विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Package Package talk Event Event talk अंक 0 1822 6632741 6470775 2026-10-25T01:04:44Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अंक]] जोड़ी 6632741 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hindu-arabic1.jpg|right|thumb|400px|हिन्दू-अरबी अंक पद्धति; प्रथम सहस्राब्दी ईसापूर्व के अशोक के शिलालेखों पर इन अंकों का प्रयोग देखने को मिलता है।]] '''अंक''' ऐसे चिह्न हैं जो संख्याओं के लिखने के काम आते हैं। [[दशमलव पद्धति|दासमिक पद्धति]] में शून्य से लेकर नौ तक (० से ९ तक) कुल दस अंक प्रयोग किये जाते हैं। इसी प्रकार [[षोडश आधारी]] (hexadecimal system) में शून्य से लेकर ९ तक एवं A से लेकर F कुल १६ अंक प्रयुक्त होते हैं। [[द्विक पद्धति]] में केवल ० और १ से ही सारी संख्याएँ अभिव्यक्त की जातीं हैं। [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] में अंकों एवं बड़ी संख्याओं का उच्चारण नीचे दिया गया है। * शून्य ० * एक १ * दो २ * तीन ३ * चार ४ * पाँच ५ * छ:/छह ६ * सात ७ * आठ ८ * नौ ९ *दश १० ** == अंकों द्वारा लिखीं बड़ी संख्याएँ (दाशमिक पद्धति) == * ग्यारह ११ * बारह १२ * तेरह १३ * चौदह १४ * पंद्रह १५ * सोलह १६ * सत्रह १७ * अठारह १८ * उन्नीस १९ ** '''बीस''' २० * इक्कीस २१ * बाइस २२ * तेइस २३ * चौबीस २४ * पच्चीस २५ * छब्बीस २६ * सत्ताइस २७ * अट्ठाइस २८ * उनतीस २९ ** '''तीस''' ३० * इक्कतीस ३१ * बत्तीस ३२ * तैंतीस ३३ * चौंतीस ३४ * पैंतीस ३५ * छत्तीस ३६ * सैंतीस ३७ * अँड़तीस ३८ * उंचालीस ३९ ** '''चालीस''' ४० * इकतालीस ४१ * बयालीस ४२ * तैंतालीस ४३ * चौवालिस ४४ * पैंतालिस ४५ * छयालिस ४६ * सैंतालिस ४७ * अड़तालीस ४८ * उंचास ४९ ** '''पचास''' ५० * इक्यावन ५१ * बावन ५२ * तिरेपन ५३ * चौवन ५४ * पचपन ५५ * छप्पन ५६ * सत्तावन ५७ * अट्ठावन ५८ * उन्सठ ५९ ** '''साठ''' ६० * इकसठ ६१ * बासठ ६२ * तिरेसठ ६३ * चौंसठ ६४ * पैंसठ ६५ * छियासठ ६६ * सड़सठ ६७ * अड़सठ ६८ * उन्नहत्तर ६९ ** '''सत्तर''' ७० * इकहत्तर ७१ * बहत्तर ७२ * तिहत्तर ७३ * चौहत्तर ७४ * पिचहत्तर ७५ * छिहत्तर ७६ * सतहत्तर ७७ * अठहत्तर ७८ * उनासी ७९ ** '''अस्सी''' ८० * इक्यासी ८१ * बयासी ८२ * तिरासी ८३ * चौरासी ८४ * पिच्चासी ८५ * छियासी ८६ * सतासी ८७ * अठासी ८८ * नवासी ८९ ** '''नब्बे''' ९० * इक्यानवे ९१ * बानवे ९२ * तिरानवे ९३ * चौरानवे ९४ * पिच्चानवे ९५ * छियानवे ९६ * सत्तानवे ९७ * अठानवे ९८ * निन्यानवे ९९ ** ''' (एक) सौ/(एक) शत''' १०० ** '''(एक) हज़ार/(एक) सहस्र''' १,००० ** '''दश हज़ार/दस सहस्र''' १०,००० ** '''(एक) लाख''' १,००,००० ** '''दश लाख''' १०,००,००० ** '''(एक) करोड़''' १,००,००,००० **'''दश करोड़''' १०,००,००,००० ** '''(एक) अरब''' १,००,००,००,००० ** '''दश अरब''' १०,००,००,००,००० ** '''(एक) खरब''' १,००,००,००,००,००० ** '''दश खरब''' १०,००,००,००,००,००० ** '''(एक) नील''' १,००,००,००,००,००,००० ** '''दश नील''' १०,००,००,००,००,००,००० ** '''(एक) पद्म''' १,००,००,००,००,००,००,००० ** '''दश पद्म''' १०,००,००,००,००,००,००,००० ** '''(एक) शंख''' १,००,००,००,००,००,००,००,००० ** '''दश शंख''' १०,००,००,००,००,००,००,००,००० ** '''महाशंख''' १,००,००,००,००,००,००,००,००,००० [[श्रेणी:गणित]] [[श्रेणी:संख्या]] [[श्रेणी:अंक]] {{विज्ञान-आधार}} 98qu8vwce6f7x9jfxtt22oqajhxtd7x हिन्दी की गिनती 0 6917 6632732 6595979 2026-10-25T00:09:39Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:प्राथमिक अंकगणित]] जोड़ी 6632732 wikitext text/x-wiki {{इतिहास विलय|originalpage=हिंदोस्तानी अंक|reason=विषय एक ही है, यह लेख पहले बनाया गया था।|details=हालाँकि, लेख का नाम [[:हिंदुस्तानी में गिनती]] होना चाहिये। 'अंक' की बजाय 'गिनती' और हिंदी और उर्दू दोनों में यह लगभग कॉमन है, अतः 'हिंदुस्तानी'।|date=जनवरी 2026}} {{स्त्रोतहीन}} '''हिन्दी की गिनती''', [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] की गिनती से [[अपभ्रंश]] होकर पैदा हुई है। उदाहरण के लिए [[हिन्दी]] का 'साठ' संस्कृत के 'षष्टिः' से उत्पन्न है; 'अस्सी' संस्कृत के 'असीति' से। इसी प्रकार देख सकते हैं कि हिन्दी की गिनती के सभी शब्द संस्कृत से व्युत्पन्न हैं।{{cn}} {{col-begin}}{{col-break}} ० - [[शून्य]] १ - एक २ - दो ३ - तीन ४ - चार ५ - पाँच ६ - छह ७ - सात ८ - आठ ९ - नौ १० - दस ११ - ग्यारह १२ - बारह १३ - तेरह १४ - चौदह १५ - पंद्रह १६ - सोलह १७ - सत्रह १८ - अठारह १९ - उन्नीस २० - बीस २१ - इक्कीस २२ - बाईस २३ - तेईस २४ - चौबीस २५ - पच्चीस {{col-break}} २६ - छब्बीस २७ - सत्ताईस २८ - अट्ठाईस २९ - उनतीस ३० - तीस ३१ - इकतीस ३२ - बत्तीस ३३ - तैंतीस ३४ - चौंतीस ३५ - पैंतीस ३६ - छत्तीस ३७ - सैंतीस ३८ - अड़तीस ३९ - उनतालीस ४० - चालीस ४१ - इकतालीस ४२ - बयालीस ४३ - तैंतालीस ४४ - चौवालीस ४५ - पैंतालीस ४६ - छियालीस ४७ - सैंतालीस ४८ - अड़तालीस ४९ - उनचास ५० - पचास {{col-break}} ५१ - इक्यावन ५२ - बावन ५३ - तिरपन ५४ - चौवन ५५ - पचपन ५६ - छप्पन ५७ - सत्तावन ५८ - अट्ठावन ५९ - उनसठ ६० - साठ ६१ - इकसठ ६२ - बासठ ६३ - तिरसठ ६४ - चौंसठ ६५ - पैंसठ ६६ - छियासठ ६७ - सड़सठ ६८ - अड़सठ ६९ - उनहत्तर ७० - सत्तर ७१ - इकहत्तर ७२ - बहत्तर ७३ - तिहत्तर ७४ - चौहत्तर ७५ - पचहत्तर {{col-break}} ७६ - छिहत्तर ७७ - सतहत्तर ७८ - अठहत्तर ७९ - उन्यासी ८० - अस्सी ८१ - इक्यासी ८२ - बयासी ८३ - तिरासी ८४ - चौरासी ८५ - पचासी ८६ - छियासी ८७ - सत्तासी ८८ - अट्ठासी ८९ - नवासी ९० - नब्बे ९१ - इक्यानवे ९२ - बानवे ९३ - तिरानवे ९४ - चौरानवे ९५ - पंचानवे ९६ - छियानवे ९७ - सत्तानवे ९८ - अट्ठानवे ९९ - निन्यान्वे १०० - सौ (एक सौ) {{col-break}} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-break}} १०० - सौ १००० - एक सहस्र/हज़ार १०००० - दस सहस्र/दस हज़ार १००००० - एक लाख १०००००० - दस लाख १००००००० - एक करोड़ १०००००००० - दस करोड़ १००००००००० - एक अरब १०००००००००० - दस अरब १००००००००००० - एक खरब १०००००००००००० - दस खरब १००००००००००००० - एक नील १०००००००००००००० - दस नील १००००००००००००००० - एक पद्म १०००००००००००००००० - दस पद्म १००००००००००००००००० - एक शंख १०००००००००००००००००० - दस शंख {{col-break}} [[अनंत|अनन्त]] - infinite, infinty [[असंख्य]], [[अनगिनत]] - innuberable, uncountable [[नगण्य]] - negligible १/२ - एक बटा दो ; आधा १/३ - एक बटा तीन ; तिहाई ; एक तिहाई १/४ - एक बटा चार ; चौथाई ; एक चौथाई ; एक पाव ; ३/४ - तीन बटा चार ; तीन चौथाई ; पौन २/३ - दो तिहाई क/ख - क बटा ख १०% - दस [[प्रतिशत]] १+१/४ - सवा (सवा एक, नहीं) १+१/२ - डेढ़ (साढे़ एक, नहीं) १+३/४ - पौने दो २+१/४ - सवा दो २+१/२ - ढाई (साढे़ दो, नहीं) ३+१/२ - साढे़ (सार्ध) तीन ४+१/२ - साढे़ (सार्ध) चार १२.५७ - बारह [[दशमलव पद्धति|दशमलव]] पाँच सात ५८७.७५९ पाँच सौ सत्तासी दशमलव सात पाँच नौ {{col-break}} {{col-end}} == इन्हें भी देखें == * [[पहाड़ा]] * [[अंक]] * [[संख्या]] * [[संस्कृत की गिनती]] * [[भारतीय अंक प्रणाली|भारतीय अंक]] * [[देवनागरी अंक]] ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:हिन्दी]] [[श्रेणी:गणित]] [[श्रेणी:प्राथमिक अंकगणित]] dlcr1m968fdpzs04n9krd06m28x7nt2 राजगढ़ ज़िला 0 7525 6632571 5925558 2026-10-24T15:49:43Z ~2026-56894-59 955636 /* विवरण */ 6632571 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक प्रांत |province_name = राजगढ़ ज़िला<br /><small>Rajgarh district</small> |loc_map = MP Rajgarh district map.svg |capital = [[राजगढ़, मध्य प्रदेश|राजगढ़]] |area =6,154 |pop = 15,45,814 |pop_year = 2011 |pop_density = 300 |sub_province_title = ब्लॉक |sub_provinces = ? |languages= [[हिन्दी]] }} '''राजगढ़ ज़िला''' [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य का एक ज़िला है। ज़िले का मुख्यालय [[राजगढ़, मध्य प्रदेश|राजगढ़]] है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ |date=3 जुलाई 2019 }}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> == विवरण == यह एक छोटा-सा जिला है लेकिन एक साफ-सुथरा नगर है जिसकी सुन्दरता देखते ही बनती है। राजगढ मे "नेवज" नदी निकल रही है, जिसे शास्त्रो मे "निर्विन्ध्या" कहा गया है। जिला मुख्यालय [[राजगढ]] से पाच किलोमीटर दूर प्रमुख दार्शनिक स्थल है- माँ जालपा का प्राचीन मन्दिर का। इस मन्दिर मे 'माँ जालपा' विराजमान है। मन्दिर के सामने प्रसिद्द हनुमान मन्दिर है। इसके अलावा राजगढ़ से उत्तेर दिशा में प्रसिद्द दार्शनिक स्थल "खोयरी" है, जहा भगवान शिव का मंदिर है। "खोयरी" में आपसपास जंगल और बहुत सुन्दर ताल है। इस पावन स्थल की छठा अतिसुन्दर है।मानव विकास रिपॉर्ट प्रस्तुत करने वाला पहला जिला है।यह के ब्यावरा तहसील में राष्ट्रीय राजमार्ग का चोराह है। राजगढ़ जिले में स्थित नरसिंहगढ़ के किले को कश्मीर ए मालवा कहा जाता है। मध्यप्रदेश का सर्वाधिक रेगिस्तान वाला जिला है। NH3 और NH 12 ब्यवार से गुजरते हे। ब्यावरा शहर जिले का मुख्य व्यवसायिक नगर है एंव जिले का सबसे बड़ा नगर भी जो लगभग 20 किलोमीटर मे विस्तृत है यहा जिले का एक मात्र रेलवे स्टेशन हैं जो मुख्य रूप से इंदौर, अहमदाबाद, मथुरा, देहरादून नई, दिल्ली,कोटा, रतलाम अमृतसर आदि रेलवे लाइन से जुड़ा हुआ है। ब्यावरा से इन सभी महानगरों व नगर तक आसानी से जाया जा सकता है। लेकिन जिले को हवाई पट्टी का आज भी इंतजार है ब्यावरा नगर सबसे बड़ा एंव उपयुक्त स्थान हैं|जिला मई 1 9 48 को बनाया गया था, और राजगढ़, नरसिंहगढ़, खिलचिपुर के पूर्व रियासतों और देवास जूनियर और वरिष्ठ (सारंगपुर तहसील) और इंदौर (जिरापुर तहसील, अब खिलचिपुर तहसील का हिस्सा) के राज्यों के क्षेत्र शामिल हैं। राजगढ़ जिला भोपाल संभाग में आता है। राजगढ़ जिला मालवा पठार के उत्तरी छोर पर पार्वती नदी के पश्चिमी तट पश्चिमी तट पर स्थित है। == इन्हें भी देखें == * राजगढ़ * [[मध्य प्रदेश]] * [[मध्य प्रदेश के ज़िले|मध्य प्रदेश के जिले]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{मध्य प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के जिले]] [[श्रेणी:राजगढ़ ज़िला|*]] bn3d6b71vgt3rhdaekezv21kth8twzc दक्षिण भारत 0 7707 6632774 6624775 2026-10-25T02:13:00Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632774 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन | name = दक्षिणी भारत | image_skyline = {{multiple image |border =infobox |total_width =300 |image_style = |perrow =1/2/2/2 |caption_align=center |image1=Tirumala 090615.jpg{{!}}Venkateswara Temple |caption1=[[तिरुपति वेंकटेश्वर मन्दिर]] |image2=MysorePalace-LeftAngle.jpg{{!}} |caption2=[[अम्बा विलास महल]] |image3=Alappuzha Boat Beauty W.jpg{{!}} |caption3=[[आलाप्पुड़ा]] |image4=Bangaram Island, Lakshadweep 20160325- DSC1780.jpg{{!}} |caption4=[[बंगाराम]] |image5=Matrimandir, Soul of the Auroville, near Pondicherry.JPG{{!}} |caption5=[[मातृमंदिर]] |image6=Statue of Thiruvalluvar.jpg{{!}} |caption6=[[तिरुवल्लुवर प्रतिमा]] |image7=Charminar, Hyderabad, India 2020.jpg{{!}} |caption7=[[चारमीनार]] }} | image_map = South India.svg | map_alt = | map_caption = दक्षिण भारत के [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश]] | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{flagu|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश]] | subdivision_name1 = {{plainlist| *[[तेलंगाना]] *[[कर्नाटक]] *[[आंध्र प्रदेश]] *[[पुदुच्चेरी]] *[[लक्षद्वीप]] *[[तमिल नाडु]] *[[केरल]] }} | subdivision_type2 = सर्वाधिक जनसंख्यायुक्त शहर | subdivision_name2 = [[बेंगलुरु]] | blank_name_sec1 = [[भारत की आधिकारिक भाषाएँ|आधिकारिक भाषाएँ]] | blank_info_sec1 = {{plainlist| * [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] * [[कन्नड भाषा|कन्नड]] * [[तमिल भाषा|तमिल]] * [[मलयालम भाषा|मलयालम]] * [[अंग्रेज़ी]]<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/090619/in-the-land-of-many-tongues-hindi-cant-be-lingua-franca.html|title=In the land of many tongues, Hindi can't be lingua franca|date=9 June 2019|website=Deccan Chronicle}}</ref> }} | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_total_km2 = 635,780 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_max_m = 2695 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> [[आनमुडि]] | elevation_min_m = −2.2 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> [[कुट्टनाड़]] | population_total = 253,051,953 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = 400 | population_demonym = दक्षिण भारतीय | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | population_density_sq_mi = | other_name = | blank_info_sec2 = {{plainlist| * [[बदगा भाषा]] * [[गोण्डी भाषा]] * [[मराठी]] * [[कोडवा भाषा]] * [[कोंकणी]] *[[तोडा भाषा]] * [[तुलु]] }} | blank_name_sec2 = [[भारत की आधिकारिक भाषाएँ|अल्पसंख्यक भाषाएँ]] | blank1_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकांक]] {{nobold|(2019)}} | blank1_info_sec1 = {{increase}} 0.755 ({{color|green|उच्च}}) | blank2_name_sec1 = [[साक्षरता]] {{nobold|(2011)}} | blank2_info_sec1 = 81.09%<ref name="Literacy survey_2018">{{cite web |title=Literacy Survey, India (2017–18) |date=8 September 2020 |url=https://www.firstpost.com/india/at-96-2-kerala-tops-indias-literacy-rate-chart-again-andhra-pradesh-ranks-lowest-with-66-4-8796401.html |publisher=Firstpost |access-date=9 September 2020}}</ref> | blank3_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] {{nobold|(2011)}} | blank3_info_sec1 = 986 [[महिला|♀]]/1000 [[पुरुष|♂]]<ref name="pc-census2011">{{cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=https://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India |access-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/https://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=dead}}</ref> | native_name = {{nobold|Southern India}} }} '''दक्षिण भारत''' [[भारत]] में [[प्रायद्वीप]] [[दक्कन का पठार|दक्कन पठार]] का दक्षिणी भाग को कहा जाता है। इसमें भारतीय राज्य [[आन्ध्र प्रदेश]], [[कर्नाटक]], [[केरल]], [[तमिल नाडु]] और [[तेलंगाना]] के साथ-साथ [[केन्द्र-शासित प्रदेश]] [[लक्षद्वीप]] और [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] शामिल हैं। इसे [[प्रायद्वीप]] भारत के रूप में भी जाना जाता है। इसमें भारत के कुल क्षेत्रफल का 19.31% ({{convert|635,780|km2|sqmi|abbr=on|disp=or}}) भूभाग शामिल है। इसमें देश की 20% जनसंख्या को निवास करती है। यह पूर्व में [[बंगाल की खाड़ी]], पश्चिम में [[अरब सागर]] और दक्षिण में [[हिन्द महासागर]] से घिरा है। इस क्षेत्र का भूगोल विविध है जिसमें दो पर्वत शृंखलायें शामिल हैं। इसकी मुख्य पठारी भूमि की सीमा [[पश्चिमी घाट|पश्चिमी]] और [[पूर्वी घाट]] से लगती हैं। यहाँ जल के गैर-बारहमासी स्रोत के रूप में [[गोदावरी नदी|गोदावरी]], [[कृष्णा नदी|कृष्णा]], [[कावेरी नदी|कावेरी]], [[तुंगभद्रा नदी|तुंगभद्रा]] और [[वैगई नदी|वैगई]] नदियाँ हैं। इस क्षेत्र के सबसे बड़े शहरी क्षेत्र [[चेन्नई]], [[बंगलौर|बैंगलोर]], [[हैदराबाद]], [[कोयंबतूर]], [[कोच्चि]] और [[विशाखपटनम]] हैं। दक्षिण भारत के अधिकांश लोग चार प्रमुख [[द्रविड़ भाषाएं|द्रविड़ भाषाओं]] में से कम से कम एक भाषा बोलते हैं: [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]], [[तमिल भाषा|तमिल]], [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] और [[मलयालम भाषा|मलयालम]]। इसके इतिहास के दौरान, कई राजवंशीय राज्यों ने दक्षिण भारत के कुछ हिस्सों पर शासन किया। [[भारतीय उपमहाद्वीप का इस्लामी इतिहास|मुस्लिम आक्रांताओं के भारतीय उपमहाद्वीप पर आक्रमणों]] ने [[दक्षिण एशिया|दक्षिण]] और [[दक्षिण पूर्व एशिया]] ने इस क्षेत्र के इतिहास और संस्कृति को प्रभावित किया। दक्षिण भारत में स्थापित प्रमुख राजवंशों में [[चेर राजवंश|चेर]], [[चोल राजवंश|चोल]], [[पाण्ड्य राजवंश|पाण्ड्य]], [[पल्लव राजवंश|पल्लव]], [[सातवाहन]], [[चालुक्य राजवंश|चालुक्य]], [[होयसल राजवंश|होयसल]], [[राष्ट्रकूट राजवंश|राष्ट्रकूट]] और [[विजयनगर साम्राज्य|विजयनगर]] शामिल हैं। यूरोपीय देशों ने केरल के तटों से भारत में प्रवेश किया और इस क्षेत्र को [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ब्रिटेन]], [[पुर्तगाली भारत|पुर्तगाल]] और [[फ्रांसीसी भारत|फ्रांस]] द्वारा [[उपनिवेशवाद|उपनिवेश]] बनाया गया। [[भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन|भारत की स्वतन्त्रता]] के तुरंत बाद के दशकों में इस क्षेत्र की अर्थव्यवस्था में काफी उतार-चढ़ाव देखने को मिले लेकिन इन दक्षिण भारतीय राज्यों की अर्थव्यवस्थाओं ने पिछले तीन दशकों में राष्ट्रीय-औसत से अधिक की निरंतर वृद्धि दर्ज की है। भारत के अन्य क्षेत्रों की तुलना में दक्षिण भारत का संयुक्त रूप से [[अर्थव्यवस्था के आकार के आधार पर भारत के राज्य|सबसे बड़ा सकल घरेलू उत्पादक]] स्थल है। दक्षिण भारतीय राज्यों की अर्थव्यवस्था में उत्तर भारत के राज्यों की तुलना में तेजी से वृद्धि के कारण यहाँ उच्च [[मानव विकास सूचकांक]] के साथ यह क्षेत्र [[सामाजिक अर्थशास्त्र]] में अग्रणी हैं। वर्ष 2011 तक दक्षिणी राज्यों में [[भारत में साक्षरता|साक्षरता दर]] राष्ट्रीय औसत 76% से अधिक है। दक्षिण भारत में प्रजनन दर 1.9 है, जो भारत के सभी क्षेत्रों में सबसे कम है। == शब्द-साधन == "साउथ इंडिया" नाम दो [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] शब्दों से मिलकर बना है: ''साउथ'' मुख्य [[दिशा]] को दर्शाता है और इंडिया [[देश]] के नाम से लिया गया है जिसका शाब्दिक अर्थ भारत का दक्षिणी भाग है। इसे "प्रायद्वीपीय भारत" के रूप में भी जाना जाता है जो तीन तरफ से पानी से घिरे [[प्रायद्वीप]] में इसके स्थान को दर्शाता है।<ref>{{Cite book|year=2004|title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0547350271|oclc=55746553|page=216|url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216}}</ref> शब्द "दक्कन", [[दक्कन का पठार|दक्कन के पठार]] द्वारा आवरण किए गए क्षेत्र को संदर्भित करता है जो तटीय क्षेत्रों को छोड़कर अधिकांश प्रायद्वीपीय भारत को आवरण करता है, यह [[प्राकृत]] शब्द ''दक्खिना'' का एक अंग्रेजी रूप है जो [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] शब्द ''दक्षिणा'' से लिया गया है जिसका अर्थ दक्षिण है।<ref name="HobsonJobson2013">{{Cite book|title=Hobson-Jobson:The Definitive Glossary of British India|first1=Henry|last1=Yule|first2=A. C.|last2=Burnell|date=13 June 2013|publisher=Oxford|isbn=978-0-1916-4583-9|page=199|location=London}}</ref> ''कर्नाटक'', जो ''"कर्णः"'' या ''"करुणः"'' से बना है, जिसका अर्थ है ऊँचा देश, दक्षिण भारत से भी जुड़ा हुआ है।<ref name="hobsons">{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:415.hobson|archive-url=https://archive.today/20120714033828/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:415.hobson|url-status=dead|archive-date=14 July 2012|title=Origins of the word 'Carnatic' in the Hobson Jobson Dictionary|publisher=University of Chicago|access-date=15 September 2006|location=Chicago}}</ref> == इतिहास == {{Main|दक्षिण भारत का इतिहास}} === प्राचीन एवं मध्यकालीन युग === {{See also|मसाला व्यापार}} [[File:Rajendra map new.svg|thumb|राजेंद्र चोल प्रथम के दौरान चोल साम्राज्य, सी. 1030]] [[कार्बन डेटिंग]] से पता चलता है कि दक्षिण भारत में [[नवपाषाण युग|नवपाषाणिक]] संस्कृतियों से जुड़े राख के ढेर 8000 ईसा पूर्व के हैं। 1000 ईसा पूर्व की शुरुआत में, लौह प्रौद्योगिकी पूरे क्षेत्र में फैल गई; हालाँकि, ऐसा प्रतीत नहीं होता है कि दक्षिण भारत में [[लौह युग]] से पहले कोई पूर्ण विकसित [[कांस्य युग]] था।<ref name="prehistory">{{cite book|last=Agarwal|first=D.P|url=https://www.arkeologi.uu.se/digitalAssets/483/c_483244-l_3-k_agrawal.pdf|title=Urban Origins in India|year=2006|publisher=Uppsala University|access-date=30 August 2023|page=3|archive-date=30 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530150947/https://www.arkeologi.uu.se/digitalAssets/483/c_483244-l_3-k_agrawal.pdf|url-status=dead}}</ref> यह क्षेत्र एक [[व्यापार मार्ग]] के मध्य में था जो [[भूमध्य सागर]] को [[पूर्वी एशिया]] से जोड़ने वाले मुज़िरिस से [[अरिकमेडु]] तक फैला हुआ था।<ref>{{cite book|title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel And Trade In The Indian Ocean By A Merchant Of The First Century |first=Wilfred|last=Schoff|year=1912|publisher=South Asia Books|isbn=978-8-1215-0699-1}}</ref><ref>{{cite book|first=Miller|last=J. Innes|orig-date=1969|title=The Spice Trade of The Roman Empire: 29 B.C. to A.D. 641|url=https://archive.org/details/spicetradeofroma0000mill|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-1981-4264-5}}</ref> [[फ़ोनीशिया|फोनीशियन]], [[प्राचीन रोम|रोमन]], यूनानी, [[अरब लोग|अरब]], [[सीरिया की जनसांख्यिकी|सीरियाई]], [[यहूदी]] और [[चीनी (चीन के निवासी)|चीनियों]] के साथ व्यापार [[संगम काल]] (सी. तीसरी शताब्दी ईसा पूर्व से चौथी शताब्दी सी.ई.) के दौरान शुरू हुआ।<ref>{{Cite book|first=Bjorn|last=Landstrom|title=The Quest for India|publisher=Allwin and Unwin|year=1964|isbn=978-0-0491-0016-9}}</ref> यह क्षेत्र पूर्व को पश्चिम से जोड़ने वाले प्राचीन [[रेशम मार्ग]] का हिस्सा था।<ref>{{cite book |last=Elisseeff|first=Vadime|title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce|publisher=[[UNESCO]] Publishing / Berghahn Books|year=2001|isbn=978-9-2310-3652-1}}</ref> [[File:गुप्त और मौर्य साम्राज्य.jpg|thumb|200px|प्राचीन भारतीय इतिहास में , दक्षिण भारत में स्तिथ दक्षिणपथ प्रान्त]] कई राजवंश जैसे [[करूर|करुवुर]] के [[चेर राजवंश|चेर]], [[मदुरई]] के [[पाण्ड्य राजवंश|पाण्ड्य]], [[तंजावूर]] के [[चोल राजवंश|चोल]], [[कोड़िकोड]] के [[ज़ामोरिन]], [[अमरावती, आन्ध्र प्रदेश|अमरावती]] के [[सातवाहन]], [[कांचीपुरम|कांची]] के [[पल्लव राजवंश|पल्लव]], [[बनवासी, कर्नाटक|बनवासी]] के [[कदंब राजवंश|कदम्ब]], [[कोलार]] के [[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंगा]], [[मलखेड|मान्यखेता]] के [[राष्ट्रकूट राजवंश|राष्ट्रकूट]], [[बादामी, कर्नाटक|बादामी]] के [[चालुक्य राजवंश|चालुक्यों]], [[बेलूर]] के [[होयसल राजवंश|होयसलों]] और [[वरंगल|ओरुगल्लू]] के [[काकतीय वंश|काकतीयओं]] ने 6वीं शताब्दी ईसा पूर्व से 14वीं शताब्दी ई.पू. तक इस क्षेत्र पर शासन किया। 15वीं शताब्दी में, [[विजयनगर साम्राज्य]] संपूर्ण दक्षिणी भारत पर विजय प्राप्त करने वाला अंतिम साम्राज्य था।<ref>{{cite book|language=en|title=A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar|url=https://archive.org/details/historyofsouthin0000sast|isbn=978-0-1956-0686-7|publisher=Oxford University Press|first=Nilakanta|last=Sastri|year=1976|pages=[https://archive.org/details/historyofsouthin0000sast/page/n122 7],69,179,199,214,239}}</ref> [[दिल्ली सल्तनत]] के बार-बार आक्रमण के बाद, 1646 में विजयनगर साम्राज्य गिर गया और इस क्षेत्र पर तत्कालीन विजयनगर साम्राज्य के विभिन्न [[दक्खिन के सल्तनत]], पॉलीगारों और [[नायक राजवंश|नायक]] गवर्नरों का शासन था जिन्होंने स्वतंत्रता की घोषणा की थी।<ref>{{cite book|title=Rise and Fall of the Poligars of Tamilnadu|first=K.|last=Rajayyan|year=1974|publisher=University of Madras|page=2}}</ref> === औपनिवेशिक युग === [[File:Madras Prov South 1909.jpg|thumb|right|ब्रिटिश राज के दौरान दक्षिण भारत का मानचित्र]] 15वीं शताब्दी में यूरोपीय आये; और 18वीं शताब्दी के मध्य तक, [[फ्रांसीसी ईस्ट इंडिया कंपनी|फ्रांसीसी]] और [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ब्रिटिश]] दक्षिण भारत पर सैन्य नियंत्रण के लिए एक लंबे संघर्ष में शामिल थे। 1799 में [[चौथा आंग्ल-मैसूर युद्ध|चौथे आंग्ल-मैसूर युद्ध]] में [[टीपू सुल्तान]] की हार और 1806 में [[वेल्लोर विद्रोह]] की समाप्ति के बाद, अंग्रेजों ने [[पुदुचेरी ज़िला|फ्रांसीसी पुदुचेरी]] को छोड़कर, वर्तमान दक्षिण भारत के अधिकांश हिस्से पर अपनी शक्ति मजबूत कर ली। 1857 में [[ब्रिटिश साम्राज्य]] ने ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी से इस क्षेत्र का नियंत्रण अपने हाथ में ले लिया।<ref>{{cite book|title=Great Mutiny: India 1857|url=https://archive.org/details/greatmutinyindia0000hibb|first=Christopher|last=Hibbert |date=1 March 2000|publisher=Penguin|page=[https://archive.org/details/greatmutinyindia0000hibb/page/221 221]|isbn=978-0-1400-4752-3}}</ref> ब्रिटिश औपनिवेशिक शासन के दौरान, इस क्षेत्र को [[मद्रास प्रैज़िडन्सी]] (बाद में, मद्रास प्रांत), [[हैदराबाद प्रांत]], [[मैसूर]] और मद्रास स्टेट्स एजेंसी ([[त्रवनकोर|त्रावणकोर]], कोचीन, जेपोर और कई अन्य [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|छोटी रियासतों]] से बना) में विभाजित किया गया था। इस क्षेत्र ने भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन में एक प्रमुख भूमिका निभाई। दिसंबर 1885 में बंबई में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के पहले सत्र में भाग लेने वाले 72 प्रतिनिधियों में से 22 दक्षिण भारत से थे।<ref>{{cite book|title=Indian National Evolution: A Brief Survey of the Origin and Progress of the Indian National Congress and the Growth of Indian Nationalism |page=59|publisher=Cornell University Press|date=22 September 2009|isbn=978-1-1124-5184-3}}</ref> === स्वतंत्रता के बाद === 1947 में [[भारतीय स्वतंत्रता अधिनियम १९४७|भारतीय स्वतंत्रता]] के बाद, इस क्षेत्र को चार राज्यों [[मद्रास स्टेट|मद्रास राज्य]], मैसूर राज्य, हैदराबाद राज्य और [[त्रावणकोर-कोचीन]] में संगठित किया गया था।<ref>{{cite book|title=Constitution of India|chapter=Article 1|url=http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/coi-indexenglish.htm|publisher=Ministry of Law and Justice, Government of India|access-date=31 December 2015|archive-date=2 अप्रैल 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402064301/http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/coi-indexenglish.htm|url-status=dead}}</ref> द्रविड़ नाडु दक्षिण भारत में [[द्रविड़ भाषा-परिवार|द्रविड़ भाषा]] बोलने वालों के लिए एक अलग संप्रभु राज्य का प्रस्ताव था। प्रारंभ में, द्रविड़ नाडु समर्थकों की मांग [[तमिल भाषा|तमिल]] भाषी क्षेत्रों तक ही सीमित थी, लेकिन बाद में इसका विस्तार अन्य भारतीय राज्यों को भी इसमें शामिल करने के लिए किया गया, जहां इस क्षेत्र में अधिकांश द्रविड़ भाषी लोग थे।<ref>{{Cite book|last=Taylor|first=Richard Warren|title=Religion and Society: The First Twenty-five Years, 1953–1978|publisher=Christian Literature Society|year=1982|oclc=9007066|page=242}}</ref> [[राज्य पुनर्गठन अधिनियम १९५६|राज्य पुनर्गठन अधिनियम 1956]], जिसने भाषाई राज्यों का निर्माण किया, ने एक अलग संप्रभु राज्य की मांग को कमज़ोर कर दिया।<ref>{{Cite book|last=Thapar|first=Romesh|author-link=Romesh Thapar|title=Change and Conflict in India|publisher=Macmillan|year=1978|isbn=978-0-8364-0222-3|page=75}}</ref><ref>{{Cite book|last=Rao|first=C Rajeswara|title=Defeat Separatist Conspiracy in Andhra|publisher=Communist Party of India|year=1973|oclc=814926|page=28}}</ref> 1956 के [[राज्य पुनर्गठन अधिनियम १९५६|राज्य पुनर्गठन अधिनियम]] ने भाषाई आधार पर राज्यों का पुनर्गठन किया जिसके परिणामस्वरूप [[आन्ध्र प्रदेश]], [[कर्नाटक]], [[केरल]] और [[तमिल नाडु]] के नए राज्यों का निर्माण हुआ।<ref name="ROS"/><ref>{{cite web|url=https://www.india.gov.in/my-government/constitution-india/amendments/constitution-india-seventh-amendment-act-1956|title=Seventh Amendment|publisher=[[Government of India]]|access-date=19 August 2023}}</ref> इस अधिनियम के परिणामस्वरूप, [[मद्रास स्टेट|मद्रास राज्य]] ने [[त्रावणकोर-कोचीन]] से [[कन्याकुमारी जिला|कन्याकुमारी जिले]] को जोड़कर अपना नाम बरकरार रखा। इसके पश्चात 1968 में राज्य का नाम बदलकर [[तमिल नाडु]] कर दिया गया।<ref>{{cite report|url=https://dgfasli.gov.in/en/book-page/background-information-1|title=Background information on state of Tamil Nadu|publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|Ministry of Labour and Employment]], [[Government of India]]|access-date=16 September 2023}}</ref> [[आन्ध्र प्रदेश]] का निर्माण 1956 में [[हैदराबाद प्रांत|हैदराबाद राज्य]] के तेलुगु भाषी जिलों के साथ आंध्र राज्य के विलय के साथ हुआ था। [[केरल]] का निर्माण [[मालाबार|मालाबार जिले]] और [[मद्रास स्टेट|मद्रास राज्य]] के दक्षिण केनरा जिलों के कासरगोड तालुक के [[त्रावणकोर-कोचीन]] के साथ विलय के साथ हुआ था। मैसूर राज्य को बेल्लारी और दक्षिण केनरा (कासरगोड तालुक को छोड़कर) और मद्रास राज्य से [[कोयम्बतूर जिला|कोयम्बतूर जिले]] के [[कोल्लेगाल]] तालुक, [[बॉम्बे राज्य]] से [[बेलगाम]], [[बीजापुर जिला, कर्नाटक|बीजापुर]], उत्तरी केनरा और [[धारवाड़ जिला|धारवाड़ जिलों]], हैदराबाद राज्य और [[कोडगु जिला|कूर्ग]] प्रांत के कन्नड़-बहुल ज़िले [[बीदर]], [[रायचूर जिला|रायचूर]] और [[गुलबर्ग|गुलबर्गा]] को शामिल करके पुनर्गठित किया गया था।<ref name="1956act">{{cite report|url=https://thc.nic.in/Central%20Governmental%20Acts/States%20Re-Organisation%20Act,%201956.pdf|title=States Reorganisation Act, 1956|publisher=High Court of Tripura|access-date=16 September 2023}}</ref> 1973 में मैसूर राज्य का नाम बदलकर [[कर्नाटक]] कर दिया गया।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1972/07/30/archives/mysore-an-indian-state-is-renamed-as-karnataka.html|title=Mysore, an Indian State, Is Renamed as Karnataka|newspaper=[[The New York Times]]|date=30 July 1972|access-date=24 July 2023}}</ref> [[पुदुच्चेरी (केन्द्र-शासित प्रदेश)|पुदुच्चेरी]] का केंद्र शासित प्रदेश 1954 में बनाया गया था जिसमें [[पुदुचेरी ज़िला|पुदुचेरी]], [[कारईकाल|कराईकल]], यानम और [[माहे]] के पिछले [[फ्रांसीसी भारत|फ्रांसीसी]] परिक्षेत्र शामिल थे।<ref name="ROS"/> लैकाडिव द्वीप समूह, जो मद्रास राज्य के दक्षिण केनरा और मालाबार जिलों के बीच विभाजित थे, एकजुट होकर [[लक्षद्वीप]] के केंद्र शासित प्रदेश में संगठित हो गए।<ref name="ROS">{{cite report|url=http://www.epw.in/system/files/pdf/1955_7/42/reorganisation_of_statesthe_approach_and_arrangements.pdf|title=Reorganisation of states|date=15 October 1955|publisher=Economic Weekly|access-date=31 December 2015}}</ref> [[तेलंगाना]] का गठन 2 जून 2014 को [[आन्ध्र प्रदेश]] को विभाजित करके किया गया था और इसमें उत्तर-पश्चिमी आन्ध्र प्रदेश के दस जिले शामिल हैं।<ref>{{cite report|title=The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014|url=https://www.mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/APRegACT2014_0.pdf|publisher=Ministry of law and Justice, Government of India|access-date=3 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108223043/https://www.mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/APRegACT2014_0.pdf|archive-date=8 January 2016|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108223043/https://www.mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/APRegACT2014_0.pdf |date=8 जनवरी 2016 }}</ref><ref>{{cite news |title=Telangana bill passed by upper house|url=https://timesofindia.indiatimes.com/telangana-bill-in-rajya-sabha/liveblog/30712218.cms |newspaper=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=20 March 2016|date=20 February 2014|lang=en}}</ref> ====विध्वंसक घटनाएं==== * [[2015 दक्षिण भारतीय बाढ़]] == भूगोल == === तलरूप === [[File:South India satellite.jpg|thumb|200px|दक्षिण भारत की उपग्रह छवि] दक्षिण भारत एक उल्टे त्रिकोण के आकार का [[प्रायद्वीप]] है जो दक्षिण में [[हिन्द महासागर]], पश्चिम में [[अरब सागर]], पूर्व में [[बंगाल की खाड़ी]] और उत्तर में [[विन्ध्याचल पर्वत शृंखला|विंध्य]] और [[सतपुड़ा पर्वतमाला|सतपुड़ा]] पर्वतमालाओं से घिरा है।<ref>{{cite book|title=Chambers's Concise Gazetteer of the World|url=https://archive.org/details/chamberssconcise00patrrich|page=353|year=1907|publisher=W.& R.Chambers|lang=en|first=David|last=Patrick}}</ref> [[नर्मदा नदी]] विंध्य और सतपुड़ा पर्वतमाला के बीच अवसाद में पश्चिम की ओर बहती है, जो [[दक्कन का पठार|दक्कन पठार]] के उत्तरी विस्तार को परिभाषित करती है।<ref>{{cite book|title= Toward Sustainable Development? Struggling Over India's Narmada River|url=https://archive.org/details/towardsustainabl0000unse_y8h6 |first=William|last=Fisher |year=1995|isbn=978-1-5632-4525-1|page=[https://archive.org/details/towardsustainabl0000unse_y8h6/page/51 51] |lang=en|publisher=[[M. E. Sharpe]]|location=New York}}</ref> [[लक्षद्वीप]] के नीचे [[मूँगा (जीव)|मूँगा]] द्वीप भारत के दक्षिण-पश्चिमी तट पर स्थित हैं और [[अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह|अण्डमान और निकोबार]] द्वीप पूर्वी तट से काफी दूर स्थित हैं। [[पाक जलसंधि]] और कम रेतीली चट्टानों और द्वीपों की श्रृंखला है जिसे [[रामसेतु]] के नाम से जाना जाता है, इस क्षेत्र को [[श्रीलंका]] से अलग करती है, जो दक्षिणपूर्वी तट पर स्थित है।<ref>{{cite encyclopedia|title= Adam's bridge|url=https://www.britannica.com/eb/article-9003680|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|year=2007|access-date=1 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/srilanka.pdf|title=Map of Sri Lanka with Palk Strait and Palk Bay |publisher=UN|access-date=1 January 2016}}</ref> भारत की मुख्य भूमि का सबसे दक्षिणी छोर [[कन्याकुमारी]] में है जहाँ हिंद महासागर बंगाल की खाड़ी और अरब सागर से मिलता है।<ref>{{cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/india/tamil-nadu/kanyakumari-cape-comorin|title=Kanyakumari alias Cape Comorin|publisher=Lonely Planet|access-date=1 January 2016}}</ref> [[File:AnaimudiPeak DSC 4834.jpg|thumb|200px|अनामुडी शिखर दक्षिण भारत का सबसे ऊँचा शिखर है]] [[पश्चिमी घाट]] [[ताप्ती नदी]] के दक्षिण से कन्याकुमारी तक पश्चिमी तट के साथ दक्षिण में चलता है और अरब सागर के साथ भूमि की एक संकीर्ण पट्टी बनाता है जिसे [[कोंकण]] क्षेत्र कहा जाता है।<ref>{{cite journal|url=https://www.nature.com/nature/journal/v403/n6772/fig_tab/403853a0_T6.html|title=Biodiversity hotspots for conservation priorities|journal=Nature|year=2000|doi=10.1038/35002501|access-date=16 November 2013|last1=Myers|first1=Norman|last2=Mittermeier|first2=Russell A.|last3=Mittermeier|first3=Cristina G.|last4=Da Fonseca|first4=Gustavo A. B.|last5=Kent|first5=Jennifer|volume=403|issue=6772|pages=853–858|pmid=10706275|bibcode=2000Natur.403..853M|s2cid=4414279| issn=0028-0836}}</ref> [[अनाइमुडी]] {{convert|2695|m|ft|0|abbr=on}} [[आनेमलई की पहाड़ियाँ|आनेमलई पहाड़ियों]] में दक्षिण भारत की सबसे ऊंची चोटी है।<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/58540809|title=Southern India: its history, people, commerce, and industrial resources|last1=Playne |first1=Somerset|last2=Bond|first2=J. W|last3=Wright|first3=Arnold|year=2004|publisher=Asian Educational Service |lang=en|oclc=58540809|access-date=30 August 2023|page=417}}</ref> [[पूर्वी घाट]] पूर्वी तट के साथ-साथ बंगाल की खाड़ी के समानांतर चलते हैं और उनके बीच की भूमि की पट्टी [[कोरोमंडल तट|कोरोमंडल]] क्षेत्र बनाती है।<ref>{{cite web |url = https://www.portal.gsi.gov.in/pls/portal/url/page/GSI_STATIC/GSI_STAT_GEO_TOURISM_MONUMENTS |title=Eparchaean Unconformity, Tirumala Ghat section |access-date=20 September 2009 |publisher=Geological Survey of India|url-status=dead|archive-url = https://archive.today/20130419091251/http://www.portal.gsi.gov.in/pls/portal/url/page/GSI_STATIC/GSI_STAT_GEO_TOURISM_MONUMENTS |archive-date=19 April 2013 |df=dmy-all }}</ref> वे पहाड़ों की एक असंतत श्रृंखला हैं, जो दक्षिणी भारत की चार प्रमुख नदियों, [[गोदावरी नदी|गोदावरी]], [[महानदी]], [[कृष्णा नदी|कृष्णा]] और [[कावेरी नदी|कावेरी]] द्वारा नष्ट और चतुष्कोणित हो गई हैं।<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the World's Biomes|year=2020|isbn=978-0-1281-6097-8|publisher=Elsevier Science|lang=en|first1=Dominick A.|last1=DellaSala|first2=Michael I.|last2=Goldstei|page=546|location=Amsterdam}}</ref> दोनों पर्वत श्रृंखलाएं [[नीलगिरि (पर्वत)|नीलगिरि]] पर्वतों पर मिलती हैं, जो लगभग उत्तरी केरल और कर्नाटक के साथ तमिलनाडु की सीमाओं पर अर्धचंद्राकार रूप में फैली हुई हैं, जो [[पालक्काड़ ज़िला|पालक्काड़]] और [[वायनाड जिला|वायनाड]] पहाड़ियों और [[सत्यमंगलम वन्य अभयारण्य|सत्यमंगलम]] पर्वतमालाओं को घेरती हैं, जो पूर्वी घाट की अपेक्षाकृत निचली पहाड़ियों तक फैली हुई हैं। तमिलनाडु-आंध्र प्रदेश सीमा का पश्चिमी भाग, जो [[तिरुपति वेंकटेश्वर मन्दिर|तिरूपति]] और [[अन्नामलई पहाड़|अन्नामलाई पहाड़ियों]] का निर्माण करता है।<ref>{{cite book|last=Eagan|first=J. S. C|title=The Nilgiri Guide And Directory|url=https://archive.org/details/nilgiriguideandd031416mbp|publisher=S.P.C.K. Press|location=Chennai|isbn=978-1-1494-8220-9|year=1916|page=30}}</ref> [[दक्कन का पठार]] पर्वत श्रृंखलाओं से घिरा ऊंचा क्षेत्र है।<ref>{{cite book |last=Dr. Jadoan|first=Atar Singh|title=Military Geography of South-East Asia|publisher=Anmol Publications|location=India|date=September 2001|isbn=978-8-1261-1008-7|lang=en}}</ref> यह पठार उत्तर में {{convert|100|m}} और दक्षिण में {{convert|1|km}} से भी अधिक ऊंचा है, जिससे [[भारतीय उपमहाद्वीप]] के समुद्र तट के नीचे की ओर इशारा करते हुए त्रिकोण के भीतर एक उभरा हुआ त्रिकोण बनता है।<ref>{{cite web|url=https://www.sanctuaryasia.com/resources/biogeozones/decpen.php |title=The Deccan Peninsula |publisher=Sanctuary Asia|date=5 January 2001 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061017150254/https://www.sanctuaryasia.com/resources/biogeozones/decpen.php |archive-date=17 October 2006}}</ref> यह पश्चिम से पूर्व की ओर धीरे-धीरे ढलान पर है जिसके परिणामस्वरूप प्रमुख नदियाँ पश्चिमी घाट से निकलती हैं और पूर्व में बंगाल की खाड़ी में बहती हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.panda.org/about_wwf/where_we_work/ecoregions/edeccan_plateau_moist_forests.cfm |title=Eastern Deccan Plateau Moist Forests|publisher=World Wildlife Fund |access-date=5 January 2007 }}</ref> दक्कन के ज्वालामुखीय [[बेसाल्ट]] बिस्तर विशाल [[दक्कन उद्भेदन]] विस्फोट में बिछाए गए थे, जो 67 से 66 मिलियन वर्ष पहले [[चाकमय कल्प]] के अंत में हुआ था।<ref>{{cite web |url=https://newsoffice.mit.edu/2014/volcanic-eruption-dinosaur-extinction-1211|title=What really killed the dinosaurs?|publisher=MIT|first1=Jennifer|last1=Chu|date=11 December 2014|access-date=28 August 2023}}</ref> कई वर्षों तक चली ज्वालामुखी गतिविधि से परत दर परत बनती गई और जब ज्वालामुखी विलुप्त हो गए, तो उन्होंने ऊंचे इलाकों का एक क्षेत्र छोड़ दिया, जिसके शीर्ष पर आमतौर पर एक मेज की तरह समतल क्षेत्रों का विशाल विस्तार था।<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/154969/Deccan|title=Deccan Plateau|encyclopedia=Britannica|access-date=1 January 2016 }}</ref> पठार को पूर्व की ओर बहने वाली [[गोदावरी नदी|गोदावरी]], [[कृष्णा नदी|कृष्णा]], [[कावेरी नदी|कावेरी]] और [[वैगई नदी|वैगई]] नदियों और उनकी सहायक नदियों द्वारा पानी मिलता है।<ref>{{cite book|title=Indian Journal of Earth Sciences|publisher=Indian Journal of Earth Sciences|first=Mihir|last=Bose|year=1977|page=21|lang=en}}</ref> अन्य प्रमुख विशेषताओं में [[मन्नार की खाड़ी]], [[पाक जलसंधि]] शामिल है, जो भारत को श्रीलंका से अलग करती है; [[दस डिग्री जलसन्धि]], जो अंडमान को निकोबार द्वीप समूह से अलग करता है; और आठ डिग्री चैनल, जो लैकाडिव और अमिनदीवी द्वीपों को मिनिकॉय द्वीप से दक्षिण में अलग करता है।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XwVX-85oI0EC&pg=PA10|page=10|title=Environment impact assessment|author1=J. Sacratees|author2=R. Karthigarani|publisher=APH Publishing|year=2008|isbn=978-8-1313-0407-5}}</ref> [[लक्षद्वीप सागर]] एक छोटा समुद्र है।<ref>{{cite web|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|page=21|access-date=28 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=8 October 2011}}</ref> मन्नार की खाड़ी और लक्षद्वीप द्वीपों में [[प्रवाल शैल-श्रेणी]] स्थित हैं। बड़ी झीलों में [[वेम्बनाड झील]] और [[पुलिकट झील]] शामिल हैं।<ref>{{cite book|title=Fisheries Development and Management in India, 1785-1986|page=37|isbn=978-8-1851-1960-1|year=1989|publisher=Northern Book Centre|lang=en|first=Nune|last=Subba Rao}}</ref> === जलवायु === [[File:Koppen-Geiger Map IND present.svg|thumb|200px|जलवायु क्षेत्र]] [[File:India southwest summer monsoon onset map en.svg|thumb|200px|मानसून का आगमन]] इस क्षेत्र की [[उष्णकटिबन्धीय जलवायु]] है और वर्षा के लिए मानसून पर निर्भर है। [[कोपेन जलवायु वर्गीकरण]] के अनुसार, इसकी जलवायु गैर-शुष्क है और न्यूनतम औसत तापमान {{Convert|18|C|F}} है।<ref>{{cite book|last1=McKnight|first1=Tom L|last2=Hess|first2=Darrel|year=2000|chapter=Climate Zones and Types: The Köppen System|title=Physical Geography: A Landscape Appreciation|pages=[https://archive.org/details/physicalgeographmckn/page/205 205–211]|location=Upper Saddle River, NJ|publisher=Prentice Hall|isbn=978-0-1302-0263-5|chapter-url=https://archive.org/details/physicalgeographmckn|url=https://archive.org/details/physicalgeographmckn/page/205}}</ref> सबसे अधिक आर्द्र उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु है, जिसमें साल भर मध्यम से उच्च तापमान और प्रति वर्ष {{Convert|2000|mm|in|0|abbr=on}} से अधिक मौसमी भारी वर्षा होती है। [[मालाबार सागरतट|मालाबार तट]], पश्चिमी घाट और लक्षद्वीप द्वीपों से सटे दक्षिण-पश्चिमी निचले इलाकों की एक पट्टी में उष्णकटिबंधीय जलवायु का अनुभव किया जाता है।<ref>{{cite book|last=Chouhan|first=T. S.|year=1992|title=Desertification in the World and Its Control|publisher=Scientific Publishers|isbn=978-8-1723-3043-9}}</ref> एक [[उष्णकटिबन्धीय सवाना जलवायु|उष्णकटिबंधीय आर्द्र और शुष्क जलवायु]], उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु वाले क्षेत्रों की तुलना में शुष्क, पश्चिमी घाट के पूर्व में अर्ध-शुष्क [[वृष्टिछाया क्षेत्र|वृष्टिछाया]] क्षेत्र को छोड़कर, अधिकांश अंतर्देशीय प्रायद्वीपीय क्षेत्र पर हावी है। सर्दी और गर्मियों की शुरुआत लंबी शुष्क अवधि होती है, जिसमें औसत तापमान {{Convert|18|°C|°F|0}} से ऊपर होता है; गर्मियों में अत्यधिक गर्मी होती है और निचले इलाकों में तापमान {{Convert|50|°C|°F|0}} से अधिक होता है; और बरसात का मौसम जून से सितंबर तक रहता है, पूरे क्षेत्र में औसत वार्षिक वर्षा {{Convert|750|and|1500|mm|in|0|abbr=on}} के बीच होती है। एक बार जब सितंबर में शुष्क पूर्वोत्तर मानसून शुरू हो जाता है, तो भारत में सबसे अधिक वर्षा तमिलनाडु में होती है, जिससे अन्य राज्य तुलनात्मक रूप से शुष्क हो जाते हैं।<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1994174.stm|title=India's heatwave tragedy|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|date=17 May 2002|access-date=20 March 2016}}</ref> पश्चिमी घाट और [[इलायची पहाड़ियाँ|इलायची पहाड़ियों]] के पूर्व की भूमि में गर्म अर्ध-शुष्क जलवायु व्याप्त है। इस क्षेत्र - जिसमें कर्नाटक, अंतर्देशीय तमिलनाडु और पश्चिमी आंध्र प्रदेश शामिल हैं - में सालाना {{Convert|400|and|750|mm|1}} के बीच वर्षा होती है, गर्म ग्रीष्मकाल और शुष्क सर्दियों के साथ तापमान {{Convert|20|–|24|C|F}} के आसपास होता है। मार्च और मई के बीच के महीने गर्म और शुष्क होते हैं, औसत मासिक तापमान {{Convert|32|C|F}} के आसपास रहता है, और {{Convert|320|mm|in|0}} वर्षा होती है। कृत्रिम सिंचाई के बिना यह क्षेत्र कृषि के लिए उपयुक्त नहीं है।<ref>{{Cite book|last=Caviedes|first=C. N.|title=El Niño in History: Storming Through the Ages|url=https://archive.org/details/elnioinhistoryst0000cavi|edition=1st|publisher=University Press of Florida|date=18 September 2001|isbn=978-0-8130-2099-0}}</ref> जून से सितंबर तक [[मानसून|दक्षिण-पश्चिम मानसून]] से क्षेत्र में अधिकांश वर्षा होती है। दक्षिण पश्चिम मानसून की अरब सागर शाखा केरल के तटीय राज्य के साथ पश्चिमी घाट से टकराती है और [[कोंकण तट]] के साथ उत्तर की ओर बढ़ती है, जिससे पश्चिमी घाट के पश्चिम के तटीय क्षेत्रों में वर्षा होती है। ऊँचे पश्चिमी घाट हवाओं को दक्कन के पठार तक पहुँचने से रोकते हैं; इसलिए, लीवार्ड क्षेत्र (हवाओं से वंचित क्षेत्र) में बहुत कम वर्षा होती है।<ref>{{NatGeo ecoregion|id=im0209|name=South Deccan Plateau dry deciduous forests|access-date=5 January 2005}}</ref><ref>{{WWF ecoregion|id=im0209|name=South Deccan Plateau dry deciduous forests|access-date=5 January 2005}}</ref> दक्षिण-पश्चिम मानसून की बंगाल की खाड़ी की शाखा बंगाल की खाड़ी से नमी लेते हुए उत्तर-पूर्व भारत की ओर बढ़ती है। भूमि के आकार के कारण, [[कोरोमंडल तट]] पर दक्षिण-पश्चिम मानसून से अधिक वर्षा नहीं होती है। [[तमिल नाडु]] और दक्षिणपूर्व [[आन्ध्र प्रदेश|आन्द्र प्रदेश]] में उत्तरपूर्वी मानसून से बारिश होती है।<ref>{{cite web|url=https://www.imdchennai.gov.in/northeast_monsoon.htm|title=North East Monsoon|publisher=IMD|access-date=1 January 2016}}</ref> उत्तरपूर्वी मानसून नवंबर से मार्च की शुरुआत तक होता है, जब सतह पर [[उच्च दाब क्षेत्र|उच्च दबाव प्रणाली]] सबसे मजबूत होती है।<ref>{{cite book|title=Climatology|first1=Robert V.|last1=Rohli|first2=Anthony J.|last2=Vega|page=204|publisher=Jones & Bartlett Publishers|year=2007|isbn=978-0-7637-3828-0}}</ref> उत्तर हिंद महासागर में उष्णकटिबंधीय चक्रवात पूरे वर्ष बंगाल की खाड़ी और अरब सागर में आते हैं, जिससे विनाशकारी हवाएँ और भारी वर्षा होती है।<ref>{{cite report|url=https://www.imd.gov.in/section/nhac/dynamic/ANNUAL_FREQ_CYCLONIC_DISTURBANCES.pdf |title=Annual frequency of cyclonic disturbances over the Bay of Bengal (BOB), Arabian Sea (AS) and land surface of India |publisher=India Meteorological Department |access-date=1 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805212718/https://www.imd.gov.in/section/nhac/dynamic/ANNUAL_FREQ_CYCLONIC_DISTURBANCES.pdf |archive-date=5 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/hurricane#hurricane|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302095537/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/hurricane?#hurricane|url-status=dead|archive-date=2 March 2014|title=hurricane|publisher=Oxford dictionary |access-date=1 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/cyclone.html|title=The only difference between a hurricane, a cyclone, and a typhoon is the location where the storm occurs|publisher=NOAA|access-date=1 October 2014}}</ref> === वनस्पति और जीव === [[चित्र:Elephas_maximus_(Bandipur).jpg|अंगूठाकार|दक्षिण भारत में एशियाई हाथियों की सबसे बड़ी आबादी है।]] [[चित्र:A_courting_male_in_Eravikulam_NP_AJTJohnsingh_DSCN2997.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल|नीलगिरि तहर, एक लुप्तप्राय जानवर जो केवल नीलगिरि पर्वत में पाया जाता है।]] {{Main|केरल का वन्यजीवन|दक्षिण भारत के पक्षियों की सूची}} यहां की विविध जलवायु और भूगोल के कारण दक्षिण भारत में पौधों और जानवरों की व्यापक विविधता है। [[पतझड़ी|पर्णपाती वन]] पश्चिमी घाट के किनारे पाए जाते हैं जबकि उष्णकटिबंधीय शुष्क वन और झाड़ियाँ भूमि आंतरिक दक्कन पठार में सामान्य हैं। दक्षिणी पश्चिमी घाट में ऊंचाई पर स्थित वर्षा वन हैं जिन्हें दक्षिण पश्चिमी घाट पर्वतीय वर्षा वन कहा जाता है, और मालाबार तट के नम वन तटीय मैदानों पर पाए जाते हैं।<ref>{{cite magazine|url=https://www.nationalgeographic.com/wildworld/profiles/terrestrial_im.html|title=Indo-Malayan Terrestrial Ecoregions|magazine=National Geographic|access-date=15 April 2006|archive-date=21 मार्च 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20010321011649/http://www.nationalgeographic.com/wildworld/profiles/terrestrial_im.html|url-status=dead}}</ref> पश्चिमी घाट दुनिया के आठ सबसे गर्म [[जैवविविधता हॉटस्पॉट]] और [[विश्व धरोहर|यूनेस्को विश्व धरोहर]] स्थल में से एक है।<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1342/multiple=1&unique_number=1921|title=Western Ghats|publisher=[[UNESCO]]|access-date=21 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|first=Clara|last=Lewis|url=https://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-03/mumbai/32523277_1_radhanagari-wildlife-world-heritage-centre-western-ghats|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707023508/https://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-03/mumbai/32523277_1_radhanagari-wildlife-world-heritage-centre-western-ghats|url-status=dead|archive-date=7 July 2012|title=39 sites in Western Ghats get world heritage status|date=3 July 2007|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=21 February 2014}}</ref> दक्षिण भारत के महत्वपूर्ण पारिस्थितिक क्षेत्र [[नीलगिरि पर्वत|नीलगिरि पहाड़ियों]] में [[नीलगिरि संरक्षित जैवमंडल]], [[अगस्त्य मला]]<nowiki/>-[[इलायची पहाड़ियाँ|इलायची पहाड़ियों]] में [[अगसत्यमला संरक्षित जैवमंडल]] और [[मन्नार की खाड़ी]] प्रवाल भित्तियाँ हैं।<ref>{{cite report|url=http://moef.gov.in/wp-content/uploads/2019/03/biosphere.pdf|title=Biosphere Reserves in India |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change|date=2019|access-date=5 February 2020}}</ref> [[समुद्री राष्ट्रीय उद्यान, मन्नार की खाड़ी|मन्नार बायोस्फीयर रिज़र्व]] की खाड़ी समुद्र, द्वीपों और प्रवाल भित्तियों, नमक दलदल और मैंग्रोव सहित आसपास के समुद्र तट के {{Convert|10500|km2|abbr=on}} के क्षेत्र को कवर करती है। यह [[सूंस]], [[डूगोंग]], [[ह्वेल]] और समुद्री खीरे सहित [[विलुप्तप्राय जाति|लुप्तप्राय जलीय प्रजातियों]] का घर है।<ref>{{cite book|page=10|title=Environment impact assessment|first1=J.|last1=Sacratees|first2=R.|last2=Karthigarani|publisher=APH Publishing|year=2008|isbn=978-8-1313-0407-5}}</ref><ref>{{cite web |title=Conservation and Sustainable-use of the Gulf of Mannar Biosphere Reserve's Coastal Biodiversity|place=New York|year=1994 |url=https://www.gefweb.org/wprogram/May99/Bio/India_1.doc |format=doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070616221152/https://www.gefweb.org/wprogram/May99/Bio/India_1.doc |archive-date=16 June 2007}}</ref> थट्टेकड़, कदलुंडी, वेदानथंगल, रंगनाथिटु, कुमारकोम, नीलापट्टू और पुलिकट सहित पक्षी अभयारण्य कई प्रवासी और स्थानीय पक्षियों का घर हैं।<ref>{{Cite book|title=The birds of southern India, including Madras, Malabar, Travancore, Cochin, Coorg and Mysore|first1=H.R.|last1=Baker|first2=Chas. M.|last2=Inglis|year=1930|publisher=Superintendent, Government Press|place=Chennai}}</ref><ref>{{Cite book|title=Birds of Southern India|first1=Richard|last1=Grimmett|first2=Tim|last2=Inskipp|date=30 November 2005|publisher=A&C Black}}</ref> दक्षिण भारत में लुप्तप्राय [[बंगाल बाघ|बंगाल बाघों]] और [[भारतीय हाथी|भारतीय हाथियों]] की सबसे बड़ी आबादी में से एक है, जो बाघों की एक तिहाई आबादी और हाथियों की आधी से अधिक आबादी का घर है।<ref>{{cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/150120/nation-current-affairs/article/tiger-population-rises-2226-2014-1706-2010|title=India's tiger population rises|date=15 January 2015|newspaper=[[Deccan Chronicle]]|access-date=19 March 2016}}</ref><ref>{{cite report|url=https://envfor.nic.in/pe/PE%20Note.pdf|title=Elephant Census 2005|year=2007|publisher=Ministry of Environment and Forests, Government of India|access-date=23 February 2003|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312060920/https://envfor.nic.in/pe/PE%20Note.pdf|archive-date=12 March 2012}}</ref> यहाँ 14 [[प्रोजेक्ट टाइगर]] [[भारत के बाघ अभयारण्य|रिजर्व]] और 11 परियोजना हाथी रिजर्व स्थित हैं।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YdC-wfyZwZEC&pg=PA110|title=Project Tiger: The reserves, the tigers, and their future|last=Panwar|first=H. S.|publisher=Noyes Publications, Park Ridge, N.J.|year=1987|isbn=978-0-8155-1133-5|pages=110–117}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/Mysore/Project_elephant_status_for_Bhadra_sanctuary/articleshow/4066438.cms|title=Project Elephant Status|date=2 February 2009|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=24 February 2009}}</ref> हाथियों की आबादी इस क्षेत्र के आठ खंडित स्थलों में पाई जाती है: उत्तरी कर्नाटक, पश्चिमी घाट के किनारे, भद्रा-मलनाड, ब्रह्मगिरि-नीलगिरि-पूर्वी घाट, नीलांबुर-साइलेंट वैली-कोयंबटूर, अनामलाई-परम्बिकुलम, पेरियार में- श्रीविल्लिपुथुर, और अगस्त्यमलाई।<ref>{{cite book|last=Sukumar|first=R|year=1993|url=https://books.google.com/books?id=95MoRwdQlcYC|title=The Asian Elephant: Ecology and Management|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5214-3758-5}}</ref> इस क्षेत्र में पाई जाने वाली अन्य खतरे वाली और लुप्तप्राय प्रजातियों में ग्रिजल्ड विशाल गिलहरी,<ref>{{cite web|url=https://www.forests.tn.nic.in/WildBiodiversity/ws_sgsws.html|title=Grizzled Squirrel Wildlife Sanctuary|year=2007|work=Wild Biodiversity|publisher=TamilNadu Forest Department|access-date=24 February 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409230945/https://www.forests.tn.nic.in/WildBiodiversity/ws_sgsws.html|archive-date=9 April 2009|df=dmy-all}}</ref> ग्रे पतला लोरिस,<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=M.|last2=Lindburg|first2=D.G.|last3=Udhayan|first3=A.|last4= Kumar|first4=M.A.|last5=Kumara|first5=H.N. |year=1999|title=Status survey of slender loris Loris tardigradus lydekkerianus|publisher=Oryx|pages=31–37}}</ref> [[स्लॉथ रीछ]],<ref>{{Cite book|title=Daroji-an ecological destination|last=Kottur|first=Samad|publisher=Drongo|year=2012|isbn=978-9-3508-7269-7}}</ref> [[नीलगिरि तहर]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/nilgiri-tahr-population-over-3000-wwfindia/article7717561.ece|newspaper=[[The Hindu]]|title=Nilgiri tahr population over 3,000: WWF-India|date=3 October 2015|access-date=19 March 2016}}</ref> नीलगिरि लंगूर,<ref>{{Cite web |last1=Malviya|first1=M.|last2=Srivastav|first2=A.|last3=Nigam|first3=P.|last4=Tyagi|first4=P.C.|title=Indian National Studbook of Nilgiri Langur (''Trachypithecus johnii'')|url=https://www.cza.nic.in/Nilgiri%20Langur%20studbook.pdf|year=2011|publisher=[[Wildlife Institute of India]], Dehradun and [[Central Zoo Authority]], New Delhi|access-date=19 March 2016}}</ref> [[लायन-टेल्ड मकाक]],<ref>{{cite iucn|author=Singh, M.|author2=Kumar, A.|author3=Kumara, H.N.|date=2020|title=''Macaca silenus''|volume=2020|page=e.T12559A17951402|doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12559A17951402.en|access-date=12 November 2021}}</ref> और [[भारतीय तेन्दुआ|भारतीय तेंदुआ]]<ref>{{cite iucn|author=Stein, A.B.|author2=Athreya, V.|author3=Gerngross, P.|author4=Balme, G.|author5=Henschel, P.|author6=Karanth, U.|author7=Miquelle, D.|author8=Rostro-Garcia, S.|author9=Kamler, J.F.|author10=Laguardia, A.|author11=Khorozyan, I.|author12=Ghoddousi, A.|date=2020|title=''Panthera pardus''|volume=2020|page=e.T15954A163991139|doi=10.2305/IUCN.UK.2020-1.RLTS.T15954A163991139.en|access-date=12 November 2021}}</ref> शामिल हैं। {| class="sortable wikitable" style="font-size: 85%" |+दक्षिण भारत के राज्यों के प्रतीक<ref>{{cite web|url=https://wiienvis.nic.in/KidsCentre/state_symbols_india_8411.aspx|title=State Symbols of India|publisher=Ministry of Environment, Forests & Climate Change, Government of India|access-date=30 August 2023}}</ref> !नाम !पशु !पक्षी !वृक्ष !फल !फूल |- |[[आन्ध्र प्रदेश|आन्द्र प्रदेश]]<ref>{{cite web|url=https://forests.ap.gov.in/statesymbol.php|title=Symbols of AP|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=15 August 2023|archive-date=31 अगस्त 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230831171032/https://forests.ap.gov.in/statesymbol.php|url-status=dead}}</ref> |[[कृष्णमृग]] |[[गुलाबी-माला तोता]] |[[नीम]] |[[आम]] |चमेली |- |[[कर्नाटक]]<ref>{{cite web|url=https://www.karnataka.gov.in/Pages/Default.aspx|title=Symbols of Karnataka|publisher=Government of Karnataka|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010092942/https://www.karnataka.gov.in/Pages/Default.aspx|archive-date=10 October 2013|access-date=15 October 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |[[भारतीय हाथी]] |[[नीलकंठ पक्षी]] |[[चन्दन]] |[[आम]] |[[कमल]] |- |[[केरल]]<ref>{{cite web|url=https://www.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=2818&Itemid=2263|title=Symbols of Kerala|publisher=Government of Kerala|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018033926/https://www.