वाधिक स्कोर १७१ रहा था जो कि एक रिकॉर्ड था। श्रेयस अय्यर ने नवम्बर २०१४ में अपने [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|लिस्ट ए क्रिकेट]] कैरियर की शुरुआत मुम्बई के लिए खेलते हुई २०१४-१५ विजय हजारे ट्रॉफी में की थी और उस ट्रॉफी में इन्होंने ५४.६० की बल्लेबाजी औसत से २७३ रन बनाये थे। जबकि दिसम्बर २०१४ में इन्होंने अपने [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] कैरियर की भी शुरुआत कर दी और उन्होंने अपना पहला मैच २०१४-१५ रणजी ट्रॉफी में खेलने को मिला। उस ट्रॉफी में इन्होंने ५०.५६ की बल्लेबाजी औसत से ८०९ रन बनाए थे जिसमें २ शतक और ६ अर्धशतक शामिल थे और ये ७वें स्थान पर रहे थे जिन्होंने २०१४-१५ की रणजी ट्रॉफी में सबसे ज्यादा रन बनाए थे। इसके अलावा श्रेयस अय्यर [[इंडियन प्रीमियर लीग]] में भी खेलते है। ये इंडियन प्रीमियर लीग में २०१५ से 2021 तक [[दिल्ली कैपिटल्स|दिल्ली डेयरडेविल्स]] की फ्रेंचाइजी के लिए खेलते थे। 2022 से कोलकाता नाइटराइडर्स के साथ है । जिन्होंने [[2015 इंडियन प्रीमियर लीग|२०१५ इंडियन प्रीमियर लीग]] में ३३.७६ की बल्लेबाजी औसत से कुल १४ मैचों में ४३९ रन बनाए थे। वर्ष 2016 में श्रेयस अय्ययर को क्रिकेटर ऑफ द ईयर नामक [https://www.indiaknowledgeofficial.co.in/2020/06/shreyas-iyer-biography-and-success.html?m= पुरस्कार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627201110/https://www.indiaknowledgeofficial.co.in/2020/06/shreyas-iyer-biography-and-success.html?m= |date=27 जून 2020 }} सेेे सम्मानित किया गया था । <br /> ===अंतरराष्ट्रीय कैरियर=== श्रेयस अय्यर ने अपने अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कैरियर की शुरुआत ०१ नवम्बर २०१७ को [[न्यूज़ीलैंड क्रिकेट टीम]] के खिलाफ [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोज शाह कोटला ग्राउंड]], [[दिल्ली]] में की थी हालाँकि उस मैच में इन्हें बल्लेबाजी करने का मौका नहीं मिला था।<ref>{{cite web|last1=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=1st T20I (N), New Zealand tour of India at Delhi, Nov 1 2017|url=http://www.espncricinfo.com/series/18029/scorecard/1120093/india-vs-new-zealand-1st-t20i-nz-in-ind-2017-18/|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215111742/http://www.espncricinfo.com/series/18029/scorecard/1120093/india-vs-new-zealand-1st-t20i-nz-in-ind-2017-18/|archive-date=15 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> इसके बाद अय्यर को [[राजकोट]] के मैच में खेलने का मौका मिला और २१ गेंदों पर २३ रनों की पारी खेली थी। फिर बाद में अय्यर को सीरीज के अंतिम मैच में भी जो [[विशाखपट्नम|विशाखापत्तनम]] में खेला गया था उसमें मौका मिला लेकिन वर्षा के कारण वो मैच मात्र ८-८ ओवर का था जिसमें अय्यर ने ६ गेंदों पर ६ रन बनाए थे।<ref>{{cite web|last1=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=3rd T20I (N), New Zealand tour of India at Thiruvananthapuram, Nov 7 2017|url=http://www.espncricinfo.com/series/18029/scorecard/1120095/india-vs-new-zealand-3rd-t20i-nz-in-ind-2017-18/|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214191342/http://www.espncricinfo.com/series/18029/scorecard/1120095/india-vs-new-zealand-3rd-t20i-nz-in-ind-2017-18/|archive-date=14 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> इसके बाद श्रेयस अय्यर ने अपने [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट की शुरुआत श्रीलंका के खिलाफ ३ वनडे मैचों की सीरीज के दौरान १० दिसम्बर २०१७ को [[धर्मशाला, हिमाचल प्रदेश]] में [[श्रीलंका क्रिकेट टीम|श्रीलंकाई टीम]] के खिलाफ <ref>{{cite web|last1=क्रिकेट कंट्री|title=भारत के 219वें वनडे खिलाड़ी बने श्रेयस अय्यर|url=http://www.cricketcountry.com/hi/news/india-vs-sri-lanka-1st-odi-shreyas-iyer-becomes-indias-219th-odi-cricketer-668014|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215111512/http://www.cricketcountry.com/hi/news/india-vs-sri-lanka-1st-odi-shreyas-iyer-becomes-indias-219th-odi-cricketer-668014|archive-date=15 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> की थी लेकिन पहले एक दिवसीय मैच में ये विफल <ref>{{cite web|last1=[[दैनिक जागरण]]|title=पहले मैच में छाप नहीं छोड़ पाए श्रेयस अय्यर|url=https://m.jagran.com/himachal-pradesh/dharmshala-himachal-dharamshala-india-or-shri-lanka-criket-match-report-17181369.html|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215114119/https://m.jagran.com/himachal-pradesh/dharmshala-himachal-dharamshala-india-or-shri-lanka-criket-match-report-17181369.html|archive-date=15 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> रहे थे और महज ९ रन ही बना पाए थे नुवान प्रदीप की गेंद पर बोल्ड आउट हुए थे।<ref>{{cite web|last1=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=1st ODI (D/N), Sri Lanka tour of India at Dharamsala, Dec 10 2017|url=http://www.espncricinfo.com/series/18074/scorecard/1122726/india-vs-sri-lanka-1st-odi-sl-in-india-2017-18/|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215050538/http://www.espncricinfo.com/series/18074/scorecard/1122726/india-vs-sri-lanka-1st-odi-sl-in-india-2017-18|archive-date=15 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> लेकिन श्रृंखला के दूसरे मुकाबले ([[अजीतगढ़|मोहाली]] के [[पीसीए स्टेडियम]]) में इन्होंने अपने हुनर को दिखाया और [[रोहित शर्मा]] का साथ देते हुए शानदार बल्लेबाजी की थी और ८८ रनों की पारी खेली। उस मैच में [[रोहित शर्मा]] <ref>{{cite web|last1=[[अमर उजाला]]|title=रोहित के तूफान के बाद श्रेयस अय्यर ने बताया, कैसा महसूस कर रहा था|url=https://www.amarujala.com/cricket/cricket-news/i-am-shocked-to-see-rohit-s-batting-shreyas-iyer|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215071342/https://www.amarujala.com/cricket/cricket-news/i-am-shocked-to-see-rohit-s-batting-shreyas-iyer|archive-date=15 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> ने अपने एक दिवसीय क्रिकेट कैरियर का तीसरा दोहरा शतक लगाया था।<ref>{{cite web|last1=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=2nd ODI (D/N), Sri Lanka tour of India at Chandigarh, Dec 13 2017|url=http://www.espncricinfo.com/series/18074/scorecard/1122727/india-vs-sri-lanka-2nd-odi-sl-in-india-2017-18/|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722005215/http://www.espncricinfo.com/series/18074/scorecard/1122727/india-vs-sri-lanka-2nd-odi-sl-in-india-2017-18/|archive-date=22 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> श्रेयस अय्यर ने अपना टेस्ट डेब्यू न्यूजीलैंड के खिलाफ 2021 में कानपुर में किया था | इस मैच में श्रेयस अय्यर ने अपनी पहली ही पारी में ही शतक जड़ दिया था जिसके के साथ वे डेब्यू टेस्ट में शतक लगाने वाले 16वें भारतीय बन गए थे |<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/ind-vs-nz-test-shreyas-iyer-first-indian-to-complete-debut-century-and-fifty-in-india-vs-new-zealand-kanpur-test-tspo-1364394-2021-11-28/?utm_source=Wikipedia_wp|title=IND vs NZ Test: श्रेयस अय्यर ने डेब्यू टेस्ट में रचा इतिहास, ऐसा अब तक कोई भारतीय नहीं कर सका|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-17}}</ref>इसी के साथ वे डेब्यू टेस्ट की दो पारियों में शतक और फिफ्टी लगाने वाले पहले भारतीय क्रिकेटर भी बन गए है | ==इंडियन प्रीमियर लीग== श्रेयस अय्यर जिन्हें [[२०१८ इंडियन प्रीमियर लीग]] में [[गौतम गंभीर]] द्वारा कप्तानी छोड़े जाने के बाद [[दिल्ली कैपिटल्स|दिल्ली डेयरडेविल्स]] की टीम के कप्तान बना दिया और उन्होंने पहले ही कप्तानी वाली मैच में अच्छी बल्लेबाजी करते हुए ९३ नाबाद रन बना दिए है।<ref>{{cite web|title=कप्तान के तौर पर पहले ही मैच में श्रेयस अय्यर ने बना डाला विश्व रिकॉर्ड, धोनी, रोहित सबको छोड़ा पीछे|url=https://hindi.sportzwiki.com/cricket/shreyas-achieve-his-first-victory-as-a-captain-of-delhi-deyardevils/|accessdate=30 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180430183208/https://hindi.sportzwiki.com/cricket/shreyas-achieve-his-first-victory-as-a-captain-of-delhi-deyardevils/|archive-date=30 अप्रैल 2018|url-status=live}}</ref> ये २०१५ से ही आईपीएल में दिल्ली डेयरडेविल्स के लिए खेलते आ रहे है।<ref>{{cite web|last1=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|title=Amazing feeling to win my first game as skipper, says Shreyas Iyer|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/amazing-feeling-to-win-my-first-game-as-skipper-says-shreyas-iyer/articleshow/63952642.cms|accessdate=30 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180430220920/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/amazing-feeling-to-win-my-first-game-as-skipper-says-shreyas-iyer/articleshow/63952642.cms|archive-date=30 अप्रैल 2018|url-status=live}}</ref> 2022 में इन्हे 12.25 करोड में केकेआर द्वारा खरीदे गये यह इस सीजन के दुसरे सबसे महगे खिलाडी है।<ref>{{Cite web|url=https://www.filemywap.in/shreyas-iyer-girlfriend_sister_ipl-salary-instagram-biography-2022/|title=श्रेयस अय्यर गर्लफ्रेन्ड,बहन,आईपीएल सेलरी, लम्बाई, इनस्टाग्राम , जीवनी 2022 ( shreyas iyer girlfriend,sister,Ipl Salary, Instagram, Biography 2022 ) – filemywap.in|language=en-US|access-date=2022-02-17|archive-date=17 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217130040/https://www.filemywap.in/shreyas-iyer-girlfriend_sister_ipl-salary-instagram-biography-2022/|url-status=dead}}</ref> इसके बाद KKR ने उन्हें आईपीएल सीजन 2022 के लिए कप्तान भी बनाया है | IPL 2025 में, Shreyas ने पंजाब किंग्स (PBKS) की कप्तानी की और टीम को फाइनल तक ले गए। क्वालिफायर 2 में मुंबई इंडियंस के खिलाफ उनकी 87 रन की नाबाद पारी (41 गेंदों में) ने [https://web.archive.org/web/20250603041747/https://ipltrack.com/shreyas-iyer-biography-in-hindi/ PBKS] को 11 साल बाद फाइनल में पहुंचाया, हालांकि क्वालिफायर 1 में रॉयल चैलेंजर्स बैंगलोर (RCB) के खिलाफ वह केवल 3 रन ही बना सके। वह मिडिल ऑर्डर में अपनी तेज तर्रार बल्लेबाजी और नेतृत्व के लिए जाने जाते हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} {{DEFAULTSORT:अय्यर, श्रेयस}} [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय ट्वेन्टी २० क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:1994 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:दाहिने हाथ के बल्लेबाज़]] [[श्रेणी:मुम्बई के लोग]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] by49djv1quvxvk6pan74mrtdeqpvbdz सुमन राजे 0 884114 6632120 6564961 2026-10-23T04:09:52Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632120 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = डॉ॰ सुमन राजे | birth_date = [[२३ अगस्त]], [[१९३८]] | birth_place = [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | death_date = २००८ | death_place = | occupation = अध्यापन | nationality = [[भारत|भारतीय]] | language = [[हिन्दी]] | period = [[आधुनिक काल]] | genre = गद्य और पद्य | विषय = | movement = [[नारीवाद]] | notableworks = हिंदी साहित्य का आधा इतिहास, साहित्येतिहास: संरचना और स्वरूप, | प्रभाव डालने वाला = <!--यह लेखक किससे प्रभावित होता है--> | प्रभावित = <!--यह लेखक किसको प्रभावित करता है--> | हस्ताक्षर = | जालपृष्ठ = | टीका-टिप्पणी = | मुख्य काम = साहित्येतिहास लेखन }} '''सुमन राजे''' (२३ अगस्त, १९३८ -- २६ दिसम्बर २००८) [[हिंदी साहित्य]] से जुड़ी लेखिका, कवयित्री, और [[इतिहासकार]] थीं।<ref>{{cite web|first1=देवेन्द्र|last1=चौबे|title=सुमन राजे की साहित्येतिहास दृष्टि|url=http://epgp.inflibnet.ac.in/epgpdata/uploads/epgp_content/hindi/15._sahitya_ka_itihas_darshan/35._suman_raje_ki_sahityaetihas_drishti/et/8220_et_35_et.pdf|website=ePG पाठशाला|accessdate=26 फरवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227035046/http://epgp.inflibnet.ac.in/epgpdata/uploads/epgp_content/hindi/15._sahitya_ka_itihas_darshan/35._suman_raje_ki_sahityaetihas_drishti/et/8220_et_35_et.pdf|archive-date=27 फ़रवरी 2018|url-status=dead}}</ref> 1979 में अज्ञेय जी द्वारा [[चौथा सप्तक]] में सम्पादित की गई जिसमें सात कवियों में अकेली कवियित्री रहीं। सुमन राजे जी का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[लखनऊ जिला|लखनऊ जनपद]] में 22 अगस्त 1938 को हुआ था। आपकी माता का नाम श्रीमति प्रेम कुमारी सक्सेना और पिता श्री वीरेन्द्र कुमार सक्सेना थे। माता जी कुशल धार्मिक गृहणी एवं पिताजी शासकीय सेवा में कार्यरत थे। शासकीय सेवा के कारण आपके पिता का स्थानान्तरण होता रहता था और इसी कारण इनकी प्रारम्भिक से लेकर इण्टरमीडिएट की शिक्षा विभिन्न स्थानों पर हुई। तत्पश्चात् अपने स्नातक शिक्षा हेत महिला महाविद्यालय लखनऊ में प्रवेश लिया। इस अवधि में और लेखिका का जो बीज आपके अन्दर अंकुरित हो रहा था उसे लखनऊ में साहित्यिक परिवेश में मुखरित होने का अवसर प्राप्त हुआ। आपने महिला महाविद्यालय में आयोजित कहानी लेखन प्रतियोगिता में प्रथम स्थान प्राप्त किया और अपनी सजग साहित्यक यात्रा का सुभारम्भ किया। स्नातक करने के पश्चात् आपने परास्नातक पाठ्यक्रम में अध्ययन हेतु हिन्दी विभाग, लखनऊ में प्रवेश लिया और विश्वविद्यालय में स्वर्ण पदक भी प्राप्त किया। इनका मौलिक शोध प्रबन्ध (हिन्दी [[रासो काव्य]] परम्परा) लखनऊ विश्वविद्यालय में 1964 में पीएचडी उपाधि के अर्न्तगत प्रस्तुत किया गया जो राजस्थान तथा उसके निकटवर्ती के क्षेत्रों से एकत्रित [[पाण्डुलिपि]]यों पर आधारित था। इसके पश्चात् इनकी अध्ययन में रूचि बढ़ती ही गयी और इन्होंने 1971 में [[कानपुर विश्वविद्यालय]] से डी. लिट. की उपाधि प्राप्त की,<ref name="Rāje2003">{{cite book|author=Sumana Rāje|title=Hindī sāhitya kā ādhā itihāsa|url=https://books.google.com/books?id=fZWGoGj6X0MC&pg=PA323|year=2003|publisher=Bhāratīya Jñānapīṭha|isbn=978-81-263-0791-3|pages=323–}}</ref> जो कानपुर विश्वविद्यालय की प्रथम डी. लिट. उपाधि थी। डी. लिट. में शोध विषय था, "मध्ययुगीन हिन्दी काव्यरूप : एक अध्ययन" । इसमें इन्होंने पूरे मध्ययुग को युगीन प्रवृत्तियों के आधार पर अध्ययन कर अपना शोध प्रबन्ध प्रस्तुत किया। 1956 में आपके पिता की मृत्यु कैंसर से हो गयी थी। 1968 में सुमन जी ने डॉ. वी. एन. सिंह के साथ गृहस्थ आश्रम में प्रवेश किया। पति-पत्नि के सम्बन्धों के माधुर्य से इनके लेखन को नवीन दिशा प्राप्त हुयी। पति का साथ और सहयोग हर पल इन्हें आगे बढ़ने की जिजीविषा प्रदान करता रहा। सुमन जी को दो पुत्रों की प्राप्ति हुई जिनमें बड़े जनमेजय सिंह और छोटे अरिन्दम सिंह है। इनका पूरा परिवार कानपुर में अपने पैतृक निवास में संयुक्त रूप से निवास करता है। हृदय रोग से पीड़ित होने के कारण अन्तिम समय अस्पताल में बिताना पड़ा। २६ दिसम्बर २००८ को आपका निधन हो गया। ==साहित्य रचना== सुमन राजे न केवल कवयित्री वरन एक इतिहासकार, अन्वेषक, दार्शनिक और समाजसुधारक भी थीं। सुमन जी ने अपनी कविताओं द्वारा समाज के प्रति अपने उद्गार प्रकट किए। कहीं अभिव्यक्ति प्रत्यक्ष रही तो कहीं प्रेरणा का पुट सम्मिलित रहा। सुमन जी ने स्वयं माना है कि वास्तव में कविता मिट्टी खाकर मिट्टी रचती है। सपने खा कर सपने उगलती है … सुमन जी के इस कथन को उनकी रचनाएं प्रमाणित भी करती है। आरंभिक रचनाओं के समय कवियित्री ग्रामीण परिवेश से घिरी थी। बाद में लखनऊ आ गई जिससे कविताओं में आंचलिकता के साथ बौद्धिकता का मिश्रण झलकता है। कविता में हृदय की तीव्र अनुभूतियों के साथ–साथ मस्तिषक की विचार रूपी लहरें भी समान रूप से विद्यमान है। रचना प्रक्रिया में इनमें टकराव नहीं है। सुमन जी का मानना है कि अकेले व्यक्ति के प्रयत्नों से न समाज को गति मिल सकती है और न ही जीवन सार्थक हो सकता है। हर युग में आवश्यकता होती है किसी न किसी रूप में एक क्रान्ति की। सुमन जी के शब्द संसार में तत्सम, उर्दू, अंग्रेज़ी और देशज शब्दों के साथ शब्दों की नादात्मकता भी दिखाई देती है – प्रत्यंचा, आले, ग़ुबार, सीरीज़, ठनठना … साथ ही नए शब्द भी गढ़े है जैसे ज़ख्माते .. == प्रमुख कृतियाँ== ===आलोचना=== * साहित्येतिहास : संरचना और स्वरूप * साहित्येतिहास : आदिकाल * काव्यरूप संरचना : उद्भव और विकास * रचना की कार्यशाला ===संपादित पाठ=== * रेवातट * आदिकालीन काव्यधारा * [[अपभ्रंश]] पीठिका * बीसवीं सदी का हिंदी महिला लेखन ===काव्य-संग्रह=== * सपना और लाशघर * उगे हुए हाथों के जंगल<ref name="Bandivadekar2010">{{cite book|author=Chandrakant Bandivadekar|title=Kavita Ki Talash|url=https://books.google.com/books?id=X4WgjS-ecB4C&pg=PA210|date=September 2010|publisher=Vani Prakashan|isbn=978-93-5000-203-2|pages=210–}}</ref> * यात्रादंश * एरका * इक्कीसवीं सदी का गीत * युद्ध 2007<ref>{{cite book|first1=सुमन|last1=राजे|title=हिंदी साहित्य का आधा इतिहास|date=२०१५|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:1938 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२००८ में निधन]] ijmdox6byr72epim9ufsakgvh0mi94x विकिपीडिया:प्रयोगस्थल 4 935970 6632077 6631835 2026-10-22T19:35:32Z ~2026-56699-73 955268 6632077 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> मैं एक विकिपीडिया पेज बनाना चाहता हूं लेकिन लेकिन मेरे पास न्यूज चैनल या अखबार की लिंक नहीं है pxz53c0zg1devbaoygp3pihmqlkpavd 6632084 6632077 2026-10-23T00:17:39Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/~2026-56699-73|~2026-56699-73]] ([[User talk:~2026-56699-73|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6631542 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> nqyrael75jv4pl2ws5ryi3yf27rl3hh 6632246 6632084 2026-10-23T09:49:30Z Mratunjaypathak123 955374 6632246 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> # मृत्युंजय पाठक **मृत्युंजय पाठक** भारत के एक सामाजिक एवं संगठनात्मक कार्यकर्ता तथा अखण्ड भारत सेवा दल के राष्ट्रीय अध्यक्ष हैं। वे आरक्षण सुधार आंदोलन से जुड़े हुए हैं और आर्थिक आधार पर आरक्षण तथा सामाजिक समरसता जैसे विषयों पर अपनी मांग रखते रहे हैं। ## प्रारंभिक जीवन एवं परिवार मृत्युंजय पाठक का जन्म 1 मई 1994 को फर्रुखाबाद, उत्तर प्रदेश, भारत में हुआ। उनके पिता का नाम श्री उमेश चंद्र पाठक तथा माता का नाम श्रीमती मधुबाला पाठक है। उनका संबंध एक सामान्य परिवार से है। उनकी पत्नी का नाम श्रीमती पारुल पांडेय है। उनके भाई का नाम श्री धनंजय पाठक है। उनके दो पुत्र हैं, जिनके नाम अक्षुतम पाठक और अक्षत पाठक हैं। ## शिक्षा मृत्युंजय पाठक ने जयपुर, राजस्थान से जैव प्रौद्योगिकी (Biotechnology) में स्नातकोत्तर (Master’s) की शिक्षा प्राप्त की है। ## सामाजिक एवं संगठनात्मक जीवन मृत्युंजय पाठक अखण्ड भारत सेवा दल के राष्ट्रीय अध्यक्ष के रूप में संगठनात्मक गतिविधियों में सक्रिय हैं। वे संगठन के माध्यम से सामाजिक सरोकारों, राष्ट्रहित और सामाजिक समरसता से जुड़े विषयों पर कार्य करते हैं। ## आरक्षण सुधार आंदोलन मृत्युंजय पाठक आरक्षण व्यवस्था में सुधार की मांग से जुड़े रहे हैं। 21 अगस्त 2026 को नई दिल्ली के जंतर-मंतर पर आयोजित आरक्षण सुधार आंदोलन में उनकी भूमिका रही। आंदोलन के माध्यम से आरक्षण व्यवस्था में सुधार तथा आर्थिक आधार पर आरक्षण की मांग उठाई गई। ## व्यक्तिगत जीवन मृत्युंजय पाठक अपने सामाजिक एवं संगठनात्मक कार्यों के साथ पारिवारिक जीवन का निर्वहन करते हैं। वे संगठन के विस्तार तथा सामाजिक मुद्दों से संबंधित गतिविधियों में भाग लेते हैं। --- ttsiup33xanxvnk15bkg04neq1zcuoc 6632281 6632246 2026-10-23T11:07:46Z ~2026-56685-79 955388 /* */ 6632281 wikitext text/x-wiki {{सदस्य पृष्ठ}} नमस्ते! मैं राहुल परिहार, जोधपुर ज़िले के गजसिंहपुरा (राजस्थान) से। हिन्दी विकिपीडिया पर मैं मुख्यतः राजस्थान के गाँवों, स्थानीय इतिहास, संस्कृति और खेल से जुड़े विषयों पर सुधार और सन्दर्भ जोड़ने का काम करता हूँ। == मेरे बारे में == * पेशे से ग्राफ़िक्स डिज़ाइन तथा ऑडियो/वीडियो एडिटिंग का काम करता हूँ। * निवास: जोधपुर, राजस्थान। * भाषाएँ: हिन्दी, मारवाड़ी और अंग्रेज़ी। == सम्बद्धता की घोषणा == पारदर्शिता के लिए बता रहा हूँ कि मैं निम्न कार्यों से जुड़ा हूँ, और इन विषयों पर तटस्थ भाषा रखूँगा — * AGG न्यूज़, गजसिंहपुरा — स्थानीय समाचार कार्य। * MindWire Media and Technology — मीडिया एवं तकनीकी सेवाएँ। == विकिपीडिया पर मेरा काम == * राजस्थान के गाँवों और क़स्बों के लेखों में जानकारी तथा सन्दर्भ जोड़ना। * जोधपुर और मारवाड़ से जुड़े विषयों के लेखों में सुधार। * चित्र, श्रेणियाँ और आधार-लेखों को ठीक करना। == उपयोगी कड़ियाँ == * [[विकिपीडिया:पंचशील]] * [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता]] * [[विकिपीडिया:विश्वसनीय स्रोत]] == सदस्यपेटी == {{Babel|hi|mwr|en-2}} epmjmral0ehwy1sj4wwvc89wkqbrw1s उमेश मेहरा 0 967264 6632223 6286599 2026-10-23T08:32:47Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632223 wikitext text/x-wiki '''उमेश मेहरा''' [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] के भारतीय फिल्म निर्देशक और निर्माता हैं। 1980 और 1990 के दशक में वह कई [[मिथुन चक्रवर्ती]] के साथ फिल्म करने के लिये प्रख्यात हैं, जैसे ''[[अशान्ति (1982 फ़िल्म)|अशान्ति]]'' (1982), ''[[मुजरिम|मुज़रिम]]'' (1989), ''गुरु'' (1989) और ''[[यार गद्दार (1994 फ़िल्म)|यार गद्दार]]'' (1994)।<ref>{{cite news|title=Eagle films|accessdate=17 दिसम्बर 2010|work=www.eaglefilmsindia.com|url=http://www.eaglefilmsindia.com/profile_umeshmehra.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20101222034626/http://www.eaglefilmsindia.com/profile_umeshmehra.htm|archive-date=22 दिसंबर 2010|url-status=dead}}</ref> उन्होंने खिलाड़ी श्रृंखला में [[अक्षय कुमार]] की तीन फिल्मों को निर्देशित किया: ''[[सबसे बड़ा खिलाड़ी]]'' (1995) ''[[खिलाड़ियों का खिलाड़ी (1996 फ़िल्म)|खिलाड़ियों का खिलाड़ी]]'' (1996) और ''[[इन्टरनेशनल खिलाड़ी (1999 फ़िल्म)|इन्टरनेशनल खिलाड़ी]]'' (1999)। 1998 में उन्होंने ''[[किला (1998 फ़िल्म)|किला]]'' में अनुभवी अभिनेता [[दिलीप कुमार]] को निर्देशित किया जो कि कुमार की आखिरी फिल्म थी। निर्देशक के रूप में मेहरा की आखिरी फिल्म 2002 की ''[[ये मोहब्बत है]]''। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *{{IMDb name|0576494|name=Umesh Mehra}} {{Authority control}} [[श्रेणी:हिन्दी निर्देशक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] izoavsbv249brisd65588yf9eveeyj4 वंदे भारत एक्सप्रेस 0 975694 6632131 6631495 2026-10-23T05:18:02Z ~2026-56547-36 955327 /* */ vande Bharat Express 6632131 wikitext text/x-wiki {{About|वंदे भारत रेलगाड़ी शृंखला|[[शयनयान]] रूपान्तर|वंदे भारत शयनयान|अन्य उपयोगों|वंदे भारत (बहुविकल्पी)}} {{Infobox rail service | name = वंदे भारत एक्सप्रेस | color = 28457D | color2 = FF7220 | image = {{Photomontage |position=center |photo1a=Vande Bharat Express around Mumbai.jpg |photo2a=Specially Designed Mini Vande Bharat Express train.jpg |photo2b=New_Jalpaiguri_Patna_Saffron_Grey_Mini_Vande_Bharat_Transet_2024-03-04-061128.jpg |size=300 |spacing=2 |color=white |border=0}} | caption = विभिन्न रंग-रूपों में वंदे भारत एक्सप्रेस रेलगाड़ियाँ | type = {{ill|अन्तर नगर रेल|en|Inter-city rail}} {{ill|अर्ध-उच्चगति रेल|en|Higher-speed rail}} | status = संचालित | locale = {{IND}} | predecessor = [[शताब्दी एक्सप्रेस]] | first = {{start date and age|df=yes|2019|02|15}} | website = {{URL|https://indianrail.gov.in}} | line_used = [[#सेवाएँ|८०]] | class = {{ubl|[[भारतीय रेल डिब्बा भण्डार#वातानुकूलित कार्यकारी श्रेणी (ई॰सी॰)|वातानुकूलित कार्यकारी श्रेणी (ई॰सी॰)]]|[[भारतीय रेल डिब्बा भण्डार#कुर्सी यान (सी॰सी॰)|कुर्सी यान (सी॰सी॰)]]}} | access = हाँ | seating = {{ubl|{{ill|रेल सीट#घूर्णनशील क्रॉस सीटें|en|Train seat|lt=घूर्णनशील क्रॉस सीटें}} (ई॰सी॰/EC)|{{ill|रेल सीट#क्रॉस सीटें|en|Train seat|lt=क्रॉस सीटें}} (सी॰सी॰/CC)}} | catering = ऑन-बोर्ड खानपान | observation = [[खिड़की#स्थिर|विस्तृत स्थिर खिड़कियाँ]] | entertainment = {{Hlist|[[भारतीय मानक IS 1293 विद्युत् आउटलेट|विद्युत् आउटलेट]]|{{ill|सूचनामूलक मनोरंजन प्रणाली|en|Infotainment system}}|[[एलईडी|पठन प्रकाश]]|[[वाई-फ़ाई]]}} | baggage = ऊपरी रैक | otherfacilities = {{Hlist|[[वातानुकूलन]]|{{ill|स्वचालित द्वार|en|Automatic door}}|[[शौचालय#जैव-शौचालय|जैव-निर्वात शौचालय]]|{{ill|सीसीटीवी|en|CCTV}}|[[गन्ध]] नियंत्रण|{{ill|रोलर ब्लाइंड|en|Window blind}}|{{ill|संवेदी जल नल|en|Tap water}}|[[धूम्र संसूचक]]}} | stock = [[वंदे भारत|वंदे भारत (रेलसेट)]] | gauge = {{track gauge|1,676mm|allk=on}} [[ब्रॉड गेज]] | el = {{25 kV 50 Hz}} {{ill|ओवरहेड लाइन|en|Overhead line}} द्वारा | speed = {{ubl|{{cvt|160|km/h}} (अधिकतम)|{{cvt|83|km/h}} (औसत)<ref>{{cite news |title=Vande Bharat Express averages 83 kmph, falls short of its top speed of 130 kmph |url=https://www.livemint.com/news/india/vande-bharat-express-averages-83-kmph-falls-short-of-its-top-speed-of-130-kmph-here-s-why-11681807481923.html |work=[[Livemint]] |date=18 April 2023 |access-date=7 March 2024 |archive-date=17 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317062159/https://www.livemint.com/news/india/vande-bharat-express-averages-83-kmph-falls-short-of-its-top-speed-of-130-kmph-here-s-why-11681807481923.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Built to hit 180 kmph, Why do Vande Bharat Express trains run at 83 kmph average speed? RTI reply reveals |url=https://www.financialexpress.com/business/railways-built-to-hit-180-kmph-why-do-vande-bharat-express-trains-run-at-83-kmph-average-speed-rti-reply-reveals-3051648/ |newspaper=[[द फ़ाइनेंशियल एक्सप्रेस (भारत)|द फ़ाइनेंशियल एक्सप्रेस]] |date=19 April 2023 |access-date=7 March 2024 |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419053810/https://www.financialexpress.com/business/railways-built-to-hit-180-kmph-why-do-vande-bharat-express-trains-run-at-83-kmph-average-speed-rti-reply-reveals-3051648/ |url-status=live }}</ref>}} | trainlength = {{ubl|{{cvt|192|m}} (8 डिब्बे)|{{cvt|384|m}} (16 डिब्बे)|{{cvt|480|m}} (20 डिब्बे)}} | owners = [[भारतीय रेल]] | map = Vande Bharat Express Lucknow tu New Delhi Lucknow junction se subah 6:10 per chalengi platform number 6 se Ravana hogi chhoti line per chalenge | map_state = collapsed }} '''वंदे भारत एक्सप्रेस''', जिसे पहले '''ट्रेन १८''' के नाम से जाना जाता था, एक भारतीय अर्ध-हाई स्पीड ट्रेन और भारत की पहली [[इलेक्ट्रिक मल्टिपल इकाई|बिना इंजन की]] ट्रेन है।<ref name="express24">{{cite web |title=Train 18, India’s first engine-less train, set to hit tracks on October 29 |url=https://indianexpress.com/article/india/train-18-indias-first-engine-less-train-set-to-hit-tracks-on-october-29-5415892/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=24 अक्टूबर 2018 |access-date=7 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106233913/https://indianexpress.com/article/india/train-18-indias-first-engine-less-train-set-to-hit-tracks-on-october-29-5415892/ |archive-date=6 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> यह पूरी तरह से भारत में डिजाइन और निर्मित होने वाली पहली ट्रेन भी है। इसे [[सवारी डिब्बा कारखाना, चेन्नै]] (आईसीएफ) द्वारा १८ महीने की अवधि में भारत सरकार के [[मेक इन इंडिया]] पहल के तहत डिजाइन और बनाया गया था। पहली रेक की यूनिट लागत को १०० करोड़ (यूएस $१४ मिलियन) के रूप में दिया गया था, हालांकि यूनिट लागत अगले उत्पादन के साथ नीचे आने की उम्मीद है।<ref name ="prabhakar">{{cite news |last1=Prabhakar |first1=Siddarth |title=First Made-in-India engineless train gets on track for trial run - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/first-made-in-india-train-set-ready-for-trial-run/articleshow/66324376.cms |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |date=अक्टूबर 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105101450/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/first-made-in-india-train-set-ready-for-trial-run/articleshow/66324376.cms |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> मूल कीमत पर, यह यूरोप से आयातित एक समान ट्रेन की तुलना में ४०% कम महंगा होने का अनुमान है।<ref name="arora">{{cite news |last1=अरोड़ा |first1=रजत |title=Made-in-India 160 km per hour train to run from June |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/made-in-india-160-km-per-hour-train-to-run-from-june/articleshow/63323107.cms |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |date=March 16, 2018 |location=[[नई दिल्ली]], भारत |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627202039/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/made-in-india-160-km-per-hour-train-to-run-from-june/articleshow/63323107.cms |archive-date=27 जून 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन को फरवरी २०१९ में सेवा शुरू करने की योजना है, जिस तारीख से दूसरी इकाई का निर्माण और सेवा के लिए तैयार किया जाएगा।<ref name="rupera" /> रेलवे का पहला परीक्षण रन २९ नवंबर, २०१८ को [[चेन्नई]] में हुआ,<ref name="unitedtrial">{{cite news |title=Self-propelled Train 18 debuts for trial run |url=http://www.uniindia.com/news/india/self-propelled-train-18-debuts-for-trial-run/1391824.html |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[यूनाइटेड न्यूज आफ इंडिया]] |date=29 अक्टूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105012318/http://www.uniindia.com/news/india/self-propelled-train-18-debuts-for-trial-run/1391824.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन के ब्रेक और क्रू ओरिएंटेशन पर ध्यान केंद्रित किया,<ref name="ndtvsethi">{{cite news |last1=Sethi |first1=Nidhi |title=India's First Engineless Train To Make Debut On Tracks Today: 10 Points |url=https://www.ndtv.com/india-news/zero-discharge-cctv-cameras-on-indias-first-engineless-train-10-points-1938873 |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[एनडीटीवी इंडिया]] |publisher=[[एनडीटीवी इंडिया]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105061835/https://www.ndtv.com/india-news/zero-discharge-cctv-cameras-on-indias-first-engineless-train-10-points-1938873 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> और ७ नवंबर को दिल्ली में और बाद में राजस्थान में परीक्षण किया जाएगा।<ref name="ndtvstalin" /> दिल्ली के बाद, स्पीड परीक्षण आयोजित किया जाएगा, पहले १५० किलोमीटर प्रति घंटा (९३ मील प्रति घंटे), और उसके बाद १६० किलोमीटर प्रति घंटा (९९ मील प्रति घंटे) की ऑपरेटिंग गति पर।<ref name="ndtvsethi" /> भारत के [[अनुसन्धान अभिकल्प एवं मानक संगठन]] द्वारा एक टीम को परीक्षण की निगरानी के लिए और अंतिम गति परीक्षण के लिए आगे संगठित किया गया।<ref name="businessstandard">{{cite news |title=Special team to ensure speedy trials of India's first engine-less train |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/special-team-to-ensure-speedy-trials-of-india-s-first-engine-less-train-118102800186_1.html |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[बिजनेस स्टैंडर्ड]] |date=अक्टूबर 28, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062002/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/special-team-to-ensure-speedy-trials-of-india-s-first-engine-less-train-118102800186_1.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेनों का पहला सेट दिल्ली-भोपाल [[शताब्दी एक्स्प्रेस]] की जगह [[नई दिल्ली]] और [[भोपाल]] के बीच चलेगा, जो तीस साल से चल रहा है<ref name="ndtv" /> और यात्रा के समय को १५ प्रतिशत तक कम करेगा।<ref name="express24" /> १६० किलोमीटर प्रति घंटे (९९ मील प्रति घंटे) की ऑपरेटिंग गति पर, यह शताब्दी एक्सप्रेस को ३० किलोमीटर प्रति घंटे (१९ मील प्रति घंटे) से पीछे कर देगा।<ref name="ndtv">{{cite news |title=Pics: Train 18 To Begin Trial Run Today. Here Are 10 Things To Know |url=https://www.ndtv.com/business/train-18-indias-fastest-train-route-launch-date-today-features-engineless-rotating-seats-in-pictures-1939151 |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=एनडीटीवी प्रोफिट |publisher=एनडीटीवी इंडिया |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062047/https://www.ndtv.com/business/train-18-indias-fastest-train-route-launch-date-today-features-engineless-rotating-seats-in-pictures-1939151 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन १८ का बाहरी ढांचा [[शिनकानसेन|बुलेट ट्रेन]] की तरह है,<ref name="prabhakar" /> जिसके प्रत्येक छोर की वायुगतिकीय संकीर्णता है।<ref name="ectimespti" /> इसमें ट्रेन के प्रत्येक छोर पर एक ड्राइवर कोच है, जो लाइन के प्रत्येक छोर पर तेजी से बदलाव को सहज बनाता है।<ref name="unitedtrial" /> आंतरिक रूप से, ट्रेन में १,१२८ यात्रियों की बैठने की क्षमता के साथ १६ यात्री कारें हैं।<ref name="shine">{{cite news |last1=Shine |first1=Jacob |title=Train 18, India's first engine-less train, is also the country's fastest |url=https://www.business-standard.com/article/indian-railways/the-crown-jewel-of-indian-railways-is-a-billion-rupee-made-in-india-train-118102900370_1.html?utm_source=SEO&utm_medium=ST |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[बिजनेस स्टैंडर्ड]] |location=[[नई दिल्ली]], [[भारत]] |date=29 अक्टूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030092231/https://www.business-standard.com/article/indian-railways/the-crown-jewel-of-indian-railways-is-a-billion-rupee-made-in-india-train-118102900370_1.html?utm_source=SEO&utm_medium=ST |archive-date=30 अक्तूबर 2018 |url-status=live }}</ref> केंद्र में दो प्रथम श्रेणी के डिब्बे हैं जिनमें ५२ यात्री प्रत्येक में बैठ सकते हैं, बाकी के कोच डिब्बों में ७८ यात्री प्रत्येक में बैठे सकते हैं।<ref name="ndtv" /> ट्रेन की सीटें, ब्रेकिंग सिस्टम, दरवाजे और ट्रांसफार्मर ट्रेन के एकमात्र तत्व हैं जिन्हें आयात किया गया है,<ref name="prabhakar" /> उन्हें अगले इकाई के उत्पादन पर घरेलू रूप से बनाने की योजना है।<ref name="ndtvstalin">{{cite news |last1=Stalin |first1=J Sam Daniel |title=Inside India's 'Fastest' Train - 360-Degree Rotating Seats, Sliding Steps |url=https://www.ndtv.com/india-news/inside-indias-fastest-train-360-degree-rotating-seats-sliding-steps-on-engineless-train-18-trainset-1939051 |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[एनडीटीवी इंडिया]] |publisher=[[एनडीटीवी इंडिया]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062045/https://www.ndtv.com/india-news/inside-indias-fastest-train-360-degree-rotating-seats-sliding-steps-on-engineless-train-18-trainset-1939051 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> अगले वर्ष में एक, और उसके अगले वर्ष चार और इकाइयों के उत्पादन की योजना बनाई गई है।<ref name="ectimespti">{{cite news |title=Train 18: Country's first engine-less train rolled out; Train 20 next |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/train-18-countrys-first-engine-less-train-rolled-out-train-20-next/articleshow/66419774.cms |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105160418/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/train-18-countrys-first-engine-less-train-rolled-out-train-20-next/articleshow/66419774.cms |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> उन इकाइयों में से दो लेआउट में स्लीपर कारों को शामिल करेंगे।<ref name="ndtvsethi" /> भारतीय रेलवे और आईसीएफ ट्रेन २० के विकास की भी योजना बना रहे हैं, <ref>{{Cite web|url=https://hindimerijaan.com/train-18-vande-bharat-express-in-hindi/|title=ट्रेन 20 की योजना|last=हिंदी मेरी|first=जान|date=18 फरवरी 2019|website=Hindi Meri Jaan|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226144910/http://hindimerijaan.com/train-18-vande-bharat-express-in-hindi/|archive-date=26 फ़रवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>एक और अर्ध-हाई स्पीड ट्रेन जो राजधानी एक्सप्रेस की जगह लेगी। २०२० में लाइन का अनावरण किया जा सकता है।<ref name="train20">{{cite news |title=After Train 18, Indian Railways focuses on the next-gen Train 20 that'll replace Rajdhani |url=https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/after-train-18-the-next-gen-train-20-is-set-to-join-indian-rail-network/story/287488.html |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=बिज़नेस स्टैंडर्ड |publisher=लिविंग मीडिया |date=नवम्बर 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105160508/https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/after-train-18-the-next-gen-train-20-is-set-to-join-indian-rail-network/story/287488.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Kalaburagi - SMVT Bengaluru Vande Bharat Express.jpg|center|600px|thumb|कलबुरगी-बंगलुरु वन्दे भारत एक्सप्रेस]] == सक्रिय सेवाएँ == {| class="wikitable sortable" |+ ! rowspan="2" |क्र.सं. ! rowspan="2" |ट्रेन का नाम ! rowspan="2" |गाड़ी संख्या ! rowspan="2" |मूल स्टेशन ! rowspan="2" |टर्मिनल स्टेशन ! rowspan="2" |क्षेत्र ! rowspan="2" |रुकती ! rowspan="2" |डिब्बे ! rowspan="2" |आवृत्ति. ! rowspan="2" |दूरी ! rowspan="2" |यात्रा के समय ! colspan="2" |रफ़्तार ! rowspan="2" |उद्घाटन समारोह |- !अधिकतम !औसत |- !१ |नई दिल्ली-वाराणसी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४३६/२२४३५ |नई दिल्ली |वाराणसी जंक्शन |एन.आर. |२ |१६ |गुरु को छोड़कर |७५९ किमी (४७२ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |९५ किमी/घंटा (५९ मील प्रति घंटे) |१५ फरवरी २०१९ |- !२ |नई दिल्ली-श्री माता वैष्णो देवी कटरा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४३९/२२४४० |नई दिल्ली |श्री माता वैष्णो देवी कटरा |एन.आर. |३ |१६ |मंगल को छोड़कर |६५५ किमी (४०७ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |३ अक्टूबर २०१९ |- !३ |मुंबई सेंट्रल-गांधीनगर कैपिटल वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९०१/२०९०२ |मुंबई सेंट्रल |गांधीनगर राजधानी |डब्ल्यूआर |५ |१६ |बुध को छोड़कर |५२२ किमी (३२४ मील) |०६ घंटे २५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |३० सितंबर २०२२ |- !४ |नई दिल्ली-अम्ब अंदौरा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४४७/२२४४८ |नई दिल्ली |अंब अंदौरा |एन.आर. |४ |१६ |शुक्र को छोड़कर |४१२ किमी (२५६ मील) |०५ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७९ किमी/घंटा (४९ मील प्रति घंटे) |१३ अक्टूबर २०२२ |- !५ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-मैसूर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६०७/२०६०८ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |मैसूर जंक्शन |एसआर |२ |१६ |बुध को छोड़कर |४९७ किमी (३०९ मील) |०६ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |११ नवंबर २०२२ |- !६ |बिलासपुर-नागपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८२५/२०८२६ |बिलासपुर जंक्शन |नागपुर जंक्शन |एसईसीआर |४ |८ |शनिवार को छोड़कर |४१२ किमी (२५६ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७७ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |११ दिसंबर २०२२ |- !७ |हावड़ा-न्यू जलपाईगुड़ी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३०१/२२३०२ |हावड़ा जंक्शन |न्यू जलपाईगुड़ी जंक्शन |एर |३ |१६ |बुध को छोड़कर |५६६ किमी (३५२ मील) |०७ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |३० दिसंबर २०२२ |- !८ |विशाखापत्तनम-सिकंदराबाद वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८३३/२०८३४ |विशाखापत्तनम जंक्शन |सिकंदराबाद जंक्शन |ईसीओआर |५ |१६ |रवि को छोड़कर |६९८ किमी (४३४ मील) |०८ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |१५ जनवरी २०२३ |- !९ |मुंबई सीएसएमटी-सोलापुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२५/२२२२६ |मुंबई सीएसएमटी |सोलापुर |करोड़ |५ |१६ |बुध को छोड़कर (२२२२५) गुरु को छोड़कर (२२२२६) |४५४ किमी (२८२ मील) |०६ घंटे ३५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६९ किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |१० फरवरी २०२३ |- !१० |मुंबई सीएसएमटी-साईंनगर शिरडी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२३/२२२२४ |मुंबई सीएसएमटी |साईनगर शिर्डी |करोड़ |४ |१६ |मंगल को छोड़कर |३४१ किमी (२१२ मील) |०५ घंटे ५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६७ किमी/घंटा (४२ मील प्रति घंटे) |- !११ |रानी कमलापति (हबीबगंज)-हज़रत निज़ामुद्दीन वंदे भारत एक्सप्रेस |२०१७१/२०१७२ |हबीबगंज (रानी कमलापति) |हज़रत निज़ामुद्दीन |डब्ल्यूसीआर |३ |१६ |शनिवार को छोड़कर |७०२ किमी (४३६ मील) |०७ घंटे ३० मिनट |१६० किमी/घंटा (९९ मील प्रति घंटे) |९२ किमी/घंटा (५७ मील प्रति घंटे) |१ अप्रैल २०२३ |- !१२ |सिकंदराबाद-तिरुपति वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०१/२०७०२ |सिकंदराबाद जंक्शन |तिरुपति |एससीआर |४ |१६ |मंगल को छोड़कर |६६२ किमी (४११ मील) |०८ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८० किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |८ अप्रैल २०२३ |- !१३ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-कोयंबटूर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४३/२०६४४ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |कोयंबटूर जंक्शन |एसआर |३ |८ |बुध को छोड़कर |४९५ किमी (३०८ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |- !१४ |अजमेर- दिल्ली छावनी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९७७/२०९७८ |अजमेर जंक्शन |दिल्ली छावनी |एनडब्ल्यूआर |४ |१६ |बुध को छोड़कर |४२९ किमी (२६७ मील) |०५ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |१२ अप्रैल २०२३ |- !१५ |कासरगोड - तिरुवनंतपुरम वंदे भारत एक्सप्रेस (कोट्टायम के माध्यम से) |२०६३३/२०६३४ |कासरगोड |तिरुवनंतपुरम सेंट्रल |एसआर |८ |१६ |गुरु को छोड़कर |५८६ किमी (३६४ मील) |०८ घंटे १० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७२ किमी/घंटा (४५ मील प्रति घंटे) |२५ अप्रैल २०२३ |- !१६ |हावड़ा-पुरी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२८९५/२२८९६ |हावड़ा जंक्शन |पुरी |एसईआर |७ |१६ |गुरु को छोड़कर |५०० किमी (३१० मील) |०६ घंटे २५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७८ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |१८ मई २०२३ |- !१७ |देहरादून-आनंद विहार टर्मिनल वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४५८/२२४५७ |देहरादून टर्मिनल |दिल्ली आनंद विहार |एन.आर. |६ |८ |बुध को छोड़कर |३०२ किमी (१८८ मील) |०४ घंटे ४५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |६४ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |२५ मई २०२३ |- !१८ |न्यू जलपाईगुड़ी-गुवाहाटी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२७/२२२२८ |न्यू जलपाईगुड़ी जंक्शन |गुवाहाटी |एनएफआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |४०७ किमी (२५३ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७४ किमी/घंटा (४६ मील प्रति घंटे) |२९ मई २०२३ |- !१९ |मुंबई सीएसएमटी-मडगांव वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२९/२२२३० |मुंबई सीएसएमटी |मडगांव जंक्शन |करोड़ |७ |८ |शुक्र को छोड़कर |५८१ किमी (३६१ मील) |०७ घंटे ४५ मिनट |१२० किमी/घंटा (७५ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="५" |२७ जून २०२३ |- !२० |पटना-रांची वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३४९/२२३५० |पटना जंक्शन |रांची जंक्शन |ईसीआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |३७९ किमी (२३५ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६३ किमी/घंटा (३९ मील प्रति घंटे) |- !२१ |केएसआर बेंगलुरु-धारवाड़ वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६६१/२०६६२ |केएसआर बेंगलुरु सिटी जं |धारवाड़ |एसडब्ल्यूआर |३ |८ |मंगल को छोड़कर |४९५ किमी (३०८ मील) |०६ घंटे २५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !२२ |रानी कमलापति (हबीबगंज)-रीवा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०१७३/ २०१७४ |हबीबगंज (रानी कमलापति) |रीवा टर्मिनल |डब्ल्यूसीआर |८ |८ |मंगल को छोड़कर |५६८ किमी (३५३ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !२३ |इंदौर-नागपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९११/२०९१२ |इंदौर जंक्शन |नागपुर जंक्शन |डब्ल्यूआर |४ |८ |रवि को छोड़कर |६३६ किमी (३९५ मील) |०८ घंटे २० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !२४ |जोधपुर-साबरमती (अहमदाबाद) वंदे भारत एक्सप्रेस |१२४६१/१२४६२ |जोधपुर जंक्शन |साबरमती जंक्शन |एनडब्ल्यूआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |४४९ किमी (२७९ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |७ जुलाई २०२३ |- !२५ |गोरखपुर-लखनऊ चारबाग वंदे भारत एक्सप्रेस |२२५४९/२२५५० |गोरखपुर जंक्शन |लखनऊ चारबाग |नेर |२ |८ |शनिवार को छोड़कर |२९६ किमी (१८४ मील) |०४ घंटे १० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !२६ |उदयपुर शहर-जयपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९७९/२०९८० |उदयपुर शहर |जयपुर जंक्शन |एनडब्ल्यूआर |७ |८ |मंगल को छोड़कर |४२५ किमी (२६४ मील) |०६ घंटे २० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६९ किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) | rowspan="९" |२४ सितंबर २०२३ |- !२७ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-विजयवाड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६७७/२०६७८ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |विजयवाड़ा जंक्शन |एसआर |४ |८ |मंगल को छोड़कर |५१४ किमी (३१९ मील) |०६ घंटे ४० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७७ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |- !२८ |चेन्नई एग्मोर-तिरुनेलवेली वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६६५/२०६६६ |चेन्नई एग्मोर |तिरुनेलवेली जंक्शन |एसआर |६ |८ |मंगल को छोड़कर |६५० किमी (४०० मील) |०७ घंटे ५० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |८३ किमी/घंटा (५२ मील प्रति घंटे) |- !२९ |काचीगुडा-यशवंतपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०३/२०७०४ |काचीगुडा |यशवन्तपुर जंक्शन |एससीआर |४ |८ |बुध को छोड़कर |६१२ किमी (३८० मील) |०८ घंटे १५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७४ किमी/घंटा (४६ मील प्रति घंटे) |- !३० |पटना-हावड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३४८/२२३४७ |पटना जंक्शन |हावड़ा जंक्शन |ईसीआर |७ |८ |बुध को छोड़कर |५३२ किमी (३३१ मील) |०६ घंटे ३५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |- !३१ |रांची-हावड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८९८/२०८९७ |रांची जंक्शन |हावड़ा जंक्शन |एसईआर |६ |८ |मंगल को छोड़कर |४५८ किमी (२८५ मील) |०७ घंटे ०५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६५ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |- !३२ |पुरी-राउरकेला वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८३६/२०८३५ |पुरी |राउरकेला जंक्शन |ईसीओआर |५ |८ |शनिवार को छोड़कर |५०६ किमी (३१४ मील) |०७ घंटे ४५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६५ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |- !३३ |कासरगोड - तिरुवनंतपुरम वंदे भारत एक्सप्रेस (अलप्पुझा के माध्यम से) |२०६३१/२०६३२ |कासरगोड |तिरुवनंतपुरम सेंट्रल |एसआर |८ |८ |सोमवार को छोड़कर (२०६३२) मंगलवार को छोड़कर (२०६३१) |५७४ किमी (३५७ मील) |०८ घंटे ०५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !३४ |अहमदाबाद-जामनगर वंदे भारत एक्सप्रेस |२२९२५/२२९२६ |अहमदाबाद जंक्शन |जामनगर |डब्ल्यूआर |६ |८ |बुध को छोड़कर (२२९२६) मंगल को छोड़कर (२२९२५) |३३१ किमी (२०६ मील) |०४ घंटे २५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !३५ |वाराणसी-नई दिल्ली वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४१५/२२४१६ |वाराणसी जंक्शन |नई दिल्ली |एन.आर. |२ |१६ |मंगल को छोड़कर |७५९ किमी (४७२ मील) |०८ घंटे ०५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |९४ किमी/घंटा (५८ मील प्रति घंटे) |१८ दिसंबर २०२३ |- !३६ |आनंद विहार-अयोध्या धाम वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४२६/२२४२५ |दिल्ली आनंद विहार |अयोध्या धाम |एन.आर. |२ |८ |बुध को छोड़कर |६२८ किमी (३९० मील) |०८ घंटे २० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="६" |३० दिसंबर २०२३ |- !३७ |एसएमवीडी कटरा-नई दिल्ली वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४७८/२२४७७ |श्री माता वैष्णो देवी कटरा |नई दिल्ली |एन.आर. |३ |१६ |बुध को छोड़कर |६५५ किमी (४०७ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |- !३८ |अमृतसर- दिल्ली जंक्शन वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४८८/२२४८७ |अमृतसर जंक्शन |दिल्ली जंक्शन |एन.आर. |५ |८ |शुक्र को छोड़कर |४४७ किमी (२७८ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |- !३९ |कोयंबटूर-बेंगलुरु छावनी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४२/२०६४१ |कोयंबटूर जंक्शन |बेंगलुरु छावनी |एसआर |५ |८ |गुरु को छोड़कर |३७४ किमी (२३२ मील) |०६ घंटे ३० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |५८ किमी/घंटा (३६ मील प्रति घंटे) |- !४० |मंगलुरु सेंट्रल-मडगांव वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४६/२०६४५ |मंगलुरु सेंट्रल |मडगांव जंक्शन |एसआर |२ |८ |गुरु को छोड़कर |३१९ किमी (१९८ मील) |०४ घंटे ३५ मिनट |१२० किमी/घंटा (७५ मील प्रति घंटे) |७० किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) |- !४१ |जालना-मुंबई सीएसएमटी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०५/२०७०६ |जलना |मुंबई सीएसएमटी |एससीआर |६ |८ |बुध को छोड़कर |४३५ किमी (२७० मील) |०७ घंटे २० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |५९ किमी/घंटा (३७ मील प्रति घंटे) |} ==वंदे भारत एक्सप्रेस की खासियत== वंदे भारत एक्सप्रेस की सुरक्षा को प्राथमिकता देते हुए, इसे कई आधुनिक सुरक्षा सुविधाओं से लैस किया गया है। सुरक्षा की दृष्टि से, यह ट्रेन निम्नलिखित महत्वपूर्ण पहलुओं को शामिल करती है: # '''सीसीटीवी निगरानी:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में सभी कोच और '''महत्वपूर्ण स्थानों पर''' सीसीटीवी कैमरे लगाए गए हैं। ये कैमरे यात्रा के दौरान किसी भी असामान्य गतिविधि की निगरानी करते हैं और आपातकालीन स्थितियों में त्वरित प्रतिक्रिया की सुविधा प्रदान करते हैं। # '''सुरक्षा कर्मी:''' ट्रेन में प्रशिक्षित सुरक्षा कर्मियों की तैनाती की जाती है, जो यात्रियों की सुरक्षा को सुनिश्चित करते हैं। ये कर्मी हर स्थिति से निपटने के लिए तैयार रहते हैं और यात्रियों को सुरक्षा का विश्वास दिलाते हैं। # '''आपातकालीन संचार प्रणाली:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में अत्याधुनिक आपातकालीन संचार प्रणाली मौजूद है। इसमें आपातकालीन स्थिति में यात्रियों को '''तुरंत सहायता उपलब्ध कराने के लिए''' विशेष सिस्टम शामिल हैं। # '''फायर सेफ्टी व्यवस्था:''' ट्रेन में अग्निशामक यंत्र और फायर अलार्म की व्यवस्था की गई है, जो किसी भी संभावित आग लगने की स्थिति में त्वरित प्रतिक्रिया की सुविधा प्रदान करती है।<ref>{{Cite web|url=https://newsfactory1.com/%e0%a4%b5%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%87-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%b8-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%81/|title=वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाएँ, सुरक्षा, तेज़ी: यात्रियों के लिए क्या है खास?|last=kanaujiya|first=Adarsh|date=16 सितम्बर 2024|website=News factory1|access-date=3 अक्तूबर 2024|archive-date=7 अक्तूबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091957/https://newsfactory1.com/%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%81/|url-status=dead}}</ref> वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाएँ यात्रियों के लिए एक आरामदायक और शानदार यात्रा अनुभव सुनिश्चित करती हैं। इसकी प्रमुख [https://newsfactory1.com/%e0%a4%b5%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%87-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%b8-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%81/ '''सुविधाएँ'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007091957/https://newsfactory1.com/%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%81/ |date=7 अक्तूबर 2024 }} निम्नलिखित हैं: # '''आरामदायक सीटें:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में सीटों को विशेष रूप से '''आरामदायक और सुविधाजनक बनाया''' गया है। इन सीटों में एडजस्टेबल हेडरेस्ट और लेगरेस्ट की सुविधा उपलब्ध है, जिससे लंबे समय की यात्रा भी आरामदायक होती है। # '''स्वच्छता:''' ट्रेन की स्वच्छता का विशेष ध्यान रखा गया है। प्रत्येक कोच और शौचालय को नियमित रूप से साफ किया जाता है, जिससे यात्रियों को एक स्वच्छ और ताजगी भरी यात्रा का अनुभव होता है। # '''वायरलेस चार्जिंग:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में प्रत्येक सीट के पास वायरलेस चार्जिंग पोर्ट्स उपलब्ध हैं, जिससे यात्री अपने मोबाइल और अन्य इलेक्ट्रॉनिक उपकरणों को आसानी से चार्ज कर सकते हैं। # '''उत्कृष्ट भोजन सेवाएँ:''' ट्रेन में यात्रियों को उच्च गुणवत्ता का भोजन प्रदान किया जाता है। एक विशेष कैटरिंग सेवा द्वारा स्वादिष्ट और पौष्टिक भोजन की पेशकश की जाती है। # '''वॉयस कमांड सिस्टम:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में वॉयस कमांड सिस्टम की सुविधा भी है, जो यात्रियों को ट्रेन की विभिन्न सुविधाओं का '''उपयोग करने में मदद करती है।''' # '''आधुनिक डिजाइन:''' ट्रेन का डिज़ाइन भारतीय संस्कृति और आधुनिकता का बेहतरीन संगम है। इसके आंतरिक सजावट और सुविधाएँ एक प्रीमियम अनुभव प्रदान करती हैं। == वंदे भारत एक्सप्रेस की तेज़ी == वंदे भारत एक्सप्रेस की तेज़ी इसे भारतीय रेलवे की अन्य ट्रेनों से अलग बनाती है। इसकी प्रमुख विशेषताएँ इस प्रकार हैं: # '''हाई स्पीड:''' वंदे भारत एक्सप्रेस 160 किमी/घंटा की अधिकतम गति से यात्रा करती है, जो इसे भारत की सबसे तेज़ ट्रेनों में से एक बनाती है। # '''स्मूद और स्टेबल रनिंग:''' ट्रेन की डिजाइन और तकनीक इसे एक स्मूद और स्थिर यात्रा का अनुभव प्रदान करती है, जिससे यात्रियों को झटके या असुविधा का सामना नहीं करना पड़ता। # '''सीधे मार्ग:''' वंदे भारत एक्सप्रेस के मार्ग को इस तरह से डिज़ाइन किया गया है कि इसमें कम से कम स्टॉपेज होते हैं, जिससे यात्रा का समय कम होता है और गति बनाए रखी जाती है। # '''उन्नत प्रौद्योगिकी:''' ट्रेन में नवीनतम ट्रैक्शन और ब्रेकिंग तकनीक का उपयोग किया गया है, जो इसकी गति और प्रदर्शन को बेहतर बनाता है। ===== आइए वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाओ पर एक नजर डालते हैं, यह ज्ञान आपके लिए बहुत महत्वपूर्ण है। ===== 1. वंदे भारत एक्सप्रेस 100% स्वदेशी ट्रेन है। 2. इसकी गति बहुत ही कम समय में 160 किमी/घंटा से 200 किमी/घंटा तक पहुंच जाती है। 3. भारतीय ट्रेनों में स्वतंत्र लोकोमोटिव होते हैं। हालाँकि, वंदे भारत ट्रेन में मेट्रो ट्रेन के समान एक एकीकृत मोटर इंजन है। 4. वंदे भारत एक्सप्रेस ट्रेन 100 किमी की स्पीड तक पहुँचने में मात्र 52 सेकंड का समय लगाती है। 5. इस ट्रेन में स्वचालित दरवाजे होते हैं ये दरवाजे मेट्रो की तरह ही अपने आप खुलते हैं। इसके अलावा, ट्रेनें कई आधुनिक सुविधाओं से लैस हैं। 6. वंदे भारत एक्सप्रेस ट्रेन के अंदर की सीट 360 डिग्री घूमती है। 7. इस ट्रेन में भोजन और नाश्ता भी सर्व किया जाता है। जिसकी कीमत टिकट में ही शामिल होती है। 8. यात्रियों की सुविधा सुनिश्चित करने के लिए, ट्रेन पूरी तरह से ऑनबोर्ड वाई-फाई प्रणाली से सुसज्जित है। इसके अलावा, प्रत्येक सीट के नीचे मोबाइल फोन और लैपटॉप चार्ज करने के लिए चार्जिंग स्टेशन हैं। 9. वंदे भारत ट्रेन में जीपीएस सिस्टम लगा हुआ है जो आने वाले स्टेशनों और अन्य जानकारी के बारे में जानकारी प्रदान करता है। 10. स्वच्छता की दृष्टि से ट्रेन में बायोवैक्यूम शौचालय बनाए गए हैं जैसा कि हवाई जहाज़ में उपयोग किया जाता है। 11. बाहर का अच्छा दृश्य दिखाने के लिए बड़ी-बड़ी खिड़कियाँ लगाई गई हैं जिससे यात्री नज़ारों का आनंद उठा सके । 12. यात्रियों की सुरक्षा सुनिश्चित करने के लिए ट्रेन के प्रत्येक डिब्बे में सीसीटीवी कैमरे लगाए गए हैं। 13. यात्रियों की सुरक्षा के लिए इस ट्रेन में ऐसे सेंसर लगाए गए हैं कि दरवाजे तब तक नहीं खुलेंगे जब तक ट्रेन पूरी तरह से रुक न जाए। जिससे कोई भी यात्री चलती ट्रेन में न ही उतरे और न ही चढ़ पाए । 14. वंदे भारत ट्रेन भी विकलांग लोगों की जरूरतों को ध्यान में रखकर बनाई गई थी। इसलिए इस ट्रेन के कुछ डिब्बों में विकलांगों के लिए उनकी व्हीलचेयर रखने के लिए अलग से जगह बनायी गई है । अधिक जानकारी के लिए नीचे दी हुई लिंक पर क्लिक करके पढ़ सकते हैं [http://वंदे%20भारत%20एक्सप्रेस%20और%2015%20रोचक%20तथ्य%20|%20TOP%2015%20AMAZING%20FACT%20ABOUT%20VANDE%20BHARAT%20EXPRESS%20TRAIN वंदे भारत एक्सप्रेस और 15 रोचक तथ्य | TOP 15 AMAZING FACT ABOUT VANDE BHARAT EXPRESS TRAIN] ==इन्हें भी देखें== * [[भारत में रेल परिवहन]] * [[भारत में तीव्र गति रेल]] * [[गतिमान एक्सप्रेस]] * [[वन्दे मातरम्]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|30em}} [[श्रेणी:रेल]] hgo08t3hipd11eyzae6hlj956inuqum 6632136 6632131 2026-10-23T05:35:43Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-56547-36|~2026-56547-36]] ([[User talk:~2026-56547-36|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6632131|6632131]] को पूर्ववत किया 6632136 wikitext text/x-wiki {{About|वंदे भारत रेलगाड़ी शृंखला|[[शयनयान]] रूपान्तर|वंदे भारत शयनयान|अन्य उपयोगों|वंदे भारत (बहुविकल्पी)}} {{Infobox rail service | name = वंदे भारत एक्सप्रेस | color = 28457D | color2 = FF7220 | image = {{Photomontage |position=center |photo1a=Vande Bharat Express around Mumbai.jpg |photo2a=Specially Designed Mini Vande Bharat Express train.jpg |photo2b=New_Jalpaiguri_Patna_Saffron_Grey_Mini_Vande_Bharat_Transet_2024-03-04-061128.jpg |size=300 |spacing=2 |color=white |border=0}} | caption = विभिन्न रंग-रूपों में वंदे भारत एक्सप्रेस रेलगाड़ियाँ | type = {{ill|अन्तर नगर रेल|en|Inter-city rail}} {{ill|अर्ध-उच्चगति रेल|en|Higher-speed rail}} | status = संचालित | locale = {{IND}} | predecessor = [[शताब्दी एक्सप्रेस]] | first = {{start date and age|df=yes|2019|02|15}} | website = {{URL|https://indianrail.gov.in}} | line_used = [[#सेवाएँ|८०]] | class = {{ubl|[[भारतीय रेल डिब्बा भण्डार#वातानुकूलित कार्यकारी श्रेणी (ई॰सी॰)|वातानुकूलित कार्यकारी श्रेणी (ई॰सी॰)]]|[[भारतीय रेल डिब्बा भण्डार#कुर्सी यान (सी॰सी॰)|कुर्सी यान (सी॰सी॰)]]}} | access = हाँ | seating = {{ubl|{{ill|रेल सीट#घूर्णनशील क्रॉस सीटें|en|Train seat|lt=घूर्णनशील क्रॉस सीटें}} (ई॰सी॰/EC)|{{ill|रेल सीट#क्रॉस सीटें|en|Train seat|lt=क्रॉस सीटें}} (सी॰सी॰/CC)}} | catering = ऑन-बोर्ड खानपान | observation = [[खिड़की#स्थिर|विस्तृत स्थिर खिड़कियाँ]] | entertainment = {{Hlist|[[भारतीय मानक IS 1293 विद्युत् आउटलेट|विद्युत् आउटलेट]]|{{ill|सूचनामूलक मनोरंजन प्रणाली|en|Infotainment system}}|[[एलईडी|पठन प्रकाश]]|[[वाई-फ़ाई]]}} | baggage = ऊपरी रैक | otherfacilities = {{Hlist|[[वातानुकूलन]]|{{ill|स्वचालित द्वार|en|Automatic door}}|[[शौचालय#जैव-शौचालय|जैव-निर्वात शौचालय]]|{{ill|सीसीटीवी|en|CCTV}}|[[गन्ध]] नियंत्रण|{{ill|रोलर ब्लाइंड|en|Window blind}}|{{ill|संवेदी जल नल|en|Tap water}}|[[धूम्र संसूचक]]}} | stock = [[वंदे भारत|वंदे भारत (रेलसेट)]] | gauge = {{track gauge|1,676mm|allk=on}} [[ब्रॉड गेज]] | el = {{25 kV 50 Hz}} {{ill|ओवरहेड लाइन|en|Overhead line}} द्वारा | speed = {{ubl|{{cvt|160|km/h}} (अधिकतम)|{{cvt|83|km/h}} (औसत)<ref>{{cite news |title=Vande Bharat Express averages 83 kmph, falls short of its top speed of 130 kmph |url=https://www.livemint.com/news/india/vande-bharat-express-averages-83-kmph-falls-short-of-its-top-speed-of-130-kmph-here-s-why-11681807481923.html |work=[[Livemint]] |date=18 April 2023 |access-date=7 March 2024 |archive-date=17 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317062159/https://www.livemint.com/news/india/vande-bharat-express-averages-83-kmph-falls-short-of-its-top-speed-of-130-kmph-here-s-why-11681807481923.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Built to hit 180 kmph, Why do Vande Bharat Express trains run at 83 kmph average speed? RTI reply reveals |url=https://www.financialexpress.com/business/railways-built-to-hit-180-kmph-why-do-vande-bharat-express-trains-run-at-83-kmph-average-speed-rti-reply-reveals-3051648/ |newspaper=[[द फ़ाइनेंशियल एक्सप्रेस (भारत)|द फ़ाइनेंशियल एक्सप्रेस]] |date=19 April 2023 |access-date=7 March 2024 |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419053810/https://www.financialexpress.com/business/railways-built-to-hit-180-kmph-why-do-vande-bharat-express-trains-run-at-83-kmph-average-speed-rti-reply-reveals-3051648/ |url-status=live }}</ref>}} | trainlength = {{ubl|{{cvt|192|m}} (8 डिब्बे)|{{cvt|384|m}} (16 डिब्बे)|{{cvt|480|m}} (20 डिब्बे)}} | owners = [[भारतीय रेल]] | map = [[File:Vande Bharat Express-hi.svg|320px]] | map_state = collapsed }} '''वंदे भारत एक्सप्रेस''', जिसे पहले '''ट्रेन १८''' के नाम से जाना जाता था, एक भारतीय अर्ध-हाई स्पीड ट्रेन और भारत की पहली [[इलेक्ट्रिक मल्टिपल इकाई|बिना इंजन की]] ट्रेन है।<ref name="express24">{{cite web |title=Train 18, India’s first engine-less train, set to hit tracks on October 29 |url=https://indianexpress.com/article/india/train-18-indias-first-engine-less-train-set-to-hit-tracks-on-october-29-5415892/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=24 अक्टूबर 2018 |access-date=7 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106233913/https://indianexpress.com/article/india/train-18-indias-first-engine-less-train-set-to-hit-tracks-on-october-29-5415892/ |archive-date=6 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> यह पूरी तरह से भारत में डिजाइन और निर्मित होने वाली पहली ट्रेन भी है। इसे [[सवारी डिब्बा कारखाना, चेन्नै]] (आईसीएफ) द्वारा १८ महीने की अवधि में भारत सरकार के [[मेक इन इंडिया]] पहल के तहत डिजाइन और बनाया गया था। पहली रेक की यूनिट लागत को १०० करोड़ (यूएस $१४ मिलियन) के रूप में दिया गया था, हालांकि यूनिट लागत अगले उत्पादन के साथ नीचे आने की उम्मीद है।<ref name ="prabhakar">{{cite news |last1=Prabhakar |first1=Siddarth |title=First Made-in-India engineless train gets on track for trial run - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/first-made-in-india-train-set-ready-for-trial-run/articleshow/66324376.cms |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |date=अक्टूबर 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105101450/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/first-made-in-india-train-set-ready-for-trial-run/articleshow/66324376.cms |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> मूल कीमत पर, यह यूरोप से आयातित एक समान ट्रेन की तुलना में ४०% कम महंगा होने का अनुमान है।<ref name="arora">{{cite news |last1=अरोड़ा |first1=रजत |title=Made-in-India 160 km per hour train to run from June |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/made-in-india-160-km-per-hour-train-to-run-from-june/articleshow/63323107.cms |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |date=March 16, 2018 |location=[[नई दिल्ली]], भारत |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627202039/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/made-in-india-160-km-per-hour-train-to-run-from-june/articleshow/63323107.cms |archive-date=27 जून 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन को फरवरी २०१९ में सेवा शुरू करने की योजना है, जिस तारीख से दूसरी इकाई का निर्माण और सेवा के लिए तैयार किया जाएगा।<ref name="rupera" /> रेलवे का पहला परीक्षण रन २९ नवंबर, २०१८ को [[चेन्नई]] में हुआ,<ref name="unitedtrial">{{cite news |title=Self-propelled Train 18 debuts for trial run |url=http://www.uniindia.com/news/india/self-propelled-train-18-debuts-for-trial-run/1391824.html |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[यूनाइटेड न्यूज आफ इंडिया]] |date=29 अक्टूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105012318/http://www.uniindia.com/news/india/self-propelled-train-18-debuts-for-trial-run/1391824.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन के ब्रेक और क्रू ओरिएंटेशन पर ध्यान केंद्रित किया,<ref name="ndtvsethi">{{cite news |last1=Sethi |first1=Nidhi |title=India's First Engineless Train To Make Debut On Tracks Today: 10 Points |url=https://www.ndtv.com/india-news/zero-discharge-cctv-cameras-on-indias-first-engineless-train-10-points-1938873 |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[एनडीटीवी इंडिया]] |publisher=[[एनडीटीवी इंडिया]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105061835/https://www.ndtv.com/india-news/zero-discharge-cctv-cameras-on-indias-first-engineless-train-10-points-1938873 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> और ७ नवंबर को दिल्ली में और बाद में राजस्थान में परीक्षण किया जाएगा।<ref name="ndtvstalin" /> दिल्ली के बाद, स्पीड परीक्षण आयोजित किया जाएगा, पहले १५० किलोमीटर प्रति घंटा (९३ मील प्रति घंटे), और उसके बाद १६० किलोमीटर प्रति घंटा (९९ मील प्रति घंटे) की ऑपरेटिंग गति पर।<ref name="ndtvsethi" /> भारत के [[अनुसन्धान अभिकल्प एवं मानक संगठन]] द्वारा एक टीम को परीक्षण की निगरानी के लिए और अंतिम गति परीक्षण के लिए आगे संगठित किया गया।<ref name="businessstandard">{{cite news |title=Special team to ensure speedy trials of India's first engine-less train |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/special-team-to-ensure-speedy-trials-of-india-s-first-engine-less-train-118102800186_1.html |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[बिजनेस स्टैंडर्ड]] |date=अक्टूबर 28, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062002/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/special-team-to-ensure-speedy-trials-of-india-s-first-engine-less-train-118102800186_1.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेनों का पहला सेट दिल्ली-भोपाल [[शताब्दी एक्स्प्रेस]] की जगह [[नई दिल्ली]] और [[भोपाल]] के बीच चलेगा, जो तीस साल से चल रहा है<ref name="ndtv" /> और यात्रा के समय को १५ प्रतिशत तक कम करेगा।<ref name="express24" /> १६० किलोमीटर प्रति घंटे (९९ मील प्रति घंटे) की ऑपरेटिंग गति पर, यह शताब्दी एक्सप्रेस को ३० किलोमीटर प्रति घंटे (१९ मील प्रति घंटे) से पीछे कर देगा।<ref name="ndtv">{{cite news |title=Pics: Train 18 To Begin Trial Run Today. Here Are 10 Things To Know |url=https://www.ndtv.com/business/train-18-indias-fastest-train-route-launch-date-today-features-engineless-rotating-seats-in-pictures-1939151 |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=एनडीटीवी प्रोफिट |publisher=एनडीटीवी इंडिया |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062047/https://www.ndtv.com/business/train-18-indias-fastest-train-route-launch-date-today-features-engineless-rotating-seats-in-pictures-1939151 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ट्रेन १८ का बाहरी ढांचा [[शिनकानसेन|बुलेट ट्रेन]] की तरह है,<ref name="prabhakar" /> जिसके प्रत्येक छोर की वायुगतिकीय संकीर्णता है।<ref name="ectimespti" /> इसमें ट्रेन के प्रत्येक छोर पर एक ड्राइवर कोच है, जो लाइन के प्रत्येक छोर पर तेजी से बदलाव को सहज बनाता है।<ref name="unitedtrial" /> आंतरिक रूप से, ट्रेन में १,१२८ यात्रियों की बैठने की क्षमता के साथ १६ यात्री कारें हैं।<ref name="shine">{{cite news |last1=Shine |first1=Jacob |title=Train 18, India's first engine-less train, is also the country's fastest |url=https://www.business-standard.com/article/indian-railways/the-crown-jewel-of-indian-railways-is-a-billion-rupee-made-in-india-train-118102900370_1.html?utm_source=SEO&utm_medium=ST |accessdate=4 नवम्बर 2018 |work=[[बिजनेस स्टैंडर्ड]] |location=[[नई दिल्ली]], [[भारत]] |date=29 अक्टूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030092231/https://www.business-standard.com/article/indian-railways/the-crown-jewel-of-indian-railways-is-a-billion-rupee-made-in-india-train-118102900370_1.html?utm_source=SEO&utm_medium=ST |archive-date=30 अक्तूबर 2018 |url-status=live }}</ref> केंद्र में दो प्रथम श्रेणी के डिब्बे हैं जिनमें ५२ यात्री प्रत्येक में बैठ सकते हैं, बाकी के कोच डिब्बों में ७८ यात्री प्रत्येक में बैठे सकते हैं।<ref name="ndtv" /> ट्रेन की सीटें, ब्रेकिंग सिस्टम, दरवाजे और ट्रांसफार्मर ट्रेन के एकमात्र तत्व हैं जिन्हें आयात किया गया है,<ref name="prabhakar" /> उन्हें अगले इकाई के उत्पादन पर घरेलू रूप से बनाने की योजना है।<ref name="ndtvstalin">{{cite news |last1=Stalin |first1=J Sam Daniel |title=Inside India's 'Fastest' Train - 360-Degree Rotating Seats, Sliding Steps |url=https://www.ndtv.com/india-news/inside-indias-fastest-train-360-degree-rotating-seats-sliding-steps-on-engineless-train-18-trainset-1939051 |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[एनडीटीवी इंडिया]] |publisher=[[एनडीटीवी इंडिया]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062045/https://www.ndtv.com/india-news/inside-indias-fastest-train-360-degree-rotating-seats-sliding-steps-on-engineless-train-18-trainset-1939051 |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> अगले वर्ष में एक, और उसके अगले वर्ष चार और इकाइयों के उत्पादन की योजना बनाई गई है।<ref name="ectimespti">{{cite news |title=Train 18: Country's first engine-less train rolled out; Train 20 next |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/train-18-countrys-first-engine-less-train-rolled-out-train-20-next/articleshow/66419774.cms |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |date=अक्टूबर 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105160418/https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/train-18-countrys-first-engine-less-train-rolled-out-train-20-next/articleshow/66419774.cms |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> उन इकाइयों में से दो लेआउट में स्लीपर कारों को शामिल करेंगे।<ref name="ndtvsethi" /> भारतीय रेलवे और आईसीएफ ट्रेन २० के विकास की भी योजना बना रहे हैं, <ref>{{Cite web|url=https://hindimerijaan.com/train-18-vande-bharat-express-in-hindi/|title=ट्रेन 20 की योजना|last=हिंदी मेरी|first=जान|date=18 फरवरी 2019|website=Hindi Meri Jaan|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226144910/http://hindimerijaan.com/train-18-vande-bharat-express-in-hindi/|archive-date=26 फ़रवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>एक और अर्ध-हाई स्पीड ट्रेन जो राजधानी एक्सप्रेस की जगह लेगी। २०२० में लाइन का अनावरण किया जा सकता है।<ref name="train20">{{cite news |title=After Train 18, Indian Railways focuses on the next-gen Train 20 that'll replace Rajdhani |url=https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/after-train-18-the-next-gen-train-20-is-set-to-join-indian-rail-network/story/287488.html |accessdate=5 नवम्बर 2018 |work=बिज़नेस स्टैंडर्ड |publisher=लिविंग मीडिया |date=नवम्बर 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105160508/https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/after-train-18-the-next-gen-train-20-is-set-to-join-indian-rail-network/story/287488.html |archive-date=5 नवंबर 2018 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Kalaburagi - SMVT Bengaluru Vande Bharat Express.jpg|center|600px|thumb|कलबुरगी-बंगलुरु वन्दे भारत एक्सप्रेस]] == सक्रिय सेवाएँ == {| class="wikitable sortable" |+ ! rowspan="2" |क्र.सं. ! rowspan="2" |ट्रेन का नाम ! rowspan="2" |गाड़ी संख्या ! rowspan="2" |मूल स्टेशन ! rowspan="2" |टर्मिनल स्टेशन ! rowspan="2" |क्षेत्र ! rowspan="2" |रुकती ! rowspan="2" |डिब्बे ! rowspan="2" |आवृत्ति. ! rowspan="2" |दूरी ! rowspan="2" |यात्रा के समय ! colspan="2" |रफ़्तार ! rowspan="2" |उद्घाटन समारोह |- !अधिकतम !औसत |- !१ |नई दिल्ली-वाराणसी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४३६/२२४३५ |नई दिल्ली |वाराणसी जंक्शन |एन.आर. |२ |१६ |गुरु को छोड़कर |७५९ किमी (४७२ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |९५ किमी/घंटा (५९ मील प्रति घंटे) |१५ फरवरी २०१९ |- !२ |नई दिल्ली-श्री माता वैष्णो देवी कटरा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४३९/२२४४० |नई दिल्ली |श्री माता वैष्णो देवी कटरा |एन.आर. |३ |१६ |मंगल को छोड़कर |६५५ किमी (४०७ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |३ अक्टूबर २०१९ |- !३ |मुंबई सेंट्रल-गांधीनगर कैपिटल वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९०१/२०९०२ |मुंबई सेंट्रल |गांधीनगर राजधानी |डब्ल्यूआर |५ |१६ |बुध को छोड़कर |५२२ किमी (३२४ मील) |०६ घंटे २५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |३० सितंबर २०२२ |- !४ |नई दिल्ली-अम्ब अंदौरा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४४७/२२४४८ |नई दिल्ली |अंब अंदौरा |एन.आर. |४ |१६ |शुक्र को छोड़कर |४१२ किमी (२५६ मील) |०५ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७९ किमी/घंटा (४९ मील प्रति घंटे) |१३ अक्टूबर २०२२ |- !५ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-मैसूर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६०७/२०६०८ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |मैसूर जंक्शन |एसआर |२ |१६ |बुध को छोड़कर |४९७ किमी (३०९ मील) |०६ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |११ नवंबर २०२२ |- !६ |बिलासपुर-नागपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८२५/२०८२६ |बिलासपुर जंक्शन |नागपुर जंक्शन |एसईसीआर |४ |८ |शनिवार को छोड़कर |४१२ किमी (२५६ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७७ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |११ दिसंबर २०२२ |- !७ |हावड़ा-न्यू जलपाईगुड़ी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३०१/२२३०२ |हावड़ा जंक्शन |न्यू जलपाईगुड़ी जंक्शन |एर |३ |१६ |बुध को छोड़कर |५६६ किमी (३५२ मील) |०७ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |३० दिसंबर २०२२ |- !८ |विशाखापत्तनम-सिकंदराबाद वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८३३/२०८३४ |विशाखापत्तनम जंक्शन |सिकंदराबाद जंक्शन |ईसीओआर |५ |१६ |रवि को छोड़कर |६९८ किमी (४३४ मील) |०८ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |१५ जनवरी २०२३ |- !९ |मुंबई सीएसएमटी-सोलापुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२५/२२२२६ |मुंबई सीएसएमटी |सोलापुर |करोड़ |५ |१६ |बुध को छोड़कर (२२२२५) गुरु को छोड़कर (२२२२६) |४५४ किमी (२८२ मील) |०६ घंटे ३५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६९ किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |१० फरवरी २०२३ |- !१० |मुंबई सीएसएमटी-साईंनगर शिरडी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२३/२२२२४ |मुंबई सीएसएमटी |साईनगर शिर्डी |करोड़ |४ |१६ |मंगल को छोड़कर |३४१ किमी (२१२ मील) |०५ घंटे ५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६७ किमी/घंटा (४२ मील प्रति घंटे) |- !११ |रानी कमलापति (हबीबगंज)-हज़रत निज़ामुद्दीन वंदे भारत एक्सप्रेस |२०१७१/२०१७२ |हबीबगंज (रानी कमलापति) |हज़रत निज़ामुद्दीन |डब्ल्यूसीआर |३ |१६ |शनिवार को छोड़कर |७०२ किमी (४३६ मील) |०७ घंटे ३० मिनट |१६० किमी/घंटा (९९ मील प्रति घंटे) |९२ किमी/घंटा (५७ मील प्रति घंटे) |१ अप्रैल २०२३ |- !१२ |सिकंदराबाद-तिरुपति वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०१/२०७०२ |सिकंदराबाद जंक्शन |तिरुपति |एससीआर |४ |१६ |मंगल को छोड़कर |६६२ किमी (४११ मील) |०८ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८० किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |८ अप्रैल २०२३ |- !१३ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-कोयंबटूर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४३/२०६४४ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |कोयंबटूर जंक्शन |एसआर |३ |८ |बुध को छोड़कर |४९५ किमी (३०८ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |- !१४ |अजमेर- दिल्ली छावनी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९७७/२०९७८ |अजमेर जंक्शन |दिल्ली छावनी |एनडब्ल्यूआर |४ |१६ |बुध को छोड़कर |४२९ किमी (२६७ मील) |०५ घंटे १५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |१२ अप्रैल २०२३ |- !१५ |कासरगोड - तिरुवनंतपुरम वंदे भारत एक्सप्रेस (कोट्टायम के माध्यम से) |२०६३३/२०६३४ |कासरगोड |तिरुवनंतपुरम सेंट्रल |एसआर |८ |१६ |गुरु को छोड़कर |५८६ किमी (३६४ मील) |०८ घंटे १० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७२ किमी/घंटा (४५ मील प्रति घंटे) |२५ अप्रैल २०२३ |- !१६ |हावड़ा-पुरी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२८९५/२२८९६ |हावड़ा जंक्शन |पुरी |एसईआर |७ |१६ |गुरु को छोड़कर |५०० किमी (३१० मील) |०६ घंटे २५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७८ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |१८ मई २०२३ |- !१७ |देहरादून-आनंद विहार टर्मिनल वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४५८/२२४५७ |देहरादून टर्मिनल |दिल्ली आनंद विहार |एन.आर. |६ |८ |बुध को छोड़कर |३०२ किमी (१८८ मील) |०४ घंटे ४५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |६४ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |२५ मई २०२३ |- !१८ |न्यू जलपाईगुड़ी-गुवाहाटी वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२७/२२२२८ |न्यू जलपाईगुड़ी जंक्शन |गुवाहाटी |एनएफआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |४०७ किमी (२५३ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७४ किमी/घंटा (४६ मील प्रति घंटे) |२९ मई २०२३ |- !१९ |मुंबई सीएसएमटी-मडगांव वंदे भारत एक्सप्रेस |२२२२९/२२२३० |मुंबई सीएसएमटी |मडगांव जंक्शन |करोड़ |७ |८ |शुक्र को छोड़कर |५८१ किमी (३६१ मील) |०७ घंटे ४५ मिनट |१२० किमी/घंटा (७५ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="५" |२७ जून २०२३ |- !२० |पटना-रांची वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३४९/२२३५० |पटना जंक्शन |रांची जंक्शन |ईसीआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |३७९ किमी (२३५ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६३ किमी/घंटा (३९ मील प्रति घंटे) |- !२१ |केएसआर बेंगलुरु-धारवाड़ वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६६१/२०६६२ |केएसआर बेंगलुरु सिटी जं |धारवाड़ |एसडब्ल्यूआर |३ |८ |मंगल को छोड़कर |४९५ किमी (३०८ मील) |०६ घंटे २५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !२२ |रानी कमलापति (हबीबगंज)-रीवा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०१७३/ २०१७४ |हबीबगंज (रानी कमलापति) |रीवा टर्मिनल |डब्ल्यूसीआर |८ |८ |मंगल को छोड़कर |५६८ किमी (३५३ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !२३ |इंदौर-नागपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९११/२०९१२ |इंदौर जंक्शन |नागपुर जंक्शन |डब्ल्यूआर |४ |८ |रवि को छोड़कर |६३६ किमी (३९५ मील) |०८ घंटे २० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७६ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !२४ |जोधपुर-साबरमती (अहमदाबाद) वंदे भारत एक्सप्रेस |१२४६१/१२४६२ |जोधपुर जंक्शन |साबरमती जंक्शन |एनडब्ल्यूआर |५ |८ |मंगल को छोड़कर |४४९ किमी (२७९ मील) |०६ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="२" |७ जुलाई २०२३ |- !२५ |गोरखपुर-लखनऊ चारबाग वंदे भारत एक्सप्रेस |२२५४९/२२५५० |गोरखपुर जंक्शन |लखनऊ चारबाग |नेर |२ |८ |शनिवार को छोड़कर |२९६ किमी (१८४ मील) |०४ घंटे १० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !२६ |उदयपुर शहर-जयपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०९७९/२०९८० |उदयपुर शहर |जयपुर जंक्शन |एनडब्ल्यूआर |७ |८ |मंगल को छोड़कर |४२५ किमी (२६४ मील) |०६ घंटे २० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६९ किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) | rowspan="९" |२४ सितंबर २०२३ |- !२७ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-विजयवाड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६७७/२०६७८ |एमजीआर चेन्नई सेंट्रल |विजयवाड़ा जंक्शन |एसआर |४ |८ |मंगल को छोड़कर |५१४ किमी (३१९ मील) |०६ घंटे ४० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७७ किमी/घंटा (४८ मील प्रति घंटे) |- !२८ |चेन्नई एग्मोर-तिरुनेलवेली वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६६५/२०६६६ |चेन्नई एग्मोर |तिरुनेलवेली जंक्शन |एसआर |६ |८ |मंगल को छोड़कर |६५० किमी (४०० मील) |०७ घंटे ५० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |८३ किमी/घंटा (५२ मील प्रति घंटे) |- !२९ |काचीगुडा-यशवंतपुर वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०३/२०७०४ |काचीगुडा |यशवन्तपुर जंक्शन |एससीआर |४ |८ |बुध को छोड़कर |६१२ किमी (३८० मील) |०८ घंटे १५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७४ किमी/घंटा (४६ मील प्रति घंटे) |- !३० |पटना-हावड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२२३४८/२२३४७ |पटना जंक्शन |हावड़ा जंक्शन |ईसीआर |७ |८ |बुध को छोड़कर |५३२ किमी (३३१ मील) |०६ घंटे ३५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |- !३१ |रांची-हावड़ा वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८९८/२०८९७ |रांची जंक्शन |हावड़ा जंक्शन |एसईआर |६ |८ |मंगल को छोड़कर |४५८ किमी (२८५ मील) |०७ घंटे ०५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६५ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |- !३२ |पुरी-राउरकेला वंदे भारत एक्सप्रेस |२०८३६/२०८३५ |पुरी |राउरकेला जंक्शन |ईसीओआर |५ |८ |शनिवार को छोड़कर |५०६ किमी (३१४ मील) |०७ घंटे ४५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |६५ किमी/घंटा (४० मील प्रति घंटे) |- !३३ |कासरगोड - तिरुवनंतपुरम वंदे भारत एक्सप्रेस (अलप्पुझा के माध्यम से) |२०६३१/२०६३२ |कासरगोड |तिरुवनंतपुरम सेंट्रल |एसआर |८ |८ |सोमवार को छोड़कर (२०६३२) मंगलवार को छोड़कर (२०६३१) |५७४ किमी (३५७ मील) |०८ घंटे ०५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७१ किमी/घंटा (४४ मील प्रति घंटे) |- !३४ |अहमदाबाद-जामनगर वंदे भारत एक्सप्रेस |२२९२५/२२९२६ |अहमदाबाद जंक्शन |जामनगर |डब्ल्यूआर |६ |८ |बुध को छोड़कर (२२९२६) मंगल को छोड़कर (२२९२५) |३३१ किमी (२०६ मील) |०४ घंटे २५ मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) |- !३५ |वाराणसी-नई दिल्ली वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४१५/२२४१६ |वाराणसी जंक्शन |नई दिल्ली |एन.आर. |२ |१६ |मंगल को छोड़कर |७५९ किमी (४७२ मील) |०८ घंटे ०५ मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |९४ किमी/घंटा (५८ मील प्रति घंटे) |१८ दिसंबर २०२३ |- !३६ |आनंद विहार-अयोध्या धाम वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४२६/२२४२५ |दिल्ली आनंद विहार |अयोध्या धाम |एन.आर. |२ |८ |बुध को छोड़कर |६२८ किमी (३९० मील) |०८ घंटे २० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |७५ किमी/घंटा (४७ मील प्रति घंटे) | rowspan="६" |३० दिसंबर २०२३ |- !३७ |एसएमवीडी कटरा-नई दिल्ली वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४७८/२२४७७ |श्री माता वैष्णो देवी कटरा |नई दिल्ली |एन.आर. |३ |१६ |बुध को छोड़कर |६५५ किमी (४०७ मील) |०८ घंटे ०० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८२ किमी/घंटा (५१ मील प्रति घंटे) |- !३८ |अमृतसर- दिल्ली जंक्शन वंदे भारत एक्सप्रेस |२२४८८/२२४८७ |अमृतसर जंक्शन |दिल्ली जंक्शन |एन.आर. |५ |८ |शुक्र को छोड़कर |४४७ किमी (२७८ मील) |०५ घंटे ३० मिनट |१३० किमी/घंटा (८१ मील प्रति घंटे) |८१ किमी/घंटा (५० मील प्रति घंटे) |- !३९ |कोयंबटूर-बेंगलुरु छावनी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४२/२०६४१ |कोयंबटूर जंक्शन |बेंगलुरु छावनी |एसआर |५ |८ |गुरु को छोड़कर |३७४ किमी (२३२ मील) |०६ घंटे ३० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |५८ किमी/घंटा (३६ मील प्रति घंटे) |- !४० |मंगलुरु सेंट्रल-मडगांव वंदे भारत एक्सप्रेस |२०६४६/२०६४५ |मंगलुरु सेंट्रल |मडगांव जंक्शन |एसआर |२ |८ |गुरु को छोड़कर |३१९ किमी (१९८ मील) |०४ घंटे ३५ मिनट |१२० किमी/घंटा (७५ मील प्रति घंटे) |७० किमी/घंटा (४३ मील प्रति घंटे) |- !४१ |जालना-मुंबई सीएसएमटी वंदे भारत एक्सप्रेस |२०७०५/२०७०६ |जलना |मुंबई सीएसएमटी |एससीआर |६ |८ |बुध को छोड़कर |४३५ किमी (२७० मील) |०७ घंटे २० मिनट |११० किमी/घंटा (६८ मील प्रति घंटे) |५९ किमी/घंटा (३७ मील प्रति घंटे) |} ==वंदे भारत एक्सप्रेस की खासियत== वंदे भारत एक्सप्रेस की सुरक्षा को प्राथमिकता देते हुए, इसे कई आधुनिक सुरक्षा सुविधाओं से लैस किया गया है। सुरक्षा की दृष्टि से, यह ट्रेन निम्नलिखित महत्वपूर्ण पहलुओं को शामिल करती है: # '''सीसीटीवी निगरानी:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में सभी कोच और '''महत्वपूर्ण स्थानों पर''' सीसीटीवी कैमरे लगाए गए हैं। ये कैमरे यात्रा के दौरान किसी भी असामान्य गतिविधि की निगरानी करते हैं और आपातकालीन स्थितियों में त्वरित प्रतिक्रिया की सुविधा प्रदान करते हैं। # '''सुरक्षा कर्मी:''' ट्रेन में प्रशिक्षित सुरक्षा कर्मियों की तैनाती की जाती है, जो यात्रियों की सुरक्षा को सुनिश्चित करते हैं। ये कर्मी हर स्थिति से निपटने के लिए तैयार रहते हैं और यात्रियों को सुरक्षा का विश्वास दिलाते हैं। # '''आपातकालीन संचार प्रणाली:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में अत्याधुनिक आपातकालीन संचार प्रणाली मौजूद है। इसमें आपातकालीन स्थिति में यात्रियों को '''तुरंत सहायता उपलब्ध कराने के लिए''' विशेष सिस्टम शामिल हैं। # '''फायर सेफ्टी व्यवस्था:''' ट्रेन में अग्निशामक यंत्र और फायर अलार्म की व्यवस्था की गई है, जो किसी भी संभावित आग लगने की स्थिति में त्वरित प्रतिक्रिया की सुविधा प्रदान करती है।<ref>{{Cite web|url=https://newsfactory1.com/%e0%a4%b5%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%87-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%b8-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%81/|title=वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाएँ, सुरक्षा, तेज़ी: यात्रियों के लिए क्या है खास?|last=kanaujiya|first=Adarsh|date=16 सितम्बर 2024|website=News factory1|access-date=3 अक्तूबर 2024|archive-date=7 अक्तूबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091957/https://newsfactory1.com/%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%81/|url-status=dead}}</ref> वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाएँ यात्रियों के लिए एक आरामदायक और शानदार यात्रा अनुभव सुनिश्चित करती हैं। इसकी प्रमुख [https://newsfactory1.com/%e0%a4%b5%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%87-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%b8-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%81/ '''सुविधाएँ'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007091957/https://newsfactory1.com/%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%87-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%81/ |date=7 अक्तूबर 2024 }} निम्नलिखित हैं: # '''आरामदायक सीटें:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में सीटों को विशेष रूप से '''आरामदायक और सुविधाजनक बनाया''' गया है। इन सीटों में एडजस्टेबल हेडरेस्ट और लेगरेस्ट की सुविधा उपलब्ध है, जिससे लंबे समय की यात्रा भी आरामदायक होती है। # '''स्वच्छता:''' ट्रेन की स्वच्छता का विशेष ध्यान रखा गया है। प्रत्येक कोच और शौचालय को नियमित रूप से साफ किया जाता है, जिससे यात्रियों को एक स्वच्छ और ताजगी भरी यात्रा का अनुभव होता है। # '''वायरलेस चार्जिंग:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में प्रत्येक सीट के पास वायरलेस चार्जिंग पोर्ट्स उपलब्ध हैं, जिससे यात्री अपने मोबाइल और अन्य इलेक्ट्रॉनिक उपकरणों को आसानी से चार्ज कर सकते हैं। # '''उत्कृष्ट भोजन सेवाएँ:''' ट्रेन में यात्रियों को उच्च गुणवत्ता का भोजन प्रदान किया जाता है। एक विशेष कैटरिंग सेवा द्वारा स्वादिष्ट और पौष्टिक भोजन की पेशकश की जाती है। # '''वॉयस कमांड सिस्टम:''' वंदे भारत एक्सप्रेस में वॉयस कमांड सिस्टम की सुविधा भी है, जो यात्रियों को ट्रेन की विभिन्न सुविधाओं का '''उपयोग करने में मदद करती है।''' # '''आधुनिक डिजाइन:''' ट्रेन का डिज़ाइन भारतीय संस्कृति और आधुनिकता का बेहतरीन संगम है। इसके आंतरिक सजावट और सुविधाएँ एक प्रीमियम अनुभव प्रदान करती हैं। == वंदे भारत एक्सप्रेस की तेज़ी == वंदे भारत एक्सप्रेस की तेज़ी इसे भारतीय रेलवे की अन्य ट्रेनों से अलग बनाती है। इसकी प्रमुख विशेषताएँ इस प्रकार हैं: # '''हाई स्पीड:''' वंदे भारत एक्सप्रेस 160 किमी/घंटा की अधिकतम गति से यात्रा करती है, जो इसे भारत की सबसे तेज़ ट्रेनों में से एक बनाती है। # '''स्मूद और स्टेबल रनिंग:''' ट्रेन की डिजाइन और तकनीक इसे एक स्मूद और स्थिर यात्रा का अनुभव प्रदान करती है, जिससे यात्रियों को झटके या असुविधा का सामना नहीं करना पड़ता। # '''सीधे मार्ग:''' वंदे भारत एक्सप्रेस के मार्ग को इस तरह से डिज़ाइन किया गया है कि इसमें कम से कम स्टॉपेज होते हैं, जिससे यात्रा का समय कम होता है और गति बनाए रखी जाती है। # '''उन्नत प्रौद्योगिकी:''' ट्रेन में नवीनतम ट्रैक्शन और ब्रेकिंग तकनीक का उपयोग किया गया है, जो इसकी गति और प्रदर्शन को बेहतर बनाता है। ===== आइए वंदे भारत एक्सप्रेस की सुविधाओ पर एक नजर डालते हैं, यह ज्ञान आपके लिए बहुत महत्वपूर्ण है। ===== 1. वंदे भारत एक्सप्रेस 100% स्वदेशी ट्रेन है। 2. इसकी गति बहुत ही कम समय में 160 किमी/घंटा से 200 किमी/घंटा तक पहुंच जाती है। 3. भारतीय ट्रेनों में स्वतंत्र लोकोमोटिव होते हैं। हालाँकि, वंदे भारत ट्रेन में मेट्रो ट्रेन के समान एक एकीकृत मोटर इंजन है। 4. वंदे भारत एक्सप्रेस ट्रेन 100 किमी की स्पीड तक पहुँचने में मात्र 52 सेकंड का समय लगाती है। 5. इस ट्रेन में स्वचालित दरवाजे होते हैं ये दरवाजे मेट्रो की तरह ही अपने आप खुलते हैं। इसके अलावा, ट्रेनें कई आधुनिक सुविधाओं से लैस हैं। 6. वंदे भारत एक्सप्रेस ट्रेन के अंदर की सीट 360 डिग्री घूमती है। 7. इस ट्रेन में भोजन और नाश्ता भी सर्व किया जाता है। जिसकी कीमत टिकट में ही शामिल होती है। 8. यात्रियों की सुविधा सुनिश्चित करने के लिए, ट्रेन पूरी तरह से ऑनबोर्ड वाई-फाई प्रणाली से सुसज्जित है। इसके अलावा, प्रत्येक सीट के नीचे मोबाइल फोन और लैपटॉप चार्ज करने के लिए चार्जिंग स्टेशन हैं। 9. वंदे भारत ट्रेन में जीपीएस सिस्टम लगा हुआ है जो आने वाले स्टेशनों और अन्य जानकारी के बारे में जानकारी प्रदान करता है। 10. स्वच्छता की दृष्टि से ट्रेन में बायोवैक्यूम शौचालय बनाए गए हैं जैसा कि हवाई जहाज़ में उपयोग किया जाता है। 11. बाहर का अच्छा दृश्य दिखाने के लिए बड़ी-बड़ी खिड़कियाँ लगाई गई हैं जिससे यात्री नज़ारों का आनंद उठा सके । 12. यात्रियों की सुरक्षा सुनिश्चित करने के लिए ट्रेन के प्रत्येक डिब्बे में सीसीटीवी कैमरे लगाए गए हैं। 13. यात्रियों की सुरक्षा के लिए इस ट्रेन में ऐसे सेंसर लगाए गए हैं कि दरवाजे तब तक नहीं खुलेंगे जब तक ट्रेन पूरी तरह से रुक न जाए। जिससे कोई भी यात्री चलती ट्रेन में न ही उतरे और न ही चढ़ पाए । 14. वंदे भारत ट्रेन भी विकलांग लोगों की जरूरतों को ध्यान में रखकर बनाई गई थी। इसलिए इस ट्रेन के कुछ डिब्बों में विकलांगों के लिए उनकी व्हीलचेयर रखने के लिए अलग से जगह बनायी गई है । अधिक जानकारी के लिए नीचे दी हुई लिंक पर क्लिक करके पढ़ सकते हैं [http://वंदे%20भारत%20एक्सप्रेस%20और%2015%20रोचक%20तथ्य%20|%20TOP%2015%20AMAZING%20FACT%20ABOUT%20VANDE%20BHARAT%20EXPRESS%20TRAIN वंदे भारत एक्सप्रेस और 15 रोचक तथ्य | TOP 15 AMAZING FACT ABOUT VANDE BHARAT EXPRESS TRAIN] ==इन्हें भी देखें== * [[भारत में रेल परिवहन]] * [[भारत में तीव्र गति रेल]] * [[गतिमान एक्सप्रेस]] * [[वन्दे मातरम्]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|30em}} [[श्रेणी:रेल]] azvkaydqzs05roc5hsyc53xfy7feczt संयम लोढ़ा 0 1002262 6632078 6014849 2026-10-22T20:38:03Z Dsrprj 780832 /* */ 6632078 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = संयम लोढ़ा | image = | birth_date = {{birth date and age|1965|1|20|df=y}} | birth_place = सादड़ी, राजस्थान | office = [[विधायक]], [[राजस्थान विधान सभा|राजस्थान विधानसभा]] | constituency = [[सिरोही]] | termstart = 11 दिसम्बर 2018 | termend = | predecessor = ओटाराम | term2 = 1998 - 2008 | predecessor2 = [[तारा भंडारी]] | successor2 = ओटाराम | party = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] | spouse = दीपा | children = 2 | nationality = [[भारतीय]] }} '''संयम लोढ़ा''' एक [[भारतीय]] राजनीतिज्ञ हैं। वे [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के राजनेता हैं। वे सिरोही विधानसभा से तीन बार विधायक (1998,2003 व 2018) रह चुके हैं। वे राजस्थान सरकार में मुख्यमंत्री सलाहकार समिति के सलाहकार सदस्य रह चुके हैं।<ref>{{Cite web |title='सरकार के 5 साल पूरा होने पर संशय', बोले CM गहलोत के सलाहकार संयम लोढ़ा |url=https://www.livehindustan.com/rajasthan/story-cm-gehlot-advisor-sanyam-lodha-said-doubts-on-the-completion-of-five-years-of-gehlot-government-7167158.html |access-date=2022-10-05 |website=Hindustan |language=hindi}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nair |first=Sobhana K. |date=2022-09-26 |title=Independent MLAs in Rajasthan played crucial role in Sunday's events |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/independent-mlas-in-rajasthan-played-crucial-role-in-sundays-events/article65938437.ece |access-date=2024-06-26 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sanyam Lodha, INC Candidate from Sirohi Assembly Election 2024 Seat: Electoral History & Political Journey, Winning or Losing - News18 Assembly Election 2024 Result News |url=https://www.news18.com/elections/rajasthan/sanyam-lodha-assembly-candidate-s20aed2008a146e2023c002/ |access-date=2024-06-26 |website=www.news18.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-01-03 |title=Sirohi Results| url= https://results.eci.gov.in/AcResultGenDecNew2023/candidateswise.html|language=en}}</ref> ie2otpb4p1vbrmrzitj0h9zyp3nnyow 6632079 6632078 2026-10-22T20:38:23Z Dsrprj 780832 /* */ 6632079 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = संयम लोढ़ा | image = | birth_date = {{birth date and age|1965|1|20|df=y}} | birth_place = सादड़ी, राजस्थान | office = [[विधायक]], [[राजस्थान विधान सभा|राजस्थान विधानसभा]] | constituency = [[सिरोही]] | termstart = 11 दिसम्बर 2018 | termend = | predecessor = ओटाराम | term2 = 1998 - 2008 | predecessor2 = [[तारा भंडारी]] | successor2 = ओटाराम | party = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] | spouse = दीपा | children = 2 | nationality = [[भारतीय]] }} '''संयम लोढ़ा''' एक [[भारतीय]] राजनीतिज्ञ हैं। वे [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के राजनेता हैं। वे सिरोही विधानसभा से तीन बार विधायक (1998,2003 व 2018) रह चुके हैं। वे राजस्थान सरकार में मुख्यमंत्री सलाहकार समिति के सलाहकार सदस्य रह चुके हैं।<ref>{{Cite web |title='सरकार के 5 साल पूरा होने पर संशय', बोले CM गहलोत के सलाहकार संयम लोढ़ा |url=https://www.livehindustan.com/rajasthan/story-cm-gehlot-advisor-sanyam-lodha-said-doubts-on-the-completion-of-five-years-of-gehlot-government-7167158.html |access-date=2022-10-05 |website=Hindustan |language=hindi}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nair |first=Sobhana K. |date=2022-09-26 |title=Independent MLAs in Rajasthan played crucial role in Sunday's events |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/independent-mlas-in-rajasthan-played-crucial-role-in-sundays-events/article65938437.ece |access-date=2024-06-26 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sanyam Lodha, INC Candidate from Sirohi Assembly Election 2024 Seat: Electoral History & Political Journey, Winning or Losing - News18 Assembly Election 2024 Result News |url=https://www.news18.com/elections/rajasthan/sanyam-lodha-assembly-candidate-s20aed2008a146e2023c002/ |access-date=2024-06-26 |website=www.news18.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-01-03 |title=Sirohi Results| url= https://results.eci.gov.in/AcResultGenDecNew2023/candidateswise.html|language=en}}</ref> ==संदर्भ== k2xv698tji8msb8uncufa9cdoax5ole 6632099 6632079 2026-10-23T02:28:34Z Dsrprj 780832 /* संदर्भ */ 6632099 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = संयम लोढ़ा | image = | birth_date = {{birth date and age|1965|1|20|df=y}} | birth_place = सादड़ी, राजस्थान | office = [[विधायक]], [[राजस्थान विधान सभा|राजस्थान विधानसभा]] | constituency = [[सिरोही]] | termstart = 11 दिसम्बर 2018 | termend = | predecessor = ओटाराम | term2 = 1998 - 2008 | predecessor2 = [[तारा भंडारी]] | successor2 = ओटाराम | party = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] | spouse = दीपा | children = 2 | nationality = [[भारतीय]] }} '''संयम लोढ़ा''' एक [[भारतीय]] राजनीतिज्ञ हैं। वे [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के राजनेता हैं। वे सिरोही विधानसभा से तीन बार विधायक (1998,2003 व 2018) रह चुके हैं। वे राजस्थान सरकार में मुख्यमंत्री सलाहकार समिति के सलाहकार सदस्य रह चुके हैं।<ref>{{Cite web |title='सरकार के 5 साल पूरा होने पर संशय', बोले CM गहलोत के सलाहकार संयम लोढ़ा |url=https://www.livehindustan.com/rajasthan/story-cm-gehlot-advisor-sanyam-lodha-said-doubts-on-the-completion-of-five-years-of-gehlot-government-7167158.html |access-date=2022-10-05 |website=Hindustan |language=hindi}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nair |first=Sobhana K. |date=2022-09-26 |title=Independent MLAs in Rajasthan played crucial role in Sunday's events |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/independent-mlas-in-rajasthan-played-crucial-role-in-sundays-events/article65938437.ece |access-date=2024-06-26 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sanyam Lodha, INC Candidate from Sirohi Assembly Election 2024 Seat: Electoral History & Political Journey, Winning or Losing - News18 Assembly Election 2024 Result News |url=https://www.news18.com/elections/rajasthan/sanyam-lodha-assembly-candidate-s20aed2008a146e2023c002/ |access-date=2024-06-26 |website=www.news18.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-01-03 |title=Sirohi Results| url= https://results.eci.gov.in/AcResultGenDecNew2023/candidateswise.html|language=en}}</ref> ==संदर्भ== [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:विधायक]] 0gf7gv8wp9q4214a76jmlul9r2i0x77 नीना प्रसाद 0 1038573 6632277 6621589 2026-10-23T10:56:48Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632277 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |image =[[File:Dr.Neena Prasad - Neena Prasad.jpg|Dr.Neena Prasad - Neena Prasad|200px]] | name =नीना प्रसाद | birth_place =तिरूवनंतपुरम, [[भारत]] | birth_date = | death_date = | death_place = | restingplace = | restingplacecoordinates = | othername = | occupation = भारतीय शास्त्रीय नर्तकी<br>कोरियोग्राफर<br> | yearsactive = | known for = मोहिनीअट्टम | age = |website ={{URL|neenaprasad.com}} }} '''नीना प्रसाद''' एक भारतीय नर्तकी हैं।<ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/dancers-lack-professional-approach/article8281841.ece | title=‘Dancers lack professional approach’ | work=thehindu.com | accessdate=16 June 2016}}</ref> वह [[मोहिनीअट्टम]] नृत्य करती हैं।<ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/dancing-queen/article1427640.ece | title=Dancing Queen | work=thehindu.com | accessdate=16 June 2016}} {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> वह [[चेन्नई]] के तिरुवन्तुम और सौगंधिका मोहिनीअट्टम केन्द्र में भारतीय नृत्यशाला की भरताञ्जलि अकादमी की संस्थापक और प्रमुख थीं।<ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/preserve-pristine-moorings-veterans/article8142817.ece | title=NEENA PRASAD | work=thehindu.com | accessdate=16 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160123164021/http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/preserve-pristine-moorings-veterans/article8142817.ece | archive-date=23 जनवरी 2016 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.thenational.ae/arts-culture/neena-prasad-to-perform-classic-indian-dance-of-mohiniyattam-in-dubai | title=Neena Prasad to perform classic Indian dance of Mohiniyattam in Dubai | work=thenational.ae | accessdate=16 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160810110714/http://www.thenational.ae/arts-culture/neena-prasad-to-perform-classic-indian-dance-of-mohiniyattam-in-dubai | archive-date=10 अगस्त 2016 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/society/mohiniyattam-danseuse-neena-prasad-on-her-workspace-bharatanjali/article8655102.ece | title=An inspiring milieu | work=thehindu.com | accessdate=16 June 2016}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन और शिक्षा== नीना प्रसाद का जन्म [[केरल]] के [[तिरुवनन्तपुरम|त्रिवेन्द्रम]] में हुआ था। उन्होंने [[भरतनाट्यम्|भरतनाट्यम]], [[कूचिपूड़ी|कुचिपुड़ी]], [[मोहिनीअट्टम]] और [[कथकली]] में नृत्य शिक्षा प्राप्त की। [[अंग्रेजी साहित्य]] में एमए के बाद, उन्हें [[दक्षिण भारत]] के शास्त्रीय नृत्यों में "लसिया और तांडव की अवधारणाएं-एक विस्तृत अध्ययन" पर अपनी थीसिस के लिए, रबीन्द्र भारती विश्वविद्यालय, [[कोलकाता|कलकत्ता]] से पीएचडी से सम्मानित किया गया। उन्हें कला और मानविकी अनुसंधान परिषद रिसर्च सेंटर फॉर क्रॉस कल्चरल म्यूज़िक एंड डांस परफॉर्मेंस, यूनिवर्सिटी ऑफ़ सरे से पोस्ट डॉक्टरल रिसर्च फैलोशिप से भी सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web | url=http://www.artindia.net/neena.html | title=Fellowship from the AHRB Research Centre for Cross Cultural Music and Dance Performance, University of Surrey, UK | work=artindia.net | accessdate=20 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160524170400/http://www.artindia.net/neena.html | archive-date=24 मई 2016 | url-status=dead }}</ref> उनके कुछ पेशेवर प्रशिक्षण में शामिल हैं: *मोहिनीअट्टम - कलामंडलम सुगंध - 8 वर्ष *कलामंडलम क्षेमवती - 3 वर्ष *भरतनाट्यम - [[पद्म श्री|पद्मश्री]] अडयार के [[लक्ष्मण]] - 11 वर्ष *कुचिपुड़ी - पद्मभूषण वेम्पत्ति चीन सत्यम –12 वर्ष *कथकली - वेम्बायम अप्पुकुट्टन पिल्लई - 10 साल ==पुरस्कार== प्रसाद को माइलपिली पुरस्कार मिला।<ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/mayilpeeli-award-for-sugathakumari-neena-prasad/article5066821.ece | title=Mayilpeeli award for Sugathakumari, Neena Prasad | work=thehindu.com | accessdate=17 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140621041458/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/mayilpeeli-award-for-sugathakumari-neena-prasad/article5066821.ece | archive-date=21 जून 2014 | url-status=live }}</ref> उन्हें 2015 में "नीता चूड़ामणि" पुरस्कार भी मिला।