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=2818&Itemid=2263|archive-date=18 October 2013|access-date=17 October 2013|url-status=dead}}</ref> |[[भारतीय हाथी]] |[[महाधनेश पक्षी]] |[[नारियल]] |[[कटहल]] |[[अमलतास]] |- |[[लक्षद्वीप]]<ref>{{cite web|url=https://lakshadweep.nic.in/lakkeyindicators07.pdf#page=3|title=Symbols of Lakshadweep|publisher=Government of Lakshadweep|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017221721/https://lakshadweep.nic.in/lakkeyindicators07.pdf#page=3|archive-date=17 October 2013|access-date=17 October 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |[[तितलीमीन]] |नोडी टर्न |[[रोटीफल]] | | |- |[[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेर्री]]<ref>{{cite news|url=https://www.hindu.com/2007/04/21/stories/2007042103560200.htm|title=Puducherry comes out with list of State symbols|date=21 April 2007|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=10 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031012044/https://www.hindu.com/2007/04/21/stories/2007042103560200.htm|archive-date=31 October 2007|url-status=dead}}</ref> |भारतीय पाम गिलहरी |[[कोयल (एशियाई)]] |[[बिल्व]] | | |- |[[तमिल नाडु]]<ref>{{cite web|url=https://tnbb.tn.gov.in/state-symbol.php|title=Symbols of Tamil Nadu|publisher=Government of Tamil Nadu|access-date=12 August 2023|archive-date=31 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240331152841/https://tnbb.tn.gov.in/state-symbol.php|url-status=dead}}</ref> |[[नीलगिरि तहर]] |[[पन्ना कबूतर]] |[[ग्रन्थताल]] |[[कटहल]] |[[कलिहारी]] |- |[[तेलंगाना]] <ref>{{cite web|url=https://www.telangana.gov.in/about/state-symbols|title=Telangana symbols|publisher=Government of Telangana|access-date=2 January 2015}}</ref> |[[चीतल]] |[[नीलकंठ पक्षी]] |जम्मी चेट्टू |[[आम]] | |} == राजनीति == दक्षिण भारत की राजनीति क्षेत्रीय और राष्ट्रीय राजनीतिक दलों के मिश्रण की विशेषता है। [[जस्टिस पार्टी]] और [[स्वराज पार्टी]] तत्कालीन मद्रास प्रेसीडेंसी में दो प्रमुख पार्टियाँ थीं।<ref name="encyclopp">{{cite book|title=Encyclopedia of Political Parties|last=Ralhan|first=O.P.|year=2002|publisher=Print House|pages=180–199|isbn=978-8-1748-8287-5}}</ref> जस्टिस पार्टी अंततः 1937 का चुनाव भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस से हार गई और [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] मद्रास प्रेसीडेंसी के मुख्यमंत्री बने।<ref name="encyclopp"/> 1920 और 1930 के दशक के दौरान, मद्रास प्रेसीडेंसी में थेगारोया चेट्टी और [[पेरियार|ई. वी. रामास्वामी]] (आमतौर पर पेरियार के नाम से जाना जाता है) के नेतृत्व में आत्म-सम्मान आंदोलन उभरा।<ref>{{cite book|title=Political and Social Conflict in South India; The non-Brahmin movement and Tamil Separatism, 1916–1929|last=Irschick|first=Eugene F.|year=1969|oclc=249254802|publisher=[[University of California Press]]|url=https://history.berkeley.edu/faculty/Irschick/Politics.pdf|access-date=20 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001539/https://history.berkeley.edu/faculty/Irschick/Politics.pdf|archive-date=4 March 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> 1944 में, पेरियार ने पार्टी का नाम बदलकर [[द्रविड़ कड़गम]] रखते हुए इसे एक सामाजिक संगठन में बदल दिया और चुनावी राजनीति से हट गये। प्रारंभिक उद्देश्य भारतीय स्वतंत्रता पर द्रविड़ नाडु को शेष भारत से अलग करना था। स्वतंत्रता के बाद, पेरियार के अनुयायी सी.एन. अन्नादुराई ने 1948 में द्रविड़ मुनेत्र कड़गम (डीएमके) का गठन किया। तमिलनाडु के हिंदी विरोधी आंदोलन के कारण द्रविड़ पार्टियों का उदय हुआ, जिन्होंने 1967 में तमिलनाडु की पहली सरकार बनाई। 1972 में, द्रमुक में विभाजन के परिणामस्वरूप [[मारुतूर गोपालन रामचन्द्रन|एम. जी. रामचन्द्रन]] के नेतृत्व में अखिल भारतीय अन्ना द्रविड़ मुनेत्र कड़गम का गठन हुआ। तमिलनाडु की चुनावी राजनीति में द्रविड़ पार्टियों का दबदबा कायम है, राष्ट्रीय पार्टियाँ आमतौर पर प्रमुख द्रविड़ पार्टियों, अन्नाद्रमुक और द्रमुक के कनिष्ठ साझेदार के रूप में जुड़ती हैं।<ref>{{cite journal|last=Wyatt|first=A.K.J.|title=New Alignments in South Indian Politics: The 2001 Assembly Elections in Tamil Nadu|journal=[[Asian Survey]]|volume=42|issue=5|pages=733–753|publisher=[[University of California Press]]|year=2002|doi=10.1525/as.2002.42.5.733|df=dmy-all|hdl=1983/1811|url=https://research-information.bris.ac.uk/en/publications/new-alignments-in-south-indian-politics-the-2001-assembly-elections-in-tamil-nadu(ccd8e236-7d18-4981-92b0-5a1d63ff695d).html|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite news|last=Hasan|first=Zoya|title=The democratisation of politics|newspaper=[[The Hindu]]|date=2 February 2003|url=https://www.hinduonnet.com/thehindu/lr/2003/02/02/stories/2003020200180300.htm|access-date=19 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307083023/https://www.hinduonnet.com/thehindu/lr/2003/02/02/stories/2003020200180300.htm|archive-date=7 March 2008|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> 1950 और 1960 के दशक में [[के. कामराज]] के नेतृत्व में भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस ने तमिलनाडु के राजनीतिक परिदृश्य पर अपना दबदबा बनाया, जिन्होंने [[जवाहरलाल नेहरू]] की मृत्यु के बाद पार्टी का नेतृत्व किया और प्रधानमंत्री [[लालबहादुर शास्त्री]] और [[इन्दिरा गांधी]] का चयन सुनिश्चित किया।<ref>{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/164 164]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|asin=B003DXXMC4}}</ref> तेलंगाना, कर्नाटक और केरल में कांग्रेस बड़ी पार्टी बनी हुई है। 1982 में [[नन्दमूरि तारक रामाराव]] द्वारा [[तेलुगु देशम पार्टी]] के गठन से पहले, पार्टी ने आंध्र प्रदेश में 30 वर्षों तक न्यूनतम विरोध के साथ शासन किया।<ref>{{cite news|url=https://www.dnaindia.com/india/report_telugu-desam-party-turns-29-nt-rama-rao-remembered_1364859|title=Telugu Desam Party turns 29, NT Rama Rao remembered|newspaper=DNA India|date=29 March 2010|access-date=31 May 2010}}</ref> केरल में दो प्रमुख गठबंधन हैं - भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के नेतृत्व वाला यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट और [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] के नेतृत्व वाला [[लेफ्ट डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|लेफ्ट डेमोक्रेटिक फ्रंट]]। पिछले पचास वर्षों से ये दोनों गठबंधन बारी-बारी से सत्ता में रहे हैं; और 1957 में केरल के पहले निर्वाचित मुख्यमंत्री [[ई० एम० एस० नंबूदरीपाद]] को दुनिया में पहली लोकतांत्रिक रूप से निर्वाचित कम्युनिस्ट सरकार के नेता के रूप में श्रेय दिया जाता है।<ref>{{cite journal|first=Olle|last=Törnquist|year=1991|title=Communists and democracy: Two Indian cases and one debate|journal=Bulletin of Concerned Asian Scholars|publisher=Committee of Concerned Asian Scholars|volume=23|issue=2|pages=63–76|issn=0007-4810|url=https://criticalasianstudies.org/assets/files/bcas/v23n02.pdf|doi=10.1080/14672715.1991.10413152|quote=The first democratically elected communist-led government in India actually came to power in 1957 in the southwest-Indian state of Kerala|access-date=1 January 2016|archive-date=11 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811034858/https://criticalasianstudies.org/assets/files/bcas/v23n02.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|first1=Sarina|last1=Singh|first2=Amy|last2=Karafin|first3=Anirban|last3=Mahapatra|title=South India|date=1 September 2009|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-7417-9155-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/southindia0000unse}}</ref> [[भारतीय जनता पार्टी]] और [[जनता दल (सेक्युलर)]] कर्नाटक में महत्वपूर्ण पार्टियाँ हैं।<ref>{{cite web |last=Price |first=Pamela |url=https://www.isec.ac.in/Karnataka_Price16.5.05_aligned.pdf |title=Ideological Elements in Political Instability in Karnataka |publisher=University of Oslo |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060525164515/https://www.isec.ac.in/Karnataka_Price16.5.05_aligned.pdf |archive-date=25 May 2006}}</ref> {{Image label begin|image=India_encoded.svg|width={{{width|300}}}|float={{{float|right}}}|font-size=50%|padding=8px}} {{Image label|x=0.370|y=0.870|scale={{{width|300}}}|text=[[Andhra Pradesh]]}} {{Image label|x=0.275|y=0.90|scale={{{width|300}}}|text=[[Karnataka]]}} {{Image label|x=0.285|y=1.04|scale={{{width|300}}}|text=[[Kerala]]}} {{Image label|x=0.3425|y=0.96|scale={{{width|300}}}|text=[[Tamil Nadu]]}} {{Image label|x=0.3825|y=0.77|scale={{{width|300}}}|text=[[Telangana]]}} {{Image label|x=0.11|y=0.995|scale={{{width|300}}}|text=''[[Lakshadweep]]''}} {{Image label|x=0.43|y=0.995|scale={{{width|300}}}|text=''[[Puducherry (union territory)|Puducherry]]''}} {{Image label end}} आज़ादी के बाद भारत के पहले भारतीय गवर्नर जनरल सी. राजगोपालाचारी दक्षिण भारत से थे। इस क्षेत्र ने छह भारतीय राष्ट्रपतियों को जन्म दिया है, अर्थात् [[सर्वेपल्लि राधाकृष्णन]],<ref>{{cite news|url=https://www.telegraphindia.com/1060415/asp/opinion/story_6099278.asp|archive-url=https://archive.today/20120911200507/http://www.telegraphindia.com/1060415/asp/opinion/story_6099278.asp|url-status=dead|archive-date=11 September 2012|title=Why Amartya Sen should become the next president of India|access-date=30 November 2008|first=Ramachandra|last=Guha|newspaper=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|date=15 April 2006}}</ref> [[वी॰ वी॰ गिरि]],<ref>{{cite web|url=https://vicepresidentofindia.nic.in/giri.asp |title=Giri, Shri Varahagiri Venkata |access-date=30 November 2008 |publisher=Vice President's Secretariat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210115524/https://vicepresidentofindia.nic.in/giri.asp |archive-date=10 February 2009}}</ref> [[नीलम संजीव रेड्डी]],<ref>{{cite news|first=G.S.|last=Bhargava|title=Making of the President – Congress chief selects PM as well as President|newspaper=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|location=India|access-date=6 January 2009|url=https://www.tribuneindia.com/2007/20070730/edit.htm|date=29 July 2007}}</ref> [[रामस्वामी वेंकटरमण|आर० वेंकटरमण]],<ref>{{cite news|first=Sanjoy|last=Hazarika|title=India's Mild New President: Ramaswamy Venkataraman |newspaper=[[The New York Times]]|date=17 July 1987|access-date=6 January 2009|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DEEDD1239F934A25754C0A961948260&n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/India}}</ref> [[कोच्चेरील रामन नारायणन|के० आर० नारायणन]],<ref>{{cite web|url=https://vicepresidentofindia.nic.in/krn.asp |title=Narayanan, Shri K, R|access-date=6 December 2008 |publisher=Vice President's Secretariat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210115549/https://vicepresidentofindia.nic.in/krn.asp |archive-date=10 February 2009}}</ref> और [[ए॰ पी॰ जे॰ अब्दुल कलाम]]।<ref>{{cite book|title=Prisoners of the Nuclear Dream|url=https://archive.org/details/prisonersofnucle0000unse|last1=Ramana|first1=M. V.|last2=Reddy, C.|first2=Rammanohar|year=2003|publisher=Orient Blackswan|location=New Delhi|isbn=978-8-1250-2477-4|page=[https://archive.org/details/prisonersofnucle0000unse/page/169 169]}}</ref> [[भारत का प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[पी॰ वी॰ नरसिम्हा राव]] और [[एच॰ डी॰ देवगौड़ा]] इसी क्षेत्र से थे।<ref>{{cite news|first=S.A.|last=Aiyar|title=Unsung hero of the India story|quote=Twenty years ago, Narasimha Rao became Prime Minister and initiated economic reforms that transformed India|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|date=26 June 2011|url=https://blogs.timesofindia.indiatimes.com/Swaminomics/entry/unsung-hero-of-the-india-story|access-date=30 August 2023}}</ref> === प्रशासन === दक्षिण भारत में पाँच दक्षिणी भारतीय राज्य आंध्र प्रदेश, तेलंगाना, कर्नाटक, केरल और तमिलनाडु, साथ ही पुदुचेरी और लक्षद्वीप केंद्र शासित प्रदेश शामिल हैं।<ref>{{cite web|url=https://knowindia.india.gov.in/states-uts/|title=States and Union Territories|publisher=Government of India|access-date=17 August 2023|lang=en}}</ref> पुदुचेरी और पांचों राज्यों में प्रत्येक में एक निर्वाचित राज्य सरकार है, जबकि लक्षद्वीप का प्रशासन [[भारत के राष्ट्रपति]] द्वारा [[भारत सरकार |केंद्रीय]] रूप से किया जाता है।<ref>{{cite web|url=https://india.gov.in/knowindia/profile.php?id=21|title=Union Territories of India|publisher=National Portal of India|access-date=12 January 2016|archive-date=26 नवंबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126234503/http://india.gov.in/knowindia/profile.php?id=21|url-status=dead}}</ref> प्रत्येक राज्य का नेतृत्व एक [[राज्यपाल (भारत)|राज्यपाल]] करता है, जिसे भारत के राष्ट्रपति द्वारा नियुक्त किया जाता है और जो राज्य विधानमंडल के सत्तारूढ़ दल या गठबंधन के नेता को [[मुख्यमन्त्री (भारत)|मुख्यमंत्री]] के रूप में नामित करता है, जो राज्य सरकार का प्रमुख होता है।<ref>{{cite web |url=https://lawmin.nic.in/coi/contents.htm|title=Constitution of India|publisher=[[Ministry of Law and Justice (India)|Ministry of Law and Justice, Government of India]]|access-date=20 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325025912/https://lawmin.nic.in/coi/contents.htm|archive-date=25 March 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|first=Durga Das|last=Basu|title=Introduction to the Constitution of India|year=1960|pages=241, 245|publisher=LexisNexis Butterworths|isbn=978-8-1803-8559-9}}</ref> प्रत्येक राज्य या क्षेत्र को आगे [[भारत के ज़िले|ज़िलों]] में विभाजित किया गया है, जिन्हें आगे राजस्व प्रभागों और [[तहसील|तालुकों]]/मंडलों या तहसीलों में विभाजित किया गया है।<ref>{{cite report |title=Statement showing the Nomenclature and Number of Sub-Districts in States/UTs |url=https://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/Admin_Units/Admin_links/subdistrict_nomeclature.html |publisher=Office of The Registrar General & Census Commissioner, India, New Delhi |access-date=19 March 2016}}</ref> स्थानीय निकाय क्रमशः एक निर्वाचित [[महापौर]], [[नगर पालिका अध्यक्ष]], या पंचायत अध्यक्ष के साथ संबंधित शहरों, कस्बों और गांवों पर शासन करते हैं।<ref name="Govt"/> === राज्य === {| class="sortable wikitable" style="font-size: 85%" !नाम ![[आइएसओ 3166-2:आइएन|आइएसओ]] <ref name="iso">{{cite web|url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:IN|title=ISO Online Browsing Platform|publisher=[[International Organization for Standardization|ISO]]|access-date=4 November 2014}}</ref><ref name="gefeg">{{cite web|url=https://www.gefeg.com/edifact/d03a/s3/codes/cl1h.htm|title=Code List: 3229|work=UN/EDIFACT|publisher=GEFEG|access-date=25 December 2012|archive-date=25 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225051551/https://www.gefeg.com/edifact/d03a/s3/codes/cl1h.htm|url-status=dead}}</ref> !स्थापित !जनगणना<ref name="andhra">{{cite report|url=https://cfw.ap.nic.in/demography.html|title=Demographics of Andhra Pradesh|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=20 March 2023}}</ref><ref name="telangana">{{cite report|title=Telangana State Profile|url=https://www.telangana.gov.in/about/state-profile|publisher=Government of Telangana|access-date=11 June 2014}}</ref> !क्षेत्रफल<ref name="census_main">{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-are-the-states-of-india.html|title=Area of Indian states|date=10 July 2018|website=www.worldatlas.com|access-date=24 March 2020}}</ref> !भाषाएँ<ref name="langoff50">{{cite report|url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=14 January 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |date=8 जुलाई 2016 }}</ref> !राजधानी !जनसंख्या घनत्व<ref name="census_main" /> !लिंग अनुपात<ref name="census_main" /> !साक्षरता (%)<ref name="lit" /> !% शहरी आबादी<ref name="urban">{{cite report|url=https://mohua.gov.in/pdf/5c80e2225a124Handbook%20of%20Urban%20Statistics%202019.pdf|title=Urban Population in South India (by percent)|page=36|publisher=Ministry of Housing and Urban Affairs, Government of India|access-date=24 March 2020}}</ref> |- |[[आन्ध्र प्रदेश]] |AP |1 अक्टूबर 1953 |49,506,799 |162,968 |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |[[अमरावती, आन्ध्र प्रदेश|अमरावती]] |308 |996 |67.41 |29.4 |- |[[कर्नाटक]] |KA |1 नवंबर 1956 |61,095,297 |191,791 |[[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |[[बंगलौर]] |319 |973 |75.60 |38.67 |- |[[केरल]] |KL |1 नवंबर 1956 |33,406,061 |38,863 |[[मलयालम भाषा|मलयालम]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |[[तिरुवनन्तपुरम]] |860 |1084 |94.00 |47.72 |- |[[तमिल नाडु]] |TN |26 जनवरी 1950 |72,147,030 |130,058 |[[तमिल भाषा|तमिल]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |[[चेन्नई]] |555 |996 |80.33 |48.40 |- |[[तेलंगाना]] |TG |2 जून 2014 |35,193,978 |112,077 |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[दक्खिनी|उर्दू]] |[[हैदराबाद]] |307 |988 |66.50 |38.7 |} * {{note|1|Note 1}} 2 जून 2014 को आंध्र प्रदेश को दो राज्यों, तेलंगाना और एक शेष आंध्र प्रदेश में विभाजित किया गया था।<ref name="The Times Of India">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/T-party-today-Indias-29th-state-Telangana-is-born/articleshow/35912105.cms|title=Bifurcated into Telangana State and residual Andhra Pradesh State|date=2 June 2014|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=20 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.egazette.nic.in/WriteReadData/2014/158365.pdf|title=The Gazette of India : The Andhra Pradesh Reorganization Act, 2014 Sub-section|date=4 March 2014|access-date=23 April 2014}}</ref> हैदराबाद, जो पूरी तरह से तेलंगाना की सीमा के भीतर स्थित है, दस साल से अधिक की अवधि के लिए दोनों राज्यों के लिए संयुक्त राजधानी के रूप में काम करेगा।<ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/article/cheat-sheet/andhra-pradesh-minus-telangana-10-facts-534339|title=Andhra Pradesh Minus Telangana: 10 Facts|last=Bhattacharya|first=Sanchari|date=1 June 2014|work=[[NDTV]]|access-date=20 March 2016}}</ref> === केन्द्र शासित प्रदेश === {| class="sortable wikitable" style="font-size: 85%" !नाम ![[आइएसओ 3166-2:आइएन|आइएसओ]] !स्थापित !जनगणना !क्षेत्रफल !भाषाएँ !राजधानी !जनसंख्या घनत्व !लिंग अनुपात !साक्षरता (%) !% शहरी आबादी |- |[[लक्षद्वीप]] |LD |1 नवंबर 1956 |64,473 |30 |[[मलयालम भाषा|मलयालम]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |[[कवरत्ती]] |2,013 |946 |92.28 |78.07 |- |[[पुदुच्चेरी (केन्द्र-शासित प्रदेश)]] |PY |1 जुलाई 1963 |1,247,953 |490 |[[तमिल भाषा|तमिल]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |[[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी (नगर]] |2,598 |1037 |86.55 |68.33 |} === विधायी प्रतिनिधित्व === {{multiple image | header = राज्यों की विधान सभाएँ | direction = vertical | image1 = Andhra Pradesh Secretariat.jpg | width1 = 150 | caption1 = [[आंध्र प्रदेश विधान सभा|शासन सभा]] (आंध्र प्रदेश) | image2 = Vidhana_Soudha_2012.jpg | width2 = 150 | caption2 = [[विधान सौधा]] (कर्नाटक) | image3 = Kerala Legislative Assembly, Thiruvananthapuram.jpg | width3 = 150 | caption3 = [[नियमसभा मंदिरम]] (केरल) | image4 = Fort_St._George,_Chennai_2.jpg | width4 = 150 | caption4 = [[फोर्ट सेंट जॉर्ज, भारत|फोर्ट सेंट जॉर्ज]] (तमिलनाडु) | image5 = Andhra_Pradesh_Legislative_Assembly.jpg | width5 = 150 | caption5 = शासन सभा (तेलंगाना) | image6 = | width6 = 150 | height6 = 100 | caption6 = [[पुदुच्चेरी विधान सभा|विधान सभा]] (पुदुच्चेरी) }} दक्षिण भारत [[लोक सभा]] के लिए 132 [[सांसद (भारत)|सदस्यों]] का चुनाव करता है, जो कुल सदस्य संख्या का लगभग एक-चौथाई है।<ref name="Lok Sabha"/> इस क्षेत्र को [[राज्य सभा]] की कुल 245 सीटों में से 58 सीटें आवंटित की गई हैं।<ref name="Rajya Sabha"/> तमिलनाडु, केरल और पुडुचेरी की राज्य विधानसभाएं एकसदनीय हैं, जबकि आंध्र प्रदेश, कर्नाटक और तेलंगाना में द्विसदनीय विधानसभाएं हैं।<ref name="Vidhan Sabha"/><ref>{{Cite book|title=The Pearson Concise General Knowledge Manual 2016|first=Showick|last=Thorpeand|publisher=Pearson Education India|year=2015|isbn=978-9-3325-5884-7|chapter=Chapter 3|page=17}}</ref> द्विसदनीय विधायिका वाले राज्यों में एक उच्च सदन (विधान परिषद) होता है, जिसके सदस्य विधानसभा के आकार के एक तिहाई से अधिक नहीं होते हैं। राज्य विधानमंडल पांच साल की अवधि के लिए सदस्यों का चुनाव करते हैं।<ref name="Govt">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/India/Railways-and-roads#toc46435|title=State and local governments of India|encyclopedia=Britannica|access-date=12 January 2016}}</ref> राज्यपाल विधानसभाओं को निलंबित या भंग कर सकते हैं और जब कोई पार्टी सरकार बनाने में सक्षम नहीं हो तो प्रशासन कर सकते हैं।<ref name="Govt"/> {| class="sortable wikitable" style="font-size: 85%" !राज्य ![[लोक सभा]]<ref name="Lok Sabha">{{cite web|url=https://parliamentofindia.nic.in/ls/intro/introls.htm|title=Lok Sabha Introduction|publisher=National Informatics Centre, Government of India|access-date=22 September 2008}}</ref> ![[राज्य सभा]]<ref name="Rajya Sabha">{{cite web|url=https://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp#six|title=Rajya Sabha|publisher=Indian Parliament|archive-url=https://archive.today/20130724045633/http://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp|archive-date=24 July 2013|access-date=8 December 2012|url-status=dead}}</ref> ![[विधान सभा]]<ref name="Vidhan Sabha">{{cite web|url=https://eci.nic.in/eci_main1/seat_in_legislativeassembilies.aspx|title=State/UT wise Seats in the Assembly and their Reservation Status|publisher=Election Commission of India|access-date=8 December 2012}}</ref> ![[राज्यपाल (भारत)]] ![[मुख्यमन्त्री (भारत)]] |- |[[आन्ध्र प्रदेश]] |25 |11 |175 |[[विश्व भूषण हरिचंदन]] |[[वाई एस जगनमोहन रेड्डी]] |- |[[कर्नाटक]] |28 |12 |224 |[[थावरचंद गहलोत]] |[[सिद्दारमैया]] |- |[[केरल]] |20 |9 |140 |[[आरिफ़ मोहम्मद ख़ान]] |[[पिनाराई विजयन]] |- |[[लक्षद्वीप]] |1 |Nil |NA |एच० राजेश प्रसाद | - |- |[[पुदुच्चेरी (केन्द्र-शासित प्रदेश)]] |1 |1 |30 |[[तमिलिसै सौंदरराजन]] |[[एन॰ रंगास्वामी]] |- |[[तमिल नाडु]] |39 |18 |234 |[[रविन्द्र नारायण रवि]] |[[एम॰ के॰ स्टालिन]] |- |[[तेलंगाना]] |17 |7 |119 |[[तमिलिसै सौंदरराजन]] |[[के॰ चंद्रशेखर राव]] |- |कुल |'''132''' |'''58''' |'''922''' | | |} == जनसांख्यिकी == {{Main|द्रविड़ प्रजाति|तेलुगू लोग|तमिल}} भारत की [[भारत की जनगणना २०११|2011 की जनगणना]] के अनुसार, दक्षिण भारत की अनुमानित जनसंख्या 252 मिलियन थी, जो देश की कुल जनसंख्या का लगभग पाँचवाँ हिस्सा है। क्षेत्र की कुल [[प्रजनन दर के आधार पर भारत के राज्य|प्रजनन दर]] (टीएफआर) सभी राज्यों के जनसंख्या प्रतिस्थापन स्तर 2.1 से कम थी, केरल और तमिलनाडु में भारत में सबसे कम टीएफआर 1.7 थी।<ref>{{cite journal|title=The surprising global variation in replacement fertility| last1=Espenshade|first1=TJ|last2=Guzman|first2=JC|last3=Westoff|first3=CF| s2cid=10798893|year=2003|journal=Population Research and Policy Review|volume=22|doi=10.1023/B:POPU.0000020882.29684.8e|issue=5/6|page=580}}</ref><ref>{{cite report|url= https://www.censusindia.gov.in/vital_statistics/SRS_Bulletins/MMR_release_070711.pdf|title=Maternal & Child Mortality and Total Fertility Rates|publisher=Office of Registrar General|place=India|date=7 July 2011|access-date=3 December 2013}}</ref> परिणामस्वरूप, 1981 से 2011 तक भारत की कुल जनसंख्या में दक्षिण भारत की जनसंख्या के अनुपात में गिरावट आई है।<ref>{{cite book|last=Ishtiaq|first=M.|title=Language Shifts Among the Scheduled Tribes in India: A Geographical Study|year=1999|publisher=Motilal Banarsidass|location=Delhi| isbn=978-8-1208-1617-6| url=https://books.google.com/books?id=fkIgsfb95rAC|access-date=7 September 2012|pages=26–27}}</ref><ref>{{cite report|url=https://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement5.htm |title=Comparative Speaker's Strength of Scheduled Languages – 1971, 1981, 1991 and 2001 |publisher=Census of India |year=1991 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090411183701/https://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement5.htm |archive-date=11 April 2009}}</ref> इस क्षेत्र की आबादी में [[अनुसूचित जाति]] और जनजाति की आबादी 18% है। इस क्षेत्र में कृषि प्रमुख नियोक्ता है, 47.5% आबादी कृषि गतिविधियों में शामिल है।<ref>{{Cite report|url=https://censusindia.gov.in/Tables_Published/A-Series/A-Series_links/t_00_009.aspx|title=Distribution of workers by category of workers, Census 2011|publisher=Government of India|access-date=20 March 2016}}</ref> लगभग 60% आबादी स्थायी आवास संरचनाओं में रहती है।<ref>{{Cite report|url=https://censusindia.gov.in/2011census/hlo/HLO_Tables.html|title=Houselisting and Housing, Census 2011|publisher=Government of India|access-date=20 March 2016}}</ref> दक्षिण भारत के 67.8% हिस्से में नल का पानी उपलब्ध है, जिसमें कुएँ और झरने जल आपूर्ति के प्रमुख स्रोत हैं।<ref>{{cite report|url=https://data.gov.in/resources/households-access-safe-drinking-water/download |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806011859/https://data.gov.in/resources/households-access-safe-drinking-water/download |url-status=dead |archive-date=6 August 2020 |title=Households access to safe drinking water |publisher=Government of India |year=2011 |access-date=21 April 2014}}</ref> भारत की आज़ादी के तुरंत बाद के दशकों में उतार-चढ़ाव का अनुभव करने के बाद, दक्षिण भारतीय राज्यों की अर्थव्यवस्थाओं ने पिछले तीन दशकों में राष्ट्रीय औसत से अधिक वृद्धि दर्ज की है। जबकि दक्षिण भारतीय राज्यों ने कुछ [[सामाजिक अर्थशास्त्र]] में सुधार किया है,<ref name="ecoindicators">{{cite journal|url=https://outlookindia.com/full.asp?fodname=20070716&fname=HThe+Stats&sid=1|title=Also A Head For Numbers|date=16 July 2007|journal=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=22 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502014202/https://outlookindia.com/full.asp?fodname=20070716&fname=HThe+Stats&sid=1|archive-date=2 May 2013|df=dmy-all}}</ref><ref name=outlook1>{{cite journal|url=https://outlookindia.com/full.asp?fodname=20070716&fname=AOpenning+Essay+%28F%29&sid=1|title=The Better Half|first=Ramachandra|last=Guha|journal=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|date=22 July 2015|access-date=20 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320010101/https://outlookindia.com/full.asp?fodname=20070716&fname=AOpenning+Essay+%28F%29&sid=1|archive-date=20 March 2016|df=dmy-all}}</ref> इस क्षेत्र में गरीबी देश के बाकी हिस्सों की तरह प्रभावित हो रही है, हालांकि पिछले कुछ वर्षों में इसमें काफी कमी आई है। 2011 की जनगणना के आधार पर, दक्षिणी राज्यों में एचडीआई उच्च है, और अर्थव्यवस्था अधिकांश उत्तरी राज्यों की तुलना में तेज़ दर से बढ़ी है।<ref>{{cite journal|url=https://medind.nic.in/iby/t08/i8/ibyt08i8p198.pdf|title=Human development, poverty, health & nutrition situation in India|first1=G.M.|last1=Antony|first2=A.|last2=Laxmaiah|journal=The Indian Journal of Medical Research|publisher=Council of Social Development, Southern Regional Centre & Division of Community Studies National Institute of Nutrition (ICMR)|date=20 April 2015|volume=128|issue=2|pages=198–205|pmid=19001685|access-date=22 July 2015|archive-date=8 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808134831/http://medind.nic.in/iby/t08/i8/ibyt08i8p198.pdf|url-status=dead}}</ref> 2011 की जनगणना के अनुसार, दक्षिण भारत में औसत [[साक्षरता दर]] लगभग 80% है, जो भारतीय राष्ट्रीय औसत 74% से काफी अधिक है, केरल में 93.91% की उच्चतम साक्षरता दर है।<ref name="lit">{{cite report|url=https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf|title= Literacy in South India |page=14|publisher= Government of Indiaformat=PDF|access-date=24 March 2020}}</ref> दक्षिण भारत में [[लिंगानुपात]] सबसे अधिक है और केरल और तमिलनाडु शीर्ष दो राज्य हैं।<ref>{{cite report|url=https://www.censusindia.gov.in/vital_statistics/SRS_Report_2012/10_Chap_3_2012.pdf|title=Vital statistics report 2012|date=19 April 2014|publisher=Registrar General & Census Commissioner, Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=19 April 2014}}</ref> दक्षिण भारतीय राज्य आर्थिक स्वतंत्रता,<ref>{{cite report|url=https://www.cato.org/sites/cato.org/files/economic-freedom-india-2013/economic-freedom-states-of-india-chapter-1.pdf|title=Economic Freedom of the States of India: 2013| publisher=[[Cato Institute]]|page=24|year=2013|access-date=29 April 2014}}</ref> [[जीवन प्रत्याशा]],<ref name="HDI">{{cite report|url=https://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf|title=Inequality-Adjusted Human Development Index for India's States 2011|publisher=United Nations Development Programme|access-date=13 February 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301034958/http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |date=1 मार्च 2013 }}</ref> [[पेयजल उपलब्धता के आधार पर भारत के राज्यों की सूची|पेयजल उपलब्धता]],<ref>{{cite report|url=https://indiabudget.nic.in/es2012-13/estat1.pdf|title=Access to safe drinking water in households in India|publisher=Government of India|access-date=21 April 2014|date=|archive-date=6 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806182450/http://indiabudget.gov.in/es2012-13/estat1.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806182450/http://indiabudget.gov.in/es2012-13/estat1.pdf |date=6 अगस्त 2013 }}</ref> [[गृह स्वामित्व के आधार पर भारत के राज्यों की सूची|गृह स्वामित्व]],<ref>{{cite report|title=Houses and household amenities and assets|url=http://censusindia.gov.in/2011census/hlo/Data_sheet/India/HLO_Indicators.pdf|publisher=Government of India|access-date=13 January 2017|url-status=dead|archive-date=12 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212012344/https://censusindia.gov.in/2011census/hlo/Data_sheet/India/HLO_Indicators.pdf}}</ref> और [[टीवी स्वामित्व के आधार पर भारत के राज्य|टीवी स्वामित्व]]<ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/hlo_highlights.html|title=TV ownership| publisher=Government of India|access-date=21 April 2014}}</ref> में शीर्ष 10 में हैं, [[भारत में ग़रीबी|ग़रीबी]] दर 19% है। जबकि अन्य भारतीय राज्यों में यह 38% है। [[प्रति व्यक्ति आय]] {{INRConvert|19531}} है, जो अन्य भारतीय राज्यों ({{INRConvert|8951}}) से दोगुनी से भी अधिक है।<ref>{{cite news|url=https://www.ibtimes.com/dravida-nadu-what-if-south-seceded-republic-india-1413910|title=Dravida Nadu: What If The South Seceded From The Republic Of India?|work=IBT Times|date=10 March 2013|access-date=20 March 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://indiatoday.intoday.in/story/north-india-vs-south-india-who-is-doing-better-report-says-south-india/1/269761.html|title=Who is doing better?|work=[[India Today]]|date=7 March 2013|access-date=20 March 2016}}</ref> [[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा निर्धारित [[सहस्राब्दी विकास लक्ष्य|सहस्राब्दी विकास लक्ष्यों]] के तीन जनसांख्यिकीय संबंधित लक्ष्यों में से, जिन्हें 2015 तक हासिल करने की उम्मीद है, केरल और तमिलनाडु ने मातृ स्वास्थ्य में सुधार और शिशु मृत्यु दर और शिशु मृत्यु दर को कम करने से संबंधित लक्ष्यों को 2009 तक हासिल कर लिया।<ref name="IMR">{{Cite news|url=https://www.frontline.in/other/data-card/missing-targets/article5740024.ece|title=Missing targets|work=Frontline|date=12 March 2014|access-date=20 March 2016}}</ref><ref>{{cite report|url=https://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/mdg_26feb15.pdf|title=Millennium Development Goals – Country report 2015|publisher=Government of India|access-date=1 January 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113185746/https://www.mospi.nic.in/mospi_new/upload/mdg_26feb15.pdf|archive-date=13 November 2015|df=dmy-all}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left;" style="font-size: 85%" |- ! राज्य ! जनगणना ! पुरुष !! महिला ! लिंग अनुपात ! साक्षरता % ! ग्रामीण आबादी ! शहरी आबादी ! क्षेत्रफल (किमी2) ! घनत्व (किमी2) |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह || 380,520 || 202,330 || 177,614 || 878 || 86.63 || 237,093 | 143,488 || 8,249 || 46 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|आन्ध्र प्रदेश || 49,386,799|| 24,738,068 || 24,648,731 || 996 || 67.41 || 34,776,389 | 14,610,410 || 162,975 || 308 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|कर्नाटक|| 61,130,704 || 30,966,657 || 30,128,640 || 973 || 75.36 || 37,469,335 || 23,625,962 | 191,791 || 319 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|केरल || 33,406,061 || 16,027,412 || 17,378,649 || 1084 || 96.2 || 17,471,135 || 15,934,926 | 38,863 || 859 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|लक्षद्वीव || 64,473 || 33,123 || 31,350 || 946 || 91.85 || 14,141 || 50,332 | 32.62|| 2,013 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|पुदुच्चेरी || 1,247,953 || 612,511 || 635,442 || 1037 || 86.55|| 395,200 || 852,753 | 483 || 2,598 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|तमिल नाडु || 72,147,030 || 36,137,975 || 36,009,055 || 996 || 82.9 || 37,229,590 || 34,917,440 || 130,058 | 555 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|तेलंगाना || 35,003,674 || 17,611,633 || 17,392,041 || 988 || 72.80 || 21,395,009 || 21,395,009 | 112,077 || 312 |} === भाषाग्रामीण आबादी === {{Main|द्रविड़ भाषा-परिवार|तेलुगू भाषा|मलयालम भाषा|कन्नड़ भाषा|तमिल भाषा}} दक्षिण भारत में सबसे बड़ा भाषाई समूह [[द्रविड़ भाषा-परिवार|द्रविड़ भाषा परिवार]] है, जिसमें लगभग 73 भाषाएँ हैं।<ref>{{cite book|first=Robert|last=Caldwell|title=A comparative grammar of the Dravidian or South-Indian family of languages|edition=3rd|place=New Delhi|publisher=Asian Educational Services|year=1998|isbn=978-8-1206-0117-8}}</ref> बोली जाने वाली प्रमुख भाषाओं में [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]], [[तमिल]], [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] और [[मलयालम भाषा|मलयालम]] शामिल हैं।<ref>{{cite book|first=K.A.|last=Nilakanta Sastri|title=A History of South India|edition=7th|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1996|isbn=978-0-1956-0686-7}}</ref> [[तुलू भाषा|तुलू]] तटीय केरल और कर्नाटक में लगभग 15 लाख लोगों द्वारा बोली जाती है; [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]], एक [[इन्डो-आर्यन भाषा परिवार|इंडो-आर्यन भाषा]] है, जो कोंकण तट (केनरा) और केरल में लगभग 0.8 मिलियन लोगों द्वारा बोली जाती है; कोडवा टक कोडागु, मैसूर और बैंगलोर में पांच लाख से अधिक लोगों द्वारा बोली जाती है। दक्षिण भारत के शहरी क्षेत्रों में भी अंग्रेजी व्यापक रूप से बोली जाती है।<ref>{{cite web |url=https://www.languageinindia.com/junjul2002/baldridgeindianenglish.html |title=Lingusitic and Social Characteristics of Indian English |first=Jason |last=Baldridge |publisher=University of Edinburgh |access-date=22 July 2015 |archive-date=2 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702122452/http://www.languageinindia.com/junjul2002/baldridgeindianenglish.html |url-status=dead }}</ref> [[दक्खिनी|दक्खिनी उर्दू]], [[उर्दू भाषा|उर्दू]] की एक क्षेत्रीय बोली है जो [[मुसलमान|मुसलमानों]] द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite report|url=https://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx|title=Religious statistics, Census 2011|publisher=Government of India|access-date=22 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.languageinindia.com/april2003/urduinap.html |title=Urdu in Andhra Pradesh |publisher=Language in India |first=A.R. |last=Fatihi |access-date=22 July 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713110121/https://www.languageinindia.com/april2003/urduinap.html |archive-date=13 July 2015}}</ref><ref>{{cite book|last=Upadhyaya|first=Padmanabha|title=Coastal Karnataka: Studies in Folkloristic and Linguistic Traditions of Dakshina Kannada Region of the Western Coast of India|publisher=Govind Pai Samshodhana Kendra|isbn=978-8-1866-6806-1|year=1973}}</ref> तेलुगु, तमिल, कन्नड़, मलयालम, उर्दू और कोंकणी भारत की 22 [[भारत की आधिकारिक भाषाएँ|आधिकारिक भाषाओं]] में सूचीबद्ध हैं। तमिल पहली भाषा थी जिसे 2004 में भारत सरकार द्वारा शास्त्रीय भाषा का दर्जा दिया गया था।<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3667032.stm|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|title=India sets up classical languages|access-date=1 May 2007|date=17 September 2004}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/2004/09/18/stories/2004091806530100.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303153544/https://www.thehindu.com/2004/09/18/stories/2004091806530100.htm|url-status=dead|archive-date=3 March 2018|title=Tamil to be a classical language|newspaper=[[The Hindu]]|date=18 September 2004|access-date=1 August 2010 |location=Chennai, India}}</ref> बाद में तेलुगु (2008), कन्नड़ (2008) और मलयालम (2013) को भी शास्त्रीय भाषा घोषित किया गया।<ref>{{cite press release|url=https://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=44340|title=Declaration of Telugu and Kannada as classical languages|work=Press Information Bureau|publisher=Ministry of Tourism and Culture, Government of India|access-date=31 October 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/classical-status-for-malayalam/article4744630.ece |title=Classical status for Malayalam|newspaper=[[The Hindu]]|date=24 May 2013|access-date=25 May 2013|location=Thiruvananthapuram, India}}</ref> इन चार भाषाओं का संयुक्त साहित्यिक उत्पादन भारत की अन्य साहित्यिक भाषाओं की तुलना में अधिक है।<ref>{{Cite web|title=Dravidian literature|url=https://www.britannica.com/art/Dravidian-literature|access-date=10 August 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left;" style="font-size: 85%" |- !क्रम संख्या !भाषा !वक्ताओं की संख्या<ref>{{cite report|title=Census of India: Comparative speaker's strength of Scheduled Languages|page=15|lang=en|publisher=[[Government of India]]|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42458/download/46089/C-16_25062018.pdf|access-date=30 August 2023}}</ref> !राज्य और केंद्र शासित प्रदेश जहां आधिकारिक हैं |- |1 |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |74,002,856 |[[आन्ध्र प्रदेश]], [[तेलंगाना]], [[पुदुच्चेरी]] |- |2 |[[तमिल भाषा|तमिल]] |60,793,814 |[[तमिल नाडु]], [[पुदुच्चेरी]] |- |3 |[[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] |43,706,512 |[[कर्नाटक]] |- |4 |[[मलयालम भाषा|मलयालम]] |34,838,319 |[[केरल]], [[लक्षद्वीप|लक्षद्वीप,]] [[पुदुच्चेरी]] |- |5 |[[कोंकणी भाषा|कोंकणी]] |2,489,015 |[[कर्नाटक]], [[केरल]] |} === धर्म === {{Pie chart |float=right |caption= दक्षिण भारत में धर्म (2011) |label1 = [[हिन्दू धर्म]] |value1 = 84 |color1 = orange |label2 = [[इस्लाम]] |value2 = 11 |color2 = Green |label3 = [[ईसाई धर्म]] |value3 = 4 |color3 = purple |label4 = अन्य धर्म |value4 = 1 |color4 = grey }} दक्षिण भारत में प्रागैतिहासिक धर्म का प्रमाण पाषाण युग के स्थलों पर नृत्य और अनुष्ठानों को दर्शाने वाले बिखरे हुए मेसोलिथिक शैल चित्रों से मिलता है, जैसे पूर्वी कर्नाटक के कुप्गल पेट्रोग्लिफ्स।<ref>{{cite news|title=Ancient Indians made 'rock music'|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|date=19 March 2004|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3520384.stm|access-date=7 August 2015}}</ref> आज दक्षिण भारत में [[हिन्दू धर्म]] प्रमुख धर्म है, लगभग 84% आबादी इसका पालन करती है, जिसे अक्सर दुनिया का सबसे पुराना धर्म माना जाता है, जिसकी जड़ें भारत में प्रागैतिहासिक काल से हैं।<ref>{{Cite book|publisher=Merriam-Webster|title=Encyclopedia of World Religions|page=[https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/484 484]|first=Merriam|last=Webster|isbn=978-0-8777-9044-0|year=1999|url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/484}}</ref> इसकी आध्यात्मिक परंपराओं में हिंदू धर्म की शैव और वैष्णव दोनों शाखाएं शामिल हैं, हालांकि [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] और [[जैन धर्म|जैन]] दर्शन कई शताब्दियों पहले प्रभावशाली थे।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Religion|url=https://archive.org/details/encyclopediaofre13elia|url-access=limited|first1=Mircea|last1=Eliade|first2=Charles J.|last2=Adams|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofre13elia/page/169 169]|year=1993|publisher=Macmillan|isbn=978-0-0289-7135-3}}</ref> अय्यावाज़ी दक्षिण भारत के दक्षिणी भागों में काफ़ी फैल गया है।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Janak|title=World religions and the new era of science|url=https://archive.org/details/worldreligionsne0000sing|year=2010|publisher=Xlibris Corporation|isbn=978-1-4535-3572-1|page=[https://archive.org/details/worldreligionsne0000sing/page/n6 5]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Wallis|first1=Graham Harvey|last2=Wallis|first2=Robert|title=The A to Z of shamanism|year=2010|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Md.|isbn=978-0-8108-7600-2|page=101|url=https://books.google.com/books?id=Mf-xa4cisbUC&q=Ayyavazhi|access-date=4 October 2014}}</ref> शैव सिद्धांत दर्शन कई समुदायों में प्रमुख है।<ref>{{Cite web|title=Shaiva-siddhanta {{!}} Hindu philosophy|url=https://www.britannica.com/topic/Shaiva-siddhanta|access-date=2021-08-04|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> [[इस्लाम]] दक्षिण भारत में 7वीं सदी की शुरुआत में मालाबार तट पर [[अरब लोग|अरब]] व्यापारियों द्वारा लाया गया था, और 17वीं से 18वीं सदी तक दक्कन सल्तनत के शासन के दौरान फैल गया। दक्षिण भारत में लगभग 11% आबादी [[इस्लाम]] का पालन करती है।<ref>{{cite web |title=Muslim Population in India - State wise Population |url=https://www.census2011.co.in/data/religion/2-muslims.html |website=www.census2011.co.in}}</ref> केरल में अरब मूल के मुसलमानों को जोनाका मप्पिला कहा जाता है।<ref>{{cite book|first1=Shail|last1=Mayaram|first2=M. S. S.|last2=Pandian|first3=Ajay|last3=Skaria|title=Muslims, Dalits and the Fabrications of History|year=2005|publisher=Permanent Black and Ravi Dayal Publisher|isbn=978-8-1782-4115-9|pages=39–}}</ref> लगभग 4% [[ईसाई धर्म]] का पालन करते हैं।<ref>{{cite report|title=Population By Religious Community – Tamil Nadu|year=2011|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html|format=XLS|publisher=Office of The Registrar General and Census Commissioner, Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=13 September 2015}}</ref> दक्षिण भारत में ईसाई धर्म की शुरुआत थॉमस द एपोस्टल द्वारा की गई, जिन्होंने 52 ईस्वी में केरल के मुजिरिस का दौरा किया और मूल निवासियों, जिन्हें नाज़रानी मप्पिला कहा जाता है, को धर्मांतरित किया।<ref>{{Cite book|title=The Encyclopedia of Christianity|volume=5|first=Erwin|last=Fahlbusch|publisher=Eerdmans Publishing|year=2008|isbn=978-0-8028-2417-2}}</ref><ref>{{cite book|title=The Jews of India: A Story of Three Communities|first=Orpa |last=Slapak|publisher=The Israel Museum, Jerusalem|year=2003|page=27|isbn=978-9-6527-8179-6}}</ref> केरल दुनिया के सबसे पुराने यहूदी समुदायों में से एक का घर भी है, जिनके बारे में माना जाता है कि वे राजा सोलोमन के शासनकाल के दौरान मालाबार तट पर आए थे।<ref>{{cite book|first=James|last=Henry|year=1977|title=The Jews in India and the Far East|url=https://archive.org/details/jewsinindiafarea0000lord|page=[https://archive.org/details/jewsinindiafarea0000lord/page/120 120]|publisher=Greenwood Press|isbn=0-8371-2615-0}}</ref><ref>{{cite book|last1=Katz|first1=Nathan|last2=Goldberg|first2=Ellen S|year=1993|title=The Last Jews of Cochin: Jewish Identity in Hindu India|publisher=Univ. of South Carolina Press|isbn=0-8724-9847-6}}</ref> === सबसे बड़े शहर === भारत की [[भारत की जनगणना २०११|2011 की जनगणना]] के अनुसार, दक्षिण भारत में प्रमुख महानगरीय क्षेत्र इस प्रकार हैं: {{Largest cities |country = दक्षिण भारत |stat_ref = <ref>{{cite web|title=Local Bodies|url=http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2013/CH-42-LOCAL%20BODIES/local%20bodies.pdf|website=Ministry of Statistics and Programme Implementation|publisher=National Informatics Centre|access-date=5 June 2015|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034226/http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2013/CH-42-LOCAL%20BODIES/local%20bodies.pdf|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> |list_by_pop = |div_name = राज्य |city_1 = बैंगलोर |img_1 = |div_1 = कर्नाटक |pop_1 = 13,193,000 |city_2 = चेन्नई |img_2 = Chennai metro during trail run during night.JPG |div_2 = तमिल नाडु |pop_2 = 11,503,293 |city_3 = हैदराबाद |img_3 = High Rise buildings in Madhapur from Golkonda hill.jpg |div_3 = तेलंगाना |pop_3 = 6,809,970 |city_4 = विशाखापट्टनम |img_4 = Vizag View from Kailasagiri.jpg |div_4 = आन्ध्र प्रदेश |pop_4 = 6,050,000 |city_5 = कोड़िकोड |div_5 = केरल |pop_5 = 3,921,000 |city_6 = कोच्ची |div_6 = केरल |pop_6 = 3,301,000 |city_7 = कोयंबतूर |div_7 = तमिल नाडु |pop_7 = 2,935,000 |city_8 = तिरुवनंतपुरम |div_8 = केरल |pop_8 = 2,793,000 |city_9 = मदुरई |div_9 = तमिल नाडु |pop_9 = 1,799,000 |city_10 = सेलम, तमिल नाडु{{!}}सेलम |div_10 = तमिल नाडु |pop_10 = 1,146,000 }} == परिवहन == [[चित्र:India_roadway_map_with_population_density.svg|अंगूठाकार|जनसंख्या घनत्व के साथ राजमार्ग वितरण]] === सड़क === दक्षिण भारत में {{convert|20573|km|mi|abbr=on}} [[राष्ट्रीय राजमार्ग (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग]] और {{convert|46813|km|mi|abbr=on}} राज्य राजमार्ग के साथ एक व्यापक सड़क नेटवर्क है। चेन्नई को [[मुंबई]] और [[कोलकाता]] से जोड़ने वाला [[स्वर्णिम चतुर्भुज]] तमिलनाडु, कर्नाटक और आंध्र प्रदेश से होकर गुजरता है।<ref>{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/48.pdf|title=Year at a glance|access-date=19 March 2023|lang=en|page=3|publisher=Ministry of Road Transport and Highways, Government of India}}</ref> बस सेवाएँ राज्य-संचालित परिवहन निगमों द्वारा प्रदान की जाती हैं, अर्थात् [[आंध्र प्रदेश राज्य सड़क परिवहन निगम]],,<ref>{{cite web|title=Profile, APSRTC|url=https://www.tnstc.in/innerHtmls/pdf/Tamil%20Nadu%20STUs-pages.pdf|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=20 March 2023|lang=en}}</ref> तमिलनाडु राज्य परिवहन निगम,<ref>{{cite report|url=https://www.tnstc.in/innerHtmls/pdf/Tamil%20Nadu%20STUs-pages.pdf|title=About TNSTC|publisher=Government of Tamil Nadu|access-date=20 March 2023|lang=en}}</ref> [[कर्नाटक राज्य सड़क परिवहन निगम]],<ref>{{cite web|title=History of KSRTC|url=https://www.ksrtc.in/pages/history.html|publisher=Government of Karnataka|access-date=20 March 2023|lang=en|archive-date=5 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105141248/https://www.ksrtc.in/pages/history.html|url-status=dead}}</ref> तेलंगाना राज्य सड़क परिवहन निगम,<ref>{{cite web|url=https://www.tsrtc.telangana.gov.in/history.php|title=Telangana SRTC History|publisher=Government of Telangana|access-date=20 March 2023|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=It will be TGSRTC from June 2|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/it-will-be-tgsrtc-from-june-2/article6014676.ece|first=Suresh|last=Krishnamoorthy|date=16 May 2014|newspaper=[[The Hindu]]|location=Hyderabad|access-date=20 March 2016}}</ref> केरल राज्य सड़क परिवहन निगम,<ref>{{cite web|url=https://www.keralartc.com/history.html|title=Kerala SRTC History|publisher=Government of Kerala|access-date=20 March 2023|lang=en|archive-date=21 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211121221950/https://www.keralartc.com/history.html|url-status=dead}}</ref> और पुडुचेरी सड़क परिवहन निगम।<ref>{{cite news|title=PRTC set for Revival|newspaper=[[The Hindu]]|location=Puducherry|first=Rajesh|last=Nair|url=https://www.hindu.com/2009/09/22/stories/2009092252840300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090925162759/https://www.hindu.com/2009/09/22/stories/2009092252840300.htm|url-status=dead|archive-date=25 September 2009|date=22 September 2009|access-date=21 March 2016}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%" !राज्य !राष्ट्रीय राजमार्ग<ref>{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=List of highways by state|publisher=Ministry of Road Transport & Highways, Government of India|access-date=21 June 2023|lang=en}}</ref> !राज्य राजमार्ग<ref>{{cite report|url=https://morth.nic.in/index3.asp?sslid=1284&subsublinkid=590&lang=1|title=Basic Road Statistics of India 2014|date=23 May 2014|publisher=Ministry of Road Transport & Highways, Government of India|access-date=21 June 2014}}</ref> !प्रति 1000 जनसंख्या पर मोटर वाहन<ref>{{cite report|url=https://morth.nic.in/showfile.asp?lid=1131|title=Road Transport Yearbook 2011–2012|publisher=[[Ministry of Road Transport and Highways]], Government of India|page=115|year=2012|access-date=30 April 2014}}</ref> |- |[[आंध्र प्रदेश]] |{{convert|7356|km|mi|abbr=on}} |{{convert|10650|km|mi|abbr=on}} |145 |- |[[कर्नाटक]] |{{convert|6432|km|mi|abbr=on}} |{{convert|20774|km|mi|abbr=on}} |182 |- |[[तमिल नाडु]] |{{convert|5006|km|mi|abbr=on}} |{{convert|10764|km|mi|abbr=on}} |257 |- |[[तेलंगाना]] |{{convert|2635|km|mi|abbr=on}} |{{convert|3152|km|mi|abbr=on}} | - |- |[[केरल]] |{{convert|1811|km|mi|abbr=on}} |{{convert|4341|km|mi|abbr=on}} |425 |- |[[अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह]] |{{convert|330|km|mi|abbr=on}} |{{convert|38|km|mi|abbr=on}} |152 |- |[[पुदुच्चेरी (केन्द्र-शासित प्रदेश)]] |{{convert|64|km|mi|abbr=on}} |{{convert|246|km|mi|abbr=on}} |521 |- |'''Total''' |'''{{convert|22635|km|mi|abbr=on}}''' |'''{{convert|49965|km|mi|abbr=on}}''' | |} === उपनगरीय और मेट्रो === वर्तमान में, चार शहरों चेन्नई, बेंगलुरु, हैदराबाद और कोच्चि में परिचालन मेट्रो प्रणालियाँ हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.india.gov.in/topics/transport/metro|title=Metro rail transport|publisher=Government of India|access-date=31 August 2023|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/ylEObaYWxcC7lGO2E2e4wJ/The-rise-of-metro-rail-network-in-India.html|title=How metro rail networks are spreading across India|first=Jyotika|last=Sood|date=26 July 2017|website=livemint.com}}</ref> 1928 में स्थापित चेन्नई उपनगर देश के सबसे पुराने और सबसे बड़े शहरी नेटवर्क में से एक है।<ref name="SR"/> 1995 में खोला गया, चेन्नई एमआरटीएस भारत का पहला एलिवेटेड शहरी रेलवे था।<ref name="SR"/> हैदराबाद एमएमटीएस 2003 में खोला गया, जो स्थानीय रेल पारगमन प्रणाली वाला दक्षिण भारत का दूसरा शहर बन गया।<ref name="AD"/> दिसंबर 2022 तक, दक्षिण भारत में 205.06 किमी परिचालन वाली मेट्रो लाइनें और 16 प्रणालियाँ हैं।<ref name="auto">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/metro-lines-cover-only-3-of-gurugram/articleshow/70905439.cms|title=Metro lines cover only 3% of Gurugram &#124; Gurgaon News |website=The Times of India|date=30 August 2019}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="font-size: 85%" !प्रणाली !शहर !राज्य !चित्र !पंक्तियाँ !स्टेशन !लंबाई !स्थापित |- |चेन्नई सबर्ब<ref>{{cite report|url=https://sr.indianrailways.gov.in/cris//uploads/files/1623903361519-CHENNAI%20DIVISION%20-%20CATEGORY-2021.pdf|title=List of Stations, Chennai|lang=en|publisher=Southern Railway|access-date=23 August 2023}}</ref> |[[चेन्नई]] |[[तमिल नाडु]] |[[चित्र:ChennaiEMUNew.JPG|100x100पिक्सेल]] |3 |53 |{{cvt|212|km|mi|abbr=on|adj=on}} |1928<ref name="SR">{{cite report|title=Brief History of the Division|work=Chennai Division|publisher=Indian Railways—Southern Railways|url=http://www.sr.indianrailways.gov.in/uploads/files/1325745996774-about.pdf|access-date=26 October 2012|lang=en}}</ref> |- |चेन्नई मास रैपिड ट्रांजिट सिस्टम<ref name="MRTS">{{cite web|url=https://www.cmdachennai.gov.in/mrts_phase1.html|title=About MRTS|publisher=Chennai Metropolitan Development Authority|access-date=31 August 2023|lang=en|archive-date=12 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712090557/https://www.cmdachennai.gov.in/mrts_phase1.html|url-status=dead}}</ref><ref name="SR" /> |[[चेन्नई]] |[[तमिल नाडु]] |[[चित्र:Velachery_Railway_station_June_2010.jpg|100x100पिक्सेल]] |1 |17 |{{cvt|19.715|km|mi|abbr=on|adj=on}} |1995 |- |हैदराबाद मास रैपिड ट्रांजिट सिस्टम<ref name="TW">{{cite news|url=https://www.thehansindia.com/news/cities/hyderabad/prime-minister-narendra-modi-to-flag-off-new-mmts-services-tomorrow-791634|title=Prime Minister Narendra Modi to flag off new MMTS services tomorrow|date=7 April 2023|access-date=17 April 2023|publisher=Hans India|lang=en}}</ref><ref name="AD">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/traffic-to-be-diverted-for-railway-inaugation-on-saturday/articleshow/122120.cms?from=mdr|title=Traffic to be diverted for railway inaugation on Saturday|date=9 August 2003|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=9 April 2023|issn=0971-8257|lang=en}}</ref> |[[हैदराबाद]] |[[तेलंगाना]] |[[चित्र:Hyderabad_MMTS_at_Hitech_city.jpg|100x100पिक्सेल]] |2 |44 |{{cvt|90|km|mi|abbr=on|adj=on}} |2003 |- |नम्मा मेट्रो<ref>{{cite web|url=https://english.bmrc.co.in/#/metro-network|title=Project status of Namma Metro|publisher=Bangalore Metro Rail Corporation Limited|access-date=31 August 2023|lang=en}}</ref> |[[बंगलौर|बंगलोर]] |[[कर्नाटक]] |[[चित्र:Namma_Metro_Trains_of_Bangalore.jpg|100x100पिक्सेल]] |2 |63 |{{cvt|69.6|km|mi|abbr=on|adj=on}} |2011 |- |चेन्नई मेट्रो<ref>{{cite web|url=https://wcag.chennaimetrorail.org/project-status/|title=Project status of Chennai Metro|publisher=Chennai Metro Rail Limited|access-date=31 August 2023|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230901191324/https://wcag.chennaimetrorail.org/project-status/|archive-date=1 सितंबर 2023|url-status=dead}}</ref> |[[चेन्नई]] |[[तमिल नाडु]] |[[चित्र:Alstom_Metropolis_train-set_at_Guindy_Metro_station_in_Chennai.jpg|100x100पिक्सेल]] |2 |41 |{{cvt|54.1|km|mi|abbr=on|adj=on}} |2015 |- |कोच्चि मेट्रो<ref>{{cite web|url=https://kochimetro.org/know-your-kochi-metro-map-with-routes-stops-and-journey-time/|title=Kochi Metro map with routes|publisher=Kochi Metro|access-date=31 August 2023|lang=en|archive-date=14 अगस्त 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814061652/https://kochimetro.org/know-your-kochi-metro-map-with-routes-stops-and-journey-time/|url-status=dead}}</ref> |[[कोच्चि]] |[[केरल]] |[[चित्र:Kochi_Metro_train_at_Palarivattom,_Aug_2017.jpg|100x100पिक्सेल]] |1 |22 |{{cvt|25.6|km|mi|abbr=on|adj=on}} |2017 |- |हैदराबाद मेट्रो<ref>{{cite web|url=https://www.ltmetro.com/about-hmr/|title=About Hyderabad Metro Rail|publisher=Hyderabad Metrol Rail|access-date=30 August 2023|lang=en}}</ref> |[[हैदराबाद]] |[[तेलंगाना]] |[[चित्र:Hyderabad_Metro.jpg|100x100पिक्सेल]] |3 |57 |{{cvt|69.2|km|mi|abbr=on|adj=on}} |2017 |} === हवा === {{multiple image|align=right|direction=vertical|image1=Bengaluru-airport.jpg|width1=200|alt1=|caption1=[[केम्पेगौड़ा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा|केम्पेगौड़ा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा, बेंगलुरु]]|image2=Chennai airport view 4.jpeg|width2=200|alt2=|caption2=[[चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]]|image3=RGIA 26112021 2.jpg|width3=200|alt3=|caption3=[[राजीव गांधी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा|राजीव गांधी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा, हैदराबाद]]|image4=CIAL_T.jpg|width4=200|alt4=|caption4=[[कोचीन अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]]}} 1915 में, [[टाटा संस]] ने भारत के दक्षिणी भाग में हवाई परिवहन की शुरुआत को चिह्नित करते हुए [[कराची]] और [[चेन्नई|मद्रास]] के बीच एक नियमित हवाई मेल सेवा शुरू की।<ref>{{cite web|url=http://www.tcil.com/ca.asp|title=Civil Aviation|publisher=Transport Corporation of India Limited|access-date=21 July 2012|archive-date=17 सितंबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120917145240/http://www.tcil.com/ca.asp|url-status=dead}}</ref> मार्च 1930 में, पायलट जी. व्लास्टो द्वारा शुरू की गई एक चर्चा के परिणामस्वरूप मद्रास फ्लाइंग क्लब की स्थापना हुई, जो दक्षिण भारत में पायलट प्रशिक्षण में अग्रणी बन गया।<ref>{{cite journal|last=Saraogi|first=R.L.|year=1952|title=Indian Aviation|page=192}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/madras-flying-club-high-on-quality/articleshow/8842647.cms|title=Madras Flying Club: High on quality|last=Janardanan|first=Arun|date=14 June 2011|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=25 December 2022|location=Chennai|lang=en}}</ref> 15 अक्टूबर 1932 को, भारतीय एविएटर जे. आर. डी. टाटा ने [[जिन्ना अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|कराची]] से जुहू हवाई अड्डा, बंबई तक डाक ले जाने वाला एक पुस मोथ विमान उड़ाया; और विमान रॉयल एयर फोर्स के पूर्व पायलट और टाटा के मित्र नेविल विंसेंट द्वारा संचालित होकर मद्रास तक चला गया।<ref name="history">{{cite book|title=Britain's Imperial Air Routes, 1918 to 1939|url=https://archive.org/details/britainsimperial0000robi|last=Higham|first=Robin|publisher=Shoe String Press|year=1961|isbn=978-0-2080-0171-9|page=[https://archive.org/details/britainsimperial0000robi/page/168 168]|lang=en}}</ref><ref>{{cite journal|year=1953|title=De Havilland Gazette|publisher=De Havilland Aircraft Company|page=103|lang=en}}</ref> दक्षिण भारत में 12 [[भारत में विमानक्षेत्रों की सूची|अंतरराष्ट्रीय हवाई]] अड्डे, 2 सीमा शुल्क हवाई अड्डे, 15 घरेलू हवाई अड्डे, 5 राज्य के स्वामित्व वाले/निजी हवाई अड्डे और 15 हवाई अड्डे हैं।<ref>{{cite report|lang=en|url=https://www.aai.aero/sites/default/files/basic_page_files/list%20of%20airport%20bilingual.pdf|title=List of Indian Airports|publisher=[[Airports Authority of India]]|access-date=11 July 2022}}</ref> [[बंगलौर|बंगलोर बंगलौर]], [[चेन्नई]], [[हैदराबाद]] और [[कोच्चि]] अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे देश के 10 सबसे व्यस्त हवाई अड्डों में से हैं।<ref name="AAI2">{{cite report|url=https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Jul2k23Annex3.pdf|title=Traffic Statistics-July 2023|publisher=Airports Authority of India|access-date=26 August 2023}}</ref> [[चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण के दक्षिणी क्षेत्रीय मुख्यालय के रूप में कार्य करता है, दक्षिणी क्षेत्र में आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, केरल, तमिलनाडु और तेलंगाना राज्य और पुडुचेरी और लक्षद्वीप के केंद्र शासित प्रदेश शामिल हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.aai.aero/en/node/4004|title=Regional Headquarters of AAI|publisher=Airports Authority of India|access-date=30 August 2023|lang=en}}</ref> भारत के दस सबसे व्यस्त हवाई अड्डों में से चार दक्षिण भारत में हैं। यह क्षेत्र [[तिरुवनंतपुरम]] स्थित भारतीय वायु सेना के दक्षिणी वायु कमान के दायरे में आता है। इसके अलावा, राष्ट्रीय प्रशिक्षण कमान का मुख्यालय बेंगलुरु में है। वायु सेना दक्षिणी भारत में नौ हवाई अड्डों का संचालन करती है।<ref>{{cite web|url=https://indianairforce.nic.in/|title=Indian Air Force Commands|publisher=[[Indian Air Force]]|access-date=29 June 2010|lang=en}}</ref> इस क्षेत्र में, भारतीय नौसेना [[कोच्चि]], अराक्कोनम, उचिपुली, [[विजाग]] और [[चेन्नई]] में एयरबेस संचालित करती है।<ref>{{cite web|url=https://indiannavy.nic.in/content/organisation-southern-naval-command-kochi|title=Organisation of Southern Naval Command|publisher=[[Indian Navy]]|access-date=26 August 2023|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indiannavy.nic.in/content/enc-authorities-units|title=ENC Authorities & Units|publisher=[[Indian Navy]]|access-date=26 October 2015|lang=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%" !राज्य/संघ राज्य क्षेत्र !अंतरराष्ट्रीय !सीमा शुल्क{{ref|1|Note 1}} !घरेलू !राज्य/निजी !सैन्य |- |[[आन्ध्र प्रदेश]] |2 |1 |3 |1 |1 |- |[[कर्नाटक]] |2 |0 |4 |4 |3 |- |[[केरल]] |4 |0 |0 |0 |2 |- |[[लक्षद्वीप]] |0 |0 |1 |0 |0 |- |[[पुदुच्चेरी (केन्द्र-शासित प्रदेश)|पुदुच्चेरी]] |0 |0 |1 |0 |0 |- |[[तमिल नाडु]] |3 |1 |3 |0 |6 |- |[[तेलंगाना]] |1 |0 |3 |0 |3 |- |'''Total''' |'''12''' |'''2''' |'''15''' |'''5''' |'''15''' |} === पानी === यह क्षेत्र तीन तरफ से पानी से ढका हुआ है और इसकी तटरेखा लंबी है। दक्षिण भारत में कुल 67 बंदरगाह स्थित हैं: तमिलनाडु (18), केरल (14), आंध्र प्रदेश (13), कर्नाटक (11), लक्षद्वीप (10) और पांडिचेरी (1)।<ref name="Ports">{{cite report|url=https://dwiep.ncscm.res.in/images/port.pdf|title=List of ports|publisher=Government of India|access-date=29 August 2023|lang=en|page=1}}</ref> प्रमुख बंदरगाहों में विशाखापत्तनम, चेन्नई, मैंगलोर, तूतीकोरिन, एन्नोर और कोच्चि शामिल हैं।<ref name="Ports"/> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%" !नाम !शहर !राज्य <small>([[Fiscal year|FY]]2021–22)</small><ref>{{cite report|url=https://shipmin.gov.in/sites/default/files/Annual%20Report%202022-23%20English.pdf|title=Annual Report, 2022-23|publisher=Ministry of Shipping, Government of India|page=35|lang=en|access-date=26 August 2023}}</ref> !कार्गो हैंडल्ड (एमटी) <small>([[Fiscal year|FY]]2022–23)</small><ref>{{cite report|url=https://shipmin.gov.in/sites/default/files/Annual%20Report%202022-23%20English.pdf|title=Annual Report, 2022-23|publisher=Ministry of Shipping, Government of India|page=47|lang=en|access-date=26 August 2023}}</ref> |यात्री |- |विशाखापत्तनम बंदरगाह |[[विशाखापत्तनम]] |[[आंध्र प्रदेश]] |69.03 |शून्य |- |[[चेन्नई पोर्ट]] |[[चेन्नई]] |[[तमिलनाडु]] |48.56 |88,596 |- |न्यू मैंगलोर पोर्ट |[[मैंगलोर]] |[[कर्नाटक]] |39.30 |1,440 |- |[[एन्नोर पोर्ट|कामराजार पोर्ट]] |[[चेन्नई]] |[[तमिलनाडु]] |38.74 |शून्य |- |कोचीन पोर्ट |[[कोच्चि]] |[[केरल]] |34.55 |26,550 |- |वी.ओ. चिदंबरनार बंदरगाह |थूथुकुडी |[[तमिलनाडु]] |34.12 |शून्य |} केरल बैकवाटर आपस में जुड़ी हुई नहरों, नदियों, झीलों और इनलेट्स का एक नेटवर्क है, जो 900 किमी से अधिक जलमार्गों द्वारा निर्मित एक भूलभुलैया प्रणाली है।<ref>{{cite book|title=Inventory, Ecology, and Management|volume=15|year=1993|via=Kluwer Academic Publishers|publisher=University of Wisconsin|lang=en|page=358|first1=Dagmar|last1=Dykyjová|first2=Dennis F.|last2=Whigham|first3=Slavomil|last3=Hejný}}</ref> भारतीय नौसेना की पूर्वी नौसेना कमान और दक्षिणी नौसेना कमान का मुख्यालय क्रमशः विशाखापत्तनम और कोच्चि में है।<ref>{{cite web|url=https://www.joinindiannavy.gov.in/en/about-us/basic-organization.html|title=Basic Organization|publisher=Indian Navy|access-date=1 January 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indiannavy.nic.in/content/organisation-southern-naval-command-kochi|title=Southern naval command|publisher=[[Indian Navy]]|access-date=1 January 2016}}</ref> इस क्षेत्र में, भारतीय नौसेना के प्रमुख परिचालन अड्डे विशाखापत्तनम, चेन्नई, कोच्चि, कारवार और कावारत्ती में हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.joinindiannavy.gov.in/en/about-us/bases.html|title=Bases of Indian Navy|publisher=Indian Navy|access-date=1 January 2023}}</ref> == संस्कृति == [[दक्षिण भारतीय संस्कृति]] === पहरावा === दक्षिण भारतीय महिलाएं पारंपरिक रूप से ''[[साड़ी]]'' पहनती हैं, एक ऐसा परिधान जिसमें {{convert|5|yd|}} से {{convert|9|yd|}} लंबाई और {{convert|2|ft|}} से {{convert|4|ft|}} चौड़ाई होती है। आम तौर पर कमर के चारों ओर लपेटा जाता है, जिसका एक सिरा कंधे पर लपेटा जाता है, मध्य भाग खुला रहता है, जैसा कि भारतीय दर्शन के अनुसार, नाभि को जीवन और रचनात्मकता का स्रोत माना जाता है।<ref name="Saree">{{cite book|title=Saris: An Illustrated Guide to the Indian Art of Draping|last=Boulanger|first=Chantal|publisher=Shakti Press International|year=1997|isbn=0-9661496-1-0|location=New York}}</ref><ref>{{cite book|title=The Sari|last=Lynton|first=Linda|publisher=Harry N. Abrams, Incorporated|year=1995|isbn=978-0-8109-4461-9|location=New York}}</ref> प्राचीन तमिल कविता, जैसे कि सिलप्पाधिकरम, महिलाओं को उत्तम वस्त्र या साड़ी में वर्णित करती है।<ref>{{cite book|title=The Tale of an Anklet: An Epic of South India – The Cilappatikaram of Ilanko Atikal, Translations from the Asian Classics|url=https://archive.org/details/cilappatikaramof0000rpar|last=Parthasarathy|first=R.|publisher=Columbia University Press|year=1993|isbn=978-0-2310-7849-8|location=New York}}</ref> मदीसर तमिलनाडु की ब्राह्मण महिलाओं द्वारा पहनी जाने वाली एक विशिष्ट शैली है। [286] महिलाएं शादी जैसे विशेष अवसरों पर रंगीन रेशम की साड़ियाँ पहनती हैं।<ref>{{cite web|url=https://tamilnadu.com/fashion/madisar-pudavai.html|title=Tamilnadu {{!}} The Brahmin Way of Wearing A Saree|date=13 March 2014|access-date=23 अक्तूबर 2023|archive-date=22 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122194931/https://tamilnadu.com/fashion/madisar-pudavai.html|url-status=dead}}</ref> कांचीपुरम रेशम साड़ी एक प्रकार की रेशम साड़ी है जो तमिलनाडु के कांचीपुरम क्षेत्र में बनाई जाती है और इन साड़ियों को दक्षिण भारत में ज्यादातर महिलाएं दुल्हन और विशेष अवसर की साड़ियों के रूप में पहनती हैं। इसे 2005-2006 में भारत सरकार द्वारा भौगोलिक संकेत के रूप में मान्यता दी गई है।<ref name="Hindu">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-editorialfeatures/weaving-through-threads-of-kancheepurams-history/article3264339.ece|title=Weaving through the threads|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=7 March 2015}}</ref><ref name="GI">{{cite web|url=http://ipindia.nic.in/girindia/|title=Geographical indication|publisher=Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826183844/http://ipindia.nic.in/girindia/|archive-date=26 August 2013|access-date=28 June 2015|url-status=dead}}</ref> कोवई कोरा कॉटन एक प्रकार की सूती साड़ी है जो कोयंबटूर में बनाई जाती है पुरुष धोती पहनते हैं, जो 4.5 मीटर (15 फीट) लंबा, बिना सिले कपड़े का सफेद आयताकार टुकड़ा होता है, जो अक्सर चमकीले रंग की धारियों से घिरा होता है। यह आमतौर पर कमर और पैरों के चारों ओर लपेटा जाता है और कमर पर गांठ लगाई जाती है।<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/dhoti|title=About Dhoti|encyclopedia=Britannica|access-date=12 January 2016}}</ref> विशिष्ट बैटिक पैटर्न वाली रंगीन लुंगी ग्रामीण इलाकों में पुरुषों की पोशाक का सबसे आम रूप है।<ref name="Cloth">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/India/Clothing|title=Clothing in India|encyclopedia=Britannica|access-date=12 January 2016}}</ref> शहरी क्षेत्रों में लोग आम तौर पर सिले हुए कपड़े पहनते हैं, और पश्चिमी पोशाक लोकप्रिय है। पश्चिमी शैली की स्कूल वर्दी लड़के और लड़कियाँ दोनों स्कूलों में पहनते हैं, यहाँ तक कि ग्रामीण क्षेत्रों में भी। केलिको, एक सादा बुना हुआ कपड़ा जो बिना प्रक्षालित, और अक्सर पूरी तरह से संसाधित न होने वाली कपास से बनाया जाता है, इसकी उत्पत्ति कालीकट (कोझिकोड) में हुई थी, जहाँ से इस कपड़े का नाम दक्षिण भारत में, अब केरल में, 11वीं शताब्दी के दौरान आया,<ref>{{Cite encyclopedia|title=calico|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|url=https://www.britannica.com/topic/calico-textile|access-date=2021-02-01}}</ref> जहां कपड़े को चलियान के नाम से जाना जाता था।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=q6FI2czFz6MC&q=calico+calicut|title=The Greenwood Encyclopedia of Clothing Through World History: 1801 to the Present|last=Condra|first=Jill|publisher=Bloomsbury Academic|year=2008|isbn=978-0-3133-3665-2|volume=3}}</ref> कच्चे कपड़े को चमकीले रंगों में रंगा और मुद्रित किया गया, और केलिको प्रिंट बाद में यूरोप में लोकप्रिय हो गया।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KuQyRKaoJmUC&q=calico+calicut|title=Lynda Mugglestone "The Oxford History of English"|last1=Mugglestone|first1=Lynda|date=27 July 2006|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-1916-2317-2|access-date=2014-01-16}}</ref> == पर्यटन == दक्षिण भारत, गर्मियों के दौरान एक अत्यधिक मांग वाला पर्यटन स्थल, दक्षिण भारत में कई लोकप्रिय गर्मियों की छुट्टियों के स्थानों के साथ बिंदीदार। इतिहास, वास्तुकला, सुंदर दृश्य, सुखद मौसम, रोमांच और अविश्वसनीय अनुभव आकर्षण में इजाफा करते हैं। तो दक्षिण भारत सुंदरता और रहस्य का एक पूर्ण पैकेज है, और गर्मी और आर्द्रता से दूर है। समुद्र तटों, बैकवाटर्स, हिल स्टेशनों, वन्यजीव अभयारण्यों, प्राचीन मंदिरों, ऐतिहासिक शहरों और बहुत कुछ का आनंद लें।<ref>{{Cite web|url=https://arrestedworld.com/summer-attractions-in-south-india/|title=16 Best Tourist Places in South India during Summer|date=2018-06-03|website=ArrestedWorld|language=en-US|access-date=2020-09-11|archive-date=29 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129171339/https://arrestedworld.com/summer-attractions-in-south-india/|url-status=dead}}</ref> == क्षेत्र और भूगोल == इस क्षेत्र को तथा इसके कई अंगों को भूगोल और संस्कृति के आधार पर कई विशेष नाम दिए जाते हैं। इनका विवरण नीचे है - * [[उत्तरी कर्नाटक]] * [[उत्तरी सरकार]] * [[कर्नाटक]] * [[कनारा]] * [[करावली]] * [[चेरा नाडु]] * [[चेट्टिनाडु|चेट्टि नाडु]] * [[चोल नाडु]] * [[कोरोमण्डल]] * [[कम्मनाडु]] * [[कोंगु नाडु]] * [[कोंकण]] * [[कोष्ट]] * [[तोंडाइनाडु]] * [[तिरुवितमकुर]] * [[तुलुनाडु]] * [[तेलंगाना]] * [[दक्कन का पठार|दक्कन]] * [[पालनाडु]] * [[पांड्यनाडु]] * [[बयालु सीमा]] * [[मालाबार]] * [[मलनाड]] * [[मुलकनाडु]] * [[मैसूर]] * [[रायचुर दोआब]] * [[रायलसीमा]] * [[वेलनाडु]] == शिक्षा == 2011 की जनगणना के अनुसार, दक्षिण भारत में औसत साक्षरता दर लगभग 80% है, जो भारतीय राष्ट्रीय औसत 74% से काफी अधिक है, केरल में 93.91% की उच्चतम साक्षरता दर है।<ref name="lit"/> दक्षिण भारत देश के कुछ सबसे बड़े और सबसे प्रमुख सार्वजनिक और निजी उच्च शिक्षा संस्थानों का घर है। {{multiple image|header=Major Educational Institutions|direction=horizontal|image1=Senate House (University of Madras).jpg|width1=100|caption1=[[मद्रास विश्वविद्यालय]], सबसे पुराने और प्रमुख विश्वविद्यालयों में से एक|image2=Indian Institute of Management Bangalore, Entrance.jpg|width2=100|caption2=[[भारतीय प्रबंध संस्थान बेंगलूर]], शीर्ष रैंक वाले प्रबंधन संस्थानों में से एक|image3=IITMmensa.jpg|width3=100|caption3=[[भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान मद्रास]], सबसे पुराने और प्रमुख आईआईटी में से एक|image4=Sheeju iisc.jpg|width4=100|caption4=[[भारतीय विज्ञान संस्थान|आईआईएससी बैंगलोर]], प्रीमियम अनुसंधान संस्थानों में से एक}} == खेल == [[चित्र:MA_Chidambaram_Stadium_In_the_Night_during_a_CSK_Game.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल|चेन्नई का एम. ए. चिदम्बरम स्टेडियम, सबसे पुराने क्रिकेट स्थलों में से एक है]] [[चित्र:Sadugudu_sadugude.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल|कबड्डी इस क्षेत्र के सभी राज्यों का राज्य खेल है]] दक्षिण भारत में क्रिकेट सबसे लोकप्रिय खेल है।<ref>{{cite web|url=http://sporteology.com/top-10-most-popular-sports-in-india/|title=Top 10 Most Popular Sports in India|publisher=Sporteology.com|access-date=2013-10-16|archive-date=22 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622111511/https://sporteology.com/top-10-most-popular-sports-in-india/|url-status=dead}}</ref> इस क्षेत्र में पांच वर्तमान अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्थल हैं: चेन्नई में [[एम ए चिदंबरम स्टेडियम|एम. ए. चिदम्बरम स्टेडियम]], बैंगलोर में [[एम चिन्नास्वामी स्टेडियम|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], विशाखापत्तनम में डॉ. वाई. एस. राजशेखर रेड्डी अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, हैदराबाद में [[राजीव गांधी अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]] और तिरुवनंतपुरम में ग्रीनफील्ड अंतर्राष्ट्रीय स्टेडियम। अतीत में छह और निष्क्रिय स्थलों ने भी अंतरराष्ट्रीय मैचों की मेजबानी की है।<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/international-cricket-venues-in-india/article19834348.ece|title=International cricket venues in India|website=[[The Hindu]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/afghanistan-to-face-bangladesh-in-first-t20i-at-dehradun-on-sunday/19482197|title=Afghanistan To Face Bangladesh In First T20I At Dehradun On Sunday}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> टेनिस बॉल क्रिकेट पूरे क्षेत्र में खेला जाता है।<ref>{{cite web|url=http://www.synovate.com/news/article/2003/11/study-finds-india-sports-a-high-awareness-of-celebrity-brand-endorsements-and-sachin-is-number-one.html|title=Ipsos – Nobody's unpredictable|publisher=Synovate.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414120435/http://www.synovate.com/news/article/2003/11/study-finds-india-sports-a-high-awareness-of-celebrity-brand-endorsements-and-sachin-is-number-one.html|archive-date=2012-04-14|access-date=2012-06-16|url-status=dead}}</ref> इंडियन प्रीमियर लीग एक प्रीमियम टी20 क्रिकेट प्रतियोगिता है जिसमें इस क्षेत्र की तीन टीमें शामिल हैं, अर्थात् [[चेन्नई सुपर किंग्स]], [[रॉयल चैलेंजर्स बैंगलौर|रॉयल चैलेंजर्स बैंगलोर]] और [[सनराइजर्स हैदराबाद]]। चेन्नई सुपर किंग्स आईपीएल में सबसे सफल फ्रेंचाइजी है।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/field/1050018/ipl-2023-as-chennai-super-kings-clinch-record-equalling-fifth-title-a-look-at-the-list-of-winners|title=IPL 2023: As Chennai Super Kings clinch record-equalling fifth title, a look at the list of winners|author=Scroll Staff|date=2023-05-30|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2023-06-26}}</ref> इंडियन सुपर लीग प्रमुख क्लब प्रतियोगिता होने के कारण फुटबॉल भी लोकप्रिय है। इस क्षेत्र से चार टीमें हैं: बेंगलुरु एफसी, [[चेन्नइयिन एफसी]], हैदराबाद एफसी और केरला ब्लास्टर्स एफसी। दक्षिणी डर्बी या दक्षिणी प्रतिद्वंद्विता, तीन पेशेवर फुटबॉल क्लब बेंगलुरु, चेन्नईयिन और केरल ब्लास्टर्स में से किसी दो द्वारा लड़े गए डर्बी को दिया गया नाम है।<ref>{{Cite web|url=http://www.theturffootball.com/articles/indian-super-league-the-southern-derby/|title=Indian Super League: The Southern Derby|last=|first=|date=11 July 2020|website=www.theturffootball.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109150456/http://www.theturffootball.com/articles/indian-super-league-the-southern-derby/|archive-date=9 January 2021|access-date=28 December 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/football/chennaiyin-fc-versus-kerala-blasters-in-isl-s-most-bitter-rivalries/story-kg8r1jJxyAuRdhe8nTjk5O.html|title=Chennaiyin FC versus Kerala Blasters in ISL's most bitter rivalries|date=12 November 2016|website=[[Hindustan Times]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109150451/https://www.hindustantimes.com/football/chennaiyin-fc-versus-kerala-blasters-in-isl-s-most-bitter-rivalries/story-kg8r1jJxyAuRdhe8nTjk5O.html|archive-date=9 January 2021|access-date=6 December 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theweek.in/news/sports/2020/12/04/isl-2020-21-bengaluru-fc-renew-rivalry-with-chennaiyin-fc.html|title=ISL 2020-21: Bengaluru FC renew rivalry with Chennaiyin FC|website=The Week|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109150536/https://www.theweek.in/news/sports/2020/12/04/isl-2020-21-bengaluru-fc-renew-rivalry-with-chennaiyin-fc.html|archive-date=9 January 2021|access-date=6 December 2020|url-status=live}}</ref> संतोष ट्रॉफी भारतीय फुटबॉल एसोसिएशन द्वारा राज्यों के बीच आयोजित एक फुटबॉल प्रतियोगिता है।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=i55oAAAACAAJ|title=Goalless: The Story of a Unique Footballing Nation|author1=Majumdar, Boria|author2=Bandyopadhyay, Kausik|date=1 February 2006|publisher=[[Penguin Books|Penguin India]]|isbn=978-0-6700-5874-7|location=[[New Delhi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408140616/https://books.google.co.in/books/about/Goalless_the_Story_of_a_Unique_Footballi.html?id=i55oAAAACAAJ&redir_esc=y|archive-date=8 April 2022}}</ref><ref>[https://news.google.com/newspapers?id=nrE-AAAAIBAJ&sjid=QkwMAAAAIBAJ&pg=6023%2C180366 Maharaja of Santosh dead], Indian Express, 1 April 1939, p. 15</ref> 2022 तक, दक्षिण भारतीय टीमों ने 17 चैंपियनशिप जीती हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesi/indiasantoshhist.html|title=Santosh Trophy Winners|website=RSSSF|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918131806/http://www.rsssf.com/tablesi/indiasantoshhist.html|archive-date=18 September 2021|access-date=28 November 2013|url-status=live}}</ref> [[कबड्डी]] एक संपर्क खेल है जो दक्षिण भारत के सभी राज्यों का राज्य खेल है।<ref>{{Cite web|url=https://sportycious.com/introduction-kabaddi-history-rules-information-91452|title=Kabaddi Introduction, Rules, Information, History & Competitions|last=siddharth|date=31 December 2016|website=Sportycious|language=en-US|access-date=28 January 2020|archive-date=14 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814165951/https://sportycious.com/introduction-kabaddi-history-rules-information-91452|url-status=dead}}</ref> यह पूरे क्षेत्र में खेला जाता है। प्रो कबड्डी लीग सबसे लोकप्रिय क्षेत्र आधारित फ्रेंचाइजी टूर्नामेंट है और इसमें इस क्षेत्र का प्रतिनिधित्व करने वाली तीन टीमें हैं: बेंगलुरु बुल्स, तमिल थलाइवाज और तेलुगु टाइटन्स।<ref>{{Cite web|url=https://www.prokabaddi.com/teams|title=Pro Kabaddi League Teams|publisher=Pro Kabbadi|language=en|access-date=23 August 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-28660432|title=Kabaddi gets the IPL treatment|date=7 August 2014|work=BBC News|access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306160132/https://www.bbc.com/news/business-28660432|archive-date=6 March 2021|language=en-GB|url-status=live}}</ref> [[शतरंज]] एक लोकप्रिय बोर्ड गेम है जिसकी उत्पत्ति सातवीं शताब्दी ई. में सथुरंगम के रूप में हुई थी।<ref>{{cite book|title=A History of Chess|url=https://archive.org/details/historyofchess00murr|author=Murray, H. J. R.|publisher=Benjamin Press|year=1913|isbn=978-0-9363-1701-4}}</ref> पल्लंगुझी,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rXeCAAAAMAAJ&q=pallanguli|title=Mancala Games|last=Russ|first=Laurence|date=1984|publisher=Reference Publications|isbn=978-0-9172-5619-6|pages=60|language=en}}</ref> उरियादी,<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/traditional-sports-and-games-mark-pongal-festivities/article1096563.ece|title=Traditional sports and games mark Pongal festivities|date=17 January 2011|newspaper=The Hindu|location=Erode, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603090112/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/Traditional-sports-and-games-mark-Pongal-festivities/article15521808.ece|archive-date=3 जून 2024|access-date=23 अक्तूबर 2023|url-status=dead}}</ref> गिल्लिडांडा,<ref>{{cite book|title=Sports and Games of the Ancients: (Sports and Games Through History)|url=https://archive.org/details/sportsgamesofanc0000crai_y2c4|last=Craig|first=Steve|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2002|isbn=978-0-3133-1600-5|page=[https://archive.org/details/sportsgamesofanc0000crai_y2c4/page/63 63]}}</ref> धायम जैसे पारंपरिक खेल पूरे क्षेत्र में खेले जाते हैं। जल्लीकट्टू, [371] रेक्ला [372] और कंबाला [373] पारंपरिक खेल प्रतियोगिताएं हैं जिनमें बैल शामिल होते हैं। पारंपरिक मार्शल आर्ट में सिलमबट्टम, गट्टा गुस्थी, आदिमुराई<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/kalaripayattu-academy-braces-for-action/article33539155.ece|title=Kalaripayattu academy braces for action|last=Radhakrishnan|first=S. Anil|date=10 January 2021|work=[[The Hindu]]|access-date=7 April 2021|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> और कलारी शामिल हैं। वल्लम काली केरल में आयोजित होने वाली एक नौका दौड़ है।<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-37081393|title=The great snake boat race of India|date=15 August 2016|access-date=23 August 2023|publisher=[[बीबीसी]]}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20150710174922/http://thamizhan-thiravidana.blogspot.in/2012/02/who-is-dravida-mr-karunanidhi.html Who is a Dravida, Mr Karunanidhi?] [[श्रेणी:दक्षिण भारत]] 7w12870k0xgf8iidk6q21xqcc9cdm0m यूट्यूब 0 8066 6632941 6632528 2026-10-25T10:40:56Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-56705-27|~2026-56705-27]] ([[User talk:~2026-56705-27|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6632528|6632528]] को पूर्ववत किया 6632941 wikitext text/x-wiki {{Wikidata Infobox}} '''यूट्यूब''' ([[YouTube]]) एक [[अमेरिकी]] ऑनलाइन वीडियो शेयरिंग और सोशल मीडिया मंच है, जिसका स्वामित्व [[गूगल]] के पास है। इसकी स्थापना फरवरी 2005 में [[पेपाल]] के तीन पूर्व कर्मचारियों— [[चाड हर्ले]], [[स्टीव चैन]] और [[जावेद करीम]] ने मिलकर की थी। नवम्बर 2006 में [[गूगल]] ने इसे 1.65 अरब अमेरिकी डॉलर में खरीद लिया था और तब से यह गूगल की ही एक सहायक कंपनी के रूप में काम कर रहा है। यूट्यूब अपने उपयोगकर्ताओं को वीडियो देखने, अपलोड करने, शेयर करने, प्लेलिस्ट बनाने, वीडियो पर टिप्पणी करने, रिपोर्ट करने और अन्य उपयोगकर्ताओं के चैनल की सदस्यता लेने की सुविधा प्रदान करता है। इस मंच पर आम लोगों से लेकर कई बड़ी मीडिया कंपनियों द्वारा अपलोड किए गए वीडियो मौजूद हैं। इनमें वीडियो क्लिप, टीवी कार्यक्रम, संगीत वीडियो, मूवी ट्रेलर, लाइव स्ट्रीम और वीडियो [[चिट्ठा|ब्लॉगिंग]] आदि शामिल हैं। गैर-पंजीकृत उपयोगकर्ता साइट पर केवल वीडियो देख सकते हैं, जबकि पंजीकृत सदस्य असीमित वीडियो अपलोड कर सकते हैं और टिप्पणियाँ कर सकते हैं। ऐसे वीडियो जिनमें [[हिंसा|हिंसक]], आपत्तिजनक, या 18 वर्ष से कम आयु के दर्शकों के लिए अनुपयुक्त सामग्री होती है, उन्हें आयु-प्रतिबंधित श्रेणी में रखा जाता है, जिन्हें केवल 18+ आयु के पंजीकृत सदस्य ही देख सकते हैं। यूट्यूब अपनी आय मुख्य रूप से विज्ञापनों के माध्यम से अर्जित करता है, जो साइट की सामग्री और दर्शकों की रुचियों के आधार पर दिखाए जाते हैं। साइट पर अधिकांश वीडियो निःशुल्क उपलब्ध हैं, लेकिन कुछ प्रीमियम सामग्री के लिए भुगतान करना पड़ता है। इसमें '[[यूट्यूब प्रीमियम]]' की सदस्यता शामिल है, जो उपयोगकर्ताओं को विज्ञापन-रहित वीडियो देखने की सुविधा देती है। इसके अतिरिक्त, कुछ विशेष वीडियो और फ़िल्में केवल किराए पर लेकर या प्रीमियम सदस्यता के माध्यम से ही देखी जा सकती हैं। Toxic (OTT Rights South Language also Amazon Prime Video, Hindi Version Amazon Prime Video), (Satellite Rights Hindi Version also Zee Cinema).<ref>{{Cite web|date=27 August 2026|title=Toxic Coming Soon Zee Cinema YouTube Subscribe to SR Filmy Point|url=https://youtube.com/videos/kr_filmy_point/toxic-coming-soon-zee-cinema-youtube-subscribe-sr-filmy-point/|publisher=YouTube|access-date=27 August 2026|archive-date=27 August 2026}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br>Shakti Shalini (OTT Rights Amazon Prime Video), (Satellite Rights Star Gold).<ref>{{Cite web|date=25 December 2026|title=Shakti Shalini Coming Soon Star Gold YouTube Subscribe to SR Filmy Point|url=https://YouTube.com/videos/kr_filmy_point/shakti-shalini-coming-soon-zee-cinema-youtube-subscribe-sr-filmy-point/|publisher=YouTube|access-date=25 Decmeber 2026|archive-date=25 December 2026}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Drishyam 3 (OTT Rights Amazon Prime Video), (Satellite Rights Star Gold).<ref>{{Cite web|date=6 October 2026|title=Drishyam 3 Coming Soon Star Gold YouTube Subscribe to SR Filmy Point|url=https://youtube.com/videos/kr_filmy_point/drishyam-3-coming-soon-star-gold-youtube-subscribe-sr-filmy-point/|work=YouTube|access-date=6 October 2026}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br>Ramayana: Part 1 (OTT Rights Netflix), (Satellite Rights Star Gold).<ref>{{Cite web|date=10 November 2026|title=Ramayana: Part 1 Coming Soon Star Gold YouTube Subscribe to SR Filmy Point|url=https://youtube.com/videos/kr_filmy_point/ramayana-part-1-coming-soon-star-gold-youtube-subscribe-sr-filmy-point/|work=YouTube|access-date=10 November 2026}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br>King (OTT Rights Netflix), (Satellite Rights Zee Cinema).<ref>{{Cite web|date=28 December 2026|title=King Coming Soon Zee Cinema YouTube Subscribe to SR Filmy Point|url=https://youtube.com/videos/kr_filmy_point/king-coming-soon-zee-cinema-youtube-subscribe-sr-filmy-point/|work=YouTube|access-date=28 December 2026}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br>Haiwaan (OTT Rights SonyLIV), (Satellite Rights Sony Max).<ref>{{Cite web|date=15 September 2026|title=Haiwaan Coming Soon Sony Max YouTube Subscribe to SR Filmy Point|url=https://youtube.com/videos/kr_filmy_point/haiwaan-coming-soon-sony-max-youtube-subscribe-sr-filmy-point/|work=YouTube|access-date=15 September 2026}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == इतिहास == [[चित्र:Youtube founders.jpg|thumb|400px|''दाँए से बाँए:'' [[चाड हर्ले]], [[स्टीव चैन]], और [[जावेद करीम]]|बाएँ]] [[पेपाल]] के तीन पूर्व कर्मचारियों— [[चाड हर्ले]], [[स्टीव चैन]], और [[जावेद करीम]] ने मध्य फरवरी 2005 में यूट्यूब की स्थापना की थी।<ref name=":0">[http://www.usatoday.com/tech/news/2006-10-11-youtube-karim_x.htm "यूट्यूब का एक तीसरा संस्थापक भी है"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728054901/http://www.usatoday.com/tech/news/2006-10-11-youtube-karim_x.htm |date=28 जुलाई 2012 }}, USATODAY, अक्टूबर 11, 2006.</ref> [[सैन ब्रूनो, कैलिफोर्निया|सैन ब्रूनो]] आधारित यह सेवा उपयोगकर्ताओं द्वारा निर्मित वीडियो सामग्री, जिसमें मूवी क्लिप्स, टीवी क्लिप्स और संगीत वीडियो शामिल हैं, को प्रदर्शित करने के लिए एडोब फ़्लैश और एचटीएमएल5 तकनीक का उपयोग करती है। इसके साथ ही शौकिया [[टेलीविजन कार्यक्रम|सामग्री]] जैसे छोटे संगीत वीडियो और वीडियो ब्लॉग भी इस पर उपलब्ध हैं। अक्टूबर 2006 में, [[गूगल|गूगल इंक.]] ने घोषणा की थी कि उसने इस कम्पनी का अधिग्रहण करने के लिए 1.65 अरब [[अमेरिकी डॉलर]] के स्टॉक का समझौता किया है। 13 नवम्बर 2006 को यह समझौता पूरा कर लिया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.theage.com.au/news/Busness/Google-closes-A2b-YouTube-deal/2006/11/14/1163266548827.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220214911/http://www.theage.com.au/news/Busness/Google-closes-A2b-YouTube-deal/2006/11/14/1163266548827.html |archive-date=20 दिसंबर 2007 |url-status=live }}</ref> यूट्यूब पर अपलोड किया गया सबसे पहला वीडियो ''[[मी ऐट द ज़ू]]'' (मैं चिड़ियाघर में) है, जिसमें इसके सह-संस्थापक [[जावेद करीम]] सैन डिएगो चिड़ियाघर में दिखाई दे रहे हैं। यह 23 अप्रैल 2005 को अपलोड किया गया था और इसे आज भी यूट्यूब पर देखा जा सकता है।<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jNQXAC9IVRw|title=मी ऐट द ज़ू (मैं चिड़ियाघर में)|date=23 अप्रैल 2005|publisher=यूट्यूब|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916011958/https://www.youtube.com/watch?v=jNQXAC9IVRw|archive-date=16 सितंबर 2019|accessdate=२९ अप्रैल २०१६|url-status=live}}</ref> वर्तमान में यूट्यूब के 5 सबसे अधिक सब्सक्राइब किए गए चैनल निम्नलिखित हैं: # [[मिस्टर बीस्ट]] # [[टी-सीरीज़]] # [[कोकोमेलन]] # [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविज़न|सेट इंडिया]] # [[व्लाद एंड निकी]] मीडिया में अक्सर दोहराई जाने वाली एक कहानी के अनुसार, [[चाड हर्ले]] और [[स्टीव चैन]] को 2005 के शुरुआती महीनों के दौरान [[सैन फ़्रांसिस्को|सैन फ्रांसिस्को]] में चैन के अपार्टमेंट में हुई एक डिनर पार्टी में लिए गए वीडियो को बाँटने में काफी कठिनाई आई थी, और इसी घटना से यूट्यूब का विचार जन्मा। करीम इस पार्टी में शामिल नहीं थे और उन्होंने इस बात से इनकार किया है कि ऐसी कोई पार्टी हुई थी। चैन ने बाद में इस पर टिप्पणी करते हुए कहा, "यह एक कहानी है जिसे पचाने में आसान बनाने के लिए विपणन विचारों से मजबूत किया गया था।"<ref name="टाइम">{{cite news|url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,1570721,00.html|title=The Gurus of YouTube|last=क्लाउड|first=जॉन|date=16 दिसंबर 2006|work=टाइम पत्रिका|accessdate=29 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070219222540/http://www.time.com/time/printout/0%2C8816%2C1570721%2C00.html|archive-date=19 फ़रवरी 2007|language=en|trans-title=यूट्यूब के गुरु|url-status=dead}}</ref> करीम ने बताया है कि यूट्यूब बनाने की असली प्रेरणा उन्हें 2004 में हिन्द महासागर में आई सुनामी की ऑनलाइन वीडियो क्लिप्स न मिल पाने से मिली थी।<ref>{{cite web|url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/news/2006-10-11-youtube-karim_x.htm|title=Surprise! There's a third YouTube co-founder|last=हॉपकिंस|first=जिम|date=अक्टूबर 11, 2006|website=यूएसए टुडे|language=en|trans-title=आश्चर्य! वहाँ एक तीसरा यूट्यूब के सह-संस्थापक है|archive-url=https://web.archive.org/web/20130318193654/http://usatoday30.usatoday.com/tech/news/2006-10-11-youtube-karim_x.htm|archive-date=18 मार्च 2013|accessdate=19 जून 2013|url-status=live}}</ref> वहीं, हर्ले और चैन ने कहा कि यूट्यूब के लिए उनका मूल विचार एक [[ऑनलाइन डेटिंग सेवा]] का वीडियो संस्करण बनाना था, जो उस समय की लोकप्रिय वेबसाइट ''हॉट और नॉट'' से प्रभावित था।<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570795-5,00.html|title=The YouTube Gurus|last=क्लाउड|first=जॉन|website=टाइम|language=en|trans-title=यूट्यूब के गुरु|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814024303/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570795-5,00.html|archive-date=14 अगस्त 2013|access-date=29 अप्रैल 2016|url-status=dead}}</ref> यूट्यूब की शुरुआत एक उद्यम वित्त पोषित प्रौद्योगिकी स्टार्टअप के रूप में हुई थी। इसे नवम्बर 2005 और अप्रैल 2006 के बीच सिकोइया कैपिटल से 1.15 करोड़ डॉलर का निवेश प्राप्त हुआ था।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/10/10/technology/venture-firm-shares-a-youtube-jackpot.html|title=Venture Firm Shares a YouTube Jackpot|last=हेल्फ्ट|first=मिगुयेल|date=2006-10-10|work=द न्यूयॉर्क टाइम्स|access-date=2025-07-24|last2=रिच्टेल|first2=मैट्ट|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> यूट्यूब का प्रारम्भिक मुख्यालय सैन मेटिओ (कैलिफोर्निया) में एक पिज़्ज़ेरिया और जापानी रेस्तरां के ऊपर स्थित था।<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/06/AR2006100600660.html|title=Ready for Its Close-Up|last=केहेलौन्न|first=सारा|date=7 अक्टूबर 2006|work=वाशिंगटन पोस्ट|accessdate=नवम्बर 29, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504054300/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/06/AR2006100600660.html|archive-date=4 मई 2011|language=en|trans-title=अपने घनिष्ठ-अप के लिए तैयार|url-status=live}}</ref> वेबसाइट का [[डोमेन नाम]] `www.youtube.com` 14 फरवरी 2005 को सक्रिय किया गया था और बाद के महीनों में इस वेबसाइट को पूरी तरह से विकसित किया गया।<ref>{{cite web|url=http://whois.domaintools.com/youtube.com|title=Whois Record for Youtube.com|website=डोमेन टूल|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402130611/http://whois.domaintools.com/youtube.com|archive-date=2 अप्रैल 2019|access-date=15 जून 2020|url-status=live}}</ref> == सामाजिक प्रभाव == 2005 में यूट्यूब की शुरुआत से पहले, आम कंप्यूटर उपयोगकर्ताओं के लिए ऑनलाइन वीडियो पोस्ट करने के बहुत कम और आसान तरीके उपलब्ध थे। इसके उपयोग में आसान इंटरफ़ेस ने यह संभव बनाया कि बुनियादी कंप्यूटर ज्ञान रखने वाला कोई भी व्यक्ति वीडियो पोस्ट कर सके, जिसे कुछ ही मिनटों में लाखों लोग देख सकते हैं। यूट्यूब ने विविध विषयों पर वीडियो साझा करने की इस प्रक्रिया को [[इंटरनेट संस्कृति]] का एक अत्यंत महत्वपूर्ण हिस्सा बना दिया है। यूट्यूब के सामाजिक प्रभाव का एक शुरुआती उदाहरण 2006 में 'बस अंकल' वीडियो की सफलता थी। इस वीडियो में [[हॉन्ग कॉन्ग|हांगकांग]] की एक बस में एक युवा और एक बुजुर्ग व्यक्ति के बीच हुई तीखी बहस को दिखाया गया था, जिसकी मुख्यधारा की मीडिया में व्यापक चर्चा हुई थी। व्यापक कवरेज प्राप्त करने वाला एक अन्य शुरुआती वीडियो 'गिटार' था, जिसमें जोहान पाशेलबेल के 'कैनन' की प्रस्तुति एक इलेक्ट्रिक गिटार पर दी गई थी। इस वीडियो में कलाकार का नाम नहीं बताया गया था, फिर भी इसे लाखों दर्शकों ने देखा। बाद में ''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]]'' ने खुलासा किया कि वह गिटारवादक [[दक्षिण कोरिया]] का 23 वर्षीय जियोंग-ह्युन लिम था, जिसने यह ट्रैक अपने बेडरूम में रिकॉर्ड किया था। यूट्यूब प्लेटफॉर्म पर लोग अलग-अलग उद्देश्यों से अपना चैनल बनाते हैं, लेकिन लक्ष्य चाहे जो भी हो, यूट्यूब लगभग हर व्यक्ति के उद्देश्य को पूरा करने में सहायक है। कुछ लोग मज़ेदार वीडियो बनाकर दर्शकों का मनोरंजन करना चाहते हैं, जबकि अन्य इसका उपयोग अपने व्यवसाय के प्रचार-प्रसार के लिए करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://buyingrealyoutubeviews.com/top-notch-advantages-of-creating-a-youtube-channel/|title=Top-Notch Advantages Of Creating A Youtube Channel! – BRYV|language=en-US|access-date=2023-01-12}}</ref> == सेवा की शर्तें == यूट्यूब की सेवा शर्तों के अनुसार,<ref>[http://youtube.com/t/terms यूट्यूब इस्तेमाल करने ] की शर्तें ५ मई २००७ तक</ref> कोई भी उपयोगकर्ता केवल तभी वीडियो अपलोड कर सकता है जब उसके पास वीडियो का कॉपीराइट हो या उसमें दिखाए गए लोगों की अनुमति हो। साइट पर अश्लीलता, नग्नता, मानहानि, उत्पीड़न, अनधिकृत वाणिज्यिक विज्ञापन और आपराधिक आचरण को प्रोत्साहित करने वाली सामग्री सख्त वर्जित है। अपलोड करने वाला व्यक्ति यूट्यूब को यह अधिकार देता है कि वह अपलोड की गई सामग्री को किसी भी उद्देश्य के लिए वितरित या संशोधित कर सके। हालाँकि, जब अपलोडर अपनी सामग्री को साइट से हटा देता है, तो यह लाइसेंस स्वतः रद्द हो जाता है। उपयोगकर्ता साइट पर वीडियो केवल तभी तक देख सकते हैं जब तक कि वे इन सेवा शर्तों से सहमत हों; बिना अनुमति के वीडियो डाउनलोड करना या उसकी नकल करना निषिद्ध है। == यूट्यूब की कमाई == मई 2007 में, यूट्यूब ने अपना पार्टनर प्रोग्राम लॉन्च किया था। यह 'गूगल एडसेंस' पर आधारित एक प्रणाली है, जो वीडियो अपलोड करने वालों को साइट पर विज्ञापनों द्वारा उत्पन्न राजस्व का हिस्सा प्राप्त करने की अनुमति देती है। यूट्यूब आमतौर पर वीडियो से होने वाली विज्ञापन कमाई का 45 प्रतिशत हिस्सा स्वयं रखता है, जबकि 55 प्रतिशत हिस्सा अपलोडर को दिया जाता है।<ref>{{cite web |last1=Edwards |first1=Jim |title=The biggest stars on YouTube make huge incomes ... yet they can't keep the vast majority of it |url=https://www.businessinsider.com/money-youtube-stars-actually-make-2014-2 |website=Business Insider}}</ref><ref>{{cite web |last1=Carmody |first1=Tim |title=It's not TV, it's the Web: YouTube partners complain about Google ads, revenue sharing |url=https://www.theverge.com/2013/3/4/4062810/youtube-partners-complain-revenue-sharing-google-ads |website=The Verge |date=4 मार्च 2013}}</ref> वर्तमान में यूट्यूब सहयोगी कार्यक्रम के दस लाख से अधिक सदस्य हैं।<ref>{{cite web |title=YouTube Official Blog |url=https://www.youtube.com/yt/press/statistics.html |website=blog.youtube |language=en-us}}</ref> यूट्यूब पार्टनर प्रोग्राम में शामिल होकर कमाई शुरू करने के लिए क्रिएटर के चैनल पर कम से कम 1,000 सदस्य और पिछले 12 महीनों के भीतर 4,000 घंटे का वॉच-टाइम होना एक प्रमुख मानदंड है।<ref>{{Cite web|url=https://youtubemonetized.com/how-to-reach-1000-subs/|title=How to Reach 1,000 Subs? - YouTube Monetized|date=2022-01-20|language=en-US|access-date=2022-12-08}}</ref><ref>{{cite web |title=Additional Changes to the YouTube Partner Program (YPP) to Better Protect Creators |url=https://youtube-creators.googleblog.com/2018/01/additional-changes-to-youtube-partner.html |website=blog.youtube |language=en-us}}</ref> (इस नियम को 16 जनवरी 2018 को लागू किया गया था, ताकि यह सुनिश्चित किया जा सके कि केवल गुणवत्तापूर्ण वीडियो का ही मुद्रीकरण हो, हालाँकि छोटे चैनलों ने इस नीति की आलोचना की थी।) इसके अतिरिक्त, 2013 में यूट्यूब ने बड़े चैनलों (कम से कम 1000 सदस्य वाले) के लिए एक विकल्प पेश किया, जिससे वे दर्शकों से वीडियो देखने के लिए सशुल्क सदस्यता ले सकते हैं।<ref>{{cite web |last1=McCue |first1=T. J. |title=Google's YouTube Introduces Paid Content Subscriptions |url=https://www.forbes.com/sites/tjmccue/2013/01/30/google-youtube-introduces-paid-content-subscriptions/#7841841b2625 |website=Forbes |language=en}}</ref> यूट्यूब की नीतियां "विज्ञापनदाता-अनुकूल" सामग्री पर जोर देती हैं। ऐसे वीडियो जिनमें अत्यधिक हिंसा, अभद्र भाषा, यौन सामग्री, या युद्ध, राजनीतिक संघर्ष और प्राकृतिक आपदाओं जैसे विवादास्पद/संवेदनशील विषय शामिल होते हैं, उन पर मुद्रीकरण प्रतिबंधित होता है।<ref>{{cite web |last1=Spangler |first1=Todd |last2=Spangler |first2=Todd |title=YouTube Explains Which Profanities and ‘Inappropriate Language’ Are Not OK for Ad-Supported Videos |url=https://variety.com/2019/digital/news/yo'utube-profanity-ad-supported-video-demonetized-1203107619/ |website=Variety |date=14 जनवरी 2019}}</ref> सितंबर 2016 में, जब यूट्यूब ने इन उल्लंघनों के बारे में सूचना प्रणाली शुरू की, तो कई बड़े क्रिएटर्स ने इसे "सेंसरशिप" बताते हुए इसका विरोध किया था।<ref>{{cite web |last1=Robertson |first1=Adi |title=Why is YouTube being accused of censoring vloggers? |url=https://www.theverge.com/2016/9/1/12753108/youtube-is-over-party-advertising-monetization-censorship |website=The Verge |date=1 सितम्बर 2016}}</ref> नवंबर 2020 (अमेरिका में) और जून 2021 (दुनिया भर में) तक लागू किए गए नए नियमों के अनुसार, यूट्यूब यह अधिकार सुरक्षित रखता है कि वह प्लेटफ़ॉर्म पर मौजूद किसी भी वीडियो पर विज्ञापन चला सकता है, भले ही उस वीडियो को अपलोड करने वाला चैनल यूट्यूब पार्टनर प्रोग्राम का हिस्सा न हो। ऐसी स्थिति में सारा विज्ञापन राजस्व सीधे गूगल को जाता है और अपलोडर को इसका कोई हिस्सा नहीं मिलता।<ref>{{cite web |title=YouTube announces changes in its terms of services |url=https://www.telegraphindia.com/business/youtube-announces-changes-in-its-terms-of-services/cid/1816154 |website=www.telegraphindia.com}}</ref><ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Megan |title=YouTube will put ads on non-partner videos but won't pay the creators |url=https://www.cnbc.com/2020/11/19/youtube-will-put-ads-on-non-partner-videos-but-wont-pay-the-creators.html |website=CNBC |language=en}}</ref> === यूट्यूब क्रिएटर पुरस्कार === यूट्यूब अपने प्लेटफ़ॉर्म के सबसे लोकप्रिय चैनलों को उनकी सफलता के लिए 'यूट्यूब प्ले बटन' (क्रिएटर रिवॉर्ड्स) देकर सम्मानित करता है।<ref>{{cite web |title=Youtube Creator Awards |url=https://www.indiasikho.com/youtube-creator-awards/ |date=4 दिसम्बर 2022}}</ref> सदस्य की संख्या के आधार पर निम्नलिखित पुरस्कार दिए जाते हैं: * 1 लाख पर: सिल्वर प्ले बटन * 10 लाख सदस्य पर: गोल्ड प्ले बटन * 1 करोड़ सदस्य पर: डायमंड प्ले बटन * 5 करोड़ सदस्य पर: कस्टम (रूबी) प्ले बटन * 10 करोड़ सदस्य पर: रेड डायमंड प्ले बटन == आलोचना == यूट्यूब की अक्सर इस बात के लिए आलोचना की जाती है कि वह ऑनलाइन सामग्री के [[कॉपीराइट]] (प्रतिलिप्यधिकार) कानूनों का सख्ती से पालन नहीं करता है। कोई भी वीडियो अपलोड करते समय, उपयोगकर्ता को स्क्रीन पर निम्नलिखित चेतावनी संदेश दिखाया जाता है: <blockquote>"किसी भी टीवी शो, संगीत वीडियो, संगीत कार्यक्रम या ऐसी सामग्री जिसे आपने स्वयं नहीं बनाया है, उसे मूल स्वामी की अनुमति के बिना अपलोड न करें। हमारा कॉपीराइट टिप्स पेज और समुदाय दिशानिर्देश आपको दूसरों के कॉपीराइट का उल्लंघन न करने में मदद करेंगे।"</blockquote> इस चेतावनी के बावजूद, यूट्यूब पर टीवी शो, फिल्मों और संगीत वीडियो की कई अनधिकृत क्लिप्स लगातार मौजूद रहती हैं। चूँकि यूट्यूब अपलोड होने से पहले सभी वीडियो की मैन्युअल रूप से जांच नहीं करता है, इसलिए 'डिजिटल मिलेनियम कॉपीराइट एक्ट' के तहत कॉपीराइट उल्लंघन का नोटिस जारी करने की जिम्मेदारी स्वयं कॉपीराइट धारक की होती है। [[वायकॉम]] और इंग्लिश [[प्रीमियर लीग]] जैसे कई बड़े संगठनों ने यूट्यूब पर कॉपीराइट उल्लंघन को रोकने में अपर्याप्त प्रयास करने का आरोप लगाते हुए उस पर [[मुकदमा]] किया है। वायकॉम ने 1 अरब डॉलर के [[क्षतिपूर्ति|हर्जाने]] की माँग करते हुए दावा किया था कि उसने यूट्यूब पर अपनी सामग्री की 1,50,000 से अधिक अनधिकृत क्लिप्स पाई हैं, जिन्हें 1.5 अरब से अधिक बार देखा जा चुका था। इसके जवाब में यूट्यूब ने तर्क दिया कि वह सामग्री के मालिकों को उनके अधिकारों की रक्षा करने में मदद कर रहा है, जो उसकी कानूनी बाध्यताओं से कहीं अधिक है। वायकॉम के मुकदमे के बाद, यूट्यूब ने एक उन्नत 'डिजिटल फिंगरप्रिंटिंग' प्रणाली शुरू की, जो अपलोड किए जा रहे वीडियो में कॉपीराइट उल्लंघन की स्वचालित रूप से पहचान करती है और उसे रोकती है। जुलाई 2008 में, वायकॉम के पक्ष में एक अदालती फैसला आया, जिसमें यूट्यूब को साइट पर वीडियो देखने वाले उपयोगकर्ताओं के डेटा और देखने की आदतों का विवरण सौंपने का आदेश दिया गया। इस आदेश ने निजता के संबंध में बड़ी परेशानी खड़ी कर दी, क्योंकि किसी भी उपयोगकर्ता के देखने की आदतों की पहचान उसके [[आईपी पता|आईपी पते]] और लॉग-इन आईडी के संयोजन से की जा सकती थी। 'इलेक्ट्रॉनिक फ्रंटियर फाउंडेशन' ने इस अदालती फैसले की कड़ी आलोचना की और इसे निजता के अधिकारों का स्पष्ट उल्लंघन बताया। हालाँकि, जिला न्यायालय के न्यायाधीश लुई स्टैंटन ने इन निजता संबंधी चिंताओं को 'काल्पनिक' बताते हुए खारिज कर दिया और यूट्यूब को लगभग 12 [[टेराबाइट]] डेटा वाले दस्तावेज़ सौंपने का आदेश दिया। इसके साथ ही, न्यायाधीश स्टैंटन ने वायकॉम के उस अनुरोध को ठुकरा दिया जिसमें यूट्यूब के [[खोज इंजन|सर्च इंजन]] का [[स्रोत कोड|सोर्स कोड]] माँगा गया था। अदालत ने यह भी कहा कि इस बात का कोई सबूत नहीं है कि यूट्यूब ने स्वयं जानबूझकर वीडियो के कॉपीराइट का उल्लंघन किया हो। कॉपीराइट के अतिरिक्त, यूट्यूब को अपने प्लेटफॉर्म पर आपराधिक और अनुचित सामग्री वाले कुछ वीडियो के कारण भी कड़ी आलोचना का सामना करना पड़ा है। हालाँकि यूट्यूब की 'सेवा की शर्तें' अनुचित, हिंसक या [[मानहानि]] करने वाली सामग्री अपलोड करने पर सख्त रोक लगाती हैं, लेकिन अपलोड होने वाले लाखों वीडियो की तुरंत जांच करना असंभव है; इस कारण समय-समय पर ऐसी कमियाँ सामने आती रहती हैं। यूट्यूब पर अपलोड किए गए कुछ बेहद विवादास्पद वीडियो में 'होलोकॉस्ट से इनकार' और 'हिल्सबोरो आपदा' से जुड़ी असंवेदनशील सामग्री शामिल रही है। == प्रतिबंध और सेंसरशिप == यूट्यूब की शुरुआत के बाद से, कई देशों—जिनमें [[तूनिसीया]], [[थाईलैंड]] और [[ईरान]] शामिल हैं—ने विभिन्न कारणों से इस प्लेटफॉर्म पर रोक लगाई, जिसे बाद में हटा लिया गया। 1 अक्टूबर 2007 को [[तुर्की]] में भी यूट्यूब के कुछ पेजों को प्रतिबंधित कर दिया गया था, हालांकि दो दिन बाद यह रोक हटा ली गई। इसके बाद 22 जनवरी 2008 को तुर्की में एक बार फिर यूट्यूब पर रोक लगाई गई, जिसे तीन दिन बाद हटा लिया गया। बाद में 5 मई 2008 से तुर्की में यूट्यूब पर एक लंबा प्रतिबंध लगा रहा। [[संयुक्त अरब अमीरात]] में भी यूट्यूब के कुछ विशिष्ट पेजों और वीडियो पर रोक लगी हुई है। 23 फरवरी 2008 को, [[पाकिस्तान]] ने पैगंबर [[मुहम्मद]] के चित्र दिखाकर [[इस्लाम]] के खिलाफ अपमानजनक सामग्री प्रदर्शित करने का आरोप लगाते हुए यूट्यूब को अपने देश में प्रतिबंधित कर दिया था।<ref>{{cite web|date=23 फरवरी 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080225175336/http://www.rsf.org/article.php3?id_article=25889 |archive-date=25 फ़रवरी 2008|url=http://www.rsf.org/article.php3?id_article=25889|title=Access to YouTube blocked until further notice because of "non-Islamic" videos|trans-title= गैर इस्लामी वीडियॊ के कारण यूट्यूब पर अगली नॊटिस तक के लिए रॊक लगायी गयी|language=en|publisher=रिपोर्टर्स विदाउट बोर्डर्स |access-date= 24 फरवरी 2008}}</ref> पाकिस्तानी अधिकारियों की इस कार्रवाई के कारण तकनीकी गड़बड़ी उत्पन्न हुई, जिससे पूरी दुनिया में यूट्यूब की साइट कम से कम दो घंटों के लिए क्रैश (ब्लॉक) हो गई।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7262071.stm|title=Pakistan lifts the ban on YouTube|date=2008-02-26|access-date=2025-07-24|language=en-GB|publisher=बीबीसी समाचार |trans-title=यूट्यूब आउटेज़ बीबीसी ने पाकिस्तान को दोषी ठहराया |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215160354/http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/7262071.stm |archive-date=15 फ़रवरी 2009 }}</ref> इस प्रतिबंध के दौरान, हजारों पाकिस्तानी उपयोगकर्ताओं ने 'हॉटस्पॉट शील्ड' नामक एक [[वीपीएन]] सॉफ़्टवेयर का उपयोग करके इस तीन दिवसीय ब्लॉक को दरकिनार किया।<ref>{{cite web|date=27 फरवरी 2008 |url=http://www.siliconrepublic.com/news/news.nv?storyid=single10381 |title=Pakistan web users get round YouTube ban |trans-title=पाकिस्तान वेबसाइट प्रयोगकर्ता हमेशा यू ट्यूब रोक |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080629065235/http://www.siliconrepublic.com/news/news.nv?storyid=single10381 |archive-date=29 जून 2008 |access-date= 27 फरवरी 2008}}</ref> 26 फरवरी 2008 को जब यूट्यूब ने वह आपत्तिजनक सामग्री अपनी साइट से हटा ली, तब पाकिस्तान ने यह प्रतिबंध समाप्त कर दिया।<ref name="PAK-ban-lifted">{{cite news | title = Pakistan lifts YouTube ban | url = http://www.abc.net.au/news/stories/2008/02/27/2173501.htm?section=world | publisher = एबीसी न्यूज़ | date = 2008-02-26 | accessdate = 2008-02-26 | archive-date = 1 मार्च 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080301140400/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/02/27/2173501.htm?section=world | url-status = dead}}</ref> यूट्यूब पर उपलब्ध विशाल और विविध सामग्री के कारण, इसे अक्सर कई देशों की सरकारों के प्रतिबंधों का डर सताता रहता है। मुख्यभूमि [[चीन]] में भी 18 अक्टूबर से यूट्यूब को ताइवानी झंडे वाले एक वीडियो के कारण ब्लॉक कर दिया गया था। उस दौरान चीन में यूट्यूब के URL को उनके अपने सर्च इंजन बैदू पर अनुप्रेषित कर दिया गया था। बाद में 31 अक्टूबर को इसे फिर से खोल दिया गया।<ref>{{Cite web|url=http://udn.com/NEWS/INFOTECH/INFS1/4061683.shtml|title=संदर्भ|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021040312/http://udn.com/NEWS/INFOTECH/INFS1/4061683.shtml|archive-date=21 अक्तूबर 2007|access-date=27 फ़रवरी 2009|url-status=live}}</ref> राष्ट्रीय सेंसरशिप के अलावा, कई देशों के स्कूलों और शैक्षणिक संस्थानों ने भी छात्रों के दुर्व्यवहार, आपसी झगड़ों, नस्लवादी टिप्पणियों, और इंटरनेट बैंडविड्थ की अधिक खपत को रोकने के लिए अपने परिसरों में यूट्यूब को ब्लॉक किया हुआ है। == स्पैमिंग == ईमेल स्पैम फ़िल्टरिंग तकनीक में हुए हालिया विकास और इसके व्यापक उपयोग के कारण, स्पैमर्स ने विज्ञापनों के लिए यूट्यूब जैसी लोकप्रिय वीडियो साइटों का उपयोग करना शुरू कर दिया। इसे रोकने के लिए यूट्यूब ने 2006 में टिप्पणियों में यूआरएल जोड़ने पर रोक लगा दी थी। यदि कोई उपयोगकर्ता अपनी टिप्पणी में यूआरएल डालकर पोस्ट करने का प्रयास करता है, तो उसे अस्वीकार कर दिया जाता है और वह दिखाई नहीं देता। अगस्त 2007 में इस सुविधा (प्रतिबंध) को प्रोफाइल टिप्पणियों तक भी बढ़ा दिया गया था, जहाँ ऐसा करने पर उपयोगकर्ता को "आपकी टिप्पणी की प्रक्रिया में त्रुटि" का संदेश प्राप्त होता है। हालाँकि, बुलेटिन, निजी संदेशों या समूह चर्चाओं में लिंक पोस्ट करना अभी भी संभव है। इसके साथ ही, यदि कोई उपयोगकर्ता बहुत ही कम समय में लगातार कई टिप्पणियाँ पोस्ट करता है, तो स्पैमिंग को रोकने के लिए उसे एक [[कॅप्चा|कैप्चा]] भरने के लिए कहा जा सकता है। हालाँकि, साइट के कुछ हिस्सों में अभी भी कैप्चा प्रणाली का अभाव मौजूद है। स्पैमर्स के अन्य तरीकों में वीडियो टिप्पणियों में भ्रामक, अंधविश्वासी या धमकी भरे संदेश भेजना शामिल है (जैसे: "इस संदेश को 10 दोस्तों को भेजो, वरना इतने घंटों में आपका दुर्भाग्य आएगा")। वे उपयोगकर्ताओं के इनबॉक्स में भी ऐसे स्पैम संदेश भेज सकते हैं। इसके अलावा, कुछ स्पैम खातों ने यूट्यूब पर अश्लील वीडियो पोस्ट करने का भी प्रयास किया है। यूट्यूब ने ईमेल के माध्यम से "अपने दोस्तों को आमंत्रित करें" नामक एक नई सुविधा शुरू की थी, जिसका वास्तविक उद्देश्य यूट्यूब उपयोगकर्ताओं का एक बड़ा समुदाय बनाना था। लेकिन जब स्पैमर्स को इसका पता चला, तो उन्होंने इसका दुरुपयोग करते हुए हर संभव ईमेल पते पर स्पैम भेजना शुरू कर दिया। यहाँ तक कि वे इस व्यवस्था को चकमा देने में भी सक्षम हो गए। {{cquote|''ये संदेश service@youtube.com से आए थे। [...] ये संदेश दिखने में यूट्यूब के एक वैध आमंत्रण जैसे लगते हैं, लेकिन इनमें शेयर बाज़ार के फ़र्ज़ी प्रचार और स्पैम वेबसाइटों के लिंक जैसी विशिष्ट स्पैम सामग्री शामिल होती है। इनमें से कई संदेश माइक्रोसॉफ्ट के तत्कालीन लोकप्रिय एक्सबॉक्स 360 गेम "हेलो 3" का लालच देते हुए प्राप्तकर्ता को बताते हैं कि उन्होंने गेम की एक मुफ्त कॉपी जीती है और उन्हें एक वेबसाइट पर जाना चाहिए। यदि वे इस जाल में फँसकर 'winhalo3.com' पर क्लिक करते हैं, तो वह वेबसाइट उनके सिस्टम को स्टॉर्म वर्म वायरस से संक्रमित कर देती है, जो अगस्त से ही इंटरनेट पर सक्रिय था।''<ref name="internetnews">[http://www.internetnews.com/security/article.php/3704541 Internetnews: YouTube's Not-so-'Friendly' Spam]</ref>}} वर्तमान में स्पैमर्स इस तरीके का अधिक उपयोग कर रहे हैं क्योंकि इसकी मदद से वे ईमेल स्पैम फ़िल्टर को आसानी से बायपास कर सकते हैं और अपने दुर्भावनापूर्ण लिंक पर क्लिक या व्यूज़ प्राप्त कर सकते हैं। अंततः, ये भी अन्य सामान्य स्पैमर्स की तरह ही काम करते हैं। == तकनीकी नोट == === वीडियो प्रारूप === यूट्यूब की शुरुआती वीडियो प्लेबैक तकनीक [[मैक्रोमीडिया]] के फ़्लैश प्लेयर पर आधारित थी। इस तकनीक ने साइट को [[विंडोज़ मीडिया प्लेयर]], क्विकटाइम और रियलप्लेयर जैसे तत्कालीन स्थापित वीडियो प्लेयर की तुलना में कम बफरिंग के साथ अच्छी गुणवत्ता वाले वीडियो प्रदर्शित करने की सुविधा दी थी। पहले उपयोगकर्ताओं को वीडियो देखने के लिए एक [[वेब ब्राउज़र|वेब ब्राउज़र प्लग-इन]] डाउनलोड और इंस्टॉल करना पड़ता था, लेकिन उस समय फ़्लैश प्लेयर दुनिया भर के लगभग 90% ऑनलाइन कंप्यूटरों पर पहले से मौजूद रहता था।<ref>[http://www.adobe.com/products/player_census/flashplayer/version_penetration.html एडोब फ़्लैश प्लेयर संस्करण प्रवेश ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218013034/http://www.adobe.com/products/flashplatformruntimes/statistics.html|date=18 फ़रवरी 2012}} [[एडोब इंक.