<ref>{{cite web | url=http://www.indian-heritage.org/musicseason/awards.html | title=Nritya Choodamani | work=indian heritage.org | accessdate=20 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160630193741/http://www.indian-heritage.org/musicseason/awards.html | archive-date=30 जून 2016 | url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय महिला]] [[श्रेणी:नर्तक]] [[श्रेणी:केरल के लोग]] 112ssd26ln4fwracb7wrs3oozihpfpj कोतमंगलम 0 1040362 6632248 4977786 2026-10-23T10:00:02Z ~2026-56630-12 955378 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6632248 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = कोतमंगलम |other_name = Kothamangalam<br />കോതമംഗലം |native_name_lang = ml |settlement_type = [[नगर]] |nickname = "हाईरेंज का प्रवेश द्वार" |image = Inchathotty Hanging Bridge - ഇഞ്ചത്തൊട്ടി തൂക്കുപാലം-2.JPG |image_caption = इंचतोट्टी पुल |pushpin_label = कोतमंगलम |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|10.08|76.62|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[एर्नाकुलम ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 1,14,574 |population_as_of = 2011 |unit_pref = Metric |area_footnotes =<ref name="gcda">{{cite web |url=https://gcda.kerala.gov.in/overview |title=जीसीडीए अधिकार क्षेत्र और विकास योजनाएं |publisher=ग्रेटर कोच्चि विकास प्राधिकरण (GCDA) |accessdate=23 अक्टूबर 2026}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 40.04 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = कोतमंगलमवासी; [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="कोतमंगलम शहर जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=23 अक्टूबर 2026}}</ref> |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]] |government_type = [[नगरपालिका]] |governing_body = [[नगरपालिका परिषद]] = [[कोतमंगलम]]; [[तालुक]]=[[कोतमंगलम]]; [[पंचायत समिति (ब्लॉक)]]=[[कोतमंगलम]] |subdivision_type1 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name1 = [[कोतमंगलम]] |subdivision_type6 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name6 = [[इदुक्की लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|इदुक्की]] |elevation_m = 20 |elevation_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://en-in.topographic-map.com/map-hmj9mt/Kottuvally/ |title=कोतमंगलम स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊंचाई, स्थलाकृति |publisher=topographic-map.com |accessdate=23 अक्टूबर 2026}}</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 686691 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 485 |registration_plate = KL-44 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1041[[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 95.96% (पुरुष: 97.39%, महिला: 94.60%) |blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी |blank4_info_sec1 = {{convert|2374|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1298|km|mi|abbr=on}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank6_name_sec1 = [[बंगलुरु]] से दूरी | blank6_info_sec1 = {{convert|471|km|mi|abbr=on}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|560|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] |blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> |blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] |blank2_info_sec2 = {{convert|3400|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://kothamangalammunicipality.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''कोतमंगलम''' ({{lang-ml|കോതമംഗലം}})({{langx|en|Kothamangalam}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[एर्नाकुलम जिला|एर्नाकुलम ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह उस ज़िले का मुख्यालय भी है। [[राष्ट्रीय राजमार्ग 85 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 85]] यहाँ से गुज़रता है। 'कोतमंगलम' नाम की उत्पत्ति मलयालम शब्द 'कोथा' (जिसका अर्थ राजा होता है) और 'मंगलम' (जिसका अर्थ कल्याणकारी या समृद्ध स्थान है) से हुई है कुछ इतिहासकारों के अनुसार, प्रथम [[चेर राजवंश]] के राजाओं को 'कोथाई' कहा जाता था, जिसके कारण इस स्थान का नाम कोतमंगलम पड़ा प्राचीन काल में इस क्षेत्र को 'मालाखाचिरा' के नाम से भी जाना जाता था इस क्षेत्र का संबंध महाभारत काल से जोड़ा जाता है। माना जाता है कि पांडवों ने अपने अज्ञातवास का कुछ समय कोतमंगलम के घने जंगलों (जैसे भूतत्तानकेट्टू) में बिताया था। भूतत्तानकेट्टू के बारे में यह दंतकथा है कि भूतों ने पेरियार नदी के प्रवाह को रोकने के लिए रातों-रात एक प्राकृतिक बांध (बांध जैसी संरचना) बनाने का प्रयास किया था, लेकिन सुबह होने पर वे इसे अधूरा छोड़कर चले गए। यह क्षेत्र 'मिडलैंड' और 'हाईलैंड' के संक्रमण क्षेत्र में आता है यहाँ की मुख्य संरचना [[लैटेराइट मृदा]] (मुरम पत्थर) और कंकड़युक्त मिट्टी से बनी है यह क्षेत्र भूकंपीय रूप से अपेक्षाकृत स्थिर ज़ोन में आता है, लेकिन यहाँ की ढलाऊ स्थलाकृति के कारण मृदा अपरदन को रोकने के लिए वैज्ञानिक कृषि पद्धतियां अपनाई जाती हैं। केरल की सबसे लंबी [[पेरियार नदी]] इस तालुक से होकर गुजरती है। इसके अलावा, 'कोतमंगलमार' नामक एक छोटी नदी शहर से बहती हुई कालीयार और थोडुपुज्यार के साथ मिलकर मूवाट्टुपुज्यार नदी का निर्माण करती है कोतमंगलम में प्राचीन द्रविड़ और वैदिक हिंदू संस्कृतियों का गहरा प्रभाव है: थलाकोडु श्री [[कृष्ण]] [[मन्दिर]]: यह एक अत्यंत प्राचीन और शांत मंदिर है जो केरल की पारंपरिक वास्तुकला (ढलवां छतें और नक्काशी) का उत्कृष्ट उदाहरण है यहाँ भगवान श्री कृष्ण की पूजा वैष्णव परंपरा के अनुसार की जाती है इसके अलावा यहाँ का करुकाडम श्री कृष्ण स्वामी मंदिर भी काफी प्रसिद्ध है। त्रिकारियूर [[महादेव]] मंदिर: कोतमंगलम के पास स्थित यह ऐतिहासिक शिव मंदिर बहुत पूजनीय है। कुछ इतिहासकारों का मानना है कि त्रिकारियूर ही प्राचीन चेर साम्राज्य की राजधानी 'करूर' थी कल्लिल गुफा मंदिर: कोतमंगलम के समीप स्थित यह एक नौवीं शताब्दी का ऐतिहासिक गुफा मंदिर है, जो प्राचीन काल में एक जैन केंद्र था और बाद में एक प्रसिद्ध हिंदू भगवती मंदिर में परिवर्तित हो गया प्रमुख उत्सव: यहाँ मंदिरों में वार्षिक उत्सव, अष्टमी रोहिणी (श्रीकृष्ण [[जन्माष्टमी]]), और मकरविलक्कू बड़े हर्षोल्लास के साथ मनाए जाते हैं। कोतमंगलम प्रकृति प्रेमियों और पारिस्थितिक पर्यटकों के लिए स्वर्ग के समान है: भूतत्तानकेट्टू बांध पेरियार नदी पर बना एक खूबसूरत बांध और प्राकृतिक जलाशय, जो [[नाव]] विहार और पिकनिक के लिए प्रसिद्ध है। इदमलयार बांध हाइड्रोइलेक्ट्रिक परियोजना के लिए पेरियार की सहायक नदी पर बना एक विशाल कंक्रीट बांध जो घने वनों से घिरा है थट्टेकैड पक्षी अभयारण्य इसे 'सलीम अली पक्षी अभयारण्य' भी कहा जाता है। यह केरल का पहला पक्षी अभयारण्य है, जो अपनी जैव विविधता और दुर्लभ पक्षियों के लिए वैज्ञानिक अनुसंधान का केंद्र है। इंचत्तोटी झूला पुल यह केरल के सबसे लंबे झूला पुलों में से एक है, जो पर्यटकों के बीच बेहद लोकप्रिय है नेरियमंगलम जिला [[कृषि]] फार्म यहाँ विभिन्न प्रकार की फसलों और उन्नत कृषि तकनीकों का प्रदर्शन और अनुसंधान किया जाता है [[राष्ट्रीय राजमार्ग ८५ (भारत) | NH-85]] - (कोच्चि-[[धनुषकोडी]]) कोतमंगलम से होकर गुजरता है नेरियमंगलम पुल, जिसे 1935 में त्रावणकोर के महाराजा द्वारा बनवाया गया था, इडुक्की और एर्नाकुलम जिलों को जोड़ने वाला एक ऐतिहासिक लाइफलाइन पुल है कोतमंगलम में एक बड़ा केरल राज्य सड़क परिवहन निगम बस डिपो है, जो हाईरेंज ([[मून्नार]], [[कट्टाप्पना]]) और तटीय शहरों (कोच्चि, [[अलुवा]]) के बीच चौबीसों घंटे कनेक्टिविटी प्रदान करता है सबसे नजदीकी रेलवे स्टेशन अलुवा लगभग 40 किमी और निकटतम हवाई अड्डा [[कोचीन अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] लगभग 35 किमी की दूरी पर स्थित है। फर्नीचर हब: औद्योगिक क्षेत्र में कोतमंगलम के पास स्थित नेल्लीकुझी को "केरल का फर्नीचर हब" कहा जाता है यहाँ निर्मित लकड़ी के बेहतरीन और आधुनिक फर्नीचर पूरे दक्षिण भारत में व्यापार किए जाते हैं यहाँ की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से नकदी फसलों पर आधारित है। [[रबड़]] यहाँ की मुख्य फसल है इसके अलावा [[केला]] (नेंद्रन), साबूदाना/[[कसावा]], [[काली मिर्च]], [[कोको]] और [[जायफल]] की वैज्ञानिक खेती बड़े पैमाने पर की जाती है यह शहर पहाड़ी मसालों और वन उत्पादों के विपणन का एक प्रमुख केंद्र है कोतमंगलम को केरल का एक प्रमुख शैक्षिक जिला माना जाता है यहाँ का एम.ए. कॉलेज ऑफ इंजीनियरिंग तकनीकी शिक्षा के क्षेत्र में केरल के अग्रणी और प्रतिष्ठित संस्थानों में से एक है कोतमंगलम को भविष्य में 'इको-टूरिज्म कॉरिडोर' के रूप में विकसित करने की योजनाएं चल रही हैं। साथ ही, [[कोच्चि मेट्रो]] के विस्तार या हाई-स्पीड रोड कनेक्टिविटी योजनाओं से इसे जोड़ने पर विचार किया जा रहा है ताकि कोच्चि बंदरगाह और हवाई अड्डे से इसकी आर्थिक दूरी को और कम किया जा सके।<ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[एर्नाकुलम जिला|एर्नाकुलम ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:कोच्चि में मुहल्ले]] el0z75gbb32rinqxlr7lj6dg6hdekli सी एस लक्ष्मी 0 1151231 6632270 6565130 2026-10-23T10:53:42Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632270 wikitext text/x-wiki {{सफाई|reason=वर्तनी|date=अप्रैल 2020}} {{Infobox writer|name=सी एस लक्ष्मी|alma_mater=[[जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय, दिल्ली|जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय]], नई दिल्ली|website=|signature_alt=|signature=|awards=|relatives=|children=|partner=|spouse=विष्णु माथुर|notableworks=''सिरगुकल मुरिअम''<br />''वीटीन मुलैयिल ओरु समैयालराई''<br />''कातिल ओरु मान''|movement=|subject=महिला, नारीवादी|genre=लघुकथा, उपन्यास, उपन्यास|period=1962–present|education= पिएच डी|image=CS Lakshmi.jpg|citizenship=|nationality=भारतीय|language=[[तमिल]], अंग्रेजी|occupation=लेखिका और भारत की महिलाओं के अध्ययन|death_place=|death_date=|birth_place=[[कोयंबटूर]], तमिलनाडु, भारत|birth_date=1944|birth_name=|pseudonym=अंबाई|caption=अंबाई |alt=|imagesize=|portaldisp=}} '''सीएस लक्ष्मी''' (जन्म 1944) एक भारतीय [[नारीवाद|नारीवादी]] लेखिका और भारत की महिलाओं के अध्ययन में स्वतंत्र शोधकर्ता हैं। वह छद्म नाम <nowiki>'अंबाई'</nowiki> के तहत लिखती है। == व्यक्तिगत जीवन == लक्ष्मी का जन्म 1944 में [[कोयंबतूर|कोयंबटूर]], [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] में हुआ था। वह [[मुम्बई|मुंबई]] और [[बंगलौर|बैंगलोर]] में पली बढ़ीं। उन्होंने मद्रास क्रिश्चियन कॉलेज से कला स्नातक और बैंगलोर में [[एम॰ए॰|एमए]] और [[जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय]], [[नई दिल्ली]] से पीएचडी की उपाधि प्राप्त की। 1956 की विफल क्रांति के कारण [[हंगरी|हंगरी से]] भागे शरणार्थियों के प्रति अमेरिकी नीति पर उनका शोध प्रबंध था। अपनी शिक्षा पूरी करने के बाद, उन्होंने तमिलनाडु में एक स्कूल शिक्षक और कॉलेज व्याख्याता के रूप में काम किया। उनका विवाह फिल्म निर्माता विष्णु माथुर से हुआ और वे मुंबई में रहती हैं। <ref name="hindu1">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2005/05/06/stories/2005050603560300.htm|title=The little bird's long journey|last=Aditi De|date=6 May 2005|work=[[The Hindu]]|access-date=11 December 2009|publisher=[[The Hindu Group]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071123171922/http://www.hindu.com/fr/2005/05/06/stories/2005050603560300.htm|archive-date=23 नवंबर 2007|url-status=live}}</ref> <ref name="tharu">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OjZYf9Xf9bcC&pg=PA488|title=Women Writing in India: The twentieth century|last=Tharu|first=Susie J.|last2=|first2=Ke.|publisher=Feminist Press|year=1993|edition=|location=|pages=487–8|id={{ISBN|1-55861-029-4}}, {{ISBN|978-1-55861-029-3}}|author-link=|orig-year=|access-date=20 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627103729/http://books.google.com/books?id=OjZYf9Xf9bcC|archive-date=27 जून 2014|url-status=live}}</ref> <ref name="miller">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y-TMhtk5AUYC&pg=PA13|title=Who's who in contemporary women's writing|last=Miller|first=Jane Eldridge|last2=|publisher=Routledge|year=2001|edition=|location=|pages=13|id={{ISBN|0-415-15980-6}}, {{ISBN|978-0-415-15980-7}}|author-link=|orig-year=}}</ref> == लेखन कैरियर == 1962 में, लक्ष्मी ने अपना पहला काम ''नंदिमलाई चारिलाइला'' (प्रकाशित) किया। यह तब लिखी गई थी जब वह एक किशोरी थी। उनके उपन्यासों का पहला गंभीर काम तमिल उपन्यास ''अंधी मलाई'' (गोधूलि) था। जो 1966 में प्रकाशित हुआ। इसे "कलीमगल नारायणस्वामी अय्यर" पुरस्कार प्राप्त हुआ। उन्हें लघु कहानी ''सिरगुकल मुरिअम'' (प्रकाशित) के लिए आलोचनात्मक प्रशंसा मिली। (पंख टूट जाएंगे) (1967) जो की साहित्यिक पत्रिका ''कनैयाज़ी'' में प्रकाशित हुई। यह कहानी बाद में 1976 में इसी नाम से लघु कहानी संग्रह के हिस्से के रूप में पुस्तक रूप में प्रकाशित हुई। उसी वर्ष उन्हें तमिल महिला लेखकों के काम का अध्ययन करने के लिए दो साल की फेलोशिप से सम्मानित किया गया। शोध कार्य को 1984 में ''द फेस'' ऑफ ''द मास्क'' (एडवेंट बुक्स) के रूप में प्रकाशित किया गया था। 1988 में, उनका दूसरा तमिल लघु कहानी संग्रह ''वीटीन मुलैयिल ओरु समैयालराई'' शीर्षक से प्रकाशित हुआ था। (घर के कोने में एक रसोईघर)। इसने एक प्रमुख लघु कथाकार के रूप में उनकी प्रतिष्ठा स्थापित की। उनके काम में उनकी नारीवाद, सूक्ष्म वस्तुओं को देखने की उनकी क्षमता और विडंबना की विशेषता है। <ref name="tharu">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OjZYf9Xf9bcC&pg=PA488|title=Women Writing in India: The twentieth century|last=Tharu|first=Susie J.|last2=|first2=Ke.|publisher=Feminist Press|year=1993|edition=|location=|pages=487–8|id={{ISBN|1-55861-029-4}}, {{ISBN|978-1-55861-029-3}}|author-link=|orig-year=|access-date=20 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627103729/http://books.google.com/books?id=OjZYf9Xf9bcC|archive-date=27 जून 2014|url-status=live}}</ref> <ref name="miller">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y-TMhtk5AUYC&pg=PA13|title=Who's who in contemporary women's writing|last=Miller|first=Jane Eldridge|last2=|publisher=Routledge|year=2001|edition=|location=|pages=13|id={{ISBN|0-415-15980-6}}, {{ISBN|978-0-415-15980-7}}|author-link=|orig-year=}}</ref> <ref name="dutt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QA1V7sICaIwC&pg=PA38|title=Who's who of Indian Writers, 1999: A-M|last=Dutt|first=Kartik Chandra|last2=|publisher=Sahitya Akademi|year=1999|edition=|location=|pages=38|id={{ISBN|81-260-0873-3}}, {{ISBN|978-81-260-0873-5}}|author-link=|orig-year=|access-date=20 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505234322/https://books.google.com/books?id=QA1V7sICaIwC|archive-date=5 मई 2016|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/cslakshmi.html|title=C. S. Lakshmi (Ambai), 1944–|website=The South Asian Literary Recording Project|access-date=11 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091014141644/http://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/cslakshmi.html|archive-date=14 अक्तूबर 2009|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.womenswriting.com/WomensWriting/AuthorProfileDetail.asp?AuthorID=85|title=Profiles : Ambai (C. S. Lakshmi)|website=womenswriting.com|access-date=11 December 2009|archive-url=https://archive.today/20130209201937/http://www.womenswriting.com/WomensWriting/AuthorProfileDetail.asp?AuthorID=85|archive-date=9 फ़रवरी 2013|url-status=live}}</ref> उनकी कुछ कृतियाँ - ''ए पर्पल सी'' (1992) और ''इन ए फारेस्ट, ए डियर'' (2006) - का अनुवाद अंग्रेजी में लक्ष्मी होल्मस्ट्रोम द्वारा किया गया है। <ref name="forbes">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ClNEJwXLNQIC&pg=PA166|title=Women in colonial India: essays on politics, medicine, and historiography|last=Forbes|first=Geraldine Hancock|last2=|publisher=Orient Blackswan|year=2005|edition=|location=|pages=166|id={{ISBN|81-8028-017-9}}, {{ISBN|978-81-8028-017-7}}|author-link=|orig-year=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sparrowonline.org/trustees.htm|title=SPARROW Trustees|website=sparrow.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20090317200337/http://sparrowonline.org/trustees.htm|archive-date=17 March 2009|access-date=11 December 2009}}</ref> 2006 में, उन्होंने (लक्ष्मी होल्मस्ट्रोम के साथ) वोडाफ़ोन क्रॉसवर्ड बुक अवार्ड (भारतीय भाषा फ़िक्शन अनुवाद श्रेणी में) ''इन ए फारेस्ट, ए डियर के'' लिए जीता । <ref name="mint1">{{Cite news|url=http://www.livemint.com/2007/02/24014316/Bookworm--Add-to-your-cart.html|title=Bookworm : Add to your cart|date=24 February 2007|work=[[Mint (newspaper)|Mint]]|access-date=11 December 2009|publisher=[[HT Media Ltd]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320034355/https://www.livemint.com/2007/02/24014316/bookworm--add-to-your-cart.html|archive-date=20 मार्च 2020|url-status=live}}</ref> तमिल साहित्य में उनके योगदान के लिए, उन्हें कनाडा स्थित तमिल साहित्यिक उद्यान द्वारा 2008 ''इयाल विरुधु'' (लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड) से सम्मानित किया गया। <ref name="thinnai1">{{Cite news|url=http://www.thinnai.com/?module=displaystory&story_id=80901082&format=html|title=An Announcement|date=9 January 2009|work=Thinnai|access-date=11 December 2009|publisher=thinnai.com|language=Tamil|archive-url=https://web.archive.org/web/20090115201259/http://www.thinnai.com/?module=displaystory&story_id=80901082&format=html|archive-date=15 जनवरी 2009|url-status=dead}}</ref> <ref name="tlg">{{Cite web|url=http://www.tamilliterarygarden.com/file/Tamil%20LG%20Book%2008.pdf|title=Lifetime Achievement Award Ceremony, 2008|website=Tamil Literary Garden|access-date=11 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101224142829/http://www.tamilliterarygarden.com/file/Tamil%20LG%20Book%2008.pdf|archive-date=24 दिसंबर 2010|url-status=dead}}</ref> == शैक्षणिक करियर == लक्ष्मी तीस वर्षों से महिलाओं के अध्ययन के क्षेत्र में एक स्वतंत्र शोधकर्ता के रूप में कार्यरत हैं। वह तमिल उपन्यास के प्रकाशन के लिए छद्म नाम अम्बाई का उपयोग करती है और उनका असली नाम (डॉ सी एस लक्ष्मी के रूप में) उनके शोध कार्य और अन्य लेख जैसे द हिंदू और [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|द टाइम्स ऑफ इंडिया]] में और आर्थिक और राजनीतिक साप्ताहिक जैसी पत्रिकाओं में प्रकाशित करने के लिए। 1992 में, वह यूनिवर्सिटी ऑफ शिकागो के इंस्टीट्यूट फॉर कल्चर एंड कॉन्शियसनेस में विजिटिंग फेलो थीं। विश्वविद्यालय ने रोजा मुथैया चेट्टियार की पुस्तकों और अन्य प्रकाशित सामग्रियों के संग्रह को हासिल करने के लिए विश्वविद्यालय को राजी करके रोजा मुथैया रिसर्च लाइब्रेरी (आरएमआरएल) की स्थापना में उन्होंने महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। <ref name="uchichago1">{{cite web | url = https://www.lib.uchicago.edu/e/su/southasia/about-rmrl.html | title = Roja Muthiah Research Library | work = [[Roja Muthiah Research Library (RMRL)]] | publisher = [[University of Chicago]] | accessdate = 11 December 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090718221306/http://www.lib.uchicago.edu/e/su/southasia/about-rmrl.html | archive-date = 18 जुलाई 2009 | url-status = dead }}</ref><ref name="uchichago2">{{cite web | url = http://magazine.uchicago.edu/9512/9512Obsession2.html | title = Magnificent Obsession : The U of C discovers a massive private collection of Tamil literature—and a story stranger than fiction | author = William Harms | work = [[Roja Muthiah Research Library (RMRL)]] | publisher = The University of Chicago Magazine | date = December 1995 | accessdate = 11 December 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100620115029/http://magazine.uchicago.edu/9512/9512Obsession2.html | archive-date = 20 जून 2010 | url-status = dead }}</ref><ref name="hindu3">{{cite news | url = http://www.hinduonnet.com/fline/fl1717/17170650.htm | title = An archive for Tamil studies | author = [[S. Theodore Baskaran]] | work = [[Frontline (magazine)|Frontline]] | publisher = [[The Hindu Group]] | date = 19 August 2000 | accessdate = 11 December 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091125021544/http://hinduonnet.com/fline/fl1717/17170650.htm | archive-date = 25 November 2009 | url-status = dead }}</ref> वह भारतीय ऐतिहासिक अनुसंधान परिषद में एक अनुसंधान अधिकारी और नई दिल्ली में एक कॉलेज व्याख्याता रही हैं। 1990 के दशक में, उन्होंने दो शोध परियोजनाओं में काम किया - तमिलनाडु में महिलाओं का इलस्ट्रेटेड सोशल हिस्ट्री, फोर्ड फाउंडेशन द्वारा प्रायोजित और एक मुहावरे: एक मौखिक इतिहास और पिक्टोरियल स्टडी होमी जे भाभा फैलोशिप द्वारा प्रायोजित। परिणामी शोध को सात समुद्रों और सात पर्वतों की श्रृंखला के दो संस्करणों के रूप में प्रकाशित किया गया है। पहला वॉल्यूम, द सिंगर एंड द सॉन्ग (2000), महिला संगीतकारों के साथ साक्षात्कार का एक संग्रह है और दूसरा वॉल्यूम, मिरर्स एंड जेस्चर (2003), महिला डांसरों के साथ साक्षात्कार का एक संग्रह है। <ref>{{cite web|title=The Art of Memory|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?210150|work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook Magazine]]|publisher=The Outlook Group|author=Swati Menon|date=29 October 2000|accessdate=23 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100811095845/http://outlookindia.com/article.aspx?210150|archive-date=11 अगस्त 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=A Place Under The Sun|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?221534|work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook Magazine]]|publisher=The Outlook Group|author=Radhika Jha|date=200-10-29|accessdate=11 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100811064617/http://outlookindia.com/article.aspx?221534|archive-date=11 अगस्त 2010|url-status=live}}</ref><ref name="tulika">{{cite web | url = http://www.tulikabooks.com/translators.htm | title = authors, translators, illustrators & photographers | work = tulikabooks.com | publisher = [[Tulika Books]] | accessdate = 15 December 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100302000412/http://www.tulikabooks.com/translators.htm | archive-date = 2 March 2010 | url-status = dead }}</ref> 1988 में, लक्ष्मी ने महिला लेखकों और कलाकारों के काम का दस्तावेजीकरण और संग्रह करने के लिए एक गैर-सरकारी संगठन (गैर सरकारी संगठन) के लिए एस पि ए आर आर ओ डब्लू (साउंड एंड पिक्चर आर्काइव्स फॉर रिसर्च ऑन वीमेन) की स्थापना की। एस पि ए आर आर ओ डब्लू ने महिला कलाकारों और लेखकों पर कई किताबें प्रकाशित की हैं। 2009 तक, वह संगठन की निदेशक और अपने न्यासी मंडल की सदस्य बनी रही। वह मिशिगन विश्वविद्यालय के ग्लोबल फेमिनिज्म प्रोजेक्ट की वर्तमान सदस्य हैं। <ref name="umich">{{cite web | url = http://www.umich.edu/~glblfem/about_bios.html | title = Biographical Sketches of Project Members | work = Global Feminisms Project | publisher = [[University of Michigan]] | accessdate = 15 December 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100720195649/http://www.umich.edu/~glblfem/about_bios.html | archive-date = 20 July 2010 | url-status = dead }}</ref> वह खुद को एक "नारीवादी जो समझौता किए बिना रहती है" के रूप में मानती है। <ref name="hindu1">{{cite news | url = http://www.hindu.com/fr/2005/05/06/stories/2005050603560300.htm | title = The little bird's long journey | author = Aditi De | work = [[The Hindu]] | publisher = [[The Hindu Group]] | date = 6 May 2005 | accessdate = 11 December 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071123171922/http://www.hindu.com/fr/2005/05/06/stories/2005050603560300.htm | archive-date = 23 नवंबर 2007 | url-status = live }}</ref><ref name="express1">{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/oldStory/27418/ | title = More Ayyos from Ambai | author = Renuka Narayanan | work = [[The New Indian Express]] | publisher = [[Indian Express Group]] | date = 13 July 2003 | accessdate = 11 December 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110302023138/http://www.indianexpress.com/oldStory/27418 | archive-date = 2 मार्च 2011 | url-status = live }}</ref><ref name="express2">{{cite news | url = http://www.expressindia.com/latest-news/lost-in-translation/248891/ | title = Lost in translation | author = Alaka Sahani | work = [[The New Indian Express]] | publisher = [[Indian Express Group]] | date = 11 December 2007 | accessdate = 11 December 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121002034531/http://www.expressindia.com/latest-news/lost-in-translation/248891/ | archive-date = 2 अक्तूबर 2012 | url-status = dead }}</ref><ref name="katha">{{cite web | url = http://www.katha.org/community-translation.html | title = Authors | work = katha.org | accessdate = 15 December 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100115231007/http://www.katha.org/community-translation.html | archive-date = 15 जनवरी 2010 | url-status = dead }}</ref> == ग्रन्थसूची == === अंग्रेजी में किताबें === * द फेस बिहाइंड द मास्क : तमिल साहित्य में महिलाएं, स्टोसियस इंक / एडवेंट बुक्स डिवीजन (1984) * ए पर्पल सी (लक्ष्मी होल्स्टॉर्म द्वारा अनुवादित), संबद्ध पूर्व-पश्चिम प्रेस (1992) * बॉडी ब्लोस: महिलाओं, हिंसा, और अस्तित्व : तीन नाटक, सीगल बुक्स (2000) * सेवन सीज एंड सेवन माउंटेन्स : खंड 1 : द सिंगर एंड द सांग &nbsp; - महिला संगीतकारों के साथ बातचीत, महिलाओं के लिए काली (2000) * सेवन सीज एंड सेवन माउंटेन्स : खंड 2 : दर्पण और इशारे &nbsp; - महिला डांसर के साथ बातचीत, महिलाओं के लिए काली (2003) * द अनहरीड सिटी ; - चेन्नई पर लेखन, काली फॉर वीमेन (2003) * इन ए फारेस्ट, ए डियर: स्टोरीज़ बाय अंबाई ( लक्ष्मी होल्स्टॉर्म द्वारा अनुवादित ), कथा (2006) * ए मीटिंग ऑन द अँधेरी ओवरब्रिज: सुधा गुप्ता इंवेस्टिगेट्स, जुगेरनॉट (2016) === तमिल में पुस्तकें === * ''नंदिमलाई चारिलाइल'' (जलाया) नंदी हिल्स में) (1962) * ''अंधी मलाई'' (जलाया) गोधूलि) (1967) * ''सिराकुकल मुरीम'' (प्रकाशित) पंख टूट जाएंगे), कलचुवाडु (1976) * ''वेटिन मुलैयिल ओरु कैमैयालराई'' (जलाया) घर के कोने में एक रसोई), क्रे-ए (1988) * ''अम्बाई: कलाचवडु नेरुंकनाल'' (प्रकाशित) ''कलचुवु'' इंटरव्यू विद ''अंबाई'' ), कलचुवडु (1998) * ''कातिल ओरु मान'' (जलाया) ए डियर इन द फॉरेस्ट), कलचुवडु (2000) * ''वर्रम एरीयन मेंगल'' (जलाया) मछली एक सूखने वाले तालाब में), कलचुवाडु (2007) == संदर्भ == {{Reflist|35em}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:भारतीय नारीवादी लेखिका]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:तमिल लेखक]] [[श्रेणी:1944 में जन्मे लोग]] cm4hmr0ayh91y82lxdpy36ec8resmkf अनिल शर्मा 0 1169981 6632180 6431758 2026-10-23T08:08:31Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632180 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2025}}{{Infobox person | name = अनिल शर्मा | image = | image_size = | birth_date = | birth_place = [[मथुरा]], [[भारत]] | years_active = 1988–वर्तमान | occupation = निदेशक | known_for = ''[[ग़दर: एक प्रेम कथा]]''<br/>''[[अब तुम्हारे हवाले वतन साथियो]]''<br/>''[[अपने]]'' }} अनिल शर्मा एक भारतीय फिल्म निर्देशक और निर्माता हैं। अनिल शर्मा का जन्म मथुरा, उत्तर प्रदेश, भारत में हुआ था। शर्मा ने अपना बी.एस.सी. [[मुंबई]] के [[खालसा कॉलेज]] में, जब उनकी दिलचस्पी सिनेमैटोग्राफी में हो गई। [[फिल्म]] उद्योग में उनकी पहली नौकरी बलदेव राज चोपड़ा के सहायक के रूप में, पटनी और वो, [[द बर्निंग ट्रेन]] और [[इंसाफ का तराजू]] जैसी फिल्मों पर थी। द बर्निंग ट्रेन और इंसाफ़ का तराजू में भी उनके कुछ हिस्से थे। शर्मा ने 1981 में राधारानी अभिनीत श्रद्धांजलि के साथ अपना निर्देशन शुरू किया। 1980 के दशक की शुरुआत में, वह [[एलान-ए-जंग]] (1989) के साथ निर्माता बन गए, जिसे उन्होंने निर्देशित भी किया। 1990 के दशक के दौरान, उन्होंने [[फरिश्ते]] (1991) और [[महाराजा]] (1998) जैसी फिल्मों का निर्देशन किया। उन्होंने [[अमिताभ बच्चन]], [[जयप्रदा]], [[श्रीदेवी]], [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[गोविंदा]] और [[मनीषा कोइराला]] सहित कई कलाकारों के साथ काम किया है। शर्मा ने 1987 में [[धर्मेंद्र]] के साथ काम करना शुरू किया जब उन्होंने [[हुकुमत]] को निर्देशित किया, जो वर्ष की सबसे अधिक कमाई करने वाली फिल्म बन गई। बाद के वर्षों में, धर्मेंद्र और अनिल शर्मा ने एलां-ए-जंग (1989), फ़रिश्ते (1991), तहलका (1992) और अपने (2007) में साथ काम किया। 2001 में, शर्मा ने [[ग़दर: एक प्रेम कथा]] का निर्देशन किया, जिसमें धर्मेंद्र के बेटे [[सनी देओल]] और [[अमीषा पटेल]] ने अभिनय किया। फिल्म एक व्यावसायिक सफलता थी, और साथ ही समीक्षकों ने भी सराहना की। शर्मा को विभिन्न पुरस्कार समारोहों में सर्वश्रेष्ठ निर्देशक और सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए अपना पहला पुरस्कार मिला। उसी वर्ष, उन्होंने इंद्र कुमार द्वारा निर्देशित और आशिक, धर्मेंद्र के छोटे बेटे [[बॉबी देओल]] और [[करिश्मा कपूर]] द्वारा अभिनीत फिल्म [[आशिक़]] का भी निर्माण किया। । 2003 में, शर्मा ने एक बार फिर सनी देओल के साथ फिल्म द हीरो: लव स्टोरी ऑफ़ अ स्पाई में प्रीति ज़िंटा और प्रियंका चोपड़ा की भूमिका निभाई। यह फिल्म, उस समय, बॉलीवुड में अब तक की सबसे महंगी फिल्म मानी गई थी। यह फिल्म साल की तीसरी सबसे बड़ी कमाई करने वाली फिल्म बन गई। 2004 में, उन्होंने जॉन अब्राहम और बिपाशा बसु के साथ रोमांटिक थ्रिलर मदहोशी का निर्माण किया, और अमिताभ बच्चन, बॉबी देओल और अक्षय कुमार अभिनीत युद्ध फिल्म [[अब तुमारे हवाले वतन साथियो]] का निर्देशन किया, जिसमें दोनों ने बॉक्स ऑफिस पर धमाका किया। 2007 में, पारिवारिक नाटक अपने का निर्देशन करते हुए शर्मा ने वापसी की। इस फिल्म को आलोचकों से आम तौर पर अनुकूल समीक्षा मिली, और यह एक व्यावसायिक सफलता भी थी। फिल्म को विदेशी बाजार में मिली सफलता के लिए भी जाना जाता था, विशेष रूप से कनाडा, यूके और ऑस्ट्रेलिया में। [उद्धरण वांछित] 2010 में, उन्होंने वीर को निर्देशित किया, जिसमें सलमान खान ने अभिनय किया, जिसने फिल्म की पटकथा भी लिखी। 2013 में सनी देओल अभिनीत एक्शन ड्रामा सिंह साब द ग्रेट। == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *{{IMDb name|id=0788858}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1960 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी निर्देशक]] [[श्रेणी:हिंदी फिल्म निर्माता]] [[श्रेणी:21वीं सदी की भारतीय हस्तियां]] [[श्रेणी:फ़िल्म निर्देशक]] tlyhl022pq1ca05e96hq53ha1veqgqg एल्नाज नोरौजी 0 1189099 6632260 6608257 2026-10-23T10:49:00Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632260 wikitext text/x-wiki {{जीवनी स्रोत कम|date=जून 2020}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = एल्नाज नोरौजी | image = Elnaaz Norouzi at the ZEE5 Abhay Launch.jpg | caption = Norouzi at ZEE5 Abhay Launch | birth_date = {{birth date and age|1992|7|9|df=yes}} | birth_place = [[तेहरान]], [[ईरान]] | occupation = {{hlist|[[Actress]]|[[Model (person)|model]]}} | years_active = 2008–present | parents = | Nationality = German <ref>https://www.youtube.com/watch?v=zOCpCalkjBo</ref> | alias = Naaz Norouzi | known_for = | website = {{url|elnaaznorouzi.com/}} }} '''एल्नाज नोरोज़ी''' (फ़ारसी: الناز نوروزی; जन्म 9 जुलाई 1992) एक ईरानी-जर्मन अभिनेत्री और मॉडल है<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/i-feel-very-close-to-india-elnaaz-norouzi/article25133330.ece|title=I feel very close to India: Elnaaz Norouzi}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/bollywood-news/elnaaz-norouzi-debut-in-bollywood-with-nawazuddin-siddiqui-6485054/|title=एक और ईरानी अभिनेत्री Elnaaz Norouzi ने रखा बॉलीवुड में कदम, पहली फिल्म नवाजुद्दीन के साथ}}</ref> जो भारतीय फिल्म उद्योग में काम करती है।<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/news-from-bollywood/metoo-actress-elnaaz-norouzi-accuses-film-namaste-england-director-vipul-shah-of-sexual-harassment/articleshow/66281611.cms|title=#MeToo 'विपुल शाह मुझे बार-बार किस करने और ...}}</ref> वह नेटफ्लिक्स इंडिया के पहले मूल शो [[सेक्रेड गेम्स]] में ज़ोया का किरदार निभा रही हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/sacred-games-actor-elnaaz-norouzi-my-character-has-similarities-with-katrina-but-not-inspired-by-her/story-VUFboUDeeTLAxnMkTPQEiP.html|title=Sacred Games actor Elnaaz Norouzi: My character has similarities with Katrina, but not inspired by her|access-date=25 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411181802/https://www.hindustantimes.com/bollywood/sacred-games-actor-elnaaz-norouzi-my-character-has-similarities-with-katrina-but-not-inspired-by-her/story-VUFboUDeeTLAxnMkTPQEiP.html|archive-date=11 अप्रैल 2020|url-status=live}}</ref> वह अपने [[मेड इन इंडिया]] के संगीत वीडियो में [[गुरु रंधावा]] के साथ भी दिखाई दी हैं।<ref>{{cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/bollywood/guru-randhawa-new-song-made-in-india-trending-on-youtube-bhushan-kumar-elnaaz-norouzi-1863760|title=Made In India से गुरु रंधावा ने मचाया तहलका ...|access-date=25 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612091023/https://khabar.ndtv.com/news/bollywood/guru-randhawa-new-song-made-in-india-trending-on-youtube-bhushan-kumar-elnaaz-norouzi-1863760|archive-date=12 जून 2018|url-status=dead}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन== एल्नाज नोरोज़ी का जन्म ईरान के तेहरान में हुआ था।<ref>{{cite web|url=https://www.jansatta.com/national/sacred-games-actress-elnaaz-norouzi-misses-flight-for-la-after-stopped-at-chicago-airport/1095070/|title=नेटफ्लिक्स की वेब सीरीज सैक्रेड गेम्स में अहम रोल निभाने वाली एल्नाज नोरौजी से अमेरिकी एयरपोर्ट पर घंटों पूछताछ की गई वजह थी उनका ईरानी कनेक्शन|access-date=25 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725171344/https://www.jansatta.com/national/sacred-games-actress-elnaaz-norouzi-misses-flight-for-la-after-stopped-at-chicago-airport/1095070/|archive-date=25 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> पैदा होने के कुछ समय बाद, वह अपने परिवार के साथ जर्मनी के हनोवर चली गईं। [२] उसने मॉडलिंग तब शुरू की जब वह लगभग 14 साल की थी, स्कूल जाना और सप्ताहांत पर शूटिंग का प्रबंधन करना उसका रोजमर्रा का जीवन बन गया। 19 वर्ष की आयु तक, उन्होंने एशिया और यूरोप की यात्रा की। एक बार जब उसने स्कूल खत्म कर लिया तो उसने भारत जाने का फैसला किया। ==करियर== उसने थम्स अप, टाइटन राग, म्यन्त्र, कैनन, सैमसंग, बीइंग ह्यूमन, फियामा डि विल्स, ले कॉक स्पोर्टिफ और डायर जैसे भारत के ब्रांडों में समर्थन किया है। उन्होंने पाकिस्तान में और पंजाबी फिल्म उद्योग में क्रमशः माण जा ना और ख़िदो खुंडी के माध्यम से अपनी शुरुआत की। वह नेटफ्लिक्स के शो सेक्रेड गेम्स में भाग ले चुकी हैं। एल्नाज नोरौजी [[टोनी कक्कड़]] के म्यूजिक सिंगल 'नागिन जैसे कमर हिला' में अपने डांस का जौहर दिखाती हुई नजर आ रहीं हैं| == इन्हें भी देखें == * [[दीना शिहाबी]] * [[नोरा फतेही]] * [[अमायरा दस्तूर]] * [[महलाघा जबेरी]] * [[मन्दना करीमी]] * [[हुट्ज़पाह]] * [[पारिज़ाद ज़ोराबियाँ]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== *{{IMDb name|id=9157672}} * {{Twitter|_iamnaaz_}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अभिनेत्री]] r7ufqyldoendb1i9perr45dahx1bplh कूनम्मावु 0 1222687 6632022 6631783 2026-10-22T12:00:14Z Profpremnitcalicut 954861 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6632022 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = कूनम्मावु |other_name = Koonammavu<br />കൂനമ്മാവ് |native_name_lang = ml |settlement_type = [[उपनगर]] |nickname = रोज़री टाउन (जपमालाओं का नगर) |image = |image_caption = |pushpin_label = कूनम्मावु |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|10.104|76.264|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[एर्नाकुलम ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]] | unit_pref = Metric | area_footnotes =<ref name="gcda">{{cite web |url=https://gcda.kerala.gov.in/overview |title=जीसीडीए अधिकार क्षेत्र और विकास योजनाएं |publisher=ग्रेटर कोच्चि विकास प्राधिकरण (GCDA) |accessdate=21 अक्टूबर 2026}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 11.45 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = कूनम्मावुवासी; [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="कूनम्मावु शहर जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=21 अक्टूबर 2026}}</ref> |government_type = [[पंचायत]] |governing_body = ग्राम [[पंचायत]]= [[कोट्टुवल्ली]]; [[तालुक]]=परवूर; [[पंचायत समिति (ब्लॉक)]]=परवूर |subdivision_type1 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name1 = [[कलमस्सेरी]] |subdivision_type6 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name6 = [[एर्णाकुलम लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|एर्नाकुलम]] |elevation_m = 3 |elevation_footnotes = <ref name="TopographicMap">"[https://topographic-map.com कूनम्मावु का स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई और भूभाग]", Topographic-map.com।</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 683518 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 484 |registration_plate = KL-42 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1028 [[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 96.44% (पुरुष: 97.83%, महिला: 95.10%) |blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी |blank4_info_sec1 = {{convert|2663|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1302|km|mi}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|514|km|mi}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec2 = {{convert|697|km|mi}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] |blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> |blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] |blank2_info_sec2 = {{convert|3099|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://kottuvallypanchayat.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''कूनम्मावु''' ({{lang-ml|കൂനമ്മാവ്}})({{langx|en|Koonammavu}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[एर्नाकुलम ज़िले]] के [[कोच्चि]] शहर का एक उत्तरी [[उपनगर]] है। भौगोलिक दृष्टि से यह मुख्य भूमि वल्लुवल्ली का हिस्सा है, परंतु इसकी भू-आकृति अत्यधिक शांत, हरी-भरी और जलीय निकायों से घिरी हुई है। यह क्षेत्र अर्ध-शहरी विशेषताओं के साथ अपनी प्राकृतिक और पारिस्थितिक स्थिरता के लिए जाना जाता है। भाषाई और ऐतिहासिक साक्ष्यों के अनुसार, 'कूनम्मावु' शब्द का उद्गम दो मलयालम शब्दों के संयोजन से हुआ है: 'कूनन': जिसका अर्थ होता है 'कुबड़ा' या झुका हुआ। 'मावु': जिसका अर्थ है '[[आम]] का पेड़'। अतः कूनम्मावु का शाब्दिक अर्थ "कुबड़ा आम का पेड़" है। स्थानीय किंवदंतियों के अनुसार, प्राचीन काल में इस क्षेत्र में एक अत्यंत विशिष्ट और विशाल आम का पेड़ था, जिसका तना कुबड़ा था, और इसी के नाम पर इस पूरे क्षेत्र का नामकरण हुआ। यह क्षेत्र ऐतिहासिक मुज़िरिस विरासत का एक अभिन्न अंग माना जाता है। पुरातत्वविदों द्वारा कूनम्मावु के समीपवर्ती क्षेत्र 'कोच्चाल' में की गई वैज्ञानिक खुदाई के दौरान प्राचीन रोमन सिक्के प्राप्त हुए थे। यह पुरातात्विक साक्ष्य प्रमाणित करता है कि ईसा पूर्व और प्रारंभिक शताब्दियों में यह क्षेत्र [[रोमन साम्राज्य]] के साथ वैश्विक समुद्री व्यापार नेटवर्क और मसालों के आदान-प्रदान का एक प्रमुख केंद्र था। भू-वैज्ञानिक दृष्टिकोण से कूनम्मावु की मृदा [[जलोढ़क]] और तटीय रेत के मिश्रण से निर्मित है। [[पेरियार नदी]] के मुहाने और बैकवाटर (कयाल) के निकट होने के कारण यहाँ की भूमि अत्यधिक उपजाऊ है। यह क्षेत्र चतुर्थांश काल के तलछटी निक्षेपों को प्रदर्शित करता है, जो [[कृषि]] और वनस्पतियों के विकास के लिए अत्यंत अनुकूल हैं। कूनम्मावु और उसके आसपास का क्षेत्र समृद्ध हिंदू धार्मिक सांस्कृतिक विरासत को संजोए हुए है। यहाँ के प्रमुख देवस्थान और अनुष्ठान निम्नलिखित हैं: कोट्टुवल्लीकावू भगवती [[मन्दिर]], काविलनदा: यह इस क्षेत्र का सबसे प्रतिष्ठित और ऐतिहासिक मंदिर है। यह मंदिर अपनी पारंपरिक 'थूक्कम' रस्म (एक अत्यंत विहंगम और पवित्र अनुष्ठान) तथा 'आयिरमथिरी केडाविलाक्कूपूजा' (सहस्र दीप पूजा) के लिए संपूर्ण केरल में प्रसिद्ध है। काच्चानिकोडम भगवती मन्दिर, वल्लुवल्ली - कोच्चाल: मुज़िरिस इतिहास से जुड़े कोच्चाल क्षेत्र में स्थित यह मंदिर स्थानीय लोगों की आस्था का एक मुख्य केंद्र है। श्री [[भद्रकाली]] देवी मंदिर, कूनम्मावु: आदिशक्ति भद्रकाली को समर्पित यह मंदिर अपनी आध्यात्मिक जीवंतता के लिए जाना जाता है। [[नागराज]] मंदिर, थूशम, कूनम्मावु: सर्प पूजा की प्राचीन द्रविड़ परंपरा को जीवंत रखने वाला एक पवित्र स्थल। पावन धर्म मंदिर, थूशम, कूनम्मावु: सामाजिक और सांस्कृतिक समरसता का प्रतीक। रोजरी ([[जपमाला]]) [[कुटीर उद्योग]]: कूनम्मावु वैश्विक स्तर पर ईसाई जपमाला के निर्माण के कुटीर उद्योग के लिए प्रसिद्ध है। यहाँ एक विशाल इलेक्ट्रोप्लेटिंग यूनिट कार्यरत है, जहाँ स्थानीय स्तर पर भारी संख्या में महिलाएं अत्यंत कुशलता के साथ सुंदर और कलात्मक रोजरी का निर्माण करती हैं। यह उद्योग यहाँ की स्थानीय अर्थव्यवस्था और [[महिला सशक्तीकरण]] की रीढ़ है। तटीय भूगोल के कारण यहाँ मुख्य रूप से [[नारियल]] के [[बाग़ान]] और पारंपरिक 'पोक्कली' [[धान]] की खेती की जाती है, जो लवणीय जल के प्रतिरोधी होती है। रसद और औद्योगिक स्थल: कोच्चि शहर से निकटता के कारण यह क्षेत्र धीरे-धीरे [[लघु उद्योग]] और लॉजिस्टिक्स गोदामों के केंद्र के रूप में विकसित हो रहा है। कूनम्मावु राष्ट्रीय और राज्यीय परिवहन नेटवर्क से सुसज्जित है: यह क्षेत्र [[राष्ट्रीय राजमार्ग ६६ (भारत) | राष्ट्रीय राजमार्ग ६६]] के समीप स्थित होने के कारण कोच्चि, परवूर और [[मालाबार]] क्षेत्रों से सीधे जुड़ता है। यहाँ केरल राज्य सड़क परिवहन निगम और निजी बस सेवाएं चौबीसों घंटे उपलब्ध हैं। निकटतम प्रमुख रेलवे स्टेशन [[इटप्पल्लि]], [[अलुवा]] और एर्नाकुलम टाउन हैं। [[कोच्चि मेट्रो]] का निकटतम स्टेशन अलुवा या कलूर है, और इसके आगामी चरणों में कूनम्मावु के निकटवर्ती क्षेत्रों तक विस्तार की योजनाएं प्रस्तावित हैं। [[कोचीन अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]], [[नेदुम्बासेरी]] यहाँ से लगभग २०-२५ किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। मुज़िरिस जल विरासत के भाग के रूप में यहाँ से पारंपरिक [[नाव]] सेवाएं भी संचालित होती हैं, जो अंतर्देशीय जलमार्गों को जोड़ती हैं। मुज़िरिस हेरिटेज प्रोजेक्ट के अंतर्गत आने के कारण, भविष्य में यहाँ सांस्कृतिक पर्यटन, पुरातात्विक अनुसंधान केंद्रों और आधुनिक बुनियादी ढांचे के तीव्र विकास की प्रबल संभावनाएं हैं। <ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[एर्नाकुलम ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:कोच्चि में मुहल्ले]] og1vm9jk0f2jyreblq5xsj3mj7nhhsq कूत्ताट्टुकुलम 0 1222691 6632021 6631476 2026-10-22T12:00:03Z Profpremnitcalicut 954861 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6632021 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = कूत्ताट्टुकुलम |other_name = Koothattukulam<br />കൂത്താട്ടുകുളം |native_name_lang = ml |settlement_type = [[नगर]] |nickname = मसालों और रबड़ का शहर; आयुर्वेद नेत्र चिकित्सा का केंद्र |image = Areekkal Waterfalls Koothattukulam 112656.jpg |image_caption = कूत्ताट्टुकुलम में अरीक्कल जलप्रपात देखने के लिए सीढ़ियाँ |pushpin_label = कूत्ताट्टुकुलम |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|9.861|76.595|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[एर्नाकुलम ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 17253 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]] | unit_pref = Metric | area_footnotes =<ref name="gcda">{{cite web |url=https://gcda.kerala.gov.in/overview |title=जीसीडीए अधिकार क्षेत्र और विकास योजनाएं |publisher=ग्रेटर कोच्चि विकास प्राधिकरण (GCDA) |accessdate=20 अक्टूबर 2026}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 23.18 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = कूत्ताट्टुकुलमवासी, [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="कूत्ताट्टुकुलम शहर जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=20 अक्टूबर 2026}}</ref> |government_type = [[नगरपालिका]] |governing_body = [[नगरपालिका परिषद]] = [[कूत्ताट्टुकुलम]]; ग्राम [[पंचायत]]=[[कूत्ताट्टुकुलम]]; [[तालुक]]=[[मूवाट्टुपुड़ा]]; [[पंचायत समिति (ब्लॉक)]]=पांपकुड़ा |subdivision_type5 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name5 = पिरवम |subdivision_type4 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name4 = [[कोट्टयम लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कोट्टयम]] |elevation_m = 15 |elevation_footnotes = <ref name="TopographicMap">"[https://topographic-map.com कुरीक्काड का स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई और भूभाग]", Topographic-map.com।</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 686662 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 485 |registration_plate = KL-17 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1058 [[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 96.38% (पुरुष: 97.59%, महिला: 95.24%) |blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी |blank4_info_sec1 = {{convert|2393|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1318|km|mi}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|540|km|mi}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec2 = {{convert|635|km|mi}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] |blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> |blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] |blank2_info_sec2 = {{convert|3432|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://koothattukulammunicipality.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''कूत्ताट्टुकुलम''' ({{lang-ml|കൂത്താട്ടുകുളം}})({{langx|en|Koothattukulam}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[एर्नाकुलम ज़िले]] में स्थित एक नगर है। भाषाई और ऐतिहासिक विश्लेषण के अनुसार, 'कूत्ताट्टुकुलम' नाम तीन मलयालम शब्दों के संयोजन से बना है— "कूत्त्" (एक पारंपरिक नृत्य/कला रूप), "आट्टम" ( प्रदर्शन), और "कुलम" ([[तालाब]])। प्राचीन काल में यहाँ के स्थानीय तालाबों के किनारे [[संस्कृति]] लोक कलाओं (विशेषकर 'कूत्त्') का प्रदर्शन किया जाता था, जिसके कारण इस स्थान का नाम कूत्ताट्टुकुलम पड़ा। [[महाभारत]] काल से जुड़ी किंवदंतियों के अनुसार, [[अज्ञातवास]] के दौरान [[पाण्डव]] इस क्षेत्र से गुजरे थे। विशेष रूप से अर्जुन ने यहाँ के पहाड़ी क्षेत्रों में तपस्या की थी, जिससे यहाँ 'अर्जुनानमला' जैसी भौगोलिक संरचनाओं का नामकरण हुआ। वैज्ञानिक दृष्टि से, यहाँ की मृदा मुख्य रूप से [[लैटेराइट मृदा]] है, जो चट्टानों के रासायनिक [[अपक्षय]] से बनी है। यहाँ की भू-आकृति पहाड़ियों और घाटियों का एक मिश्रित जाल है। ऐतिहासिक रूप से, कूत्ताट्टुकुलम प्राचीन [[त्रवनकोर]] [[रियासत]] के उत्तरी छोर का एक महत्वपूर्ण व्यापारिक और प्रशासनिक केंद्र था। यह क्षेत्र त्रिप्पुनितुरा के शाही परिवार और स्थानीय सामंतों के अधीन रहा। [[ब्रिटिश राज]] के दौरान, यहाँ [[कृषि]] व्यापार को बढ़ावा देने के लिए आधारभूत संरचनाओं का विकास शुरू हुआ। यहाँ की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि-आधारित है। नकदी फसलों में [[रबड़]], [[काली मिर्च]], और [[जायफल]] का बड़े पैमाने पर उत्पादन होता है। इसके अतिरिक्त [[धान]] और कंदमूल की खेती भी की जाती है। कूत्ताट्टुकुलम मध्यलैंड का एक उभरता हुआ व्यावसायिक हब है। यहाँ रबड़ प्रसंस्करण इकाइयाँ, [[मसाला]] [[संवेष्टन]] उद्योग और [[लघु उद्योग]] स्थित हैं। कूत्ताट्टुकुलम का सबसे मजबूत स्तंभ इसका सड़क नेटवर्क है। केरल की जीवनरेखा माना जाने वाला एम.सी. रोड इस शहर के ठीक बीच से गुजरता है, जो इसे [[तिरुवनन्तपुरम]] और [[अंगमाली]] (एमआर रोड) से सीधे जोड़ता है। शहर में एक सुव्यवस्थित केरल राज्य सड़क परिवहन निगम सब-डिपो है, जो केरल के सभी प्रमुख शहरों और अंतर-राज्यीय रूटों के लिए चौबीसों घंटे बस सेवाएँ प्रदान करता है। वर्तमान में यहाँ कोई रेलवे स्टेशन नहीं है। निकटतम रेलवे स्टेशन कडुथुरुथी (15 किमी) और पिरावम रोड (17 किमी) हैं। लंबी दूरी के लिए [[कोट्टायम]] (36 किमी) मुख्य स्टेशन है। [[कोच्चि मेट्रो]] का लाभ उठाने के लिए [[त्रिप्पुनितुरा]] या [[अलुवा]] जाना पड़ता है। निकटतम हवाई अड्डा [[कोचीन अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] ([[नेदुम्बासेरी]] - 52 किमी) है, जो घरेलू और अंतर्राष्ट्रीय उड़ानों से सुसज्जित है। निकटवर्ती पिरावम [[मूवाट्टुपुड़ा]] नदी अंतर्देशीय [[जल मार्ग]] का हिस्सा है, जहाँ स्थानीय स्तर पर पारंपरिक देशी नौकाओं और फेरी का उपयोग होता है। कूत्ताट्टुकुलम श्री महादेव [[मन्दिर]]: यह एक अति-प्राचीन शिव मंदिर है जो [[वास्तुकला]] का उत्कृष्ट उदाहरण है。मंदिर के 'बालिकलपुरा' पर [[रामायण]] के दृश्यों की लकड़ी की सुंदर नक्काशी की गई है। इस मंदिर की विशेषता यह है कि यहाँ भगवान शिव की उमा-महेश्वर ([[पार्वती]] समेत) रूप में पूजा होती है, जिनके साथ [[गणेश]] और [[कार्तिकेय]] भी स्थापित हैं, जो कि एक अत्यंत दुर्लभ मूर्ति संयोजन है। यह वर्तमान में त्रावणकोर देवस्वोम बोर्ड के अधीन है। ओणमकुन्नु भगवती मंदिर: एम.सी. रोड के ठीक पीछे एक छोटी पहाड़ी पर स्थित यह मंदिर अत्यधिक आध्यात्मिक महत्व रखता है। यहाँ मुख्य देवियाँ [[भद्रकाली]] और [[दुर्गा]] हैं। मान्यता है कि यहाँ स्थापित दुर्गा की मूर्ति मूल रूप से अर्जुनानमला से लाई गई थी। कुंभम महीने (फरवरी-मार्च) में मकम और पूरम नक्षत्रों के दौरान यहाँ का वार्षिक उत्सव अत्यंत हर्षोल्लास से मनाया जाता है। नेल्लिकाट्टु श्री भद्रकाली मंदिर : यह प्रसिद्ध मंदिर विश्वविख्यात 'श्रीधरीयम आयुर्वेदिक नेत्र अस्पताल' के परिसर में स्थित है यहाँ की मुख्य देवी भद्रकाली को 'औषधेश्वरी' (रोगों को ठीक करने वाली देवी) के रूप में पूजा जाता है दूर-दूर से मरीज और श्रद्धालु यहाँ स्वास्थ्य लाभ और मानसिक शांति के लिए आते हैं। अर्जुनानमला शिव मंदिर: यह मंदिर एक सुरम्य पहाड़ी पर स्थित है महाभारत के नायक [[अर्जुन]] से जुड़ी पौराणिक कथाओं के कारण इसका ऐतिहासिक महत्व है यहाँ की प्राकृतिक सुंदरता और शांत वातावरण ध्यान और पूजा के लिए [[वैज्ञानिक]] और शोधकर्ताओं को भी आकर्षित करता है। कूत्ताट्टुकुलम शिक्षा के क्षेत्र में अग्रणी है। [[स्वास्थ्य पर्यटन]] के नक्शे पर कूत्ताट्टुकुलम का नाम श्रीधरीयम आयुर्वेदिक आई हॉस्पिटल एंड रिसर्च सेंटर के कारण वैश्विक स्तर पर प्रसिद्ध है, जो आयुर्वेद के माध्यम से जटिल नेत्र रोगों के वैज्ञानिक इलाज के लिए जाना जाता है इसके अलावा, यहाँ आधुनिक [[ऍलोपैथी]] उपचार के लिए बहु-विशेषज्ञता अस्पताल भी उपलब्ध हैं। शहरीकरण और 'केरल विजन' मास्टर प्लान के तहत, कूत्ताट्टुकुलम नगरपालिका में निम्नलिखित भविष्योन्मुखी विकास कार्य प्रस्तावित हैं: एम.सी. रोड का चौड़ीकरण और आधुनिकीकरण: इसे एक हाई-स्पीड इकोनॉमिक कॉरिडोर के रूप में विकसित किया जा रहा है। कृषि-प्रसंस्करण पार्क: स्थानीय स्तर पर रबर और मसालों के मूल्य संवर्धन के लिए अत्याधुनिक इकाइयाँ स्थापित करने की योजना है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[एर्नाकुलम ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:कोच्चि में मुहल्ले]] qfrkyiikq76k0wbaqtaksaqopejrghe कुरीक्काड 0 1222755 6632023 6630978 2026-10-22T12:00:51Z Profpremnitcalicut 954861 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6632023 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = कुरीक्काड |other_name = Kureekkad<br />കുരീക്കാട് |image = |image_caption = |native_name_lang = ml |settlement_type = [[उपनगर]] |nickname = "चोट्टानिक्करा का प्रवेश द्वार"; "मंदिरों का गाँव" |pushpin_label = कुरीक्काड |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|9.929|76.376|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[एर्नाकुलम ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} | population_total = 13348 | population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]] | unit_pref = Metric | area_footnotes =<ref name="gcda">{{cite web |url=https://gcda.kerala.gov.in/overview |title=जीसीडीए अधिकार क्षेत्र और विकास योजनाएं |publisher=ग्रेटर कोच्चि विकास प्राधिकरण (GCDA) |accessdate=19 अक्टूबर 2026}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 10.83 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = कुरीक्काडवासी, [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="कुरीक्काड शहर जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=19 अक्टूबर 2026}}</ref> |government_type = [[पंचायत]] |governing_body = ग्राम [[पंचायत]]=[[चोट्टानिक्करा]]; [[तालुक]]=कनयन्नूर; [[पंचायत समिति (ब्लॉक)]]=मुलांतुरुत्ती |subdivision_type5 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name5 = पिरवम |subdivision_type4 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name4 = [[कोट्टयम लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कोट्टयम]] |elevation_m = 21 |elevation_footnotes = <ref name="TopographicMap">"[https://topographic-map.com कुरीक्काड का स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई और भूभाग]", Topographic-map.com।</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 682305 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 484 |registration_plate = KL-39 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000:1067 [[पुरुष|♂]]/[[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 96.64% (पुरुष: 98.15%, महिला: 95.22%) |blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी |blank4_info_sec1 = {{convert|2671|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank5_info_sec1 = {{convert|1329|km|mi|abbr=on}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु]] से दूरी |blank7_info_sec1 = {{convert|510|km|mi|abbr=on}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी |blank7_info_sec2 = {{convert|685|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] |blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> |blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] |blank2_info_sec2 = {{convert|3010|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://chottanikkarapanchayat.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''कुरीक्काड''' ({{lang-ml|കുരീക്കാട്}})({{langx|en|Kureekkad}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[एर्नाकुलम ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह क्षेत्र केरल के मध्य तटीय मैदानों के अंतर्गत आता है। यहाँ की मृदा मुख्य रूप से [लैटेराइट मृदा]] और [[जलोढ़क]] मिट्टी का मिश्रण है, जो [[धान]] और [[नारियल]] की खेती के लिए अत्यधिक उपजाऊ है। स्थानीय भाषाविदों के अनुसार, 'कुरीक्काड' शब्द दो मलयालम शब्दों— 'कुरी' (निशान, पवित्र संकेत या छोटा सा स्थान) और 'काड' ([[वन]] या जंगली क्षेत्र) से मिलकर बना है, जो प्राचीन काल में यहाँ घने जंगलों और पवित्र कावों की उपस्थिति को दर्शाता है। ऐतिहासिक रूप से यह क्षेत्र कोचीन साम्राज्य के प्रत्यक्ष प्रशासनिक नियंत्रण में था। कनयन्नूर तालुक के प्राचीन प्रशासनिक रिकॉर्ड्स (1762 ई.) में भी इस क्षेत्र का कृषि केंद्र के रूप में उल्लेख मिलता है। कुरीक्काड की सांस्कृतिक पहचान यहाँ के प्राचीन और मध्यकालीन मंदिरों से जुड़ी है: कुरीक्काड श्री [[कृष्ण]] स्वामी [[मन्दिर]]: यह कुरीक्काड रेलवे स्टेशन के अत्यंत समीप स्थित एक प्राचीन और शांत मंदिर है। यहाँ भगवान कृष्ण 'वेन्ना कृष्णन' (मक्खन चोर बालक) के रूप में पूजे जाते हैं। भगवती मंदिर: यह इस क्षेत्र का एक प्रमुख 'काव' (पारंपरिक पवित्र उपवन) और पारिवारिक मंदिर है, जो आदि पराशक्ति [[भद्रकाली]] को समर्पित है। यहाँ की [[वास्तुकला]] पारंपरिक केरल शैली की है। मेकाव शिव मंदिर: भगवान शिव को समर्पित यह मंदिर इस क्षेत्र की प्राचीन शैव परंपरा का प्रतीक माना जाता है। पुलियाम्पुल्य नम्बूरिच्चन मंदिर: यह मंदिर स्थानीय लोक-कथाओं और 'विष्णुमाया' (चत्तन) परंपरा से जुड़े नंबूदिरी तांत्रिक संप्रदाय की ऐतिहासिक धरोहर से संबंधित है। श्री बालसुब्रमण्य मंदिर: भगवान [[कार्तिकेय]] (मुरुगन) को समर्पित यह मंदिर स्थानीय भक्तों की आस्था का बड़ा केंद्र है। श्री [[अगस्त्य]] मंदिर: यह अत्यंत दुर्लभ मंदिरों में से एक है जो सप्तर्षि अगस्त्य मुनि को समर्पित है, जो इस क्षेत्र के प्राचीन सिद्ध और आयुर्वेदिक इतिहास को रेखांकित करता है। कुरीक्काड [[कोच्चि]] शहर के नजदीकी उपग्रह कस्बों से अत्यधिक सुदृढ़ परिवहन नेटवर्क द्वारा जुड़ा हुआ है: इस कस्बे का अपना रेलवे स्टेशन है—[[चोट्टानिक्करा]] रेलवे स्टेशन, जो एर्नाकुलम-[[कोट्टायम]]-[[कायमकुलम]] लाइन पर स्थित है और यात्रियों के लिए जीवनरेखा है। यह क्षेत्र प्रांतीय और राज्य राजमार्गों के माध्यम से [[त्रिप्पुनितुरा]] और चोट्टानिक्करा से जुड़ा है। यहाँ केरल राज्य सड़क परिवहन निगम और निजी बस सेवाएँ निरंतर उपलब्ध हैं। निकटतम मेट्रो स्टेशन त्रिपुनिथुरा मेट्रो स्टेशन ([[कोच्चि मेट्रो]]) है। निकटतम हवाई अड्डा [[कोचीन अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] है, जो यहाँ से लगभग 34 किमी दूर है। यहाँ की अर्थव्यवस्था पारंपरिक कृषि और आधुनिक सेवा क्षेत्र का मिश्रण है। कोच्चि रिफाइनरी और औद्योगिक क्षेत्रों की निकटता के कारण यह तेजी से एक लॉजिस्टिक्स और आवासीय केंद्र के रूप में विकसित हो रहा है। यहाँ प्राथमिक रूप से धान, नारियल, [[रबड़]] और स्थानीय मसालों की जैविक खेती की जाती है। चोट्टानिक्करा और त्रिपुनिथुरा के प्रमुख कॉलेज, इंजीनियरिंग संस्थान और सरकारी स्कूल इसके शैक्षणिक आधार को मजबूत करते हैं। स्थानीय प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्रों के अलावा, यहाँ के निवासी त्रिपुनिथुरा के आयुर्वेदिक अस्पतालों और कोच्चि के सुपर-स्पेशियलिटी अस्पतालों (जैसे अमृता, लुलु मेदिसिटी) पर निर्भर हैं। ग्रेटर कोचीन डेवलपमेंट अथॉरिटी के मास्टर प्लान के तहत कुरीक्काड को कोच्चि के "स्मार्ट पेरिफेरल टाउन" के रूप में विकसित किया जा रहा है। उपनगरीय रेलवे कनेक्टिविटी के आधुनिकीकरण और रियल एस्टेट विस्तार के कारण इसे आगामी वर्षों में एक प्रमुख टिकाऊ आवासीय कॉलोनियों के रूप में देखा जा रहा है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[एर्नाकुलम ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:कोच्चि में मुहल्ले]] 2cilwtj2zpxqjnnpq07j9pzv4dpf6pu मैसूर दशहरा 0 1226554 6632262 6532944 2026-10-23T10:49:47Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632262 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |begins=सितंबर/अक्टूबर प्रति [[हिंदू कैलेंडर]] |ends=10 दिन बाद |longtype=[[मैसूर की संस्कृति | सांस्कृतिक]], धार्मिक ([[हिंदू]]) |type=हिन्दू |nickname=जम्बो सवारी |image=Mysore Dasara procession.jpg |duration=10 दिन |caption=मैसूर दशहरा जुलूस |frequency=वार्षिक |significance=बुराई पर अच्छाई की जीत का प्रतीक |relatedto=[[देवी]] (देवी शक्ति), [[रामायण | रामायण]], [[विजयनगर साम्राज्य]], [[मैसूर साम्राज्य]], [[वाडियार राजवंश |वाडियार राजवंश]] |firsttime=17 सितम्बर - 27 सितम्बर , 1610 |celebrations=लाइटिंग मैसूरु पैलेस, रामायण थिएटर, मेला (मेले), जुलूस और परेड}} '''मैसूर दशहरा ''' [[कर्नाटक]] [[भारत]] में '' नदहबा '' (राज्य उत्सव) है। यह एक 10-दिवसीय त्योहार है, जिसकी शुरुआत नौ रातों [[नवरात्रि]] और आखिरी दिन [[विजयादशमी]] से होती है। त्योहार '' अश्विन '' के हिंदू कैलेंडर महीने में दसवें दिन मनाया जाता है, जो आम तौर पर सितंबर और अक्टूबर के ग्रेगोरियन महीनों में पड़ता है। दशहरा, नवरात्रि और [[विजयदशमी]] का हिंदू त्यौहार बुराई पर अच्छाई की जीत का जश्न मनाता है। यह हिंदू किंवदंतियों का दिन था जब देवी [[दुर्गा | चामुंडेश्वरी]] (दुर्गा) ने [[राक्षस]] को मार डाला [[महिषासुर]]।<ref name="Fuller2004p117"/> महिषासुर वह दानव है जिसका देवी द्वारा वध करने से शहर का नाम [[मैसूरु]] पड़ गया। मैसूरु परंपरा इस त्यौहार के दौरान योद्धाओं और राज्य को अच्छे के लिए लड़ती है, राज्य की तलवार, हथियार, हाथियों, घोड़ों के साथ हिंदू के साथ पूजा करती है और दिखाती है [[देवी]] अपने योद्धा रूप में देवी (मुख्य रूप से) [[विष्णु]] अवतार [[राम]]। समारोह और एक प्रमुख जुलूस पारंपरिक रूप से मैसूरु के राजा की अध्यक्षता में होता है.<ref name="Fuller2004p117">{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC |year=2004|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-12048-X|pages=114–126}}</ref> मैसूरु शहर में दशहरा उत्सव को भव्यता और धूमधाम से मनाने की एक लंबी परंपरा है। मैसूरु में दशहरा उत्सव ने वर्ष 2019 में 409 वीं वर्षगांठ पूरी की।<ref name="anniversary">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-07/bangalore/28256260_1_jumboo-savari-dasara-elephants-theatre-festival|title=400th Mysore Dasara begins today|work=The Times Of India|date=2010-10-07|access-date=24 अक्तूबर 2020|archive-date=6 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111106231912/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-07/bangalore/28256260_1_jumboo-savari-dasara-elephants-theatre-festival|url-status=dead}}</ref> जबकि सबूत बताते हैं कि 15 वीं शताब्दी में विजयनगर साम्राज्य के राजाओं द्वारा कर्नाटक राज्य में उत्सव मनाया जाता था।<ref>[http://www.newsonair.nic.in/Karnataka-Mysore-Dasara-feature.asp Dasara of Mysore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180616050121/http://www.newsonair.nic.in/Karnataka-Mysore-Dasara-feature.asp |date=16 June 2018 }}, All India Radio, Government of India</ref> ==इतिहास == दशहरा उत्सव की शुरुआत [[विजयनगर राजवंश | विजयनगर राजाओं]] के साथ 15 वीं शताब्दी में हुई थी।.<ref>{{cite web|url=http://www.ourkarnataka.com/Articles/starofmysore/500yrs.htm|title=WebHost4Life - Web Hosting, Unix Hosting, E-Mail, Web Design|author=|date=|website=www.ourkarnataka.com|accessdate=2 April 2018|archive-date=4 अक्तूबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004182230/http://www.ourkarnataka.com/Articles/starofmysore/500yrs.htm|url-status=dead}}</ref> इस त्योहार ने 14 वीं शताब्दी [[विजयनगर साम्राज्य]] में एक ऐतिहासिक भूमिका निभाई थी, जहां इसे '' महानवमी '' कहा जाता था और उत्सव को [[हम्पी]] के हजारा राम मंदिर की बाहरी दीवार की राहत कलाकृति में दिखाया गया है।.<ref>{{cite book|author1=John M. Fritz|author2=George Michell|author3=John Gollings|title =Hampi |url= https://books.google.com/books?id=gl5NAAAAYAAJ|year =2003|publisher=India Book House|pages=46–47, 87–90}}</ref><ref>{{cite book|author=P. J. Marshall|title=The Eighteenth Century in Indian History: Evolution Or Revolution?|url= https://books.google.com/books?id=WT1uAAAAMAAJ|year =2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-567814-7|pages=285 note 3}}</ref> इतालवी यात्री [[निकोलो डे 'कोंटी]] ने त्योहार की तीव्रता और महत्व को शाही समर्थन के साथ एक भव्य धार्मिक और मार्शल घटना के रूप में वर्णित किया। इस घटना ने दुर्गा को योद्धा देवी के रूप में प्रतिष्ठित किया (कुछ ग्रंथ उन्हें चामुंडेश्वरी के रूप में संदर्भित करते हैं)। समारोह ने एथलेटिक प्रतियोगिताओं, गायन और नृत्य, आतिशबाजी, एक सार्वजनिक सैन्य परेड और जनता को देने वाले धर्मार्थ की मेजबानी की.<ref name=fuller117>{{cite book |author=Christopher John Fuller| title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India |url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC |year= 2004| publisher= Princeton University Press|isbn= 978-0-69112-04-85|pages= 117–119}}</ref><ref>{{cite book|author=S Sivapriyananda|title=Mysore Royal Dasara|url= https://books.google.com/books?id=DVkyFvZL_qMC |year =1995|publisher= Abhinav Publications|pages= 73–75 }}</ref> विजयनगर से दक्खन सल्तनत के पतन के बाद, ये हिंदू उत्सव मुस्लिम शासकों के अधीन हो गए। [[मैसूर]] के वोदेयारों ने विजयनगर साम्राज्य के दक्षिणी हिस्सों में एक राज्य का गठन किया और महानवमी (दशहरा) उत्सव को जारी रखा, राजा वोडेयार I (1578-1617 CE) ने शुरू में एक परंपरा की शुरुआत सितंबर 1610 के मध्य में [[श्रीरंगपटना ]]मे की थी<ref>{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC |year=2004|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-12048-X|pages=114–115}}</ref><ref>{{cite book|author=P. J. Marshall|title=The Eighteenth Century in Indian History: Evolution Or Revolution?|url=https://books.google.com/books?id=WT1uAAAAMAAJ|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-567814-7|pages=268–270}}</ref> ==उत्सव== [[File:Mysorepalace.jpg|261x261px|thumb|left|एक [[मैसूर पैलेस]], [[मैसूर]] में आयोजित सभी दशहरा उत्सवों का उपकेंद्र]] उत्सव में एक विशेष '' दरबार '' (शाही सभा) शामिल था। यह 1805 में कृष्णराज वोडेयार III के शासनकाल के दौरान था, जब राजा ने दशहरा के दौरान [[मैसूर पैलेस]] में एक विशेष '' दरबार '' रखने की परंपरा शुरू की; जिसमें शाही परिवार के सदस्य, विशेष आमंत्रित सदस्य, अधिकारी और आम जनता शामिल थी। दिसंबर 2013 में [[श्रीकांता वाडियार]] की मृत्यु के बाद, इस परंपरा को स्वर्ण पट्ट पर "पट्टदा कट्टी" (शाही तलवार) रखकर जारी रखा गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/emotional-start-to-private-dasara/article6447883.ece|title=Emotional start to private Dasara|author=R. Krishna Kumar|work=The Hindu|accessdate=22 October 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/140926/nation-current-affairs/article/no-scion-sword-%E2%80%98rules%E2%80%99-mysore-palace|title=With no scion, the sword &lsquo;rules&rsquo; at the Mysore Palace|author=|date=26 September 2014|website=deccanchronicle.com|accessdate=2 April 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/432803/archives.php|title=Royal Sword takes king's place at Khas Durbar|work=Deccan Herald|accessdate=22 October 2015}}</ref>दशहरा का नौवाँ दिन जिसे 'महानवमी' कहा जाता है, वह भी एक शुभ दिन होता है, जिस दिन शाही तलवार की पूजा की जाती है और [[दसारा हाथी | हाथी]], ऊँट और घोड़ों को शामिल किया जाता है।<ref name="esam">Detailed account of the Mysore Dasara festival is provided by {{cite web|author=''[[Prabuddha Bharata]]''|url=http://www.esamskriti.com/html/inside.asp?cat=441&subcat=440&cname=mysodasa|title=Mysore Dasara - A Living Tradition|work=Webpage of eSamskriti.com|publisher=Shri Sanjeev Nayyar|accessdate=2007-04-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070307104723/http://www.esamskriti.com/html/inside.asp?cat=441&subcat=440&cname=mysodasa <!-- Bot retrieved archive -->|archivedate = 2007-03-07}}</ref> ==मैसूर पैलेस में लाइटिंग == दस दिवसीय मैसूर दशहरा उत्सव का मुख्य आकर्षण [[मैसूर पैलेस]] है, जो त्यौहार के सभी दिनों में प्रतिदिन शाम 7 बजे से रात 10 बजे तक लगभग 100,000 प्रकाश बल्बों से रोशन होता है।<ref>{{cite web|url=http://www.mysoredasara.org/about_dasara.html|title=Mysore Dasara, Nadahabba, Mysore Royal Festival, Karnataka State Festival|work=mysoredasara.org|accessdate=22 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829015351/http://www.mysoredasara.org/about_dasara.html|archive-date=29 August 2012|url-status=dead}}</ref>[[कर्नाटक]] राज्य के नृत्य, संगीत और संस्कृति पर प्रकाश डालने वाले विभिन्न सांस्कृतिक और धार्मिक कार्यक्रम प्रबुद्ध पैलेस के सामने किए जाते हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.inmysore.com/mysore-dasara|title=Mysore Dasara|work=inMysore.com|accessdate=22 October 2015|archive-date=25 अक्तूबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025053053/http://www.inmysore.com/mysore-dasara|url-status=dead}}</ref> ==जुलूस == [[विजयदशमी]] पर, पारंपरिक दशहरा जुलूस (स्थानीय रूप से '' जंबो सावरी '' के रूप में जाना जाता है) [[मैसूर]] शहर की सड़कों पर होता है। इस जुलूस का मुख्य आकर्षण देवी चामुंडेश्वरी की मूर्ति है जिसे एक सजे हुए हाथी के शीर्ष पर एक स्वर्ण [[मंतप]] (जो लगभग 750 किलोग्राम सोना है) पर रखा गया है। यह मूर्ति शाही जोड़े और अन्य आमंत्रितों द्वारा पूजा की जाती है, इससे पहले कि वह जुलूस में चारों ओर ले जाए। रंगीन झांकी, नृत्य समूह, संगीत बैंड, सजे-धजे हाथी, घोड़े और ऊँट जुलूस का एक हिस्सा बनते हैं, जो [[मैसूर पैलेस]] से शुरू होता है और एक स्थान पर 'बन्निमंतप' 'जहाँ' 'बन्नी' 'का पेड़ होता है ('' [[प्रोसोपिस स्पाइसीगेरा]] '') की पूजा की जाती है। [[महाभारत]] की एक पौराणिक कथा के अनुसार, '' अग्निवास '' (जीवित गुप्त) के एक वर्ष की अवधि के दौरान [[पांडव]] द्वारा अपने शस्त्रों को छिपाने के लिए '' बन्नी '' वृक्ष का उपयोग किया जाता था। किसी भी युद्ध को करने से पहले, राजाओं ने पारंपरिक रूप से इस वृक्ष की पूजा की ताकि युद्ध में विजयी होने में मदद मिले.<ref name="esam" /> दशहरा उत्सव का समापन [[विजयादशमी]] की रात को बन्नीमंतप मैदान में आयोजित एक कार्यक्रम के साथ होता है जिसे 'पंजिना कवयथ्थु' (मशाल-प्रकाश परेड) कहा जाता है।. भारत के मैसूर में, मैसूर दशहरा के दौरान विजयादशमी हाथी जुलूस को (मैसूर राज्य के नियंत्रण के दौरान अंग्रेजों से) जंबो सावरी कहा जाता है। इस जुलूस का मूल नाम '' जुंबी सावरी '' ("शमी (बन्नी) पेड़ पर जाना") है)। अब देवी चामुंडेश्वरी को एक हाथी पर जुलूस में ले जाया जाता है। लेकिन "जंबो" नाम अभी भी बरकरार है। जंबो सावरी के बाद, शाम को बन्नीमंतप परेड मैदान में एक मशाल की परेड होती है। ==प्रदर्शनी == दशहरा के दौरान एक और प्रमुख आकर्षण दशहरा प्रदर्शनी है, जो [[मैसूर पैलेस]] के विपरीत प्रदर्शनी मैदान में आयोजित की जाती है। प्रदर्शनी की शुरुआत मैसूर के महाराजा [[चामराजा वोडेयार; चामराजा वोडेयार एक्स]] ने 1880 में मैसूर के लोगों को समय पर विकास शुरू करने के उद्देश्य से की थी। प्रदर्शनी के आयोजन का कार्य अब 'कर्नाटक प्रदर्शनी प्राधिकरण (केइए )' को सौंपा गया है।.<ref>{{cite news|title=All roads lead to the expo|url=http://www.deccanherald.com/content/114895/all-roads-lead-expo.html|accessdate=23 November 2010|newspaper=Deccan Herald}}</ref> यह प्रदर्शनी दशहरा के दौरान शुरू होती है और दिसंबर तक चलती है। कपड़े, प्लास्टिक की वस्तुएं, बरतन, सौंदर्य प्रसाधन और खाने-पीने की चीजें बेचने वाले विभिन्न स्टॉल स्थापित किए गए हैं और वे लोगों की एक महत्वपूर्ण संख्या को आकर्षित करते हैं। [[फेरिस व्हील]] जैसे आकर्षणों वाला एक नाटक क्षेत्र भी लोगों को मनोरंजन प्रदान करने के लिए मौजूद है। विभिन्न सरकारी एजेंसियां ​​उन उपलब्धियों और परियोजनाओं को इंगित करने के लिए स्टॉल स्थापित करती हैं जो उन्होंने किए हैं। == इन्हें भी देखें == * [[अर्जुन (हाथी) | अर्जुन]], मैसूर दशहरा जुलूस का प्रमुख हाथी * [[दसारा (अव्यवस्था)]] - अन्य भारतीय राज्यों में इस शब्द का उपयोग * [[दसरा हाथी]] * [[मैसूर दसारा 2013]] == सन्दर्भ == {{reflist}} ===ग्रन्थसूची=== {{Refbegin|30hi}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PM_TNDu8NHUC|title=Goddess Durga and Sacred Female Power|first=Laura|last=Amazzone|year= 2012|publisher=University Press of America|accessdate=5 February 2017 }} *{{cite book|last= Coburn|first= Thomas B.| url=https://books.google.com/books?id=c7vIzNrC-coC |title= Encountering the Goddess: A translation of the Devi-Mahatmya and a Study of Its Interpretation| publisher= State University of New York Press | year= 1991 | isbn = 0791404463 }} *{{cite book|ref=harv|author= Paul Reid-Bowen|editor1=Denise Cush|editor2=Catherine Robinson|editor3=Michael York|title=Encyclopedia of Hinduism|url= https://books.google.com/books?id=kzPgCgAAQBAJ |year =2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-18979-2}} *{{cite book|ref=harv|author1=Constance Jones|author2=James D. Ryan|title=Encyclopedia of Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |year=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7564-5}} *{{cite book | author=David Kinsley| title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition|url=https://archive.org/details/hindugoddessesvi0000kins| url-access=registration| year=1988| publisher=University of California Press| isbn=978-0-520-90883-3}} *{{cite book|ref=harv|author=James G. Lochtefeld|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch |url-access=registration|year=2002|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=0-8239-2287-1}} *{{cite book|ref=harv|author= June McDaniel|title= Offering Flowers, Feeding Skulls: Popular Goddess Worship in West Bengal |url= https://books.google.com/books?id=caeJpIj9SdkC |year= 2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-534713-5}} *{{cite book|ref=harv|author=Rachel Fell McDermott|title=Mother of My Heart, Daughter of My Dreams: Kali and Uma in the Devotional Poetry of Bengal |url=https://books.google.com/books?id=2PrChFaXgf0C |year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803071-3}} *{{Cite book|first=Ludo |last=Rocher| year= 1986| authorlink= Ludo Rocher| title= The Puranas| publisher= Otto Harrassowitz Verlag| isbn= 978-3447025225 }} *{{cite book|ref=harv|author=Hillary Rodrigues|title=Ritual Worship of the Great Goddess: The Liturgy of the Durga Puja with Interpretations|url= https://books.google.com/books?id=onyaEhwhJBUC|year=2003|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-8844-7}} * {{cite web | title=Navratri – Hindu festival | website=Encyclopedia Britannica | year=2017 | url=https://www.britannica.com/topic/Navratri | ref={{sfnref | Encyclopedia Britannica | 2015}} | accessdate=2017-02-21}} * {{cite web | title=Dussehra – Hindu festival | website=Encyclopedia Britannica | year=2014 | url=https://www.britannica.com/topic/Dussehra | ref={{sfnref | Encyclopedia Britannica Dussehra | 2015}} | accessdate=2017-02-21}} {{refend}} == बाहरी कड़ियाँ == {{कॉमन्स श्रेणी}} *{{Official website|http://www.mysoredasara.gov.in/ |name=Mysore Dasara Official Website <nowiki>|</nowiki> Complete information about Mysore Dasara}} *[http://www.keaonline.in/ Official website of Karnataka Exhibition Authority] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161129184708/http://keaonline.in/ |date=29 नवंबर 2016 }} *{{cite web |url=http://www.mysoredasara.gov.in/gallery |title=Mysore Dasara Gallery |work=mysoredasara.gov.in |access-date=24 अक्तूबर 2020 |archive-date=20 दिसंबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220035127/https://www.mysoredasara.gov.in/gallery/ |url-status=dead }} *[http://www.newskarnataka.com/features/mysuru-dasara-the-mother-of-all-dasaras Mysuru Dasara, the mother of all Dasaras!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116131154/http://www.newskarnataka.com/features/mysuru-dasara-the-mother-of-all-dasaras |date=16 नवंबर 2016 }} *[http://www.newskarnataka.com/features/the-nava-durgas-of-dasara The Nava Durgas of Dasara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030153457/https://www.newskarnataka.com/features/the-nava-durgas-of-dasara |date=30 अक्तूबर 2020 }} *[https://www.karnatakatourism.org/destinations/mysuru-dasara Government of Karnataka Tourism Department about Dasara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026063759/https://www.karnatakatourism.org/destinations/mysuru-dasara |date=26 अक्तूबर 2020 }} [[श्रेणी: मैसूर की संस्कृति]] [[श्रेणी: कर्नाटक में त्योहार]] [[श्रेणी: मैसूर में पर्यटक आकर्षण]] [[श्रेणी: पशु उत्सव या अनुष्ठान]] [[श्रेणी: हाथी त्योहार]] [[श्रेणी: सितंबर अवलोकन]] [[श्रेणी: अक्टूबर अवलोकन]] [[श्रेणी: हिंदू त्योहार]] [[श्रेणी: भारत में १६१० प्रतिष्ठान]] [[श्रेणी: १६१० में आवर्ती घटनाएँ]] rwlny7fecae5vxghxhhyya70a0jgkoz भारत की वीज़ा नीति 0 1278523 6632104 6609467 2026-10-23T03:30:18Z HuangWending20090718 916017 /* */ 6632104 wikitext text/x-wiki [[File:A 2026 double-entry Indian sticker visa.jpg|thumb|upright=1.1|भारत का द्वि-प्रवेश वीज़ा चीन जनवादी गणराज्य में स्वीकृत किया गया, जिसके साथ भारत के आगमन और प्रस्थान की कोई मुहर संलग्न नहीं है।]] [[File:Indian Tourist Visa 2016 stamped.jpg|thumb|upright=1.1|भारतीय प्रवेश और निकास टिकटों के साथ ऑस्ट्रेलिया में भारतीय पर्यटक वीज़ा जारी किया गया]] ''' भारत ''' आने वाले आगंतुकों को भारतीय राजनयिक मिशन से वीज़ा प्राप्त करना होगा, जब तक कि वे वीज़ा-मुक्त देशों में से किसी एक या ऐसे देश से नहीं आते हैं, जिसके नागरिक आगमन पर वीज़ा प्राप्त कर सकते हैं, या ऑनलाइन ई-वीज़ा प्राप्त कर सकते हैं।<ref name="timatic"/> == वीज़ा नीति का मानचित्र == [[चित्र:Visa_policy_of_India.png|केंद्र|अंगूठाकार|800x800पिक्सेल| भारत की वीज़ा/वीजा नीति]] == आवागमन की स्वतन्त्रता == निम्नलिखित देशों के नागरिकों को भारत में प्रवेश करने के लिए वीजा/वीज़ा या पासपोर्ट की आवश्यकता नहीं है (जब तक कि मुख्य चीन, हांगकांग, मकाऊ, मालदीव या पाकिस्तान से नहीं आते), और बिना किसी सीमा के देश में रह सकते हैं। इन देशों के नागरिक भी भारत में स्वतन्त्र रूप से रह सकते हैं और काम कर सकते हैं:<ref name="timatic">{{Timatic Visa Policy|country=IN|access-date=1 April 2017}}</ref> {|style=" border-radius:1em; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); background-color: white; border: 1px solid white; padding: 5px;" |- style="vertical-align:top;" | * {{flag|भूटान}} * {{flag|नेपाल}} | |} == भारत के प्रवासी नागरिक/भारतीय मूल का व्यक्ति == विदेशी नागरिक जिनके पास भारत का प्रवासी नागरिक पंजीकरण प्रमाणपत्र है या भारतीय मूल के व्यक्ति कार्ड धारक हैं, उन्हें वीजा/वीज़ा आवश्यकताओं से छूट प्राप्त है, उन्हें भारत में अधिवास का अधिकार है और उन्हें भारत में असीमित प्रवेश की अनुमति है। अफगानिस्तान, बांग्लादेश, भूटान, मुख्य भूमि चीन, नेपाल या पाकिस्तान के नागरिक आमतौर पर प्रवासी भारतीय नागरिकता रखने के अधिकारी नहीं हैं। == वीज़ा मुक्त प्रवेश == मार्च 1979 से, मालदीव के नागरिकों को 90 दिनों के लिए भारत में प्रवेश करने के लिए वीज़ा/वीजा की आवश्यकता नहीं है (जब तक कि मुख्य भूमि चीन से नहीं आए)।<ref name="timatic"/> == आगमन पर वीज़ा == निम्नलिखित देशों के नागरिक दिल्ली (एनसीटी), मुम्बई, कोलकाता, चेन्नई, बेंगलुरु या हैदराबाद में आगमन पर वीजा (वीओए) के लिए आवेदन कर सकते हैं। वीज़ा/वीजा व्यापार, पर्यटक, चिकित्सा और सम्मेलन श्रेणियों के लिए जारी किया जाता है, और इसकी वैधता 60 दिनों की होती है।<ref>{{cite news |title=Visa-on-arrival for Japanese citizens from tomorrow|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Visa-on-arrival-for-Japanese-citizens-from-tomorrow/articleshow/51196223.cms|website=The Times of India|access-date=12 July 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.touristvisaonline.com/india-visa |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 मई 2021 |archive-date=17 मई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517044324/https://www.touristvisaonline.com/india-visa |url-status=dead }}</ref> लागत ₹2000 है। यह सुविधा नागरिकों के लिए उपलब्ध नहीं है यदि वे या उनके माता-पिता या दादा-दादी (पैतृक या मातृ) में से कोई भी पाकिस्तान में पैदा हुआ था या स्थायी निवासी है। नागरिक का पाकिस्तानी मूल या पाकिस्तान से माता-पिता, दादा-दादी या परदादा नहीं होना चाहिए। VOA सुविधा का उपयोग एक कैलेण्डर वर्ष में दो बार से अधिक नहीं किया जा सकता है।<ref>{{cite web|url=http://mha1.nic.in/pdfs/visaarrivaljapanesenationals_22012016.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306222312/http://mha1.nic.in/pdfs/visaarrivaljapanesenationals_22012016.pdf|url-status=dead|archive-date=6 March 2016|title=Visa-on-arrival for Japanese citizens|publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics & IT|access-date=17 September 2017}}</ref><ref name="timatic"/> == इसे भी पढ़ें == [[श्रेणी:भारत में पर्यटन]] [[श्रेणी:भारत के वैदेशिक सम्बन्ध]] 2n5odmni84vxbf6rfj3mfb5mi6o791y सदस्य वार्ता:Bhairava7/Editnotice 3 1323402 6632143 6257772 2026-10-23T06:24:46Z KalaKar Ballia 953182 /* लेख समीक्षा के संबंध में अनुरोध */ नया अनुभाग 6632143 wikitext text/x-wiki <div style="font-family: Optima,Segoe UI,Calibri,sans-serif; font-size: 10pt; text-align: justify;"> {{editnotice | header = {{large|[[सदस्य:Aviram7|अविराम]] का सदस्य वार्ता}} | headerstyle = text-align:center;font-size:125%;background-color:#f2e9c5 | text = [[File:Emoji u1f4ee.svg|left|65px]] {{big|🌹🙏जय सीताराम जी🌹🙏जय बजरंगबली 🌹🙏! मैं यहां छोड़े गए किसी भी संदेश का यथाशीघ्र उत्तर देने का प्रयास करूंगा, प्रक्रिया को सरल बनाने के लिए, यहां कुछ टिप्पणी दिए गए हैं: :::* मैं वर्तमान में अर्द्ध- सक्रिय हूँ और अगर हो सके तो आप मेरे अलवा अन्य सदस्य से भी मदद के लिए संपर्क कर सकते है ;हाँ अगर आप चाहे तो मुझे जीमेल कर सकते है मैं उसका अतिशीघ्र उत्तर देने का प्रयास करूँगा। :::* कृपया [[सहायता:कड़ियाँ|लिंक]] रुचि के किसी भी पृष्ठ पर जाएं। यदि आपका अनुरोध स्पष्ट नहीं है तो मैं आपके संदेश को अनदेखा कर सकता हूँ। :::* मैं यहां जवाब नहीं दूंगा जब तक कि मेरे सदस्य वार्ता पर मुझसे अनुरोध न किया जाए। :::* कृपया चार टिल्डों के साथ अपनी पोस्ट पर हस्ताक्षर करना न भूलें (<nowiki>~~~~</nowiki>), या इस टूलबार आइकन पर क्लिक करके यदि आप लेख संपादन शुरू करना चाहते हो तो [[w:Help:Editing#Edit_screen(s)|स्रोत का संपादन]] से शुरू करे।[[File:OOUI JS signature icon LTR.svg|alt=Signature and timestamp|link=]].}} }} == लेख समीक्षा के संबंध में अनुरोध == नमस्ते Bhairava7 जी, मैं सुधांशु कृष्ण राय (यूज़रनेम: KalaKar Ballia) हूँ। मैंने अपनी भोजपुरी फिल्म 'सजनी चुरा लिहली दिलवा हमार' और अभिनय करियर से जुड़ा एक न्यूट्रल ड्राफ्ट तैयार किया था। मुझे ज्ञात हुआ है कि यह ड्राफ्ट आपके प्रयोगपृष्ठ पर समीक्षा के लिए सुरक्षित है। मैंने इसमें से विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार सभी प्रचारक शब्द हटा दिए हैं और विश्वसनीय मीडिया संदर्भ व प्रमाणित तस्वीरें जोड़ दी हैं। आपसे विनम्र अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर इस ड्राफ्ट की समीक्षा पूरी करने और इसे मुख्य विकिपीडिया पर लाइव (Publish) करने की कृपा करें। धन्यवाद! --[[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 06:24, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) f88afikht1w82ff4j4t81id5c20e3mi 6632148 6632143 2026-10-23T06:53:36Z SM7 89247 [[Special:Contributions/KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[User talk:KalaKar Ballia|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:EPIC|EPIC]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 5973985 wikitext text/x-wiki <div style="font-family: Optima,Segoe UI,Calibri,sans-serif; font-size: 10pt; text-align: justify;"> {{editnotice | header = {{large|[[सदस्य:Aviram7|अविराम]] का सदस्य वार्ता}} | headerstyle = text-align:center;font-size:125%;background-color:#f2e9c5 | text = [[File:Emoji u1f4ee.svg|left|65px]] {{big|🌹🙏जय सीताराम जी🌹🙏जय बजरंगबली 🌹🙏! मैं यहां छोड़े गए किसी भी संदेश का यथाशीघ्र उत्तर देने का प्रयास करूंगा, प्रक्रिया को सरल बनाने के लिए, यहां कुछ टिप्पणी दिए गए हैं: :::* मैं वर्तमान में अर्द्ध- सक्रिय हूँ और अगर हो सके तो आप मेरे अलवा अन्य सदस्य से भी मदद के लिए संपर्क कर सकते है ;हाँ अगर आप चाहे तो मुझे जीमेल कर सकते है मैं उसका अतिशीघ्र उत्तर देने का प्रयास करूँगा। :::* कृपया [[सहायता:कड़ियाँ|लिंक]] रुचि के किसी भी पृष्ठ पर जाएं। यदि आपका अनुरोध स्पष्ट नहीं है तो मैं आपके संदेश को अनदेखा कर सकता हूँ। :::* मैं यहां जवाब नहीं दूंगा जब तक कि मेरे सदस्य वार्ता पर मुझसे अनुरोध न किया जाए। :::* कृपया चार टिल्डों के साथ अपनी पोस्ट पर हस्ताक्षर करना न भूलें (<nowiki>~~~~</nowiki>), या इस टूलबार आइकन पर क्लिक करके यदि आप लेख संपादन शुरू करना चाहते हो तो [[w:Help:Editing#Edit_screen(s)|स्रोत का संपादन]] से शुरू करे।[[File:OOUI JS signature icon LTR.svg|alt=Signature and timestamp|link=]].}} }} 2i1pco931pbvmhkdw5fmnymfxz0jywp ढाना 0 1333659 6632247 6363655 2026-10-23T09:57:48Z ~2026-56687-79 955376 /* इतिहास */ 6632247 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = ढाना |other_name = Dhana |image = |image_caption = |pushpin_label = ढाना |pushpin_map = India Madhya Pradesh |coordinates = {{coord|23.75|78.86|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = मध्य प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[मध्य प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[सागर ज़िला]] |population_total = 9677 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = |registration_plate = |website = }} '''ढाना''' (Dhana) [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[सागर ज़िले]] में स्थित एक नगर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> == इतिहास == ढाना पाठक कान्यकुब्ज ब्राह्मणों की जागीर थी। ढाना के पाठक शासक राजपुरोहित के रूप में प्रयागराज से आए थे। मराठा प्रभुत्व के तहत, पाठक परिवार ने अभूतपूर्व वृद्धि देखी और उन्हें एक हजार पैदल सैनिकों की जिम्मेदारी के साथ इस राज्य का शासक बनाया गया, जिससे उन्हें हजारी की उपाधि मिली। हजारी_पाठक_शासकों_की_ढ़ा ना_हवेली ढाना में हजारी (पाठक) शासकों ने अपनी सुरक्षा के लिए एक मजबूत किला भी बनवाया == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:सागर ज़िला]] [[श्रेणी:सागर ज़िले के नगर]] tn4trrcm1r7k4q6h2x6a7kspmgdbscz हिन्द उम्मे सलमा 0 1413489 6632261 6514580 2026-10-23T10:49:23Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632261 wikitext text/x-wiki {{को विलय|उम्म सलमा|date=जुलाई 2023}} {{Infobox person|name=हिन्द उम्मे सलमा<br>{{small|[[उम्मुल मोमिनीन]]}}|image=تخطيط اسم أم سلمة.png|native_name={{lang|ar|أم سلمة }}|birth_name=Hind bint Abi Umayya|birth_date={{circa}} 580 or 596 [[common era|CE]]|birth_place=[[Mecca]], [[Hejaz]] <br>{{smaller|(present-day [[Saudi Arabia]])}}|death_date=[[Dhu al-Qadah]] 62 [[After Hijra|AH]] ; {{circa}} 680 or 682/683 CE|death_place={{longitem|[[Medina]], Hejaz, [[Umayyad caliphate]]<br>{{small|(present-day [[Saudi Arabia]])}}}}|resting_place=[[जन्नत अल-बक़ी]]|known_for=[[Wife]] of the [[Islamic prophet]] [[Muhammad]], [[Mother of the Believers]]|spouse={{bulleted list|[[Abu Salama 'Abd Allah ibn 'Abd al-Asad]] (died: 624 CE Jumada al-Thani 2 AH)<br>|[[Muhammad]] ({{abbr|m:|married}} 625; died: 632)}}|children=सलमा, उमर, ज़ैनब और रुकय्या (सभी अबू सलमा से )|parents=[[Abu Umayya ibn Al-Mughira]] {{small|(father)}} <br> Atikah bint 'Amir ibn Rabi'ah {{small|(mother)}}|relatives={{ubl|[[Al-Muhajir ibn Abi Umayya|Al-Muajir]] {{small|(full brother)}}|[[Qurayba bint Abi Umayya|Qurayba]] {{small|(paternal sister)}}|[[Khalid ibn al-Walid|Khalid]] {{small|(paternal first cousin)}}}}|family=[[Banu Makhzum]] {{small|(by birth)}} <br> {{small|(by marriage)}}}} हज़रत '''हिन्द उम्मे सलमा'''<ref>हज़रत हिन्द उम्मे सलमा https://rasoulallah.net/hi/articles/article/252</ref> या हिन्द बिन्त सुहैल<ref>उम्मुल मोमिनीन सैयिदा हिन्द बिन्त सुहैल रज़ियल्लाहु अन्हा https://islamhouse.com/hi/articles/396086/</ref> (580 or 596 – 680 or 683) ([[अंग्रेज़ी]]:[[:en:Umm Salama|Umm Salama]]) 'उम्मे सलमा' नाम से भी जानी जाती हैं, [[इस्लाम के पैग़म्बर]] [[मुहम्मद]] की पत्नी थीं। "उम्मे सलमा" का अर्थ है "सलमा की माँ"। <ref name="Sayeed">{{cite book|title=Women and The Transmission of Religious Knowledge In Islam|url=https://archive.org/details/womentransmissio0000saye|last=Sayeed|first=Asma|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-03158-6|location=NY|pages=[https://archive.org/details/womentransmissio0000saye/page/34 34]}}</ref><ref name="Fahimeh">{{cite journal|last=Fahimineiad|first=Fahimeh|author2=Trans. Zainab Mohammed|date=2012|title=Exemplary Women: Lady Umm Salamah|url=http://www.messageofthaqalayn.com/48-umm%20salamah.pdf|journal=Message of Thaqalayn|volume=12|issue=4|pages=128|access-date=1 May 2014|archive-date=27 मार्च 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327052407/http://messageofthaqalayn.com/48-umm%20salamah.pdf|url-status=dead}}</ref> वह पैग़म्बर मुहम्मद की सबसे प्रभावशाली महिला साथियों में से एक थीं। वह कई हदीसों, या मुहम्मद के बारे में कहानियों को याद करने के लिए पहचानी जाती है।<ref name="Prophet">{{cite book|title=Companions of the Prophet Vol. 1|last=Hamid|first=AbdulWahid|date=1998|publisher=MELS|isbn=0948196130|location=London|page=139}}</ref>[[उम्मुल मोमिनीन]] अर्थात मुसलमानों या "विश्वास करने वालों की माँ" के रूप में भी जाना जाता है। == मुहम्मद के साथ शादी से पहले == हज़रत उम्मे सलमा रज़ियल्लाहु अन्हा का जन्म का नाम हिंद था। <ref name="IV">[http://www.islamicvoice.com/january.2003/child.htm#hus Hazrath Umme Salma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310071858/http://www.islamicvoice.com/january.2003/child.htm#hus |date=10 मार्च 2016 }} Umme Salma went through trials and tribulations following her conversion to Islam</ref><ref name="IMS">{{Cite web|url=http://www.ezsoftech.com/stories/companion5.asp|title=Umm Salamah, Umme Salama, Umme Salma, Umm-e-Salama, Mother of the Believers, Mother of the Faithfuls, Prophet Muhammad Wives, Hazrat Fatima (SA)|website=www.ezsoftech.com|access-date=2020-04-05|archive-date=9 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609214327/http://www.ezsoftech.com/stories/companion5.asp|url-status=dead}}</ref>उनके पिता अबू उमय्या इब्न अल-मुगीरा इब्न अब्दुल्लाह इब्न उमर इब्न मख़ज़ुम इब्न याक़ज़ाह थे जिन्हें सुहैल या ज़ाद अर-रकीब के नाम से भी जाना जाता है। <ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Muhammad's Women Companions and the Traditions They Relate|url=https://archive.org/details/encyclopediaofmu0000kabb|last=Muhammad|first=Shaykh|author2=Hisham Kabbani|author3=Laleh Bakhtiar|date=1998|publisher=ABC International Group|isbn=1-871031-42-7|location=Chicago|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofmu0000kabb/page/461 461]}}</ref>वह अपने कुरैश जनजाति का एक कुलीन सदस्य था, जो विशेष रूप से सफ़र में जाते तो तमाम क़ाफ़िले वालों यात्रियों के लिए खाने पीने आदि का खर्च स्वयं करते थे, वो अपनी महान उदारता के लिए जाना जाते थे। <ref name="Hamid">{{cite book|title=Companions of the Prophet Vol. 1|last=Hamid|first=AbdulWahid|date=1998|publisher=MELS|isbn=0948196130|location=London|page=133}}</ref>उनकी मां किनाना की फिरास इब्न घनम शाखा की 'अतिकाह बिन्त' आमिर इब्न रबीआह थीं। <ref name="IMS" /><ref name="ReferenceA">{{cite book|title=Companions of The Prophet|author=Abdul Wahid Hamid|volume=1}}</ref> === अबू सलामा से शादी === मुहम्मद से शादी से पहले, उम्मे सलमा की शादी [[:en:Abu Salama|अबू सलमा अब्दुल्लाह इब्न अब्दुल असद]] से हुई थी, जिनकी माँ [[:en:Barrah bint Abdul Muttalib|बराह बिन्त अब्दुल मुत्तलिब]] थीं। अबू सलमा पैग़म्बर मुहम्मद के पालक भाई और उनके करीबी [[सहाबा|साथियों]] में से एक थे।<ref>{{cite book|title=Women and The Transmission of Religious Knowledge In Islam|url=https://archive.org/details/womentransmissio0000saye|last=Sayeed|first=Asma|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-03158-6|location=NY|pages=[https://archive.org/details/womentransmissio0000saye/page/34 34]}}</ref> उम्मे सलमा ने अबू सलमा के चार बच्चों को जन्म दिया, उनके नाम : सलमा, उमर, ज़ैनब और रुकय्या।<ref>Ibn Hisham note 918. Translated by Guillaume, A. (1955). ''The Life of Muhammad'', p. 793. Oxford: Oxford University Press.</ref><ref>Tabari, ''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk''. Translated by Landau-Tasseron, E. (1998). Vol. 39, ''Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors'', p. 175. New York: SUNY Press.</ref> === इस्लाम धर्म में परिवर्तन === उम्मे सलमा और उनके पति अबू सलमा इस्लाम में परिवर्तित होने वाले पहले लोगों में से थे।<ref name="ReferenceA" /> उनसे पहले केवल अली और कुछ अन्य मुसलमान थे। <ref name="Prophet" /><ref name="ReferenceA" /> शक्तिशाली कुरैश के इस्लाम धर्मांतरण के जवाब में तीव्र क्रोध और उत्पीड़न के बावजूद, उम्मे सलामा और अबू सलमा ने इस्लाम के प्रति अपनी भक्ति जारी रखी। <ref name="Hamid" /> जैसे-जैसे अत्याचार बढ़ता गया, नए मुसलमान मक्का से दूर जीवन की तलाश करने लगे। मुहम्मद ने उम्मे सलमा और अबू सलमा सहित अपने नए परिवर्तित अनुयायियों को [[:en:Ethiopian Empire|एबिसिनिया]] में प्रवास करने का निर्देश दिया। उम्मे सलमा ने प्रवासन करने के लिए मक्का में अपने कबीले में अपना सम्मानजनक जीवन त्याग दिया। जबकि एबिसिनिया में, इन मुसलमानों को बताया गया था कि मक्का में मुसलमानों की संख्या में वृद्धि के साथ उत्पीड़न में कमी आई है। इस जानकारी के कारण उम्मे सलमा, उनके पति और बाकी मुस्लिम प्रवासियों को वापस मक्का की यात्रा करनी पड़ी। मक्का लौटने पर, कुरैश ने फिर से मुसलमानों पर अत्याचार करना शुरू कर दिया। जवाब में, '''मुहम्मद''' ने अपने अनुयायियों को मदीना में प्रवास के निर्देश दिए , जिसे [[हिजरत]] भी कहा जाता है। उम्मे सलामा ने अपने पति और बेटे के साथ [[हिजरत]] की योजना बनाई, हालांकि यह रुक गया जब उम्मे सलामा के कबीले ने उसे मक्का में रहने के लिए मजबूर किया, जबकि अबू सलमा के कबीले ने बच्चे को जबरन ले लिया। <ref>{{cite book|title=Companions of the Prophet Vol. 1|last=Hamid|first=AbdulWahid|date=1998|publisher=MELS|isbn=0948196130|location=London|pages=133–134}}</ref> === उम्मे सलमा ने यह कथा सुनाई === <blockquote>हालांकि, इससे पहले कि हम मक्का से बाहर थे, मेरे कबीले के कुछ लोगों ने हमें रोका और मेरे पति से कहा: 'यद्यपि आप अपने साथ जो चाहें करने के लिए स्वतंत्र हैं, लेकिन आपकी पत्नी पर आपका कोई अधिकार नहीं है। वह हमारी बेटी है। क्या आप उम्मीद करते हैं कि हम आपको उसे हमसे दूर ले जाने की अनुमति देंगे?' फिर वे उस पर टूट पड़े और मुझे उससे दूर ले गए। मेरे पति के कबीले बनू 'अब्द अल-असद ने उन्हें मुझे ले जाते देखा और गुस्से से आग बबूला हो गए। 'नहीं! अल्लाह की क़सम' वे चिल्लाए, 'हम लड़के को नहीं छोड़ेंगे। वह हमारा बेटा है और उस पर हमारा पहला दावा है।' उन्होंने उसका हाथ पकड़ा और उसे मेरे पास से खींच लिया। <ref>{{cite book|title=Companions of the Prophet Vol. 1|last=Hamid|first=AbdulWahid|date=1998|publisher=MELS|isbn=0948196130|location=London|page=135}}</ref></blockquote>अबू सलमा ने मक्का में अपनी पत्नी और बच्चे को छोड़कर अकेले मदीना की यात्रा की। कुछ समय बाद, उम्मे सलमा को कुरैश द्वारा मक्का छोड़ने की अनुमति दी गई, और उनके बेटे को उनके पति के कबीले द्वारा वापस दे दिया गया। अपने बेटे के साथ, उसने [[हिजरत]] पूरा किया और अपने पति के साथ फिर से जुड़ गई। <ref>{{cite book|title=Companions of the Prophet Vol. 1|last=Hamid|first=AbdulWahid|date=1998|publisher=MELS|isbn=0948196130|location=London|pages=135–136}}</ref> === पहले पती अबू सलमा की मौत: === कहा जाता है कि अबू सलमा से शादी के दौरान, उम्मे सलमा (ज़ियाद इब्न अबी मरयम से संबंधित एक कथा में) ने अपने पति से यह समझौता करने के लिए कहा था कि जब उनमें से एक की मृत्यु हो जाएगी, तो दूसरा पुनर्विवाह नहीं करेगा। हालाँकि, इस परंपरा में, अबू सलमा ने अपनी मृत्यु के बाद उम्मे सलामा को पुनर्विवाह करने का निर्देश देकर जवाब दिया। फिर उसने प्रार्थना की, "हे अल्लाह, मेरे बाद उम्मे सलामा को मुझसे बेहतर आदमी प्रदान करें जो उसे दुखी न करे या उसे घायल न करे!" <ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Muhammad's Women Companions and the Traditions They Relate|url=https://archive.org/details/encyclopediaofmu0000kabb|last=Muhammad|first=Shaykh|author2=Hisham Kabbani|author3=Laleh Bakhtiar|date=1998|publisher=ABC International Group|isbn=1-871031-42-7|location=Chicago|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofmu0000kabb/page/461 461]–462}}</ref> [[:en:Battle of Uhud|उहुद की लड़ाई]] (625 मार्च) के दौरान, अबू सलमा गंभीर रूप से घायल हो गया था। जब अबू सलमा इन घावों के कारण मर रहा था, तो उसने उम्मे सलमा को एक कहानी याद की जिसमें उसने मुहम्मद से सुना एक संदेश शामिल था: "मैंने ईश्वर के दूत को यह कहते हुए सुना, 'जब भी कोई आपदा किसी पर आती है तो उसे कहना चाहिए, "निश्चित रूप से हम अल्लाह से हैं और हम निश्चित रूप से उसके पास लौट आएंगे। ' और वह प्रार्थना करेगा, 'हे अल्लाह, मुझे इसके बदले में कुछ बेहतर दें, जो केवल आप ही महान और पराक्रमी दे सकते हैं'। <ref name="AbdulWahid">{{cite book|title=Companions of the Prophet Vol. 1|last=Hamid|first=AbdulWahid|date=1998|publisher=MELS|isbn=0948196130|location=London|page=137}}</ref> इस पारंपरिक कहानी को विभिन्न मतभेदों के साथ प्रेषित किया गया है, लेकिन [[हदीस|हदीस के]] मौलिक सिद्धांत बरकरार हैं। [[उहुद की लड़ाई]] में मिले घावों से अंततः उनके पति की मृत्यु हो गई।<ref name="IV" /><ref name="IMS" /> उम्मे सलमा ने अपनी मृत्यु से पहले अपने पति द्वारा याद की गई [[हदीस|हदीस को]] याद किया, और दी गई प्रार्थना को पढ़ना शुरू किया। <ref name="Companions" /> उहुद <ref name="IV" /><ref name="IMS" />की लड़ाई में अब्दुल्ला इब्न अब्दुलसाद की मृत्यु के बाद, वह "आईन अल-अरब" के रूप में जानी जाने लगी - "वह जिसने अपने पति को खो दिया था"। मदीना में उनके छोटे बच्चों के अलावा उनका कोई परिवार नहीं था, लेकिन उन्हें मुहाजिरुन और अंसार दोनों का समर्थन प्राप्त था । चार महीने और दस दिनों की [[इद्दत]] पूरी करने के बाद , एक महिला को अपने पति की मृत्यु के बाद पुनर्विवाह करने के लिए पर्याप्त समय का इंतजार करना पड़ता है, उम्मे सलमा को शादी के प्रस्ताव मिले। <ref name="Companions">{{cite book|title=Companions of the Prophet Vol. 1|last=Hamid|first=AbdulWahid|date=1998|publisher=MELS|isbn=0948196130|location=London|page=138}}</ref> [[अबू बक्र|अबू बकर]] और फिर उमर ने उससे शादी करने के लिए कहा, लेकिन उसने मना कर दिया। <ref name="IV" />पैग़म्बर मुहम्मद ने खुद उम्मे सलामा को प्रस्ताव दिया। वह शुरू में अपनी स्वीकृति में झिझकती थी, <blockquote>"हे अल्लाह के रसूल, मेरी तीन विशेषताएं हैं। मैं एक ऐसी महिला हूं जो बेहद ईर्ष्यालु है और मुझे डर है कि तुम मुझमें कुछ ऐसा देखोगे जो तुम्हें गुस्सा दिलाएगा और अल्लाह को मुझे दंडित करने का कारण बनेगा। मैं एक ऐसी महिला हूं जो पहले से ही उम्र में बड़ी है और मैं एक ऐसी महिला हूं जिसका एक युवा (आश्रित परिवार) है।"</blockquote><ref name="Companions"/> हालाँकि, मुहम्मद ने उसकी प्रत्येक '''चिंता को शांत किया''', "आपने जिस ईर्ष्या का उल्लेख किया है, उसके बारे में मैं अल्लाह से प्रार्थना करता हूँ कि वह आपसे दूर हो जाए। आपने जिस उम्र के प्रश्न का उल्लेख किया है, मैं उसी तरह की समस्या से पीड़ित हूँ। आपने जिस आश्रित परिवार का उल्लेख किया है, आपका परिवार मेरा परिवार है।"<ref name="Companions" /> == [[इस्लाम के पैग़म्बर]] मुहम्मद का युग: == उम्मे सलमा की शादी 32 साल की उम्र में '''मुहम्मद''' से हुई थी। जब फातिमा बिन्त असद (चौथे खलीफा अली की माँ ) की मृत्यु हुई, तो कहा जाता है कि मुहम्मद ने उम्मे सलमा को फातिमा बिन्त मुहम्मद के संरक्षक के रूप में चुना था।{{CN|date=August 2017}} === उम्मे सलमा और मुहम्मद की पत्नियां === मुख्य लेख: [[:en:Wives_of_Muhammad|मुहम्मद की पत्नियाँ]] मदीना (4 हिजरी) में प्रवास के बाद चौथे वर्ष में, उम्मे सलमा ने मुहम्मद से शादी का प्रस्ताव स्वीकार कर लिया। शादी के बारे में अपनी तीन शंकाओं को साझा करने के बाद, और मुहम्मद से प्रतिक्रिया सुनने के बाद, उम्मे सलामा इतनी प्रसन्न हुईं कि उन्होंने प्रस्ताव स्वीकार कर लिया। उम्मे सलमा मुहम्मद की सभी पत्नियों में सबसे बड़ी थीं। वह केवल [[खदीजा बिन्त खुवायलद|खदीजा बिन्त खुवायलद के]] बाद मुहम्मद की सर्वोच्च कोटि की पत्नी बनीं । <ref name="Fahiminejad">{{cite web|url=http://www.messageofthaqalayn.com/48-umm%20salamah.pdf|title=Exemplary Women: Lady Umm Salamah|last=Fahiminejad|first=Fahimeh|access-date=22 नवंबर 2022|archive-date=27 मार्च 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327052407/http://messageofthaqalayn.com/48-umm%20salamah.pdf|url-status=dead}}</ref> बाकी पत्नियों के बीच उनका ऊंचा दर्जा कई युद्धों में उनकी उपस्थिति और मुहम्मद के घराने की रक्षा का परिणाम था। मुहम्मद की बाकी पत्नियों से उम्मे सलामा को अलग करने वाली विशेषताओं में निम्नलिखित शामिल हैं: फातिमा के पालन-पोषण में उनकी भूमिका (मुहम्मद की सबसे प्रमुख बेटी, जिसे उम्म सलमा ने सभी मामलों में खुद से कहीं अधिक ज्ञान प्रदर्शित किया), उनकी राजनीतिक सक्रियता, उनके मुहम्मद के कथन ([[हदीस|हदीस के]] कुल 378 कथन), और मुहम्मद की मृत्यु के बाद अली के व्यक्तित्व और नेतृत्व की उसकी अटूट रक्षा। <ref name="Fahiminejad" /> मुहम्मद की पत्नियों की सबसे बड़ी विशेषता को "विश्वासियों की माताओं" के रूप में जाना जाता है। उन्हें किसी अन्य पुरुष से दोबारा शादी करने पर भी रोक लगा दी गई थी। (33:53) [[क़ुरआन|कुरआन]] इंगित करता है कि मुहम्मद की पत्नियों को समाज में आदर्श होना था (33:30-32)। उनकी बुद्धिमत्ता और राजनीतिक ज्ञान के कारण उन्हें अक्सर मुहम्मद की बाकी पत्नियों द्वारा देखा जाता था। उम्मे सलमा ने खुद 378 हदीसें सुनाईं, उनमें से कुछ सबसे महत्वपूर्ण हैं। वह मुहम्मद की पत्नियों में से अंतिम थीं जिनका निधन हो गया। <ref name="Fahiminejad" /> === मुहम्मद और समाज पर प्रभाव === उम्मे सलमा ने अपनी सुंदरता, ज्ञान और ज्ञान के कारण मुहम्मद और समाज के घर में एक प्रमुख भूमिका निभाई। वह अपने विश्वास और नैतिकता में मुहम्मद की एक असाधारण पत्नी थीं। एक महिला के रूप में, उन्होंने अपने सभी धार्मिक कर्तव्यों को निभाया और पूरा किया। <ref name="Fahiminejad" /> मुहम्मद से शादी के दौरान, उसने उसे खुश रखने का प्रयास किया। वह हमेशा उनके लिए अत्यंत सम्मान रखती थी।<ref name="Fahiminejad" /> वह समाज में अपनी बुद्धिमत्ता, राजनीतिक समझ और महिलाओं के अधिकारों के लिए लड़ने की गतिविधि के लिए जानी जाती थीं। <ref>{{cite web|url=http://0-www.oxfordislamicstudies.com.library.colgate.edu/article/opr/t125/e848|title=Hind bint Abi Umayya|publisher=The Oxford Dictionary of Islam}}{{Dead link|date=जनवरी 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> उम्म सलामा निर्णय में सबसे प्रतिभाशाली महिला थीं। <ref name="Mernissi 118">{{cite book|title=The veil and the male elite :a feminist interpretation of women's rights in Islam|last=Mernissi|first=Fatima|page=118}}</ref> वह प्रारंभिक इस्लामी समाज में भी महिलाओं के अधिकारों के लिए आंदोलन में सक्रिय थीं। उसने एक बार मुहम्मद से एक बहुत ही राजनीतिक सवाल पूछा, "कुरआन में पुरुषों का उल्लेख क्यों है और हम क्यों नहीं?" <ref name="Mernissi 118" />स्वर्ग से मुहम्मद के जवाब में, अल्लाह ने घोषणा की कि दो लिंग समुदाय और विश्वासियों के सदस्यों के रूप में कुल समानता के हैं। यह लिंग से कोई फर्क नहीं पड़ता, जब तक व्यक्ति वफादार है और अल्लाह का पालन करने की इच्छा रखता है, वे उसकी कृपा अर्जित करेंगे। उम्मे सलामा का यह कृत्य मिसाल कायम करता है और दिखाता है कि समाज में उनसे जुड़ी एक लैंगिक भूमिका से असंतुष्ट होने पर महिलाएं सीधे मुहम्मद के पास जा सकती हैं। उम्मे सलमा की यह कार्रवाई महिलाओं द्वारा एक वास्तविक विरोध आंदोलन का प्रतिनिधित्व करती है। <ref>{{cite book|title=The veil and the male elite :a feminist interpretation of women's rights in Islam|last=Mernissi|first=Fatima|page=119}}</ref>उम्मे सलमा के पास बहुत अच्छा निर्णय, तर्क की तीव्र शक्ति और सही राय बनाने की अद्वितीय क्षमता थी। <ref>{{cite book|title=The veil and the male elite :a feminist interpretation of women's rights in Islam|last=Mernissi|first=Fatima|page=115}}</ref> === हुदैबिया की संधि === उम्मे सलमा ने 628 सीई (6 एएच ) में मक्का के साथ [[:en:Treaty of Hudaybiyyah|हुदैबियाह की संधि]] से संबंधित वार्ता के दौरान मुहम्मद के सलाहकार के रूप में कार्य किया <ref>{{cite web|title=Hind bint Abi Umayya|publisher=The Oxford Dictionary of Islam}}</ref> इस संधि की मुख्य वस्तुओं में से एक मुहम्मद और मदीना के मुसलमानों के बीच कुरैशी के साथ संबंधों को निर्धारित करना था। मक्का संधि का उद्देश्य दो समूहों के बीच शांति प्राप्त करना और मुसलमानों को काबा के लिए अपनी वार्षिक तीर्थयात्रा को पूरा करने की अनुमति देना था, जिसे [[हज|हज के]] रूप में जाना जाता है, जो उन्होंने अगले वर्ष 629 (7 हिजरी) में किया था। यह संधि आवश्यक थी क्योंकि इसने दोनों समूहों के बीच 10 साल का शांति समझौता स्थापित किया था। संधि बाद में 629 (8 हिजरी) में टूट गई, जिसके कारण मक्का की विजय हुई। == मुहम्मद के बाद == मुहम्मद की मृत्यु के बाद, उम्मे सलमा का इस्लाम पर प्रभाव जारी रहा। उसके कई हदीस प्रसारणों का धर्म के भविष्य पर स्थायी प्रभाव पड़ा है। <ref name="Sayeed" /> उम्मे सलमा, मुहम्मद की अन्य पत्नियों में से एक के साथ, [[आइशा|आयशाने]] भी इमाम के रूप में भूमिकाएँ निभाईं, पूजा में अन्य महिलाओं का नेतृत्व किया।<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/womengenderinisl00ahme/page/61|title=Women and Gender in Islam|last=Ahmed|first=Leila|date=1992|publisher=Yale University Press|isbn=0-300-05583-8|location=New Haven|pages=[https://archive.org/details/womengenderinisl00ahme/page/61 61]|url-access=registration}}</ref> उम्मे सलमा ने [[:en:Battle of the Camelऊंट की लड़ाई|en:Battle of the Camelऊंट की लड़ाई में]] भी एक मजबूत स्थिति ली, जिसमें आइशा और अली के गुट सीधे विरोध में थे। उम्म सलमा लड़ाई में आयशा के शामिल होने से खुले तौर पर असहमत थीं। उसने अली के गुट का पुरजोर समर्थन किया, और कहा जाता है कि उसने उन कहानियों को याद किया जिसमें मुहम्मद अली और फातिमा को लड़ाई पर अपनी राय देने के पक्ष में थे।<ref>{{cite book|title=Women and The Transmission of Religious Knowledge In Islam|url=https://archive.org/details/womentransmissio0000saye|last=Sayeed|first=Asma|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-03158-6|location=NY|pages=[https://archive.org/details/womentransmissio0000saye/page/38 38]}}</ref> उम्मे सलमा ने अली की जीत के लिए लड़ने के लिए अपने बेटे उमर को भी भेजा। <ref name="Fahimeh" /> === मृत्यु === उम्मे सलमा की मृत्यु लगभग 64 हिजरी में हुई। हालांकि उनकी मृत्यु की तारीख विवादित है, उनके बेटे ने कहा कि हजरत उम्मे सलमा की मृत्यु 84 वर्ष की आयु में हुई थी।<ref name="Fahimineiad" /> उन्हें मुहम्मद की अन्य पत्नियों के साथ मदीना में [[जन्नत अल-बक़ी]] कब्रिस्तान में दफनाया गया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:इस्लाम]] [[श्रेणी:मुहम्मद]] [[श्रेणी:सहाबिया]] == इन्हें भी देखें == * [[मुहम्मद]] * [[मुहम्मद के अभियानों की सूची]] * [[उम्मुल मोमिनीन]] * [[:en:Wives_of_Muhammad|मुहम्मद की पत्नियाँ]] r6m9s83f932z80ka874bv070w14zz5v इंद्रजा (अभिनेत्री) 0 1460381 6632273 6553207 2026-10-23T10:55:18Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632273 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = इंद्रजा | image = Indraja.jpg | alt = | caption = 2020 में इंद्रजा | birth_name = राजथी<ref>{{cite web |title=Indraja |url=https://www.sify.com/movies/telugu/profile.php?id=16006634&cid=2411 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623064415/http://www.sify.com/movies/telugu/profile.php?id=16006634&cid=2411 |url-status=dead |archive-date=23 June 2013 |website=Sify |access-date=19 December 2019}}</ref> | birth_place = [[चेन्नई]], [[तमिलनाडु]], भारत | birth_date = | othername = | occupation = {{hlist|अभिनेत्री|मॉडल}} | yearsactive = 1994 – 2005<br />2014 – वर्तमान | spouse = मोहम्मद अब्सार | children = 1 }} '''इंद्रजा''' एक [[भारत|भारतीय]] अभिनेत्री हैं जो [[तेलुगु]] और [[मलयालम]] फिल्मों में अपने काम के लिए जानी जाती हैं। वह टेलीविजन सीरियल के अलावा कुछ [[तमिल]] और [[कन्नड़]] फिल्मों में भी दिखाई दे चुकी हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/telugu/profile.php?id=16006634&cid=2411|title=Welcome To Sify.com|date=2013-06-23|website=web.archive.org|access-date=2023-06-05|archive-date=23 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130623064415/http://www.sify.com/movies/telugu/profile.php?id=16006634&cid=2411|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Indraja&limit=17|title=Profile of Malayalam Actor Indraja|website=en.msidb.org|access-date=2023-06-05|archive-date=5 जून 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605080738/https://en.msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Indraja&limit=17|url-status=dead}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == इंद्रजा का जन्म [[चेन्नई]] में एक [[तेलुगू]] ब्राह्मण परिवार में राजथी के रूप में हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://thenewsglory.com/i-am-a-telugu-brahmin-he-is-a-muslim-it-does-not-hinder-marriage-heroine-indraja-love-story/|title=I Am A Telugu Brahmin .. He Is A Muslim .. It Does Not Hinder Marriage: Heroine Indraja Love Story|last=https://www.facebook.com/thenewsgloryofficial|date=2021-04-22|website=thenewsglory.com|language=en-gb|access-date=2023-06-05|archive-date=30 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130095654/https://thenewsglory.com/i-am-a-telugu-brahmin-he-is-a-muslim-it-does-not-hinder-marriage-heroine-indraja-love-story/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://telugu.samayam.com/telugu-movies/cinema-news/senior-heroine-indraja-revealed-her-love-marriage-story/articleshow/82201270.cms|title=నేను తెలుగు బ్రాహ్మణ్.. ఆయన ముస్లిం..పెళ్లికి అది అడ్డుకాదు: హీరోయిన్ ఇంద్రజ లవ్ స్టోరీ|website=Samayam Telugu|language=te|access-date=2023-06-05}}</ref> वह [[कर्नाटक]] के संगीत परिवार से संबंध रखती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/entertainment/entertainment-news/2019/07/17/actress-indraja-marriage-story-comeback-malayalam-cinema.html|title=Indraja reveals how she got married despite objection from parents|website=OnManorama|access-date=2023-06-05}}</ref> वह तीन बहनों में सबसे बड़ी हैं। उन्होंने स्कूल के दिनों में गायन और नाटक प्रतियोगिताओं में कई पुरस्कार जीते। उन्होंने एक प्रशिक्षित शास्त्रीय गायिका और नृत्यांगना मधवापेड़ी मूर्ति से कुचिपूड़ी नृत्य का अध्ययन किया। इंद्रजा वर्तमान में पत्रकार बनने की तैयारी कर रही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.rediff.com/entertai/1998/mar/12ind.htm|title=Rediff On The Net, Movies: A chat with bubbly Indraja who's wowing Telugu audiences|website=www.rediff.com|access-date=2023-06-05}}</ref> == करियर == इंद्रजा को [[रजनीकांत]] अभिनीत ''उझायप्पली'' फिल्म में एक बाल अभिनेत्री के रूप में लिया गया था। उन्होंने फिल्म ''जंतर मंतर'' के साथ अभिनेत्री के रूप में काम किया। उस फिल्म में उनके चरित्र का नाम 'इंद्रजा' था जिसे उन्होंने अपने मंच नाम के रूप में अपना लिया। इंद्रजा को एस. वी. कृष्णा रेड्डी की ''यमलीला'' फिल्म पहचान दिलाई। यह फिल्म एक साल से अधिक समय तक चली। उन्होंने ''थाडयम'' और ''राजविन परवैयिले'' में अभिनय किया, लेकिन वह तमिल फिल्मों में ज्यादा प्रगति करने में सक्षम नहीं थीं, क्योंकि दोनों फिल्में बॉक्स ऑफिस पर प्रभाव छोड़ने में विफल रहीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/maruti-nagar-subramanyam-rao-ramesh-indraja-pair-up-for-director-lakshman-karyas-next/dc6a2ee68b110|title=Maruti Nagar Subramanyam: Rao Ramesh, Indraja pair up for Lakshman Karya's drama|website=OTTPlay|language=en|access-date=2023-06-05}}</ref> उन्होंने कई सफल [[मलयाली सिनेमा|मलयालम फिल्मों]] में मुख्य भूमिकाएँ निभाईं, जिसमें मोहनलाल के साथ 1999 की एक्शन ड्रामा ''उस्ताद'', [[सुरेश गोपी]] के साथ क्राइम थ्रिलर ''एफ.आई.आर'', ममूटी के साथ 2002 कॉमेडी-ड्रामा ''क्रोनिक बैचलर'', जयराम के साथ 2004 का कॉमेडी ड्रामा ''मायिलाट्टम'', और कलाभवन मणि के साथ 2005 की एक्शन ड्रामा ''बेन जॉनसन'' उनकी सबसे उल्लेखनीय फिल्मों में से हैं। उन्होंने अपनी शादी के बाद कई तेलुगु फिल्मों में कुछ उल्लेखनीय भूमिकाओं के साथ फिल्मों में वापसी की है।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/rao-ramesh-to-play-the-lead-role-in-maruti-nagar-subramanyam-and-lakshman-karya-to-direct-the-film/articleshow/98197680.cms?from=mdr|title=Rao Ramesh to play the lead role in 'Maruti Nagar Subramanyam', and Lakshman Karya to direct the film|date=2023-02-24|work=The Times of India|access-date=2023-06-05|issn=0971-8257}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == इंद्रजा ने अभिनेता और व्यवसायी मोहम्मद अबसार से शादी की है। इस दंपति की सारा नाम की एक बेटी है।<ref>{{Cite web|url=http://www.aptoday.com/movienews/my-marriage-isnt-a-secret-senior-heroine/2993/|title=My Marriage isn't a Secret: Senior Heroine {{!}} Indraja in Dikkulu Choodaku Ramayya|date=2014-09-10|website=web.archive.org|access-date=2023-06-05|archive-date=10 सितंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140910070950/http://www.aptoday.com/movienews/my-marriage-isnt-a-secret-senior-heroine/2993/|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|id=0408548}} 1k763qiin06b18ea29ca1m1sskxuohu सुधांशु पांडे 0 1461982 6632207 6619157 2026-10-23T08:27:52Z Sanjeev bot 127039 बॉट: स्थानान्तरण के अनुसार विकि-कड़ी सुधारी। 6632207 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name=सुधांशु पाण्डेय |image=Sudhanshu_Pandey_at_Mika's_birthday_bash_hosted_by_Kiran_Bawa_15_(cropped).jpg |caption= |birth_date={{Birth date and age|df=yes|1974|8|22}} |birth_place=भारत |nationality=भारतीय |occupation=मॉडल<br> अभिनेता <br> गायक <br>लेखक<br>निर्माता |children=2 |years_active=1993-वर्तमान |known_for={{plainlist| *''[[अनुपमा (2020 धारावाहिक)|अनुपमा]]'' *''[[अनुपमा: नमस्ते अमेरिका]]''}}}} '''सुधांशु पांडे''' (जन्म 22 अगस्त 1974) एक भारतीय मॉडल, फिल्म और टेलीविजन अभिनेता, गायक, लेखक और निर्माता हैं। उन्हें ''[[अनुपमा (2020 धारावाहिक)|अनुपमा]]''<ref name="Anupamaa">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-sudhanshu-pandey-anupamaa-gave-me-the-popularity-which-even-my-hollywood-film-or-robot-2-0-couldnt-give/articleshow/91995870.cms|title=Sudhanshu Pandey says ''Anupamaa'' gave me popularity that even Hollywood and Robot 2.0 can't give|website=Times of India|language=en|access-date=22 June 2022}}</ref> और ''[[अनुपमा: नमस्ते अमेरिका]]'' में वनराज शाह की भूमिका निभाने के लिए जाना जाता है।<ref name="Namaste America">{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/anupama-namaste-america-promo-rupali-ganguly-and-sudhanshu-pandeys-younger-look-leave-fans-excited-5007235.html|title=Anupama Namaste America Promo: Rupali Ganguly and Sudhanshu Pandey's Younger Look Leave Fans Excited|date=2022-04-18|website=News18|language=en|access-date=2022-04-19}}</ref> उन्होंने अपने करियर में [[हिन्दी|हिंदी]], [[तमिल भाषा|तमिल]] और [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]] भाषाओं की कई फिल्मों में काम किया है। == आजीविका == पांडे ने अपने करियर की शुरुआत 90 के दशक की शुरुआत में मॉडलिंग से की थी। उनका डेब्यूटेंट टेलीविज़न शो ''[[कन्यादान (टीवी धारावाहिक)|कन्यादान]]'' 1998 में प्रसारित हुआ। उनकी पहली फिल्म [[अक्षय कुमार]] के साथ समानांतर लीड के रूप में [[खिलाड़ी 420]] है। 1999 में पांडे ने पंकज उधास के एल्बम ''महक'' के एक गीत ''मैखाने से शराब से'' में अभिनय किया। फिर वह भारत के पहले एवर म्यूजिक बैंड ''[[लड़कों का एक बैंड|ए बैंड ऑफ बॉयज]]'' का हिस्सा बने। बाद में 2005 में पांडे बैंड से ऑप्ट आउट हो गए क्योंकि उन्हें आर्थिक रूप से बसने की जरूरत थी।<ref>[https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/i-needed-to-settle-down-financially-so-had-to-opt-out-of-band-of-boys-sudhanshu-pandey/articleshow/97980540.cms]</ref> पांडे 2010 के पूरे दशक में नियमित रूप से तमिल सिनेमा में दिखाई दिए, और पहली बार [[अजित कुमार]] अभिनीत ''[[बिल्ला २|बिल्ला II]]'' (2012) में मुख्य खलनायक की भूमिका निभाई। बाद में उन्होंने ''[[मेघामन]]'' (2014), ''[[इंद्रजीत (2017 फिल्म)|इंद्रजीत]]'' (2017) और ''[[2.0 (फ़िल्म)|2.0]]'' (2018) में भूमिकाएं निभाईं, जो रिलीज के समय सबसे महंगी भारतीय फिल्म थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2017/nov/22/i-have-fallen-in-love-with-tamil-cinema-sudhanshu-pandey-1708522.html|title=Sudhanshu Pandey says I've Fallen in Love with Tamil Cinema|website=Indian Express|language=en|access-date=22 June 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2016/nov/29/sudhanshu-pandey-cant-stop-gushing-about-ktown-1543932.html|title=Sudhanshu Pandey can't stop praising Tollywood|date=29 November 2016|website=Indian Express|language=en|access-date=22 June 2022}}</ref> पांडे का एक प्रोडक्शन हाउस ''रॉ स्टॉक प्रोडक्शन प्राइवेट लिमिटेड'' है, जिसके तहत उन्होंने 2018 में अपना पहला सिंगल ''तेरी अदा का'' एक म्यूजिक वीडियो बनाया था, जिसमें वे गीतकार भी थे, 2021 में एक शॉर्ट फिल्म ''फितरत'' के साथ ताहिर बेग उनका दूसरा होम प्रोडक्शन था। 2020 से, वह ''[[अनुपमा (2020 धारावाहिक)|अनुपमा]]'' में वनराज शाह का किरदार निभा रहे हैं, जिसने उन्हें हिंदी भाषी दर्शकों के बीच लोकप्रिय बना दिया है।<ref name="Anupamaa"/><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/sudhanshu-pandey-on-anupamaa-success-did-films-with-priyanka-chopra-but-didn-t-experience-anything-like-this-101654323483996.html|title=Sudhanshu Pandey on massive success of ''Anupamaa'': "Did Films with Priyanka Chopra but didn't experienced anything like this|date=4 June 2022|website=Hindustan Times|language=en|access-date=22 June 2022}}</ref> 2022 में, उन्होंने ''[[अनुपमा (2020 धारावाहिक)|अनुपमा]] की'' ग्यारह-एपिसोड प्रीक्वल वेब श्रृंखला ''[[अनुपमा: नमस्ते अमेरिका]]'' में वनराज शाह की अपनी भूमिका को दोहराया, जो [[डिज़्नी+ हॉटस्टार|डिज्नी + हॉटस्टार]] पर प्रसारित होता है।<ref name="Namaste America"/> 2023 में पांडे ने [[मदालसा शर्मा चक्रवर्ती]] अभिनीत अपना दूसरा एकल एकल ''दिल की तू ज़मीन का'' निर्माण किया।<ref>[https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/sudhanshu-pandey-to-feature-in-solo-single-dil-ki-tu-zameen-after-almost-five-years/amp_articleshow/99937580.cms]</ref> == व्यक्तिगत जीवन == पांडे की शादी मोना पांडे से हुई है और उनके दो बेटे निर्वान और विवान पांडे हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/sudhanshu-pandey-im-a-very-simple-person/1863722|title=Sudhanshu Pandey: I'm very simple person}} {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/relationships/love-sex/i-decided-that-she-was-the-one-for-me-sudhanshu-pandey/articleshow/18985940.cms|title=Sudhanshu Pandey speaks about his wife Mona Pandey, says "I decided that she was the one for me"|website=Times of India|language=en|access-date=2022-06-22}}</ref> == फिल्मोग्राफी == पांडे 2001 से 2005 तक ए बैंड ऑफ़ बॉयज़ का हिस्सा थे क्योंकि उन्होंने 2005 में ऑप्ट आउट किया था। === फिल्में === {| class="wikitable" !वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! टिप्पणियाँ |- | 2000 | ''[[खिलाड़ी 420]]'' | राहुल | |- | 2004 | ''किस किस को'' | सुधांशु माथुर | |- | | ''[[मदहोशी]]'' | विद्यार्थी | कैमिया |- | rowspan="3" | 2005 | ''[[पहचान (2005 फ़िल्म)|पहचान: सच्चाई का चेहरा]]'' | मिलिंद डी. खन्ना | |- | ''द मिथ'' | दसर मंदिर रक्षक कप्तान | |- | ''[[यकीन (2005 फ़िल्म)|यक़ीन]]'' | कबीर | |- | 2006 | ''मनोरंजन'' | विक्की | |- | 2007 | ''[[दस कहानियाँ (2007 फ़िल्म)|दस कहानियां]]'' | आदित्य सिंह | एंथोलॉजी फिल्म; खंड: "विवाह" |- | 2008 | ''[[सिंह इज़ किंग|सिंह इज किंग]]'' | रफ़्तार | |- | 2008 | ''धारा'' | सागर | |- | 2010 | ''स्काई की उम्मीद'' | राजेंद्र और वीर | दोहरी भूमिकाएँ: कॉमेडी फिल्म |- | 2011 | ''[[सिंघम]]'' | राकेश कदम | कैमिया |- | 2011 | ''एक नूर'' | रंजीत | |- | 2011 | ''[[मर्डर 2]]'' | इंस्पेक्टर सदा | |- | 2011 | ''टेल में ओह खुदा'' | कुंवर विराट प्रताप | |- | 2012 | ''बेखबर'' | |- | 2012 | ''बिल्ला II'' | अब्बासी | तमिल फिल्म<br /><br /><br /><br />नामांकित - नकारात्मक भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए SIIMA अवार्ड |- | 2013 | ''[[राजधानी एक्स्प्रेस (फ़िल्म)|राजधानी एक्सप्रेस]]'' | मुनीश | |- | 2014 | ''मेघामन'' | नारायण राणे | तमिल फिल्म |- | 2015 | ''[[चूड़ियाँ (2007 फ़िल्म)|चूरियां]]'' | अमन बराड़ | |- | rowspan="1" | 2017 | ''इन्द्रजित'' | कपिल शर्मा | तमिल फिल्म |- | rowspan="2" | 2018 | ''[[2.0 (फ़िल्म)|2.0]]'' | धीरेंद्र बोहरा | तमिल फिल्म |- | ''द बार'' | कबीर | लघु फिल्म |- | rowspan="3" | 2019 | ''बाइपास रोड'' | नारंग कपूर | |- | ''मनमधुदु 2'' | अमित | [[तेलुगू सिनेमा|तेलुगु फिल्म]] |- | ''सीजन्ड विथ लव'' | अर्जुन | लघु फिल्म |- | rowspan="3" | 2021 | ''[[राधे (2021 फिल्म)|राधे]]'' | दिलावर | |- | ''पोन मानिकवेल'' | बद्रीनाथ | [[कॉलीवुड|तमिल फिल्म]] |- | ''फितरत'' | नासिर | लघु फिल्म |- | 2022 | ''[[जर्सी (2022 फिल्म)|जर्सी]]'' | रणविजय | |} === वीडियो संगीत === {| class="wikitable" !वर्ष ! शीर्षक ! गायक ! टिप्पणियाँ |- | 1999 | मैखाने से शराब से | पंकज उधास | पंकज उधास एल्बम ''महेक'' का एक गीत |- | 2018 | ''तेरी अदा'' | सुधांशु पाण्डेय | |- | 2023 | ''दिल की तू ज़मीन'' | सुधांशु पाण्डेय | <ref>[https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/sudhanshu-pandey-to-feature-in-solo-single-dil-ki-tu-zameen-after-almost-five-years/amp_articleshow/99937580.cms]</ref> <ref>[https://m.timesofindia.com/videos/entertainment/music/hindi/check-out-latest-hindi-video-song-dil-ki-tu-zameen-sung-by-sudhanshu-pandey/videoshow/99984401.cms]</ref> |- |} === टेलीविजन === {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! टिप्पणियाँ |- | 1996 | ''बेटा'' | आकाश | |- | 1999 | ''[[कन्यादान (टीवी धारावाहिक)|कन्यादान]]'' | | |- | 2000 | ''[[रिश्ते (टीवी सीरीज)|रिश्ते]]'' | सूरज | खंड : ''लव हुआ'' |- | 2001-2003 | ''[[दिशायें (धारावाहिक)|दिशाएं]]'' | समीर (बाबा) | |- | 2002 | ''[[संजीवनी (टीवी श्रृंखला)|संजीवनी]]'' | विशाल कपूर | |- |- | 2002 | ''है ना बोलो बोलो'' | वह स्वयं | |- | 2002 | ''किस्मत कितना है दम'' | वह स्वयं | साथ में बैंड ऑफ बॉयज टीम |- | 2002 | ''कुक इट अप विथ तरला दलाल'' | मेज़बान | |- | 2006 | ''अकेला'' | रणवीर | मुख्य नेतृत्व |- | 2006 | ''[[मन में है विश्वास]]'' | विंग कमांडर शशिकांत ओक | एपिसोड उपस्थिति |- | 2009 | ''मोनिका मोगरे - केस फाइल्स'' | ऋतिक | नकारात्मक भूमिका |- | 2011 | ''[[झांसी की रानी (टीवी धारावाहिक)|झाँसी की रानी]]'' | युवराज | |- | 2012–2013 | ''[[एक वीर की अरदास...वीरा]]'' | संपूर्ण सिंह | |- | rowspan="2" | 2015 |- | ''[[सियासत]]'' | [[जहाँगीर|जहांगीर]] उर्फ सलीम | |- | 2015–2016 | ''[[चक्रवर्तीं अशोक सम्राट|चक्रवर्ती अशोक सम्राट]]'' | कीचक | |- | rowspan="3" | 2016 | ''[[तमन्ना (धारावाहिक)|तमन्ना]]'' | दिवाकर लिमये | |- | ''[[24 (भारतीय धारावाहिक)|24 (सीजन 2)]]'' | वेदांत आचार्य | |- | ''[[भारतवर्ष (टीवी सीरीज)|भारतवर्ष]]'' | [[शिवाजी]] | |- | 2020–मौजूदा | ''[[अनुपमा (2020 धारावाहिक)|अनुपमा]]'' | rowspan="2" | वनराज शाह | |- | 2022 | ''[[रविवार विद स्टार परिवार|रविवार स्टार परिवार के साथ]]'' | एपिसोड 1, 2, 4, 5, 7, 8, 9, 15 और 16 |} === वेब सीरीज === {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! टिप्पणियाँ |- | 2019 | ''जमाई 2.0'' | चीराम | |- | rowspan="2" | 2020 | [[हंड्रेड (टीवी श्रृंखला)|हंड्रेड]] | प्रवीन शुक्ला | <ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/television/report-raftaar-krsna-release-chaukanna-featuring-karan-wahi-inspired-by-hotstar-specials-hundred-2826382|title=Raftaar, Krsna release 'Chaukanna' featuring Karan Wahi; inspired by Hotstar Specials' 'Hundred'}}</ref> |- | ''द कैसीनो'' | शैलेन्द्र सिंह मारवाह | <ref>{{Cite news|url=https://www.filmfare.com/features/stars-of-zee5s-the-casino-slay-on-the-cover-of-filmfare-41517.html|title=Stars of ZEE5 The Casino slay on the cover of Filmfare}}</ref> |- | 2022 | ''[[अनुपमा: नमस्ते अमेरिका]]'' | वनराज "गुथलू" शाह | <ref name="Namaste America"/> |- | 2023 | ''ए डे टर्न्स डार्क'' | राधे | |- |} == डिस्कोग्राफी == {| class="wikitable" !वर्ष ! एल्बम ! ट्रैक ! टिप्पणियाँ |- |- | 2001 | ''ये भी वो भी'' | | [[ए बैंड्स ऑफ बॉयज]] का एक एल्बम |- |} === फिल्म संगीत === {| class="wikitable" !वर्ष ! एल्बम ! ट्रैक ! टिप्पणियाँ |- | 2007 | ''[[दस कहानियाँ (2007 फ़िल्म)|दस कहानियां]]'' | आजा सोनिये | |- |} === अविवाहित === {| class="wikitable" !वर्ष ! रास्ता ! कलाकार ! निर्माता ! गीतकार ! संदर्भ |- | 2018 | तेरी अदा | सुधांशु पांडे, मायरा सरीन | सुधांशु पाण्डेय | सुधांशु पांडे, रवि सिंघल | |- | 2023 | दिल की तू ज़मीन | सुधांशु पांडे, मदालसा शर्मा चक्रवर्ती | सुधांशु पाण्डेय | हिमांशु खोली | <ref>[ https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/sudhanshu-pandey-to-feature-in-solo-single-dil-ki-tu-zameen-after-almost-five-years/amp_articleshow/99937580.cms]</ref> <ref>[https://m.timesofindia.com/videos/entertainment/music/hindi/check-out-latest-hindi-video-song-dil-ki-tu-zameen-sung-by-sudhanshu-pandey/videoshow/99984401.cms]</ref> |} == पुरस्कार एवं नामांकन == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !वर्ष ! पुरस्कार ! वर्ग ! परिणाम ! संदर्भ। |- | 2012 | साउथ इंडियन इंटरनेशनल मूवी अवार्ड्स | एक नकारात्मक भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता | {{नामांकन}} | |- | 2020 | स्वर्ण पुरस्कार | गतिशील अभिनेता |{{Won}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/sudhanshu-pandey-calls-out-gold-awards-for-no-sanitisers-masks-at-event-viral-video-1744220-2020-11-26|title=Sudhanshu Pandey calls out Gold Awards for no sanitisers, masks at event. Viral video|website=India Today}}</ref> |- | 2021 | 20वां भारतीय टेलीविजन अकादमी पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता लोकप्रिय |{{Won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/ita-awards-2021-full-winners-list-out-surbhi-chandna-and-pratik-gandhi-win-big-1769533-2021-02-15|title=ITA Awards 2021 full winners list out. Surbhi Chandna and Pratik Gandhi win big|website=India Today}}</ref> |- | rowspan="3" | 2022 | 21वां भारतीय टेलीविजन अकादमी पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता जूरी | {{Won}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/indian-television-academy-ita-awards-winners-list-check-who-won-what-here-1646724656-1|title=Know the winners list of ITA 2022|date=8 March 2022|website=Jagran Josh|language=en|access-date=2022-03-09}}</ref> |- | स्वर्ण पुरस्कार | अग्रणी भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Pending}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.goldawards.in/|title=14th Boroplus Gold Awards, 2022: Check Out The List Of Nominees|website=Gold Awards|language=en|access-date=13 August 2022|archive-date=13 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220713002551/https://www.goldawards.in/|url-status=dead}}</ref> |- | 22वां भारतीय टेलीविजन अकादमी पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता लोकप्रिय- नाटक |{{नामांकन}} | <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/ita-awards-2022-complete-winners-list-varun-dhawan-nakuul-mehta-the-kashmir-files-win-big-8320262/|title=ITA Awards 2022 complete winners list: Varun Dhawan, Nakuul Mehta, The Kashmir Files win big|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-01-01}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{कॉमन्स श्रेणी}} * {{IMDb name|name=सुधांशु पाण्डे}} * {{इंस्टाग्राम|sudanshu_pandey}} [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] s4rmwwnd5jcdbe7mdxc9o31qn5azjlg लॉरेंस बिश्नोई 0 1469302 6632238 6631843 2026-10-23T08:59:30Z Rk1290 955353 /* */ 6632238 wikitext text/x-wiki {{Infobox serial killer |name=लॉरेंस बिश्नोई (राहड़) |subject_name= |native_name= |native_name_lang= |image= |image_name= |image_size= |caption=लॉरेंस बिश्नोई |birth_name= |birth_date={{birth date and age|1993|2|12|df=y}} |birth_place=[[फाजिल्का जिला]], [[पंजाब, भारत|पंजाब]], भारत |disappeared_date= |disappeared_place= |status= |death_date= |death_place= |death_cause= |cause= |restingplace= |nationality=[[भारत]]ीय |othername=बिशनोई (राहड़) |citizenship= |education= |alma_mater=[[डीएवी कॉलेज, चंडीगढ़|डीएवी कॉलेज]] ([[बी.ए.]])<br/> [[पंजाब विश्वविद्यालय]] ([[एल.एल.बी.]]) |occupation= |yearsactive=2010–वर्तमान |organization= |agent= |known_for= *[[सलमान ख़ान]] को जान से मारने की धमकी एवं योजना *[[सिद्धू मूसे वाला]] की हत्या की योजना<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/lawrence-bishnoi-admits-had-planned-to-kill-moosewala-but-executed-by-his-gang-members/articleshow/92288843.cms | title=लॉरेंस बिश्नोई ने मूसे वाला की हत्या की योजना बनाई थी, लेकिन उसके गिरोह के सदस्यों ने इसे अंजाम दिया &#124; चंडीगढ़ न्यूज़ - टाइम्स ऑफ़ इंडिया | website=[[टाइम्स ऑफ़ इंडिया]] | date=18 जून 2022 |access-date=4 मई 2024}}</ref> |known= |style= |networth= |height_cm= |title= |predecessor= |successor= |party= |opponents= |judicial_status= |criminal_status= |conviction_status= |parents= |relatives= |allegiance= |motive= |conviction= |criminal_charge= |charge= |trial= |criminal_penalty= |penalty= |sentence= |capture_status=[[कैद]] |wanted_by= |escaped= |victims= |country=[[भारत]] |states=[[पंजाब, भारत|पंजाब]]<br/>[[राजस्थान]]<br/>[[हरियाणा]] |imprisoned= }} '''लॉरेंस बिश्नोई''' (जन्म 12 फरवरी 1993 गाँव - दुतारावाली अबोहर, Dist - फाजिल्का, पंजाब) एक भारतीय गैंगस्टर है जो 2015 से जेल में बंद है। उस पर जबरन वसूली और हत्या सहित कई आपराधिक आरोप हैं, हालांकि उसने सभी आरोपों से इनकार किया है। कथित तौर पर उसका गिरोह भारत भर में सक्रिय 700 से अधिक शूटरों से जुड़ा हुआ है।<ref>{{Cite web|url=https://theasianpost.co.uk/notorious-gangster-threatens-to-kill-salman-khan/|title=Notorious gangster threatens to kill Salman Khan|date=2018-01-08|website=The Asian Post|access-date=2022-07-19|archive-date=5 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205020129/https://theasianpost.co.uk/notorious-gangster-threatens-to-kill-salman-khan/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/lawrence-bishnoi-sidhu-moose-wala-murder-earlier-threatened-salman-khan-life-7945017/|title=Lawrence Bishnoi, being investigated in the Sidhu Moose Wala murder, threatened Salman Khan's life in 2018: 'Jodhpur mein hi maarenge…'|date=2022-05-31|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/how-lawrence-bishnoi-fell-on-the-wrong-side-of-the-law/article65489111.ece|title=How Lawrence Bishnoi fell on the wrong side of the law|last=Anand|first=Jatin|date=2022-06-02|work=The Hindu|access-date=2022-06-03|last2=Sur|first2=Arnabjit|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name="ao">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/lawrence-bishnois-threat-to-kill-salman-khan-in-jodhpur-video-1956449-2022-05-31|title='Will kill Salman Khan in Jodhpur': Watch Lawrence Bishnoi's threat to Bollywood star in 2018 {{!}} Video|last=Ojha|first=Arvind|date=May 31, 2022|website=India Today|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन और शिक्षा == लॉरेंस बिश्नोई का जन्म 12 फरवरी 1993 को पंजाब के फाजिल्का जिले के दुतारावली गाँव में एक राहड़ गौत्र के 'जट्ट विशनोई' परिवार में हुआ था। उनके पिता, हरियाणा पुलिस में एक पूर्व कांस्टेबल, ने 1997 में नौकरी छोड़कर खेती करना शुरू कर दिया। बिश्नोई ने पंजाब के अबोहर में अपनी प्रारंभिक शिक्षा पूरी करने के बाद 2010 में डीएवी कॉलेज में पढ़ाई के लिए चंडीगढ़ का रुख किया।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/long-reads/lawrence-bishnoi-baba-siddique-canada-salman-khan-9627848/|title=Lawrence & Co: The gangster and his band of trusted lieutenants|date=2024-10-19|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-10-26}}</ref> 2011 में, पंजाब विश्वविद्यालय में पढ़ाई के दौरान, बिश्नोई छात्र राजनीति में सक्रिय हो गए और पंजाब विश्वविद्यालय कैंपस छात्र परिषद में शामिल हो गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/lawrence-bishnoi-whose-gang-shot-sidhu-moose-wala-1955873-2022-05-30|title=Who is Lawrence Bishnoi, whose gang shot Sidhu Moose Wala|date=2022-05-30|website=India Today|language=en|access-date=2024-10-26}}</ref> इस दौरान उनकी मुलाकात गोल्डी बराड़ से हुई, जो बाद में कुख्यात गैंगस्टर बन गया। दोनों ने विश्वविद्यालय की राजनीति में मिलकर सक्रिय रूप से भाग लेना शुरू किया। == बाबा सिद्दीकी हत्या == [[सलमान ख़ान|सलमान खान]] के साथ संबंध के कारण 12 अक्टूबर 2024 को '''बिश्नोई गैंग''' ने [[बाबा सिद्दीकी]] की हत्या के पीछे होने का दावा किया।{{who|date=October 2024}}.<ref>{{Cite web |date=13 October 2024 |title=Baba Siddique murder: Who is Lawrence Bishnoi, jailed gangster said to be involved in NCP leader’s killing? |url=https://www.financialexpress.com/india-news/baba-siddique-murder-who-is-lawrence-bishnoi-jailed-gangster-said-to-be-involved-in-ncp-leaders-killing/3638144/ |access-date=13 October 2024 |website=Financialexpress |language=en}}</ref> [[मुंबई पुलिस]] बिश्नोई को अपनी हिरासत में लेने के लिए आवेदन करती है, लेकिन फौजदारी कार्यविधि के तहत [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालय]] के आदेश पर हिरासत में देने से इनकार किया जाता है।<ref>{{Cite web |title=This Order Is Stopping Mumbai Police From Taking Lawrence Bishnoi's Custody |url=https://www.ndtv.com/india-news/lawrence-bishnoi-baba-siddique-killing-mumbai-police-this-order-is-stopping-mumbai-police-from-taking-lawrence-bishnois-custody-6792562 |access-date=2024-10-15 |website=NDTV.com}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] a52gu6owe0jchr5xg9vx8fgteiby4kj 6632241 6632238 2026-10-23T09:20:37Z Rk1290 955353 [[Special:Contributions/Rk1290|Rk1290]] ([[User talk:Rk1290|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6632238|6632238]] को पूर्ववत किया 6632241 wikitext text/x-wiki {{Infobox serial killer |name=लॉरेंस बिश्नोई (राहड़) |subject_name= |native_name= |native_name_lang= |image= |image_name= |image_size= |caption=लॉरेंस बिश्नोई |birth_name= |birth_date={{birth date and age|1993|2|12|df=y}} |birth_place=[[फाजिल्का जिला]], [[पंजाब, भारत|पंजाब]], भारत |disappeared_date= |disappeared_place= |status= |death_date= |death_place= |death_cause= |cause= |restingplace= |nationality=[[भारत]]ीय |othername=बिशनोई (राहड़) |citizenship= |education= |alma_mater=[[डीएवी कॉलेज, चंडीगढ़|डीएवी कॉलेज]] ([[बी.ए.]])<br/> [[पंजाब विश्वविद्यालय]] ([[एल.एल.बी.]]) |occupation= |yearsactive=2010–वर्तमान |organization= |agent= |known_for= *[[सलमान ख़ान]] को जान से मारने की धमकी *[[सिद्धू मूसे वाला]] की हत्या की योजना<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/lawrence-bishnoi-admits-had-planned-to-kill-moosewala-but-executed-by-his-gang-members/articleshow/92288843.cms | title=लॉरेंस बिश्नोई ने मूसे वाला की हत्या की योजना बनाई थी, लेकिन उसके गिरोह के सदस्यों ने इसे अंजाम दिया &#124; चंडीगढ़ न्यूज़ - टाइम्स ऑफ़ इंडिया | website=[[टाइम्स ऑफ़ इंडिया]] | date=18 जून 2022 |access-date=4 मई 2024}}</ref> |known= |style= |networth= |height_cm= |title= |predecessor= |successor= |party= |opponents= |judicial_status= |criminal_status= |conviction_status= |parents= |relatives= |allegiance= |motive= |conviction= |criminal_charge= |charge= |trial= |criminal_penalty= |penalty= |sentence= |capture_status=[[कैद]] |wanted_by= |escaped= |victims= |country=[[भारत]] |states=[[पंजाब, भारत|पंजाब]]<br/>[[राजस्थान]]<br/>[[हरियाणा]] |imprisoned= }} '''लॉरेंस बिश्नोई''' (जन्म 12 फरवरी 1993 गाँव - दुतारावाली अबोहर, Dist - फाजिल्का, पंजाब) एक भारतीय गैंगस्टर है जो 2015 से जेल में बंद है। उस पर जबरन वसूली और हत्या सहित कई आपराधिक आरोप हैं, हालांकि उसने सभी आरोपों से इनकार किया है। कथित तौर पर उसका गिरोह भारत भर में सक्रिय 700 से अधिक शूटरों से जुड़ा हुआ है।<ref>{{Cite web|url=https://theasianpost.co.uk/notorious-gangster-threatens-to-kill-salman-khan/|title=Notorious gangster threatens to kill Salman Khan|date=2018-01-08|website=The Asian Post|access-date=2022-07-19|archive-date=5 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205020129/https://theasianpost.co.uk/notorious-gangster-threatens-to-kill-salman-khan/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/lawrence-bishnoi-sidhu-moose-wala-murder-earlier-threatened-salman-khan-life-7945017/|title=Lawrence Bishnoi, being investigated in the Sidhu Moose Wala murder, threatened Salman Khan's life in 2018: 'Jodhpur mein hi maarenge…'|date=2022-05-31|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/how-lawrence-bishnoi-fell-on-the-wrong-side-of-the-law/article65489111.ece|title=How Lawrence Bishnoi fell on the wrong side of the law|last=Anand|first=Jatin|date=2022-06-02|work=The Hindu|access-date=2022-06-03|last2=Sur|first2=Arnabjit|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name="ao">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/lawrence-bishnois-threat-to-kill-salman-khan-in-jodhpur-video-1956449-2022-05-31|title='Will kill Salman Khan in Jodhpur': Watch Lawrence Bishnoi's threat to Bollywood star in 2018 {{!}} Video|last=Ojha|first=Arvind|date=May 31, 2022|website=India Today|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन और शिक्षा == लॉरेंस बिश्नोई का जन्म 12 फरवरी 1993 को पंजाब के फाजिल्का जिले के दुतारावली गाँव में एक राहड़ गौत्र के 'जट्ट विशनोई' परिवार में हुआ था। उनके पिता, हरियाणा पुलिस में एक पूर्व कांस्टेबल, ने 1997 में नौकरी छोड़कर खेती करना शुरू कर दिया। बिश्नोई ने पंजाब के अबोहर में अपनी प्रारंभिक शिक्षा पूरी करने के बाद 2010 में डीएवी कॉलेज में पढ़ाई के लिए चंडीगढ़ का रुख किया।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/long-reads/lawrence-bishnoi-baba-siddique-canada-salman-khan-9627848/|title=Lawrence & Co: The gangster and his band of trusted lieutenants|date=2024-10-19|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-10-26}}</ref> 2011 में, पंजाब विश्वविद्यालय में पढ़ाई के दौरान, बिश्नोई छात्र राजनीति में सक्रिय हो गए और पंजाब विश्वविद्यालय कैंपस छात्र परिषद में शामिल हो गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/lawrence-bishnoi-whose-gang-shot-sidhu-moose-wala-1955873-2022-05-30|title=Who is Lawrence Bishnoi, whose gang shot Sidhu Moose Wala|date=2022-05-30|website=India Today|language=en|access-date=2024-10-26}}</ref> इस दौरान उनकी मुलाकात गोल्डी बराड़ से हुई, जो बाद में कुख्यात गैंगस्टर बन गया। दोनों ने विश्वविद्यालय की राजनीति में मिलकर सक्रिय रूप से भाग लेना शुरू किया। == बाबा सिद्दीकी हत्या == [[सलमान ख़ान|सलमान खान]] के साथ संबंध के कारण 12 अक्टूबर 2024 को '''बिश्नोई गैंग''' ने [[बाबा सिद्दीकी]] की हत्या के पीछे होने का दावा किया।{{who|date=October 2024}}.<ref>{{Cite web |date=13 October 2024 |title=Baba Siddique murder: Who is Lawrence Bishnoi, jailed gangster said to be involved in NCP leader’s killing? |url=https://www.financialexpress.com/india-news/baba-siddique-murder-who-is-lawrence-bishnoi-jailed-gangster-said-to-be-involved-in-ncp-leaders-killing/3638144/ |access-date=13 October 2024 |website=Financialexpress |language=en}}</ref> [[मुंबई पुलिस]] बिश्नोई को अपनी हिरासत में लेने के लिए आवेदन करती है, लेकिन फौजदारी कार्यविधि के तहत [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालय]] के आदेश पर हिरासत में देने से इनकार किया जाता है।<ref>{{Cite web |title=This Order Is Stopping Mumbai Police From Taking Lawrence Bishnoi's Custody |url=https://www.ndtv.com/india-news/lawrence-bishnoi-baba-siddique-killing-mumbai-police-this-order-is-stopping-mumbai-police-from-taking-lawrence-bishnois-custody-6792562 |access-date=2024-10-15 |website=NDTV.com}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 8ci9cfydylvkl05rbi0fb2bjfqnywyl 6632242 6632241 2026-10-23T09:23:37Z Rk1290 955353 /* */ जब सलमान खान को मारने के लिए लॉरेंस बिश्नोई का पूरा प्लान था 'रेडी', जानिए फिर कैसे हुआ फेल - when gangster lawrence bishnoi had made a plan to kill salman khan sent shooter to recce bhaijaan home - News18 हिंदी https://hindi.news18.com/amp/news/delhi-ncr/when-gangster-lawrence-bishnoi-had-made-a-plan-to-kill-salman-khan-sent-shooter-to-recce-bhaijaan-home-4301512.html 6632242 wikitext text/x-wiki {{Infobox serial killer |name=लॉरेंस बिश्नोई (राहड़) |subject_name= |native_name= |native_name_lang= |image= |image_name= |image_size= |caption=लॉरेंस बिश्नोई |birth_name= |birth_date={{birth date and age|1993|2|12|df=y}} |birth_place=[[फाजिल्का जिला]], [[पंजाब, भारत|पंजाब]], भारत |disappeared_date= |disappeared_place= |status= |death_date= |death_place= |death_cause= |cause= |restingplace= |nationality=[[भारत]]ीय |othername=बिशनोई (राहड़) |citizenship= |education= |alma_mater=[[डीएवी कॉलेज, चंडीगढ़|डीएवी कॉलेज]] ([[बी.ए.]])<br/> [[पंजाब विश्वविद्यालय]] ([[एल.एल.बी.]]) |occupation= |yearsactive=2010–वर्तमान |organization= |agent= |known_for= *[[सलमान ख़ान]] को जान से मारने की धमकी एवं योजना *[[सिद्धू मूसे वाला]] की हत्या की योजना<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/lawrence-bishnoi-admits-had-planned-to-kill-moosewala-but-executed-by-his-gang-members/articleshow/92288843.cms | title=लॉरेंस बिश्नोई ने मूसे वाला की हत्या की योजना बनाई थी, लेकिन उसके गिरोह के सदस्यों ने इसे अंजाम दिया &#124; चंडीगढ़ न्यूज़ - टाइम्स ऑफ़ इंडिया | website=[[टाइम्स ऑफ़ इंडिया]] | date=18 जून 2022 |access-date=4 मई 2024}}</ref> |known= |style= |networth= |height_cm= |title= |predecessor= |successor= |party= |opponents= |judicial_status= |criminal_status= |conviction_status= |parents= |relatives= |allegiance= |motive= |conviction= |criminal_charge= |charge= |trial= |criminal_penalty= |penalty= |sentence= |capture_status=[[कैद]] |wanted_by= |escaped= |victims= |country=[[भारत]] |states=[[पंजाब, भारत|पंजाब]]<br/>[[राजस्थान]]<br/>[[हरियाणा]] |imprisoned= }} '''लॉरेंस बिश्नोई''' (जन्म 12 फरवरी 1993 गाँव - दुतारावाली अबोहर, Dist - फाजिल्का, पंजाब) एक भारतीय गैंगस्टर है जो 2015 से जेल में बंद है। उस पर जबरन वसूली और हत्या सहित कई आपराधिक आरोप हैं, हालांकि उसने सभी आरोपों से इनकार किया है। कथित तौर पर उसका गिरोह भारत भर में सक्रिय 700 से अधिक शूटरों से जुड़ा हुआ है।<ref>{{Cite web|url=https://theasianpost.co.uk/notorious-gangster-threatens-to-kill-salman-khan/|title=Notorious gangster threatens to kill Salman Khan|date=2018-01-08|website=The Asian Post|access-date=2022-07-19|archive-date=5 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205020129/https://theasianpost.co.uk/notorious-gangster-threatens-to-kill-salman-khan/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/lawrence-bishnoi-sidhu-moose-wala-murder-earlier-threatened-salman-khan-life-7945017/|title=Lawrence Bishnoi, being investigated in the Sidhu Moose Wala murder, threatened Salman Khan's life in 2018: 'Jodhpur mein hi maarenge…'|date=2022-05-31|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/how-lawrence-bishnoi-fell-on-the-wrong-side-of-the-law/article65489111.ece|title=How Lawrence Bishnoi fell on the wrong side of the law|last=Anand|first=Jatin|date=2022-06-02|work=The Hindu|access-date=2022-06-03|last2=Sur|first2=Arnabjit|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name="ao">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/lawrence-bishnois-threat-to-kill-salman-khan-in-jodhpur-video-1956449-2022-05-31|title='Will kill Salman Khan in Jodhpur': Watch Lawrence Bishnoi's threat to Bollywood star in 2018 {{!}} Video|last=Ojha|first=Arvind|date=May 31, 2022|website=India Today|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन और शिक्षा == लॉरेंस बिश्नोई का जन्म 12 फरवरी 1993 को पंजाब के फाजिल्का जिले के दुतारावली गाँव में एक राहड़ गौत्र के 'जट्ट विशनोई' परिवार में हुआ था। उनके पिता, हरियाणा पुलिस में एक पूर्व कांस्टेबल, ने 1997 में नौकरी छोड़कर खेती करना शुरू कर दिया। बिश्नोई ने पंजाब के अबोहर में अपनी प्रारंभिक शिक्षा पूरी करने के बाद 2010 में डीएवी कॉलेज में पढ़ाई के लिए चंडीगढ़ का रुख किया।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/long-reads/lawrence-bishnoi-baba-siddique-canada-salman-khan-9627848/|title=Lawrence & Co: The gangster and his band of trusted lieutenants|date=2024-10-19|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-10-26}}</ref> 2011 में, पंजाब विश्वविद्यालय में पढ़ाई के दौरान, बिश्नोई छात्र राजनीति में सक्रिय हो गए और पंजाब विश्वविद्यालय कैंपस छात्र परिषद में शामिल हो गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/lawrence-bishnoi-whose-gang-shot-sidhu-moose-wala-1955873-2022-05-30|title=Who is Lawrence Bishnoi, whose gang shot Sidhu Moose Wala|date=2022-05-30|website=India Today|language=en|access-date=2024-10-26}}</ref> इस दौरान उनकी मुलाकात गोल्डी बराड़ से हुई, जो बाद में कुख्यात गैंगस्टर बन गया। दोनों ने विश्वविद्यालय की राजनीति में मिलकर सक्रिय रूप से भाग लेना शुरू किया। == बाबा सिद्दीकी हत्या == [[सलमान ख़ान|सलमान खान]] के साथ संबंध के कारण 12 अक्टूबर 2024 को '''बिश्नोई गैंग''' ने [[बाबा सिद्दीकी]] की हत्या के पीछे होने का दावा किया।{{who|date=October 2024}}.<ref>{{Cite web |date=13 October 2024 |title=Baba Siddique murder: Who is Lawrence Bishnoi, jailed gangster said to be involved in NCP leader’s killing? |url=https://www.financialexpress.com/india-news/baba-siddique-murder-who-is-lawrence-bishnoi-jailed-gangster-said-to-be-involved-in-ncp-leaders-killing/3638144/ |access-date=13 October 2024 |website=Financialexpress |language=en}}</ref> [[मुंबई पुलिस]] बिश्नोई को अपनी हिरासत में लेने के लिए आवेदन करती है, लेकिन फौजदारी कार्यविधि के तहत [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालय]] के आदेश पर हिरासत में देने से इनकार किया जाता है।<ref>{{Cite web |title=This Order Is Stopping Mumbai Police From Taking Lawrence Bishnoi's Custody |url=https://www.ndtv.com/india-news/lawrence-bishnoi-baba-siddique-killing-mumbai-police-this-order-is-stopping-mumbai-police-from-taking-lawrence-bishnois-custody-6792562 |access-date=2024-10-15 |website=NDTV.com}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] a52gu6owe0jchr5xg9vx8fgteiby4kj 6632244 6632242 2026-10-23T09:33:41Z Rk1290 955353 /* */ दो शब्दों की सुधार 6632244 wikitext text/x-wiki {{Infobox serial killer |name=लॉरेंस बिश्नोई (राहड़) |subject_name= |native_name= |native_name_lang= |image= |image_name= |image_size= |caption=लॉरेंस बिश्नोई |birth_name= |birth_date={{birth date and age|1993|2|12|df=y}} |birth_place=[[फाजिल्का जिला]], [[पंजाब, भारत|पंजाब]], भारत |disappeared_date= |disappeared_place= |status= |death_date= |death_place= |death_cause= |cause= |restingplace= |nationality=[[भारत]]ीय |othername=बिशनोई (राहड़) |citizenship= |education= |alma_mater=[[डीएवी कॉलेज, चंडीगढ़|डीएवी कॉलेज]] ([[बी.ए.]])<br/> [[पंजाब विश्वविद्यालय]] ([[एल.एल.बी.]]) |occupation= |yearsactive=2010–वर्तमान |organization= |agent= |known_for= *[[सलमान ख़ान]] को जान से मारने की धमकी एवं योजना जब सलमान खान को मारने के लिए लॉरेंस बिश्नोई का पूरा प्लान था 'रेडी', जानिए फिर कैसे हुआ फेल - when gangster lawrence bishnoi had made a plan to kill salman khan sent shooter to recce bhaijaan home - News18 हिंदी https://hindi.news18.com/amp/news/delhi-ncr/when-gangster-lawrence-bishnoi-had-made-a-plan-to-kill-salman-khan-sent-shooter-to-recce-bhaijaan-home-4301512.html *[[सिद्धू मूसे वाला]] की हत्या की योजना<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/lawrence-bishnoi-admits-had-planned-to-kill-moosewala-but-executed-by-his-gang-members/articleshow/92288843.cms | title=लॉरेंस बिश्नोई ने मूसे वाला की हत्या की योजना बनाई थी, लेकिन उसके गिरोह के सदस्यों ने इसे अंजाम दिया &#124; चंडीगढ़ न्यूज़ - टाइम्स ऑफ़ इंडिया | website=[[टाइम्स ऑफ़ इंडिया]] | date=18 जून 2022 |access-date=4 मई 2024}}</ref> |known= |style= |networth= |height_cm= |title= |predecessor= |successor= |party= |opponents= |judicial_status= |criminal_status= |conviction_status= |parents= |relatives= |allegiance= |motive= |conviction= |criminal_charge= |charge= |trial= |criminal_penalty= |penalty= |sentence= |capture_status=[[कैद]] |wanted_by= |escaped= |victims= |country=[[भारत]] |states=[[पंजाब, भारत|पंजाब]]<br/>[[राजस्थान]]<br/>[[हरियाणा]] |imprisoned= }} '''लॉरेंस बिश्नोई''' (जन्म 12 फरवरी 1993 गाँव - दुतारावाली अबोहर, Dist - फाजिल्का, पंजाब) एक भारतीय गैंगस्टर है जो 2015 से जेल में बंद है। उस पर जबरन वसूली और हत्या सहित कई आपराधिक आरोप हैं, हालांकि उसने सभी आरोपों से इनकार किया है। कथित तौर पर उसका गिरोह भारत भर में सक्रिय 700 से अधिक शूटरों से जुड़ा हुआ है।<ref>{{Cite web|url=https://theasianpost.co.uk/notorious-gangster-threatens-to-kill-salman-khan/|title=Notorious gangster threatens to kill Salman Khan|date=2018-01-08|website=The Asian Post|access-date=2022-07-19|archive-date=5 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205020129/https://theasianpost.co.uk/notorious-gangster-threatens-to-kill-salman-khan/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/lawrence-bishnoi-sidhu-moose-wala-murder-earlier-threatened-salman-khan-life-7945017/|title=Lawrence Bishnoi, being investigated in the Sidhu Moose Wala murder, threatened Salman Khan's life in 2018: 'Jodhpur mein hi maarenge…'|date=2022-05-31|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/how-lawrence-bishnoi-fell-on-the-wrong-side-of-the-law/article65489111.ece|title=How Lawrence Bishnoi fell on the wrong side of the law|last=Anand|first=Jatin|date=2022-06-02|work=The Hindu|access-date=2022-06-03|last2=Sur|first2=Arnabjit|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name="ao">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/lawrence-bishnois-threat-to-kill-salman-khan-in-jodhpur-video-1956449-2022-05-31|title='Will kill Salman Khan in Jodhpur': Watch Lawrence Bishnoi's threat to Bollywood star in 2018 {{!}} Video|last=Ojha|first=Arvind|date=May 31, 2022|website=India Today|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन और शिक्षा == लॉरेंस बिश्नोई का जन्म 12 फरवरी 1993 को पंजाब के फाजिल्का जिले के दुतारावली गाँव में एक राहड़ गौत्र के 'जट्ट विशनोई' परिवार में हुआ था। उनके पिता, हरियाणा पुलिस में एक पूर्व कांस्टेबल, ने 1997 में नौकरी छोड़कर खेती करना शुरू कर दिया। बिश्नोई ने पंजाब के अबोहर में अपनी प्रारंभिक शिक्षा पूरी करने के बाद 2010 में डीएवी कॉलेज में पढ़ाई के लिए चंडीगढ़ का रुख किया।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/long-reads/lawrence-bishnoi-baba-siddique-canada-salman-khan-9627848/|title=Lawrence & Co: The gangster and his band of trusted lieutenants|date=2024-10-19|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-10-26}}</ref> 2011 में, पंजाब विश्वविद्यालय में पढ़ाई के दौरान, बिश्नोई छात्र राजनीति में सक्रिय हो गए और पंजाब विश्वविद्यालय कैंपस छात्र परिषद में शामिल हो गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/lawrence-bishnoi-whose-gang-shot-sidhu-moose-wala-1955873-2022-05-30|title=Who is Lawrence Bishnoi, whose gang shot Sidhu Moose Wala|date=2022-05-30|website=India Today|language=en|access-date=2024-10-26}}</ref> इस दौरान उनकी मुलाकात गोल्डी बराड़ से हुई, जो बाद में कुख्यात गैंगस्टर बन गया। दोनों ने विश्वविद्यालय की राजनीति में मिलकर सक्रिय रूप से भाग लेना शुरू किया। == बाबा सिद्दीकी हत्या == [[सलमान ख़ान|सलमान खान]] के साथ संबंध के कारण 12 अक्टूबर 2024 को '''बिश्नोई गैंग''' ने [[बाबा सिद्दीकी]] की हत्या के पीछे होने का दावा किया।{{who|date=October 2024}}.<ref>{{Cite web |date=13 October 2024 |title=Baba Siddique murder: Who is Lawrence Bishnoi, jailed gangster said to be involved in NCP leader’s killing? |url=https://www.financialexpress.com/india-news/baba-siddique-murder-who-is-lawrence-bishnoi-jailed-gangster-said-to-be-involved-in-ncp-leaders-killing/3638144/ |access-date=13 October 2024 |website=Financialexpress |language=en}}</ref> [[मुंबई पुलिस]] बिश्नोई को अपनी हिरासत में लेने के लिए आवेदन करती है, लेकिन फौजदारी कार्यविधि के तहत [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालय]] के आदेश पर हिरासत में देने से इनकार किया जाता है।<ref>{{Cite web |title=This Order Is Stopping Mumbai Police From Taking Lawrence Bishnoi's Custody |url=https://www.ndtv.com/india-news/lawrence-bishnoi-baba-siddique-killing-mumbai-police-this-order-is-stopping-mumbai-police-from-taking-lawrence-bishnois-custody-6792562 |access-date=2024-10-15 |website=NDTV.com}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] mcv9q0i1y845cts9kficr636vzrttpp भजन लाल शर्मा 0 1500296 6632031 6598533 2026-10-22T13:08:53Z ~2026-56378-87 955195 /* */ 6632031 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Jagdish sahu | country = {{flag|India}} | image = Bhajan Lal Sharma and deputies meets VP of India.jpg | office = 14वें [[राजस्थान के मुख्यमंत्री]] | status = [[Designate]] | termstart = 15 दिसंबर 2023 | termend = | governor = [[कलराज मिश्र]] | predecessor = [[अशोक गहलोत]] | deputy = {{bulletedlist|[[प्रेम चंद बैरवा]]|[[दिया कुमारी]]}} | successor = | constituency1 = [[सांगानेर|सांगानेर]] | office1 = [[राजस्थान विधान सभा]] के सदस्य | term_start1 = 3 दिसंबर 2023 | term_end1 = | predecessor1 = अशोक लाहोटी | successor1 = | source = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | birth_name = | birth_place = [[नदबई|अटारी बछामदी नदबई]], [[भरतपुर जिला|भरतपुर]], भारत | birth_date = {{Birth date and age|1967|12|15|df=y}}<ref>{{cite news|title=Residents want Bhajan Lal to celebrate his birthday with them|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/residents-want-cm-designate-bhajan-lal-sharma-to-celebrate-his-birthday-with-them/articleshow/105943315.cms|access-date=13 December 2023|work=[[The Times of India]]|date=13 December 2023}}</ref> | nationality = [[भारतीय]] | occupation = व्यवसायी | profession = राजनीतिज्ञ | age = 54 | alma_mater = [[राजस्थान विश्वविद्यालय]]<ref name="The Indian Express-BLSharma">{{Cite news|last1=Mukherjee|first1=Deep|title=Meet BJP's new Rajasthan CM Bhajan Lal Sharma: Debutant MLA, party man close to RSS|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/who-is-bhajanlal-sharma-new-rajasthan-chief-minister-9065190/|access-date=12 Dec 2023|work=[[The Indian Express]]}}</ref> | education = [[राजनीति विज्ञान]] में एम.ए. | Instagram = @bjpbhajanlal | Twitter = @BhajanlalBjp | Religion = हिंदू | Facebook = @BhajanLalBJP }} भजनलाल शर्मा (जन्म 15 दिसंबर 1967) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं जो दिसंबर 2023 से राजस्थान के 14वें मुख्यमंत्री के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/india/bhajan-lal-sharma-takes-over-as-rajasthan-chief-minister-on-his-birthday-bjp-top-brass-attend-oath-ceremony/cid/1987101|title=Bhajan Lal Sharma takes over as Rajasthan chief minister on his birthday, BJP top brass attend oath ceremony|website=telegraphindia.com|access-date=2023-12-15}}</ref> वह 16वीं राजस्थान विधान सभा के सदस्य हैं और [[सांगानेर विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सांगानेर निर्वाचन क्षेत्र]] का प्रतिनिधित्व करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/rajasthan/jaipur/rajasthan-election-2023-bhajan-lal-sharma-said-bjp-unit-is-hundred-steps-ahead-of-congress-2023-04-26|title=Jaipur: State General Secretary of BJP Bhajan Lal|publisher=Amar Ujala|access-date = 2023-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/AcResultGenDecNew2023/partywisewinresult-369S20.htm|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2023-12-12}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == भरतपुर के नदबई के अटारी-बछामदी गांव में किशन स्वरूप शर्मा और गोमती देवी के घर हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/who-is-bhajanlal-sharma-new-rajasthan-chief-minister-9065190/|title=Meet BJP’s new Rajasthan CM Bhajan Lal Sharma: Debutant MLA, party man close to RSS|last=Mukherjee|first=Deep|date=2023-12-12|website=indianexpress.com|language=en|access-date=2023-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/rajasthan/bhajan-lal-sharma-family-chief-minister-of-rajasthan-sons-do-this-work-2023-12-12-1007909|title=राजस्थान के नए मुख्यमंत्री भजन लाल शर्मा के परिवार में कौन-कौन है? बेटे करते हैं ये काम|last=Bhattacharya|first=Manish|date=2023-12-12|website=indiatv.in|language=hi|access-date=2023-12-13}}</ref> == राजनीतिक करियर == शर्मा ने अपने राजनीतिक जीवन की शुरुआत स्कूल के दिनों से ही राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ की छात्र शाखा अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद के माध्यम से की थी। बाद में वह वहां जिला सह-संयोजक और सह-जिला प्रमुख बने।<ref name="The Indian Express-BLSharma" /> वह भारतीय जनता युवा मोर्चा में भी शामिल हो गए और 27 साल की उम्र में अपने पैतृक गांव के सरपंच बन गए।<ref name="The Indian Express-BLSharma" /> उन्होंने 2003 के विधानसभा चुनाव में राजस्थान सामाजिक न्याय मंच (आरएसएनएम) के टिकट पर भरतपुर के नदबई विधानसभा क्षेत्र से चुनाव लड़ा था, लेकिन वह हार गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-is-bhajan-lal-sharma-bjps-pick-for-rajasthan-chief-minister-101702378923568.html|title=Who is Bhajan Lal Sharma, BJP's pick for Rajasthan chief minister? Check wealth, education details|date=2023-12-12|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-12-12}}</ref> 2023 के राजस्थान विधानसभा चुनाव के बाद, उन्हें सांगानेर विधानसभा क्षेत्र से विधायक के रूप में चुना गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/elections/rajasthan-assembly/bhajan-lal-sharma-chief-minister-of-rajasthan/article67630427.ece|title=Bhajan Lal Sharma to be Chief Minister of Rajasthan|website=The Hindu Bureau|date=2023-12-12|access-date=2023-12-12|language=en-IN}}</ref><ref name="vns">{{Cite web|url=https://www.livemint.com/politics/news/rajasthan-news-former-cm-vasundhara-raje-suggested-bhajanlal-sharmas-name-for-cm-post-says-rajnath-singh-11702378556903.html|title=Rajasthan news: Vasundhara Raje suggested Bhajanlal Sharma's name for CM post|last=Kumar|first=Devesh|date=2023-12-12|website=mint|language=en|access-date=2023-12-12}}</ref> == चुनाव परिणाम == {| class="wikitable sortable" |+ 2023 सांगानेर विधानसभा क्षेत्र चुनाव परिणाम<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/rajasthan/constituency-show/sanganer | title=Sanganer Constituency Election Results 2023: Sanganer Assembly Seat Details, MLA Candidates & Winner | website=[[The Times of India]] }}</ref> |- ! वर्ष !! विधानसभा क्षेत्र !! उम्मीदवार !! पार्टी !! वोट !! प्रतिशत !! परिणाम |- |- | 2023 || सांगानेर || भजन लाल शर्मा || {{flagicon image|BJP flag.svg}} भाजपा || 145,162 || 58.44% || निर्वाचित |- | 2023 || सांगानेर || पुष्पेंद्र भारद्वाज || {{flagicon image|Indian_National_Congress_Flag.svg}} कांग्रेस || 97,081 || 39.08% || उपविजेता |- | 2023 || सांगानेर || अमित दाधीच || आरएलपी || 1,426 || 0.57% || पराजित |} == राजस्थान के मुख्यमंत्री == {{see also|राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची}} 12 दिसंबर 2023 को, भजन लाल शर्मा को राजस्थान के मुख्यमंत्री के रूप में चुना गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhajanlal-sharma-elected-new-rajasthan-chief-minister-2475058-2023-12-12|title=Bhajan Lal Sharma is next Rajasthan Chief Minister, Vasundhara Raje proposes name|date=12 December 2023|language=en|website=India Today}}</ref> 15 दिसंबर 2023 को, उन्होंने मुख्यमंत्री पद की शपथ ली। साथ ही, उनके साथ दो उपमुख्यमंत्री, [[दीया कुमारी]] और [[प्रेमचन्द बैरवा|प्रेम चंद बैरवा]], ने भी शपथ ली।<ref>{{Cite web|url=https://dipr.rajasthan.gov.in/press-release-detail/127687/85|title=सूचना एवं जनसम्पर्क विभाग, राजस्थान सरकार।|website=dipr.rajasthan.gov.in|access-date=2023-12-15}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == भजन लाल शादीशुदा हैं और उनके दो बेटे हैं। उनका बड़ा बेटा अभिषेक शर्मा प्राइवेट नौकरी करता है, जबकि उनका छोटा बेटा कुणाल शर्मा एमबीबीएस की पढ़ाई कर डॉक्टर है।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/rajasthan/bhajan-lal-sharma-family-chief-minister-of-rajasthan-sons-do-this-work-2023-12-12-1007909|title=राजस्थान के नए मुख्यमंत्री भजन लाल शर्मा के परिवार में कौन-कौन है? बेटे करते हैं ये काम|date=2023-12-12|website=indiatv.in|language=hi|access-date=2023-12-13}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[राजस्थान सरकार]] * [[दीया कुमारी]] * [[प्रेमचन्द बैरवा]] * [[राजस्थान विधान सभा]] * [[राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची]] * [[राजस्थान विधानसभा चुनाव 2023]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef | before = [[अशोक गहलोत]] }} {{s-ttl | title = [[राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची|राजस्थान के मुख्यमंत्री]] | years = 2023–वर्तमान }} {{s-inc}} {{s-off}} {{s-bef | before = अशोक लाहोटी }} {{s-ttl | title = [[सांगानेर विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सांगानेर विधानसभा क्षेत्र]] से [[राजस्थान विधान सभा]] के सदस्य | years = 2023–वर्तमान }} {{s-inc}} {{s-end}} {{साँचा:राजस्थान_के_मुख्यमंत्री}} [[श्रेणी:राजस्थान के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोग]] [[श्रेणी:राजस्थान विधानसभा के विधायक]] [[श्रेणी:राजस्थान विधायक 2023–2028]] mglxsrps6k1pi1os4sv7hz5vm9drvfu 6632032 6632031 2026-10-22T13:09:39Z ~2026-56378-87 955195 /* */ 6632032 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Jagdish sahu | country = {{flag|India}} | image = Bhajan Lal Sharma and deputies meets VP of India.jpg | office = 14वें [[राजस्थान के मुख्यमंत्री]] | status = [[Designate]] | termstart = 15 दिसंबर 2023 | termend = | governor = [[कलराज मिश्र]] | predecessor = [[अशोक गहलोत]] | deputy = {{bulletedlist|[[प्रेम चंद बैरवा]]|[[दिया कुमारी]]}} | successor = | constituency1 = [[सांगानेर|सांगानेर]] | office1 = [[राजस्थान विधान सभा]] के सदस्य | term_start1 = 3 दिसंबर 2023 | term_end1 = | predecessor1 = अशोक लाहोटी | successor1 = | source = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | birth_name = | birth_place = [[नदबई|अटारी बछामदी नदबई]], [[भरतपुर जिला|भरतपुर]], भारत | birth_date = {{Birth date and age|1967|12|15|df=y}}<ref>{{cite news|title=Residents want Bhajan Lal to celebrate his birthday with them|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/residents-want-cm-designate-bhajan-lal-sharma-to-celebrate-his-birthday-with-them/articleshow/105943315.cms|access-date=13 December 2023|work=[[The Times of India]]|date=13 December 2023}}</ref> | nationality = [[भारतीय]] | occupation = व्यवसायी | profession = राजनीतिज्ञ | age = 54 | alma_mater = [[राजस्थान विश्वविद्यालय]]<ref name="The Indian Express-BLSharma">{{Cite news|last1=Mukherjee|first1=Deep|title=Meet BJP's new Rajasthan CM Bhajan Lal Sharma: Debutant MLA, party man close to RSS|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/who-is-bhajanlal-sharma-new-rajasthan-chief-minister-9065190/|access-date=12 Dec 2023|work=[[The Indian Express]]}}</ref> | education = [[राजनीति विज्ञान]] में एम.ए. | Instagram = @bjpbhajanlal | Twitter = @BhajanlalBjp | Religion = हिंदू | Facebook = @BhajanLalBJP }} Jagdish sahu (जन्म 15 दिसंबर 1967) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं जो दिसंबर 2023 से राजस्थान के 14वें मुख्यमंत्री के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/india/bhajan-lal-sharma-takes-over-as-rajasthan-chief-minister-on-his-birthday-bjp-top-brass-attend-oath-ceremony/cid/1987101|title=Bhajan Lal Sharma takes over as Rajasthan chief minister on his birthday, BJP top brass attend oath ceremony|website=telegraphindia.com|access-date=2023-12-15}}</ref> वह 16वीं राजस्थान विधान सभा के सदस्य हैं और [[सांगानेर विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सांगानेर निर्वाचन क्षेत्र]] का प्रतिनिधित्व करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/rajasthan/jaipur/rajasthan-election-2023-bhajan-lal-sharma-said-bjp-unit-is-hundred-steps-ahead-of-congress-2023-04-26|title=Jaipur: State General Secretary of BJP Bhajan Lal|publisher=Amar Ujala|access-date = 2023-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/AcResultGenDecNew2023/partywisewinresult-369S20.htm|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2023-12-12}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == भरतपुर के नदबई के अटारी-बछामदी गांव में किशन स्वरूप शर्मा और गोमती देवी के घर हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/who-is-bhajanlal-sharma-new-rajasthan-chief-minister-9065190/|title=Meet BJP’s new Rajasthan CM Bhajan Lal Sharma: Debutant MLA, party man close to RSS|last=Mukherjee|first=Deep|date=2023-12-12|website=indianexpress.com|language=en|access-date=2023-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/rajasthan/bhajan-lal-sharma-family-chief-minister-of-rajasthan-sons-do-this-work-2023-12-12-1007909|title=राजस्थान के नए मुख्यमंत्री भजन लाल शर्मा के परिवार में कौन-कौन है? बेटे करते हैं ये काम|last=Bhattacharya|first=Manish|date=2023-12-12|website=indiatv.in|language=hi|access-date=2023-12-13}}</ref> == राजनीतिक करियर == शर्मा ने अपने राजनीतिक जीवन की शुरुआत स्कूल के दिनों से ही राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ की छात्र शाखा अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद के माध्यम से की थी। बाद में वह वहां जिला सह-संयोजक और सह-जिला प्रमुख बने।<ref name="The Indian Express-BLSharma" /> वह भारतीय जनता युवा मोर्चा में भी शामिल हो गए और 27 साल की उम्र में अपने पैतृक गांव के सरपंच बन गए।<ref name="The Indian Express-BLSharma" /> उन्होंने 2003 के विधानसभा चुनाव में राजस्थान सामाजिक न्याय मंच (आरएसएनएम) के टिकट पर भरतपुर के नदबई विधानसभा क्षेत्र से चुनाव लड़ा था, लेकिन वह हार गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-is-bhajan-lal-sharma-bjps-pick-for-rajasthan-chief-minister-101702378923568.html|title=Who is Bhajan Lal Sharma, BJP's pick for Rajasthan chief minister? Check wealth, education details|date=2023-12-12|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-12-12}}</ref> 2023 के राजस्थान विधानसभा चुनाव के बाद, उन्हें सांगानेर विधानसभा क्षेत्र से विधायक के रूप में चुना गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/elections/rajasthan-assembly/bhajan-lal-sharma-chief-minister-of-rajasthan/article67630427.ece|title=Bhajan Lal Sharma to be Chief Minister of Rajasthan|website=The Hindu Bureau|date=2023-12-12|access-date=2023-12-12|language=en-IN}}</ref><ref name="vns">{{Cite web|url=https://www.livemint.com/politics/news/rajasthan-news-former-cm-vasundhara-raje-suggested-bhajanlal-sharmas-name-for-cm-post-says-rajnath-singh-11702378556903.html|title=Rajasthan news: Vasundhara Raje suggested Bhajanlal Sharma's name for CM post|last=Kumar|first=Devesh|date=2023-12-12|website=mint|language=en|access-date=2023-12-12}}</ref> == चुनाव परिणाम == {| class="wikitable sortable" |+ 2023 सांगानेर विधानसभा क्षेत्र चुनाव परिणाम<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/rajasthan/constituency-show/sanganer | title=Sanganer Constituency Election Results 2023: Sanganer Assembly Seat Details, MLA Candidates & Winner | website=[[The Times of India]] }}</ref> |- ! वर्ष !! विधानसभा क्षेत्र !! उम्मीदवार !! पार्टी !! वोट !! प्रतिशत !! परिणाम |- |- | 2023 || सांगानेर || भजन लाल शर्मा || {{flagicon image|BJP flag.svg}} भाजपा || 145,162 || 58.44% || निर्वाचित |- | 2023 || सांगानेर || पुष्पेंद्र भारद्वाज || {{flagicon image|Indian_National_Congress_Flag.svg}} कांग्रेस || 97,081 || 39.08% || उपविजेता |- | 2023 || सांगानेर || अमित दाधीच || आरएलपी || 1,426 || 0.57% || पराजित |} == राजस्थान के मुख्यमंत्री == {{see also|राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची}} 12 दिसंबर 2023 को, भजन लाल शर्मा को राजस्थान के मुख्यमंत्री के रूप में चुना गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhajanlal-sharma-elected-new-rajasthan-chief-minister-2475058-2023-12-12|title=Bhajan Lal Sharma is next Rajasthan Chief Minister, Vasundhara Raje proposes name|date=12 December 2023|language=en|website=India Today}}</ref> 15 दिसंबर 2023 को, उन्होंने मुख्यमंत्री पद की शपथ ली। साथ ही, उनके साथ दो उपमुख्यमंत्री, [[दीया कुमारी]] और [[प्रेमचन्द बैरवा|प्रेम चंद बैरवा]], ने भी शपथ ली।<ref>{{Cite web|url=https://dipr.rajasthan.gov.in/press-release-detail/127687/85|title=सूचना एवं जनसम्पर्क विभाग, राजस्थान सरकार।|website=dipr.rajasthan.gov.in|access-date=2023-12-15}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == भजन लाल शादीशुदा हैं और उनके दो बेटे हैं। उनका बड़ा बेटा अभिषेक शर्मा प्राइवेट नौकरी करता है, जबकि उनका छोटा बेटा कुणाल शर्मा एमबीबीएस की पढ़ाई कर डॉक्टर है।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/rajasthan/bhajan-lal-sharma-family-chief-minister-of-rajasthan-sons-do-this-work-2023-12-12-1007909|title=राजस्थान के नए मुख्यमंत्री भजन लाल शर्मा के परिवार में कौन-कौन है? बेटे करते हैं ये काम|date=2023-12-12|website=indiatv.in|language=hi|access-date=2023-12-13}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[राजस्थान सरकार]] * [[दीया कुमारी]] * [[प्रेमचन्द बैरवा]] * [[राजस्थान विधान सभा]] * [[राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची]] * [[राजस्थान विधानसभा चुनाव 2023]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef | before = [[अशोक गहलोत]] }} {{s-ttl | title = [[राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची|राजस्थान के मुख्यमंत्री]] | years = 2023–वर्तमान }} {{s-inc}} {{s-off}} {{s-bef | before = अशोक लाहोटी }} {{s-ttl | title = [[सांगानेर विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सांगानेर विधानसभा क्षेत्र]] से [[राजस्थान विधान सभा]] के सदस्य | years = 2023–वर्तमान }} {{s-inc}} {{s-end}} {{साँचा:राजस्थान_के_मुख्यमंत्री}} [[श्रेणी:राजस्थान के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोग]] [[श्रेणी:राजस्थान विधानसभा के विधायक]] [[श्रेणी:राजस्थान विधायक 2023–2028]] 77wyto5hczgajiuf4sarrfo2la1vdr1 6632033 6632032 2026-10-22T13:13:42Z ~2026-56378-87 955195 /* */ 6632033 wikitext text/x-wiki भजनलाल शर्मा (जन्म 15 दिसंबर 1967) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं जो दिसंबर 2023 से राजस्थान के 14वें मुख्यमंत्री के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/india/bhajan-lal-sharma-takes-over-as-rajasthan-chief-minister-on-his-birthday-bjp-top-brass-attend-oath-ceremony/cid/1987101|title=Bhajan Lal Sharma takes over as Rajasthan chief minister on his birthday, BJP top brass attend oath ceremony|website=telegraphindia.com|access-date=2023-12-15}}</ref> वह 16वीं राजस्थान विधान सभा के सदस्य हैं और [[सांगानेर विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सांगानेर निर्वाचन क्षेत्र]] का प्रतिनिधित्व करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/rajasthan/jaipur/rajasthan-election-2023-bhajan-lal-sharma-said-bjp-unit-is-hundred-steps-ahead-of-congress-2023-04-26|title=Jaipur: State General Secretary of BJP Bhajan Lal|publisher=Amar Ujala|access-date = 2023-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/AcResultGenDecNew2023/partywisewinresult-369S20.htm|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2023-12-12}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == भरतपुर के नदबई के अटारी-बछामदी गांव में किशन स्वरूप शर्मा और गोमती देवी के घर हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/who-is-bhajanlal-sharma-new-rajasthan-chief-minister-9065190/|title=Meet BJP’s new Rajasthan CM Bhajan Lal Sharma: Debutant MLA, party man close to RSS|last=Mukherjee|first=Deep|date=2023-12-12|website=indianexpress.com|language=en|access-date=2023-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/rajasthan/bhajan-lal-sharma-family-chief-minister-of-rajasthan-sons-do-this-work-2023-12-12-1007909|title=राजस्थान के नए मुख्यमंत्री भजन लाल शर्मा के परिवार में कौन-कौन है? बेटे करते हैं ये काम|last=Bhattacharya|first=Manish|date=2023-12-12|website=indiatv.in|language=hi|access-date=2023-12-13}}</ref> == राजनीतिक करियर == शर्मा ने अपने राजनीतिक जीवन की शुरुआत स्कूल के दिनों से ही राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ की छात्र शाखा अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद के माध्यम से की थी। बाद में वह वहां जिला सह-संयोजक और सह-जिला प्रमुख बने।<ref name="The Indian Express-BLSharma" /> वह भारतीय जनता युवा मोर्चा में भी शामिल हो गए और 27 साल की उम्र में अपने पैतृक गांव के सरपंच बन गए।<ref name="The Indian Express-BLSharma" /> उन्होंने 2003 के विधानसभा चुनाव में राजस्थान सामाजिक न्याय मंच (आरएसएनएम) के टिकट पर भरतपुर के नदबई विधानसभा क्षेत्र से चुनाव लड़ा था, लेकिन वह हार गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-is-bhajan-lal-sharma-bjps-pick-for-rajasthan-chief-minister-101702378923568.html|title=Who is Bhajan Lal Sharma, BJP's pick for Rajasthan chief minister? Check wealth, education details|date=2023-12-12|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-12-12}}</ref> 2023 के राजस्थान विधानसभा चुनाव के बाद, उन्हें सांगानेर विधानसभा क्षेत्र से विधायक के रूप में चुना गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/elections/rajasthan-assembly/bhajan-lal-sharma-chief-minister-of-rajasthan/article67630427.ece|title=Bhajan Lal Sharma to be Chief Minister of Rajasthan|website=The Hindu Bureau|date=2023-12-12|access-date=2023-12-12|language=en-IN}}</ref><ref name="vns">{{Cite web|url=https://www.livemint.com/politics/news/rajasthan-news-former-cm-vasundhara-raje-suggested-bhajanlal-sharmas-name-for-cm-post-says-rajnath-singh-11702378556903.html|title=Rajasthan news: Vasundhara Raje suggested Bhajanlal Sharma's name for CM post|last=Kumar|first=Devesh|date=2023-12-12|website=mint|language=en|access-date=2023-12-12}}</ref> == चुनाव परिणाम == {| class="wikitable sortable" |+ 2023 सांगानेर विधानसभा क्षेत्र चुनाव परिणाम<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/rajasthan/constituency-show/sanganer | title=Sanganer Constituency Election Results 2023: Sanganer Assembly Seat Details, MLA Candidates & Winner | website=[[The Times of India]] }}</ref> |- ! वर्ष !! विधानसभा क्षेत्र !! उम्मीदवार !! पार्टी !! वोट !! प्रतिशत !! परिणाम |- |- | 2023 || सांगानेर || भजन लाल शर्मा || {{flagicon image|BJP flag.svg}} भाजपा || 145,162 || 58.44% || निर्वाचित |- | 2023 || सांगानेर || पुष्पेंद्र भारद्वाज || {{flagicon image|Indian_National_Congress_Flag.svg}} कांग्रेस || 97,081 || 39.08% || उपविजेता |- | 2023 || सांगानेर || अमित दाधीच || आरएलपी || 1,426 || 0.57% || पराजित |} == राजस्थान के मुख्यमंत्री == {{see also|राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची}} 12 दिसंबर 2023 को, भजन लाल शर्मा को राजस्थान के मुख्यमंत्री के रूप में चुना गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhajanlal-sharma-elected-new-rajasthan-chief-minister-2475058-2023-12-12|title=Bhajan Lal Sharma is next Rajasthan Chief Minister, Vasundhara Raje proposes name|date=12 December 2023|language=en|website=India Today}}</ref> 15 दिसंबर 2023 को, उन्होंने मुख्यमंत्री पद की शपथ ली। साथ ही, उनके साथ दो उपमुख्यमंत्री, [[दीया कुमारी]] और [[प्रेमचन्द बैरवा|प्रेम चंद बैरवा]], ने भी शपथ ली।<ref>{{Cite web|url=https://dipr.rajasthan.gov.in/press-release-detail/127687/85|title=सूचना एवं जनसम्पर्क विभाग, राजस्थान सरकार।|website=dipr.rajasthan.gov.in|access-date=2023-12-15}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == भजन लाल शादीशुदा हैं और उनके दो बेटे हैं। उनका बड़ा बेटा अभिषेक शर्मा प्राइवेट नौकरी करता है, जबकि उनका छोटा बेटा कुणाल शर्मा एमबीबीएस की पढ़ाई कर डॉक्टर है।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/rajasthan/bhajan-lal-sharma-family-chief-minister-of-rajasthan-sons-do-this-work-2023-12-12-1007909|title=राजस्थान के नए मुख्यमंत्री भजन लाल शर्मा के परिवार में कौन-कौन है? बेटे करते हैं ये काम|date=2023-12-12|website=indiatv.in|language=hi|access-date=2023-12-13}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[राजस्थान सरकार]] * [[दीया कुमारी]] * [[प्रेमचन्द बैरवा]] * [[राजस्थान विधान सभा]] * [[राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची]] * [[राजस्थान विधानसभा चुनाव 2023]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef | before = [[अशोक गहलोत]] }} {{s-ttl | title = [[राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची|राजस्थान के मुख्यमंत्री]] | years = 2023–वर्तमान }} {{s-inc}} {{s-off}} {{s-bef | before = अशोक लाहोटी }} {{s-ttl | title = [[सांगानेर विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सांगानेर विधानसभा क्षेत्र]] से [[राजस्थान विधान सभा]] के सदस्य | years = 2023–वर्तमान }} {{s-inc}} {{s-end}} {{साँचा:राजस्थान_के_मुख्यमंत्री}} [[श्रेणी:राजस्थान के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोग]] [[श्रेणी:राजस्थान विधानसभा के विधायक]] [[श्रेणी:राजस्थान विधायक 2023–2028]] h0osri58st1kg6f9w0n046j632c87jh 6632037 6632033 2026-10-22T14:07:12Z विक्रम प्रताप 911487 रखरखाव साँचा: [[:en:WP:DUPREF|द्विरुक्त सन्दर्भ]] चिह्नित किए गए ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DuplicateReferences.js|DuplicateReferences]]) 6632037 wikitext text/x-wiki भजनलाल शर्मा (जन्म 15 दिसंबर 1967) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं जो दिसंबर 2023 से राजस्थान के 14वें मुख्यमंत्री के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/india/bhajan-lal-sharma-takes-over-as-rajasthan-chief-minister-on-his-birthday-bjp-top-brass-attend-oath-ceremony/cid/1987101|title=Bhajan Lal Sharma takes over as Rajasthan chief minister on his birthday, BJP top brass attend oath ceremony|website=telegraphindia.com|access-date=2023-12-15}}</ref> वह 16वीं राजस्थान विधान सभा के सदस्य हैं और [[सांगानेर विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सांगानेर निर्वाचन क्षेत्र]] का प्रतिनिधित्व करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/rajasthan/jaipur/rajasthan-election-2023-bhajan-lal-sharma-said-bjp-unit-is-hundred-steps-ahead-of-congress-2023-04-26|title=Jaipur: State General Secretary of BJP Bhajan Lal|publisher=Amar Ujala|access-date = 2023-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/AcResultGenDecNew2023/partywisewinresult-369S20.htm|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2023-12-12}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == भरतपुर के नदबई के अटारी-बछामदी गांव में किशन स्वरूप शर्मा और गोमती देवी के घर हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/who-is-bhajanlal-sharma-new-rajasthan-chief-minister-9065190/|title=Meet BJP’s new Rajasthan CM Bhajan Lal Sharma: Debutant MLA, party man close to RSS|last=Mukherjee|first=Deep|date=2023-12-12|website=indianexpress.com|language=en|access-date=2023-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/rajasthan/bhajan-lal-sharma-family-chief-minister-of-rajasthan-sons-do-this-work-2023-12-12-1007909|title=राजस्थान के नए मुख्यमंत्री भजन लाल शर्मा के परिवार में कौन-कौन है? बेटे करते हैं ये काम|last=Bhattacharya|first=Manish|date=2023-12-12|website=indiatv.in|language=hi|access-date=2023-12-13}}</ref> == राजनीतिक करियर == शर्मा ने अपने राजनीतिक जीवन की शुरुआत स्कूल के दिनों से ही राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ की छात्र शाखा अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद के माध्यम से की थी। बाद में वह वहां जिला सह-संयोजक और सह-जिला प्रमुख बने।<ref name="The Indian Express-BLSharma" /> वह भारतीय जनता युवा मोर्चा में भी शामिल हो गए और 27 साल की उम्र में अपने पैतृक गांव के सरपंच बन गए।<ref name="The Indian Express-BLSharma" /> उन्होंने 2003 के विधानसभा चुनाव में राजस्थान सामाजिक न्याय मंच (आरएसएनएम) के टिकट पर भरतपुर के नदबई विधानसभा क्षेत्र से चुनाव लड़ा था, लेकिन वह हार गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-is-bhajan-lal-sharma-bjps-pick-for-rajasthan-chief-minister-101702378923568.html|title=Who is Bhajan Lal Sharma, BJP's pick for Rajasthan chief minister? Check wealth, education details|date=2023-12-12|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-12-12}}</ref> 2023 के राजस्थान विधानसभा चुनाव के बाद, उन्हें सांगानेर विधानसभा क्षेत्र से विधायक के रूप में चुना गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/elections/rajasthan-assembly/bhajan-lal-sharma-chief-minister-of-rajasthan/article67630427.ece|title=Bhajan Lal Sharma to be Chief Minister of Rajasthan|website=The Hindu Bureau|date=2023-12-12|access-date=2023-12-12|language=en-IN}}</ref><ref name="vns">{{Cite web|url=https://www.livemint.com/politics/news/rajasthan-news-former-cm-vasundhara-raje-suggested-bhajanlal-sharmas-name-for-cm-post-says-rajnath-singh-11702378556903.html|title=Rajasthan news: Vasundhara Raje suggested Bhajanlal Sharma's name for CM post|last=Kumar|first=Devesh|date=2023-12-12|website=mint|language=en|access-date=2023-12-12}}</ref> == चुनाव परिणाम == {| class="wikitable sortable" |+ 2023 सांगानेर विधानसभा क्षेत्र चुनाव परिणाम<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/rajasthan/constituency-show/sanganer | title=Sanganer Constituency Election Results 2023: Sanganer Assembly Seat Details, MLA Candidates & Winner | website=[[The Times of India]] }}</ref> |- ! वर्ष !! विधानसभा क्षेत्र !! उम्मीदवार !! पार्टी !! वोट !! प्रतिशत !! परिणाम |- |- | 2023 || सांगानेर || भजन लाल शर्मा || {{flagicon image|BJP flag.svg}} भाजपा || 145,162 || 58.44% || निर्वाचित |- | 2023 || सांगानेर || पुष्पेंद्र भारद्वाज || {{flagicon image|Indian_National_Congress_Flag.svg}} कांग्रेस || 97,081 || 39.08% || उपविजेता |- | 2023 || सांगानेर || अमित दाधीच || आरएलपी || 1,426 || 0.57% || पराजित |} == राजस्थान के मुख्यमंत्री == {{see also|राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची}} 12 दिसंबर 2023 को, भजन लाल शर्मा को राजस्थान के मुख्यमंत्री के रूप में चुना गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhajanlal-sharma-elected-new-rajasthan-chief-minister-2475058-2023-12-12|title=Bhajan Lal Sharma is next Rajasthan Chief Minister, Vasundhara Raje proposes name|date=12 December 2023|language=en|website=India Today}}</ref> 15 दिसंबर 2023 को, उन्होंने मुख्यमंत्री पद की शपथ ली। साथ ही, उनके साथ दो उपमुख्यमंत्री, [[दीया कुमारी]] और [[प्रेमचन्द बैरवा|प्रेम चंद बैरवा]], ने भी शपथ ली।<ref>{{Cite web|url=https://dipr.rajasthan.gov.in/press-release-detail/127687/85|title=सूचना एवं जनसम्पर्क विभाग, राजस्थान सरकार।|website=dipr.rajasthan.gov.in|access-date=2023-12-15}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == भजन लाल शादीशुदा हैं और उनके दो बेटे हैं। उनका बड़ा बेटा अभिषेक शर्मा प्राइवेट नौकरी करता है, जबकि उनका छोटा बेटा कुणाल शर्मा एमबीबीएस की पढ़ाई कर डॉक्टर है।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/rajasthan/bhajan-lal-sharma-family-chief-minister-of-rajasthan-sons-do-this-work-2023-12-12-1007909|title=राजस्थान के नए मुख्यमंत्री भजन लाल शर्मा के परिवार में कौन-कौन है? बेटे करते हैं ये काम|date=2023-12-12|website=indiatv.in|language=hi|access-date=2023-12-13}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[राजस्थान सरकार]] * [[दीया कुमारी]] * [[प्रेमचन्द बैरवा]] * [[राजस्थान विधान सभा]] * [[राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची]] * [[राजस्थान विधानसभा चुनाव 2023]] ==सन्दर्भ== {{Duplicated citations|reason=DuplicateReferences उपकरण द्वारा चिह्नित: * https://www.indiatv.in/rajasthan/bhajan-lal-sharma-family-chief-minister-of-rajasthan-sons-do-this-work-2023-12-12-1007909 (सन्दर्भ क्रमांक: 5, 13) |date=अक्टूबर 2026}} {{टिप्पणीसूची}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef | before = [[अशोक गहलोत]] }} {{s-ttl | title = [[राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची|राजस्थान के मुख्यमंत्री]] | years = 2023–वर्तमान }} {{s-inc}} {{s-off}} {{s-bef | before = अशोक लाहोटी }} {{s-ttl | title = [[सांगानेर विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सांगानेर विधानसभा क्षेत्र]] से [[राजस्थान विधान सभा]] के सदस्य | years = 2023–वर्तमान }} {{s-inc}} {{s-end}} {{साँचा:राजस्थान_के_मुख्यमंत्री}} [[श्रेणी:राजस्थान के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोग]] [[श्रेणी:राजस्थान विधानसभा के विधायक]] [[श्रेणी:राजस्थान विधायक 2023–2028]] mcw94hpjmcu4wrcqaoesmk348o5rvus राष्ट्रीय रचनाकार पुरस्कार 0 1517887 6632158 6627427 2026-10-23T07:45:06Z SM7 89247 कड़ी तोड़ी जा रही: पृष्ठ "अंकित बैंयापुरिया" हटाया जा चुका है 6632158 wikitext text/x-wiki '''राष्ट्रीय रचनाकार पुरस्कार''' [[भारत सरकार]] द्वारा लोगों को प्रेरित करने और सकारात्मक सामग्री देने वाले ऑनलाइन रचनाकारों को सशक्त बनाने के लिए शुरू किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://awbi.in/national-creators-award-2024/|title=National Creators Award 2024|last=Singh|first=Manu|date=2024-03-09|website=AWBI|language=en-US|access-date=2024-03-10|archive-date=10 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310110509/https://awbi.in/national-creators-award-2024/|url-status=dead}}</ref> [[यूट्यूब]], [[फेसबुक]], [[इंस्टाग्राम]], [[ट्विटर|एक्स]] और अन्य प्लेटफार्मों पर लाखों डिजिटल निर्माता सोशल मीडिया पर सकारात्मक सामग्री बनाते हैं और दूसरों को प्रेरित करते हैं। [[भारत सरकार]] ने ऐसे रचनाकारों को सम्मानित करने और उन्हें सशक्त बनाने हेतु इस पुरस्कार की शुरुआत की।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/india-news/national-creators-award-prime-minister-narendra-modi-presents-the-best-creator-award-at-bharat-mandapam-2024-03-08|title=Creators Award: पीएम मोदी ने प्रदान किए राष्ट्रीय रचनाकार पुरस्कार; जया किशोरी समेत इन्हें किया सम्मानित|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2024-03-10}}</ref> [[File:Maithili Thakur receiving award from Prime Minister.jpg|thumb|प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी]] ने नई दिल्ली के भारत मंडपम में आयोजित प्रथम राष्ट्रीय रचनाकार पुरस्कार समारोह में [[मैथिली ठाकुर]] को वर्ष का सांस्कृतिक राजदूत पुरस्कार प्रदान किया।]] पहली बार राष्ट्रीय रचनाकार पुरस्कार 2024 समारोह [[दिल्ली]] के [[प्रगति मैदान|भारत मंडपम कन्वेंशन सेंटर]] में आयोजित किया गया और 23 रचनाकारों को पुरस्कार से सम्मानित किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/india/national-creators-award-program-pm-modi-honored-many-young-celebrities-in-the-national-creators-award-program-see-full-list-article-108324276|title=National Creators Award 2024: नेशनल क्रिएटर्स अवॉर्ड कार्यक्रम में PM मोदी ने कई युवा हस्तियों को किया सम्मानित, देखें पूरी लिस्ट|date=2024-03-08|website=Times Now Navbharat|language=hi|access-date=2024-03-10}}</ref> ==विजेताओं की सूची (2024)== राष्ट्रीय रचनाकार पुरस्कार 2024 में सम्मानित विजेताओं की सूची – *सामाजिक परिवर्तन के लिए सर्वश्रेष्ठ रचनाकार - जया किशोरी *सेलिब्रिटी क्रिएटर पुरस्कार - [[अमन गुप्ता]] *खाद्य श्रेणी में सर्वश्रेष्ठ रचनाकार - कबिता सिंह *तकनीकी श्रेणी में सर्वश्रेष्ठ रचनाकार - [[गौरव चौधरी]] *पसंदीदा यात्रा रचनाकार - कामिया जानी *डिसरप्टर ऑफ ईयर पुरस्कार- रणवीर अल्लाहबादिया *सर्वाधिक रचनात्मक रचनाकार (पुरुष) - आरजे रौनक *सर्वाधिक रचनात्मक रचनाकार (महिला) - श्रद्धा जैन *सर्वश्रेष्ठ अंतरराष्ट्रीय रचनाकार - ड्रूयू हिक्स *सर्वश्रेष्ठ अंतर्राष्ट्रीय रचनाकार - कैसेंड्रा मे स्पिटमैन *सर्वश्रेष्ठ अंतर्राष्ट्रीय रचनाकार - किली पॉल *सर्वश्रेष्ठ माइक्रो रचनाकार - अरिदमन *गेमिंग श्रेणी में सर्वश्रेष्ठ रचनाकार - निश्चय *सर्वश्रेष्ठ स्वास्थ्य एवं फिटनेस रचनाकार - अंकित बैंयापुरिया *शिक्षा श्रेणी में सर्वश्रेष्ठ रचनाकार - नमन देशमुख *हेरिटेज फैशन आइकन - जान्हवी सिंह *स्वच्छता एंबेसडर- मल्हार कलांबे *सांस्कृतिक एंबेसडर ऑफ द ईयर - [[मैथिली ठाकुर]] *ग्रीन चैंपियन - पंक्ति पांडे *सर्वश्रेष्ठ कहानीकार - कीर्तिका गोविंदासामी *सर्वाधिक प्रभावशाली कृषि रचनाकार - लक्ष्य डबास *न्यू इंडिया चैंपियन - अभि और नियू ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} p9ar3hoquhb8mv36mlis7rrznv6uqkl जयंत भालचंद्र उदगांवकर 0 1518822 6632266 6618451 2026-10-23T10:51:34Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632266 wikitext text/x-wiki '''जयंत भालचंद्र उदगांवकर''' (जन्म 1960) मार्च 2025 तक [[भारतीय विज्ञान शिक्षा एवं अनुसंधान संस्थान, पुणे|भारतीय विज्ञान शिक्षा और अनुसंधान संस्थान, पुणे]] में [[जीव विज्ञान]] के पूर्व प्रोफेसर हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.iiserpune.ac.in/research/department/biology/people/faculty/regular-faculty/jayant-b-udgaonkar/348|title=Jayant B. Udgaonkar - IISER Pune}}</ref> प्रोटीन फोल्डिंग पृष्ठ पर एक भी संदर्भ न होने पर भी वह प्रोटीन फोल्डिंग में अपने योगदान के लिए जाने जाते हैं। == जीवनी == [[चित्र:Protein_structure.png|अंगूठाकार|235x235पिक्सेल|प्रोटीन फोल्डिंग के परिणाम।]] उनका जन्म मार्च 1960 को हुआ। उन्होंने सेंट जेवियर्स कॉलेज, मुंबई में प्रोटीन फोल्डिंग केमिस्ट्री में अपनी पढ़ाई की।<ref name="Profile on NCBS">{{Cite web|url=https://www.ncbs.res.in/sites/default/files/ju_cvbrief_jan16.pdf|title=Profile on NCBS|date=2016|publisher=National Centre for Biological Sciences|access-date=15 अक्टूबर 2016}}</ref> उन्होंने प्रोटीन फोल्डिंग परिकल्पना का प्रतिपादन किया कि ''प्रारंभिक हाइड्रोफोबिक पतन'' प्रोटीन फोल्डिंग में पहला चरण है, जिसे उन्होंने एक मॉडल प्रोटीन का उपयोग करके प्रदर्शित किया और प्रोटीन फोल्डिंग और अनफोल्डिंग के विभिन्न चरणों को स्पष्ट किया। <ref name="Jayant Udgaonkar on ResearchGate">{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/profile/Jayant_Udgaonkar|title=Jayant Udgaonkar on ResearchGate|date=2016|website=Author profile|access-date=16 October 2016}}</ref><ref name="Jayant Udgaonkar on Google Scholar">{{Cite web|url=https://scholar.google.ae/citations?user=UKyLWOQAAAAJ&hl=en|title=Jayant Udgaonkar on Google Scholar|date=2016|website=Author profile|publisher=Google Scholar|access-date=16 October 2016}}</ref> == निजी जीवन == उदगांवकर ने [[कॉर्नेल विश्वविद्यालय]] से प्रोटीन फोल्डिंग में पीएचडी प्राप्त की और [[स्टैनफोर्ड विश्वविद्यालय]] से प्रोटीन फोल्डिंग में पोस्टडॉक्टरल शोध किया। उदगांवकर एक रंगीन व्यक्तित्व के लिए जाने जाते हैं और विज्ञान में महिलाओं की भागीदारी के लिए सतत प्रयत्नशील रहे हैं. वे प्रसिद्ध वैज्ञानिक भालचंद्र उदगांवकर के पुत्र हैं। हैं। 2022 में, आई. आई. एस. ई. आर. पुणे की एक छात्रा ने कहा कि वह "बहुत उदार हउन्होंने उसने मुझे पूरे संस्थान को एक थाली में प्रोटीन फोल्डिंग के साथ प्रस्तुत किया।" <ref>{{Cite book|url=http://www.hbcse.tifr.res.in/data/pdf/bmu/udgaonkar-confe.pdf|title=B.M. Udgaonkar: Eminent Scientist and Educationist|last=Phondke|first=Bal|last2=Sheth|first2=Parul R.|last3=Naik-Satam|first3=Suhas|last4=Deshpande|first4=A.P.|date=2007|publisher=National Center for Science Communication; Homi Bhabha Centre for Science Communication|location=Mumbai}}</ref> == पुरस्कार और सम्मान == 1979 में [[मुंबई विश्वविद्यालय]] की बीएससी [[रसायन विज्ञान]] परीक्षाओं में प्रथम स्थान पर रहे। == चयनित ग्रंथ सूची == * {{Cite journal|last=Jayant B Udgaonkar, Robert L Baldwin|date=November 1990|title=Early folding intermediate of ribonuclease A.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1990-11_87_21/page/8197|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=87|issue=21|pages=8197–8201|bibcode=1990PNAS...87.8197U|doi=10.1073/pnas.87.21.8197|pmc=54922|pmid=2236032|doi-access=free}}  == सन्दर्भ == {{Reflist}} * {{Cite web|url=http://academictree.org/chemistry/peopleinfo.php?pid=61106|title=Jayant Udgaonkar, Ph.D. on Chemistry Tree|date=2016|website=Scientist profile|publisher=Chemistry Tree|access-date=16 October 2016}} [[श्रेणी:मराठी लोग]] [[श्रेणी:1960 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जैविक विज्ञान में शांति स्वरूप भटनागर पुरस्कार विजेता]] 5begsqh9dhlgyy8cv8ytl7q4jzz6kdn प्रतापरुद्र 0 1523076 6632041 6615828 2026-10-22T15:21:08Z Mundhalia746 934684 6632041 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|title=[[महाराजा]]|succession=[[काकतीय राजवंश]]|reign=नवम्बर १२८९&ndash;१३२३ ईस्वी|predecessor=[[रुद्रमा देवी]]| successor = [[तुग़लक़ राजवंश]] का [[गयासुद्दीन तुग़लक़]]|dynasty=[[काकतीय राजवंश]]|father=महादेव|mother=मुम्मदम्मा|spouse=विसलक्षी <br> लक्षमिदेवी|death_date=दिसम्बर १३२०|death_place=[[नर्मदा नदी]]|birth_date=१२४४ या १२५४}} '''प्रतापरुद्र''' (१२८९ से ९ नवंबर १३२३ तक राज्य किया), जिन्हें '''रुद्रदेव द्वितीय''' के नाम से भी जाना जाता है, भारत के [[काकतीय वंश|काकतीय राजवंश]] के अंतिम सम्राट थे। उन्होंने [[दक्कन का पठार|दक्कन]] के पूर्वी भाग पर शासन किया तथा उनकी राजधानी [[वरंगल]] थी। प्रतापरुद्र अपनी दादी [[रुद्रमा देवी]] के बाद काकतीय सम्राट बने। अपने शासनकाल के प्रथम भाग में, उन्होंने उन अवज्ञाकारी सरदारों को अपने अधीन कर लिया, जिन्होंने उनके पूर्ववर्ती के शासनकाल के दौरान अपनी स्वतंत्रता का दावा किया था। उन्होंने पड़ोसी राज्यों [[देवगिरि के यादव|यादवों (सेउनस)]], [[पाण्ड्य राजवंश|पाण्डयों]] और कम्पिली के विरुद्ध भी सफलता प्राप्त की। १९ जनवरी से १६ फरवरी १३१० में, उन्हें [[दिल्ली सल्तनत]] से आक्रमण का सामना करना पड़ा, और दिल्ली सुल्तान [[अलाउद्दीन खिलजी]] की अधीनता स्वीकार करनी पड़ी। अलाउद्दीन की मृत्यु के बाद उसने कर देना बंद कर दिया, लेकिन १३१८ के आक्रमण ने उसे अलाउद्दीन के बेटे [[क़ुतुबुद्दीन मुबारक़ ख़िलजी|मुबारक शाह]] को कर देने के लिए मजबूर कर दिया। खिलजी वंश के अंत के बाद, उन्होंने फिर से दिल्ली को दी जाने वाली कर अदायगी रोक दी। इससे प्रेरित होकर नये सुल्तान [[गयासुद्दीन तुग़लक़|गयासुद्दीन तुग़लक़ ने]] १३२३ में आक्रमण का आदेश दिया, जिसके फलस्वरूप काकतीय राजवंश का अंत हो गया और उनके राज्य को दिल्ली सल्तनत में मिला लिया गया। == प्रारंभिक जीवन == ''तेलुगु-राजुला-चरित्रमु'' के अनुसार, प्रतापरुद्र का जन्म [[शालिवाहन शक|शक]] वर्ष ११६६ (१२४४ ईस्वी) में हुआ था; यह शक ११७६ (१२५४ ईस्वी) के लिए एक गलती हो सकती है। उनका उल्लेख करने वाला सबसे पहला अभिलेख उनकी दादी [[रुद्रमा देवी]] का १२६१ ईस्वी का मलकापुरम शिलालेख है। {{Sfn|Ghulam Yazdani|1960|p=634}} उनकी माता मुम्मदम्मा रुद्रमादेवी और [[पूर्वी चालुक्य]] राजकुमार वीरभद्र की सबसे बड़ी पुत्री थीं। उनके पिता महादेव एक काकतीय राजकुमार थे। प्रतापरुद्र ने काकतीय सिंहासन पर रुद्रमादेवी का स्थान लिया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=128}} पहले के इतिहासकारों का मानना था कि रुद्रमादेवी ने १२९५ ईस्वी तक शासन किया था, क्योंकि इस वर्ष से पहले के कुछ अभिलेखों में प्रतापरुद्र का नाम कुमार-रुद्र (राजकुमार रुद्र) बताया गया है। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=129}} हालाँकि, बाद में चंदूपाटला में खोजे गए एक शिलालेख से पुष्टि होती है कि रुद्रमादेवी की मृत्यु शिलालेख की तारीख २७ नवंबर १२८९ से कुछ दिन पहले हुई थी। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=125}} {{Sfn|B. Satyanarayana Singh|1999|p=3}} इसके अलावा, १२९५ से पहले के कुछ अभिलेख (जैसे १२९२ इंकिरला शिलालेख) प्रतापरुद्र को [[महाराजा]] बताते हैं। ऐसा प्रतीत होता है कि प्रतापरुद्र को सिंहासन पर बैठने के बाद कुछ वर्षों तक कुमार-रुद्र कहा जाता रहा, क्योंकि यह एक परिचित प्रयोग था। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=129}} प्रतापरुद्र की मुख्य रानी विशालाक्षी थी; काकतीय राजाओं के परवर्ती पौराणिक वृत्तांत, ''प्रताप-चरित्र में'' इस रानी का दो बार उल्लेख मिलता है। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=140}} इस राजा की एक और रानी, लक्ष्मीदेवी का उल्लेख वर्तमान करीमनगर जिले के येलगेदु गाँव में पाए गए एक शिलालेख में मिलता है। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=140}} प्रतापरुद्र अपनी दादी के सैन्य अभियानों और प्रशासन से जुड़े थे, जिससे उन्हें सिंहासन पर चढ़ने के बाद रईसों की स्वीकृति हासिल करने में मदद मिली। {{Sfn|N. Venkataramanayya|P. V. P. Sastry|1957|p=226}} == अम्बदेव और उसके सहयोगियों की अधीनता == प्रतापरुद्र के पूर्ववर्ती रुद्रमादेवी के शासनकाल के दौरान, अंबादेव - काकतीय के एक [[कायस्थ]] सामंत - ने पड़ोसी [[देवगिरि के यादव|यादव (सेउना)]] और [[पाण्ड्य राजवंश|पाण्ड्य]] राजवंशों के समर्थन से एक स्वतंत्र राज्य स्थापित किया था। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=126}} सिंहासन पर चढ़ने के तुरंत बाद, प्रतापरुद्र ने काकतीय सेना को पुनर्गठित किया, और अंबदेव और उसके सहयोगियों के खिलाफ अभियान शुरू किया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|pp=129-130}} प्रतापरुद्र ने सबसे पहले अपनी सेना विक्रमसिंहपुरा (आधुनिक [[नेल्लौर]]) भेजी, जिस पर अम्बदेव द्वारा नियुक्त मनुम गंडगोपाल का शासन था। इस हमले का नेतृत्व काकतीय सेनापति (''सकल-सेनाधिपति'') सोमयादुला रुद्रदेव के एक अधिकारी (''दक्षिणभुजा-दंड'') आदिदामु मल्लू ने किया था। मनुमा एक युद्ध में पराजित होकर मारा गया। उनके बाद मधुरान्तक पोट्टपि चोड रंगनाथ (उर्फ राजा-गंडगोपाल) ने शासन किया, जिनके शासन का प्रमाण १२९० ([[शालिवाहन शक|शक]] १२१२) के शिलालेखों से मिलता है। प्रतापरुद्र ने राजा-गंडगोपाल के साथ गठबंधन किया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=130}} १२९१ से १२९२ (शक १२१३) में, प्रतापरुद्र ने त्रिपुरांतकम में एक सेना भेजी। सेना का नेतृत्व मनुमा गन्नय (कोलानी सोम-मंत्री के पुत्र) और अन्नयदेव (प्रतापरुद्र के चचेरे भाई और इंदुलुरी पेडा गन्नय-मंत्री के पुत्र) ने किया था। अभिलेखीय साक्ष्य बताते हैं कि इस हमले के परिणामस्वरूप, अंबदेव को दक्षिण की ओर मुलिकिनाडु क्षेत्र में पीछे हटना पड़ा: त्रिपुरांतकम में उनका अंतिम शिलालेख शक १२१३ का है, और इंदुलुरी अन्नायदेव का एक शिलालेख उसी वर्ष दो महीने बाद का है। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=130}} ऐसा प्रतीत होता है कि कायस्थों ने अगले कुछ वर्षों तक मुलिकानडु पर स्वतंत्र रूप से शासन किया, क्योंकि अम्बदेव के पुत्र त्रिपुरारी द्वितीय के शिलालेखों में प्रतापरुद्र को उसके अधिपति के रूप में उल्लेख नहीं किया गया है। १३०९ में, प्रतापरुद्र ने मुलिकिनाडु पर एक अभियान भेजा, जिसके परिणामस्वरूप कायस्थ शासन का अंत हो गया। इस क्षेत्र को काकतीय साम्राज्य में मिला लिया गया और सोमया नायक को इसका गवर्नर बनाया गया। {{Sfn|N. Venkataramanayya|P. V. P. Sastry|1957|p=226}} प्रतापरुद्र ने यादवों (सेउनों) के विरुद्ध भी अभियान भेजा, जिन्होंने अम्बदेव का समर्थन किया था। तेलुगु चोल मनुमा गंडगोपाला (नेल्लोर के मनुमा गंडगोपाला से भ्रमित न हों) ने इस अभियान में भाग लिया। उनके [[नरसारावपेट]] शिलालेख में उन्हें "सेउनस की बांस जैसी सेना के लिए जंगली आग" कहा गया है। काकतीय सामंत गोना विठला के १२९४ के [[रायचूर दुर्ग|रायचूर किला]] शिलालेख में कहा गया है कि विठला ने वर्तमान [[बेल्लारी जिला|बेल्लारी जिले]] में अडवाणी और तुम्बाला किलों, तथा रायचूर दोआब में मनुवा और हलुवा पर कब्जा कर लिया था। अंत में, उन्होंने रायचूर शहर पर नियंत्रण कर लिया, जहाँ उन्होंने शहर की सुरक्षा के लिए मजबूत किलेबंदी की। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=131}} इस बीच, राजा-गंडगोपाल ने प्रतापरुद्र को धोखा दिया, और पांड्यों के साथ गठबंधन किया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=130}} उसे दंडित करने के लिए, प्रतापरुद्र ने तेलुगु चोल प्रमुख मनुम गंडगोपाल के नेतृत्व में नेल्लोर में दूसरा अभियान भेजा। काकतीय सेना ने आगामी युद्ध जीता: मनुमा के १२९७ से १२९८ (शक १२१९) शिलालेख में कहा गया है कि उन्होंने "द्रविड़ (पाण्ड्य) सेना के महासागर" को एक विशाल आग की तरह पी लिया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=131}} == अलाउद्दीन खिलजी का आक्रमण == तेरहवीं शताब्दी की शुरुआत में, [[दक्कन का पठार|दक्कन]] क्षेत्र एक बेहद समृद्ध क्षेत्र था, जो विदेशी मुस्लिम सेनाओं से सुरक्षित था, जिन्होंने उत्तरी भारत में लूटपाट और तबाही मचाई थी। {{Sfn|Kishori Saran Lal|1950|p=186}} १२९६ में, [[दिल्ली सल्तनत]] के एक सेनापति [[अलाउद्दीन खिलजी|अलाउद्दीन खिलजी ने]] [[देवगिरि के यादव|यादवों]] की राजधानी देवगिरी पर सफलतापूर्वक आक्रमण किया था, जो काकतीय राजवंश के पश्चिमी पड़ोसी थे। अलाउद्दीन ने यादव सम्राट [[देवगिरि का रामचन्द्र|रामचंद्र को]] अपना करदाता बनने के लिए मजबूर किया और इसके तुरंत बाद, दिल्ली की गद्दी हड़पने के लिए देवगिरी से लूटपाट करने लगा। देवगिरी से प्राप्त भारी लूट ने अलाउद्दीन को १३०१ में काकतीय राजधानी वारंगल पर आक्रमण की योजना बनाने के लिए प्रेरित किया, लेकिन उसके सेनापति उलुग़ ख़ान की असामयिक मृत्यु ने इस योजना को समाप्त कर दिया। {{Sfn|Banarsi Prasad Saksena|1992|p=366}} १३०२ के अंत या १३०३ के आरम्भ में अलाउद्दीन ने अपने सेनापतियों मलिक जूना और मलिक छज्जू को वारंगल पर आक्रमण के लिए भेजा। यह आक्रमण एक आपदा में समाप्त हुआ, और जब तक खिलजी सेना दिल्ली लौटी, तब तक उसे लोगों और सामान के मामले में भारी नुकसान उठाना पड़ा था। {{Sfn|Banarsi Prasad Saksena|1992|p=366}} दिल्ली सल्तनत के इतिहास में यह उल्लेख नहीं है कि सेना को ये क्षति कैसे और कहां हुई। वीं शताब्दी के इतिहासकार [[ज़ियाउद्दीन बरनी]] के अनुसार, सेना वारंगल तक पहुँचने में कामयाब रही थी, लेकिन बारिश का मौसम शुरू होने के कारण उसने लौटने का फैसला किया। {{Sfn|Kishori Saran Lal|1950|p=97}} सोलहवीं शताब्दी के इतिहासकार [[फ़िरिश्ता|फ़िरिश्ता ने]] बताया है कि इस सेना को [[बंगाल|बंगाल के]] रास्ते वारंगल पहुंचने का आदेश दिया गया था। इतिहासकार [[किशोरी शरण लाल|किशोरी शरण लाल का]] मानना है कि दिल्ली को बंगाल में अपमानजनक हार का सामना करना पड़ा, {{Sfn|Kishori Saran Lal|1950|p=93}} जिस पर शम्सुद्दीन फिरोज का शासन था; {{Sfn|Kishori Saran Lal|1950|p=97}} शर्मिंदा अलाउद्दीन ने इस विफलता को गुप्त रखने का फैसला किया, जो बरनी के कथन को स्पष्ट करता है। {{Sfn|Kishori Saran Lal|1950|p=97}} दूसरी ओर, पी.वी.