|एडोब]]</ref> जनवरी 2015 से, यूट्यूब ने डिफ़ॉल्ट रूप से [[एचटीएमएल५|HTML5]] वीडियो प्लेयर का उपयोग करना शुरू कर दिया, जिससे अब फ़्लैश प्लग-इन की आवश्यकता पूरी तरह से समाप्त हो गई है। उपयोगकर्ता 'डिफ़ॉल्ट मोड', 'थिएटर मोड' या 'पूर्ण स्क्रीन' में वीडियो देख सकते हैं। प्लेयर की तकनीक वीडियो को बिना रीलोड किए प्लेबैक के दौरान अलग-अलग मोड में स्विच करने की अनुमति देती है। इसके अतिरिक्त, तृतीय पक्ष मीडिया प्लेयर जैसे जीओएम प्लेयर, [[वीएलसी मीडिया प्लेयर|वीएलसी मीडिया प्लेयर]] और एफएफएमपीईजी आधारित वीडियो प्लेयर के माध्यम से भी यूट्यूब वीडियो को स्ट्रीम किया जा सकता है। मार्च 2006 में, यूट्यूब ने सामान्य वीडियो की लंबाई पर 10 मिनट की सीमा लगा दी थी, क्योंकि उस समय साइट पर कॉपीराइट वाले टेलीविजन शो और फिल्मों के लंबे वीडियो अपलोड किए जा रहे थे।<ref>यू ट्यूब की सहायता खंड कहता है :"आप दस मिनट से अधिक विडियो अपलोड नही कर सकते...दस मिनट की सीमा मार्च २००६ में तब शुरू की गई जब यू ट्यूब ने महसूस किया कि इस लम्बाई कि अधिकांश विडियो टेलिविज़न शो और फ़िल्म से थे।"</ref> हालांकि, वर्तमान में यह सीमा हटा दी गई है। अब सत्यापित खाते वाले उपयोगकर्ता 12 घंटे तक की अवधि और अधिकतम 256 [[गीगाबाइट]] फ़ाइल साइज़ तक के वीडियो अपलोड कर सकते हैं। यूट्यूब कई प्रकार के वीडियो फ़ाइल स्वरूपों को अपलोड करने के लिए स्वीकार करता है। यूट्यूब के सर्वर अपलोड किए गए वीडियो को स्ट्रीमिंग के लिए उपयुक्त प्रारूपों में स्वचालित रूप से बदल देते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.codinghorror.com/blog/archives/000755.html |title=Did YouTube Cut the Gordian Knot of Video Codecs? |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302051409/http://www.codinghorror.com/blog/archives/000755.html |archive-date=2 मार्च 2009 |url-status=live }}</ref> स्वीकृत अपलोड स्वरूपों में मुख्य रूप से [[विंडोज मीडिया वीडियो|डब्लूएमवी (.WMV)]], एवीआई (.AVI), एमओवी (.MOV), एमपीईजी (MPEG), वेबएम (WebM) और एमपी४ शामिल हैं। यह 3जीपी स्वरूप का भी समर्थन करता है, जो वीडियो को सीधे [[स्मार्टफोन|मोबाइल फ़ोन]] से अपलोड करने की अनुमति देता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.google.com/support/youtube/bin/answer.py?answer=55744&topic=10526 |title=यूट्यूब अधिकारिक रूप में किस प्रारूप में अपलोड विडियो स्वीकार करता है |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090317024831/http://www.google.com/support/youtube/bin/answer.py?answer=55744&topic=10526 |archive-date=17 मार्च 2009 |url-status=live }}</ref> === स्तरीय और उच्च गुणवत्ता का वीडियो === शुरुआत में यूट्यूब वीडियो की मानक गुणवत्ता 320 [[पिक्सल]] चौड़ाई और 240 पिक्सल ऊँचाई वाले चित्र तक सीमित थी। इसमें सोरेंसन स्पार्क H.263 वीडियो कोडेक का उपयोग किया गया था। वीडियो सिग्नल की बिट दर लगभग 314 किलोबिट प्रति सेकंड थी, जो अपलोड किए गए वीडियो की फ्रेम दर पर निर्भर करती थी।<ref>इन्टरनेट संरचना विश्लेषकों द्वारा परीक्षित और नए अपलोड किए गए वीडियो के आधार पर, 19 नवंबर 2007</ref> मार्च 2008 में, यूट्यूब ने एक नई सुविधा शुरू की, जिसने 'उच्च गुणवत्ता' प्रारूप में वीडियो देखने की अनुमति दी। यह प्रारूप इस तिथि के बाद अपलोड किए गए किसी भी वीडियो के लिए बेहतर रिज़ॉल्यूशन (320x240 पिक्सल के स्थान पर 480x360 पिक्सल) प्रदर्शित करने में सक्षम था। यूट्यूब के सर्वर स्वयं यह निर्धारित करते थे कि मूल रूप से अपलोड किया गया कौन सा वीडियो इस उन्नत मानक का समर्थन करने में सक्षम है। उपयोगकर्ता अपने खाते के [https://web.archive.org/web/20080517102330/http://www.youtube.com/video_quality_settings वीडियो गुणवत्ता सेटिंग पृष्ठ] पर जाकर डिफ़ॉल्ट रूप से "जब भी उपलब्ध हो, मुझे हमेशा उच्च गुणवत्ता वाला वीडियो दिखाएँ" विकल्प को चुन सकते थे। यूट्यूब के उच्च गुणवत्ता वाले वीडियो दो संस्करणों में उपलब्ध कराए गए थे, और दोनों में ही 480x360 [[पिक्सल]] का चित्र आकार था। किसी वीडियो के वेब पते के अंत में `&fmt=6` जोड़कर, उसे H.263 कोडेक और मोनो ध्वनि के साथ प्ले किया जा सकता था। वहीं URL के अंत में `&fmt=18` जोड़कर इसे H.264/MPEG-4 AVC कोडेक और AAC स्टीरियो साउंडट्रैक के साथ चलाया जा सकता था। उस समय जब पूछा गया कि यूट्यूब ने शुरुआत में ही एचडी प्रारूप को क्यों नहीं अपनाया, तो साइट ने उत्तर दिया था, "हमारा मुख्य उद्देश्य यह सुनिश्चित करना है कि अधिक से अधिक लोग यूट्यूब तक पहुँच सकें और उनके वीडियो तुरंत और आसानी से प्ले हो सकें। यही एकमात्र कारण है कि हम 'सुपर डुपर यूट्यूब एचडी' जैसा कोई दावा नहीं करते, क्योंकि अधिकांश दर्शक वीडियो शुरू होने के लिए अधिक देर तक बफ़रिंग का इंतज़ार नहीं कर सकते।"<ref>{{Cite web |url=http://www.trustedreviews.com/software/news/2008/03/19/YouTube-Launches-High-Quality-Videos/p1 |title=यूट्यूब ने उच्च गुणवत्ता वाले वीडियो का प्रारम्भ किया |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720051626/http://www.trustedreviews.com/software/news/2008/03/19/YouTube-Launches-High-Quality-Videos/p1 |archive-date=20 जुलाई 2008 |url-status=dead }}</ref> === ध्वनि प्रारूप === शुरुआती मानक गुणवत्ता वाले यूट्यूब वीडियो में [[एमपी३|MP3 (एमपी3)]] ऑडियो स्ट्रीम शामिल होती थी। डिफ़ॉल्ट रूप से यह ऑडियो मोनो मोड में 64 किलोबिट प्रति सेकंड की बिट दर पर कूटबद्ध की जाती थी, जिसे 22,050 [[हर्ट्ज़|हर्ट्ज]] पर नमूनीकृत (Sampled) किया जाता था। इससे लगभग 10 किलोहर्ट्ज़ की ऑडियो बैंडविड्थ प्राप्त होती थी। यह निम्न बिट दर स्पष्ट आवाज़ तो प्रदान करती थी, लेकिन यह 'हाई फाई' ऑडियो मानक के अनुरूप नहीं थी। बाद में, एक मानक यूट्यूब वीडियो के लिए स्टीरियो ऑडियो ट्रैक का होना भी संभव हो गया, बशर्ते वीडियो फ़ाइल को यूट्यूब पर अपलोड करने से पहले ही फ़्लैश वीडियो प्रारूप में एन्कोड किया गया हो। इस प्रक्रिया को विभिन्न सॉफ्टवेयर प्रोग्रामों की मदद से किया जा सकता था, जैसे— [[लिनक्स]] और [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज़|विंडोज़]] के लिए एफएफएमपीईजी, मैकिन्टोश के लिए एफएफएमपीईजी-एक्स, या विंडोज़ के लिए वाणिज्यिक 'रीवा एफएलवी एन्कोडर'। <span id="accessibility"></span> === सामग्री पहुँच === ==== यूट्यूब पर ==== यूट्यूब सामान्य वीडियो फ़ाइल स्वरूपों को स्वीकार करता है और उन्हें ऑनलाइन देखने के लिए अनुकूलित प्रारूपों में बदल देता है। शुरुआत में यूट्यूब ने फ्लैश वीडियो का उपयोग किया था, लेकिन जून 2007 से नए अपलोड किए गए वीडियो के लिए उन्नत एच.२६४ एन्कोडिंग तकनीक का प्रयोग शुरू कर दिया गया, जो बेहतर गुणवत्ता प्रदान करती है। वर्तमान में यूट्यूब मुख्य रूप से HTML5 वीडियो प्लेयर का उपयोग करता है। ==== यूट्यूब के बाहर ==== यूट्यूब पर मौजूद प्रत्येक वीडियो एक [[एचटीएमएल]] 'एम्बेड' कोड के साथ आता है, जिसका उपयोग उस वीडियो को किसी भी अन्य वेबपेज या ब्लॉग पर जोड़ने के लिए किया जा सकता है। यह विकल्प विशेष रूप से [[सामाजिक नेटवर्किंग सेवा|सोशल नेटवर्किंग]] साइटों के उपयोगकर्ताओं के बीच बहुत लोकप्रिय है। इसके अलावा, एक छोटी सी कोडिंग की मदद से किसी भी एम्बेडेड वीडियो को वेबपेज लोड होते ही स्वतः प्ले होने की अनुमति भी दी जा सकती है। मूल रूप से यूट्यूब वीडियो केवल इंटरनेट कनेक्शन के साथ ऑनलाइन देखने के लिए डिज़ाइन किए गए हैं, और प्लेटफ़ॉर्म आधिकारिक तौर पर वीडियो डाउनलोड करने की प्रत्यक्ष सुविधा नहीं देता (सिवाय 'यूट्यूब प्रीमियम' के ऑफ़लाइन डाउनलोड फीचर के)। इसके बावजूद, वीडियो डाउनलोड करने के लिए इंटरनेट पर कई थर्ड-पार्टी वेबसाइट्स, मोबाइल एप्लिकेशन और ब्राउज़र एक्सटेंशन मौजूद हैं। ==== मोबाइल पर ==== यूट्यूब ने 15 जून 2007 को अपनी आधिकारिक मोबाइल साइट लॉन्च की थी। यह शुरुआती मोबाइल संस्करण xHTML पर आधारित था और H.263/AMR कोडेक तथा RTSP स्ट्रीमिंग के साथ 3GP वीडियो प्रारूप का समर्थन करता था। वर्तमान में यूट्यूब का मोबाइल ऐप (Android और iOS दोनों के लिए) विश्व स्तर पर सबसे अधिक उपयोग किए जाने वाले एप्लिकेशन में से एक है। ==== टेलीविज़न पर ==== यूट्यूब की वीडियो सामग्री को टेलीविज़न पर भी देखा जा सकता है। शुरुआत में, 7 जनवरी 2008 को 'Information TV 2' नामक एक चैनल ने यूट्यूब वेबसाइट की साझा सामग्री को टीवी पर प्रसारित करना शुरू किया था। आज के समय में लगभग सभी स्मार्ट टीवी और स्ट्रीमिंग डिवाइस में यूट्यूब का एक समर्पित एप्लिकेशन पहले से इंस्टॉल होता है। ==== एप्पल डिवाइस ==== 20 जून 2007 को [[एप्पल इंक.|एप्पल इंक.]] ने घोषणा की थी कि एक [[मुफ्त सॉफ्टवेयर]] अपडेट के बाद यूट्यूब 'एप्पल टीवी' पर भी उपलब्ध होगा। इस सुविधा ने उपयोगकर्ताओं को श्रेणियों के आधार पर वीडियो ब्राउज़ करने, सर्च करने और एप्पल टीवी से सीधे अपने यूट्यूब खाते में लॉग-इन करने की अनुमति दी। एप्पल के तत्कालीन वीपी डेविड मूडी के अनुसार, शुरुआत में सभी वीडियो उपलब्ध न होने का कारण यह था कि एप्पल के वीडियो मानकों के अनुरूप यूट्यूब की सभी पुरानी सामग्री को एच.२६४ प्रारूप में ट्रांसकोड करना आवश्यक था। एप्पल ने यह भी घोषणा की थी कि आईफोन के लॉन्च के साथ ही यूट्यूब उस पर उपलब्ध होगा। आईफोन के लिए यूट्यूब के वीडियो विशेष रूप से एप्पल के एच.२६४ प्रारूप में एन्कोड किए गए थे। शुरुआत में, यूट्यूब ने वीडियो के दो संस्करण बनाए थे—एक उच्च बैंडविड्थ वाला (Wi-Fi के लिए) और दूसरा निम्न रिज़ॉल्यूशन वाला (एज/3G नेटवर्क के लिए)। === टिप्पणियाँ === जून 2008 में, यूट्यूब ने 'एनोटेशन' सुविधा का बीटा परीक्षण शुरू किया था। यह सुविधा रचनाकारों को अपने वीडियो के ऊपर टेक्स्ट टिप्पणियाँ या लिंक प्रदर्शित करने की अनुमति देती थी। एनोटेशन की मदद से वीडियो में अतिरिक्त जानकारी जोड़ी जा सकती थी; उदाहरण के लिए, संवादात्मक कहानियाँ बनाना, जहाँ दर्शक अगला दृश्य चुनने के लिए स्क्रीन पर क्लिक कर सकते थे, या अन्य यूट्यूब वीडियो के लिंक देना। हालाँकि, शुरुआत में यूट्यूब वेबसाइट के बाहर किसी अन्य वेबपेज पर एम्बेड किए गए वीडियो में ये एनोटेशन दिखाई नहीं देते थे। ''(नोट: मोबाइल उपकरणों पर इसका समर्थन न होने के कारण 15 जनवरी 2019 को यूट्यूब ने इस एनोटेशन सुविधा को पूरी तरह से बंद कर दिया और इसके स्थान पर 'एंड स्क्रीन' और 'कार्ड्स' की आधुनिक सुविधा पेश की।)'' == स्थानीकरण == 19 जून 2007 को गूगल के तत्कालीन [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] एरिक श्मिट ने [[पेरिस]] में यूट्यूब के नए स्थानीकरण कार्यक्रम की शुरुआत की थी। इसके तहत दुनिया के विभिन्न देशों के लिए यूट्यूब वेबसाइट का पूरा इंटरफ़ेस स्थानीय संस्करणों और भाषाओं में उपलब्ध कराया गया। {| class="wikitable sortable" ! देश !! URL !! भाषाएँ !! लॉन्च की तिथि |- | {{AUS}} || [https://web.archive.org/web/20081218061511/http://au.youtube.com/ au.youtube.com] || [[ऑस्ट्रेलियाई अंग्रेजी|अंग्रेज़ी (ऑस्ट्रेलिया)]] || 22 अक्टूबर 2007<ref name="AUS-NZ">{{Cite web |url=http://mashable.com/2007/10/22/youtube-australia-new-zealand/ |title=यूट्यूब ऑस्ट्रेलिया और न्यूजीलैंड में लॉन्च करता है |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403142649/https://mashable.com/2007/10/22/youtube-australia-new-zealand/ |archive-date=3 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref> |- | {{BRA}} || [https://web.archive.org/web/20090122224743/http://br.youtube.com/ br.youtube.com] || [[ब्राज़ीलियाई पुर्तगाली|पुर्तगाली (ब्राजील)]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{CAN}} || [https://web.archive.org/web/20090114224859/http://ca.youtube.com/ ca.youtube.com] || अंग्रेज़ी (कनाडा) || 6 नवंबर 2007<ref>{{Cite web |url=http://mashable.com/2007/11/06/youtube-canada/ |title=यूट्यूब अब कनाडा लाइव |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403183030/https://mashable.com/2007/11/06/youtube-canada/ |archive-date=3 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref> |- | {{FRA}} || [https://web.archive.org/web/20090126213904/http://fr.youtube.com/ fr.youtube.com] || [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ़्रेंच]] || 19 जून 2007<ref name="local">{{Cite web |url=http://www.pcadvisor.co.uk/news/index.cfm?NewsID=9772 |title=गूगल यूट्यूब फ्रांस न्यूज़ को लॉन्च करता है -- पीसी सलाहकार |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110325161722/http://www.pcadvisor.co.uk/news/index.cfm?NewsID=9772 |archive-date=25 मार्च 2011 |url-status=live }}</ref> |- | {{GER}} || [https://web.archive.org/web/20081218134509/http://de.youtube.com/ de.youtube.com] || [[जर्मन भाषा|जर्मन]] || 8 नवंबर 2007<ref>{{Cite web |url=http://mashable.com/2007/11/08/youtube-germany/ |title=यूट्यूब जर्मनी लॉन्च करता है |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403120958/https://mashable.com/2007/11/08/youtube-germany/ |archive-date=3 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref> |- | {{HKG}} || [https://web.archive.org/web/20081218061355/http://hk.youtube.com/ hk.youtube.com] || [[पारम्परिक चीनी वर्ण|चीनी (पारंपरिक)]] || 17 अक्टूबर 2007<ref>{{Cite web |url=http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294 |title=Chita •检视主题-- YouTube台湾版推出 |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205151456/http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294 |archive-date=5 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> |- | {{IND}} || [https://web.archive.org/web/20081218061420/http://in.youtube.com/ in.youtube.com] || [[भारतीय अंग्रेज़ी|अंग्रेज़ी (भारत)]] || 7 मई 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/05/08/stories/2008050857242200.htm |title=यूट्यूब के पास अब एक भारतीय अवतार है |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131128004152/http://www.hindu.com/2008/05/08/stories/2008050857242200.htm |archive-date=28 नवंबर 2013 |url-status=live }}</ref> |- | {{IRL}} || [https://web.archive.org/web/20081231010855/http://ie.youtube.com/ ie.youtube.com] || अंग्रेज़ी (आयरलैंड) || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{ITA}} || [https://web.archive.org/web/20090113004033/http://it.youtube.com/ it.youtube.com] || [[इतालवी भाषा|इतालवी]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{JPN}} || [https://web.archive.org/web/20090112051634/http://jp.youtube.com/ jp.youtube.com] || [[जापानी भाषा|जापानी]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{KOR}} || [https://web.archive.org/web/20090110014401/http://kr.youtube.com/ kr.youtube.com] || [[कोरियाई भाषा|कोरियाई]] || 23 जनवरी 2008 |- | {{MEX}} || [https://web.archive.org/web/20081218061353/http://mx.youtube.com/ mx.youtube.com] || स्पैनिश (मेक्सिको) || 10 अक्टूबर 2007 |- | {{NLD}} || [https://web.archive.org/web/20081218061353/http://nl.youtube.com/ nl.youtube.com] || [[डच भाषा|डच]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{NZL}} || [https://web.archive.org/web/20081216095659/http://nz.youtube.com/ nz.youtube.com] || अंग्रेज़ी (न्यूजीलैंड) || 22 अक्टूबर 2007<ref name="AUS-NZ"/> |- | {{POL}} || [https://web.archive.org/web/20081218061138/http://pl.youtube.com/ pl.youtube.com] || [[पोलिश भाषा|पोलिश]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{RUS}} || [https://web.archive.org/web/20090113054547/http://ru.youtube.com/ ru.youtube.com] || [[रूसी भाषा|रूसी]] || 13 नवंबर 2007 |- | {{ESP}} || [https://web.archive.org/web/20090122224458/http://es.youtube.com/ es.youtube.com] || [[स्पेनी भाषा|स्पैनिश]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{TWN}} || [https://web.archive.org/web/20081218062111/http://tw.youtube.com/ tw.youtube.com] || [[पारम्परिक चीनी वर्ण|चीनी (पारंपरिक)]] || 18 अक्टूबर 2007<ref>{{Cite web |url=http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294 |title=Chita •检视主题-- YouTube台湾版推出 |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205151456/http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294 |archive-date=5 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> |- | {{UK}} || [https://web.archive.org/web/20081223010735/http://uk.youtube.com/ uk.youtube.com] || [[ब्रिटिश अंग्रेज़ी|अंग्रेज़ी (ब्रिटेन)]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |} गूगल का मुख्य उद्देश्य फ्रांस में स्थानीय वीडियो शेयरिंग वेबसाइट [[डेलीमोशन]] के साथ प्रतिस्पर्धा करना था। इसके लिए उसने स्थानीय टेलीविजन स्टेशनों जैसे एम6 और फ्रांस टेलीविज़न के साथ वीडियो सामग्री के कानूनी प्रसारण के लिए कई समझौते किए। 17 अक्टूबर 2007 को यूट्यूब के होन्ग कोंग संस्करण को लॉन्च करने की घोषणा की गई थी। उस दौरान यूट्यूब के सह-संस्थापक स्टीव चेन ने यह भी संकेत दिया था कि उनका अगला लक्ष्य ताइवान संस्करण लॉन्च करना है।<ref>{{Cite web |url=http://pshweb01.881903.com/apps/news/html/news/20071017/2007101715593573500.htm |title=1903.com वाणिज्यिक रेडियो |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071223205642/http://pshweb01.881903.com/apps/news/html/news/20071017/2007101715593573500.htm |archive-date=23 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://inews.i-cable.com/webapps/news_detail.php?id=250154&category=2 |title=CableTV |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080315023733/http://inews.i-cable.com/webapps/news_detail.php?id=250154&category=2 |archive-date=15 मार्च 2008 |url-status=dead }}</ref> 22 अक्टूबर 2007 को न्यूजीलैंड संस्करण की लॉन्च पार्टी आयोजित की गई थी, जिसका उद्देश्य वहां के स्थानीय यूट्यूब रचनाकारों को आगे बढ़ने में सहायता प्रदान करना था। तुर्की में यूट्यूब का स्थानीय संस्करण स्थापित करने की योजना लंबे समय तक विवादों और कानूनी अड़चनों में फंसी रही। तुर्की के अधिकारियों ने यूट्यूब से मांग की थी कि वह देश के कानूनों के अधीन काम करने के लिए तुर्की में अपना एक आधिकारिक कार्यालय खोले। हालांकि, यूट्यूब ने उस समय स्पष्ट किया था कि उसका ऐसा कोई इरादा नहीं है और उसके वीडियो तुर्की के कानूनों के अधीन नहीं आते। तुर्की प्रशासन ने यह चिंता भी व्यक्त की थी कि मंच पर अपलोड किए गए कुछ वीडियो का उपयोग मुस्तफा कमाल अतातुर्क (तुर्की के संस्थापक) का अपमान करने और मुस्लिमों की धार्मिक भावनाओं को आहत करने के लिए किया जा रहा है। === चैनल के प्रकार === यूट्यूब अपने पंजीकृत सदस्यों को "चैनल प्रकार" नामक समूहों में शामिल होने का विकल्प देता था, जो उनके चैनल को एक विशिष्ट पहचान प्रदान करता था। शुरुआत में जब उपयोगकर्ता 'निदेशक' खाता सेटिंग्स का चयन करते थे, तो उन्हें असीमित लंबाई के वीडियो अपलोड करने की सुविधा दी जाती थी। हालांकि बाद में इस विकल्प को नए उपयोगकर्ताओं के लिए बंद कर दिया गया, लेकिन जिन पुराने उपयोगकर्ताओं ने शुरुआत में इस ग्रुप को ज्वाइन कर लिया था, उनके पास यह असीमित लंबाई की सेटिंग सुरक्षित रही। उस समय उनके खातों के लिए फ़ाइल आकार की सीमा 100 एमबी थी, जिसे बाद में बढ़ाकर 1024 एमबी (1 जीबी) कर दिया गया था। ये चैनल प्रकार निम्नलिखित श्रेणियों में विभाजित थे: * '''यूट्यूबर:''' यूट्यूब का एक सामान्य पंजीकृत दर्शक या उपयोगकर्ता। * '''निर्देशक:''' फिल्म या वीडियो निर्माता, जो अपने द्वारा बनाई गई शॉर्ट फिल्मों या वीडियो को यूट्यूब दर्शकों के सामने प्रदर्शित करते थे। * '''संगीतकार:''' संगीतकार, गायक या बैंड जो कवर गाने, मूल रचनाएँ या गिटार/संगीत सीखने से जुड़े ट्यूटोरियल अपलोड करते थे। * '''हास्य कलाकार:''' ऐसे कलाकार जो यूट्यूब दर्शकों के मनोरंजन के लिए हास्य और व्यंग्य से भरपूर वीडियो बनाते थे। * '''गुरु:''' किसी विशेष क्षेत्र या विषय के अनुभवी लोग, जो अपनी विशेषज्ञता के आधार पर ज्ञानवर्धक और शैक्षणिक वीडियो बनाते थे। * '''गैर-लाभकारी संस्था:''' 501(c)(3) कर-मुक्त दर्जा प्राप्त गैर-लाभकारी संगठनों को यूट्यूब के गैर-लाभकारी कार्यक्रम के तहत विशेष खाते दिए जाते थे। * '''पत्रकार:''' नागरिक या पेशेवर पत्रकार, जो स्थानीय, अंतरराष्ट्रीय या समसामयिक घटनाओं पर समाचार वीडियो और ग्राउंड रिपोर्ट तैयार करते थे। == वीडियो रैंकिंग == यूट्यूब लोकप्रिय वीडियो को सम्मान देने के लिए उन्हें विभिन्न श्रेणियों में वर्गीकृत करता है। इनमें सबसे प्रमुख "सबसे अधिक देखे गए" की श्रेणी है, जिसे चार अवधियों में बाँटा जाता है: आज, इस सप्ताह, इस महीने और अब तक। यूट्यूब की अन्य प्रमुख रैंकिंग श्रेणियों में शामिल हैं: * सर्वाधिक देखा गया * सर्वोच्च श्रेणी * सर्वाधिक चर्चा में * शीर्ष पसंद * उभरते/ट्रेंडिंग वीडियो<ref>{{Cite web|url=https://freeviewsyoutube.com/2022/09/06/5-good-reasons-to-buy-youtube-views/|title=5 Good Reasons To Buy Youtube Views! – FreeViewsYouTube|access-date=2023-04-11}}</ref> * हाल ही में प्रदर्शित * सर्वाधिक उत्तरित === वीडियो रैंकिंग पर विवाद === यूट्यूब के कुछ सर्वाधिक देखे गए वीडियो समय-समय पर विवादों का विषय रहे हैं। अक्सर यह आरोप लगाया जाता है कि इन वीडियो के व्यूज़ बढ़ाने के लिए स्वचालित बॉट्स या अनैतिक तरीकों का इस्तेमाल किया गया है, जो यूट्यूब की 'सेवा की शर्तों' का सीधा उल्लंघन है।<ref>यूट्यूब के इस्तेमाल की शर्तें (धारा 4H) स्पष्ट करती हैं: "आप साइट तक पहुँचने के लिए किसी भी स्वचालित प्रणाली (जिसमें 'रोबोट', 'स्पाइडर' या 'ऑफ़लाइन रीडर' शामिल हैं) का उपयोग न करने के लिए सहमत हैं, जो यूट्यूब सर्वर पर इतने अधिक अनुरोध भेजती हो, जितने एक सामान्य मानव उसी अवधि में वेब ब्राउज़र का उपयोग करके नहीं भेज सकता।"</ref> मार्च 2008 में, ब्राज़ीलियाई बैंड 'कैनसी डी सेर सेक्सी' के गाने "म्यूज़िक इज़ माई हॉट हॉट सेक्स" के अनौपचारिक वीडियो को 11.4 करोड़ व्यूज़ मिले थे। लेकिन स्वचालित हैकिंग के जरिए व्यूज़ बढ़ाने के आरोपों के बाद यूट्यूब ने इसे अस्थायी रूप से हटा दिया और बाद में अपलोडर ने इसे हमेशा के लिए डिलीट कर दिया। यूट्यूब के एक प्रवक्ता ने स्पष्ट किया, "हम यूट्यूब पर व्यूज़ और आँकड़ों की सुरक्षा के लिए कई तकनीकी उपाय करते हैं। जैसे ही हमारे संज्ञान में आता है कि किसी ने शीर्ष रैंकिंग में आने के लिए गलत या कृत्रिम तरीकों का इस्तेमाल किया है, हम उस वीडियो या चैनल को हटा देते हैं।" इटली के क्लारुस बार्टेल, जिन्होंने यह वीडियो अपलोड किया था, ने व्यूज़ बढ़ाने के किसी भी प्रयास से इनकार करते हुए कहा, "मेरा इन सबसे कोई लेना-देना नहीं है। मुझ पर लगे हैकिंग के आरोपों से मैं बहुत दुखी हूँ।" इसके अलावा, कनाडाई गायिका [[एवरिल लैवीन]] के गाने "गर्लफ्रेंड" के वीडियो पर भी कृत्रिम रूप से व्यूज़ बढ़ाने के आरोप लगे थे। 'एवरिल बैंड एड्स' नामक एक फैनसाइट पर एक लिंक दिया गया था, जो हर 15 सेकंड में यूट्यूब पर इस वीडियो को स्वतः रीलोड (Reload) करता था। इस फैनसाइट ने प्रशंसकों को प्रोत्साहित किया कि वे "इंटरनेट ब्राउज़ करते समय, परीक्षा की पढ़ाई करते समय, या यहाँ तक कि सोते समय भी इस पेज को खुला छोड़ दें" और "व्यूज़ बढ़ाने के लिए एक ही ब्राउज़र में दो या अधिक विंडो खोलें"। इसी के चलते जुलाई 2008 तक, इस वीडियो ने जुडसन लैप्ली के "एवोल्यूशन ऑफ़ डांस" को पीछे छोड़ते हुए यूट्यूब पर अब तक का सबसे अधिक देखा जाने वाला वीडियो बनने का रिकॉर्ड बना लिया था। अगस्त 2008 तक इन दोनों वीडियो को लगभग 9.5 करोड़ दर्शकों ने देखा था। एक जापानी एनीमे फ्रैंचाइज़ी से जुड़े यूट्यूब वीडियो को 9.7 करोड़ व्यूज़ मिले थे, लेकिन कृत्रिम रूप से व्यूज़ बढ़ाने के कारण इसे भी यूट्यूब की आधिकारिक सूची से बाहर कर दिया गया था। === यूट्यूब वीडियो पुरस्कार === 2006 में, यूट्यूब ने वार्षिक 'यूट्यूब वीडियो पुरस्कार' की शुरुआत की थी।<ref>{{Cite web |url=http://www.youtube.com/ytawards |title=यू ट्यूब.कॉम /वाई टी पुरस्कार |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201114824/http://www.youtube.com./ytawards |archive-date=1 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> इसकी श्रेणियों में "सबसे अधिक पसंद किया जाने वाला वीडियो" भी शामिल था। इस पुरस्कार प्रक्रिया में यूट्यूब स्वयं दावेदारों को नामांकित करता था और उपयोगकर्ता मतदान करके विजेता का निर्णय करते थे। इसमें केवल वास्तविक और उपयोगकर्ताओं द्वारा बनाए गए वीडियो को ही नामांकित किया जाता था। 2006 के पुरस्कारों के प्रमुख नामांकितों में पीटर ओकले, लोनलीगर्ल15, द वाइनकोन, रेनेट्टो, नेज़ोमिक और चाड वाडर जैसे प्रसिद्ध रचनाकार शामिल थे। === हाल की घटनाएँ === ==== राजनीतिक अभियान ==== 2008 के अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव में राजनीतिक उम्मीदवारों ने अपने चुनाव प्रचार के लिए यूट्यूब का व्यापक उपयोग किया था। मतदाता उम्मीदवारों के बयानों को देख सकते थे और राष्ट्रपति पद के उम्मीदवारों (उदाहरण के लिए: [[रॉन पॉल]], हिलेरी क्लिंटन, [[बराक ओबामा]] और [[जो बाइडन]]) के पक्ष या विपक्ष में वीडियो बना सकते थे। तीसरे दल के राष्ट्रपति पद के उम्मीदवारों ने भी यूट्यूब का बड़े पैमाने पर प्रयोग किया। अमेरिकी मीडिया ने अक्सर यह टिप्पणी की है कि यूट्यूब ने रिपब्लिकन सीनेटर जॉर्ज एलेन की 2006 की हार में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी, क्योंकि चुनाव अभियान के दौरान उनकी एक कथित नस्लभेदी टिप्पणी वाली वीडियो क्लिप को यूट्यूब दर्शकों द्वारा व्यापक रूप से देखा और साझा किया गया था।<ref>{{cite news| author = Andrew Sullivan| title = Video power: the potent new political force| publisher = [[The Sunday Times]]| date = 2007-02-04| url = http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/andrew_sullivan/article1321781.ece| accessdate = 2007-04-28}}{{Dead link|date=जुलाई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} "बिना किसी विरोधी कैमरे और ब्लॉग जगत के एलेन चुनाव जीत गए होते, लेकिन यह वीडियो यूट्यूब पर पहुँच गया और उसके बाद टेलीविज़न नेटवर्क ने भी इसे दिखा दिया।"</ref><ref>{{cite video| people = Howard Kurtz, Glenn Reynolds, Ryan Lizza, Andrea Koppel| title = [http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/0608/20/rs.06.html Reliable Sources]| medium = TV-Series| publisher = [[CNN]] [[Reliable Sources]]| date = 2006-08-20 }} "एलेन ने एक भारतीय-अमेरिकी स्वयंसेवक के लिए एक शब्द का प्रयोग किया और उस वेबकैम वीडियो को लोकप्रिय वेबसाइट यूट्यूब.कॉम पर पोस्ट कर दिया गया, जहाँ इसे 1,00,000 से अधिक बार देखा गया।"</ref> जेम्स कोटेकी जैसे राजनीतिक विश्लेषक भी यूट्यूब की राजनीतिक दुनिया में सक्रिय रहे हैं। कई विश्लेषक यूट्यूब पर राष्ट्रपति पद के उम्मीदवारों के वीडियो बनाते हैं या अपने राजनीतिक विचार व्यक्त करने के लिए यूट्यूब का उपयोग करते हैं। केवल अमेरिका में ही नहीं, बल्कि फ्रांस और इटली के राजनेता, जैसे एंटोनियो डी पिएत्रो, भी इस साइट का उपयोग अपने राजनीतिक अभियानों के हिस्से के रूप में करते रहे हैं। ऑस्ट्रेलिया के पूर्व प्रधानमंत्री [[जॉन हावर्ड]] ने भी 2007 के संघीय चुनाव से पहले प्रचार के लिए यूट्यूब का इस्तेमाल किया था। ==== सीएनएन-यूट्यूब राष्ट्रपति चुनाव बहस ==== [[चित्र:CNN-YouTube Republican Debate.jpg|thumb|28 नवंबर 2007 को आयोजित सीएनएन-यूट्यूब रिपब्लिकन बहस]] 2008 के अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव से पूर्व, [[सीएनएन]] ने टेलीविज़न पर ऐसी राजनीतिक बहसें प्रसारित कीं, जिनमें राष्ट्रपति पद के उम्मीदवारों ने यूट्यूब उपयोगकर्ताओं द्वारा वीडियो के माध्यम से पूछे गए सवालों के जवाब दिए। समाज के विभिन्न वर्गों के लोगों द्वारा इंटरनेट तकनीक का उपयोग करके सीधे सवाल पूछने की इस सुविधा के कारण, इस मंच को उस समय इतिहास की "सबसे लोकतांत्रिक राष्ट्रपति बहस" माना गया था। === अप्रैल फूल प्रैंक === 1 अप्रैल 2008 को '[[अप्रैल फूल दिवस]]' के अवसर पर, यूट्यूब ने अपने मुख्य पृष्ठ के सभी फीचर्ड वीडियो को ब्रिटिश गायक रिक ऐस्टले के लोकप्रिय संगीत वीडियो "नेवर गोना गिव यू अप" पर अनुप्रेषित कर दिया था। इस प्रकार यूट्यूब ने उस दिन साइट पर वीडियो देखने का प्रयास करने वाले सभी उपयोगकर्ताओं के साथ इंटरनेट का प्रसिद्ध 'रिकरोलिंग' प्रैंक किया था। === यूट्यूब सहयोगी कार्यक्रम === यूट्यूब सहयोगी कार्यक्रम रचनाकारों को यूट्यूब के विशेष टूल और सुविधाओं तक पहुँच प्रदान करता है, जिसमें 'निर्माता सहायता टीम' से सीधा संपर्क शामिल है। सबसे महत्वपूर्ण बात यह है कि यह कार्यक्रम क्रिएटर्स को उनके वीडियो पर दिखाए जाने वाले विज्ञापनों से होने वाली राजस्व का साझा हिस्सा प्राप्त करने की अनुमति देता है। यूट्यूब की मुद्रीकरण नीतियां उन नियमों का एक समूह हैं जो यह निर्धारित करती हैं कि किन चैनलों को कमाई करने की अनुमति दी जाएगी। एक यूट्यूब भागीदार के रूप में, क्रिएटर्स को अपने अनुबंध और 'यूट्यूब सहयोगी कार्यक्रम नीतियों' के अनुसार इन मुद्रीकरण नियमों का कड़ाई से पालन करना आवश्यक होता है, ताकि वे प्लेटफ़ॉर्म से अपनी आय सफलतापूर्वक अर्जित कर सकें।<ref>{{Cite web|url=https://youtubepartnerprogram.com/youtube-partner-program-2021-how-it-works-and-updates/|title=YouTube Partner Program 2022: How it works & Updates – YouTubePartnerProgram|language=en-US|access-date=2022-12-09|archive-date=9 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221209132525/https://youtubepartnerprogram.com/youtube-partner-program-2021-how-it-works-and-updates/|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20050428014715/http://www.youtube.com/ यूट्यूब] {{Google Inc.}} [[श्रेणी:अंतरजाल]] [[श्रेणी:ऑनलाइन सामाजिक नेटवर्किंग]] [[श्रेणी:अमेरिकी कम्पनियाँ]] 4af1teybxvv49a5wl5zpsedtyvexkqv शून्य 0 8836 6632755 6615951 2026-10-25T01:15:25Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अंक]] जोड़ी 6632755 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | image = Estela C de Tres Zapotes.jpg | चित्र = Estela C de Tres Zapotes.jpg | caption=ग्वालियर दुर्ग में स्थित एक छोटे से मन्दिर - 'चतुर्भुज मंदिर' की दीवार पर शून्य (०) उकेरा गया है जो शून्य के लेखन का दूसरा सबसे पुराना ज्ञात उदाहरण है। यह शून्य आज से लगभग १५०० वर्ष पहले [[उकेरा]] गया था। }} '''शून्य (०)''' एक [[अंक]] है जो [[संख्या|संख्याओं]] के निरूपण के लिये प्रयुक्त आज की सभी [[संख्यात्मक पद्धतियाँ|स्थानीय मान पद्धतियों]] का अपरिहार्य प्रतीक है। इसके अलावा, यह एक संख्या भी है। दोनों रूपों में [[गणित]] में इसकी अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका है। [[पूर्णांक|पूर्णांकों]] तथा वास्तविक संख्याओं के लिये यह योग का [[तत्समक]] अवयव है। शून्य [[गणित]] में कई अद्वितीय गुणों वाला एक विशेषांक है। यह गुणा का अवशोषक अवयव है, क्योंकि किसी भी संख्या को शून्य से [[गुणा]] करने पर परिणाम शून्य ही रहता है। यह [[सम संख्या]] है, क्योंकि इसे २ से विभाजित किया जा सकता है। [[विभाजन (गणित)|विभाजन]] के सन्दर्भ में, किसी भी संख्या को शून्य से विभाजित करना [[अपरिभाषित]] होता है, जबकि शून्य को किसी संख्या से विभाजित करने पर परिणाम शून्य प्राप्त होता है। शून्य का उपयोग केवल [[अंकगणित]] तक सीमित नहीं है; यह [[बीजगणित]], [[कलन]] (कैलकुलस), और आधुनिक [[गणितीय सिद्धांतों]] में भी महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। इसके अलावा, [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]], [[कम्प्यूटर विज्ञान|कंप्यूटर विज्ञान]], और [[अभियान्त्रिकी]] (इंजीनियरिंग) में भी शून्य का व्यापक [[रूप]] से प्रयोग किया जाता है। == गुण == शून्य के गणितीय गुण: * किसी भी वास्तविक संख्या को शून्य से गुणा करने पर परिणाम शून्य होता है। '''(x × 0 = 0)''' * किसी भी वास्तविक संख्या को शून्य से जोड़ने या घटाने पर वही संख्या प्राप्त होती है। '''(x + 0 = x ; x - 0 = x)''' * शून्य किसी भी संख्या का गुणक होने पर उसे अपरिवर्तित नहीं करता है, लेकिन यदि कोई संख्या शून्य से विभाजित हो, तो वह अपरिभाषित होता है। '''(0 ÷ x = 0, जब x ≠ 0)''', लेकिन '''(x ÷ 0 अपरिभाषित है)''' * शून्य किसी भी संख्या की घातांक होने पर परिणाम '''1''' होता है (शून्य को छोड़कर)। '''(x⁰ = 1, जब x ≠ 0)''' * शून्य स्वयं के अलावा किसी अन्य संख्या का गुणनफल नहीं हो सकता, यानी यह कोई अभाज्य संख्या नहीं है। * शून्य एक सम संख्या है क्योंकि इसे 2 से विभाजित करने पर कोई शेष नहीं बचता। == आविष्कार == प्राचीन [[बख्शाली पाण्डुलिपि|बक्षाली पाण्डुलिपि]] में,<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/851466/how-the-invention-of-zero-helped-create-modern-mathematics|title=How India’s invention of zero helped create modern mathematics|access-date=29 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107002816/https://scroll.in/article/851466/how-the-invention-of-zero-helped-create-modern-mathematics|archive-date=7 जनवरी 2018|url-status=dead}}</ref> जिसका कि सही काल अब तक निश्चित नहीं हो पाया है परन्तु निश्चित रूप से उसका काल [[आर्यभट]]्ट के काल से प्राचीन है, शून्य का प्रयोग किया गया है और उसके लिये उसमें संकेत भी निश्चित है। २०१७ में, इस पाण्डुलिपि से ३ नमूने लेकर उनका रेडियोकार्बन विश्लेषण किया गया। इससे मिले परिणाम इस अर्थ में आश्चर्यजनक हैं कि इन तीन नमूनों की रचना तीन अलग-अलग शताब्दियों में हुई थी- पहली की २२५ ई॰ – ३८३ ई॰, दूसरी की ६८०–७७९ ई॰, तथा तीसरी की ८८५–९९३ ई॰। इस प्रश्न का उत्तर नहीं मिल पा रहा है कि विभिन्न शताब्दियों में रचित पन्ने एक साथ जोड़े जा सके।<ref>[http://www.bodleian.ox.ac.uk/bodley/news/2017/sep-14 "Carbon dating finds Bakhshali manuscript contains oldest recorded origins of the symbol 'zero'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914215604/http://www.bodleian.ox.ac.uk/bodley/news/2017/sep-14 |date=14 सितंबर 2017 }}. Bodleian Library. 2017-09-14. Retrieved 2017-09-14.</ref> == गणितीय गुण == शून्य, पहली प्राकृतिक पूर्णांक संख्या है। यह अन्य सभी संख्याओं से विभाजित हो जाता है। यदि <math>a</math> कोई वास्तविक या समिश्र संख्या हो तो: * {{math|''a'' + 0 {{=}} 0 + ''a'' {{=}} ''a''}} (0 योग का तत्समक अवयव है) * {{math|''a'' × 0 {{=}} 0 × ''a'' {{=}} 0'}} * यदि {{math|''a'' ≠ 0}} तो {{math|''a''<sup>0</sup> {{=}} 1}} ; * 0<sup>0</sup> को कभी-कभी 1 के बराबर माना जाता है (बीजगणित तथा समुच्चय सिद्धान्त में )<ref>''[http://forums.futura-sciences.com/mathematiques-superieur/166012-finir-0-0-a.html Pour en finir avec 0{{exp|0}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717145013/https://forums.futura-sciences.com/mathematiques-superieur/166012-finir-0-0-a.html |date=17 जुलाई 2019 }} sur forums.futura-sciences.com</ref>, और [[सीमा]] आदि की गणना करते समय अपरिभाषित मानते हैं। * [[क्रमगुणित|0 का फैक्टोरियल]] बराबर होता है 1 ; * {{math|''a'' + (–''a'') {{=}} 0}} ; * a/0 परिभाषित नहीं है। * 0/0 भी अपरिभाषित है। * कोई पूर्णांक संख्या n> 0 हो तो, 0 का nवाँ मूल भी शून्य होता है। * केवल शून्य ही एकमात्र संख्या है जो वास्तविक भी है, धनात्मक भी, ऋणात्मक भी, और पूर्णतः काल्पनिक भी। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} शून्य ज़ीरो [[गणित]], [[कम्प्यूटर विज्ञान]], [[लेखाकरण]], [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]] और दुनिया के सभी [[आविष्कार|आविष्कारों]] में उपयोग होती है l शून्य एक [[रहस्यमय संख्या]] है, जो एक ओर सब कुछ का प्रतीक है, तो दूसरी ओर कुछ भी नहीं का। यह [[अनंतता]] और [[ऋणात्मकता]] दोनों को समाहित करता है, और इसे एक उन्मुक्त [[संख्या]] के [[रूप]] में देखा जाता है। यह [[ब्रह्माण्ड|ब्रह्मांड]] और उसमें मौजूद [[अस्तित्व]] का एक सूक्ष्म नक्शा है। शून्य को समझना गणितीय [[दृष्टिकोण]] से तो अपेक्षाकृत सरल है, लेकिन अस्तित्व और वजूद के स्तर पर इसे पूरी तरह से समझना लगभग असंभव है। इसे पूरी तरह से समझाने की कोई स्पष्ट व्याख्या नहीं मिल पाई है। == इन्हें भी देखें == * [[स्थानिक मान|स्थानीय मान]] * [[शून्यता]] * [[शून्यता|शून्यवाद]] * [[भारतीय संख्या प्रणाली]] * [[लोकविभाग]] * [[बख्शाली पाण्डुलिपि|बक्षाली पाण्डुलिपि]] * [[ग्वालियर का क़िला|ग्वालियर दुर्ग]] * [[भूतसंख्या पद्धति]] * [[आर्यभट्ट की संख्यापद्धति]] * [[ब्रह्मगुप्त]] * [[शून्य से भाजन]] * [[अनंत|अनन्त]] == स्रोत == * [https://web.archive.org/web/20170924225701/http://www.jagran.com/news/national-jagran-special-know-the-interesting-story-of-bakhshali-and-zero-16713329.html ‘शून्य’ की कहानी 500 वर्ष और पुरानी, भारत यूं ही नहीं था विश्व गुरु] (जागरण) * [https://web.archive.org/web/20170317054209/http://hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-history/histor-of-zero-115031900012_1.html शून्य का आविष्कार, जानिए सचाई क्या है... ] (वेबदुनिया) * [https://web.archive.org/web/20170316204912/http://maghaa.com/%E0%A4%B6%E0%A5%82%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF/ शून्य] * [https://web.archive.org/web/20081204042054/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Zero.html A History of Zero] * [https://web.archive.org/web/20100624064702/http://home.ubalt.edu/ntsbarsh/zero/ZERO.htm Zero Saga] * [https://web.archive.org/web/20090526045556/http://www.neo-tech.com/zero/part6.html The Discovery of the Zero] * [https://web.archive.org/web/20141009100628/http://www.ucs.louisiana.edu/~sxw8045/history.htm The History of Algebra] * [[Edsger W. Dijkstra]]: [https://web.archive.org/web/20110226073857/http://www.cs.utexas.edu/users/EWD/ewd08xx/EWD831.PDF Why numbering should start at zero], 192 ([[Portable Document Format|PDF]] of a handwritten manuscript) * [https://web.archive.org/web/20090205194738/http://schoolhouserock.tv/My.html "My Hero Zero"] Educational children's song in [[Schoolhouse Rock!]] {{भारतीय गणित}} [[श्रेणी:संख्या]] [[श्रेणी:गणित]] [[श्रेणी:भारतीय गणित]] [[श्रेणी:शून्य]] [[श्रेणी:अंक]] e2z1gkliqll5wg049gg3z4tvnk859v1 अधीर 0 9372 6632672 5643220 2026-10-24T20:37:18Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632672 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2018}} अधीर शब्द हिंदी भाषी शब्द है जिसका शब्दिक अर्थ है धर्यरहित या परेशान उदाहरण -जैसे औपनिवेशिक शासन व्यवस्था जनजातिय लोग को अधिक अधीर एवं हिंसक बना दिया था क्योंकि औपनिवेशिक शासन द्वारा उनकी आत्मनिर्भर व्यवस्था में अतिक्रमण किया जा रहा था == उदाहरण == == मूल == == अन्य अर्थ == == संबंधित शब्द == === हिंदी में === * === अन्य भारतीय भाषाओं में निकटतम शब्द === [[श्रेणी:शब्दार्थ|अधीर]] 7g3jlvpzz1n77f0dnoc1op0t6xhk1j5 अतिरिक्त 0 9383 6632664 6542911 2026-10-24T20:27:22Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632664 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} [[अतिरिक्त]] का अर्थ है "और अधिक" या "तय सीमा से अधिक"। == उदाहरण == सरकारी नौकरी की कमाई के अतिरिक्त मनजीत का घर-खर्च अपनी पत्नी की कपड़ों की सिलाई से पूरा होता है। == मूल == == अन्यsjn == == संबं == == धित शब्द == === हिंदी में === === अन्य भारतीय भाषाओं में निकटतम शब्द === [[श्रेणी:शब्दार्थ|अतिरिक्त]] r9zadtt2uwelvjmin8cwzvevxjzjqb9 अनुनय 0 9407 6632684 5644231 2026-10-24T20:54:01Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632684 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | image = 2pers-01.jpg | चित्र = 2pers-01.jpg | caption=प्रेरणा, जेन ऑस्टेन द्वारा उपन्यास, सी ई। ब्रॉक द्वारा चित्रित। }} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2018}} कोई भी ऐसा सम्प्रेसन जो श्रोता की मनोवृत्ति में परिवर्तन करना चाहता है, अनुनयन कहलाता है उदाहरण- किसी पार्टी का श्लोगन जैसे "अच्छे दिन आने वाले हैं" == मूल == == निवेदन करना == == प्रार्थना करना == === हिंदी में === * [[ ]] === अन्य भारतीय भाषाओं में निकटतम शब्द === [[श्रेणी:शब्दार्थ]] f7bam5jjgar0mhwpejvhcckuuiiboa6 अपवाद 0 9523 6632694 5837251 2026-10-24T21:08:57Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632694 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} '''अपवाद''' हिंदी भाषा का शब्द है जो अपनी श्रेणी की सभी सामान्य गतिविधियों को खंडन स्वयं करता है। अपवाद वह स्थिति है जहाँ सामान्य धारणा या आकलन के स्थान पर नया परिणाम मिलता है ऐसी स्थिति को अपवाद माना जाता है। "अपवाद कोई नियम नहीं है बल्कि सामान्य नियमो का उल्लंघन करता है।" '''उदाहरण 1-''' - सभी शेर मांसाहारी होते हैं तो यह सामान्य अवस्था है किंतु कोई शेर घास खाता है तो यह अपवाद होगा क्योंकि ये अपेक्षाओं से परे है। '''उदाहरण 2''' - किसी सुंदर महिला के द्वारा उकसाने पर भी यदि कोई पुरुष उसकी तरफ आकर्षित नहीं होता तो वह पुरुष सभी पुरुषों में अपवाद होगा।   अतः अपवाद सामान्य अपेक्षाओं और स्वभावो का तोड़ने वाली स्थिति है। अपवाद होने का निर्धारण अलग अलग विषयो में अलग मानकों के आधार पर किया जाता है। == संबंधित शब्द == === हिंदी में === * === अन्य भारतीय भाषाओं में निकटतम शब्द === [[श्रेणी:शब्दार्थ|अपवाद]] jyjye0lbwl9voc1af7kn40d3tcqdrzb विकिपीडिया:दूतावास 4 9684 6632928 6632488 2026-10-25T10:01:47Z VlasoffChess 955576 /* Le Jeu des esches de la dame moralisé: हिन्दी मसौदे की समीक्षा */ नया अनुभाग 6632928 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ [[श्रेणी:विकिपीडिया]]{{पाठक सहायता}} विभिन्न भाषाओं के विकिपीडिया के पारस्परिक संवाद के लिए विकिपीडिया पर दूतावास बनाए गए हैं। इन दूतावासों की सूची मेटा विकि पर है: [[m:Wikipedia Embassy|सभी विकिपीडिया दूतावासों की सूची]]। दूतावासों के बारे मे अधिक जानकारी के लिए अंग्रेजी विकिपीडिया पृष्ठ [[:en:Wikipedia:Embassy|अंग्रेज़ी विकिपीडिया दूतावास]] देखें। {{दूतावास शीर्षक सन्देश}} <br><br> कोई भी लेख अनुवाद अनुरोध [[विकिपीडिया:अनुवाद अनुरोध]] पर उपयुक्त भाग में जोड़ें। <br> Please post any article translation requests in the appropriate section at [[विकिपीडिया:अनुवाद अनुरोध]]. {{clear right}} ---- {{Archives | auto = short | search=yes | search-width=10 | search-break=yes | search-button-label=पुरालेखों में खोजें }} <!-- Please add new sections at the bottom of this page. --> ==Can anyone add the English link on the side to this article I translated?== I made the page [[जापानी भाषा-परिवार]], from the English page [[:en:Japonic languages]]. Can someone add the link there because I don't have the permission to. And I also wanted to know, is there any page here showing translation of English wikipedia terms to Hindi? — [[सदस्य:SourceIsOpen|SourceIsOpen]] ([[सदस्य वार्ता:SourceIsOpen|वार्ता]]) 07:28, 27 जुलाई 2021 (UTC) :Done. As for Wikipedia (and Wikimedia) terms, you can add (and view) translations at TranslateWiki (more specifically, https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=mediawiki&language=hi&filter=%21translated&action=translate). [[सदस्य:MSG17|MSG17]] ([[सदस्य वार्ता:MSG17|वार्ता]]) 18:08, 12 अगस्त 2021 (UTC) ::If you mean articles, then you can look at the Wikidata items for them, which also serve to connect all the articles for a topic on each wikiproject.[[सदस्य:MSG17|MSG17]] ([[सदस्य वार्ता:MSG17|वार्ता]]) 18:11, 12 अगस्त 2021 (UTC) ==Hindi names not present for Delhi Metro lines== The line articles for the Delhi Metro use the English color names written in Devnagari (ex. रेड). However, according to [http://delhimetrorail.com/projectpresent.aspx the Delhi metro website] (set it to Hindi and navigate to the second menu from the left (परियोजनाएं), then first option from the top at the dropdown (वर्तमान नेटवर्क)), the line names up to line 6 use Hindi color names (ex. लाल). So, shouldn't we use these names? Or is there some other references material or issue with lack of usage that I don't know about? [[सदस्य:MSG17|MSG17]] ([[सदस्य वार्ता:MSG17|वार्ता]]) 18:24, 12 अगस्त 2021 (UTC) :I think they wrote it on website in these days, if they will change it officially or if these names will get popularity, we can start using Hindi names suggested by you. For present time it is fine to use as it is. <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:41, 12 अगस्त 2021 (UTC) ::Yeah, looking at pictures for Kashmere Gate station it uses the English-Devnagari names in Hindi. [[सदस्य:MSG17|MSG17]] ([[सदस्य वार्ता:MSG17|वार्ता]]) 19:57, 12 अगस्त 2021 (UTC) ==Mohanrao Palekar== The English Wikipedia has an article about [[:en:Mohanrao Palekar]] ( मोहनराव पालेकर, 1898–1962), "a noted Hindustani classical vocalist and ... considered a stalwart of [[Jaipur-Atrauli Gharana]], commonly referred as Jaipur Gharana." You might want to add a Hindi version of the article to the Hindi Wikipedia. if you can find additional references, please add them to the English version as well. [[सदस्य:Eastmain|Eastmain]] ([[सदस्य वार्ता:Eastmain|वार्ता]]) 22:01, 7 सितंबर 2021 (UTC) ==Articles for deletion at the English Wikipedia== Sometimes articles about India or Hinduism are nominated for deletion at the English Wikipedia. One example is [[:en:Tilhar railway station]], where I was able to find references to prove notability by English Wikipedia standards, so the nomination was withdrawn. You might find it useful to visit the list of the most current nominations at https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Log/Today and in particular the lists of nominations at [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Deletion_sorting/Hinduism Hinduism] and [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Deletion_sorting/India India]. [[सदस्य:Eastmain|Eastmain]] ([[सदस्य वार्ता:Eastmain|वार्ता]]) 22:01, 7 सितंबर 2021 (UTC) ==Notability of Gandhi Nagar, Thekkalur== There's an item on Wikidata ({{Q|Q113564300}}) whose notability is questioned here: [[wikidata:Wikidata:Requests for deletions#Q113564300]]. Can anyone confirm whether this is a real administrative subdivision or just a name someone made up? More details, including a Google Maps link, can be found in the RFD discussion I linked. --[[सदस्य:Tengwar|Tengwar]] ([[सदस्य वार्ता:Tengwar|वार्ता]]) 19:58, 29 अगस्त 2022 (UTC) ==User adding crap to my talk page== Hello! Could someone please revert the most recent edit to my user talk page? I'm unable to because they added a CSD template which I can't remove due to edit filters. [[सदस्य:Blaze Wolf|Blaze Wolf]] ([[सदस्य वार्ता:Blaze Wolf|वार्ता]]) 16:33, 9 सितंबर 2022 (UTC) ==Question about sources for the Embassy of India School Moscow == I'm wondering if somebody with access to newspaper archives in India could find articles about the [[:en:Embassy of India School Moscow]] (aka Kendriya Vidyalaya Moscow)? It was established in 1987, and I am not sure if the respective articles would be online or on an electronic database. Thanks, [[सदस्य:WhisperToMe|WhisperToMe]] ([[सदस्य वार्ता:WhisperToMe|वार्ता]]) 05:53, 23 दिसम्बर 2022 (UTC) == Time zone == Hi, The time zone for Hindi Wikiquote, Wikiversity, and Wikivoyage is defined as Kolkata. Should it be defined for the Hindi Wikipedia, too? Or should the Wikipedia remain in UTC? [[सदस्य:Amire80|अमिर ए. अहरोनि]] ([[सदस्य वार्ता:Amire80|वार्ता]]) 07:55, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == errors detected by the Check Wiki project == errors detected by [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Check_Wikipedia Check Wiki project] can be fixed using [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WPCleaner WPCleaner]. i assume it requies admin to enable and configure. i request to enable on our wiki. thank you. [[सदस्य:Gunyam|Gunyam]] ([[सदस्य वार्ता:Gunyam|वार्ता]]) 03:49, 13 फ़रवरी 2023 (UTC) == Non-free content == Hello! I have been checking files on hi.wiki some time ago and now there is mostly non-free files left. I just noticed [[विकिपीडिया:Non-free content]]. It is just a link to [[:en:Wikipedia:Non-free content]]. According to [[wmf:Resolution:Licensing_policy]] non-free files may only be hosted on Wikipedia if a wiki have an Exemption Doctrine Policy (EDP). On [[:m:Non-free_content]] hi.wiki is listed as unclear. I think that hi.wiki should make an official policy and either ban non-free content or make an Exemption Doctrine Policy (EDP). For a start I think it would be okay to write that: :''"As per the [[wmf:Resolution:Licensing policy|Wikimedia Foundation Licensing policy resolution of March 23, 2007]], this document serves as the '''Exemption Doctrine Policy''' for the Hindi Wikipedia.'' :''Non-free content is allowed only on the same criteria as on the English Wikipedia. Untill a page is written in Hindi please see [[:en:Wikipedia:Non-free content]]."'' Or something like that. If there was a formal vote to allow fair use I think there should be a link to that vote. If there never were a vote perhaps there should be one? And the page on meta should be updated. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:29, 17 अप्रैल 2023 (UTC) == Global ban proposal for Slowking4 == Hello. This is to notify the community that there is an ongoing global ban proposal for [[User:Slowking4]] who has been active on this wiki. You are invited to participate at [[m:Requests for comment/Global ban for Slowking4 (2)]]. [[सदस्य:Seawolf35|Seawolf35]] ([[सदस्य वार्ता:Seawolf35|वार्ता]]) 13:50, 15 मार्च 2024 (UTC) == To the person who designed your welcome message == Good day everyone. I would like to get something off my chest. I only work here as a file mover from Commons, I don't understand Hindi and I can't read it either. Nevertheless, it doesn't stop me from swapping file names in all language versions after they have been renamed on Commons and I often do this manually to collect edits. I also change icons to avaible svg versions. At this point, kudos to you, I get around a lot, but you actually have the most beautiful and friendly welcome message for your users. Thank you guys and best regards from Switzerland. [[सदस्य:Ziv|Ziv]] ([[सदस्य वार्ता:Ziv|वार्ता]]) 15:49, 21 फ़रवरी 2025 (UTC) :Hello [[सदस्य:Ziv|Ziv]]! Thanks for your nice and kind words. You are always welcome here at Hindi Wikipedia. Happy editing. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 20:33, 18 मार्च 2025 (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:चौपाल#Template editor user group]] पर स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> == Scachs d’amor: हिन्दी मसौदे की समीक्षा और प्रकाशन में सहायता == नमस्कार। मैंने पंद्रहवीं शताब्दी की कातालान कविता Scachs d’amor पर स्वतंत्र स्रोतों के आधार पर नीचे हिन्दी मसौदा तैयार किया है। कृपया भाषा, तथ्य, स्रोत और शीर्षक की समीक्षा करें तथा उपयुक्त होने पर इसे मुख्य नामस्थान में प्रकाशित करने में सहायता करें। नए खाते के लिए सदस्य उपपृष्ठ पर मसौदा सहेजने की अनुमति नहीं मिली, इसलिए पाठ यहाँ समीक्षा के लिए दे रहा हूँ। मैं Chess Monuments परियोजना से संबद्ध हूँ, जिसकी निःशुल्क हिन्दी पुस्तक की कड़ी मसौदे में है। कृपया इस बाहरी कड़ी की उपयुक्तता का स्वतंत्र रूप से मूल्यांकन करें। <div class="mw-collapsible mw-collapsed"> प्रस्तावित लेख का मसौदा <div class="mw-collapsible-content"> [[File:Escacs d'amor (1r).jpg|thumb|पांडुलिपि का पहला पृष्ठ।]] '''Scachs d’amor''' (अर्थ: «प्रेम का शतरंज») पंद्रहवीं शताब्दी में [[वालेंसिया]] में रची गई एक रूपकात्मक कविता है। यह कातालान भाषा के वालेंसियाई रूप में लिखी गई है। इसके रचयिता फ्रांसी दे कास्तेल्वी (Francí de Castellví), नार्सीस विन्योल्स (Narcís Vinyoles) और बेरनात फेनोल्यार (Bernat Fenollar) हैं। इसमें शतरंज की एक बाज़ी का वर्णन, प्रेम का रूपक और खेल के नियमों की व्याख्या एक साथ मिलते हैं।<ref name="enc">{{cite web|title=Escacs d’Amor|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/escacs-damor|website=Gran Enciclopèdia Catalana|language=ca|access-date=2026-10-24}}</ref> शतरंज के इतिहासकार ख़ोसे अंतोनियो गार्सोन कविता की रचना लगभग 1475 में मानते हैं। वे इसे यूरोपीय शतरंज में वज़ीर और ऊँट की आधुनिक चालों के विकास का एक महत्वपूर्ण प्रमाण मानते हैं। यह तिथि एक शोधपरक अनुमान है।<ref name="garzon">{{cite book|last=Garzón|first=José A.|chapter=El acta de nacimiento del ajedrez moderno: el poema Scachs d’amor|title=V Pasiones bibliográficas|year=2021|pages=97–112|language=es|chapter-url=https://www.facv.org/2022/2022-acta-nacimiento-ajedrez-moderno.pdf}}</ref> === विषयवस्तु और संरचना === कविता में नौ-नौ पंक्तियों के 64 पद हैं, जिनकी संख्या शतरंज की बिसात के खानों के बराबर है। दोनों खिलाड़ियों की चालों के वर्णन के बाद निर्णायक की टिप्पणी आती है। निर्णायक खेल के नियम समझाने के साथ घटनाओं का नैतिक अर्थ भी प्रस्तुत करता है।<ref name="enc"/> कास्तेल्वी मंगल का प्रतिनिधित्व करते हैं और लाल मोहरों से खेलते हैं, जबकि विन्योल्स शुक्र का प्रतिनिधित्व करते हैं और हरे मोहरों से खेलते हैं। फेनोल्यार बुध की भूमिका में निर्णायक और टिप्पणीकार हैं। मोहरों के प्रतीकात्मक अर्थ हैं: मंगल का राजा विवेक और उसका वज़ीर इच्छाशक्ति का प्रतीक है; शुक्र का राजा सम्मान और उसका वज़ीर सौंदर्य का प्रतीक है।<ref name="enc"/> === शतरंज के नियम === गार्सोन के अनुसार, कविता में वर्णित बाज़ी वज़ीर और ऊँट की आधुनिक चालों से खेली गई सबसे पुरानी ज्ञात बाज़ी है।<ref name="garzon"/> हालाँकि इसमें बताए गए नियम वर्तमान नियमों से पूरी तरह मेल नहीं खाते। टिप्पणियों में राजा की विशेष पहली चाल, दोनों वज़ीरों द्वारा एक-दूसरे को मारने पर रोक और वज़ीर खोने पर बाज़ी हारने का उल्लेख है। छुए गए मोहरे को चलने का नियम नैतिक रूपक के रूप में भी सामने आता है: खिलाड़ी को अपने चुने हुए निर्णय पर कायम रहना चाहिए।<ref name="cervantes">{{cite web|last=Gómez Redondo|first=Fernando|title=El ajedrez y la literatura (21). Lances de amor y de ventura|url=https://cvc.cervantes.es/el_rinconete/anteriores/marzo_14/03032014_01.htm|website=Centro Virtual Cervantes. Rinconete|date=2014-03-03|language=es|access-date=2026-10-24}}</ref> === पांडुलिपि और अध्ययन === इग्नासी कासानोवास ने 1905 में बार्सिलोना के पालाउ शाही चैपल के अभिलेखागार में पांडुलिपि की खोज की। ख़ोसे पालुसिए के अध्ययनों से 1912 में यह कृति अधिक प्रसिद्ध हुई। रामोन मिकेल इ प्लानास ने पांडुलिपि की तस्वीरें लीं; बची हुई तस्वीरें कातालोनिया पुस्तकालय में सुरक्षित हैं। मूल पांडुलिपि का वर्तमान स्थान अज्ञात है।<ref name="garzon"/> === सन्दर्भ === {{reflist}} === बाहरी कड़ियाँ === * [https://chessmonuments.com/reader.html?volume=1&lang=hi Chess Monuments परियोजना में «Scachs d’amor» का सचित्र हिन्दी अनुवाद] – बिना पंजीकरण निःशुल्क ऑनलाइन पठन और PDF तथा FB2 प्रारूपों में निःशुल्क डाउनलोड। </div></div> धन्यवाद। [[सदस्य:VlasoffChess|VlasoffChess]] ([[सदस्य वार्ता:VlasoffChess|वार्ता]]) 09:02, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) == Le Jeu des esches de la dame moralisé: हिन्दी मसौदे की समीक्षा == नमस्कार। नए खाते को सदस्य उपपृष्ठ बनाने की अनुमति नहीं मिली, इसलिए पूरा मसौदा नीचे प्रस्तुत कर रहा हूँ। कृपया भाषा, तथ्य, स्रोत और उल्लेखनीयता की समीक्षा करके उपयुक्त होने पर मुख्य नामस्थान में प्रकाशित करने में सहायता करें। अनुवाद कृत्रिम बुद्धिमत्ता की सहायता से तैयार है। मैं Chess Monuments से संबद्ध हूँ; बाहरी कड़ी ऐतिहासिक तथ्यों का स्वतंत्र स्रोत नहीं है। ''समीक्षा के लिए मसौदा। हिन्दी अनुवाद कृत्रिम बुद्धिमत्ता की सहायता से तैयार किया गया है; भाषा और तथ्यों की स्वतंत्र समीक्षा अपेक्षित है। मैं बाहरी कड़ी में उल्लिखित Chess Monuments परियोजना से संबद्ध हूँ।'' '''Le Jeu des esches de la dame moralisé''' पंद्रहवीं शताब्दी के अंत की एक अनाम फ्रांसीसी भाषा की उपदेशात्मक रचना है। इसमें [[शतरंज]] को रूपक के रूप में इस्तेमाल किया गया है। कथा में एक महिला और शैतान के बीच बाज़ी खेली जाती है, जिसमें महिला की आत्मा दाँव पर है। खेल का वर्णन धार्मिक और नैतिक व्याख्या के साथ जुड़ा हुआ है।<ref name="san">Alessandro Sanvito, [https://www.centrostudimariopancrazi.it/images/pubblicazioni/before_and_after_luca_pacioli/32.pdf Gli scacchi prima e dopo Luca Pacioli], Centro Studi Mario Pancrazi, pp. 826–827.</ref><ref name="intro">Daniel E. O’Sullivan, “Introduction: Le beau jeu nottable”, in: Chess in the Middle Ages and Early Modern Age, De Gruyter, 2012, p. 9. ISBN 978-3-11-028851-3. [https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9783110288810_A19624491/preview-9783110288810_A19624491.pdf Publisher preview].</ref> === पांडुलिपि और काल-निर्धारण === रचना की एक ही पांडुलिपि ज्ञात है: ब्रिटिश लाइब्रेरी में रखी Additional MS 15820। इसमें चर्मपत्र के 61 पत्ते हैं। शतरंज के इतिहासकार अलेस्सांद्रो सानवितो इसे पंद्रहवीं शताब्दी के अंत का मानते हैं और एक कुलीन महिला को समर्पण का उल्लेख करते हैं। लेखक का नाम अज्ञात है।<ref name="san" /> === कथानक और रूपक === महिला के सफेद मोहरे ईसाई सद्गुणों का और शैतान के काले मोहरे दुर्गुणों का प्रतिनिधित्व करते हैं। शैतान के आक्रमण प्रलोभनों तथा महिला की जवाबी चालें उनके प्रतिरोध का प्रतीक हैं। बाज़ी महिला की जीत से समाप्त होती है।<ref name="intro" /><ref name="knight">Mishael Knight, [https://academic.oup.com/res/article/76/323/15/7958519 The Game and Play of Utopia], The Review of English Studies, 76(323), 2025, pp. 15–27. DOI: 10.1093/res/hgae079.</ref> क्रिस्टिन जुएल के अध्ययन का परिचय देते हुए डैनियल ई. ओ’सलिवन इसे «गतिशील» शतरंज-रूपकों में रखते हैं: अर्थ केवल अलग-अलग मोहरों से नहीं, बल्कि खेल में उनके परस्पर संबंधों से भी बनता है।<ref name="intro" /> मिशाएल नाइट के अनुसार इस रचना में शतरंज की रणनीति सद्गुणों और दुर्गुणों की प्रतीकात्मकता की तुलना में गौण है।<ref name="knight" /> === शतरंज के इतिहास में महत्त्व === सानवितो इस पांडुलिपि को वज़ीर और ऊँट की बढ़ी हुई चलने की क्षमता के आरंभिक साक्ष्यों में गिनते हैं। वे «dame enragée» पद और इन मोहरों की नई क्षमताओं पर लेखक की चर्चा की ओर ध्यान दिलाते हैं। हालाँकि पांडुलिपि का काल-निर्धारण नियमों में बदलाव का सटीक वर्ष नहीं बताता।