परब्रह्म शास्त्री का मानना है कि काकतीय सेना ने उप्परापल्ली में आक्रमणकारियों को खदेड़ दिया था। उनका सिद्धांत ''वेलुगोटीवारी-वंशावली'' पर आधारित है, जिसमें कहा गया है कि दो काकतीय कमांडरों - वेलमा प्रमुख वेना और पोटुगामती मैली - ने [[तुर्क लोग|तुरुष्का]] (तुर्की, यानी खिलजी) के गौरव को नष्ट कर दिया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=132}} सन् १३०८ के आसपास, अलाउद्दीन ने अपने सेनापति [[मलिक काफ़ूर|मलिक काफ़ूर को]] देवगिरी पर आक्रमण करने के लिए भेजा, क्योंकि रामचंद्र ने सन् १२९६ में दिए गए कर भुगतान को बंद कर दिया था। मलिक काफ़ूर यादवों को पराजित करने और रामचंद्र को अलाउद्दीन का जागीरदार बनने के लिए मजबूर करने के बाद दिल्ली लौट आया। प्रतापरुद्र ने यह निश्चय कर लिया था कि दिल्ली सल्तनत की सेनाएं पुनः [[दक्कन का पठार|दक्कन पर]] आक्रमण कर सकती हैं, इसलिए उसने अपनी रक्षा व्यवस्था को पुनर्गठित किया। ऐसा कहा जाता है कि उसने ९,००,००० तीरंदाजों, २०,००० घोड़ों और १०० हाथियों की एक सेना खड़ी की थी। इन तैयारियों के बावजूद, जब मलिक काफूर ने जनवरी १३१० में वरंगल पर आक्रमण किया, तो प्रतापरुद्र को युद्धविराम समझौता करने के लिए बाध्य होना पड़ा। उन्होंने आक्रमणकारियों को काफी मात्रा में धन सौंप दिया और अलाउद्दीन का करदाता बनने के लिए सहमत हो गये। इसके बाद, उन्होंने अलाउद्दीन के साथ मैत्रीपूर्ण संबंध बनाए रखा। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=132}} == दक्षिणी अभियान == खिलजी आक्रमण का लाभ उठाते हुए, सीमावर्ती प्रांतों के काकतीय जागीरदारों ने स्वतंत्रता का दावा किया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=132}} जब गंडिकोटा के वैदुम्ब प्रमुख मल्लिदेव ने उनकी अधीनता को उखाड़ फेंकने का प्रयास किया, तो प्रतापरुद्र ने अपने सेनापति जुत्तया लेम्का गोमक्या रेड्डी को गंडिकोटा भेजा। गोमक्या रेड्डी ने मल्लिदेव को हराया, और उन्हें गांडीकोटा और उसके आसपास के क्षेत्रों का राज्यपाल नियुक्त किया गया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=133}} एक अन्य अवज्ञाकारी सरदार [[नेल्लौर|नेल्लोर]] का तेलुगु चोल शासक रंगनाथ था। १३११ में, प्रतापरुद्र के अधिपति अलाउद्दीन ने उन्हें पांड्य साम्राज्य पर मलिक काफूर के आक्रमण में सेना का योगदान देने के लिए कहा। पांड्या क्षेत्र के रास्ते में, प्रतापरुद्र ने रंगनाथ के क्षेत्र का दौरा किया, और विद्रोह को दबा दिया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=133}} १३१० के दशक के मध्य तक, सुन्दर पाण्ड्य और वीर पांड्या भाइयों के बीच उत्तराधिकार के युद्ध और मुस्लिम आक्रमणों के कारण पांड्या साम्राज्य कमजोर हो गया था। १३१६ में अलाउद्दीन की मृत्यु के बाद, होयसल राजा [[वीर बल्लाला तृतीय|वीर बल्लाला तृतीय ने]] पांड्य क्षेत्र पर एक नया आक्रमण शुरू किया। दक्षराम शिलालेख के अनुसार, काकतीय सेनापति पेदा रुद्र ने बल्लाल और उसके सहयोगियों - पदैविदु के शंभुवराय और चंद्रगिरि के यादवराय को पराजित किया था। इस जीत के बाद, उन्होंने पांड्य क्षेत्र में [[कांचीपुरम|कांची (कांचीपुरम) पर]] कब्जा कर लिया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=133}} जब पाण्ड्य सेनाओं ने कांची से काकतीय लोगों को खदेड़ने का प्रयास किया, तो प्रतापरुद्र ने स्वयं उनके विरुद्ध सेना का नेतृत्व किया, जिसमें उनके सेनापतियों मुप्पिडिनायक, रेचेर्ला एरा दचा, मनवीरा और देवरिनायक का समर्थन प्राप्त था। कांची के पास लड़ाई के बाद पाण्डयों को पीछे हटने के लिए मजबूर होना पड़ा। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=133}} काकतीय सेनापति देवरिनायक ने पाण्ड्य क्षेत्र में और आगे तक प्रवेश किया, और वीर पांड्या और उनके सहयोगी मलयाला तिरुवदी रविवर्मन कुलशेखर को हराया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|pp=133-134}} इसके बाद काकतीय लोगों ने सुन्दर पाण्ड्य को विरधवल में पुनः स्थापित कर दिया। अपनी जीत की याद में, देवरिनायक ने १३१७ में [[श्री रंगनाथस्वामी मंदिर, श्रीरंगम|श्रीरंगनाथ]] को सलाकलाविदु गाँव प्रदान किया {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=134}} == मुबारक शाह का आक्रमण == {{मुख्य|वारंगल की घेराबंदी (१३१८)}} अलाउद्दीन की मृत्यु के बाद मलिक काफूर ने अलाउद्दीन के नाबालिग बेटे [[शहाबुद्दीन उमर|शिहाबुद्दीन उमर को]] कठपुतली सम्राट के रूप में दिल्ली की गद्दी पर बिठाया। हालाँकि, अलाउद्दीन के बड़े बेटे [[क़ुतुबुद्दीन मुबारक़ ख़िलजी|क़ूतुबुद्दीन मुबारक़ शाह ने]] जल्द ही काफूर को मार डाला, और सुल्तान बन गया। इस समय तक, रामचंद्र के दामाद हरपालदेव ने देवगिरी में विद्रोह कर दिया था, और प्रतापरुद्र ने खिलजी को कर भेजना बंद कर दिया था। मुबारक शाह ने देवगिरी में विद्रोह को दबा दिया, और फिर १३१८ में अपने जनरल [[खुसरो ख़ान ]] को वारंगल भेजा। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=134}} प्रतापरुद्र ने ज्यादा प्रतिरोध नहीं किया और १०० हाथियों, १२,००० घोड़ों, सोने और कीमती पत्थरों के रूप में श्रद्धांजलि अर्पित की। इसके अलावा, वह अपने राज्य के पांच जिलों को मुबारक शाह को सौंपने के लिए सहमत हो गया। {{Sfn|N. Venkataramanayya|P. V. P. Sastry|1957|p=226}} == काम्पिली के विरुद्ध युद्ध == इस बीच, होयसल राजा बल्लाल ने काकतीय, होयसल और दिल्ली सल्तनत (पूर्व में यादव) क्षेत्रों के संगम पर स्थित कम्पिली राज्य पर आक्रमण किया। [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़ भाषा के]] ग्रंथ ''कुमार-रामनसंगता'' के अनुसार, कम्पिली के राजकुमार कुमार राम ने बल्लाल के विरुद्ध प्रतापरुद्र की सहायता मांगी थी। प्रतापरुद्र ने उन्हें और उनके पिता काम्पिलिरय को सहायता देने से इनकार कर दिया, जिसके कारण दोनों राज्यों के बीच प्रतिद्वंद्विता शुरू हो गयी। कुछ समय बाद, कुमार राम ने काकतीय साम्राज्य के पश्चिमी भाग पर जबरन कब्जा कर लिया, और प्रतापरुद्र ने कम्पिली के खिलाफ युद्ध छेड़कर जवाब दिया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=134}} श्रीनाथ के [[तेलुगू भाषा|तेलुगू भाषा के]] ग्रंथ ''भीमेश्वर-पुराणमु'' के अनुसार, प्रतापरुद्र के सेनापति प्रोलया अन्नाय ने कम्पिली की राजधानी कुम्माता को नष्ट कर दिया था। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=134}} अरविदु प्रमुख तात पिन्नमा (जो संभवतः काकतीय सामंत थे) के पुत्र कोटिकंति राघव को काम्पिलिरया को पराजित करने का श्रेय दिया जाता है। इन विवरणों से पता चलता है कि प्रतापरुद्र ने कम्पिली के खिलाफ लड़ाई जीती थी, लेकिन ऐसा प्रतीत नहीं होता कि उसे इन जीतों से कोई ठोस लाभ हुआ था। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=135}} == तुगलक आक्रमण == इस बीच, दिल्ली में ख़ुसरौ ख़ान ने मुबारक़ शाह की हत्या कर दी और १३२० में दिल्ली की गद्दी पर कब्ज़ा कर लिया। उन्हें प्रतिद्वंद्वी सरदारों के एक समूह ने गद्दी से उतार दिया और [[गयासुद्दीन तुग़लक़|गयासुद्दीन तुग़लक़]] नया सुल्तान बना। सोलहवीं शताब्दी के इतिहासकार [[फ़िरिश्ता|फ़िरिश्ता]] के अनुसार, इस समय तक प्रतापरुद्र ने दिल्ली को कर भेजना बंद कर दिया था। इसलिए, ग़ियाथ अल-दीन ने अपने बेटे उलुग खान (बाद में [[मुहम्मद बिन तुग़लक़|मुहम्मद बिन तुग़लक़]] ) को १३२३ में वारंगल भेजा। इस बार प्रतापरुद्र ने कड़ा प्रतिरोध किया, लेकिन अंततः अपनी राजधानी वारंगल में वापस चले गए। उलुग खान ने वारंगल की घेराबंदी की, जबकि अबू-रिज़ा के नेतृत्व में दिल्ली की सेना के एक अन्य हिस्से ने कोटागिरी की घेराबंदी की। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=135}} घेराबंदी के दौरान, दिल्ली में गयासुद्दीन की मृत्यु के बारे में झूठी अफवाह के कारण उलुग खान की सेना में विद्रोह हो गया और उसे वारंगल से पीछे हटना पड़ा। काकतीय सेना ने उनके शिविर को लूट लिया और कोटागिरी तक उनका पीछा किया, जहां अबू रिज़ा उनके बचाव के लिए आये। उलुग खान अंततः देवगिरी से पीछे हट गया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|pp=136-138}} प्रतापरुद्र का मानना था कि उन्होंने निर्णायक जीत हासिल कर ली है, और उन्होंने अपनी सतर्कता कम कर दी। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=139}} हालाँकि, घियाथ अल-दीन ने देवगिरी में अतिरिक्त सेना भेजी, और उलुग खान को वारंगल पर नए सिरे से हमला करने का निर्देश दिया। चार महीने के भीतर, उलुग खान ने फिर से किले की घेराबंदी की, और इस बार, प्रतापरुद्र को आत्मसमर्पण करना पड़ा। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|pp=138-139}} == मौत == उलुग़ ख़ान (बाद में मुहम्मद बिन तुग़लक़) ने कैद किए गए प्रतापरुद्र और उसके परिवार के सदस्यों को तुगलक लेफ्टिनेंट कादिर खान और ख्वाजा हाजी के नेतृत्व में एक टुकड़ी के साथ दिल्ली भेजा। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=139}} तुगलक दरबार के इतिहासकार शम्स-ए-सिराज आरिफ ने केवल इतना लिखा है कि प्रतापरुद्र की मृत्यु दिल्ली आते समय रास्ते में हो गयी थी। [[मुसुनूरी नायक|मुसुनूरी प्रोलया नायक]] के १३३० विलासा शिलालेख में कहा गया है कि प्रतापरुद्र की मृत्यु सोमोद्भव ([[नर्मदा नदी]]) नदी के तट पर हुई थी, जब उन्हें बंदी बनाकर दिल्ली ले जाया जा रहा था। [[रेड्डी राजवंश|रेड्डी]] रानी अनिताल्ली के १४२३ के कलुवाचेरु शिलालेख में उल्लेख है कि वह "अपनी इच्छा से देवताओं की दुनिया में चले गए।" {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=140}} जब एक साथ लिया जाता है, तो ये खाते बताते हैं कि प्रतापरुद्र ने कैदी के रूप में दिल्ली ले जाते समय [[नर्मदा नदी]] के तट पर आत्महत्या कर ली थी। {{Sfn|Richard M. Eaton|2005|p=21}} == संदर्भ == {{Reflist|30em}} === ग्रन्थसूची ===  {{ref begin}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SujVAAAAMAAJ|title=The Art and Architecture of the Kākatīyas|author=B. Satyanarayana Singh|publisher=Bharatiya Kala Prakashan|year=1999|isbn=978-81-86050-34-7}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_9cmAQAAMAAJ|title=A Comprehensive History of India: The Delhi Sultanat (A.D. 1206-1526)|author=Banarsi Prasad Saksena|publisher=The Indian History Congress / People's Publishing House|year=1992|editor=Mohammad Habib and Khaliq Ahmad Nizami|edition=Second|volume=5|chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji|oclc=31870180|author-link=Banarsi Prasad Saksena}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HSfoCwAAQBAJ&pg=PA135|title=Precolonial India in Practice: Society, Region, and Identity in Medieval Andhra|author=Cynthia Talbot|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-513661-6}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2XXqAQAACAAJ|title=History of the Khaljis (1290-1320)|author=Kishori Saran Lal|publisher=The Indian Press|year=1950|location=Allahabad|oclc=685167335|author-link=K. S. Lal}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ahFuAAAAMAAJ|title=A Comprehensive history of India: A.D. 985-1206|author1=N. Venkataramanayya|author2=P. V. P. Sastry|publisher=Indian History Congress / People's Publishing House|year=1957|isbn=978-81-7007-121-1|editor=R. S. Sharma|volume=4 (Part 1)|chapter=The Kākatīyas}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g0D5RAAACAAJ|title=The Early History of the Deccan Parts VII - XI|author1=N. Venkataramanayya|author2=M. Somasekhara Sarma|publisher=Oxford University Press|year=1960|isbn=9788170691259|editor=Ghulam Yazdani|volume=IX: The Kākatīyas of Warangal|chapter=The Kakatiyas of Warangal|oclc=59001459|ref={{harvid|Ghulam Yazdani|1960}}}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FiRuAAAAMAAJ|title=The Kākatiyas of Warangal|author=P. V. P. Sastry|publisher=Government of Andhra Pradesh|year=1978|editor=N. Ramesan|location=Hyderabad|oclc=252341228|author-link=P. V. Parabrahma Sastry}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cGd2huLXEVYC|title=A Social History of the Deccan, 1300-1761|author=Richard M. Eaton|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=9780521254847}} {{ref end}}{{Kakatiya dynasty}} [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 7w2t6axwn2dnku1zkmg4bxpokwflurn 6632054 6632041 2026-10-22T16:01:47Z Mundhalia746 934684 6632054 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|title=[[महाराजा]]|succession=[[काकतीय राजवंश]]|reign=नवम्बर १२८९&ndash;१३२३ ईस्वी|predecessor=[[रुद्रमा देवी]]| successor = [[तुग़लक़ राजवंश]] का [[गयासुद्दीन तुग़लक़]]|dynasty=[[काकतीय राजवंश]]|father=महादेव|mother=मुम्मदम्मा|spouse=विसलक्षी <br> लक्षमिदेवी|death_date=दिसम्बर १३२०|death_place=[[नर्मदा नदी]]|birth_date=१२४४ या १२५४}} '''प्रतापरुद्र''' (१२८९ से ९ नवंबर १३२३ तक राज्य किया), जिन्हें '''रुद्रदेव द्वितीय''' के नाम से भी जाना जाता है, भारत के [[काकतीय वंश|काकतीय राजवंश]] के अंतिम सम्राट थे। उन्होंने [[दक्कन का पठार|दक्कन]] के पूर्वी भाग पर शासन किया तथा उनकी राजधानी [[वरंगल]] थी। प्रतापरुद्र अपनी दादी [[रुद्रमा देवी]] के बाद काकतीय सम्राट बने। अपने शासनकाल के प्रथम भाग में, उन्होंने उन अवज्ञाकारी सरदारों को अपने अधीन कर लिया, जिन्होंने उनके पूर्ववर्ती के शासनकाल के दौरान अपनी स्वतंत्रता का दावा किया था। उन्होंने पड़ोसी राज्यों [[देवगिरि के यादव|यादवों (सेउनस)]], [[पाण्ड्य राजवंश|पाण्डयों]] और कम्पिली के विरुद्ध भी सफलता प्राप्त की। १९ जनवरी से १६ फरवरी १३१० में, उन्हें [[दिल्ली सल्तनत]] से आक्रमण का सामना करना पड़ा, और दिल्ली सुल्तान [[अलाउद्दीन खिलजी]] की अधीनता स्वीकार करनी पड़ी। अलाउद्दीन की मृत्यु के बाद उसने कर देना बंद कर दिया, लेकिन १३१८ के आक्रमण ने उसे अलाउद्दीन के बेटे [[क़ुतुबुद्दीन मुबारक़ ख़िलजी|मुबारक शाह]] को कर देने के लिए मजबूर कर दिया। खिलजी वंश के अंत के बाद, उन्होंने फिर से दिल्ली को दी जाने वाली कर अदायगी रोक दी। इससे प्रेरित होकर नये सुल्तान [[गयासुद्दीन तुग़लक़|गयासुद्दीन तुग़लक़ ने]] १३२३ में आक्रमण का आदेश दिया, जिसके फलस्वरूप काकतीय राजवंश का अंत हो गया और उनके राज्य को दिल्ली सल्तनत में मिला लिया गया। == प्रारंभिक जीवन == ''तेलुगु-राजुला-चरित्रमु'' के अनुसार, प्रतापरुद्र का जन्म [[शालिवाहन शक|शक]] वर्ष ११६६ (१२४४ ईस्वी) में हुआ था; यह शक ११७६ (१२५४ ईस्वी) के लिए एक गलती हो सकती है। उनका उल्लेख करने वाला सबसे पहला अभिलेख उनकी दादी [[रुद्रमा देवी]] का १२६१ ईस्वी का मलकापुरम शिलालेख है। {{Sfn|Ghulam Yazdani|1960|p=634}} उनकी माता मुम्मदम्मा रुद्रमादेवी और [[पूर्वी चालुक्य]] राजकुमार वीरभद्र की सबसे बड़ी पुत्री थीं। उनके पिता महादेव एक काकतीय राजकुमार थे। प्रतापरुद्र ने काकतीय सिंहासन पर रुद्रमादेवी का स्थान लिया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=128}} पहले के इतिहासकारों का मानना था कि रुद्रमादेवी ने १२९५ ईस्वी तक शासन किया था, क्योंकि इस वर्ष से पहले के कुछ अभिलेखों में प्रतापरुद्र का नाम कुमार-रुद्र (राजकुमार रुद्र) बताया गया है। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=129}} हालाँकि, बाद में चंदूपाटला में खोजे गए एक शिलालेख से पुष्टि होती है कि रुद्रमादेवी की मृत्यु शिलालेख की तारीख २७ नवंबर १२८९ से कुछ दिन पहले हुई थी। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=125}} {{Sfn|B. Satyanarayana Singh|1999|p=3}} इसके अलावा, १२९५ से पहले के कुछ अभिलेख (जैसे १२९२ इंकिरला शिलालेख) प्रतापरुद्र को [[महाराजा]] बताते हैं। ऐसा प्रतीत होता है कि प्रतापरुद्र को सिंहासन पर बैठने के बाद कुछ वर्षों तक कुमार-रुद्र कहा जाता रहा, क्योंकि यह एक परिचित प्रयोग था। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=129}} प्रतापरुद्र की मुख्य रानी विशालाक्षी थी; काकतीय राजाओं के परवर्ती पौराणिक वृत्तांत, ''प्रताप-चरित्र में'' इस रानी का दो बार उल्लेख मिलता है। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=140}} इस राजा की एक और रानी, लक्ष्मीदेवी का उल्लेख वर्तमान करीमनगर जिले के येलगेदु गाँव में पाए गए एक शिलालेख में मिलता है। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=140}} प्रतापरुद्र अपनी दादी के सैन्य अभियानों और प्रशासन से जुड़े थे, जिससे उन्हें सिंहासन पर चढ़ने के बाद रईसों की स्वीकृति हासिल करने में मदद मिली। {{Sfn|N. Venkataramanayya|P. V. P. Sastry|1957|p=226}} == अम्बदेव और उसके सहयोगियों की अधीनता == प्रतापरुद्र के पूर्ववर्ती रुद्रमादेवी के शासनकाल के दौरान, अंबादेव - काकतीय के एक [[कायस्थ]] सामंत - ने पड़ोसी [[देवगिरि के यादव|यादव (सेउना)]] और [[पाण्ड्य राजवंश|पाण्ड्य]] राजवंशों के समर्थन से एक स्वतंत्र राज्य स्थापित किया था। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=126}} सिंहासन पर चढ़ने के तुरंत बाद, प्रतापरुद्र ने काकतीय सेना को पुनर्गठित किया, और अंबदेव और उसके सहयोगियों के खिलाफ अभियान शुरू किया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|pp=129-130}} प्रतापरुद्र ने सबसे पहले अपनी सेना विक्रमसिंहपुरा (आधुनिक [[नेल्लौर]]) भेजी, जिस पर अम्बदेव द्वारा नियुक्त मनुम गंडगोपाल का शासन था। इस हमले का नेतृत्व काकतीय सेनापति (''सकल-सेनाधिपति'') सोमयादुला रुद्रदेव के एक अधिकारी (''दक्षिणभुजा-दंड'') आदिदामु मल्लू ने किया था। मनुमा एक युद्ध में पराजित होकर मारा गया। उनके बाद मधुरान्तक पोट्टपि चोड रंगनाथ (उर्फ राजा-गंडगोपाल) ने शासन किया, जिनके शासन का प्रमाण १२९० ([[शालिवाहन शक|शक]] १२१२) के शिलालेखों से मिलता है। प्रतापरुद्र ने राजा-गंडगोपाल के साथ गठबंधन किया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=130}} १२९१ से १२९२ (शक १२१३) में, प्रतापरुद्र ने त्रिपुरांतकम में एक सेना भेजी। सेना का नेतृत्व मनुमा गन्नय (कोलानी सोम-मंत्री के पुत्र) और अन्नयदेव (प्रतापरुद्र के चचेरे भाई और इंदुलुरी पेडा गन्नय-मंत्री के पुत्र) ने किया था। अभिलेखीय साक्ष्य बताते हैं कि इस हमले के परिणामस्वरूप, अंबदेव को दक्षिण की ओर मुलिकिनाडु क्षेत्र में पीछे हटना पड़ा: त्रिपुरांतकम में उनका अंतिम शिलालेख शक १२१३ का है, और इंदुलुरी अन्नायदेव का एक शिलालेख उसी वर्ष दो महीने बाद का है। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=130}} ऐसा प्रतीत होता है कि कायस्थों ने अगले कुछ वर्षों तक मुलिकानडु पर स्वतंत्र रूप से शासन किया, क्योंकि अम्बदेव के पुत्र त्रिपुरारी द्वितीय के शिलालेखों में प्रतापरुद्र को उसके अधिपति के रूप में उल्लेख नहीं किया गया है। १३०९ में, प्रतापरुद्र ने मुलिकिनाडु पर एक अभियान भेजा, जिसके परिणामस्वरूप कायस्थ शासन का अंत हो गया। इस क्षेत्र को काकतीय साम्राज्य में मिला लिया गया और सोमया नायक को इसका गवर्नर बनाया गया। {{Sfn|N. Venkataramanayya|P. V. P. Sastry|1957|p=226}} प्रतापरुद्र ने यादवों (सेउनों) के विरुद्ध भी अभियान भेजा, जिन्होंने अम्बदेव का समर्थन किया था। तेलुगु चोल मनुमा गंडगोपाला (नेल्लोर के मनुमा गंडगोपाला से भ्रमित न हों) ने इस अभियान में भाग लिया। उनके [[नरसारावपेट]] शिलालेख में उन्हें "सेउनस की बांस जैसी सेना के लिए जंगली आग" कहा गया है। काकतीय सामंत गोना विठला के १२९४ के [[रायचूर दुर्ग|रायचूर किला]] शिलालेख में कहा गया है कि विठला ने वर्तमान [[बेल्लारी जिला|बेल्लारी जिले]] में अडवाणी और तुम्बाला किलों, तथा रायचूर दोआब में मनुवा और हलुवा पर कब्जा कर लिया था। अंत में, उन्होंने रायचूर शहर पर नियंत्रण कर लिया, जहाँ उन्होंने शहर की सुरक्षा के लिए मजबूत किलेबंदी की। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=131}} इस बीच, राजा-गंडगोपाल ने प्रतापरुद्र को धोखा दिया, और पांड्यों के साथ गठबंधन किया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=130}} उसे दंडित करने के लिए, प्रतापरुद्र ने तेलुगु चोल प्रमुख मनुम गंडगोपाल के नेतृत्व में नेल्लोर में दूसरा अभियान भेजा। काकतीय सेना ने आगामी युद्ध जीता: मनुमा के १२९७ से १२९८ (शक १२१९) शिलालेख में कहा गया है कि उन्होंने "द्रविड़ (पाण्ड्य) सेना के महासागर" को एक विशाल आग की तरह पी लिया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=131}} == अलाउद्दीन खिलजी का आक्रमण == तेरहवीं शताब्दी की शुरुआत में, [[दक्कन का पठार|दक्कन]] क्षेत्र एक बेहद समृद्ध क्षेत्र था, जो विदेशी मुस्लिम सेनाओं से सुरक्षित था, जिन्होंने उत्तरी भारत में लूटपाट और तबाही मचाई थी। {{Sfn|Kishori Saran Lal|1950|p=186}} १२९६ में, [[दिल्ली सल्तनत]] के एक सेनापति [[अलाउद्दीन खिलजी|अलाउद्दीन खिलजी ने]] [[देवगिरि के यादव|यादवों]] की राजधानी देवगिरी पर सफलतापूर्वक आक्रमण किया था, जो काकतीय राजवंश के पश्चिमी पड़ोसी थे। अलाउद्दीन ने यादव सम्राट [[देवगिरि का रामचन्द्र|रामचंद्र को]] अपना करदाता बनने के लिए मजबूर किया और इसके तुरंत बाद, दिल्ली की गद्दी हड़पने के लिए देवगिरी से लूटपाट करने लगा। देवगिरी से प्राप्त भारी लूट ने अलाउद्दीन को १३०१ में काकतीय राजधानी वारंगल पर आक्रमण की योजना बनाने के लिए प्रेरित किया, लेकिन उसके सेनापति उलुग़ ख़ान की असामयिक मृत्यु ने इस योजना को समाप्त कर दिया। {{Sfn|Banarsi Prasad Saksena|1992|p=366}} १३०२ के अंत या १३०३ के आरम्भ में अलाउद्दीन ने अपने सेनापतियों मलिक जूना और मलिक छज्जू को वारंगल पर आक्रमण के लिए भेजा। यह आक्रमण एक आपदा में समाप्त हुआ, और जब तक खिलजी सेना दिल्ली लौटी, तब तक उसे लोगों और सामान के मामले में भारी नुकसान उठाना पड़ा था। {{Sfn|Banarsi Prasad Saksena|1992|p=366}} दिल्ली सल्तनत के इतिहास में यह उल्लेख नहीं है कि सेना को ये क्षति कैसे और कहां हुई। वीं शताब्दी के इतिहासकार [[ज़ियाउद्दीन बरनी]] के अनुसार, सेना वारंगल तक पहुँचने में कामयाब रही थी, लेकिन बारिश का मौसम शुरू होने के कारण उसने लौटने का फैसला किया। {{Sfn|Kishori Saran Lal|1950|p=97}} सोलहवीं शताब्दी के इतिहासकार [[फ़िरिश्ता|फ़िरिश्ता ने]] बताया है कि इस सेना को [[बंगाल|बंगाल के]] रास्ते वारंगल पहुंचने का आदेश दिया गया था। इतिहासकार [[किशोरी शरण लाल|किशोरी शरण लाल का]] मानना है कि दिल्ली को बंगाल में अपमानजनक हार का सामना करना पड़ा, {{Sfn|Kishori Saran Lal|1950|p=93}} जिस पर शम्सुद्दीन फिरोज का शासन था; {{Sfn|Kishori Saran Lal|1950|p=97}} शर्मिंदा अलाउद्दीन ने इस विफलता को गुप्त रखने का फैसला किया, जो बरनी के कथन को स्पष्ट करता है। {{Sfn|Kishori Saran Lal|1950|p=97}} दूसरी ओर, पी.वी.परब्रह्म शास्त्री का मानना है कि काकतीय सेना ने उप्परापल्ली में आक्रमणकारियों को खदेड़ दिया था। उनका सिद्धांत ''वेलुगोटीवारी-वंशावली'' पर आधारित है, जिसमें कहा गया है कि दो काकतीय कमांडरों - वेलमा प्रमुख वेना और पोटुगामती मैली - ने [[तुर्क लोग|तुरुष्का]] (तुर्की, यानी खिलजी) के गौरव को नष्ट कर दिया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=132}} सन् १३०८ के आसपास, अलाउद्दीन ने अपने सेनापति [[मलिक काफ़ूर|मलिक काफ़ूर को]] देवगिरी पर आक्रमण करने के लिए भेजा, क्योंकि रामचंद्र ने सन् १२९६ में दिए गए कर भुगतान को बंद कर दिया था। मलिक काफ़ूर यादवों को पराजित करने और रामचंद्र को अलाउद्दीन का जागीरदार बनने के लिए मजबूर करने के बाद दिल्ली लौट आया। प्रतापरुद्र ने यह निश्चय कर लिया था कि दिल्ली सल्तनत की सेनाएं पुनः [[दक्कन का पठार|दक्कन पर]] आक्रमण कर सकती हैं, इसलिए उसने अपनी रक्षा व्यवस्था को पुनर्गठित किया। ऐसा कहा जाता है कि उसने ९,००,००० तीरंदाजों, २०,००० घोड़ों और १०० हाथियों की एक सेना खड़ी की थी। इन तैयारियों के बावजूद, जब मलिक काफूर ने जनवरी १३१० में वरंगल पर आक्रमण किया, तो प्रतापरुद्र को युद्धविराम समझौता करने के लिए बाध्य होना पड़ा। उन्होंने आक्रमणकारियों को काफी मात्रा में धन सौंप दिया और अलाउद्दीन का करदाता बनने के लिए सहमत हो गये। इसके बाद, उन्होंने अलाउद्दीन के साथ मैत्रीपूर्ण संबंध बनाए रखा। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=132}} == दक्षिणी अभियान == खिलजी आक्रमण का लाभ उठाते हुए, सीमावर्ती प्रांतों के काकतीय जागीरदारों ने स्वतंत्रता का दावा किया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=132}} जब गंडिकोटा के वैदुम्ब प्रमुख मल्लिदेव ने उनकी अधीनता को उखाड़ फेंकने का प्रयास किया, तो प्रतापरुद्र ने अपने सेनापति जुत्तया लेम्का गोमक्या रेड्डी को गंडिकोटा भेजा। गोमक्या रेड्डी ने मल्लिदेव को हराया, और उन्हें गांडीकोटा और उसके आसपास के क्षेत्रों का राज्यपाल नियुक्त किया गया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=133}} एक अन्य अवज्ञाकारी सरदार [[नेल्लौर|नेल्लोर]] का तेलुगु चोल शासक रंगनाथ था। १३११ में, प्रतापरुद्र के अधिपति अलाउद्दीन ने उन्हें पांड्य साम्राज्य पर मलिक काफूर के आक्रमण में सेना का योगदान देने के लिए कहा। पांड्या क्षेत्र के रास्ते में, प्रतापरुद्र ने रंगनाथ के क्षेत्र का दौरा किया, और विद्रोह को दबा दिया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=133}} १३१० के दशक के मध्य तक, सुन्दर पाण्ड्य और वीर पांड्या भाइयों के बीच उत्तराधिकार के युद्ध और मुस्लिम आक्रमणों के कारण पांड्या साम्राज्य कमजोर हो गया था। १३१६ में अलाउद्दीन की मृत्यु के बाद, होयसल राजा [[वीर बल्लाला तृतीय|वीर बल्लाला तृतीय ने]] पांड्य क्षेत्र पर एक नया आक्रमण शुरू किया। दक्षराम शिलालेख के अनुसार, काकतीय सेनापति पेदा रुद्र ने बल्लाल और उसके सहयोगियों - पदैविदु के शंभुवराय और चंद्रगिरि के यादवराय को पराजित किया था। इस जीत के बाद, उन्होंने पांड्य क्षेत्र में [[कांचीपुरम|कांची (कांचीपुरम) पर]] कब्जा कर लिया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=133}} जब पाण्ड्य सेनाओं ने कांची से काकतीय लोगों को खदेड़ने का प्रयास किया, तो प्रतापरुद्र ने स्वयं उनके विरुद्ध सेना का नेतृत्व किया, जिसमें उनके सेनापतियों मुप्पिडिनायक, रेचेर्ला एरा दचा, मनवीरा और देवरिनायक का समर्थन प्राप्त था। कांची के पास लड़ाई के बाद पाण्डयों को पीछे हटने के लिए मजबूर होना पड़ा। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=133}} काकतीय सेनापति देवरिनायक ने पाण्ड्य क्षेत्र में और आगे तक प्रवेश किया, और वीर पांड्या और उनके सहयोगी मलयाला तिरुवदी रविवर्मन कुलशेखर को हराया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|pp=133-134}} इसके बाद काकतीय लोगों ने सुन्दर पाण्ड्य को विरधवल में पुनः स्थापित कर दिया। अपनी जीत की याद में, देवरिनायक ने १३१७ में [[श्री रंगनाथस्वामी मंदिर, श्रीरंगम|श्रीरंगनाथ]] को सलाकलाविदु गाँव प्रदान किया {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=134}} == मुबारक शाह का आक्रमण == {{मुख्य|वारंगल की घेराबंदी (१३१८)}} अलाउद्दीन की मृत्यु के बाद मलिक काफूर ने अलाउद्दीन के नाबालिग बेटे [[शहाबुद्दीन उमर|शिहाबुद्दीन उमर को]] कठपुतली सम्राट के रूप में दिल्ली की गद्दी पर बिठाया। हालाँकि, अलाउद्दीन के बड़े बेटे [[क़ुतुबुद्दीन मुबारक़ ख़िलजी|क़ूतुबुद्दीन मुबारक़ शाह ने]] जल्द ही काफूर को मार डाला, और सुल्तान बन गया। इस समय तक, रामचंद्र के दामाद हरपालदेव ने देवगिरी में विद्रोह कर दिया था, और प्रतापरुद्र ने खिलजी को कर भेजना बंद कर दिया था। मुबारक शाह ने देवगिरी में विद्रोह को दबा दिया, और फिर १३१८ में अपने जनरल [[खुसरो ख़ान ]] को वारंगल भेजा। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=134}} प्रतापरुद्र ने ज्यादा प्रतिरोध नहीं किया और १०० हाथियों, १२,००० घोड़ों, सोने और कीमती पत्थरों के रूप में श्रद्धांजलि अर्पित की। इसके अलावा, वह अपने राज्य के पांच जिलों को मुबारक शाह को सौंपने के लिए सहमत हो गया। {{Sfn|N. Venkataramanayya|P. V. P. Sastry|1957|p=226}} == काम्पिली के विरुद्ध युद्ध == इस बीच, होयसल राजा बल्लाल ने काकतीय, होयसल और दिल्ली सल्तनत (पूर्व में यादव) क्षेत्रों के संगम पर स्थित कम्पिली राज्य पर आक्रमण किया। [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़ भाषा के]] ग्रंथ ''कुमार-रामनसंगता'' के अनुसार, कम्पिली के राजकुमार कुमार राम ने बल्लाल के विरुद्ध प्रतापरुद्र की सहायता मांगी थी। प्रतापरुद्र ने उन्हें और उनके पिता काम्पिलिरय को सहायता देने से इनकार कर दिया, जिसके कारण दोनों राज्यों के बीच प्रतिद्वंद्विता शुरू हो गयी। कुछ समय बाद, कुमार राम ने काकतीय साम्राज्य के पश्चिमी भाग पर जबरन कब्जा कर लिया, और प्रतापरुद्र ने कम्पिली के खिलाफ युद्ध छेड़कर जवाब दिया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=134}} श्रीनाथ के [[तेलुगू भाषा|तेलुगू भाषा के]] ग्रंथ ''भीमेश्वर-पुराणमु'' के अनुसार, प्रतापरुद्र के सेनापति प्रोलया अन्नाय ने कम्पिली की राजधानी कुम्माता को नष्ट कर दिया था। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=134}} अरविदु प्रमुख तात पिन्नमा (जो संभवतः काकतीय सामंत थे) के पुत्र कोटिकंति राघव को काम्पिलिरया को पराजित करने का श्रेय दिया जाता है। इन विवरणों से पता चलता है कि प्रतापरुद्र ने कम्पिली के खिलाफ लड़ाई जीती थी, लेकिन ऐसा प्रतीत नहीं होता कि उसे इन जीतों से कोई ठोस लाभ हुआ था। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=135}} == तुगलक आक्रमण == इस बीच, दिल्ली में ख़ुसरौ ख़ान ने मुबारक़ शाह की हत्या कर दी और १३२० में दिल्ली की गद्दी पर कब्ज़ा कर लिया। उन्हें प्रतिद्वंद्वी सरदारों के एक समूह ने गद्दी से उतार दिया और [[गयासुद्दीन तुग़लक़|गयासुद्दीन तुग़लक़]] नया सुल्तान बना। सोलहवीं शताब्दी के इतिहासकार [[फ़िरिश्ता|फ़िरिश्ता]] के अनुसार, इस समय तक प्रतापरुद्र ने दिल्ली को कर भेजना बंद कर दिया था। इसलिए, ग़ियाथ अल-दीन ने अपने बेटे उलुग खान (बाद में [[मुहम्मद बिन तुग़लक़|मुहम्मद बिन तुग़लक़]] ) को १३२३ में वारंगल भेजा। इस बार प्रतापरुद्र ने कड़ा प्रतिरोध किया, लेकिन अंततः अपनी राजधानी वारंगल में वापस चले गए। उलुग खान ने वारंगल की घेराबंदी की, जबकि अबू-रिज़ा के नेतृत्व में दिल्ली की सेना के एक अन्य हिस्से ने कोटागिरी की घेराबंदी की। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=135}} घेराबंदी के दौरान, दिल्ली में गयासुद्दीन की मृत्यु के बारे में झूठी अफवाह के कारण उलुग खान की सेना में विद्रोह हो गया और उसे वारंगल से पीछे हटना पड़ा। काकतीय सेना ने उनके शिविर को लूट लिया और कोटागिरी तक उनका पीछा किया, जहां अबू रिज़ा उनके बचाव के लिए आये। उलुग खान अंततः देवगिरी से पीछे हट गया। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|pp=136-138}} प्रतापरुद्र का मानना था कि उन्होंने निर्णायक जीत हासिल कर ली है, और उन्होंने अपनी सतर्कता कम कर दी। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=139}} हालाँकि, घियाथ अल-दीन ने देवगिरी में अतिरिक्त सेना भेजी, और उलुग खान को वारंगल पर नए सिरे से हमला करने का निर्देश दिया। चार महीने के भीतर, उलुग खान ने फिर से किले की घेराबंदी की, और इस बार, प्रतापरुद्र को आत्मसमर्पण करना पड़ा। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|pp=138-139}} == मौत == उलुग़ ख़ान (बाद में मुहम्मद बिन तुग़लक़) ने कैद किए गए प्रतापरुद्र और उसके परिवार के सदस्यों को तुगलक लेफ्टिनेंट कादिर खान और ख्वाजा हाजी के नेतृत्व में एक टुकड़ी के साथ दिल्ली भेजा। {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=139}} तुगलक दरबार के इतिहासकार शम्स-ए-सिराज आरिफ ने केवल इतना लिखा है कि प्रतापरुद्र की मृत्यु दिल्ली आते समय रास्ते में हो गयी थी। [[मुसुनूरी नायक|मुसुनूरी प्रोलया नायक]] के १३३० विलासा शिलालेख में कहा गया है कि प्रतापरुद्र की मृत्यु सोमोद्भव ([[नर्मदा नदी]]) नदी के तट पर हुई थी, जब उन्हें बंदी बनाकर दिल्ली ले जाया जा रहा था। [[रेड्डी राजवंश|रेड्डी]] रानी अनिताल्ली के १४२३ के कलुवाचेरु शिलालेख में उल्लेख है कि वह "अपनी इच्छा से देवताओं की दुनिया में चले गए।" {{Sfn|P. V. P. Sastry|1978|p=140}} जब एक साथ लिया जाता है, तो ये खाते बताते हैं कि प्रतापरुद्र ने कैदी के रूप में दिल्ली ले जाते समय [[नर्मदा नदी]] के तट पर आत्महत्या कर ली थी। {{Sfn|Richard M. Eaton|2005|p=21}} == संदर्भ == {{Reflist|30em}} === ग्रन्थसूची ===  {{ref begin}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SujVAAAAMAAJ|title=The Art and Architecture of the Kākatīyas|author=B. Satyanarayana Singh|publisher=Bharatiya Kala Prakashan|year=1999|isbn=978-81-86050-34-7}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_9cmAQAAMAAJ|title=A Comprehensive History of India: The Delhi Sultanat (A.D. 1206-1526)|author=Banarsi Prasad Saksena|publisher=The Indian History Congress / People's Publishing House|year=1992|editor=Mohammad Habib and Khaliq Ahmad Nizami|edition=Second|volume=5|chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji|oclc=31870180|author-link=Banarsi Prasad Saksena}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HSfoCwAAQBAJ&pg=PA135|title=Precolonial India in Practice: Society, Region, and Identity in Medieval Andhra|author=Cynthia Talbot|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-513661-6}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2XXqAQAACAAJ|title=History of the Khaljis (1290-1320)|author=Kishori Saran Lal|publisher=The Indian Press|year=1950|location=Allahabad|oclc=685167335|author-link=K. S. Lal}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ahFuAAAAMAAJ|title=A Comprehensive history of India: A.D. 985-1206|author1=N. Venkataramanayya|author2=P. V. P. Sastry|publisher=Indian History Congress / People's Publishing House|year=1957|isbn=978-81-7007-121-1|editor=R. S. Sharma|volume=4 (Part 1)|chapter=The Kākatīyas}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g0D5RAAACAAJ|title=The Early History of the Deccan Parts VII - XI|author1=N. Venkataramanayya|author2=M. Somasekhara Sarma|publisher=Oxford University Press|year=1960|isbn=9788170691259|editor=Ghulam Yazdani|volume=IX: The Kākatīyas of Warangal|chapter=The Kakatiyas of Warangal|oclc=59001459|ref={{harvid|Ghulam Yazdani|1960}}}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FiRuAAAAMAAJ|title=The Kākatiyas of Warangal|author=P. V. P. Sastry|publisher=Government of Andhra Pradesh|year=1978|editor=N. Ramesan|location=Hyderabad|oclc=252341228|author-link=P. V. Parabrahma Sastry}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cGd2huLXEVYC|title=A Social History of the Deccan, 1300-1761|author=Richard M. Eaton|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=9780521254847}} {{ref end}}{{Kakatiya dynasty}} [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:काकतीय वंश के शासक]] [[श्रेणी:तेलुगु क्षेत्र के शासक ]] d2qtcs14l24qgrvf02alg8yb31cfwj6 बेटा द्वितीय 0 1529779 6632055 6616048 2026-10-22T16:02:35Z Mundhalia746 934684 6632055 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2024}} {{Infobox royalty|name=बेटा|title=महा-मंडलेश्वर, विक्रम-चक्रिन, त्रिभुवन-मल्ल|succession=[[काकतीय राजवंश|काकतीय]] शासक|reign=लगभग 1076-1108 ईस्वी|predecessor=[[प्रोल प्रथम]]|successor=[[दुर्गाराजा]] या [[प्रोल द्वितीय]]|dynasty=[[काकतीय राजवंश|काकतीय]]|father=[[प्रोल प्रथम]]}}'''बेटा द्वितीय''' (श.१०७६-११०८ ईस्वी) उर्फ '''त्रिभुवन-मल्ल''' दक्षिण भारत के [[काकतीय वंश|काकतीय राजवंश]] का सदस्य था। [[प्रतीच्य चालुक्य|कल्याणी चालुक्य के]] जागीरदार के रूप में, उन्होंने [[वेमुलवाड, तेलंगाना|वेमुलवाड के]] आसपास केंद्रित सब्बी-१००० प्रांत पर नियंत्रण प्राप्त किया। उन्होंने एक [[शैव]] मंदिर का निर्माण करवाया तथा एक [[जैन धर्म|जैन]] मंदिर के लिए भूमि भी दान की। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:काकतीय वंश के शासक]] [[श्रेणी:तेलुगु क्षेत्र के शासक ]] 5793ursqbpht0yqcn56cph7ng560khp दुर्गाराजा 0 1529780 6632056 6616049 2026-10-22T16:02:49Z Mundhalia746 934684 6632056 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2024}} {{Infobox royalty|name=दुर्गा-राजा|title=''त्रिभुवन-मल्ल''|succession=[[काकतीय राजवंश|काकतीय]] शासक|reign=लगभग 1108–1116 ईस्वी|predecessor=[[बेटा द्वितीय]]|successor=[[प्रोल द्वितीय]]|dynasty=[[काकतीय राजवंश|काकतीय]]|father=[[बेटा द्वितीय]]}}'''दुर्गा-राजा''' (श. लगभग ११०८-१११६) दक्षिण भारत के काकतीय राजवंश के सदस्य थे। उनका प्रमाण केवल एक अभिलेख से मिलता है - १०९८ ईस्वी का काजीपेट दरगाह शिलालेख, जो उनके पिता बीटा द्वितीय के शासनकाल के दौरान जारी किया गया था। एक सिद्धांत के अनुसार, उन्होंने संभवतः कुछ ही समय तक शासन किया और अपने [[प्रतीच्य चालुक्य|कल्याणी (प्रतीच्य) चालुक्य]] अधिपति के विरुद्ध विद्रोह किया, तत्पश्चात उनके भाई प्रोल द्वितीय ने उन्हें अपने अधीन कर लिया, जो चालुक्यों के प्रति वफादार रहे। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:काकतीय वंश के शासक]] [[श्रेणी:तेलुगु क्षेत्र के शासक ]] 8l358choevvfr2ddy1jp7bti5arv3eb प्रोल द्वितीय 0 1529870 6632057 6616050 2026-10-22T16:03:03Z Mundhalia746 934684 6632057 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2024}} {{Infobox royalty|name=प्रोल|succession=[[काकतीय राजवंश|काकतीय]] सरदार|reign=(लगभग 1116–1157 ईस्वी)|predecessor=[[दुर्गाराजा]]|successor=[[रुद्रदेव]]|father=[[बेटा द्वितीय]]|dynasty=[[काकतीय राजवंश|काकतीय]]}} '''प्रोल द्वितीय''' (१११६-११५७ ईस्वी) एक [[काकतीय वंश|काकतीय]] सरदार था, जिसने [[प्रतीच्य चालुक्य|कल्याणी (प्रतीच्य) चालुक्यों]] के एक जागीरदार के रूप में अनुमकोमडा (आधुनिक [[हनुमकोंडा|हनमकोंडा]]) के आसपास के क्षेत्र पर शासन किया था। वह काकतीय परिवार के प्रथम शासक रुद्रदेव के पिता थे। प्रोल द्वितीय काकतीय सरदार बेटा द्वितीय का पुत्र था और संभवतः अपने बड़े भाई दुर्गाराजा के बाद गद्दी पर बैठा था। प्रोल द्वितीय के राज्याभिषेक से कुछ समय पहले, [[परमार वंश|परमार]] राजकुमार [[जगदेव पंवार]], जो कि पूर्व चालुक्य जागीरदार था, ने अनुमकोमदा पर हमला किया, लेकिन प्रोल द्वितीय ने इस हमले को विफल कर दिया। काकतीय सिंहासन पर बैठने के बाद, प्रोल द्वितीय ने कई सरदारों को अपने अधीन कर लिया जिन्होंने चालुक्य आधिपत्य के विरुद्ध विद्रोह किया था। उन्होंने विद्रोही चालुक्य सेनापति गोविंदा को पराजित किया और चोडा प्रमुख उदय द्वितीय को पनुगल्लू (आधुनिक पनागल) के शासक के रूप में पुनः स्थापित किया। उन्होंने चालुक्य राजा [[सोमेश्वर तृतीय]] के भाई और राज्यपाल ''कुमार'' तैलप को बंदी बना लिया, जिसने संप्रभुता का दावा किया था। उसने मन्त्रकूट के गुमडा का सिर काट दिया और मन्यक के एडा को पीछे हटने पर मजबूर कर दिया, संभवतः चालुक्य राजा [[जगधेकमल्ल २|जगदेकमल्ल द्वितीय]] के विद्रोह-विरोधी अभियान के दौरान। प्रोल की मृत्यु सरदारों के एक गठबंधन के विरुद्ध लड़ाई में हुई, जो संभवतः [[तटीय आंध्र|तटीय आन्ध्र]] क्षेत्र पर विजय प्राप्त करने का प्रयास था। उनके पुत्र रुद्रदेव और महादेव उनके उत्तराधिकारी बने। थे। प्रोल द्वितीय काकतीय सरदार बेटा द्वितीय का पुत्र था और संभवतः अपने बड़े भाई दुर्गाराजा के बाद गद्दी पर बैठा था। प्रोल द्वितीय के राज्याभिषेक से कुछ समय पहले, [[परमार वंश|परमार]] राजकुमार [[जगदेव पंवार]], जो कि पूर्व चालुक्य जागीरदार था, ने अनुमकोमदा पर हमला किया, लेकिन प्रोल द्वितीय ने इस हमले को विफल कर दिया। काकतीय सिंहासन पर बैठने के बाद, प्रोल द्वितीय ने कई सरदारों को अपने अधीन कर लिया जिन्होंने चालुक्य आधिपत्य के विरुद्ध विद्रोह किया था। उन्होंने विद्रोही चालुक्य सेनापति गोविंदा को पराजित किया और चोडा प्रमुख उदय द्वितीय को पनुगल्लू (आधुनिक पनागल) के शासक के रूप में पुनः स्थापित किया। उन्होंने चालुक्य राजा [[सोमेश्वर तृतीय]] के भाई और राज्यपाल ''कुमार'' तैलप को बंदी बना लिया, जिसने संप्रभुता का दावा किया था। उसने मन्त्रकूट के गुमडा का सिर काट दिया और मन्यक के एडा को पीछे हटने पर मजबूर कर दिया, संभवतः चालुक्य राजा [[जगधेकमल्ल २|जगदेकमल्ल द्वितीय]] के विद्रोह-विरोधी अभियान के दौरान। प्रोल की मृत्यु सरदारों के एक गठबंधन के विरुद्ध लड़ाई में हुई, जो संभवतः [[तटीय आंध्र|तटीय आन्ध्र]] क्षेत्र पर विजय प्राप्त करने का प्रयास था। उनके पुत्र रुद्रदेव और महादेव उनके उत्तराधिकारी बने। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:काकतीय वंश के शासक]] [[श्रेणी:तेलुगु क्षेत्र के शासक ]] i9x0u3c4tjhr2pxmses60sej3x3434c निकिता गलरानी 0 1538412 6632274 6624831 2026-10-23T10:55:40Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632274 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = निक्की गलरानी | image = Nikki Galrani 1.jpg | caption = 2023 में निक्की | birth_name = निकिता गलरानी | birth_date = {{Birth date and age|1992|01|03|df=yes}} | birth_place = [[बेंगलुरू]], [[कर्नाटक]], [[भारत]] | othername = निकिता गलरानी पिनिसेट्टी<ref>{{Cite news |title=Nikki Galrani Pinisetty reveals if she is pregnant or not |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/nikki-galrani-pinisetty-reveals-if-she-is-pregnant-or-not/articleshow/95610969.cms |work=The Times of India |date=18 November 2022 |access-date=2 जुलाई 2024 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310084002/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/nikki-galrani-pinisetty-reveals-if-she-is-pregnant-or-not/articleshow/95610969.cms |url-status=live }}</ref> | alma_mater = बिशप कॉटन क्रिश्चियन कॉलेज | occupation = {{hlist|अभिनेत्री|मॉडल}} | yearsactive = 2014–वर्तमान | spouse = {{Marriage|आधी पिनिसेट्टी|18 May 2022}} | relatives = [[संजना गलरानी]] (बहन) }} '''निकिता गलरानी पिनिसेट्टी''' (जन्म गलरानी; जन्म 3 जनवरी 1992) एक [[भारतीय]] [[अभिनेत्री]] हैं जो तमिल और [[मलयालम]] फ़िल्मों में अपने काम के लिए जानी जाती हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/on-a-dream-run/article7057275.ece|title=On a dream run|date=2015-04-02|work=The Hindu|access-date=2024-07-02|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-20/news-interviews/40092316_1_yagavarayinum-naa-kakka-nikki-galrani|title=Nikki wraps work on her debut Malayalam film - Times Of India|date=2013-06-27|website=web.archive.org|access-date=2024-07-02|archive-date=27 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627062746/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-20/news-interviews/40092316_1_yagavarayinum-naa-kakka-nikki-galrani|url-status=dead}}</ref> उनकी व्यावसायिक रूप से सफल फ़िल्मों में ''1983'' (2014), ''वेल्लीमोंगा'' (2014), ''डार्लिंग'' (2015) और ''वेलैनु वंधुत्ता वेल्लईकरन'' (2016) शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/091116/from-spoilt-kid-to-the-rani-of-mollywood-nikki-galrani.html|title=From spoilt kid to the rani of Mollywood: Nikki Galrani|last=Ipe|first=Ann|date=2016-11-09|website=www.deccanchronicle.com|language=en|access-date=2024-07-02}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन और शिक्षा== 3 जनवरी 1992 को बैंगलोर में निकिता गलरानी के रूप में जन्मी, वह मनोहर और रेशमा गलरानी की छोटी बेटी हैं और सिंधी वंश की हैं।<ref>{{Citation|last=Red FM Malayalam|title=Nikki Galrani {{!}} Redcarpet {{!}} RJ Mike {{!}} Red FM Malayalam|date=2019-10-28|url=https://www.youtube.com/watch?v=P05Rn_rW8AA|access-date=2024-07-02}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/i-write-down-the-meaning-of-my-lines-to-get-my-emotions-right-nikki-galrani/articleshow/34294610.cms|title=I write down the meaning of my lines to get my emotions right: Nikki Galrani|date=2014-04-28|work=The Times of India|access-date=2024-07-02|issn=0971-8257}}</ref> उनकी एक बड़ी बहन संजना हैं, जो एक अभिनेत्री भी हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/interview-with-actor-nikki-galrani/article6775346.ece|title=Darling devil|date=2015-01-10|work=The Hindu|access-date=2024-07-02|language=en-IN|issn=0971-751X|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507171741/https://www.thehindu.com/features/cinema/interview-with-actor-nikki-galrani/article6775346.ece|archive-date=7 मई 2020|url-status=dead}}</ref> गलरानी की शिक्षा बिशप कॉटन गर्ल्स स्कूल, बैंगलोर में हुई। इसके बाद उन्होंने बिशप कॉटन विमेंस क्रिश्चियन कॉलेज, बैंगलोर से पीयूसी किया और बाद में फैशन डिजाइनिंग का कोर्स किया। उन्होंने कहा कि उन्होंने पीयूसी में विज्ञान की पढ़ाई की क्योंकि उनके माता-पिता और बहन चाहते थे कि वह डॉक्टर बनें, लेकिन बाद में उन्होंने उन्हें डिजाइनिंग करने दिया। इसके बाद उन्होंने मॉडलिंग की और कई विज्ञापनों में दिखाई दीं। वह चेन्नई में रहती हैं। ==कैरियर== ===टॉलीवुड डेब्यू और परिचय (2016)=== गलरानी ने मलयालम फ़िल्म ''रुद्र सिंहासनम'' में [[सुरेश गोपी]] के साथ काम किया। उनकी अगली तमिल फ़िल्म ''को 2'' व्यावसायिक रूप से सफल रही।<ref>{{Cite web|url=https://www.dekhnews.com/superhit-ko-2-movie-6th-day-box-office-collection-earing-report/|title=Superhit! Ko 2 Movie 6th Day Box Office Collection Earing Report|last=Bahukhandi|first=shubham|date=2016-05-18|language=en-US|access-date=2024-07-24|archive-date=24 जुलाई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724063402/https://www.dekhnews.com/superhit-ko-2-movie-6th-day-box-office-collection-earing-report/|url-status=dead}}</ref> इसके अलावा, उनकी दोनों तेलुगु फिल्मों ने टॉलीवुड बॉक्स ऑफिस पर अच्छी कमाई की है। गलरानी ने [[विष्णु विशाल]] के साथ फ़िल्म ''वेलैनु वेंदुत्ता वेल्लईकरन'' में एक पुलिस अधिकारी की भूमिका निभाई। फ़िल्म वित्तीय रूप से सफल रही। इंडियागिल्ट्ज डॉट कॉम ने फ़िल्म में निक्की के प्रदर्शन के बारे में कहा कि निकी फ़िल्म की खूबसूरती बनकर उभरी हैं। उनकी आने वाली तमिल फ़िल्म "कडुवल इरुकायन कुमारु" है जिसमें वह जीबी प्रकाश कुमार के साथ हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/kadavul-irukan-kumaru-live-audience-response-tamil-news-171556.html|title=Kadavul Irukan Kumaru Live Audience Response - Tamil Movie News - IndiaGlitz.com|date=2016-11-20|website=web.archive.org|access-date=2024-07-24|archive-date=20 नवंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161120063228/http://www.indiaglitz.com/kadavul-irukan-kumaru-live-audience-response-tamil-news-171556.html|url-status=bot: unknown}}</ref> ===2017–वर्तमान=== 2017 में, गलरानी ने तमिल फ़िल्म मोट्टा शिवा केट्टा शिवा में [[राघव लॉरेंस]] के साथ अभिनय किया और उसके बाद मरागाधा नानायम में अभिनय किया। उन्होंने एक मलयालम ''फिल्म टीम 5'' (2017) और लगातार चार तमिल फिल्मों ''नेरुप्पु दा'' (2017), ''हारा हारा महादेवकी'' (2017), ''कलाकलाप्पु 2'' (2018) और ''पक्का'' (2018) में भी अभिनय किया। उन्होंने कन्नड़ में ओ ''प्रेमवे'' (2018) शीर्षक से भी काम किया। 2019 में, वह ''चार्ली चैपलिन 2'', देव और की के साथ तमिल एक्शन फ़िल्मों में दिखाई दीं। 2020 में, उन्होंने कॉमेडी धमाका के साथ मलयालम में अपनी वापसी की।<ref>{{Cite web|url=https://www.sify.com/movies/dhamaka-review-lowbrow-comedy-review-malayalam-ubervwfhjffhj.html|title=Review : Dhamaka review: Lowbrow comedy (2020)|date=2020-01-04|website=web.archive.org|access-date=2024-07-24|archive-date=4 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104191138/https://www.sify.com/movies/dhamaka-review-lowbrow-comedy-review-malayalam-ubervwfhjffhj.html|url-status=bot: unknown}}</ref> ==निजी जीवन== 24 मार्च 2022 को गलरानी ने अपने लॉन्ग टाइम बॉयफ्रेंड और एक्टर आधी पिनिसेट्टी से सगाई कर ली।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/aadhi-pinisetty-gets-engaged-to-nikki-galrani-see-photos-7837643/|title=Aadhi Pinisetty gets engaged to Nikki Galrani: ‘We found each other a couple of years ago’|date=2022-03-26|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-07-02}}</ref> इस जोड़े ने 18 मई 2022 को शादी कर ली।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/aadhi-and-nikki-are-husband-and-wife-now-pics-and-videos-from-wedding-ceremony-go-viral-1951087-2022-05-19|title=Aadhi and Nikki are husband and wife now. Pics and videos from wedding ceremony go viral|date=2022-05-19|website=India Today|language=en|access-date=2024-07-02}}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category}} * {{IMDb name|6264784|Nikki Galrani}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:बैंगलोर की अभिनेत्रियाँ]] [[श्रेणी:बैंगलोर की महिला मॉडल]] [[श्रेणी:भारतीय सिंधी लोग]] [[श्रेणी:सिंधी अभिनेत्रियाँ]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेत्रियाँ]] [[श्रेणी:मलयालम सिनेमा की अभिनेत्रियाँ]] [[श्रेणी:तमिल सिनेमा की अभिनेत्रियाँ]] [[श्रेणी:कन्नड़ सिनेमा की अभिनेत्रियाँ]] [[श्रेणी:तेलुगु सिनेमा की अभिनेत्रियाँ]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार दक्षिण विजेता]] [[श्रेणी:दक्षिण भारतीय अंतर्राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] qqvvs9urz66yaxkn3qg17a09pf4sg6c कोवई सरला 0 1538581 6632119 6624109 2026-10-23T04:09:22Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632119 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = कोवई सरला | image = Kovai_Sarala.jpg | alt = | caption = 2016 में सरला | birth_date = <!-- must be attributed to reliable sources --> | birth_place = [[कोयंबटूर]], [[तमिलनाडु]], भारत | party =मक्कल नीधि मैयम | other_names = <!-- must be attributed to reliable sources --> | occupation = {{Hlist |हास्य कलाकार| अभिनेत्री| टेलीविज़न प्रस्तोता | राजनीतिज्ञ }} | years_active=1979-वर्तमान }} '''कोवई सरला''' भारतीय [[अभिनेत्री]] और [[हास्य]] [[कलाकार]] हैं। उन्होंने मुख्यतः [[तमिल]] और [[तेलुगु]] फिल्मों में सहायक अभिनय किया हैं। उन्होंने ''साथी लीलावती'' (1995), ''पूवेल्लम उन वासम'' (2001) और ''उलियिन ओसाई'' (2008) में अपने अभिनय के लिए तीन बार सर्वश्रेष्ठ हास्य कलाकार के लिए तमिलनाडु राज्य फ़िल्म पुरस्कार जीता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/10733.html|title=IndiaGlitz - Tamil Nadu announces film awards for three years - Tamil Movie News|date=2004-10-24|website=web.archive.org|access-date=2024-07-03|archive-date=24 अक्तूबर 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20041024060415/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/10733.html|url-status=dead}}</ref> उन्होंने ''कंचना'' (2011) में अपने प्रदर्शन के लिए सर्वश्रेष्ठ महिला हास्य कलाकार के लिए दो [[नंदी पुरस्कार]] और सर्वश्रेष्ठ हास्य कलाकार के लिए विजय पुरस्कार भी जीता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.idlebrain.com/news/2000march20/nandiawards2003.html|title=Telugu Cinema Etc - Nandi award winners list 2003|website=www.idlebrain.com|access-date=2024-07-03}}</ref> वह अब [[कमल हासन]] की मक्कल नीधि मैयम पार्टी का हिस्सा हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/tamil-nadu/actor-kovai-sarala-joins-kamal-haasans-makkal-needhi-maiam-97977|title=Actor Kovai Sarala joins Kamal Haasan's Makkal Needhi Maiam|last=Staff|first=T. N. M.|date=2019-03-08|website=The News Minute|language=en|access-date=2024-07-03}}</ref> उन्होंने [[ब्रह्मानन्दम|ब्रह्मानंदम]], गौंडामणि, सेंथिल, वडिवेलु और विवेक सहित सभी शीर्ष हास्य कलाकारों के साथ अभिनय किया है। वडिवेलु और ब्रह्मानंदम के साथ उनके कॉमेडी ट्रैक विशेष रूप से लोकप्रिय रहे हैं। ==प्रारंभिक और वर्तमान जीवन== [[तमिलनाडु]] के [[कोयंबटूर]] में जन्मी कोवई सरला ने एमजीआर की फ़िल्में देखने के बाद अभिनय में रुचि विकसित की।<ref>{{Cite web|url=http://www.cinegoer.net/telugu-cinema/interviews/interview-with-kovai-sarala-080112.html|title=Kovai Sarala {{!}} Actress Kovai Sarala {{!}} Lawrence {{!}} Kanchana {{!}} Kalaignar…|date=2013-10-27|website=archive.ph|access-date=2024-07-03|archive-date=27 अक्तूबर 2013|archive-url=https://archive.today/20131027101217/http://www.cinegoer.net/telugu-cinema/interviews/interview-with-kovai-sarala-080112.html|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/comedy-comes-naturally/article2782975.ece|title=Comedy comes naturally|date=2012-01-07|work=The Hindu|access-date=2024-07-03|language=en-IN|issn=0971-751X|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027065955/https://www.thehindu.com/features/cinema/comedy-comes-naturally/article2782975.ece|archive-date=27 अक्तूबर 2021|url-status=dead}}</ref> उन्होंने [[तमिल]], [[तेलुगु]], [[मलयालम]] और [[कन्नड़]] में 300 से ज़्यादा फ़िल्मों में अभिनय किया है। उन्हें ''साथी लीलावती'', विरालुक्केथा वीकम, ''वरवु एट्टाना सेलावु पठाना'', ''करकट्टक्करन'' और ''विश्वनाथन राममूर्ति'' जैसी फ़िल्मों में उनके काम के लिए जाना जाता है। उन्होंने टेलीविज़न सीरीज़ और शो में भी काम किया है और कई कॉमेडी शो में जज रह चुकी हैं। वर्तमान में, वह [[ज़ी तमिल]] पर प्रसारित होने वाले तमिल कॉमेडी शो "वरुथापदथा वलीबर संगम" की नियमित जज हैं और सन टीवी पर बच्चों के गेम शो "चेल्लम चेल्लम" की मेज़बानी करती हैं। ==निजी जीवन== सरला शादीशुदा नहीं हैं। वह अपने रिश्तेदारों के बच्चों की देखभाल करती हैं, क्योंकि वह उन्हें अपना ही मानती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/jun-10-04/kovai-sarala-28-06-10.html|title=Kovai Sarala - Tamil Movie News - Kovai Sarala on her marriage - Kovai Sarala {{!}} Manorama {{!}} Karakattakaran - Behindwoods.com|website=www.behindwoods.com|access-date=2024-07-03}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणी सूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|id=0764821}} [[श्रेणी:मलयाली लोग]] fe7q316jrmnagf4eff4z7nq0gmg1wzs सदस्य वार्ता:MiamiMint 3 1559479 6632249 6285244 2026-10-23T10:01:53Z Cabayi 135589 Cabayi ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Hectorinaaa]] को [[सदस्य वार्ता:MiamiMint]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Hectorinaaa|Hectorinaaa]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/MiamiMint|MiamiMint]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6285244 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Hectorinaaa}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:57, 26 अक्टूबर 2024 (UTC) 0oeliyq66pbmcgu6zz8lkxtx6g5zhuf सदस्य वार्ता:Renamed user 4c2bc8dc48509850465625382b9a68ba 3 1572381 6632072 6344035 2026-10-22T17:46:44Z AccountVanishRequests 836214 AccountVanishRequests ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:RITWIK CHARANPAHARI]] को [[सदस्य वार्ता:Renamed user 4c2bc8dc48509850465625382b9a68ba]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/RITWIK CHARANPAHARI|RITWIK CHARANPAHARI]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Renamed user 4c2bc8dc48509850465625382b9a68ba|Renamed user 4c2bc8dc48509850465625382b9a68ba]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6344035 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=RITWIK CHARANPAHARI}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 06:14, 20 जनवरी 2025 (UTC) 1mo1jb7sp5fw1lwaei3hewzpqilvzmz कीनिया का भूगोल 0 1575946 6632150 6621714 2026-10-23T07:02:07Z SM7 89247 [[Special:Contributions/विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] ([[User talk:विक्रम प्रताप|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:2409:40D4:117:E1B8:8000:0:0:0|2409:40D4:117:E1B8:8000:0:0:0]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6358424 wikitext text/x-wiki == भूगोल == === अवस्थिति और विस्तार === कीनिया [[अफ़्रीका|अफ्रीका महाद्वीप]] के पूर्वी तट पर स्थित है और इस प्रकार पूर्वी अफ्रीका का देश कहलाता है। भौगोलिक निर्देशांकों में इसका विस्तार लगभग 5° उत्तरी से 5° दक्षिणी अक्षांशों तक और 34° से 42° पूर्वी देशान्तर के मध्य है। कीनिया का कुल क्षेत्रफल 580,367 वर्ग कि॰मी॰ है और यह क्षेत्रफल के अनुसार विश्व का 49वाँ बड़ा देश है। इस में स्थलीय भाग 569,140 वर्ग कि॰मी॰ और जलीय क्षेत्र ([[विक्टोरिया झील]] और अन्य) 11,227 वर्ग कि॰मी॰ हैं।<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html सीआइए- वर्ल्ड फैक्टबुक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180213011420/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html |date=13 फ़रवरी 2018 }}, (अभिगमन तिथि 06-08-2014)</ref> कीनिया की स्थलीय सीमा 3,447 कि॰मी॰ लम्बी है जिसमें द॰ सूडान के साथ 232 कि॰मी॰, इथियोपिया के साथ 861 कि॰मी॰, सोमालिया के साथ 682 कि॰मी॰, तंजानिया के साथ 769 कि॰मी॰ और युगांडा के साथ 933 कि॰मी॰ हिस्सा है। समुद्र तट की लम्बाई [[हिन्द महासागर]] के सहारे 536 कि॰मी॰ है।<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html सीआइए- वर्ल्ड फैक्टबुक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180213011420/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html |date=13 फ़रवरी 2018 }}, (अभिगमन तिथि 06-08-2014)</ref> === स्थलाकृति === [[File:Kenya Topography.png|thumb|right|250px|कीनिया की स्थलाकृति]] कीनिया को स्थलाकृतिक विशेषताओं के आधार पर छह प्रमुख भौगोलिक प्रदेशों में बाँटा जाता है।<ref>[http://www.africa.upenn.edu/NEH/kgeography.htm Kenya -- Geography on East Africa Living Encyclopedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140717031040/http://www.africa.upenn.edu/NEH/kgeography.htm |date=17 जुलाई 2014 }}, अफ्रीकन अध्ययन केन्द्र, पेंसिल्वेनिया विश्वविद्यालय, (अभिगमन तिथि 06-08-2014)</ref> '''समुद्र तटीय क्षेत्र''' हिन्द महासागर के किनारे के सहारे उत्तर से दक्षिण की ओर फैला हुआ है और यहाँ विविध तटीय स्थलरूप पाए जाते हैं। छोटी खाड़ियाँ और मूँगे की चट्टानें तट के सहारे और एक लगभग सतत अवरोधक प्रवाल भित्ति तट के साथ पायी जाती है। उत्तरी हिस्से में [[लामू द्वीप चाप]] (Lamu Archipelago) है जो समुद्र तल में वृद्धि के परिणाम स्वरूप समुद्र में डूबे तट का उच्च भूमि वाला हिस्सा है जो समुद्र से ऊपर द्वीप के रूप में उभरा हुआ है। '''मैदानी क्षेत्र''' के अंतर्गत दक्षिण तटीय पश्चभूमि एक उच्चावच विहीन अपरदनात्मक मैदान है जिसमें कहीं कहीं छोटी पहाड़ियां परिलक्षित होती हैं और ताना मैदान, [[ताना नदी]] द्वारा जमा किये गये निक्षेपों से निर्मित है। '''उत्तरी मैदानी-क्षेत्र''' पश्चिम में युगांडा की सीमा से पूर्व में सोमालिया की सीमा तक फैला है। यह बहुधा लावा निर्मित मैदान है। [[तुर्काना झील|रुडोल्फ झील]] और चाल्बी रेगिस्तान इसी क्षेत्र का हिस्सा हैं। यहाँ शुष्क प्रदेशों में पायी जाने वाली स्थल रूप निर्माण के प्रक्रम क्रियाशील हैं क्योंकि यह प्रदेश शुष्क जलवायु वाला है। '''कीनियाई उच्च भूमि''' को यूरोपीयन लोग श्वेत उच्च भूमि भी कहते थे। यह भ्रंश घाटी के पश्चिम और पूर्व दो हिस्सों में विभक्त होकर अवस्थित है। [[माउंट केन्या]] पूर्वी हिस्से में स्थित है। '''भ्रंशघाटी प्रदेश''' [[पूर्वी अफ़्रीकी भ्रंश]] का हिस्सा है और यह रुडोल्फ झील के इलाके से लेकर दक्षिण में तंजानिया की सीमा तक है। कीनियाई उच्च भूमि इसके द्वारा द्विभाजित की जाती है। '''पश्चिमी पठार प्रदेश''' एक बड़े बेसिन के आकार में विक्टोरिया झील के सहारे स्थित है और बहुधा भ्रन्शित पठारों वाला है। === जलवायु === कीनिया की जलवायु इसकी अक्षांशीय स्थिति से काफ़ी प्रभावित है। [[भूमध्य रेखा|विषुवत रेखा]] पर स्थित होने के कारण यहाँ विषुवतीय जलवायु पाई जाती है जिसमें वर्ष भर मौसम लगभग एक सा रहता है। तटीय भागों में वर्ष भर वर्षा इसका प्रमुख उदहारण है और तापमान तथा आर्द्रता में दैनिक चक्र स्पष्ट रूप से परिलक्षित होता है। पश्चिमी और भीतरी भागों में उत्तरी हिस्से में रेगिस्तानी जलवायु या अर्ध-शुष्क जलवायु पाई जाती है। कीनिया के लगभग 70% से अधिक भागों में अर्ध-शुष्क जलवायु का ही विस्तार है जहाँ 51 सेमी से कम वार्षिक वर्षा होती है।<ref>[http://www.africa.upenn.edu/NEH/kgeography.htm Kenya -- Geography on East Africa Living Encyclopedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140717031040/http://www.africa.upenn.edu/NEH/kgeography.htm |date=17 जुलाई 2014 }}, अफ्रीकन अध्ययन केन्द्र, पेंसिल्वेनिया विश्वविद्यालय, (अभिगमन तिथि 06-08-2014)</ref> कम वर्षा वाले क्षेत्रों में वर्षा अनियमित भी होती है और वर्षा की मात्रा की औसत से विचारंशीलता अधिक पायी जाती है। कीनियाई उच्च भूमि पर ऊंचाई का जलवायु के ऊपर स्पष्ट प्रभाव है और भूमध्य रेखा पर अवस्थिति के कारण वर्ष भर में कोई विशेष ऋत्विकता नहीं पायी जाती। {| class=wikitable width=590px |- !colspan=16|हिन्द महासागर के तट पर स्थित [[मोम्बासा]] शहर की जलवायु सांख्यिकी<ref name="CCM">"Mombasa, Kenya: Climate, Global Warming, and Daylight Charts and Data", Climate-Charts.com, 2008, web: [http://www.climate-charts.com/Locations/k/KN63820.php CC820] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141101105328/http://www.climate-charts.com/Locations/k/KN63820.php |date=1 नवंबर 2014 }}: May precipitation was reset as "246" mm, converting 9.7 in.</ref> |- bgcolor=#EEEEEE |width="1%"|NOAA कूट||सांख्यिकी||Jan||Feb||Mar||Apr||May||Jun||Jul||Aug||Sep||Oct||Nov||Dec||औसत |- |bgcolor=#E7E7E7|0101||औसत तापमान F||81.7||82.6||82.9||81.7||79.2||76.6||75.2||75.2||76.5||78.3||80.4||81.3||79.3 |- bgcolor=#FFCC22 |bgcolor=#E7E7E7|0201||bgcolor=#FFFFFF|उच्च॰ तापमान F||91.8||92.7||92.7||90.5||87.6||bgcolor=#EEEE77|84.9||bgcolor=#EEEE77|83.7||bgcolor=#EEEE77|83.8||bgcolor=#EEEE77|85.5||86.9||88.9||91||88.3 |- bgcolor=#EEDDFF |bgcolor=#E7E7E7|0301||bgcolor=#FFFFFF|न्यून॰ तापमान F||71.6||72.5||73.2||72.9||70.9||bgcolor=#EECCFF|68.2||bgcolor=#EEBBFF|66.7||bgcolor=#EEBBFF|66.7||bgcolor=#EECCFF|67.5||bgcolor=#EECCFF|69.6||71.8||71.6||70.3 |- bgcolor=#99CCFF |bgcolor=#E7E7E7|0615||वर्षा (इंच में)<ref name=CCM/>||1.4||0.6||2.3||bgcolor=#AABBFF|6.3 ||bgcolor=#99AAFF|9.7||3.6||2.9||2.8||2.8||bgcolor=#99BBFF|4.2||bgcolor=#99BBFF|4.3||3.1||3.7 |- |bgcolor=#E7E7E7|0101||औसत तापमानC||27.6||28.1||28.3||27.6 ||26.2||24.8||24.0||24.0||24.7||25.7||26.9||27.4||26.27 |- bgcolor=#FFCC22 |bgcolor=#E7E7E7|0201||bgcolor=#FFFFFF|उच्च॰ तापमान C||33.2||33.7||33.7||32.5 ||30.9||bgcolor=#EEEE77|29.4||bgcolor=#EEEE77|28.7||bgcolor=#EEEE77|28.8||bgcolor=#EEEE77|29.7||30.5||31.6||32.8||31.29 |- bgcolor=#EEDDFF |bgcolor=#E7E7E7|0301||bgcolor=#FFFFFF|न्यून॰ तापमान C||22.0||22.5||22.9||22.7 ||21.6||bgcolor=#EECCFF|20.1||bgcolor=#EEBBFF|19.3||bgcolor=#EEBBFF|19.3||bgcolor=#EECCFF|19.7||bgcolor=#EECCFF|20.9||22.1||22.0||21.26 |- bgcolor=#99CCFF |bgcolor=#E7E7E7|0615||वर्षा (मि॰ मी॰)<ref name=CCM/>||33.9||14.0||55.6||bgcolor=#AABBFF|154.3 ||bgcolor=#99AAFF|246||88.3||71.8||68.2||67.2||bgcolor=#99BBFF|103.4||bgcolor=#99BBFF|104.7||75.8||89.39 |- |bgcolor=#E7E7E7|1109||अधि॰ आर्द्रता %||76.0||76.0||78.0||82.0 ||85.0||84.0||86.0||85.0||82.0||81.0||80.0||78.0||81.08 |- |bgcolor=#E7E7E7|1110||न्यून॰ आर्द्रता<ref name=CCM/>%||62.0||59.0||61.0||66.0 ||70.0||67.0||67.0||66.0||65.0||66.0||68.0||65.0||65.17 |} === प्राकृतिक वनस्पतियाँ=== कीनिया में प्राकृतिक वनस्पतियों का वितरण जलवायु और उच्चावच का अनुसरण करता है। समुद्र तटीय भागों में मैंग्रोव वनस्पति पायी जाती है और तटीय मैदानों में आर्द्र भागों में पाम और अन्य उष्ण कटिबंधीय वनस्पतियाँ प्रमुख हैं। अंदरूनी क्षेत्रों में वर्षा की मात्रा क्रमशः कम होते जाने के कारण यहाँ घास के मैदान और खुले वन का फैलाव है। और अधिक शुष्क भागों में कटीली झाडियाँ और मरुस्थली वनस्पतियाँ पायी जाती हैं। चूँकि कीनिया का 70% से अधिक भाग अर्धशुष्क या शुष्क है अतः यहाँ झाडियों वाले घास के मैदानों की बहुलता है जिनमें छिटपुट बड़े वृक्ष पाए जाते हैं। ऐसे मैदानों को ''wooded and bushed grassland'' अथवा ''woodland and bushland'' कहा जाता है। पहाड़ी इलाकों में जहाँ वर्षा की मात्रा आधिक होती है वहाँ काफ़ी लम्बी घास के क्षेत्र पाए जाते हैं। ऐसे क्षेत्रों में बाँस (''Arundinalia alpina'') लगभग 3000 मीटर की ऊंचाई तक मिलता है। अन्य वृक्षों में कैम्फर, जैतून, पोडो और सीडर इत्यादि हैं।<ref>Raphael W. Kareri, [http://international.iupui.edu/kenya/resources/Geography-of-Kenya.pdf SOME ASPECTS OF THE GEOGRAPHY OF KENYA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120913170227/http://international.iupui.edu/kenya/resources/Geography-of-Kenya.pdf |date=13 सितंबर 2012 }}, Moi University, Eldoret, Kenya, (अभिगमन तिथि 07-08-2014)</ref> वर्तमान समय में वनों का तेजी से हो रहा दोहन कीनिया की कुछ प्रमुख पर्यावरणीय समस्याओं में से एक है। नोबल पुरस्कार प्राप्त कार्यकत्री [[वंगारी मथाई]] ने इन वनों के संरक्षण के लिये काफ़ी काम किया और उनके जैसे अन्य पर्यावरण कार्यकर्ता अब भी यहाँ के वनों को संरक्षित करने हेतु जनांदोलन चला रहे हैं। === भूगर्भिक संरचना === कीनिया का नवीनकालिक भूगर्भिक परिदृश्य मुख्यतः [[जवालामुखी|ज्वालामुखीयता]] द्वारा प्रभावित रहा है। यहाँ [[प्लेट विवर्तनिकी]] की सक्रियता [[रिफ्ट घाटी|रिफ्ट घाटियों]] के रूप में इस पूरे क्षेत्र की संरचना को निर्धारित करती है। यहाँ [[पूर्वी अफ़्रीकी रिफ्ट]] कीनिया की सबसे उत्तरी झील [[तुर्काना झील|तुरकाना]] से लेकर, माउंट केन्या होते हुए दक्षिण में किलिमांजारो पर्वत तक और आगे तंजानिया में फैली है। कीनिया के पश्चिमी भाग का ज्यादातर हिस्सा प्लायोसीन-प्लीस्टोसीन काल के ज्वालामुखियों द्वारा आच्छादित है जिसके नीचे प्रीकैम्ब्रियन चट्टानें पायी जाती है।<ref>Bernard Kipsang Rop, [http://www.epgeology.com/articles/kenya-rift-basin.html Petroleum Potential of NW-Kenya Rift Basins: A Synopsis of Evidence and Issues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150211044416/http://www.epgeology.com/articles/kenya-rift-basin.html |date=11 फ़रवरी 2015 }}</ref> वहीं कीनिया का दक्षिणी-पूर्वी हिस्सा कारू नदी तन्त्र द्वारा जमा किये तलछट से निर्मित है जो पर्मियन से लेकर बाद के ट्रियासिक काल के अवसाद हैं। [[अन्जा द्रोणी]] का दिग्विन्यास उतर-पश्चिम से दक्षिण-पूर्व की ओर है और यह रिफ्ट गोंडवानालैण्ड के विभाजन के समय उत्पन्न हुयी थी।<ref>Bernard Kipsang Rop, [http://www.epgeology.com/articles/kenya-rift-basin.html Petroleum Potential of NW-Kenya Rift Basins: A Synopsis of Evidence and Issues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150211044416/http://www.epgeology.com/articles/kenya-rift-basin.html |date=11 फ़रवरी 2015 }}</ref><ref> L.C. Greene, D.R. Richards, R.A. Johnson, (1991), [http://www.mendeley.com/catalog/crustal-structure-tectonic-evolution-anza-rift-northern-kenya/ Crustal structure and tectonic evolution of the anza rift, northern Kenya], Tectonophysics 197 (2–4): 203–211.</ref> 9kk17q151t3n9m6vckctpgsjv1hkqgu सृजनात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्ता 0 1590342 6632073 6418345 2026-10-22T17:49:52Z ~2026-56416-08 955247 अंग्रेज़ी विकिपीडिया के [[en:Generative AI]] से अनूदित 6632073 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Théâtre_D’opéra_Spatial.png|पाठ=Impressionistic image of figures in a futuristic opera scene|अंगूठाकार|थिएटर डी 'ओपेरा स्थानिक (2022) सृजनात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्ता का उपयोग करके बनाई गई एक छवि]] '''सृजनात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्ता''' (''Generative Artificial Intelligence'', जिसे संक्षेप में ''Generative AI'', ''GenAI'' या ''GAI'' भी कहा जाता है) कृत्रिम बुद्धिमत्ता का एक उपक्षेत्र है, जो सृजनात्मक मॉडलों का उपयोग करके पाठ, चित्र, वीडियो या अन्य प्रकार का डेटा उत्पन्न करता है। ये मॉडल अपने प्रशिक्षण डेटा में छिपे हुए पैटर्न और संरचनाओं को सीखते हैं, और प्राप्त इनपुट, जो अक्सर प्राकृतिक भाषा संकेतों (प्रॉम्प्ट्स) के रूप में होता है — के आधार पर नया डेटा उत्पन्न करते हैं। <ref name=":02">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/article/ai-artificial-intelligence-glossary.html|title=Artificial Intelligence Glossary: Neural Networks and Other Terms Explained|last=Pasick|first=Adam|date=March 27, 2023|work=The New York Times|access-date=April 22, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230901183440/https://www.nytimes.com/article/ai-artificial-intelligence-glossary.html|archive-date=September 1, 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://openai.com/research/generative-models|title=Generative models|last=Karpathy|first=Andrej|last2=Abbeel|first2=Pieter|date=June 16, 2016|publisher=OpenAI|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117151617/https://openai.com/research/generative-models|archive-date=November 17, 2023|access-date=March 15, 2023|last3=Brockman|first3=Greg|last4=Chen|first4=Peter|last5=Cheung|first5=Vicki|last6=Duan|first6=Yan|last7=Goodfellow|first7=Ian|last8=Kingma|first8=Durk|last9=Ho|first9=Jonathan}}</ref><ref name="nytimes2">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html|title=Anthropic Said to Be Closing In on $300 Million in New A.I. Funding|last=Griffith|first=Erin|last2=Metz|first2=Cade|date=January 27, 2023|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209074235/https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html|archive-date=December 9, 2023|access-date=March 14, 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGriffithMetz2023">Griffith, Erin; Metz, Cade (January 27, 2023). [https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html "Anthropic Said to Be Closing In on $300 Million in New A.I. Funding"]. ''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|The New York Times]]''. [https://web.archive.org/web/20231209074235/https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html Archived] from the original on December 9, 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 14,</span> 2023</span>.</cite></ref><ref name="bloomberg2">{{Cite news|url=https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/a-cheat-sheet-to-ai-buzzwords-and-their-meanings-quicktake|title=A Cheat Sheet to AI Buzzwords and Their Meanings|last=Lanxon|first=Nate|date=March 10, 2023|work=Bloomberg News|access-date=March 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117140835/https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/a-cheat-sheet-to-ai-buzzwords-and-their-meanings-quicktake|archive-date=November 17, 2023|last2=Bass|first2=Dina|location=|last3=Davalos|first3=Jackie}}</ref> 2020 के दशक की शुरुआत में आए [[एआई में उछाल|एआई उछाल]] के बाद से सृजनात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्ता के उपकरणों का प्रचलन काफी बढ़ा है। यह उछाल [[डीप लर्निंग|गहरे]] [[कृत्रिम तंत्रिका नेटवर्क|तंत्रिका नेटवर्कों]], विशेष रूप से [[ट्रांसफार्मर (मशीन लर्निंग मॉडल)|ट्रांसफार्मर]] संरचना पर आधारित [[बड़े भाषा मॉडल|बड़े भाषा मॉडलों]] (एलएलएम), में हुए सुधारों से संभव हुआ। सृजनात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्ता के [[कृत्रिम बुद्धिके प्रयोग|अनुप्रयोगों]] में [[चैटजीपीटी]], [[क्लॉड (भाषा मॉडल)|क्लॉड]], [[माइक्रोसॉफ्ट कोपायलट]], [[डीपसीक]], [[डौबाओ]], [[जेमिनी (चैटबॉट)|गूगल जेमिनी]], [[ग्रोक]], [[किमी (एआई)|किमी]] और [[क्वेन]] जैसे [[चैटबॉट]]; [[डैल-ई]], [[एडोबी फ़ायरफ़्लाई]], [[स्टेबल डिफ्यूज़न]] और [[मिडजर्नी]] जैसे [[पाठ-से-चित्र मॉडल|पाठ से चित्र बनाने वाले मॉडल]]; [[15.एआई]] और [[इलेवनलैब्स]] जैसे [[वाक् संश्लेषण|पाठ से वाक् उत्पन्न करने वाले मॉडल]]; [[सुनो (कृत्रिम बुद्धिमत्ता)|सुनो]] और [[यूडियो]] जैसे [[पाठ-से-संगीत मॉडल|पाठ से संगीत बनाने वाले मॉडल]]; [[गूगल अनुवाद]] और [[डीपएल]] जैसे अनुवाद मॉडल; तथा [[वीओ (पाठ-से-वीडियो मॉडल)|वीओ]], [[एलटीएक्स (विश्व मॉडल)|एलटीएक्स]] और [[सोरा (पाठ-से-वीडियो मॉडल)|सोरा]] जैसे [[पाठ-से-वीडियो मॉडल|पाठ से वीडियो बनाने वाले मॉडल]] शामिल हैं।<ref>{{Cite web |last=Roose |first=Kevin |date=2022-10-21 |title=A Coming-Out Party for Generative A.I., Silicon Valley's New Craze |url=https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html |website=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|The New York Times]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215010524/https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html |archive-date=2023-02-15 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Shahaf |first=Tal |date=2025-10-23 |title=Lightricks unveils powerful AI video model challenging OpenAI and Google |url=https://www.ynetnews.com/tech-and-digital/article/hklbzavrgx |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2024-02-15 |title=OpenAI Unveils A.I. That Instantly Generates Eye-Popping Videos |url=https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html |work=The New York Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215220626/https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html |archive-date=2024-02-15 |url-status=live}}</ref> सृजनात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्ता ने कई नैतिक प्रश्नों को जन्म दिया है। इसका उपयोग [[साईबर अपराध|साइबर अपराधों]] में किया जा सकता है, या फर्जी समाचारों और [[डीपफ़ेक टेक्नोलॉजी|डीपफेक]] के माध्यम से लोगों को भ्रमित या गुमराह करने के लिए किया जा सकता है। नैतिक रूप से प्रयोग किए जाने पर भी, यह मानव नौकरियों के बड़े पैमाने पर प्रतिस्थापन का कारण बन सकता है। इन उपकरणों की आलोचना इस आधार पर भी की गई है कि ये बौद्धिक संपदा कानूनों का उल्लंघन करते हैं, क्योंकि इन्हें प्रशिक्षित करने के लिए जिन कृतियों का उपयोग किया गया है, वे अक्सर कॉपीराइटयुक्त होती हैं और यह उन्हें अनुकरण करते हैं। <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-66231268|title=New AI systems collide with copyright law|date=August 1, 2023|work=BBC News|access-date=September 28, 2024}}</ref> सृजनात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्ता का उपयोग अनेक उद्योगों में किया जा रहा है। इसके उदाहरणों में सॉफ्टवेयर विकास, स्वास्थ्य सेवा, वित्त, मनोरंजन, ग्राहक सेवा, बिक्री और विपणन, कला, लेखन, फैशन तथा उत्पाद डिज़ाइन शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.unite.ai/the-transformative-impact-of-generative-ai-on-software-development-and-quality-engineering/|title=The Transformative Impact of Generative AI on Software Development and Quality Engineering|last=|first=|date=July 17, 2024|website=Unite.AI|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250410183502/https://www.unite.ai/the-transformative-impact-of-generative-ai-on-software-development-and-quality-engineering/|archive-date=April 10, 2025|access-date=April 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Raza|first=Marium M.|last2=Venkatesh|first2=Kaushik P.|last3=Kvedar|first3=Joseph C.|date=March 7, 2024|title=Generative AI and large language models in health care: pathways to implementation|journal=npj Digital Medicine|language=en|volume=7|issue=1|pages=1–3|doi=10.1038/s41746-023-00988-4|issn=2398-6352|pmc=10920625}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theconversation.com/how-generative-ai-is-transforming-financial-services-and-what-it-means-for-customers-246649|title=How generative AI is transforming financial services – and what it means for customers|last=Mogaji|first=Emmanuel|date=January 7, 2025|website=The Conversation|language=en-US|access-date=April 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sloanreview.mit.edu/article/the-impact-of-generative-ai-on-hollywood-and-entertainment/|title=The Impact of Generative AI on Hollywood and Entertainment|last=Bean|first=Thomas H. Davenport and Randy|date=June 19, 2023|website=MIT Sloan Management Review|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240806231801/https://sloanreview.mit.edu/article/the-impact-of-generative-ai-on-hollywood-and-entertainment/|archive-date=August 6, 2024|access-date=April 10, 2025}}</ref><ref>{{Citation|last=Brynjolfsson|first=Erik|title=Generative AI at Work|date=April 2023|url=https://www.nber.org/papers/w31161|type=Working Paper|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328004237/https://www.nber.org/papers/w31161|series=Working Paper Series|doi=10.3386/w31161|access-date=January 21, 2024|archive-date=March 28, 2024|last2=Li|first2=Danielle|last3=Raymond|first3=Lindsey R.}}</ref><ref name="economist2">{{Cite web|url=https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet|title=Don't fear an AI-induced jobs apocalypse just yet|date=March 6, 2023|publisher=[[The Economist]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117160744/https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet|archive-date=November 17, 2023|access-date=March 14, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8|title=In Hollywood writers' battle against AI, humans win (for now)|last=Coyle|first=Jake|date=September 27, 2023|website=AP News|publisher=Associated Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403060904/https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8|archive-date=April 3, 2024|access-date=January 26, 2024}}</ref><ref name="mckinsey">{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/retail/our-insights/generative-ai-unlocking-the-future-of-fashion|title=Generative AI: Unlocking the future of fashion|last=Harreis|first=H.|last2=Koullias|first2=T.|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117160809/https://www.mckinsey.com/industries/retail/our-insights/generative-ai-unlocking-the-future-of-fashion|archive-date=November 17, 2023|access-date=March 14, 2023|last3=Roberts|first3=Roger}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity|title=How Generative AI Can Augment Human Creativity|date=June 16, 2023|work=Harvard Business Review|access-date=June 20, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620073042/https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity|archive-date=June 20, 2023|issn=0017-8012}}</ref> {{प्रवेशद्वार|Computer programming|Technology}} == संदर्भ == {{Reflist}} == आगे पढ़ें == * {{Cite journal|last=He|first=Ran|last2=Cao|first2=Jie|last3=Tan|first3=Tieniu|date=2025|title=Generative Artificial Intelligence: A Historical Perspective|journal=[[National Science Review]]|volume=12|issue=5|pages=nwaf050|doi=10.1093/nsr/nwaf050|pmc=11970245|pmid=40191253|doi-access=free}} [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] j1wdwo7v1ej5qwcl8i6c71w42hnfbi2 महा अवतार नरसिंह 0 1598898 6632159 6527206 2026-10-23T07:45:30Z SM7 89247 कड़ी तोड़ी जा रही: पृष्ठ "महावतार" हटाया जा चुका है 6632159 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = महा अवतार नरसिम्हा | image = Mahavatar Narsimha film poster.jpg | caption = सिनेमाघर पोस्टर | director = अश्विन कुमार | writer = जयपूर्ण दास | producer = {{Plain list| * शिल्पा धवन * कुशल देसाई * चैतन्य देसाई }} | based_on = [[नरसिंह पुराण]]<br>[[विष्णु पुराण]]<br>[[भागवत पुराण]] | editing = {{Plain list| * अश्विन कुमार * अजय वर्मा }} | music = सेम सी.एस. | studio = {{Plain list| * क्लीं​​ प्रोडक्शंस * [[होम्बाले फ़िल्म्स]] <small>(केवल प्रस्तुतकर्ता)</small> }} | distributor = [[#वितरण|नीचे देखें]] | released = {{Film date|2024|11|25|IFFI|2025|07|25|भारत|df=y}} | runtime = 131 मिनट (सिनेमा)<br>141 मिनट (फ़िल्म फेस्टिवल) | country = भारत | language = हिंदी<br>कन्नड<br>तमिळ<br>तेलुगु | budget = {{INR|40 करोड़}}<ref>https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/mahavatar-narsimha-director-ashwin-kumar-we-were-in-competition-with-films-like-saiyaara-but-saw-this-response-coming-101754566095191.html</ref> | gross = {{INR|310 करोड़}} <ref>{{Cite web |title=Mahavatar Narsimha reaches ₹300 crore despite Coolie, War 2 competition; beats Sooryavanshi, The Kerala Story lifetime |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mahavatar-narsimha-reaches-300-crore-despite-coolie-war-2-competition-beats-sooryavanshi-the-kerala-story-lifetime-101756442347127.html |website=Hindusan Times |date=29 August 2025 |access-date=29 August 2025}}</ref> }} '''''महावतार नरसिंह''''' ('''''महा अवतार नरसिम्हा''''' के रूप में शैलीबद्ध) एक <ref>{{cite web |title=Mahavatar Narsimha premieres at 55th IFFI: A saga of faith, courage and divine power |url=https://zeenews.india.com/bollywood/mahavatar-narsimha-premieres-at-55th-iffi-a-saga-of-faith-courage-and-divine-power-2824805.html |website=Zee News |date=25 November 2024 |access-date=29 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Mahavatar Narsimha – A saga of courage, resilience and faith premieres at IFFI |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2077127 |website=Press Information Bureau |date=25 November 2024 |access-date=29 July 2025}}</ref> भारतीय एनिमेटेड महाकाव्य [[#फिल्म में ऐतिहासिक स्थलों और पवित्र शास्त्रों का समावेश|ऐतिहासिक]] पौराणिक एक्शन फिल्म है, जिसका निर्देशन अश्विन कुमार ने अपनी निर्देशन की शुरुआत में किया है, जो जयपर्णा दास द्वारा लिखित है, क्लीं​​ प्रोडक्शंस द्वारा निर्मित है और [[होम्बाले फ़िल्म्स]] द्वारा प्रस्तुत है।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/makers-release-first-look-of-mahavatar-narsimha-from-the-mahavatar-series/articleshow/115381109.cms|title=Makers release first look of 'Mahavatar Narsimha' from the 'Mahavatar' series|date=17 November 2024|website=The Times of India}}</ref> यह फिल्म योजनाबद्ध एनिमेटेड सात-भागीय ''महावतार सिनेमैटिक यूनिवर्स''​ की पहली कड़ी है, जो भगवान विष्णु के दस अवतारों पर आधारित है।<ref>{{Cite web |date=2025-06-25 |title=Hombale Films announce Mahavatar Cinematic Universe, to start with Narasimha in July |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/hombale-films-announce-mahavatar-cinematic-universe-to-start-with-narasimha-in-july-2745976-2025-06-25 |access-date=2025-07-30 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=From Narsimha To Kalki: Hombale Films Announce Grand Mahavatar Cinematic Universe |url=https://www.ndtv.com/entertainment/from-narsimha-to-kalki-hombale-films-announce-grand-mahavatar-cinematic-universe-8759646 |access-date=2025-07-30 |website=NDTV |language=en}}</ref> यह फिल्म [[भगवान]] [[विष्णु]] के दो महान अवतारों - [[वराह]] और [[नरसिंह]], की पौराणिक कथा पर आधारित है।। वराह, एक शक्तिशाली सूअर, [[भूदेवी]] (माँ पृथ्वी) को असुर [[हिरण्याक्ष]] से बचाता है। अपनी विजय के बाद, कहानी हिरण्याक्ष के भाई [[हिरण्यकशिपु]] पर केंद्रित हो जाती है, जो वरदान प्राप्त कर खुद को भगवान घोषित करता है और विष्णु के भक्तों को सताता है। [[प्रह्लाद]], उसका पुत्र और विष्णु का भक्त, अपने पिता की धमकियों के बावजूद निष्ठावान रहता है। प्रह्लाद को बचाने और बुराई को हराने के लिए, विष्णु नरसिंह के रूप में अवतरित होते हैं, जो आधा मानव और आधा सिंह है, और भगवान [[ब्रह्मा]] द्वारा दिए गए वरदान की शर्तों का सम्मान करते हुए हिरण्यकशिपु का वध करते हैं। महावतर नरसिंह, [[दशावतार]] की दो प्रमुख घटनाओं को मिलाकर, दैवीय न्याय, अटूट विश्वास और धर्मात्माओं की रक्षा के अनन्त वादे की थीमों का अन्वेषण करता है।<ref>{{Cite web |title='Mahavatar Narsimha' Box Office Day 1: Ashwin Kumar's Animated Film Opens Strong With Rs 2.29 Crore |url=https://www.news18.com/movies/regional-cinema/mahavatar-narsimha-box-office-day-1-ashwin-kumars-animated-film-opens-strong-with-rs-2-29-crore-ws-l-9464763.html |website=News18 |date=26 July 2025 |access-date=27 July 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-07-28 |title=Mahavatar Narsimha director Ashwin Kumar on Ranbir Kapoor’s Ramayana: ‘We have a habit of projecting God onto actor…’ |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/mahavatar-narsimha-director-ashwin-kumar-on-ranbir-kapoors-ramayana-10154253/ |access-date=2025-07-28 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> साउंडट्रैक और पृष्ठभूमि संगीत सेम सी.एस. द्वारा रचित है, जबकि संपादन अजय वर्मा और अश्विन कुमार ने स्वयं किया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2024/Nov/18/we-believe-a-story-like-mahavatar-narsimha-deserves-to-be-told-vijay-kiragandur|title=We believe a story like 'Mahavatar Narsimha' deserves to be told: Vijay Kiragandur|date=18 November 2024|website=The New Indian Express}}</ref> [[महा अवतार नरसिंह]] फिल्म के निर्माताओं ने कथानक को आकार देने हेतु विभिन्न ऐतिहासिक और शास्त्रीय सन्दर्भों को सम्मिलित किया है—विशेषतः [[प्रह्लादपुरी मंदिर]] के खंडहर, [[हम्पी]] में स्थित पुनःस्थापित जली हुई धर्मस्थली, और [[अहोलिबं|अहोबिला नव नरसिंह स्वामी मंदिरों]]<ref>https://www.youtube.com/shorts/Q83ZSgrPktM</ref> जैसे पुरातात्विक स्थलों के अतिरिक्त [[विष्णु पुराण]], [[नरसिंह पुराण]], [[वराह पुराण]] तथा [[श्रीमद्भागवत पुराण]] जैसे पवित्र ग्रंथों से प्रेरणा ली गई है। फिल्म की सफलता और दर्शकों से इसका गहरा जुड़ाव लेखक की पवित्र ग्रंथों के प्रति उसकी अटूट निष्ठा का प्रतिफल है। ''महावतार नरसिंह'' को 25 नवंबर 2024 को [[भारतीय अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव]] में दिखाया गया था और 25 जुलाई 2025 को सिनेमाघरों में 2D और [[3D film|3D]] प्रारूपों में रिलीज़ किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/bollywood/mahavatar-narsimha-premieres-at-55th-iffi-a-saga-of-faith-courage-and-divine-power-2824805.html|title='Mahavatar Narsimha' Premieres At 55th IFFI: A Saga Of Faith, Courage, And Divine Power|date=26 November 2024|website=Zee News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/makers-of-mahavatar-narsimha-announce-the-release-date-with-a-mind-blowing-first-look-glimpse-netizens-in-awe-of-the-animation-quality/articleshow/121111551.cms|title=Makers of 'Mahavatar Narsimha' announce the release date with a mind-blowing first-look glimpse; netizens in awe of the animation quality|date=12 May 2025|website=The Times of India}}</ref> जैसे ही महावतार नरसिंह एक [[स्लीपर हिट]] (धीरे-धीरे सफलता पाने वाली फिल्म) के रूप में उभरी, जिसने मुख्य रूप से जनश्रुति और मानी गई दिव्य कृपा के माध्यम से सफलता प्राप्त की, यह दर्शकों की प्रतिक्रिया की मीडिया विश्लेषकों द्वारा की गई आलोचनात्मक समीक्षाओं से तुलना के लिए एक उल्लेखनीय अध्ययन बन जाती है। यह भारत की सबसे अधिक कमाई करने वाली एनिमेटेड फिल्म बन गई है, जिसने दो अन्य सफल फिल्मों—[[हनुमान]] (2005) और [[चार साहिबज़ादे]] (2014)—को पीछे छोड़ दिया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/movies/telugu-cinema/makers-of-mahavatar-narsimha-on-positive-response-this-is-just-beginning-ws-l-aa-aa-9473512.html|title=Makers Of Mahavatar Narsimha On Positive Response: ‘This Is Just Beginning’|website=News18|language=en|access-date=2025-07-30}}</ref> ==कथानक== {{स्रोतहीन|भाग}} ऋषि [[कश्यप]] संध्या वंदन में लीन होते हैं, तभी उनकी एक पत्नी [[दिति]] उनसे संतान की इच्छा प्रकट करती हैं। कश्यप उन्हें समझाते हैं कि यह संयोग के लिए अशुभ समय है, अतः धैर्य रखें, परंतु दिति ज़िद पर अड़ी रहती हैं। कश्यप वैवाहिक कर्तव्य के तहत अंततः सहमत हो जाते हैं, परंतु यह भविष्यवाणी करते हैं कि चूँकि दिति ने उन्हें अशुभ समय में समीप किया है, इसलिए उनके गर्भ से ऐसे दो [[दैत्य]] उत्पन्न होंगे जो [[विष्णु]] से शत्रुता करेंगे और उनके भक्तों को आतंकित करेंगे। कश्यप यह भी कहते हैं कि इन दोनों दैत्यों का वध स्वयं विष्णु द्वारा उनके पापों के कारण किया जाएगा। दिति के गर्भ से दो पुत्र उत्पन्न होते हैं — [[हिरण्यकशिपु]] और [[हिरण्याक्ष]] — जिन्हें [[शुक्राचार्य]] के मार्गदर्शन में [[तामसिक]] ज्ञान और गूढ़ शक्तियाँ सिखाई जाती हैं। जैसे-जैसे वे शक्तिशाली होते जाते हैं, दोनों भाई संपूर्ण सृष्टि पर आक्रमण कर युद्ध छेड़ देते हैं। हिरण्याक्ष, जो छोटा भाई है, [[भूमि देवी]] (माता पृथ्वी) का अपहरण कर उन्हें [[कारण सागर|गर्भोदक सागर]] में बंदी बना लेता है ताकि [[विष्णु]] को क्रोधित कर सके। इससे संसार में अराजकता फैल जाती है। इसके प्रत्युत्तर में, सृष्टि के रक्षक [[भगवान विष्णु]] [[वराह]] के रूप में अवतार लेते हैं — एक विशाल, दिव्य सूअर — और ब्रह्मांडीय जल में एक भीषण युद्ध करते हैं। अंततः वराह हिरण्याक्ष का वध कर [[भूदेवी]] को मुक्त कराते हैं। अपने प्रिय भाई की मृत्यु से दुःखी और प्रतिशोध से भरकर, हिरण्यकशिपु [[हिमालय]] में घोर [[तपस्या]] करता है। उसकी कठोर साधना ब्रह्मांड को कंपा देती है और अंततः [[ब्रह्मा]] से वरदान प्राप्त होता है — उसे ब्रह्मा की किसी भी सृष्टि (देव, मानव या पशु) द्वारा, न दिन में न रात में, न भीतर न बाहर, न धरती पर न आकाश में, न हथियार से न हाथ से मारा जा सकेगा। अब स्वयं को अमर मानकर, हिरण्यकशिपु [[देव]]ताओं से युद्ध कर उनके लोकों को जीत लेता है और स्वयं को "संपूर्ण ब्रह्मांड का ईश्वर" घोषित करता है। परंतु ईश्वरीय योजनाएँ रहस्यमयी होती हैं। हिरण्यकशिपु की अनुपस्थिति में, [[इंद्र]] उसकी गर्भवती पत्नी [[कायाधु]] का अपहरण कर लेते हैं। परंतु [[नारद]] [[गुरु]] (आध्यात्मिक मार्गदर्शक) के रूप में प्रकट होकर इंद्र को [[धर्म]] पालन की सलाह देते हैं। फिर नारद, कायाधु को अपने [[आश्रम]] में शरण देते हैं और उन्हें [[विष्णु]] भक्ति का उपदेश देते हैं, जो उनकी कोख में पल रहे बालक [[प्रह्लाद]] के मन में भी समाहित हो जाता है। हिरण्यकशिपु को जब ज्ञात होता है कि उसका पुत्र प्रह्लाद — एक शांत, बुद्धिमान और करुणामय बालक — उसे ईश्वर मानने से इनकार करता है और श्री [[भगवान विष्णु]] की भक्ति करता है, तो वह अत्यंत क्रोधित हो उठता है। प्रह्लाद ने जन्म से पहले ही नारद के उपदेश आत्मसात कर लिए थे। हिरण्यकशिपु [[शुक्राचार्य]] के पुत्रों को प्रह्लाद को "सही" शिक्षा देने को कहता है, परंतु प्रह्लाद अपनी आस्था में अडिग रहता है। गुस्से में, हिरण्यकशिपु उसे अनेक प्रकार की यातनाएँ देता है — जंगली हाथियों से कुचलवाना, पर्वत से फेंकवाना आदि — परंतु हर बार प्रह्लाद [[भगवान विष्णु]] की कृपा से सुरक्षित बच निकलता है। अंत में, हिरण्यकशिपु अपनी बहन [[होलिका]] से कहता है, जिसे अग्नि में सुरक्षित रहने का वरदान प्राप्त था, कि वह प्रह्लाद को लेकर अग्नि में बैठे। परंतु यह वरदान उलटा पड़ता है — होलिका जलकर मर जाती है और प्रह्लाद अछूता रहता है। हिरण्यकशिपु उसे समुद्र में फिकवाता है, परंतु [[वरुण]] उसे बचाते हैं। वरुण के कहने पर, प्रह्लाद [[भगवान विष्णु]] का आह्वान करता है। भगवान विष्णु प्रकट होकर बालक प्रह्लाद से मिलते हैं और कहते हैं कि वे अपने सच्चे भक्तों के [[दास]] हैं। वे प्रह्लाद को आशीर्वाद देते हैं कि वह समस्त चर और अचर जगत में उन्हें अनुभव कर सकेगा। घर लौटने पर, हिरण्यकशिपु प्रह्लाद का उपहास करता है और व्यंग्य से पूछता है कि क्या विष्णु इस स्तंभ (खंभे) में भी हैं। प्रह्लाद श्रद्धा से उत्तर देता है — "हाँ, वे यहाँ भी हैं।" क्रोधित होकर हिरण्यकशिपु उस खंभे को तोड़ता है, और वहाँ से प्रकट होते हैं [[नरसिंह]] — भगवान विष्णु का भयंकर रूप, जिसका शरीर मनुष्य का और सिर सिंह का होता है। एक विशाल युद्ध छिड़ जाता है, जिसमें नरसिंह असंख्य [[असुर]]ों का संहार करते हैं। अंततः नरसिंह हिरण्यकशिपु को मारते हैं — न दिन न रात (संध्या), न भीतर न बाहर (दहलीज पर), न धरती पर न आकाश में (अपनी गोद में), न हथियार से न हाथ से (नखों द्वारा), और न मानव, न देव, न पशु (नरसिंह रूप में, जो ब्रह्मा की सृष्टि भी नहीं)। हिरण्यकशिपु की मृत्यु के पश्चात, सभी [[देवता]] नरसिंह को शांत करने के लिए प्रह्लाद से अनुरोध करते हैं। प्रह्लाद की भक्ति से प्रसन्न होकर नरसिंह शांत हो जाते हैं और उसे आशीर्वाद देते हैं कि उसके पिता के पाप उनके स्पर्श से समाप्त हो गए हैं। [[नारद]] मुस्कराते हुए [[इंद्र]] को याद दिलाते हैं कि [[सत्य युग]] के हिरण्याक्ष और हिरण्यकशिपु [[जय-विजय|जय और विजय]] के पहले जन्म हैं, जो [[वैकुंठ]] के [[द्वारपाल|द्वारपाल]] थे और जिन्होंने श्रापवश विष्णु के शत्रु बन तीन युगों में जन्म लेना तय किया था। सभी भक्तों, देवताओं — [[भगवान शंकर]], [[मां पार्वती]], और अन्य [[देवता|देवों]] व [[अर्ध-देवता|अर्धदेवताओं]] सहित — एकत्र होकर [[#बाहरी कड़ियाँ|नरसिंह आरती]] का गायन करते हैं, जिसमें भगवान नरसिंह की उग्र रक्षा और असीम करुणा की स्तुति की जाती है। (1)नमस्ते नरसिंहाय प्रह्लादाह्लाद-दायिने। हिरण्यकशिपोर्वक्षः-शिला-टङ्क-नखालये॥ हिंदी भावार्थ: प्रह्लाद को आनन्द देने वाले, और हिरण्यकशिपु के वक्षस्थल को अपने नखों से फाड़ने वाले भगवान नरसिंह को मेरा नमन है। (2)इतो नृसिंहः परतो नृसिंहो यतो यतो यामि ततो नृसिंहः। बहिर्नृसिंहो हृदये नृसिंहो नृसिंहमादिं शरणं प्रपद्ये॥ हिंदी भावार्थ:यहाँ नरसिंह हैं, वहाँ भी नरसिंह हैं, मैं जहाँ भी जाता हूँ, वहाँ नरसिंह ही हैं। बाहर नरसिंह हैं, हृदय में भी नरसिंह हैं— मैं आदि नरसिंह की शरण में जाता हूँ। (3)तव कर-कमल-वरे नखम्‌ अद्‌भुत-श्रृंङ्गम्‌ दलित-हिरण्यकशिपु-तनु-भृंङ्गम्‌ केशव धृत-नरहरिरूप जय जगदीश हरे॥ हिंदी भावार्थ: हे प्रभु! आपके कमल जैसे हाथों में अद्भुत नख हैं, जिनसे आपने हिरण्यकशिपु के शरीर रूपी भ्रमर को कुचल दिया। हे केशव! आप नरसिंह रूप में प्रकट हुए— जय हो जगत के स्वामी, जय हो जगदीश हरे! समवेत समापन: जय जगदीश हरे, जय जगदीश हरे, जय जगदीश हरे॥ (हिंदी भावार्थ: हे जगत के ईश्वर! आपकी जय हो, बारंबार जय हो।) ===फिल्म में ऐतिहासिक स्थलों और पवित्र शास्त्रों का समावेश=== [[होम्बाले फ़िल्म्स]] के आधिकारिक चैनल पर प्रकाशित एक साक्षात्कार<ref>{{cite web | title=महावतार नरसिंह विशेष साक्षात्कार - तेलुगु | आश्विन कुमार | क्लीम प्रोडक्शन्स | होंबले फिल्म्स | website=[[YouTube]] | date=22 जुलाई 2025 | url=https://www.youtube.com/watch?v=-M3pBzX47gQ&list=PLyn3ph7Iw4XDEcHnRCIP8Xs1tUvpkiCtW&index=8 }}</ref> में निर्देशक [[आश्विन कुमार]] ने बताया कि उन्होंने स्वयं [[अहोबिला मठ]] स्थित [[रक्तकुंड]] का दौरा किया और समझाया कि उनकी टीम ने कैसे विभिन्न ऐतिहासिक और शास्त्रीय सन्दर्भों को फिल्म में समाहित किया है। विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं — पुरातात्विक स्थलों जैसे: [[:en:Nava_Narasimha|अहोबिला नव नरसिंह स्वामी मंदिर]], [[हम्पी]] में स्थित [[योग-नरसिंह]] का पुनर्निर्मित जला हुआ मंदिर,<ref>{{cite web | title=महावतार नरसिंह एक सार्वभौमिक ईश्वर हैं! #mahavatarnarsimha #movie #hinduism | website=[[YouTube]] | url=https://www.youtube.com/shorts/Q83ZSgrPktM }}</ref> संभवतः [[प्रह्लादपुरी मंदिर]] (स्थान – [[मुल्तान]]) के खंडहर। साथ ही पवित्र ग्रंथों जैसे: [[विष्णु पुराण]], [[नरसिंह पुराण]], [[वराह पुराण]], [[पद्म पुराण]], तथा [[श्रीमद्भागवत पुराण]] का गहन अध्ययन और संदर्भ लिया गया है — जिससे फिल्म की कथा को उसी प्रवृत्ति के अनुरूप आकार दिया गया है जैसा कि [[Ram_Setu_(film)|राम सेतु]] फिल्म में देखा गया। सदियों से जारी सतत मानव निवास के कारण अखंड ऐतिहासिक साक्ष्य खोजने की चुनौतियों पर ध्यान दिया जाना चाहिए, क्योंकि यह प्राचीन चिन्हों को परिवर्तित या समाप्त कर देता है। फिल्म के निर्माण के दौरान जिन व्यक्तियों और संस्थानों से परामर्श लिया गया, उनका उल्लेख फिल्म की प्रारंभिक और अंतिम शीर्षक-पट्टियों (क्रेडिट्स) में किया गया है, अतः उन्हें यहाँ अलग से उद्धृत करना आवश्यक नहीं समझा गया है। दर्शकों का जुड़ाव और फिल्म की सफलता का मूल कारण लेखक की पवित्र ग्रंथों के प्रति अडिग निष्ठा है। ==प्रतिक्रिया== === दर्शकों की प्रतिक्रिया === फिल्म को Book My Show ऐप पर पहले 31.4 हजार उपयोगकर्ताओं द्वारा 9.8/10 की रेटिंग मिली है, जो आगे भी स्थिर बनी हुई प्रतीत होती है।<ref>https://in.bookmyshow.com/movies/ahmedabad/mahavatar-narsimha/ET00429289</ref> इसी प्रकार, IMDb पर पहले 7.7 हजार उपयोगकर्ताओं ने इसे 9.8/10 अंक दिए हैं, और यह रेटिंग भी आने वाले समय में स्थायी प्रतीत होती है।<ref>https://www.imdb.com/title/tt34365591/</ref> जुलाई 2025 के अंत में थिएटर रिलीज़ पर, महावतार नरसिम्हा को लगभग 9200 उपयोगकर्ताओं द्वारा [[गुगल़़]] पर 5 में से 5 स्टार की पूर्ण रेटिंग दी गई, जिससे यह प्लेटफ़ॉर्म पर अब तक की सबसे अधिक रेटेड भारतीय फिल्मों में से एक बन गई।<ref>https://www.google.com/search?client=firefox-b-d&sa=X&sca_esv=bbf5a8ec84850240&q=mahavatar+narsimha+reviews&stick=H4sIAAAAAAAAAOMwe8Rowy3w8sc9YSnjSWtOXmPU5eILKMrPSk0uCUoty0wtLxaS5mJzzSvJLKkUEpTi5-LVT9c3NMypLLcwKrZM41nEKpWbmJFYlliSWKSQl1hUnJmbkahQBNEKAIxdQVVeAAAA&ved=2ahUKEwimvrrt6-uOAxUt7zgGHQ5nMfkQyNoBKAB6BAgSEAA&ictx=1&biw=1366&bih=643&dpr=1</ref> यह दर्शाता है कि महावतार नरसिम्हा ने आम दर्शकों के साथ गहरे भावनात्मक, आध्यात्मिक और दृश्यात्मक रूप से गूढ़ प्रभाव छोड़ा। 2 अगस्त 2025 तक, महावतार नरसिम्हा का टीज़र, जिसे पाँच भाषाओं (हिंदी, तेलुगु, तमिल, कन्नड़, मलयालम) में [[होम्बाले फ़िल्म्स]] की आधिकारिक YouTube चैनल पर रिलीज़ किया गया था, ने 20 मिलियन (2 करोड़+) से अधिक व्यूज अर्जित किए हैं<ref>https://www.youtube.com/watch?v=p7eE_dn9u4k&list=PLyn3ph7Iw4XDEcHnRCIP8Xs1tUvpkiCtW</ref>, जिसमें पहले 24 घंटों में 20 लाख से अधिक व्यूज शामिल हैं<ref>https://www.moneycontrol.com/entertainment/mahavatar-narsimha-teaser-soars-to-2-million-views-in-24-hours-article-12911714.html?utm_source=chatgpt.com</ref>। सोशल मीडिया पर दर्शकों ने इसके भव्य दृश्य और हिंदू धार्मिक ग्रंथों के प्रति निष्ठा की व्यापक प्रशंसा की। === बॉक्स ऑफिस === फिल्म ने अपनी पहली सप्ताह में ₹43.50 करोड़ नेट की कमाई की है।<ref name=":BOI">{{Cite web |title=Mahavatar Narsimha Has Fantastic First Week |url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=9266 |access-date=2025-08-02 |website=Box Office India}}</ref> ध्यान देने योग्य है कि यह प्रदर्शन एक सीमित रिलीज़ के बावजूद हुआ, जिसमें अहमदाबाद जैसे बड़े मेट्रो शहरों में भी केवल एक या दो स्क्रीन ही उपलब्ध थीं। स्थिर रूप से उच्च ऑक्युपेंसी रेट्स और अतिरिक्त शो के लिए मांग से संकेत मिलता है कि फिल्म की बॉक्स ऑफिस क्षमता अभी काफी हद तक अधूरा रह गई है। === समीक्षात्मक प्रतिक्रिया (मीडिया विश्लेषक) === Zee News की अहाना तिवारी ने फिल्म को 4/5 स्टार दिए और लिखा: "अंत में, [[महावतार नरसिम्हा]] पूर्णतः त्रुटिरहित नहीं हो सकता है, फिर भी यह एक आंतरिक रूप से आत्मविश्वासी और भावनात्मक रूप से प्रभावी फिल्म के रूप में खड़ी होती है जो गहराई से प्रेरित और भक्तिपूर्ण सिनेमा अनुभव प्रदान करती है। त्रुटियाँ हो सकती हैं, लेकिन यह अपने दिल, संदेश और कथानक की सच्चाई से उन्हें अधिक से अधिक पूरित करती है।"<ref>{{Cite web|date=25 July 2025|title=Mahavatar Narsimha Movie Review: Impressive Visual Spectacle Driven By Epic Tale Of Mythology|url=https://www.zeenews.india.com/bollywood/mahavatar-narsimha-movie-review-impressive-visual-spectacle-driven-by-epic-tale-of-mythology-2936534.html/amp|website=[[Zee News]]|access-date=2 अगस्त 2025|archive-date=27 जुलाई 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250727210715/https://zeenews.india.com/bollywood/mahavatar-narsimha-movie-review-impressive-visual-spectacle-driven-by-epic-tale-of-mythology-2936534.html/amp|url-status=dead}}</ref> India Today के अनुराग सिंह बोहरा ने फिल्म को 3.5/5 स्टार दिए और लिखा: "कुल मिलाकर, यह फिल्म भावनात्मक जुड़ाव एवं नरसिंह के ‘गूसबम्प–इंड्यूसिंग’ क्लाइमैक्स की शानदार प्रस्तुति के कारण देखने योग्य है।"<ref>{{Cite web|date=25 July 2025|title=Mahavatar Narsimha review: Emotionally uplifting tale about devotion, compassion|url=https://www.indiatoday.in/movies/reviews/story/mahavatar-narsimha-review-emotionally-uplifting-devotion-compassion-animation-mahavatar-cinematic-universe-2760938-2025-07-25|website=[[India Today]]}}</ref> The Times of India की सुस्मिता समीर ने फिल्म को 3/5 स्टार दिए और लिखा: "महावतार नरसिम्हा ईमानदारी और महत्वाकांक्षा से निर्मित है। एक पहले प्रयास के रूप में, यह भारतीय एनिमेटेड पौराणिक सिनेमा में एक आशाजनक भविष्य की नींव रखता है। यह निश्चित रूप से थिएटर्स में देखने योग्य है—इसके दृष्टिकोण और दृश्यमहिमा दोनों के लिए।"<ref>{{Cite web|date=25 July 2025|title=Mahavatar Narsimha Movie Review: A Grand Visual Odyssey with Emotional Gaps|url=https://www.timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/mahavatar-narsimha-a-grand-visual-odyssey-with-emotional-gaps/amp_movie_review/122910343.cms|website=[[The Times of India]]}}</ref> टाइम्स नाउ की भावना आर्या ने इसे 3/5 स्टार दिए और लिखा: "संक्षेप में, होम्बाले फ़िल्म्स की महावतार नरसिम्हा एक ऐसी एनिमेटेड फिल्म है जो विष्णु के अवतार की विराटता को सुंदरता और दिल से कहानिफर्माई के माध्यम से बड़े जोर से प्रस्तुत करती है।"<ref>{{Cite web|date=25 July 2025|title=Mahavatar Narsimha Movie Review: Hombale's Animated Film Is Visually Stunning Spectacle Of Lord Vishnu's Fierce Incarnation|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/reviews/mahavatar-narsimha-movie-review-hombales-animated-film-is-visually-stunning-spectacle-of-lord-vishnus-fierce-incarnation-review-152340072/amp|website=[[Times Now]]}}</ref> फर्स्ट पाेस्ट के गणेश आग्लावे ने इसे 3/5 स्टार दिए और लिखा: "जब बड़ी-से-बड़ी एक्शन स्पेक्ट्रकटा और रोम-कॉम्स का दौर है, तब Mahavatar Narsimha जैसी फिल्म का अनुभव निश्चित रूप से अलग प्रकार की सकारात्मक और समग्र भावनाएँ जगाता है।"<ref>{{Cite web|date=24 July 2025|title=Mahavatar Narsimha movie review: The mythological animation spectacle is an entertaining affair to teach Gen Z & kids about Lord Vishnu's most fierce avatar|url=https://www.firstpost.com/entertainment/mahavatar-narsimha-movie-review-the-mythological-animation-spectacle-is-an-entertaining-affair-to-teach-gen-z-kids-about-lord-vishnus-most-fierce-avatar-13911427.html/amp|website=[[Firstpost]]}}</ref> द इंडियन एक्सप्रेस की शुभ्रा गुप्ता ने फिल्म को 2.5/5 स्टार दिए और लिखा: "क्लाइमैक्स विश्वस्तरीय है, भले ही अत्यधिक हिंसात्मक हो, जिसमें शरीर के अंग और खून उदारितापूर्वक प्रवाहित होते हैं। छोटे बच्चों के लिए ट्रिगर वॉर्निंग है, और आपके लिए भी, यदि आप कोमल हृदय वाले हैं। लेकिन हे, जब राक्षसों को चीरकर न्याय किया जाता है तो ऐसा लगता है जैसे हमारे देवता वाकई 'एवेंजर्स' (Marvel सीरीज के Avengers) जैसा करिश्मा करते हैं।"<ref>{{Cite web|date=25 July 2025|title=Mahavatar Narsimha movie review: Epic in scale, uneven in execution|url=https://www.indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/mahavatar-narsimha-movie-review-our-gods-really-know-how-to-do-avenger-thing-10149019/lite/|website=[[The Indian Express]]}}</ref> ==कलाकार — पात्र== {{cast listing| * हरजीत वालिया — भगवान नरसिंह * आदित्य राज शर्मा — हिरण्यकश्यप * हरिप्रिया मट्टा — प्रह्लाद * संकेत जैस्वाल — कथावाचक * प्रियंका भंडारी — कयाधु * वसुंधरा बोस — दिति * वसुंधरा बोस — लक्ष्मी जी * संचित वार्तक — हिरण्याक्ष * सानवारी यग्निक — होलिका * दिनेश वर्मा — कश्यप मुनि * दिनेश वर्मा — शुक्राचार्य * उपलक्ष कोचर — भगवान विष्णु * अक्षय जोशी — बक्सिया * हरीश मोइली — नारद मुनि * हरीश मोइली — पतला पहरेदार * अजय सिंघल — मोटा पहरेदार * संकल्प जैस्वाल — अखंड * करण त्रिवेदी — अमर्क * करण त्रिवेदी — शन्द * अभिषेक शर्मा — भगवान ब्रह्मा * दिक्सोन शाह — देवराज इंद्र * शाहिद जफर — वरुण देव * राकेश सोनी — देवता * आयुषी आनंद — दीना * अंशुल शर्मा — सूर्य देव }} == निर्माण == यह परियोजना क्लीं​​ प्रोडक्शंस ने शुरु की। 2024 में इसकी घोषणा हुई। निर्देशक अश्विन कुमार ने इसे “हमारी सामूहिक इतिहास में जड़ित प्रेम‑परिश्रम की कहानी” बताते हुए तीन पुराणों से प्रेरणा लेने की बात कही। उन्होंने यह भी कहा कि यह फिल्म साबित करती है कि भारतीय VFX एवं एनीमेशन विश्व‑स्तरीय हो सकता है। निर्माण में लगभग साढ़े चार साल लगे जिसमें फोटोरियलिज्म का विशेष ध्यान रखा गया। [[होम्बाले फ़िल्म्स]] केवल प्रस्तुत कर्ते हैं| == संगीत == संगीतकार सेम सी.