<ref name="san" /> === अध्ययन === ओ’सलिवन के संपादन में 2012 में प्रकाशित ''Chess in the Middle Ages and Early Modern Age'' में जुएल का अध्याय «Defeating the Devil at Chess: A Struggle between Virtue and Vice in Le Jeu des esches de la dame moralisé» इस रचना पर केंद्रित है।<ref name="intro" /> सानवितो तथा थॉमस मोर की ''यूटोपिया'' पर नाइट का लेख भी इसकी चर्चा करते हैं।<ref name="san" /><ref name="knight" /> === सन्दर्भ === <references /> === बाहरी कड़ी === * [https://chessmonuments.com/reader.html?volume=2&lang=hi टिप्पणियों सहित सचित्र हिन्दी पाठक-संस्करण] – निःशुल्क ऑनलाइन पठन तथा PDF और FB2 डाउनलोड, Chess Monuments। धन्यवाद। [[सदस्य:VlasoffChess|VlasoffChess]] ([[सदस्य वार्ता:VlasoffChess|वार्ता]]) 10:01, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) psq6sh89bp7fnp4z97ih40tu8jvhuy4 6632942 6632928 2026-10-25T10:48:50Z VlasoffChess 955576 /* Repetición de amores y arte de ajedrez: हिन्दी मसौदे की समीक्षा */ नया अनुभाग 6632942 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ [[श्रेणी:विकिपीडिया]]{{पाठक सहायता}} विभिन्न भाषाओं के विकिपीडिया के पारस्परिक संवाद के लिए विकिपीडिया पर दूतावास बनाए गए हैं। इन दूतावासों की सूची मेटा विकि पर है: [[m:Wikipedia Embassy|सभी विकिपीडिया दूतावासों की सूची]]। दूतावासों के बारे मे अधिक जानकारी के लिए अंग्रेजी विकिपीडिया पृष्ठ [[:en:Wikipedia:Embassy|अंग्रेज़ी विकिपीडिया दूतावास]] देखें। {{दूतावास शीर्षक सन्देश}} <br><br> कोई भी लेख अनुवाद अनुरोध [[विकिपीडिया:अनुवाद अनुरोध]] पर उपयुक्त भाग में जोड़ें। <br> Please post any article translation requests in the appropriate section at [[विकिपीडिया:अनुवाद अनुरोध]]. {{clear right}} ---- {{Archives | auto = short | search=yes | search-width=10 | search-break=yes | search-button-label=पुरालेखों में खोजें }} <!-- Please add new sections at the bottom of this page. --> ==Can anyone add the English link on the side to this article I translated?== I made the page [[जापानी भाषा-परिवार]], from the English page [[:en:Japonic languages]]. Can someone add the link there because I don't have the permission to. And I also wanted to know, is there any page here showing translation of English wikipedia terms to Hindi? — [[सदस्य:SourceIsOpen|SourceIsOpen]] ([[सदस्य वार्ता:SourceIsOpen|वार्ता]]) 07:28, 27 जुलाई 2021 (UTC) :Done. As for Wikipedia (and Wikimedia) terms, you can add (and view) translations at TranslateWiki (more specifically, https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=mediawiki&language=hi&filter=%21translated&action=translate). [[सदस्य:MSG17|MSG17]] ([[सदस्य वार्ता:MSG17|वार्ता]]) 18:08, 12 अगस्त 2021 (UTC) ::If you mean articles, then you can look at the Wikidata items for them, which also serve to connect all the articles for a topic on each wikiproject.[[सदस्य:MSG17|MSG17]] ([[सदस्य वार्ता:MSG17|वार्ता]]) 18:11, 12 अगस्त 2021 (UTC) ==Hindi names not present for Delhi Metro lines== The line articles for the Delhi Metro use the English color names written in Devnagari (ex. रेड). However, according to [http://delhimetrorail.com/projectpresent.aspx the Delhi metro website] (set it to Hindi and navigate to the second menu from the left (परियोजनाएं), then first option from the top at the dropdown (वर्तमान नेटवर्क)), the line names up to line 6 use Hindi color names (ex. लाल). So, shouldn't we use these names? Or is there some other references material or issue with lack of usage that I don't know about? [[सदस्य:MSG17|MSG17]] ([[सदस्य वार्ता:MSG17|वार्ता]]) 18:24, 12 अगस्त 2021 (UTC) :I think they wrote it on website in these days, if they will change it officially or if these names will get popularity, we can start using Hindi names suggested by you. For present time it is fine to use as it is. <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:41, 12 अगस्त 2021 (UTC) ::Yeah, looking at pictures for Kashmere Gate station it uses the English-Devnagari names in Hindi. [[सदस्य:MSG17|MSG17]] ([[सदस्य वार्ता:MSG17|वार्ता]]) 19:57, 12 अगस्त 2021 (UTC) ==Mohanrao Palekar== The English Wikipedia has an article about [[:en:Mohanrao Palekar]] ( मोहनराव पालेकर, 1898–1962), "a noted Hindustani classical vocalist and ... considered a stalwart of [[Jaipur-Atrauli Gharana]], commonly referred as Jaipur Gharana." You might want to add a Hindi version of the article to the Hindi Wikipedia. if you can find additional references, please add them to the English version as well. [[सदस्य:Eastmain|Eastmain]] ([[सदस्य वार्ता:Eastmain|वार्ता]]) 22:01, 7 सितंबर 2021 (UTC) ==Articles for deletion at the English Wikipedia== Sometimes articles about India or Hinduism are nominated for deletion at the English Wikipedia. One example is [[:en:Tilhar railway station]], where I was able to find references to prove notability by English Wikipedia standards, so the nomination was withdrawn. You might find it useful to visit the list of the most current nominations at https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Log/Today and in particular the lists of nominations at [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Deletion_sorting/Hinduism Hinduism] and [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Deletion_sorting/India India]. [[सदस्य:Eastmain|Eastmain]] ([[सदस्य वार्ता:Eastmain|वार्ता]]) 22:01, 7 सितंबर 2021 (UTC) ==Notability of Gandhi Nagar, Thekkalur== There's an item on Wikidata ({{Q|Q113564300}}) whose notability is questioned here: [[wikidata:Wikidata:Requests for deletions#Q113564300]]. Can anyone confirm whether this is a real administrative subdivision or just a name someone made up? More details, including a Google Maps link, can be found in the RFD discussion I linked. --[[सदस्य:Tengwar|Tengwar]] ([[सदस्य वार्ता:Tengwar|वार्ता]]) 19:58, 29 अगस्त 2022 (UTC) ==User adding crap to my talk page== Hello! Could someone please revert the most recent edit to my user talk page? I'm unable to because they added a CSD template which I can't remove due to edit filters. [[सदस्य:Blaze Wolf|Blaze Wolf]] ([[सदस्य वार्ता:Blaze Wolf|वार्ता]]) 16:33, 9 सितंबर 2022 (UTC) ==Question about sources for the Embassy of India School Moscow == I'm wondering if somebody with access to newspaper archives in India could find articles about the [[:en:Embassy of India School Moscow]] (aka Kendriya Vidyalaya Moscow)? It was established in 1987, and I am not sure if the respective articles would be online or on an electronic database. Thanks, [[सदस्य:WhisperToMe|WhisperToMe]] ([[सदस्य वार्ता:WhisperToMe|वार्ता]]) 05:53, 23 दिसम्बर 2022 (UTC) == Time zone == Hi, The time zone for Hindi Wikiquote, Wikiversity, and Wikivoyage is defined as Kolkata. Should it be defined for the Hindi Wikipedia, too? Or should the Wikipedia remain in UTC? [[सदस्य:Amire80|अमिर ए. अहरोनि]] ([[सदस्य वार्ता:Amire80|वार्ता]]) 07:55, 5 फ़रवरी 2023 (UTC) == errors detected by the Check Wiki project == errors detected by [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Check_Wikipedia Check Wiki project] can be fixed using [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WPCleaner WPCleaner]. i assume it requies admin to enable and configure. i request to enable on our wiki. thank you. [[सदस्य:Gunyam|Gunyam]] ([[सदस्य वार्ता:Gunyam|वार्ता]]) 03:49, 13 फ़रवरी 2023 (UTC) == Non-free content == Hello! I have been checking files on hi.wiki some time ago and now there is mostly non-free files left. I just noticed [[विकिपीडिया:Non-free content]]. It is just a link to [[:en:Wikipedia:Non-free content]]. According to [[wmf:Resolution:Licensing_policy]] non-free files may only be hosted on Wikipedia if a wiki have an Exemption Doctrine Policy (EDP). On [[:m:Non-free_content]] hi.wiki is listed as unclear. I think that hi.wiki should make an official policy and either ban non-free content or make an Exemption Doctrine Policy (EDP). For a start I think it would be okay to write that: :''"As per the [[wmf:Resolution:Licensing policy|Wikimedia Foundation Licensing policy resolution of March 23, 2007]], this document serves as the '''Exemption Doctrine Policy''' for the Hindi Wikipedia.'' :''Non-free content is allowed only on the same criteria as on the English Wikipedia. Untill a page is written in Hindi please see [[:en:Wikipedia:Non-free content]]."'' Or something like that. If there was a formal vote to allow fair use I think there should be a link to that vote. If there never were a vote perhaps there should be one? And the page on meta should be updated. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:29, 17 अप्रैल 2023 (UTC) == Global ban proposal for Slowking4 == Hello. This is to notify the community that there is an ongoing global ban proposal for [[User:Slowking4]] who has been active on this wiki. You are invited to participate at [[m:Requests for comment/Global ban for Slowking4 (2)]]. [[सदस्य:Seawolf35|Seawolf35]] ([[सदस्य वार्ता:Seawolf35|वार्ता]]) 13:50, 15 मार्च 2024 (UTC) == To the person who designed your welcome message == Good day everyone. I would like to get something off my chest. I only work here as a file mover from Commons, I don't understand Hindi and I can't read it either. Nevertheless, it doesn't stop me from swapping file names in all language versions after they have been renamed on Commons and I often do this manually to collect edits. I also change icons to avaible svg versions. At this point, kudos to you, I get around a lot, but you actually have the most beautiful and friendly welcome message for your users. Thank you guys and best regards from Switzerland. [[सदस्य:Ziv|Ziv]] ([[सदस्य वार्ता:Ziv|वार्ता]]) 15:49, 21 फ़रवरी 2025 (UTC) :Hello [[सदस्य:Ziv|Ziv]]! Thanks for your nice and kind words. You are always welcome here at Hindi Wikipedia. Happy editing. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 20:33, 18 मार्च 2025 (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:चौपाल#Template editor user group]] पर स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> == Scachs d’amor: हिन्दी मसौदे की समीक्षा और प्रकाशन में सहायता == नमस्कार। मैंने पंद्रहवीं शताब्दी की कातालान कविता Scachs d’amor पर स्वतंत्र स्रोतों के आधार पर नीचे हिन्दी मसौदा तैयार किया है। कृपया भाषा, तथ्य, स्रोत और शीर्षक की समीक्षा करें तथा उपयुक्त होने पर इसे मुख्य नामस्थान में प्रकाशित करने में सहायता करें। नए खाते के लिए सदस्य उपपृष्ठ पर मसौदा सहेजने की अनुमति नहीं मिली, इसलिए पाठ यहाँ समीक्षा के लिए दे रहा हूँ। मैं Chess Monuments परियोजना से संबद्ध हूँ, जिसकी निःशुल्क हिन्दी पुस्तक की कड़ी मसौदे में है। कृपया इस बाहरी कड़ी की उपयुक्तता का स्वतंत्र रूप से मूल्यांकन करें। <div class="mw-collapsible mw-collapsed"> प्रस्तावित लेख का मसौदा <div class="mw-collapsible-content"> [[File:Escacs d'amor (1r).jpg|thumb|पांडुलिपि का पहला पृष्ठ।]] '''Scachs d’amor''' (अर्थ: «प्रेम का शतरंज») पंद्रहवीं शताब्दी में [[वालेंसिया]] में रची गई एक रूपकात्मक कविता है। यह कातालान भाषा के वालेंसियाई रूप में लिखी गई है। इसके रचयिता फ्रांसी दे कास्तेल्वी (Francí de Castellví), नार्सीस विन्योल्स (Narcís Vinyoles) और बेरनात फेनोल्यार (Bernat Fenollar) हैं। इसमें शतरंज की एक बाज़ी का वर्णन, प्रेम का रूपक और खेल के नियमों की व्याख्या एक साथ मिलते हैं।<ref name="enc">{{cite web|title=Escacs d’Amor|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/escacs-damor|website=Gran Enciclopèdia Catalana|language=ca|access-date=2026-10-24}}</ref> शतरंज के इतिहासकार ख़ोसे अंतोनियो गार्सोन कविता की रचना लगभग 1475 में मानते हैं। वे इसे यूरोपीय शतरंज में वज़ीर और ऊँट की आधुनिक चालों के विकास का एक महत्वपूर्ण प्रमाण मानते हैं। यह तिथि एक शोधपरक अनुमान है।<ref name="garzon">{{cite book|last=Garzón|first=José A.|chapter=El acta de nacimiento del ajedrez moderno: el poema Scachs d’amor|title=V Pasiones bibliográficas|year=2021|pages=97–112|language=es|chapter-url=https://www.facv.org/2022/2022-acta-nacimiento-ajedrez-moderno.pdf}}</ref> === विषयवस्तु और संरचना === कविता में नौ-नौ पंक्तियों के 64 पद हैं, जिनकी संख्या शतरंज की बिसात के खानों के बराबर है। दोनों खिलाड़ियों की चालों के वर्णन के बाद निर्णायक की टिप्पणी आती है। निर्णायक खेल के नियम समझाने के साथ घटनाओं का नैतिक अर्थ भी प्रस्तुत करता है।<ref name="enc"/> कास्तेल्वी मंगल का प्रतिनिधित्व करते हैं और लाल मोहरों से खेलते हैं, जबकि विन्योल्स शुक्र का प्रतिनिधित्व करते हैं और हरे मोहरों से खेलते हैं। फेनोल्यार बुध की भूमिका में निर्णायक और टिप्पणीकार हैं। मोहरों के प्रतीकात्मक अर्थ हैं: मंगल का राजा विवेक और उसका वज़ीर इच्छाशक्ति का प्रतीक है; शुक्र का राजा सम्मान और उसका वज़ीर सौंदर्य का प्रतीक है।<ref name="enc"/> === शतरंज के नियम === गार्सोन के अनुसार, कविता में वर्णित बाज़ी वज़ीर और ऊँट की आधुनिक चालों से खेली गई सबसे पुरानी ज्ञात बाज़ी है।<ref name="garzon"/> हालाँकि इसमें बताए गए नियम वर्तमान नियमों से पूरी तरह मेल नहीं खाते। टिप्पणियों में राजा की विशेष पहली चाल, दोनों वज़ीरों द्वारा एक-दूसरे को मारने पर रोक और वज़ीर खोने पर बाज़ी हारने का उल्लेख है। छुए गए मोहरे को चलने का नियम नैतिक रूपक के रूप में भी सामने आता है: खिलाड़ी को अपने चुने हुए निर्णय पर कायम रहना चाहिए।<ref name="cervantes">{{cite web|last=Gómez Redondo|first=Fernando|title=El ajedrez y la literatura (21). Lances de amor y de ventura|url=https://cvc.cervantes.es/el_rinconete/anteriores/marzo_14/03032014_01.htm|website=Centro Virtual Cervantes. Rinconete|date=2014-03-03|language=es|access-date=2026-10-24}}</ref> === पांडुलिपि और अध्ययन === इग्नासी कासानोवास ने 1905 में बार्सिलोना के पालाउ शाही चैपल के अभिलेखागार में पांडुलिपि की खोज की। ख़ोसे पालुसिए के अध्ययनों से 1912 में यह कृति अधिक प्रसिद्ध हुई। रामोन मिकेल इ प्लानास ने पांडुलिपि की तस्वीरें लीं; बची हुई तस्वीरें कातालोनिया पुस्तकालय में सुरक्षित हैं। मूल पांडुलिपि का वर्तमान स्थान अज्ञात है।<ref name="garzon"/> === सन्दर्भ === {{reflist}} === बाहरी कड़ियाँ === * [https://chessmonuments.com/reader.html?volume=1&lang=hi Chess Monuments परियोजना में «Scachs d’amor» का सचित्र हिन्दी अनुवाद] – बिना पंजीकरण निःशुल्क ऑनलाइन पठन और PDF तथा FB2 प्रारूपों में निःशुल्क डाउनलोड। </div></div> धन्यवाद। [[सदस्य:VlasoffChess|VlasoffChess]] ([[सदस्य वार्ता:VlasoffChess|वार्ता]]) 09:02, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) == Le Jeu des esches de la dame moralisé: हिन्दी मसौदे की समीक्षा == नमस्कार। नए खाते को सदस्य उपपृष्ठ बनाने की अनुमति नहीं मिली, इसलिए पूरा मसौदा नीचे प्रस्तुत कर रहा हूँ। कृपया भाषा, तथ्य, स्रोत और उल्लेखनीयता की समीक्षा करके उपयुक्त होने पर मुख्य नामस्थान में प्रकाशित करने में सहायता करें। अनुवाद कृत्रिम बुद्धिमत्ता की सहायता से तैयार है। मैं Chess Monuments से संबद्ध हूँ; बाहरी कड़ी ऐतिहासिक तथ्यों का स्वतंत्र स्रोत नहीं है। ''समीक्षा के लिए मसौदा। हिन्दी अनुवाद कृत्रिम बुद्धिमत्ता की सहायता से तैयार किया गया है; भाषा और तथ्यों की स्वतंत्र समीक्षा अपेक्षित है। मैं बाहरी कड़ी में उल्लिखित Chess Monuments परियोजना से संबद्ध हूँ।'' '''Le Jeu des esches de la dame moralisé''' पंद्रहवीं शताब्दी के अंत की एक अनाम फ्रांसीसी भाषा की उपदेशात्मक रचना है। इसमें [[शतरंज]] को रूपक के रूप में इस्तेमाल किया गया है। कथा में एक महिला और शैतान के बीच बाज़ी खेली जाती है, जिसमें महिला की आत्मा दाँव पर है। खेल का वर्णन धार्मिक और नैतिक व्याख्या के साथ जुड़ा हुआ है।<ref name="san">Alessandro Sanvito, [https://www.centrostudimariopancrazi.it/images/pubblicazioni/before_and_after_luca_pacioli/32.pdf Gli scacchi prima e dopo Luca Pacioli], Centro Studi Mario Pancrazi, pp. 826–827.</ref><ref name="intro">Daniel E. O’Sullivan, “Introduction: Le beau jeu nottable”, in: Chess in the Middle Ages and Early Modern Age, De Gruyter, 2012, p. 9. ISBN 978-3-11-028851-3. [https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9783110288810_A19624491/preview-9783110288810_A19624491.pdf Publisher preview].</ref> === पांडुलिपि और काल-निर्धारण === रचना की एक ही पांडुलिपि ज्ञात है: ब्रिटिश लाइब्रेरी में रखी Additional MS 15820। इसमें चर्मपत्र के 61 पत्ते हैं। शतरंज के इतिहासकार अलेस्सांद्रो सानवितो इसे पंद्रहवीं शताब्दी के अंत का मानते हैं और एक कुलीन महिला को समर्पण का उल्लेख करते हैं। लेखक का नाम अज्ञात है।<ref name="san" /> === कथानक और रूपक === महिला के सफेद मोहरे ईसाई सद्गुणों का और शैतान के काले मोहरे दुर्गुणों का प्रतिनिधित्व करते हैं। शैतान के आक्रमण प्रलोभनों तथा महिला की जवाबी चालें उनके प्रतिरोध का प्रतीक हैं। बाज़ी महिला की जीत से समाप्त होती है।<ref name="intro" /><ref name="knight">Mishael Knight, [https://academic.oup.com/res/article/76/323/15/7958519 The Game and Play of Utopia], The Review of English Studies, 76(323), 2025, pp. 15–27. DOI: 10.1093/res/hgae079.</ref> क्रिस्टिन जुएल के अध्ययन का परिचय देते हुए डैनियल ई. ओ’सलिवन इसे «गतिशील» शतरंज-रूपकों में रखते हैं: अर्थ केवल अलग-अलग मोहरों से नहीं, बल्कि खेल में उनके परस्पर संबंधों से भी बनता है।<ref name="intro" /> मिशाएल नाइट के अनुसार इस रचना में शतरंज की रणनीति सद्गुणों और दुर्गुणों की प्रतीकात्मकता की तुलना में गौण है।<ref name="knight" /> === शतरंज के इतिहास में महत्त्व === सानवितो इस पांडुलिपि को वज़ीर और ऊँट की बढ़ी हुई चलने की क्षमता के आरंभिक साक्ष्यों में गिनते हैं। वे «dame enragée» पद और इन मोहरों की नई क्षमताओं पर लेखक की चर्चा की ओर ध्यान दिलाते हैं। हालाँकि पांडुलिपि का काल-निर्धारण नियमों में बदलाव का सटीक वर्ष नहीं बताता।<ref name="san" /> === अध्ययन === ओ’सलिवन के संपादन में 2012 में प्रकाशित ''Chess in the Middle Ages and Early Modern Age'' में जुएल का अध्याय «Defeating the Devil at Chess: A Struggle between Virtue and Vice in Le Jeu des esches de la dame moralisé» इस रचना पर केंद्रित है।<ref name="intro" /> सानवितो तथा थॉमस मोर की ''यूटोपिया'' पर नाइट का लेख भी इसकी चर्चा करते हैं।<ref name="san" /><ref name="knight" /> === सन्दर्भ === <references /> === बाहरी कड़ी === * [https://chessmonuments.com/reader.html?volume=2&lang=hi टिप्पणियों सहित सचित्र हिन्दी पाठक-संस्करण] – निःशुल्क ऑनलाइन पठन तथा PDF और FB2 डाउनलोड, Chess Monuments। धन्यवाद। [[सदस्य:VlasoffChess|VlasoffChess]] ([[सदस्य वार्ता:VlasoffChess|वार्ता]]) 10:01, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) == Repetición de amores y arte de ajedrez: हिन्दी मसौदे की समीक्षा == नमस्ते। कृपया लुसेना की पुस्तक पर नीचे दिए गए मसौदे की भाषा, स्रोतों और उल्लेखनीयता की समीक्षा में सहायता करें। यदि यह उपयुक्त हो, तो इसे लेख के रूप में प्रकाशित करने का अनुरोध है। मैं Chess Monuments परियोजना से जुड़ा हूँ। रूसी मसौदे से हिन्दी अनुवाद में ChatGPT की सहायता ली गई है; कृपया हिन्दी अभिव्यक्ति की भी जाँच करें। हमारी पाठक प्रति स्वतंत्र ऐतिहासिक स्रोत नहीं है। [[सदस्य:VlasoffChess|VlasoffChess]] ([[सदस्य वार्ता:VlasoffChess|वार्ता]]) 10:48, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) '''Repetición de amores y arte de ajedrez''' (अर्थ: प्रेम की पुनरावृत्ति और शतरंज की कला) लुईस रामिरेज़ दे लुसेना की कृति है, जो पंद्रहवीं शताब्दी के अंत में [[सलामांका]] में स्पेनी भाषा में मुद्रित हुई थी। इसमें प्रेम पर आधारित एक साहित्यिक रचना और शतरंज का एक ग्रंथ संयुक्त रूप से प्रकाशित हैं। स्पेन का राष्ट्रीय पुस्तकालय इसे शतरंज की सबसे पुरानी बची हुई इन्कुनाबुला पुस्तक बताता है।<ref name="bne">{{cite web|url=https://www.bne.es/es/colecciones/incunables/incunables-espanoles/repeticion-amores-arte-ajedrez|title=Repetición de amores; Arte de ajedrez|publisher=Biblioteca Nacional de España|language=es}}</ref><ref name="loc">{{cite web|url=https://www.loc.gov/item/49030823/|title=Repeticion de amores. E Arte de exedres, con cl. iuegos de partido|publisher=Library of Congress}}</ref> === प्रकाशन और तिथि === अमेरिकी कांग्रेस पुस्तकालय इस संस्करण को लगभग 1496 का बताता है और इसके मुद्रकों के रूप में लियोनार्दो हुत्स तथा लोपे सान्स के नाम देता है।<ref name="loc" /> स्पेन के राष्ट्रीय पुस्तकालय की सूची में भी यही वर्ष और मुद्रक दिए गए हैं।<ref name="bne" /> हालांकि, उसी पुस्तकालय की प्रदर्शनी सामग्री में वर्ष 1497 और संभावित मुद्रक के रूप में हुआन दे पोर्रास का नाम मिलता है।<ref>{{cite web|url=https://bne.es/sites/default/files/repositorio-archivos/incunabula-hoja-sala.pdf|title=INCUNABULA: 550 años de la imprenta en España|publisher=Biblioteca Nacional de España|page=8|language=es}}</ref> === विषयवस्तु === इस संस्करण में दो रचनाएँ, ''Repetición de amores'' और ''Arte de ajedrez'', सम्मिलित हैं। शतरंज वाले भाग में 150 समस्याएँ हैं, जिन्हें “juegos de partido” कहा गया है, और शुरुआती चालों का वर्णन है। स्पेन का राष्ट्रीय पुस्तकालय इनमें इतालवी ओपनिंग, स्पेनी ओपनिंग और किंग्स गैम्बिट का उल्लेख करता है।<ref name="bne" /><ref>{{cite web|url=https://www.bne.es/es/blog/blog-bne/una-version-virtual-de-lo-material-los-incunables-espanoles-de-la-bne-en-biblioteca-digital-hispanica-ii-la-coleccion|title=Una versión virtual de lo material: los incunables españoles de la BNE en Biblioteca Digital Hispánica (II). La colección|publisher=Biblioteca Nacional de España|language=es}}</ref> === चित्रांकन और उपलब्ध प्रतियाँ === पुस्तक में शतरंज की स्थितियों के काष्ठचित्र हैं। सलामांका विश्वविद्यालय पुस्तकालय की प्रति के विवरण में 124 पत्रों और गोथिक मुद्राक्षरों का उल्लेख है। इसकी डिजिटल प्रतिकृति मिगेल दे सर्वान्तेस आभासी पुस्तकालय के माध्यम से उपलब्ध है।<ref>{{cite web|url=https://www.cervantesvirtual.com/portales/nicolas_guillen/obra/repeticion-de-amores-y-arte-de-ajedrez-0/|title=Repetición de amores y arte de ajedrez|publisher=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|language=es}}</ref> एक अन्य डिजिटलीकृत प्रति अमेरिकी कांग्रेस पुस्तकालय के लेसिंग जे. रोज़नवाल्ड संग्रह में है।<ref name="loc" /> === संदर्भ === {{reflist}} === बाहरी कड़ियाँ === * [https://chessmonuments.com/reader.html?volume=3&lang=hi चित्रों और टिप्पणियों सहित हिन्दी पाठक संस्करण] – Chess Monuments पर निःशुल्क ऑनलाइन पठन और PDF/FB2 डाउनलोड। 7rlfp3zql46vgpouxcu785n0lde7uzp द्रोश 0 13253 6632852 6435085 2026-10-25T05:03:50Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632852 wikitext text/x-wiki '''द्रोश''' ({{langx|ur|دروش}}) पाकिस्तान के [[ख़ैबर पख़्तूनख़्वा]] प्रान्त के लॉवर चित्राल ज़िले में स्थित एक कस्बा है। ==इतिहास== द्रोश कस्बा चित्राल के मेहतर की संपत्ति थी। मेहतर ने अपने निकट संबंधी को द्रोश का गर्वनर नियुक्त किया। चित्राल के मेहतर (अमनुल मुल्क) के शासनकाल में उनके भाई राजकुमार कोहकण बेग द्रोश के गर्वनर थे। 14 वर्ष पश्चात उनका रवैया अफगानिस्तान के प्रति बदल गया और मेहतर अमनुल मुल्क ने सन् 1872 में अपने पुत्र राजकुमार शाहुल मुल्क को द्रोश का गवर्नर नियुक्त किया। शाहुल मुल्क सन् 1872 से 1892 तक द्रोश के गवर्नर रहे। उस समय द्रोश प्रान्त ब्रोज से लेकर चकनसराय (अफगानिस्तान) तक था। शाहुल मुल्क की हत्या के पश्चात कोहकण बेग दूसरी बार द्रोश के गवर्नर बने। बाद में कोहकण बेग ने अपने दूसरे भाई शेर अफजल का साथ दिया। सन् 1932 में मेहतर शुजा उल मुल्क ने अपने पुत्र प्रिंस हिसामुल मुल्क सन् 1947 तक गवर्नर रहे। सन् 1947 में चित्राल राज्य का पाकिस्तान में विलय कर दिया गया।<ref>{{Cite web|url=http://www.mahraka.com/ghufran/tarikh-2.html|title=تاریخ چترال (فارسی) ۱۹۱۹|last=ग़ुफ़्रान|first=मिर्ज़ा मुहम्मद|language=ur|trans-title=चित्रल का इतिहास-१९९९|access-date=25 जून 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017075314/http://www.mahraka.com/ghufran/tarikh-2.html|archive-date=17 अक्तूबर 2022|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{आधार}} [[श्रेणी:चित्राल ज़िला]] rqep80n7jo27fopki05lzh2brz03hmu गोविन्द तृतीय 0 13879 6632577 6610039 2026-10-24T16:51:45Z Mundhalia746 934684 6632577 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | succession = राष्ट्रकूट सम्राट | reign = 793-814 | dynasty = [[राष्ट्रकूट राजवंश]] | predecessor = [[ध्रुव धारवर्ष]] | successor = [[अमोघवर्ष नृपतुंग]] }} '''गोविंदा तृतीय''' (793-814 ई.), एक प्रसिद्ध राष्ट्रकुट शासक थे जिन्होंने अपने कीर्तिवान पिता ध्रुव धरवर्षा के बाद सत्ता संभाली. सैन्य दृष्टि से वे अपने राजवंश के सर्वाधिक सफल राजा थे जिन्होंने दक्षिण में केप कोमोरिन से लेकर उत्तर में [[कन्नौज]] और पूर्व में बनारस से लेकर पश्चिम में भरूच तक अपनी सफलता के झंडे गाड़े. उन्हें ''प्रभुतावर्षा'', ''जगतुन्गा'', ''अनुपम'', ''कृतिनारायण'', ''पृथ्वीवल्लभ'', ''श्रीवल्लभ'', ''विमलादित्य'', ''अतिशयधवल'' तथा ''त्रिभुवनधवल'' उपाधियों से सम्मानित किया गया। 804 के सोमेश्वर शिलालेख से ज्ञात होता है कि गामुन्दाब्बे उनकी पटरानी थीं। == प्रारंभिक मतभेद == हालांकि गोविंदा तृतीय सम्राट अवश्य बने, लेकिन कुछ आंतरिक पारिवारिक मतभेदों का सामना करने के बाद ही वे इस पद तक पहुंचे थे। उनके बड़े भाई कम्बरस (जिन्हें स्तंभ के नाम से भी जाना जाता था) भी सिंहासन पाने की आस लगाये बैठे थे, इसलिए बारह सरदारों के एक गठबंधन के साथ उन्होंने युद्ध का एलान कर दिया; यह सबकुछ नवसरी रिकॉर्ड में दर्ज है।<ref name="record"> 808 के दो रिकॉर्ड्स से, रऊ, पी64</ref> संजन और सीसवयी जैसे अन्य रिकॉर्डों में गोविंदा तृतीय के लिए उनके भाई इन्द्र के समर्थन तथा कम्बरस की संयुक्त सेनाओं के खिलाफ विजय का उल्लेख किया गया है।<ref name="vic"> कामथ (2001), पी76</ref> तलकड के गंगा राजवंश के शिवमारा द्वितीय कम्बरस के साथ मिल गए थे लेकिन पराजय के पश्चात उन्हें दूसरी बार कारावास भेज दिया गया जबकि कम्बरस को माफ करते हुए गंगावाड़ी से शासन करने की अनुमति दे दी गयी। == कन्नौज पर कब्जा == गोविंदा तृतीय ने 800 ई. में [[बीदर जिला|बिदार जिले]] के मयूरखंडी स्थित अपनी राजधानी से अपने उत्तरी अभियान का संचालन किया। उन्होंने गुर्जर प्रतिहार नागभट्ट द्वितीय, पाल राजवंश के धर्मपाल तथा कन्नौज के तत्कालीन कठपुतली शासक चक्रयुद्ध को सफलतापूर्वक पराजित किया। ऐसा कहा जाता है कि नागभट्ट द्वितीय युद्ध क्षेत्र से भाग गया था। गोविंदा तृतीय के संजन शिलालेखों में उल्लिखित है कि गोविंदा तृतीय के घोड़े ने हिमालय की धाराओं से निकलने वाले बर्फीले पानी को पिया और उनके युद्ध हाथियों ने [[गंगा नदी|गंगा]] के पवित्र जल को चखा.<ref name="vic"/> मगध और बंगा के शासकों ने भी उनके समक्ष घुटने टेक दिए. 813 के एक शिलालेख के अनुसार गोविंदा तृतीय ने लता (दक्षिणी और मध्य गुजरात) पर विजय प्राप्त की और अपने भाई इंद्र को उस क्षेत्र का शासक बनाया. और यह प्रभावी रूप से राष्ट्रकुट साम्राज्य की एक शाखा बन गयी।<ref name="branch"> रऊ (1933), पी66</ref> बहरहाल, एक अन्य राय के अनुसार गोविंदा तृतीय के पास उत्तर में विंध्य तथा [[मालवा]] और दक्षिण में कांची के बीच के क्षेत्रों का नियंत्रण था, जबकि उनके साम्राज्य का केन्द्र बिंदु [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] से लेकर तुंगभद्रा नदियों तक विस्तारित था।<ref name="branch"/> == दक्षिणी विजय अभियान == राष्ट्रकुट के प्रति शत्रुता का भाव रखने वाले पूर्वी चालुक्यों को पुनः गोविंदा तृतीय के क्रोध का सामना करना पड़ा; गोविंदा तृतीय ने चालुक्य विजयादित्य द्वितीय को पराजित किया और भीम साल्की को वहां के शासक के रूप में स्थापित कर दिया. उन्होंने कौशल नरेश को भी पराजित किया और आंध्र के कुछ हिस्सों पर कब्जा किया, तथा कांची में 803 ई. में [[पल्लव राजवंश|पल्लव]] दांतीवर्मन पर विजय प्राप्त की. उन्होंने बिना कोई युद्ध लड़े ही सीलोन के राजा को भी अपने अधीन कर लिया। ऐसा कहा जाता है कि सीलोन के राजा ने उन्हें दो मूर्तियां भेजी थीं, उनका अधिपत्य स्वीकारने के प्रतीक के रूप में एक स्वयं की और दूसरी अपने मंत्री की.<ref name="tribute"> कामथ (2001), पी77</ref> राष्ट्रकुट साम्राज्य सैन्य सफलता के इन स्तरों तथा कीर्ति के चरमोत्कर्ष तक इससे पहले कभी नहीं पहुंचा था।<ref name="zenith"> (कामथ 2001, पी77) में ए.एस. एल्टेकर </ref> गोविंदा तृतीय का निधन 814 ई. में हुआ। उनके भाई इंद्र ने इस अवधि के दौरान गुजरात (लता) राज्य की स्थापना की. उनके पश्चात उनके पुत्र अमोघवर्ष प्रथम ने सत्ता संभाली. == सन्दर्भ == <references></references> == श्रोत == * {{cite book |last= Sastri|first= Nilakanta K.A.|title= A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar|origyear=1955|year=2002|publisher= Indian Branch, Oxford University Press|location= New Delhi|isbn= 0-19-560686-8}} * {{cite book |last= Kamath|first= Suryanath U.|title= A concise history of Karnataka : from pre-historic times to the present|origyear=1980|year= 2001|publisher= Jupiter books|location= Bangalore|oclc= 7796041|id= {{LCCN|809|0|5179}}}} * {{cite book |last=Reu|first= Pandit Bisheshwar Nath |title=History of The Rashtrakutas (Rathodas)|origyear=1933|year=1997|publisher= Publication scheme|location= Jaipur|isbn= 81-86782-12-5 }} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20061104095148/http://www.ourkarnataka.com/history.htm हिस्ट्री ऑफ कर्नाटक, मिस्टर अर्थिकाजे] {{S-start}} {{Succession box | before= [[ध्रुव धरवर्ष]] | title= राजा<br />[[राष्ट्रकुट]] राजवंश | years= 793&ndash;814 | after= [[अमोघवर्ष नृपतुंग I]] }} {{s-end}} {{Persondata <!-- मेटाडाटा: [[विकिपीडिया:व्यक्तिगत आँकड़े]] देखें। --> | NAME = Govinda 03 | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = | DATE OF BIRTH = | PLACE OF BIRTH = | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} [[श्रेणी:कर्नाटक का इतिहास]] [[श्रेणी:राष्ट्रकूट राजवंश]] [[श्रेणी:8वीं सदी के भारतीय सम्राट]] [[श्रेणी:९वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] hqzaa3zao0xvjpdkko9cxsylj3e95jg तैलप २ 0 13891 6632584 6595510 2026-10-24T17:01:07Z Mundhalia746 934684 6632584 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रातीच्य चालुक्य राजा|reign=973-997 ईस्वी (11 वर्ष)|predecessor=|successor=[[सत्यश्रय]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''तैलप द्वितीय''' (शासनकाल लगभग 973–997 ई.), जिन्हें तैला द्वितीय तथा अपनी उपाधि आहवमल्ल के नाम से भी जाना जाता है, दक्कन भारत में ''[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य साम्राज्य]]'' के संस्थापक थे। तैलप अपने को वातापी (बादामी) के [[चालुक्य राजवंश|प्राचीन चालुक्य सम्राटों]] का वंशज बताते थे। प्रारंभ में वे [[राष्ट्रकूट राजवंश]] के सामंत के रूप में वे वर्तमान बीजापुर ज़िले में शासन करते थे। जब परमार राजा [[सीयक हर्ष]] के आक्रमण के बाद राष्ट्रकूट शक्ति का पतन हुआ, तब तैलप ने राष्ट्रकूट सम्राट [[कर्क २|कर्क द्वितीय]] को हरा कर एक नए वंश की स्थापना की।<ref name=":0">{{Cite book|url=http://archive.org/details/dli.ernet.527925|title=The Early History Of The Deccan Pat I-vi (1960)|last=Yazdani G.|date=1960|publisher=Oxford University Press.}}</ref> तैलप ने नर्मदा और तुंगभद्रा नदियों के बीच स्थित पश्चिमी दक्कन क्षेत्र पर अपना नियंत्रण सुदृढ़ करने में कई वर्ष लगाए। धीरे-धीरे [[शिलाहार राजवंश]] सहित अनेक पूर्व राष्ट्रकूट सामंतों ने उनकी अधीनता स्वीकार कर ली। तैलप ने [[चोल राजवंश|चोल]] और [[परमार वंश]] के आक्रमणों का सफलतापूर्वक प्रतिरोध किया तथा आक्रमणकारी परमार वंश के राजा [[वाक्पति मुंज]] को बंदी बनाकर उसकी हत्या कर दी। उनके सेनापति बारप ने वर्तमान गुजरात के लाट क्षेत्र पर अधिकार कर लिया, जहाँ लाट चालुक्य प्रमुखों की शाखा की स्थापना हुई। तैलप के उत्तराधिकारियों ने 12वीं शताब्दी तक पश्चिमी दक्कन क्षेत्र पर शासन जारी रखा।<ref name=":0" /> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पश्चिमी चालुक्य राजवंश]] 27rr7x6o7zhv9ks26g6r789yhffwysm सत्यश्रय 0 13892 6632586 6595403 2026-10-24T17:02:50Z Mundhalia746 934684 6632586 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रातीच्य चालुक्य राजा|reign=997-1008 ईस्वी (11 वर्ष)|predecessor=[[तैलप २|तैलप द्वितीय]]|successor=[[विक्रमादित्य पंचम]]|death_date=|father=[[तैलप २|तैलप द्वितीय]]|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''सत्यश्रय''' [[प्रतीच्य चालुक्य]] साम्राज्य के राजा थे<ref name="sen2">{{Cite book|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-9-38060-734-4|pages=52–53}}</ref> जिन्हें सत्तिगा अथवा इरिवाबेडांगा के नाम से भी जाना जाता है। 11वीं सदी के आरम्भ में साम्राज्य के सुदृढ़ीकरण के समय सत्यश्रय ने [[तंजावूर]] के [[चोल राजवंश]], मध्य भारत के [[त्रिपुरी के कलचुरी|चेदी राजवंश]] व [[परमार वंश|परमार राजवंश]] तथा [[सोलंकी वंश|गुजरात के चौलुक्या]] के साथ कई युद्धों में शामिल थे। इन युद्धों में जीत और हार के मिश्रित परिणाम थे।<ref name="parama">Kamath (1980). p.101</ref> अपने पिता तैलप द्वितीय के शासनकाल के समय एक राजकुमार के समय से ही सत्यश्रय एक महत्त्वकांक्षी योद्धा थे।<ref name="able">Sastri(1955), p.164</ref> सत्यश्रय ने महान [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] कवि रन्न (शास्त्रीय कन्नड़ साहित्य के "तीन रत्नों" या ''रत्नत्रय'' में से एक) को संरक्षण दिया जिन्होंने अपने महाकाव्य ''सहसभिमविजय'' (शाब्दिक रूप से "साहसी भीम", महाकाव्य को गदायुद्ध के रूप में भी जाना जाता है) में उनकी ताकत और वीरता के लिए अपने संरक्षक की तुलना [[पाण्डव]] राजकुमार [[भीम]] (महाकाव्य [[महाभारत]] के पात्र) से की थी।<ref name="gada">Narasimhacharya (1988), p.18</ref><ref name="sahasa">Sastri (1955), p.356</ref><ref name="bhima">Kamath (1980) p.101</ref> सत्यश्रय के पास ''अकालवर्ष'', ''अकालंकचरित'' और ''सहसभिम'' जैसी उपाधियाँ थीं। == सन्दर्भ == {{reflist|1}} == स्रोत == * {{cite book|title=History of South India (Ancient, Medieval and Modern) Part 1|last1=Chopra|first1=P.N.|last2=Ravindran|first2=T.K.|last3=Subrahmanian|first3=N|publisher=Chand Publications|year=2003|isbn=81-219-0153-7|location=New Delhi|orig-year=2003}} * {{cite book|title=A concise history of Karnataka : from pre-historic times to the present|last=Kamath|first=Suryanath U.|publisher=Jupiter books|year=2001|location=Bangalore|lccn=80905179|oclc=7796041|orig-year=1980}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/historyofkannada0000nara|title=History of Kannada Literature|last=Narasimhacharya|first=R|publisher=Penguin Books|year=1988|isbn=81-206-0303-6|location=New Delhi|orig-year=1988|url-access=registration}} * {{cite book|title=A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar|last=Sastri|first=Nilakanta K.A.|publisher=Indian Branch, Oxford University Press|year=2002|isbn=0-19-560686-8|location=New Delhi|orig-year=1955}} * {{cite book|title=Ancient Indian History and Civilization|last=Sen|first=Sailendra Nath|publisher=New Age Publishers|year=1999|isbn=81-224-1198-3|orig-year=1999}} {{जीवनचरित-स्टब}} [[श्रेणी:१०वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पश्चिमी चालुक्य राजवंश]] oqdq1z0gvw27r8vw2nazghyxcy4hpor विक्रमादित्य पंचम 0 13893 6632587 6595505 2026-10-24T17:03:08Z Mundhalia746 934684 6632587 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1008 से 1015 ईस्वी (7 वर्ष)|predecessor=[[सत्यश्रय]]|successor=[[जयसिंह द्वितीय (पश्चिमी चालुक्य)|जयसिंह द्वितीय]]|death_date=|father=दशवर्मन|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''विक्रमादित्य पंचम''' (शासनकाल 1008–1015 ईस्वी) पश्चिमी भारत के [[प्रतीच्य चालुक्य]] राजवंश के राजा और [[सत्यश्रय]] के उत्तराधिकारी थे। विक्रमादित्य का जन्म राजवंश के संस्थापक [[तैलप २|तैलप द्वितीय]] के छोटे पुत्र दशावर्मन (उर्फ यशोवर्मन) और उनकी पत्नी भाग्यवती से हुआ था।{{sfn|K. A. Nilakanta Sastri|1960|p=323}} वो सत्यश्रया के भतीजे थे और उनका शासनकाल बहुत ही छोटा और घटनाहीन रहा। विक्रमादित्य पंचम के बाद उनका भाई [[जयसिंह द्वितीय (पश्चिमी चालुक्य)|जयसिंह द्वितीय]] सन् 1015 ई॰में गद्दी पर बैठे। == सन्दर्भ == {{reflist}} === स्रोत === * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lllDAAAAYAAJ|title=The Early History of the Deccan Parts|author=के ए नीलकांत शास्त्री|publisher=ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस|year=1960|editor=ग़ुलाम यज़दानी|volume=1 (Parts I-IV)|pages=315–468|chapter=The Chāḷukyas of Kalyāṇi and the Kalachuris of Kalyāṇi|oclc=59001459|author-link=के ए नीलकांत शास्त्री}} {{जीवनचरित-स्टब}} [[श्रेणी:पश्चिमी चालुक्य राजवंश]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] i5jq7ngx7qypu0rjybz5renribjigfy विक्रमादित्य ६ 0 13897 6632592 6610223 2026-10-24T17:10:26Z Mundhalia746 934684 6632592 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1076 से 1126 ईस्वी |predecessor=[[सोमेश्वर द्वितीय]]|successor=[[सोमेश्वर तृतीय]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''विक्रमादित्य षष्ठ''' (1076 – 1126 ई) [[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य]] शासक था। वह अपने बड़े भाई [[सोमेश्वर द्वितीय]] को अपदस्थ कर गद्दी पर बैठा। चालुक्य-विक्रम संवत् उसके शासनारूढ़ होने पर आरम्भ किया गया। सभी चालुक्य राजाओं में वह सबसे अधिक महान, पराक्रमी था तथा उसका शासन काल सबसे लम्बा रहा। उसने 'परमादिदेव' और त्रिभुवनमल्ल' की उपाधि धारण की। वह कला और साहित्य का संरक्षक और संवर्धक था। उसके दरबार में [[कन्नड़ भाषा|कन्नड]] और [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के प्रसिद्ध कवि शोभा देते थे। उसके भाई कीर्तिवर्मा ने [[कन्नड़ भाषा|कन्नड]] में 'गोवैद्य' नामक [[पशु चिकित्सा विज्ञान|पशुचिकित्सा]] ग्रन्थ लिखा। ब्रह्मशिव ने कन्नड में 'समयपरीक्षे' नामक ग्रन्थ लिखा और 'कविचक्रवर्ती' की उपाधि प्राप्त की। १२वीं शताब्दी के पूर्व किसी और ने कन्नड में उतने [[अभिलेख|शिलालेख]] नहीं लिखवाये जितने विक्रमादित्य षष्ठ ने। [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के प्रसिद्ध कवि [[बिल्हण]] ने 'विक्रमांकदेवचरित' नाम से राजा का प्रशस्ति ग्रन्थ लिखा। [[विज्ञानेश्वर]] ने [[हिन्दू विधि]] से सम्बन्धित [[मिताक्षरा]] नामक प्रसिद्ध ग्रन्थ लिखा। चन्दलादेवी नामक उसकी एक रानी (जिसे अभिनव सरस्वती कहते थे) अच्छी नृत्यांगना थी। अपने चरमोत्कर्ष के समय चन्द्रगुप्त षष्ठ का विशाल साम्राज्य दक्षिण भारत में [[कावेरी नदी]] से आरम्भ करके मध्य भारत में [[नर्मदा नदी]] तक विस्तृत था। सोमेश्वर प्रथम के समय विक्रमादित्य गंगवारी जनपद का शासक थे। उन्होंने अपने भाई जयसिम्हा की मदद से अपने भाई के खिलाफ विद्रोह कर सत्ता हथिया ली थी। [[श्रेणी:भारत के राजा]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पश्चिमी चालुक्य राजवंश]] {{इति-आधार}} 1r0ymxhio7z0cgkprq9x2aawyklxlbz तैलप तृतीय 0 13900 6632595 6610229 2026-10-24T17:11:12Z Mundhalia746 934684 6632595 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रातीच्य चालुक्य राजा|reign=1151-1162 ईस्वी (11 वर्ष)|predecessor=[[जगदेकमल्ल द्वितीय]]|successor=[[जगदेकमल्ल तृतीय]]|image=|caption=|death_date=1162 ईस्वी|father=[[सोमेश्वर तृतीय]]|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''तैलप तृतीय''' (शासनकाल 1151&#x2013;1162 ईस्वी) [[प्रतीच्य चालुक्य]] साम्राज्य के राजा थे जो अपने भाई जगधेकमल के बाद राजा बने। उनके कार्यकाल में ही चालुक्य साम्राज्य कमजोर होना आरम्भ हो चुका था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&q=jagadekamalla+II&pg=PA387|title=Ancient Indian History and Civilization|last=सेन|first=शैलेन्द्र नाथ|date=1999|publisher=न्यू एज इंटरनेशनल|isbn=978-81-224-1198-0|pages=389|language=en}}</ref> [[काकतीय वंश|काकतीय राजवंश]] के [[प्रोल द्वितीय]] ने उनके साथ युद्ध किया एवं चालुक्य राजा को हराकर बंदी बना लिया।{{sfn|Kamath|2001|pp=112}} इसके परिणामस्वरूप अन्य पड़ोसी भी चालुक्यों के खिलाफ हो गये। [[देवगिरि के यादव|सेउना]] और [[होयसल राजवंश|होयसल]] ने क्षेत्र छीनना आरम्भ कर दिया। [[कलचुरि राजवंश|कलचुरि]] राजा बिज्जला द्वितीय ने सन् 1157 में राजधानी [[बसवकल्याण|कल्याणी]] पर कब्जा कर लिया एवं इसके परिणामस्वरूप तैलप तृतीय को अन्निगेरी ([[धारवाड़ जिला]]) भागना पड़ा। अंततः तैलप तृतीय की सन् 1162 में होयसल वीर नरसिंह द्वारा हत्या कर दी गई। == सन्दर्भ == {{reflist}} == स्रोत == * {{Citation|last=Kamat|first=Dr. Suryanath|title=A Concise History of Karnataka:(from Pre-historic Times to the Present); Rev. Engl. Version of Karnatakadasankshipta Itihasa|url=https://books.google.com/books?id=UR01nwEACAAJ|year=2001|publisher=Archana Prakashana, 1980}} * {{Citation|last=Sen|first=S.N.|title=Ancient Indian History and Civilization|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&q=jagadekamalla+II&pg=PA387|page=387|year=1976|publisher=New Age International|isbn=978-81-224-1198-0}} {{जीवनचरित-स्टब}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पश्चिमी चालुक्य राजवंश]] 0euvcaz8z096gxh2qstjsy8i5btjdlg जगदेकमल्ल तृतीय 0 13901 6632596 6610230 2026-10-24T17:11:32Z Mundhalia746 934684 6632596 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रातीच्य चालुक्य राजा|reign=1163-1183 ईस्वी |predecessor=[[तैलप तृतीय]]|successor=[[सोमेश्वर चतुर्थ]]|image=|caption=|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''जगदेकमल्ल तृतीय''', पश्चिमी भारत के [[प्रतीच्य चालुक्य]] राजवंश का राजा था। ११४६ से ११८१ ई. तक के काल में [[कल्याणी, पश्चिम बंगाल|कल्याणी]] पर [[कलचुरि राजवंश|कलचुरि लोगों]] का अधिकार रहा। किंतु ११६३ में [[तैल द्वितीय]] की मृत्यु के बाद भी [[चालुक्य राजवंश|चालुक्यों]] ने अपना दावा नहीं छोड़ा। जगदेकमल्ल तृतीय इसी समय हुआ। उसके [[अभिलेख|अभिलेखों]] की तिथि ११६४ से ११८३ तक है। कदाचित् वह [[तैल तृतीय]] का पुत्र था। संभवत: परिस्थिति के अनुकूल वह कभी कलचुरि नरेश का आधिपत्य स्वीकार करता था और कभी स्वतंत्र शासक के रूप में राज्य करता था। उसके अभिलेख [[चितलदुर्ग]], [[बेल्लारी]] और दूसरे जिलों से प्राप्त हुए हैं। एक अभिलेख में तो उसे कल्याण से राज्य करता हुआ कहा गया है। [[विजय पांड्य]] उसका [[सामन्त]] था। [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:पश्चिमी चालुक्य राजवंश]] ru2c6i7z8oytp6fk1u9ccmm4kenoz49 सोमेश्वर चतुर्थ 0 13902 6632597 6610231 2026-10-24T17:11:46Z Mundhalia746 934684 6632597 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रातीच्य चालुक्य राजा|reign=1184-1200 ईस्वी |predecessor=[[जगदेकमल्ल तृतीय]]|successor=|image=|caption=|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} [[चित्र:Chalukyas_of_Kalyana_(Western_Chalukyas)_Possibly_King_Somesvara_IV_Chalukya._1181-4_1189.jpg|अंगूठाकार|300x300पिक्सेल|कल्याण (पश्चिमी चालुक्य) के चालुक्यों का सिक्का। संभवतः राजा सोमेश्वर चतुर्थ (1181-4/1189)। उभरी हुई चोंच वाला [[गरुड़]], दाईं ओर चलता हुआ [“दपगा दपासा मुरारी”] [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] में तीन पंक्तियों में गोलीनुमा रेखाओं से विभाजित।<ref>{{cite web|url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=133198|title=CNG Coins|publisher=Classical Numismatic Group|access-date=23 February 2025}}</ref>]] '''सोमेश्वर चतुर्थ''' [[प्रतीच्य चालुक्य]] साम्राज्य के अंतिम राजा थे।<ref name="sen2">{{Cite book|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-9-38060-734-4|pages=52–53}}</ref> उन्होंने सन् 1189 के बाद [[कलचुरि राजवंश|कलचुरि]] साम्राज्य को हराकर चालुक्य साम्राज्य को पुनः जीवित करने का एक छोटा प्रयास किया। वो कुछ समय के लिए [[बसवकल्याण]] पर कब्जा करने में सफल रहे लेकिन सन् 1200 तक [[देवगिरि के यादव|सेउना]], [[होयसल राजवंश|होयसल]] और [[काकतीय वंश|काकतीय राजवंश]] ने साम्राज्य को हराकर कब्जा कर लिया। इस तरह अंत में तीनों साम्राज्यों ने [[कावेरी नदी]] और [[नर्मदा नदी]] के बीच के विशाल क्षेत्र को आपस में बांट लिया। उन्होंने सीलोन के साथ मैत्रीपूर्ण संबंध बनाए रखे और वहां एक राजदूत भेजा।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F1wtEAAAQBAJ&pg=PA252|title=Ancient Indian History|last=Patro|first=Kartikeswar|date=2021-05-10|publisher=BFC Publications|isbn=978-93-91031-86-2|pages=252|language=en|quote=He had a friendly relation with Ceylon and sent Ambassador to Ceylon.}}</ref> उन्होंने घटते कलचुरी साम्राज्य को हराकर चालुक्य प्रभुत्व को पुनर्जीवित करने के प्रयास किए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rfehDwAAQBAJ&pg=PA34|title=A Study of Historical Monuments in Bidar District (1st Century-17th Century CE)|last=Hosamani|first=Dr Ratnakar D.|date=2019-07-09|publisher=Lulu.com|isbn=978-0-359-77997-0|pages=34|language=en|quote=.....Someshvara IV and acknowledged the Chalukyan supremacy thus, ended the Kalachuri interregnum of about 22 years (1162-1184 C.E)}}</ref> उन्हें सेउना यादव सामंत द्वारा उखाड़ फेंका गया।<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Somesvara-IV|title=Someśvara IV {{!}} king of Cālukya {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&pg=PA103|title=The History of India|last=Pletcher|first=Kenneth|date=2010-08-15|publisher=The Rosen Publishing Group, Inc.|isbn=978-1-61530-122-5|page=103|language=en|quote=The last of the Chalukya rulers, Someshvara IV (reigned 1181-c. 1189), regained the throne for a short period, after which he was overthrown by a feudatory of the Yadava dynasty.}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}}'''स्रोत''' * {{cite book|title=A concise history of Karnataka : from pre-historic times to the present|last=Kamath|first=Suryanath U.|publisher=Jupiter books|year=2001|location=Bangalore|lccn=80905179|oclc=7796041|orig-year=1980}} * {{cite book|title=A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar|last=Sastri|first=Nilakanta K.A.|publisher=Indian Branch, Oxford University Press|year=2002|isbn=0-19-560686-8|location=New Delhi|orig-year=1955}} {{S-start}} {{Succession box|title=[[प्रतीच्य चालुक्य]]|before=[[जगदेकमल्ल तृतीय]]|after=[[वीर बल्लाल द्वितीय]]|years=1183–1200}} {{s-end}}{{जीवनचरित-स्टब}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पश्चिमी चालुक्य राजवंश]] 36w7poetyswtx1sc4woqs7kca95ek0o १ 0 15442 6632745 6610372 2026-10-25T01:10:58Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अंक]] जोड़ी 6632745 wikitext text/x-wiki '''१''' एक [[संख्या]], [[संख्यांक (भाषा विज्ञान)|संख्यांक]] और [[ग्लिफ़]] है। इसको एक कहते है। [[अंग्रेज़ी भाषा]] में इसे वन (One) या 1 लिखते है। वह [[प्राकृतिक संख्या]]ओं के [[अनुक्रम|अनंत अनुक्रम]] में पहला आता है, और उसके बाद [[२]] आता है। संख्या १ का गुणात्मक व्युत्क्रम यह स्वयं है । इसका धनात्मक व्युत्क्रम -१ है । <ref>{{Cite web|url=https://mathworld.wolfram.com/MultiplicativeIdentity.html|title=Multiplicative Identity|last=Weisstein|first=Eric W.|website=mathworld.wolfram.com|publisher=Wolfram Research, Inc.|language=en|access-date=2026-09-04}}</ref> ==प्रौद्योगिकी में== ==विज्ञान में== *[[विमाहीन मात्रा]]ओं को एक विमा वाली [[मात्रा]]एँ भी कहते हैं। *१ [[हाइड्रोजन|हायड्रोजन]] का [[परमाणु क्रमांक]] है। *+१ [[पॉज़िट्रॉन]] और [[प्रोटॉन]] का [[विद्युत आवेश]] है। * [[आवर्त सारणी]] के समूह १ में [[क्षार धातु|क्षारीय धातु]] शामिल हैं। *[[आवर्त सारणी]] के आवर्त १ में केवल दो तत्त्व शामिल हैं, [[हाइड्रोजन|हायड्रोजन]] और [[हिलियम|हीलियम]]। *The dwarf planet [[Ceres (dwarf planet)|Ceres]] has the minor-planet designation १ Ceres because it was the first asteroid to be discovered. *The Roman numeral I often stands for the first-discovered satellite of a [[planet]] or [[minor planet]] (such as Neptune I, a.k.a. [[Triton (moon)|Triton]]). For some earlier discoveries, the Roman numerals originally reflected the increasing distance from the primary instead. ==दर्शन में== {{पूर्णांक|zero}} [[श्रेणी:देवनागरी]] [[श्रेणी:अंक]] [[als:0er#Johr 1]] azymy5bb9k63a8zclhnlk3tft24gcmd पांडेय बेचन शर्मा 'उग्र' 0 17882 6632947 6319503 2026-10-25T11:12:59Z Raw GoGopal 941769 /* */ संदर्भ जोड़ा गया 6632947 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन}} '''पांडेय बेचन शर्मा उग्र का भाषा शैली''' '''बेचन शर्मा "उग्र"''' (१९०० - १९६७) [[हिन्दी]] के साहित्यकार एवं [[पत्रकार]] थे। का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[मिर्ज़ापुर|मिर्जापुर]] जनपद के अंतर्गत [[चुनार]] नामक कसबे में 1900 ई. को हुआ था। इनके पिता का नाम वैद्यनाथ पांडेय था। ये सरयूपारीण ब्राह्मण थे। ये अत्यंत अभावग्रस्त परिवार में उत्पन्न हुए थे। अत: पाठशालीय शिक्षा भी इन्हें व्यवस्थित रूप से नहीं मिल सकी। अभाव के कारण इन्हें बचपन में राम-लीला में काम करना पड़ा था। ये अभिनय कला में बड़े कुशल थे। बाद में काशी के [[सेंट्रल हिंदू स्कूल]] से आठवीं कक्षा तक शिक्षा पाई, फिर पढाई का क्रम टूट गया। साहित्य के प्रति इनका प्रगाढ़ प्रेम [[लाला भगवानदीन]] के सामीप्य में आने पर हुआ। इन्होंने साहित्य के विभिन्न अंगों का गंभीर अध्ययन किया। प्रतिभा इनमें ईश्वरप्रदत्त थी। ये बचपन से ही काव्यरचना करने लगे थे। अपनी किशोर वय में ही इन्होंने [[प्रियप्रवास]] की शैली में "ध्रुवचरित्" नामक [[प्रबंध काव्य]] की रचना कर डाली थी। मौलिक साहित्य की सर्जना में ये आजीवन लगे रहे। इन्होंने काव्य, कहानी, नाटक, उपन्यास आदि क्षेत्रों में समान अधिकार के साथ श्रेष्ठ कृतियाँ प्रस्तुत की। [[पत्रकारिता]] के क्षेत्र में भी उग्र जी ने सच्चे पत्रकार का आदर्श प्रस्तुत किया। वे असत्य से कभी नहीं डरे, उन्होंने सत्य का सदैव स्वागत किया, भले ही इसके लिए उनहें कष्ट झेलने पड़े। पहले [[काशी]] के दैनिक "[[आज]]" में "ऊटपटाँग" शीर्षक से व्यंग्यात्मक लेख लिखा करते थे और अपना नाम रखा था "अष्टावक्र"। फिर "भूत" नामक हास्य-व्यंग्य-प्रधान पत्र निकाला। [[गोरखपुर]] से प्रकाशित होनेवाले "स्वदेश" पत्र के "दशहरा" अंक का संपादन इन्होंने ही किया था। तदनंतर [[कोलकाता|कलकत्ता]] से प्रकाशित होनेवाले "मतवाला" पत्र में काम किया। "मतवाला" ने ही इन्हें पूर्ण रूप से साहित्यिक बना दिया। फरवरी, सन् 1938 ई. में इन्होंने [[काशी]] से "उग्र" नामक साप्ताहिक पत्र निकाला। इसके कुल सात अंक ही प्रकाशित हुए, फिर यह बंद हो गया। [[इन्दौर|इंदौर]] से निकलनेवाली "वीणा" नामक मासिक पत्रिका में इन्होंने सहायक संपादक का काम भी कुछ दिनों तक किया था। वहाँ से हटने पर "विक्रम" नामक मासिक पत्र इन्होंने पं॰ [[सूर्य नारायण व्यास|सूर्यनारायण व्यास]] के सहयोग से निकाला। पाँच अंक प्रकाशित होने के बाद ये उससे भी अलग हो गए। इसी प्रकार इन्होंने "संग्राम", "हिंदी पंच" आदि कई अन्य पत्रों का संपादन किया। किंतु अपने उग्र स्वभाव के कारण कहीं भी अधिक दिनों तक ये टिक न सके। इसमें संदेह नहीं, उग्र जी सफल पत्रकार थे। ये सामाजिक विषमताओं से आजीवन संघर्ष करते रहे। ये विशुद्ध साहित्यजीवी थे और साहित्य के लिए ही जीते रहे। सन. 1967 में [[दिल्ली]] में इनका देहावसान हो गया।<ref>{{cite web |url=https://www.mahashakti.org.in/2020/03/pandey-bedchan-sharma-sankshipt-jivani.html |title=पांडेय बेचन शर्मा 'उग्र' - संक्षिप्त जीवनी |website=महाशक्ति |language=hi |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == कृतियाँ == इनके रचित ग्रंथ इस प्रकार हैं- हिन्दी में सर्वप्रथम आत्मकथा :- [[अपनी खबर]] ;नाटक [[महात्मा ईसा]] , [[चुम्बन|चुंबन]] , [[चार बेचारे]] , गंगा का बेटा, आवास, अन्नदाता माधव महाराज महान्। ;उपन्यास [[चंद हसीनों के खतूत]] , [[दिल्ली का दलाल]] , [[बुधुवा की बेटी]] , शराबी, घंटा, [[सरकार तुम्हारी आँखों में]] , कढ़ी में कोयला, जीजीजी, फागुन के दिन चार, जूहू। ; कहानी [[भुनगा]], [[उसकी माँ]], [[चाँदनी (1989 फ़िल्म)|चाँदनी]], कुल 97 कहानियाँ। ;काव्य [[ध्रुवचरित]] , बहुत सी स्फुट कविताएँ। पत्रिका- स्वदेश, स्वराज्य, वीना, विक्रम ;आलोचना तुलसीदास आदि अनेक आलोचनातमक निबंध। ;संपादित गालिब : उग्र उग्र जी की मित्रमंडली में [[सूर्यकान्त त्रिपाठी 'निराला'|सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']], [[जयशंकर प्रसाद]], [[शिवपूजन सहाय]], [[विनोदशंकर व्यास]] आदि प्रसिद्ध साहित्यकार थे। दो महाकवि उग्र जी के विशेष प्रिय थे : [[तुलसीदास|गोस्वामी तुलसीदास]] तथा [[उर्दू भाषा|उर्दू]] के प्रसिद्ध शायर [[असदुल्ला खाँ गालिब]]। इनकी रचनाओं के उद्धरण उग्र जी ने अपने लेखों में बहुश: दिए हैं। == इन्हें भी देखिये == * [[हिन्दी गद्यकार]] {{हिंदी साहित्यकार}} [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] 005z8z7cxqz8p9fsy9jw1xs1tefx73o 6632951 6632947 2026-10-25T11:24:18Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/Raw GoGopal|Raw GoGopal]] ([[User talk:Raw GoGopal|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6632947|6632947]] को पूर्ववत किया 6632951 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन}} '''पांडेय बेचन शर्मा उग्र का भाषा शैली''' '''बेचन शर्मा "उग्र"''' (१९०० - १९६७) [[हिन्दी]] के साहित्यकार एवं [[पत्रकार]] थे। का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[मिर्ज़ापुर|मिर्जापुर]] जनपद के अंतर्गत [[चुनार]] नामक कसबे में 1900 ई. को हुआ था। इनके पिता का नाम वैद्यनाथ पांडेय था। ये सरयूपारीण ब्राह्मण थे। ये अत्यंत अभावग्रस्त परिवार में उत्पन्न हुए थे। अत: पाठशालीय शिक्षा भी इन्हें व्यवस्थित रूप से नहीं मिल सकी। अभाव के कारण इन्हें बचपन में राम-लीला में काम करना पड़ा था। ये अभिनय कला में बड़े कुशल थे। बाद में काशी के [[सेंट्रल हिंदू स्कूल]] से आठवीं कक्षा तक शिक्षा पाई, फिर पढाई का क्रम टूट गया। साहित्य के प्रति इनका प्रगाढ़ प्रेम [[लाला भगवानदीन]] के सामीप्य में आने पर हुआ। इन्होंने साहित्य के विभिन्न अंगों का गंभीर अध्ययन किया। प्रतिभा इनमें ईश्वरप्रदत्त थी। ये बचपन से ही काव्यरचना करने लगे थे। अपनी किशोर वय में ही इन्होंने [[प्रियप्रवास]] की शैली में "ध्रुवचरित्" नामक [[प्रबंध काव्य]] की रचना कर डाली थी। मौलिक साहित्य की सर्जना में ये आजीवन लगे रहे। इन्होंने काव्य, कहानी, नाटक, उपन्यास आदि क्षेत्रों में समान अधिकार के साथ श्रेष्ठ कृतियाँ प्रस्तुत की। [[पत्रकारिता]] के क्षेत्र में भी उग्र जी ने सच्चे पत्रकार का आदर्श प्रस्तुत किया। वे असत्य से कभी नहीं डरे, उन्होंने सत्य का सदैव स्वागत किया, भले ही इसके लिए उनहें कष्ट झेलने पड़े। पहले [[काशी]] के दैनिक "[[आज]]" में "ऊटपटाँग" शीर्षक से व्यंग्यात्मक लेख लिखा करते थे और अपना नाम रखा था "अष्टावक्र"। फिर "भूत" नामक हास्य-व्यंग्य-प्रधान पत्र निकाला। [[गोरखपुर]] से प्रकाशित होनेवाले "स्वदेश" पत्र के "दशहरा" अंक का संपादन इन्होंने ही किया था। तदनंतर [[कोलकाता|कलकत्ता]] से प्रकाशित होनेवाले "मतवाला" पत्र में काम किया। "मतवाला" ने ही इन्हें पूर्ण रूप से साहित्यिक बना दिया। फरवरी, सन् 1938 ई. में इन्होंने [[काशी]] से "उग्र" नामक साप्ताहिक पत्र निकाला। इसके कुल सात अंक ही प्रकाशित हुए, फिर यह बंद हो गया। [[इन्दौर|इंदौर]] से निकलनेवाली "वीणा" नामक मासिक पत्रिका में इन्होंने सहायक संपादक का काम भी कुछ दिनों तक किया था। वहाँ से हटने पर "विक्रम" नामक मासिक पत्र इन्होंने पं॰ [[सूर्य नारायण व्यास|सूर्यनारायण व्यास]] के सहयोग से निकाला। पाँच अंक प्रकाशित होने के बाद ये उससे भी अलग हो गए। इसी प्रकार इन्होंने "संग्राम", "हिंदी पंच" आदि कई अन्य पत्रों का संपादन किया। किंतु अपने उग्र स्वभाव के कारण कहीं भी अधिक दिनों तक ये टिक न सके। इसमें संदेह नहीं, उग्र जी सफल पत्रकार थे। ये सामाजिक विषमताओं से आजीवन संघर्ष करते रहे। ये विशुद्ध साहित्यजीवी थे और साहित्य के लिए ही जीते रहे। सन. 1967 में [[दिल्ली]] में इनका देहावसान हो गया। == कृतियाँ == इनके रचित ग्रंथ इस प्रकार हैं- हिन्दी में सर्वप्रथम आत्मकथा :- [[अपनी खबर]] ;नाटक [[महात्मा ईसा]] , [[चुम्बन|चुंबन]] , [[चार बेचारे]] , गंगा का बेटा, आवास, अन्नदाता माधव महाराज महान्। ;उपन्यास [[चंद हसीनों के खतूत]] , [[दिल्ली का दलाल]] , [[बुधुवा की बेटी]] , शराबी, घंटा, [[सरकार तुम्हारी आँखों में]] , कढ़ी में कोयला, जीजीजी, फागुन के दिन चार, जूहू। ; कहानी [[भुनगा]], [[उसकी माँ]], [[चाँदनी (1989 फ़िल्म)|चाँदनी]], कुल 97 कहानियाँ। ;काव्य [[ध्रुवचरित]] , बहुत सी स्फुट कविताएँ। पत्रिका- स्वदेश, स्वराज्य, वीना, विक्रम ;आलोचना तुलसीदास आदि अनेक आलोचनातमक निबंध। ;संपादित गालिब : उग्र उग्र जी की मित्रमंडली में [[सूर्यकान्त त्रिपाठी 'निराला'|सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']], [[जयशंकर प्रसाद]], [[शिवपूजन सहाय]], [[विनोदशंकर व्यास]] आदि प्रसिद्ध साहित्यकार थे। दो महाकवि उग्र जी के विशेष प्रिय थे : [[तुलसीदास|गोस्वामी तुलसीदास]] तथा [[उर्दू भाषा|उर्दू]] के प्रसिद्ध शायर [[असदुल्ला खाँ गालिब]]। इनकी रचनाओं के उद्धरण उग्र जी ने अपने लेखों में बहुश: दिए हैं। == इन्हें भी देखिये == * [[हिन्दी गद्यकार]] {{हिंदी साहित्यकार}} [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] bcp5e2hnoe10bf3ncx806vp080at9vd 6632974 6632951 2026-10-25T11:38:48Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सन्दर्भ 6632974 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन}} '''पांडेय बेचन शर्मा उग्र का भाषा शैली''' '''बेचन शर्मा "उग्र"''' (१९०० - १९६७) [[हिन्दी]] के साहित्यकार एवं [[पत्रकार]] थे। का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[मिर्ज़ापुर|मिर्जापुर]] जनपद के अंतर्गत [[चुनार]] नामक कसबे में 1900 ई. को हुआ था।<ref>{{Cite book|title=कविमाला|last=नागौरी|first=कैलाश |url=https://www.google.ae/books/edition/Kavimala/V5rXEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%87%E0%A4%AF+%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%A8+%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE+%27%E0%A4%89%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%27&pg=PA149&printsec=frontcover|publisher=सरसा प्रकाशन|year=2023|pages=149}}</ref> इनके पिता का नाम वैद्यनाथ पांडेय था। ये सरयूपारीण ब्राह्मण थे। ये अत्यंत अभावग्रस्त परिवार में उत्पन्न हुए थे। अत: पाठशालीय शिक्षा भी इन्हें व्यवस्थित रूप से नहीं मिल सकी। अभाव के कारण इन्हें बचपन में राम-लीला में काम करना पड़ा था। ये अभिनय कला में बड़े कुशल थे। बाद में काशी के [[सेंट्रल हिंदू स्कूल]] से आठवीं कक्षा तक शिक्षा पाई, फिर पढाई का क्रम टूट गया। साहित्य के प्रति इनका प्रगाढ़ प्रेम [[लाला भगवानदीन]] के सामीप्य में आने पर हुआ। इन्होंने साहित्य के विभिन्न अंगों का गंभीर अध्ययन किया। प्रतिभा इनमें ईश्वरप्रदत्त थी। ये बचपन से ही काव्यरचना करने लगे थे। अपनी किशोर वय में ही इन्होंने [[प्रियप्रवास]] की शैली में "ध्रुवचरित्" नामक [[प्रबंध काव्य]] की रचना कर डाली थी। मौलिक साहित्य की सर्जना में ये आजीवन लगे रहे। इन्होंने काव्य, कहानी, नाटक, उपन्यास आदि क्षेत्रों में समान अधिकार के साथ श्रेष्ठ कृतियाँ प्रस्तुत की। [[पत्रकारिता]] के क्षेत्र में भी उग्र जी ने सच्चे पत्रकार का आदर्श प्रस्तुत किया। वे असत्य से कभी नहीं डरे, उन्होंने सत्य का सदैव स्वागत किया, भले ही इसके लिए उनहें कष्ट झेलने पड़े। पहले [[काशी]] के दैनिक "[[आज]]" में "ऊटपटाँग" शीर्षक से व्यंग्यात्मक लेख लिखा करते थे और अपना नाम रखा था "अष्टावक्र"। फिर "भूत" नामक हास्य-व्यंग्य-प्रधान पत्र निकाला। [[गोरखपुर]] से प्रकाशित होनेवाले "स्वदेश" पत्र के "दशहरा" अंक का संपादन इन्होंने ही किया था। तदनंतर [[कोलकाता|कलकत्ता]] से प्रकाशित होनेवाले "मतवाला" पत्र में काम किया। "मतवाला" ने ही इन्हें पूर्ण रूप से साहित्यिक बना दिया। फरवरी, सन् 1938 ई. में इन्होंने [[काशी]] से "उग्र" नामक साप्ताहिक पत्र निकाला। इसके कुल सात अंक ही प्रकाशित हुए, फिर यह बंद हो गया। [[इन्दौर|इंदौर]] से निकलनेवाली "वीणा" नामक मासिक पत्रिका में इन्होंने सहायक संपादक का काम भी कुछ दिनों तक किया था। वहाँ से हटने पर "विक्रम" नामक मासिक पत्र इन्होंने पं॰ [[सूर्य नारायण व्यास|सूर्यनारायण व्यास]] के सहयोग से निकाला। पाँच अंक प्रकाशित होने के बाद ये उससे भी अलग हो गए। इसी प्रकार इन्होंने "संग्राम", "हिंदी पंच" आदि कई अन्य पत्रों का संपादन किया। किंतु अपने उग्र स्वभाव के कारण कहीं भी अधिक दिनों तक ये टिक न सके। इसमें संदेह नहीं, उग्र जी सफल पत्रकार थे। ये सामाजिक विषमताओं से आजीवन संघर्ष करते रहे। ये विशुद्ध साहित्यजीवी थे और साहित्य के लिए ही जीते रहे। सन. 1967 में [[दिल्ली]] में इनका देहावसान हो गया। == कृतियाँ == इनके रचित ग्रंथ इस प्रकार हैं- हिन्दी में सर्वप्रथम आत्मकथा :- [[अपनी खबर]] ;नाटक [[महात्मा ईसा]] , [[चुम्बन|चुंबन]] , [[चार बेचारे]] , गंगा का बेटा, आवास, अन्नदाता माधव महाराज महान्। ;उपन्यास [[चंद हसीनों के खतूत]] , [[दिल्ली का दलाल]] , [[बुधुवा की बेटी]] , शराबी, घंटा, [[सरकार तुम्हारी आँखों में]] , कढ़ी में कोयला, जीजीजी, फागुन के दिन चार, जूहू। ; कहानी [[भुनगा]], [[उसकी माँ]], [[चाँदनी (1989 फ़िल्म)|चाँदनी]], कुल 97 कहानियाँ।<ref name=":0">{{Cite book|title=पांडेय बेचन शर्मा 'उग्र' की लोकप्रिय कहानियाँ |last=शर्मा (उग्र)|first=पांडेय बेचन |url=https://www.google.ae/books/edition/Pandey_Bechan_Sharma_Ugra_Ki_Lokpriya_Ka/cWNbEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%87%E0%A4%AF+%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%A8+%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE+%27%E0%A4%89%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%27&pg=PP1&printsec=frontcover|publisher=प्रभात प्रकाशन|year=2021|pages=176|isbn=9789390900503}}</ref> ;काव्य [[ध्रुवचरित]] , बहुत सी स्फुट कविताएँ। पत्रिका- स्वदेश, स्वराज्य, वीना, विक्रम ;आलोचना तुलसीदास आदि अनेक आलोचनातमक निबंध। ;संपादित गालिब : उग्र उग्र जी की मित्रमंडली में [[सूर्यकान्त त्रिपाठी 'निराला'|सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']], [[जयशंकर प्रसाद]], [[शिवपूजन सहाय]], [[विनोदशंकर व्यास]] आदि प्रसिद्ध साहित्यकार थे। दो महाकवि उग्र जी के विशेष प्रिय थे : [[तुलसीदास|गोस्वामी तुलसीदास]] तथा [[उर्दू भाषा|उर्दू]] के प्रसिद्ध शायर [[असदुल्ला खाँ गालिब]]। इनकी रचनाओं के उद्धरण उग्र जी ने अपने लेखों में बहुश: दिए हैं। == इन्हें भी देखिये == * [[हिन्दी गद्यकार]] == सन्दर्भ == {{reflist}} {{हिंदी साहित्यकार}} [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] p2ab396zjtfet9oxwnkkkmmwruzzleh अति सूक्ष्म राशि 0 24647 6632661 5378206 2026-10-24T20:24:01Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632661 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} जब लैबनितज़ ने कलन क़ी स्थापना क़ी, तो उसने "अति सूक्ष्म राशि" क़ी सदुपयोग की। उदाहरण: ''f&prime;''(''x'') अवकलज है इस फलन का ''f''(''x'') = ''x''<sup>2</sup> :{| |- |<math>f'(x)\,</math> |<math>=\frac{f(x + \mathrm dx) - f(x)}{\mathrm dx}\,</math> |- | |<math>=\frac{x^2 + 2x \cdot \mathrm dx + \mathrm dx^2 -x^2}{\mathrm dx}\,</math> |- | |<math>=2x + \mathrm dx\,</math> |- | |<math>=2x\,</math> |} लेकिन ईसाई पादरी बार्क्ली ने इस दावे की सख़्त निंदा की, इसीलिए कि dx शून्य के बराबर है, तो उससे भागफल निकालना असंभव होना चाहिए। आधुनिक गणित में दो तरीक़े हैं जिससे अति सूक्ष्म राशि बिना प्रतिवाद प्रयोग में लिए जा सकते हैं। एक है रॉबिनसन का नियत-से-बाहर कलन और दूसरा है मोर्दीक और रेस का बिना झटके का कलन ("smooth infinitesimal analysis")| [[श्रेणी:गणित|राशि, अति सूक्ष्म]] ksmwi20m8l1lo1zx7s7wxjatkvq00ub पहाड़ा 0 28503 6632707 6343989 2026-10-24T22:35:57Z अनिरुद्ध कुमार 18906 /* भिन्नात्माक गुणकों के पहड़े */ 6632707 wikitext text/x-wiki '''पहाड़ा''' (multiplication table) एक गणितीय सूची है जिसे प्राय: छोटी कक्षा के विद्यार्थियों को अच्छी तरह याद करा दिया जाता है। [[गुणा]] और [[भाग]] की अंकगणितीय क्रियाओं को करने इसका उपयोग में होता है। प्रायः ९ × ९ तक का पहाडा याद करना पर्याप्त होता है किन्तु १२ × १२ तक का पहाड़ा याद हो तो रोजमर्रा के गणितीय कार्यों में बहुत आसानी होती है। <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! × ! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ |- ! १ | १ || २ || ३ || ४ || ५ || ६ || ७ || ८ || ९ || १० || ११ || १२ |- ! २ | २ || ४ ||६ || ८ || १० || १२ || १४ || १६ || १८ || २० || २२ || २४ |- ! ३ | ३ || ६ || ९ || १२ || १५ || १८ || २१ || २४ || २७ || ३० || ३३ || ३६ |- ! ४ | ४ || ८ || १२ || १६ || २० || २४ || २८ || ३२ || ३६ || ४० || ४४ || ४८ |- ! ५ | ५ || १० || १५ || २० || २५ || ३० || ३५ || ४० || ४५ || ५० || ५५ || ६० |- ! ६ | ६ || १२ || १८ || २४ || ३० || ३६ || ४२ || ४८ || ५४ || ६० || ६६ || ७२ |- ! ७ | ७ || १४ || २१ || २८ || ३५ || ४२ || ४९ || ५६ || ६३ || ७० || ७७ || ८४ |- ! ८ | ८ || १६ || २४ || ३२ || ४० || ४८ || ५६ || ६४ || ७२ || ८० || ८८ || ९६ |- ! ९ | ९ || १८ || २७ || ३६ || ४५ || ५४ || ६३ || ७२ || ८१ || ९० || ९९ || १०८ |- ! १० | १० || २० || ३० || ४० || ५० || ६० || ७० || ८० || ९० || १०० || ११० || १२० |- ! ११ | ११ || २२ || ३३ || ४४ || ५५ || ६६ || ७७ || ८८ || ९९ || ११० || १२१ || १३२ |- ! १२ | १२ || २४ || ३६ || ४८ || ६० || ७२ || ८४ || ९६ || १०८ || १२० || १३२ || १४४ |} == भिन्नात्मक गुणकों के पहाड़े == {| class="wikitable" |+ !पौना !सवैया<sup>1</sup> !ड्यौढ़ा<sup>2</sup> !ढैया<sup>3</sup> !हूँठा !ढौंचा<sup>4</sup> !पौंचा |- |एक पौना पौन |एक सम सम |एक ड्यौढ़ा ड्यौढ़/डेढ़ |एक ढाम<sup>5</sup> ढाम/ढाई |एक हूँठा हूँठ |एक ढौंचा ढौंच |एक पौंचा पौंच |- |दो पौना डेढ़ |दो सम ढाई |दो ड्यौढ़ा तीन |दो ढाम पाँच |दो हूँठा सात |दो ढौंचा नौ |दो पौंचा ग्यारह |- |तीन पौना सवा दो |तीन सम पौने चार |तीन ड्यौढ़ा साढ़े चार |तीन ढाम साढ़े सात |तीन हूँठा साढ़े दस |तीन ढौंचा साढ़े तेरह |तीन पौंचा साढ़े सोलह |- |चार पौना तीन |चार सम पाँच |चार ड्यौढ़ा छः |चार ढाम दस |चार हूँठा चौदह |चार ढौंचा अठारह |चार पौंचा बाईस |- |पाँच पौना पौने चार् |पांच सम सवा छः |पाँच ड्यौढ़ा साढ़े सात् |पाँच ढाम साढ़े बारह |पाँच हूँठा साढ़े सत्रह |पाँच ढौंचा साढ़े बाईस |पाँच पौंचा साढ़े सत्ताईस |- |छः पौना साढ़े चार |छः सम साढ़े सात् |छः ड्यौढ़ा नौ |छः ढाम पन्द्रह |छः हूँठा इक्कीस |छः ढौंचा सत्ताईस |छः पौंचा तैंतीस |- |सात पौना सवा पाँच |सात सम पौने नौ |सात ड्यौढ़ा साढ़े दस |सात ढाम साढ़े सत्रह |सात हूँठा साढ़े चौबीस |सात ढौंचा साढ़े इकतीस |सात पौंचा साढ़े अड़तीस |- |आठ पौना छः |आठ सम दस् |आठ ड्यौढ़ा बारह |आठ ढाम बीस |आठ हूँठा अट्ठाईस् |आठ ढौंचा छत्तीस |आठ पौंचा चवालीस |- |नौ पौना पौने सात् |नौ सम सवा ग्यारह् |नौ ड्यौढ़ा साढ़े तेरह |नौ ढाम साढ़े बाईस |नौ हूँठा साढ़े इकतीस |नौ ढौंचा साढ़े चालीस् |नौ पौंचा साढ़े उनचास |- |दस पौना सढ़े सात् |दस सम साढ़े बारह |दस ड्यौढ़ा पन्द्रह् |दस ढाम पच्चीस |दस हूँठा पैंतीस |दस ढौंचा पैंतालीस् |दस पौंचा पचपन |} # अन्य नाम: सवाया # अन्य नाम: डेवढ़ा (डेओढ़ा के रूप में उचारित), डौढ़ा, ढाऊँ, ढाम # अन्य नाम: अढ़ैया, ढाई # यह और इस के बाद वले पहाड़े ढोंचा, पोंचा वग़ैरह भी कहलाते हैं # अन्य रूप: ढाऊँ जैसे कि ''एक ढाऊँ ढाऊँ'' # .</div> {| class="wikitable" |+ ! ! ! ! |- | | | | |- | | | | |- | | | | |} ==== शब्दों में तीन का पहाड़ा ==== तीन एकम् तीन तीन दूनी छः तीन तिया नौ तीन चौके बारह तीन पंचे पन्द्रह तीन छक अठारह तीन सते इक्कीस तीन अठे चौबीस तीन नवाँ/नमा सत्ताईस तीन दहाई/दाहम् तीस [[श्रेणी:गणित]] ohfwzv2wsdve6qvm6gqj9dj3ggn8rft 6632708 6632707 2026-10-24T22:40:21Z अनिरुद्ध कुमार 18906 /* शब्दों में तीन का पहाड़ा */ 6632708 wikitext text/x-wiki '''पहाड़ा''' (multiplication table) एक गणितीय सूची है जिसे प्राय: छोटी कक्षा के विद्यार्थियों को अच्छी तरह याद करा दिया जाता है। [[गुणा]] और [[भाग]] की अंकगणितीय क्रियाओं को करने इसका उपयोग में होता है। प्रायः ९ × ९ तक का पहाडा याद करना पर्याप्त होता है किन्तु १२ × १२ तक का पहाड़ा याद हो तो रोजमर्रा के गणितीय कार्यों में बहुत आसानी होती है। <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! × ! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ |- ! १ | १ || २ || ३ || ४ || ५ || ६ || ७ || ८ || ९ || १० || ११ || १२ |- ! २ | २ || ४ ||६ || ८ || १० || १२ || १४ || १६ || १८ || २० || २२ || २४ |- ! ३ | ३ || ६ || ९ || १२ || १५ || १८ || २१ || २४ || २७ || ३० || ३३ || ३६ |- ! ४ | ४ || ८ || १२ || १६ || २० || २४ || २८ || ३२ || ३६ || ४० || ४४ || ४८ |- ! ५ | ५ || १० || १५ || २० || २५ || ३० || ३५ || ४० || ४५ || ५० || ५५ || ६० |- ! ६ | ६ || १२ || १८ || २४ || ३० || ३६ || ४२ || ४८ || ५४ || ६० || ६६ || ७२ |- ! ७ | ७ || १४ || २१ || २८ || ३५ || ४२ || ४९ || ५६ || ६३ || ७० || ७७ || ८४ |- ! ८ | ८ || १६ || २४ || ३२ || ४० || ४८ || ५६ || ६४ || ७२ || ८० || ८८ || ९६ |- ! ९ | ९ || १८ || २७ || ३६ || ४५ || ५४ || ६३ || ७२ || ८१ || ९० || ९९ || १०८ |- ! १० | १० || २० || ३० || ४० || ५० || ६० || ७० || ८० || ९० || १०० || ११० || १२० |- ! ११ | ११ || २२ || ३३ || ४४ || ५५ || ६६ || ७७ || ८८ || ९९ || ११० || १२१ || १३२ |- ! १२ | १२ || २४ || ३६ || ४८ || ६० || ७२ || ८४ || ९६ || १०८ || १२० || १३२ || १४४ |} == भिन्नात्मक गुणकों के पहाड़े == {| class="wikitable" |+ !पौना !सवैया<sup>1</sup> !ड्यौढ़ा<sup>2</sup> !ढैया<sup>3</sup> !हूँठा !ढौंचा<sup>4</sup> !पौंचा |- |एक पौना पौन |एक सम सम |एक ड्यौढ़ा ड्यौढ़/डेढ़ |एक ढाम<sup>5</sup> ढाम/ढाई |एक हूँठा हूँठ |एक ढौंचा ढौंच |एक पौंचा पौंच |- |दो पौना डेढ़ |दो सम ढाई |दो ड्यौढ़ा तीन |दो ढाम पाँच |दो हूँठा सात |दो ढौंचा नौ |दो पौंचा ग्यारह |- |तीन पौना सवा दो |तीन सम पौने चार |तीन ड्यौढ़ा साढ़े चार |तीन ढाम साढ़े सात |तीन हूँठा साढ़े दस |तीन ढौंचा साढ़े तेरह |तीन पौंचा साढ़े सोलह |- |चार पौना तीन |चार सम पाँच |चार ड्यौढ़ा छः |चार ढाम दस |चार हूँठा चौदह |चार ढौंचा अठारह |चार पौंचा बाईस |- |पाँच पौना पौने चार् |पांच सम सवा छः |पाँच ड्यौढ़ा साढ़े सात् |पाँच ढाम साढ़े बारह |पाँच हूँठा साढ़े सत्रह |पाँच ढौंचा साढ़े बाईस |पाँच पौंचा साढ़े सत्ताईस |- |छः पौना साढ़े चार |छः सम साढ़े सात् |छः ड्यौढ़ा नौ |छः ढाम पन्द्रह |छः हूँठा इक्कीस |छः ढौंचा सत्ताईस |छः पौंचा तैंतीस |- |सात पौना सवा पाँच |सात सम पौने नौ |सात ड्यौढ़ा साढ़े दस |सात ढाम साढ़े सत्रह |सात हूँठा साढ़े चौबीस |सात ढौंचा साढ़े इकतीस |सात पौंचा साढ़े अड़तीस |- |आठ पौना छः |आठ सम दस् |आठ ड्यौढ़ा बारह |आठ ढाम बीस |आठ हूँठा अट्ठाईस् |आठ ढौंचा छत्तीस |आठ पौंचा चवालीस |- |नौ पौना पौने सात् |नौ सम सवा ग्यारह् |नौ ड्यौढ़ा साढ़े तेरह |नौ ढाम साढ़े बाईस |नौ हूँठा साढ़े इकतीस |नौ ढौंचा साढ़े चालीस् |नौ पौंचा साढ़े उनचास |- |दस पौना सढ़े सात् |दस सम साढ़े बारह |दस ड्यौढ़ा पन्द्रह् |दस ढाम पच्चीस |दस हूँठा पैंतीस |दस ढौंचा पैंतालीस् |दस पौंचा पचपन |} # अन्य नाम: सवाया # अन्य नाम: डेवढ़ा (डेओढ़ा के रूप में उचारित), डौढ़ा, ढाऊँ, ढाम # अन्य नाम: अढ़ैया, ढाई # यह और इस के बाद वले पहाड़े ढोंचा, पोंचा वग़ैरह भी कहलाते हैं # अन्य रूप: ढाऊँ जैसे कि ''एक ढाऊँ ढाऊँ'' # .</div> {| class="wikitable" |+ ! ! ! ! |- | | | | |- | | | | |- | | | | |} == शब्दों में तीन का पहाड़ा == * तीन एकम् तीन * तीन दूनी छः * तीन तिया नौ * तीन चौके बारह * तीन पंचे पन्द्रह * तीन छक अठारह * तीन सते इक्कीस * तीन अठे चौबीस * तीन नवाँ/नमा सत्ताईस * तीन दहाई/दाहम् तीस [[श्रेणी:गणित]] r510kpvn3xx6cx4g8bgquzfwqied8jz 6632709 6632708 2026-10-24T22:41:46Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:प्राथमिक शिक्षा]] जोड़ी 6632709 wikitext text/x-wiki '''पहाड़ा''' (multiplication table) एक गणितीय सूची है जिसे प्राय: छोटी कक्षा के विद्यार्थियों को अच्छी तरह याद करा दिया जाता है। [[गुणा]] और [[भाग]] की अंकगणितीय क्रियाओं को करने इसका उपयोग में होता है। प्रायः ९ × ९ तक का पहाडा याद करना पर्याप्त होता है किन्तु १२ × १२ तक का पहाड़ा याद हो तो रोजमर्रा के गणितीय कार्यों में बहुत आसानी होती है। <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! × ! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ |- ! १ | १ || २ || ३ || ४ || ५ || ६ || ७ || ८ || ९ || १० || ११ || १२ |- ! २ | २ || ४ ||६ || ८ || १० || १२ || १४ || १६ || १८ || २० || २२ || २४ |- ! ३ | ३ || ६ || ९ || १२ || १५ || १८ || २१ || २४ || २७ || ३० || ३३ || ३६ |- ! ४ | ४ || ८ || १२ || १६ || २० || २४ || २८ || ३२ || ३६ || ४० || ४४ || ४८ |- ! ५ | ५ || १० || १५ || २० || २५ || ३० || ३५ || ४० || ४५ || ५० || ५५ || ६० |- ! ६ | ६ || १२ || १८ || २४ || ३० || ३६ || ४२ || ४८ || ५४ || ६० || ६६ || ७२ |- ! ७ | ७ || १४ || २१ || २८ || ३५ || ४२ || ४९ || ५६ || ६३ || ७० || ७७ || ८४ |- ! ८ | ८ || १६ || २४ || ३२ || ४० || ४८ || ५६ || ६४ || ७२ || ८० || ८८ || ९६ |- ! ९ | ९ || १८ || २७ || ३६ || ४५ || ५४ || ६३ || ७२ || ८१ || ९० || ९९ || १०८ |- ! १० | १० || २० || ३० || ४० || ५० || ६० || ७० || ८० || ९० || १०० || ११० || १२० |- ! ११ | ११ || २२ || ३३ || ४४ || ५५ || ६६ || ७७ || ८८ || ९९ || ११० || १२१ || १३२ |- ! १२ | १२ || २४ || ३६ || ४८ || ६० || ७२ || ८४ || ९६ || १०८ || १२० || १३२ || १४४ |} == भिन्नात्मक गुणकों के पहाड़े == {| class="wikitable" |+ !पौना !सवैया<sup>1</sup> !ड्यौढ़ा<sup>2</sup> !ढैया<sup>3</sup> !हूँठा !ढौंचा<sup>4</sup> !पौंचा |- |एक पौना पौन |एक सम सम |एक ड्यौढ़ा ड्यौढ़/डेढ़ |एक ढाम<sup>5</sup> ढाम/ढाई |एक हूँठा हूँठ |एक ढौंचा ढौंच |एक पौंचा पौंच |- |दो पौना डेढ़ |दो सम ढाई |दो ड्यौढ़ा तीन |दो ढाम पाँच |दो हूँठा सात |दो ढौंचा नौ |दो पौंचा ग्यारह |- |तीन पौना सवा दो |तीन सम पौने चार |तीन ड्यौढ़ा साढ़े चार |तीन ढाम साढ़े सात |तीन हूँठा साढ़े दस |तीन ढौंचा साढ़े तेरह |तीन पौंचा साढ़े सोलह |- |चार पौना तीन |चार सम पाँच |चार ड्यौढ़ा छः |चार ढाम दस |चार हूँठा चौदह |चार ढौंचा अठारह |चार पौंचा बाईस |- |पाँच पौना पौने चार् |पांच सम सवा छः |पाँच ड्यौढ़ा साढ़े सात् |पाँच ढाम साढ़े बारह |पाँच हूँठा साढ़े सत्रह |पाँच ढौंचा साढ़े बाईस |पाँच पौंचा साढ़े सत्ताईस |- |छः पौना साढ़े चार |छः सम साढ़े सात् |छः ड्यौढ़ा नौ |छः ढाम पन्द्रह |छः हूँठा इक्कीस |छः ढौंचा सत्ताईस |छः पौंचा तैंतीस |- |सात पौना सवा पाँच |सात सम पौने नौ |सात ड्यौढ़ा साढ़े दस |सात ढाम साढ़े सत्रह |सात हूँठा साढ़े चौबीस |सात ढौंचा साढ़े इकतीस |सात पौंचा साढ़े अड़तीस |- |आठ पौना छः |आठ सम दस् |आठ ड्यौढ़ा बारह |आठ ढाम बीस |आठ हूँठा अट्ठाईस् |आठ ढौंचा छत्तीस |आठ पौंचा चवालीस |- |नौ पौना पौने सात् |नौ सम सवा ग्यारह् |नौ ड्यौढ़ा साढ़े तेरह |नौ ढाम साढ़े बाईस |नौ हूँठा साढ़े इकतीस |नौ ढौंचा साढ़े चालीस् |नौ पौंचा साढ़े उनचास |- |दस पौना सढ़े सात् |दस सम साढ़े बारह |दस ड्यौढ़ा पन्द्रह् |दस ढाम पच्चीस |दस हूँठा पैंतीस |दस ढौंचा पैंतालीस् |दस पौंचा पचपन |} # अन्य नाम: सवाया # अन्य नाम: डेवढ़ा (डेओढ़ा के रूप में उचारित), डौढ़ा, ढाऊँ, ढाम # अन्य नाम: अढ़ैया, ढाई # यह और इस के बाद वले पहाड़े ढोंचा, पोंचा वग़ैरह भी कहलाते हैं # अन्य रूप: ढाऊँ जैसे कि ''एक ढाऊँ ढाऊँ'' # .</div> {| class="wikitable" |+ ! ! ! ! |- | | | | |- | | | | |- | | | | |} == शब्दों में तीन का पहाड़ा == * तीन एकम् तीन * तीन दूनी छः * तीन तिया नौ * तीन चौके बारह * तीन पंचे पन्द्रह * तीन छक अठारह * तीन सते इक्कीस * तीन अठे चौबीस * तीन नवाँ/नमा सत्ताईस * तीन दहाई/दाहम् तीस [[श्रेणी:गणित]] [[श्रेणी:प्राथमिक शिक्षा]] 4jv6qg95e386fd9o0uofo2lkw3yo7vs 6632710 6632709 2026-10-24T22:42:29Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:प्राथमिक गणित]] जोड़ी 6632710 wikitext text/x-wiki '''पहाड़ा''' (multiplication table) एक गणितीय सूची है जिसे प्राय: छोटी कक्षा के विद्यार्थियों को अच्छी तरह याद करा दिया जाता है। [[गुणा]] और [[भाग]] की अंकगणितीय क्रियाओं को करने इसका उपयोग में होता है। प्रायः ९ × ९ तक का पहाडा याद करना पर्याप्त होता है किन्तु १२ × १२ तक का पहाड़ा याद हो तो रोजमर्रा के गणितीय कार्यों में बहुत आसानी होती है। <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! × ! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ |- ! १ | १ || २ || ३ || ४ || ५ || ६ || ७ || ८ || ९ || १० || ११ || १२ |- ! २ | २ || ४ ||६ || ८ || १० || १२ || १४ || १६ || १८ || २० || २२ || २४ |- ! ३ | ३ || ६ || ९ || १२ || १५ || १८ || २१ || २४ || २७ || ३० || ३३ || ३६ |- ! ४ | ४ || ८ || १२ || १६ || २० || २४ || २८ || ३२ || ३६ || ४० || ४४ || ४८ |- ! ५ | ५ || १० || १५ || २० || २५ || ३० || ३५ || ४० || ४५ || ५० || ५५ || ६० |- ! ६ | ६ || १२ || १८ || २४ || ३० || ३६ || ४२ || ४८ || ५४ || ६० || ६६ || ७२ |- ! ७ | ७ || १४ || २१ || २८ || ३५ || ४२ || ४९ || ५६ || ६३ || ७० || ७७ || ८४ |- ! ८ | ८ || १६ || २४ || ३२ || ४० || ४८ || ५६ || ६४ || ७२ || ८० || ८८ || ९६ |- ! ९ | ९ || १८ || २७ || ३६ || ४५ || ५४ || ६३ || ७२ || ८१ || ९० || ९९ || १०८ |- ! १० | १० || २० || ३० || ४० || ५० || ६० || ७० || ८० || ९० || १०० || ११० || १२० |- ! ११ | ११ || २२ || ३३ || ४४ || ५५ || ६६ || ७७ || ८८ || ९९ || ११० || १२१ || १३२ |- ! १२ | १२ || २४ || ३६ || ४८ || ६० || ७२ || ८४ || ९६ || १०८ || १२० || १३२ || १४४ |} == भिन्नात्मक गुणकों के पहाड़े == {| class="wikitable" |+ !पौना !सवैया<sup>1</sup> !ड्यौढ़ा<sup>2</sup> !ढैया<sup>3</sup> !हूँठा !ढौंचा<sup>4</sup> !पौंचा |- |एक पौना पौन |एक सम सम |एक ड्यौढ़ा ड्यौढ़/डेढ़ |एक ढाम<sup>5</sup> ढाम/ढाई |एक हूँठा हूँठ |एक ढौंचा ढौंच |एक पौंचा पौंच |- |दो पौना डेढ़ |दो सम ढाई |दो ड्यौढ़ा तीन |दो ढाम पाँच |दो हूँठा सात |दो ढौंचा नौ |दो पौंचा ग्यारह |- |तीन पौना सवा दो |तीन सम पौने चार |तीन ड्यौढ़ा साढ़े चार |तीन ढाम साढ़े सात |तीन हूँठा साढ़े दस |तीन ढौंचा साढ़े तेरह |तीन पौंचा साढ़े सोलह |- |चार पौना तीन |चार सम पाँच |चार ड्यौढ़ा छः |चार ढाम दस |चार हूँठा चौदह |चार ढौंचा अठारह |चार पौंचा बाईस |- |पाँच पौना पौने चार् |पांच सम सवा छः |पाँच ड्यौढ़ा साढ़े सात् |पाँच ढाम साढ़े बारह |पाँच हूँठा साढ़े सत्रह |पाँच ढौंचा साढ़े बाईस |पाँच पौंचा साढ़े सत्ताईस |- |छः पौना साढ़े चार |छः सम साढ़े सात् |छः ड्यौढ़ा नौ |छः ढाम पन्द्रह |छः हूँठा इक्कीस |छः ढौंचा सत्ताईस |छः पौंचा तैंतीस |- |सात पौना सवा पाँच |सात सम पौने नौ |सात ड्यौढ़ा साढ़े दस |सात ढाम साढ़े सत्रह |सात हूँठा साढ़े चौबीस |सात ढौंचा साढ़े इकतीस |सात पौंचा साढ़े अड़तीस |- |आठ पौना छः |आठ सम दस् |आठ ड्यौढ़ा बारह |आठ ढाम बीस |आठ हूँठा अट्ठाईस् |आठ ढौंचा छत्तीस |आठ पौंचा चवालीस |- |नौ पौना पौने सात् |नौ सम सवा ग्यारह् |नौ ड्यौढ़ा साढ़े तेरह |नौ ढाम साढ़े बाईस |नौ हूँठा साढ़े इकतीस |नौ ढौंचा साढ़े चालीस् |नौ पौंचा साढ़े उनचास |- |दस पौना सढ़े सात् |दस सम साढ़े बारह |दस ड्यौढ़ा पन्द्रह् |दस ढाम पच्चीस |दस हूँठा पैंतीस |दस ढौंचा पैंतालीस् |दस पौंचा पचपन |} # अन्य नाम: सवाया # अन्य नाम: डेवढ़ा (डेओढ़ा के रूप में उचारित), डौढ़ा, ढाऊँ, ढाम # अन्य नाम: अढ़ैया, ढाई # यह और इस के बाद वले पहाड़े ढोंचा, पोंचा वग़ैरह भी कहलाते हैं # अन्य रूप: ढाऊँ जैसे कि ''एक ढाऊँ ढाऊँ'' # .</div> {| class="wikitable" |+ ! ! ! ! |- | | | | |- | | | | |- | | | | |} == शब्दों में तीन का पहाड़ा == * तीन एकम् तीन * तीन दूनी छः * तीन तिया नौ * तीन चौके बारह * तीन पंचे पन्द्रह * तीन छक अठारह * तीन सते इक्कीस * तीन अठे चौबीस * तीन नवाँ/नमा सत्ताईस * तीन दहाई/दाहम् तीस [[श्रेणी:गणित]] [[श्रेणी:प्राथमिक शिक्षा]] [[श्रेणी:प्राथमिक गणित]] otpcy1pv3jtwsfuliv7r8sms1i64469 दोसा (व्यंजन) 0 32956 6632847 6628777 2026-10-25T04:56:34Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632847 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food|name=दोसा|image=Dosa at Sri Ganesha Restauran, Bangkok (44570742744).jpg|veg=veg|caption=[[सांभर]] और [[चटनी]] के साथ दोसा|course=|country={{flag|भारत}}|variations=[[मसाला दोसा]], रवा दोसा, घी रोस्ट दोसा, पनीर दोसा, अन्य और|main_ingredient=[[चावल]], [[उड़द दाल]]|served=गरम|region=[[दक्षिण भारत]]}}'''दोसा''' [[दक्षिण भारत]] का एक पतला पैनकेक या क्रेप है, जो मुख्य रूप से दाल और चावल के किण्वित घोल से बनाया जाता है। यह दिखने में कुछ हद तक क्रेप के समान है, यद्यपि साधारणतः दिलकश स्वादों पर जोर दिया जाता है (मीठे प्रकार भी उपलब्ध हैं)। इसकी मुख्य सामग्री चावल और काले चने हैं, जिन्हें एक साथ बारीक पीसकर नमक के साथ चिकना घोल बनाया जाता है, फिर किण्वित किया जाता है। दक्षिण भारतीय व्यंजनों में दोसा एक सामान्य व्यंजन है, लेकिन अब यह पूरे भारतीय उपमहाद्वीप में लोकप्रिय हो गया है। दोसा को परम्परा से चटनी और हाल के दिनों में साम्भर से के साथ गर्मागर्म परोसा जाता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.fondpeace.com/blog/dosa-masala-dosa-perfect-guide|title=डोसा और मसाला डोसा: एक परफेक्ट गाइड|website=Fondpeace.com|access-date=26 अप्रैल 2026|language=hi-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429163317/https://www.fondpeace.com/blog/dosa-masala-dosa-perfect-guide|archive-date=29 अप्रैल 2026|url-status=dead}}</ref> == डोसा बनाने में सामान्य त्रुटियाँ == डोसा बनाते समय कुछ सामान्य त्रुटियाँ इसके स्वाद, बनावट और गुणवत्ता को प्रभावित कर सकती हैं। उदाहरण के लिए, घोल का अत्यधिक या अपर्याप्त किण्वन डोसे की बनावट तथा पाचन पर प्रभाव डाल सकता है। इसी प्रकार, अधिक मात्रा में सोडा का उपयोग स्वाद को बिगाड़ सकता है और स्वास्थ्य पर नकारात्मक प्रभाव डाल सकता है। तवे का तापमान भी महत्वपूर्ण होता है; बहुत अधिक या बहुत कम तापमान पर डोसा सही प्रकार से नहीं बनता। इसके अतिरिक्त, अत्यधिक तेल का उपयोग या नॉन-स्टिक तवे का अधिक प्रयोग डोसे की पारंपरिक गुणवत्ता को कम कर सकता है। इसलिए संतुलित सामग्री, उचित किण्वन समय और सही तापमान का पालन करना आवश्यक माना जाता है। [[File:Ghee roast dosa on a plate at Indira Gandhi International Airport - July 2026.jpg|thumb|घी डोसा जो की सांभर एवं नारियल एवं अन्य चटनी के साथ परोसा जाता है ]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:दक्षिण भारतीय खाना]] {{आधार}} [[श्रेणी:आंध्र प्रदेश का खाना]] [[श्रेणी:किण्वित भोजन]] [[श्रेणी:हिन्दू खाना]] [[श्रेणी:भारतीय रोटियाँ]] [[श्रेणी:भारतीय खाना]] [[श्रेणी:कर्नाटक का खाना]] [[श्रेणी:केरल का खाना]] [[श्रेणी:दक्षिण एशियाई खाना]] [[श्रेणी:तमिल खाना]] [[श्रेणी:तेलंगाना का खाना]] [[श्रेणी:शाकाहारी खाना]] dtsg6oks2v2ig6tlgr9t60xtp363ykg सोनपुर, बिहार 0 34151 6632768 6627106 2026-10-25T01:53:17Z Curvasingh 654091 6632768 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = सोनपुर |other_name = 𑂮𑂷𑂢𑂣𑂳𑂩 |image = Digha Sonpur bridge 3.png |image_caption = [[दीघा-सोनपुर रेल-सह-सड़क पुल|दीघा-सोनपुर पुल]] |pushpin_label = सोनपुर |pushpin_map = India Bihar |coordinates = {{coord|25.694|85.175|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = बिहार में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] |subdivision_name1 = [[बिहार]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[सारण ज़िला]] |elevation_m = |population_total = 37776 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[भोजपुरी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 |leader_title2 = [[विधायक]] |leader_name2 = डॉ रामानुज प्रसाद |leader_title3 = [[सांसद]] |leader_name3 = [[राजीव प्रताप रूडी]] |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 841101 |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = +91-6158 |registration_plate = BR-04 |website = saran.bih.nic.in }} '''सोनपुर''' (𑂮𑂷𑂢𑂣𑂳𑂩) [[भारत]] के [[बिहार]] राज्य के [[सारण ज़िले]] में स्थित एक शहर है। यह [[गण्डकी नदी]] और [[गंगा नदी]] के किनारे बसा हुआ है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ Tourism and Its Prospects in Bihar and Jharkhand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411085305/http://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ |date=11 अप्रैल 2013 }}," Kamal Shankar Srivastava, Sangeeta Prakashan, 2003</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C Bihar Tourism: Retrospect and Prospect] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118113423/https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C |date=18 जनवरी 2017 }}," Udai Prakash Sinha and Swargesh Kumar, Concept Publishing Company, 2012, ISBN 9788180697999</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=MMmNVZ4mP98C Revenue Administration in India: A Case Study of Bihar]," G. P. Singh, Mittal Publications, 1993, ISBN 9788170993810</ref> वर्ष 1991 में सोनपुर को अनुमंडल का दर्जा मिला।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/bihar/saran/chhapra/news/sonpurs-34th-foundation-day-was-celebrated-132813982.html|title=सोनपुर का 34वां स्थापना दिवस मनाया गया}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-house-empty-15369333.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=3 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206015528/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-house-empty-15369333.html |archive-date=6 फ़रवरी 2017 |url-status=live }}</ref> वर्ष 2002 में सोनपुर नगर पंचायत गठित हुआ।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/vaishali-vaishalicitylocal-18037155.html|title=वर्ष 2002 में गठित सोनपुर नगर पंचायत 16 वर्षों के इतिहास में ऐसा कभी नहीं हुआ जो अब हो रहा है।|access-date=3 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715123458/https://www.jagran.com/bihar/vaishali-vaishalicitylocal-18037155.html|archive-date=15 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> == विवरण == सोनपुर में डाकबंगला मैदान है।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-fototball-match-between-saran-and-sonepur-15100595.html?src=articleREL|title=फुटबॉल प्रतियोगिता में सारण प्रमंडल को हरा सोनपुर बना विजेता|access-date=30 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001031229/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-fototball-match-between-saran-and-sonepur-15100595.html?src=articleREL|archive-date=1 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> सोनपुर अनुमंडल के अधीन पाँच प्रखंडों- [[दिघवारा प्रखण्ड (सारन)|दिघवारा]], [[सोनपुर प्रखंड (सारण)|सोनपुर]], [[परसा प्रखण्ड (सारन)|परसा]], [[मकेर प्रखंड (सारण)|मकेर]] और [[दरियापुर प्रखण्ड (सारन)|दरियापुर]]- के हजारों गाँवों में रहने वाले लाखों लोगों को आने वाले समय में निर्बाध बिजली का लाभ मिलेगा। पंडित [[दीन दयाल उपाध्याय ग्राम ज्योति योजना]] के तहत डेरनी, रमसापुर व अकिलपुर में विद्युत सब स्टेशन बनाये जायेंगे। शीतलपुर सब विद्युत ग्रिड से दिघवारा, दरियापुर, परसा, अकिलपुर, शीतलपुर, [[नयागांव, सारण (बिहार)|नयागांव]] व डोरीगंज विद्युत सब स्टेशनों को तक बिजली की सप्लाइ होती है।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/saran/nayagaon-electric-substation-charge-power-supply-will-start-from-monday|title=नयागांव विद्युत सबस्टेशन चार्ज, सोमवार से शुरू होगी बिजली की आपूर्ति}}</ref> सोनपुर के दियारा क्षेत्राें का अब तक समुचित विकास नहीं हो सका है। बाढ़ की विभीषिका लोगों को झेलनी पड़ती है। अकिलपुर दियारे में बुनियादी सुविधाओं की घोर कमी है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/elections/bihar-vidhan-sabha-sonpur-election-2020-fierce-electoral-battle-between-rjd-and-bjp-in-sonpur-parties-expressed-confidence-in-old-players-21004701.html|title=Sonpur Election 2020: सोनपुर में राजद और भाजपा के बीच फिर होगा घमासान, पुराने खिलाडि़यों पर पार्टियों ने जताया भरोसा}}</ref> एम्स दीघा एलिवेटेड रोड (12.4 किमी लंबा ), गंगा पाथ वे (21.1 किमी) और [[दीघा-सोनपुर रेल-सह-सड़क पुल|जेपी सेतु]] (4.5 किमी)- [[महात्मा गाँधी सेतु|गांधी सेतु]] से मिलकर यह एक ऐसा थ्रू वे(threeway) बनाएगा, जिससे सोनपुर की तरफ से आसानी से पश्चिमी पटना, [[फुलवारीशरीफ]] और [[एम्स पटना]] पहुंच जायेगा। इसके बन जाने से दीदारगंज, पटना सिटी, गुलजारबाग, व गायघाट जैसे सुदुर पूर्वी क्षेत्र के व्यक्ति को दीघा, [[दानापुर]], [[खगौल]], [[फुलवारीशरीफ]], एम्स व जानीपुर जैसे सुदुर पश्चिमी क्षेत्रों में जाने-आने के लिए गांधी मैदान या पटना जंक्शन आने-जाने और शहर की मुख्य ट्रैफिक व्यवस्था पर दबाव बढ़ाने की जरूरत नहीं पड़ेगी। == जनगणना == {{bar box |title=सोनपुर शहर(नगर पंचायत) में धर्म |titlebar=#Fcd116 |left1=धर्म |right1=Percent |float=left |width= |bars= {{bar percent|[[हिन्दू]]|Orange|94}} {{bar percent|[[मुसलमान|मुस्लिम]]|green|5}} {{bar percent|अन्य|pink|1}} }} [[भारत की जनगणना २०११|2011 की जनगणना]] के अनुसार, सोनपुर नगर पंचायत की जनसंख्या 37,776 है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-despite-fulfilling-the-qualifications-sonpur-nagar-panchayat-could-not-become-a-parishad-21833271.html|title=अर्हताएं पूरी करने के बावजूद सोनपुर नगर पंचायत नहीं बन सका परिषद}}</ref> [[सोनपुर प्रखंड (सारण) |सोनपुर प्रखंड]] की आबादी 232,340 थी। पुरुषों की आबादी का 53% और महिलाओं की संख्या 47% है। सोनपुर में औसत साक्षरता दर 60% है, जो राष्ट्रीय औसत 59.5% से अधिक है: पुरुष साक्षरता 70% है और महिला साक्षरता 48% है। सोनपुर में, 16% जनसंख्या 6 वर्ष से कम उम्र के हैं। सोनपुर का क्षेत्रफल 159.65 वर्ग किमी है। == सोनपुर पशु मेला == सोनपुर में विश्व का सबसे बड़ा - [[सोनपुर मेला|सोनपुर पशु मेला]] लगता है।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india/2015/12/151220_sonepur_community_policing_pm|title=मुस्कान बिखेरती सोनपुर की सामुदायिक पुलिस|access-date=1 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401232713/http://www.bbc.com/hindi/india/2015/12/151220_sonepur_community_policing_pm|archive-date=1 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref> यहाँ खासकर पशु ही नहीं अन्य सामानों की भी खरीद-बिक्री की जाती है।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42123343|title=सोनपुर मेलाः चंद्रगुप्त मौर्य भी यहां से हाथी घोड़ा ख़रीदा करते|access-date=26 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129095429/http://www.bbc.com/hindi/india-42123343|archive-date=29 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> यह मेला नवम्बर में [[पटना]] के उसपार लगता है। यहाँ पर गाय, भैंस, बैल, बकरी, हाथी, घोड़ा इत्यादि बड़े पैमाने पर मिलते हैं। दूर-दूर से खरीद एवं बिक्री के लिए यहाँ पर लोग आते हैं। इस मेले की खूबी यह है कि चाहे छोटा सामान हो या बड़ा, सब कुछ आसानी से मिल जाता है। यहाँ पर व्यापार करने के लिए दूसरे देश से भी लोग आते हैं। विदेशी सामान भी यहाँ आसानी से प्राप्त किया जा सकता है। सन् 1803 में [[रॉबर्ट क्लाइव]] ने सोनपुर में घोड़े के बड़ा अस्तबल भी बनवाया था।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/patna-city-there-was-a-long-tradition-of-horse-race-in-sonpur-fair-of-bihar-16958364.html|title=सोनपुर मेला: कभी क्लाइव ने बनवाया था अस्तबल, रेसकोर्स में दौड़ते थे अंग्रेजों के घोड़े|access-date=2 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171102081028/http://www.jagran.com/bihar/patna-city-there-was-a-long-tradition-of-horse-race-in-sonpur-fair-of-bihar-16958364.html|archive-date=2 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> 2001 में, सोनपुर मेला में लाया गया हाथियों की संख्या 92 थी, जबकि 2016 में 13 हाथियों ने इसे मेले में बनाया, केवल प्रदर्शन के लिए, बिक्री के लिए नहीं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/tuskers-bid-adieu-to-sonepur-mela/articleshow/61521260.cms|title=Tuskers bid adieu to Sonepur Mela|access-date=6 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113153225/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/tuskers-bid-adieu-to-sonepur-mela/articleshow/61521260.cms|archive-date=13 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> 2017 में, मेले में 3 टस्कर था।<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/bihar/other-cities/only-three-elephant-reached-in-sonepur-fair-till-now/articleshow/61516684.cms|title=बिहार: सोनपुर पशु मेले में अब तक सिर्फ 3 हाथी पहुंचे|access-date=6 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107020112/https://navbharattimes.indiatimes.com/state/bihar/other-cities/only-three-elephant-reached-in-sonepur-fair-till-now/articleshow/61516684.cms|archive-date=7 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> सोनपुर मेला में भू-राजस्व विभाग का स्टॉल से बिहार के सभी राजस्व ग्रामों का डिजिटल मानचित्र 150 रूपये मात्र सरकारी शुल्क के द्वारा कोई भी नागरिक तीन मिनट के अन्दर प्राप्त कर सकते हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran-noe-map-available-in-sonpur-mela-17006416.html|title=सोनपुर मेला में भी मिलेगा राजस्व ग्रामों का डिजिटल मानचित्र|access-date=10 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110171650/http://www.jagran.com/bihar/saran-noe-map-available-in-sonpur-mela-17006416.html|archive-date=10 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> यह कार्य राष्ट्रीय सूचना विज्ञान केन्द्र पटना के तकनीकी सहयोग के द्वारा किया गया है। समय के बदलते प्रभाव के असर से हरिहर क्षेत्र सोनपुर मेला, पशु बाजारों से हटकर अब आटो एक्स्पो मेले का रूप लेता जा रहा है। पिछले कई वर्षों से इस मेले में कई कंपनियों के शोरूम तथा बिक्री केंद्र यहां खुल रहे हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-sonpur-fair-taking-the-form-of-auto-expo-fair-16983052.html|title=ऑटो एक्स्पो मेले का रूप लेता जा रहा सोनपुर मेला|access-date=6 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107060438/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-sonpur-fair-taking-the-form-of-auto-expo-fair-16983052.html|archive-date=7 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> मेले में रेल ग्राम प्रदर्शनी लगी।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-if-the-sonpur-mela-are-roaming-then-definitely-see-the-rall-village-exhibition-17024974.html|title=अगर सोनपुर मेला घूम रहे हैं तो रेल ग्राम प्रदर्शनी जरूर देखें|access-date=14 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114093150/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-if-the-sonpur-mela-are-roaming-then-definitely-see-the-rall-village-exhibition-17024974.html|archive-date=14 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> रेलग्राम में टॉय ट्रेन चलाई जा रही।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-rail-village-exhibition-started-at-sonpur-fair-16986244.html|title=सोनपुर मेले में शुरू हुई रेल ग्राम प्रदर्शनी|access-date=6 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107060153/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-rail-village-exhibition-started-at-sonpur-fair-16986244.html|archive-date=7 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> सोनपुर मेले के प्रति विदेशी पर्यटकों में भी खास आकर्षण देखा जाता है। जर्मनी, अमेरिका, फ्रांस एवं अन्य विदेशी पर्यटकों को आकर्षित करने के लिए स्विस कॉटेजों का निर्माण किया जाता है।<ref>{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/bihar/foreign-tourists-line-up-for-sonepur-fair-swiss-cottages-182088|title=Foreign tourists line up for Sonepur fair Swiss cottages|access-date=1 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107025054/https://www.telegraphindia.com/states/bihar/foreign-tourists-line-up-for-sonepur-fair-swiss-cottages-182088|archive-date=7 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-MAT-latest-patna-news-030502-13486-NOR.html|title=सोनपुर मेला 4 नवंबर से, कॉटेज बुकिंग शुरू|access-date=12 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302025009/https://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-MAT-latest-patna-news-030502-13486-NOR.html|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> पर्यटकों को [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र|पटना एयरपोर्ट]] से सोनपुर मेला आने व जाने के लिए प्रीपेड टैक्सी भी उपलब्ध कराई जायेगी।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/patna-city-swiss-cottage-getting-online-booking-in-sonpur-fair-16887622.html|title=सोनपुर मेले में फाइव स्टार होटल जैसी सुविधाएं वाली स्विस कॉटेज, यूं करे बुक|access-date=20 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020135835/http://www.jagran.com/bihar/patna-city-swiss-cottage-getting-online-booking-in-sonpur-fair-16887622.html|archive-date=20 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/deputy-cm-to-inaugurate-sonepur-fair-today/articleshow/61425827.cms|title=Deputy CM to inaugurate Sonepur fair today|access-date=2 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223231245/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/deputy-cm-to-inaugurate-sonepur-fair-today/articleshow/61425827.cms|archive-date=23 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> [[हरिहर क्षेत्र]] 2017 सोनपुर मेला 32 दिनों का होगा।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-harihar-kshetra-mela-will-for-32-days-16596083.html|title=इस बार 32 दिनों का होगा हरिहर क्षेत्र मेला|access-date=25 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825103639/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-harihar-kshetra-mela-will-for-32-days-16596083.html|archive-date=25 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> सोनपुर मेले का उदघाटन इस बार 2 नवंबर को तथा समापन 3 दिसंबर को किया जाएगा। मेला में नौका दौड़, दंगल, वाटर सर्फिंग, वाटर के¨नग सहित विभिन्न प्रकार के खेल व प्रतियोगिता का भी आयोजन किया जाएगा। == सोनपुर ग्रीनफील्ड इंटरनेशनल एयरपोर्ट == {{Main|सोनपुर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा}} प्रस्तावित सोनपुर ग्रीनफील्ड इंटरनेशनल एयरपोर्ट, बिहार कैबिनेट द्वारा फरवरी 2026 में मंज़ूर किया गया एक बड़ा एविएशन प्रोजेक्ट है, जिसे 2030 तक पूरा करने का लक्ष्य है। यह ग्रीन फील्ड एयरपोर्ट सारण ज़िले में दरियापुर और सोनपुर के बीच हरदिया चंवर में बनेगा, जो पटना शहर के केंद्र से लगभग 30-35 किलोमीटर दूर है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/cabinet-clears-international-airport-at-sonepur-with-4-2-km-runway/articleshow/128621140.cms|title=Cabinet clears international airport at Sonepur with 4.2-km runway}}</ref> इसमें दो रनवे वाला लेआउट होगा, जिसमें 4,200 मीटर लंबे रनवे होंगे। इन्हें एयरबस A380 जैसे बड़े वाइड-बॉडी विमानों के संचालन के लिए डिज़ाइन किया गया है। नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने साइट के लिए मंज़ूरी दे दी है और RITES लिमिटेड द्वारा विस्तृत प्रोजेक्ट रिपोर्ट (DPR) तैयार की जा रही है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sonepur-airport-dpr-likely-in-a-month-civil-work-to-begin-next-year/articleshow/133775143.cms|title=Sonepur airport DPR likely in a month, civil work to begin next year Patna News - The Times of India}}</ref> इस ग्रीनफील्ड एयरपोर्ट को बनाने का मुख्य मकसद इसे उत्तरी बिहार का एक बड़ा एविएशन हब बनाना और पटना के सीमित क्षमता वाले जय प्रकाश नारायण इंटरनेशनल एयरपोर्ट के लिए एक उच्च-क्षमता वाला विकल्प या गेटवे बनाना है। हरदिया चंवर एक विशाल जलप्लावित (जलमग्न) कृषि क्षेत्र है। यह सारण जिले के चार प्रमुख प्रखंडों— परसा, दरियापुर, दिघवारा और सोनपुर के अंतर्गत फैला हुआ है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-haradiya-chanwaer-became-sorrow-to-saran-21819474.html|title=सारण का जलप्लावित हरदिया चंवर किसानों का शोक}}</ref> इस क्षेत्र में हजारों एकड़ जमीन पर पानी भरा रहता है। पानी की निकासी के लिए नेहुरा नाला (गंडक नदी में गिरता है) और महदलीचक नहर (गंगा नदी में गिरती है) जैसे साधन हैं, लेकिन जलजमाव यहाँ के किसानों के लिए एक बड़ी समस्या बना हुआ है। == इन्हें भी देखें == * [[गण्डकी नदी]] * [[सारण ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hindi.business-standard.com/hin/storypage.php?autono=24911 सोनपुर मेला : सिमटती पहचान, गिरता कारोबार]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} (बिजनेस स्टैण्डर्ड] {{सोनपुर प्रखण्ड (बिहार)}} [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:सारण ज़िला]] [[श्रेणी:सारण ज़िले के नगर]] 52oa7pfglucjmt504jqplqrhuwwa0yi अखिल भारतीय हिंदी संस्था संघ, दिल्ली 0 42789 6632645 5377718 2026-10-24T19:26:14Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632645 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=जनवरी 2021}} == स्थापना == ४ अगस्त १९६४ ई. को भारत सरकार के शिक्षा मंत्रालय के प्रयत्न तथा हिन्दी प्रचार करने वाली परीक्षा-मान्यता प्राप्त संस्थाओं के सहयोग से दिल्ली में इस संघ की स्थापना की गई। == उद्देश्य == १. संविधान की धारा ३५१ के अनुसार हिन्दी के प्रचार और विकास के लिए राष्ट्रीय मंच की स्थापना करना। २. हिन्दी के प्रचार तथा विकास के उद्देश्यों की पूर्ति के लिए भारत की विभिन्न स्वैच्छिक हिन्दी संस्थाओं के कार्यों में समन्वय स्थापित करना। ३. विभिन्न स्वैच्छिक हिन्दी संस्थाओं द्वारा संचालित हिन्दी परीक्षाओं के स्तर में एकात्मकता स्थापित करना। ४. भारत सरकार तथा राज्य सरकारों अथवा अन्य किसी संस्था द्वारा संघ को भेजे गए हिन्दी के प्रचार और विकास से संबंधित किसी भी मामले पर सलाह और सहायता देना। ५. ऐसे किसी भी अन्य कार्यकलाप को हाथ में लेना, जो संघ की राय में हिन्दी के प्रचार और कार्य में सहायक हो। == कार्य और कार्य पद्धति == संघ अपने उद्देश्यों की पूर्ति के लिए निम्नलिखित कार्य कर रहा है : === प्रचारात्मक कार्य === क. संघ की ओर से पूर्व, पश्चिम, उत्तर और दक्षिण में भारत की स्वैच्छिक हिन्दी संस्थाओं के कार्यकलापों का अध्ययन करने, उनकी समस्याओं का अध्ययन एवं समाधान कराने, हिन्दी के प्रचार और प्रसार की दृष्टि से आवश्यक योजनाओं को कार्यान्वित करने के लिए क्षेत्रीय हिन्दी प्रचारकों, कार्यकर्ताओं के शिविरों का आयोजन। ख. अखिल भारतीय स्तर पर हिन्दी कार्यकर्ताओं के सम्मेलन तथा शिविरों का आयोजन। ग. हिन्दी तथा हिन्दीतर प्रदेशों के विद्वानों के भाषणों की व्यवस्था। घ. हिन्दीतर भाषी वरिष्ठ साहित्यकारों की हिन्दी प्रदेशों में सद्भावना यात्राएँ। ड. स्वैच्छिक हिन्दी संस्थाओं के कार्यों में समन्वय स्थापित करना। च. हिन्दीतर भाषी लेखकों की पुस्तकों की प्रदर्शनी का आयोजन। छ. सदस्य संस्थाओं के बीच समन्वय, सामंजस्य के लिए सद्भावना यात्राएँ। ज. गंगाशरण संह अखिल भारतीय वाक स्पर्धा का आयोजन। === शिक्षण कार्य === हिन्दी परीक्षा के माध्यम द्वारा होने वाले प्रचार कार्य का मूल्यांकन करना। हिन्दीतर प्रदेशों में हिन्दी शिक्षण और शिक्षकों की कठिनाइयों के बारे में विचार विनिमय। संस्थाओं द्वारा होने वाले हिन्दी प्रचार और शिक्षणात्मक कार्य-नीति के सम्बन्ध में विचार करना।सब प्रकार से हिंदी का शिक्षण में गौरव बनाए रखना। === साहित्यिक कार्य === हिन्दीतर भाषी हिन्दी लेखकों तथा हिन्दी साहित्यकारों की संगोष्ठियों सम्मेलनों का आयोजन करना। हिन्दीतर भाषी हिन्दी लेखकों तथा छात्रों का अभिनन्दन करना। हिन्दीतर भाषी हिन्दी लेखकों की रचनाओं का संस्थाओं के सहयोग से प्रकाशन कराना। पत्रिका का प्रकाशन करना। प्रदेशों की परिचयात्मक एवं वार्तालाप गाइडों का प्रकाशन करना एवं राष्ट्रभाषा प्रचार का इतिहास तथा अन्य प्रकाशन। इसके अतिरिक्त नई परीक्षाओं को मान्यता दिलाने संबंधी कार्य, हिन्दी सलाहकार समितियां में संघ तथा उसकी सदस्य संस्थाओं के प्रतिनिधियों को केन्द्रीय हिन्दी समिति तथा विभिन्न मंत्रालयों में गठित हिन्दी सलाहकार समितियों में नामित किया जाना, स्वैच्छिक हिन्दी संस्थाओं द्वारा संचालित हिन्दी परीक्षाओं के लिए आदर्श पाठ्यक्रम तैयार करना एवं त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन करना भी इस संस्था के महत्त्वपूर्ण कार्य हैं। ; पता : अखिल भारतीय हिन्दी संस्थान संघ, ३४, कोटला मार्ग, नई दिल्ली-११०००७. [[श्रेणी:हिन्दी]] gnwbk8iboaw7ovd5uqilvd7ny53x9jf अपरिणत प्रसव 0 43160 6632693 5837243 2026-10-24T21:07:18Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632693 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} जब गर्भ २८ से ४० सप्ताह के बीच बाहर आ जाता है तब उसे '''अपरिणत प्रसव''' (प्रिमैच्योर लेबर) कहते हैं। २८ सप्ताह और उससे अधिक समय तक गर्भाशय में स्थित भ्रूण में जीवित रहने की क्षमता मानी जाती है। अमरीकन ऐकैडेमी ऑव पीडऐट्रिक्स ने सन्‌ १९३५ में यह नियम बनाया था कि साढ़े पाँच पाउंड या उससे कम भार का नवजात शिशु अपरिणत शिशु माना जाए, चाहे गर्भकाल कितने ही समय का क्यों न हो। दि लीग आव नेशंस की इंटरनैशनल मेडिकल कमेटी ने भी यह नियम स्वीकार कर लिया है। इस प्रकार के प्रसव लगभग दस प्रतिशत होते हैं। == अपरिणत प्रसव के कारण == (१) वे रोग जो गर्भावस्था में माता के स्वास्थ्य के लिए आपत्तिजनक हैं, जैसे जीर्ण वृक्क कोप (क्रॉनिक नेफ्राइटिस), गुर्दे की बीमारी, उच्च रक्तचाप (हाई ब्लड प्रेशर), मधुमेह (डायाबिटी.ज) और उपदंश (सिफिलिस) (२) गर्भावस्था क कुछ विशेष रोग, जैसे गर्भावस्थीय विषाक्तता (टॉक्सोमिया ऑव प्रेगनैन्सी), प्रसवपूर्व रुधिर-स्राव (३) संक्रामक रोग, जैसे गोणिकार्ति (पाइलाइटीज), इन्फलुएंजा, न्यूमोनिया, उंडुकार्ति (ऐपेंडिसाइटिस), पिताशयार्ति (कोलिसिस्टाइटिस), माता की विकृत मनोस्थिति, शरीर में रक्त की अत्यधिक कमी, इत्यादि (४) गर्भाशय में कई भ्रूणों का होना और जलात्यय (हाईड्रेम्नयास) (५) लगभग ५० प्रतिशत अपरिणत प्रसवों में कोई विशेष कारण विदित नहीं होता। == प्रबंध == पूर्वोक्त कारणों के अनुसार प्रसववेदना प्रारंभ होते ही उपयुक्त चिकित्सा होनी चाहिए और निम्नलिखित बातों को ध्यान में रखना चाहिए : (१) गर्भकाल में समय समय पर डाक्टरी परीक्षा करानी चाहिए और कोई रोग होने पर उसका उचित उपचार होना चाहिए (२) रक्तश्राव होने पर उपयुक्त उपचार से अपरणित प्रसव रोका जा सकता है। (३) प्रसव ऐसे चिकित्सालयों में होना चाहिए जहाँ अपरिणत शिशु के पालन का उचित प्रबंध हो (४) प्रसवकाल में उचित चिकित्सा न मिलने से बहुत से बालक जन्म के समय, या जन्मते ही मर जाते हैं। इसलिए प्रसवकाल में कुछ उचित नियमों का पालन आवश्यक है, जैसे गर्भाशय की झिल्ली को अधिक काल तक फूटने से बचाना, झिल्ली फूटने पर नाल को गर्भाशय के बाहर निकलने से रोकना : ऐसी औषधियों का प्रयोग न करना जो बालक के लिए हानिप्रद हों, जैसे अफीम या बारबिटयुरेट्स। (५) प्रसव काल में माता को विटामिन 'के' १० मिलीग्राम चार चार धंटे पर देते रहना और बालक को जन्मते ही विटामिन 'के' १० मिलीग्राम सूई द्वारा पेशी में लगाना (६) प्रसव के समय बालक का सिर बाहर निकालने के लिए किसी प्रकार के अस्त्र का उपयोग न करना (७) बच्चे के सिर की रक्षा के हेतु संधानिका छेदन (एपीजियोटामी) करना। कुछ रोगों में, जहाँ माता की रक्षा के लिए गर्भ का अंत करना आवश्यक समझा जाता है, अपरिणत प्रसव करवाना आवश्यक होता है। ; अपरिणत-प्रसव-वेदना उन्पन्न करने की विधियाँ : (१) औषधियों का प्रयोग (२) गर्भाशय की झिल्ली को फोड़ना या गर्भाशय की ग्रीवा को लेमिनेरिया टेन्टस द्वारा फैलाना (३) संध्या समय दो आउंस अंडी का तेल (कैस्टर ऑयल) पिलाकर तीन घंटे बाद एनीमा लगाना (४) यदि प्रातःकाल तक पीड़ा आरंभ न हो तो पिट्टियूटरी के दो दो यूनिट की सूई पेशी में आधे आधे घंटे पर छह बार लगाना। कुनैन (किवनीन) आदि का प्रयोग अब नहीं किया जाता। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20090702043956/http://www.brandbihar.com/hindi/women/prasav.html प्रसव : एक जीवित शिशु को योनि से बाहर दुनिया में लाने का प्रयास] * [https://web.archive.org/web/20080618035434/http://www.aboutkidshealth.ca/prematurebabies/ Premature Babies Resource Centre from AboutKidsHealth.ca] Information about the causes of prematurity, the challenges of premature birth, the development of the baby, and the long-term implication of prematurity. * [https://web.archive.org/web/20080703025228/http://www.prematurity.org/ Prematurity] — resource site for parents of premature infants and children * [https://web.archive.org/web/20080701115954/http://kidshealth.org/parent/growth/growing/preemies.html Primer on Preemies] — from the Nemours Foundation [[श्रेणी:स्वास्थ्य|प्रसव, अपरिणत]] [[श्रेणी:आयुर्विज्ञान|प्रसव, अपरिणत]] 9djam4jntkor8x4mdmd226ljlgo5a8p पीसा की मीनार 0 46102 6632917 6569608 2026-10-25T08:26:20Z ~2026-56916-21 955744 6632917 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मई 2016}} {{ज्ञानसन्दूक धार्मिक इमारत | building_name =लीनिंग टावर ऑफ पीसा<br />(पीसा की झुकी मीनार) | infobox_width = | image =Exterior of the Leaning Tower (Pisa) in April 2024.jpg | image_size = | caption = | map_type = | map_size = | map_caption = | location = | geo = {{coor at dms|43|43|23|N|10|23|47|E|type:landmark_region:IT-PI}} | religious_affiliation = [[कैथोलिक कलीसिया|रोमन कैथोलिक]] | rite = | province = पीसा नियामानि | district = टस्कैनी | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = | leadership = | website = | architecture = yes | architect = | architecture_type = | architecture_style = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = [[१३७२|1372]] | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | height_max = {{convert|55.86|m|ft}} | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | materials = काला संगमर्मर }} [[इटली]] में ‘[[पीसा की मीनार|लीनिंग टावर ऑफ़ पीसा’]] को वास्तुशिल्प का अदभुत नमूना माना जाता है| अपने निर्माण के बाद से ही मीनार लगातार नीचे की ओर झुकती रही है और इसी झुकने की वजह से वह दुनिया भर में भी मशहूर रही है| इस वजह से ख़तरा बना हुआ था कि ये एक दिन गिर जाएगी| == परियोजना == पिछले दस साल से एक विशेष परियोजना चल रही थी जिसका मक़सद लीनिंग टावर ऑफ़ पीसा को स्थायित्व देना था। इसके तहत टावर के उत्तर से ज़मीन से 70 टन मिट्टी खोदी गई ताकि इसे सीधा खड़ा किया जा सके| जब ये काम ख़त्म हो गया तो टावर लगातार सीधा खड़ा होता नज़र आने लगा| सात साल बाद अब ये टावर 48 सेंटीमीटर सीधा हुआ है| इंजीनियरों का कहना है कि पहली बार ये मीनार अब बिल्कुल स्थिर है| वास्तुशिल्पा का नमूना जब 20वीं सदी में मीनार का निर्माण चल रहा था तो कामगारों को लगने लगा था कि ये एक तरफ़ झुक रही है| कामगारों ने इसे ठीक करने की कोशिश की लेकिन पूरी तरह तैयार होने के बाद भी मीनार थोड़ी सी झुकी हुई ही थी| बाद में मीनार की नींव में और मीनार के अंदर एक हाईटेक कैमरा लगाया| इससे पता चला है कि लीनिंग टावर ऑफ़ पीसा का झुकना बंद हो गया है| इस कार्यक्रम की निगरानी करने वाले अधिकारी कहते हैं कि अगले कम से कम दो सौ साल तक मीनार स्थिर रहनी चाहिए| दुनिया भर में हज़ारों लोग इस मीनार को देखने के लिए पीसा आते हैं| कुछ वर्ष पहले मीनार को गिरने के ख़तरे की वजह से बंद कर दिया गया था। 11 साल तक बंद रहने के बाद दिसंबर 2001 में इसे फिर खोल दिया गया था। पीसा की झुकी हुई मीनार वर्ष 1173 में बननी शुरु हुई थी लेकिन इस मीनार को पूरा करने में 200 साल लगे| == मीनार फिर खुली == 1173 ई. मे निर्मित आठ मंजिला मीनार का वास्तुकार बोनेब्रस था। यह ऊध्वार्धर से ५ मीटर से भी अधिक झुकी है। == चित्र दीर्घा == <gallery> चित्र:Leaning Tower of Pisa.jpg|alt=पिसा की मीनार झुकी हुई है, मीनार गिर नही रही क्योकि, गुरुत्व केंद्र से जाने वाली ऊध्वाधर लाइन तल के अंदर रहती है।|पीसा की झुकी मीनार चित्र:Leaning tower of pisa 2.jpg|पीसा की झुकी मीनार चित्र:Leaning tower of pisa 3.jpg|पीसा की झुकी मीनार चित्र:Leaning Tower of Pisa with Cathedral in foreground.jpg|<div style="text-align: center;"> झुकी मीनार</div> चित्र:Pisa.tower05.jpg|Leaning Tower and apse of the cathedral; in front : Romulus and Remus, symbol of Pisa चित्र:Leaning tower of pisa 4.png|पीसा की झुकी मीनार चित्र:PISA by creactions.jpg|पीसा की झुकी मीनार चित्र:Pisa.tower03.jpg चित्र:Pisa.tower02.jpg चित्र:Lightmatter pisa.jpg|पीसा की झुकी मीनार चित्र:Pisa.tower04.jpg चित्र:Pisa-tower6.jpg चित्र:Torre di Pisa.jpg चित्र:Pise Torre pendente.jpg चित्र:Campanile pendente Pisa 100.JPG|<div style="text-align: center;">Details</div> चित्र:Leaning tower of pisa 4.jpg चित्र:Capitel 2 en la Torre de Pisa.JPG|<div style="text-align: center;">Details, capital on the ground floor.</div> चित्र:Capitel en la Torre de Pisa.JPG|<div style="text-align: center;">Details, capital on the ground floor.</div> चित्र:Leaning tower of Pisa.jpg चित्र:Pisa - Campo Santo - Campanile 1 - 2005-08-08 10-15 4638.JPG चित्र:Pisa - Campo Santo - Campanile 2 - 2005-08-08 10-23 2005.JPG चित्र:Pisa - Campo Santo - Campanile 3 - 2005-08-09 19-59 2005.JPG चित्र:Pisa - Campo Santo - Campanile 4 - 2005-08-08 17-30 4832.JPG चित्र:Tower of Pisa.jpg चित्र:PisaViewFromTower20020323.JPG|View from the tower of Pisa चित्र:Cathedral and Campanary - Pisa 2014 (2).JPG|Duomo and Leaning Tower चित्र:Pisa Torre.jpg|Front view + Flag चित्र:Javichu el jefe torre de Pisa.jpg चित्र:Tour de Pise.ogg </gallery> <br /> {{reflist|2}} == सन्दर्भ == {{refbegin}} * {{cite book | last = Shrady | first = Nicholas | authorlink = | coauthors = | title = Tilt: a skewed history of the Tower of Pisa | url = https://archive.org/details/tiltskewedhistor0000shra | publisher = Simon & Schuster | date = 2003 | location = New York | isbn = 0-7432-2926-6}} {{refend}} == External links == {{Commons|Torre di Pisa|पीसा की मीनार}} <!--===========================({{NoMoreLinks}})=============================== | PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA IS | | NOT A COLLECTION OF LINKS NOR SHOULD IT BE USED FOR ADVERTISING. | | | | Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED. | | See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. | | | | If there are already plentiful links, please propose additions or | | replacements on this article's discussion page. Or submit your link | | to the appropriate category at the Open Directory Project (www.dmoz.org)| | and link back to that category using the {{dmoz}} template. | ===========================({{NoMoreLinks}})===============================--> * [https://web.archive.org/web/20100920031558/http://www.opapisa.it/en/home.html Official website] * [https://web.archive.org/web/20081219142025/http://www.italyguides.it/us/pisa/leaning_tower.htm The Leaning Tower of Pisa] Virtual reality movies * [https://web.archive.org/web/20070914053551/http://www.endex.com/gf/buildings/ltpisa/ltpnews/nazione4.htm How the process of inclination was stopped] * [https://web.archive.org/web/20070819091932/http://www.foundationengineering.info/Photo_Galleries/02/Leaning_Structures/ Pictures of Leaning structures] * [https://web.archive.org/web/20080919132041/http://archive.cyark.org/project-intro.php?p=PIS Piazza dei Miracoli digital media archive] ([[creative commons]]-licensed photos, laser scans, panoramas), data from a [[University of Ferrara]]/[[CyArk]] research partnership, includes 3D scan data from Leaning Tower. * {{Structurae|id=s0002483|title=Leaning Tower of Pisa}} <!