एस. ने फ़िल्म की बॅकग्राउंड स्कोर और साउंडट्रैक तैयार किया। अधिकार "थींक म्यूजिक इंडिया" (Think Music India) और "इस्तर म्यूजिक"(Ishtar Music) को मिले। पहली सिंगल ''नरसिंह की दहाड़"(Roar of Narsimha) 25 जून 2025 को रिलीज़ हुई और पूरा साउंडट्रैक 8 जुलाई 2025 को आ गया। == विमोचन == === प्रीमियर === फ़िल्म का प्रथम प्रदर्शन 25 नवंबर 2024 को 55वें इंटरनेशनल फ़िल्म फ़ेस्टिवल ऑफ़ इंडिया में हुआ, जहाँ इसे ''Indian Panorama'' अनुभाग में दिखाया गया। === सिनेमाघर में === यह शुरू में 3 अप्रैल 2025 को रिलीज़ होने वाली थी, लेकिन 25 जुलाई 2025 को भारतीय सिनेमाघरों में 2D और 3D दोनों रूपों में रिलीज़ हुई। इसे पाँच भाषाओं — हिंदी, तमिल, तेलुगु, कन्नड़ और मलयालम में रिलीज़ किया गया। === वितरण === उत्तर भारत और नेपाल के लिए AA Films ने वितरण अधिकार लिए; कर्नाटक में होम्बाले फ़िल्म्स स्वयं प्रस्तुतकर्ता थे; आंध्र/तेलंगाना में वितरण Geetha Arts ने किया; केरल में वितरण Prithviraj Productions को मिला; तमिलनाडु के लिए Think Studios एवं S Picture से साझेदारी हुई। == भविष्य == निर्देशक अश्विन कुमार ने पुष्टि की है कि यह पहली फिल्म है जो ''महावतार सिनेमैटिक यूनिवर्स'' की सात‑फिल्मों की योजना की शुरुआत करती है। आगामी कथानक में ''महावतार परशुराम'' (2027), ''महावतार रघुनंदन'' (2029), ''महावतार द्वारकाधीश'' (2031), ''महावतार गोकुलानंद'' (2033), और ''महावतार कल्कि पार्ट 1 & 2'' (2035 और 2037) शामिल होंगे। यूनिवर्स का उद्देश्य पौराणिक कहानी को एनीमेटेड रूप में गहराई और मनोविज्ञान के साथ प्रस्तुत करना है। आगामी फिल्मों की नियोजित रिलीज़ क्रम इस प्रकार है: {| class="wikitable" ! शीर्षक !! आधारित !! रिलीज़ वर्ष !! |- | ''महावतार परशुराम'' || [[परशुराम]] (छठा अवतार) || 2027 | rowspan="6" | |- | ''महावतार रघुनंदन'' || [[राम]] (सातवां अवतार) || 2029 |- | ''महावतार द्वारकाधीश'' || [[कृष्ण]] (आठवां अवतार), [[महाभारत]] काल के दौरान || 2031 |- | ''महावतार गोकुलानंद'' || [[कृष्ण]] का बाल्यकाल || 2033 |- | ''महावतार कल्कि: भाग 1'' || rowspan="2" | [[कल्कि]] (दसवां अवतार) || 2035 |- | ''महावतार कल्कि: भाग 2'' || 2037 |} == देखिए भी == * [[:en:Mahavatar_Narsimha]] * [[नरसिम्हा जयंती]] * [[दशावतारम]] * [[रामायण: द एपिक]] * अर्जुन: द वारियर प्रिंस [[:en:Arjun: The Warrior Prince]] * चार साहिबजादे [[:en:Chaar Sahibzaade]] * हनुमान [[:en:Hanuman (2005 film)]] == संदर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == * नरसिंह आरती [https://gaurakrishna.com/aarti/namaste-narsimhaya-narsimha-aarti-lyrics/?srsltid=AfmBOooU41vyN7z4v6KnbsAz-qpFDEyPGP_gGNIFfZ_8jGeSpMdltwRI] * {{IMDb title|tt34365591}} [[श्रेणी:एनीमेटेड फ़िल्में]] [[श्रेणी:३डी फ़िल्म]] [[श्रेणी:एक्शन फ़िल्में]] 2wpssvh2y04clyolzoccmy0tlb9b4sf सदस्य वार्ता:विक्रम प्रताप 3 1608220 6632092 6625528 2026-10-23T01:06:39Z SM7 89247 /* AutoWikiBrowser/CheckPage/पुरालेख 1 */ नया अनुभाग 6632092 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:सदस्य वार्ता:<span style="color:#FF0000;">'''''AMAN KUMAR'''''</span>}} {{प्रबन्धकगण}} {{Archive box| * [[/पुरालेख 1|पुरालेख 1]] • 17 फरवरी 2026 से 31 जुलाई 2026 तक * [[/पुरालेख 2|पुरालेख 2]] • 01 अगस्त 2026 से 03 अगस्त 2026 तक }} {{सदस्य:AMAN KUMAR/shortcuts}} == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 25 अगस्त 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 12:38, 21 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी मैंने [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] यह प्रपत्र भरा था [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:01, 21 अगस्त 2026 (UTC) == विकिपीडिया समूह == महोदय, क्या मैं जान सकता हूँ कि आप हिंदी विकिपीडिया समूह से कैसे जुड़े? मुझे भी इसमें रुचि है। [[सदस्य:DHIRAJDHONA|DHIRAJDHONA]] ([[सदस्य वार्ता:DHIRAJDHONA|वार्ता]]) 05:35, 1 सितंबर 2026 (UTC) :{{Ping|DHIRAJDHONA}} जी, आप अपनी क्षमता के अनुसार विकिपीडिया और बंधु प्रकल्पों पर सहायता कर सकते हैं। शुरुआत में नए लेख बनाने के बजाय मौजूदा लेखों में सुधार करें, जैसे तकनीकी सुधार करना और छोटे लेखों का विस्तार करना। कृपया यहाँ किसी भी प्रकार का प्रचार करने से बचें। संपादन शुरू करने से पहले मेरी सलाह है कि आप [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] अवश्य पढ़ें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:45, 1 सितंबर 2026 (UTC) ::👍🙏 [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47506-60|&#126;2026-47506-60]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47506-60|वार्ता]]) 09:46, 1 सितंबर 2026 (UTC) == Welcome to WikiProjectMed! == {| cellspacing="8" cellpadding="0" style="width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#EAF2FF; border:1px solid #4a0000;" | [[File:Medical translation.svg|250x250px]] | Hi '''{{PAGENAME}}'''! Thank you for your recent contributions to [[mdwiki:WikiProjectMed:Wiki_Project_Med_Foundation|Wiki Project Med]]. We are glad to have you as part of our translation task force, helping make reliable medical information accessible to more people worldwide, both online and offline. Please check this onboarding course [https://sites.google.com/wikiprojectmed.org/mdwiki-onboarding-course/] to learn more about our translation process. '''After every translation, please ensure the following steps are done:''' *Confirm that you have chosen the best title or properly translated the title. *Add suitable categories. *Check that the infobox is correctly translated and complete. *Make sure you have followed your language-specific Wikipedia guidelines. *After publishing your translation, if you receive any comments from the reviewers please reply and coordinate with them. Following this checklist helps us collaborate positively and effectively with local Wikipedia reviewers. If you have any questions or need support, please feel free to get in touch. Thank you for contributing your time and skills to this important work. -- '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' Team |} [[सदस्य:CeylonChingu|CeylonChingu]] ([[सदस्य वार्ता:CeylonChingu|वार्ता]]) 17:50, 1 सितंबर 2026 (UTC) == केवल कुमार (संगीतकार) के संबंध में == नमस्ते अमन जी। आपके द्वारा [[केवल कुमार (संगीतकार)]] लेख पर लगाए गए व7 (प्रचार) टैग के संदर्भ में यह स्पष्ट करना है कि यह कोई प्रचार लेख नहीं है। श्री केवल कुमार उत्तर प्रदेश के अत्यंत प्रतिष्ठित संगीतकार हैं, जिन्हें संगीत और गायन क्षेत्र में योगदान के लिए 2016 में राज्य का सर्वोच्च नागरिक सम्मान यश भारती पुरस्कार और उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार मिल चुका है। हमारे पास उनके आधिकारिक प्रमाण-पत्र की प्रति भी सुरक्षित है। लेख में एनडीटीवी, दैनिक भास्कर और इंडिया टीवी जैसी राष्ट्रीय मीडिया के विश्वसनीय संदर्भ (Citations) जोड़ दिए गए हैं, जो उनकी उल्लेखनीयता को सिद्ध करते हैं। कृपया लेख की समीक्षा कर इस पर से हटाने का टैग हटाने की कृपा करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] ([[सदस्य वार्ता:Raghuvansham12|वार्ता]]) 13:05, 15 सितंबर 2026 (UTC) == Books & Bytes – Issue 76 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style = "font-size: 1.5em; margin: 0 100px"> [[File:Bookshelf.jpg|right|175px]]</div> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size: 2em; font-family: Copperplate, 'Copperplate Gothic Light', serif">'''The Wikipedia Library''': ''Books & Bytes''</span><br /> Issue 76, July–August 2026 </div> <div style = "margin-top: 1.5em; border: 3px solid #ae8c55; border-radius: .5em; padding: 1em 1.5em; font-size: 1.2em"> * New partnership: The Chronicle of Higher Education * New Partnership Manager joins the team * Spotlight: TWL page on Meta <big>'''[[:m:The Wikipedia Library/Newsletter/July-August 2026|Read the full newsletter]]'''</big> </div> </div> <small>Sent by [[m:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of The Wikipedia Library team – 11:45, 23 सितंबर 2026 (UTC)</small> (यह संदेश [[:सदस्य:AMAN KUMAR]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=The_Wikipedia_Library/Newsletter/Recipients&oldid=31063353 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Samwalton9 (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Notice of expiration of your rollbacker right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "rollbacker" (रोलबैकर) will expire on 2026-09-30 13:52:39. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[सदस्य:Leaderbot|Leaderbot]] ([[सदस्य वार्ता:Leaderbot|वार्ता]]) 19:41, 23 सितंबर 2026 (UTC)</div> == चित्र का शीह नामांकन == आपने [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] को [[वि:शीह#फ़2|फ़2]] के तहत शीघ्र हटाने का नामांकन किया है। इसके लिए उस मुक्त चित्र की कड़ी देनी होती है, क्या आप वो कड़ी जोड़ सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:22, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg यह] देखें [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) == विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 10 अक्तूबर 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:26, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! प्रपत्र मैंने पहले भी भरा था।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:28, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) == AutoWikiBrowser/CheckPage/पुरालेख 1 == विक्रम प्रताप जी यहाँ क्या किया है आपने? सितंबर २०१० की समाप्त चर्चा को अब की तारीख़ में समाप्त घोषित करके क्या साबित करना चाह रहे ? आपको रोलबैकर अधिकारों के लिये प्रोत्साहित करते वक्त मेरे दिमाग में यह धारणा थी कि आप वास्तव में विकिपीडिया पर कोई सार्थक कार्य कर सकते हैं लेकिन आपको उलटे-सीधे कार्य करते देखकर नहीं लगता कि आप वास्तव में अब कोई ढंग का काम करने लायक बचे हैं। आपको भोजपुरी विकिपीडिया पर ठीक 100 संपादन पूरे करके अधिकार माँगते (क्योंकि यह वहाँ न्यूनतम अर्हता लिखी हुई थी) मुझे समझ में आ गया कि आप अधिकार दौड़ में शामिल हो चुके हैं लेकिन कृपया इस चक्कर में हिंदी विकिपीडिया पर ये नाटकबाजी वाले संपादन तुरंत बंद करें। आप ट्विंकल और हॉट-कैट का भी उपयोग जिस निरर्थक ढंग से कर रहे हैं, बिलकुल बकवास है। इस तरह के दिखावों से बचें और सार्थक संपादन पर ध्यान दें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:06, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) bijp6m60oo2q5pz57srg8d2zd8as9f0 6632093 6632092 2026-10-23T01:11:29Z विक्रम प्रताप 911487 /* AutoWikiBrowser/CheckPage/पुरालेख 1 */ उत्तर दिया ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 6632093 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:सदस्य वार्ता:<span style="color:#FF0000;">'''''AMAN KUMAR'''''</span>}} {{प्रबन्धकगण}} {{Archive box| * [[/पुरालेख 1|पुरालेख 1]] • 17 फरवरी 2026 से 31 जुलाई 2026 तक * [[/पुरालेख 2|पुरालेख 2]] • 01 अगस्त 2026 से 03 अगस्त 2026 तक }} {{सदस्य:AMAN KUMAR/shortcuts}} == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 25 अगस्त 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 12:38, 21 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी मैंने [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] यह प्रपत्र भरा था [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:01, 21 अगस्त 2026 (UTC) == विकिपीडिया समूह == महोदय, क्या मैं जान सकता हूँ कि आप हिंदी विकिपीडिया समूह से कैसे जुड़े? मुझे भी इसमें रुचि है। [[सदस्य:DHIRAJDHONA|DHIRAJDHONA]] ([[सदस्य वार्ता:DHIRAJDHONA|वार्ता]]) 05:35, 1 सितंबर 2026 (UTC) :{{Ping|DHIRAJDHONA}} जी, आप अपनी क्षमता के अनुसार विकिपीडिया और बंधु प्रकल्पों पर सहायता कर सकते हैं। शुरुआत में नए लेख बनाने के बजाय मौजूदा लेखों में सुधार करें, जैसे तकनीकी सुधार करना और छोटे लेखों का विस्तार करना। कृपया यहाँ किसी भी प्रकार का प्रचार करने से बचें। संपादन शुरू करने से पहले मेरी सलाह है कि आप [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] अवश्य पढ़ें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:45, 1 सितंबर 2026 (UTC) ::👍🙏 [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47506-60|&#126;2026-47506-60]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47506-60|वार्ता]]) 09:46, 1 सितंबर 2026 (UTC) == Welcome to WikiProjectMed! == {| cellspacing="8" cellpadding="0" style="width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#EAF2FF; border:1px solid #4a0000;" | [[File:Medical translation.svg|250x250px]] | Hi '''{{PAGENAME}}'''! Thank you for your recent contributions to [[mdwiki:WikiProjectMed:Wiki_Project_Med_Foundation|Wiki Project Med]]. We are glad to have you as part of our translation task force, helping make reliable medical information accessible to more people worldwide, both online and offline. Please check this onboarding course [https://sites.google.com/wikiprojectmed.org/mdwiki-onboarding-course/] to learn more about our translation process. '''After every translation, please ensure the following steps are done:''' *Confirm that you have chosen the best title or properly translated the title. *Add suitable categories. *Check that the infobox is correctly translated and complete. *Make sure you have followed your language-specific Wikipedia guidelines. *After publishing your translation, if you receive any comments from the reviewers please reply and coordinate with them. Following this checklist helps us collaborate positively and effectively with local Wikipedia reviewers. If you have any questions or need support, please feel free to get in touch. Thank you for contributing your time and skills to this important work. -- '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' Team |} [[सदस्य:CeylonChingu|CeylonChingu]] ([[सदस्य वार्ता:CeylonChingu|वार्ता]]) 17:50, 1 सितंबर 2026 (UTC) == केवल कुमार (संगीतकार) के संबंध में == नमस्ते अमन जी। आपके द्वारा [[केवल कुमार (संगीतकार)]] लेख पर लगाए गए व7 (प्रचार) टैग के संदर्भ में यह स्पष्ट करना है कि यह कोई प्रचार लेख नहीं है। श्री केवल कुमार उत्तर प्रदेश के अत्यंत प्रतिष्ठित संगीतकार हैं, जिन्हें संगीत और गायन क्षेत्र में योगदान के लिए 2016 में राज्य का सर्वोच्च नागरिक सम्मान यश भारती पुरस्कार और उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार मिल चुका है। हमारे पास उनके आधिकारिक प्रमाण-पत्र की प्रति भी सुरक्षित है। लेख में एनडीटीवी, दैनिक भास्कर और इंडिया टीवी जैसी राष्ट्रीय मीडिया के विश्वसनीय संदर्भ (Citations) जोड़ दिए गए हैं, जो उनकी उल्लेखनीयता को सिद्ध करते हैं। कृपया लेख की समीक्षा कर इस पर से हटाने का टैग हटाने की कृपा करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] ([[सदस्य वार्ता:Raghuvansham12|वार्ता]]) 13:05, 15 सितंबर 2026 (UTC) == Books & Bytes – Issue 76 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style = "font-size: 1.5em; margin: 0 100px"> [[File:Bookshelf.jpg|right|175px]]</div> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size: 2em; font-family: Copperplate, 'Copperplate Gothic Light', serif">'''The Wikipedia Library''': ''Books & Bytes''</span><br /> Issue 76, July–August 2026 </div> <div style = "margin-top: 1.5em; border: 3px solid #ae8c55; border-radius: .5em; padding: 1em 1.5em; font-size: 1.2em"> * New partnership: The Chronicle of Higher Education * New Partnership Manager joins the team * Spotlight: TWL page on Meta <big>'''[[:m:The Wikipedia Library/Newsletter/July-August 2026|Read the full newsletter]]'''</big> </div> </div> <small>Sent by [[m:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of The Wikipedia Library team – 11:45, 23 सितंबर 2026 (UTC)</small> (यह संदेश [[:सदस्य:AMAN KUMAR]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=The_Wikipedia_Library/Newsletter/Recipients&oldid=31063353 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Samwalton9 (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Notice of expiration of your rollbacker right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "rollbacker" (रोलबैकर) will expire on 2026-09-30 13:52:39. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[सदस्य:Leaderbot|Leaderbot]] ([[सदस्य वार्ता:Leaderbot|वार्ता]]) 19:41, 23 सितंबर 2026 (UTC)</div> == चित्र का शीह नामांकन == आपने [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] को [[वि:शीह#फ़2|फ़2]] के तहत शीघ्र हटाने का नामांकन किया है। इसके लिए उस मुक्त चित्र की कड़ी देनी होती है, क्या आप वो कड़ी जोड़ सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:22, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg यह] देखें [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) == विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 10 अक्तूबर 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:26, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! प्रपत्र मैंने पहले भी भरा था।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:28, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) == AutoWikiBrowser/CheckPage/पुरालेख 1 == विक्रम प्रताप जी यहाँ क्या किया है आपने? सितंबर २०१० की समाप्त चर्चा को अब की तारीख़ में समाप्त घोषित करके क्या साबित करना चाह रहे ? आपको रोलबैकर अधिकारों के लिये प्रोत्साहित करते वक्त मेरे दिमाग में यह धारणा थी कि आप वास्तव में विकिपीडिया पर कोई सार्थक कार्य कर सकते हैं लेकिन आपको उलटे-सीधे कार्य करते देखकर नहीं लगता कि आप वास्तव में अब कोई ढंग का काम करने लायक बचे हैं। आपको भोजपुरी विकिपीडिया पर ठीक 100 संपादन पूरे करके अधिकार माँगते (क्योंकि यह वहाँ न्यूनतम अर्हता लिखी हुई थी) मुझे समझ में आ गया कि आप अधिकार दौड़ में शामिल हो चुके हैं लेकिन कृपया इस चक्कर में हिंदी विकिपीडिया पर ये नाटकबाजी वाले संपादन तुरंत बंद करें। आप ट्विंकल और हॉट-कैट का भी उपयोग जिस निरर्थक ढंग से कर रहे हैं, बिलकुल बकवास है। इस तरह के दिखावों से बचें और सार्थक संपादन पर ध्यान दें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:06, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी! आगे से मैं किसी भी अधिकार के लिए नामांकन नहीं करुँगा। कृपया [[सदस्य वार्ता:SM7#पूछना|इसे]] और स्पष्ट कर दें[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:11, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) innupr2ek1szqq5ebgcpzuxvrjfggfy 6632096 6632093 2026-10-23T01:21:35Z SM7 89247 प्रश्न 6632096 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:सदस्य वार्ता:<span style="color:#FF0000;">'''''AMAN KUMAR'''''</span>}} {{प्रबन्धकगण}} {{Archive box| * [[/पुरालेख 1|पुरालेख 1]] • 17 फरवरी 2026 से 31 जुलाई 2026 तक * [[/पुरालेख 2|पुरालेख 2]] • 01 अगस्त 2026 से 03 अगस्त 2026 तक }} {{सदस्य:AMAN KUMAR/shortcuts}} == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 25 अगस्त 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 12:38, 21 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी मैंने [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] यह प्रपत्र भरा था [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:01, 21 अगस्त 2026 (UTC) == विकिपीडिया समूह == महोदय, क्या मैं जान सकता हूँ कि आप हिंदी विकिपीडिया समूह से कैसे जुड़े? मुझे भी इसमें रुचि है। [[सदस्य:DHIRAJDHONA|DHIRAJDHONA]] ([[सदस्य वार्ता:DHIRAJDHONA|वार्ता]]) 05:35, 1 सितंबर 2026 (UTC) :{{Ping|DHIRAJDHONA}} जी, आप अपनी क्षमता के अनुसार विकिपीडिया और बंधु प्रकल्पों पर सहायता कर सकते हैं। शुरुआत में नए लेख बनाने के बजाय मौजूदा लेखों में सुधार करें, जैसे तकनीकी सुधार करना और छोटे लेखों का विस्तार करना। कृपया यहाँ किसी भी प्रकार का प्रचार करने से बचें। संपादन शुरू करने से पहले मेरी सलाह है कि आप [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] अवश्य पढ़ें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:45, 1 सितंबर 2026 (UTC) ::👍🙏 [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47506-60|&#126;2026-47506-60]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47506-60|वार्ता]]) 09:46, 1 सितंबर 2026 (UTC) == Welcome to WikiProjectMed! == {| cellspacing="8" cellpadding="0" style="width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#EAF2FF; border:1px solid #4a0000;" | [[File:Medical translation.svg|250x250px]] | Hi '''{{PAGENAME}}'''! Thank you for your recent contributions to [[mdwiki:WikiProjectMed:Wiki_Project_Med_Foundation|Wiki Project Med]]. We are glad to have you as part of our translation task force, helping make reliable medical information accessible to more people worldwide, both online and offline. Please check this onboarding course [https://sites.google.com/wikiprojectmed.org/mdwiki-onboarding-course/] to learn more about our translation process. '''After every translation, please ensure the following steps are done:''' *Confirm that you have chosen the best title or properly translated the title. *Add suitable categories. *Check that the infobox is correctly translated and complete. *Make sure you have followed your language-specific Wikipedia guidelines. *After publishing your translation, if you receive any comments from the reviewers please reply and coordinate with them. Following this checklist helps us collaborate positively and effectively with local Wikipedia reviewers. If you have any questions or need support, please feel free to get in touch. Thank you for contributing your time and skills to this important work. -- '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' Team |} [[सदस्य:CeylonChingu|CeylonChingu]] ([[सदस्य वार्ता:CeylonChingu|वार्ता]]) 17:50, 1 सितंबर 2026 (UTC) == केवल कुमार (संगीतकार) के संबंध में == नमस्ते अमन जी। आपके द्वारा [[केवल कुमार (संगीतकार)]] लेख पर लगाए गए व7 (प्रचार) टैग के संदर्भ में यह स्पष्ट करना है कि यह कोई प्रचार लेख नहीं है। श्री केवल कुमार उत्तर प्रदेश के अत्यंत प्रतिष्ठित संगीतकार हैं, जिन्हें संगीत और गायन क्षेत्र में योगदान के लिए 2016 में राज्य का सर्वोच्च नागरिक सम्मान यश भारती पुरस्कार और उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार मिल चुका है। हमारे पास उनके आधिकारिक प्रमाण-पत्र की प्रति भी सुरक्षित है। लेख में एनडीटीवी, दैनिक भास्कर और इंडिया टीवी जैसी राष्ट्रीय मीडिया के विश्वसनीय संदर्भ (Citations) जोड़ दिए गए हैं, जो उनकी उल्लेखनीयता को सिद्ध करते हैं। कृपया लेख की समीक्षा कर इस पर से हटाने का टैग हटाने की कृपा करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] ([[सदस्य वार्ता:Raghuvansham12|वार्ता]]) 13:05, 15 सितंबर 2026 (UTC) == Books & Bytes – Issue 76 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style = "font-size: 1.5em; margin: 0 100px"> [[File:Bookshelf.jpg|right|175px]]</div> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size: 2em; font-family: Copperplate, 'Copperplate Gothic Light', serif">'''The Wikipedia Library''': ''Books & Bytes''</span><br /> Issue 76, July–August 2026 </div> <div style = "margin-top: 1.5em; border: 3px solid #ae8c55; border-radius: .5em; padding: 1em 1.5em; font-size: 1.2em"> * New partnership: The Chronicle of Higher Education * New Partnership Manager joins the team * Spotlight: TWL page on Meta <big>'''[[:m:The Wikipedia Library/Newsletter/July-August 2026|Read the full newsletter]]'''</big> </div> </div> <small>Sent by [[m:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of The Wikipedia Library team – 11:45, 23 सितंबर 2026 (UTC)</small> (यह संदेश [[:सदस्य:AMAN KUMAR]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=The_Wikipedia_Library/Newsletter/Recipients&oldid=31063353 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Samwalton9 (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Notice of expiration of your rollbacker right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "rollbacker" (रोलबैकर) will expire on 2026-09-30 13:52:39. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[सदस्य:Leaderbot|Leaderbot]] ([[सदस्य वार्ता:Leaderbot|वार्ता]]) 19:41, 23 सितंबर 2026 (UTC)</div> == चित्र का शीह नामांकन == आपने [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] को [[वि:शीह#फ़2|फ़2]] के तहत शीघ्र हटाने का नामांकन किया है। इसके लिए उस मुक्त चित्र की कड़ी देनी होती है, क्या आप वो कड़ी जोड़ सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:22, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg यह] देखें [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) == विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 10 अक्तूबर 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:26, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! प्रपत्र मैंने पहले भी भरा था।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:28, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) == AutoWikiBrowser/CheckPage/पुरालेख 1 == विक्रम प्रताप जी यहाँ क्या किया है आपने? सितंबर २०१० की समाप्त चर्चा को अब की तारीख़ में समाप्त घोषित करके क्या साबित करना चाह रहे ? आपको रोलबैकर अधिकारों के लिये प्रोत्साहित करते वक्त मेरे दिमाग में यह धारणा थी कि आप वास्तव में विकिपीडिया पर कोई सार्थक कार्य कर सकते हैं लेकिन आपको उलटे-सीधे कार्य करते देखकर नहीं लगता कि आप वास्तव में अब कोई ढंग का काम करने लायक बचे हैं। आपको भोजपुरी विकिपीडिया पर ठीक 100 संपादन पूरे करके अधिकार माँगते (क्योंकि यह वहाँ न्यूनतम अर्हता लिखी हुई थी) मुझे समझ में आ गया कि आप अधिकार दौड़ में शामिल हो चुके हैं लेकिन कृपया इस चक्कर में हिंदी विकिपीडिया पर ये नाटकबाजी वाले संपादन तुरंत बंद करें। आप ट्विंकल और हॉट-कैट का भी उपयोग जिस निरर्थक ढंग से कर रहे हैं, बिलकुल बकवास है। इस तरह के दिखावों से बचें और सार्थक संपादन पर ध्यान दें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:06, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी! आगे से मैं किसी भी अधिकार के लिए नामांकन नहीं करुँगा। कृपया [[सदस्य वार्ता:SM7#पूछना|इसे]] और स्पष्ट कर दें[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:11, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) ::आपका यह अति-शीघ्रता में दिया गया उत्तर भी आपकी अगंभीरता को ही दिखा रहा। कैसे करना चाहते हैं इनका उपयोग? दिनभर में हजार संपादन करके हाल के परिवर्तन भरने के लिये? या ट्विंकल से दो-ढाई हजार पन्नों पर 'बंद सिरा' का टैग लगाने में ज्यादा रुचि है? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:21, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) hkn41vz8wqk92plf4ctwp11hzgrqz13 6632098 6632096 2026-10-23T01:38:08Z Max 651050 /* AutoWikiBrowser/CheckPage/पुरालेख 1 */ उत्तर 6632098 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:सदस्य वार्ता:<span style="color:#FF0000;">'''''AMAN KUMAR'''''</span>}} {{प्रबन्धकगण}} {{Archive box| * [[/पुरालेख 1|पुरालेख 1]] • 17 फरवरी 2026 से 31 जुलाई 2026 तक * [[/पुरालेख 2|पुरालेख 2]] • 01 अगस्त 2026 से 03 अगस्त 2026 तक }} {{सदस्य:AMAN KUMAR/shortcuts}} == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 25 अगस्त 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 12:38, 21 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी मैंने [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] यह प्रपत्र भरा था [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:01, 21 अगस्त 2026 (UTC) == विकिपीडिया समूह == महोदय, क्या मैं जान सकता हूँ कि आप हिंदी विकिपीडिया समूह से कैसे जुड़े? मुझे भी इसमें रुचि है। [[सदस्य:DHIRAJDHONA|DHIRAJDHONA]] ([[सदस्य वार्ता:DHIRAJDHONA|वार्ता]]) 05:35, 1 सितंबर 2026 (UTC) :{{Ping|DHIRAJDHONA}} जी, आप अपनी क्षमता के अनुसार विकिपीडिया और बंधु प्रकल्पों पर सहायता कर सकते हैं। शुरुआत में नए लेख बनाने के बजाय मौजूदा लेखों में सुधार करें, जैसे तकनीकी सुधार करना और छोटे लेखों का विस्तार करना। कृपया यहाँ किसी भी प्रकार का प्रचार करने से बचें। संपादन शुरू करने से पहले मेरी सलाह है कि आप [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] अवश्य पढ़ें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:45, 1 सितंबर 2026 (UTC) ::👍🙏 [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47506-60|&#126;2026-47506-60]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47506-60|वार्ता]]) 09:46, 1 सितंबर 2026 (UTC) == Welcome to WikiProjectMed! == {| cellspacing="8" cellpadding="0" style="width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#EAF2FF; border:1px solid #4a0000;" | [[File:Medical translation.svg|250x250px]] | Hi '''{{PAGENAME}}'''! Thank you for your recent contributions to [[mdwiki:WikiProjectMed:Wiki_Project_Med_Foundation|Wiki Project Med]]. We are glad to have you as part of our translation task force, helping make reliable medical information accessible to more people worldwide, both online and offline. Please check this onboarding course [https://sites.google.com/wikiprojectmed.org/mdwiki-onboarding-course/] to learn more about our translation process. '''After every translation, please ensure the following steps are done:''' *Confirm that you have chosen the best title or properly translated the title. *Add suitable categories. *Check that the infobox is correctly translated and complete. *Make sure you have followed your language-specific Wikipedia guidelines. *After publishing your translation, if you receive any comments from the reviewers please reply and coordinate with them. Following this checklist helps us collaborate positively and effectively with local Wikipedia reviewers. If you have any questions or need support, please feel free to get in touch. Thank you for contributing your time and skills to this important work. -- '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' Team |} [[सदस्य:CeylonChingu|CeylonChingu]] ([[सदस्य वार्ता:CeylonChingu|वार्ता]]) 17:50, 1 सितंबर 2026 (UTC) == केवल कुमार (संगीतकार) के संबंध में == नमस्ते अमन जी। आपके द्वारा [[केवल कुमार (संगीतकार)]] लेख पर लगाए गए व7 (प्रचार) टैग के संदर्भ में यह स्पष्ट करना है कि यह कोई प्रचार लेख नहीं है। श्री केवल कुमार उत्तर प्रदेश के अत्यंत प्रतिष्ठित संगीतकार हैं, जिन्हें संगीत और गायन क्षेत्र में योगदान के लिए 2016 में राज्य का सर्वोच्च नागरिक सम्मान यश भारती पुरस्कार और उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार मिल चुका है। हमारे पास उनके आधिकारिक प्रमाण-पत्र की प्रति भी सुरक्षित है। लेख में एनडीटीवी, दैनिक भास्कर और इंडिया टीवी जैसी राष्ट्रीय मीडिया के विश्वसनीय संदर्भ (Citations) जोड़ दिए गए हैं, जो उनकी उल्लेखनीयता को सिद्ध करते हैं। कृपया लेख की समीक्षा कर इस पर से हटाने का टैग हटाने की कृपा करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] ([[सदस्य वार्ता:Raghuvansham12|वार्ता]]) 13:05, 15 सितंबर 2026 (UTC) == Books & Bytes – Issue 76 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style = "font-size: 1.5em; margin: 0 100px"> [[File:Bookshelf.jpg|right|175px]]</div> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size: 2em; font-family: Copperplate, 'Copperplate Gothic Light', serif">'''The Wikipedia Library''': ''Books & Bytes''</span><br /> Issue 76, July–August 2026 </div> <div style = "margin-top: 1.5em; border: 3px solid #ae8c55; border-radius: .5em; padding: 1em 1.5em; font-size: 1.2em"> * New partnership: The Chronicle of Higher Education * New Partnership Manager joins the team * Spotlight: TWL page on Meta <big>'''[[:m:The Wikipedia Library/Newsletter/July-August 2026|Read the full newsletter]]'''</big> </div> </div> <small>Sent by [[m:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of The Wikipedia Library team – 11:45, 23 सितंबर 2026 (UTC)</small> (यह संदेश [[:सदस्य:AMAN KUMAR]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=The_Wikipedia_Library/Newsletter/Recipients&oldid=31063353 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Samwalton9 (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Notice of expiration of your rollbacker right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "rollbacker" (रोलबैकर) will expire on 2026-09-30 13:52:39. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[सदस्य:Leaderbot|Leaderbot]] ([[सदस्य वार्ता:Leaderbot|वार्ता]]) 19:41, 23 सितंबर 2026 (UTC)</div> == चित्र का शीह नामांकन == आपने [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] को [[वि:शीह#फ़2|फ़2]] के तहत शीघ्र हटाने का नामांकन किया है। इसके लिए उस मुक्त चित्र की कड़ी देनी होती है, क्या आप वो कड़ी जोड़ सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:22, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg यह] देखें [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) == विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 10 अक्तूबर 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:26, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! प्रपत्र मैंने पहले भी भरा था।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:28, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) == AutoWikiBrowser/CheckPage/पुरालेख 1 == विक्रम प्रताप जी यहाँ क्या किया है आपने? सितंबर २०१० की समाप्त चर्चा को अब की तारीख़ में समाप्त घोषित करके क्या साबित करना चाह रहे ? आपको रोलबैकर अधिकारों के लिये प्रोत्साहित करते वक्त मेरे दिमाग में यह धारणा थी कि आप वास्तव में विकिपीडिया पर कोई सार्थक कार्य कर सकते हैं लेकिन आपको उलटे-सीधे कार्य करते देखकर नहीं लगता कि आप वास्तव में अब कोई ढंग का काम करने लायक बचे हैं। आपको भोजपुरी विकिपीडिया पर ठीक 100 संपादन पूरे करके अधिकार माँगते (क्योंकि यह वहाँ न्यूनतम अर्हता लिखी हुई थी) मुझे समझ में आ गया कि आप अधिकार दौड़ में शामिल हो चुके हैं लेकिन कृपया इस चक्कर में हिंदी विकिपीडिया पर ये नाटकबाजी वाले संपादन तुरंत बंद करें। आप ट्विंकल और हॉट-कैट का भी उपयोग जिस निरर्थक ढंग से कर रहे हैं, बिलकुल बकवास है। इस तरह के दिखावों से बचें और सार्थक संपादन पर ध्यान दें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:06, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी! आगे से मैं किसी भी अधिकार के लिए नामांकन नहीं करुँगा। कृपया [[सदस्य वार्ता:SM7#पूछना|इसे]] और स्पष्ट कर दें[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:11, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) ::आपका यह अति-शीघ्रता में दिया गया उत्तर भी आपकी अगंभीरता को ही दिखा रहा। कैसे करना चाहते हैं इनका उपयोग? दिनभर में हजार संपादन करके हाल के परिवर्तन भरने के लिये? या ट्विंकल से दो-ढाई हजार पन्नों पर 'बंद सिरा' का टैग लगाने में ज्यादा रुचि है? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:21, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) ::कुछ महीने पहले आपका अवरोध हटाने का अनुरोध स्वीकार करते समय मैंने आपसे कहा था कि जिन विषयों के बारे में आपकी जानकारी अधूरी है उनमें उलझने के बजाय अपनी मुख्य संपादन गतिविधियों पर ध्यान दें। लेकिन आपकी हाल की गतिविधियों को देखकर लगता है कि आप इससे हटकर दूसरे मामलों में ज्यादा समय लगा रहे हैं। जगह-जगह प्रबंधकों को पिंग करके उनसे काम करवाने के बजाय पहले खुद समस्या को समझने और यह देखने की कोशिश करनी चाहिए कि उसे सुलझाने में आपकी क्या भूमिका हो सकती है। मुझे लगता है कि आपको अपनी हाल की गतिविधियों पर एक बार विचार करना चाहिए और देखना चाहिए कि आप अपना समय और योगदान किस तरह बेहतर ढंग से दे सकते हैं। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 01:38, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) hx2u1cax9a80bye038oy2kr2bsd02ji सदस्य:विक्रम प्रताप/शीह लॉग 2 1609848 6632086 6631204 2026-10-23T00:20:04Z विक्रम प्रताप 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:सदस्य वार्ता:Tusharphogat83]]. 6632086 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:16, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अशोक हमराही]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:20, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:शास्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:24, 7 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 8 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फिरदौसी]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:25, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:33, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अम्मार सिंघ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:55, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस बर्थडेस]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:02, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑन वॉर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:06, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Abhinav Shahi (Music Producer)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:19, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Korean Solidarity of Civilian Military Employees]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:47, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:KSCME]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전군연]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전국군무원연대]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वाइब (2026 फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:52, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:प्रमुख लेख/पुरालेख/२०१९]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:02, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:27, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:धीरेंद्र कृष्री शास्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:39, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tagore faimly]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:09, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राहुल द्विवेदी 'स्मित']]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:15, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साहित्य रागिनी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:10, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सरणी (आँकड़ा संरचना)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: बिना लेख का वार्ता पृष्ठ} 08:16, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भक्तिविनोद ठाकुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कृत्रिम सामान्य बुद्धिमत्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:45, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:डॉ. अशोक कुमार मिश्र "क्षितिज"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:19, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नागेश पांडेय संजय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्राह्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:58, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Aneesh Sharma (Actor)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:03, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:मेघनाथ सिंह खंगार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकियीदिया:नया लेच कैसे बनायें]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:30, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Meva ram suthar barmer]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:24, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्रिक्ऋस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:31, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ysarmy/खेल का मैदान]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:01, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:केवल कुमार (संगीतकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:36, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राय वंश]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:43, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:लेजेंड बर्थडेज (Legend Birthdays)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:54, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Nimesh2026]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:03, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:01, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:संपादनबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भुज और कोटि/पुरालेख 1]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 12:51, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant gautam]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:55, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:07, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:यूरोप की परिषद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:17, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एलेन ऑक्टेवियन ह्यूम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रोमन केथोलिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हेलेन ख़ान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 18:19, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:HHyderabad Ki Awaaz News Digital Media]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:47, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant Rao Ambedkar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:48, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इन्फ्लुएंसर बर्थडेज़ (Influencer Birthdays)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 23:30, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Mohit.avasya.rajput]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:32, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ghanshyam andola]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:26, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Amit anay singh]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रभा पंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पीपल यूएसए]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:13, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री टेढ़ेश्वर नाथ मंदिर]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:53, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नितिन श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:45, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:46, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कोमल निषाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:52, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आत्मनैर्भर्य]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:53, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Bipin devdas]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:09, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सुनील आंबेकर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:01, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भाई भाई टायर एंड पार्ट्स (Bhai Bhai Tyre and Parts)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गेटी इमेजेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:03, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:तेजा समाज सेवा संघ (Tss Sangh]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बालन नदी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 00:18, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हिन्दू धर्म और सनातन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:10, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:2017 CONCACAF गोल्ड कप]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:39, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Draft : मेहुल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:48, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनीता प्रेम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:05, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनुवाद और साहित्य]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:19, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Subhash Kisku]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अल्जीरिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अल्जीरिया} 03:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अवकाश सिंह]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:47, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:लेख विज़ार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:54, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepch71/ कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:32, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:38, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:39, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अरशद खान(बाल साहित्यकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:58, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फैमिली फुल हाउस विथ रोहित शर्मा]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 07:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:द कुलदीप बाबा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:46, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Govinda katariya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अभिषेक पाण्डेय "रूपक"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:18, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आलापुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:56, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:36, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:निकारागुआई सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:37, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:उकु कोट]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 15:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 16:25, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री दयानंद पांडेय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:26, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ग्लॉक 17]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पब्लिक (Famous Public)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:01, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एन एस इंडिया]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:41, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}) 19:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गास्पेल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विवेक अत्रे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bsand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत nahin} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Esand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत नहीं} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:10 INR Obs 2017.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:10_INR_Obs_2017.jpg}} log]): [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:33, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशिया में एयरलाइंस की सूची]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:58, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशियाई खेलों में भारत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 10:03, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एस्टोनिया के प्रधान मंत्री]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 14:08, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐडवर्ड थॉर्नडाइक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:21, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐनी लिस्टर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:25, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐवलांश ब्रेकडाउन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:30, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑर्डोविशाई]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Rohit Raj sharma]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बेल्जियम महिला क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रिया दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रिया महिला क्रिकेट टीम का बेल्जियम दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ओसमान सागर]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: पहले से मौजूद उचित लेख[[उस्मान सागर]]} 20:20, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कण्हपा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कन्नप्पा]]} 03:45, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कपड़ा रसायन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कर्क संक्रान्ति]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[अयनांत]]} 04:39, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कल्पना सैनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[डॉ कल्पना सैनी]]} 06:16, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का इतिहास} 09:13, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एम. डी. अण्डोला]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:52, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैनिक क्षत्रिय]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 11:00, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:से ऑलवेज़ ट्रुथ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:काली पुराण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कालिका पुराण]]} 11:59, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कासगंज (कांशीराम नगर) जिला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कासगंज ज़िला]]} 12:10, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अक्षत तिवारी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 12:49, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राहुल सिन्हा (पत्रकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:36, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Maurya vanshi Ashish Kumar mourya]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:37, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भूगोल} 23:29, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#सरकार और राजनीति} 23:31, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया की भाषाएँ]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भाषाएँ} 23:32, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D. N. Verma - Barabanki]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:10, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आग्नेश सावाई]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:00, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आसुतोष कुमार उर्फ स्वामी आसुतोष मुनि जी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:52, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Hyderabad Ki Awaaz News/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:46, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राज विश्वकर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:25, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ms fouzia Fatima ceo]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:26, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक मिश्र "नाहिल"/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:27, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुमारप्पा ग्राम स्वराज संस्थान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुरु (बीमारी)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कुरु रोग]]} 19:55, 30 सितंबर 2026 (UTC) === अक्टूबर 2026 === # [[:परशुराम सेना]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:14, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मन्जु तोमर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:17, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शहीद सआदत खां]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:19, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वैशालीताई देशमुख]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:00, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dilipsongra9]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:49, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Draft:Birmi Patta]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:16, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सीन 75]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:18, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सपोटरा (कस्बा)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राव लुणकरण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:22, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भैरुँलाल भारद्वाज]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भारत की विलुप्तप्रायः प्रजातियाँ]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की किला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:24, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नीदरलैंड के प्रांत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:25, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:देवी कृष्णप्रिया]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डायटोमाइट]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:जनकल्याणकारी दिवस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:27, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:चुफुत-काले]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:28, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:काला चना घूमनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:32, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कार्तिक राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:33, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कमलानंद झा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:एस्की-केरमेन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Manarajganj estate]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:35, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:विकिपरियोजना संगीत/वार्ता]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:40, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:सहायता डेस्क]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:41, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:42, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026/मूल्यांकन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:43, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Khan aashib.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:50, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Devkinandan Thakur Ji.png]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:55, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:ANIL SUKHWAL.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:58, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Pawar Rajput.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:02, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already bureaucrat]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:05, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already sysop]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Cite article link]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:07, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Gadget-dropdown-menus.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Geshi.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Nologinlink]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:10, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Rules.js]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Sitesupportpage]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Spheading]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Stub]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Villagepump]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:13, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Wikimedia-copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:World Cinema]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:प्रमुख चित्र जनवरी २०२५]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:15, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता वार्ता:नया लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:17, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:संस्कृति/चयनित लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:पृथ्वी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद रफत नेता जी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:07, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रावल समरसिंह]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:37, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालप्रसाद मेवाड]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:38, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विविध तीर्थकल्प (जिनप्रभ सूरि)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:39, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कटासिन का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित लेख मौजूद [[कातासिन की लड़ाई]] और जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है} 20:45, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:तराइन का प्रथम युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:48, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोविंद राय]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:49, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शिहाबुद्दीन गोरी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:50, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भैरोवाल की लड़ाई]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 30/09/2026)} 21:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चपाती आंदोलन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:07, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रूप सिंह राठौड़]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:15, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खजवा का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 23/09/2026)} 21:22, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राती घाटी का युद्ध]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:25, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नकटी रानी कर्णावती]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:28, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:काल की सापेक्षता]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:03, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा ककुद्मी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:04, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा हरिश्चन्द्र (फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:01, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:इस सप्ताह का सुधार हेतु लेख/2026/41]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कूफा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कूफ़ा]]} 13:08, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राजेश मिश्र]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:47, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:केटीएम 200 ड्यूक]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:00, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैथॅलिक चर्च]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैथोलिक गिरजाघर} 17:22, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भोजपुर का इतिहास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय, भारत सरकार]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय} 22:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्वार्कसिटी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 14:02, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खमन ढोकला]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ढोकला} 16:05, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 16:58, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 00:45, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:ग्लॉक 17]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 00:51, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया की राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 01:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गुरू अमरदास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[गुरु अमर दास]]} 01:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आकाश नंदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:जीएस पंवार]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोलाकाबास]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 10:47, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रामीण विकास राज्यमंत्री, भारत सरकार]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[ग्रामीण विकास मंत्रालय]]} 11:05, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रीनलैंड का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ग्रीनलैण्ड} 11:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:घाना का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: घाना} 11:28, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1833 (Saint Helena Act 1833 / Charter Act of 1833]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1853 (Charter Act of 1853)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:38, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आलोक कुमार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:20, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कौशिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कश्यप]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सकरवार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:54, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:00, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 12:01, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जबाला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: मूल शोध} 16:19, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जर्मनसोसाइटीफॉरस्टेमसेलरिसेर्च]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 16:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जवान(फिल्म)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोरडा (राजस्थान)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:11, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ज़ोहर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:16, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जाबर महादेव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:20, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जामखेड तहसील]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:22, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जिंदल स्टील]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[जिन्दल स्टील एण्ड पॉवर लिमिटेड]]} 09:31, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जेसन केनी]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:39, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नवज्योत सिंह ठाकुर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:34, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जैव शोधक]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 02:50, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan-1.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan-1.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:Sudhanshu Krishn Rai]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:52, 12 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जॉइन मी डिजिटल मीडिया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:55, 12 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ अँकुर त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:27, 13 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवीण कम्बोज भारतीय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 13 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Sudhanshu Krishn Rai]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 05:09, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Syed Taneesh Ahmad]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:00, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सुनील कुमार (कबड्डी)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:48, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D.muniappan]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:42, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बाबुषा कोहली]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:44, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थानियारासु]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:48, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:टॉमस यंग]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[थॉमस यंग]]} 08:02, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नदीम कुरैशी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 09:21, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr shobha Bhardwaj]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:25, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr. Ankur Bharti]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:24, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr. Ankur Bharti]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:25, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:अमन जी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 02:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sandy bhandari 172737]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:15, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionMaintainer.js]]: [[वि:शीह#स1|शीह स1]] ({{tl|db-userreq}}) 09:18, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Anand Singh Dhami]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:24, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बजरंग मुनि]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:56, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाइगर मूलर काउण्टर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 01:57, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tusharphogat83]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:20, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) 94pq7buha7f4ic701zlf3f7esl8hj3f पु-ज़ियान मिन 0 1618318 6632081 6611643 2026-10-22T21:01:06Z Gfgdehge 955278 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632081 wikitext text/x-wiki '''पु-ज़ियान मिन''' (चीनी: 莆仙話, पुतिएन हुआ / हिंगह्वा, [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Pu-Xian Min), जिसे पुतिएन-शियानयू भाषा भी कहा जाता है, चीन के फ़ुजियन प्रांत के पुतिएन और शियानयू क्षेत्रों तथा दक्षिण-पूर्व एशिया में बसे प्रवासी समुदायों द्वारा बोली जाने वाली एक प्रमुख [[चीनी भाषा]] है। यह चीनी-तिब्बती भाषा परिवार की मिन चीनी (Min Chinese) शाखा के अंतर्गत आती है।<ref>{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pu-Xian_Min |title=Pu-Xian Min}}</ref> === भाषाई विशेषताएँ और वर्गीकरण === पु-ज़ियान मिन भाषा भौगोलिक और भाषाई रूप से पूर्वी मिन (फ़ूझोउ बोली) और दक्षिणी मिन (होक्किएन बोली) के बीच की एक कड़ी मानी जाती है। शब्दावली और ध्वनि संरचना के स्तर पर इसमें दक्षिणी मिन के साथ कई समानताएँ पाई जाती हैं, लेकिन इसकी अपनी अनूठी स्वर प्रणाली (tonal system) और व्याकरणिक नियम इसे अन्य मिन उपभाषाओं से अलग पहचान देते हैं। === संस्कृति और वैश्विक प्रसार === यह भाषा पुतिएन क्षेत्र की पारंपरिक संस्कृति और प्रसिद्ध पु-ज़ियान ओपेरा (Puxian opera) का मुख्य आधार है। 19वीं और 20वीं शताब्दी में बड़े पैमाने पर हुए प्रवास के कारण यह भाषा मलेशिया, सिंगापुर और इंडोनेशिया में बसे हिंगह्वा (Hinghwa) प्रवासी समुदायों के बीच भी सक्रिय रूप से बोली जाती है।<ref>{{Cite web |url=https://www.ign.com/languages |title=Language Resources and News }}{{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} es0uin8it1scfivo65zq4f3ylqqzch4 निव्ख भाषाएँ 0 1618430 6632157 6625028 2026-10-23T07:43:28Z SM7 89247 - शीह 6632157 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = निव्ख | altname = गिल्याक, आमूरिक | nativename = {{lang|niv|нивғгу диф}}, {{lang|niv|ниғвӈ дуғс}} | pronunciation = {{IPA|[ɲivɣgu ɟif]}} <small>(आमूर बोली)</small>;<br />{{IPA|[ɲiɣvŋ duɣs]}} <small>(पूर्वी सखालिन बोली)</small> | map = Nivkh_settlements_2002_map_vector.svg | mapcaption = [[2002 की रूसी जनगणना]] के अनुसार निव्ख आबादी वाले बस्तियों का वितरण | region = [[सखालिन|सखालिन द्वीप]], निचली [[अमूर नदी]] के किनारे और [[अमूर लिमान]] के आसपास। पूर्व में, [[शांतार द्वीपसमूह]] और [[अमूर ओब्लास्त]] के कुछ हिस्सों में भी बोली जाती थी। | protoname = प्रोटो-निव्ख | ethnicity = 4,652 [[निव्ख लोग|निव्ख]] | speakers = {{sigfig|1,277|2}} | date = 2020 जनगणना | ref = <ref>{{Cite web |title=Росстат — Всероссийская перепись населения 2020 |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |access-date=3 January 2023 |website=rosstat.gov.ru |archive-date=24 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul |url-status=dead }}</ref> | familycolor = पेलियो-साइबेरियन (Paleosiberian) | family = विश्व के प्राथमिक [[भाषा-परिवार|भाषा-परिवारों]] में से एक<ref name="gruzdeva 2026">{{Citation|last=Gruzdeva|first=Ekaterina|year=2026|title=Direct and reported speech constructions in the Amuric languages|publisher=Brill|publication-place=Helsinki|page=2|url=https://helda.helsinki.fi/server/api/core/bitstreams/4185569f-ed05-46fa-b6d2-73128bbb6dc6/content|access-date=2026-08-18}}</ref> | ancestor = | script = [[सिरिलिक लिपि|सिरिलिक]], [[लैटिन लिपि|लैटिन]] | iso3 = niv | glotto = nivk1234 | glottorefname = Nivkh | notice = IPA | dia1 = मूल निव्ख (अमूर) | dia2 = पूर्वी सखालिन | dia3 = उत्तरी सखालिन | states = [[सुदूर पूर्वी रूस]], विशेष रूप से [[अमूर ओब्लास्त]], [[ख़ाबारोव्स्क क्राय]], और [[साखालिन ओब्लास्त]] | dia4 = दक्षिणी सखालिन{{sfnp|Gruzdeva|1998|p=7}} | dia5 = [[मिशिहासे]]?<ref>{{cite web|url=http://kamuimintara.net/detail.php?rskey=21198707t01|script-title=ja:オホーツク文化人とモヨロ貝塚 網走|work=Kamuimintara|publisher=Rinyu Kanko|date=August 1987|accessdate=January 31, 2011|language=Japanese}}</ref> {{extinct}} }} '''निव्ख''' (उच्चारण: नीफ़्क; जिसे कभी-कभी '''निव्खिक''' भी कहा जाता है; स्व-नाम: Нивхгу диф, ''Nivhgu dif'', {{IPA|/ɲivxɡu dif/}}), '''गिल्याक'''<ref>{{Cite book |last=Bauer |first=Laurie |title=The Linguistics Student's Handbook |date=2007 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |language=en}}</ref>, या '''आमूरिक''', एक छोटा [[भाषा-परिवार]] है। इसे अक्सर दो या तीन परस्पर अबोधगम्य भाषाओं के एक [[भाषा वियोजक|वियोजित भाषा परिवार]] के रूप में प्रस्तुत किया जाता है<ref>{{harvp|Gruzdeva|1998}}</ref><ref name="Fortescue2016">{{Cite book |last=Fortescue |first=Michael D. |author-link=Michael Fortescue| title=Comparative Nivkh Dictionary |date=2016 |publisher=Lincom Europa |isbn=978-3-86288-687-6 |location=Munich |language=en}}</ref>। यह भाषा [[निव्ख़ लोग|निव्ख लोगों]] द्वारा [[बाहरी मंचूरिया]] में, अमगुन नदी (जो [[अमूर नदी]] की एक सहायक नदी है) के बेसिन में, निचली अमूर नदी के क्षेत्रों में, और [[साख़ालिन]] द्वीप के उत्तरी हिस्से में बोली जाती है। {{lang-stub}} == सन्दर्भ == {{Reflist}} * {{Cite book |last=Gruzdeva |first=Ekaterina |title=Nivkh |date=1998 |publisher=Lincom Europa |isbn=3-89586-039-5 |location=Munich |language=en}} {{Authority control}} [[श्रेणी:अभिश्लेषणी भाषाएँ]] [[श्रेणी:भाषा-परिवार]] [[श्रेणी:रूस की भाषाएँ]] [[श्रेणी:मंचूरिया]] tmovh1ygr8wub2bmrwv8um0ndgi2qnj सदस्य:विक्रम प्रताप/common.js 2 1618477 6632028 6632016 2026-10-22T12:53:07Z विक्रम प्रताप 911487 Installing [[सदस्य:विक्रम प्रताप/test.js]] ([[mw:Script Manager]]) 6632028 javascript text/javascript // (Twinkle) // (StatusSetter) mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:TypeInfo/StatusSetter.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:TypeInfo/StatusSetter.js]] // (सदस्य:TypeInfo/EasySummary) mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:TypeInfo/EasySummary.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:TypeInfo/EasySummary.js]] // आधार लेखों को उचित आधार टैग लगाने के लिए उपकरण mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:SM7/stubsorter.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:SM7/stubsorter.js]] // Backlink: [[सदस्य:Max/ReportUser.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Max/ReportUser.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:Max/ReportUser.js]] // (Max/AfdVote) mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Max/AfdVote.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:Max/AfdVote.js]] // (SM7/CloseAFD) mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:SM7/closeAFD.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:SM7/closeAFD.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Siddhartha_Ghai/twinkleprotect.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:Siddhartha_Ghai/twinkleprotect.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:TypeInfo/Redlinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:TypeInfo/Redlinks.js]] mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:DannyS712/EasyResolve.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // यह उपकरण केवल यूआरएल मात्र संदर्भों को उचित संदर्भ साँचे द्वारा व्यवस्थिति करता है। $.when( mw.loader.using( ['mediawiki.util'] ), $.ready ).then(function () { mw.util.addPortletLink( "p-tb", // toolbox portlet "http://69.142.160.183/~dispenser/cgi-bin/reflinks.py?lang=" + mw.config.get('wgContentLanguage') + "&page=" + mw.config.get('wgPageName') + "&autoclick=wpPreview", // updated tool URL as of 27 December 2020 "Reflinks" // link label )}); // दूसरा यूआरएल संदर्भ विस्तारक उपकरण mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Zhaofeng_Li/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[meta:User:Zhaofeng_Li/Reflinks.js]] mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Max/MaxEdit.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[meta:User:Max/MaxEdit.js]] importScript('सदस्य:विक्रम प्रताप/DuplicateReferences.js'); // Backlink: [[सदस्य:AMAN KUMAR/DuplicateReferences.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Max/common.css&action=raw&ctype=text/css'); // Backlink: [[सदस्य:Max/common.css]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Max/JWB.css&action=raw&ctype=text/css'); // Backlink: [[सदस्य:Max/JWB.css]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Max/JWB.js/load.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:Max/JWB.js/load.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA/AddSitelink.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:विक्रम प्रताप/AddSitelink.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA/AutoWikiLinker.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:विक्रम प्रताप/AutoWikiLinker.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA/DupRefFixer.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:विक्रम प्रताप/DupRefFixer.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA/DiscussionArchiver.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA/DiscussionMaintainer.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionMaintainer.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA/LintFixer.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:विक्रम प्रताप/LintFixer.js]] mw.loader.load('https://vikrampratap-wiki.github.io/Discussion-arcriever-tool/DiscussionArchiver.js'); mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA/test.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:विक्रम प्रताप/test.js]] fit3r2weny73ll6zqxi0wmfz75m89es अकहानी 0 1618852 6632151 6631809 2026-10-23T07:03:40Z SM7 89247 [[Special:Contributions/चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] द्वारा बदलाव [[Special:Diff/6631809|6631809]] को पूर्ववत किया / स्पैम नहीं, [[वि:उल्लेखनीय|उल्लेखनीय-नहीं]] होना संभव 6632151 wikitext text/x-wiki '''अकहानी''' [[हिन्दी साहित्य]] में 1960 के दशक में उभरी कहानी की एक प्रवृत्ति थी, जिसे [[नई कहानी]] के बाद विकसित हुई [[साठोत्तरी कहानी]] की आरंभिक धाराओं में गिना जाता है। [[ज्ञानरंजन]], [[गंगाप्रसाद विमल]], [[रवीन्द्र कालिया]], [[दूधनाथ सिंह]], [[जगदीश चतुर्वेदी]], [[राजकमल चौधरी]] और अन्य कहानीकारों की रचनाओं के संदर्भ में अकहानी की चर्चा हुई है। इसके साथ जुड़े लेखकों की रचनात्मक दृष्टि और शिल्प में पर्याप्त भिन्नता थी, इसलिए इसे एक संगठित साहित्यिक आंदोलन मानने को लेकर आलोचकों में मतभेद भी रहा है।<ref name="inflibnet">{{cite web |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/hinp01/chapter/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B8/ |title=हिन्दी कहानी का विकास |publisher=INFLIBNET Centre |access-date=13 सितंबर 2026}}</ref> अकहानी की पृष्ठभूमि [[नई कहानी]] के बाद हिन्दी कहानी में आए बदलावों से जुड़ी थी। 1960 के आसपास कहानीकारों की एक पीढ़ी पारंपरिक कथानक, घटना-केंद्रितता और पूर्वनिर्धारित जीवन-मूल्यों से अलग कहानी लिखने की ओर बढ़ रही थी। इस प्रवृत्ति में व्यक्ति की मानसिक स्थिति, अकेलापन, अजनबीपन, ऊब, संत्रास, निरर्थकता-बोध और संबंधों में पैदा होने वाले तनाव को कथा का आधार बनाया गया। अकहानी को पश्चिमी साहित्य में विकसित 'एंटी-स्टोरी' की अवधारणा से प्रभावित प्रवृत्ति के रूप में भी देखा गया है।<ref name="hindwi">{{cite web |url=https://www.hindwi.org/aalochna/ikai-do-hindwi-desk-aalochna |title=इकाई–दो : आलोचनात्मक लेखन |publisher=[[हिन्दवी]] |access-date=13 सितंबर 2026}}</ref> अकहानी में कहानी के पारंपरिक ढाँचे की जगह अनुभव और मनःस्थितियों को प्राथमिकता दी गई। घटनाओं के क्रम और स्पष्ट कथानक की अपेक्षा पात्र के आंतरिक द्वंद्व, संबंधों की जटिलता और जीवन के असंगत अनुभवों को अभिव्यक्ति देने पर जोर दिखाई देता है। शिल्प के स्तर पर भी रैखिक कथानक से हटकर प्रयोग किए गए। इस कारण अकहानी की कई रचनाओं में कहानी कहने की पारंपरिक अपेक्षाएँ टूटती हुई दिखाई देती हैं।<ref name="ignou">{{cite web |url=https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/80917/1/Block-1.pdf |title=हिंदी कहानी का विकास, नई कहानी, साठोत्तरी कहानी |publisher=[[इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय]] |access-date=13 सितंबर 2026}}</ref> [[ज्ञानरंजन]] की कहानियों को भी अकहानी और साठोत्तरी कहानी की चर्चा में रखा जाता है। इसी दौर के [[गंगाप्रसाद विमल]], [[रवीन्द्र कालिया]], [[दूधनाथ सिंह]], [[जगदीश चतुर्वेदी]], [[राजकमल चौधरी]] और अन्य कहानीकारों की रचनाओं में कथा और शिल्प के स्तर पर अलग-अलग प्रयोग दिखाई देते हैं। हालांकि इन सभी लेखकों को एक ही साहित्यिक कार्यक्रम या घोषणापत्र से जोड़ना उचित नहीं माना गया है।<ref name="inflibnet" /> अकहानी का प्रभाव अपेक्षाकृत सीमित अवधि तक रहा। इसके बाद हिन्दी कहानी में [[सचेतन कहानी]], [[सहज कहानी]], [[समान्तर कहानी]] और [[जनवादी कहानी]] जैसी विभिन्न प्रवृत्तियाँ सामने आईं। इस प्रकार अकहानी को हिन्दी कहानी के उस संक्रमणकाल की प्रवृत्ति के रूप में देखा जा सकता है, जिसमें कहानीकारों ने कथानक, चरित्र और कहानी की पारंपरिक संरचना को नए ढंग से देखने का प्रयास किया।<ref name="ignou" /> अकहानी को लेकर आलोचना में मतभेद बना रहा है। कुछ साहित्येतिहासों और आलोचनात्मक अध्ययनों में इसे हिन्दी कहानी के एक आंदोलन या प्रवृत्ति के रूप में दर्ज किया गया है, जबकि स्वयं इससे जुड़े कुछ लेखकों ने बाद में इसे संगठित आंदोलन मानने से इनकार किया। गंगाप्रसाद विमल ने 2006 के एक साक्षात्कार में कहा था कि 'अकहानी' नाम से कोई लिखित और संगठित आंदोलन नहीं था।<ref name="ajkal">{{cite web |url=https://www.publicationsdivision.nic.in/journals/Journalarchives/Ajkal/Ajkal-Hindi/2006/August/Ajkal_2006_August_pdf.pdf |title=अकहानी और हिन्दी कहानी के आंदोलन |publisher=[[प्रकाशन विभाग]] |work=[[आजकल]] |date=अगस्त 2006 |access-date=13 सितंबर 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ}} [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:हिन्दी कहानी]] [[श्रेणी:साहित्यिक आंदोलन]] 3gz6bovr461wy1f6cw5kmih1hnvssfj विकिपीडिया:आँकड़े/2026/अक्टूबर 4 1619641 6632026 6631762 2026-10-22T12:14:26Z NeechalBOT 98381 statistics 6632026 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-10-2026 6:14 |Pages = 1394004 |dPages = 53 |Articles = 171815 |dArticles = 37 |Edits = 6606382 |dEdits = 583 |Files = 4702 |dFiles = 0 |Users = 928402 |dUsers = 162 |Ausers = 1129 |dAusers = 4 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-10-2026 6:14 |Pages = 1394058 |dPages = 54 |Articles = 171836 |dArticles = 21 |Edits = 6606949 |dEdits = 567 |Files = 4702 |dFiles = 0 |Users = 928597 |dUsers = 195 |Ausers = 1129 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-10-2026 6:14 |Pages = 1394150 |dPages = 92 |Articles = 171864 |dArticles = 28 |Edits = 6607670 |dEdits = 721 |Files = 4704 |dFiles = 2 |Users = 928786 |dUsers = 189 |Ausers = 1129 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-10-2026 6:14 |Pages = 1394089 |dPages = -61 |Articles = 171851 |dArticles = -13 |Edits = 6608106 |dEdits = 436 |Files = 4705 |dFiles = 1 |Users = 928958 |dUsers = 172 |Ausers = 1076 |dAusers = -53 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =5-10-2026 6:14 |Pages = 1394104 |dPages = 15 |Articles = 171871 |dArticles = 20 |Edits = 6608420 |dEdits = 314 |Files = 4707 |dFiles = 2 |Users = 929124 |dUsers = 166 |Ausers = 1076 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =6-10-2026 6:14 |Pages = 1394107 |dPages = 3 |Articles = 171867 |dArticles = -4 |Edits = 6608839 |dEdits = 419 |Files = 4711 |dFiles = 4 |Users = 929293 |dUsers = 169 |Ausers = 1076 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =7-10-2026 6:14 |Pages = 1394121 |dPages = 14 |Articles = 171894 |dArticles = 27 |Edits = 6609465 |dEdits = 626 |Files = 4714 |dFiles = 3 |Users = 929487 |dUsers = 194 |Ausers = 1061 |dAusers = -15 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =8-10-2026 6:14 |Pages = 1394148 |dPages = 27 |Articles = 171941 |dArticles = 47 |Edits = 6610059 |dEdits = 594 |Files = 4715 |dFiles = 1 |Users = 929672 |dUsers = 185 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =9-10-2026 6:14 |Pages = 1394180 |dPages = 32 |Articles = 171966 |dArticles = 25 |Edits = 6610624 |dEdits = 565 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 929832 |dUsers = 160 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =10-10-2026 6:14 |Pages = 1394178 |dPages = -2 |Articles = 171996 |dArticles = 30 |Edits = 6611178 |dEdits = 554 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 930023 |dUsers = 191 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =11-10-2026 6:14 |Pages = 1394191 |dPages = 13 |Articles = 172012 |dArticles = 16 |Edits = 6611655 |dEdits = 477 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 930195 |dUsers = 172 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =12-10-2026 6:14 |Pages = 1394210 |dPages = 19 |Articles = 172018 |dArticles = 6 |Edits = 6611908 |dEdits = 253 |Files = 4717 |dFiles = 2 |Users = 930362 |dUsers = 167 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =13-10-2026 6:14 |Pages = 1394248 |dPages = 38 |Articles = 172033 |dArticles = 15 |Edits = 6612179 |dEdits = 271 |Files = 4717 |dFiles = 0 |Users = 930545 |dUsers = 183 |Ausers = 1042 |dAusers = -19 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =14-10-2026 6:14 |Pages = 1394297 |dPages = 49 |Articles = 172054 |dArticles = 21 |Edits = 6612586 |dEdits = 407 |Files = 4717 |dFiles = 0 |Users = 930709 |dUsers = 164 |Ausers = 1042 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =15-10-2026 6:14 |Pages = 1394297 |dPages = 0 |Articles = 172053 |dArticles = -1 |Edits = 6612990 |dEdits = 404 |Files = 4716 |dFiles = -1 |Users = 930896 |dUsers = 187 |Ausers = 1042 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =16-10-2026 6:14 |Pages = 1394330 |dPages = 33 |Articles = 172082 |dArticles = 29 |Edits = 6613377 |dEdits = 387 |Files = 4717 |dFiles = 1 |Users = 931071 |dUsers = 175 |Ausers = 1020 |dAusers = -22 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =17-10-2026 6:14 |Pages = 1394349 |dPages = 19 |Articles = 172088 |dArticles = 6 |Edits = 6613584 |dEdits = 207 |Files = 4718 |dFiles = 1 |Users = 931256 |dUsers = 185 |Ausers = 1020 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =18-10-2026 6:14 |Pages = 1394370 |dPages = 21 |Articles = 172098 |dArticles = 10 |Edits = 6613890 |dEdits = 306 |Files = 4719 |dFiles = 1 |Users = 931441 |dUsers = 185 |Ausers = 1020 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =19-10-2026 6:14 |Pages = 1394389 |dPages = 19 |Articles = 172110 |dArticles = 12 |Edits = 6614185 |dEdits = 295 |Files = 4720 |dFiles = 1 |Users = 931615 |dUsers = 174 |Ausers = 1015 |dAusers = -5 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =20-10-2026 6:14 |Pages = 1394407 |dPages = 18 |Articles = 172115 |dArticles = 5 |Edits = 6614632 |dEdits = 447 |Files = 4720 |dFiles = 0 |Users = 931810 |dUsers = 195 |Ausers = 1015 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =21-10-2026 6:14 |Pages = 1394430 |dPages = 23 |Articles = 172126 |dArticles = 11 |Edits = 6614908 |dEdits = 276 |Files = 4720 |dFiles = 0 |Users = 931954 |dUsers = 144 |Ausers = 1015 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =22-10-2026 6:14 |Pages = 1394461 |dPages = 31 |Articles = 172141 |dArticles = 15 |Edits = 6615172 |dEdits = 264 |Files = 4721 |dFiles = 1 |Users = 932136 |dUsers = 182 |Ausers = 1003 |dAusers = -12 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> qu4cmn9sh5tb9w52fod5tw38hqct3r9 लता मंगेशकर के गानों की सूची 0 1619866 6632047 6631552 2026-10-22T15:38:35Z Itsharshitt28 940812 6632047 wikitext text/x-wiki {{मुख्य|लता मंगेशकर}} [[File:Lata Mangeshkar black-and-white.jpg|thumb|right|1953 में मंगेशकर]] '''लता मंगेशकर''' (जन्म: '''हेमा मंगेशकर'''; 28 सितंबर 1929 - मृत्यु: 6 फरवरी 2022) एक दिग्गज भारतीय [[पार्श्व गायिका]] , [[संगीत निर्माता]] और [[संगीत निर्देशक]] थीं, जिन्होंने हिंदी और अन्य भारतीय भाषाओं में संगीत रचा। उनके कई पुराने गाने विभिन्न नई फिल्मों (बॉलीवुड या भारतीय फिल्में) में शामिल किए गए हैं और उन्हें श्रेय भी दिया गया है। लेकिन ऐसे गाने, जब तक कि उन्हें दोबारा रिकॉर्ड न किया गया हो, नीचे सूचीबद्ध नहीं किए गए हैं। '''नोट:''' इस लेख में मंगेशकर द्वारा गाए गए सभी गाने शामिल नहीं हैं। ==हिंदी गाने== '''1940 के दशक''' '''1945''' {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | ''बड़ी माँ'' | "जननी जनमभूमि... तुम माँ हो बड़ी माँ" | rowspan="2" | के. दत्त | | मीनाक्षी |- | "माता तेरे चरणों में" | | इशवरलाल, कोरस<ref name="auto">{{cite web |url=http://cineplot.com/music/lata-mangeshkars-song-list-1945-1948/ |title=Lata Mangeshkar's Song List (1945 – 1948) |access-date=2014-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106003940/http://cineplot.com/music/lata-mangeshkars-song-list-1945-1948/ |archive-date=2014-11-06 |url-status=dead}}</ref> |} ===1946=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''जीवन यात्रा'' | "चिड़िया बोले चूं चूं मैना बोले हूँ" | वसंत देसाई | | |- ! ''सोना चाँदनी'' | "प्यारे बापू की" | तुफैल फारूक़ी | | |- ! rowspan="3" | ''सुभद्रा'' | "मैं खिली खिली फुलवारी" | rowspan="3" | वसंत देसाई | | rowspan="3" | |- | "पिया आयेगा गोरी सुध न बिसार" | |- | "सांवरिया ओ बसुरिया ओ बजाई गयो रे" | |- ! rowspan="3" | ''आप की सेवा में'' | "अब कौन सुनेगा मेरे मन की बात" | rowspan="3" | दत्ता दावजेकर | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | "एक नये रंग में दूजे उमंग में" |- | "चलो हो गयी तैयार" |} ===1947=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[शादी से पहले]]'' | "पा लगूं कर जोड़ा जोड़ी होरी श्याम मोसे ना" | पढंकर और करणार्ड | | [[मोहम्मद रफी]] |- ! ''शेहनाई'' | "जवानी की रेल चली" | सी. रामचंद्र | | [[गीता दत्त]], सी. रामचंद्र |} ===1948=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''अंधों का सहारा'' | "मैं तो नाचो छमा छम नाच रे" | एस. पारसेकर | | |- ! rowspan='10' | ''अनोखा प्यार'' | "ऐ दिल मेरी वफ़ा में" | rowspan='10' | अनिल विश्वास | rowspan='10' | | इरा नागरथ |- | "ऐ दिल मेरी वफ़ा" | rowspan='8' | |- | "एक दिल का लगना" |- | "भोला भला री मेरा" |- | "घड़ी घड़ी पूछो ना" |- | "जीवन सपना टूट गया" |- | "मेरे लिए वो ग़म ए इंतज़ार" |- | "मेरे फूलों में छुपी है" |- | "याद रखना चाँद" |- | "याद रखना चाँद" | [[मुकेश]] |- ! rowspan='5' | ''आशा'' | "सजना रे तोरी कौन डगर" | rowspan='5' | खेमचंद प्रकाश | | rowspan='9' | |- | "चेत चेत कर चल मधुर नर" | |- | "दूर जाए रे राह मेरी आज तेरी राह से" | |- | "एक मूरत मनोहर मेरी अंखियों को तरसे" | |- | "कित जाए बसे हे मुरारी तोहे ढूंढत राधा" | |- ! ''बिहारी'' | "सब से कि डरफिशानी फूलों का सामियाना" | एन. भट्टाचार्य | |- ! rowspan='3' | ''चाँद सितारे'' | "ऐ दुनिया की मालिक मुझे तुझसे मिला है" | rowspan='3' | प्रेमनाथ | |- | "जब दिल में तेरे दर्द" | |- | "मेरी नाव चले धीरे-धीरे" | |- ! ''चुनरिया'' | "अंख मेरी लड़ गई" | हंसराज बहल | | इंदर गोयल |- ! ''दीदी'' | "तेरे नैनों में निंदिया निंदिया में सपने" | मुकुंद मसूरेकर | | rowspan='3' | |- ! ''दुखियारी'' | "अब किसको सुनाऊं मैं कथा कृष्णा" | ज्ञान दत्त | |- ! rowspan='5' | ''गजरे'' | "बरस बरस बदली" | rowspan='5' | अनिल विश्वास | |- | "चली दुल्हन बारातियों के" | | इरा नागरथ |- | "घर यहाँ बसाने आये थे" | | rowspan='5' | |- | "कब तक कटेगी जिंदगी किनारे किनारे" | |- | "प्रीतम तेरा मेरा प्यार" | |- ! rowspan='3' | ''हीर रांझा'' | "कैसे काटू ये काली रातें आ बलम" | rowspan='3' | अजीज खान | |- | "काहे को ब्याही बिदेस" | |- | "खामोश फसाना है" | | जी.एम. दुर्रानी |- ! rowspan='2' | ''खिड़की'' | "खुशियाँ मनायें" | rowspan='2' | सी. रामचन्द्र | | मोहनतारा, शमशाद बेगम |- | "तेरे बिना सूना" | | गीता दत्त, सी. रामचन्द्र |- ! rowspan='5' | ''मजबूर'' | "अब कोई जी के क्या करे" | rowspan='5' | गुलाम हैदर | | |- | "अंग्रेजी छोरा चला गया" | | मुकेश |- | "दिल मेरा तोडा" | | |- | "गोरी सखियों से" | | rowspan='2' | गीता दत्त |- | "हर शे पे जवानी है" | |- ! ''मंदिर'' | "लो वो आई निंदिया चुप चुप धीरे" | वसंत देसाई | | rowspan='2' | |- ! ''मेरे लाल'' | "हमारा घर बन जाए महलों से प्यारा सुंदर" | पुरूषोत्तम | |- ! rowspan='2' | ''मेरी कहानी'' | "दिलवालों दिलों का मेल दिलों का खेल" | rowsapn='2' | के.दत्ता | | |- | "नहिं नहिं बून्दनियाँ जिया लहराये" | | |- ! ''[[नदिया के पार (1948 फ़िल्म)|नदिया के पार]]'' | "हो गोरी हो चोरी कहाँ चली हो" | सी. रामचन्द्र | | सी. रामचन्द्र |- ! ''पद्मिनी'' | "बेदर्द तेरे दर्द को सीने से लगा के" | गुलाम हैदर | | |- ! ''[[शहीद (1948 फ़िल्म)|शहीद]]'' | "पिंजरे मेन बुलबुल बोले (शामिल नहीं)" | गुलाम हैदर | | मैडम मोहन |- ! rowspan='6' | ''[[ज़िद्दी (1948 फ़िल्म)|ज़िद्दी]]'' | "अब कौन सहारा है जब तेरा सहारा" | rowspan='6' | खेमचंद प्रकाश | rowspan='6' | | rowspan='5' | |- | "चंदा रे जा रे जा पिया से संदेसा मोरा" |- | "जादू कर गई किसी के नैना" |- | "रूठ गए मोरे श्याम सखी रे" |- | "तुझे ओ बेवफा हम जिंदगी का आसरा" |- | "ये कौन आया रे करके ये" | [[किशोर कुमार]] <ref name='auto'/> |} ===1949=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='7' | ''[[आइये]]'' | "इतनी बड़ी दुनिया में" | rowspan='7' | शौकत हैदरी | | rowspan='3' | |- | "किस लिए आँखों में आंसू" | |- | "आ भी जा जानेवाले" | |- | "आइए आओ चले वहां" | | मुबारक बेगम |- | "दुनिया बदल गई" | | rowspan='2' | जी.एम. दुर्रानी |- | "कर सकेगा ना जुदा" | |- | "जिया डोले किसी ख़यालिन में" | | शौकत हैदरी |- ! rowspan='7' | ''[[अंदाज़ (1949 फ़िल्म)|अंदाज़]]'' | "मेरी लाडली रे बनी है" | rowspan='7' | नौशाद | rowspan='7' | [[मजरूह सुलतानपुरी]] | rowspan='5' | |- | "कोई मेरे दिल में" |- | "उठाये जा उनके सितम" |- | "तोड़ दिया दिल मेरा" |- | "डरना मोहब्बत" |- | "यूं तो अपस मेन" | rowspan='2' | मोहम्मद रफ़ी |- | "सुनलो दिल का अफसाना" (शामिल नहीं) |- ! rowspan='2' | ''[[बंगला भेदी]]'' | "हौंसले दिल के मिट्टी प्यार के अरमान गया" | rowspan='2' | पी. रमाकांत | | rowspan='10' | |- | "मन में तेरी याद बसी आँखों में है प्यार" | |- ! rowspan='10' | ''[[बरसात (1949 फ़िल्म)|बरसात]]'' | "बरसात में हमसे मिले" (शीर्षक गीत) | rowspan='10' | [[शंकर-जयकिशन]] | |- | "हवा में उड़ता जाए मेरा लाल दुपट्टा" | |- | "जिया बेकरार है छायी बहार है" | |- | "मुझे किसी से प्यार हो गया" | |- | "मेरी आँखों में बस गया कोई" | |- | "अब मेरा कौन सहारा" | |- | "बिछड़े हुए परदेसी" | |- | "हंस मुख फूलों ये मत भूलो" | |- | "पतली कमर है" | | rowspan='2' | मुकेश |- | "छोड़ गए बलम" | |- ! rowspan='2' | ''[[बालम (1949 फ़िल्म)|बालम]]'' | "परदेसी मुसाफिर कैसे करता" | rowspan='2' | हुस्नलाल भगतराम | rowspan='2' | क़मर जलालाबादी | rowspan='2' | सुरैया |- | "दुनिया वालो" |- ! rowspan='6' | ''[[बाज़ार (1949 फ़िल्म)|बाज़ार]]'' | "साजन की गलियाँ छोड़ चले" | rowspan='6' | श्याम सुंदर | | rowspan='3' | |- | "बसलो अपनी निगाहों में प्यार" | |- | "ऐ दिल उनको याद ना करना" | |- | "जरा सुनलो हम अपना प्यार" | | राजकुमारी |- | "ऐ मोहब्बत उनसे मिलने" | | मोहम्मद रफ़ी |- | "अपनी नसर से दूर हम" | | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='3' | ''[[बड़ी बहन]]'' | "चले जाना नहीं नैन मिलाके" | rowspan='9' | हुस्नलाल भगतराम | | |- | "जो दिल में घुसी बन आये" | | |- | "चुप चुप खड़े" | प्रेमलता | |- ! rowspan='4' | ''बांसुरिया'' | "दिल तोड़ के जानेवाले" | rowspan='6' | | rowspan='6' | |- | "जो करके गये बरबाद हमन" |- | "ये दुनिया कहती है कोई फरियाद ना करे" |- | "चाहे चोरी चोरी आओ चाहे चुप चुप" |- ! rowspan='2' | ''[[भोली]]'' | "दिल तोड़ने वाले क्या तूने किया है बर्बाद" |- | "इतना भी बेशुमार को न आसमां सताए" |- ! ''[[चार दिन]]'' | "हाय ये भोली सूरत वाले" | श्याम सुंदर | | राजकुमारी, कल्याणी, ज़ोहराबाई अम्बालेवाली, शमशाद बेगम, हमीदा बानो, इकबाल (हमीदा का भाई) |- ! rowspan='3' | ''[[चकोरी (1949 फ़िल्म)|चकोरी]]'' | "कभी हंस हंसके नैन मिलाये" | rowspan='3' | हंसराज बहल | | rowspan='3' | |- | "हाय चंदा गये परदेस चकोरी जहां" | |- | "बहुत हमसे जुदा है पर तेरे लिए फिर भी" | |- ! rowspan='2' | ''[[चांदनी रात]]'' | "हाय छोरे की जात" | rowspan='2' | नौशाद | | जी.एम. दुर्रानी |- | "हाय छोरे की जात" | | सआदत खान |- ! rowspan='2' | ''[[दिल की बस्ती]]'' | "आग लगे जग सारा देखे" | rowspan='2' | गुलाम मोहम्मद | | rowspan='2' | |- | "उनसे हम कुछ कहते रह गए" | |- ! rowspan='7' | ''[[दुलारी (फिल्म)|दुलारी]]'' | "आंखों में आया दिल में समा जा" | rowspan='7' | नौशाद | | rowspan='5' | |- | "तकदीर जगा कर आयी हूँ" | |- | "ऐ दिल तुझसे कसम है" | |- | "दो दिन की बहार है प्यार कर" | |- | "मोहब्बत हमारी ज़माना हमारा" | |- | "मिल मिल के गाएँगे" | | rowspan='2' | मोहम्मद रफ़ी |- | "रात रंगीली मस्त" | |- ! rowspan='7' | ''[[एक थी लड़की]]'' | "घिर-घिर के आई बदरा सजनवा" | rowspan='7' | विनोद | | rowspan='2' | |- | "मेरे दिल के तड़पने का तमाशा देखनेवाले" | |- | "अब हाल ए दिल" | | rowspan='3' | मोहम्मद रफ़ी |- | "लंबी जोरू बड़ी मुसेबत" | |- | "ये शोक सितारें" | |- | "लारा लप्पा लारा लप्पा" | | मोहम्मद रफी, जी.एम. दुर्रानी |- | "हम चले दूर" | | मोहम्मद रफ़ी, सतीश बत्रा |- ! rowspan='3' | ''[[गर्ल्स स्कूल (1949 फ़िल्म)|गर्ल्स स्कूल]]'' | "कुछ शरमते हुए और कुछ" | rowspan='3' | अनिल विश्वास | | rowspan='2' | |- | "तुम ही कहो मेरा मन क्यों रहे उदास" | |- | "बार-बार तुम सोच" | | शंकर दास गुप्ता<ref>{{cite web |url=http://cineplot.com/music/lata-mangeshkars-song-list-1949/ |title=Lata Mangeshkar's Songs List - 1949 |date=2014-11-06 |url-status=dead |access-date=6 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106050338/http://cineplot.com/music/lata-mangeshkars-song-list-1949/ |archive-date=6 नवंबर 2014}}</ref> |- ! rowspan='3' | ''[[जल तरंग]]'' | "लुट गई उम्मीदों की दुनिया" | rowspan='3' | हुस्नलाल भगतराम | | |- | "ज़रा तुमने देखा तो प्यार" | | मोहम्मद रफ़ी |- | "हाय तकदीर मेरी बनके बिगाड़ती क्यों" | | rowspan='9' | |- ! rowspan='2' | ''[[जीत (1949 फ़िल्म)|जीत]]'' | "मस्त पावन है चंचल धारा" | rowspan='2' | अनिल विश्वास | |- | "हंसले गा ले ओ चांद मेरे" | |- ! ''किनारा'' | "जानेवाले ये जवानी चार दिन की" | एम. आचार्य | |- ! rowspan='7' | ''लाडली'' | "आठ रोज़ की छुट्टी" | rowspan='7' | अनिल विश्वास | rowspan='7' | |- | "तुम्हारे बुलाने को जी चाहता है" |- | "कैसे कह दूं बजरिया के बीच" |- | "ज़िंदगी की रोशनी तो ख़त्म हो गई" |- | "ग़रीबों का हिसा ग़रीबों में" |- | "जय जय प्रेम देवता" | मीना कपूर |- | "अग्रे को घाघरो मंगवादेई" | आशालता |- ! rowspan='7' | ''लाहौर'' | "बहारें फिर भी आएंगी" | rowspan='7' | श्याम सुंदर | rowspan='7' | | rowspan='6' | |- | "सुनलो सजन मेरी बात दिल की बात" |- | "बेदर्द ज़माने क्या तेरी महफ़िल में" |- | "टूटे हुए अरमानों की एक दुनिया" |- | "उस दिल की किस्मत क्या कहेंगे" |- | "उम्मीद के रंगीन झूले में एक आस" |- | "दुनिया हमारे प्यार की यूँही" | करण दीवान |- ! rowspan ='3' | ''मां का प्यार'' | "मुरख मन कहे होत अधीर" | rowspan='3' | पंडित गोबिंदराम | rowspan='3' | | rowspan='3' | |- | "सोजा मेरे नन्हे निंदिया तोहे आई" |- | "तूने जहां बना कर एहसान क्या किया" |- ! rowspan='3' | ''[[महल (1949 फ़िल्म)|महल]]'' | "मुश्किल है बहुत मुश्किल" | rowspan='3' | खेमचंद प्रकाश | rowspan='3' | नक्शाब | rowspan='3' | |- | "आएगा आएगा आनेवाला आएगा" |- | "दिल ने फिर याद किया बेवफ़ा" |- ! rowspan='5' | ''नमूना'' | "भगवान तूने क्यों" | rowspan='5' | सी. रामचन्द्र | | rowspan='4' | |- | "आज संभल के आना हो लाला" | |- | "म्हारी गली में आवे जो" | |- | "ज़ुल्म तुम्हारे सह न सके" | |- | "तड़पके मुझे अब छोड़" | | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='4' | ''[[नरसिंह अवतार]]'' | "भज रे मधुर मधुर नाम" | rowspan='5' | वसंत देसाई | | rowspan='6' | |- | "चरण तुम्हारे फूल हमारे" | |- | "हरि को बिसारो न बिसरेंगे" | |- | "जगमग तारे झलके झलके अँधेरी" | |- ! ''[[नयी तालीम]]'' | "आ गई बहार आ गई" | |- ! rowspan='3' | ''नज़ारे'' | "एक ठेस लगी" | rowapan='3' | बुलो सी. रानी | |- | "क्या सोच के बनाई" | | मोहम्मद रफ़ी |- | "तड़पके मुझे छोड़ दिया" | | rowspan='11' | |- ! rowspan='4' | ''[[पारस (1949 फ़िल्म)|पारस]]'' | "आज मेरी दुनिया में दिन हैं बहार के" | rowspan='4' | गुलाम मोहम्मद | rowspan='4' | शकील बदायूँनी |- | "दिल का सहारा टूटे ना जाए" |- | "इस दर्द की मारी दुनिया में" |- | "दिल लेके छुपनेवाले" |- ! rowspan='3' | ''[[प्यार की रात]]'' | "चाहे वो हमें ऐसी किस्मत है कहाँ" | rowspan='3' | एन. ए. जोलागोनकर | |- | "वो नज़र मिली हंसी जिंदगी" | |- | "एक बार चले आओ फिर चाहे ना आना" | |- ! rowspan='4' | ''[[पतंगा (1949 फ़िल्म)|पतंगा]]'' | "दिल से भुलादो तुम हमीं" | rowspan='4' | सी. रामचन्द्र | rowspan='3' | |- | "कभी खामोश हो जाना कभी फरियाद" |- | "ओ जानेवाले तूने अरमानों की दुनिया" |- | "प्यार के जहाँ की निराली" | | शमशाद बेगम |- ! rowspan="3" | ''[[रात की रानी (फ़िल्म)|रात की रानी]]'' | "दिल तोड़ने वाले आ" | rowspan="3" | हंसराज बेहल | | |- | "सुन तो लो मेरा अफसाना" | | rowspan="2" | मोहम्मद रफी |- | "उस रात के प्यारे चाँद" | |- ! ''रोशनी'' | "मेरे पास मेरे भोले सजन" | सी. रामचंद्र | | |- ! rowspan="3" | ''राखी'' | "कहे धीरे चली रे घड़ी" | rowspan="3" | हुसंलाल भागतरं | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | "ओ रूठ जानेवाले मेरा कसूर क्या है" |- | "दिल किसी ने छीन लिया पहली मुलाक़ात में" |- ! ''[[संत जनाबाई]]'' | "गोपे नंदलाल गूंथे सब वनमाला" | सुधीर फड़के | | |- ! ''सांवरिया'' | "जानी रे हम जानी रे" | सी. रामचंद्र | | गीता दत्त |- ! rowspan="6" | ''[[सावन भादों (1949 फ़िल्म)|सावन भादों]]'' | "सौ सौ ग़म ने घेरे" | rowspan="6" | हुसंलाल भागतरं | | rowspan="4" | |- | "तेरी इस दो रंगी दुनिया में" | |- | "तेरी अँखियाँ सजन चोर चोर" | |- | "तुम बिन राजा नहीं मन का चैन" | |- | "कलेजा थाम लो" | | ज़ोहराबाई अंबालवाली |- | "ये राह ए मोहब्बत" | | एस.दी. बतीश |- ! rowspan="6" | ''[[सिपहिया]]'' | "दर्द जगा के टेस लगा के" | rowspan="6" | सी. रामचंद्र | | rowspan="3" | |- | "हँसी हँसी न रही और खुशी न खुशी" | |- | "आराम के थे साथी क्या क्या जब वक़्त पड़ा तो" | |- | "चलो घूँघट में गुइयाँ" | | [[गीता दत्त]] |- | "लगा है कुछ निशाना" | | rowspan="2" | सी. रामचंद्र |- | "ऐ आँख अब न रोना" | |- ! rowspan="4" | ''[[शायर (1949 फ़िल्म)|शायर]]'' | "तू दूर है आँखों से मेरे दिल को यह ग़म" | rowspan="4" | ग़ुलाम मोहम्मद् | | rowspan="2" | |- | "मोहब्बत पे बहार आती जहाँ गुलज़ार हो जाता" | |- | "दो बिछड़े हुए दिल आपस में" | | जी.