-- [[श्रेणी:Campaniles]] --> <!-- [[श्रेणी:Landmarks]] --> [[श्रेणी:पीसा की इमारतें]] [[श्रेणी:इटली की मीनारें]] [[श्रेणी:झुकी मीनारें]] [[श्रेणी:रोमन स्थापत्य]] [[श्रेणी:इटली में विश्व धरोहर स्थल]] [[श्रेणी:११७० के स्थापत्य]] [[श्रेणी:१३७० के स्थापत्य]] [[श्रेणी:पीसा के दर्शनीय स्थल]] [[श्रेणी:पीसा]] [[श्रेणी:इटली]] [[श्रेणी:आश्चर्य]] 4texp38po01he2h705z75wjda4thccx निम्बार्क कोट 0 49744 6632920 6632289 2026-10-25T09:03:05Z Aniruddha025 580663 एक लिंक जोड़ा है 6632920 wikitext text/x-wiki [[चित्र:निम्बार्क कोट, वृंदावन का मुख्य दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|300px|निम्बार्क कोट का मुख्य द्वार]] '''निम्बार्क कोट''' [[उत्तर प्रदेश]] के [[वृन्दावन]] में स्थित [[निम्बार्क सम्प्रदाय]] का एक प्रमुख [[मंदिर]] है। यद्यपि आकार में यह एक सामान्य इमारत जैसा है, लेकिन वृन्दावन की धार्मिक और सांस्कृतिक परंपराओं में इसका एक विशिष्ट स्थान है। 'निम्बार्क कोट' शब्द में 'निम्बार्क' संप्रदाय के मुख्य आचार्य को दर्शाता है, जबकि 'कोट' का अर्थ किला या वह स्थान है जहाँ आचार्य विराजमान हों। यह मंदिर विशेष रूप से 'निम्बार्क जयन्ती' के अवसर पर आयोजित होने वाले एक मासीय समारोह के लिए जाना जाता है, जो यहाँ सन् 1924 से मनाया जा रहा है।<ref>{{Cite web |url=https://archive.org/details/shri-nimbarka-vratotsav-nirnaya-2080/page/n9/mode/1up |title=निम्बार्क पीठ के व्रतोत्सव निर्णय में कार्तिक-मार्गशीष मास |publisher=Archive.org |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |title=संत सेक्शन में निम्बार्क कोट का उल्लेख |website=Nimbark Social Welfare |access-date=17 मार्च 2026 |archive-date=27 मई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527163451/https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |url-status=dead }}</ref> सन् 1923 तक यह उत्सव प्रेम गली स्थित 'उत्सव कुंज' में मनाया जाता था। वर्ष 2025 में इस उत्सव का 182वाँ आयोजन किया गया। इस उत्सव का एक प्रमुख आकर्षण वैष्णव संगीत शैली का 'समाज गायन' है। निम्बार्क कोट सांप्रदायिक आचारप्रणाली व उसके साहित्य व सांस्कृतिक गतिशीलता का प्रमुख स्थान रहा है। यहां से सांप्रदायिक ग्रंथों की प्रकाशन व्यवस्था भी होती रही है।<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/nimbarkparishad_gmail_201902/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AB%E0%A5%AA/mode/1up|title=निम्बार्क संप्रदाय और उसके कृष्ण भक्त हिंदी कवि|last=शर्मा|first=नारायण दत्त}}</ref> निम्बार्क सम्प्रदाय, वैष्णव धर्म के चार प्रमुख सम्प्रदायों में से एक है, जिसे 'सनकादिक' या 'कुमार सम्प्रदाय' भी कहा जाता है। वैष्णव वे हैं जो विष्णु या उनके अवतारों (विशेषकर राम और कृष्ण) की अपने इष्ट के रूप में उपासना करते हैं। (अन्य तीन प्रमुख [[वैष्णव सम्प्रदाय]] हैं: श्री सम्प्रदाय, ब्रह्म या गौड़ीय सम्प्रदाय, और रुद्र या विष्णुस्वामी सम्प्रदाय)। ब्रज की परंपरा में निम्बार्क संप्रदाय के तीन प्रमुख आचार्य माने जाते हैं: आद्याचार्य (हंस एवं सनकादिक), प्रवर्तकाचार्य (निम्बार्क) और रसिकोपासनाचार्य (हरिव्यास देवाचार्य)। निम्बार्क संप्रदाय में 12 'द्वारे' (शाखाएँ) हैं, जिनमें से निम्बार्क कोट मंदिर 'स्वयंभूराम देवाचार्य द्वारे' की परंपरा का प्रतिनिधित्व करता है। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रमुख शिष्यों में स्वयंभूराम देवाचार्य सबसे वरिष्ठ माने जाते हैं। संप्रदाय की मुख्य पीठ राजस्थान के किशनगढ़ स्थित सलेमाबाद (निम्बार्क तीर्थ) में है। स्वयं निम्बार्काचार्य राधा सर्वेश्वर शरण देवाचार्य (श्रीजी महाराज) निम्बार्क कोट तीन बार आए थे। अपने एक प्रवास के दौरान उन्होंने उल्लेख किया था कि उन्होंने पुराना बजाजा के ऋषि बाल्मीकि स्कूल से प्राथमिक शिक्षा प्राप्त की थी और वे अक्सर निम्बार्क कोट के प्रांगण में खेला करते थे। सुदामा कुटी की स्थापना करने वाले बाबा सुदामा दास जब रामानंदाचार्य जयंती के लिए मधुकरी (भिक्षा) लेने आते थे, तो वे विश्राम के लिए निम्बार्क कोट के जगमोहन में ही रुकते थे। गीता के मर्मज्ञ संत स्वामी रामसुखदास अपने प्रवचनों में उल्लेख किया करते थे कि यदि वे एकादशी के दिन वृंदावन में होते, तो मधुकरी के लिए निम्बार्क कोट ही जाते क्योंकि वहाँ फलाहारी मधुकरी उपलब्ध होती थी। मंदिर प्रशासन के अनुसार, यहाँ गोस्वामी तुलसीदास द्वारा उपयोग किया गया एक ऐतिहासिक लोटा भी संरक्षित है, जिसमें संतों का चरणामृत रखा जाता है, जिसकी श्रद्धालुओं में अपार महिमा है।<ref>{{Cite AV media |url=https://www.facebook.com/groups/surshyamofficial/posts/2281732275629854/ |title=बाबा राजेंद्र दास जी महाराज निम्बार्क कोट में मौजूद तुलसीदास जी के लोटे का प्रसंग |medium=Video |publisher=Facebook}}</ref> वर्तमान निम्बार्काचार्य श्यामा शरण देवाचार्य भी निम्बार्क कोट पधार चुके हैं। 2025 की [[अक्षय तृतीया]] (29 अप्रैल) से 2026 की अक्षय तृतीया (20 अप्रैल) तक निम्बार्क कोट में एक वर्ष का शताब्दी वर्ष महोत्सव मनाया गया। हर महीने एक भागवत कथा हुई, वर्ष भर के दौरान भागवत के 100 मूल पाठ हुए, 50 दिन समाज गायन हुआ, रासलीला हुई, 21 भंडारे हुए, शोभायात्रा निकली, फूल बंगला बना, भगवान के श्रीविग्रह का सर्वांग अभिषेक दर्शन हुआ जिसमें वृंदावन के संतों, महंतों व ब्रजवासियों ने हिस्सा लिया।<ref> निम्बार्क कोट शताब्दी वर्ष समारोह संपन्न:अक्षय तृतीया पर सर्वांग अभिषेक हुआ, फूलबंगले में विराजे राधारमण लाल,एक वर्ष से चल रहा था शताब्दी वर्ष महोत्सव, 20 अप्रैल, 2026 को दैनिक भास्कर न्यूज पोर्टल पर प्रकाशित https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/mathura/news/vrindavan-nimbark-kot-shatabdi-mahotsav-sampann-akshay-tritiya-utsav-137745038.html </ref> ''नोट: निम्बार्क कोट नाम का एक अन्य मंदिर अजमेर (राजस्थान) में पृथ्वीराज रोड पर भी स्थित है। वृंदावन के इतिहास में 'हरि' नाम वाले तीन प्रमुख आचार्य हुए हैं, जिन्हें 'हरित्रयी' कहा जाता है—स्वामी हरिदास (बांके बिहारी के प्राकट्यकर्ता), हित हरिवंश (राधाबल्लभ के प्राकट्यकर्ता) और हरिराम व्यास (जुगल किशोर के प्राकट्यकर्ता)।'' ====== दशश्लोकी की प्राचीन हस्तलिखित पांडुलिपि ====== निम्बार्क संप्रदाय के सबसे महत्वपूर्ण ग्रंथों में से एक दशश्लोकी की प्राचीन हस्तलिखित प्रति निम्बार्क कोट का पांडुलिपि संग्रह में उपलब्ध है। वृंदावन शोध संस्थान से प्रकाशित कमलेश पारीक की पुस्तक दशश्लोकी के पेज-4 पर इसका उल्लेख है कि दशश्लोकी की विक्रम संवत् 1917 की प्रति श्रीजी मंदिर के संग्रहालय में है, पडरौना वाली कुंज और निम्बार्क कोट में भी इसकी प्रतियां मौजूद है। <ref>{{Cite web|url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Dashashloki-DR-Shimati-Kamlesh-Parik3.pdf|title=दशश्लोकी|last=कमलेश पारीक|first=|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> == ब्रज के साहित्य में निम्बार्क कोट == सन् 1968 में प्रकाशित प्रभुदयाल मीतल की पुस्तक ''ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास'' (पृष्ठ 550) में निम्बार्क कोट का उल्लेख करते हुए लिखा गया है: "निम्बार्क कोट—यह देवस्थल वृंदावन की छीपी गली में है। इसका निर्माण आचार्य स्वयंभूराम जी की शिष्य परंपरा के बालगोविंद दास जी ने कराया था। उन्होंने सर्वप्रथम आचार्य पंचायतन की स्थापना वृंदावन में की थी। यहाँ निम्बार्कोत्सव बड़े समारोह पूर्वक होता है।"<ref>{{Cite book |title=ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास |author=प्रभुदायल मीतल |year=1968 |page=550 |url=https://ia601509.us.archive.org/13/items/in.ernet.dli.2015.401809/2015.401809.Brij-Ke.pdf}}</ref><ref>{{Cite book |title=ब्रजमंडल परिक्रमा |author=अनुरागी महाराज |year=2009 |pages=278-279}}</ref> इसी पुस्तक के पृष्ठ 539 व 540 पर गोपाल दास, हंसदास और बालगोविंद दास का परिचय दिया गया है: * '''गोपालदास ‘उत्सवी’:''' इनका जन्म संवत 1872 (कुछ स्रोतों में 1868) के आसपास एक गौड़ ब्राह्मण परिवार में हुआ था। चार धाम की यात्रा के बाद वे कामवन के गोपाल मंदिर में रहे और बाद में वृंदावन आ गए। उन्होंने निम्बार्क संप्रदाय के आचार्यों की जयंती मनाना और बड़े स्तर पर रास और भागवत-कथा का आयोजन प्रारंभ किया। उनके शिष्यों में हंसदास और ब्रह्मचारी राधेश्याम प्रमुख थे। संवत 1952 में उनका निधन हुआ। गोपालदास भक्तमाल की कथा अत्यंत सरसता से करते थे। भक्तमाल की कथा की जो वर्तमान शैली है, उसका सूत्रपात इन्होंने ही किया था। * '''हंसदास:''' संवत 1916 में लखनऊ के काकोरी में जन्मे हंसदास, महात्मा गोपालदास के शिष्य थे। वे भागवत के प्रसिद्ध वक्ता थे। सन् 1937 में वृंदावन के निम्बार्क कोट परिसर में उनका देहावसान हुआ।<ref>{{Cite AV media |title=श्री हंसदास जी एवं गोपाली बाई जी का चरित्र - भक्तमाल कथा |url=https://www.youtube.com/watch?v=gmBMH3140kw&t=5s |publisher=YouTube}}</ref> उन्होंने 'सिद्धांत रत्नांजलि', 'कृष्ण सिद्धांत सार', 'राधा रहस्य प्रकाशिका',<ref>{{Cite book |title=राधा रहस्य प्रकाशिका |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/ShriRadhaRahashyaPrakashika}}</ref> 'निम्बार्क प्रभा',<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क प्रभा |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.343527/page/n1/mode/2up}}</ref> और 'गोदनावारी लीला' जैसे ग्रंथ लिखे। 'गोदनावारी लीला' निम्बार्क कोट के सालाना महोत्सव में अनिवार्य रूप से प्रदर्शित होती है। उन्होंने केशव काश्मीरी भट्‌ट देवाचार्य का उत्सव भी शुरू किया। * '''बालगोविंददास:''' ये हंसदास के विरक्त शिष्य थे। उन्होंने ही वृंदावन की नाज मंडी में मंदिर बनवाकर आचार्य पंचायतन की प्रतिष्ठा की और निम्बार्क कोट का निर्माण कराया था।<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क संप्रदाय और उसके कृष्ण भक्त हिंदी कवि |author=नारायण दत्त शर्मा |year=1964}}</ref> उनके द्वारा कथा-कीर्तन और उत्सव नियमित रूप से किए जाते थे। सन् 1940 में प्रकाशित पुस्तक निम्बार्क माधुरी में बाबा गोपालदास जी और बाबा हंसदास जी महाराज के बारे में कथाएं वर्णित हैं। पुस्तक के पेज-730 से 733 तक चार पृष्ठ में बाबा हंसदासजी का साहित्यिक परिचय दिया गया है। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/shri-nimbarka-madhuri|title=Shree Nimbarka Madhuri|last=Nimbarka Sampradaya}}</ref> सन् 1981 में अवध बिहारी लाल कपूर द्वारा लिखित पुस्तक ''ब्रज के भक्त'' (भाग-2, पृष्ठ 13 व 86) में भी इन संतों का विस्तृत वर्णन मिलता है।<ref>{{Cite book |title=ब्रज के भक्त (भाग-2) |author=अवध बिहारी लाल कपूर |url=https://dn790006.ca.archive.org/0/items/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2.pdf}}</ref> सन् 1986 में श्रीजी मंदिर की पत्रिका श्रीसर्वेश्वर के वृंदावनांक (ब्रजबल्लभ शरण और प्रो. गोविंद शर्मा के संपादकत्व में प्रकाशित) के पेज-349-350 पर गोपालदास जी, हंसदास जी और बालगोविंद दास जी की कथा है, फिर पेज-401 पर निम्बार्क कोट मंदिर और पेज-414 पर निम्बार्क जयंती उत्सव का उल्लेख है। सन् 1991 में वृंदावन के हरिनाम संकीर्तन मंडल द्वारा प्रकाशित ‘ब्रज दर्शन’ (लेखक, संपादक व प्रकाशक ब्रजविभूति श्री श्यामदास) में पेज-114 पर मंदिर निम्बार्क कोट का विस्तार से उल्लेख है।<ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/braj-darshan-ubb091/|title=ब्रज दर्शन|last=ब्रज विभूति|first=श्याम दास|date=1992}}</ref> 1992 में दिल्ली के अभिनव प्रकाशन द्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘कृष्ण द लिविंग गॉड ऑफ ब्रज’ (लेखक- डी. आनंद) में पेज-108-109 पर ब्रॉडस्प्रेड में मंदिर के गर्भगृह का चित्र विवरण के साथ प्रकाशित हुआ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=EsvSwdUgQYcC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Krishna: The Living God of Braj|last=Anand|first=D.|date=1992|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-280-2|language=en}}</ref> 2011 में वृंदावन के हरिनाम प्रेस से प्रकाशित होने वाली मासिक पत्रिका श्री हरिनाम का 465वां अंक जो जनवरी, 2011 में प्रकाशित हुआ, इसमें निम्बार्क कोट को कवर स्टोरी के रूप में शामिल किया गया और कवर पेज पर मंदिर में विराजमान ठाकुर श्री राधारमण लालजी की तस्वीर प्रकाशित हुई। इस मंदिर की परंपराओं पर अमर उजाला (2014), [[दैनिक जागरण]] (2014) और इंडिया टुडे (2015) में भी लेख प्रकाशित हो चुके हैं।<ref>{{Cite web |title=निम्बार्क संप्रदाय का मूक साक्षी है वृंदावन का निम्बार्क कोट मंदिर |url=http://nimbarkkoat.blogspot.com/2016/05/blog-post.html |publisher=Blogspot Archives}}</ref> 2016 की नोटबंदी के दौरान इस उत्सव पर पड़े प्रभाव को '[[द इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्सप्रेस]]' ने भी कवर किया था।<ref>{{Cite news |title=Demonetisation: Donations dry up at temples, dargahs |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/demonetisation-uttar-pradesh-donations-dry-up-at-temples-dargahs-anger-over-media-lies-4397392/ |newspaper=The Indian Express |date=2016}}</ref> == मंदिर का विवरण == [[चित्र:राधारमण लालजी.jpg|अंगूठाकार|राधारमण लालजी]] मंदिर के गर्भगृह के मध्य सिंहासन पर श्रीराधारमणलालजी का विग्रह विराजमान है। युगल सरकार के दोनों ओर निम्बार्क आचार्य पंचायतन स्थित हैं। दाहिनी ओर आद्य आचार्य हंस भगवान, उनके मानस पुत्र (सनक, सनंदन, सनातन व सनतकुमार) और शिष्य नारद जी की प्रतिमाएँ हैं। बाईं ओर निम्बार्क भगवान व उनके शिष्य निवासाचार्य प्रतिष्ठित हैं। [[चित्र:निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन]] गर्भगृह के आगे जगमोहन और एक खुला प्रांगण है, जिनका फर्श काले-सफेद संगमरमर का बना है। जगमोहन में मंदिर के संस्थापक बाल गोविंद दास व उनके छोटे भाई हरिदास श्रृंगारी के चित्रपट स्थापित हैं। गर्भगृह के बाहर चरणपादुकाएं बनी हैं, जहाँ गोपालदास और हंसदास के चित्र हैं। मंदिर में कई प्राचीन चित्र भी मौजूद हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान का सर्वेश्वर भगवान की आराधना करते हुए रंगीन चित्र विशेष है। गर्भगृह में राधारमण लाल जी के ठीक पीछे दो सौ साल पुरानी चित्र श्रृंखलाएं हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान के विभिन्न रूपों का चित्रण है। [[चित्र:निम्बार्क कोट.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का आंगन]] वास्तुशिल्प की दृष्टि से गर्भगृह में सिंहासन, दीवारें व फर्श संगमरमर के हैं। जगमोहन में इटेलियन टाइल्स का प्रयोग हुआ है। प्रांगण के तीनों ओर बरामदे हैं और राजस्थानी पत्थर के नक्काशीदार खंभे लगे हैं। पश्चिमी ओर एक अतिरिक्त प्रांगण है जहाँ मंदिर का रसोईघर स्थित है। ''विशेष: वृंदावन के तीन प्रमुख मंदिरों में राधारमण लालजी विराजमान हैं—सप्तदेवालयों में से एक राधारमण मंदिर, शाहजी मंदिर, और निम्बार्क कोट।'' == मंदिर में मनाए जाने वाले प्रमुख उत्सव == === श्री निम्बार्क आचार्य वृंद जयंती महोत्सव === यह मंदिर का सबसे बड़ा वार्षिक उत्सव है, जो कार्तिक कृष्ण पंचमी से मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण पंचमी तक पूरे एक महीने चलता है। इस दौरान संप्रदाय के कई प्रमुख आचार्यों की जयंती मनाई जाती है: बालगोविंद दास की जयंती (कार्तिक कृष्ण पंचमी), महावाणीकार हरिव्यास देवाचार्य जयंती (कार्तिक कृष्ण द्वादशी), स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती ([[कार्तिक शुक्ल अष्टमी]]), हंस भगवान व सनकादिक भगवान जयंती ([[अक्षय नवमी]]), माधव भट्‌टाचार्य जयंती (देवउठनी एकादशी), और निम्बार्क भगवान की जयंती (पूर्णिमा)। इस उत्सव में दीपावली, अन्नकूट और गोपाष्टमी जैसे पर्व भी शामिल होते हैं। प्रतिदिन शाम को आचार्यों की चरित्र कथा होती है, समाज गायन किया जाता है और नित्य रासलीलाएं आयोजित होती हैं। पूर्णिमा के दिन निम्बार्क भगवान का पंचामृत अभिषेक होता है और एक विशाल शोभायात्रा निकाली जाती है। हर दिन मंदिर के जगमोहन में एक सिंहासन पर गोपालदास के सेव्य गोपालजी (जिन्हें महंतजी पुकारा जाता है) और निम्बार्क भगवान के चित्रपट विराजमान होते हैं。<ref>{{Cite web |url=https://vrindavantoday.in/nimbark-temples-of-chhipi-gali-nimbark-kot-ajab-manohar-lal/ |title=छीपी गली का निम्बार्क कोट मंदिर |website=Vrindavan Today}}</ref> समाज गायन में 'चलसखी', 'सहज सुख सजनी', 'हेली' जैसे पद गाए जाते हैं और अंत में "सेवों श्री राधारमण उदार" तथा "जय जय श्री राधारमण विराजैं" का गायन होता है। रासलीला में सबसे विशेष 'गोदनावारी लीला' है। भंडारे में द्वादशी को बूंदी, नवमी को मोहनथार, एकादशी को समा की खीर और निम्बार्क भगवान के छठी उत्सव में लड्डू का भोग लगता है। भंडारे की विशेष 'गड्‌ड सब्जी' (मिली-जुली) और लड्डू स्थानीय स्तर पर काफी प्रसिद्ध हैं।<ref>{{Cite book |title=IAVRI Bulletin, Issue 1-12 |publisher=International Association of the Vrindavan Research Institute |year=1975}}</ref> === कार्तिक उत्सव की रासलीलाओं का क्रम === * कार्तिक कृष्ण द्वादशी (धनतेरस): वंशी चोरी लीला * कार्तिक कृष्ण चौदस: केवट लीला * कार्तिक अमावस (दीपावली): चौसर लीला<ref>{{Cite AV media |title=निम्बार्क कोट में दीपावली को होने वाली चौसर लीला |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZOQ3fmJZlBE |publisher=YouTube}}</ref> * कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा: मूदरी चोरी लीला * कार्तिक शुक्ल द्वितीया: पनघट लीला * कार्तिक शुक्ल तृतीया: ब्रह्मचारी लीला * [[कार्तिक शुक्ल चतुर्थी]]: विदुषी लीला * कार्तिक शुक्ल पंचमी: शंकर लीला * कार्तिक शुक्ल छठी: पांडे लीला * [[कार्तिक शुक्ल सप्तमी]]: राधा प्राकटय लीला * कार्तिक शुक्ल अष्टमी (गोपाष्टमी): गोचारण लीला * कार्तिक शुक्ल नवमी (अक्षय नवमी): जोगन लीला * कार्तिक शुक्ल दशमी: श्याम सगाई लीला * कार्तिक शुक्ल एकादशी (देवउठनी): वरुण लीला * कार्तिक शुक्ल द्वादशी: मान लीला * कार्तिक शुक्ल त्रयोदशी: माखन चोरी लीला * कार्तिक शुक्ल चर्तुदशी: गोदनावारी लीला * कार्तिक पूर्णिमा: सहज सुख के साथ केवल स्वरूप दर्शन * अग्रहायण कृष्ण प्रतिपदा: शोभायात्रा * अग्रहायण कृष्ण द्वितीया: राजदान लीला किसी वर्ष तिथि बढ़ने पर चंद खिलौना, मणि खंभ और सुदामा लीला भी की जाती हैं। पिछले 30 वर्ष से स्वामी अमीचंद शर्मा की मंडली रासलीला करती है। अतीत में दामोदरजी, उदय राम, कन्हैयालाल, शिवदयाल-गिर्राज की मंडलियों ने भी यहाँ रासलीलाएं की हैं।<ref>{{Cite web |title=Nimbarka Acharya-Vrinda Jayanti Mahotsava |url=https://a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |publisher=A108.net International Vaishnavas Portal |access-date=17 मार्च 2026 |archive-date=14 अप्रैल 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040304/https://www.a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |url-status=dead }}</ref> === भंडारे में कीर्तन व जयकारे === बड़े भंडारे के दिन जब ठाकुरजी को भोग लगता है तब समाजी मंदिर में भोग के पद गाते हैं (जैसे 'भोजन कुंज में आए दोउ')। पंगत बैठने और परोसगारी के दौरान साधु-संतों द्वारा निम्नलिखित कीर्तन किए जाते हैं: <blockquote> सीता राम सीता राम सीता राम जय सियावर राम। राधे श्याम राधे श्याम राधे श्याम जय श्यामा श्याम।<br> सिया हरिनारायण गोविंदे, भज रामा कृष्ण गोविंदे। बोलो संतो हरि हरि, मुख पर मुरली अधर धरी।<br> गोविंद गोविंद गाओगे, प्रेम पदारथ पाओगे। गोविंद नाम बिसारोगे, जीती बाजी हारोगे।<br> राम राम भज बारंबारा, चक्र सुदर्शन है रखवारा।<br> जय जय गोपी जय जय ग्वाल, जय जय सदा बिहारी लाल। गले में तुलसी, मुख में राम, हृदय विराजत शालिगराम। </blockquote> जब पंगत पर पूर्ण भोजन आ जाता है, तब एक विस्तृत जयकारा लगाया जाता है: <blockquote> राम कृष्णदेव की जय, राधासर्वेश्वर की जय, राधामाधव की जय, राधा रमण लालजी की जय, आनंद मनोहर की जय, रूप मनोहर की जय, वृंदावनचंद्र की जय, गोवर्धन चंद्र की जय, गोविंद देव की जय, मदनमोहन की जय, गोपीनाथ की जय, गोकुल चंद्रमा की जय, बांके बिहारी लाल की जय, वृंदावन बिहारी लाल की जय, राधाबल्लभ लाल की जय, जुगल किशोर की जय, रसिक बिहारी की जय, बिहारी बिहारिन की जय, कुंज बिहारी लाल की जय, गिरिराज धरण की जय, राधा श्याम सुंदर की जय, राधा दामोदर की जय, लाड़ली लाल की जय, रास बिहारी लाल की जय, यशोदा नंदन की जय, नंद नंदन की जय, नंदगांव बरसाना की जय, विलासगढ़ की जय, नीम गांव की जय, मानसी गंगा की जय, वृंदावन धाम की जय, मधुपुरी अवधपुरी की जय, काशी प्रयाग की जय, गंगा-जमुना की जय, चारों धाम की जय, चार संप्रदाय की जय, हंस भगवान की जय, सनकादिक भगवान की जय, नारद भगवान की जय, निम्बार्क भगवान की जय, निवासाचार्य की जय, द्वादश आचार्यन की जय (विश्वाचार्य, पुरुषोत्तामाचार्य, विलासाचार्य, स्वरूपाचार्य, माधवाचार्य, बलभद्राचार्य, पद्माचार्य, श्यामाचार्य, गोपालाचार्य, कृपाचार्य, देवाचार्य), अष्टादश भट्‌ट आचार्यन की जय (सुंदर भट्ट, पद्मनाभ भट्ट, उपेंद्र भट्ट, रामचंद्र भट्ट, वामन भट्ट, कृष्णभट्ट, पद्माकर भट्ट, वाण भट्ट, भूरि भट्ट, माधव भट्ट, श्याम भट्ट, गोपाल भट्ट, बलभद्र भट्ट, गोपीनाथ भट्ट, केशव भट्ट, गांगल भट्ट, केशव कश्मीरी भट्ट, श्रीभट्ट, हरिव्यास देवाचार्य, स्वयंभूराम देवाचार्य, कर्णहर देव, नारायण देव, हरिदेव, श्याम देव, श्याम दामोदर देव, श्रुति देव, सहजराम देव, रामदेव, ज्ञानदेव, वृंदावन देव, रामशरण देव, धर्म देव, सेवादास जी), महंत गोपाल दास जी की जय, बाबा हंसदास जी की जय, बाबा बालगोविंद दास जी की जय, श्रृंगारी जी की जय, मैया जी श्यामप्यारी की जय, भैया बांके बिहारी की जय, अनंत कोटि वैष्णवन की जय, स्थान पुरुष की जय, रसोइया पुजारी की जय, कोठारी भंडारी की जय, सब सती सेवकन की जय, उनके माता पिता की जय, उनके बाल गोपाल की जय, उनके समस्त परिकर की जय, अपने-अपने गुरु गोविंद की जय। </blockquote> अंत में सभी एक साथ दोहा पढ़ते हैं: <blockquote>बोलना हरे...राम कहें सुख ऊपजे, कृष्ण कहें दुःख जाय। महिमा महाप्रसाद की, पावो प्रीति लगाय।</blockquote> पंगत के मध्य और अंत में "जय जय श्री राधे श्याम" का जयकारा लगाया जाता है।<ref>{{Cite AV media |title=पंगत की धुन सुनाते बाबा राजेंद्र दास |url=https://www.youtube.com/watch?v=8lwyyGVEd8I |publisher=YouTube}}</ref> === शोभायात्रा === निम्बार्क कोट की शोभायात्रा विगत 180 वर्षों से निकलने वाली वृंदावन की सबसे पुरानी शोभायात्राओं में से एक है। इसमें मुख्यरूप से दो डोले होते हैं: एक रासबिहारी के स्वरूप का और दूसरा गोपालजी व निम्बार्क भगवान के चित्रपट का। शोभायात्रा में वृंदावन के सभी अखाड़ों के निशान, कीर्तन मंडली, बैंडबाजे और ताशे शामिल होते हैं। यह छीपी गली से शुरू होकर किशोरपुरा, बिहारीजी, अठखंभा, लोई बाजार, निधिवन, केशीघाट, वंशीवट होते हुए सुदामाकुटी पहुँचती है और फिर ज्ञानगूदड़ी, गोपीनाथ बाजार, चुंगी चौराहा और बाजाजा होते हुए वापस मंदिर लौटती है। इस यात्रा में करीब 6 घंटे लगते हैं। === अन्य उत्सव === मंदिर में नारद जयंती, निवासाचार्य जयंती (बसंत पंचमी), केशवकाश्मीरी भट्‌टदेवाचार्य जयंती, हंसदास जी जयंती, होली, रामनवमी, जन्माष्टमी, राधाष्टमी, हरिदास श्रृंगारी जी जयंती, [[गुरु पूर्णिमा]], सावन झूला उत्सव, शरदोत्सव और अक्षय तृतीया का पाटोत्सव भी विशेष रूप से मनाया जाता है। मंदिर में नियमित रूप से गोपाल सहस्रनाम, विष्णु सहस्रनाम, महावाणी, युगल शतक, रामचरित मानस व वाल्मीकि रामायण का पाठ तथा श्रीमद्भागवत व भक्तमाल की कथाएँ आयोजित होती हैं। === वार्षिक उत्सव कलैंडर === {| class="wikitable" |- ! तिथि !! उत्सव |- | चैत्र शुक्ल प्रतिपदा || संवत्सर (नव वर्ष) |- | चैत्र शुक्ल नवमी || रामनवमी |- | वैशाख शुक्ल तृतीया || अक्षय तृतीया (श्री राधारमणलालजी का पाटोत्सव) |- | वैशाख शुक्ल चतुर्दशी || नृसिंह जयंती चतुर्दशी उत्सव |- | ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्थी || श्रीकेशव काश्मीरी भट्‌टाचार्य पाटोत्सव |- | आषाढ़ कृष्ण तीज || श्री हंसदास जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव |- | आषाढ़ पूर्णिमा || गुरु पूर्णिमा उत्सव |- | श्रावण शुक्ल तीज || हरियाली तीज |- | श्रावण शुक्ल एकादशी से पूर्णिमा || झूला उत्सव |- | भाद्रपद कृष्ण अष्टमी || ठाकुरजी का जन्मोत्सव |- | भाद्रपद कृष्ण नवमी || नंदोत्सव |- | भाद्रपद शुक्ल अष्टमी || श्रीजी (राधा) का जन्मोत्सव |- | भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी || अनंत चतुर्दशी (गुरु महाराज जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव) |- | आश्विन कृष्ण त्रयोदशी || मैयाजी का निकुंज प्राप्ति उत्सव |- | आश्विन पूर्णिमा || शरद पूर्णिमा |- | कार्तिक कृष्ण पंचमी || गुरु महाराज जयंती, निम्बार्क महोत्सव का शुभारंभ |- | कार्तिक कृष्ण द्वादशी || श्रीहरिव्यास देवाचार्य जयंती (कथा, समाज व रासलीला आरंभ) |- | कार्तिक अमावस्या || दीपावली उत्सव |- | कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा || गोवर्धन पूजा, अन्नकूट |- | कार्तिक शुक्ल अष्टमी || गोपाष्टमी, स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती |- | कार्तिक शुक्ल नवमी || अक्षय नवमी (हंस व सनकादिक भगवान जयंती) |- | कार्तिक पूर्णिमा || निम्बार्क भगवान जयंती |- | मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण प्रतिपदा || निम्बार्क भगवान की शोभायात्रा |- | मार्गशीर्ष कृष्ण पंचमी || छठी उत्सव, वैष्णव साधु सेवा बड़ा भंडारा |- | मार्गशीर्ष शुक्ल द्वादशी || नारद भगवान जयंती |- | पौष पूर्णिमा || श्रृंगारीजी का उत्सव |- | माघ शुक्ल पंचमी || वसंत पंचमी, निवासाचार्य जयंती |- | फाल्गुन शुक्ल पूर्णिमा || होली उत्सव |} == एकादशी की परिपाटी == निम्बार्क कोट में एकादशी व अन्य व्रत निम्बार्की सिद्धांत ‘कपालवेध’ के आधार पर मनाए जाते हैं। निम्बार्क संप्रदाय में व्रत-उपवास के लिए 'उदयव्यापिनी तिथि' को स्वीकार किया गया है, अर्थात् जिस तिथि में सूर्योदय होगा, पूरे दिन वही तिथि मानी जाएगी। दिनभर में 60 घटी (घड़ी) होते हैं। यदि दशमी तिथि मध्य रात्रि के बाद 45 घटी तक रहे और उसके बाद एकादशी आए, तो उस दिन एकादशी का स्पर्श (स्पर्श वेध) माना जाता है। ऐसी स्थिति में एकादशी छोड़कर अगले दिन द्वादशी को व्रत करने का विधान है। रात्रि के अर्धभाग के इस वेध को मानने के कारण ही इसे 'कपालवेध सिद्धांत' कहा जाता है। जब एकादशी पूर्व तिथि (दशमी) से जुड़ी हो तो उसे 'विद्धा' और जब अगली तिथि (द्वादशी) से जुड़ी हो तो उसे 'शुद्धा एकादशी' कहते हैं। आचार्यों का निर्देश विद्धा को त्यागकर शुद्धा एकादशी का व्रत करने का है। विशेष योग होने पर महाद्वादशी का व्रत किया जाता है। नारद पुराण के अनुसार त्रिस्पृशा, उन्मीलनी, वंजुलिनी, पक्षवर्धिनी, जया, विजया, जयंती और अपराजिता महाद्वादशी प्रमुख हैं। ब्रह्मवैवर्त पुराण के अनुसार कुछ विशेष ग्रह स्थितियों में शुद्धा एकादशी छोड़कर भी द्वादशी का ही व्रत किया जाता है। === एकादशी का व्रत विधान === वैष्णवों की सगुणोपासना में एकादशी के दिन ठाकुरजी को फलाहारी अर्पण किया जाता है। इस दिन पूर्ण निराहार रहने की बाध्यता नहीं है, किंतु भोजन में अन्न (गेहूं, मक्का, ज्वार, बाजरा, दाल, चावल) वर्जित है। फलाहार में फल (केला, सेब, अनार आदि) और कंद (आलू, शकरकंद) लिए जा सकते हैं। तरबूज, गाजर, पालक, मटर, गोभी आदि वर्जित हैं। वैष्णवों के लिए प्याज-लहसुन पूर्णतः निषिद्ध है। दूध, दही, पनीर, काजू, बादाम, कुट्टू या सिंघाड़े का आटा और समा के चावल उपयोग किए जा सकते हैं। साधारण नमक के स्थान पर सेंधा नमक और लाल मिर्च के स्थान पर काली मिर्च का उपयोग होता है। हल्दी, हींग, राई और सरसों का तेल इस दिन वर्जित माने जाते हैं। == मंदिर की स्थिति == [[चित्र:निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा]] वृन्दावन में निम्बार्क कोट पहुँचना अत्यंत सुगम है। बनखंडी चौराहे से पूर्व दिशा में जाने वाली गली में दाहिनी ओर पाँचवाँ दरवाजा इसी मंदिर का उत्तरी द्वार है। मंदिर का एक दक्षिणी द्वार पुराना बजाजा में है, जो ऋषि बाल्मीकि स्कूल और सब-स्टेशन नं 3 के ठीक सामने है। नेशनल हाइवे 2 (दिल्ली-आगरा) से छटीकरा मोड होते हुए या यमुना एक्सप्रेसवे से वृंदावन कट के जरिए यहाँ पहुँचा जा सकता है। == मंदिर का पास-पड़ोस और अन्य महत्वपूर्ण देवस्थल == निम्बार्क कोट की लोकेशन वृंदावन में सर्वोत्तम स्थान पर है। यहां से वृंदावन के किसी भी महत्वपूर्ण देवस्थल, मंदिर व दर्शनीय स्थान पर जाने के लिए करीब-करीब एक समान दूरी ही चलनी पड़ती है। वृंदावन में निम्बार्क आचार्य पीठ का प्रमुख स्थान श्रीजी मंदिर जो रेतिया (प्रताप) बाजार में है, इसे बड़ी कुंज और श्रीनिकुंज भी कहते हैं, ये निम्बार्क कोट से 200 मीटर पर है। श्रीजी कुंज से आगे बढ़ें तो शाह बिहारी मंदिर, निधिवन और राधारमण जी मंदिर हैं। यहां से केशी घाट, जुगल किशोर मंदिर और फिर गोपीनाथ जी होते हुए गोपेश्वर महादेव पहुंच सकते हैं। फिर वंशीवट (यहां महाप्रभुजी की बैठक भी है), सुदामा कुटी, खाक चौक होते हुए ज्ञान गूदड़ी जा सकते हैं, यहां टिकारी रानी मंदिर, जगन्नाथ जी मंदिर और तुलसी राम दर्शन स्थल भी है। यहां अखाड़े भी हैं। ज्ञान गूदड़ी से राम बाग होते हुए टटिया स्थान जा सकते हैं। टटिया स्थान से लौटते समय कात्यायनी केश पीठ जा सकते हैं। यहां से रंगजी और फिर ब्रह्म कुंड, लाला बाबू, गोदा विहार और ब्रह्मचारी मंदिर के दर्शन कर सकते हैं। यहां से गोविंद जी मंदिर (वृंदा देवी मंदिर भी इसी परिसर में है) का दर्शन करते हुए सिंहपौर हनुमान व पत्थरपुरा होते हुए गोविंद घाट के पास मीराबाई मंदिर आ सकते हैं, यहां से बाहर निकलने पर रासमंडल होते हुए श्रृंगारवट, फिर राधा दामोदर मंदिर, फिर राधा श्याम सुंदर मंदिर, सवामन शालिग्राम के दर्शन करके रिक्शा सरीखे वाहन से मदन मोहन जी मंदिर और अष्टसखी मंदिर होते हुए सीधे रमणरेती जा सकते हैं, जहां कृष्ण बलराम (इस्कॉन अंग्रेज) मंदिर है। इस्कॉन के पहले दावानल कुंड की ओर आनंद वृंदावन यानी अखंडानंद आश्रम भी जा सकते हैं, साधुबेला (कदंब छाया), हरि निकुंज व हरिमिलाप भी रास्ते में हैं। वृंदावन की परिक्रमा मार्ग से बाहर प्रेम मंदिर, प्रियाकांत जू मंदिर, चंद्रोदय मंदिर, वैष्णो देवी मंदिर सहित कई नए मंदिर हैं। वहां से वाहन से लौटकर सीधे अटल्ला चुंगी आ सकते हैं, यहां से पागल बाबा मंदिर देख सकते हैं, फिर लौटकर नीम करोली आश्रम है, गोरे दाऊजी, गोलोक धाम जा सकते हैं। यहां से बस अड्‌डे जाने वाली सड़क पर अनेक मंदिर हैं लेकिन सबसे महत्वपूर्ण है राधा माधव (जयपुर) मंदिर और इसके सामने गली में तराश वाला मंदिर है। आगे बढ़ने पर मुंगेर मंदिर और उसके सामने गुरुकुल मार्ग पर काठियाबाबा आश्रम है। फिर से निम्बार्क कोट के सामने होते हुए बनखंडी महादेव, रसिक बिहारी मंदिर, मोटा गणेश, गंगा मंदिर, सत्यनारायण मंदिर होते हुए बांके बिहारीजी का दर्शन कर सकते हैं। इसी के करीब है राधा बल्लभजी का मंदिर। राधा बल्लभ जी मंदिर से बाहर निकलने सामने भट्‌ट गली में मधु निकुंज है, युगल घाट की तरफ बढ़ने पर यशोदानंदन मंदिर है, फिर टोपीवाली कुंज, यहां से दान-मान गली (रुप-सनातन गौड़िया मठ) होते हुए सेवा कुंज और इमली तला जा सकते हैं। व्यास घेरा में युगल बिहारी मंदिर और सामने प्रेम गली में गोरेलाल जी कुंज होते हुए वापस निम्बार्क कोट आ सकते हैं। वृंदावन में सभी वैष्णव संप्रदायों के अलावा महादेव, देवी, गणेश के मंदिर हैं, सर्वाधिक निम्बार्क संप्रदाय के हैं, फिर गौड़िया, हरिदासी, राधा बल्लभी, रामानंदी, रामानुजी व बल्लभकुल के हैं। == मंदिर की दिनचर्या और स्तुति == दैनिक रूप से मंदिर में तीन प्रमुख आरतियाँ होती हैं—सुबह मंगला आरती, श्रृंगार आरती और शाम को संध्या आरती। दिन में भोग और रात्रि में शयन के समय धूप आरती होती है। आरतियों में विजय घंट बजाए जाते हैं। श्रृंगार आरती में संक्षिप्त और संध्या आरती में संपूर्ण निम्बार्क स्तुति गाई जाती है। आरती पीतल, तांबे या चांदी की हो सकती है, आरती में घी की भीगी हुई रुई की बाती जलाएं। बाती विषम संख्या यानी 3, 5, 7 या अधिक हो सकती हैं। आरती को बांयीं ओर से शुरू करके दायीं ओर घुमाते हैं यानी घड़ी की दिशा में। बाएं हाथ से गरुड़ घंट बजाते रहते हैं और दाएं हाथ से आरती की जाती है। आरती मंत्रोच्चार के साथ होनी चाहिए और गरुण घंटी बजाकर प्रतीकात्मक रूप से माना जाता है कि मंत्रोच्चार हो रहा है। आरती करते समय सबसे पहले ठाकुर जी के चरणों में 4 बार दीपक घुमाते हैं। फिर उनकी नाभि के सामने 2 बार घुमाते हैं। इसके बाद उनके मुखमंडल के सामने 1 बार घुमाते हैं और अंत में प्रभु के संपूर्ण श्रीअंगों पर 7 बार आरती घुमाएं (इस प्रकार कुल 14 बार दीपक घुमाया जाता है)। === मंदिर की संध्याकालीन आरती की स्तुति === <poem> श्री हंस च सनत्कुमारप्रभ्रतीन वीणाधरम नारदं। निम्बादित्यगुरुं च द्वादश गुरुं श्री निवासादिकान॥ वन्दे सुन्दर भट्ट देशिक मुखान्वस्विंदु संख्या युतान। श्री व्यासाद्धरिमध्यगा च परितः सर्वान्गुरुन्सादरम॥ हे निम्बार्क दयानिधे गुणनिधे हे भक्त चिंतामने। हे आचार्य शिरोमने मुनि गणेराम्रग्यपादाम्बुजम॥ हे सृष्टिस्थितिपालनप्रभवन हे नाथ मायाधिपे। हे गोवर्धन कन्दरालयविभो मां पाहि सर्वेश्वर। कस्तूरीतिलकं ललाटपटले वक्षः स्थले कौस्तुभं। नासाग्रे वर मौक्तिकं करतले वेणु करे कंकणं॥ सर्वांगे हरीचन्दनं सुललितं कंठे च मक्तावली। गोपस्त्रीपरिवेष्ठितो विजयते गोपालचूरामणि॥ फुल्लेंदीवर कान्ति मिंदुवदनं वर्हावतंसन प्रियं। श्री वत्सांगमुदार कौस्तुभधरं पीताम्बर सुन्दरम॥ गोपीनां नयनोत्पलार्ची त तनुं गोगोपसंघाव्रतम। गोविन्दं कलवेणु वादनपरं दिव्यांगभुषम भजे॥ हे राधे वृष भानु भूपतनये हे पूर्ण चंद्रानने। हे कांते कमनीय कोकिलरवे ब्रन्दावनाधीश्वरी॥ हे मत्प्रानपरायने च रसिके हे सर्वयुथेश्वरी। आगत्य त्वरितं प्रतप्त मणिशं मां दीनमानन्दय॥ हे राधे वृषभानुभूपतनये सर्वेश्वरी राधिके। हे कृष्णानन पंकजभ्रमरिके कृष्ण प्रिये माधवी॥ हे वृन्दावननागरी गुणगुरो दामोदरप्रेयसी। हे हे श्री मलललितादिक प्रियसखी प्रनाधिके पाहि माम॥ शिन्जनू पुरपादपदमयुगलामा हंसीं गतिं विभ्रतीम। चंचतखंजनमंजुलोचनयुगां पोनोल्लसत्कंधराम॥ शोभित कांचनकंकनद्युति मिलतपानौ चलच्चामरम। कुरवाणाम हिरराधिकोपरि सदा श्री रंगदेवीं भजे॥ श्री रंगादिसुदेविका च ललिता वैशाखिका चम्पिका। चित्र तंग सुखिंदुलेखकपरा चाष्टो प्रधानाप्रिया॥ चान्या सन्ति प्रियात्प्रिया लघुतमानित्ये च नैमित्तके। वन्दे त्वच चरणारविन्दनितरां दासा वयं श्रद्धया॥ स्वभावतोपास्तसमस्तदोष मशेष कल्याण गुनेकराशिम। व्यूहांगिनं ब्रह्म परंवरेण्यम ध्यायेम कृष्णं कमलेक्षण हरिम॥ अंगे तुवामे ब्रिषभानुजा मुदाविराजमानामनुरूपसौभागाम। सखी सह्त्रै परिसेविताम सदा स्मरेम देवीं सकलेष्टकामदाम॥ नान्यागति कृष्णपदारबिन्दात संद्रेश्यते ब्रह्मशिवादिवंदितात। भक्तेछ्योपत्सुचिन्त्त्यविग्रहादचिन्त्यशक्तेरविचिन्त्यशासनात॥ लोकत्रये यान्यसदीहितानी तान्येव सर्वाणि मया कृतानि। तदीय पाकावसरम विसोढुमसक्नुवन देवमुपैमी नाथ॥ वशीकृतिं यान्ति न हीन्द्रियानी बुद्धिर्नशुद्धिम समुपैति तस्मात्। न साधनं मेस्ती तव प्रसादे दयालुभावेन बिना हरे ते॥ न धर्मनिष्ठोस्मी नचात्मवेदी न भक्तित्मा स्त्वच्चारानार्विंदे। अकिन्चनोनन्यगति शरण्यं त्वत्पादमूलं शरणं प्रपद्ये॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव। त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देव देव॥ </poem> === कीर्तन === <poem> '''दोहा''' पराभक्ति रति वर्द्धनी, स्याम सब सुख दैनि। रसिक मुकुटमनि राधिके, जै नव नीरज नैन।। '''स्तोत्र''' जयति जय राधा रसिकमनि मुकुट मन-हरनी त्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 1 ।। जयति गोरी नव किसोरी सकल सुख सीमा श्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 2 ।। जयति रति रस वर्द्धनी अति अद्भुता सदया हिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 3 ।। जयति आनंद कंदनी जगबंदनी बर बदनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 4 ।। जयति स्यामा अमित नामा वेद बिधि निर्वाचिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 5 ।। जयति रास-बिलासिनी कल कला कोटि प्रकाशिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 6 ।। जयति बिबिध बिहार कवनी रसिक रवनी सुभ धिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 7 ।। जयति चंचल चारु लोचनि दिव्य दुकुला भरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 8 ।। जयति प्रेमा प्रेम सीमा कोकिला कल बैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 9 ।। जयति कंचन दिव्य अंगी नवल नीरज नैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 10 ।। जयति बल्लभ बल्लभा आनंद कलभा तरुनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 11 ।। जयति नागरि गुन उजागरि प्रान धन मन हरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 12 ।। जयति नौतन नित्य लीला नित्य धाम निवासिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 13 ।। जयति गुण माधूर्य भूपा सिद्धि रूपा शक्तिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 14 ।। जयति सुद्ध स्वभाव सीला स्यामला सुकुमारिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 15 ।। जयति जस जग प्रचुर परिकर हरिप्रिया जीवनि जिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 16 ।। '''दोहा''' नव-नव रंगि त्रिभंगि जै, स्याम सुअंगी स्याम। जै राधे जै हरिप्रिये, श्री राधे सुख धाम।। '''स्तोत्र''' जै राधे जै राधे राधे जै राधे जै श्री राधे। जै कृष्ण जै कृष्ण कृष्ण जै कृष्ण जै श्री कृष्ण। 1 । स्याम गोरी नित्य किसोरी प्रीतम जोरी श्री राधे। रसिक रसीलो छैल छबीलो गुन गरबीलो श्री कृष्ण। 2 । रासविहारनि रसबिसतारनि पिय उर धारनि श्री राधे। नव-नव रंगी नवल त्रिभंगी स्याम सुअंगी श्री कृष्ण। 3 । प्रान पियारी रूप उज्यारी अति सुकुंमारी श्री राधे। मैंन मनोहर महा मोदकर सुंदर बर तर श्री कृष्ण। 4 । सोभा सेंनी मोहा मेंनी कोकिल बेंनी श्री राधे। कीरतिवंता कामिनिकंता श्री भगवंता श्री कृष्ण। 5 । चंदा-वदनी कुंदा रदनी सोभा सदनी श्री राधे। परम उदारा प्रभा अपारा अति सुकुंवारा श्री कृष्ण। 6 । हंसागवनी राजति रवनी क्रीड़ा कवनी श्री राधे। रूपा रसाला नैंन बिसाला परम कृपाला श्री कृष्ण। 7 । कंचनबेली रति रस रेली अति अलबेली श्री राधे। सब सुख सागर सब गुन आगर रूप उजागर श्री कृष्ण। 8 । रवनी रम्या तर तर तम्या गुण आगम्या श्री राधे। धाम निवासी प्रभा प्रकासी सहज सुहासी श्री कृष्ण। 9 । शक्तयाह्लादनि अति प्रियवादनि उर उन्मादनि श्री राधे। अंग अंग टोना सरस सलोना सुभग सुठोना श्री कृष्ण। 10 । राधा नामिनि गुण अभिरामिनि हरिप्रिया स्वामिनि श्री राधे। हरे हरे हरि हरे हरे हरि हरे हरे हरि श्री कृष्ण। 11 । अंत में: गोविंद जय जय गोपाल जय जय, राधारमण हरि गोविंद जय जय। </poem> == निम्बार्की हरिव्यासी परंपरा में विशेष == * '''इष्टदेव:''' सर्वेश्वर भगवान श्री कृष्ण * '''कुलदेव:''' रुक्मिणी माता * '''शाखा:''' हंस * '''आचार्य:''' सनकादि * '''मुनि:''' नारद * '''वेद:''' सामवेद * '''आहार:''' हरिनाम * '''अखाड़ा:''' निर्मोही * '''देवता:''' गरुड़ * '''धाम:''' बद्रिकाश्रम * '''माला:''' तुलसी * '''तिलक:''' हरि मंदिर श्याम बिंदी * '''द्वारा:''' स्वयंभूराम (शोभूराम) * '''गोत्र:''' अच्युत * '''गोपाल मंत्र:''' क्लीं कृष्णाय गोविंदाय गोपीजन बल्लभाय स्वाहा: * '''संकीर्तन:''' राधे कृष्ण राधे कृष्ण, कृष्ण कृष्ण राधे राधे, राधे श्याम राधे श्याम, श्याम श्याम राधे राधे। == मंदिर की उपासना व दीक्षा पद्धति == निम्बार्क संप्रदाय में अकेले श्रीकृष्ण की उपसना नहीं होती बल्कि राधा-कृष्ण की युगल उपासना होती है। निम्बार्क संप्रदाय में पंच संस्कार का विधान है-गोपीचंदन का मस्तक पर ऊर्ध्वपुंड्र तिलक, भुजाओं पर शंख-चक्र, गुरुदेव द्वारा भगवत संबंधी नामकरण, गले में तुलसी की कंठी और मंत्रोपदेश। इन पांच संस्कारों से व्यक्ति में वैष्णवत्व आता है। पहला संस्कार- तिलक लगाने का विधान: गोपीचंदन (यदि भेंट द्वारिका के पास गोपी तालाब से उपलब्ध है तो सर्वोत्तम) को हथेली में जल के साथ घिसकर मस्तक (ललाट) पर ऊर्ध्वपुंड्र तिलक लगाने का विधान है। भस्म से तिलक लगाना निषेध है लेकिन ब्रज रज का इस्तेमाल कर सकते हैं। नासिका के तीन भाग में से दो भाग छोड़कर तीसरे भाग से तिलक शुरू करें और ललाट के अंत में केशों तक ले जाएं, दो रेखाओं के बीच में एक अंगुल से कम स्थान न हो बल्कि कुछ ज्यादा हो और ऊपर की ओर चौड़ाई लगातार बढ़ती जाए। रेखाएं चावल की मोटाई जितनी हों। तिलक की आकृति हरिचरणारविंद के समान हो। निम्बार्की तिलक हरिपादाकृति कहलाता है। इसे हरि मंदिर भी कहते हैं। तिलक के बीच दोनों भोहों के मध्य में श्यामश्री (यदि जगन्नाथपुरी के पास कज्जलगिरी या गोवर्धन की तलहटी में राधाकुंड का श्यामश्री उपलब्ध हो तो उत्तम) से एक छोटा सा गोल श्यामबिंदु (काला बिंदी) लगाएं। शरीर पर द्वादश तिलक लगाने का विधान है, ये स्थान हैं- ललाट, पेट, वक्षस्थल, कंठ, दक्षिणी कांख, दक्षिणी भुजा, दक्षिणी कंधा, बांयीं कांख, बांयी भुजा, बांया कंधा, पीठ व कमर पर। <ref>{{Cite web|url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/BHAGAVANNIMBARKACHARYA-siddhant-upasan-aacharya-parampara.pdf|title=भगवन्निम्बार्काचार्य : सिद्धांत, उपासना एवं आचार्य-परंपरा|last=(डॉ) प्रभाकर शास्त्री|first=प्रो.|date=2002|website=NimbarkSocialWelfare}}</ref> दूसरा संस्कार- भुजाओं पर शंख-चक्र: भगवान के आयुध चिह्नों को भी गोपीचंदन से अंकित करें। दक्षिणी बाहु पर चक्र और वाम बाहु में शंख धारण करना चाहिए। इन दिनों कुछ वैष्णव अपनी बांहों पर शंख-चक्र के स्थायी गोदना गुदवाने लगे हैं। तीसरा संस्कार- कंठी माला: आचार्य (गुरुदेव) से प्राप्त कंठी माला भगवान का दासत्व स्वीकार करने का प्रतीक है। शास्त्रों में वैष्णवों द्वारा कंठी धारण न करना अपराध की श्रेणी में गिना गया है। कंठी को गले से किसी भी परिस्थिति (अशौच व अनाचार अवस्था) में नहीं उतरना चाहिए। निम्बार्क संप्रदाय में युगलोपासना है, इसलिए कंठी को दोहरा (दो लड़ियां) पहनने की परंपरा है। कंठी उपास्य विग्रह के श्रीअंग से स्पर्श करके और गुरुदेव आचार्य से अभिमंत्रित ही पहननी चाहिए। चौथा संस्कार- गुरु द्वारा नामकरण: यदि पूर्व नाम यानी मौजूदा नाम भगवत संबंधी नहीं है तो गुरुदेव नया नामकरण करते हैं। नए नाम में भगवान के विविध नामों के साथ दास, शरण, प्रपन्न (किशोरी जी के अनन्य उपासकों के नामों में दासी, सखी व आली) आदि जोड़े जाते हैं। पांचवां संस्कार- मंत्रोपदेश: गुरुदीक्षा पंच संस्कारों में सर्वोपरि महत्ता का संस्कार है। संप्रदाय में दो मंत्र देने की परंपरा है, पहला शरणागति मंत्र और दूसरा श्रीगोपाल मंत्र। पहला मंत्र नारद पांचरात्र से है, दूसरा अष्टादशाक्षर मंत्र अथर्ववेद के पिप्पलाद शाखा के गोपाल तापिनी उपनिषद का है। <ref>{{Cite book|title=भगवन्निम्बार्काचार्य : सिद्धांत, उपासना एवं आचार्य परंपरा|last=शास्त्री|first=प्रो. (डॉ) प्रभाकर|publisher=रचना प्रकाशन, जयपुर|year=2002|isbn=81-86116-96-6|location=भारत|pages=पेज-142 से 160}}</ref> == वैष्णव समाज गायन == कार्तिक मास में निम्बार्क कोट में हर शाम होने वाला समाज गायन महोत्सव का विशेष आकर्षण है। निम्बार्क संप्रदाय में समाज गायन की परंपरा 15वीं-16वीं सदी से मानी जाती है। निम्बार्क कोट में यह परंपरा लगभग 180 वर्ष पुरानी है। यहाँ इसकी शुरुआत स्वामी गोपाल दास ने 1843 ई. में की थी।<ref>{{Cite web |title=डिजिटल प्लेटफ़ॉर्म की बदौलत हो रहा ब्रज संगीत का सुखद पुनरुद्धार |url=https://www.devdiscourse.com/article/arts/278282-braj-sangeet-witnessing-happy-revival-thanks-to-digital-platforms |website=Devdiscourse}}</ref> समाज गायन प्राचीन भारतीय शास्त्रीय संगीत की एक वैष्णवी शैली है, जिसमें संत समूह आचार्यों की रचित वाणी पदों का गायन करते हैं। [[चित्र:समाज गायन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट में समाज गायन]] समाज गायन के समय साधु-संत दो दलों (मुखिया दल और झेला दल) में विभक्त होकर आमने-सामने बैठते हैं। मुखिया दल दाईं ओर और झेला दल बाईं ओर होता है। बीच में ऊँची चौकी पर वाणी (समाज शृंखला) रखी जाती है। गायन की शुरुआत मंगलाचरण (बड़ा मंगल व छोटा मंगल) से होती है, जिसमें सूहा विलावल राग का प्रयोग होता है। इसके उपरांत श्रीभट्ट की रचना 'युगल शतक'<ref>{{Cite book |title=युगल शतक |publisher=श्रीजी कुंज |url=https://archive.org/details/LfFC_yugal-shatak-by-bhatta-devacharya-sarveshvar-press/page/n11/mode/1up}}</ref> और हरिव्यास देवाचार्य की 'महावाणी'<ref>{{Cite book |title=महावाणी |url=https://archive.org/details/MahaVaani}}</ref> के पदों का गायन होता है। बधाइयाँ 'हंसवंश यश सागर'<ref>{{Cite book |title=हंसवंश यश सागर |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Shri-Hansha-Vansha-Yasha-Sagar.pdf}}</ref> से गाई जाती हैं। निम्बार्क समाज गायन में सूहा विलावल, यमन कल्याण, देव गंधार, काफी, मल्हार, बिहाग, भूपाली आदि अनेक रागों और चौताल, झप, कहरवा, दादरा आदि तालों का प्रयोग होता है।<ref>{{Cite book |title=मध्ययुगीन वैष्णव संप्रदायों में संगीत |author=विजयेंद्र स्नातक, राकेशबाला सक्सेना |year=1990}}</ref> निम्बार्क कोट घराने की समाज गायन में 'दंडक गायन' (झप ताल में लंबे कवित्त) की एक विशेष शैली है, जो कार्तिक शुक्ल दशमी और एकादशी को गाई जाती है। वृंदावन की समाज गायन परंपरा पुस्तक में डॉ. गंगा प्रिया ने वृंदावन में समाज गायन के विशिष्ट स्थलों में निम्बार्क कोट का जिक्र किया है। इस पुस्तक में वृंदावन के मंदिरों में समाज गायन श्रृंखला का विवरण है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/community-singing-tradition-of-vrindavan-ba2604/|title=वृन्दावन की समाज गायन परंपरा|last=डॉ. गंगा प्रिया|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> === महावाणी की हस्तलिखित प्रति === निम्बार्क कोट में 'महावाणी' की एक हस्तलिखित प्रति उपलब्ध है, जो संवत 1824 में रूपनगर में जोशी मोतीराम द्वारा लिखी गई थी। यह वृंदावन में प्राप्त महावाणी की सबसे पुरानी प्रतियों में से एक है।<ref>{{Cite book |title=हरिव्यास देवाचार्य एवं महावाणी |author=राजेंद्र प्रसाद गौतम |year=1974 |pages=80-81 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Śrīharivyāsadevācārya_aura_Mahāvā/ZLNichRlNJEC}}</ref> == निम्बार्क कोट मंदिर की आचार्य परंपरा == # '''हंस भगवान व सनकादिक:''' हंस भगवान निम्बार्क संप्रदाय के आद्य आचार्य हैं, जो विष्णु के अवतार माने जाते हैं। धार्मिक कथाओं के अनुसार, ब्रह्मा के मानस पुत्रों (सनकादिकों-सनक, सनंदन, सनातन व सनत कुमार) को सृष्टि से विरक्त कर भगवत चिंतन की ओर मोड़ने के लिए भगवान ने हंस रूप धारण किया था। # '''नारद भगवान:''' पौराणिक कथाओं में नारद को अनेक युग पुरुषों (ध्रुव, प्रह्लाद, वेदव्यास, निम्बार्काचार्य) का गुरु माना गया है। # '''निम्बार्काचार्य:''' राधाकृष्ण की युगलोपासना के प्रणेता। इनका जन्म मूंगी पैठण (महाराष्ट्र) में हुआ था। इन्होंने ब्रह्मसूत्र पर 'वेदांत पारिजात सौरभ' टीका लिखी और 'द्वैताद्वैत' या 'भेदाभेद' दर्शन प्रस्तुत किया। उनकी रचनाओं में वेदांत कामधेनु, दशश्लोकी, गीता वाक्यार्थ, मंत्र रहस्य षोडशी, प्रपन्न कल्प वल्ली, प्रपत्ति चिंतामणि, कृष्ण स्तवराज, श्रीराधाष्टक, सदाचार प्रकाश और प्रात: स्मरण स्तोत्र शामिल हैं। संप्रदाय की मान्यताओं के अनुसार इन्हें सुदर्शन चक्र का अवतार माना जाता है। अनुयायी ऐसा मानते हैं कि निम्बार्क भगवान सुदर्शन चक्र सहित 8 रुपों में विराजमान हैं-भगवान विष्णु के चार आयुधों में से एक सुदर्शन चक्र के रूप में, कृष्णावतार के चतुर्व्यूह में अनिरुद्ध के रूप में, कृष्ण सखाओं में तोष के रूप में, श्रीराधा की अष्टसखियों में रंगदेवी सखी के रूप में, कलियुग में निम्बार्काचार्य के रूप में, गोलोक के श्रीवृंदावन नित्यनिकुंज में प्रिया-प्रीतम की अंगकांति के रूप में, गोचारण के दौरान ठाकुरजी द्वारा इस्तेमाल की गई लकुटी के रूप में और कृष्ण की गउओं में धूसर गाय के रूप में। # '''निवासाचार्य:''' निम्बार्काचार्य के पट्‌ट शिष्य, जिन्हें पांचजन्य शंख का अवतार माना जाता है। इन्होंने 'वेदांत कौस्तुभ' की रचना की। # '''विश्वाचार्य:''' निवासाचार्य के शिष्य। किंवदंतियों के अनुसार, निवासाचार्य ने इनसे 11 दार्शनिक प्रश्न किए थे, जिनके उत्तर के बाद वे उनके शिष्य बन गए। # '''पुरुषोत्तामाचार्य''' # '''विलासाचार्य''' # '''स्वरूपाचार्य''' # '''माधवाचार्य''' # '''बलभद्राचार्य''' # '''पद्माचार्य''' # '''श्यामाचार्य''' # '''गोपालाचार्य''' # '''कृपाचार्य''' # '''देवाचार्य :''' आपने वेदांत सिद्धांत जाह्नवी की रचना की। # '''सुंदर भट्ट :''' आपने सिद्धांत सेतुका की रचना की। # '''पद्मनाभ भट्ट देवाचार्य''' # '''उपेंद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''रामचंद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''वामन भट्ट देवाचार्य''' # '''कृष्णभट्ट देवाचार्य''' # '''पद्माकर भट्ट देवाचार्य''' # '''वाण भट्ट देवाचार्य''' # '''भूरि भट्ट देवाचार्य''' # '''माधव भट्ट देवाचार्य''' # '''श्याम भट्ट देवाचार्य''' # '''गोपाल भट्ट देवाचार्य''' # '''बलभद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''गोपीनाथ भट्ट देवाचार्य''' # '''केशव भट्ट देवाचार्य''' # '''गांगल भट्ट देवाचार्य''' # '''केशव काश्मीरी भट्‌टाचार्य:''' निम्बार्क परंपरा में 30वें आचार्य। इन्होंने कश्मीर में 'कौस्तुभ प्रभा' और 'क्रम दीपिका' जैसे ग्रंथ लिखे। # '''श्रीभट्ट देवाचार्य:''' 'युगल शतक' के रचयिता। # '''हरिव्यास देवाचार्य:''' 'महावाणी' के प्रणेता। # '''स्वयंभूराम देवाचार्य:''' निम्बार्क कोट के द्वाराचार्य। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रधान शिष्यों में सबसे वरिष्ठ। # '''कर्णहर देव''' # '''नारायण देव''' # '''हरिदेव''' # '''श्याम देव''' # '''श्याम दामोदर देव''' # '''श्रुति देव''' # '''सहजराम देव''' # '''रामदेव''' # '''ज्ञानदेव''' # '''वृंदावन देव''' # '''रामशरण देव''' # '''धर्म देव''' # '''सेवादास''' # '''बाबा गोपालदास महाराज:''' सेवादास के शिष्य, जिन्होंने 1843 में वृंदावन में निम्बार्क महोत्सव प्रारंभ किया और 'उत्सवी बाबा' के नाम से विख्यात हुए।<ref>{{Cite AV media |title=मेरो वृंदावन चैनल पर निम्बार्क कोट के दर्शन |url=https://www.facebook.com/reel/2063201144459760 |publisher=Facebook}}</ref> # '''बाबा हंसदास:''' गोपालदास के शिष्य। 1895 से 1937 तक निम्बार्क जयंती उत्सव का संचालन किया। # '''बाबा बाल गोविंद दास:''' हंसदास के विरक्त शिष्य, जिन्होंने निम्बार्क कोट का निर्माण कराया। # '''हरिदास श्रृंगारी:''' बालगोविंद दास के छोटे भाई, जो 18 वर्ष की आयु में वृंदावन आ गए थे। राधारमण लालजी की अष्टयाम सेवा में समर्पित रहे। # '''माता श्याम प्यारी:''' हरिदास श्रृंगारी की धर्मपत्नी। 1950 से 1983 तक निम्बार्क कोट का संचालन किया। # '''वृंदावन बिहारी:''' हरिदास श्रृंगारी के पुत्र। वर्तमान में निम्बार्क कोट के सेवायत। === वृंदावन बिहारी === श्री वृंदावन बिहारी शर्मा (आयु 88 वर्ष) वर्तमान में निम्बार्क कोट के व्यवस्थापक और सेवायत हैं। वे 14-15 वर्ष की आयु से ही मंदिर की परंपराओं का संचालन कर रहे हैं। समाज गायन, नित्य रासलीला और हस्तलिखित साहित्य के संरक्षण में उनका विशेष योगदान रहा है। उन्होंने अपने पैतृक मंदिर में एक मासीय निम्बार्क जयंती आयोजन में समाज गायन की प्राचीन शैली और रासलीलाओं के क्रम को व्यवस्थित किया। 1970 के दशक से 2020 में उन्होंने वृंदावन शोध संस्थान में ब्रज की हस्तलिखित पांडुलिपियों (संस्कृत, हिंदी, बंगाली, गुजराती, मराठी, उर्दू) की विस्तृत कैटलॉगिंग का कार्य किया। उनके संपादित व संकलित तीन कैटलॉग प्रकाशित हुए। संस्थान में आए देश-विदेश के अनेक लेखक व शोधकर्ताओं की अकादमिक मदद की। अमेरिका की वाशिंगटन यूनीवर्सिटी और नीदरलैंड के ग्रोनिंगन यूनीवर्सिटी के प्रोफेसर व ब्रिटिश लेखक एलन डब्ल्यू. एंटविस्टल ने अपनी दो पुस्तक ‘वैष्णव तिलक : सेक्टेरियन मार्क्स वॉर्न बाय वरशिपर्स ऑफ विष्णु’ (1982) और ‘ब्रज : सेंटर ऑफ कृष्ण पिलग्रिमेज’ (1987) में निम्बार्क कोट व वृंदावन बिहारी का जिक्र किया है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/vaisnava-tilakas-sectarian-marks-worn-by-worshippers-of-visnu-vishnu-ide441/|title=Vaisnava Tilakas Sectarian marks worn by worshippers of Vishnu|last=Alan W Entwistle|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/entwistles-braj-center-of-krsna-pilgramage/page/n8/mode/1up|title=Braj Centre of Krsna Pilgramage|last=Alan W. Entwistle|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> 1985 में वृंदावन बिहारी के संपादन में ‘ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट’ का पार्ट-4 (708 पेज) प्रकाशित हुआ। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-4-old-and-rare-book-ubc069/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट|last=वी.बी. गोस्वामी|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> 1991 में वृंदावन बिहारी ने ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट के पार्ट-5 (718 पेज) का संपादन किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-5-old-and-rare-book-ubc068/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट पार्ट-5|last=V.B. Goswami|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> 2010 में वृंदावन बिहारी ने ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट के पार्ट-6 (676 पेज) का संकलन किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-6-ubc067/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट पार्ट-6|last=Vrindaban Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> पार्ट-6 की विशेषता ये भी है कि इसमें निम्बार्क कोट में विराजमान ठाकुर श्री राधारमण जी की झांकी की छवि है क्योंकि यह कैटलॉग राधा रमण लालजी को समर्पित है।<ref>{{Cite web|url=https://vribharat.org/wp-content/uploads/2024/12/A-Catalogue-Of-Sanskrit-Manuscripts-Part-VI-V.R.I.001.pdf|title=A Sanskrit Manuscript in the Vrindavan Research Institute Part-VI|last=Goswami|first=Vrindaban Bihari|website=www.vribharat.org}}</ref> वृंदावन शोध संस्थान द्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘भारत भाव रूप श्री कृष्ण’ के खंड-1 में शामिल पांच लेखों में वृंदावन बिहारी का लिखा लेख ‘महामानव के परिप्रेक्ष्य में महाभारत के श्रीकृष्ण’ भी है। इस खंड के अन्य लेखकों में डॉ. विद्यानिवास मिश्र, डॉ. प्रभुदयाल मीतल व डॉ. रघुवीर शास्त्री शामिल हैं, अन्य खंडों के लेखक समूह में डॉ. विजयेंद्र स्नातक, आचार्य डॉ. वासुदेव कृष्ण चतुर्वेदी, प्रो. कृष्ण दत्त वाजपेयी, डॉ. प्रभाकर माचवे, डॉ. कैलाश चंद्र भाटिया, डॉ. प्रेम नारायण श्रीवास्तव,  नरेश बंसल, बसंत जामदग्नि जैसे दिग्गजों का नाम उल्लेखनीय है।<ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/bharat-bhava-rupa-shri-krishna-aze003/|title=भारत भाव रूप श्रीकृष्ण|last=भवानी शंकर शुक्ला एवं हरिमोहन मालवीय|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> उन्होंने 1990 यमुना के संरक्षण पर शोधपरक पुस्तक ‘यमुना एवं यमुनाष्टक’<ref>{{Cite book |title=यमुना एवं यमुनाष्टक |author=वृंदावन बिहारी |year=1990 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Yamun%C4%81_eva%E1%B9%83_yamun%C4%81sh%E1%B9%ADaka/mY8XAAAAIAAJ}}</ref><ref>{{Cite web |title=वृंदावन शोध संस्थान की प्रकाशन सूची |url=https://vribharat.org/hi/prakashan/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/asfd_yamuna-evam-yamuna-ashtak-by-vrindavan-bihari-goswami-vrindavan-research-institute/mode/2up|title=यमुना एवं यमुनाष्टक|first=बिहारी|date=1990|website=|last=वृंदावन}}</ref> लिखी है। 2015 में यमुना एवं यमुनाष्टक का पुनर्प्रकाशन हुआ। वृंदावन बिहारी ने अपनी ही पुस्तक का इंग्लिश अनुवाद भी किया जो ‘यमुना : द एटर्नल स्ट्रीम ऑफ यमुना’ (1923) के रूप में उपलब्ध है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/yamuna-eternal-stream-of-culture-ba2605/|title=यमुना एटर्नल स्ट्रीम ऑफ कल्चर|last=Vrindaban Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> वृंदावन शोध संस्थान से प्रकाशित हरिमोहन मालवीय की पुस्तक ‘रागमाला ऑफ तानसेन’ के अंग्रेजी संस्करण के संपादन भी वृंदावन बिहारी ने किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/ragamala-of-tansen-published-with-grant-from-ministry-of-culture-government-of-india-bab470/|title=Ragamala of Tansen|last=harimohan Malviya Vrindavan Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> उनके लिखे गए दो पद आज भी समाज गायन के अंत में गाए जाते हैं: <poem> '''पहला पद:''' सेवों श्री राधा रमण उदार। जिन श्री गोपाल दास जू सेव्यो, गोपाल रूप उर धार। श्री हंस दास जू सेवत मानसी, युगल रूप उर सार। तिनकी कृपा श्री गोविंद बाल जू, दिए सिंहासन बैठार।। '''दूसरा पद:''' जै जै श्री राधा रमण विराजै। निज लावण्य रूप निधि संग लिए, कोटि काम छवि लाजैं। कुंज कुंज मिल बिलसत हुलसत, सेवत सहचरि संग समाजैं। श्री वृंदावन श्री हितु श्री हरिप्रिया, चोज मनोजन काजैं।। </poem> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मन्दिर]] [[श्रेणी:वृन्दावन के मन्दिर]] [[श्रेणी:निम्बार्क सम्प्रदाय]] [[श्रेणी:हिन्दू मन्दिर]] [[श्रेणी:निम्बार्क संप्रदाय के प्रमुख मंदिर]] b09amipktls2lkt3mvbigk26j9unjaj तोकात 0 50701 6632725 6631021 2026-10-24T23:31:13Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632725 wikitext text/x-wiki {{Infobox Turkey place | type = municipality | name = तोकात | native_name = Tokat | image = Tokat şehir panoraması 2012.JPG | image_caption = | image_shield = | coordinates = {{coord|40|18|50|N|36|33|15|E|format=dms|display=inline}} | province = तोकात | district = तोकात | leader_name = महमद कमाल याज़ुजुओलू | leader_party = MHP | area_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = 623 | population_footnotes = <ref name=tuik/> | population_total = 163405 | population_as_of = 2022 | postal_code = 60100/60200 | area_code = 0356 | website = {{URL|http://www.tokat.bel.tr/}} }} '''तोकात''' ({{langx|tr|Tokat|italics=no}}) तुर्की का एक शहर है, जो [[काला सागर|काले सागर]] के पास है। यह [[तोकात प्रांत]] की राजधानी है।<ref name=il>[https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx İl Belediyesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706215822/https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx |date=6 जुलाई 2015 }}, Turkey Civil Administration Departments Inventory. Retrieved 22 May 2023.</ref> 2022 को इसकी जनसंख्या 1,63,405 थी।