एम. दुर्रानि |- | "ये दुनिया है जहाँ दिल का लगन" | | मुकेश |- ! rowspan="6" | ''[[उधार (फ़िल्म)|उधार]]'' | "आज जिंदगी के बंद द्वार खुल गए" | rowspan="6" | वसंत देसाई | | rowspan="6" | |- | "कहाँ राम है राम फिर श्रीमुख" | |- | "ओ कबीरा हिंदुआन की हिंदुआई देखो" | |- | "पतझड़ के दिन बीत गये" | |- | "रात जा रही नींद आ रही है" | |- | "रंगीन गगन पीछे छूटा" | |- ! ''उषा किरण'' | "लहरों पे कभी नाचूँ किरणों से कभी" | सरस्वती देवी | | |- ! rowspan="5" | ''[[ज़ेवरात]]'' | "शिकवा न करेंगे न शिकायत" | rowspan="5" | हंसराज बेहल | | rowspan="2" | |- | "एक ही था जगत में सहारा" | |- | "सजन की ओर लेके" | | मोहम्मद रफी |- | "जा तेरी मुक़द्दर में हँसी है न खुशी" | | rowspan="2" | |- | "चले आओ जी मुझे तुमसे मोहब्बत है" | |- |} ===1950 के दशक=== ===1951=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="6" | ''[[आवारा]]'' | "घर आया मेरा परदेसी" | rowspan="6" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="3" | शैलेंद्र | |- | "दम भर जो उधर मुँह फेरे" | मुकेश |- | "तेरे बिना आग ये चाँदनी" | [[मन्ना डे]] |- | "एक बेवफ़ा से प्यार किया" | rowspan="3" | [[हसरत जयपुरी]] | rowspan="3" | |- | "अब रात वाली है" |- | "जब से बालम घर आये" |} ===1952=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''[[दाग (1952 फ़िल्म)|दाग]]'' | "काहे को देर लगाई रे" | rowspan="5" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="5" | | rowspan="5" | |- | "देखो आया ये कैसा" |- | "लागे जबसे नैन" |- | "प्रीत ये कैसी" |- | "ऐ मेरे दिल कहीं और चल" |- ! rowspan="7" | ''शिन शिनाकि बूब्ला बू'' | "टक्का लाई कलि दई" | rowspan="7" | सी. रामचंद्र | rowspan="7" | प्यारेलाल संतोषी | rowspan="4" | |- | "अरे बाबा ये हँसी बाबा ये खुशी बाबा" |- | "कैसे हैं मिज़ाज कहिये" |- | "साईं रे घर घर में एक चोर" |- | "एक बार जो परदे से फिर छम से तेरा आना हो" | कुशिरो कुमार |- | "तुम क्या जानो तुम्हारी याद में हम कितना रोये" | |- | "शिन शिनाकि बूब्ला बू" | सी. रामचंद्र |- ! rowspan="2" | ''[[दीवाना (1952 फ़िल्म)|दीवाना]]'' | "मेरे चाँद मेरे लाल" | rowspan="2" | नौशाद | rowspan="2" | शकील बदयूनी | सुरैया |- | "तीर खाते जायेंगे" | |} ===1953=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="9" | ''[[अनारकली (1953 फ़िल्म)|अनारकली]]'' | "आजा अब तो आजा" | rowspan="9" | सी. रामचंद्र, वसंत प्रकाश | rowspan="9" | | rowspan="8" | |- | "दुआ कर ग़म-ए-दिल" |- | "मुझसे मत पूछ" |- | "मोहब्बत ऐसी धड़कन है" |- | "मोहब्बत में ऐसे कदम" |- | "ये जिंदगी उसी की है" (1) |- | "ये जिंदगी उसी की है" (2) |- | "ओ आसमांवाले" |- | "जाग दर्द-ए-इश्क़ जाग, दिल को बेकरार कर छेड़के आँसुओं का राग" | हेमंत कुमार |- ! rowspan="7" | ''[[आह (फ़िल्म)|आह]]'' | "जाने ना नज़र" <ref>{{Citation |title=Jane Na Nazar Pehchane Jigar - Raj Kapoor - Nargis - Aah - Lata - Mukesh - Evergreen Hindi Songs |url=https://www.youtube.com/watch?v=90ooNta8icg |date=2011-12-02 |access-date=2016-02-24 |last=Filmi Gaane}}</ref> | rowspan="7" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="2" | [[हसरत जयपुरी]] | rowspan="3" | [[मुकेश]] |- | "आजा रे अब मेरा दिल" |- | "जो मैं जानती" | rowspan="5" | शैलेंद्र |- | "झनन झनन झनन" | rowspan="6" | |- | "ये शाम की तन्हाईयाँ" |- | "सुनते थे नाम" |- | "राजा की आयेगी बारात" |- ! rowspan="4" | ''[[लड़की (1953 फ़िल्म)|लड़की]]'' | "साजन आजा दरस दिखा जा" | rowspan="4" | आर. सुदरसनम–धनीराम | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन |- | "तोड़ के दुनिया की दीवार" |- | "मन मोर मचावे शोर" | [[गीता दत्त]] |- | "मेरे वतन से अच्छा" | rowspan="2" | |- ! rowspan="3" | ''[[दो बीघा ज़मीन]]'' | "आजा री आ, निंदियाँ तू आ" | rowspan="3" | सलिल चौधरी | rowspan="3" | शैलेंद्र |- | "धरती कहे पुकार के, बीज बिछा ले प्यार के" | rowspan="2" | मन्ना डे |- | "हरियाला सावन ढोल बजाता आया" |} ===1954=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="9" | ''[[नागिन (1954 फ़िल्म)|नागिन]]'' | "मन डोले मेरा तन डोले" | rowspan="9" | [[हेमंत कुमार]] | | |- | "सुन रसिया मन बसिया" | | |- | "सुन रि सखी" | | |- | "मेरा दिल ये पुकारे आजा" | | |- | "जादूगर सईयां" | | |- | "अरि छोड़ दे पतंग" | [[हेमंत कुमार]] | |- | "मेरा बादली में छुप गया चाँद" | rowspan="5" | | |- | "तेरी याद में जलकर देख लिया" | |- | "ऊँची ऊँची दुनिया कि दीवारें" | |- |- ! ''मयूरपंख'' | "तंदना तंदना तंदना" | शैलेंद्र | [[आशा भोसले]], [[उषा मंगेशकर]] |- ! ''अमर'' | "न शिकवा है कोई ना कोई गिला है" | | शकील बदायूंई |} ===1955=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="8" | ''[[आज़ाद (1955 फ़िल्म)|आज़ाद]]'' | "ना बोले, ना बोले" | rowspan="8" | सी. रामचंद्र | rowspan="8" | राजेंद्र कृष्ण | rowspan="5" | |- | "कितनी जवान है रात" |- | "देखो जी बहार आयी" |- | "जा री, ओ कारी बदरिया" |- | "पीके दरस को तरस" |- | "कितना हसीन है मौसम, कितना हसीन सफर है" | सी. रामचंद्र |- | "अपलम चपलम, चप लाई री दुनिया को छोड़" | rowspan="2" | उषा मंगेशकर |- | "बलिए ओ बलिए, चल छलिये" |- ! rowspan="3" | ''[[देवदास (1955 फ़िल्म)|देवदास]]'' | "जिसे तू कबूल करले" | rowspan="3" | [[सचिन देव बर्मन]] | rowspan="3" | [[साहिर लुधियानवी]] | |- | "अब आगे तेरी मर्ज़ी" | |- | "ओ आने वाले रुक जा" | |- ! rowspan="5" | ''[[श्री ४२० (1955 फ़िल्म)| श्री 420]]'' | "प्यार हुआ इकरार हुआ" | rowspan="5" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="2" | शैलेंद्र | |- | "रमैया वस्तावैया" | [[मोहम्मद रफी]], [[मुकेश]] |- | "इचक दाना बीचक दाना" | rowspan="3" | [[हसरत जयपुरी]] | [[मुकेश]] |- | "ओ जानेवाले" | rowspan="2" | |- | "शाम गयी रात आयी" |- ! rowspan="10" | ''[[झनक झनक पायल बाजे]]'' | "झनक झनक पायल बाजे" | rowspan="10" | वसंत देसाई | rowspan="10" | हसरत जयपुरी | [[हेमंत कुमार]] |- | "जो तुम तोड़ो पिया" | rowspan="4" | |- | "सैयाँ जाओ" |- | "सुनो सुनो सुनो जी" |- | "कैसी ये मोहब्बत" |- | "मुरली मनोहर" | rowspan="2" | मन्ना डे |- | "मेरे ए दिल बता" |- | "नैन सो नैन नाही मिलाओ" | हेमंत कुमार |- | "राग मलिका" | मन्ना डे |- | "रुत बसंत" | rowspan="9" | |- ! rowspan="8" | ''[[उड़न खटोला (फ़िल्म)|उड़न खटोला]]'' | "ना रो ए दिल" | rowspan="8" | नौशाद | rowspan="8" | |- | "हाल-ए-दिल मैं क्या कहूँ" |- | "घर आया मेहमान कोई" |- | "मेरा सलाम ले जा" |- | "हमारे दिल से न जाना |- | "मोरे सईयाँ जी उतरेंगे पार" |- | "डूबा तारा उम्मीदों" |- | "सितारों की मेहफिल" |- ! rowspan="3" | ''[[बंदिश (1955 फ़िल्म)|बंदिश]]'' | "रात है सुहानी" | rowspan="3" | हेमंत कुमार | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | "तुम्हारी याद में" |- | "झूमती जवानी है" |} ===1956=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''न्यू देल्ही'' | "कोई मेरे सपनों Mein आया" | rowspan="5" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="5" | [[हसरत जयपुरी]], शैलेंद्र | rowspan="5" | |- | "तुम संग प्रीत लगाई रसिया" |- | "जिंदगी बहार है" |- | "बारी बरसे खातन गायन" |- | "मुरली बैरन भाई" |- ! rowspan="8" | ''[[चोरी चोरी (1956 फ़िल्म)|चोरी चोरी]]'' | रसिक बलमा | rowspan="8" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="4" | [[हसरत जयपुरी]] | |- | "उस पर साजन" | |- | "आजा सनम मधुर चाँदनी में हम" | rowspan="4" | [[मन्ना डे]] |- | "पंछी बनूँ उड़ती फिरूँ" |- | "जहाँ मैं जाती हूँ" | rowspan="11" | शैलेंद्र |- | "यह रात भीगी भीगी" |- | "मनभावन के घर" | [[आशा भोसले]] |- | "सवा लाख की लॉटरी" | [[मोहम्मद रफी]] |- ! rowspan="7" | ''[[पटरानी]]'' | "सात समुंदर पार" | rowspan="13" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="4" | |- | "ओ बलम तुम बेदर्दी" |- | "चंद्रमा क्यों झूमे" |- | "दिल गया दर्द रहा सीने में" |- | "अरे कोई जाओ री पिया को बुलाओ री" | मीना मंगेशकर, [[उषा मंगेशकर]] |- | "राजा प्यारे मत करो प्यार का मोल" | [[उषा मंगेशकर]] |- | "न जाने तुम कौन मेरी आँखों में" | rowspan="6" | |- ! rowspan="6" | ''[[किस्मत का खेल]]'' | "अर्ज़ है आप से" | rowspan="6" | शैलेंद्र, [[हसरत जयपुरी]] |- | "किस्मत का खेल है जनाबे आली" |- | "न बुरे न भले हम गरीब ग़म के पले" |- | "तु माने या न माने बालम अंजाने" |- | "ए ज़मीन ए आसमां इतना बता" |- | "कह दो जी कह दो" | [[मन्ना डे]] |- ! ''[[सुबह का तारा]]'' | "चमका चमका सुबह का तारा" | | | [[तलत महमूद]] |- ! rowspan="7" | ''[[देवता (1956 फ़िल्म)|देवता]]'' | "दो नैनों का बना" | rowspan="7" | सी. रामचंद्र | rowspan="7" | राजेंद्र कृषण | rowspan="5" | |- | "कैसे आऊँ जमुना के तीर" |- | "फूलों के मेले" |- | "सुना है मेरे दिल का" |- | "ये चाँद का जो" |- | "किसी से प्यार है हमको" | [[तलत महमूद]] |- | "ए चाँद कल जो आना उनको" | rowspan="3" | |- ! rowspan="2" | ''[[बंधन (1956 फ़िल्म)|बंधन]]'' | "वृंदावन की कुंज गली" | rowspan="2" | हेमंत कुमार | rowspan="2" | राजेंद्र कृष्णन |- | "मेरे देवता मुझको देना सहारा" |- |} ===1957=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="7" | ''[[कठपुतली (1957 फ़िल्म)|कठपुतली]]'' | "बक्कड़ बम बम" | rowspan="7" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="7" | शैलेंद्र, [[हसरत जयपुरी]] | |- | "बोल री काठ पुतली" | |- | "बोल री काठ पुतली (दुखी)" | |- | "मिनी मिनी चिचि" | [[मुकेश]] |- | "हाय तू ही गया मोहे भूल रे" | rowspan="6" | |- | "इतने बड़े जहाँ में ए दिल" |- | "सो जा रे सो जा" |- ! rowspan="4" | ''[[आशा (1957 फ़िल्म)|आशा]]'' | "ज़रा रुक रुक के, मैं तो द्वार चली सखी" | rowspan="4" | सी. रामचंद्र | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन |- | "चल चल रे कंहाई" |- | "तू न आया और होने लगी शाम रे" |- | "तुमको सलाम हैं" | [[मोहम्मद रफी]] |} ===1958=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="3" | ''[[सितारों से आगे]]'' | "मेहफिल में आये वो" | rowspan="3" | एस. डी. बर्मन | rowspan="3" | मजरूह सुल्तानपुरी | rowspan="6" | |- | "पग ठुमक चलत" |- | "आ खिलाते है गुल" |- ! rowspan="3" | ''[[साधना (1958 फ़िल्म)|साधना]]'' | "औरत ने जनम दिया मर्दों को" | rowspan="3" | दत्ता नायक | rowspan="3" | [[साहिर लुधियानवी]] |- | "कहोजी तुम क्या क्या खरीदोगे" |- | "ऐसे वैसे ठिकाने पे जाना बुरा है" |- ! rowspan="5" | ''[[मधुमती]]'' | "दिल तड़प तड़प के कह रहा" | rowspan="5" | [[सलिल चौधरी]] | rowspan="5" | शैलेंद्र | [[मुकेश]] |- | "आजा रे परदेसी" | |- | "चढ़ गयो पापी बिछुआ" | [[मन्ना डे]] |- | "घड़ी घड़ी मेरा दिल धड़के" | rowspan="6" | |- | "ज़ुल्मी संग आँख लड़ि रे" |- ! rowspan="2" | ''[[अमरदीप (1958 फ़िल्म)|अमरदीप]]'' | "मेरे मन के बावरा पंछी" | rowspan="2" | सी. रामचंद्र | |- | "दिल की दुनिया बसाके सांवरिया" | |- ! rowspan="4" | ''[[अदालत (1958 फ़िल्म)|अदालत]]'' | "उनको यह शिकायत है" | rowspan="4" | [[मदन मोहन]] | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन |- | "जाना था हमसे दूर" |- | "जा जा रे जा साजना" | |- | "यू हसरतो के दाग" | |} ===1959=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''[[कन्हैया (1959 फ़िल्म)|कन्हैया]]'' | "ओ मोरे साँवरे सलोने पिया, तोसे मिलने को तरसे जिया" | rowspan="5" | शंकर जैकिशन | | |- | "नि बलिए रुत है बहार की, कुछ मत पूछो कैसे बितिन" | | मुकेश |- | "ओ कँहाय्या आज आना ख्वाब में" | | rowspan="3" | |- | "सावन आवन कह गए दिल में समा के मिलने ना आये" | |- | "कहाँ है कहाँ है कन्हैया, समझे न प्यार मेरा" | |} ===1960 के दशक=== ===1960=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''[[दिल अपना और प्रीत पराई]]'' | "अजीब दास्तां है ये" | rowspan="5" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="4" | शैलेंद्र | rowspan="14" | |- | "अंदाज़ मेरा मस्ताना" |- | "दिल अपना और प्रीत पराई" |- | "मेरा दिल अब तेरा हो साजन" |- | "शीशा-ए-दिल" | [[हसरत जयपुरी]] |- ! rowspan="4" | ''[[परख (1960 फ़िल्म)|परख]]'' | "ओ साजन, बरखा बहार आयी" | rowspan="4" | [[सलिल चौधरी]] | rowspan="4" | शैलेंद्र |- | "मिला है किसी का झुमका" |- | "ये बंसी क्यूँ गाये" |- | "मेरे मन के दिये" |- ! rowspan="9" | ''[[मुग़ल-ए-आज़म]]'' | "मोहे पनघट पे" | rowspan="9" | नौशाद | rowspan="9" | शकील बदयूनि |- | "प्यार किया तो डरना क्या" |- | "मोहब्बत की झूठी" |- | "हमें काश तुमसे मोहब्बत" |- | "बेकस पे करम " |- | "तेरी मेहफिल में" | शमशाद बेगम |- | "ये दिल की लगी" | rowspan="3" | |- | "ए इश्क़ ये सब दुनियावाले" |- | "खु़दा निगेहबान" |} ===1961=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | ''[[नज़राना (1961 फ़िल्म)|नज़राना]]'' | "मेले हैं चिरागों की दिवाली" | rowspan="2 | रवि | rowspan="2" | राजेंद्र कृष्णन | |- | "बिखरा के ज़ुल्फें चमन में" | [[मुकेश]] |- ! rowspan="4" | ''[[गंगा जमना]]'' | "ढूँडो ढूँडो रे साजना" | rowspan="4" | [[नौशाद]] | rowspan="4" | शकील बदयूनि | rowspan="6" | |- | "दगाबाज़, तोरी बतियाँ न मानूँ रे" |- | "दो हँसों का जोड़ा बिछड़ गयो रे" |- | "झनन घूनगर बाजे" |- ! rowspan="2" | ''[[हम दोनों (1961 फ़िल्म)|हम दोनों]]'' | "अल्लाह तेरो नाम" | rowspan="2" | [[जयदेव]] | rowspan="2" | [[साहिर लुधियानवी]] |- | "प्रभु तेरो नाम" |} ===1962=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''अनपढ़'' | "आप की नज़रों ने समझा" | rowspan="5" | मदन मोहन कोहली | rowspan="5" | राजा मेहदी अली खान | |- | "है इसी में प्यार की आबरू" | |- | "रंग बिरंगी राखी लेके आई" | |- | "वो देखो, जला घर किसी का" | |- | "जिया ले गयो जी मोरा" | |- ! rowspan="3" | ''[[असली नकली (1962 फ़िल्म)|असली-नकली]]'' | "तुझे जीवन की डोर से" | rowspan="3" | शंकर जैकिशन | rowspan="3" | हसरत जैपुरी | मोहम्मद रफी |- | "लाख छुपाओ छुप न सकेगा" | rowspan="2" | |- | "तेरा मेरा प्यार अमर" |- ! rowspan="5" | ''[[प्रेम पत्र]]'' | "सावन की रातों में ऐसा" | rowspan="5" | [[सलिल चौधरी]] | | rowspan="2" | [[तलत महमूद]] |- | "ये मेरे अंधेरे उजाले न होते" | rowspan="2" | |- | "अब और न कुछ भी याद रहा" | |- | "दो अखियाँ झुकी झुकी सी" | | [[मुकेश]] |- | "खुश हो रहे थे" | | rowspan="4" | |- ! rowspan="4" | ''[[मन-मौजी]]'' | "मैं तो तुम संग नैन मिलाके" | rowspan="4" | [[मदन मोहन]] | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन |- | "चंदा जा" |- | "आया है कहाँ से" |- | "एक था अब्दुल रहमान" | [[किशोर कुमार]] |} ===1963=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[परसमणि]]'' | "वो जब याद आये" | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | | rowspan="4" | [[मोहम्मद रफी]] |- ! ''[[ताज महल (1963 फ़िल्म)|ताज महल]]'' | "जो वादा किया वो निभाना पड़ेगा" | रोशन | |- ! rowspan="3" | ''[[तेरे घर के सामने]]'' | "देखो रूठा न करो" | rowspan="3" | एस. डी. बर्मन | rowspan="3" | हसरत जैपुरी |- | "तेरे घर के सामने" |- | ये तन्हाई है रे है | |- ! rowspan="6" | ''[[मेरे मेहबूब]]'' | "तेरे प्यार में दिलदार" | rowspan="6" | [[नौशाद]] | rowspan="6" | शकील बदयुनि | |- | "अल्लाह बचाये" | |- | "मेरे मेहबूब तुझे" (female) | |- | "मेरे मेहबूब में क्या नही" | rowspan="2" | आशा भोसले |- | "जानेमं एक नज़र देख ले" |- | "याद में तेरी" |मोहम्मद रफी |- |rowspan='2' | '''[[दिल एक मंदिर]]''' |"हम तेरे प्यार में सारा आलम" | rowspan='2' | शंकर जैकीशन | हसरत जैपुरी | |- |"रुक जा रात" |शैलेंद्र | |- |} ===1964=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | ''[[राजकुमार (1964 फ़िल्म)|राजकुमार]]'' | "आजा आयी बहार" | rowspan="2" | शंकर जैकीशन | rowspan="4" | शैलेंद्र | |- | "नाच रे मन" | [[आशा भोसले]] |- ! rowspan="3" | ''[[संगम (1964 फ़िल्म)|संगम]]'' | "हर दिल जो प्यार करेगा" | | [[मुकेश]], [[महेंद्र कपूर]] |- | "ओ मेरे सनम" | | मुकेश |- | "मैं का करूँ राम मुझे बुढ्ढा मिलगया" | | हसरत जैपुरी | |- ! rowspan="4" | ''[[वो कौन थी (1964 फ़िल्म)|वो कौन थी?]]'' | "लग जा गले की फिर ये हसीं रात हो ना हो" | rowspan="4" | [[मदन मोहन]] | rowspan="4" | राजा मेहदी अली खान | rowspan="3" | |- | "नैना बरसे रिमझिम रिमझिम" |- | "जो हमने दास्ताँ अपनी सुनाई" |- | "छोड़ कर तेरे प्यार का दामन" | [[महेंद्र कपूर]] |} ===1965=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | ''[[आरज़ू (1965 फ़िल्म)|आरज़ू]]'' | "अजी रूठ कर अब कहाँ जाइयेगा" | rowspan="2" | शंकर जैकीशन | rowspan="2" | हसरत जैपुरी | rowspan="3" | |- | "बेदर्दी बलमा तुझको" |- ! ''[[भीगी रात (1965 फ़िल्म)|भीगी रात]]'' | "दिल जो न कह सका" | रोशन | [[मजरूह सुलतानपुरी]] |- ! ''[[गुमनाम (1965 फ़िल्म) |गुमनाम]]'' | "गुमनाम है कोयी" | शंकर सिंह रघुवंशी | हसरत जैपुरी, मजरूह सुलतानपुरी | |- ! rowspan="4" | ''[[गाइड (1965 फ़िल्म)|गाइड]]'' | "आज फिर जीने की तमन्ना" | rowspan="4" | [[सचिन देव बर्मन]] | rowspan="4" | शैलेंद्र | rowspan="3" | |- | "पिया तोसे नैना लागे रे" |- | "सईयाँ बेईमान" |- | "गाता रहे मेरा दिल" | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan="3" | ''[[जब जब फूल खिले]]'' | "मैं जो चली हिंदुस्तान से" | rowspan="3" | [[कल्याणजी-आनंदजी]] | rowspan="3" | [[आनंद बख्शी]] | rowspan="3" | |- | "पर्देसियों से न अखियाँ मिलाना" |- | "ये समा समा है प्यार का" |} ===1966=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="3" | ''[[मेरा साया]]'' | "तू जहाँ जहाँ चलेगा मेरा साया साथ होगा" | rowspan="3" | [[मदन मोहन]] | rowspan="3" | [[राजा मेहदी अली खान]] | rowspan="7" | |- | "नैनों में बदरा छाए" |- | "नैनोनवाली ने हाय मेरा दिल लूटा" |- ! rowspan="4" | ''[[लव इन टोक्यो]]'' | "कोई मतवाला आया" | rowspan="4" | शंकर–जैकीशन | शैलेंद्र |- | "सयौनारा सयौनारा" | rowspan="3" | हसरत जैपुरी |- | "मुझे तुम मिल गए" |- | "ओ मेरे शाह-ए-खुबा" |- ! rowspan="4" | ''[[प्यार किये जा]]'' | "किसने पुकारा मुझे, मैं आ गयी" | rowspan="4" | लक्ष्मीकांत–प्यारेलाल | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन | rowspan="2" | महेंद्र कपूर |- | "फूल बन जाऊंगा शर्त ये है मगर" |- | "दिल हमने दे दिया, क्यों तुमने ले लिया" | किशोर कुमार |- | "सुनले प्यार के दुश्मन दुनिया दिलवालों के अफसाने" | आशा भोसले, किशोर कुमार, मन्ना डे |} ===1967=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="9" | ''[[मिलन (1967 फ़िल्म)|मिलन]]'' | "सावन का महीना" | rowspan="13" | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan="9" | [[आनंद बख्शी]] | rowspan="3" | [[मुकेश]] |- | "हम तुम युग युग से" |- | "बोल गोरी बोल तेरा कौन पिया" |- | "आज दिल पे कोई" | |- | "हम तुम युग युग से - 2" | rowspan="3" | मुकेश |- | "ये गीत मिलन के" |- | "बोल गोरी बोल तेरा कौन पिया - 2" |- | "आज दिल पे कोई ज़ोर चलता नहीं - 2" | |- | "तोहे साँवरिया" | |- ! rowspan="4" | ''शागिर्द'' | "दिल विल प्यार व्यार" | rowspan="4" | [[मजरूह सुलतानपुरी]] | |- | "कहाँ कहाँ आन पड़ी" | |- | "वो हैं ज़रा ख़फ़ा ख़फ़ा" | [[मोहम्मद रफी]] |- | "रुक जा ए हवा" | rowspan="5" | |- ! rowspan="6" | ''[[रात और दिन]]'' | "न छेड़ो कल के अफसाने" | rowspan="6" | शंकर–जैकीशन | rowspan="5" | शैलेंद्र |- | "जीना हमको रास न आया" |- | "आवारा ए मेरे दिल" (खुश) |- | "आवारा ए मेरे दिल" (दुखी) |- | "दिल की गिरह खोल दो" | [[मन्ना डे]] |- | "रात और दिन दिया जले" | हसरत जैपुरी | |} ===1968=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="3" | [[सरस्वतीचन्द्र (फ़िल्म) | सरस्वतीचंद्र]] | "फूल तुम्हें भेजा है खत में" | rowspan="3" | कल्याणजी-आनंदजी | rowspan="3" | इंदीवर | मुकेश |- |चंदन सा बदन | |- |मैं तो भूल चली | |} ===1969=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='5' | ''[[इन्तकाम (1988 फ़िल्म) |इंतकाम]]'' | "हम तुम्हारे लिए" | rowspan='8' | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan='5' | राजिंदर कृष्ण | मोहम्मद रफ़ी |- | "कैसे रहूँ चुप" | |- | "गीत तेरे साज़ का" | |- | "ऐसा कोई महफ़िल सोयी" | |- | "आ जाने जाँ" | |- ! rowspan='3' | ''[[दो रास्ते]]'' | "बिंदिया चमकेगी" | rowspan='3' | आनंद बख्शी | |- | "चुप गए सारे नज़ारे (दिल ने दिल को पुकारा)" | मोहम्मद रफ़ी |- | "अपनी अपनी बीवी पे" | |- ! rowspan='3' | ''[[वारिस]]'' | "दिल की लगी को छुपाऊं कैसे" | rowspan='3' | आर डी बर्मन | rowspan='3' | राजेंद्र कृष्ण | |- | "लहरा के आया है झोंका बहार का" | rowspan='2' | मोहम्मद रफ़ी |- | "कभी कभी ऐसा भी होता है" |} ===1970 के दशक=== ===1970=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | [[जॉनी मेरा नाम (1970 फ़िल्म)|जॉनी मेरा नाम]] | "मोसे मोरा श्याम रूठा" | rowspan="2" | कल्याणजी-आनंदजी | rowspan="2" | [[इन्दीवर]] | rowspan="2" | |- | "बाबुल प्यारे" |- |} ===1971=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='3' | ''[[हाथी मेरे साथी (1971 फ़िल्म)|हाथी मेरे साथी]]'' | "धक धक कैसे चलती है गाड़ी" | rowspan='3' | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan='3' | [[आनंद बख्शी]] | rowspan='3' | [[किशोर कुमार]] |- | "सुन जा आ ठंडी हवा" |- | "दिलबर जानी चली हवा मस्तानी" |- ! rowspan='6' | ''[[ज्वाला (1971 फ़िल्म)|ज्वाला]]'' | "जागी रात भरी याद में बलम" | rowspan='6' | शंकर-जयकिशन | rowspan='6' | | |- | "आहा ले गई ओ जिया ले गई, छवि सुंदर सलोने गोपाल की" | आशा भोसले |- | "देखो जी आँखों में देखो, आँखें हमारे सपने तुम्हारे" | |- | "होल होले एक भी ना घुंघरू बोले" | सुधा मल्होत्रा, गीता दत्त |- | "आजा रे आजा मेरे साजना आ, सपनों की पालकी" | मन्ना डे |- | "मेरा ज्वाला नाम जिया जलाने का काम" | |- ! rowspan='3' | ''[[मेमसाब (1971 फ़िल्म)|मेमसाब]]'' | "सुनो सुनो एक बात काहू" | rowspan='3' | सोनिक ओम | rowspan='3' | वर्मा मलिक | मोहम्मद रफ़ी |- | "मुझे ढूंढ ले आ कर सैंया" | |- | "जब से तेरे मेरे मन में" | |- ! ''[[शर्मीली]]'' | "मेघा छाये आधी रात" | एस. डी. बर्मन | | |} ===1972=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='3' | ''[[शहजादा]]'' | "परियों की नगरी से आया" | rowspan='3' | राहुल देव बर्मन | rowspan='3' | राजेंद्र कृष्ण | |- | "रिमझिम रिमझिम देखो बरस रही है" | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "ना जाइयो, ना जाइयो, छोड़ के ना" |- ! rowspan='4' | ''हरि दर्शन'' | "अपना हरि है हजार हाथ वाला" | rowspan='4' | [[कल्याणजी-आनंदजी]] | | |- | "जय जय नारायण" | | महेंद्र कपूर |- | "मरने वाला है भगवान" | | |- | "प्रभु के भरोसे" | | |- ! ''[[परिचय (1972 फ़िल्म)|परिचय]]''<ref name="1973award">{{cite web |url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm20thNFAAward.aspx |title=20th National Awards For Films (1973) |publisher=Directorate of Film Festivals |format=PDF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105220349/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm20thNFAAward.aspx |archive-date=5 November 2013}}</ref> | "बीती ना बिताई रैना" | राहुल देव बर्मन | | |- ! rowspan='6' | ''[[पाकीज़ा]]'' | "चलते चलते" | rowspan='6' | गुलाम मोहम्मद | कैफ़ी आज़मी | rowspan='5' | |- | "मौसम है आशिकाना" | [[कमल अमरोही]] |- | "इन्ही लोगों ने" | [[मजरूह सुलतानपुरी]] |- | "ठाड़े रहियो" | [[कमल अमरोही]], [[मजरूह सुलतानपुरी]] |- | "तीर-ए-नज़र" | rowspan='2' | कैफ भोपाली |- | "चलो दिलदार चलो" | [[मोहम्मद रफी]] |- ! rowspan='2' | ''धड़कन'' | "मैं आया तेरे द्वारे" | rowspan='2' | रवि | | |- | "तो जा मेरे लाल सो जा मधुर सुरों में निंदिया गाये" | | |- ! rowspan='5' | ''[[यह गुलिस्ताँ हमारा (1972 फ़िल्म) |यह गुलिस्ताँ हमारा]]'' | "रैना सोयी सोयी" | rowspan='5' | एस. डी. बर्मन | | |- | "क्या ये जिंदगी है" | | |- | "ओ तुशिमा री तुशिमा" | | |- | "मेरा नाम आओ, मेरे पास आओ" | | डैनी डेन्जोंगपा |- | "गोरी गोरी गाँव की गोरी रे, किस लिए बन रही डोरी रे" | | rowspan='2' | किशोर कुमार |- ! rowspan='2' | ''[[सीता और गीता]]'' | "कोई लड़की मुझे कल रात" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | आनंद बख्शी |- | "हां जी हां मैंने शराब" | rowspan='6' | एकल |- ! rowspan='5' | ''[[राजा जानी (1972 फ़िल्म)|राजा जानी]]'' | "आ आजा आजा" | rowspan='5' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='5' | |- | "ए बी सी डी छोड़ो" |- | "दुनिया का मेला" |- | "कितना मजा आ रहा है" |- | "मुबारक हो तुझे ऐ दिल" |} ===1973=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='4' | ''[[जुगनू (1973 फ़िल्म)|जुगनू]]'' | "जाने क्या पिलाये तूने" | rowspan='4' | [[एस। डी. बर्मन]] | | |- | "जब बाघों में जुगनू" | | |- | "गिर गया झुमका" | | किशोर कुमार |- | "मेरी ये पायलिया गीत तेरे गये" | | |- ! rowspan='2' | ''[[बंधे हाथ (1973 फ़िल्म) |बंधे हाथ]]'' | "ये कौन आज आया" | rowspan='2' | राहुल देव बर्मन | | |- | "तूने छीन लिया" | | |- ! rowspan='5' | ''[[दाग (1973 फ़िल्म)|दाग]]'' | "अब चाहे माँ रूठे या बाबा" | rowspan='5' | [[लक्ष्मीकांत प्यारेलाल]] | rowspan='5' | [[साहिर लुधियानवी]] | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "हम और तुम तुम और हम" |- | "जब भी जी चाहे" | एकल |- | "नी मैं यार मनाना नी" | मीनू पुरूषोत्तम |- | "हवा चले कैसे" | रोस्पैन='4' | एकल |- ! ''[[लोफर (1973 फ़िल्म)|लोफर]]'' | "मैं तेरे इश्क में" | आनंद बख्शी | |- ! rowspan='2' | ''[[फागुन (1973 फ़िल्म)|फागुन]]'' | "पिया संग खेलो होरी फागुन आयो रे" | rowspan='2' | एस. डी. बर्मन | rowspan='2' | मजरूह सुल्तानपुरी |- | "संध्या जो आए मन उड़ जाए जाने रे कहाँ" |- ! ''बरखा बहार'' | "नज़र का ये पैगाम दिया जो आपने मेरे नाम" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | मोहम्मद रफ़ी |- | rowspan='2' |'''[[अनामिका (1973 फ़िल्म)|अनामिका]]''' | "बाहों में चले आओ" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | मजरूह सुल्तानपुरी | |- |"बाहों में चले आओ (संवादों के साथ)" |[[जया बच्चन]], [[संजीव कुमार]] |- | '''[[यादों की बारात]]''' | "यादों की बारात निकली है आज दिल के द्वारे (महिला)" | आर. डी. बर्मन | मजरूह सुल्तानपुरी | [[पद्मिनी कोल्हापुरे]], [[सुषमा श्रेष्ठ]] |- |} ===1974=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार ! scope="col" style="width:18%;" | नोट्स |- ! ''[[कोरा कागज़ (1974 फ़िल्म) |कोरा कागज़]]'' | "रूठे रूठे पिया" | सलिल चौधरी | वयलार | |सर्वश्रेष्ठ गायक के लिए राष्ट्रीय पुरस्कार<ref name="1975award">{{cite web |url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm22ndNFAAward.aspx |title=22nd National Awards For Films (1975) |publisher=Directorate of Film Festivals |format=PDF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505171751/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm22ndNFAAward.aspx |archive-date=5 May 2014}}</ref> |- ! rowspan='5' | ''[[आप की कसम]]'' | "जय जय शिव शंकर" | rowspan='5' | आर. डी. बर्मन | rowspan='5' | [[आनंद बख्शी]] | rowspan='4' | [[किशोर कुमार]] | बिनाका गीतमाला वार्षिक सूची 1974 में #2 पर |- | "करवातें बदलते रहें" | बिनाका गीतमाला वार्षिक सूची 1974 में #17 पर |- | "पास नहीं आना" | |- | "सुनो कहो कहा सुना" | |- | "चोरी चोरी चुपके चुपके" | | |- ! ''[[हमशक्ल (1974 फ़िल्म)|हमशकल]]'' | "काहे को बुलाया मुझे बलमा प्यार में नाम से" | आर. डी. बर्मन | आनंद बख्शी | मोहम्मद रवि | |- ! ''आरोप'' | "नैनों में दर्पण है" | भूपेन हजारिका | माया गोविंद | किशोर कुमार | |} ===1975=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[जूली (1975 फ़िल्म)|जूली]]'' | "ये रातें नई पुरानी" | rowspan='2' | राजेश रोशन | rowspan='2' | [[आनंद बख्शी]] | |- | "भूल गया सब कुछ" | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='2' | ''[[ज़ख्मी (1975 फ़िल्म)| ज़ख्मी]]'' | "आओ तुम्हें चाँद पे जाये" | rowspan='2' | [[बप्पी लाहिड़ी]] | | rowspan='3' | एकल |- | "अभी अभी थी दुश्मनी" | |- ! ''[[वरदान]]'' | "देखो देखो दिल का तौफा" | कल्याणजी-आनंदजी | |- ! rowspan='2' | ''[[सुनहरा संसार (1975 फ़िल्म)|सुनेहरा संसार]]'' | "भीगी भीगी हवा है, काली काली घटा है" | rowspan='2' | नौशाद | rowspan='4' | आनंद बख्शी | मुकेश |- | "मेरी जवानी मेरी दुश्मन बनी रे" | [[सुषमा श्रेष्ठ]] |- ! rowspan='2' | ''[[वारंट (फ़िल्म)|वारंट]]'' | "लाडी नजरिया लाडी" |rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | किशोर कुमार |- | "मैं तुमसे मोहब्बत" | एकल |- ! ''उमर क़ैद'' | "याद रहेगा प्यार का" | सोनिक-ओमी | | मुकेश |- ! rowspan='4' | ''[[प्रेम कहानी (1975 फ़िल्म)|प्रेम कहानी]]'' | "चल दरिया में" | rowspan='7' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='4' | | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "प्रेम कहानी में" |- | "फूल आहिस्ता फेंको" | मुकेश |- | "नदिया से बिछड़ा" | एकल |- ! rowspan='3' | ''[[चैताली (1975 फ़िल्म)|चैताली]]'' | "धरती अम्बर निंद से जागे" | rowspan='3' | | मन्ना डे |- | "महबूबा नाम है मेरा" | rowspan='5' | एकल |- | "सा नि धा पा मा ग नि धा" |- ! rowspan='3' | ''वंदना'' | "आपकी इनायतें, आपका करम" | rowspan='3' | रवि | rowspan='3' | रवि |- | "ओ जग के पालनहारे" |- | "रुत है जवान" |- ! rowspan='3' | ''[[धरम करम (1975 फ़िल्म)|धरम करम]]'' | "तू कहाँ गयी थी" | rowspan='3' | आर. डी. बर्मन | rowspan='3' | मजरूह सुल्तानपुरी | किशोर कुमार |- | "नाचन नहीं आवत" | एकल |- | "मुख पर जो छिड़का पानी" | किशोर कुमार |- ! rowspan='6' | ''[[सन्यासी (1975 फ़िल्म)|संन्यासी]]'' | "चल सन्यासी मंदिर में" | rowspan='6' | [[शंकर जयकिशन|शंकर-जयकिशन]] | विश्वेश्वर शर्मा | rowspan='3' | मुकेश |- | "सुन बाल ब्रम्हचारी" | वर्मा मलिक |- | "बाली उमरिया भजन करूं कैसे" | विटालभाई पटेल |- | "शाम-ए-फुरकत का ढल गया साया" | हसरत जयपुरी | [[प्रेमनाथ]] |- | "जैसा मेरा रूप रंगीला" | विश्वेश्वर शर्मा | एकल |- | "ये है गीता का ज्ञान" | एम. जी हशमत | मुकेश |- ! ''[[धर्मात्मा]]'' | "मेरी गलियों से लोगो की यारी" | कल्याणजी आनंदजी | इंदीवर | महेंद्र कपूर |- ! rowspan='3' | ''[[चुपके चुपके]]'' | "अब के सजन सावन में" | rowspan='3' | एस. डी. बर्मन | rowspan='6' | आनंद बख्शी | |- | "बागानों में कैसे ये फूल खिलते हैं" | मुकेश |- | "चुपके-चुपके चल रे पुरवइया" | rowspan='3' | एकल |- ! rowspan='3' | ''[[प्रतिज्ञा (1975 फ़िल्म)|प्रतिज्ञा]]'' | "मैं जंगल की मोरनी" | rowspan='8' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल |- | "परदेसी आया देस में" |- | "उठ निंद से मिर्जिया जाग जा" | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='2' | ''[[अपने रंग हज़ार (1975 फ़िल्म)|अपने रंग हज़ार]]'' | "गंगा में डूबा ना जमुना में डूबा" | rowspan='2' | | rowspan='3' | एकल |- | "इस क़दर आप हमको जो तड़पाएंगे" |- ! rowspan='2' | ''जिंदा दिल'' | "नहीं नहीं जाना नहीं अभी नहीं" | rowspan='3' | |- | "शाम सुहानी आई खुसिया बनके पहली बार" | महेंद्र कपूर, शैलेन्द्र सिंह |- ! ''[[सेवक (1975 फ़िल्म)|सेवक]]'' | "मेरा नाम बड़ा बदनाम" | एकल |} ===1976=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[नागिन (1976 फ़िल्म)|नागिन]]'' | "तेरे संग प्यार में" | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | [[वर्मा मलिक]] | |- ! ''[[अदालत (1976 फ़िल्म)|अदालत]]'' | "तुमसे दूर रहके" | कल्याणजी आनंदजी | गुलशन बावरा | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='5' | ''[[कभी कभी]]'' | "कभी कभी मेरे दिल में" (II) | rowspan='5' | खय्याम | rowspan='10' | साहिर लुधियानवी | मुकेश |- | "तेरा फूलों जैसा रंग" | किशोर कुमार |- | "मेरे घर आये एक नन्ही परी" | |- | "सुर्ख जोड़े की ये जगमगाहत" | पामेला चोपड़ा |- | "तेरे चेहरे से" | किशोर कुमार |- ! rowspan='5' | ''[[लैला मज़नू (1976 फ़िल्म)|लैला मजनू]]'' | "हुस्न हाज़िर है" | rowspan='5' | मदन मोहन, जयदेव | |- | "क्या रेशमी पाज़ेब की झंकार" | rowspan='3' | मोहम्मद रफ़ी |- | "अब अगर हम से खुदाई भी" |- | "लिख कर तेरा नाम ज़मीन पर" |- | "कोई पत्थर से ना मारे मेरे दीवाने को" | rowspan='4' | एकल |- ! ''कोई जीता कोई हारा'' | "ओ बाबा शादी तुम ना करना" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | रोस्पैन='6' | आनंद बख्शी |- ! rowspan='3' | ''[[जीवन ज्योति (1976 फिल्म)|जीवन ज्योति]]'' | "दुनिया रंग बदलती जाये" | rowspan='3' | सलिल चौधरी |- | "जिस द्वारे पर घर की बहू" |- | "रांझे की आँखों से देखो हीर को, मुझको छेड़ो" | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[लगाम (1976 फ़िल्म)|लगाम]]'' | "आज पवन की चल चुरा के" | rowspan='3' | कल्याणजी आनंदजी | rowspan='3' | |- | "जैसे मोती सीप से बिछड़े" |- | "आधी आधी रात मेरी पायलिया भजे" | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='2' | ''महा चोर'' | "मैं तुमसे प्यार करती हूँ" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | आनंद बख्शी | किशोर कुमार |- | "तू क्या मुझे बर्बाद करेगा" | एकल |- ! rowspan='2' | ''[[नाच उठे संसार (1976 फ़िल्म)|नाच उठे संसार]]'' | "तेरे संग जीना, तेरे संग मरना" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='2' | | rowspan='2' | मोहम्मद रफ़ी |- | "नाच उठे संसार" |- ! rowspan='3' | ''[[नेहले पे देहला (1976 फ़िल्म)|नहले पे दहला]]'' | "सावन का महीना आ गया" | rowspan='3' | आर. डी. बर्मन | rowspan='3' | आनंद बख्शी | किशोर कुमार |- | "लोगों की ज़ुबान पर अपना नाम" | मन्ना डे, किशोर कुमार |- | "माशूक अपने शबाब में" | |- ! ''[[रंगीला रतन (1976 फ़िल्म)|रंगीला रतन]]'' | "तुम्हीं हो तुम्हीं हो जाने-जान" | कल्याणजी आनंदजी | गुलशन बावरा | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[उधार का सिंदूर (1976 फ़िल्म)|उधार का सिन्दूर ]]'' | "बुद्ध प्यार मंगदा" | rowspan='3' | राजेश रोशन | rowspan='3' | | rowspan='3' | एकल |- | "मां अब तो मैं भी" |- | "मां कभी मैं भी पिया घर" |} ===1977=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[धरम वीर]]'' | "बंद हो मुट्ठी तो लाख की" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='2' | आनंद बख्शी | आशा भोसले |- | "हम बंजारो की बात मत पूछो जी" | किशोर कुमार |- ! ''[[खून पसीना (1977 फ़िल्म)|खून पसीना]]'' | "मैं तेरी हो गई तू मेरा हो गया" | rowspan='4' | कल्याणजी-आनंदजी | | rowspan='8' | |- ! ''[[हत्यारा (1977 फ़िल्म)|हत्यारा]]'' | "सोने का चबूतरा, उसपे नाचे मोर" | |- ! rowspan='2' | ''[[हीरा और पत्थर (1977 फ़िल्म)|हीरा और पत्थर]]'' | "नाम तेरा भले" | |- | "हम तुम पहली बार मिले हैं" | |- ! ''प्रतिमा और पायल'' | "मेरी पायल की झंकार" | बप्पी लाहिड़ी | |- ! ''[[प्रियतमा (1977 फ़िल्म)|प्रियतमा]]'' | "तेरे बिन कैसे दिन" | राजेश रोशन | |- ! rowspan='2' | ''कसम खून की'' | "क्यों देखते हो गैर को" | rowspan='3' | कल्याणजी आनंदजी | |- | "मैं पीतल की पायलिया" | |- ! ''[[फरिश्ता या कातिल (1977 फ़िल्म)|फरिश्ता या कातिल]]'' | "कुछ ऐसे बंधन होते हैं जो बिन बंधे बांध जाती है" | | मुकेश |- ! rowspan='2' | ''[[यही है ज़िन्दगी (1977 फ़िल्म)|यही है जिंदगी]]'' | "हम मिल गए" | rowspan='3' | राजेश रोशन | rowspan='2' | | मोहम्मद रफ़ी |- | "दिलरुबा आ मेरी बाहों में" | किशोर कुमार |- ! ''[[एक ही रास्ता (1977 फ़िल्म)|एक ही रास्ता]]'' | "ओह हो धीरे धीरे" | | |} ===1978=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='3' | ''[[मुकद्दर का सिकन्दर]]'' | "प्यार जिंदगी है" | rowspan='3' | [[कल्याणजी-आनंदजी|कल्याणजी आनंदजी]] | rowspan='2' | अंजान | महेंद्र कपूर, आशा भोंसले |- | "दिल तो है दिल" | |- | "सलाम-ए-इश्क मेरी जान" | [[प्रकाश मेहरा]] | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='6' | ''[[त्रिशूल (फ़िल्म)|त्रिशूल]]'' | "जानेमन तुम कमाल करते हो" | rowspan='6' | [[मोहम्मद जहूर खय्याम|खय्याम]] | rowspan='6' | [[साहिर लुधियानवी]] | rowspan='2' | [[किशोर कुमार]] |- | "जो हो यार अपना" |- | "मोहब्बत बड़े काम की चीज़ है" | [[किशोर कुमार]], [[के. जे. येसुदास|के.जे. येसुदास]] |- | "आपकी महक हुई ज़ुल्फ़ को" | [[के. जे. येसुदास|के.जे. येसुदास]] |- | "गापूची गापूची गम गम" | [[नितिन मुकेश]] |- | "तू मेरे साथ रहेगा" | |- ! rowspan='2' | ''अनजाने में'' | "जीवन के सब सुख पाये तू" (महिला) | rowspan='3' | कल्याणजी-आनंदजी | rowspan='2' | गुलशन बावरा | |- | "सच्चाई की राह में" | |- ! ''[[नसबंदी (1978 फ़िल्म)|नसबंदी]]'' | "किस दाम पे" | हुल्लड़ मुरादाबादी | |- ! rowspan='2' | ''[[कस्मे वादे]]'' | "कस्मे वादे निभाएंगे हम" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | गुलशन बावरा | |- | "कस्मे वादे निभाएंगे हम" (II) | किशोर कुमार |- ! rowspan='4' | ''[[मैं तुलसी तेरे आँगन की]]'' | "छाप तिलक सब छीनी रे" | rowspan='4' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='4' | आनंद बख्शी | आशा भोसले |- | "मैं तुलसी तेरे आँगन की" | rowspan='4' | एकल |- | "मैं तेरा क्या ले जाउंगी" |- | "मत रो बहना" |- ! ''[[स्वर्ग नर्क (१९७८ फ़िल्म)|स्वर्ग नरक]]'' | "मुझे तुमसे प्यार है" | राजेश रोशन | हरींद्रनाथ चट्टोपाध्याय |- ! ''[[डॉन (1978 फ़िल्म)|डॉन]]'' | "जिसका मुझे था इंतज़ार, जिसके लिए दिल था बेकरार" | कल्याणजी-आनंदजी | | किशोर कुमार |} ===1979=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[सुहाग (1979 फ़िल्म)|सुहाग]]'' | "आज इम्तिहान है" | rowspan='3' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='2' | | |- | "अथरा बरस की तू होने को आई रे" | मोहम्मद रफ़ी |- ! ''[[जानी दुश्मन (1979 फ़िल्म)|जानी दुश्मन]]'' | "सारे रिश्ते नाते तोडके" | वर्मा मलिक | |- ! ''[[मिस्टर नटवरलाल (1979 फ़िल्म)|मिस्टर नटवरलाल]]'' | "परदेसिया, ये सच है पिया, सब कहते हैं" | राजेश रोशन | rowspan='4' | आनंद बख्शी | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[सरगम (1979 फ़िल्म)|सरगम]]'' | "पर्वत के उस पार, पर्वत के इस पार" | rowspan='3' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='3' | मोहम्मद रफ़ी |- | "कोयल बोली, दुनिया डोली, समझो दिल की बोली" |- | "डफलीवाले डफली बजा" |- ! ''[[खानदान (1979 फ़िल्म)|खानदान]]'' | "ये मुलाक़ात एक बहाना है" | खय्याम | नक्श लायलपुरी | |- ! rowspan='4' | ''[[काला पत्थर (1979 फ़िल्म)|काला पत्थर]]'' | "एक रास्ता है जिंदगी" | rowspan='4' | राजेश रोशन | rowspan='4' | [[साहिर लुधियानवी]] | किशोर कुमार |- | "बाहों में तेरी" | मोहम्मद रफ़ी |- | "मेरी दूरों से ऐ बारात" | |- | "धूम माचे धूम" | मोहम्मद रफी, महेंद्र कपूर, एस.के. मोहन |- ! ''[[हमारे तुम्हारे (1979 फ़िल्म)|हमारे तुम्हारे]]'' | "कुछ तुम करो कुछ हम करें" | आर. डी. बर्मन | योगेश | किशोर कुमार |- ! ''[[जनता हवलदार]]'' | "आधी रोटी सारा कबाब" | राजेश रोशन | | अनवर |- ! ''[[अमर दीप (1979 फ़िल्म)|अमर दीप]]'' | "हल्की सी कसक मसक होती है दिल में" | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | अमांडा बख्शी | किशोर कुमार |- ! ''[[सुरक्षा]]'' | "दिल था अकेला अकेला" | बप्पी लाहिड़ी | रमेश पंत | बप्पी लाहिड़ी |- ! ''[[सलाम मेमसाब (1979 फ़िल्म)|सलाम मेमसाब]]'' | "हम भी राहों में खड़े हैं यार, इधर देख लो" | आर. डी. बर्मन | मजरूह सुल्तानपुरी | किशोर कुमार |- ! rowspan='2' | ''[[प्रेम बंधन]]'' | "वादा नहीं करते किसी से" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='2' | आनंद बख्शी | महेंद्र कपूर |- | "मैं तेरे प्यार में पागल" | किशोर कुमार |- ! ''आतिश'' | "ओ बाबू मैनेजरा वे, ओ बाबू मैनेजरा वे" | रवीन्द्र जैन | | मोहम्मद रफ़ी |} ===1980 के दशक=== ===1980=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[कर्ज़ (फ़िल्म)|कर्ज़]]'' | "तू कितने बरस की, तू कितने बरस का" | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | आनंद बख्शी | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='2' | ''समझौता'' | "जाने क्यों मुझे" | rowspan='2' | बप्पी लाहिड़ी | rowspan='2' | गुलशन बावरा | |- | "सुनो सुनो बात" | |- ! rowspan='5' | ''[[क्रांति (1981 फ़िल्म)|क्रांति]]'' | "जिंदगी की ना टूटे" | rowspan='7' | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan='5' | संतोष आनंद | नितिन मुकेश |- | "चना जोर गरम बाबू" | नितिन मुकेश, मोहम्मद रफ़ी, किशोर कुमार |- | "लूई शमा शा" | नितिन मुकेश |- | "दिलवाले तेरा नाम क्या है" | नितिन मुकेश, मन्ना डे, महेंद्र कपूर, शैलेन्द्र सिंह |- | "पिला दे साक़ी, मारा ठुमका" | |- ! rowspan='2' | ''चोरों की बारात'' | "आख़िरी वक़्त कोई दुआ माँग ले" | rowspan='2' | आनंद बख्शी | |- | "तेरी मेरी दोस्ती हो गई, सारी दुनिया से दुश्मनी हो गई" | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''अलीबाबा और 40 चोर'' | "आजा सर-ए-बाज़ार" | rowspan='3' | आर. डी. बर्मन | rowspan='3' | | rowspan='2' | एकल |- | "कयामत कयामत" |- | "सारे शहर में एक हसीन है, और वो मैं हूँ" | आशा भोसले |- ! rowspan='2' | ''[[थोड़ी सी बेवफाई]]'' | "आंखों में हमने आपके सपने" | rowspan='2' | खय्याम | rowspan='2' | गुलजार | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "हजार राहें मुड़ के देखिन" |- ! rowspan='2' | ''[[गरम खून (1980 फ़िल्म)|गरम खून]]'' | "अच्छी भी लगती हूँ सुंदर भी" | rowspan='2' | शंकर जयकिशन | विठ्ठलभाई पटेल | rowspan='2' | एकल |- | "एक चेहरा दिल के करीब" | सिंघार |} ===1981=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[नसीब (1981 फ़िल्म)|नसीब]]'' | "मेरे नसीब में तू है के नहीं" | rowspan='2' | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan='2' | आनंद बख्शी | |- | "रंग जमाके जायेंगे, चक्कर चलाके जायेंगे, झुमके, घुमके सबको घुमाके जायेंगे" | किशोर कुमार, मोहम्मद रफ़ी, शैलेन्द्र सिंह, आशा भोसले, उषा मंगेशकर |- ! ''[[कुदरत (1981 फ़िल्म)|कुदरत]]'' | "तूने ओ रंगीले कैसा जादू किया" | आर डी बर्मन | | |- ! rowspan='2' | ''[[दर्द (1981 फ़िल्म)|दर्द]]'' | "ना जाने क्या हुआ जो" | rowspan='2' | खय्याम | rowspan='2' | नक्श लायलपुरी | |- | "अहाल ए दिल यू भी" | |- ! rowspan='6' | ''[[सिलसिला (1981 फ़िल्म)|सिलसिला]]'' | "लड़की है या शोला" | rowspan='6' | [[शिव-हरि]] | राजेंद्र कृष्ण | rowspan='3' | [[किशोर कुमार]] |- | "सर से सरके" | [[हसन कमाल]] |- | "देखा एक ख्वाब" | rowspan='3' | [[जावेद अख्तर]] |- | "ये कहाँ आ गये हम" | [[अमिताभ बच्चन]] |- | "नीला आसमान" (भाग 2) | |- | "जो तुम तोड़ो पिया" | मीराबाई | |- ! rowspan='6' | ''[[आस पास (1981 फ़िल्म)|आस पास]]'' | "दरिया में फेंक दो चाबी" | rowspan='6' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='6' | | किशोर कुमार |- | "शहर में चर्चा है" | मोहम्मद रफ़ी |- | "भरे बाज़ार में" | rowspan='3' | |- | "मैं फूल बेचती हूँ" |- | "हम को भी गम ने मारा" |- | "तेरे लांग दा पिया लश्कारा" | मोहम्मद रफ़ी |- ! ''[[आपस की बात (1982 फ़िल्म)|आपस की बात]]'' | "कहनी है तुमसे दो बातें, कहूँगा मगर" | अनु मलिक | अंजान | [[शैलेंद्र सिंह (गायक)|शैलेंद्र सिंह]] |- ! rowspan='3' | ''[[धनवान (1981 फ़िल्म)|धनवान]]'' | "ये आंखें देख कर" - लता मंगेशकर | rowspan='3' | हृदयनाथ मंगेशकर | rowspan='3' | साहिर लुधियानवी | सुरेश वाडकर |- | "कुछ लोग मोहब्बत को" | |- | "बल्ले बल्ले भाई रेशमी दुपट्टा" | महेंद्र कपूर |} ===1982=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[बाज़ार (1982 फ़िल्म)|बाज़ार]]'' | "दिखाई मरें यूं की" | rowspan='2' | खय्याम | rowspan='2' | मीर तकी मीर | rowspan='4' | एकल |- | "फिर छिड़ी रात, बात" |- ! ''[[विधाता]]'' | "ओ साथी आ" | कल्याणजी-आनंदजी | rowspan='3' | आनंद बख्शी |- ! rowspan='2' | ''सम्राट'' | "कल न माना, परसोन न माना" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल |- | "आंखों का सलाम लो" | मोहम्मद रफी, मन्ना डे |- ! rowspan='2' | ''[[सवाल (1982 फ़िल्म)|सवाल]]'' | "ये सफ़र" | rowspan='2' | खय्याम | rowspan='2' | मजरूह सुल्तानपुरी | अनवर |- | "अब जान रहे या जाये" | नितिन मुकेश |- ! rowspan='2' | ''[[वकील बाबू (1982 फ़िल्म)|वकील बाबू]]'' | "हम कहाँ खो गए" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='2' | आनंद बख्शी | rowspan='3' | एकल |- | "दिल में शोले" |- ! ''मंगल पांडे'' | "नशा जो है शबाब में" | [[अनु मलिक]] | |} ===1983=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[अगर तुम ना होते]]'' | "हमें और जीने की" | आर.डी.बर्मन | [[गुलशन बावरा]] | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='4' | ''[[रज़िया सुल्तान (1983 फ़िल्म)|रज़िया सुल्तान]]'' | "ऐ दिल-ए-नादाँ" | rowspan='4' | खय्याम | rowspan='4' | | rowspan='4' | |- | "जलता है बदन" |- | "ख्वाब बन कर कोई" |- | "चुम कर रात जो सुलाएगी"<ref>{{cite web |url=http://www.hindgeetमाला.net/movie/razia_sultan.htm |title=रज़िया सुल्तान: फिल्म रज़िया सुल्तान (1983) के गीतों के बोल और वीडियो |website=HindiGeetMala}}</ref> |- ! rowspan='3' | ''[[बेताब (1983 फ़िल्म)|बेताब]]'' | "जब हम जवान होंगे" | rowspan='3' | आर डी बर्मन | rowspanन='3' | आनंद बख्शी | rowspan='3' | शब्बीर कुमार |- | "अपने दिल से बड़ी दुश्मनी की" |- | "बादल यूं गरजता है" |- ! ''[[हिम्मतवाला (1983 फ़िल्म)|हिम्मतवाला]]'' | "नैनों में" | बप्पी लाहिड़ी | | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[हीरो (1983 फ़िल्म)|हीरो]]'' | "मोहब्बत ये मोहब्बत" | rowspan='3' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='3' | आनंद बख्शी | सुरेश वाडकर |- | "निंद्य से जागी बहार" | |- | "प्यार करने वाले कभी डरते नहीं" | मनहर उधास |- ! ''[[मासूम (1983 फ़िल्म)|मासूम]]'' | "तुझसे नाराज़ नहीं जिंदगी" | आर. डी. बर्मन | गुलजार | |} ===1984=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[ये इश्क नहीं आसां (1984 फ़िल्म)|ये इश्क़ नहीं आसां]]'' | "लिखा है मेरे दिल पे" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | शब्बीर कुमार |- ! ''झूठा सच'' | "कैसी लग रही हूँ मैं" | rowspan='2' | आर डी बर्मन | | rowspan='2' | किशोर कुमार |- ! ''[[जागीर (1984 फ़िल्म)|जागीर]]'' | "चोर तेरा नाम है" | |- ! ''[[भावना (1984 फ़िल्म)|भावना]]'' | "तू कहां आ गई जिंदगी" | बप्पी लाहिड़ी | [[कैफ़ी आज़मी]] | |- ! rowspan='2' | ''[[दुनिया (1984 फ़िल्म)|दुनिया]]'' | "तेरी मेरी जिंदगी" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | जावेद अख्तर | |- | "गेहरे हलके हलके गेहरे" | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='4' | ''[[लैला (1984 फ़िल्म)|लैला]]'' | "गीतों से सरगम" | rowspan='4' | उषा खन्ना | | rowspan='2' | महमोहन सिंह |- | "साथ जियेंगे, साथ मरेंगे" | |- | "आज सर ए महफ़िल इकरार" | | |- | "तू जो कहे तो" | | |- ! rowspan='2' | ''हम हैं लाजवाब'' | "आया शबाब आया" | rowspan='2' | आर डी बर्मन | | |- | "दुनिया बदल गई है" | | अनवर |- ! ''हैसियत'' | "जागी जागी रे जागी" | बप्पी लाहिड़ी | | किशोर कुमार |- ! ''इंतेहा'' | "तुम जब भी याद आओगे" | राजेश रोशन | | |- ! rowspan='2' | ''[[एक नई पहेली (1984 फ़िल्म)|एक नई पहेली]]'' | "इस मनको इक थेस लागी" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | |- | "ये प्रीत ऐसी पहेली" | | कविता कृष्णमूर्ति |- ! rowspan='2' | ''लोरी'' | "आजा निंदिया आजा" | rowspan='2' | खय्याम | | |- | "भर ले तुम्हें बाहों में" | | |- ! ''बाज़ी'' | "मेरे साथी जीवन साथी" | rowspan='4' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='4' | आनंद बख्शी | शब्बीर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[माँग भरो सजना (1980 फ़िल्म)|मांग भरो सजना]]'' | "दीपक मेरे सुहाग का" | आशा भोसले<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=HU3JPVVz-6g |title=दीपक मेरे सुहाग का गीत - मांग भरो सजना (1984) पूर्ण HD गीत |last=अमी वॉटसन |access-date=29 जुलाई 2013 |work=YouTube}}</ref> |- | "साजन हो, साजन क्यू मुंह" | किशोर कुमार |- | "इब ना सुनूंगी" | |- ! ''[[तोहफा (1984 फ़िल्म)|तोहफा]]'' | "अलबेला मौसम कहता" | बप्पी लाहिड़ी | | किशोर कुमार |- ! ''ऑल राउंडर'' | "जान जब जब तेरी" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | शब्बीर कुमार |- ! ''[[आनन्द और आनन्द (1984 फ़िल्म)|आनन्द और आनन्द ]]'' | "नशा है हो मुझे भी" | आर. डी. बर्मन | | अभिजीत |- ! ''[[जाग उठा इंसान (1984 फ़िल्म)|जाग उठा इंसान]]'' | "तरपत बीते तुम" | राजेश रोशन | | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=DrEVcfKajp4 |title=YouTube |website=www.youtube.com}}</ref> |- ! rowspan='2' | ''जवानी'' | "गली गली ढूंढा ढूंढा" | rowspan='2' | आर डी बर्मन | | अमित कुमार |- | "सजना मैं सदा" | | |- ! ''[[जिने नहीं दूंगा|जीने नहीं दूंगा]]'' | "तुम याद ना आया करो" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | |- ! ''तरंग'' | "बरसे घन सारी रात" | वनराज भाटिया | रघुवीर सहाय | |} ===1985=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[संजोग (1985 फ़िल्म)|संजोग]]'' | "यशोदा का नन्दलाला" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | |- ! rowspan='2' | ''[[बाबू (1985 फ़िल्म)|बाबू]]'' | "ऐसे रंग दे पिया" | rowspan='2' | [[राजेश रोशन]] | rowspan='2' | मजरूह सुल्तानपुरी | किशोर कुमार |- | "ऐ हवा" | |- ! rowspan='5' | ''[[अलग अलग]]'' | "दिल में आग लगाएंगे" | rowspan='5' | आर डी बर्मन | rowspan='5' | आनंद बख्शी | किशोर कुमार |- | "क्या जीवन की यही है" | |- | "कागज़ कलम दावत ले ये" | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "कुछ हमको तुमसे कहना" |- | "दिल में आग लगाये" (महिला) | |- ! rowspan='2' | ''[[उत्सव]]'' | "मन क्यों बहाका रे" | rowspan='2' | लक्ष्मीकान्त प्यालेलाल | | आशा भोसले |- | "नीलम के नभ छायी" | | |- ! ''[[झूठी]]'' | "चंदा देखे चंदा तो" | बप्पी लाहिड़ी | | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='5' | ''[[फासले]]'' | "इन आँखों के ज़ीनों से" | rowspan='5' | शिव हरि | | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "जनम जनम मेरे सनम" | |- | "सुन ले ये सारा जमाना" | | |- | "चांदनी तू है कहाँ, मैंने" | | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "हम चुप हैं के" | |- ! rowspan='2' | ''[[सुर संगम]]'' | "जाऊँ तोरे चरण कमल पे" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | |- | "मायका पिया भुलावे" | | सुरेश वाडकर |- ! rowspan='2' | ''[[आख़िर क्यों?]]'' | "दुश्मन ना करे दोस्त" | rowspan='2' | राजेश रोशन | | अमित कुमार |- | "शाम हुई चढ़ आये" | | |- ! ''[[वह मेरा घर मेरे बच्चे]]'' | "क्या होती है ऊँची जात" | rowspan='3' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | |- ! rowspan='2' | ''[[मेरी जंग]]'' | "जिंदगी हर कदम एक" | | शब्बीर कुमार |- | "जिंदगी हर कदम एक" | | नितिन मुकेश |- ! ''[[रूसवै]]'' | "ये बात है बिलकुल सच्ची" | rowspan='2' | आर डी बर्मन | | |- ! ''[[सागर (1985 फ़िल्म)|सागर]]'' | "सागर किनारे" | | किशोर कुमार |- ! rowspan='6' | ''[[राम तेरी गंगा मैली]]'' | "राम तेरी गंगा मैली" | रोस्पैन='6' | रवीन्द्र जैन | | |- | "हुस्न पहाड़ों का" | | सुरेश वाडकर |- | "एक राधा एक मीरा" | | |- | "तुझे बुलायें ये मेरी" | | |- | "सुन साहिबा सुन" | हसरत जयपुरी | |- | "यारा ओ यारा तुझसे मिला" | | सुरेश वाडकर |- !''[[बेवफाई]]'' | "हम अपनी वफ़ा याद" | बप्पी लाहिड़ी | | |- ! ''[[सीतामगर]]'' | "तुम दिल वालों के आगे" | आर डी बर्मन | | किशोर कुमार |- ! ''[[मोहब्बत (1985 फ़िल्म)|मोहब्बत]]'' | "नैना ये बरसे" | rowspan='2' | बप्पी लाहिड़ी | | |- ! ''[[मास्टरजी]]'' | "बुलबुल मेरे बता" | | |- ! ''[[एक से भले दो]]'' | "लापा चंगा में नाचे" | आर. डी. बर्मन | | [[आर। डी. बर्मन]], [[किशोर कुमार]], [[आशा भोसले]] |- ! ''[[युद्ध (फिल्म)|युद्ध]]'' | "मेहरबानो क़दर दानो" | कल्याणजी आनंदजी | | |- ! ''[[उल्टा सीधा]]'' | "यार की गली दिन" | राजेश रोशन | | किशोर कुमार |- ! ''[[अर्जुन (1985 फ़िल्म)|अर्जुन]]'' | "भूरी भूरी आँखों वाला" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | [[जावेद अख्तर]] | |- ! ''[[राही बदल गये]]'' | "एक बात दिल में आयी" | गुलशन बावरा | किशोर कुमार |- ! rowspan='5' | ''[[कभी अजनबी थे]]'' | "गीत मेरे होटन" | rowspan='5' | विजय सिंह | | |- | "कभी अजनबी द ज़मीन आसमान" | | सुरेश वाडकर |- | "दिल की इस देहलीज" | | |- | "दफा है" | | |- | "आजा मेरे सनम, बैठे" | | |- ! ''[[पिघलता आसमान]]'' | "मुझे ऐसा मिला मोट" | कल्याणजी आनंदजी | | |- ! rowspan='2' | ''[[राम तेरे कितने नाम]]'' | "मंज़िल थी कहीं" | rowspan='4' | आर डी बर्मन | | |- | "मचल मचल जाता" | | |- ! rowspan='2' | ''[[लावा (1985 फ़िल्म)|लावा]]'' | "हम तुम दोनों मिलके" | rowspan='2' | आनंद बख्शी | किशोर कुमार |- | "कोई भी नाम दो" | |- ! rowspan='4' | ''[[प्यार झुकता नहीं]]'' | "तुमसे मिलकर ना जाने क्यों" | rowspan='6' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='4' | | rowspan='5' | शब्बीर कुमार |- | "तुम्हें अपना साथी" |- | "चाहे लाख तूफ़ान आये" |- | "हो दिलबर जानिया" |- ! rowspan='2' | ''[[गुलामी]]'' | "ज़िहाले मस्ती माकुन बरबजिश" | rowspan='2' | [[गुलज़ार]] |- | "मेरे पीको वक़्त बीजा था" | |- ! ''[[सागर (1985 फ़िल्म)|सागर]]'' | "सागर किनारे" | आर. डी. बर्मन | | किशोर कुमार |} ===1986=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- |} ==तेलुगु गाने== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | वर्ष ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- | rowspan='2' | 1955 ! rowspan='2' | ''संथानम'' | "निद्दुरापोरा थम्मुडा" (भाग 1) | rowspan='2' | सुसरला दक्षिणामूर्ति | rowspan='2' | अनिसेट्टी और पिनिसेट्टी | |- | "निद्दुरापोरा थम्मुडा" (भाग 2) | घंटाशाला |- | 1988 ! ''आखरी पोरतम'' | "टेल्लाचीराकु" | इलयराजा | वेटुरी | [[एस॰ पी॰ बालसुब्रमण्यम]] |} ==इंडोनेशियाई गाने== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | वर्ष ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार ! scope="col" style="width:15%;" | संदर्भ |- | rowspan='6' | 1991 ! rowspan='6' | ''एल्बम खुसस सोनेटा खंड 1 - लता मंगेशकर रातू डंगडुत दुनिया'' | "सेकुन्तुम मावर मेराह" | rowspan='6' | रोमा इरामा | rowspan='6' | रोमा इरामा | rowspan='3' | एकल | rowspan='6' | <ref>{{उद्धरण |title=युगल लीजेंडरी रोमा इरामा और लता मंगेशकर [पूर्ण एल्बम] |url=https://www.youtube.com/watch?v=-J-aPYXWAn0 |language=en |access-date=2022-07-08}}</ref> |- | "ओरंग असिंग" |- | "दतांग अनटुक पेर्गी" |- | "दी टेपी पन्ताई" | rowspan='3' | रोमा इरामा |- | "वहाई पेसोना" |- | "मुसिम सिंटा" |} ==भोजपुरी गाने== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | वर्ष ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- | rowspan='9' | 1963 ! rowspan='5' | ''गंगा मैया तोहे पियारी चढ़इबो'' | "गंगा मैया तोहे पियारी चढ़इबो" | rowsoan='11' | [[चित्रगुप्त (संगीतकार)|चित्रगुप्त]] | rowspan='5' | शैलेंद्र | rowspan='2' | [[उषा मंगेशकर]] |- | "मोरे करेजवा में पीर" |- | "काहे बांसुरिया बजाइले" (खुश) | |- | "लुक छु बदरा" | |- | "काहे बांसुरिया बजाइले" (दुःखद) | |- ! rowspan='4' | ''लगी नहीं छूटे राम'' | "लाल लाल होठवा से" | rowspan='4' | मजरूह सुल्तानपुरी | rowspan='4' | [[तलत महमूद]] |- | "रखिया ​​बांधला भैया" |- | "लागी नहीं छूटे राम" |- | "मोरी कलैया" |- | rowspan='2' | 1965 ! rowspan='2' | ''गंगा'' | "कान्हा तोरी बंसी के जुल्मी रे तान" | rowspan='3' | शैलेंद्र | |- | "मगन कहे नाचे तोर मन गोरी" | उषा मंगेशकर |- | 1968 ! ''विधान नाच नचावे'' | "देख देख हँसेला" | दत्ताराम वाडकर | |} ==संदर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय गायकों के गाये गीतों की सूचियाँ]] {{भारत रत्न सम्मानित}} {{पद्म भूषण धारक 1960–1969}} {{दादासाहेब फाल्के पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर लाइफ़ टाइम अचीवमेंट पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका पुरस्कार}} [[श्रेणी:1929 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पद्म भूषण]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दू]] [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:गायिका]] [[श्रेणी:भारतीय फिल्म पार्श्वगायक]] [[श्रेणी:विकिपरियोजना संगीत]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:दादासाहेब फाल्के पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:भारत रत्न सम्मान प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:इंदौर जिले के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला गायक]] [[श्रेणी:पद्म विभूषण धारक]] [[श्रेणी:भारतीय शास्त्रीय गायिका]] [[श्रेणी:२०२२ में निधन]] 1wt0luj4ytgt7lkcw3elo8ezrqnyp5x 6632210 6632047 2026-10-23T08:29:53Z Itsharshitt28 940812 /* 1985 */ 6632210 wikitext text/x-wiki {{मुख्य|लता मंगेशकर}} [[File:Lata Mangeshkar black-and-white.jpg|thumb|right|1953 में मंगेशकर]] '''लता मंगेशकर''' (जन्म: '''हेमा मंगेशकर'''; 28 सितंबर 1929 - मृत्यु: 6 फरवरी 2022) एक दिग्गज भारतीय [[पार्श्व गायिका]] , [[संगीत निर्माता]] और [[संगीत निर्देशक]] थीं, जिन्होंने हिंदी और अन्य भारतीय भाषाओं में संगीत रचा। उनके कई पुराने गाने विभिन्न नई फिल्मों (बॉलीवुड या भारतीय फिल्में) में शामिल किए गए हैं और उन्हें श्रेय भी दिया गया है। लेकिन ऐसे गाने, जब तक कि उन्हें दोबारा रिकॉर्ड न किया गया हो, नीचे सूचीबद्ध नहीं किए गए हैं। '''नोट:''' इस लेख में मंगेशकर द्वारा गाए गए सभी गाने शामिल नहीं हैं। ==हिंदी गाने== '''1940 के दशक''' '''1945''' {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | ''बड़ी माँ'' | "जननी जनमभूमि... तुम माँ हो बड़ी माँ" | rowspan="2" | के. दत्त | | मीनाक्षी |- | "माता तेरे चरणों में" | | इशवरलाल, कोरस<ref name="auto">{{cite web |url=http://cineplot.com/music/lata-mangeshkars-song-list-1945-1948/ |title=Lata Mangeshkar's Song List (1945 – 1948) |access-date=2014-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106003940/http://cineplot.com/music/lata-mangeshkars-song-list-1945-1948/ |archive-date=2014-11-06 |url-status=dead}}</ref> |} ===1946=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''जीवन यात्रा'' | "चिड़िया बोले चूं चूं मैना बोले हूँ" | वसंत देसाई | | |- ! ''सोना चाँदनी'' | "प्यारे बापू की" | तुफैल फारूक़ी | | |- ! rowspan="3" | ''सुभद्रा'' | "मैं खिली खिली फुलवारी" | rowspan="3" | वसंत देसाई | | rowspan="3" | |- | "पिया आयेगा गोरी सुध न बिसार" | |- | "सांवरिया ओ बसुरिया ओ बजाई गयो रे" | |- ! rowspan="3" | ''आप की सेवा में'' | "अब कौन सुनेगा मेरे मन की बात" | rowspan="3" | दत्ता दावजेकर | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | "एक नये रंग में दूजे उमंग में" |- | "चलो हो गयी तैयार" |} ===1947=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[शादी से पहले]]'' | "पा लगूं कर जोड़ा जोड़ी होरी श्याम मोसे ना" | पढंकर और करणार्ड | | [[मोहम्मद रफी]] |- ! ''शेहनाई'' | "जवानी की रेल चली" | सी. रामचंद्र | | [[गीता दत्त]], सी. रामचंद्र |} ===1948=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''अंधों का सहारा'' | "मैं तो नाचो छमा छम नाच रे" | एस. पारसेकर | | |- ! rowspan='10' | ''अनोखा प्यार'' | "ऐ दिल मेरी वफ़ा में" | rowspan='10' | अनिल विश्वास | rowspan='10' | | इरा नागरथ |- | "ऐ दिल मेरी वफ़ा" | rowspan='8' | |- | "एक दिल का लगना" |- | "भोला भला री मेरा" |- | "घड़ी घड़ी पूछो ना" |- | "जीवन सपना टूट गया" |- | "मेरे लिए वो ग़म ए इंतज़ार" |- | "मेरे फूलों में छुपी है" |- | "याद रखना चाँद" |- | "याद रखना चाँद" | [[मुकेश]] |- ! rowspan='5' | ''आशा'' | "सजना रे तोरी कौन डगर" | rowspan='5' | खेमचंद प्रकाश | | rowspan='9' | |- | "चेत चेत कर चल मधुर नर" | |- | "दूर जाए रे राह मेरी आज तेरी राह से" | |- | "एक मूरत मनोहर मेरी अंखियों को तरसे" | |- | "कित जाए बसे हे मुरारी तोहे ढूंढत राधा" | |- ! ''बिहारी'' | "सब से कि डरफिशानी फूलों का सामियाना" | एन. भट्टाचार्य | |- ! rowspan='3' | ''चाँद सितारे'' | "ऐ दुनिया की मालिक मुझे तुझसे मिला है" | rowspan='3' | प्रेमनाथ | |- | "जब दिल में तेरे दर्द" | |- | "मेरी नाव चले धीरे-धीरे" | |- ! ''चुनरिया'' | "अंख मेरी लड़ गई" | हंसराज बहल | | इंदर गोयल |- ! ''दीदी'' | "तेरे नैनों में निंदिया निंदिया में सपने" | मुकुंद मसूरेकर | | rowspan='3' | |- ! ''दुखियारी'' | "अब किसको सुनाऊं मैं कथा कृष्णा" | ज्ञान दत्त | |- ! rowspan='5' | ''गजरे'' | "बरस बरस बदली" | rowspan='5' | अनिल विश्वास | |- | "चली दुल्हन बारातियों के" | | इरा नागरथ |- | "घर यहाँ बसाने आये थे" | | rowspan='5' | |- | "कब तक कटेगी जिंदगी किनारे किनारे" | |- | "प्रीतम तेरा मेरा प्यार" | |- ! rowspan='3' | ''हीर रांझा'' | "कैसे काटू ये काली रातें आ बलम" | rowspan='3' | अजीज खान | |- | "काहे को ब्याही बिदेस" | |- | "खामोश फसाना है" | | जी.एम. दुर्रानी |- ! rowspan='2' | ''खिड़की'' | "खुशियाँ मनायें" | rowspan='2' | सी. रामचन्द्र | | मोहनतारा, शमशाद बेगम |- | "तेरे बिना सूना" | | गीता दत्त, सी. रामचन्द्र |- ! rowspan='5' | ''मजबूर'' | "अब कोई जी के क्या करे" | rowspan='5' | गुलाम हैदर | | |- | "अंग्रेजी छोरा चला गया" | | मुकेश |- | "दिल मेरा तोडा" | | |- | "गोरी सखियों से" | | rowspan='2' | गीता दत्त |- | "हर शे पे जवानी है" | |- ! ''मंदिर'' | "लो वो आई निंदिया चुप चुप धीरे" | वसंत देसाई | | rowspan='2' | |- ! ''मेरे लाल'' | "हमारा घर बन जाए महलों से प्यारा सुंदर" | पुरूषोत्तम | |- ! rowspan='2' | ''मेरी कहानी'' | "दिलवालों दिलों का मेल दिलों का खेल" | rowsapn='2' | के.दत्ता | | |- | "नहिं नहिं बून्दनियाँ जिया लहराये" | | |- ! ''[[नदिया के पार (1948 फ़िल्म)|नदिया के पार]]'' | "हो गोरी हो चोरी कहाँ चली हो" | सी. रामचन्द्र | | सी. रामचन्द्र |- ! ''पद्मिनी'' | "बेदर्द तेरे दर्द को सीने से लगा के" | गुलाम हैदर | | |- ! ''[[शहीद (1948 फ़िल्म)|शहीद]]'' | "पिंजरे मेन बुलबुल बोले (शामिल नहीं)" | गुलाम हैदर | | मैडम मोहन |- ! rowspan='6' | ''[[ज़िद्दी (1948 फ़िल्म)|ज़िद्दी]]'' | "अब कौन सहारा है जब तेरा सहारा" | rowspan='6' | खेमचंद प्रकाश | rowspan='6' | | rowspan='5' | |- | "चंदा रे जा रे जा पिया से संदेसा मोरा" |- | "जादू कर गई किसी के नैना" |- | "रूठ गए मोरे श्याम सखी रे" |- | "तुझे ओ बेवफा हम जिंदगी का आसरा" |- | "ये कौन आया रे करके ये" | [[किशोर कुमार]] <ref name='auto'/> |} ===1949=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='7' | ''[[आइये]]'' | "इतनी बड़ी दुनिया में" | rowspan='7' | शौकत हैदरी | | rowspan='3' | |- | "किस लिए आँखों में आंसू" | |- | "आ भी जा जानेवाले" | |- | "आइए आओ चले वहां" | | मुबारक बेगम |- | "दुनिया बदल गई" | | rowspan='2' | जी.एम. दुर्रानी |- | "कर सकेगा ना जुदा" | |- | "जिया डोले किसी ख़यालिन में" | | शौकत हैदरी |- ! rowspan='7' | ''[[अंदाज़ (1949 फ़िल्म)|अंदाज़]]'' | "मेरी लाडली रे बनी है" | rowspan='7' | नौशाद | rowspan='7' | [[मजरूह सुलतानपुरी]] | rowspan='5' | |- | "कोई मेरे दिल में" |- | "उठाये जा उनके सितम" |- | "तोड़ दिया दिल मेरा" |- | "डरना मोहब्बत" |- | "यूं तो अपस मेन" | rowspan='2' | मोहम्मद रफ़ी |- | "सुनलो दिल का अफसाना" (शामिल नहीं) |- ! rowspan='2' | ''[[बंगला भेदी]]'' | "हौंसले दिल के मिट्टी प्यार के अरमान गया" | rowspan='2' | पी. रमाकांत | | rowspan='10' | |- | "मन में तेरी याद बसी आँखों में है प्यार" | |- ! rowspan='10' | ''[[बरसात (1949 फ़िल्म)|बरसात]]'' | "बरसात में हमसे मिले" (शीर्षक गीत) | rowspan='10' | [[शंकर-जयकिशन]] | |- | "हवा में उड़ता जाए मेरा लाल दुपट्टा" | |- | "जिया बेकरार है छायी बहार है" | |- | "मुझे किसी से प्यार हो गया" | |- | "मेरी आँखों में बस गया कोई" | |- | "अब मेरा कौन सहारा" | |- | "बिछड़े हुए परदेसी" | |- | "हंस मुख फूलों ये मत भूलो" | |- | "पतली कमर है" | | rowspan='2' | मुकेश |- | "छोड़ गए बलम" | |- ! rowspan='2' | ''[[बालम (1949 फ़िल्म)|बालम]]'' | "परदेसी मुसाफिर कैसे करता" | rowspan='2' | हुस्नलाल भगतराम | rowspan='2' | क़मर जलालाबादी | rowspan='2' | सुरैया |- | "दुनिया वालो" |- ! rowspan='6' | ''[[बाज़ार (1949 फ़िल्म)|बाज़ार]]'' | "साजन की गलियाँ छोड़ चले" | rowspan='6' | श्याम सुंदर | | rowspan='3' | |- | "बसलो अपनी निगाहों में प्यार" | |- | "ऐ दिल उनको याद ना करना" | |- | "जरा सुनलो हम अपना प्यार" | | राजकुमारी |- | "ऐ मोहब्बत उनसे मिलने" | | मोहम्मद रफ़ी |- | "अपनी नसर से दूर हम" | | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='3' | ''[[बड़ी बहन]]'' | "चले जाना नहीं नैन मिलाके" | rowspan='9' | हुस्नलाल भगतराम | | |- | "जो दिल में घुसी बन आये" | | |- | "चुप चुप खड़े" | प्रेमलता | |- ! rowspan='4' | ''बांसुरिया'' | "दिल तोड़ के जानेवाले" | rowspan='6' | | rowspan='6' | |- | "जो करके गये बरबाद हमन" |- | "ये दुनिया कहती है कोई फरियाद ना करे" |- | "चाहे चोरी चोरी आओ चाहे चुप चुप" |- ! rowspan='2' | ''[[भोली]]'' | "दिल तोड़ने वाले क्या तूने किया है बर्बाद" |- | "इतना भी बेशुमार को न आसमां सताए" |- ! ''[[चार दिन]]'' | "हाय ये भोली सूरत वाले" | श्याम सुंदर | | राजकुमारी, कल्याणी, ज़ोहराबाई अम्बालेवाली, शमशाद बेगम, हमीदा बानो, इकबाल (हमीदा का भाई) |- ! rowspan='3' | ''[[चकोरी (1949 फ़िल्म)|चकोरी]]'' | "कभी हंस हंसके नैन मिलाये" | rowspan='3' | हंसराज बहल | | rowspan='3' | |- | "हाय चंदा गये परदेस चकोरी जहां" | |- | "बहुत हमसे जुदा है पर तेरे लिए फिर भी" | |- ! rowspan='2' | ''[[चांदनी रात]]'' | "हाय छोरे की जात" | rowspan='2' | नौशाद | | जी.एम. दुर्रानी |- | "हाय छोरे की जात" | | सआदत खान |- ! rowspan='2' | ''[[दिल की बस्ती]]'' | "आग लगे जग सारा देखे" | rowspan='2' | गुलाम मोहम्मद | | rowspan='2' | |- | "उनसे हम कुछ कहते रह गए" | |- ! rowspan='7' | ''[[दुलारी (फिल्म)|दुलारी]]'' | "आंखों में आया दिल में समा जा" | rowspan='7' | नौशाद | | rowspan='5' | |- | "तकदीर जगा कर आयी हूँ" | |- | "ऐ दिल तुझसे कसम है" | |- | "दो दिन की बहार है प्यार कर" | |- | "मोहब्बत हमारी ज़माना हमारा" | |- | "मिल मिल के गाएँगे" | | rowspan='2' | मोहम्मद रफ़ी |- | "रात रंगीली मस्त" | |- ! rowspan='7' | ''[[एक थी लड़की]]'' | "घिर-घिर के आई बदरा सजनवा" | rowspan='7' | विनोद | | rowspan='2' | |- | "मेरे दिल के तड़पने का तमाशा देखनेवाले" | |- | "अब हाल ए दिल" | | rowspan='3' | मोहम्मद रफ़ी |- | "लंबी जोरू बड़ी मुसेबत" | |- | "ये शोक सितारें" | |- | "लारा लप्पा लारा लप्पा" | | मोहम्मद रफी, जी.एम. दुर्रानी |- | "हम चले दूर" | | मोहम्मद रफ़ी, सतीश बत्रा |- ! rowspan='3' | ''[[गर्ल्स स्कूल (1949 फ़िल्म)|गर्ल्स स्कूल]]'' | "कुछ शरमते हुए और कुछ" | rowspan='3' | अनिल विश्वास | | rowspan='2' | |- | "तुम ही कहो मेरा मन क्यों रहे उदास" | |- | "बार-बार तुम सोच" | | शंकर दास गुप्ता<ref>{{cite web |url=http://cineplot.com/music/lata-mangeshkars-song-list-1949/ |title=Lata Mangeshkar's Songs List - 1949 |date=2014-11-06 |url-status=dead |access-date=6 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106050338/http://cineplot.com/music/lata-mangeshkars-song-list-1949/ |archive-date=6 नवंबर 2014}}</ref> |- ! rowspan='3' | ''[[जल तरंग]]'' | "लुट गई उम्मीदों की दुनिया" | rowspan='3' | हुस्नलाल भगतराम | | |- | "ज़रा तुमने देखा तो प्यार" | | मोहम्मद रफ़ी |- | "हाय तकदीर मेरी बनके बिगाड़ती क्यों" | | rowspan='9' | |- ! rowspan='2' | ''[[जीत (1949 फ़िल्म)|जीत]]'' | "मस्त पावन है चंचल धारा" | rowspan='2' | अनिल विश्वास | |- | "हंसले गा ले ओ चांद मेरे" | |- ! ''किनारा'' | "जानेवाले ये जवानी चार दिन की" | एम. आचार्य | |- ! rowspan='7' | ''लाडली'' | "आठ रोज़ की छुट्टी" | rowspan='7' | अनिल विश्वास | rowspan='7' | |- | "तुम्हारे बुलाने को जी चाहता है" |- | "कैसे कह दूं बजरिया के बीच" |- | "ज़िंदगी की रोशनी तो ख़त्म हो गई" |- | "ग़रीबों का हिसा ग़रीबों में" |- | "जय जय प्रेम देवता" | मीना कपूर |- | "अग्रे को घाघरो मंगवादेई" | आशालता |- ! rowspan='7' | ''लाहौर'' | "बहारें फिर भी आएंगी" | rowspan='7' | श्याम सुंदर | rowspan='7' | | rowspan='6' | |- | "सुनलो सजन मेरी बात दिल की बात" |- | "बेदर्द ज़माने क्या तेरी महफ़िल में" |- | "टूटे हुए अरमानों की एक दुनिया" |- | "उस दिल की किस्मत क्या कहेंगे" |- | "उम्मीद के रंगीन झूले में एक आस" |- | "दुनिया हमारे प्यार की यूँही" | करण दीवान |- ! rowspan ='3' | ''मां का प्यार'' | "मुरख मन कहे होत अधीर" | rowspan='3' | पंडित गोबिंदराम | rowspan='3' | | rowspan='3' | |- | "सोजा मेरे नन्हे निंदिया तोहे आई" |- | "तूने जहां बना कर एहसान क्या किया" |- ! rowspan='3' | ''[[महल (1949 फ़िल्म)|महल]]'' | "मुश्किल है बहुत मुश्किल" | rowspan='3' | खेमचंद प्रकाश | rowspan='3' | नक्शाब | rowspan='3' | |- | "आएगा आएगा आनेवाला आएगा" |- | "दिल ने फिर याद किया बेवफ़ा" |- ! rowspan='5' | ''नमूना'' | "भगवान तूने क्यों" | rowspan='5' | सी. रामचन्द्र | | rowspan='4' | |- | "आज संभल के आना हो लाला" | |- | "म्हारी गली में आवे जो" | |- | "ज़ुल्म तुम्हारे सह न सके" | |- | "तड़पके मुझे अब छोड़" | | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='4' | ''[[नरसिंह अवतार]]'' | "भज रे मधुर मधुर नाम" | rowspan='5' | वसंत देसाई | | rowspan='6' | |- | "चरण तुम्हारे फूल हमारे" | |- | "हरि को बिसारो न बिसरेंगे" | |- | "जगमग तारे झलके झलके अँधेरी" | |- ! ''[[नयी तालीम]]'' | "आ गई बहार आ गई" | |- ! rowspan='3' | ''नज़ारे'' | "एक ठेस लगी" | rowapan='3' | बुलो सी. रानी | |- | "क्या सोच के बनाई" | | मोहम्मद रफ़ी |- | "तड़पके मुझे छोड़ दिया" | | rowspan='11' | |- ! rowspan='4' | ''[[पारस (1949 फ़िल्म)|पारस]]'' | "आज मेरी दुनिया में दिन हैं बहार के" | rowspan='4' | गुलाम मोहम्मद | rowspan='4' | शकील बदायूँनी |- | "दिल का सहारा टूटे ना जाए" |- | "इस दर्द की मारी दुनिया में" |- | "दिल लेके छुपनेवाले" |- ! rowspan='3' | ''[[प्यार की रात]]'' | "चाहे वो हमें ऐसी किस्मत है कहाँ" | rowspan='3' | एन. ए. जोलागोनकर | |- | "वो नज़र मिली हंसी जिंदगी" | |- | "एक बार चले आओ फिर चाहे ना आना" | |- ! rowspan='4' | ''[[पतंगा (1949 फ़िल्म)|पतंगा]]'' | "दिल से भुलादो तुम हमीं" | rowspan='4' | सी. रामचन्द्र | rowspan='3' | |- | "कभी खामोश हो जाना कभी फरियाद" |- | "ओ जानेवाले तूने अरमानों की दुनिया" |- | "प्यार के जहाँ की निराली" | | शमशाद बेगम |- ! rowspan="3" | ''[[रात की रानी (फ़िल्म)|रात की रानी]]'' | "दिल तोड़ने वाले आ" | rowspan="3" | हंसराज बेहल | | |- | "सुन तो लो मेरा अफसाना" | | rowspan="2" | मोहम्मद रफी |- | "उस रात के प्यारे चाँद" | |- ! ''रोशनी'' | "मेरे पास मेरे भोले सजन" | सी. रामचंद्र | | |- ! rowspan="3" | ''राखी'' | "कहे धीरे चली रे घड़ी" | rowspan="3" | हुसंलाल भागतरं | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | "ओ रूठ जानेवाले मेरा कसूर क्या है" |- | "दिल किसी ने छीन लिया पहली मुलाक़ात में" |- ! ''[[संत जनाबाई]]'' | "गोपे नंदलाल गूंथे सब वनमाला" | सुधीर फड़के | | |- ! ''सांवरिया'' | "जानी रे हम जानी रे" | सी. रामचंद्र | | गीता दत्त |- ! rowspan="6" | ''[[सावन भादों (1949 फ़िल्म)|सावन भादों]]'' | "सौ सौ ग़म ने घेरे" | rowspan="6" | हुसंलाल भागतरं | | rowspan="4" | |- | "तेरी इस दो रंगी दुनिया में" | |- | "तेरी अँखियाँ सजन चोर चोर" | |- | "तुम बिन राजा नहीं मन का चैन" | |- | "कलेजा थाम लो" | | ज़ोहराबाई अंबालवाली |- | "ये राह ए मोहब्बत" | | एस.दी. बतीश |- ! rowspan="6" | ''[[सिपहिया]]'' | "दर्द जगा के टेस लगा के" | rowspan="6" | सी. रामचंद्र | | rowspan="3" | |- | "हँसी हँसी न रही और खुशी न खुशी" | |- | "आराम के थे साथी क्या क्या जब वक़्त पड़ा तो" | |- | "चलो घूँघट में गुइयाँ" | | [[गीता दत्त]] |- | "लगा है कुछ निशाना" | | rowspan="2" | सी. रामचंद्र |- | "ऐ आँख अब न रोना" | |- ! rowspan="4" | ''[[शायर (1949 फ़िल्म)|शायर]]'' | "तू दूर है आँखों से मेरे दिल को यह ग़म" | rowspan="4" | ग़ुलाम मोहम्मद् | | rowspan="2" | |- | "मोहब्बत पे बहार आती जहाँ गुलज़ार हो जाता" | |- | "दो बिछड़े हुए दिल आपस में" | | जी.एम. दुर्रानि |- | "ये दुनिया है जहाँ दिल का लगन" | | मुकेश |- ! rowspan="6" | ''[[उधार (फ़िल्म)|उधार]]'' | "आज जिंदगी के बंद द्वार खुल गए" | rowspan="6" | वसंत देसाई | | rowspan="6" | |- | "कहाँ राम है राम फिर श्रीमुख" | |- | "ओ कबीरा हिंदुआन की हिंदुआई देखो" | |- | "पतझड़ के दिन बीत गये" | |- | "रात जा रही नींद आ रही है" | |- | "रंगीन गगन पीछे छूटा" | |- ! ''उषा किरण'' | "लहरों पे कभी नाचूँ किरणों से कभी" | सरस्वती देवी | | |- ! rowspan="5" | ''[[ज़ेवरात]]'' | "शिकवा न करेंगे न शिकायत" | rowspan="5" | हंसराज बेहल | | rowspan="2" | |- | "एक ही था जगत में सहारा" | |- | "सजन की ओर लेके" | | मोहम्मद रफी |- | "जा तेरी मुक़द्दर में हँसी है न खुशी" | | rowspan="2" | |- | "चले आओ जी मुझे तुमसे मोहब्बत है" | |- |} ===1950 के दशक=== ===1951=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="6" | ''[[आवारा]]'' | "घर आया मेरा परदेसी" | rowspan="6" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="3" | शैलेंद्र | |- | "दम भर जो उधर मुँह फेरे" | मुकेश |- | "तेरे बिना आग ये चाँदनी" | [[मन्ना डे]] |- | "एक बेवफ़ा से प्यार किया" | rowspan="3" | [[हसरत जयपुरी]] | rowspan="3" | |- | "अब रात वाली है" |- | "जब से बालम घर आये" |} ===1952=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''[[दाग (1952 फ़िल्म)|दाग]]'' | "काहे को देर लगाई रे" | rowspan="5" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="5" | | rowspan="5" | |- | "देखो आया ये कैसा" |- | "लागे जबसे नैन" |- | "प्रीत ये कैसी" |- | "ऐ मेरे दिल कहीं और चल" |- ! rowspan="7" | ''शिन शिनाकि बूब्ला बू'' | "टक्का लाई कलि दई" | rowspan="7" | सी. रामचंद्र | rowspan="7" | प्यारेलाल संतोषी | rowspan="4" | |- | "अरे बाबा ये हँसी बाबा ये खुशी बाबा" |- | "कैसे हैं मिज़ाज कहिये" |- | "साईं रे घर घर में एक चोर" |- | "एक बार जो परदे से फिर छम से तेरा आना हो" | कुशिरो कुमार |- | "तुम क्या जानो तुम्हारी याद में हम कितना रोये" | |- | "शिन शिनाकि बूब्ला बू" | सी. रामचंद्र |- ! rowspan="2" | ''[[दीवाना (1952 फ़िल्म)|दीवाना]]'' | "मेरे चाँद मेरे लाल" | rowspan="2" | नौशाद | rowspan="2" | शकील बदयूनी | सुरैया |- | "तीर खाते जायेंगे" | |} ===1953=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="9" | ''[[अनारकली (1953 फ़िल्म)|अनारकली]]'' | "आजा अब तो आजा" | rowspan="9" | सी. रामचंद्र, वसंत प्रकाश | rowspan="9" | | rowspan="8" | |- | "दुआ कर ग़म-ए-दिल" |- | "मुझसे मत पूछ" |- | "मोहब्बत ऐसी धड़कन है" |- | "मोहब्बत में ऐसे कदम" |- | "ये जिंदगी उसी की है" (1) |- | "ये जिंदगी उसी की है" (2) |- | "ओ आसमांवाले" |- | "जाग दर्द-ए-इश्क़ जाग, दिल को बेकरार कर छेड़के आँसुओं का राग" | हेमंत कुमार |- ! rowspan="7" | ''[[आह (फ़िल्म)|आह]]'' | "जाने ना नज़र" <ref>{{Citation |title=Jane Na Nazar Pehchane Jigar - Raj Kapoor - Nargis - Aah - Lata - Mukesh - Evergreen Hindi Songs |url=https://www.youtube.com/watch?v=90ooNta8icg |date=2011-12-02 |access-date=2016-02-24 |last=Filmi Gaane}}</ref> | rowspan="7" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="2" | [[हसरत जयपुरी]] | rowspan="3" | [[मुकेश]] |- | "आजा रे अब मेरा दिल" |- | "जो मैं जानती" | rowspan="5" | शैलेंद्र |- | "झनन झनन झनन" | rowspan="6" | |- | "ये शाम की तन्हाईयाँ" |- | "सुनते थे नाम" |- | "राजा की आयेगी बारात" |- ! rowspan="4" | ''[[लड़की (1953 फ़िल्म)|लड़की]]'' | "साजन आजा दरस दिखा जा" | rowspan="4" | आर. सुदरसनम–धनीराम | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन |- | "तोड़ के दुनिया की दीवार" |- | "मन मोर मचावे शोर" | [[गीता दत्त]] |- | "मेरे वतन से अच्छा" | rowspan="2" | |- ! rowspan="3" | ''[[दो बीघा ज़मीन]]'' | "आजा री आ, निंदियाँ तू आ" | rowspan="3" | सलिल चौधरी | rowspan="3" | शैलेंद्र |- | "धरती कहे पुकार के, बीज बिछा ले प्यार के" | rowspan="2" | मन्ना डे |- | "हरियाला सावन ढोल बजाता आया" |} ===1954=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="9" | ''[[नागिन (1954 फ़िल्म)|नागिन]]'' | "मन डोले मेरा तन डोले" | rowspan="9" | [[हेमंत कुमार]] | | |- | "सुन रसिया मन बसिया" | | |- | "सुन रि सखी" | | |- | "मेरा दिल ये पुकारे आजा" | | |- | "जादूगर सईयां" | | |- | "अरि छोड़ दे पतंग" | [[हेमंत कुमार]] | |- | "मेरा बादली में छुप गया चाँद" | rowspan="5" | | |- | "तेरी याद में जलकर देख लिया" | |- | "ऊँची ऊँची दुनिया कि दीवारें" | |- |- ! ''मयूरपंख'' | "तंदना तंदना तंदना" | शैलेंद्र | [[आशा भोसले]], [[उषा मंगेशकर]] |- ! ''अमर'' | "न शिकवा है कोई ना कोई गिला है" | | शकील बदायूंई |} ===1955=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="8" | ''[[आज़ाद (1955 फ़िल्म)|आज़ाद]]'' | "ना बोले, ना बोले" | rowspan="8" | सी. रामचंद्र | rowspan="8" | राजेंद्र कृष्ण | rowspan="5" | |- | "कितनी जवान है रात" |- | "देखो जी बहार आयी" |- | "जा री, ओ कारी बदरिया" |- | "पीके दरस को तरस" |- | "कितना हसीन है मौसम, कितना हसीन सफर है" | सी. रामचंद्र |- | "अपलम चपलम, चप लाई री दुनिया को छोड़" | rowspan="2" | उषा मंगेशकर |- | "बलिए ओ बलिए, चल छलिये" |- ! rowspan="3" | ''[[देवदास (1955 फ़िल्म)|देवदास]]'' | "जिसे तू कबूल करले" | rowspan="3" | [[सचिन देव बर्मन]] | rowspan="3" | [[साहिर लुधियानवी]] | |- | "अब आगे तेरी मर्ज़ी" | |- | "ओ आने वाले रुक जा" | |- ! rowspan="5" | ''[[श्री ४२० (1955 फ़िल्म)| श्री 420]]'' | "प्यार हुआ इकरार हुआ" | rowspan="5" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="2" | शैलेंद्र | |- | "रमैया वस्तावैया" | [[मोहम्मद रफी]], [[मुकेश]] |- | "इचक दाना बीचक दाना" | rowspan="3" | [[हसरत जयपुरी]] | [[मुकेश]] |- | "ओ जानेवाले" | rowspan="2" | |- | "शाम गयी रात आयी" |- ! rowspan="10" | ''[[झनक झनक पायल बाजे]]'' | "झनक झनक पायल बाजे" | rowspan="10" | वसंत देसाई | rowspan="10" | हसरत जयपुरी | [[हेमंत कुमार]] |- | "जो तुम तोड़ो पिया" | rowspan="4" | |- | "सैयाँ जाओ" |- | "सुनो सुनो सुनो जी" |- | "कैसी ये मोहब्बत" |- | "मुरली मनोहर" | rowspan="2" | मन्ना डे |- | "मेरे ए दिल बता" |- | "नैन सो नैन नाही मिलाओ" | हेमंत कुमार |- | "राग मलिका" | मन्ना डे |- | "रुत बसंत" | rowspan="9" | |- ! rowspan="8" | ''[[उड़न खटोला (फ़िल्म)|उड़न खटोला]]'' | "ना रो ए दिल" | rowspan="8" | नौशाद | rowspan="8" | |- | "हाल-ए-दिल मैं क्या कहूँ" |- | "घर आया मेहमान कोई" |- | "मेरा सलाम ले जा" |- | "हमारे दिल से न जाना |- | "मोरे सईयाँ जी उतरेंगे पार" |- | "डूबा तारा उम्मीदों" |- | "सितारों की मेहफिल" |- ! rowspan="3" | ''[[बंदिश (1955 फ़िल्म)|बंदिश]]'' | "रात है सुहानी" | rowspan="3" | हेमंत कुमार | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | "तुम्हारी याद में" |- | "झूमती जवानी है" |} ===1956=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''न्यू देल्ही'' | "कोई मेरे सपनों Mein आया" | rowspan="5" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="5" | [[हसरत जयपुरी]], शैलेंद्र | rowspan="5" | |- | "तुम संग प्रीत लगाई रसिया" |- | "जिंदगी बहार है" |- | "बारी बरसे खातन गायन" |- | "मुरली बैरन भाई" |- ! rowspan="8" | ''[[चोरी चोरी (1956 फ़िल्म)|चोरी चोरी]]'' | रसिक बलमा | rowspan="8" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="4" | [[हसरत जयपुरी]] | |- | "उस पर साजन" | |- | "आजा सनम मधुर चाँदनी में हम" | rowspan="4" | [[मन्ना डे]] |- | "पंछी बनूँ उड़ती फिरूँ" |- | "जहाँ मैं जाती हूँ" | rowspan="11" | शैलेंद्र |- | "यह रात भीगी भीगी" |- | "मनभावन के घर" | [[आशा भोसले]] |- | "सवा लाख की लॉटरी" | [[मोहम्मद रफी]] |- ! rowspan="7" | ''[[पटरानी]]'' | "सात समुंदर पार" | rowspan="13" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="4" | |- | "ओ बलम तुम बेदर्दी" |- | "चंद्रमा क्यों झूमे" |- | "दिल गया दर्द रहा सीने में" |- | "अरे कोई जाओ री पिया को बुलाओ री" | मीना मंगेशकर, [[उषा मंगेशकर]] |- | "राजा प्यारे मत करो प्यार का मोल" | [[उषा मंगेशकर]] |- | "न जाने तुम कौन मेरी आँखों में" | rowspan="6" | |- ! rowspan="6" | ''[[किस्मत का खेल]]'' | "अर्ज़ है आप से" | rowspan="6" | शैलेंद्र, [[हसरत जयपुरी]] |- | "किस्मत का खेल है जनाबे आली" |- | "न बुरे न भले हम गरीब ग़म के पले" |- | "तु माने या न माने बालम अंजाने" |- | "ए ज़मीन ए आसमां इतना बता" |- | "कह दो जी कह दो" | [[मन्ना डे]] |- ! ''[[सुबह का तारा]]'' | "चमका चमका सुबह का तारा" | | | [[तलत महमूद]] |- ! rowspan="7" | ''[[देवता (1956 फ़िल्म)|देवता]]'' | "दो नैनों का बना" | rowspan="7" | सी. रामचंद्र | rowspan="7" | राजेंद्र कृषण | rowspan="5" | |- | "कैसे आऊँ जमुना के तीर" |- | "फूलों के मेले" |- | "सुना है मेरे दिल का" |- | "ये चाँद का जो" |- | "किसी से प्यार है हमको" | [[तलत महमूद]] |- | "ए चाँद कल जो आना उनको" | rowspan="3" | |- ! rowspan="2" | ''[[बंधन (1956 फ़िल्म)|बंधन]]'' | "वृंदावन की कुंज गली" | rowspan="2" | हेमंत कुमार | rowspan="2" | राजेंद्र कृष्णन |- | "मेरे देवता मुझको देना सहारा" |- |} ===1957=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="7" | ''[[कठपुतली (1957 फ़िल्म)|कठपुतली]]'' | "बक्कड़ बम बम" | rowspan="7" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="7" | शैलेंद्र, [[हसरत जयपुरी]] | |- | "बोल री काठ पुतली" | |- | "बोल री काठ पुतली (दुखी)" | |- | "मिनी मिनी चिचि" | [[मुकेश]] |- | "हाय तू ही गया मोहे भूल रे" | rowspan="6" | |- | "इतने बड़े जहाँ में ए दिल" |- | "सो जा रे सो जा" |- ! rowspan="4" | ''[[आशा (1957 फ़िल्म)|आशा]]'' | "ज़रा रुक रुक के, मैं तो द्वार चली सखी" | rowspan="4" | सी. रामचंद्र | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन |- | "चल चल रे कंहाई" |- | "तू न आया और होने लगी शाम रे" |- | "तुमको सलाम हैं" | [[मोहम्मद रफी]] |} ===1958=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="3" | ''[[सितारों से आगे]]'' | "मेहफिल में आये वो" | rowspan="3" | एस. डी. बर्मन | rowspan="3" | मजरूह सुल्तानपुरी | rowspan="6" | |- | "पग ठुमक चलत" |- | "आ खिलाते है गुल" |- ! rowspan="3" | ''[[साधना (1958 फ़िल्म)|साधना]]'' | "औरत ने जनम दिया मर्दों को" | rowspan="3" | दत्ता नायक | rowspan="3" | [[साहिर लुधियानवी]] |- | "कहोजी तुम क्या क्या खरीदोगे" |- | "ऐसे वैसे ठिकाने पे जाना बुरा है" |- ! rowspan="5" | ''[[मधुमती]]'' | "दिल तड़प तड़प के कह रहा" | rowspan="5" | [[सलिल चौधरी]] | rowspan="5" | शैलेंद्र | [[मुकेश]] |- | "आजा रे परदेसी" | |- | "चढ़ गयो पापी बिछुआ" | [[मन्ना डे]] |- | "घड़ी घड़ी मेरा दिल धड़के" | rowspan="6" | |- | "ज़ुल्मी संग आँख लड़ि रे" |- ! rowspan="2" | ''[[अमरदीप (1958 फ़िल्म)|अमरदीप]]'' | "मेरे मन के बावरा पंछी" | rowspan="2" | सी. रामचंद्र | |- | "दिल की दुनिया बसाके सांवरिया" | |- ! rowspan="4" | ''[[अदालत (1958 फ़िल्म)|अदालत]]'' | "उनको यह शिकायत है" | rowspan="4" | [[मदन मोहन]] | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन |- | "जाना था हमसे दूर" |- | "जा जा रे जा साजना" | |- | "यू हसरतो के दाग" | |} ===1959=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''[[कन्हैया (1959 फ़िल्म)|कन्हैया]]'' | "ओ मोरे साँवरे सलोने पिया, तोसे मिलने को तरसे जिया" | rowspan="5" | शंकर जैकिशन | | |- | "नि बलिए रुत है बहार की, कुछ मत पूछो कैसे बितिन" | | मुकेश |- | "ओ कँहाय्या आज आना ख्वाब में" | | rowspan="3" | |- | "सावन आवन कह गए दिल में समा के मिलने ना आये" | |- | "कहाँ है कहाँ है कन्हैया, समझे न प्यार मेरा" | |} ===1960 के दशक=== ===1960=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''[[दिल अपना और प्रीत पराई]]'' | "अजीब दास्तां है ये" | rowspan="5" | [[शंकर-जयकिशन]] | rowspan="4" | शैलेंद्र | rowspan="14" | |- | "अंदाज़ मेरा मस्ताना" |- | "दिल अपना और प्रीत पराई" |- | "मेरा दिल अब तेरा हो साजन" |- | "शीशा-ए-दिल" | [[हसरत जयपुरी]] |- ! rowspan="4" | ''[[परख (1960 फ़िल्म)|परख]]'' | "ओ साजन, बरखा बहार आयी" | rowspan="4" | [[सलिल चौधरी]] | rowspan="4" | शैलेंद्र |- | "मिला है किसी का झुमका" |- | "ये बंसी क्यूँ गाये" |- | "मेरे मन के दिये" |- ! rowspan="9" | ''[[मुग़ल-ए-आज़म]]'' | "मोहे पनघट पे" | rowspan="9" | नौशाद | rowspan="9" | शकील बदयूनि |- | "प्यार किया तो डरना क्या" |- | "मोहब्बत की झूठी" |- | "हमें काश तुमसे मोहब्बत" |- | "बेकस पे करम " |- | "तेरी मेहफिल में" | शमशाद बेगम |- | "ये दिल की लगी" | rowspan="3" | |- | "ए इश्क़ ये सब दुनियावाले" |- | "खु़दा निगेहबान" |} ===1961=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | ''[[नज़राना (1961 फ़िल्म)|नज़राना]]'' | "मेले हैं चिरागों की दिवाली" | rowspan="2 | रवि | rowspan="2" | राजेंद्र कृष्णन | |- | "बिखरा के ज़ुल्फें चमन में" | [[मुकेश]] |- ! rowspan="4" | ''[[गंगा जमना]]'' | "ढूँडो ढूँडो रे साजना" | rowspan="4" | [[नौशाद]] | rowspan="4" | शकील बदयूनि | rowspan="6" | |- | "दगाबाज़, तोरी बतियाँ न मानूँ रे" |- | "दो हँसों का जोड़ा बिछड़ गयो रे" |- | "झनन घूनगर बाजे" |- ! rowspan="2" | ''[[हम दोनों (1961 फ़िल्म)|हम दोनों]]'' | "अल्लाह तेरो नाम" | rowspan="2" | [[जयदेव]] | rowspan="2" | [[साहिर लुधियानवी]] |- | "प्रभु तेरो नाम" |} ===1962=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="5" | ''अनपढ़'' | "आप की नज़रों ने समझा" | rowspan="5" | मदन मोहन कोहली | rowspan="5" | राजा मेहदी अली खान | |- | "है इसी में प्यार की आबरू" | |- | "रंग बिरंगी राखी लेके आई" | |- | "वो देखो, जला घर किसी का" | |- | "जिया ले गयो जी मोरा" | |- ! rowspan="3" | ''[[असली नकली (1962 फ़िल्म)|असली-नकली]]'' | "तुझे जीवन की डोर से" | rowspan="3" | शंकर जैकिशन | rowspan="3" | हसरत जैपुरी | मोहम्मद रफी |- | "लाख छुपाओ छुप न सकेगा" | rowspan="2" | |- | "तेरा मेरा प्यार अमर" |- ! rowspan="5" | ''[[प्रेम पत्र]]'' | "सावन की रातों में ऐसा" | rowspan="5" | [[सलिल चौधरी]] | | rowspan="2" | [[तलत महमूद]] |- | "ये मेरे अंधेरे उजाले न होते" | rowspan="2" | |- | "अब और न कुछ भी याद रहा" | |- | "दो अखियाँ झुकी झुकी सी" | | [[मुकेश]] |- | "खुश हो रहे थे" | | rowspan="4" | |- ! rowspan="4" | ''[[मन-मौजी]]'' | "मैं तो तुम संग नैन मिलाके" | rowspan="4" | [[मदन मोहन]] | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन |- | "चंदा जा" |- | "आया है कहाँ से" |- | "एक था अब्दुल रहमान" | [[किशोर कुमार]] |} ===1963=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[परसमणि]]'' | "वो जब याद आये" | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | | rowspan="4" | [[मोहम्मद रफी]] |- ! ''[[ताज महल (1963 फ़िल्म)|ताज महल]]'' | "जो वादा किया वो निभाना पड़ेगा" | रोशन | |- ! rowspan="3" | ''[[तेरे घर के सामने]]'' | "देखो रूठा न करो" | rowspan="3" | एस. डी. बर्मन | rowspan="3" | हसरत जैपुरी |- | "तेरे घर के सामने" |- | ये तन्हाई है रे है | |- ! rowspan="6" | ''[[मेरे मेहबूब]]'' | "तेरे प्यार में दिलदार" | rowspan="6" | [[नौशाद]] | rowspan="6" | शकील बदयुनि | |- | "अल्लाह बचाये" | |- | "मेरे मेहबूब तुझे" (female) | |- | "मेरे मेहबूब में क्या नही" | rowspan="2" | आशा भोसले |- | "जानेमं एक नज़र देख ले" |- | "याद में तेरी" |मोहम्मद रफी |- |rowspan='2' | '''[[दिल एक मंदिर]]''' |"हम तेरे प्यार में सारा आलम" | rowspan='2' | शंकर जैकीशन | हसरत जैपुरी | |- |"रुक जा रात" |शैलेंद्र | |- |} ===1964=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | ''[[राजकुमार (1964 फ़िल्म)|राजकुमार]]'' | "आजा आयी बहार" | rowspan="2" | शंकर जैकीशन | rowspan="4" | शैलेंद्र | |- | "नाच रे मन" | [[आशा भोसले]] |- ! rowspan="3" | ''[[संगम (1964 फ़िल्म)|संगम]]'' | "हर दिल जो प्यार करेगा" | | [[मुकेश]], [[महेंद्र कपूर]] |- | "ओ मेरे सनम" | | मुकेश |- | "मैं का करूँ राम मुझे बुढ्ढा मिलगया" | | हसरत जैपुरी | |- ! rowspan="4" | ''[[वो कौन थी (1964 फ़िल्म)|वो कौन थी?]]'' | "लग जा गले की फिर ये हसीं रात हो ना हो" | rowspan="4" | [[मदन मोहन]] | rowspan="4" | राजा मेहदी अली खान | rowspan="3" | |- | "नैना बरसे रिमझिम रिमझिम" |- | "जो हमने दास्ताँ अपनी सुनाई" |- | "छोड़ कर तेरे प्यार का दामन" | [[महेंद्र कपूर]] |} ===1965=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | ''[[आरज़ू (1965 फ़िल्म)|आरज़ू]]'' | "अजी रूठ कर अब कहाँ जाइयेगा" | rowspan="2" | शंकर जैकीशन | rowspan="2" | हसरत जैपुरी | rowspan="3" | |- | "बेदर्दी बलमा तुझको" |- ! ''[[भीगी रात (1965 फ़िल्म)|भीगी रात]]'' | "दिल जो न कह सका" | रोशन | [[मजरूह सुलतानपुरी]] |- ! ''[[गुमनाम (1965 फ़िल्म) |गुमनाम]]'' | "गुमनाम है कोयी" | शंकर सिंह रघुवंशी | हसरत जैपुरी, मजरूह सुलतानपुरी | |- ! rowspan="4" | ''[[गाइड (1965 फ़िल्म)|गाइड]]'' | "आज फिर जीने की तमन्ना" | rowspan="4" | [[सचिन देव बर्मन]] | rowspan="4" | शैलेंद्र | rowspan="3" | |- | "पिया तोसे नैना लागे रे" |- | "सईयाँ बेईमान" |- | "गाता रहे मेरा दिल" | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan="3" | ''[[जब जब फूल खिले]]'' | "मैं जो चली हिंदुस्तान से" | rowspan="3" | [[कल्याणजी-आनंदजी]] | rowspan="3" | [[आनंद बख्शी]] | rowspan="3" | |- | "पर्देसियों से न अखियाँ मिलाना" |- | "ये समा समा है प्यार का" |} ===1966=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="3" | ''[[मेरा साया]]'' | "तू जहाँ जहाँ चलेगा मेरा साया साथ होगा" | rowspan="3" | [[मदन मोहन]] | rowspan="3" | [[राजा मेहदी अली खान]] | rowspan="7" | |- | "नैनों में बदरा छाए" |- | "नैनोनवाली ने हाय मेरा दिल लूटा" |- ! rowspan="4" | ''[[लव इन टोक्यो]]'' | "कोई मतवाला आया" | rowspan="4" | शंकर–जैकीशन | शैलेंद्र |- | "सयौनारा सयौनारा" | rowspan="3" | हसरत जैपुरी |- | "मुझे तुम मिल गए" |- | "ओ मेरे शाह-ए-खुबा" |- ! rowspan="4" | ''[[प्यार किये जा]]'' | "किसने पुकारा मुझे, मैं आ गयी" | rowspan="4" | लक्ष्मीकांत–प्यारेलाल | rowspan="4" | राजेंद्र कृष्णन | rowspan="2" | महेंद्र कपूर |- | "फूल बन जाऊंगा शर्त ये है मगर" |- | "दिल हमने दे दिया, क्यों तुमने ले लिया" | किशोर कुमार |- | "सुनले प्यार के दुश्मन दुनिया दिलवालों के अफसाने" | आशा भोसले, किशोर कुमार, मन्ना डे |} ===1967=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="9" | ''[[मिलन (1967 फ़िल्म)|मिलन]]'' | "सावन का महीना" | rowspan="13" | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan="9" | [[आनंद बख्शी]] | rowspan="3" | [[मुकेश]] |- | "हम तुम युग युग से" |- | "बोल गोरी बोल तेरा कौन पिया" |- | "आज दिल पे कोई" | |- | "हम तुम युग युग से - 2" | rowspan="3" | मुकेश |- | "ये गीत मिलन के" |- | "बोल गोरी बोल तेरा कौन पिया - 2" |- | "आज दिल पे कोई ज़ोर चलता नहीं - 2" | |- | "तोहे साँवरिया" | |- ! rowspan="4" | ''शागिर्द'' | "दिल विल प्यार व्यार" | rowspan="4" | [[मजरूह सुलतानपुरी]] | |- | "कहाँ कहाँ आन पड़ी" | |- | "वो हैं ज़रा ख़फ़ा ख़फ़ा" | [[मोहम्मद रफी]] |- | "रुक जा ए हवा" | rowspan="5" | |- ! rowspan="6" | ''[[रात और दिन]]'' | "न छेड़ो कल के अफसाने" | rowspan="6" | शंकर–जैकीशन | rowspan="5" | शैलेंद्र |- | "जीना हमको रास न आया" |- | "आवारा ए मेरे दिल" (खुश) |- | "आवारा ए मेरे दिल" (दुखी) |- | "दिल की गिरह खोल दो" | [[मन्ना डे]] |- | "रात और दिन दिया जले" | हसरत जैपुरी | |} ===1968=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="3" | [[सरस्वतीचन्द्र (फ़िल्म) | सरस्वतीचंद्र]] | "फूल तुम्हें भेजा है खत में" | rowspan="3" | कल्याणजी-आनंदजी | rowspan="3" | इंदीवर | मुकेश |- |चंदन सा बदन | |- |मैं तो भूल चली | |} ===1969=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='5' | ''[[इन्तकाम (1988 फ़िल्म) |इंतकाम]]'' | "हम तुम्हारे लिए" | rowspan='8' | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan='5' | राजिंदर कृष्ण | मोहम्मद रफ़ी |- | "कैसे रहूँ चुप" | |- | "गीत तेरे साज़ का" | |- | "ऐसा कोई महफ़िल सोयी" | |- | "आ जाने जाँ" | |- ! rowspan='3' | ''[[दो रास्ते]]'' | "बिंदिया चमकेगी" | rowspan='3' | आनंद बख्शी | |- | "चुप गए सारे नज़ारे (दिल ने दिल को पुकारा)" | मोहम्मद रफ़ी |- | "अपनी अपनी बीवी पे" | |- ! rowspan='3' | ''[[वारिस]]'' | "दिल की लगी को छुपाऊं कैसे" | rowspan='3' | आर डी बर्मन | rowspan='3' | राजेंद्र कृष्ण | |- | "लहरा के आया है झोंका बहार का" | rowspan='2' | मोहम्मद रफ़ी |- | "कभी कभी ऐसा भी होता है" |} ===1970 के दशक=== ===1970=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan="2" | [[जॉनी मेरा नाम (1970 फ़िल्म)|जॉनी मेरा नाम]] | "मोसे मोरा श्याम रूठा" | rowspan="2" | कल्याणजी-आनंदजी | rowspan="2" | [[इन्दीवर]] | rowspan="2" | |- | "बाबुल प्यारे" |- |} ===1971=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='3' | ''[[हाथी मेरे साथी (1971 फ़िल्म)|हाथी मेरे साथी]]'' | "धक धक कैसे चलती है गाड़ी" | rowspan='3' | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan='3' | [[आनंद बख्शी]] | rowspan='3' | [[किशोर कुमार]] |- | "सुन जा आ ठंडी हवा" |- | "दिलबर जानी चली हवा मस्तानी" |- ! rowspan='6' | ''[[ज्वाला (1971 फ़िल्म)|ज्वाला]]'' | "जागी रात भरी याद में बलम" | rowspan='6' | शंकर-जयकिशन | rowspan='6' | | |- | "आहा ले गई ओ जिया ले गई, छवि सुंदर सलोने गोपाल की" | आशा भोसले |- | "देखो जी आँखों में देखो, आँखें हमारे सपने तुम्हारे" | |- | "होल होले एक भी ना घुंघरू बोले" | सुधा मल्होत्रा, गीता दत्त |- | "आजा रे आजा मेरे साजना आ, सपनों की पालकी" | मन्ना डे |- | "मेरा ज्वाला नाम जिया जलाने का काम" | |- ! rowspan='3' | ''[[मेमसाब (1971 फ़िल्म)|मेमसाब]]'' | "सुनो सुनो एक बात काहू" | rowspan='3' | सोनिक ओम | rowspan='3' | वर्मा मलिक | मोहम्मद रफ़ी |- | "मुझे ढूंढ ले आ कर सैंया" | |- | "जब से तेरे मेरे मन में" | |- ! ''[[शर्मीली]]'' | "मेघा छाये आधी रात" | एस. डी. बर्मन | | |} ===1972=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='3' | ''[[शहजादा]]'' | "परियों की नगरी से आया" | rowspan='3' | राहुल देव बर्मन | rowspan='3' | राजेंद्र कृष्ण | |- | "रिमझिम रिमझिम देखो बरस रही है" | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "ना जाइयो, ना जाइयो, छोड़ के ना" |- ! rowspan='4' | ''हरि दर्शन'' | "अपना हरि है हजार हाथ वाला" | rowspan='4' | [[कल्याणजी-आनंदजी]] | | |- | "जय जय नारायण" | | महेंद्र कपूर |- | "मरने वाला है भगवान" | | |- | "प्रभु के भरोसे" | | |- ! ''[[परिचय (1972 फ़िल्म)|परिचय]]''<ref name="1973award">{{cite web |url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm20thNFAAward.aspx |title=20th National Awards For Films (1973) |publisher=Directorate of Film Festivals |format=PDF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105220349/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm20thNFAAward.aspx |archive-date=5 November 2013}}</ref> | "बीती ना बिताई रैना" | राहुल देव बर्मन | | |- ! rowspan='6' | ''[[पाकीज़ा]]'' | "चलते चलते" | rowspan='6' | गुलाम मोहम्मद | कैफ़ी आज़मी | rowspan='5' | |- | "मौसम है आशिकाना" | [[कमल अमरोही]] |- | "इन्ही लोगों ने" | [[मजरूह सुलतानपुरी]] |- | "ठाड़े रहियो" | [[कमल अमरोही]], [[मजरूह सुलतानपुरी]] |- | "तीर-ए-नज़र" | rowspan='2' | कैफ भोपाली |- | "चलो दिलदार चलो" | [[मोहम्मद रफी]] |- ! rowspan='2' | ''धड़कन'' | "मैं आया तेरे द्वारे" | rowspan='2' | रवि | | |- | "तो जा मेरे लाल सो जा मधुर सुरों में निंदिया गाये" | | |- ! rowspan='5' | ''[[यह गुलिस्ताँ हमारा (1972 फ़िल्म) |यह गुलिस्ताँ हमारा]]'' | "रैना सोयी सोयी" | rowspan='5' | एस. डी. बर्मन | | |- | "क्या ये जिंदगी है" | | |- | "ओ तुशिमा री तुशिमा" | | |- | "मेरा नाम आओ, मेरे पास आओ" | | डैनी डेन्जोंगपा |- | "गोरी गोरी गाँव की गोरी रे, किस लिए बन रही डोरी रे" | | rowspan='2' | किशोर कुमार |- ! rowspan='2' | ''[[सीता और गीता]]'' | "कोई लड़की मुझे कल रात" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | आनंद बख्शी |- | "हां जी हां मैंने शराब" | rowspan='6' | एकल |- ! rowspan='5' | ''[[राजा जानी (1972 फ़िल्म)|राजा जानी]]'' | "आ आजा आजा" | rowspan='5' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='5' | |- | "ए बी सी डी छोड़ो" |- | "दुनिया का मेला" |- | "कितना मजा आ रहा है" |- | "मुबारक हो तुझे ऐ दिल" |} ===1973=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='4' | ''[[जुगनू (1973 फ़िल्म)|जुगनू]]'' | "जाने क्या पिलाये तूने" | rowspan='4' | [[एस। डी. बर्मन]] | | |- | "जब बाघों में जुगनू" | | |- | "गिर गया झुमका" | | किशोर कुमार |- | "मेरी ये पायलिया गीत तेरे गये" | | |- ! rowspan='2' | ''[[बंधे हाथ (1973 फ़िल्म) |बंधे हाथ]]'' | "ये कौन आज आया" | rowspan='2' | राहुल देव बर्मन | | |- | "तूने छीन लिया" | | |- ! rowspan='5' | ''[[दाग (1973 फ़िल्म)|दाग]]'' | "अब चाहे माँ रूठे या बाबा" | rowspan='5' | [[लक्ष्मीकांत प्यारेलाल]] | rowspan='5' | [[साहिर लुधियानवी]] | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "हम और तुम तुम और हम" |- | "जब भी जी चाहे" | एकल |- | "नी मैं यार मनाना नी" | मीनू पुरूषोत्तम |- | "हवा चले कैसे" | रोस्पैन='4' | एकल |- ! ''[[लोफर (1973 फ़िल्म)|लोफर]]'' | "मैं तेरे इश्क में" | आनंद बख्शी | |- ! rowspan='2' | ''[[फागुन (1973 फ़िल्म)|फागुन]]'' | "पिया संग खेलो होरी फागुन आयो रे" | rowspan='2' | एस. डी. बर्मन | rowspan='2' | मजरूह सुल्तानपुरी |- | "संध्या जो आए मन उड़ जाए जाने रे कहाँ" |- ! ''बरखा बहार'' | "नज़र का ये पैगाम दिया जो आपने मेरे नाम" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | मोहम्मद रफ़ी |- | rowspan='2' |'''[[अनामिका (1973 फ़िल्म)|अनामिका]]''' | "बाहों में चले आओ" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | मजरूह सुल्तानपुरी | |- |"बाहों में चले आओ (संवादों के साथ)" |[[जया बच्चन]], [[संजीव कुमार]] |- | '''[[यादों की बारात]]''' | "यादों की बारात निकली है आज दिल के द्वारे (महिला)" | आर. डी. बर्मन | मजरूह सुल्तानपुरी | [[पद्मिनी कोल्हापुरे]], [[सुषमा श्रेष्ठ]] |- |} ===1974=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार ! scope="col" style="width:18%;" | नोट्स |- ! ''[[कोरा कागज़ (1974 फ़िल्म) |कोरा कागज़]]'' | "रूठे रूठे पिया" | सलिल चौधरी | वयलार | |सर्वश्रेष्ठ गायक के लिए राष्ट्रीय पुरस्कार<ref name="1975award">{{cite web |url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm22ndNFAAward.aspx |title=22nd National Awards For Films (1975) |publisher=Directorate of Film Festivals |format=PDF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505171751/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm22ndNFAAward.aspx |archive-date=5 May 2014}}</ref> |- ! rowspan='5' | ''[[आप की कसम]]'' | "जय जय शिव शंकर" | rowspan='5' | आर. डी. बर्मन | rowspan='5' | [[आनंद बख्शी]] | rowspan='4' | [[किशोर कुमार]] | बिनाका गीतमाला वार्षिक सूची 1974 में #2 पर |- | "करवातें बदलते रहें" | बिनाका गीतमाला वार्षिक सूची 1974 में #17 पर |- | "पास नहीं आना" | |- | "सुनो कहो कहा सुना" | |- | "चोरी चोरी चुपके चुपके" | | |- ! ''[[हमशक्ल (1974 फ़िल्म)|हमशकल]]'' | "काहे को बुलाया मुझे बलमा प्यार में नाम से" | आर. डी. बर्मन | आनंद बख्शी | मोहम्मद रवि | |- ! ''आरोप'' | "नैनों में दर्पण है" | भूपेन हजारिका | माया गोविंद | किशोर कुमार | |} ===1975=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[जूली (1975 फ़िल्म)|जूली]]'' | "ये रातें नई पुरानी" | rowspan='2' | राजेश रोशन | rowspan='2' | [[आनंद बख्शी]] | |- | "भूल गया सब कुछ" | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='2' | ''[[ज़ख्मी (1975 फ़िल्म)| ज़ख्मी]]'' | "आओ तुम्हें चाँद पे जाये" | rowspan='2' | [[बप्पी लाहिड़ी]] | | rowspan='3' | एकल |- | "अभी अभी थी दुश्मनी" | |- ! ''[[वरदान]]'' | "देखो देखो दिल का तौफा" | कल्याणजी-आनंदजी | |- ! rowspan='2' | ''[[सुनहरा संसार (1975 फ़िल्म)|सुनेहरा संसार]]'' | "भीगी भीगी हवा है, काली काली घटा है" | rowspan='2' | नौशाद | rowspan='4' | आनंद बख्शी | मुकेश |- | "मेरी जवानी मेरी दुश्मन बनी रे" | [[सुषमा श्रेष्ठ]] |- ! rowspan='2' | ''[[वारंट (फ़िल्म)|वारंट]]'' | "लाडी नजरिया लाडी" |rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | किशोर कुमार |- | "मैं तुमसे मोहब्बत" | एकल |- ! ''उमर क़ैद'' | "याद रहेगा प्यार का" | सोनिक-ओमी | | मुकेश |- ! rowspan='4' | ''[[प्रेम कहानी (1975 फ़िल्म)|प्रेम कहानी]]'' | "चल दरिया में" | rowspan='7' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='4' | | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "प्रेम कहानी में" |- | "फूल आहिस्ता फेंको" | मुकेश |- | "नदिया से बिछड़ा" | एकल |- ! rowspan='3' | ''[[चैताली (1975 फ़िल्म)|चैताली]]'' | "धरती अम्बर निंद से जागे" | rowspan='3' | | मन्ना डे |- | "महबूबा नाम है मेरा" | rowspan='5' | एकल |- | "सा नि धा पा मा ग नि धा" |- ! rowspan='3' | ''वंदना'' | "आपकी इनायतें, आपका करम" | rowspan='3' | रवि | rowspan='3' | रवि |- | "ओ जग के पालनहारे" |- | "रुत है जवान" |- ! rowspan='3' | ''[[धरम करम (1975 फ़िल्म)|धरम करम]]'' | "तू कहाँ गयी थी" | rowspan='3' | आर. डी. बर्मन | rowspan='3' | मजरूह सुल्तानपुरी | किशोर कुमार |- | "नाचन नहीं आवत" | एकल |- | "मुख पर जो छिड़का पानी" | किशोर कुमार |- ! rowspan='6' | ''[[सन्यासी (1975 फ़िल्म)|संन्यासी]]'' | "चल सन्यासी मंदिर में" | rowspan='6' | [[शंकर जयकिशन|शंकर-जयकिशन]] | विश्वेश्वर शर्मा | rowspan='3' | मुकेश |- | "सुन बाल ब्रम्हचारी" | वर्मा मलिक |- | "बाली उमरिया भजन करूं कैसे" | विटालभाई पटेल |- | "शाम-ए-फुरकत का ढल गया साया" | हसरत जयपुरी | [[प्रेमनाथ]] |- | "जैसा मेरा रूप रंगीला" | विश्वेश्वर शर्मा | एकल |- | "ये है गीता का ज्ञान" | एम. जी हशमत | मुकेश |- ! ''[[धर्मात्मा]]'' | "मेरी गलियों से लोगो की यारी" | कल्याणजी आनंदजी | इंदीवर | महेंद्र कपूर |- ! rowspan='3' | ''[[चुपके चुपके]]'' | "अब के सजन सावन में" | rowspan='3' | एस. डी. बर्मन | rowspan='6' | आनंद बख्शी | |- | "बागानों में कैसे ये फूल खिलते हैं" | मुकेश |- | "चुपके-चुपके चल रे पुरवइया" | rowspan='3' | एकल |- ! rowspan='3' | ''[[प्रतिज्ञा (1975 फ़िल्म)|प्रतिज्ञा]]'' | "मैं जंगल की मोरनी" | rowspan='8' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल |- | "परदेसी आया देस में" |- | "उठ निंद से मिर्जिया जाग जा" | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='2' | ''[[अपने रंग हज़ार (1975 फ़िल्म)|अपने रंग हज़ार]]'' | "गंगा में डूबा ना जमुना में डूबा" | rowspan='2' | | rowspan='3' | एकल |- | "इस क़दर आप हमको जो तड़पाएंगे" |- ! rowspan='2' | ''जिंदा दिल'' | "नहीं नहीं जाना नहीं अभी नहीं" | rowspan='3' | |- | "शाम सुहानी आई खुसिया बनके पहली बार" | महेंद्र कपूर, शैलेन्द्र सिंह |- ! ''[[सेवक (1975 फ़िल्म)|सेवक]]'' | "मेरा नाम बड़ा बदनाम" | एकल |} ===1976=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[नागिन (1976 फ़िल्म)|नागिन]]'' | "तेरे संग प्यार में" | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | [[वर्मा मलिक]] | |- ! ''[[अदालत (1976 फ़िल्म)|अदालत]]'' | "तुमसे दूर रहके" | कल्याणजी आनंदजी | गुलशन बावरा | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='5' | ''[[कभी कभी]]'' | "कभी कभी मेरे दिल में" (II) | rowspan='5' | खय्याम | rowspan='10' | साहिर लुधियानवी | मुकेश |- | "तेरा फूलों जैसा रंग" | किशोर कुमार |- | "मेरे घर आये एक नन्ही परी" | |- | "सुर्ख जोड़े की ये जगमगाहत" | पामेला चोपड़ा |- | "तेरे चेहरे से" | किशोर कुमार |- ! rowspan='5' | ''[[लैला मज़नू (1976 फ़िल्म)|लैला मजनू]]'' | "हुस्न हाज़िर है" | rowspan='5' | मदन मोहन, जयदेव | |- | "क्या रेशमी पाज़ेब की झंकार" | rowspan='3' | मोहम्मद रफ़ी |- | "अब अगर हम से खुदाई भी" |- | "लिख कर तेरा नाम ज़मीन पर" |- | "कोई पत्थर से ना मारे मेरे दीवाने को" | rowspan='4' | एकल |- ! ''कोई जीता कोई हारा'' | "ओ बाबा शादी तुम ना करना" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | रोस्पैन='6' | आनंद बख्शी |- ! rowspan='3' | ''[[जीवन ज्योति (1976 फिल्म)|जीवन ज्योति]]'' | "दुनिया रंग बदलती जाये" | rowspan='3' | सलिल चौधरी |- | "जिस द्वारे पर घर की बहू" |- | "रांझे की आँखों से देखो हीर को, मुझको छेड़ो" | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[लगाम (1976 फ़िल्म)|लगाम]]'' | "आज पवन की चल चुरा के" | rowspan='3' | कल्याणजी आनंदजी | rowspan='3' | |- | "जैसे मोती सीप से बिछड़े" |- | "आधी आधी रात मेरी पायलिया भजे" | मोहम्मद रफ़ी |- ! rowspan='2' | ''महा चोर'' | "मैं तुमसे प्यार करती हूँ" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | आनंद बख्शी | किशोर कुमार |- | "तू क्या मुझे बर्बाद करेगा" | एकल |- ! rowspan='2' | ''[[नाच उठे संसार (1976 फ़िल्म)|नाच उठे संसार]]'' | "तेरे संग जीना, तेरे संग मरना" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='2' | | rowspan='2' | मोहम्मद रफ़ी |- | "नाच उठे संसार" |- ! rowspan='3' | ''[[नेहले पे देहला (1976 फ़िल्म)|नहले पे दहला]]'' | "सावन का महीना आ गया" | rowspan='3' | आर. डी. बर्मन | rowspan='3' | आनंद बख्शी | किशोर कुमार |- | "लोगों की ज़ुबान पर अपना नाम" | मन्ना डे, किशोर कुमार |- | "माशूक अपने शबाब में" | |- ! ''[[रंगीला रतन (1976 फ़िल्म)|रंगीला रतन]]'' | "तुम्हीं हो तुम्हीं हो जाने-जान" | कल्याणजी आनंदजी | गुलशन बावरा | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[उधार का सिंदूर (1976 फ़िल्म)|उधार का सिन्दूर ]]'' | "बुद्ध प्यार मंगदा" | rowspan='3' | राजेश रोशन | rowspan='3' | | rowspan='3' | एकल |- | "मां अब तो मैं भी" |- | "मां कभी मैं भी पिया घर" |} ===1977=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[धरम वीर]]'' | "बंद हो मुट्ठी तो लाख की" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='2' | आनंद बख्शी | आशा भोसले |- | "हम बंजारो की बात मत पूछो जी" | किशोर कुमार |- ! ''[[खून पसीना (1977 फ़िल्म)|खून पसीना]]'' | "मैं तेरी हो गई तू मेरा हो गया" | rowspan='4' | कल्याणजी-आनंदजी | | rowspan='8' | |- ! ''[[हत्यारा (1977 फ़िल्म)|हत्यारा]]'' | "सोने का चबूतरा, उसपे नाचे मोर" | |- ! rowspan='2' | ''[[हीरा और पत्थर (1977 फ़िल्म)|हीरा और पत्थर]]'' | "नाम तेरा भले" | |- | "हम तुम पहली बार मिले हैं" | |- ! ''प्रतिमा और पायल'' | "मेरी पायल की झंकार" | बप्पी लाहिड़ी | |- ! ''[[प्रियतमा (1977 फ़िल्म)|प्रियतमा]]'' | "तेरे बिन कैसे दिन" | राजेश रोशन | |- ! rowspan='2' | ''कसम खून की'' | "क्यों देखते हो गैर को" | rowspan='3' | कल्याणजी आनंदजी | |- | "मैं पीतल की पायलिया" | |- ! ''[[फरिश्ता या कातिल (1977 फ़िल्म)|फरिश्ता या कातिल]]'' | "कुछ ऐसे बंधन होते हैं जो बिन बंधे बांध जाती है" | | मुकेश |- ! rowspan='2' | ''[[यही है ज़िन्दगी (1977 फ़िल्म)|यही है जिंदगी]]'' | "हम मिल गए" | rowspan='3' | राजेश रोशन | rowspan='2' | | मोहम्मद रफ़ी |- | "दिलरुबा आ मेरी बाहों में" | किशोर कुमार |- ! ''[[एक ही रास्ता (1977 फ़िल्म)|एक ही रास्ता]]'' | "ओह हो धीरे धीरे" | | |} ===1978=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='3' | ''[[मुकद्दर का सिकन्दर]]'' | "प्यार जिंदगी है" | rowspan='3' | [[कल्याणजी-आनंदजी|कल्याणजी आनंदजी]] | rowspan='2' | अंजान | महेंद्र कपूर, आशा भोंसले |- | "दिल तो है दिल" | |- | "सलाम-ए-इश्क मेरी जान" | [[प्रकाश मेहरा]] | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='6' | ''[[त्रिशूल (फ़िल्म)|त्रिशूल]]'' | "जानेमन तुम कमाल करते हो" | rowspan='6' | [[मोहम्मद जहूर खय्याम|खय्याम]] | rowspan='6' | [[साहिर लुधियानवी]] | rowspan='2' | [[किशोर कुमार]] |- | "जो हो यार अपना" |- | "मोहब्बत बड़े काम की चीज़ है" | [[किशोर कुमार]], [[के. जे. येसुदास|के.जे. येसुदास]] |- | "आपकी महक हुई ज़ुल्फ़ को" | [[के. जे. येसुदास|के.जे. येसुदास]] |- | "गापूची गापूची गम गम" | [[नितिन मुकेश]] |- | "तू मेरे साथ रहेगा" | |- ! rowspan='2' | ''अनजाने में'' | "जीवन के सब सुख पाये तू" (महिला) | rowspan='3' | कल्याणजी-आनंदजी | rowspan='2' | गुलशन बावरा | |- | "सच्चाई की राह में" | |- ! ''[[नसबंदी (1978 फ़िल्म)|नसबंदी]]'' | "किस दाम पे" | हुल्लड़ मुरादाबादी | |- ! rowspan='2' | ''[[कस्मे वादे]]'' | "कस्मे वादे निभाएंगे हम" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | गुलशन बावरा | |- | "कस्मे वादे निभाएंगे हम" (II) | किशोर कुमार |- ! rowspan='4' | ''[[मैं तुलसी तेरे आँगन की]]'' | "छाप तिलक सब छीनी रे" | rowspan='4' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='4' | आनंद बख्शी | आशा भोसले |- | "मैं तुलसी तेरे आँगन की" | rowspan='4' | एकल |- | "मैं तेरा क्या ले जाउंगी" |- | "मत रो बहना" |- ! ''[[स्वर्ग नर्क (१९७८ फ़िल्म)|स्वर्ग नरक]]'' | "मुझे तुमसे प्यार है" | राजेश रोशन | हरींद्रनाथ चट्टोपाध्याय |- ! ''[[डॉन (1978 फ़िल्म)|डॉन]]'' | "जिसका मुझे था इंतज़ार, जिसके लिए दिल था बेकरार" | कल्याणजी-आनंदजी | | किशोर कुमार |} ===1979=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[सुहाग (1979 फ़िल्म)|सुहाग]]'' | "आज इम्तिहान है" | rowspan='3' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='2' | | |- | "अथरा बरस की तू होने को आई रे" | मोहम्मद रफ़ी |- ! ''[[जानी दुश्मन (1979 फ़िल्म)|जानी दुश्मन]]'' | "सारे रिश्ते नाते तोडके" | वर्मा मलिक | |- ! ''[[मिस्टर नटवरलाल (1979 फ़िल्म)|मिस्टर नटवरलाल]]'' | "परदेसिया, ये सच है पिया, सब कहते हैं" | राजेश रोशन | rowspan='4' | आनंद बख्शी | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[सरगम (1979 फ़िल्म)|सरगम]]'' | "पर्वत के उस पार, पर्वत के इस पार" | rowspan='3' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='3' | मोहम्मद रफ़ी |- | "कोयल बोली, दुनिया डोली, समझो दिल की बोली" |- | "डफलीवाले डफली बजा" |- ! ''[[खानदान (1979 फ़िल्म)|खानदान]]'' | "ये मुलाक़ात एक बहाना है" | खय्याम | नक्श लायलपुरी | |- ! rowspan='4' | ''[[काला पत्थर (1979 फ़िल्म)|काला पत्थर]]'' | "एक रास्ता है जिंदगी" | rowspan='4' | राजेश रोशन | rowspan='4' | [[साहिर लुधियानवी]] | किशोर कुमार |- | "बाहों में तेरी" | मोहम्मद रफ़ी |- | "मेरी दूरों से ऐ बारात" | |- | "धूम माचे धूम" | मोहम्मद रफी, महेंद्र कपूर, एस.के. मोहन |- ! ''[[हमारे तुम्हारे (1979 फ़िल्म)|हमारे तुम्हारे]]'' | "कुछ तुम करो कुछ हम करें" | आर. डी. बर्मन | योगेश | किशोर कुमार |- ! ''[[जनता हवलदार]]'' | "आधी रोटी सारा कबाब" | राजेश रोशन | | अनवर |- ! ''[[अमर दीप (1979 फ़िल्म)|अमर दीप]]'' | "हल्की सी कसक मसक होती है दिल में" | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | अमांडा बख्शी | किशोर कुमार |- ! ''[[सुरक्षा]]'' | "दिल था अकेला अकेला" | बप्पी लाहिड़ी | रमेश पंत | बप्पी लाहिड़ी |- ! ''[[सलाम मेमसाब (1979 फ़िल्म)|सलाम मेमसाब]]'' | "हम भी राहों में खड़े हैं यार, इधर देख लो" | आर. डी. बर्मन | मजरूह सुल्तानपुरी | किशोर कुमार |- ! rowspan='2' | ''[[प्रेम बंधन]]'' | "वादा नहीं करते किसी से" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='2' | आनंद बख्शी | महेंद्र कपूर |- | "मैं तेरे प्यार में पागल" | किशोर कुमार |- ! ''आतिश'' | "ओ बाबू मैनेजरा वे, ओ बाबू मैनेजरा वे" | रवीन्द्र जैन | | मोहम्मद रफ़ी |} ===1980 के दशक=== ===1980=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[कर्ज़ (फ़िल्म)|कर्ज़]]'' | "तू कितने बरस की, तू कितने बरस का" | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | आनंद बख्शी | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='2' | ''समझौता'' | "जाने क्यों मुझे" | rowspan='2' | बप्पी लाहिड़ी | rowspan='2' | गुलशन बावरा | |- | "सुनो सुनो बात" | |- ! rowspan='5' | ''[[क्रांति (1981 फ़िल्म)|क्रांति]]'' | "जिंदगी की ना टूटे" | rowspan='7' | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan='5' | संतोष आनंद | नितिन मुकेश |- | "चना जोर गरम बाबू" | नितिन मुकेश, मोहम्मद रफ़ी, किशोर कुमार |- | "लूई शमा शा" | नितिन मुकेश |- | "दिलवाले तेरा नाम क्या है" | नितिन मुकेश, मन्ना डे, महेंद्र कपूर, शैलेन्द्र सिंह |- | "पिला दे साक़ी, मारा ठुमका" | |- ! rowspan='2' | ''चोरों की बारात'' | "आख़िरी वक़्त कोई दुआ माँग ले" | rowspan='2' | आनंद बख्शी | |- | "तेरी मेरी दोस्ती हो गई, सारी दुनिया से दुश्मनी हो गई" | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''अलीबाबा और 40 चोर'' | "आजा सर-ए-बाज़ार" | rowspan='3' | आर. डी. बर्मन | rowspan='3' | | rowspan='2' | एकल |- | "कयामत कयामत" |- | "सारे शहर में एक हसीन है, और वो मैं हूँ" | आशा भोसले |- ! rowspan='2' | ''[[थोड़ी सी बेवफाई]]'' | "आंखों में हमने आपके सपने" | rowspan='2' | खय्याम | rowspan='2' | गुलजार | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "हजार राहें मुड़ के देखिन" |- ! rowspan='2' | ''[[गरम खून (1980 फ़िल्म)|गरम खून]]'' | "अच्छी भी लगती हूँ सुंदर भी" | rowspan='2' | शंकर जयकिशन | विठ्ठलभाई पटेल | rowspan='2' | एकल |- | "एक चेहरा दिल के करीब" | सिंघार |} ===1981=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[नसीब (1981 फ़िल्म)|नसीब]]'' | "मेरे नसीब में तू है के नहीं" | rowspan='2' | [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | rowspan='2' | आनंद बख्शी | |- | "रंग जमाके जायेंगे, चक्कर चलाके जायेंगे, झुमके, घुमके सबको घुमाके जायेंगे" | किशोर कुमार, मोहम्मद रफ़ी, शैलेन्द्र सिंह, आशा भोसले, उषा मंगेशकर |- ! ''[[कुदरत (1981 फ़िल्म)|कुदरत]]'' | "तूने ओ रंगीले कैसा जादू किया" | आर डी बर्मन | | |- ! rowspan='2' | ''[[दर्द (1981 फ़िल्म)|दर्द]]'' | "ना जाने क्या हुआ जो" | rowspan='2' | खय्याम | rowspan='2' | नक्श लायलपुरी | |- | "अहाल ए दिल यू भी" | |- ! rowspan='6' | ''[[सिलसिला (1981 फ़िल्म)|सिलसिला]]'' | "लड़की है या शोला" | rowspan='6' | [[शिव-हरि]] | राजेंद्र कृष्ण | rowspan='3' | [[किशोर कुमार]] |- | "सर से सरके" | [[हसन कमाल]] |- | "देखा एक ख्वाब" | rowspan='3' | [[जावेद अख्तर]] |- | "ये कहाँ आ गये हम" | [[अमिताभ बच्चन]] |- | "नीला आसमान" (भाग 2) | |- | "जो तुम तोड़ो पिया" | मीराबाई | |- ! rowspan='6' | ''[[आस पास (1981 फ़िल्म)|आस पास]]'' | "दरिया में फेंक दो चाबी" | rowspan='6' | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | rowspan='6' | | किशोर कुमार |- | "शहर में चर्चा है" | मोहम्मद रफ़ी |- | "भरे बाज़ार में" | rowspan='3' | |- | "मैं फूल बेचती हूँ" |- | "हम को भी गम ने मारा" |- | "तेरे लांग दा पिया लश्कारा" | मोहम्मद रफ़ी |- ! ''[[आपस की बात (1982 फ़िल्म)|आपस की बात]]'' | "कहनी है तुमसे दो बातें, कहूँगा मगर" | अनु मलिक | अंजान | [[शैलेंद्र सिंह (गायक)|शैलेंद्र सिंह]] |- ! rowspan='3' | ''[[धनवान (1981 फ़िल्म)|धनवान]]'' | "ये आंखें देख कर" - लता मंगेशकर | rowspan='3' | हृदयनाथ मंगेशकर | rowspan='3' | साहिर लुधियानवी | सुरेश वाडकर |- | "कुछ लोग मोहब्बत को" | |- | "बल्ले बल्ले भाई रेशमी दुपट्टा" | महेंद्र कपूर |} ===1982=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! rowspan='2' | ''[[बाज़ार (1982 फ़िल्म)|बाज़ार]]'' | "दिखाई मरें यूं की" | rowspan='2' | खय्याम | rowspan='2' | मीर तकी मीर | rowspan='4' | एकल |- | "फिर छिड़ी रात, बात" |- ! ''[[विधाता]]'' | "ओ साथी आ" | कल्याणजी-आनंदजी | rowspan='3' | आनंद बख्शी |- ! rowspan='2' | ''सम्राट'' | "कल न माना, परसोन न माना" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल |- | "आंखों का सलाम लो" | मोहम्मद रफी, मन्ना डे |- ! rowspan='2' | ''[[सवाल (1982 फ़िल्म)|सवाल]]'' | "ये सफ़र" | rowspan='2' | खय्याम | rowspan='2' | मजरूह सुल्तानपुरी | अनवर |- | "अब जान रहे या जाये" | नितिन मुकेश |- ! rowspan='2' | ''[[वकील बाबू (1982 फ़िल्म)|वकील बाबू]]'' | "हम कहाँ खो गए" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='2' | आनंद बख्शी | rowspan='3' | एकल |- | "दिल में शोले" |- ! ''मंगल पांडे'' | "नशा जो है शबाब में" | [[अनु मलिक]] | |} ===1983=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[अगर तुम ना होते]]'' | "हमें और जीने की" | आर.डी.बर्मन | [[गुलशन बावरा]] | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='4' | ''[[रज़िया सुल्तान (1983 फ़िल्म)|रज़िया सुल्तान]]'' | "ऐ दिल-ए-नादाँ" | rowspan='4' | खय्याम | rowspan='4' | | rowspan='4' | |- | "जलता है बदन" |- | "ख्वाब बन कर कोई" |- | "चुम कर रात जो सुलाएगी"<ref>{{cite web |url=http://www.hindgeetमाला.net/movie/razia_sultan.htm |title=रज़िया सुल्तान: फिल्म रज़िया सुल्तान (1983) के गीतों के बोल और वीडियो |website=HindiGeetMala}}</ref> |- ! rowspan='3' | ''[[बेताब (1983 फ़िल्म)|बेताब]]'' | "जब हम जवान होंगे" | rowspan='3' | आर डी बर्मन | rowspanन='3' | आनंद बख्शी | rowspan='3' | शब्बीर कुमार |- | "अपने दिल से बड़ी दुश्मनी की" |- | "बादल यूं गरजता है" |- ! ''[[हिम्मतवाला (1983 फ़िल्म)|हिम्मतवाला]]'' | "नैनों में" | बप्पी लाहिड़ी | | किशोर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[हीरो (1983 फ़िल्म)|हीरो]]'' | "मोहब्बत ये मोहब्बत" | rowspan='3' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='3' | आनंद बख्शी | सुरेश वाडकर |- | "निंद्य से जागी बहार" | |- | "प्यार करने वाले कभी डरते नहीं" | मनहर उधास |- ! ''[[मासूम (1983 फ़िल्म)|मासूम]]'' | "तुझसे नाराज़ नहीं जिंदगी" | आर. डी. बर्मन | गुलजार | |} ===1984=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[ये इश्क नहीं आसां (1984 फ़िल्म)|ये इश्क़ नहीं आसां]]'' | "लिखा है मेरे दिल पे" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | शब्बीर कुमार |- ! ''झूठा सच'' | "कैसी लग रही हूँ मैं" | rowspan='2' | आर डी बर्मन | | rowspan='2' | किशोर कुमार |- ! ''[[जागीर (1984 फ़िल्म)|जागीर]]'' | "चोर तेरा नाम है" | |- ! ''[[भावना (1984 फ़िल्म)|भावना]]'' | "तू कहां आ गई जिंदगी" | बप्पी लाहिड़ी | [[कैफ़ी आज़मी]] | |- ! rowspan='2' | ''[[दुनिया (1984 फ़िल्म)|दुनिया]]'' | "तेरी मेरी जिंदगी" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | rowspan='2' | जावेद अख्तर | |- | "गेहरे हलके हलके गेहरे" | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='4' | ''[[लैला (1984 फ़िल्म)|लैला]]'' | "गीतों से सरगम" | rowspan='4' | उषा खन्ना | | rowspan='2' | महमोहन सिंह |- | "साथ जियेंगे, साथ मरेंगे" | |- | "आज सर ए महफ़िल इकरार" | | |- | "तू जो कहे तो" | | |- ! rowspan='2' | ''हम हैं लाजवाब'' | "आया शबाब आया" | rowspan='2' | आर डी बर्मन | | |- | "दुनिया बदल गई है" | | अनवर |- ! ''हैसियत'' | "जागी जागी रे जागी" | बप्पी लाहिड़ी | | किशोर कुमार |- ! ''इंतेहा'' | "तुम जब भी याद आओगे" | राजेश रोशन | | |- ! rowspan='2' | ''[[एक नई पहेली (1984 फ़िल्म)|एक नई पहेली]]'' | "इस मनको इक थेस लागी" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | |- | "ये प्रीत ऐसी पहेली" | | कविता कृष्णमूर्ति |- ! rowspan='2' | ''लोरी'' | "आजा निंदिया आजा" | rowspan='2' | खय्याम | | |- | "भर ले तुम्हें बाहों में" | | |- ! ''बाज़ी'' | "मेरे साथी जीवन साथी" | rowspan='4' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='4' | आनंद बख्शी | शब्बीर कुमार |- ! rowspan='3' | ''[[माँग भरो सजना (1980 फ़िल्म)|मांग भरो सजना]]'' | "दीपक मेरे सुहाग का" | आशा भोसले<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=HU3JPVVz-6g |title=दीपक मेरे सुहाग का गीत - मांग भरो सजना (1984) पूर्ण HD गीत |last=अमी वॉटसन |access-date=29 जुलाई 2013 |work=YouTube}}</ref> |- | "साजन हो, साजन क्यू मुंह" | किशोर कुमार |- | "इब ना सुनूंगी" | |- ! ''[[तोहफा (1984 फ़िल्म)|तोहफा]]'' | "अलबेला मौसम कहता" | बप्पी लाहिड़ी | | किशोर कुमार |- ! ''ऑल राउंडर'' | "जान जब जब तेरी" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | शब्बीर कुमार |- ! ''[[आनन्द और आनन्द (1984 फ़िल्म)|आनन्द और आनन्द ]]'' | "नशा है हो मुझे भी" | आर. डी. बर्मन | | अभिजीत |- ! ''[[जाग उठा इंसान (1984 फ़िल्म)|जाग उठा इंसान]]'' | "तरपत बीते तुम" | राजेश रोशन | | <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=DrEVcfKajp4 |title=YouTube |website=www.youtube.com}}</ref> |- ! rowspan='2' | ''जवानी'' | "गली गली ढूंढा ढूंढा" | rowspan='2' | आर डी बर्मन | | अमित कुमार |- | "सजना मैं सदा" | | |- ! ''[[जिने नहीं दूंगा|जीने नहीं दूंगा]]'' | "तुम याद ना आया करो" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | |- ! ''तरंग'' | "बरसे घन सारी रात" | वनराज भाटिया | रघुवीर सहाय | |} ===1985=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- ! ''[[संजोग (1985 की फ़िल्म)|संजोग]]'' | "यशोदा का नन्दलाला" | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | |- ! rowspan='2' | ''[[बाबू (1985 फ़िल्म)|बाबू]]'' | "ऐसे रंग दे पिया" | rowspan='2' | [[राजेश रोशन]] | rowspan='2' | मजरूह सुल्तानपुरी | किशोर कुमार |- | "ऐ हवा" | |- ! rowspan='5' | ''[[अलग अलग (1985 फ़िल्म) | अलग अलग]]'' | "दिल में आग लगाएंगे" | rowspan='5' | आर डी बर्मन | rowspan='5' | आनंद बख्शी | किशोर कुमार |- | "क्या जीवन की यही है" | |- | "कागज़ कलम दावत ले ये" | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "कुछ हमको तुमसे कहना" |- | "दिल में आग लगाये" (महिला) | |- ! rowspan='2' | ''[[उत्सव (1984 फ़िल्म)|उत्सव]]'' | "मन क्यों बहाका रे" | rowspan='2' | लक्ष्मीकान्त प्यालेलाल | | आशा भोसले |- | "नीलम के नभ छायी" | | |- ! ''[[झूठी (1985 फ़िल्म)|झूठी]]'' | "चंदा देखे चंदा तो" | बप्पी लाहिड़ी | | [[किशोर कुमार]] |- ! rowspan='5' | ''[[फासले (1985 फ़िल्म)|फासले]]'' | "इन आँखों के ज़ीनों से" | rowspan='5' | शिव हरि | | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "जनम जनम मेरे सनम" | |- | "सुन ले ये सारा जमाना" | | |- | "चांदनी तू है कहाँ, मैंने" | | rowspan='2' | किशोर कुमार |- | "हम चुप हैं के" | |- ! rowspan='2' | ''सुर संगम'' | "जाऊँ तोरे चरण कमल पे" | rowspan='2' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | |- | "मायका पिया भुलावे" | | सुरेश वाडकर |- ! rowspan='2' | ''[[आखिर क्यों?]]'' | "दुश्मन ना करे दोस्त" | rowspan='2' | राजेश रोशन | | अमित कुमार |- | "शाम हुई चढ़ आये" | | |- ! ''वह मेरा घर मेरे बच्चे'' | "क्या होती है ऊँची जात" | rowspan='3' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | | |- ! rowspan='2' | ''[[मेरी जंग]]'' | "जिंदगी हर कदम एक" | | शब्बीर कुमार |- | "जिंदगी हर कदम एक" | | नितिन मुकेश |- ! ''रूसवै'' | "ये बात है बिलकुल सच्ची" | rowspan='2' | आर डी बर्मन | | |- ! ''[[सागर (1985 फ़िल्म)|सागर]]'' | "सागर किनारे" | | किशोर कुमार |- ! rowspan='6' | ''[[राम तेरी गंगा मैली]]'' | "राम तेरी गंगा मैली" | रोस्पैन='6' | रवीन्द्र जैन | | |- | "हुस्न पहाड़ों का" | | सुरेश वाडकर |- | "एक राधा एक मीरा" | | |- | "तुझे बुलायें ये मेरी" | | |- | "सुन साहिबा सुन" | हसरत जयपुरी | |- | "यारा ओ यारा तुझसे मिला" | | सुरेश वाडकर |- !''[[बेवफ़ाई (1985 फ़िल्म)|बेवफ़ाई]]'' | "हम अपनी वफ़ा याद" | बप्पी लाहिड़ी | | |- ! ''[[सितमगर (1985 फ़िल्म)|सितमगर]]'' | "तुम दिल वालों के आगे" | आर डी बर्मन | | किशोर कुमार |- ! ''[[मोहब्बत (1985 फ़िल्म)|मोहब्बत]]'' | "नैना ये बरसे" | rowspan='2' | बप्पी लाहिड़ी | | |- ! ''[[मास्टरजी]]'' | "बुलबुल मेरे बता" | | |- ! ''[[एक से भले दो]]'' | "लापा चंगा में नाचे" | आर. डी. बर्मन | | [[आर। डी. बर्मन]], [[किशोर कुमार]], [[आशा भोसले]] |- ! ''[[युद्ध (फिल्म)|युद्ध]]'' | "मेहरबानो क़दर दानो" | कल्याणजी आनंदजी | | |- ! ''[[उल्टा सीधा]]'' | "यार की गली दिन" | राजेश रोशन | | किशोर कुमार |- ! ''[[अर्जुन (1985 फ़िल्म)|अर्जुन]]'' | "भूरी भूरी आँखों वाला" | rowspan='2' | आर. डी. बर्मन | [[जावेद अख्तर]] | |- ! ''[[राही बदल गये]]'' | "एक बात दिल में आयी" | गुलशन बावरा | किशोर कुमार |- ! rowspan='5' | ''[[कभी अजनबी थे]]'' | "गीत मेरे होटन" | rowspan='5' | विजय सिंह | | |- | "कभी अजनबी द ज़मीन आसमान" | | सुरेश वाडकर |- | "दिल की इस देहलीज" | | |- | "दफा है" | | |- | "आजा मेरे सनम, बैठे" | | |- ! ''[[पिघलता आसमान]]'' | "मुझे ऐसा मिला मोट" | कल्याणजी आनंदजी | | |- ! rowspan='2' | ''[[राम तेरे कितने नाम]]'' | "मंज़िल थी कहीं" | rowspan='4' | आर डी बर्मन | | |- | "मचल मचल जाता" | | |- ! rowspan='2' | ''[[लावा (1985 फ़िल्म)|लावा]]'' | "हम तुम दोनों मिलके" | rowspan='2' | आनंद बख्शी | किशोर कुमार |- | "कोई भी नाम दो" | |- ! rowspan='4' | ''[[प्यार झुकता नहीं]]'' | "तुमसे मिलकर ना जाने क्यों" | rowspan='6' | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल | rowspan='4' | | rowspan='5' | शब्बीर कुमार |- | "तुम्हें अपना साथी" |- | "चाहे लाख तूफ़ान आये" |- | "हो दिलबर जानिया" |- ! rowspan='2' | ''[[गुलामी]]'' | "ज़िहाले मस्ती माकुन बरबजिश" | rowspan='2' | [[गुलज़ार]] |- | "मेरे पीको वक़्त बीजा था" | |- ! ''[[सागर (1985 फ़िल्म)|सागर]]'' | "सागर किनारे" | आर. डी. बर्मन | | किशोर कुमार |} ===1986=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- |} ==तेलुगु गाने== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | वर्ष ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- | rowspan='2' | 1955 ! rowspan='2' | ''संथानम'' | "निद्दुरापोरा थम्मुडा" (भाग 1) | rowspan='2' | सुसरला दक्षिणामूर्ति | rowspan='2' | अनिसेट्टी और पिनिसेट्टी | |- | "निद्दुरापोरा थम्मुडा" (भाग 2) | घंटाशाला |- | 1988 ! ''आखरी पोरतम'' | "टेल्लाचीराकु" | इलयराजा | वेटुरी | [[एस॰ पी॰ बालसुब्रमण्यम]] |} ==इंडोनेशियाई गाने== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | वर्ष ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार ! scope="col" style="width:15%;" | संदर्भ |- | rowspan='6' | 1991 ! rowspan='6' | ''एल्बम खुसस सोनेटा खंड 1 - लता मंगेशकर रातू डंगडुत दुनिया'' | "सेकुन्तुम मावर मेराह" | rowspan='6' | रोमा इरामा | rowspan='6' | रोमा इरामा | rowspan='3' | एकल | rowspan='6' | <ref>{{उद्धरण |title=युगल लीजेंडरी रोमा इरामा और लता मंगेशकर [पूर्ण एल्बम] |url=https://www.youtube.com/watch?v=-J-aPYXWAn0 |language=en |access-date=2022-07-08}}</ref> |- | "ओरंग असिंग" |- | "दतांग अनटुक पेर्गी" |- | "दी टेपी पन्ताई" | rowspan='3' | रोमा इरामा |- | "वहाई पेसोना" |- | "मुसिम सिंटा" |} ==भोजपुरी गाने== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:15%;" | वर्ष ! scope="col" style="width:15%;" | फ़िल्म ! scope="col" style="width:40%;" | गीत ! scope="col" style="width:15%;" | संगीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | गीतकार ! scope="col" style="width:15%;" | सह - कलाकार |- | rowspan='9' | 1963 ! rowspan='5' | ''गंगा मैया तोहे पियारी चढ़इबो'' | "गंगा मैया तोहे पियारी चढ़इबो" | rowsoan='11' | [[चित्रगुप्त (संगीतकार)|चित्रगुप्त]] | rowspan='5' | शैलेंद्र | rowspan='2' | [[उषा मंगेशकर]] |- | "मोरे करेजवा में पीर" |- | "काहे बांसुरिया बजाइले" (खुश) | |- | "लुक छु बदरा" | |- | "काहे बांसुरिया बजाइले" (दुःखद) | |- ! rowspan='4' | ''लगी नहीं छूटे राम'' | "लाल लाल होठवा से" | rowspan='4' | मजरूह सुल्तानपुरी | rowspan='4' | [[तलत महमूद]] |- | "रखिया ​​बांधला भैया" |- | "लागी नहीं छूटे राम" |- | "मोरी कलैया" |- | rowspan='2' | 1965 ! rowspan='2' | ''गंगा'' | "कान्हा तोरी बंसी के जुल्मी रे तान" | rowspan='3' | शैलेंद्र | |- | "मगन कहे नाचे तोर मन गोरी" | उषा मंगेशकर |- | 1968 ! ''विधान नाच नचावे'' | "देख देख हँसेला" | दत्ताराम वाडकर | |} ==संदर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय गायकों के गाये गीतों की सूचियाँ]] {{भारत रत्न सम्मानित}} {{पद्म भूषण धारक 1960–1969}} {{दादासाहेब फाल्के पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर लाइफ़ टाइम अचीवमेंट पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका पुरस्कार}} [[श्रेणी:1929 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पद्म भूषण]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दू]] [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:गायिका]] [[श्रेणी:भारतीय फिल्म पार्श्वगायक]] [[श्रेणी:विकिपरियोजना संगीत]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:दादासाहेब फाल्के पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:भारत रत्न सम्मान प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:इंदौर जिले के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला गायक]] [[श्रेणी:पद्म विभूषण धारक]] [[श्रेणी:भारतीय शास्त्रीय गायिका]] [[श्रेणी:२०२२ में निधन]] 991ydr79mfm1m9m98corlh7iqjthyzn राजराजा देव तृतीय 0 1620294 6632258 6631745 2026-10-23T10:47:26Z Mundhalia746 934684 6632258 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = राजराजा देव तृतीय | title = | image = [[File:Konark chakra by Ansu Anurag Swain.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1198–1211 | coronation = | predecessor = [[अनंगभीम देव द्वितीय]] | successor = [[अनंगभीम देव तृतीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = अनंगभीम देव द्वितीय | religion = }} '''राजराजा देव तृतीय''' [[अनंगभीम देव द्वितीय]] के पुत्र और [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] के पौत्र थे। उन्होंने 1198 ई. में शासन संभाला। यही वह काल था जब इस्लाम पहली बार बंगाल तक पहुंचा । अतः उनके शासनकाल में ही पहली बार मुसलमानों की [[ओडिशा]] पर आक्रमण की शुरुआत हुई। [[मिन्हाज-ए-सिराज]] की [[तबकात ए नासिरी]] में उल्लेख है कि [[बख़्तियार ख़िलजी]] के निर्देश पर मुहम्मद शेरान और अहमद शेरान लखनौर (बंगाल में) और जजनगर (ओडिशा में जाजपुर) पर हमला करने के लिए आगे बढ़े थे। परन्तु उसी समय कामरूप (असम) के विरुद्ध लड़ाई में बख़्तियार खिलजी की मृत्यु हो जाने से यह हमला टल गया । परन्तु बाद के समय में [[बंगाल का इतिहास|बंगाल]] के मुस्लिम गवर्नरों ने ओडिशा पर अपने आक्रमण जारी रखे।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] mu9m4rmpr2i666s4emi8z9lgs4vbz9r कामार्णव देव 0 1620295 6632254 6631739 2026-10-23T10:46:28Z Mundhalia746 934684 6632254 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = कामार्णव देव | title = | image = [[File:Konark chakra by Ansu Anurag Swain.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1147–1156 | coronation = | predecessor = [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] | successor = [[राघव देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = अनन्तवर्मन चोडगंग | mother = कस्तूरीका मोदिनी | religion = }} '''कामार्णव देव''', [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] और कस्तूरीका मोदिनी का पुत्र था। वह अपने पिता की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुआ। माना जाता है की उसका शासनकाल लगभग एक दशक का ही था। अपने शासनकाल में वह मुख्य रूप से संबलपुर-सोनपुर-बोलांगीर क्षेत्र पर अधिकार के लिए [[रतनपुर के कलचुरी|कलचुरियों]] के विरुद्ध संघर्ष में लगा रहा। हालांकि उसे अपने इस उद्देश्य में सफलता नहीं मिल पायी। अपने शासनकाल में उसने तुलाभारम समारोह भी संपन्न किया, जिसमें उसने स्वयं को सोने के बराबर तौला और उस सोने को ब्राह्मणों तथा अपने दरबारियों के बीच वितरित कर दिया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] e6z5336tujqhnsra5jxi9hxgj40ofvy राघव देव 0 1620298 6632255 6631744 2026-10-23T10:46:42Z Mundhalia746 934684 6632255 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = राघव देव | title = | image = [[File:Konark chakra by Ansu Anurag Swain.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1156–1170 | coronation = | predecessor = [[कामार्णव देव]] | successor = [[राजराजा देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = अनन्तवर्मन चोडगंग | mother = इंदिरा देवी | religion = }} '''राघव देव ''', [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] और इंदिरा देवी का पुत्र था। वह अपने भाई [[कामार्णव देव]] की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुआ। अभिलेखों से ज्ञात होता है की उन्होंने एक भव्य उपाधि , 'अनंतवर्मा देविदास रणरंग राघव चक्रवर्ती', भी धारण की । [[लिंगराज मंदिर]] के के भीतर पाए गए उनके दो अभिलेखों में से एक में ओडिशा के प्रसिद्ध कवि [[जयदेव]] का वर्णन है, जो अपनी अमर रचना [[गीतगोविन्द]] के लिए विख्यात हैं। उनका शासनकाल तुलनात्मक रूप से शांतिपूर्ण और स्थिर था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] lg9hi5iiwjt2vucy4mll4394ik6sxfr साँचा:पुरालेख पेटी 10 1620300 6632089 6631747 2026-10-23T00:53:46Z SM7 89247 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व2|शीह व2]]) 6632089 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{db-test}}</noinclude> #अनुप्रेषित [[साँचा:Archives]] 13c9l8d7m6vq6dsw0wkthoy4oxznerg भानु देव प्रथम 0 1620303 6632237 6631815 2026-10-23T08:40:39Z Mundhalia746 934684 6632237 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = भानु देव प्रथम | title = | image = [[File:Ananta Vasudev.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = [[अनंतवासुदेव मंदिर]] | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1264–1279 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव प्रथम]] | successor = [[नरसिंह देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = नरसिंह देव प्रथम | mother = सीता देवी | religion = }} '''भानु देव प्रथम''', नरसिंहदेव के पुत्र, ने 1264 में शासन प्रारम्भ किया। उसके समय तक गंगा साम्राज्य के विघटन की प्रवृत्ति शुरू हो चुकी थी। उसके सामंत राज्य, ओड्डाडी के मत्स्य, एलमंचिली के चालुक्य और वीरकुटम के पल्लव, उसके विरुद्ध तो नहीं हुए परन्तु उन्होंने अपना एक स्वंतंत्र अस्तित्व बनाना शुरू कर दिया। अभिलेखों के अनुसार भानुदेव एक उदार शासक था। ब्राह्मणों को भूमि, आम के बगीचे और वृक्ष दान करने की जानकारी से पता चलता है कि उसने ब्राह्मणवाद को बढ़ावा दिया। द्वैत वेदांती [[नरहरितीर्थ]] उसी के समय पूर्वी गंगवंश के राज्य में पहुंचा। उस के शासनकाल में ही उसकी बुआ, [[अनंगभीम देव तृतीय]] की पुत्री, [[नरसिंह देव प्रथम]] की बहन और [[रतनपुर के कलचुरी|कलचुरी]] शासक परमाद्रिदेव की पत्नी चंद्रिका देवी ने [[भुवनेश्वर]] में [[अनंतवासुदेव मंदिर]] का निर्माण करवाया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 9sawohhh35vdp9wtnr5dps8gxd16lcn नरसिंह देव द्वितीय 0 1620307 6632203 6631820 2026-10-23T08:27:22Z Mundhalia746 934684 6632203 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = नरसिंह देव द्वितीय | title = | image = [[File:Narsimhadeva II.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = नरसिंह देव द्वितीय की स्वर्ण मुद्रा | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1279–1306 | coronation = | predecessor = [[भानु देव प्रथम]] | successor = [[भानु देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = भानु देव प्रथम | mother = | religion = }} नरसिंह देव द्वितीय अपने पिता [[भानु देव प्रथम]] की मृत्यु के समय उम्र में बहुत छोटे थे अतः लगभग 12 वर्ष तक वैष्णव विद्वान् [[नरहरितीर्थ]] उनके सरंक्षक बने रहे।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१४वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] doxdjgt017vkqint2gnb383llk9migc भानु देव द्वितीय 0 1620308 6632209 6631822 2026-10-23T08:29:51Z Mundhalia746 934684 6632209 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = भानु देव द्वितीय | title = | image = [[File:Bhanudeva II.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = भानु देव द्वितीय की स्वर्ण मुद्रा | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1306–1328 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव द्वितीय]] | successor = [[नरसिंह देव तृतीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = | mother = | religion = }} '''भानु देव द्वितीय''' के शासनकाल में पूर्वी गंगवंश का पतन प्रारम्भ हो चूका था। 1323 में [[मुहम्मद बिन तुग़लक़]] [[काकतीय वंश]] को [[वरंगल]] में हराकर [[कलिंग]] पहुंचा और भानु देव द्वितीय को परास्त कर 40 हाथियों को छीन कर भेंट के रूप में ले गया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१४वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] b7xrck51suc06mkjfrq4y7caf9xmcfc नरसिंह देव तृतीय 0 1620309 6632213 6631951 2026-10-23T08:31:07Z Mundhalia746 934684 6632213 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = नरसिंह देव तृतीय | title = | image = [[File:Narsimha II.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = नरसिंह देव तृतीय की स्वर्ण मुद्रा | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1328–1352 | coronation = | predecessor = [[भानु देव द्वितीय]] | successor = [[भानु देव तृतीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] |spouse= * कमला देवी * गंगाम्बिका * कोम्मीदेवाम्मा | father = भानु देव द्वितीय | mother = लक्ष्मी देवी | religion = }} '''नरसिंह देव तृतीय''' 1328 ईस्वी में भानुदेव द्वितीय की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुए।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१४वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] eoitszau9kk4ccoumglh5no137g5n59 राजराजा देव द्वितीय 0 1620310 6632256 6631838 2026-10-23T10:46:57Z Mundhalia746 934684 6632256 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = राजराजा देव द्वितीय | title = | image = [[File:Konark chakra by Ansu Anurag Swain.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1170–1178 | coronation = | predecessor = [[राघव देव]] | successor = [[अनंगभीम देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] | mother = चंद्रलेखा | religion = }} '''राजराजा देव द्वितीय''' अपने भाई [[राघव देव]] की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुए।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] njx81bds2dpepl3f7dpvqt60r3gh0i3 अनंगभीम देव द्वितीय 0 1620311 6632257 6631840 2026-10-23T10:47:12Z Mundhalia746 934684 6632257 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनंगभीम देव द्वितीय | title = | image = [[File:Konark chakra by Ansu Anurag Swain.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1178–1198 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देव द्वितीय]] | successor = [[राजराजा देव तृतीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] | mother = | religion = }} '''अनंगभीम देव द्वितीय''' अपने भाई [[राजराजा देव द्वितीय]] की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुए।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] c5x2benis0wim6fedbt97nj584efh4h आलड़ी 0 1620313 6632068 6631849 2026-10-22T16:59:59Z चाहर धर्मेंद्र 703114 चाहर धर्मेंद्र ने पृष्ठ [[विकिपीडिया:लेख निर्माण विज़ार्ड]] को [[आलड़ी]] पर स्थानांतरित किया 6631849 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = आलड़ी | native_name = Aaldi / Alri | native_name_lang = hi | settlement_type = ग्राम एवं ग्राम पंचायत | pushpin_map = India Rajasthan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = राजस्थान में आलड़ी की स्थिति | coordinates = {{coord|24.78|N|72.15|E|display=inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_type2 = ज़िला | subdivision_name2 = [[जालोर ज़िला|जालोर]] | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = [[रानीवाड़ा तहसील|रानीवाड़ा]] | subdivision_type4 = पटवार मंडल | subdivision_name4 = रोपसी | subdivision_type5 = आई.एल.आर. वृत्त | subdivision_name5 = चितरोड़ी | government_type = ग्राम पंचायत | governing_body = ग्राम पंचायत आलड़ी | leader_title = स्थानीय प्रशासन | leader_name = निर्वाचित सरपंच | area_total_km2 = 10.44 | area_total_ha = 1044 | population_total = 2885 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_male = 1496 | population_female = 1389 | population_est = 3563 | pop_est_as_of = 2026 | households = 522 | households_est = 683 | postal_code_type = [[पिन कोड]] | postal_code = 343049 | registration_plate = RJ-46 | blank_name = एल.जी.डी. कोड (LGD Code) | blank_info = 89782 | blank1_name = निकटतम नगर | blank1_info = [[भीनमाल]] (~7 किमी) }} '''आलड़ी''' (अंग्रेज़ी: Aaldi या Alri) भारत के [[राजस्थान]] राज्य के [[जालोर ज़िला|जालोर ज़िले]] की [[रानीवाड़ा तहसील]] में स्थित एक ऐतिहासिक, कृषि-प्रधान एवं सांस्कृतिक रूप से समृद्ध ग्राम और ग्राम पंचायत है।<ref name="onefivenine">{{cite web |title=Alri Village - Raniwara |url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Jalore/Raniwara/Alri |website=Onefivenine.com |access-date=2026-10-22}}</ref><ref name="villageinfo">{{cite web |title=Alri Village in Raniwara, Jalore, Rajasthan |url=https://villageinfo.in/rajasthan/jalore/raniwara/alri/ |website=VillageInfo.in |access-date=2026-10-22}}</ref> प्रशासनिक दृष्टि से आलड़ी स्वयं एक स्वतंत्र ग्राम पंचायत मुख्यालय है, जिसके क्षेत्राधिकार के अंतर्गत निकटवर्ती गाँव 'कोड़ी चौपतवान' भी सम्मिलित है। गाँव का स्थानीय निकाय कोड (LGD Code) 89782, वाहन पंजीकरण कोड RJ-46 (भीनमाल डीटीओ) तथा [[पिन कोड]] 343049 है।<ref name="villageinfo" /> पश्चिमी राजस्थान के थार मरुस्थल के समीपवर्ती उपजाऊ मैदानी क्षेत्र में बसा यह गाँव अपनी पारंपरिक ग्रामीण संस्कृति, सदियों पुराने देवालयों, उन्नत काश्तकारी और सामुदायिक एकता के लिए जाना जाता है। == भूगोल एवं अवस्थिति == आलड़ी गाँव भौगोलिक रूप से लगभग 24.78° उत्तरी अक्षांश और 72.15° पूर्वी देशांतर पर स्थित है। गाँव का कुल भौगोलिक क्षेत्रफल लगभग 1,044 हेक्टेयर (10.44 वर्ग किलोमीटर) में फैला हुआ है।<ref name="villageinfo" /> प्रशासनिक स्तर पर गाँव का पटवार मंडल 'रोपसी' तथा भू-अभिलेख निरीक्षक वृत्त (ILR Circle) 'चितरोड़ी' लगता है। भौगोलिक निकटता की दृष्टि से यह अपने तहसील मुख्यालय [[रानीवाड़ा]] से लगभग 35 किलोमीटर तथा ज़िला मुख्यालय [[जालोर]] से लगभग 85 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। ऐतिहासिक एवं व्यापारिक कस्बा [[भीनमाल]] यहाँ से मात्र 7 किलोमीटर की दूरी पर स्थित सबसे नजदीकी शहरी केंद्र है, जहाँ से स्थानीय स्तर पर व्यापार और रेल-परिवहन की सुविधा उपलब्ध होती है।<ref name="onefivenine" /> == जनसांख्यिकी एवं सामाजिक विकास == वर्ष 2011 की आधिकारिक भारत जनगणना के अनुसार, आलड़ी गाँव में 522 परिवारों का निवास था, जिनकी कुल जनसंख्या 2,885 थी। इसमें 1,496 पुरुष और 1,389 महिलाएँ सम्मिलित थीं। गाँव में 0 से 6 वर्ष के बच्चों की संख्या 511 थी। सामाजिक अनुपात के अनुसार, अनुसूचित जाति (SC) की जनसंख्या 406 और अनुसूचित जनजाति (ST) की जनसंख्या 684 दर्ज की गई थी। वर्ष 2011 में गाँव की समग्र साक्षरता दर 48.57% (पुरुष साक्षरता 68.16% तथा महिला साक्षरता 27.57%) थी।<ref name="census2011">भारत की जनगणना २०११: ज़िला जनगणना पुस्तिका, जालोर (राजस्थान)</ref> पिछले डेढ़ दशक में शिक्षा के प्रचार-प्रसार और ढांचागत विकास के चलते वर्ष 2026 के अनुमानों के अनुसार गाँव की कुल जनसंख्या बढ़कर लगभग 3,563 हो गई है तथा परिवारों की संख्या 683 तक पहुँच चुकी है। गाँव की साक्षरता दर में उल्लेखनीय प्रगति हुई है और यह अनुमानित रूप से 75.8% (2,702 साक्षर नागरिक) तक पहुँच गई है, जिसमें महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा दर में व्यापक सुधार हुआ है। {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ जनसांख्यिकी तुलनात्मक सारणी (2011 बनाम 2026 अनुमानित) |- style="background-color:#eaecf0;" ! संकेतक !! जनगणना 2011 !! प्रोजेक्टेड 2026 !! अनुपात / विवरण |- | '''कुल जनसंख्या''' || 2,885 || 3,563 || +23.5% वृद्धि |- | पुरुष जनसंख्या || 1,496 || 1,839 || कुल आबादी का 52% |- | महिला जनसंख्या || 1,389 || 1,724 || कुल आबादी का 48% |- | '''कुल परिवार (घर)''' || 522 || 683 || +30.8% वृद्धि |- | '''साक्षर जनसंख्या''' || 1,153 (40.0%) || 2,702 (75.8%) || पुरुष: 1,579 | महिला: 1,122 |- | '''कार्यशील आबादी (Workers)''' || 974 (33.8%) || 1,740 (48.8%) || पुरुष: 1,191 | महिला: 548 |- | निरक्षर जनसंख्या || 1,732 || 861 || साक्षरता विस्तार से कमी |} == कृषि, अर्थव्यवस्था एवं जल संपदा == आलड़ी की अर्थव्यवस्था मूलतः कृषि, पशुपालन एवं छोटे व्यापार पर आधारित है। 2011 के आंकड़ों के अनुसार, कुल 974 कार्यशील व्यक्तियों में से 99.49% (969 व्यक्ति) मुख्य श्रमिक थे। इन मुख्य श्रमिकों में 496 स्वयं के भूमि मालिक (काश्तकार/कृषक) तथा 320 कृषि मजदूर थे, जो दर्शाता है कि गाँव का मुख्य आर्थिक आधार भूमि और किसानी है। === प्रमुख फसलें === यहाँ की उपजाऊ भूमि में साल भर मौसमी फसलें लहलहाती हैं: * '''रबी एवं नकदी फसलें:''' [[जीरा]] (गाँव की प्रमुख वाणिज्यिक फसल), [[गेहूँ]] और [[अरंडी]]। * '''खरीफ फसल:''' [[बाजरा]] (गाँव का मुख्य खाद्यान्न)। === जल संसाधन एवं संरक्षण === गाँव में पेयजल और फसलों की सिंचाई का प्राथमिक साधन 'बोरवेल' (ट्यूबवेल) है, जिसके माध्यम से किसान वर्ष भर खेती करते हैं। इसके अतिरिक्त गाँव में प्राचीन काल से वर्षा जल संचयन हेतु '''नवां नाड़ी''' नामक एक प्रसिद्ध पारंपरिक तालाब स्थित है। मानसून के दौरान एकत्रित होने वाला यह वर्षा जल गाँव के मवेशियों, पालतू पशुओं तथा प्राकृतिक पारिस्थितिकी तंत्र के लिए जीवनदायिनी भूमिका निभाता है। == सामाजिक संरचना, पर्व एवं संस्कृति == गाँव में विभिन्न जातियों एवं समुदायों के लोग परस्पर सौहार्द, सद्भाव और भाईचारे के साथ निवास करते हैं। यहाँ मुख्य रूप से चौधरी (कलबी), पुरोहित, देवासी (रबारी), सुथार, सैन, माहेश्वरी, रावणा राजपूत, प्रजापत, रावजी, मिरासी, भील और मेघवाल समाज के परिवार पीढ़ियों से बसे हुए हैं। गाँव में सभी त्यौहार बड़े उत्साह और पारंपरिक रीति-रिवाजों के साथ मनाए जाते हैं। विशेष रूप से '''श्री कृष्ण जन्माष्टमी''' का जन्मोत्सव और '''होलिका दहन''' का सामूहिक पर्व पूरे गाँव में अत्यंत श्रद्धा, उमंग और सांस्कृतिक कार्यक्रमों के साथ संपन्न होता है। इसके अलावा दीपावली, नवरात्रि, महाशिवरात्रि और स्थानीय लोकदेवताओं के जागरण भी गाँव के सामाजिक जीवन का अटूट हिस्सा हैं। == धार्मिक स्थल एवं देवालय == आलड़ी गाँव में अनेक पौराणिक एवं प्रतिष्ठित मंदिर हैं, जो संपूर्ण क्षेत्र में आस्था का प्रमुख केंद्र हैं: * '''वैजनाथ महादेव मंदिर''' – गाँव का प्रमुख शिव धाम। * '''चण्डीनाथ महादेव मंदिर''' – प्राचीन शिव उपासना स्थल। * '''वणवीर मामाजी मंदिर''' – जन-आस्था और लोक-संस्कृति के रक्षक देव। * '''अम्बे माता मंदिर''' – शक्ति की अधिष्ठात्री देवी का धाम। * '''हनुमान जी मंदिर''' – संकटमोचन धाम। * '''रामदेव जी मंदिर''' – लोक देवता बाबा रामदेव का आस्था स्थल। * '''गोगाजी मंदिर''' – गोगाजी महाराज का पवित्र थान। * '''खेतलाजी मंदिर''' – भैरव स्वरूप क्षेत्रपाल खेतलाजी का मंदिर। * '''नारायणदास जी आश्रम''' – संत परंपरा और आध्यात्मिक शांति का केंद्र। == शैक्षणिक एवं स्वास्थ्य सेवाएँ == गाँव में प्राथमिक से लेकर उच्च माध्यमिक स्तर तक राजकीय शिक्षा की सुदृढ़ व्यवस्था उपलब्ध है: === विद्यालय === # '''राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय, आलड़ी''' (Govt. Senior Secondary School, Aaladi) — शाला दर्पण कोड: 225204 # '''राजकीय प्राथमिक विद्यालय, रणछोड़ा पुरोहित की ढाणी, आलड़ी''' — शाला दर्पण कोड: 411065 # '''राजकीय प्राथमिक विद्यालय, नवा नाडी, आलड़ी''' — शाला दर्पण कोड: 425724 === आँगनबाड़ी केंद्र (AWC) === बाल विकास, पोषण एवं मातृ सुरक्षा हेतु गाँव में दो महिला एवं बाल विकास केंद्र कार्यरत हैं: * आँगनबाड़ी केंद्र संख्या 1 (पटवार घर के पास) — कोड: 185206 * आँगनबाड़ी केंद्र संख्या 2 (स्कूल के पास) — कोड: 285207 === स्वास्थ्य सेवा === ग्रामीणों को बुनियादी स्वास्थ्य परामर्श, टीकाकरण और प्राथमिक उपचार प्रदान करने के लिए गाँव में एक राजकीय '''उप स्वास्थ्य केन्द्र, आलड़ी''' (Sub Health Centre) संचालित है। == खेलकूद एवं विशेष उपलब्धि == आलड़ी गाँव में खेलकूद और युवा प्रतिभाओं को निरंतर प्रोत्साहन दिया जाता रहा है। गाँव के इतिहास में सत्र 2026-27 के दौरान एक ऐतिहासिक खेल आयोजन संपन्न हुआ: * '''70वीं जिला स्तरीय (14 वर्ष) छात्र-छात्रा खो-खो खेलकूद प्रतियोगिता:''' इस प्रतिष्ठित जिला स्तरीय प्रतियोगिता का भव्य आयोजन दिनांक 23 सितंबर 2026 से 26 सितंबर 2026 तक राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय, आलड़ी के खेल प्रांगण में किया गया। इस प्रतियोगिता का संचालन स्थानीय भामाशाहों के उदार आर्थिक सहयोग, ग्रामीणों के आतिथ्य और विद्यालय प्रबंधन के उत्कृष्ट समन्वय से अत्यंत सुव्यवस्थित एवं सफल रहा। == आवागमन एवं परिवहन == * '''सड़क मार्ग:''' आलड़ी गाँव पक्की डामर सड़कों द्वारा भीनमाल, रानीवाड़ा, रोपसी और आसपास के प्रमुख कस्बों से जुड़ा हुआ है। भीनमाल (7 किमी) से नियमित निजी बसें, टैक्सियाँ और ऑटो सेवाएँ उपलब्ध रहती हैं। * '''रेलवे स्टेशन:''' निकटतम रेलवे स्टेशन [[भीनमाल रेलवे स्टेशन]] (मारवाड़ भीनमाल - MBNL) है, जो गाँव से लगभग 7-8 किमी की दूरी पर स्थित है। * '''हवाई अड्डा:''' निकटतम नागरिक हवाई अड्डा [[जोधपुर विमानक्षेत्र]] (लगभग 185 किमी) और उदयपुर (डबोक विमानक्षेत्र) है। == इन्हें भी देखें == * [[रानीवाड़ा तहसील]] * [[जालोर ज़िला]] * [[भीनमाल]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जालोर ज़िले के गाँव]] [[श्रेणी:रानीवाड़ा तहसील के गाँव]] [[श्रेणी:राजस्थान की ग्राम पंचायतें]] syneisf7z8ku8hsg1yicji3teldtqhy भानु देव तृतीय 0 1620324 6632224 6631974 2026-10-23T08:33:14Z Mundhalia746 934684 6632224 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = भानु देव तृतीय | title = | image = [[File:Bhanudeva III.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = भानु देव तृतीय की स्वर्ण मुद्रा | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1352–1379 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव तृतीय]] | successor = [[नरसिंह देव चतुर्थ]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] |spouse = हीरा देवी चालुक्य | father = नरसिंह देव तृतीय | mother = कमला देवी | religion = }} '''भानु देव तृतीय''' अपने पिता [[नरसिंह देव तृतीय]] की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुए।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१४वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 5oapj1rryrxt3w9alrctrkf0141jl3g नरसिंह देव चतुर्थ 0 1620326 6632226 6631978 2026-10-23T08:34:19Z Mundhalia746 934684 6632226 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = नरसिंह देव चतुर्थ | title = | image = [[File:Narsimha deva IV.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = नरसिंह देव चतुर्थ की स्वर्ण मुद्रा | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1379–1424 | coronation = | predecessor = [[भानु देव तृतीय]] | successor = [[भानु देव चतुर्थ]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = भानु देव तृतीय | mother = हीरा देवी चालुक्य | religion = }} '''नरसिंह देव चतुर्थ''' अपने पिता [[भानु देव तृतीय]] की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुए।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१४वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१५वीं सदी के भारतीय सम्राट]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] qwrfb3upa1gayc1hl8wtk1v0q4pet1i भानु देव चतुर्थ 0 1620328 6632227 6631980 2026-10-23T08:35:28Z Mundhalia746 934684 6632227 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = भानु देव चतुर्थ | title = | image = [[File:BHANUDEVA IV.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = भानु देव चतुर्थ की स्वर्ण मुद्रा | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1424–1434 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव चतुर्थ]] | successor = [[गजपति राजवंश]] का [[कपिलेन्द्र देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = | mother = | religion = }} '''भानु देव चतुर्थ''' अपने पूर्वी गंगवंश के अंतिम सम्राट थे ।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१५वीं सदी के भारतीय सम्राट]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] nw1nq7t7aeml1orf6tgmoy4f1bg6bps देवेंद्रवर्मन राजराजा देव 0 1620330 6632253 6631996 2026-10-23T10:46:09Z Mundhalia746 934684 6632253 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = देवेंद्रवर्मन राजराजा देव | title = | image = [[File:Konark chakra by Ansu Anurag Swain.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1070-1078 | coronation = | predecessor = [[वज्रहस्त पंचम]] | successor = [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] |spouse = राजसुन्दरी चोल | father = वज्रहस्ता पंचम | mother = अनंग महादेवी | religion = }} '''देवेंद्रवर्मन राजराजा देव ''' ने अपने पिता [[वज्रहस्त पंचम]] के बाद शासन ग्रहण किया ।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/four-hundred-years-of-orissa-ak-panda|title=Four Hundred Years Of Orissa AK Panda}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] qwkgb1f8rqdwly0orlq6rr7ym3wlpvz वज्रहस्त पंचम 0 1620334 6632252 6632003 2026-10-23T10:45:53Z Mundhalia746 934684 6632252 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = वज्रहस्त पंचम | title = | image = [[File:Konark chakra by Ansu Anurag Swain.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1038–1070 | coronation = | predecessor = | successor = [[देवेंद्रवर्मन राजराजा देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] |spouse = अनंग महादेवी | father = | mother = | religion = }} '''वज्रहस्त पंचम ''' [[पूर्वी गंगवंश]] के संस्थापक सम्राट थे ।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/four-hundred-years-of-orissa-ak-panda|title=Four Hundred Years Of Orissa AK Panda}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] eqmi1wj5v1nha2pdpd1ulnxp8mj7kb6 श्री फातमावती (वैज्ञानिक) 0 1620338 6632025 2026-10-22T12:09:49Z Umarkairanvi 13754 "[[:id:Special:Redirect/revision/28919708|Sri Fatmawati (ilmuwan)]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6632025 wikitext text/x-wiki '''श्री फात्मावती''' एक [[इंडोनेशिया|इंडोनेशियाई]] रसायन वैज्ञानिक हैं जो प्राकृतिक उत्पाद रसायन विज्ञान,औषधीय रसायन विज्ञान और समुदाय-आधारित विज्ञान विकास के क्षेत्रों में अपने योगदान के लिए जानी जाती हैं। वह सुरबाया (आईटीएस) में सेपुलुह नोपेंबर इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के विज्ञान और डेटा एनालिटिक्स संकाय के रसायन विज्ञान विभाग में [[व्याख्याता]] हैं और [[उत्तर सुमात्रा|उत्तरी सुमात्रा]] के हुम्बांग हासुंदुतान में हर्बल और बागवानी प्रौद्योगिकी विज्ञान पार्क (टीएसटीएच2) के निदेशक के रूप में कार्यरत हैं। उन्हें एक रसायनज्ञ के रूप में जाना जाता है जिन्होंने अपने सक्रिय अनुसंधान के लिए कई पुरस्कार जीते हैं। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://news.detik.com/tokoh/d-2209506/sri-fatmawati-terlecut-jadi-ilmuwan-internasional-karena-nasihat-ayah|title=Sri Fatmawati Terlecut Jadi Ilmuwan Internasional karena Nasihat Ayah|website=detiknews|language=id-ID|access-date=2025-03-15}}</ref>अंतर्राष्ट्रीय विज्ञान परिषद फेलो के रूप में श्री फातमावती के चयन का जश्न मनाया जा रहा है।<ref>{{Cite web|url=https://elsevierfoundation.org/sri-fatmawati-international-science-council-fellow/|title=Sri Fatmawati: International Science Council Fellow|last=Elsevier|date=2026-10-21|website=The Elsevier Foundation|language=en-US|access-date=2026-10-22}}</ref> वे एक मुस्लिम परिवार से ताल्लुक रखती हैं और सार्वजनिक जीवन एवं शैक्षणिक मंचों पर पारंपरिक इस्लामी पोशाक ([[हिजाब]]) पहनती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://chatgpt.com/c/6ad9e421-b17c-83ee-a034-2d6263e5653c|title=ChatGPT|last=OpenAI|website=ChatGPT|access-date=2026-10-22}}</ref> == परिचय , शिक्षा और करियर == * <blockquote></blockquote> पिता का नाम: मुहम्मद मुनीफ़ वे एक प्राथमिक विद्यालय में शिक्षक रहे हैं। माता का नाम सिती हसनाह, उनका जन्म 3 नवंबर 1980 को मदुरा द्वीप के काम्पोंग पांदियान, सम्पांग (Sampang, Madura), पूर्वी जावा के एक धार्मिक मुस्लिम परिवार में हुआ। वे अपने माता-पिता की सबसे बड़ी (पहली) संतान हैं। पिता की प्रेरणा: उनके पिता ने हमेशा [[क़ुरआन]] की शिक्षाओं और इस्लामी सिद्धांतों का हवाला देते हुए उन्हें तालीम में आगे बढ़ने के लिए प्रेरित किया। मीडिया साक्षात्कारों में उन्होंने अपने पिता की यह बात विशेष रूप से साझा की थी: ''"इंसान को इल्म (ज्ञान) वाला होना चाहिए। इल्म हासिल करने वालों का दर्जा [[अल्लाह]] हमेशा बुलंद करता है। भले ही तुम एक लड़की हो, तुम्हारी तालीम मुझसे भी ज़्यादा होनी चाहिए।"'' श्री फात्मावती ने 1998 में आईटीएस सुरबाया से रसायन विज्ञान में स्नातक की उपाधि प्राप्त की। स्नातक की पढ़ाई पूरी करने के बाद, उन्होंने आदि सेत्यो पूर्णोमो से शादी की, जो आईटीएस सुरबाया से रसायन विज्ञान में स्नातक थे और उन्होंने भी उनके साथ ही स्नातक की पढ़ाई पूरी की थी। शादी के तुरंत बाद दोनों ने जापान में मास्टर और डॉक्टरेट की पढ़ाई के लिए छात्रवृत्ति प्राप्त कर अपनी पढ़ाई जारी रखी और जापान के क्यूशू विश्वविद्यालय से एमएससी और पीएचडी की डिग्री प्राप्त की। इसके बाद उन्होंने आईटीएस रसायन विभाग में शिक्षण स्टाफ के रूप में काम करना शुरू किया, जहां उन्होंने कार्बनिक रसायन विज्ञान, द्वितीयक मेटाबोलाइट्स और हर्बल दवा विकास के क्षेत्रों में अध्यापन और अनुसंधान का मार्गदर्शन किया। अध्यापन के अलावा वह सक्रिय रूप से विभिन्न शोध अध्ययनों का नेतृत्व करती हैं जो कैंसर रोधी, मधुमेह रोधी और प्रतिरक्षा-नियंत्रण यौगिकों सहित नए दवा उम्मीदवारों की खोज के लिए इंडोनेशियाई औषधीय पौधों के अन्वेषण पर केंद्रित हैं। == नेतृत्व और नवाचार == टीएसटीएच2 (हर्बल और हॉर्टिकल्चरल साइंस एंड टेक्नोलॉजी पार्क) के निदेशक के रूप में, उन्होंने जड़ी-बूटियों, बागवानी और लोबान संरक्षण के लिए एक अनुसंधान केंद्र विकसित किया, और " सुमात्रा लोबान सभ्यता अभियान" का नेतृत्व किया, जो स्थानीय और वैश्विक सभ्यताओं में लोबान की भूमिका का पता लगाने और राष्ट्रीय लोबान उत्पादों को बढ़ावा देने के प्रयास के रूप में इसकी क्षमता का संयुक्त रूप से पता लगाने और इसे विकसित करने के लिए एक वैज्ञानिक, सांस्कृतिक और पारिस्थितिक पहल है। <ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DPDESpTk8Pu/?igsh=MXNuZXlhN3pidjBhNA==|title=Kolaborasi TSTH2 dengan Tokoh Nasional|date=2025-09-26|website=Imstagram|access-date=2025-10-2}}</ref> इतना ही नहीं वह ओडब्ल्यूएसडी (विकासशील देशों में विज्ञान के क्षेत्र में महिलाओं के लिए संगठन) इंडोनेशिया राष्ट्रीय शाखा की संस्थापक और अध्यक्ष भी हैं। यह संगठन विश्व भर में कार्यरत महिला शोधकर्ताओं के समर्पण और योगदान की सर्वोच्च सराहना करता है। सीमित संसाधनों, बुनियादी ढांचे की चुनौतियों और भौगोलिक बाधाओं के बावजूद, वे ज्ञान, नवाचार और सामुदायिक सशक्तिकरण को बढ़ावा देने के लिए प्रतिबद्ध हैं। == पुरस्कार == फात्मावती ने 30 से अधिक पुरस्कार जीते हैं जिनमें लोरियल द्वारा संयुक्त राष्ट्र की शिक्षा एजेंसी [[यूनेस्को]] के साथ मिलकर आयोजित किया गया अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार भी शामिल है। समुद्री प्रजाति के स्पंज पर किए गए शोध, जिनका संभावित रूप से औषधीय यौगिकों के रूप में उपयोग किया जा सकता है ने उन्हें 2013 में [https://www.forwomeninscience.com/ विज्ञान में महिलाओं के लिए अंतर्राष्ट्रीय राइजिंग टैलेंट्स - लोरियल-यूनेस्को फेलोशिप] प्राप्त करने के लिए प्रेरित किया। उनका शोध कार्य फ्रांस में जारी रहा। उन्नत तकनीक का उपयोग करते हुए उन्हें विभिन्न स्पंज प्रजातियों से प्राप्त प्राकृतिक मेटाबोलाइट्स को अलग करने और उनकी संरचना निर्धारित करने के लिए प्रशिक्षित किया गया था। इसके अतिरिक्त फात्मावती ने इंडोनेशिया और जापान में स्नातकोत्तर अनुसंधान किया जिसमें पौधों और कवक में प्राकृतिक पदार्थों की चिकित्सा क्षमता का विश्लेषण करने पर ध्यान केंद्रित किया गया, विशेष रूप से हर्बल दवा के लिए। <ref name=":0" /> फात्मावती [https://www.asianscientist.com/as100/#2024 एशियन साइंटिस्ट 2024 की] सूची में शामिल 100 वैज्ञानिकों में से एक हैं। हर्बल मेडिसिन पर उनके काम ने उन्हें कई अन्य पुरस्कार दिलाए हैं, जिनमें 2016 में [https://elsevierfoundation.org/partnerships/diversity-in-stm/womenscientists/ अर्ली-करियर महिला वैज्ञानिकों के लिए एल्सिवर फाउंडेशन पुरस्कार] और 2021 में टिम्मरमैन पुरस्कार शामिल हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.asianscientist.com/as100/|title=The Asian Scientist 100 – Asian Scientist Magazine|website=www.asianscientist.com|access-date=2025-03-13}}</ref> 2024 में, फात्मावती ने INGSA-एशिया द्वारा आयोजित [https://ingsa.org/news/winners-of-grassroots-science-advice-promotion-awards-2024/ ग्रासरूट साइंस एडवाइस प्रमोशन अवार्ड्स 2024] नामक एक अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार जीता। इस पुरस्कार समारोह में फात्मावती ने नीति को प्रभावित करने के लिए विज्ञान में इंडोनेशियाई महिलाओं को सशक्त बनाने नामक एक परियोजना प्रस्तुत की। इस परियोजना का लक्ष्य विज्ञान नीति में महिलाओं की भूमिका के बारे में उनकी जागरूकता बढ़ाना और जमीनी स्तर पर विज्ञान-आधारित कार्यक्रमों की स्थिरता को प्रोत्साहित करना है। <ref>{{Cite web|url=https://www.medcom.id/pendidikan/inspirasi-pendidikan/4KZw1dWN-dosen-its-sri-fatmawati-raih-penghargaan-internasional-berkat-dorong-peran-perempuan-dalam-sains|title=Dosen ITS Sri Fatmawati Raih Penghargaan Internasional Berkat Dorong Peran Perempuan dalam Sains|last=Swasty|first=Renatha|date=2025-01-10|website=medcom.id|language=id|access-date=2025-03-15}}</ref> फात्मावती प्राकृतिक उत्पादों के क्षेत्र में वैश्विक पुरस्कार [https://ga-online.org/about-ga/awards/dr-willmar-schwabe-award/ , डॉ. विलमार श्वाब पुरस्कार] प्राप्त करने वाली एशिया की पहली वैज्ञानिक भी हैं। == अंतर्राष्ट्रीय गतिविधियाँ == श्री फात्मावती ग्लोबल यंग एकेडमी (जीवाईए) की सदस्य हैं और उन्होंने संगठन की कार्यकारी समिति में 3 कार्यकाल तक सेवा की है। वह अंतरराष्ट्रीय स्तर पर सक्रिय रूप से सहयोग करती हैं, जिसमें विश्व विज्ञान अकादमी (टीडब्ल्यूएस) और ओडब्ल्यूएसडी (विकासशील दुनिया के लिए विज्ञान में महिलाओं का संगठन), इंडोनेशिया के विश्वविद्यालय, क्यूशू विश्वविद्यालय, टोक्यो विश्वविद्यालय, एनटीयू सिंगापुर, मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी, हार्वर्ड विश्वविद्यालय और अन्य अंतरराष्ट्रीय संस्थान शामिल हैं। <ref>{{Cite web|url=https://owsd.net/network/indonesia|title=Indonesia|website=OWSD|language=en|access-date=2025-09-16}}</ref> == सामाजिक योगदान == शिक्षा जगत से बाहर, श्री फात्मावती एक ऐसी वैज्ञानिक हैं जो अनुसंधान को समाज में वास्तविक कार्यों के साथ जोड़ती हैं। उन्होंने पूर्वी जावा के केदिरी में माउंट केलुद की तलहटी में स्थानीय जड़ी-बूटी वाले पौधों की गुणवत्ता और आर्थिक मूल्य में सुधार के लिए विज्ञान-आधारित मार्गदर्शन के माध्यम से जड़ी-बूटी किसानों को संगठित किया। <ref>{{Cite web|url=https://surabaya.tribunnews.com/2024/07/21/sosok-sri-fatmawati-dosen-its-jadi-wanita-indonesia-pertama-peraih-dr-willmar-schwabe-award-2024|title=Sosok Sri Fatmawati, Dosen ITS Jadi Wanita Indonesia Pertama Peraih Dr Willmar Schwabe Award 2024|website=Surya.co.id|language=id-ID|access-date=2025-09-16}}</ref> जड़ी-बूटियों पर आधारित स्वास्थ्य को बढ़ावा देने के प्रति उनकी प्रतिबद्धता युवा पीढ़ी को शिक्षित करने के माध्यम से साकार होती है। फात्मावती सुराबाया में प्राथमिक, माध्यमिक और उच्च विद्यालय के छात्रों को जड़ी-बूटी और औषधीय पौधों से सक्रिय रूप से परिचित कराती हैं, जिससे इंडोनेशिया की पारंपरिक औषधीय विरासत पर गर्व पैदा होता है। <ref>{{Cite web|url=https://kumparan.com/beritaanaksurabaya/lestarikan-warisan-indonesia-ribuan-siswa-smp-minum-jamu-serentak-1s9I61Lhay0|title=Lestarikan Warisan Indonesia, Ribuan Siswa SMP Minum Jamu Serentak|website=kumparan|language=id-ID|access-date=2025-09-16}}</ref> उनकी सेवा यात्रा द्वीपसमूह के हर कोने तक पहुंची। वह फ्लोरेस और अलोर (एनटीटी) के आंतरिक इलाकों में बच्चों को पढ़ाते हैं, और उन्हें विज्ञान सीखने का एक मजेदार और प्रेरणादायक अनुभव प्रदान करते हैं। उनकी प्रतिबद्धता राष्ट्रीय सीमाओं से भी परे है — वह सरवाक और सबाह ( [[मलेशिया]] ) के साथ-साथ चियांग माई (थाईलैंड) में समुदायों को सशक्त बनाने में सक्रिय रूप से शामिल रही हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.kabarnusantara.co.id/2024/09/promosi-sains-pada-anak-desa-tertinggal.html|title=Promosi Sains pada Anak Desa Tertinggal Melalui Mini Laboratorium dan Eksperimen Interaktif|access-date=2025-09-16}}</ref> अपने काम के माध्यम से श्री फात्मावती ने दिखाया है कि ज्ञान केवल अकादमिक क्षेत्र तक ही सीमित नहीं है बल्कि यह पीढ़ियों और देशों में नवाचार, स्थानीय ज्ञान और सामुदायिक सशक्तिकरण के बीच एक सेतु का काम कर सकता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.detik.com/edu/edutainment/d-7274860/ilmuwan-perempuan-madura-gaet-penghargaan-prestisius-di-jerman-kembangkan-jamu|title=Ilmuwan Perempuan Madura Gaet Penghargaan Prestisius di Jerman, Kembangkan Jamu|last=pal|website=detikedu|language=id-ID|access-date=2025-09-16}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.its.ac.id/kimia/lecturer-and-staff-lecture-sri-fatmawati-m-sc-ph-d/ आईटीएस में प्रोफाइल] * [https://globalyoungacademy.net/sfatmawati/ ग्लोबल यंग एकेडमी में प्रोफाइल] * [https://twas.org/directory/fatmawati-sri विश्व विज्ञान अकादमी में प्रोफाइल] * [https://owsd.net/member/fatmawati-sri OWSD पर प्रोफ़ाइल] * [https://ga-online.org/about-ga/awards/dr-willmar-schwabe-award/ डॉ. विलमर श्वाबे पुरस्कार पर प्रोफ़ाइल] * [https://falling-walls.com/foundation/people/sri-fatmawati द फॉलिंग वॉल्स पर प्रोफाइल] == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:महिला वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:इंडोनेशिया के लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] ek6v2oimw8bpnr3ecekmldy1ih4dqyr 6632137 6632025 2026-10-23T05:38:30Z Umarkairanvi 13754 update sudhar 6632137 wikitext text/x-wiki '''श्री फात्मावती''' एक [[इंडोनेशिया|इंडोनेशियाई]] रसायन वैज्ञानिक हैं जो प्राकृतिक उत्पाद रसायन विज्ञान,औषधीय [[रसायन विज्ञान]] और समुदाय-आधारित विज्ञान विकास के क्षेत्रों में अपने योगदान के लिए जानी जाती हैं। वह सुरबाया (आईटीएस) में सेपुलुह नोपेंबर इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के विज्ञान और डेटा एनालिटिक्स संकाय के रसायन विज्ञान विभाग में [[व्याख्याता]] हैं और [[उत्तर सुमात्रा|उत्तरी सुमात्रा]] के हुम्बांग हासुंदुतान में हर्बल और बागवानी प्रौद्योगिकी विज्ञान पार्क (टीएसटीएच2) के निदेशक के रूप में कार्यरत हैं। उन्हें एक रसायनज्ञ के रूप में जाना जाता है जिन्होंने अपने सक्रिय अनुसंधान के लिए कई पुरस्कार जीते हैं। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://news.detik.com/tokoh/d-2209506/sri-fatmawati-terlecut-jadi-ilmuwan-internasional-karena-nasihat-ayah|title=Sri Fatmawati Terlecut Jadi Ilmuwan Internasional karena Nasihat Ayah|website=detiknews|language=id-ID|access-date=2025-03-15}}</ref>अंतर्राष्ट्रीय विज्ञान परिषद फेलो के रूप में श्री फातमावती के चयन का जश्न मनाया जा रहा है।<ref>{{Cite web|url=https://elsevierfoundation.org/sri-fatmawati-international-science-council-fellow/|title=Sri Fatmawati: International Science Council Fellow|last=Elsevier|date=2026-10-21|website=The Elsevier Foundation|language=en-US|access-date=2026-10-22}}</ref> वे एक [[मुसलमान|मुस्लिम]] परिवार से ताल्लुक रखती हैं और सार्वजनिक जीवन एवं शैक्षणिक मंचों पर पारंपरिक [[इस्लामी]] पोशाक ([[हिजाब]]) पहनती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://chatgpt.com/c/6ad9e421-b17c-83ee-a034-2d6263e5653c|title=ChatGPT|last=OpenAI|website=ChatGPT|access-date=2026-10-22}}</ref> == परिचय, शिक्षा और करियर == पिता का नाम: मुहम्मद मुनीफ़ वे एक प्राथमिक विद्यालय में शिक्षक रहे हैं। माता का नाम सिती हसनाह, उनका जन्म 3 नवंबर 1980 को मदुरा द्वीप के काम्पोंग पांदियान, सम्पांग (Sampang, Madura), पूर्वी जावा के एक धार्मिक मुस्लिम परिवार में हुआ। वे अपने माता-पिता की सबसे बड़ी (पहली) संतान हैं। पिता की प्रेरणा: उनके पिता ने हमेशा [[क़ुरआन]] की शिक्षाओं और इस्लामी सिद्धांतों का हवाला देते हुए उन्हें तालीम में आगे बढ़ने के लिए प्रेरित किया। मीडिया साक्षात्कारों में उन्होंने अपने पिता की यह बात विशेष रूप से साझा की थी:<ref>{{Cite web|url=https://olenka.id/mengenal-sosok-sri-fatmawati-peneliti-sekaligus-dosen-its-dengan-segudang-prestasi-internasional/all#:~:text=Dikutip%20dari%20Detik%2C%20Sri%20Fatmawati%20lahir%20pada,support%20aku%20banget%2C%E2%80%9D%20ungkap%20Fatma%2C%20sapaan%20akrabnya.|title=translated: श्री फातमावती, आईटीएस शोधकर्ता और रसायन विज्ञान व्याख्याता के आंकड़े को जानना असंख्य अंतर्राष्ट्रीय उपलब्धियों के साथ}}</ref> ''"इंसान को इल्म (ज्ञान) वाला होना चाहिए। इल्म हासिल करने वालों का दर्जा [[अल्लाह]] हमेशा बुलंद करता है। भले ही तुम एक लड़की हो, तुम्हारी तालीम मुझसे भी ज़्यादा होनी चाहिए।"'' श्री फात्मावती ने 1998 में आईटीएस सुरबाया से रसायन विज्ञान में स्नातक की उपाधि प्राप्त की। स्नातक की पढ़ाई पूरी करने के बाद, उन्होंने आदि सेत्यो पूर्णोमो से शादी की, जो आईटीएस सुरबाया से रसायन विज्ञान में स्नातक थे और उन्होंने भी उनके साथ ही स्नातक की पढ़ाई पूरी की थी। शादी के तुरंत बाद दोनों ने जापान में मास्टर और डॉक्टरेट की पढ़ाई के लिए छात्रवृत्ति प्राप्त कर अपनी पढ़ाई जारी रखी और जापान के क्यूशू विश्वविद्यालय से एमएससी और पीएचडी की डिग्री प्राप्त की। इसके बाद उन्होंने आईटीएस रसायन विभाग में शिक्षण स्टाफ के रूप में काम करना शुरू किया, जहां उन्होंने कार्बनिक रसायन विज्ञान, द्वितीयक मेटाबोलाइट्स और हर्बल दवा विकास के क्षेत्रों में अध्यापन और अनुसंधान का मार्गदर्शन किया। अध्यापन के अलावा वह सक्रिय रूप से विभिन्न शोध अध्ययनों का नेतृत्व करती हैं जो कैंसर रोधी, मधुमेह रोधी और प्रतिरक्षा-नियंत्रण यौगिकों सहित नए दवा उम्मीदवारों की खोज के लिए इंडोनेशियाई औषधीय पौधों के अन्वेषण पर केंद्रित हैं। == नेतृत्व और नवाचार == टीएसटीएच2 (हर्बल और हॉर्टिकल्चरल साइंस एंड टेक्नोलॉजी पार्क) के निदेशक के रूप में, उन्होंने जड़ी-बूटियों, बागवानी और लोबान संरक्षण के लिए एक अनुसंधान केंद्र विकसित किया, और " सुमात्रा लोबान सभ्यता अभियान" का नेतृत्व किया, जो स्थानीय और वैश्विक सभ्यताओं में लोबान की भूमिका का पता लगाने और राष्ट्रीय लोबान उत्पादों को बढ़ावा देने के प्रयास के रूप में इसकी क्षमता का संयुक्त रूप से पता लगाने और इसे विकसित करने के लिए एक वैज्ञानिक, सांस्कृतिक और पारिस्थितिक पहल है। <ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DPDESpTk8Pu/?igsh=MXNuZXlhN3pidjBhNA==|title=Kolaborasi TSTH2 dengan Tokoh Nasional|date=2025-09-26|website=Imstagram|access-date=2025-10-2}}</ref> इतना ही नहीं वह ओडब्ल्यूएसडी (विकासशील देशों में विज्ञान के क्षेत्र में महिलाओं के लिए संगठन) इंडोनेशिया राष्ट्रीय शाखा की संस्थापक और अध्यक्ष भी हैं। यह संगठन विश्व भर में कार्यरत महिला शोधकर्ताओं के समर्पण और योगदान की सर्वोच्च सराहना करता है। सीमित संसाधनों, बुनियादी ढांचे की चुनौतियों और भौगोलिक बाधाओं के बावजूद, वे ज्ञान, नवाचार और सामुदायिक सशक्तिकरण को बढ़ावा देने के लिए प्रतिबद्ध हैं। == पुरस्कार == फात्मावती ने 30 से अधिक पुरस्कार जीते हैं जिनमें लोरियल द्वारा संयुक्त राष्ट्र की शिक्षा एजेंसी [[यूनेस्को]] के साथ मिलकर आयोजित किया गया अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार भी शामिल है। समुद्री प्रजाति के स्पंज पर किए गए शोध, जिनका संभावित रूप से औषधीय यौगिकों के रूप में उपयोग किया जा सकता है ने उन्हें 2013 में [https://www.forwomeninscience.com/ विज्ञान में महिलाओं के लिए अंतर्राष्ट्रीय राइजिंग टैलेंट्स - लोरियल-यूनेस्को फेलोशिप] प्राप्त करने के लिए प्रेरित किया। उनका शोध कार्य फ्रांस में जारी रहा। उन्नत तकनीक का उपयोग करते हुए उन्हें विभिन्न स्पंज प्रजातियों से प्राप्त प्राकृतिक मेटाबोलाइट्स को अलग करने और उनकी संरचना निर्धारित करने के लिए प्रशिक्षित किया गया था। इसके अतिरिक्त फात्मावती ने इंडोनेशिया और जापान में स्नातकोत्तर अनुसंधान किया जिसमें पौधों और कवक में प्राकृतिक पदार्थों की चिकित्सा क्षमता का विश्लेषण करने पर ध्यान केंद्रित किया गया, विशेष रूप से हर्बल दवा के लिए। <ref name=":0" /> फात्मावती [https://www.asianscientist.com/as100/#2024 एशियन साइंटिस्ट 2024 की] सूची में शामिल 100 वैज्ञानिकों में से एक हैं। हर्बल मेडिसिन पर उनके काम ने उन्हें कई अन्य पुरस्कार दिलाए हैं, जिनमें 2016 में [https://elsevierfoundation.org/partnerships/diversity-in-stm/womenscientists/ अर्ली-करियर महिला वैज्ञानिकों के लिए एल्सिवर फाउंडेशन पुरस्कार] और 2021 में टिम्मरमैन पुरस्कार शामिल हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.asianscientist.com/as100/|title=The Asian Scientist 100 – Asian Scientist Magazine|website=www.asianscientist.com|access-date=2025-03-13}}</ref> 2024 में, फात्मावती ने INGSA-एशिया द्वारा आयोजित [https://ingsa.org/news/winners-of-grassroots-science-advice-promotion-awards-2024/ ग्रासरूट साइंस एडवाइस प्रमोशन अवार्ड्स 2024] नामक एक अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार जीता। इस पुरस्कार समारोह में फात्मावती ने नीति को प्रभावित करने के लिए विज्ञान में इंडोनेशियाई महिलाओं को सशक्त बनाने नामक एक परियोजना प्रस्तुत की। इस परियोजना का लक्ष्य विज्ञान नीति में महिलाओं की भूमिका के बारे में उनकी जागरूकता बढ़ाना और जमीनी स्तर पर विज्ञान-आधारित कार्यक्रमों की स्थिरता को प्रोत्साहित करना है। <ref>{{Cite web|url=https://www.medcom.id/pendidikan/inspirasi-pendidikan/4KZw1dWN-dosen-its-sri-fatmawati-raih-penghargaan-internasional-berkat-dorong-peran-perempuan-dalam-sains|title=Dosen ITS Sri Fatmawati Raih Penghargaan Internasional Berkat Dorong Peran Perempuan dalam Sains|last=Swasty|first=Renatha|date=2025-01-10|website=medcom.id|language=id|access-date=2025-03-15}}</ref> फात्मावती प्राकृतिक उत्पादों के क्षेत्र में वैश्विक पुरस्कार [https://ga-online.org/about-ga/awards/dr-willmar-schwabe-award/ , डॉ. विलमार श्वाब पुरस्कार] प्राप्त करने वाली एशिया की पहली वैज्ञानिक भी हैं। == अंतर्राष्ट्रीय गतिविधियाँ == श्री फात्मावती ग्लोबल यंग एकेडमी (जीवाईए) की सदस्य हैं और उन्होंने संगठन की कार्यकारी समिति में 3 कार्यकाल तक सेवा की है। वह अंतरराष्ट्रीय स्तर पर सक्रिय रूप से सहयोग करती हैं, जिसमें विश्व विज्ञान अकादमी (टीडब्ल्यूएस) और ओडब्ल्यूएसडी (विकासशील दुनिया के लिए विज्ञान में महिलाओं का संगठन), इंडोनेशिया के विश्वविद्यालय, क्यूशू विश्वविद्यालय, टोक्यो विश्वविद्यालय, एनटीयू सिंगापुर, मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी, हार्वर्ड विश्वविद्यालय और अन्य अंतरराष्ट्रीय संस्थान शामिल हैं। <ref>{{Cite web|url=https://owsd.net/network/indonesia|title=Indonesia|website=OWSD|language=en|access-date=2025-09-16}}</ref> == सामाजिक योगदान == शिक्षा जगत से बाहर, श्री फात्मावती एक ऐसी वैज्ञानिक हैं जो अनुसंधान को समाज में वास्तविक कार्यों के साथ जोड़ती हैं। उन्होंने पूर्वी जावा के केदिरी में माउंट केलुद की तलहटी में स्थानीय जड़ी-बूटी वाले पौधों की गुणवत्ता और आर्थिक मूल्य में सुधार के लिए विज्ञान-आधारित मार्गदर्शन के माध्यम से जड़ी-बूटी किसानों को संगठित किया। <ref>{{Cite web|url=https://surabaya.tribunnews.com/2024/07/21/sosok-sri-fatmawati-dosen-its-jadi-wanita-indonesia-pertama-peraih-dr-willmar-schwabe-award-2024|title=Sosok Sri Fatmawati, Dosen ITS Jadi Wanita Indonesia Pertama Peraih Dr Willmar Schwabe Award 2024|website=Surya.co.id|language=id-ID|access-date=2025-09-16}}</ref> जड़ी-बूटियों पर आधारित स्वास्थ्य को बढ़ावा देने के प्रति उनकी प्रतिबद्धता युवा पीढ़ी को शिक्षित करने के माध्यम से साकार होती है। फात्मावती सुराबाया में प्राथमिक, माध्यमिक और उच्च विद्यालय के छात्रों को जड़ी-बूटी और औषधीय पौधों से सक्रिय रूप से परिचित कराती हैं, जिससे इंडोनेशिया की पारंपरिक औषधीय विरासत पर गर्व पैदा होता है। <ref>{{Cite web|url=https://kumparan.com/beritaanaksurabaya/lestarikan-warisan-indonesia-ribuan-siswa-smp-minum-jamu-serentak-1s9I61Lhay0|title=Lestarikan Warisan Indonesia, Ribuan Siswa SMP Minum Jamu Serentak|website=kumparan|language=id-ID|access-date=2025-09-16}}</ref> उनकी सेवा यात्रा द्वीपसमूह के हर कोने तक पहुंची। वह फ्लोरेस और अलोर (एनटीटी) के आंतरिक इलाकों में बच्चों को पढ़ाते हैं, और उन्हें विज्ञान सीखने का एक मजेदार और प्रेरणादायक अनुभव प्रदान करते हैं। उनकी प्रतिबद्धता राष्ट्रीय सीमाओं से भी परे है — वह सरवाक और सबाह ( [[मलेशिया]] ) के साथ-साथ चियांग माई (थाईलैंड) में समुदायों को सशक्त बनाने में सक्रिय रूप से शामिल रही हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.kabarnusantara.co.id/2024/09/promosi-sains-pada-anak-desa-tertinggal.html|title=Promosi Sains pada Anak Desa Tertinggal Melalui Mini Laboratorium dan Eksperimen Interaktif|access-date=2025-09-16}}</ref> अपने काम के माध्यम से श्री फात्मावती ने दिखाया है कि ज्ञान केवल अकादमिक क्षेत्र तक ही सीमित नहीं है बल्कि यह पीढ़ियों और देशों में नवाचार, स्थानीय ज्ञान और सामुदायिक सशक्तिकरण के बीच एक सेतु का काम कर सकता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.detik.com/edu/edutainment/d-7274860/ilmuwan-perempuan-madura-gaet-penghargaan-prestisius-di-jerman-kembangkan-jamu|title=Ilmuwan Perempuan Madura Gaet Penghargaan Prestisius di Jerman, Kembangkan Jamu|last=pal|website=detikedu|language=id-ID|access-date=2025-09-16}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[समीरा मूसा]] - मिस्र की परमाणु वैज्ञानिक * [[अस्महान अलवाफी]]- मोरक्को की वैज्ञानिक जो 20 सबसे प्रभावशाली महिलाओं में से एक भी थी * [[राणा दजानी]] - जॉर्डन की आणविक जीवविज्ञानी == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:महिला वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:इंडोनेशिया के लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.its.ac.id/kimia/lecturer-and-staff-lecture-sri-fatmawati-m-sc-ph-d/ आईटीएस में प्रोफाइल] * [https://globalyoungacademy.net/sfatmawati/ ग्लोबल यंग एकेडमी में प्रोफाइल] * [https://twas.org/directory/fatmawati-sri विश्व विज्ञान अकादमी में प्रोफाइल] * [https://owsd.net/member/fatmawati-sri OWSD पर प्रोफ़ाइल] * [https://ga-online.org/about-ga/awards/dr-willmar-schwabe-award/ डॉ. विलमर श्वाबे पुरस्कार पर प्रोफ़ाइल] * [https://falling-walls.com/foundation/people/sri-fatmawati द फॉलिंग वॉल्स पर प्रोफाइल] [[श्रेणी:इस्लाम और विज्ञान]] [[श्रेणी:इस्लाम और महिलाएँ]] [[श्रेणी:21वीं सदी के मुसलमान]] [[श्रेणी:हिजाब]] edol9swnl6pe9y89euk6qrygqnz6qev सदस्य:विक्रम प्रताप/test.js 2 1620339 6632027 2026-10-22T12:52:35Z विक्रम प्रताप 911487 Test 6632027 javascript text/javascript /** * हिन्दी विकिपीडिया चर्चा समापन एवं पुरालेखण उपकरण (Discussion Archiver User Script) * लेखक: सदस्य:विक्रम प्रताप * रिपॉजिटरी: https://github.com/vikrampratap-wiki/Discussion-arcriever-tool * वेब उपकरण: https://vikrampratap-wiki.github.io/Discussion-arcriever-tool/ */ (function () { 'use strict'; mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.api', 'mediawiki.user']).then(function () { var pageName = mw.config.get('wgPageName'); var userName = mw.config.get('wgUserName'); // केवल तभी सक्रिय करें जब सदस्य अपने विकिपीडिया खाते में लॉगिन हो if (!userName) { return; } // सुरक्षित टाइम-स्टैम्प्ड सत्र टोकन (Cryptographic Session Handshake) var ts = Date.now(); var tokenPayload = userName + ':' + ts; var authToken = btoa(unescape(encodeURIComponent(tokenPayload))); var toolBaseUrl = 'https://vikrampratap-wiki.github.io/Discussion-arcriever-tool/'; var toolUrl = toolBaseUrl + '?page=' + encodeURIComponent(pageName || 'विकिपीडिया:चौपाल') + '&user=' + encodeURIComponent(userName) + '&token=' + encodeURIComponent(authToken) + '&ts=' + ts; // 1. प्राथमिक: पृष्ठ के मुख्य शीर्षक (#firstHeading) के बगल में स्पष्ट बटन function addHeadingButton() { var $heading = $('#firstHeading'); if ($heading.length && !$('#firstheading-da-btn').length) { var $btn = $('<a>') .attr('id', 'firstheading-da-btn') .attr('href', toolUrl) .attr('target', '_blank') .attr('title', 'इस पृष्ठ की चर्चाओं को समाप्त या पुरालेख में स्थानांतरित करें') .text('📚 चर्चा समापन') .css({ 'font-size': '13px', 'font-weight': '600', 'margin-left': '12px', 'vertical-align': 'middle', 'padding': '3px 10px', 'background-color': '#f8f9fa', 'color': '#202122', 'border': '1px solid #a2a9b1', 'border-radius': '4px', 'text-decoration': 'none', 'display': 'inline-block' }) .hover( function () { $(this).css({ 'background-color': '#eaf3ff', 'color': '#36c', 'border-color': '#36c' }); }, function () { $(this).css({ 'background-color': '#f8f9fa', 'color': '#202122', 'border-color': '#a2a9b1' }); } ); $heading.append($btn); } } $(addHeadingButton); // 2. मानक शीर्ष टैब (p-views / p-cactions 'अधिक' मेनू) var topTab = mw.util.addPortletLink( 'p-views', toolUrl, '📚 चर्चा समापन', 'ca-discussion-archiver', 'इस पृष्ठ की चर्चाओं को समाप्त या पुरालेख में स्थानांतरित करें' ); var moreTab = mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', toolUrl, '📚 चर्चा समापन उपकरण', 'ca-discussion-archiver-more', 'इस पृष्ठ की चर्चाओं को समाप्त या पुरालेख में स्थानांतरित करें' ); if (topTab) $(topTab).find('a').attr('target', '_blank'); if (moreTab) $(moreTab).find('a').attr('target', '_blank'); // 3. साइडबार के 'उपकरण' (Tools / p-tb) मेनू में var sideLink = mw.util.addPortletLink( 'p-tb', toolUrl, '📚 चर्चा समापन व पुरालेखण', 't-discussion-archiver', 'इस पृष्ठ की चर्चाओं को समाप्त या पुरालेख में स्थानांतरित करें' ); if (sideLink) $(sideLink).find('a').attr('target', '_blank'); console.log('✅ चर्चा समापन उपकरण सफलतापूर्वक सक्रिय। सदस्य:', userName); }).catch(function (err) { console.error('DiscussionArchiver.js लोड करने में त्रुटि:', err); }); })(); mlxdlo9i47bm06ijls5zq5op09cn6eu 6632030 6632027 2026-10-22T13:03:28Z विक्रम प्रताप 911487 खाली किया 6632030 javascript text/javascript phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 गणपति देव 0 1620341 6632048 2026-10-22T15:55:41Z Mundhalia746 934684 Creating गणपति देव 6632048 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = गणपति देव | title = | image = [[File:Warangal_fort.jpg|200px| ]] | image_size = | alt = | caption = | succession =वारंगल के काकतीय शासक | moretext = | reign = 1199 से 1261 | coronation = | predecessor = [[महादेव (काकतीय वंश)।महादेव]] | successor = [[रुद्रमा देवी]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[काकतीय वंश]] |spouse = | father = | mother = | religion = }} '''गणपति देव ''' गणपति-देव दक्षिण भारत के काकतीय राजवंश के सबसे लंबे समय तक शासन करने वाले सम्राट थे। उन्होंने युद्ध या कूटनीति के माध्यम से वर्तमान आंध्र प्रदेश और तेलंगाना के अधिकांश तेलुगु-भाषी क्षेत्र को काकतीय प्रभाव के अधीन ला दिया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/the-kakatiyas-and-their-times|title=The Kakatiyas And Their Times|last=P.V. Parabrahma Sastry|date=1975}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:काकतीय वंश के शासक]] [[श्रेणी:तेलुगु क्षेत्र के शासक ]] 4996zyqfakyki7b41r8pgum8gb8bjt1 6632059 6632048 2026-10-22T16:09:43Z Mundhalia746 934684 6632059 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = गणपति देव | title = | image = [[File:Warangal_fort.jpg|200px| ]] | image_size = | alt = | caption = | succession =वारंगल के काकतीय शासक | moretext = | reign = 1199 से 1261 | coronation = | predecessor = [[महादेव (काकतीय वंश)|महादेव]] | successor = [[रुद्रमा देवी]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[काकतीय वंश]] |spouse = | father = | mother = | religion = }} '''गणपति देव ''' गणपति-देव दक्षिण भारत के काकतीय राजवंश के सबसे लंबे समय तक शासन करने वाले सम्राट थे। उन्होंने युद्ध या कूटनीति के माध्यम से वर्तमान आंध्र प्रदेश और तेलंगाना के अधिकांश तेलुगु-भाषी क्षेत्र को काकतीय प्रभाव के अधीन ला दिया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/the-kakatiyas-and-their-times|title=The Kakatiyas And Their Times|last=P.V. Parabrahma Sastry|date=1975}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:काकतीय वंश के शासक]] [[श्रेणी:तेलुगु क्षेत्र के शासक ]] fowmo7q8ga1dx4bw4c5dzu2reb9xi6z श्रेणी:काकतीय वंश के शासक 14 1620342 6632049 2026-10-22T15:57:16Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: [[तेलुगु क्षेत्र के शासक]] 6632049 wikitext text/x-wiki [[तेलुगु क्षेत्र के शासक]] enoufnjfi7vuamur03ciz9ruvxywahd 6632058 6632049 2026-10-22T16:06:49Z Mundhalia746 934684 6632058 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:तेलुगु क्षेत्र के शासक]] hk4ny4q7pfm2msasbo4su9xfx86tfjc तेलुगु क्षेत्र के शासक 0 1620343 6632051 2026-10-22T15:58:14Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: [[श्रेणी:भारतीय शासक]] 6632051 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय शासक]] ho26ujz24g8bky9lvnkylgs3j9ex74y श्रेणी:तेलुगु क्षेत्र के शासक 14 1620344 6632052 2026-10-22T16:00:19Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: [[श्रेणी:भारतीय शासक]] 6632052 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय शासक]] ho26ujz24g8bky9lvnkylgs3j9ex74y वार्ता:संयम लोढ़ा 1 1620347 6632080 2026-10-22T20:38:50Z Dsrprj 780832 /* */ वार्ता 6632080 wikitext text/x-wiki {{वार्ता}} rx4y4d1zqqpgtxe9j5l0nrs92zf5d03 २०२६ भोट भूकम्प 0 1620349 6632102 2026-10-23T03:27:02Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1381529317|2026 Tibet earthquake]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6632102 wikitext text/x-wiki [[२२ अक्तूबर]] [[२०२६]] को २२:३३:३९ [[चीन मानक समय]] पर आघूर्ण-परिमाण ७.० का भूकम्प दक्षिण-पश्चिमी चीन के [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र|भोट स्वायत्त प्रदेश]] के भाग [[नगचु विभाग|नगचु]] के उत्तरी भाग में आया। न्यूनतम १६ व्यक्ति मृत तथा ५४ अन्य घायल हुए। यह २०२५ भोट भूकम्प के पश्चात सर्वाधिक विनाशकारी है। == विवर्तनिक विन्यास == [[तिब्बत का पठार|भोट पठार]] [[भारतीय प्लेट|भारतीय विवर्तनिक पटल]] तथा [[यूरेशियाई प्लेट|यूरेशियाई पटल]] के संघट्ट से उत्पन्न भूपर्पटी-स्थूलन के कारण अपनी उच्च ऊँचाई प्राप्त करता है, जिससे [[हिमालय]] की रचना होती है।<ref>{{Cite journal|last=Madden-Nadeau|first=Amber|date=2014|title=Overview of the geology of the Himalayas|url=https://www.geolsoc.org.uk/~/media/shared/documents/Events/Past%20Meeting%20Resources/Himalaya%2014%20Geology%20of%20the%20Himalayas.pdf|journal=Geology for Global Development|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125141500/https://www.geolsoc.org.uk/~/media/shared/documents/Events/Past%20Meeting%20Resources/Himalaya%2014%20Geology%20of%20the%20Himalayas.pdf|archive-date=25 November 2023|access-date=7 January 2025|url-status=live}}</ref> पठार के भीतर भ्रंशन पार्श्व-सर्पण तथा लम्बवत् भ्रंश-प्रक्रियाओं से संबद्ध है। पठार पूर्व-पश्चिम दिशा में विस्तृत है; उत्तर-दक्षिण प्रवृत्त गर्तभूमियाँ, पार्श्व-सर्पण भ्रंशन तथा वैश्विक स्थिति-निर्धारण तंत्र के आँकड़े इसके प्रमाण हैं।<ref name="Elliott10">{{cite journal|last1=Elliott|first1=J. R.|last2=Walters|first2=R. J.|last3=England|first3=P. C.|last4=Jackson|first4=J. A.|last5=Li|first5=Z.|last6=Parsons|first6=B.|date=2010|title=Extension on the Tibetan plateau: recent normal faulting measured by InSAR and body wave seismology|journal=Geophysical Journal International|volume=183|issue=2|pages=503–535|bibcode=2010GeoJI.183..503E|doi=10.1111/j.1365-246X.2010.04754.x|doi-access=free}}</ref> उत्तरी क्षेत्र में पार्श्व-सर्पण भ्रंशन विवर्तनिकी की प्रमुख शैली है; दक्षिण में प्रमुख विवर्तनिक क्षेत्र उत्तर-दक्षिण प्रवृत्त लम्बवत् भ्रंशों पर पूर्व-पश्चिम विस्तरण है।<ref name="Craig12">{{cite journal|last1=Craig|first1=Timothy J.|last2=Copley|first2=Alex|last3=Jackson|first3=James|date=2012|title=Thermal and tectonic consequences of India underthrusting Tibet|url=https://eprints.whiterose.ac.uk/92646/1/Manuscript_As_Accepted.pdf|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=353-354|pages=231–239|bibcode=2012E&PSL.353..231C|doi=10.1016/j.epsl.2012.07.010|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108002245/https://eprints.whiterose.ac.uk/92646/1/Manuscript_As_Accepted.pdf|archive-date=8 January 2025|access-date=8 January 2025|url-status=live}}</ref> दक्षिणी भोट में १९७० के दशक के अन्त तथा १९८० के दशक के प्रारम्भ में उपग्रह-चित्रण का प्रयोग करते हुए उत्तर-दक्षिण प्रवृत्त सात भ्रंश-घाटियाँ तथा लम्बवत् भ्रंश पहली बार खोजे गए। उनका निर्माण लगभग ४० से ८० लाख वर्ष पूर्व विस्तरण घटित होने पर आरम्भ हुआ।<ref name="Wu11">{{cite journal|last1=Wu|first1=Zhong-hai|last2=Ye|first2=Pei-sheng|last3=Barosh|first3=Patrick J.|last4=Wu|first4=Zhen-han|date=2011|title=The October 6, 2008 Mw 6.3 magnitude Damxung earthquake, Yadong-Gulu rift, Tibet, and implications for present-day crustal deformation within Tibet|journal=Journal of Asian Earth Sciences|volume=40|issue=4|pages=943–957|bibcode=2011JAESc..40..943W|doi=10.1016/j.jseaes.2010.05.003}}</ref> == भूकम्प == [[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] तथा चीन भूकम्प जाल केन्द्र दोनों ने परिमाण ७.० सूचित किया।<ref>{{cite news|url=https://global.hk01.com/%E5%8D%B3%E6%97%B6%E4%B8%AD%E5%9B%BD/60402670/%E8%A5%BF%E8%97%8F%E9%82%A3%E6%9B%B2%E5%B7%B4%E9%9D%92%E5%8E%BF%E5%8F%91%E7%94%9F7%E7%BA%A7%E5%9C%B0%E9%9C%87-%E9%9C%87%E6%BA%90%E6%B7%B1%E5%BA%A610%E5%85%AC%E9%87%8C|title=西藏那曲巴青县发生7级地震 震源深度10公里|date=22 October 2026|work=[[HK01]]|access-date=22 October 2026|language=zh}}</ref> भूकम्प का अधिकेन्द्र नगचु नगर के अन्तर्गत बाचेन जनपद में, छिंगहाई प्रदेश की सीमा के निकट स्थित था।<ref name="anss">{{cite anss|M 7.0 - 183 km ENE of Nagqu, China|2026|us6000u43g}}</ref> यह पूर्वोत्तर अथवा उत्तर-उत्तर-पश्चिम प्रवृत्त लम्बवत् भ्रंश पर क्रमशः दक्षिण-पूर्व अथवा पश्चिम-दक्षिण-पश्चिम की ओर नति वाले संचलन से उत्पन्न हुआ। संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण ने तत्संगत परिमाण हेतु भ्रंश-विदरण का आकार लगभग ५० गुणा २० किलोमीटर (३१ गुणा १२ मील) अनुमानित किया। लम्बवत्-भ्रंशन उत्स भोट पठार के भीतर गुरुत्व के कारण चल रहे पूर्व-पश्चिम विस्तरण से संगत है।<ref name="anss2">{{cite anss|M 7.0 - 183 km ENE of Nagqu, China|2026|us6000u43g}}</ref> == हानि == भूकम्प तुलनात्मक रूप से अल्पजनसंख्या वाले क्षेत्र में आया, जहाँ औसत ऊँचाई लगभग ४,८०० मीटर (१५,७०० फुट) है।<ref>{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/asia/powerful-tibet-earthquake-kills-18-people-and-injures-32-others|title=Powerful Tibet earthquake kills 18 people and injures 32 others|date=23 October 2026|access-date=23 October 2026|publisher=The Straits Times|agency=Bloomberg}}</ref> बाचेन जनपद में १६ मृत्यु सूचित हुईं तथा ५४ अन्य घायल हुए, जिनमें ११ गम्भीर थे।<ref>{{cite news|url=https://www.163.com/dy/article/L9T6OT4C05198CJN.html|title=西藏那曲市巴青县7.0级地震已致18人遇难|date=22 October 2026|work=[[NetEase]]|access-date=22 October 2026|language=zh}}</ref> जनपद में न्यूनतम ३३९ आवास ध्वस्त हुए तथा २० पशुशालाएँ क्षतिग्रस्त हुईं।<ref>{{cite news|url=https://news.china.com/socialgd/10000169/20261023/49812774.html|title=西藏地震已致16人遇难54人受伤救援力量紧急驰援|date=22 October 2026|work=china.com|access-date=22 October 2026|language=zh}}</ref> मारु प्रशासनिक-खण्ड में भवन-ध्वंस, भू-विदर तथा भित्ति-क्षति सूचित हुई।<ref>{{Cite news|url=https://www.news.cn/20261023/c61bb6628dd744328b5e539fd30c98e3/c.html|title=西藏那曲市巴青县地震已造成16人遇难|date=2026-10-22|access-date=2026-10-22|publisher=[[Xinhua News Agency]]|language=zh}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tkww.hk/a/202610/23/AP6adaac6ee4b03b525f950414.html|title=(不斷更新)西藏那曲地震|已致16人遇難54人受傷 錄餘震413次最大4.3級|date=2026-10-23|access-date=2026-10-22|publisher=[[:zh:香港大公文匯傳媒集團]]|language=zh}}</ref> शिलापात से एक वाहन तथा रक्षा-पट्टियाँ क्षतिग्रस्त हुईं और राष्ट्रीय राजमार्ग ३१७ का एक भाग अवरुद्ध हुआ।<ref>{{cite news|url=https://www.163.com/v/video/VM8V61I4M.html|title=#西藏那曲市巴青县 发生7.0级#地震 ,#玛如乡 地面、房梁出现明显裂缝 #愿平安|date=22 October 2026|work=[[NetEase]]|access-date=22 October 2026|language=zh}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bastillepost.com/hongkong/article/17028826-%E8%A5%BF%E8%97%8F%E9%82%A3%E6%9B%B2%E5%B8%82%E5%B7%B4%E9%9D%92%E7%B8%A37%E7%B4%9A%E6%B7%BA%E5%B1%A4%E5%9C%B0%E9%9C%87-%E6%88%BF%E5%B1%8B%E5%80%92%E5%A1%8C%E6%9A%AB%E7%84%A1%E5%82%B7%E4%BA%A1%E5%A0%B1|title=西藏那曲市巴青縣7級淺層地震 房屋倒塌暫無傷亡報告|date=22 October 2026|work=Bastille Post|access-date=22 October 2026|language=zh}}</ref><ref>{{cite news|url=https://m.sohu.com/a/1091366875_119778?scm=10001.325_13-325_13.0.0-0-0-0-0.5_1334|title=西藏那曲市巴青縣7級淺層地震 房屋倒塌暫無傷亡報告西藏那曲地震亲历者:落石砸坏公路护栏,自己的车子被砸出一个坑|date=22 October 2026|work=[[Sohu]]|access-date=22 October 2026|language=zh}}</ref> == प्रतिक्रिया == आपदा प्रबन्धन मन्त्रालय ने राज्य परिषद् भूकम्प राहत मुख्यालय तथा चीन भूकम्प प्रशासन के नेतृत्व वाले अपने आपदा-प्रतिक्रिया दल को प्रेषित किया।<ref>{{cite news|url=https://news.rthk.hk/rthk/ch/component/k2/1875016-20261023.htm|title=西藏7級地震 災害應急響應提升至三級|date=23 October 2026|access-date=23 October 2026|publisher=RTHK|language=zh|trans-title=The emergency response to the magnitude 7 earthquake in Tibet has been raised to Level III}}</ref> २३ अक्तूबर को ०४:३० बजे नागकु नगरपालिका समिति से राहत-सामग्री प्रभावित क्षेत्र में पहुँची। प्रेषण में पूर्वनिर्मित आवास, पटगृह, संकोचनीय शय्या, प्रावार तथा चूल्हे आदि अन्य वस्तुओं सहित सम्मिलित थे।<ref>{{cite news|url=https://www.zgm.cn/content/6adaa7b4ce43b|title=救灾物资已陆续运抵西藏巴青县地震灾区|date=23 October 2026|access-date=23 October 2026|publisher=Zigong Radio and Television Station|agency=People's Daily|language=zh|trans-title=Relief supplies have been delivered to the earthquake-stricken area of Baqing County, Tibet}}</ref> अन्वेषण तथा उद्धार प्रयास रात्रि-पर्यन्त संचालित किए गए। पश्चिमी सैन्य-क्षेत्रीय आदेशालय ने प्रभावित क्षेत्र पर टोही उड़ानों हेतु मानवरहित वायुयानों का प्रयोग किया। भोट सैन्य क्षेत्र तथा भोट सशस्त्र पुलिस बल से तीन सौ से अधिक सदस्य तथा २० वाहन सक्रिय किए गए। भोट सशस्त्र पुलिस बल ने अपनी क्षेत्रीय चिकित्सा टीम तथा उद्धार वाहन भी सक्रिय किए।<ref>{{cite news|url=https://cn.chinadaily.com.cn/a/202610/23/WS6adab786e4b09a165c79101c.html|title=西藏那曲7.0级地震 西部战区官兵连夜救援|date=23 October 2026|access-date=23 October 2026|publisher=China Daily|agency=China Central Television|language=zh|trans-title=Soldiers from the Western Theater Command conducted overnight rescue operations following a 7.0 magnitude earthquake in Nagqu, Tibet}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:चीन में भूकंप]] [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] sygf5n92vmuhixghkpb70sd5ukxoa6x 6632103 6632102 2026-10-23T03:29:58Z स्वर्ण 883468 6632103 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake | name = २०२६ भोट भूकम्प <br> <small> {{lang|bo|༢༠༢༦ བོད་ས་ཡོམ།}} <br> {{lang|zh-hans|二〇二六年西藏地震}} </small> | image = 2026-10-22 Nagqu, China M7 earthquake shakemap (USGS).jpg | pushpin_map = China Tibet#China | map = | caption = संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण का कम्पन-चित्र | timestamp = 2026-10-22 14:33:39 | isc_event = | anss_url = us6000u43g | local_date = {{Start date|2026|10|22|df=yes}} | local_time = २२:३३:३९ [[चीन मानक समय|चीन मानक समय]] ([[यूटीसी+८]]) | magnitude = {{M|w|link=y}} ७.० | depth = {{cvt|18|km|sp=us}} | duration = | coordinates = {{Coord|32.380|N|93.780|E|display=inline,title}} | type = [[लम्बवत् भ्रंश|लम्बवत्]] | max_intensity = {{MMI|8}} | fault = | areas_affected = [[भोट]], चीन | damage = | pga = | landslide = | foreshocks = | aftershocks = | casualties = १६+ मृत, ५४+ घायल | tsunami = }} [[२२ अक्तूबर]] [[२०२६]] को २२:३३:३९ [[चीन मानक समय]] पर आघूर्ण-परिमाण ७.० का भूकम्प दक्षिण-पश्चिमी चीन के [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र|भोट स्वायत्त प्रदेश]] के भाग [[नगचु विभाग|नगचु]] के उत्तरी भाग में आया। न्यूनतम १६ व्यक्ति मृत तथा ५४ अन्य घायल हुए। यह २०२५ भोट भूकम्प के पश्चात सर्वाधिक विनाशकारी है। == विवर्तनिक विन्यास == [[तिब्बत का पठार|भोट पठार]] [[भारतीय प्लेट|भारतीय विवर्तनिक पटल]] तथा [[यूरेशियाई प्लेट|यूरेशियाई पटल]] के संघट्ट से उत्पन्न भूपर्पटी-स्थूलन के कारण अपनी उच्च ऊँचाई प्राप्त करता है, जिससे [[हिमालय]] की रचना होती है।<ref>{{Cite journal|last=Madden-Nadeau|first=Amber|date=2014|title=Overview of the geology of the Himalayas|url=https://www.geolsoc.org.uk/~/media/shared/documents/Events/Past%20Meeting%20Resources/Himalaya%2014%20Geology%20of%20the%20Himalayas.pdf|journal=Geology for Global Development|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125141500/https://www.geolsoc.org.uk/~/media/shared/documents/Events/Past%20Meeting%20Resources/Himalaya%2014%20Geology%20of%20the%20Himalayas.pdf|archive-date=25 November 2023|access-date=7 January 2025|url-status=live}}</ref> पठार के भीतर भ्रंशन पार्श्व-सर्पण तथा लम्बवत् भ्रंश-प्रक्रियाओं से संबद्ध है। पठार पूर्व-पश्चिम दिशा में विस्तृत है; उत्तर-दक्षिण प्रवृत्त गर्तभूमियाँ, पार्श्व-सर्पण भ्रंशन तथा वैश्विक स्थिति-निर्धारण तंत्र के आँकड़े इसके प्रमाण हैं।<ref name="Elliott10">{{cite journal|last1=Elliott|first1=J. R.|last2=Walters|first2=R. J.|last3=England|first3=P. C.|last4=Jackson|first4=J. A.|last5=Li|first5=Z.|last6=Parsons|first6=B.|date=2010|title=Extension on the Tibetan plateau: recent normal faulting measured by InSAR and body wave seismology|journal=Geophysical Journal International|volume=183|issue=2|pages=503–535|bibcode=2010GeoJI.183..503E|doi=10.1111/j.1365-246X.2010.04754.x|doi-access=free}}</ref> उत्तरी क्षेत्र में पार्श्व-सर्पण भ्रंशन विवर्तनिकी की प्रमुख शैली है; दक्षिण में प्रमुख विवर्तनिक क्षेत्र उत्तर-दक्षिण प्रवृत्त लम्बवत् भ्रंशों पर पूर्व-पश्चिम विस्तरण है।<ref name="Craig12">{{cite journal|last1=Craig|first1=Timothy J.|last2=Copley|first2=Alex|last3=Jackson|first3=James|date=2012|title=Thermal and tectonic consequences of India underthrusting Tibet|url=https://eprints.whiterose.ac.uk/92646/1/Manuscript_As_Accepted.pdf|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=353-354|pages=231–239|bibcode=2012E&PSL.353..231C|doi=10.1016/j.epsl.2012.07.010|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108002245/https://eprints.whiterose.ac.uk/92646/1/Manuscript_As_Accepted.pdf|archive-date=8 January 2025|access-date=8 January 2025|url-status=live}}</ref> दक्षिणी भोट में १९७० के दशक के अन्त तथा १९८० के दशक के प्रारम्भ में उपग्रह-चित्रण का प्रयोग करते हुए उत्तर-दक्षिण प्रवृत्त सात भ्रंश-घाटियाँ तथा लम्बवत् भ्रंश पहली बार खोजे गए। उनका निर्माण लगभग ४० से ८० लाख वर्ष पूर्व विस्तरण घटित होने पर आरम्भ हुआ।<ref name="Wu11">{{cite journal|last1=Wu|first1=Zhong-hai|last2=Ye|first2=Pei-sheng|last3=Barosh|first3=Patrick J.|last4=Wu|first4=Zhen-han|date=2011|title=The October 6, 2008 Mw 6.3 magnitude Damxung earthquake, Yadong-Gulu rift, Tibet, and implications for present-day crustal deformation within Tibet|journal=Journal of Asian Earth Sciences|volume=40|issue=4|pages=943–957|bibcode=2011JAESc..40..943W|doi=10.1016/j.jseaes.2010.05.003}}</ref> == भूकम्प == [[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] तथा चीन भूकम्प जाल केन्द्र दोनों ने परिमाण ७.० सूचित किया।<ref>{{cite news|url=https://global.hk01.com/%E5%8D%B3%E6%97%B6%E4%B8%AD%E5%9B%BD/60402670/%E8%A5%BF%E8%97%8F%E9%82%A3%E6%9B%B2%E5%B7%B4%E9%9D%92%E5%8E%BF%E5%8F%91%E7%94%9F7%E7%BA%A7%E5%9C%B0%E9%9C%87-%E9%9C%87%E6%BA%90%E6%B7%B1%E5%BA%A610%E5%85%AC%E9%87%8C|title=西藏那曲巴青县发生7级地震 震源深度10公里|date=22 October 2026|work=[[HK01]]|access-date=22 October 2026|language=zh}}</ref> भूकम्प का अधिकेन्द्र नगचु नगर के अन्तर्गत बाचेन जनपद में, छिंगहाई प्रदेश की सीमा के निकट स्थित था।<ref name="anss">{{cite anss|M 7.0 - 183 km ENE of Nagqu, China|2026|us6000u43g}}</ref> यह पूर्वोत्तर अथवा उत्तर-उत्तर-पश्चिम प्रवृत्त लम्बवत् भ्रंश पर क्रमशः दक्षिण-पूर्व अथवा पश्चिम-दक्षिण-पश्चिम की ओर नति वाले संचलन से उत्पन्न हुआ। संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण ने तत्संगत परिमाण हेतु भ्रंश-विदरण का आकार लगभग ५० गुणा २० किलोमीटर (३१ गुणा १२ मील) अनुमानित किया। लम्बवत्-भ्रंशन उत्स भोट पठार के भीतर गुरुत्व के कारण चल रहे पूर्व-पश्चिम विस्तरण से संगत है।<ref name="anss2">{{cite anss|M 7.0 - 183 km ENE of Nagqu, China|2026|us6000u43g}}</ref> == हानि == भूकम्प तुलनात्मक रूप से अल्पजनसंख्या वाले क्षेत्र में आया, जहाँ औसत ऊँचाई लगभग ४,८०० मीटर (१५,७०० फुट) है।<ref>{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/asia/powerful-tibet-earthquake-kills-18-people-and-injures-32-others|title=Powerful Tibet earthquake kills 18 people and injures 32 others|date=23 October 2026|access-date=23 October 2026|publisher=The Straits Times|agency=Bloomberg}}</ref> बाचेन जनपद में १६ मृत्यु सूचित हुईं तथा ५४ अन्य घायल हुए, जिनमें ११ गम्भीर थे।<ref>{{cite news|url=https://www.163.com/dy/article/L9T6OT4C05198CJN.html|title=西藏那曲市巴青县7.0级地震已致18人遇难|date=22 October 2026|work=[[NetEase]]|access-date=22 October 2026|language=zh}}</ref> जनपद में न्यूनतम ३३९ आवास ध्वस्त हुए तथा २० पशुशालाएँ क्षतिग्रस्त हुईं।<ref>{{cite news|url=https://news.china.com/socialgd/10000169/20261023/49812774.html|title=西藏地震已致16人遇难54人受伤救援力量紧急驰援|date=22 October 2026|work=china.com|access-date=22 October 2026|language=zh}}</ref> मारु प्रशासनिक-खण्ड में भवन-ध्वंस, भू-विदर तथा भित्ति-क्षति सूचित हुई।<ref>{{Cite news|url=https://www.news.cn/20261023/c61bb6628dd744328b5e539fd30c98e3/c.html|title=西藏那曲市巴青县地震已造成16人遇难|date=2026-10-22|access-date=2026-10-22|publisher=[[Xinhua News Agency]]|language=zh}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tkww.hk/a/202610/23/AP6adaac6ee4b03b525f950414.html|title=(不斷更新)西藏那曲地震|已致16人遇難54人受傷 錄餘震413次最大4.3級|date=2026-10-23|access-date=2026-10-22|publisher=[[:zh:香港大公文匯傳媒集團]]|language=zh}}</ref> शिलापात से एक वाहन तथा रक्षा-पट्टियाँ क्षतिग्रस्त हुईं और राष्ट्रीय राजमार्ग ३१७ का एक भाग अवरुद्ध हुआ।<ref>{{cite news|url=https://www.163.com/v/video/VM8V61I4M.html|title=#西藏那曲市巴青县 发生7.0级#地震 ,#玛如乡 地面、房梁出现明显裂缝 #愿平安|date=22 October 2026|work=[[NetEase]]|access-date=22 October 2026|language=zh}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bastillepost.com/hongkong/article/17028826-%E8%A5%BF%E8%97%8F%E9%82%A3%E6%9B%B2%E5%B8%82%E5%B7%B4%E9%9D%92%E7%B8%A37%E7%B4%9A%E6%B7%BA%E5%B1%A4%E5%9C%B0%E9%9C%87-%E6%88%BF%E5%B1%8B%E5%80%92%E5%A1%8C%E6%9A%AB%E7%84%A1%E5%82%B7%E4%BA%A1%E5%A0%B1|title=西藏那曲市巴青縣7級淺層地震 房屋倒塌暫無傷亡報告|date=22 October 2026|work=Bastille Post|access-date=22 October 2026|language=zh}}</ref><ref>{{cite news|url=https://m.sohu.com/a/1091366875_119778?scm=10001.325_13-325_13.0.0-0-0-0-0.5_1334|title=西藏那曲市巴青縣7級淺層地震 房屋倒塌暫無傷亡報告西藏那曲地震亲历者:落石砸坏公路护栏,自己的车子被砸出一个坑|date=22 October 2026|work=[[Sohu]]|access-date=22 October 2026|language=zh}}</ref> == प्रतिक्रिया == आपदा प्रबन्धन मन्त्रालय ने राज्य परिषद् भूकम्प राहत मुख्यालय तथा चीन भूकम्प प्रशासन के नेतृत्व वाले अपने आपदा-प्रतिक्रिया दल को प्रेषित किया।<ref>{{cite news|url=https://news.rthk.hk/rthk/ch/component/k2/1875016-20261023.htm|title=西藏7級地震 災害應急響應提升至三級|date=23 October 2026|access-date=23 October 2026|publisher=RTHK|language=zh|trans-title=The emergency response to the magnitude 7 earthquake in Tibet has been raised to Level III}}</ref> २३ अक्तूबर को ०४:३० बजे नागकु नगरपालिका समिति से राहत-सामग्री प्रभावित क्षेत्र में पहुँची। प्रेषण में पूर्वनिर्मित आवास, पटगृह, संकोचनीय शय्या, प्रावार तथा चूल्हे आदि अन्य वस्तुओं सहित सम्मिलित थे।<ref>{{cite news|url=https://www.zgm.cn/content/6adaa7b4ce43b|title=救灾物资已陆续运抵西藏巴青县地震灾区|date=23 October 2026|access-date=23 October 2026|publisher=Zigong Radio and Television Station|agency=People's Daily|language=zh|trans-title=Relief supplies have been delivered to the earthquake-stricken area of Baqing County, Tibet}}</ref> अन्वेषण तथा उद्धार प्रयास रात्रि-पर्यन्त संचालित किए गए। पश्चिमी सैन्य-क्षेत्रीय आदेशालय ने प्रभावित क्षेत्र पर टोही उड़ानों हेतु मानवरहित वायुयानों का प्रयोग किया। भोट सैन्य क्षेत्र तथा भोट सशस्त्र पुलिस बल से तीन सौ से अधिक सदस्य तथा २० वाहन सक्रिय किए गए। भोट सशस्त्र पुलिस बल ने अपनी क्षेत्रीय चिकित्सा टीम तथा उद्धार वाहन भी सक्रिय किए।<ref>{{cite news|url=https://cn.chinadaily.com.cn/a/202610/23/WS6adab786e4b09a165c79101c.html|title=西藏那曲7.0级地震 西部战区官兵连夜救援|date=23 October 2026|access-date=23 October 2026|publisher=China Daily|agency=China Central Television|language=zh|trans-title=Soldiers from the Western Theater Command conducted overnight rescue operations following a 7.0 magnitude earthquake in Nagqu, Tibet}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:चीन में भूकंप]] [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] ebqveccklvj359bxby6hdxdwne8djmr २०२५ भोट भूकम्प 0 1620350 6632105 2026-10-23T03:34:43Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1378558527|2025 Tibet earthquake]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6632105 wikitext text/x-wiki ७ जनवरी २०२५ को ०९:०५ [[चीन मानक समय]] ([[यूटीसी+०८:००|समन्वित विश्व समय+८]]) पर आघूर्ण-परिमाण ७.१ का भूकम्प दक्षिण-पश्चिमी [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]] के [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र|भोट स्वायत्त प्रदेश]] के शिगात्से प्रदेश-स्तरीय नगर में स्थित तिङ्ग्री जनपद में आया।<ref name="ANSS2">{{cite anss|M 7.1 - 2025 Southern Tibetan Plateau Earthquake|2025|us6000pi9w}}</ref> उस क्षेत्र में १२६ से ४०० व्यक्ति मृत हुए तथा ३३८ घायल हुए। भूकम्प से [[नेपाल]] में १३ व्यक्ति घायल हुए तथा [[उत्तरी भारत]] में लघु हानि हुई। कम्पन [[दक्षिण एशिया]] में सर्वत्र अनुभूत हुआ। यह मई २०२१ के मादुओ भूकम्प के पश्चात् चीन में सर्वाधिक बृहत् तथा दिसम्बर २०२३ के जिशिशान भूकम्प के पश्चात् न्यूनतमतः सर्वाधिक घातक था।<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/map/?currentFeatureId=us6000nyzk&extent=-22.26876,27.68555&extent=43.26121,132.45117&range=search&listOnlyShown=true&baseLayer=satellite&timeZone=utc&search=%7B%22name%22:%22Search%20Results%22,%22params%22:%7B%22starttime%22:%221000-01-01%2000:00:00%22,%22endtime%22:%222025-01-09%2023:59:59%22,%22minmagnitude%22:5.9,%22orderby%22:%22time%22%7D%7D|title=Search Earthquake Catalog|publisher=U.S. Geological Survey|access-date=8 January 2025}}</ref><ref name="Kua1">{{cite news|url=https://www.barrons.com/news/quake-in-china-s-tibet-kills-32-with-tremors-felt-in-nepal-india-64de145a|title=Quake In China's Tibet Kills 32 With Tremors Felt In Nepal, India|last1=Kua|first1=Isabel|date=7 January 2025|work=[[Barron's]]|access-date=7 January 2025|publisher=Barron's|agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref> यह लम्बवत् भ्रंशन से उत्पन्न हुआ तथा महाद्वीपीय भूपर्पटी के भीतर १० किलोमीटर (६.२ मील) गभीरता पर उद्भूत हुआ।<ref name="ANSS">{{cite anss|M 7.1 - 2025 Southern Tibetan Plateau Earthquake|2025|us6000pi9w}}</ref> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:नेपाल में भूकम्प]] [[श्रेणी:भारत में भूकम्प]] [[श्रेणी:चीन में भूकंप]] [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] om0t9ak04f0w84o703hbza8vc601xaf 6632106 6632105 2026-10-23T03:36:34Z स्वर्ण 883468 6632106 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake | name = २०२५ भोट भूकम्प | image = 2025 Tibet earthquake aftermath.png | pushpin_map = China | map = | caption = [[तिङ्ग्री जनपद]] में ध्वस्त तथा क्षतिग्रस्त आवास | timestamp = २०२५-०१-०७ ०१:०५:१६ | isc_event = ६४२७०२६२७ | anss_url = us6000pi9w | local_date = {{Start date|2025|01|07|df=yes}} | local_time = ०९:०५ [[चीन मानक समय|चीन मानक समय]] ([[यूटीसी+८]]) | magnitude = {{M|w|link=y}} ७.१<br>{{M|s|link=y}} ६.८ | depth = {{cvt|10.0|km|sp=us}} | duration = २४ सेकण्ड | coordinates = {{Coord|२८.६३९|उ|८७.३६१|पू|display=inline,title}} | type = [[भ्रंश (भूविज्ञान)#नति-सर्पण भ्रंश|लम्बवत्]] | max_intensity = {{CSIS|९|MMI|९}} | fault = | areas_affected = [[दक्षिण-पश्चिमी चीन]], नेपाल तथा [[उत्तरी भारत|उत्तरी भारत]] | damage = | pga = ०.४१९ ''[[अधिकतम भू-त्वरण|g]]'' | landslide = | foreshocks = {{M|b|४.२}}<ref>{{cite anss|परिमाण ४.२ - दक्षिणी भोट पठार|२०२५|us6000pi9m}}</ref> | aftershocks = ३,६१४ अभिलिखित<br>सर्वाधिक बलवान्: {{M|ww|५.५}}<ref>{{cite anss|परिमाण ५.५ - रिकाज़े, चीन के १२६ किलोमीटर पश्चिम|२०२५|us7000pyq7}}</ref> | casualties = * १२६ मृत्यु {{small|([[चीन सरकार|चीन सरकार]])}} * १३४–४०० मृत्यु {{small|(भोट स्रोत)}} * ३५१ घायल }} ७ जनवरी २०२५ को ०९:०५ [[चीन मानक समय]] ([[यूटीसी+०८:००|समन्वित विश्व समय+८]]) पर आघूर्ण-परिमाण ७.१ का भूकम्प दक्षिण-पश्चिमी [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]] के [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र|भोट स्वायत्त प्रदेश]] के शिगात्से प्रदेश-स्तरीय नगर में स्थित तिङ्ग्री जनपद में आया।<ref name="ANSS2">{{cite anss|M 7.1 - 2025 Southern Tibetan Plateau Earthquake|2025|us6000pi9w}}</ref> उस क्षेत्र में १२६ से ४०० व्यक्ति मृत हुए तथा ३३८ घायल हुए। भूकम्प से [[नेपाल]] में १३ व्यक्ति घायल हुए तथा [[उत्तरी भारत]] में लघु हानि हुई। कम्पन [[दक्षिण एशिया]] में सर्वत्र अनुभूत हुआ। यह मई २०२१ के मादुओ भूकम्प के पश्चात् चीन में सर्वाधिक बृहत् तथा दिसम्बर २०२३ के जिशिशान भूकम्प के पश्चात् न्यूनतमतः सर्वाधिक घातक था।<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/map/?currentFeatureId=us6000nyzk&extent=-22.26876,27.68555&extent=43.26121,132.45117&range=search&listOnlyShown=true&baseLayer=satellite&timeZone=utc&search=%7B%22name%22:%22Search%20Results%22,%22params%22:%7B%22starttime%22:%221000-01-01%2000:00:00%22,%22endtime%22:%222025-01-09%2023:59:59%22,%22minmagnitude%22:5.9,%22orderby%22:%22time%22%7D%7D|title=Search Earthquake Catalog|publisher=U.S. Geological Survey|access-date=8 January 2025}}</ref><ref name="Kua1">{{cite news|url=https://www.barrons.com/news/quake-in-china-s-tibet-kills-32-with-tremors-felt-in-nepal-india-64de145a|title=Quake In China's Tibet Kills 32 With Tremors Felt In Nepal, India|last1=Kua|first1=Isabel|date=7 January 2025|work=[[Barron's]]|access-date=7 January 2025|publisher=Barron's|agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref> यह लम्बवत् भ्रंशन से उत्पन्न हुआ तथा महाद्वीपीय भूपर्पटी के भीतर १० किलोमीटर (६.२ मील) गभीरता पर उद्भूत हुआ।<ref name="ANSS">{{cite anss|M 7.1 - 2025 Southern Tibetan Plateau Earthquake|2025|us6000pi9w}}</ref> == सन्दर्भ == <references/> {{stub}} [[श्रेणी:नेपाल में भूकम्प]] [[श्रेणी:भारत में भूकम्प]] [[श्रेणी:चीन में भूकंप]] [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] bzpmw36omr0rxnm4wwwr4gxwji5wo1d साँचा:Cite ANSS Comprehensive Earthquake Catalog 10 1620351 6632107 2026-10-23T03:37:14Z स्वर्ण 883468 नया पृष्ठ: <includeonly>{{#invoke:String|replace|source= <!-- cite_anss 2018-05-09 1* 2* 3* 4 place, year, url, title, access-date, mode [swapped title and url] * required. -- Based on 'cite encyclopedia', considering databases as 'edited collections'. 2019-09-08 Changed 'work=' to 'title=', as cite_encyclopedia now requires 'title='. --> <!-- Echo inputs --> {{#if: {{{debug|}}} | {{cyan|&#91; {{{1|*}}}/{{{2|*}}}/{{{3|*}}} <!-- Required --> {{#if:... 6632107 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:String|replace|source= <!-- cite_anss 2018-05-09 1* 2* 3* 4 place, year, url, title, access-date, mode [swapped title and url] * required. -- Based on 'cite encyclopedia', considering databases as 'edited collections'. 2019-09-08 Changed 'work=' to 'title=', as cite_encyclopedia now requires 'title='. --> <!-- Echo inputs --> {{#if: {{{debug|}}} | {{cyan|&#91; {{{1|*}}}/{{{2|*}}}/{{{3|*}}} <!-- Required --> {{#if: {{{4|}}} |/{{{4}}}}} <!-- Optional --> {{#if: {{{title|}}} |/title{{=}}{{{title}}} }} {{#if: {{{url|}}} |/url{{=}}{{{url}}} }} {{#if: {{{access-date|{{{accessdate|}}}}}} |/access-date{{=}}{{{access-date|{{{accessdate|}}} }}} }} {{#if: {{{mode|}}} |/mode{{=}}{{{mode}}} }} /#CITEREFANSS:{{trim|{{{1|}}}}}{{trim|{{{2|}}}}}# &#93;&#32;&#32;}} }} {{#if: {{{4|0}}} <!-- At least four parameters required. --> | <!-- Found required parameters. --> {{#invoke:Cite|encyclopedia |ref=CITEREFANSS:{{trim|{{{1}}}}}{{trim|{{{2}}}}} |chapter-url= {{#ifeq: http | {{str left|{{{url|{{trim|{{{3}}} }} }}}|4}} | {{{url|{{{3}}} }}} <!-- Presumably a complete eventpage url --> | https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/{{{url|{{trim|{{{3}}} }} }}} }} <!-- and presumably the combination is a legitimate eventpage url. --> |chapter= {{#if: {{{title|}}} | {{{title}}} | {{#if: {{{4|}}} | {{{1}}} {{{2}}}: {{{4}}} <!-- Changed to match short-anss display --> | {{{1}}} {{{2}}} <!-- default --> }} }} |author=[[Advanced National Seismic System|ANSS]] |title=Comprehensive Catalog |publisher=U.S. Geological Survey |mode={{{mode|}}} |access-date={{{access-date|{{{accessdate|{{{5|}}} }}} }}} }} {{Main other|[[Category:Articles using Cite_anss]]}} |<!-- if: some required parameter not found --> {{red|&#91;[[:Template:Cite_anss]] missing a required parameter.&#93;}} {{Main other|[[Category:Articles using Cite_anss with an error]]}} }}<!-- end if --> | |}}<!-- end replace --></includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 0vcw5kkx8ttknxywk29mm8edcb4twvk साँचा:Cite anss 10 1620352 6632108 2026-10-23T03:37:53Z स्वर्ण 883468 [[साँचा:Cite ANSS Comprehensive Earthquake Catalog]] को अनुप्रेषित 6632108 wikitext text/x-wiki #redirect [[साँचा:Cite ANSS Comprehensive Earthquake Catalog]] 6jirnufd37p90jtyqopykqzf4w1eib8 मॉड्यूल:Cite 828 1620353 6632109 2026-10-23T03:39:03Z स्वर्ण 883468 नया पृष्ठ: require ('strict'); local cfg = mw.loadData ('Module:Cite/config'); --[[--------------------------< S U B S T I T U T E >---------------------------------------------------------- Substitutes $1, $2, etc in <message> with data from <data_t>. Returns plain-text substituted string when <data_t> not nil; returns <message> else. ]] local function substitute (message, data_t) return data_t and mw.message.newRawMessage (message, data_t):plain() or message; end... 6632109 Scribunto text/plain require ('strict'); local cfg = mw.loadData ('Module:Cite/config'); --[[--------------------------< S U B S T I T U T E >---------------------------------------------------------- Substitutes $1, $2, etc in <message> with data from <data_t>. Returns plain-text substituted string when <data_t> not nil; returns <message> else. ]] local function substitute (message, data_t) return data_t and mw.message.newRawMessage (message, data_t):plain() or message; end --[[--------------------------< M A K E _ E R R O R _ M S G >-------------------------------------------------- Assembles an error message from module name, message text, help link, and error category. ]] local function make_error_msg (frame, msg) local module_name = frame:getTitle(); -- get the module name for prefix and help-link label local namespace = mw.title.getCurrentTitle().namespace; -- used for categorization local category_link = (0 == namespace) and substitute ('[[Category:$1]]', {cfg.settings_t.err_category}) or ''; return substitute ('<span style="color:#d33">Error: &#x7B;{[[$1|#invoke:$2]]}}: $3 ([[:$4|$5]])</span>$6', { module_name, -- the module name with namespace module_name:gsub ('Module:', ''), -- the module name without namespace msg, -- the error message cfg.settings_t.help_text_link, -- help wikilink to text at help page cfg.settings_t.help, -- help wikilink display text category_link -- link to error category (for main namespace errors only) }) end --[[--------------------------< C I T E >--------------------------------------------------------------------- Function to call Module:Citation/CS1/sandbox with appropriate parameters. For use when an article exceeds the post-expand include size limit. {{#invoke:cite|book|title=Title}} ]] local function cite (frame, template) local args_t = require ('Module:Arguments').getArgs (frame, {frameOnly=true}); template = template:lower(); -- lowercase for table indexes if not cfg.known_templates_t[template] then -- do we recognize this template name? return make_error_msg (frame, substitute (cfg.settings_t.unknown_name, {template})); -- nope; abandon with error message end local config_t = {['CitationClass'] = cfg.citation_classes_t[template] or template}; -- set CitationClass value return require ('Module:Citation/CS1')._citation (nil, args_t, config_t); -- go render the citation end --[[--------------------------< E X P O R T S >--------------------------------------------------------------- ]] return setmetatable({}, {__index = -- returns an empty TABLE whose metatable has the __index set so that, for any given KEY, it returns function(_, template) -- this anonymous function called as function(TABLE, KEY) return function (frame) return cite (frame, template) end; -- which in turn returns a function that calls cite() with the KEY name end }) l6pdikgzfwcsvgn3rrywpr0ynosxu31 मॉड्यूल:Cite/config 828 1620354 6632110 2026-10-23T03:40:11Z स्वर्ण 883468 नया पृष्ठ: --local cfg = mw.loadData ('Module:Citation/CS1/Configuration'); -- TODO: in future, use this to replace current <known_templates_t> and <citation_classes_t> --[[--------------------------< S E T T I N G S >-------------------------------------------------------------- settings definitions for i18n; translate only the rvalues ]] local settings_t = { err_category = 'CS1 errors: cite module', -- name of category that lists article with Module:Cite e... 6632110 Scribunto text/plain --local cfg = mw.loadData ('Module:Citation/CS1/Configuration'); -- TODO: in future, use this to replace current <known_templates_t> and <citation_classes_t> --[[--------------------------< S E T T I N G S >-------------------------------------------------------------- settings definitions for i18n; translate only the rvalues ]] local settings_t = { err_category = 'CS1 errors: cite module', -- name of category that lists article with Module:Cite errors help = 'help', -- help link display text for error messages help_text_link = 'Help:CS1 errors#module_cite', -- help text for error messages can be found on this page unknown_name = 'unknown template name: $1', -- error message; $1 is lowercase value extracted from invoke function name } --[[--------------------------< K N O W N _ T E M P L A T E S _ T >-------------------------------------------- list of all known cs1|2 templates by their lowercase names. key is lowercase template name ]] --[[ TODO: in future, use this to replace current <known_templates_t> and <citation_classes_t> local known_templates_t = {}; -- list of all known cs1|2 templates by their lowercase names. key is lowercase template name local citation_classes_t = {}; -- list of all known cs1|2 CitationClass values. key is lowercase template name for k, v in pairs (cfg.citation_class_map_t) do local template = v:gsub ('cite ', ''):lower(); -- remove 'cite ' prefix, set template name to lowercase known_templates_t[template] = true; -- add as a known template citation_classes_t[template] = k; -- add to list of citation classes end ]] local known_templates_t = { ['arxiv'] = true, ['av media'] = true, ['av media notes'] = true, ['biorxiv'] = true, ['book'] = true, ['citation'] = true, ['citeseerx'] = true, ['conference'] = true, ['document'] = true, ['encyclopedia'] = true, ['episode'] = true, ['interview'] = true, ['journal'] = true, ['magazine'] = true, ['mailing list'] = true, ['map'] = true, ['medrxiv'] = true, ['news'] = true, ['newsgroup'] = true, ['podcast'] = true, ['press release'] = true, ['report'] = true, ['serial'] = true, ['sign'] = true, ['speech'] = true, ['ssrn'] = true, ['tech report'] = true, ['thesis'] = true, ['web'] = true, } --[[--------------------------< C I T A T I O N _ C L A S S E S _ T >----------------------------------------- |CitationClass= in the cs1|2 templates gets the lowercase template name except for these for which the canonical template name has multiple words (and the oddity that is class="encyclopaedia" – really ought to fix that in Module:Citation/CS1) key is lowercase canonical template name ]] local citation_classes_t = { ['av media'] = 'audio-visual', ['av media notes'] = 'AV-media-notes', ['encyclopedia'] = 'encyclopaedia', ['mailing list'] = 'mailinglist', ['press release'] = 'pressrelease', ['tech report'] = 'techreport', } --[[--------------------------< E X P O R T S >---------------------------------------------------------------- ]] return { citation_classes_t = citation_classes_t, error_messages_t = error_messages_t, known_templates_t = known_templates_t, settings_t = settings_t, } df9m193dc37c4zyqi3bvzrwlpoqnnb8 पीएचपी२शेल 0 1620355 6632111 2026-10-23T03:49:29Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1381533174|PHP2Shell]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6632111 wikitext text/x-wiki   '''पीएचपी२शेल''' ('''PHP2Shell''') [[पीएचपी]] संस्करण ५.४–८.५ में उच्च-प्रभाव वाली दो भेद्यताओं (सीवीई-२०२६-१०९६१८<ref>{{cite web|url=https://www.cve.org/CVERecord?id=CVE-2026-109618|title=CVE-2026-109618|publisher=Mitre}}</ref> तथा सीवीई-२०२६-१०९६१९<ref>{{cite web|url=https://www.cve.org/CVERecord?id=CVE-2026-109619|title=CVE-2026-109619|publisher=Mitre}}</ref>) का युग्म है, जो दूरस्थ कूट-निष्पादन (आरसीई) की अनुमति देती हैं।<ref name="oct20">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1|title=PHP: News Archive - 20 Oct 2026|date=20 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> इनका अस्तित्व २० अक्तूबर २०२६ को सार्वजनिक रूप से घोषित किया गया।<ref name="oct202">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1|title=PHP: News Archive - 20 Oct 2026|date=20 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> अगले दिन संस्करण ८.२, ८.३, ८.४ तथा ८.५ हेतु आपातकालीन संशोधन तथा भेद्यताओं के विवरण जारी किए गए।<ref name="oct21">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> == खोज == पीएचपी के ५.४ (२०१२ में जारी) जितने प्राचीन संस्करण भी इन भेद्यताओं से प्रभावित हैं; स्मृति-सुरक्षा दोषों के विषय में दशकों पूर्व चिन्ता व्यक्त हुई थी, तथापि तत्काल कोई कार्य नहीं किया गया; तब कार्यशील शोषण का विकास सम्भव माना नहीं जाता था।<ref>{{Cite web|url=https://www.php.net/releases/index.php|title=PHP: Releases|website=www.php.net|language=en|access-date=22 October 2026}}</ref> २०२४ में समीक्षा के अन्तर्गत एक पीएचपी मूल विकासकर्ता ने एक भेद्यता के पीछे स्थित स्मृति-अभाव त्रुटि की खोज की, परन्तु दोष कभी नहीं सुधारा गया; विकास दल उसके सुधार-विधि पर सर्वसम्मति तक नहीं पहुँच सका तथा विशिष्ट शोषण अभी खोजा नहीं गया था, अतः उस विषय को प्राथमिकता नहीं दी गई।<ref name="Kan2026">{{cite news|url=https://www.pcmag.com/news/php-flaw-is-so-serious-websites-should-consider-going-offline-nsa-says|title=This Flaw Is So Serious Websites Should Consider Going Offline, NSA Says|last1=Kan|first1=Michael|date=21 October 2026|work=PCMAG|access-date=21 October 2026|language=en}}</ref><ref name="Constantin2026">{{cite news|url=https://thenextweb.com/news/php-foundation-structural-failure-2024-flaw-leak|title=PHP knew about one of the flaws in 2024 but could not agree a fix|last1=Constantin|first1=Ana Maria|date=21 October 2026|work=The Next Web|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thephp.foundation/blog/2026/10/21/todays-php-security-release-and-how-were-strengthening-php-security/|title=Today's PHP Security Release, and How We're Strengthening PHP Security|website=thephp.foundation|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> भेद्यताएँ दो पक्षों द्वारा स्वतन्त्र रूप से खोजी गईं: [[कैलिफ़ोर्निया]]<nowiki/>-स्थित सुरक्षा संस्था कैलिफ के शोधकर्ता रायन ऑस्टिन द्वारा अगस्त २०२६ में ओपनएआई ‘पैच द प्लैनेट’ परियोजना के अन्तर्गत, तथा इस्राइली–अमेरिकी मेघ-सुरक्षा संस्था विज़ द्वारा, जो अल्फाबेट इंक की अनुषंगी तथा गूगल मेघ का भाग है।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2026/09/08/us/politics/calif-ai-worm-wechat-hack.html|title=A Hacking Tool Built With A.I. Can Breach Phones Without a Click|last1=Volz|first1=Dustin|date=8 September 2026|work=The New York Times|access-date=21 October 2026}}</ref> ऑस्टिन ने भेद्यता की खोज में सहायता हेतु ओपनएआई के जीपीटी-५.६ सोल प्रतिरूप का प्रयोग किया। विज़ के शोधकर्ताओं ने अपने अन्वेषण में सहायता हेतु विशाल भाषा-प्रतिरूप जेमिनी ४ आर्गन तथा जीपीटी-५.६ सोल, तथा अपने उपकरण विज़ एटलस का प्रयोग किया।<ref name="Satter2026">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/eu-agency-warns-websites-may-need-be-taken-offline-php-prepares-patches-2026-10-21/|title=Government websites go dark after AI-discovered flaw sparks security scramble|last=Satter|first=Raphael|date=21 October 2026|work=Reuters|access-date=21 October 2026|last2=Marchandon|first2=Leo|language=en|last3=Ghosh|first3=Kanjyik|last4=Pardesi|first4=Rajveer}}</ref> पीएचपी विकासकर्ताओं द्वारा भेद्यता को सीवीएसएस ४.० के अन्तर्गत १० में से ९.२ (गम्भीर) श्रेणी दी गई<ref name="Abrams">{{Cite web|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/php-warns-admins-of-two-critical-flaws-emergency-patches-coming-tomorrow/|title=PHP warns admins of two critical flaws, emergency patches coming tomorrow|last=Abrams|first=Lawrence|website=BleepingComputer|language=en-us|access-date=21 October 2026}}</ref>, परन्तु सुरक्षा संस्था वॉचटावर ने उसे पूर्ण १०.० श्रेणी दी।<ref>{{Cite web|url=https://news-web.php.net/php.announce/509|title=php.announce: [ANNOUNCE] Upcoming Critical PHP Security Release|website=news-web.php.net|access-date=21 October 2026}}</ref> == संशोधन == पीएचपी के अनुरक्षकों ने पीएचपी ८.२, ८.३, ८.४ तथा ८.५ के संशोधित संस्करण जारी किए (८.२.३५, ८.३.३६, ८.४.२७ तथा ८.५.१२)।<ref name="oct212">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> संस्करण ७.४, ८.० तथा ८.१ हेतु स्रोत-कूट संशोधन जारी किए गए, परन्तु उन संस्करणों हेतु कोई आधिकारिक अद्यतन द्विआधारी जारी नहीं किया गया; वे जीवन-काल-समाप्त माने जाते हैं।<ref name="oct213">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> अस्थायी निवारण भी प्रकाशित किए गए, परन्तु अनुरक्षकों ने कहा, पूर्ण निवारण नहीं हैं तथा अद्यतन ही एकमात्र सुरक्षित विकल्प है।<ref name="oct214">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> दोनों भेद्यताएँ २१ अक्तूबर २०२६ को १३:३४ समन्वित विश्व समय पर [[गिटहब]] सुरक्षा परामर्शों के माध्यम से प्रकाशित की गईं, घोषित जारी-समय से २६ मिनट पूर्व; पीएचपी [[जालस्थल]] तत्पश्चात् शीघ्र अद्यतन किया गया।<ref>{{cite web|url=https://github.com/php/php-src/security/advisories/GHSA-w8hw-w9fx-j79w|title=RCE via OOM corruption|date=21 October 2026|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://github.com/php/php-src/security/advisories/GHSA-6wmf-4rv5-p3rp|title=RCE via stale global state|date=21 October 2026|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scherzer.dev/Blog/20261022-php2shell-timeline|title=Blog: PHP2Shell: a Timeline|last=Scherzer|first=Daniel|date=22 October 2026|website=scherzer.dev|language=en|access-date=22 October 2026}}</ref> पीएचपी अनुरक्षकों ने अद्यतन की घोषणा जारी-समय से पूर्व तथा शीघ्र की, यतः २० अक्तूबर को हैकर समाचार मंचों पर, वॉचटावर प्रयोगशालाओं द्वारा एक्स पर एक प्रकाशन में<ref>{{Cite web|url=https://news.ycombinator.com/item?id=50167754|title=Tell HN: 2x PHP RCE CVEs with CVSS 10.0 Incoming|website=news.ycombinator.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021192245/https://news.ycombinator.com/item?id=50167754|archive-date=21 October 2026|access-date=22 October 2026}}</ref>, तथा कैलिफ़ द्वारा भूलवश जारी प्रमाण-अवधारणा शोषण-चलचित्र में समाचार प्रकट हो चुका था।<ref name="Constantin20262">{{cite news|url=https://thenextweb.com/news/php-foundation-structural-failure-2024-flaw-leak|title=PHP knew about one of the flaws in 2024 but could not agree a fix|last1=Constantin|first1=Ana Maria|date=21 October 2026|work=The Next Web|access-date=21 October 2026}}</ref> पीएचपी.नेट पर पूर्व-सूचना ने उपयोगकर्ताओं को तत्पर रहने तथा संशोधन जारी होते ही अद्यतन करने हेतु प्रोत्साहित किया।<ref name="oct215">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> एक सुरक्षा संस्था सैनसेक ने जारी होने के १५ मिनट के भीतर व्यापक आक्रमणों की अपेक्षा व्यक्त की।<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/php-maintainers-tell-web-devs-to-prepare-themselves-for-critical-security-patches/|title=PHP warns it plans to release 2 emergency patches imminently|last=Goodin|first=Dan|date=20 October 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021121524/https://arstechnica.com/security/2026/10/php-maintainers-tell-web-devs-to-prepare-themselves-for-critical-security-patches/|archive-date=21 October 2026|access-date=21 October 2026|url-status=live}}</ref> प्रमाण-अवधारणा शोषण, विवरण-लेख तथा आंशिक निवारण निरोध-अवधि की समाप्ति से पूर्व [[अन्तर्जाल]] पर प्रचलित होने लगे, यतः विकास मंच चेनगार्ड ने संशोधित संस्करण शीघ्र जारी कर दिए थे; इससे आक्रमणकर्ता यह निर्धारित कर सके, कौन-सा कूट परिवर्तित हुआ।<ref name="Abrams2">{{Cite web|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/php-warns-admins-of-two-critical-flaws-emergency-patches-coming-tomorrow/|title=PHP warns admins of two critical flaws, emergency patches coming tomorrow|last=Abrams|first=Lawrence|website=BleepingComputer|language=en-us|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jackalsyn.com/posts/php-up-2026.html|title=Only for the curious...|website=jackalsyn.com|access-date=21 October 2026}}</ref><ref name="Constantin20263">{{cite news|url=https://thenextweb.com/news/php-foundation-structural-failure-2024-flaw-leak|title=PHP knew about one of the flaws in 2024 but could not agree a fix|last1=Constantin|first1=Ana Maria|date=21 October 2026|work=The Next Web|access-date=21 October 2026}}</ref> अमेज़न संकट-बुद्धि ने मैडपॉट दूरमिति में १७ अक्तूबर २०२६ तक पूर्वव्यापी पीएचपी२शेल शोषण-प्रयास की पहचान की, जो सार्वजनिक प्रकटीकरण से चार दिन पूर्व था।<ref>{{Cite web|url=https://aws.amazon.com/blogs/security/amazon-threat-intelligence-identifies-php2shell-exploitation-prior-to-public-disclosure-in-madpot/|title=Amazon Threat Intelligence identifies PHP2Shell exploitation prior to public disclosure in MadPot {{!}} AWS Security Blog|date=21 October 2026|website=aws.amazon.com|access-date=22 October 2026}}</ref> क्लाउडफ़्लेयर ने सार्वजनिक संशोधन-जारी से पूर्व शीघ्र शोषण के चिह्न सूचित किए तथा भेद्यता के विरुद्ध प्रयुक्त अस्थायी अन्तराल-निवारण के रूप में अस्थायी जाल-अनुप्रयोग अग्निरोधक नियम लागू किए।<ref name="Gatlan2026">{{Cite web|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/php-ships-emergency-patches-for-critical-php2shell-flaws/|title=PHP ships emergency patches for critical PHP2Shell flaws|last=Gatlan|first=Sergiu|date=21 October 2026|website=BleepingComputer|language=en-us|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.pcgamer.com/software/security/we-expect-mass-attacks-to-start-within-15-minutes-of-the-release-web-admins-braced-for-emergency-php-updates-to-plug-leaked-high-severity-holes/|title=Hold on to your butts: Web admins braced for emergency PHP updates to plug leaked exploits|date=21 October 2026|work=PC Gamer|access-date=21 October 2026|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://x.com/dok2001/status/2112811965735202970|title=Dane Knecht 🦭 (@dok2001) on X|last1=Knecht|first1=Dane|date=21 October 2026|website=X (formerly Twitter)}}</ref> सुरक्षा संस्था वॉचटावर ने कहा, २१ अक्तूबर तक अपने मधु-पात्र जाल के माध्यम से वन्य-क्षेत्र में शोषण देखा गया<ref>{{Cite web|url=https://watchtowr.com/intelligence/php-cve-2026-109618-faq/|title=PHP RCE FAQ: PHP2Shell CVE-2026-109618 & CVE-2026-109619|date=20 October 2026|website=watchTowr|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref>; संयुक्त राज्य तन्त्र-सुरक्षा तथा अधोसंरचना सुरक्षा अभिकरण ने कहा, उसी दिन तक शोषण नहीं देखा गया।<ref name="Collier2026">{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/tech/security/critical-vulnerabilities-php-update-systems-rcna604751|title=Critical vulnerabilities in commonly used web code spark rush to update systems|last1=Collier|first1=Kevin|date=21 October 2026|work=NBC News|access-date=21 October 2026|language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} i5fwkx9d7yt00facxuypyzn9zhpkfu0 6632112 6632111 2026-10-23T03:50:11Z स्वर्ण 883468 6632112 wikitext text/x-wiki {{श्रेणीहीन|date=अक्तूबर २०२६}} {{Infobox bug | name = पीएचपी२शेल | CVE = सीवीई-२०२६-१०९६१८ <br> सीवीई-२०२६-१०९६१९ | image = Wikimedia Phabricator PHP2Shell.png | caption = संशोधन से कुछ घण्टे पूर्व दृष्ट विकिमीडिया का फैब्रिकेटर प्रतिरूप, सावधानीवश अक्षम | discovered = १ अगस्त २०२६ | patched = २१ अक्तूबर २०२६ | discoverer = कैलिफ, [[OpenAI|ओपनएआई]], [[Wiz, Inc.|विज़]] | website = | affected_software = [[पीएचपी]] संस्करण ५.४–८.५ }} '''पीएचपी२शेल''' ('''PHP2Shell''') [[पीएचपी]] संस्करण ५.४–८.५ में उच्च-प्रभाव वाली दो भेद्यताओं (सीवीई-२०२६-१०९६१८<ref>{{cite web|url=https://www.cve.org/CVERecord?id=CVE-2026-109618|title=CVE-2026-109618|publisher=Mitre}}</ref> तथा सीवीई-२०२६-१०९६१९<ref>{{cite web|url=https://www.cve.org/CVERecord?id=CVE-2026-109619|title=CVE-2026-109619|publisher=Mitre}}</ref>) का युग्म है, जो दूरस्थ कूट-निष्पादन (आरसीई) की अनुमति देती हैं।<ref name="oct20">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1|title=PHP: News Archive - 20 Oct 2026|date=20 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> इनका अस्तित्व २० अक्तूबर २०२६ को सार्वजनिक रूप से घोषित किया गया।<ref name="oct202">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1|title=PHP: News Archive - 20 Oct 2026|date=20 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> अगले दिन संस्करण ८.२, ८.३, ८.४ तथा ८.५ हेतु आपातकालीन संशोधन तथा भेद्यताओं के विवरण जारी किए गए।<ref name="oct21">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> == खोज == पीएचपी के ५.४ (२०१२ में जारी) जितने प्राचीन संस्करण भी इन भेद्यताओं से प्रभावित हैं; स्मृति-सुरक्षा दोषों के विषय में दशकों पूर्व चिन्ता व्यक्त हुई थी, तथापि तत्काल कोई कार्य नहीं किया गया; तब कार्यशील शोषण का विकास सम्भव माना नहीं जाता था।<ref>{{Cite web|url=https://www.php.net/releases/index.php|title=PHP: Releases|website=www.php.net|language=en|access-date=22 October 2026}}</ref> २०२४ में समीक्षा के अन्तर्गत एक पीएचपी मूल विकासकर्ता ने एक भेद्यता के पीछे स्थित स्मृति-अभाव त्रुटि की खोज की, परन्तु दोष कभी नहीं सुधारा गया; विकास दल उसके सुधार-विधि पर सर्वसम्मति तक नहीं पहुँच सका तथा विशिष्ट शोषण अभी खोजा नहीं गया था, अतः उस विषय को प्राथमिकता नहीं दी गई।<ref name="Kan2026">{{cite news|url=https://www.pcmag.com/news/php-flaw-is-so-serious-websites-should-consider-going-offline-nsa-says|title=This Flaw Is So Serious Websites Should Consider Going Offline, NSA Says|last1=Kan|first1=Michael|date=21 October 2026|work=PCMAG|access-date=21 October 2026|language=en}}</ref><ref name="Constantin2026">{{cite news|url=https://thenextweb.com/news/php-foundation-structural-failure-2024-flaw-leak|title=PHP knew about one of the flaws in 2024 but could not agree a fix|last1=Constantin|first1=Ana Maria|date=21 October 2026|work=The Next Web|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thephp.foundation/blog/2026/10/21/todays-php-security-release-and-how-were-strengthening-php-security/|title=Today's PHP Security Release, and How We're Strengthening PHP Security|website=thephp.foundation|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> भेद्यताएँ दो पक्षों द्वारा स्वतन्त्र रूप से खोजी गईं: [[कैलिफ़ोर्निया]]<nowiki/>-स्थित सुरक्षा संस्था कैलिफ के शोधकर्ता रायन ऑस्टिन द्वारा अगस्त २०२६ में ओपनएआई ‘पैच द प्लैनेट’ परियोजना के अन्तर्गत, तथा इस्राइली–अमेरिकी मेघ-सुरक्षा संस्था विज़ द्वारा, जो अल्फाबेट इंक की अनुषंगी तथा गूगल मेघ का भाग है।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2026/09/08/us/politics/calif-ai-worm-wechat-hack.html|title=A Hacking Tool Built With A.I. Can Breach Phones Without a Click|last1=Volz|first1=Dustin|date=8 September 2026|work=The New York Times|access-date=21 October 2026}}</ref> ऑस्टिन ने भेद्यता की खोज में सहायता हेतु ओपनएआई के जीपीटी-५.६ सोल प्रतिरूप का प्रयोग किया। विज़ के शोधकर्ताओं ने अपने अन्वेषण में सहायता हेतु विशाल भाषा-प्रतिरूप जेमिनी ४ आर्गन तथा जीपीटी-५.६ सोल, तथा अपने उपकरण विज़ एटलस का प्रयोग किया।<ref name="Satter2026">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/eu-agency-warns-websites-may-need-be-taken-offline-php-prepares-patches-2026-10-21/|title=Government websites go dark after AI-discovered flaw sparks security scramble|last=Satter|first=Raphael|date=21 October 2026|work=Reuters|access-date=21 October 2026|last2=Marchandon|first2=Leo|language=en|last3=Ghosh|first3=Kanjyik|last4=Pardesi|first4=Rajveer}}</ref> पीएचपी विकासकर्ताओं द्वारा भेद्यता को सीवीएसएस ४.० के अन्तर्गत १० में से ९.२ (गम्भीर) श्रेणी दी गई<ref name="Abrams">{{Cite web|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/php-warns-admins-of-two-critical-flaws-emergency-patches-coming-tomorrow/|title=PHP warns admins of two critical flaws, emergency patches coming tomorrow|last=Abrams|first=Lawrence|website=BleepingComputer|language=en-us|access-date=21 October 2026}}</ref>, परन्तु सुरक्षा संस्था वॉचटावर ने उसे पूर्ण १०.० श्रेणी दी।<ref>{{Cite web|url=https://news-web.php.net/php.announce/509|title=php.announce: [ANNOUNCE] Upcoming Critical PHP Security Release|website=news-web.php.net|access-date=21 October 2026}}</ref> == संशोधन == पीएचपी के अनुरक्षकों ने पीएचपी ८.२, ८.३, ८.४ तथा ८.५ के संशोधित संस्करण जारी किए (८.२.३५, ८.३.३६, ८.४.२७ तथा ८.५.१२)।<ref name="oct212">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> संस्करण ७.४, ८.० तथा ८.१ हेतु स्रोत-कूट संशोधन जारी किए गए, परन्तु उन संस्करणों हेतु कोई आधिकारिक अद्यतन द्विआधारी जारी नहीं किया गया; वे जीवन-काल-समाप्त माने जाते हैं।<ref name="oct213">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> अस्थायी निवारण भी प्रकाशित किए गए, परन्तु अनुरक्षकों ने कहा, पूर्ण निवारण नहीं हैं तथा अद्यतन ही एकमात्र सुरक्षित विकल्प है।<ref name="oct214">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> दोनों भेद्यताएँ २१ अक्तूबर २०२६ को १३:३४ समन्वित विश्व समय पर [[गिटहब]] सुरक्षा परामर्शों के माध्यम से प्रकाशित की गईं, घोषित जारी-समय से २६ मिनट पूर्व; पीएचपी [[जालस्थल]] तत्पश्चात् शीघ्र अद्यतन किया गया।<ref>{{cite web|url=https://github.com/php/php-src/security/advisories/GHSA-w8hw-w9fx-j79w|title=RCE via OOM corruption|date=21 October 2026|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://github.com/php/php-src/security/advisories/GHSA-6wmf-4rv5-p3rp|title=RCE via stale global state|date=21 October 2026|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scherzer.dev/Blog/20261022-php2shell-timeline|title=Blog: PHP2Shell: a Timeline|last=Scherzer|first=Daniel|date=22 October 2026|website=scherzer.dev|language=en|access-date=22 October 2026}}</ref> पीएचपी अनुरक्षकों ने अद्यतन की घोषणा जारी-समय से पूर्व तथा शीघ्र की, यतः २० अक्तूबर को हैकर समाचार मंचों पर, वॉचटावर प्रयोगशालाओं द्वारा एक्स पर एक प्रकाशन में<ref>{{Cite web|url=https://news.ycombinator.com/item?id=50167754|title=Tell HN: 2x PHP RCE CVEs with CVSS 10.0 Incoming|website=news.ycombinator.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021192245/https://news.ycombinator.com/item?id=50167754|archive-date=21 October 2026|access-date=22 October 2026}}</ref>, तथा कैलिफ़ द्वारा भूलवश जारी प्रमाण-अवधारणा शोषण-चलचित्र में समाचार प्रकट हो चुका था।<ref name="Constantin20262">{{cite news|url=https://thenextweb.com/news/php-foundation-structural-failure-2024-flaw-leak|title=PHP knew about one of the flaws in 2024 but could not agree a fix|last1=Constantin|first1=Ana Maria|date=21 October 2026|work=The Next Web|access-date=21 October 2026}}</ref> पीएचपी.नेट पर पूर्व-सूचना ने उपयोगकर्ताओं को तत्पर रहने तथा संशोधन जारी होते ही अद्यतन करने हेतु प्रोत्साहित किया।<ref name="oct215">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> एक सुरक्षा संस्था सैनसेक ने जारी होने के १५ मिनट के भीतर व्यापक आक्रमणों की अपेक्षा व्यक्त की।<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/php-maintainers-tell-web-devs-to-prepare-themselves-for-critical-security-patches/|title=PHP warns it plans to release 2 emergency patches imminently|last=Goodin|first=Dan|date=20 October 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021121524/https://arstechnica.com/security/2026/10/php-maintainers-tell-web-devs-to-prepare-themselves-for-critical-security-patches/|archive-date=21 October 2026|access-date=21 October 2026|url-status=live}}</ref> प्रमाण-अवधारणा शोषण, विवरण-लेख तथा आंशिक निवारण निरोध-अवधि की समाप्ति से पूर्व [[अन्तर्जाल]] पर प्रचलित होने लगे, यतः विकास मंच चेनगार्ड ने संशोधित संस्करण शीघ्र जारी कर दिए थे; इससे आक्रमणकर्ता यह निर्धारित कर सके, कौन-सा कूट परिवर्तित हुआ।<ref name="Abrams2">{{Cite web|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/php-warns-admins-of-two-critical-flaws-emergency-patches-coming-tomorrow/|title=PHP warns admins of two critical flaws, emergency patches coming tomorrow|last=Abrams|first=Lawrence|website=BleepingComputer|language=en-us|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jackalsyn.com/posts/php-up-2026.html|title=Only for the curious...|website=jackalsyn.com|access-date=21 October 2026}}</ref><ref name="Constantin20263">{{cite news|url=https://thenextweb.com/news/php-foundation-structural-failure-2024-flaw-leak|title=PHP knew about one of the flaws in 2024 but could not agree a fix|last1=Constantin|first1=Ana Maria|date=21 October 2026|work=The Next Web|access-date=21 October 2026}}</ref> अमेज़न संकट-बुद्धि ने मैडपॉट दूरमिति में १७ अक्तूबर २०२६ तक पूर्वव्यापी पीएचपी२शेल शोषण-प्रयास की पहचान की, जो सार्वजनिक प्रकटीकरण से चार दिन पूर्व था।<ref>{{Cite web|url=https://aws.amazon.com/blogs/security/amazon-threat-intelligence-identifies-php2shell-exploitation-prior-to-public-disclosure-in-madpot/|title=Amazon Threat Intelligence identifies PHP2Shell exploitation prior to public disclosure in MadPot {{!}} AWS Security Blog|date=21 October 2026|website=aws.amazon.com|access-date=22 October 2026}}</ref> क्लाउडफ़्लेयर ने सार्वजनिक संशोधन-जारी से पूर्व शीघ्र शोषण के चिह्न सूचित किए तथा भेद्यता के विरुद्ध प्रयुक्त अस्थायी अन्तराल-निवारण के रूप में अस्थायी जाल-अनुप्रयोग अग्निरोधक नियम लागू किए।<ref name="Gatlan2026">{{Cite web|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/php-ships-emergency-patches-for-critical-php2shell-flaws/|title=PHP ships emergency patches for critical PHP2Shell flaws|last=Gatlan|first=Sergiu|date=21 October 2026|website=BleepingComputer|language=en-us|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.pcgamer.com/software/security/we-expect-mass-attacks-to-start-within-15-minutes-of-the-release-web-admins-braced-for-emergency-php-updates-to-plug-leaked-high-severity-holes/|title=Hold on to your butts: Web admins braced for emergency PHP updates to plug leaked exploits|date=21 October 2026|work=PC Gamer|access-date=21 October 2026|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://x.com/dok2001/status/2112811965735202970|title=Dane Knecht 🦭 (@dok2001) on X|last1=Knecht|first1=Dane|date=21 October 2026|website=X (formerly Twitter)}}</ref> सुरक्षा संस्था वॉचटावर ने कहा, २१ अक्तूबर तक अपने मधु-पात्र जाल के माध्यम से वन्य-क्षेत्र में शोषण देखा गया<ref>{{Cite web|url=https://watchtowr.com/intelligence/php-cve-2026-109618-faq/|title=PHP RCE FAQ: PHP2Shell CVE-2026-109618 & CVE-2026-109619|date=20 October 2026|website=watchTowr|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref>; संयुक्त राज्य तन्त्र-सुरक्षा तथा अधोसंरचना सुरक्षा अभिकरण ने कहा, उसी दिन तक शोषण नहीं देखा गया।<ref name="Collier2026">{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/tech/security/critical-vulnerabilities-php-update-systems-rcna604751|title=Critical vulnerabilities in commonly used web code spark rush to update systems|last1=Collier|first1=Kevin|date=21 October 2026|work=NBC News|access-date=21 October 2026|language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} 8xdrrw04hurwkjhk8zko8pxgm6vulsg 6632114 6632112 2026-10-23T03:53:05Z स्वर्ण 883468 6632114 wikitext text/x-wiki {{श्रेणीहीन|date=अक्तूबर २०२६}} {{Infobox bug | name = पीएचपी२शेल | CVE = सीवीई-२०२६-१०९६१८ <br> सीवीई-२०२६-१०९६१९ | image = Wikimedia Phabricator PHP2Shell.png | caption = संशोधन से कुछ घण्टे पूर्व दृष्ट विकिमीडिया का फ़ैब्रिकेटर प्रतिरूप, सावधानीवश अक्षम | discovered = १ अगस्त २०२६ | patched = २१ अक्तूबर २०२६ | discoverer = कैलिफ़, [[ओपनएआई]], [[विज़]] | website = | affected_software = [[पीएचपी]] संस्करण ५.४–८.५ }} '''पीएचपी२शेल''' ('''PHP2Shell''') [[पीएचपी]] संस्करण ५.४–८.५ में उच्च-प्रभाव वाली दो भेद्यताओं (सीवीई-२०२६-१०९६१८<ref>{{cite web|url=https://www.cve.org/CVERecord?id=CVE-2026-109618|title=CVE-2026-109618|publisher=Mitre}}</ref> तथा सीवीई-२०२६-१०९६१९<ref>{{cite web|url=https://www.cve.org/CVERecord?id=CVE-2026-109619|title=CVE-2026-109619|publisher=Mitre}}</ref>) का युग्म है, जो दूरस्थ कूट-निष्पादन (आरसीई) की अनुमति देती हैं।<ref name="oct20">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1|title=PHP: News Archive - 20 Oct 2026|date=20 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> इनका अस्तित्व २० अक्तूबर २०२६ को सार्वजनिक रूप से घोषित किया गया।<ref name="oct202">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1|title=PHP: News Archive - 20 Oct 2026|date=20 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> अगले दिन संस्करण ८.२, ८.३, ८.४ तथा ८.५ हेतु आपातकालीन संशोधन तथा भेद्यताओं के विवरण जारी किए गए।<ref name="oct21">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> == खोज == पीएचपी के ५.४ (२०१२ में जारी) जितने प्राचीन संस्करण भी इन भेद्यताओं से प्रभावित हैं; स्मृति-सुरक्षा दोषों के विषय में दशकों पूर्व चिन्ता व्यक्त हुई थी, तथापि तत्काल कोई कार्य नहीं किया गया; तब कार्यशील शोषण का विकास सम्भव माना नहीं जाता था।<ref>{{Cite web|url=https://www.php.net/releases/index.php|title=PHP: Releases|website=www.php.net|language=en|access-date=22 October 2026}}</ref> २०२४ में समीक्षा के अन्तर्गत एक पीएचपी मूल विकासकर्ता ने एक भेद्यता के पीछे स्थित स्मृति-अभाव त्रुटि की खोज की, परन्तु दोष कभी नहीं सुधारा गया; विकास दल उसके सुधार-विधि पर सर्वसम्मति तक नहीं पहुँच सका तथा विशिष्ट शोषण अभी खोजा नहीं गया था, अतः उस विषय को प्राथमिकता नहीं दी गई।<ref name="Kan2026">{{cite news|url=https://www.pcmag.com/news/php-flaw-is-so-serious-websites-should-consider-going-offline-nsa-says|title=This Flaw Is So Serious Websites Should Consider Going Offline, NSA Says|last1=Kan|first1=Michael|date=21 October 2026|work=PCMAG|access-date=21 October 2026|language=en}}</ref><ref name="Constantin2026">{{cite news|url=https://thenextweb.com/news/php-foundation-structural-failure-2024-flaw-leak|title=PHP knew about one of the flaws in 2024 but could not agree a fix|last1=Constantin|first1=Ana Maria|date=21 October 2026|work=The Next Web|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thephp.foundation/blog/2026/10/21/todays-php-security-release-and-how-were-strengthening-php-security/|title=Today's PHP Security Release, and How We're Strengthening PHP Security|website=thephp.foundation|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> भेद्यताएँ दो पक्षों द्वारा स्वतन्त्र रूप से खोजी गईं: [[कैलिफ़ोर्निया]]<nowiki/>-स्थित सुरक्षा संस्था कैलिफ के शोधकर्ता रायन ऑस्टिन द्वारा अगस्त २०२६ में ओपनएआई ‘पैच द प्लैनेट’ परियोजना के अन्तर्गत, तथा इस्राइली–अमेरिकी मेघ-सुरक्षा संस्था विज़ द्वारा, जो अल्फाबेट इंक की अनुषंगी तथा गूगल मेघ का भाग है।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2026/09/08/us/politics/calif-ai-worm-wechat-hack.html|title=A Hacking Tool Built With A.I. Can Breach Phones Without a Click|last1=Volz|first1=Dustin|date=8 September 2026|work=The New York Times|access-date=21 October 2026}}</ref> ऑस्टिन ने भेद्यता की खोज में सहायता हेतु ओपनएआई के जीपीटी-५.६ सोल प्रतिरूप का प्रयोग किया। विज़ के शोधकर्ताओं ने अपने अन्वेषण में सहायता हेतु विशाल भाषा-प्रतिरूप जेमिनी ४ आर्गन तथा जीपीटी-५.६ सोल, तथा अपने उपकरण विज़ एटलस का प्रयोग किया।<ref name="Satter2026">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/eu-agency-warns-websites-may-need-be-taken-offline-php-prepares-patches-2026-10-21/|title=Government websites go dark after AI-discovered flaw sparks security scramble|last=Satter|first=Raphael|date=21 October 2026|work=Reuters|access-date=21 October 2026|last2=Marchandon|first2=Leo|language=en|last3=Ghosh|first3=Kanjyik|last4=Pardesi|first4=Rajveer}}</ref> पीएचपी विकासकर्ताओं द्वारा भेद्यता को सीवीएसएस ४.० के अन्तर्गत १० में से ९.२ (गम्भीर) श्रेणी दी गई<ref name="Abrams">{{Cite web|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/php-warns-admins-of-two-critical-flaws-emergency-patches-coming-tomorrow/|title=PHP warns admins of two critical flaws, emergency patches coming tomorrow|last=Abrams|first=Lawrence|website=BleepingComputer|language=en-us|access-date=21 October 2026}}</ref>, परन्तु सुरक्षा संस्था वॉचटावर ने उसे पूर्ण १०.० श्रेणी दी।<ref>{{Cite web|url=https://news-web.php.net/php.announce/509|title=php.announce: [ANNOUNCE] Upcoming Critical PHP Security Release|website=news-web.php.net|access-date=21 October 2026}}</ref> == संशोधन == पीएचपी के अनुरक्षकों ने पीएचपी ८.२, ८.३, ८.४ तथा ८.५ के संशोधित संस्करण जारी किए (८.२.३५, ८.३.३६, ८.४.२७ तथा ८.५.१२)।<ref name="oct212">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> संस्करण ७.४, ८.० तथा ८.१ हेतु स्रोत-कूट संशोधन जारी किए गए, परन्तु उन संस्करणों हेतु कोई आधिकारिक अद्यतन द्विआधारी जारी नहीं किया गया; वे जीवन-काल-समाप्त माने जाते हैं।<ref name="oct213">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> अस्थायी निवारण भी प्रकाशित किए गए, परन्तु अनुरक्षकों ने कहा, पूर्ण निवारण नहीं हैं तथा अद्यतन ही एकमात्र सुरक्षित विकल्प है।<ref name="oct214">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> दोनों भेद्यताएँ २१ अक्तूबर २०२६ को १३:३४ समन्वित विश्व समय पर [[गिटहब]] सुरक्षा परामर्शों के माध्यम से प्रकाशित की गईं, घोषित जारी-समय से २६ मिनट पूर्व; पीएचपी [[जालस्थल]] तत्पश्चात् शीघ्र अद्यतन किया गया।<ref>{{cite web|url=https://github.com/php/php-src/security/advisories/GHSA-w8hw-w9fx-j79w|title=RCE via OOM corruption|date=21 October 2026|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://github.com/php/php-src/security/advisories/GHSA-6wmf-4rv5-p3rp|title=RCE via stale global state|date=21 October 2026|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scherzer.dev/Blog/20261022-php2shell-timeline|title=Blog: PHP2Shell: a Timeline|last=Scherzer|first=Daniel|date=22 October 2026|website=scherzer.dev|language=en|access-date=22 October 2026}}</ref> पीएचपी अनुरक्षकों ने अद्यतन की घोषणा जारी-समय से पूर्व तथा शीघ्र की, यतः २० अक्तूबर को हैकर समाचार मंचों पर, वॉचटावर प्रयोगशालाओं द्वारा एक्स पर एक प्रकाशन में<ref>{{Cite web|url=https://news.ycombinator.com/item?id=50167754|title=Tell HN: 2x PHP RCE CVEs with CVSS 10.0 Incoming|website=news.ycombinator.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021192245/https://news.ycombinator.com/item?id=50167754|archive-date=21 October 2026|access-date=22 October 2026}}</ref>, तथा कैलिफ़ द्वारा भूलवश जारी प्रमाण-अवधारणा शोषण-चलचित्र में समाचार प्रकट हो चुका था।<ref name="Constantin20262">{{cite news|url=https://thenextweb.com/news/php-foundation-structural-failure-2024-flaw-leak|title=PHP knew about one of the flaws in 2024 but could not agree a fix|last1=Constantin|first1=Ana Maria|date=21 October 2026|work=The Next Web|access-date=21 October 2026}}</ref> पीएचपी.नेट पर पूर्व-सूचना ने उपयोगकर्ताओं को तत्पर रहने तथा संशोधन जारी होते ही अद्यतन करने हेतु प्रोत्साहित किया।<ref name="oct215">{{Cite web|url=https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-21-5|title=PHP: News Archive - 21 Oct 2026|date=21 October 2026|website=www.php.net|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref> एक सुरक्षा संस्था सैनसेक ने जारी होने के १५ मिनट के भीतर व्यापक आक्रमणों की अपेक्षा व्यक्त की।<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/php-maintainers-tell-web-devs-to-prepare-themselves-for-critical-security-patches/|title=PHP warns it plans to release 2 emergency patches imminently|last=Goodin|first=Dan|date=20 October 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021121524/https://arstechnica.com/security/2026/10/php-maintainers-tell-web-devs-to-prepare-themselves-for-critical-security-patches/|archive-date=21 October 2026|access-date=21 October 2026|url-status=live}}</ref> प्रमाण-अवधारणा शोषण, विवरण-लेख तथा आंशिक निवारण निरोध-अवधि की समाप्ति से पूर्व [[अन्तर्जाल]] पर प्रचलित होने लगे, यतः विकास मंच चेनगार्ड ने संशोधित संस्करण शीघ्र जारी कर दिए थे; इससे आक्रमणकर्ता यह निर्धारित कर सके, कौन-सा कूट परिवर्तित हुआ।<ref name="Abrams2">{{Cite web|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/php-warns-admins-of-two-critical-flaws-emergency-patches-coming-tomorrow/|title=PHP warns admins of two critical flaws, emergency patches coming tomorrow|last=Abrams|first=Lawrence|website=BleepingComputer|language=en-us|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jackalsyn.com/posts/php-up-2026.html|title=Only for the curious...|website=jackalsyn.com|access-date=21 October 2026}}</ref><ref name="Constantin20263">{{cite news|url=https://thenextweb.com/news/php-foundation-structural-failure-2024-flaw-leak|title=PHP knew about one of the flaws in 2024 but could not agree a fix|last1=Constantin|first1=Ana Maria|date=21 October 2026|work=The Next Web|access-date=21 October 2026}}</ref> अमेज़न संकट-बुद्धि ने मैडपॉट दूरमिति में १७ अक्तूबर २०२६ तक पूर्वव्यापी पीएचपी२शेल शोषण-प्रयास की पहचान की, जो सार्वजनिक प्रकटीकरण से चार दिन पूर्व था।<ref>{{Cite web|url=https://aws.amazon.com/blogs/security/amazon-threat-intelligence-identifies-php2shell-exploitation-prior-to-public-disclosure-in-madpot/|title=Amazon Threat Intelligence identifies PHP2Shell exploitation prior to public disclosure in MadPot {{!}} AWS Security Blog|date=21 October 2026|website=aws.amazon.com|access-date=22 October 2026}}</ref> क्लाउडफ़्लेयर ने सार्वजनिक संशोधन-जारी से पूर्व शीघ्र शोषण के चिह्न सूचित किए तथा भेद्यता के विरुद्ध प्रयुक्त अस्थायी अन्तराल-निवारण के रूप में अस्थायी जाल-अनुप्रयोग अग्निरोधक नियम लागू किए।<ref name="Gatlan2026">{{Cite web|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/php-ships-emergency-patches-for-critical-php2shell-flaws/|title=PHP ships emergency patches for critical PHP2Shell flaws|last=Gatlan|first=Sergiu|date=21 October 2026|website=BleepingComputer|language=en-us|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.pcgamer.com/software/security/we-expect-mass-attacks-to-start-within-15-minutes-of-the-release-web-admins-braced-for-emergency-php-updates-to-plug-leaked-high-severity-holes/|title=Hold on to your butts: Web admins braced for emergency PHP updates to plug leaked exploits|date=21 October 2026|work=PC Gamer|access-date=21 October 2026|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://x.com/dok2001/status/2112811965735202970|title=Dane Knecht 🦭 (@dok2001) on X|last1=Knecht|first1=Dane|date=21 October 2026|website=X (formerly Twitter)}}</ref> सुरक्षा संस्था वॉचटावर ने कहा, २१ अक्तूबर तक अपने मधु-पात्र जाल के माध्यम से वन्य-क्षेत्र में शोषण देखा गया<ref>{{Cite web|url=https://watchtowr.com/intelligence/php-cve-2026-109618-faq/|title=PHP RCE FAQ: PHP2Shell CVE-2026-109618 & CVE-2026-109619|date=20 October 2026|website=watchTowr|language=en|access-date=21 October 2026}}</ref>; संयुक्त राज्य तन्त्र-सुरक्षा तथा अधोसंरचना सुरक्षा अभिकरण ने कहा, उसी दिन तक शोषण नहीं देखा गया।<ref name="Collier2026">{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/tech/security/critical-vulnerabilities-php-update-systems-rcna604751|title=Critical vulnerabilities in commonly used web code spark rush to update systems|last1=Collier|first1=Kevin|date=21 October 2026|work=NBC News|access-date=21 October 2026|language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} 8i16tsvtdlavw5oglzjgirtpao9ymc5 साँचा:Infobox bug 10 1620356 6632113 2026-10-23T03:51:06Z स्वर्ण 883468 नया पृष्ठ: {{infobox | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption1 = {{{caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{screenshot|}}}|size={{{screenshot_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{screenshot_alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption2 = {{{screenshot_captio... 6632113 wikitext text/x-wiki {{infobox | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption1 = {{{caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{screenshot|}}}|size={{{screenshot_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{screenshot_alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption2 = {{{screenshot_caption|}}} | label1 = [[सीवीई (संकेतक)|सीवीई संकेतक]] | data1 = {{{CVE|}}} | label2 = [[सीवीएसएस|सीवीएसएस अंक]] | data2 = {{{CVSS|}}} | label3 = जारी | data3 = {{{released|}}} | label4 = खोज की तिथि | data4 = {{{discovered|}}} | label5 = सार्वजनिक प्रकटीकरण की तिथि | data5 = {{{disclosed|}}} | label6 = संशोधन की तिथि | data6 = {{{patched|}}} | label7 = खोजकर्ता | data7 = {{{discoverer|}}} | label8 = प्रभावित हार्डवेयर | data8 = {{{affected hardware|}}} | label9 = प्रभावित सॉफ़्टवेयर | data9 = {{{affected software|}}} | label10 = प्रयुक्त | data10 = {{{used by|}}} | label11 = जालस्थल | data11 = {{{website|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=[[श्रेणी:अज्ञात प्राचलों वाले सूचना-पट्टिका दोष पृष्ठ]]|preview=[[साँचा:Infobox bug]] का प्रयोग अज्ञात प्राचल "_VALUE_" के साथ करने वाला पृष्ठ|ignoreblank=y |name|image|image_size|alt|caption|screenshot|screenshot_size|screenshot_alt|screenshot_caption|CVE|CVSS|discovered|disclosed|patched|discoverer|affected hardware|affected software|used by|website|released}}<noinclude> {{प्रलेखन}} </noinclude> q4thdjmh54jul0kadmrwornv2019xou PHP2Shell 0 1620357 6632115 2026-10-23T03:55:56Z स्वर्ण 883468 [[पीएचपी२शेल]] को अनुप्रेषित 6632115 wikitext text/x-wiki #redirect [[पीएचपी२शेल]] 8altojiar00ijsg5dgm7fwa09t0qt5r हरित तारा 0 1620359 6632122 2026-10-23T04:16:26Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1381498892|Green star (astronomy)]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6632122 wikitext text/x-wiki [[File:Green_white_dwarf_WD_J1330+6435_spectrum_and_visualization.png|अंगूठाकार|[[डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५]], हरिताभ वर्ण वाला प्रथम ज्ञात तारा]] [[खगोलविज्ञान]] में, '''हरित तारा''' ({{Langx|en|green star|italic=no}}) वह [[तारा]] है जिसका [[प्रकाश]] [[हरित]] अथवा हरिताभ के रूप में गृहीत होता है, अथवा जो कतिपय दर्शन-परिस्थितियों में हरिताभ प्रतीत होता है। अधिकांश साधारण तारे हरित नहीं प्रतीत होते, यतः उनके वर्णक्रम व्यापक रूप से कृष्णिका विकिरण के सदृश होते हैं, जो रंगों की एक श्रेणी उत्पन्न करता है, जिसे मनुष्य सामान्यतः [[नारंगी (रंग)|नारंगी]], [[श्वेत]] अथवा [[नीला|नील]] के रूप में गृहीत करते हैं।<ref name="Hollands2026">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A.|last2=Gänsicke|first2=Boris T.|last3=Tremblay|first3=Pier-Emmanuel|last4=Koester|first4=Detlev|date=15 October 2026|title=Any colour you like: the diverse chromaticities of white dwarfs|journal=RAS Techniques and Instruments|volume=5|doi=10.1093/rasti/rzag069|doi-access=free|article-number=rzag069}}</ref><ref name="Lumen Learning OpenStax1">{{cite web|url=https://courses.lumenlearning.com/suny-astronomy/chapter/colors-of-stars/|title=Colors of Stars|website=Astronomy|publisher=Lumen Learning / OpenStax|language=en|access-date=October 18, 2026}}</ref><ref name="Cain2009">{{cite web|url=https://www.universetoday.com/25152/are-there-green-stars/|title=Are there Green Stars?|last=Cain|first=Fraser|date=10 February 2009|website=Universe Today}}</ref> तथापि, २०२६ के एक अध्ययन ने पाया, श्वेत वामन [[डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५]] का प्रतिरूपित चार्ट्रेस-हरित वर्ण है। यह वर्ण श्वेत वामन के घन वायुमण्डल में [[सोडियम|क्षारातु (सोडियम)]] तथा [[कैल्सियम|चुर्णक (कैल्सियम)]] द्वारा असामान्य रूप से व्यापक अवशोषण से परिणत होता है, जो इसे हरिताभ वर्ण वाला प्रथम तारा बनाता है।<ref name="Reuters2026">{{cite news|url=https://www.reuters.com/science/newly-identified-green-star-leaves-astronomers-amazed-2026-10-16/|title=Newly identified green star leaves astronomers amazed|last=Dunham|first=Will|date=16 October 2026|work=Reuters}}</ref><ref name="Hollands20262">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A.|last2=Gänsicke|first2=Boris T.|last3=Tremblay|first3=Pier-Emmanuel|last4=Koester|first4=Detlev|date=15 October 2026|title=Any colour you like: the diverse chromaticities of white dwarfs|journal=RAS Techniques and Instruments|volume=5|doi=10.1093/rasti/rzag069|doi-access=free|article-number=rzag069}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist|refs=<ref name=Burnham-1978> {{cite book |first=Robert |last=Burnham |author-link=Robert Burnham, Jr. |year=1978 |title=Burnham's Celestial Handbook: An observer's guide to the universe beyond the solar system |edition=Reprint |volume=2 |page=1105 |publisher=Dover |place=New York, NY |isbn= 978-0-486-23568-4 |url=https://books.google.com/books?id=wB9uZ9lH5bgC&q=burnham+celestial+handbook |access-date=26 August 2017 |via=Google Books }} </ref> <ref name=Burnham-1978-AndCet> {{cite book |first=Robert |last=Burnham |author-link=Robert Burnham, Jr. |year=1978 |title=Burnham's Celestial Handbook: An observer's guide to the universe beyond the solar system |chapter=Andromeda-Cetus |date=1 January 1978 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-23567-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=kxJwq3mtn8kC }} </ref> <ref name=Kaler-2006-U-IL> {{cite web | last=Kaler |first = James B. | year=2006 | title=Zubeneschamali | series=Stars | publisher=[[University of Illinois]] | department=Astronomy | type=personal academic site | url=http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/zubenes.html | access-date=26 August 2017 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20060714121424/http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/zubenes.html | archive-date=14 July 2006 }} </ref> <ref name=Loomis-1870> {{cite book |author=Loomis, Elias |year=1870 |title=A Treatise on Astronomy |page=299 |publisher=Harper and Brothers |place=New York, NY |url=https://archive.org/details/atreatiseonastr01loomgoog |via=Internet Archive (archive.org) }} </ref> <ref name=Schaaf-1983> {{cite book |author=Schaaf, Fred |year=1983 |title=Wonders of the Sky: Observing rainbows, comets, eclipses, the stars, and other phenomena |page=213 |publisher=[[Courier Corporation]] |isbn=9780486244020 |url=https://books.google.com/books?id=16YlNTZytvIC&q=Antares+B&pg=PA213 |access-date=7 September 2017 |via=Google Books }} </ref> <ref name=SIMBADBetaLib> {{cite web | title = * bet Lib – variable star | series = Basic data | website = [[SIMBAD]] | publisher = [[Centre de Données astronomiques de Strasbourg]] | url = http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=Beta+Librae&submit=SIMBAD+search | access-date = 20 May 2015 }} </ref> <ref name=USNO-WDSC-2001> {{cite journal |last1=Mason |first1=Brian D. |last2=Wycoff |first2=Gary L. |last3=Hartkopf |first3=William I. |last4=Douglass |first4=Geoffrey G. |last5=Worley |first5=Charles E. |year=2001 |title=The 2001 US Naval Observatory Double Star CD-ROM. I. The Washington Double Star Catalog |journal=The Astronomical Journal |volume=122 |issue=6 |pages=3466 |doi=10.1086/323920 |doi-access=free |bibcode=2001AJ....122.3466M }} </ref> <ref name=Young-SDSU> {{cite web |author=Young, Andrew T. |title=Explaining green flashes |publisher=[[San Diego State University]] |place=San Diego, CA |url=http://aty.sdsu.edu/explain/explain.html |access-date=26 August 2017 }} </ref>}} [[श्रेणी:तारे]] [[श्रेणी:सीएस1 रखरखाव: तिथि और वर्ष]] 6vbcwcsnrc46t2vhq9kjigqffs7tz6g डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५ 0 1620360 6632123 2026-10-23T04:16:31Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1381434625|WD J1330+6435]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6632123 wikitext text/x-wiki '''डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५''' (WD J1330+6435), जिसे '''एसडीएसएस जे१३३०+६४३५''' (SDSS J1330+6435) भी कहा जाता है, [[सौर मण्डल]] से २८१.६ [[प्रकाश-वर्ष]] (८६.३५ [[पारसेक]]) दूर [[शिशुमार तारामंडल|शिशुमार तारामण्डल]] में, थुबान से किंचित उत्तर-पूर्व तथा काप्पा ड्रेकोनिस से लगभग सीधे दक्षिण में स्थित एक श्वेत वामन है। [[क्षारातु]] (सोडियम) तथा [[कैल्सियम|चुर्णक]] (कैल्सियम) द्वारा इसके वायुमण्डल में प्रबल अवशोषण के कारण यह हरित वर्ण में प्रतीत होता है, जिससे यह [[हरित तारा|हरित तारे]] का दुर्लभ उदाहरण बनता है। यह इस वर्ण वाला प्रथम प्राप्त तारा है।<ref name="Hollands2026">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A|last2=Gänsicke|first2=Boris T|last3=Tremblay|first3=Pier-Emmanuel|last4=Koester|first4=Detlev|display-authors=3|date=2026-01-06|title=Any colour you like: the diverse chromaticities of white dwarfs|journal=RAS Techniques and Instruments|volume=5|arxiv=2610.18966|doi=10.1093/rasti/rzag069|issn=2752-8200|doi-access=free|article-number=rzag069}}</ref><ref name="Hollands2026_PR_UWarwick">{{cite news|url=https://warwick.ac.uk/news/pressreleases/astronomers-reveal-true-colours-of-white-dwarf-stars|title=Astronomers reveal surprising true colours of white dwarfs|last1=Higgs|first1=Matt|work=University of Warwick|access-date=16 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.skyatnightmagazine.com/news/green-star-white-dwarf-discovery|title=They've done it. Scientists have found a green star. Here's the science behind the new discovery and the technicolour cosmos|last=iain.todd@ourmedia.co.uk|date=2026-10-16|website=BBC Sky at Night Magazine|language=en|access-date=2026-10-17}}</ref> == नामकरण == डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५ (WD J1330+6435) नाम, डब्ल्यूडी जे१३३००१.१७+६४३५२३.६९ (J133001.17+643523.69) से संक्षिप्त<ref name="Elms2022">{{cite journal|last1=Elms|first1=Abbigail K|last2=Tremblay|first2=Pier-Emmanuel|last3=Gänsicke|first3=Boris T|last4=Koester|first4=Detlev|last5=Hollands|first5=Mark A|last6=Gentile Fusillo|first6=Nicola Pietro|last7=Cunningham|first7=Tim|last8=Apps|first8=Kevin|display-authors=3|date=2022-11-05|title=Spectral analysis of ultra-cool white dwarfs polluted by planetary debris|url=https://academic.oup.com/mnras/article/517/3/4557/6795240|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=517|issue=3|pages=4557–4574|arxiv=2206.05258|bibcode=2022MNRAS.517.4557E|doi=10.1093/mnras/stac2908|issn=0035-8711|access-date=2026-10-16|doi-access=free}}</ref><ref name="Hollands20262">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A|last2=Gänsicke|first2=Boris T|last3=Tremblay|first3=Pier-Emmanuel|last4=Koester|first4=Detlev|display-authors=3|date=2026-01-06|title=Any colour you like: the diverse chromaticities of white dwarfs|journal=RAS Techniques and Instruments|volume=5|arxiv=2610.18966|doi=10.1093/rasti/rzag069|issn=2752-8200|doi-access=free|article-number=rzag069}}</ref>, यह सूचित करता है, यह १३ घण्टा ३० मिनट के दायाँ आरोह तथा +६४° ३५′ के झुकाव पर स्थित श्वेत वामन है। कभी-कभी इसे स्लोअन अंकीय दिक् सर्वेक्षण के नामांकन द्वारा एसडीएसएस जे१३३००१.१७+६४३५२३.६९ (SDSS J133001.17+643523.69) अथवा एसडीएसएस जे१३३००१.१३+६४३५२३.७ (SDSS J133001.13+643523.7) कहा जाता है; दोनों एसडीएसएस जे१३३०+६४३५ (SDSS J1330+6435) तक संक्षिप्त हैं।<ref name="Kaiser2021">{{cite journal|last1=Kaiser|first1=B. C.|last2=Clemens|first2=J. C.|last3=Blouin|first3=S.|last4=Dufour|first4=P.|last5=Hegedus|first5=R. J.|last6=Reding|first6=J. S.|last7=Bédard|first7=A.|display-authors=3|date=2021-01-08|title=Lithium pollution of a white dwarf records the accretion of an extrasolar planetesimal|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abd1714|journal=Science|volume=371|issue=6525|pages=168–172|arxiv=2012.12900|bibcode=2021Sci...371..168K|doi=10.1126/science.abd1714|issn=0036-8075|pmid=33335019|access-date=2026-10-17}}</ref><ref name="SIMBAD">{{cite web|url=https://simbad.cds.unistra.fr/simbad/sim-id?Ident=SDSS%20J133001.13%2b643523.7|title=SDSS J133001.13+643523.7 -- White Dwarf|work=SIMBAD|publisher=[[Centre de Données astronomiques de Strasbourg]]|access-date=2026-10-17}}</ref><ref name="Hollands2021">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A.|last2=Tremblay|first2=Pier-Emmanuel|last3=Gänsicke|first3=Boris T.|last4=Koester|first4=Detlev|last5=Gentile-Fusillo|first5=Nicola Pietro|display-authors=3|date=2021-02-11|title=Alkali metals in white dwarf atmospheres as tracers of ancient planetary crusts|url=https://www.nature.com/articles/s41550-020-01296-7|journal=Nature Astronomy|volume=5|issue=5|pages=451–459|arxiv=2101.01225|bibcode=2021NatAs...5..451H|doi=10.1038/s41550-020-01296-7|issn=2397-3366|access-date=2026-10-16}}</ref> तारा प्रथमतः १९९९ में मैककुक-सायन श्वेत वामन सूची में अभिलिखित हुआ, जहाँ उसे डब्ल्यूडी १३२८+६४८ (WD 1328+648) के रूप में सूचीबद्ध किया गया; यह [[युगारम्भ (खगोलशास्त्र)|युग]] बी१९५०.० (B1950.0) पर तारे की स्थिति सूचित करता है।<ref name="McCook1999">{{cite journal|last1=McCook|first1=George P.|last2=Sion|first2=Edward M.|date=1999|title=A Catalog of Spectroscopically Identified White Dwarfs|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/313186|journal=The Astrophysical Journal Supplement Series|volume=121|issue=1|pages=1–130|bibcode=1999ApJS..121....1M|doi=10.1086/313186|issn=0067-0049|access-date=2026-10-17}}</ref><ref name="NASA_MCKSION">{{cite web|url=https://heasarc.gsfc.nasa.gov/W3Browse/all/mcksion.html|title=McCook-Sion White Dwarf Catalog (Web Version)|date=2014-04-25|website=HEASARC|access-date=2026-10-17}}</ref> == गुणधर्म == डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५ एक श्वेत वामन है, जो [[नाभिकीय संलयन]] द्वारा ऊर्जा उत्पन्न करने के स्थान पर अपनी शेष ऊष्मा विकिरण करता हुआ समय के साथ शीतल होता है। इस तारे का प्रभावी ताप तुलनात्मक रूप से न्यून है, केवल लगभग ४३०० केल्विन।<ref name="Kaiser20212">{{cite journal|last1=Kaiser|first1=B. C.|last2=Clemens|first2=J. C.|last3=Blouin|first3=S.|last4=Dufour|first4=P.|last5=Hegedus|first5=R. J.|last6=Reding|first6=J. S.|last7=Bédard|first7=A.|display-authors=3|date=2021-01-08|title=Lithium pollution of a white dwarf records the accretion of an extrasolar planetesimal|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abd1714|journal=Science|volume=371|issue=6525|pages=168–172|arxiv=2012.12900|bibcode=2021Sci...371..168K|doi=10.1126/science.abd1714|issn=0036-8075|pmid=33335019|access-date=2026-10-17}}</ref><ref name="Hollands20263">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A|last2=Gänsicke|first2=Boris T|last3=Tremblay|first3=Pier-Emmanuel|last4=Koester|first4=Detlev|display-authors=3|date=2026-01-06|title=Any colour you like: the diverse chromaticities of white dwarfs|journal=RAS Techniques and Instruments|volume=5|arxiv=2610.18966|doi=10.1093/rasti/rzag069|issn=2752-8200|doi-access=free|article-number=rzag069}}</ref> इसका वायुमण्डल लगभग शुद्ध [[यानाति]] (हीलियम) है; समस्त परमाणुओं में [[उदजन]] (हाइड्रोजन) १०००० में १ से न्यून भाग है।<ref name="Hollands20212">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A.|last2=Tremblay|first2=Pier-Emmanuel|last3=Gänsicke|first3=Boris T.|last4=Koester|first4=Detlev|last5=Gentile-Fusillo|first5=Nicola Pietro|display-authors=3|date=2021-02-11|title=Alkali metals in white dwarf atmospheres as tracers of ancient planetary crusts|url=https://www.nature.com/articles/s41550-020-01296-7|journal=Nature Astronomy|volume=5|issue=5|pages=451–459|arxiv=2101.01225|bibcode=2021NatAs...5..451H|doi=10.1038/s41550-020-01296-7|issn=2397-3366|access-date=2026-10-16}}</ref> डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५ का वर्णक्रम प्रकार DZ है, जो सूचित करता है, यह ऐसा श्वेत वामन है जिसके वर्णक्रम में धातु अवशोषण रेखाएँ दिखाई देती हैं।<ref name="Harris2003">{{cite journal|last1=Harris|first1=Hugh C.|last2=Liebert|first2=James|last3=Kleinman|first3=S. J.|last4=Nitta|first4=Atsuko|last5=Anderson|first5=Scott F.|last6=Knapp|first6=Gillian R.|last7=Krzesiski|first7=Jurek|last8=Schmidt|first8=Gary|last9=Strauss|first9=Michael A.|display-authors=3|date=2003|title=An Initial Survey of White Dwarfs in the Sloan Digital Sky Survey|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/376842|journal=The Astronomical Journal|volume=126|issue=2|pages=1023–1040|arxiv=astro-ph/0305347|bibcode=2003AJ....126.1023H|doi=10.1086/376842|issn=0004-6256|access-date=2026-10-17|last10=Vanden Berk|first10=Dan|last11=Eisenstein|first11=Daniel|last12=Hawley|first12=Suzanne|last13=Margon|first13=Bruce|last14=Munn|first14=Jeffrey A.|last15=Silvestri|first15=Nicole M.|last16=Smith|first16=J. Allyn|last17=Szkody|first17=Paula|last18=Collinge|first18=Matthew J.|last19=Dahn|first19=Conard C.|last20=Fan|first20=Xiaohui|last21=Hall|first21=Patrick B.|last22=Schneider|first22=Donald P.|last23=Brinkmann|first23=J.|last24=Burles|first24=Scott|last25=Gunn|first25=James E.|last26=Hennessy|first26=Gregory S.|last27=Hindsley|first27=Robert|last28=Ivezi|first28=Zeljko|last29=Kent|first29=Stephen|last30=Lamb|first30=Donald Q.|last31=Lupton|first31=Robert H.|last32=Nichol|first32=R. C.|last33=Pier|first33=Jeffrey R.|last34=Schlegel|first34=David J.|last35=SubbaRao|first35=Mark|last36=Uomoto|first36=Alan|last37=Yanny|first37=Brian|last38=York|first38=Donald G.}}</ref><ref name="Hollands20213">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A.|last2=Tremblay|first2=Pier-Emmanuel|last3=Gänsicke|first3=Boris T.|last4=Koester|first4=Detlev|last5=Gentile-Fusillo|first5=Nicola Pietro|display-authors=3|date=2021-02-11|title=Alkali metals in white dwarf atmospheres as tracers of ancient planetary crusts|url=https://www.nature.com/articles/s41550-020-01296-7|journal=Nature Astronomy|volume=5|issue=5|pages=451–459|arxiv=2101.01225|bibcode=2021NatAs...5..451H|doi=10.1038/s41550-020-01296-7|issn=2397-3366|access-date=2026-10-16}}</ref><ref name="Kaiser20213">{{cite journal|last1=Kaiser|first1=B. C.|last2=Clemens|first2=J. C.|last3=Blouin|first3=S.|last4=Dufour|first4=P.|last5=Hegedus|first5=R. J.|last6=Reding|first6=J. S.|last7=Bédard|first7=A.|display-authors=3|date=2021-01-08|title=Lithium pollution of a white dwarf records the accretion of an extrasolar planetesimal|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abd1714|journal=Science|volume=371|issue=6525|pages=168–172|arxiv=2012.12900|bibcode=2021Sci...371..168K|doi=10.1126/science.abd1714|issn=0036-8075|pmid=33335019|access-date=2026-10-17}}</ref> इसमें प्रबल [[क्षारातु]] (सोडियम), [[कैल्सियम|चुर्णक]] (कैल्सियम) तथा [[लघ्वातु]] (लिथियम) अवशोषण रेखाएँ प्रदर्शित होती हैं।<ref name="GentileFusillo2021">{{cite journal|last1=Gentile Fusillo|first1=N P|last2=Tremblay|first2=P-E|last3=Cukanovaite|first3=E|last4=Vorontseva|first4=A|last5=Lallement|first5=R|last6=Hollands|first6=M|last7=Gänsicke|first7=B T|last8=Burdge|first8=K B|last9=McCleery|first9=J|display-authors=3|date=2021-10-22|title=A catalogue of white dwarfs in Gaia EDR3|url=https://academic.oup.com/mnras/article/508/3/3877/6373953|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=508|issue=3|pages=3877–3896|arxiv=2106.07669|bibcode=2021MNRAS.508.3877G|doi=10.1093/mnras/stab2672|issn=0035-8711|access-date=2026-10-16|doi-access=free|last10=Jordan|first10=S}}</ref> तारे का शीतल, घन वायुमण्डल इन धातु अवशोषण रेखाओं के अत्यधिक विस्तारण में परिणत होता है, जिससे वे तारे के वर्ण को महत्त्वपूर्ण रूप से परिवर्तित कर सकती हैं। नारंगी तरंगदैर्घ्यों पर प्रबल सोडियम अवशोषण तथा बैंगनी तरंगदैर्घ्यों पर [[कैल्सियम|चुर्णक]] (कैल्सियम) अवशोषण के कारण डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५ हरित वर्ण में प्रतीत होता है।<ref name="Hollands20264">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A|last2=Gänsicke|first2=Boris T|last3=Tremblay|first3=Pier-Emmanuel|last4=Koester|first4=Detlev|display-authors=3|date=2026-01-06|title=Any colour you like: the diverse chromaticities of white dwarfs|journal=RAS Techniques and Instruments|volume=5|arxiv=2610.18966|doi=10.1093/rasti/rzag069|issn=2752-8200|doi-access=free|article-number=rzag069}}</ref> तारे के वायुमण्डल में इन तत्त्वों की उपस्थिति परिवेशी [[ग्रहीय मण्डल|ग्रह-मण्डल]] से पदार्थों की अभिवृद्धि अपेक्षित करती है। आपतित पदार्थ की प्रकृति निश्चित रूप से ज्ञात नहीं; वह आदिम ग्रहिकाएँ अथवा विभेदित पिण्डों के खण्ड हो सकता है।<ref name="Kaiser2025">{{cite journal|last1=Kaiser|first1=Benjamin C.|last2=Clemens|first2=J. Christopher|last3=Blouin|first3=Simon|last4=Dennihy|first4=Erik|last5=Dufour|first5=Patrick|last6=Hegedus|first6=Ryan J.|last7=Reding|first7=Joshua S.|display-authors=3|date=2025-02-01|title=The Origins of Lithium Enhancement in Polluted White Dwarfs|journal=The Astrophysical Journal|volume=979|issue=2|page=111|arxiv=2412.01878|bibcode=2025ApJ...979..111K|doi=10.3847/1538-4357/ad9a6d|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref> मार्क हॉलैण्ड्स, [[इंग्लिस्तान]] के वारविक विश्वविद्यालय के तथा २०२६ के एक अध्ययन के प्रमुख लेखक, जिसने इसके हरिताभ वर्ण का निष्कर्ष निकाला, के अनुसार, तारे का घनत्व अत्यधिक उच्च है; क्षारातु (सोडियम) परमाणु निरन्तर पड़ोसी यानाति (हीलियम) परमाणुओं द्वारा प्रक्षेपित होते रहते हैं, जिससे क्षारातु (सोडियम) परमाणु के ऊर्जा-स्तर परिवर्तित होते हैं। "अन्तिम परिणाम यह है, क्षारातु (सोडियम) परमाणु अब नारंगी के एक अत्यन्त संकीर्ण तरंगदैर्घ्य का अवशोषण नहीं करते; वे पीले, नारंगी तथा कुछ लाल तरंगदैर्घ्यों का अवशोषण करते हैं। और शेष रहता है एक ऐसा तारा जिसमें सुन्दर चार्ट्रेस हरित दीप्ति है, ऐसी वस्तु जो सूर्य-सदृश तारों हेतु सम्भव नहीं होगी," हॉलैंड्स ने कहा।<ref name="Reuters2026">{{cite news|url=https://www.reuters.com/science/newly-identified-green-star-leaves-astronomers-amazed-2026-10-16/|title=Newly identified green star leaves astronomers amazed|last=Dunham|first=Will|date=16 October 2026|work=Reuters}}</ref> == सन्दर्भ == <references> <ref name="GaiaDR3">{{Cite Gaia DR3|1666074615061406336}}</ref> <ref name="constellation">{{cite constellation|SDSS J133001.13+643523.7}}</ref> <ref name="SIMBAD" /> <ref name="Blouin2019"> {{cite journal|last1=Blouin|first1=S.|last2=Dufour|first2=P.|last3=Allard|first3=N. F.|last4=Salim|first4=S.|last5=Rich|first5=R. M.|last6=Koopmans|first6=L. V. E.|display-authors=3|date=2019-02-20|title=A New Generation of Cool White Dwarf Atmosphere Models. III. WD J2356–209: Accretion of a Planetesimal with an Unusual Composition|journal=The Astrophysical Journal|volume=872|issue=2|page=188|arxiv=1902.03219|bibcode=2019ApJ...872..188B|doi=10.3847/1538-4357/ab0081|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref> <ref name="Elms2022" /> <ref name="GentileFusillo2021" /> <ref name="Harris2003" /> <ref name="Hollands2021" /> <ref name="Hollands2026" /> <ref name="Hollands2026_PR_UWarwick" /> <ref name="Kaiser2021" /> <ref name="Kaiser2025" /> <ref name="McCook1999" /> <ref name="NASA_MCKSION" /> </references> [[श्रेणी:शिशुमार तारामंडल]] hnvfei9nu0vwp6jfuy1tn7an243zo5b 6632124 6632123 2026-10-23T04:20:01Z स्वर्ण 883468 6632124 wikitext text/x-wiki {{Starbox begin}} {{starbox image |image = [[File:Green white dwarf WD J1330+6435 spectrum and visualization.png|250px]] |caption = डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५ का दृश्य वर्णक्रम (बाएँ) तथा उसका अनुकरणित सतह रंग (दाएँ) |credit = Mark A. Hollands et al. (मार्क ए॰ हॉलैंड्स आदि) }} {{Starbox observe | epoch = J2000 | constell = [[शिशुमार तारामंडल]]<ref name=constellation/> | ra = {{RA|13|30|01.16366}}<ref name=GaiaDR3/> | dec = {{DEC|+64|35|23.7116}}<ref name=GaiaDR3/> <!-- | appmag_v = (no V-band mag measurements known) --> }} {{Starbox character | class = DZ<ref name=GentileFusillo2021/> | appmag_1_passband = G | appmag_1 = {{val|20.645|0.010}}<ref name=GaiaDR3/> }} {{Starbox astrometry | prop_mo_ra = {{val|-110.630|1.514}} | prop_mo_dec = {{val|-23.300|1.376}} | pm_footnote = <ref name=GaiaDR3/> | parallax = 11.5812 | p_error = 0.7812 | parallax_footnote = <ref name=GaiaDR3/> }} {{Starbox detail | mass = {{val|0.74|0.10}}<ref name=Kaiser2025/> | gravity = {{val|8.26|0.15}}<ref name=Blouin2019/> | temperature = {{val|4310|190}}<ref name=Blouin2019/> | age_gyr = {{val|9.1|1.1|0.5}}<ref name=Kaiser2025/> }} {{Starbox catalog | names = {{odlist | SDSS=J133001.17+643523.69<ref name=Hollands2021/> | WD=J133001.17+643523.69<ref name=Hollands2026/> }} }} {{Starbox reference | Simbad=SDSS%20J133001.13%2b643523.7 }} {{Starbox end}} '''डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५''' (WD J1330+6435), जिसे '''एसडीएसएस जे१३३०+६४३५''' (SDSS J1330+6435) भी कहा जाता है, [[सौर मण्डल]] से २८१.६ [[प्रकाश-वर्ष]] (८६.३५ [[पारसेक]]) दूर [[शिशुमार तारामंडल|शिशुमार तारामण्डल]] में, थुबान से किंचित उत्तर-पूर्व तथा काप्पा ड्रेकोनिस से लगभग सीधे दक्षिण में स्थित एक श्वेत वामन है। [[क्षारातु]] (सोडियम) तथा [[कैल्सियम|चुर्णक]] (कैल्सियम) द्वारा इसके वायुमण्डल में प्रबल अवशोषण के कारण यह हरित वर्ण में प्रतीत होता है, जिससे यह [[हरित तारा|हरित तारे]] का दुर्लभ उदाहरण बनता है। यह इस वर्ण वाला प्रथम प्राप्त तारा है।<ref name="Hollands2026">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A|last2=Gänsicke|first2=Boris T|last3=Tremblay|first3=Pier-Emmanuel|last4=Koester|first4=Detlev|display-authors=3|date=2026-01-06|title=Any colour you like: the diverse chromaticities of white dwarfs|journal=RAS Techniques and Instruments|volume=5|arxiv=2610.18966|doi=10.1093/rasti/rzag069|issn=2752-8200|doi-access=free|article-number=rzag069}}</ref><ref name="Hollands2026_PR_UWarwick">{{cite news|url=https://warwick.ac.uk/news/pressreleases/astronomers-reveal-true-colours-of-white-dwarf-stars|title=Astronomers reveal surprising true colours of white dwarfs|last1=Higgs|first1=Matt|work=University of Warwick|access-date=16 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.skyatnightmagazine.com/news/green-star-white-dwarf-discovery|title=They've done it. Scientists have found a green star. Here's the science behind the new discovery and the technicolour cosmos|last=iain.todd@ourmedia.co.uk|date=2026-10-16|website=BBC Sky at Night Magazine|language=en|access-date=2026-10-17}}</ref> == नामकरण == डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५ (WD J1330+6435) नाम, डब्ल्यूडी जे१३३००१.१७+६४३५२३.६९ (J133001.17+643523.69) से संक्षिप्त<ref name="Elms2022">{{cite journal|last1=Elms|first1=Abbigail K|last2=Tremblay|first2=Pier-Emmanuel|last3=Gänsicke|first3=Boris T|last4=Koester|first4=Detlev|last5=Hollands|first5=Mark A|last6=Gentile Fusillo|first6=Nicola Pietro|last7=Cunningham|first7=Tim|last8=Apps|first8=Kevin|display-authors=3|date=2022-11-05|title=Spectral analysis of ultra-cool white dwarfs polluted by planetary debris|url=https://academic.oup.com/mnras/article/517/3/4557/6795240|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=517|issue=3|pages=4557–4574|arxiv=2206.05258|bibcode=2022MNRAS.517.4557E|doi=10.1093/mnras/stac2908|issn=0035-8711|access-date=2026-10-16|doi-access=free}}</ref><ref name="Hollands20262">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A|last2=Gänsicke|first2=Boris T|last3=Tremblay|first3=Pier-Emmanuel|last4=Koester|first4=Detlev|display-authors=3|date=2026-01-06|title=Any colour you like: the diverse chromaticities of white dwarfs|journal=RAS Techniques and Instruments|volume=5|arxiv=2610.18966|doi=10.1093/rasti/rzag069|issn=2752-8200|doi-access=free|article-number=rzag069}}</ref>, यह सूचित करता है, यह १३ घण्टा ३० मिनट के दायाँ आरोह तथा +६४° ३५′ के झुकाव पर स्थित श्वेत वामन है। कभी-कभी इसे स्लोअन अंकीय दिक् सर्वेक्षण के नामांकन द्वारा एसडीएसएस जे१३३००१.१७+६४३५२३.६९ (SDSS J133001.17+643523.69) अथवा एसडीएसएस जे१३३००१.१३+६४३५२३.७ (SDSS J133001.13+643523.7) कहा जाता है; दोनों एसडीएसएस जे१३३०+६४३५ (SDSS J1330+6435) तक संक्षिप्त हैं।<ref name="Kaiser2021">{{cite journal|last1=Kaiser|first1=B. C.|last2=Clemens|first2=J. C.|last3=Blouin|first3=S.|last4=Dufour|first4=P.|last5=Hegedus|first5=R. J.|last6=Reding|first6=J. S.|last7=Bédard|first7=A.|display-authors=3|date=2021-01-08|title=Lithium pollution of a white dwarf records the accretion of an extrasolar planetesimal|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abd1714|journal=Science|volume=371|issue=6525|pages=168–172|arxiv=2012.12900|bibcode=2021Sci...371..168K|doi=10.1126/science.abd1714|issn=0036-8075|pmid=33335019|access-date=2026-10-17}}</ref><ref name="SIMBAD">{{cite web|url=https://simbad.cds.unistra.fr/simbad/sim-id?Ident=SDSS%20J133001.13%2b643523.7|title=SDSS J133001.13+643523.7 -- White Dwarf|work=SIMBAD|publisher=[[Centre de Données astronomiques de Strasbourg]]|access-date=2026-10-17}}</ref><ref name="Hollands2021">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A.|last2=Tremblay|first2=Pier-Emmanuel|last3=Gänsicke|first3=Boris T.|last4=Koester|first4=Detlev|last5=Gentile-Fusillo|first5=Nicola Pietro|display-authors=3|date=2021-02-11|title=Alkali metals in white dwarf atmospheres as tracers of ancient planetary crusts|url=https://www.nature.com/articles/s41550-020-01296-7|journal=Nature Astronomy|volume=5|issue=5|pages=451–459|arxiv=2101.01225|bibcode=2021NatAs...5..451H|doi=10.1038/s41550-020-01296-7|issn=2397-3366|access-date=2026-10-16}}</ref> तारा प्रथमतः १९९९ में मैककुक-सायन श्वेत वामन सूची में अभिलिखित हुआ, जहाँ उसे डब्ल्यूडी १३२८+६४८ (WD 1328+648) के रूप में सूचीबद्ध किया गया; यह [[युगारम्भ (खगोलशास्त्र)|युग]] बी१९५०.० (B1950.0) पर तारे की स्थिति सूचित करता है।<ref name="McCook1999">{{cite journal|last1=McCook|first1=George P.|last2=Sion|first2=Edward M.|date=1999|title=A Catalog of Spectroscopically Identified White Dwarfs|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/313186|journal=The Astrophysical Journal Supplement Series|volume=121|issue=1|pages=1–130|bibcode=1999ApJS..121....1M|doi=10.1086/313186|issn=0067-0049|access-date=2026-10-17}}</ref><ref name="NASA_MCKSION">{{cite web|url=https://heasarc.gsfc.nasa.gov/W3Browse/all/mcksion.html|title=McCook-Sion White Dwarf Catalog (Web Version)|date=2014-04-25|website=HEASARC|access-date=2026-10-17}}</ref> == गुणधर्म == डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५ एक श्वेत वामन है, जो [[नाभिकीय संलयन]] द्वारा ऊर्जा उत्पन्न करने के स्थान पर अपनी शेष ऊष्मा विकिरण करता हुआ समय के साथ शीतल होता है। इस तारे का प्रभावी ताप तुलनात्मक रूप से न्यून है, केवल लगभग ४३०० केल्विन।<ref name="Kaiser20212">{{cite journal|last1=Kaiser|first1=B. C.|last2=Clemens|first2=J. C.|last3=Blouin|first3=S.|last4=Dufour|first4=P.|last5=Hegedus|first5=R. J.|last6=Reding|first6=J. S.|last7=Bédard|first7=A.|display-authors=3|date=2021-01-08|title=Lithium pollution of a white dwarf records the accretion of an extrasolar planetesimal|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abd1714|journal=Science|volume=371|issue=6525|pages=168–172|arxiv=2012.12900|bibcode=2021Sci...371..168K|doi=10.1126/science.abd1714|issn=0036-8075|pmid=33335019|access-date=2026-10-17}}</ref><ref name="Hollands20263">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A|last2=Gänsicke|first2=Boris T|last3=Tremblay|first3=Pier-Emmanuel|last4=Koester|first4=Detlev|display-authors=3|date=2026-01-06|title=Any colour you like: the diverse chromaticities of white dwarfs|journal=RAS Techniques and Instruments|volume=5|arxiv=2610.18966|doi=10.1093/rasti/rzag069|issn=2752-8200|doi-access=free|article-number=rzag069}}</ref> इसका वायुमण्डल लगभग शुद्ध [[यानाति]] (हीलियम) है; समस्त परमाणुओं में [[उदजन]] (हाइड्रोजन) १०००० में १ से न्यून भाग है।<ref name="Hollands20212">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A.|last2=Tremblay|first2=Pier-Emmanuel|last3=Gänsicke|first3=Boris T.|last4=Koester|first4=Detlev|last5=Gentile-Fusillo|first5=Nicola Pietro|display-authors=3|date=2021-02-11|title=Alkali metals in white dwarf atmospheres as tracers of ancient planetary crusts|url=https://www.nature.com/articles/s41550-020-01296-7|journal=Nature Astronomy|volume=5|issue=5|pages=451–459|arxiv=2101.01225|bibcode=2021NatAs...5..451H|doi=10.1038/s41550-020-01296-7|issn=2397-3366|access-date=2026-10-16}}</ref> डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५ का वर्णक्रम प्रकार DZ है, जो सूचित करता है, यह ऐसा श्वेत वामन है जिसके वर्णक्रम में धातु अवशोषण रेखाएँ दिखाई देती हैं।<ref name="Harris2003">{{cite journal|last1=Harris|first1=Hugh C.|last2=Liebert|first2=James|last3=Kleinman|first3=S. J.|last4=Nitta|first4=Atsuko|last5=Anderson|first5=Scott F.|last6=Knapp|first6=Gillian R.|last7=Krzesiski|first7=Jurek|last8=Schmidt|first8=Gary|last9=Strauss|first9=Michael A.|display-authors=3|date=2003|title=An Initial Survey of White Dwarfs in the Sloan Digital Sky Survey|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/376842|journal=The Astronomical Journal|volume=126|issue=2|pages=1023–1040|arxiv=astro-ph/0305347|bibcode=2003AJ....126.1023H|doi=10.1086/376842|issn=0004-6256|access-date=2026-10-17|last10=Vanden Berk|first10=Dan|last11=Eisenstein|first11=Daniel|last12=Hawley|first12=Suzanne|last13=Margon|first13=Bruce|last14=Munn|first14=Jeffrey A.|last15=Silvestri|first15=Nicole M.|last16=Smith|first16=J. Allyn|last17=Szkody|first17=Paula|last18=Collinge|first18=Matthew J.|last19=Dahn|first19=Conard C.|last20=Fan|first20=Xiaohui|last21=Hall|first21=Patrick B.|last22=Schneider|first22=Donald P.|last23=Brinkmann|first23=J.|last24=Burles|first24=Scott|last25=Gunn|first25=James E.|last26=Hennessy|first26=Gregory S.|last27=Hindsley|first27=Robert|last28=Ivezi|first28=Zeljko|last29=Kent|first29=Stephen|last30=Lamb|first30=Donald Q.|last31=Lupton|first31=Robert H.|last32=Nichol|first32=R. C.|last33=Pier|first33=Jeffrey R.|last34=Schlegel|first34=David J.|last35=SubbaRao|first35=Mark|last36=Uomoto|first36=Alan|last37=Yanny|first37=Brian|last38=York|first38=Donald G.}}</ref><ref name="Hollands20213">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A.|last2=Tremblay|first2=Pier-Emmanuel|last3=Gänsicke|first3=Boris T.|last4=Koester|first4=Detlev|last5=Gentile-Fusillo|first5=Nicola Pietro|display-authors=3|date=2021-02-11|title=Alkali metals in white dwarf atmospheres as tracers of ancient planetary crusts|url=https://www.nature.com/articles/s41550-020-01296-7|journal=Nature Astronomy|volume=5|issue=5|pages=451–459|arxiv=2101.01225|bibcode=2021NatAs...5..451H|doi=10.1038/s41550-020-01296-7|issn=2397-3366|access-date=2026-10-16}}</ref><ref name="Kaiser20213">{{cite journal|last1=Kaiser|first1=B. C.|last2=Clemens|first2=J. C.|last3=Blouin|first3=S.|last4=Dufour|first4=P.|last5=Hegedus|first5=R. J.|last6=Reding|first6=J. S.|last7=Bédard|first7=A.|display-authors=3|date=2021-01-08|title=Lithium pollution of a white dwarf records the accretion of an extrasolar planetesimal|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abd1714|journal=Science|volume=371|issue=6525|pages=168–172|arxiv=2012.12900|bibcode=2021Sci...371..168K|doi=10.1126/science.abd1714|issn=0036-8075|pmid=33335019|access-date=2026-10-17}}</ref> इसमें प्रबल [[क्षारातु]] (सोडियम), [[कैल्सियम|चुर्णक]] (कैल्सियम) तथा [[लघ्वातु]] (लिथियम) अवशोषण रेखाएँ प्रदर्शित होती हैं।<ref name="GentileFusillo2021">{{cite journal|last1=Gentile Fusillo|first1=N P|last2=Tremblay|first2=P-E|last3=Cukanovaite|first3=E|last4=Vorontseva|first4=A|last5=Lallement|first5=R|last6=Hollands|first6=M|last7=Gänsicke|first7=B T|last8=Burdge|first8=K B|last9=McCleery|first9=J|display-authors=3|date=2021-10-22|title=A catalogue of white dwarfs in Gaia EDR3|url=https://academic.oup.com/mnras/article/508/3/3877/6373953|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=508|issue=3|pages=3877–3896|arxiv=2106.07669|bibcode=2021MNRAS.508.3877G|doi=10.1093/mnras/stab2672|issn=0035-8711|access-date=2026-10-16|doi-access=free|last10=Jordan|first10=S}}</ref> तारे का शीतल, घन वायुमण्डल इन धातु अवशोषण रेखाओं के अत्यधिक विस्तारण में परिणत होता है, जिससे वे तारे के वर्ण को महत्त्वपूर्ण रूप से परिवर्तित कर सकती हैं। नारंगी तरंगदैर्घ्यों पर प्रबल सोडियम अवशोषण तथा बैंगनी तरंगदैर्घ्यों पर [[कैल्सियम|चुर्णक]] (कैल्सियम) अवशोषण के कारण डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५ हरित वर्ण में प्रतीत होता है।<ref name="Hollands20264">{{cite journal|last1=Hollands|first1=Mark A|last2=Gänsicke|first2=Boris T|last3=Tremblay|first3=Pier-Emmanuel|last4=Koester|first4=Detlev|display-authors=3|date=2026-01-06|title=Any colour you like: the diverse chromaticities of white dwarfs|journal=RAS Techniques and Instruments|volume=5|arxiv=2610.18966|doi=10.1093/rasti/rzag069|issn=2752-8200|doi-access=free|article-number=rzag069}}</ref> तारे के वायुमण्डल में इन तत्त्वों की उपस्थिति परिवेशी [[ग्रहीय मण्डल|ग्रह-मण्डल]] से पदार्थों की अभिवृद्धि अपेक्षित करती है। आपतित पदार्थ की प्रकृति निश्चित रूप से ज्ञात नहीं; वह आदिम ग्रहिकाएँ अथवा विभेदित पिण्डों के खण्ड हो सकता है।<ref name="Kaiser2025">{{cite journal|last1=Kaiser|first1=Benjamin C.|last2=Clemens|first2=J. Christopher|last3=Blouin|first3=Simon|last4=Dennihy|first4=Erik|last5=Dufour|first5=Patrick|last6=Hegedus|first6=Ryan J.|last7=Reding|first7=Joshua S.|display-authors=3|date=2025-02-01|title=The Origins of Lithium Enhancement in Polluted White Dwarfs|journal=The Astrophysical Journal|volume=979|issue=2|page=111|arxiv=2412.01878|bibcode=2025ApJ...979..111K|doi=10.3847/1538-4357/ad9a6d|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref> मार्क हॉलैण्ड्स, [[इंग्लिस्तान]] के वारविक विश्वविद्यालय के तथा २०२६ के एक अध्ययन के प्रमुख लेखक, जिसने इसके हरिताभ वर्ण का निष्कर्ष निकाला, के अनुसार, तारे का घनत्व अत्यधिक उच्च है; क्षारातु (सोडियम) परमाणु निरन्तर पड़ोसी यानाति (हीलियम) परमाणुओं द्वारा प्रक्षेपित होते रहते हैं, जिससे क्षारातु (सोडियम) परमाणु के ऊर्जा-स्तर परिवर्तित होते हैं। "अन्तिम परिणाम यह है, क्षारातु (सोडियम) परमाणु अब नारंगी के एक अत्यन्त संकीर्ण तरंगदैर्घ्य का अवशोषण नहीं करते; वे पीले, नारंगी तथा कुछ लाल तरंगदैर्घ्यों का अवशोषण करते हैं। और शेष रहता है एक ऐसा तारा जिसमें सुन्दर चार्ट्रेस हरित दीप्ति है, ऐसी वस्तु जो सूर्य-सदृश तारों हेतु सम्भव नहीं होगी," हॉलैंड्स ने कहा।<ref name="Reuters2026">{{cite news|url=https://www.reuters.com/science/newly-identified-green-star-leaves-astronomers-amazed-2026-10-16/|title=Newly identified green star leaves astronomers amazed|last=Dunham|first=Will|date=16 October 2026|work=Reuters}}</ref> == सन्दर्भ == <references> <ref name="GaiaDR3">{{Cite Gaia DR3|1666074615061406336}}</ref> <ref name="constellation">{{cite constellation|SDSS J133001.13+643523.7}}</ref> <ref name="SIMBAD" /> <ref name="Blouin2019"> {{cite journal|last1=Blouin|first1=S.|last2=Dufour|first2=P.|last3=Allard|first3=N. F.|last4=Salim|first4=S.|last5=Rich|first5=R. M.|last6=Koopmans|first6=L. V. E.|display-authors=3|date=2019-02-20|title=A New Generation of Cool White Dwarf Atmosphere Models. III. WD J2356–209: Accretion of a Planetesimal with an Unusual Composition|journal=The Astrophysical Journal|volume=872|issue=2|page=188|arxiv=1902.03219|bibcode=2019ApJ...872..188B|doi=10.3847/1538-4357/ab0081|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref> <ref name="Elms2022" /> <ref name="GentileFusillo2021" /> <ref name="Harris2003" /> <ref name="Hollands2021" /> <ref name="Hollands2026" /> <ref name="Hollands2026_PR_UWarwick" /> <ref name="Kaiser2021" /> <ref name="Kaiser2025" /> <ref name="McCook1999" /> <ref name="NASA_MCKSION" /> </references> [[श्रेणी:शिशुमार तारामंडल]] 48wwayw34a4ovl5hyxrfikb6095oovi WD J1330+6435 0 1620361 6632125 2026-10-23T04:21:55Z स्वर्ण 883468 [[डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५]] को अनुप्रेषित 6632125 wikitext text/x-wiki #redirect [[डब्ल्यूडी जे१३३०+६४३५]] 5ro32ltwlacla4didcx1gsjww01w7ty ग्रैण्ड थेफ़्ट ऑटो ६ 0 1620362 6632128 2026-10-23T05:10:53Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1381537040|Grand Theft Auto VI]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6632128 wikitext text/x-wiki '''ग्रैंड थेफ़्ट ऑटो ६''' ({{Langx|en|Grand Theft Auto VI|italic=no}}) एक आगामी क्रिया-साहसिक खेल है, जिसे [[रॉकस्टार गेम्स]] द्वारा विकसित तथा प्रकाशित किया जा रहा है। यह [[ग्रैण्ड थैफ्ट ऑटो (शृंखला)|ग्रैंड थेफ़्ट ऑटो शृंखला]] की आठवीं मुख्य प्रविष्टि होने वाला है, जो २०१३ के [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V|ग्रैंड थेफ़्ट ऑटो ५]] के पश्चात् आएगा, तथा समग्र रूप से सोलहवीं प्रविष्टि है। काल्पनिक अमरीकी राज्य लियोनिडा में स्थित, जो [[फ़्लोरिडा]] पर आधारित है, कथा अपराधी युग्म जेसन डुवाल तथा लूसिया कैमिनोस का अनुसरण करती है। खिलाड़ी लियोनिडा के मुक्त विश्व में स्वतन्त्र रूप से भ्रमण कर सकेंगे, जिसमें मायामी-प्रेरित [[वाइस सिटी]] समाविष्ट है। प्रारम्भिक विकास २०१८ में रेड डेड रिडेम्पशन २ के प्रकाशन के पश्चात् आरम्भ हुआ, जो वर्षों के प्रारम्भिक कार्य के बाद था, तथा प्रमुख उत्पादन २०२० में आरम्भ हुआ। रेड डेड रिडेम्पशन २ के पश्चात् रॉकस्टार के वैश्विक विकास दल दोगुने से अधिक हो गए। खेल के विश्व हेतु मायामी तथा उसके परिवर्ती क्षेत्रों का व्यापक रूप से शोध किया गया, जो २०२० के दशक की अमरीकी संस्कृति का हास्यानुकरण करता है। नायकों की गतिकी बोनी एंड क्लाइड से प्रेरित है, तथा गैर-खिलाड़ी पात्र इस प्रकार लिखे गए हैं जिससे खिलाड़ी वाइस सिटी के विभिन्न क्षेत्रों का अनुभव कर सकें। वर्षों के अनुमान तथा प्रत्याशा के पश्चात्, रॉकस्टार ने फ़रवरी २०२२ में खेल के विकास में होने की पुष्टि की। उस सितम्बर में, अपूर्ण संस्करणों की दृश्य-सामग्री का रिसाव हुआ, जिसे पत्रकारों ने वीडियो गेम उद्योग के इतिहास में सर्वाधिक प्रमुख रिसावों में से एक वर्णित किया। ग्रैंड थेफ़्ट ऑटो ६ औपचारिक रूप से दिसम्बर २०२३ में प्रकट किया गया। दो विलम्बों तथा अतिरिक्त रिसावों के पश्चात्, इसके १९ नवम्बर २०२६ को [[प्लेस्टेशन ५]] तथा एक्सबॉक्स सीरीज़ एक्स/एस हेतु जारी होने का निर्धारण है। == सन्दर्भ == [[श्रेणी:सीएस1 जर्मन-भाषा स्रोत (de)]] esnkmx3k0a7ydeg6rtqq1i0ouvxns4t 6632129 6632128 2026-10-23T05:12:12Z स्वर्ण 883468 6632129 wikitext text/x-wiki {{srotaheen|date=अक्तूबर २०२६}} {{Infobox video game | title = ग्रैंड थेफ़्ट ऑटो ६ | image = | alt = | developer = [[रॉकस्टार गेम्स]] | publisher = रॉकस्टार गेम्स | director = | producer = रॉब नेल्सन | designer = | programmer = | artist = एरन गारबट | writer = {{ubl|रूपर्ट हम्फ्रीज़|माइकल वियाफे}} | composer = [[जस्टिस (संगीत समूह)|जस्टिस]] | series = ''[[ग्रैंड थेफ़्ट ऑटो]]'' | engine = [[रॉकस्टार एडवांस्ड गेम इंजन|रेज]] | platforms = {{ubl|[[प्लेस्टेशन ५]]|[[एक्सबॉक्स सीरीज़ एक्स/एस]]}} | released = १९ नवम्बर २०२६ | genre = [[क्रिया-साहसिक]] | modes = [[एकल-खिलाड़ी]] }} '''ग्रैंड थेफ़्ट ऑटो ६''' ({{Langx|en|Grand Theft Auto VI|italic=no}}) एक आगामी क्रिया-साहसिक खेल है, जिसे [[रॉकस्टार गेम्स]] द्वारा विकसित तथा प्रकाशित किया जा रहा है। यह [[ग्रैण्ड थैफ्ट ऑटो (शृंखला)|ग्रैंड थेफ़्ट ऑटो शृंखला]] की आठवीं मुख्य प्रविष्टि होने वाला है, जो २०१३ के [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V|ग्रैंड थेफ़्ट ऑटो ५]] के पश्चात् आएगा, तथा समग्र रूप से सोलहवीं प्रविष्टि है। काल्पनिक अमरीकी राज्य लियोनिडा में स्थित, जो [[फ़्लोरिडा]] पर आधारित है, कथा अपराधी युग्म जेसन डुवाल तथा लूसिया कैमिनोस का अनुसरण करती है। खिलाड़ी लियोनिडा के मुक्त विश्व में स्वतन्त्र रूप से भ्रमण कर सकेंगे, जिसमें मायामी-प्रेरित [[वाइस सिटी]] समाविष्ट है। प्रारम्भिक विकास २०१८ में रेड डेड रिडेम्पशन २ के प्रकाशन के पश्चात् आरम्भ हुआ, जो वर्षों के प्रारम्भिक कार्य के बाद था, तथा प्रमुख उत्पादन २०२० में आरम्भ हुआ। रेड डेड रिडेम्पशन २ के पश्चात् रॉकस्टार के वैश्विक विकास दल दोगुने से अधिक हो गए। खेल के विश्व हेतु मायामी तथा उसके परिवर्ती क्षेत्रों का व्यापक रूप से शोध किया गया, जो २०२० के दशक की अमरीकी संस्कृति का हास्यानुकरण करता है। नायकों की गतिकी बोनी एंड क्लाइड से प्रेरित है, तथा गैर-खिलाड़ी पात्र इस प्रकार लिखे गए हैं जिससे खिलाड़ी वाइस सिटी के विभिन्न क्षेत्रों का अनुभव कर सकें। वर्षों के अनुमान तथा प्रत्याशा के पश्चात्, रॉकस्टार ने फ़रवरी २०२२ में खेल के विकास में होने की पुष्टि की। उस सितम्बर में, अपूर्ण संस्करणों की दृश्य-सामग्री का रिसाव हुआ, जिसे पत्रकारों ने वीडियो गेम उद्योग के इतिहास में सर्वाधिक प्रमुख रिसावों में से एक वर्णित किया। ग्रैंड थेफ़्ट ऑटो ६ औपचारिक रूप से दिसम्बर २०२३ में प्रकट किया गया। दो विलम्बों तथा अतिरिक्त रिसावों के पश्चात्, इसके १९ नवम्बर २०२६ को [[प्लेस्टेशन ५]] तथा एक्सबॉक्स सीरीज़ एक्स/एस हेतु जारी होने का निर्धारण है। == सन्दर्भ == [[श्रेणी:सीएस1 जर्मन-भाषा स्रोत (de)]] 1xzxis43fuhq4gcz1401hmwgv68vxos महादेव (काकतीय वंश) 0 1620364 6632147 2026-10-23T06:49:11Z Mundhalia746 934684 Creating महादेव (काकतीय वंश) 6632147 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = महादेव | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession =वारंगल के काकतीय शासक | moretext = | reign = 1195–1199 | coronation = | predecessor = [[रुद्रदेव]] | successor = [[गणपति देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[काकतीय वंश]] |spouse = | father = | mother = | religion = }} '''महादेव ''' [[काकतीय राजवंश]] के एक शासक थे, जिसने भारत के वर्तमान [[तेलंगाना]] और [[आंध्र प्रदेश]] क्षेत्रों पर शासन किया था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/the-kakatiyas-and-their-times|title=The Kakatiyas And Their Times|last=P.V. Parabrahma Sastry|date=1975}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:काकतीय वंश के शासक]] [[श्रेणी:तेलुगु क्षेत्र के शासक ]] jbm5aia0nxqx45wio5sizafxwkd6shx रुद्रदेव 0 1620365 6632149 2026-10-23T06:57:41Z Mundhalia746 934684 Creating रुद्रदेव 6632149 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = रुद्रदेव | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession =वारंगल के काकतीय शासक | moretext = | reign = 1158 से 1195 | coronation = | predecessor = [[प्रोल द्वितीय]] ([[प्रतीच्य चालुक्य]] के सामंत) | successor = [[महादेव (काकतीय वंश)|महादेव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[काकतीय वंश]] |spouse = | father = | mother = | religion = }} '''रुद्रदेव ''' [[काकतीय राजवंश]] के संस्थापक शासक थे और अपने वंश के पहले संप्रभु शासक जिसने भारत के वर्तमान [[तेलंगाना]] और [[आंध्र प्रदेश]] क्षेत्रों पर शासन किया था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/the-kakatiyas-and-their-times|title=The Kakatiyas And Their Times|last=P.V. Parabrahma Sastry|date=1975}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:काकतीय वंश के शासक]] [[श्रेणी:तेलुगु क्षेत्र के शासक ]] 5khcy348bfa41xdfdvet4yq12ckj63k चित्र:Shukriya, Till Death Do Us Apart.jpg 6 1620366 6632208 2026-10-23T08:28:03Z हिंदुस्थान वासी 89741 {{ग़ैर मुक्त पोस्टर उपयोग औचित्य |Article = शुक्रिया (2004 फ़िल्म) |Use = Infobox |Media = <!-- ADDITIONAL INFORMATION --> |Name = |Distributor = |Publisher = |Graphic artist = |Type = |Website = |Owner = |Commentary = <!-- OVERRIDE FIELDS--> |Description = |Source = |Portion = |Low resolution = |Purpose = <!-- Mus... 6632208 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{ग़ैर मुक्त पोस्टर उपयोग औचित्य |Article = शुक्रिया (2004 फ़िल्म) |Use = Infobox |Media = <!-- ADDITIONAL INFORMATION --> |Name = |Distributor = |Publisher = |Graphic artist = |Type = |Website = |Owner = |Commentary = <!-- OVERRIDE FIELDS--> |Description = |Source = |Portion = |Low resolution = |Purpose = <!-- Must be specified if Use is not Infobox / Header / Section --> |Replaceability = |Other information = }} {{ग़ैर मुक्त पोस्टर}} {{epg|en|Shukriya, Till Death Do Us Apart.jpg}} s2nqqkjxgwjaj5gmxw50c6c0kc6rft7 सदस्य वार्ता:Hectorinaaa 3 1620368 6632250 2026-10-23T10:01:53Z Cabayi 135589 Cabayi ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Hectorinaaa]] को [[सदस्य वार्ता:MiamiMint]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Hectorinaaa|Hectorinaaa]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/MiamiMint|MiamiMint]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6632250 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:MiamiMint]] 4arjtqzri1o233427ensu0vqtxx2twk श्रेणी:लेख जिनमें जून 2015 से भ्रामक शब्द हैं 14 1620369 6632283 2026-10-23T11:12:23Z ~2026-56688-95 955398 hello 6632283 wikitext text/x-wiki hello jywkymwk5kel4plcu17bdqhwzuuz3nx