<ref name=tuik>{{Cite web |title=Address-based population registration system (ADNKS) results dated 31 December 2022, Favorite Reports|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en |access-date=22 May 2023|publisher=[[TÜİK]]|language=en|format=XLS}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तुर्की के नगर]] cjhlwwa9l5k6g5p3ybbyh1ggisaicjn अशोक गहलोत 0 55013 6632939 6632300 2026-10-25T10:30:38Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Diff/6632297|6632297]] से [[Special:Diff/6632300|6632300]] तक 3 अवतरण पूर्ववत किए 6632939 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = अशोक गहलोत | image = Mr. Ashok Gehlot, Chief Minister, Rajasthan. India.JPG | caption = राजस्थान के पूर्व मुख्यमंत्री | birth_date = ३ मई १९५१ | birth_place = महामंदिर, [[जोधपुर]] | death_date = | death_place = | office = [[राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची|राजस्थान के मुख्यमंत्री]] | termstart = 17 दिसम्बर 2018 | term_end = 15 दिसंबर 2023 | governor = [[कलराज मिश्र]] | successor= [[भजन लाल शर्मा]] | predecessor = [[वसुन्धरा राजे सिंधिया|वसुंधरा राजे]] | constituency = [[वल्लभनगर विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सरदारपुरा]], [[जोधपुर]] | term_start1 = {{start date|df=y|2008|12|13}} | term_end1 = {{end date|df=y|2013|12|12}} | predecessor1 =[[वसुन्धरा राजे सिंधिया]] | successor1 = [[वसुन्धरा राजे सिंधिया]] | term_start2 = {{start date|df=y|1998|12|1}} | term_end2 = {{end date|df=y|2003|12|8}} | predecessor2 =[[भैरोंसिंह शेखावत]] | successor2 =[[वसुन्धरा राजे सिंधिया]] | office3 = पर्यटन और नागरिक उड्डयन राज्य मंत्री | term_start3 = {{start date|df=y|1982|09|2}} | term_end3 = {{end date|df=y|1984|02|7}} | primeminister3 = [[इन्दिरा गांधी]] / [[राजीव गांधी]] | term_start4 = ३१ दिसम्बर १९८४ | term_end4 = २६ सितम्बर १९८५ | primeminister4 = [[राजीव गांधी]] | office5 = खेल उप केन्द्रीय मंत्री | term_start5 = ७ फ़रवरी १९८४ | term_end5 = ३१ अक्टूबर १९८४ | primeminister5 = राजीव गांधी | office6 = केन्द्रीय राज्य मंत्री (कपड़ा) स्वतंत्र प्रभार | primeminister6 = पी वी नृसिम्हा राव | term_start6 = २१ जून १९९१ | term_end6 = १८ जनवरी १९९३ | party = [[File:Hand INC.svg|25px]] [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] | religion = [[हिन्दू]] | spouse = सुनीता गहलोत | children = [[वैभव गहलोत]] <br /> सोनिया गहलोत | footnotes = | date = | year = | source = }} '''अशोक [[गहलोत]]''' (जन्‍म 3 मई 1951, [[जोधपुर]] [[राजस्थान|राजस्‍थान]]) [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के राजनेता तथा [[राजस्थान]] के पूर्व [[मुख्यमन्त्री (भारत)|मुख्यमंत्री]] हैं| <ref name=bio>[http://www.rajassembly.nic.in/AshokGehlot.htm मुख्यमंत्री, राजस्थान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181218010401/https://rajassembly.nic.in/AshokGehlot.htm |date=18 दिसंबर 2018 }} - (Rajassembly.nic.in), 13 अगस्त 2018</ref>। [[मारवाड़]] में [[लक्ष्‍मण सिंह गहलोत]] के घर जन्‍मे [[अशोक गहलोत]] ने [[विज्ञान]] और [[विधि|कानून]] में [[स्नातक डिग्री|स्‍नातक डिग्री]] प्राप्‍त की तथा [[अर्थशास्त्र|अर्थशास्‍त्र]] विषय लेकर [[स्नातकोत्तर डिग्री|स्‍नातकोत्‍तर]] डिग्री प्राप्‍त की। [[गहलोत]] का विवाह 27 नवम्‍बर, 1977 को [[सुनीता गहलोत]] के साथ हुआ। [[गहलोत]] के एक पुत्र [[वैभव गहलोत]] और एक पुत्री [[सोनिया गहलोत]] है।<ref>{{cite web|title=अशोक गहलोत: राजस्थान की राजनीति के 'जादूगर'|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/11/131105_ashok_gehlot_rajasthan_elections_vasundharaprofile_aa.shtml|publisher=बीबीसी हिन्दी|date=२८ नवम्बर २०१३|accessdate=२८ नवम्बर २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20131129133149/http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/11/131105_ashok_gehlot_rajasthan_elections_vasundharaprofile_aa.shtml|archive-date=29 नवंबर 2013|url-status=live}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== [[अशोक गहलोत]] एक [[जादूगर]] [[लक्ष्मण सिंह गहलोत]] के पुत्र हैं, जो अपने जादू के करतब दिखाने के लिए देश भर में यात्रा करते थे।<ref name="Kidwai">{{cite web|url=https://thewire.in/politics/the-magician-in-rajasthan-congress|title=Ashok Gehlot: The Magician in Rajasthan Congress|website=thewire|first=Rashid|last=Kidwai|access-date=17 July 2020|archive-date=30 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200730220354/https://thewire.in/politics/the-magician-in-rajasthan-congress|url-status=live}}</ref> वह [[सैनिक क्षत्रिय]] जाति से हैं।<ref name="Jaffrelot">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |author-link=Christophe Jaffrelot |title=Religion, Caste and Politics In India |year=2010 |publisher=Primus Books |isbn=978-93-80607-04-7 |page=xviii |url=https://books.google.com/books?id=XAO3i_gS61wC&pg=PR18 |quote=In Rajasthan, Ashok Gehlot, a Mali, was made chief minister after the 1998 and 2008 state elections.}}</ref><ref name="SelfId">{{cite magazine |date=27 December 2022 |title=No One Is Made CM On Basis Of Caste: Ashok Gehlot |url=https://www.outlookindia.com/national/no-one-is-made-cm-on-basis-of-caste-ashok-gehlot-news-248502 |url-status=live |magazine=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227024936/https://www.outlookindia.com/national/no-one-is-made-cm-on-basis-of-caste-ashok-gehlot-news-248502 |archive-date=27 December 2022 |quote= ... Gehlot said he is the only MLA from the Mali community in the Rajasthan Assembly and still people have made him the chief minister thrice.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thequint.com/news/politics/ashok-gehlot-congress-president-sonia-gandhi-rahul-sachin-pilot-rajasthan|title=What Makes Ashok Gehlot Congress' Top Choice as Party President After Gandhis?|website=the quint|date=25 August 2022 |accessdate=22 September 2022|archive-date=29 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220829033339/https://www.thequint.com/news/politics/ashok-gehlot-congress-president-sonia-gandhi-rahul-sachin-pilot-rajasthan|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://theprint.in/politics/5-reasons-why-rahul-gandhi-picked-ashok-gehlot-over-sachin-pilot/163938/|title=5 reasons why Rahul Gandhi picked Ashok Gehlot over Sachin Pilot|website=The Print|date=14 December 2018 |accessdate=22 September 2022|archive-date=20 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820053425/https://theprint.in/politics/5-reasons-why-rahul-gandhi-picked-ashok-gehlot-over-sachin-pilot/163938/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/what-is-ashok-gehlot-s-secret-to-survival-1891438-2021-12-23|title=What is Ashok Gehlot's secret to survival?|website=India Today|accessdate=22 September 2022|archive-date=20 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320181638/https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/what-is-ashok-gehlot-s-secret-to-survival-1891438-2021-12-23|url-status=live}}</ref> गहलोत के पिता दो कार्यकाल के लिए [[जोधपुर]] नगर निगम के अध्यक्ष, एक कार्यकाल के लिए उपाध्यक्ष और एक खनन ठेकेदार थे। वह [[विज्ञान]] और [[कानून]] में स्नातक हैं, उनके पास [[अर्थशास्त्र]] में एमए की डिग्री भी है। उनका विवाह [[सुनीता गहलोत]] से हुआ और उनका एक बेटा और एक बेटी है।<ref name=bio/> उनके बेटे [[वैभव गहलोत]] एक [[राजनेता]] हैं जिन्होंने [[लोकसभा चुनाव|2019 के लोकसभा चुनाव]] में [[जोधपुर]] से चुनाव लड़ा था। == राजनीतिक पृष्‍ठभूमि == [[विद्यार्थी]] जीवन से ही [[राजनीति]] और [[समाजसेवा]] में सक्रिय रहे [[गहलोत]] 7वीं [[लोक सभा|लोकसभा]] (1980-84) के लिए वर्ष 1980 में पहली बार [[जोधपुर जिला|जोधपुर संसदीय क्षेत्र]] से [[निर्वाचित लेख उम्मीदवार|निर्वाचित]] हुए। उन्‍होंने [[जोधपुर जिला|जोधपुर]] संसदीय क्षेत्र का 8वीं [[लोक सभा|लोकसभा]] (1984-1989), 10वीं [[लोक सभा|लोकसभा]] (1991-96), 11वीं [[लोक सभा|लोकसभा]] (1996-98) तथा 12वीं [[लोक सभा|लोकसभा]] (1998-1999) में [[प्रतिनिधित्व|प्रतिनिधित्‍व]] किया। [[सरदारपुरा विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सरदारपुरा]] ([[जोधपुर जिला|जोधपुर]]) [[विधान सभा|विधानसभा]] क्षेत्र से [[निर्वाचित लेख उम्मीदवार|निर्वाचित]] होने के बाद [[गहलोत]] [[फ़रवरी|फरवरी]], 1999 में 11वीं [[राजस्थान विधान सभा|राजस्‍थान विधानसभा]] के सदस्‍य बने। [[गहलोत]] पुन: इसी [[विधान सभा|विधानसभा]] क्षेत्र से 12वीं [[राजस्थान|राजस्‍थान]] [[विधान सभा|विधानसभा]] के लिए 04/12/2003 को [[निर्वाचित लेख उम्मीदवार|निर्वाचित]] हुए तथा 13वीं [[राजस्थान|राजस्‍थान]] [[विधान सभा|विधानसभा]] के लिए 08/12/2008 को [[सरदारपुरा विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सरदारपुरा]] [[विधान सभा|विधानसभा]] क्षेत्र से ही पुन: [[निर्वाचित लेख उम्मीदवार|निर्वाचित]] हुए। 14 वीं [[राजस्थान]] [[विधान सभा|विधानसभा]] में पुनः [[निर्वाचित लेख उम्मीदवार|निर्वाचित]] हुए। 15 वीं [[राजस्थान]] [[विधान सभा|विधानसभा]] में एक बार फिर [[निर्वाचित लेख उम्मीदवार|निर्वाचित]] हुए व [[मुख्यमन्त्री (भारत)|मुख्यमंत्री]] बने।<ref>{{Cite web|url=http://thewirehindi.com/66252/ashok-gehlot-sworn-as-cm-and-sachin-pilot-as-dy-cm-of-rajasthan/|title=राजस्थान: अशोक गहलोत ने ली मुख्यमंत्री पद की शपथ, सचिन पायलट बने उप मुख्यमंत्री|last=स्टाफ|first=द वायर|date=2018-12-17|website=The Wire - Hindi|language=en-GB|access-date=2020-09-20}}</ref> == [[भारत का केन्द्रीय मंत्रिमण्डल|केन्‍द्रीय मंत्री]] == उन्‍होंने [[इन्दिरा गांधी]], [[राजीव गांधी]] तथा [[पी॰ वी॰ नरसिम्हा राव|पी.वी.नरसिम्‍हा राव]] के [[मंत्रिमण्डल सचिवालय (भारत)|मंत्रिमण्‍डल]] में [[भारत का केन्द्रीय मंत्रिमण्डल|केन्‍द्रीय मंत्री]] के रूप में कार्य किया। वे तीन बार केन्‍द्रीय मंत्री बने। जब [[इन्दिरा]] [[गांधी]] [[भारत]] की [[प्रधानमन्त्री|प्रधानमंत्री]] थीं उस समय [[अशोक गहलोत]] 2 [[सितम्बर|सितम्‍बर]], [[1982]] से 7 [[फ़रवरी]] [[1984]] की अवधि में [[इन्दिरा गांधी]] के [[मंत्रिमण्डल सचिवालय (भारत)|मंत्रीमण्‍डल]] में [[पर्यटन]] और [[नागरिकता|नागरिक]] [[उड्डयन उपमंत्री]] रहे। इसके बाद [[गहलोत]] [[खेल]] [[उपमंत्री]] बनें। उन्‍होंने 7 [[फ़रवरी]] [[1984]] से 31 [[अक्टूबर|अक्‍टूबर]] [[1984]] की [[अवधि सीमा|अवधि]] में [[खेल]] [[मंत्रालय]] में [[कार्य (भौतिकी)|कार्य]] किया तथा पुन: 12 [[नवम्बर|नवम्‍बर]], [[1984]] से 31 [[दिसम्बर|दिसम्‍बर]], [[1984]] की [[अवधि सीमा|अवधि]] में इसी [[कार्यालय|मंत्रालय]] में [[कार्य (भौतिकी)|कार्य]] किया। उनकी इस [[कार्यशैली]] को देखते हुए उन्‍हें [[केन्द्र सरकार|केन्‍द्र सरकार]] में [[राज्य मंत्री|राज्‍य मंत्री]] बनाया गया। 31 [[दिसम्बर|दिसम्‍बर]], [[1984]] से 26 [[सितम्बर|सितम्‍बर]], [[1985]] की [[अवधि सीमा|अवधि]] में [[गहलोत]] ने केन्‍द्रीय [[पर्यटन]] और [[नागरिक उड्डयन]] [[राज्य मंत्री|राज्‍य मंत्री]] के रूप में [[कार्य (भौतिकी)|कार्य]] किया। इसके पश्‍चात् उन्‍हें [[केन्‍द्रीय कपड़ा]] [[राज्य मंत्री|राज्‍य मंत्री]] बनाया गया। यह [[मंत्रालय]] [[पूर्व]] [[प्रधानमन्त्री|प्रधानमंत्री]] के पास था तथा [[गहलोत]] को इसका [[स्‍वतंत्रता|स्‍वतंत्र]] प्रभार दिया गया। [[गहलोत]] इस [[मंत्रालय]] के [[२१ जून|21 जून]] [[1991]] से 18 [[जनवरी]] [[1993]] तक [[मंत्री]] रहे। == [[राजस्थान सरकार|राजस्‍थान सरकार]] में [[मंत्री]] == [[जून]], [[1989]] से [[नवम्बर|नवम्‍बर]], [[1989]] की अल्‍प अवधि के बीच [[गहलोत]] [[राजस्थान सरकार|राजस्‍थान सरकार]] में [[गृह]] तथा [[जनस्वास्थ्य|जन स्‍वास्‍थ्‍य]] [[अभियान्त्रिकी|अभियां‍त्रिकी]] [[विभागीकरण|विभाग]] के [[मंत्री]] रहे। == अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी == जनवरी, 2004 से 16 जुलाई 2004 तक गहलोत ने अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी में विशेष आमन्त्रित सदस्‍य के रूप में कार्य किया और इस पद पर रहते हुए हिमाचल प्रदेश व छत्‍तीसगढ़ प्रदेश प्रभारी के रूप में सफलता पूर्वक जिम्‍मेदारी का निर्वहन किया। 17 जुलाई 2004 से 18 फ़रवरी 2009 तक गहलोत ने अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी के महासचिव के रूप में कार्य किया। इस दौरान गहलोत ने उत्‍तरप्रदेश, दिल्‍ली, समस्‍त फ्रन्‍टल इकाईयों व सेवादल के प्रभारी के रूप में अपनी जिम्‍मेदारी का निर्वहन किया। महात्‍मा गांधी के ऐतिहासिक दांडी मार्च के 75 वर्ष पूरे होने पर कांग्रेस एवं महात्‍मा गांधी फाउण्‍डेशन की ओर से आयोजित ढाडी यात्रा के समन्‍वयक के रूप में कार्य करते हुए सफलता पूर्वक सम्‍पन्‍न कराया। == राजस्‍थान प्रदेश कांग्रेस कमेटी के अध्‍यक्ष के रूप में कार्यकाल == गहलोत को 3 बार प्रदेश कांग्रेस कमेटी का अध्‍यक्ष रहने का गौरव प्राप्‍त हुआ है। पहली बार गहलोत 34 वर्ष की युवा अवस्‍था में ही राजस्थान प्रदेश कांग्रेस कमेटी के अध्‍यक्ष बन गये थे। राजस्‍थान प्रदेश कांग्रेस कमेटी के अध्‍यक्ष के रूप में उनका पहला कार्यकाल सितम्‍बर, 1985 से जून, 1989 की अवधि के बीच में रहा। 1 दिसम्‍बर, 1994 से जून, 1997 तक द्वितीय बार व जून, 1997 से 14 अप्रैल 1999 तक तृतीय बार वे पुन: राजस्‍थान प्रदेश कांग्रेस कमेटी के अध्‍यक्ष पद पर रहे। वर्ष 1973 से 1979 की अवधि के बीच गहलोत राजस्‍थान NSUI के अध्‍यक्ष रहे और उन्‍होंने कांग्रेस पार्टी की इस यूथ विंग को मजबूती प्रदान की। गहलोत वर्ष 1979 से 1982 के बीच जोधपुर शहर की जिला कांग्रेस कमेटी के अध्‍यक्ष रहे। इसके अलावा वर्ष 1982 में गहलोत राजस्‍थान प्रदेश कांग्रेस कमेटी (इन्दिरा) के महासचिव भी रहे। == सामाजिक पृष्‍ठभूमि == गरीबों और पिछड़े वर्ग की सेवा को तत्‍पर गहलोत ने पश्चिम बंगाल के बंगाँव और 24 परगना जिलों में वर्ष 1971 में बंग्‍लादेश युद्ध के दौरान आयोजित शरणार्थी शिविरों में काम किया। समाज सेवा में गहरी रूचि रखने वाले गहलोत ने तरूण शान्ति सेना द्वारा सेवाग्राम, वर्धा औरंगाबाद, इन्‍दौर तथा अनेक जगहों पर आयोजित शिविरों में सक्रिय रूप से कार्य किया तथा कच्‍ची बस्‍ती और झुग्‍गी क्षेत्रों के विकास के लिए अपनी सेवाएं दी। नेहरू युवा केन्‍द्र के माध्‍यम से उन्‍होंने प्रौढ शिक्षा के विस्‍तार में उन्‍होंने अपना महत्‍वपूर्ण योगदान दिया। गहलोत सक्रिय रूप से कुमार साहित्‍य परिषद और राजीव गांधी मेमोरियल बुक-बैंक से जुड़े हुए हैं। गहलोत भारत सेवा संस्‍थान के संस्‍थापक अध्‍यक्ष भी हैं। यह संस्‍थान समाज सेवा को समर्पित हैं तथा एम्‍बूलेन्‍स सेवा प्रदान करती है। इसके अलावा यह संस्‍थान राजीव गांधी मेमोरियल बुक बैंक के माध्‍यम से गरीब छात्रों के लिए नि:शुल्‍क पुस्‍तकें उपलब्‍ध करवाती है। संस्‍थान ने जोधपुर में राजीव गांधी सेवा सदन में एक वाचनालय भी स्‍थापित किया है। गहलोत राजीव गांधी स्‍टडी सर्किल, नई दिल्‍ली के भी अध्‍यक्ष हैं। यह संस्‍था देशभर के विश्‍वविद्यालय/महाविद्यालय के छात्रों एवं शिक्षकों के हितों की देखभाल करती है। == विदेश यात्रा == गहलोत ने भारतीय प्रतिनिधिमण्‍डल के सदस्‍य के रूप में विदेशों में भी भारत का प्रतिनिधित्‍व किया है। उन्‍होंने अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी के प्रतिनिधिमण्‍डल के सदस्‍य के रूप में जनवरी, 1994 में चीन की यात्रा की। गहलोत ने कॉमनवैल्‍थ यूथ अफेयर्स काउन्सिल के भारतीय प्रतिनिधिमण्‍डल के नेता के रूप में साइप्रस की यात्रा की। उन्‍होंने बुल्‍गारिया जाने वाले भारतीय प्रतिनिधिमण्‍डल का भी नेतृत्‍व किया। गहलोत ने बैंकॉक, आयरलैण्‍ड, फ्रेंकफर्ट, अमेरीका, कनाडा, हांगकांग, यूके, इटली तथा फ़्रान्स देशों की यात्रा की। इन यात्राओं से उन्‍हें अन्‍तरराष्‍ट्रीय सम्‍बन्‍धों तथा इन देशों के विकास कार्यों को जानने का अवसर मिला। == सदस्‍यता == अशोक गहलोत स्‍वयं को हमेशा जनता के धन ओर सम्‍पत्ति का ट्रस्‍टी मानते हैं। वर्ष 1980 से 1982 के बीच गहलोत पब्लिक एकाउण्‍ट्स कमेटी (लोकसभा) के सदस्‍य रहे। गहलोत संचार मंत्रालय की परामर्शदात्री समिति (10वीं लोकसभा) के सदस्‍य भी रह चुके हैं। उन्‍होंने रेल मंत्रालय की स्‍थाई समिति (10वीं और 11वीं लोकसभा) के सदस्‍य के रूप में कार्य किया। इसके अलावा गहलोत विदेश मंत्रालय से सम्‍बद्ध सलाहकार समिति (11वीं लोकसभा) के सदस्‍य भी रहे हैं। == मुख्‍यमंत्री राजस्‍थान == 01/12/1998 से 08/12/2003 तक राजस्‍थान के मुख्‍यमंत्री रहे। उनका यह कार्यकाल अन्‍य महत्‍वपूर्ण उपलब्धियों के अलावा अभूतपूर्व सूखा प्रबन्‍धन, विद्युत उत्‍पादन, संसाधनों का विकास, रोजगार सृजन, औद्योगिक और पर्यटन विकास, कुशल वित्‍तीय प्रबन्‍धन और सुशासन के लिए जाना जाता है। मुख्‍यमंत्री के रूप में गहलोत के पहले कार्यकाल के दौरान राजस्‍थान में इस सदी का भयंकार अकाल पड़ा। उन्‍होंने अत्‍यन्‍त ही प्रभावी और कुशल ढ़ंग से अकाल प्रबन्‍धन का कार्य किया। उस समय अकाल प्रभावित लोगों के पास इतना अनाज पहुँचाया गया था जितना अनाज ये लोग शायद अपनी फसलों से भी प्राप्‍त नहीं कर सकते थे। प्रतिपक्ष भी खाद्यान्‍न और चारे की अनुपलब्‍धता के सम्‍बन्‍ध में सरकार की तरफ अंगुली तक नहीं उठा सके क्‍योंकि गहलोत ने व्‍यक्तिगत रूप से अकाल राहत कार्यों की मॉनिटरिंग की थी। गहलोत को गरीब की पीड़ा और उसके दु:ख दर्द की अनुभूति करने वाले राजनेता के रूप में जाना जाता है। उन्‍होंने 'पानी बचाओ, बिजली बचाओ, सबको पढ़ाओ' का नारा दिया जिसे राज्‍य की जनता ने पूर्ण मनोयोग से अंगीकार किया। अशोक गहलोत को 13 दिसम्‍बर, 2008 को दूसरी बार राजस्‍थान के मुख्‍यमंत्री पद की शपथ दिलाई गई। 8 दिसम्‍बर, 2013 के चुनावी नतीजों के बाद उन्होंने अपने पद से इस्तीफा के दिया। दिसंबर 2018 में तीसरी बार राजस्थान के मुख्यमंत्री बने ।राजस्थान द्वारा कानून बनाया गया <nowiki>''</nowiki>[[स्वास्थ्य का अधिकार]]" सभी निवासियों के लिए मुफ्त, सार्वभौमिक स्वास्थ्य सेवा का वादा करता है|<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/rajasthan-right-to-health-bill-provisions-opposition-8513390/|title=Rajasthan Right to Health Bill: What the provisions say, why it is seeing opposition and protests|website=Indianexpress}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20081216083218/http://www.rediff.com/election/1999/aug/30gehlot.htm The Rediff Election Interview/ Ashok Gehlot] {{वर्तमान भारतीय मुख्यमन्त्री}} [[श्रेणी:1951 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:राजस्थान के मुख्यमंत्री|गहलोत, अशोक]] [[श्रेणी:जोधपुर के लोग|गहलोत, अशोक]] [[श्रेणी:भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के राजनीतिज्ञ|गहलोत, अशोक]] [[श्रेणी:राजस्थान विधानसभा के विधायक]] [[श्रेणी:राजस्थान विधायक 2023–2028]] d7lm2ebzskimp5fwbyjdf4ccn1hzpnc 6632940 6632939 2026-10-25T10:38:46Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सफाई 6632940 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = अशोक गहलोत | image = Mr. Ashok Gehlot, Chief Minister, Rajasthan. India.JPG | caption = राजस्थान के पूर्व मुख्यमंत्री | birth_date = ३ मई १९५१ | birth_place = महामंदिर, [[जोधपुर]] | death_date = | death_place = | office = [[राजस्थान के मुख्यमंत्रियों की सूची|राजस्थान के मुख्यमंत्री]] | termstart = 17 दिसम्बर 2018 | term_end = 15 दिसंबर 2023 | governor = [[कलराज मिश्र]] | successor= [[भजन लाल शर्मा]] | predecessor = [[वसुन्धरा राजे सिंधिया|वसुंधरा राजे]] | constituency = [[वल्लभनगर विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सरदारपुरा]], [[जोधपुर]] | term_start1 = {{start date|df=y|2008|12|13}} | term_end1 = {{end date|df=y|2013|12|12}} | predecessor1 =[[वसुन्धरा राजे सिंधिया]] | successor1 = [[वसुन्धरा राजे सिंधिया]] | term_start2 = {{start date|df=y|1998|12|1}} | term_end2 = {{end date|df=y|2003|12|8}} | predecessor2 =[[भैरोंसिंह शेखावत]] | successor2 =[[वसुन्धरा राजे सिंधिया]] | office3 = पर्यटन और नागरिक उड्डयन राज्य मंत्री | term_start3 = {{start date|df=y|1982|09|2}} | term_end3 = {{end date|df=y|1984|02|7}} | primeminister3 = [[इन्दिरा गांधी]] / [[राजीव गांधी]] | term_start4 = ३१ दिसम्बर १९८४ | term_end4 = २६ सितम्बर १९८५ | primeminister4 = [[राजीव गांधी]] | office5 = खेल उप केन्द्रीय मंत्री | term_start5 = ७ फ़रवरी १९८४ | term_end5 = ३१ अक्टूबर १९८४ | primeminister5 = राजीव गांधी | office6 = केन्द्रीय राज्य मंत्री (कपड़ा) स्वतंत्र प्रभार | primeminister6 = पी वी नृसिम्हा राव | term_start6 = २१ जून १९९१ | term_end6 = १८ जनवरी १९९३ | party = [[File:Hand INC.svg|25px]] [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] | religion = [[हिन्दू]] | spouse = सुनीता गहलोत | children = [[वैभव गहलोत]] <br /> सोनिया गहलोत | footnotes = | date = | year = | source = }} '''अशोक [[गहलोत]]''' (जन्‍म 3 मई 1951, [[जोधपुर]] [[राजस्थान|राजस्‍थान]]) [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के राजनेता तथा [[राजस्थान]] के पूर्व [[मुख्यमन्त्री (भारत)|मुख्यमंत्री]] हैं| <ref name=bio>[http://www.rajassembly.nic.in/AshokGehlot.htm मुख्यमंत्री, राजस्थान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181218010401/https://rajassembly.nic.in/AshokGehlot.htm |date=18 दिसंबर 2018 }} - (Rajassembly.nic.in), 13 अगस्त 2018</ref>। [[मारवाड़]] में लक्ष्‍मण सिंह गहलोत के घर जन्‍मे [[अशोक गहलोत]] ने [[विज्ञान]] और [[विधि|कानून]] में [[स्नातक डिग्री|स्‍नातक डिग्री]] प्राप्‍त की तथा [[अर्थशास्त्र|अर्थशास्‍त्र]] विषय लेकर [[स्नातकोत्तर डिग्री|स्‍नातकोत्‍तर]] डिग्री प्राप्‍त की। [[गहलोत]] का विवाह 27 नवम्‍बर, 1977 को [[सुनीता गहलोत]] के साथ हुआ। [[गहलोत]] के एक पुत्र वैभव गहलोत और एक पुत्री सोनिया गहलोत है।<ref>{{cite web|title=अशोक गहलोत: राजस्थान की राजनीति के 'जादूगर'|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/11/131105_ashok_gehlot_rajasthan_elections_vasundharaprofile_aa.shtml|publisher=बीबीसी हिन्दी|date=२८ नवम्बर २०१३|accessdate=२८ नवम्बर २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20131129133149/http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/11/131105_ashok_gehlot_rajasthan_elections_vasundharaprofile_aa.shtml|archive-date=29 नवंबर 2013|url-status=live}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== [[अशोक गहलोत]] एक [[जादूगर]] लक्ष्मण सिंह गहलोत के पुत्र हैं, जो अपने जादू के करतब दिखाने के लिए देश भर में यात्रा करते थे।<ref name="Kidwai">{{cite web|url=https://thewire.in/politics/the-magician-in-rajasthan-congress|title=Ashok Gehlot: The Magician in Rajasthan Congress|website=thewire|first=Rashid|last=Kidwai|access-date=17 July 2020|archive-date=30 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200730220354/https://thewire.in/politics/the-magician-in-rajasthan-congress|url-status=live}}</ref> वह सैनिक क्षत्रिय जाति से हैं।<ref name="Jaffrelot">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |author-link=Christophe Jaffrelot |title=Religion, Caste and Politics In India |year=2010 |publisher=Primus Books |isbn=978-93-80607-04-7 |page=xviii |url=https://books.google.com/books?id=XAO3i_gS61wC&pg=PR18 |quote=In Rajasthan, Ashok Gehlot, a Mali, was made chief minister after the 1998 and 2008 state elections.}}</ref><ref name="SelfId">{{cite magazine |date=27 December 2022 |title=No One Is Made CM On Basis Of Caste: Ashok Gehlot |url=https://www.outlookindia.com/national/no-one-is-made-cm-on-basis-of-caste-ashok-gehlot-news-248502 |url-status=live |magazine=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227024936/https://www.outlookindia.com/national/no-one-is-made-cm-on-basis-of-caste-ashok-gehlot-news-248502 |archive-date=27 December 2022 |quote= ... Gehlot said he is the only MLA from the Mali community in the Rajasthan Assembly and still people have made him the chief minister thrice.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thequint.com/news/politics/ashok-gehlot-congress-president-sonia-gandhi-rahul-sachin-pilot-rajasthan|title=What Makes Ashok Gehlot Congress' Top Choice as Party President After Gandhis?|website=the quint|date=25 August 2022 |accessdate=22 September 2022|archive-date=29 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220829033339/https://www.thequint.com/news/politics/ashok-gehlot-congress-president-sonia-gandhi-rahul-sachin-pilot-rajasthan|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://theprint.in/politics/5-reasons-why-rahul-gandhi-picked-ashok-gehlot-over-sachin-pilot/163938/|title=5 reasons why Rahul Gandhi picked Ashok Gehlot over Sachin Pilot|website=The Print|date=14 December 2018 |accessdate=22 September 2022|archive-date=20 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820053425/https://theprint.in/politics/5-reasons-why-rahul-gandhi-picked-ashok-gehlot-over-sachin-pilot/163938/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/what-is-ashok-gehlot-s-secret-to-survival-1891438-2021-12-23|title=What is Ashok Gehlot's secret to survival?|website=India Today|accessdate=22 September 2022|archive-date=20 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320181638/https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/what-is-ashok-gehlot-s-secret-to-survival-1891438-2021-12-23|url-status=live}}</ref> गहलोत के पिता दो कार्यकाल के लिए [[जोधपुर]] नगर निगम के अध्यक्ष, एक कार्यकाल के लिए उपाध्यक्ष और एक खनन ठेकेदार थे। वह [[विज्ञान]] और [[कानून]] में स्नातक हैं, उनके पास [[अर्थशास्त्र]] में एमए की डिग्री भी है। उनका विवाह [[सुनीता गहलोत]] से हुआ और उनका एक बेटा और एक बेटी है।<ref name=bio/> उनके बेटे वैभव गहलोत एक [[राजनेता]] हैं जिन्होंने 2019 के [[लोक सभा|लोकसभा चुनाव]] में [[जोधपुर]] से चुनाव लड़ा था। == राजनीतिक पृष्‍ठभूमि == [[विद्यार्थी]] जीवन से ही [[राजनीति]] और [[समाजसेवा]] में सक्रिय रहे [[गहलोत]] 7वीं [[लोक सभा|लोकसभा]] (1980-84) के लिए वर्ष 1980 में पहली बार [[जोधपुर जिला|जोधपुर संसदीय क्षेत्र]] से [[निर्वाचित लेख उम्मीदवार|निर्वाचित]] हुए। उन्‍होंने [[जोधपुर जिला|जोधपुर]] संसदीय क्षेत्र का 8वीं [[लोक सभा|लोकसभा]] (1984-1989), 10वीं [[लोक सभा|लोकसभा]] (1991-96), 11वीं [[लोक सभा|लोकसभा]] (1996-98) तथा 12वीं [[लोक सभा|लोकसभा]] (1998-1999) में [[प्रतिनिधित्व|प्रतिनिधित्‍व]] किया। [[सरदारपुरा विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सरदारपुरा]] ([[जोधपुर जिला|जोधपुर]]) [[विधान सभा|विधानसभा]] क्षेत्र से [[निर्वाचित लेख उम्मीदवार|निर्वाचित]] होने के बाद [[गहलोत]] [[फ़रवरी|फरवरी]], 1999 में 11वीं [[राजस्थान विधान सभा|राजस्‍थान विधानसभा]] के सदस्‍य बने। [[गहलोत]] पुन: इसी [[विधान सभा|विधानसभा]] क्षेत्र से 12वीं [[राजस्थान|राजस्‍थान]] [[विधान सभा|विधानसभा]] के लिए 04/12/2003 को [[निर्वाचित लेख उम्मीदवार|निर्वाचित]] हुए तथा 13वीं [[राजस्थान|राजस्‍थान]] [[विधान सभा|विधानसभा]] के लिए 08/12/2008 को [[सरदारपुरा विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|सरदारपुरा]] [[विधान सभा|विधानसभा]] क्षेत्र से ही पुन: [[निर्वाचित लेख उम्मीदवार|निर्वाचित]] हुए। 14 वीं [[राजस्थान]] [[विधान सभा|विधानसभा]] में पुनः [[निर्वाचित लेख उम्मीदवार|निर्वाचित]] हुए। 15 वीं [[राजस्थान]] [[विधान सभा|विधानसभा]] में एक बार फिर [[निर्वाचित लेख उम्मीदवार|निर्वाचित]] हुए व [[मुख्यमन्त्री (भारत)|मुख्यमंत्री]] बने।<ref>{{Cite web|url=http://thewirehindi.com/66252/ashok-gehlot-sworn-as-cm-and-sachin-pilot-as-dy-cm-of-rajasthan/|title=राजस्थान: अशोक गहलोत ने ली मुख्यमंत्री पद की शपथ, सचिन पायलट बने उप मुख्यमंत्री|last=स्टाफ|first=द वायर|date=2018-12-17|website=The Wire - Hindi|language=en-GB|access-date=2020-09-20}}</ref> == [[भारत का केन्द्रीय मंत्रिमण्डल|केन्‍द्रीय मंत्री]] == उन्‍होंने [[इन्दिरा गांधी]], [[राजीव गांधी]] तथा [[पी॰ वी॰ नरसिम्हा राव|पी.वी.नरसिम्‍हा राव]] के [[मंत्रिमण्डल सचिवालय (भारत)|मंत्रिमण्‍डल]] में [[भारत का केन्द्रीय मंत्रिमण्डल|केन्‍द्रीय मंत्री]] के रूप में कार्य किया। वे तीन बार केन्‍द्रीय मंत्री बने। जब [[इन्दिरा]] [[गांधी]] [[भारत]] की [[प्रधानमन्त्री|प्रधानमंत्री]] थीं उस समय [[अशोक गहलोत]] 2 [[सितम्बर|सितम्‍बर]], [[1982]] से 7 [[फ़रवरी]] [[1984]] की अवधि में [[इन्दिरा गांधी]] के [[मंत्रिमण्डल सचिवालय (भारत)|मंत्रीमण्‍डल]] में [[पर्यटन]] और [[नागरिकता|नागरिक]] उड्डयन उपमंत्री रहे। इसके बाद [[गहलोत]] [[खेल]] उपमंत्री बनें। उन्‍होंने 7 [[फ़रवरी]] [[1984]] से 31 [[अक्टूबर|अक्‍टूबर]] [[1984]] की [[अवधि सीमा|अवधि]] में [[खेल]] [[मंत्रालय]] में [[कार्य (भौतिकी)|कार्य]] किया तथा पुन: 12 [[नवम्बर|नवम्‍बर]], [[1984]] से 31 [[दिसम्बर|दिसम्‍बर]], [[1984]] की [[अवधि सीमा|अवधि]] में इसी [[कार्यालय|मंत्रालय]] में [[कार्य (भौतिकी)|कार्य]] किया। उनकी इस कार्यशैली को देखते हुए उन्‍हें [[केन्द्र सरकार|केन्‍द्र सरकार]] में [[राज्य मंत्री|राज्‍य मंत्री]] बनाया गया। 31 [[दिसम्बर|दिसम्‍बर]], [[1984]] से 26 [[सितम्बर|सितम्‍बर]], [[1985]] की [[अवधि सीमा|अवधि]] में [[गहलोत]] ने केन्‍द्रीय [[पर्यटन]] और [[नागरिक उड्डयन]] [[राज्य मंत्री|राज्‍य मंत्री]] के रूप में [[कार्य (भौतिकी)|कार्य]] किया। इसके पश्‍चात् उन्‍हें केन्‍द्रीय कपड़ा [[राज्य मंत्री|राज्‍य मंत्री]] बनाया गया। यह [[मंत्रालय]] [[पूर्व]] [[प्रधानमन्त्री|प्रधानमंत्री]] के पास था तथा [[गहलोत]] को इसका [[स्‍वतंत्रता|स्‍वतंत्र]] प्रभार दिया गया। [[गहलोत]] इस [[मंत्रालय]] के [[२१ जून|21 जून]] [[1991]] से 18 [[जनवरी]] [[1993]] तक [[मंत्री]] रहे। == [[राजस्थान सरकार|राजस्‍थान सरकार]] में [[मंत्री]] == [[जून]], [[1989]] से [[नवम्बर|नवम्‍बर]], [[1989]] की अल्‍प अवधि के बीच [[गहलोत]] [[राजस्थान सरकार|राजस्‍थान सरकार]] में [[गृह]] तथा [[जनस्वास्थ्य|जन स्‍वास्‍थ्‍य]] [[अभियान्त्रिकी|अभियां‍त्रिकी]] [[विभागीकरण|विभाग]] के [[मंत्री]] रहे। == अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी == जनवरी, 2004 से 16 जुलाई 2004 तक गहलोत ने अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी में विशेष आमन्त्रित सदस्‍य के रूप में कार्य किया और इस पद पर रहते हुए हिमाचल प्रदेश व छत्‍तीसगढ़ प्रदेश प्रभारी के रूप में सफलता पूर्वक जिम्‍मेदारी का निर्वहन किया। 17 जुलाई 2004 से 18 फ़रवरी 2009 तक गहलोत ने अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी के महासचिव के रूप में कार्य किया। इस दौरान गहलोत ने उत्‍तरप्रदेश, दिल्‍ली, समस्‍त फ्रन्‍टल इकाईयों व सेवादल के प्रभारी के रूप में अपनी जिम्‍मेदारी का निर्वहन किया। महात्‍मा गांधी के ऐतिहासिक दांडी मार्च के 75 वर्ष पूरे होने पर कांग्रेस एवं महात्‍मा गांधी फाउण्‍डेशन की ओर से आयोजित ढाडी यात्रा के समन्‍वयक के रूप में कार्य करते हुए सफलता पूर्वक सम्‍पन्‍न कराया। == राजस्‍थान प्रदेश कांग्रेस कमेटी के अध्‍यक्ष के रूप में कार्यकाल == गहलोत को 3 बार प्रदेश कांग्रेस कमेटी का अध्‍यक्ष रहने का गौरव प्राप्‍त हुआ है। पहली बार गहलोत 34 वर्ष की युवा अवस्‍था में ही राजस्थान प्रदेश कांग्रेस कमेटी के अध्‍यक्ष बन गये थे। राजस्‍थान प्रदेश कांग्रेस कमेटी के अध्‍यक्ष के रूप में उनका पहला कार्यकाल सितम्‍बर, 1985 से जून, 1989 की अवधि के बीच में रहा। 1 दिसम्‍बर, 1994 से जून, 1997 तक द्वितीय बार व जून, 1997 से 14 अप्रैल 1999 तक तृतीय बार वे पुन: राजस्‍थान प्रदेश कांग्रेस कमेटी के अध्‍यक्ष पद पर रहे। वर्ष 1973 से 1979 की अवधि के बीच गहलोत राजस्‍थान NSUI के अध्‍यक्ष रहे और उन्‍होंने कांग्रेस पार्टी की इस यूथ विंग को मजबूती प्रदान की। गहलोत वर्ष 1979 से 1982 के बीच जोधपुर शहर की जिला कांग्रेस कमेटी के अध्‍यक्ष रहे। इसके अलावा वर्ष 1982 में गहलोत राजस्‍थान प्रदेश कांग्रेस कमेटी (इन्दिरा) के महासचिव भी रहे। == सामाजिक पृष्‍ठभूमि == गरीबों और पिछड़े वर्ग की सेवा को तत्‍पर गहलोत ने पश्चिम बंगाल के बंगाँव और 24 परगना जिलों में वर्ष 1971 में बंग्‍लादेश युद्ध के दौरान आयोजित शरणार्थी शिविरों में काम किया। समाज सेवा में गहरी रूचि रखने वाले गहलोत ने तरूण शान्ति सेना द्वारा सेवाग्राम, वर्धा औरंगाबाद, इन्‍दौर तथा अनेक जगहों पर आयोजित शिविरों में सक्रिय रूप से कार्य किया तथा कच्‍ची बस्‍ती और झुग्‍गी क्षेत्रों के विकास के लिए अपनी सेवाएं दी। नेहरू युवा केन्‍द्र के माध्‍यम से उन्‍होंने प्रौढ शिक्षा के विस्‍तार में उन्‍होंने अपना महत्‍वपूर्ण योगदान दिया। गहलोत सक्रिय रूप से कुमार साहित्‍य परिषद और राजीव गांधी मेमोरियल बुक-बैंक से जुड़े हुए हैं। गहलोत भारत सेवा संस्‍थान के संस्‍थापक अध्‍यक्ष भी हैं। यह संस्‍थान समाज सेवा को समर्पित हैं तथा एम्‍बूलेन्‍स सेवा प्रदान करती है। इसके अलावा यह संस्‍थान राजीव गांधी मेमोरियल बुक बैंक के माध्‍यम से गरीब छात्रों के लिए नि:शुल्‍क पुस्‍तकें उपलब्‍ध करवाती है। संस्‍थान ने जोधपुर में राजीव गांधी सेवा सदन में एक वाचनालय भी स्‍थापित किया है। गहलोत राजीव गांधी स्‍टडी सर्किल, नई दिल्‍ली के भी अध्‍यक्ष हैं। यह संस्‍था देशभर के विश्‍वविद्यालय/महाविद्यालय के छात्रों एवं शिक्षकों के हितों की देखभाल करती है। == विदेश यात्रा == गहलोत ने भारतीय प्रतिनिधिमण्‍डल के सदस्‍य के रूप में विदेशों में भी भारत का प्रतिनिधित्‍व किया है। उन्‍होंने अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी के प्रतिनिधिमण्‍डल के सदस्‍य के रूप में जनवरी, 1994 में चीन की यात्रा की। गहलोत ने कॉमनवैल्‍थ यूथ अफेयर्स काउन्सिल के भारतीय प्रतिनिधिमण्‍डल के नेता के रूप में साइप्रस की यात्रा की। उन्‍होंने बुल्‍गारिया जाने वाले भारतीय प्रतिनिधिमण्‍डल का भी नेतृत्‍व किया। गहलोत ने बैंकॉक, आयरलैण्‍ड, फ्रेंकफर्ट, अमेरीका, कनाडा, हांगकांग, यूके, इटली तथा फ़्रान्स देशों की यात्रा की। इन यात्राओं से उन्‍हें अन्‍तरराष्‍ट्रीय सम्‍बन्‍धों तथा इन देशों के विकास कार्यों को जानने का अवसर मिला। == सदस्‍यता == अशोक गहलोत स्‍वयं को हमेशा जनता के धन ओर सम्‍पत्ति का ट्रस्‍टी मानते हैं। वर्ष 1980 से 1982 के बीच गहलोत पब्लिक एकाउण्‍ट्स कमेटी (लोकसभा) के सदस्‍य रहे। गहलोत संचार मंत्रालय की परामर्शदात्री समिति (10वीं लोकसभा) के सदस्‍य भी रह चुके हैं। उन्‍होंने रेल मंत्रालय की स्‍थाई समिति (10वीं और 11वीं लोकसभा) के सदस्‍य के रूप में कार्य किया। इसके अलावा गहलोत विदेश मंत्रालय से सम्‍बद्ध सलाहकार समिति (11वीं लोकसभा) के सदस्‍य भी रहे हैं। == मुख्‍यमंत्री राजस्‍थान == 01/12/1998 से 08/12/2003 तक राजस्‍थान के मुख्‍यमंत्री रहे। उनका यह कार्यकाल अन्‍य महत्‍वपूर्ण उपलब्धियों के अलावा अभूतपूर्व सूखा प्रबन्‍धन, विद्युत उत्‍पादन, संसाधनों का विकास, रोजगार सृजन, औद्योगिक और पर्यटन विकास, कुशल वित्‍तीय प्रबन्‍धन और सुशासन के लिए जाना जाता है। मुख्‍यमंत्री के रूप में गहलोत के पहले कार्यकाल के दौरान राजस्‍थान में इस सदी का भयंकार अकाल पड़ा। उन्‍होंने अत्‍यन्‍त ही प्रभावी और कुशल ढ़ंग से अकाल प्रबन्‍धन का कार्य किया। उस समय अकाल प्रभावित लोगों के पास इतना अनाज पहुँचाया गया था जितना अनाज ये लोग शायद अपनी फसलों से भी प्राप्‍त नहीं कर सकते थे। प्रतिपक्ष भी खाद्यान्‍न और चारे की अनुपलब्‍धता के सम्‍बन्‍ध में सरकार की तरफ अंगुली तक नहीं उठा सके क्‍योंकि गहलोत ने व्‍यक्तिगत रूप से अकाल राहत कार्यों की मॉनिटरिंग की थी। गहलोत को गरीब की पीड़ा और उसके दु:ख दर्द की अनुभूति करने वाले राजनेता के रूप में जाना जाता है। उन्‍होंने 'पानी बचाओ, बिजली बचाओ, सबको पढ़ाओ' का नारा दिया जिसे राज्‍य की जनता ने पूर्ण मनोयोग से अंगीकार किया। अशोक गहलोत को 13 दिसम्‍बर, 2008 को दूसरी बार राजस्‍थान के मुख्‍यमंत्री पद की शपथ दिलाई गई। 8 दिसम्‍बर, 2013 के चुनावी नतीजों के बाद उन्होंने अपने पद से इस्तीफा के दिया। दिसंबर 2018 में तीसरी बार राजस्थान के मुख्यमंत्री बने ।राजस्थान द्वारा कानून बनाया गया <nowiki>''</nowiki>[[स्वास्थ्य का अधिकार]]" सभी निवासियों के लिए मुफ्त, सार्वभौमिक स्वास्थ्य सेवा का वादा करता है|<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/rajasthan-right-to-health-bill-provisions-opposition-8513390/|title=Rajasthan Right to Health Bill: What the provisions say, why it is seeing opposition and protests|website=Indianexpress}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20081216083218/http://www.rediff.com/election/1999/aug/30gehlot.htm The Rediff Election Interview/ Ashok Gehlot] {{वर्तमान भारतीय मुख्यमन्त्री}} [[श्रेणी:1951 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:राजस्थान के मुख्यमंत्री|गहलोत, अशोक]] [[श्रेणी:जोधपुर के लोग|गहलोत, अशोक]] [[श्रेणी:भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के राजनीतिज्ञ|गहलोत, अशोक]] [[श्रेणी:राजस्थान विधानसभा के विधायक]] [[श्रेणी:राजस्थान विधायक 2023–2028]] 522fcy001n9gcl0qark8crhax09njl2 ढाका जिला 0 59171 6632676 6240614 2026-10-24T20:43:08Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632676 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ढाका जिला<br>Dhaka District <br>ঢাকা জেলা | image_alt = | image_caption = | settlement_type = [[Districts of Bangladesh|District]] | image_map = BD Dhaka District locator map.svg | map_caption = Location of ढाका जिला within Bangladesh | image_map1 = {{Maplink|frame=yes|plain=y|type=shape-inverse|id=|frame-width=260|frame-height=300|stroke-width=1|zoom=9|frame-align=center|frame-lat=23.8|frame-long=90.2|title=ढाका जिला}} | map_caption1 = Expandable map of ढाका जिला | nickname = | motto = | pushpin_label_position = right | coordinates = {{coord|23.79|90.30|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|बांग्लादेश}} | subdivision_type1 = [[Divisions of Bangladesh|Division]] | subdivision_name1 = [[Dhaka Division]] | established_title = | established_date = | seat_type = | seat = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 1463.6 | area_metro_km2 = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="dhakapop1">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |title=Population & Housing Census-2011 |publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=41 |accessdate=15 December 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208044832/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archivedate=8 December 2015 |df=dmy }}</ref> | population_total = 12,043,977 | population_as_of = 2011 | population_rank = 1 | population_demonym = Dhakai, Dhakaiya | population_note = | population_density_sq_mi = 21,300 | population_density_km2 = 8,200 | postal_code_type = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | postal_code = BD-13 | coast_km = | maplink = | website = | footnotes = }} '''ढाका जिला''' ({{lang-bn|ঢাকা জেলা}}) [[बांग्लादेश]] के केंद्रीय अंचल के [[ढाका विभाग]] का एक प्रशासनिक अंचल है। <ref name=Banglapedia>{{cite book |last=Molla |first=Md Tuhin |year=2012 |chapter=Dhaka District |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Dhaka_District |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515151233/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Dhaka_District |archive-date=15 मई 2019 |access-date=22 नवंबर 2019 |url-status=dead}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{बांग्लादेश के उपक्षेत्र और जिले}} [[श्रेणी:ढाका उपक्षेत्र के जिले]] {{आधार}} mx8107p38ri9jeybqo1oirxmaoxq40q अंजुता 0 59726 6632603 5377376 2026-10-24T17:38:52Z Pkrs1 881654 साँचा {{एकाकी}} जोड़ा 6632603 wikitext text/x-wiki {{एकाकी}} {{स्रोतहीन|date=जून 2015}} '''अंजुता''' एक संयोजित विकासिक उपकरण है जो C तथा C++ प्रोग्राम्ंग भाषाओं के लिए GNOME के उपादानों के लिए लिखा गया है। [[श्रेणी:संयोजित विकासिक वातावरण]] rn4pbh4c7fc798khin0equq961jewwg 6632609 6632603 2026-10-24T18:17:24Z Pkrs1 881654 साँचा सुधार 6632609 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम}} {{स्रोतहीन|date=जून 2015}} '''अंजुता''' एक संयोजित विकासिक उपकरण है जो C तथा C++ प्रोग्राम्ंग भाषाओं के लिए GNOME के उपादानों के लिए लिखा गया है। [[श्रेणी:संयोजित विकासिक वातावरण]] ceimnsm2vs4q91zchyu8zubu3hhjo2x एडमंड हिलेरी 0 60263 6632559 6560566 2026-10-24T15:05:44Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632559 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2013}} {{Infobox Person | name = सर एडमण्ड हिलेरी | image = Edmundhillarycropped.jpg | caption = 2006 में हिलेरी | image_size = 250px | birth_date = {{Birth date|1919|7|20|df=yes}} | death_date = {{Death date and age|2008|1|11|1919|7|20|df=yes}}<!-- DO NOT CHANGE NZ DATE! --> | birth_place = [[ऑक्लैण्ड|ऑकलैंड]], [[न्यूज़ीलैण्ड|न्यूजीलैंड]] | death_place = [[ऑक्लैण्ड|ऑकलैंड]], [[न्यूज़ीलैण्ड|न्यूजीलैंड]] | spouse = लुई मरी रोज़ (1953-1975)<br />जून मलग्रियु (1989-2008) | parents = पर्सिवल अगस्तस हिलेरी<br />जर्ट्र्यूड हिलेरी, नी क्लार्क | children = पीटर (1954)<br />सारा (1955)<br />बेलिंडा (1959-1975) |birth_name=एडमंड पर्सिवल हेनरी|native_name=Edmund Hillary|native_name_lang=en|honorific prefix=सर}} सर '''एडमंड पर्सिवल हिलेरी''' ({{Langx|en|Edmund Percival Hillary|italic=no}}; 20 जुलाई 1919 – 11 जनवरी 2008) ने पहली बार एवरेस्ट फतह करके वहाँ जाने वालों के सपनों को उड़ान और हौसला दिया। उनके बाद एवरेस्ट पर जाने वाले भी उसी सम्मान के पात्र हैं जिसके हकदार एडमंड हिलेरी रहे। 'सर' एंडमंड हिलेरी और नेपाल के पर्वतारोही शेरपा [[तेनजिंग नॉर्गे]] ने 29 मई 1953 में मांउट एवरेस्ट पर विजय प्राप्त की थी। == जीवन == 'सर' एडमंड शर्मीले स्वभाव के थे। इतने कि सितंबर 1953 में अपनी होने वाली पत्नी लुसी मेरी रोस के समक्ष विवाह का प्रस्ताव उन्होंने अपनी सास के जरिए रखा। वे अपने सेलीब्रिटी स्तर को लेकर भी शर्मीले थे। वर्ष 2003 में अपनी सफलता की 50 वीं वर्षगांठ पर उन्होंने ब्रिटेन की महारानी के निमंत्रण को ठुकरा कर अपनी सफलता का जश्न गरीब नेपाली शेरपाओं के साथ मनाया। 1975 में काठमांडू में एक विमान दुर्घटना में अपनी पत्नी लुईस और 16 साल की बेटी का निधन हो जाने के बाद उन्होंने उनका अंतिम संस्कार नेपाल की बागमती नदी में नेपाली विधि से ही किया था। इस दुर्घटना के बाद वे पूरी तरह टूट गए लेकिन अपना दुःख भुलाने के लिए वे नेपाल के प्राकृतिक सौंदर्य और वहाँ के सीधे सादे लोगों के बीच पहुँच गए। 1989 में उन्होंने दूसरी शादी किया अपने एक दिवंगत पर्वतारोही पीटर मुलग्र्यू की विधवा जेन से। उनके दो बेटे है पीटर और साराह == भ्रमण == एडमंड हिलेरी ने जीवन में कई आयामों को छुआ और निश्चित ही वे एक बिरले, दुस्साहसी और प्रकृति की चुनौतियों को चुनौती देने वाले शख्स थे। 'सर' एडमंड हिलेरी 88 वर्ष के थे। दिवंगत हिलेरी वर्ष 1985-89 तक भारत में न्यूजीलैंड के राजदूत रहे थे। 19 जुलाई 1919 को जन्मे हिलेरी [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान पायलट भी रहे लेकिन बाद में उनकी पहचान पर्वतारोही के रूप में बनी। हिलेरी 1958 में राष्ट्रकुल के एक दल के साथ [[दक्षिणी ध्रुव]] भी गए थे और 1985 में [[उत्तरी ध्रुव]] पर पहुँचे थे। ऊत्तरी ध्रुव पर वे अमरीकी अंतरिक्ष यात्री [[नील आर्मस्ट्रांग]] के साथ एक छोटे स्की विमान में पहुँचे थे। वे पिछले कुछ समय से बीमार थे। न्यूज़ीलैंड के सर्वाधिक लोकप्रिय 'सर' हिलेरी का चित्र न्यूज़ीलैंड के 5 डॉलर के नोट पर भी अंकित किया जाता है। न्यूजीलैंड और विदेशों में कई स्कूलों और संगठनों के नाम उनपर रखे गए। शायद बहुत कम लोगों को पता है कि भारत में दार्जिलिंग के सेंट पाल्स स्कूल में एक प्राथमिक खंड हिलेरी के नाम पर है। उन्होंने 1977 में भारत में [[गंगा नदी]] के एक अभियान का भी नेतृत्व किया। हिलेरी ने अपना सारा जीवन कुंभू ग्लेशियर के पास रहने वाले नेपाली शेरपाओं की सेवा में समर्पित कर दिया था। उनके इस योगदान को देखते हुए वर्ष 2003 में उन्हें नेपाल की मानद् नागरिकता प्रदान की गई थी। == पर्वतारोहण का आरंभ == [[चित्र:Edmund-Hillary.web.jpg|right|thumb|एडमंड हिलेरी]] हिलेरी जब 1935 में स्कूल के एक पर्वतारोहण दल में शामिल हुए तब कोई नहीं कह सकता था कि कमजोर-सा दिखने वाला एक छात्र ज़बर्दस्त इच्छाशक्ति का धनी है और मधुमक्खी पालन से जीविकापार्जन में लगा यह बालक जिंदगी में कुछ और ही करना चाहता है। हिलेरी ने अपने पर्वतारोहण के शौक की शुरुआत न्यूजीलैंड की चोटियां चढ़ने से की और इसके बाद उन्होंने हिमालय को चुनौती देने की ठानी। हिमालय पर्वत श्रृंखला की 20,000 फुट से अधिक ऊंचाई की 11 विभिन्न चोटियाँ फतह करने के बाद उनमें गजब का आत्मविश्वास पैदा हुआ। हिलेरी 1951 में एवरेस्ट फतह करने एवरेस्ट रिकनेसेन्स एक्सपीडीशन के सदस्य के रूप में शामिल थे, तब अभियान उस दल के नेता 'सर' जान हंट की नजर हिलेरी पर पड़ी। मई में जब अभियान साउथ पीक तक पहुँचा तो केवल दो सदस्यों को छोड़कर शेष सदस्य थकान के कारण वापस लौटने को मजबूर हो गए थे। ये दो थे हिलेरी और नेपाली पर्वतारोही तेंजिग नोर्वे। और इसके बाद 29 मई 1953 को समुद्र की सतह से 29,028 फुट ऊंची चोटी को चूमकर वे पर्वतारोहण के क्षेत्र के कालपुरुष हो गए। हिलेरी और उऩके साथ एवरेस्ट पर पहुँचे नेपाली शेरपा तेनझिंग ने चोटी पर 15 मिनट बिताए। हिलेरी ने तेंजिग की फोटो ली। उन्होंने चोटी पर अपना क्रास उतारकर चढ़ाया। बाद में उन्होंने कहा था, हम नहीं जानते थे कि चोटी पर मानव का पहुँचना संभव है। 1986 में शेरपा तेनझिंग की मौत के बाद 'सर' एडमंड हिलेरी ने खुलासा किया कि वह अंतिम समय में वे तेनझिंग से 10 फीट आगे थे। == फतह का जश्न == एवरेस्ट फतह की खबर ब्रिटेन में महारानी के अभिषेक के दिन पहुँची थी। चूंकि हिलेरी न्यूजीलैंड के थे और इस तरह वे राष्ट्रमंडल के नागरिक हुए, लिहाजा ब्रिटेन में भी उनकी उपलब्धि पर जश्न मनाया गया। हिलेरी को उनकी सफलता के लिए नाइट की उपाधि दी गई। अपनी सफलता के अगले दो दशकों में हिलेरी ने हिमालय में दस अन्य चोटियाँ भी फतह की। एक महानायक होते हुए भी वे जीवनभर बहेहद सादगी से रहे। अपने जीवन को नेपाली शेरपाओं को समर्पित करने वाले हिलेरी ने नेपाल में 63 विद्यालयों के अतिरिक्त अनेक अस्पतालों, पुलों व हवाई पट्टी का भी निर्माण किया। उनके हिमालय ट्रस्ट ने नेपाल के लिए प्रति वर्ष ढाई लाख अमरीकन डॉलर जुटाए और हिलेरी ने निजी तौर पर नेपाल अभियान में मदद दी। 'सर' हिलेरी पर्यावरण को पहुँच रहे नुकसान के प्रति बेहद चिंतित रहते थे। उन्हें कुछ पर्वतारोहियों के इस दिशा में उदासीन रवैये से भी तकलीफ पहुँचती थी। उन्होंने न्यूजीलैंड के मार्क इंगलिस और विभिन्न समूहों के 40 सदस्यों की इसलिए आलोचना की उन्होंने मई 2006 में ब्रिटेन के पर्वतारोही डेविड शाफ को मरने के लिए छोड़ दिया था। ;एवरेस्ट पर जाने वाले सबसे बुज़ुर्ग 70 वर्ष के एक जापानी दुनिया के सबसे ऊंचे पर्वत शिखर माउंट एवरेस्ट पर चढ़ने वाले सबसे बुजुर्ग पर्वतारोही हैं। पेशेवर पर्वतारोही यूईचिरो म्यूरा ने 8,850 मीटर ऊंची इस चोटी पर पहुँचने में सफलता प्राप्त की। लेकिन खास बात यह है कि म्यूरा भी उसी रास्ते से इस चोटी पर पहुँचे, जिस रास्ते से लगभग 50 साल पहले 'सर' एडमंड हिलेरी ने पहली बार इस चोटी पर फतह हासिल की थी। म्यूरा के पहले जापान के ही तोमीयासु इसिकावा इस चोटी पर पहुँचने वाले 65 वर्षीय सबसे बुजुर्ग पर्वतारोही बने थे। म्यूरा ने उनके रिकॉर्ड को उम्र के मामले में तोड़ दिया है। म्यूरा के साथ उनके पुत्र और शेरपा गाइडों की एक टीम थी। आज तक लगभग 1200 लोग इस चोटी पर पहुँच चुके हैं। इस चोटी पर चढ़ने के क्रम में 175 लोगों की मौत भी हो चुकी है। [[आप्पा शेर्पा]] एक नेपाली शेर्पा हैं जो अब तक एवरेस्ट पर सबसे अधिक बार चढ़ चुके हैं। वे कुल १६ बार एवरेस्ट पर जा चुके हैं - अप्रैल 2007 में उन्होने १७वीं बार चढ़ाई आरंभ की। शेर्पा नेपाल के हिमाली क्षेत्रों तथा उसके आसपास के इलाकों में रहने वाले लोगों को कहते हैं। तिब्बती भाषा में शर का अर्थ होता है पूरब तथा पा प्रत्यय लोग के अर्थ को व्यक्त करता है; अतः शेर्पा का शाब्दिक अर्थ होता है पूरब के लोग। ये लोग पिछले ५०० वर्षों में पूर्वी तिब्बत से आकर नेपाल के इन इलाकों में बस गए। शेरपा स्त्रियों को शेर्पानी कहते हैं। पर्वतारोहण में सिद्धहस्त होने की इनकी प्रतिभा के कारण नेपाल में पर्वतारोहियों के गाईड तथा सामान ढोने के कार्यों में इन शेर्पाओं की सेवा ली जाती है। इस कारण, आजकल नेपाली पर्वतारोही गाईड को सामान्य रूप से शेरपा कहा जाता है भले ही वो शेरपा समुदाय के हों या ना हों। इन लोगों की भाषा शेर्पा भाषा है तथा ये लोग बौद्ध धर्म मानते हैं। == विवादों के घेरे में == ब्रिटेन के पर्वतारोहण के एक विशेषज्ञ ने दावा किया है कि माउंट एवरेस्ट की चोटी पर सबसे पहले 'सर' एडमंड हिलेरी नहीं पहुँचे थे। बल्कि उनसे तीन दशक पहले ही एक ब्रिटिश पर्वतारोही जार्ज मालौरी ने यह उपलब्धि हासिल कर ली थी। ग्राहम होयलैंड ने बचपन में सुनी कहानी पर तीन दशक तक शोध किया। कहानी के अनुसार मालौरी ने सबसे पहले एवरेस्ट के लिए तीन पर्वतारोहण अभियानों में भाग लिया। माना जाता था कि वह शिखर तक पहुँचने से चूक गए थे। जबकि वास्तविकता यह है कि वे एवरेस्ट पर पहुँचने में सफल हो गए थे और उनका निधन चोटी से वापस लौटते समय हुआ था। मालौरी और उनके सह पर्वतारोही एंड्रयू इर्विन 1924 में दुनिया की सबसे ऊंची चोटी पर पहुँचने के अपने प्रयास के अंतिम चरण में उत्तर-पूर्व की पहाडि़यों में कहीं लापता हो गए थे। आखिरी बार दोनों पर्वतारोहियों को शिखर से आठ सौ फुट नीचे देखा गया था। मालौरी का शव 75 साल तक खोजा नहीं जा सका था। 12 साल की उम्र में होयलैंड को उनके चचेरे भाई होवार्ड समरवेल ने यह कहानी सुनाई थी। दरअसल, एक पर्वतारोही और मिशनरी डाक्टर होवार्ड उन आखिरी लोगों में एक थे जिन्होंने दोनों पर्वतारोहियों के देखा था। एवरेस्ट की आठ बार चढ़ाई कर चुके होयलैंड ने दशकों के शोध के बाद कहा है कि 1953 में एवरेस्ट पर पहुँचने वाले न्यूजीलैंड के 'सर' एडमंड हिलेरी वहां पहुँचने वाले पहले व्यक्ति नहीं थे == जीवन समापन == न्यूजीलैंड, जनवरी 13, 2008: 'सर' हिलेरी का अंतिम संस्कार पूरे राजकीय सम्मान के साथ ऑकलैंड के सेंट मैरिस चर्च में मंगलवार, 15 जनवरी को सम्पन्न होगा। 'सर' हिलेरी का पार्थिव शरीर जनता के अंतिम दर्शन हेतु होली ट्रीनिटी कैथड्रल में रखा गया है। 'सर' हिलेरी के घर पर शोक संदेशों व फूलों का अंबार लगा हुआ है। इसके अतिरिक्त जहाँ कहीं भी लोग 'सर' हिलेरी की मूर्ति देखते हैं वहीं पर श्रध्दा सुमन अर्पित कर अपनी श्रद्धांजलि दे रहे हैं। प्रधानमंत्री हेलन क्लॉर्क ने आज सर हिलेरी की विधवा लेडी हिलेरी के साथ उनके निवास पर दो घंटे बिताए। बाद में प्रधानमंत्री ने मीडिया को संबोधित किया, “मेरे विचार से हिलेरी परिवार सर हिलेरी के प्रति जनता के स्नेह से पूर्णतया अभिभूत है। उन्हें हमेशा यह आभास था कि सर हिलेरी महान हस्ती हैं किंतु जब आप मीडिया में उनकी असाधारण कवरेज देखते हैं तो पता चलता है कि वह अति-विशेष किवी थे। लेडी हिलेरी से हुई दो घंटे की भेंट में प्रधानमंत्री ने परिवार को सांत्वना देने के अतिरिक्त उनकी राजकीय अंत्येष्टि के प्रारूप पर भी चर्चा की। “हमें लेडी हिलेरी और हिलेरी परिवार की भावनाओं का सम्मान करते हुए विशेष राजकीय अंत्येष्टि के प्रारूप पर काम करना है।“ प्रधानमंत्री क्लॉर्क ने बताया। न्यूज़ीलैंड में पिछले बीस सालों में यह केवल तीसरी राजकीय अंत्येष्टि (स्टेट फ्यूनल) होगी, इससे पूर्व भूतपूर्व गवर्नर जनरल 'सर' डेविड बेट्टी की 2001 में राजकीय अंत्येष्टि हुई थी। राजकीय अंत्येष्टि का सम्मान केवल उन गवर्नर जनरल और प्रधानमंत्रियों जिनकी मृत्यु उनके कार्यकाल के दौरान हो जाए को मिलता है अन्यथा ऐसा राजकीय सम्मान अन्य लोगों के लिए असामान्य है। 'सर' हिलेरी का राजकीय सम्मान नियमावली का उलंघन न होकर उनके विलक्षण व्यक्तित्व को मुखर करता है। == जीवन-एक नज़र में == जन्म : 19 जुलाई 1919 मृत्यु : 11 जनवरी 2008 1980 : भारत में न्यूजीलैंड के राजदूत रहे। 1958 : राष्ट्रकुल के एक दल के साथ दक्षिणी ध्रुव गए। 1985 : उत्तरी ध्रुव पर पहुँचे थे। 29 मई 1953 : माउंट एवरेस्ट पर चढ़ने वाले विश्व के पहले पर्वतारोही बने 1977 : ‘गंगासागर से गोमुख’ जेट नौका अभियान == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20081011085616/http://www.hindimedia.in/content/view/991/54/ '''बुलंद हिमालयी इरादों के प्रतीक थे 'सर' एडमंड हिलेरी'''] एवरेस्ट फतह करने वाले सर' एडमंड हिलेरी जब दो बार असफल हो गये और उन्हे वापस आना पड़ा तो वे अपने सामने खड़े विशाल पर्वत की चोटी को चेलेंज किया कि *‘मैं फिर आऊंगा. तुम तब भी इतने ही ऊंचे रहोगे, क्योकि तुम तो पत्थर हो पर मेरा हौसला पहले से कुछ ज़्यादा ऊंचा हो जाएगा’ , क्योकि मैं इन्सान हूँ* और फिर अपनी चुनौती को हर पल याद रख अपने सपनों को उडा़न और हौसला दिया एवं एवरेस्ट विजय पायी , ==सन्दर्भ== {{पर्वतारोही}} [[श्रेणी:एवरेस्ट के पर्वतारोही]] [[श्रेणी:पर्वतारोही]] [[श्रेणी:न्यूज़ीलैंड के लोग]] [[श्रेणी:1919 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२००८ में निधन]] [[श्रेणी:पद्म विभूषण धारक]] sw9a4so70w3tcvkioq9tnw2ip7jg9sg डोगा 0 74714 6632663 6215530 2026-10-24T20:26:37Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632663 wikitext text/x-wiki {{Infobox comics character|image=Doga_Rules.jpg|character_name=डोगा|caption=राज कॉमिक्स कैलंडर से डोगा|publisher=[[राज कॉमिक्स]]|debut=नवंबर 1992|first_comic=कर्फ्यू|species=[[मनुष्य]]|alliances=[[मुंबई पुलिस]]<br>पीओईएम|real_name=सूरज|powers=शारीरिक ताकत<br>निशानेबाजी<br>कुत्तों से बात करने की क्षमता<br>जुनून<br>समझदारी<br>मार्शल आर्ट्स|creators=संजय गुप्ता<br>तरुण कुमार वाही<br>मनु}} '''डोगा''' एक [[कपोलकल्पना|काल्पनिक]] चरित्र है, एक भारतीय [[कॉमिक्स|कॉमिक बुक]] एंटी-हीरो कैरेक्टर है जो [[राज कॉमिक्स]] में प्रदर्शित होता है, जो पूरे [[भारत]] में [[प्रकाशन|प्रकाशित]] और [[वितरण|वितरित]] किया जाता है। नवंबर 1992 में तरुणकुमार वाही, संजय गुप्ता और कलाकार मनु द्वारा निर्मित, डोगा उस समय राज कॉमिक्स में पहला और इकलौता एंटी-हीरो था। यह किरदार पहली बार ''कर्फ्यू'' इशू में दिखाई दिया था। उसका पहला [[नाम]] सूरज है, हालांकि उसका [[उपनाम]] अभी तक निर्दिष्ट नहीं किया गया है। अपने [[अतीत]] में हुई घटनाएं और अपने [[जीवन]] में हुई [[क्रूरता]] से प्रभावित, परिस्थितियों के परिणामस्वरूप एक [[अनाथ]] युवा सूरज ने जीवन भर विकृत अपराध प्रणाली से नफरत की। बचपन से झेले गए दर्द और अफसोस को खत्म करने और अपने करीबी लोगों की [[मौत]] का बदला लेने के लिए सूरज ने एक [[कुत्ते]] के [[मुखौटा|मुखौटे]] के पीछे अपनी पहचान छुपाई, "डोगा" नामक एक क्रूर और खूंखार निग्रानीकर्ता के किरदार को अपनाया और अपने शहर को अपराध और भ्रष्टाचार से साफ करना शुरू किया, जिसकी शुरुआत उसने स्थानीय गुंडों के नरसंहार से की। बचपन से ही [[आघात|आघातित]] होने के कारण डोगा एक [[सनक (व्यवहार)|सनकी]] और [[क्रूरता|क्रूर]] लेकिन [[आदर्शवाद|आदर्शवादी]] निगरानीकर्ता होता है जो [[समस्या]] को हल करने के बजाय उसे उखाड़ फेंकने में विश्वास करता है, और दुनिया के कानूनों को बनाए रखने में विश्वास नहीं करता है क्योंकि वह पूरी व्यवस्था को भ्रष्ट मानता है। अपने अनेक प्रशंसकों के कारण डोगा को राज कॉमिक्स द्वारा बनाए गए तीन सबसे लोकप्रिय कॉमिक्स में से एक माना जाता है (अन्य दो [[नागराज (कॉमिक्स)|नागराज]] और [[सुपर कमाण्डो ध्रुव|सुपर कमांडो ध्रुव]] हैं)। उनकी कॉमिक्स में वास्तविक [[जीवन]] जैसी कहानियाँ हैं जो आमतौर पर सच्ची घटनाओं से प्रेरित होती हैं, जो उनकी कॉमिक्स को [[विज्ञान कथा साहित्य|विज्ञान कथा]] से दूर एक [[यथार्थवाद (हिंदी साहित्य)|यथार्थवादी]] दुनिया देती हैं, जिसके कारण वह वयस्क पाठकों के बीच अधिक लोकप्रिय है।<ref name="navbharattimes">{{Cite web|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/photomazza/weird-world/10-most-loved-comic-characters/bankelal/photomazaashow/33997316.cms|title=इनके बिना अधूरी थीं गर्मी की छुट्टियां... - Navbharat Times|website=Navbharat Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223212301/http://navbharattimes.indiatimes.com/photomazza/weird-world/10-most-loved-comic-characters/bankelal/photomazaashow/33997316.cms|archive-date=2016-02-23|access-date=2016-02-15}}</ref> अगस्त 2008 में भारतीय [[फिल्म निर्माता]] [[अनुराग कश्यप]] ने [[घोषणा]] की कि वे [[सोनी पिक्चर्स इंटरटेंन्मेंट|सोनी पिक्चर्स इंटेरटैनमेंट]] द्वारा निर्मित एक [[परियोजना]] में डोगा के चरित्र पर एक फिल्म बनाएंगे। उत्पादन वर्ष 2010 के मध्य में शुरू होने की उम्मीद थी।<ref>[http://www.bollywoodhungama.com/news/2009/02/13/12537/index.html] Anurag Kashyap's Interview</ref> लेकिन परियोजना को स्थगित कर दिया गया।<ref>[http://forbesindia.com/article/2012-celebrity-100/anurag-kashyaps-return-to-direction/34571/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105060247/https://www.forbesindia.com/article/2012-celebrity-100/anurag-kashyaps-return-to-direction/34571/1 |date=5 नवंबर 2021 }} Anurag Kashyap's 2012 Interview</ref> उत्पादन 2013 के मध्य में शुरू होने की उम्मीद थी और माना जा रहा था कि [[कुणाल कपूर]] मुख्य भूमिका निभाएंगे।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/kunal-kapoor-calls-doga-his-ambitious-project-66849/|title=Kunal Kapoor calls 'Doga' his ambitious project|date=December 29, 2011|website=Bollywood Life|access-date=2 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102094644/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/kunal-kapoor-calls-doga-his-ambitious-project-66849/|archive-date=2 नवंबर 2021|url-status=dead}}</ref> == मूल == सूरज एक अनाथ था जिसे बचपन में एक क्रूर [[डकैती|डकैत]] [[डाकू]] हल्कन सिंह ने कूड़े के ढेर में ढूंढा था, जिसका उसने पुलिस छापे के दौरान खुदको बचाने के लिए इस्तेमाल किया। लेकिन उसने सूरज के साथ कुत्ते की तरह व्यवहार किया (वह उसे कुत्ता कहकर ही बुलाता था)। हल्कन की देखभाल में बच्चे ने अंतहीन भयावहता देखी जो अंततः उसे [[मनोविकृति|मनोविकृत]] बनने की ओर ले गई। आखिरकार वह एक अपहृत लड़की सोनू के साथ हलकान की गुफा से भाग निकला। सूरज का जीवन बेहतर होना शुरू हुआ जब वह आद्रक चाचा और उनके भाइयों से मिला। शुरुआत में वह दूसरों से छिपकर उनके जिम में कसरत करता था। उसके जुनून को देखकर अदरक ने बच्चे को भारोत्तोलन के लिए अपने जिम (लायन जिम) का उपयोग करने की अनुमति दी, जिससे उसे अपनी [[मांसपेशियों]] का बनाने में मदद मिली। उसने हल्दी खान से [[मार्शल आर्ट]], धनिया खान से [[मुक्केबाज़ी|मुक्केबाजी]] और कालीमिर्ची खान से [[निशानेबाजी]] और फाइटर पायलट का प्रशिक्षण भी लिया। इसके कुछ समय बाद सूरज ने अपने इस नए परिवार पर आई त्रासदी के कारण डोगा का रूप लिया। जिम के एक पूर्व सदस्य किलोटा ने खुद के लिए एक जगह बनाई और अपने प्रतिद्वंद्वियों को स्थायी रूप से खत्म करने की कोशिश की। किराए के गुंडों द्वारा किए गए [[नरसंहार]] में सूरज अकेला जीवित बचा था। बदला लेने के लिए सूरज ने अपनी पहचान छिपाने के लिए एक कुत्ते का मुखौटा पहनकर डोगा के रूप को अपनाया। उसने किलोटा के [[गिरोह]] को मार डाला और आगे चलकर [[संगठित अपराध]] (खासकर [[मुंबई]] में) के खिलाफ अकेले लड़ना शुरू किया। उसके बाद उसने डाकू हल्कन सिंह को मार डाला, जो उस समय तक मंत्री हलकट बन चुका था। उसकी अकेले युद्ध लड़ने की बहादुर छवि के कारण मुंबई के लोग उसे 'मुंबई का बाप' कहते हैं। '''महत्वपूर्ण आँकड़े:''' * ऊंचाई - 6'5 * वजन - 94 किलो * लव इंटरेस्ट - मोनिका / लोमडी (वह इंस्पेक्टर चीता की छोटी बहन है, जो शुरू में खुद को लोमडी के रूप में प्रच्छन्न करती है क्योंकि वह डोगा से नफरत करती थी और उसकी असली पहचान जानना चाहती थी, लेकिन जब उसे पता चला कि डोगा कोई और नहीं बल्कि सूरज है, तो उसका मंगेतर, वह तय करती है कि डोगा के प्रयास में उसकी मदद करने के लिए वह हमेशा मौजूद रहेगी। वह अभी भी अपराधियों से निपटने के डोगा के बर्बर तरीके से नफरत करती है, लेकिन फिर भी, उससे प्यार करती है। हालांकि, डोगा नहीं जानता कि मोनिका लोमडी है। ) * क्षमताएं और ताकत # असाधारण शारीरिक शक्ति और धीरज, # मार्शल आर्ट के विशेषज्ञ, # गोलियों को चकमा देने की क्षमता (काली मिर्च कला), # विशेषज्ञ निशानेबाज, उनके शस्त्रागार में बहुत सारे हथियार हैं, # कुत्तों के साथ संवाद कर सकते हैं और उन्हें आदेश दे सकते हैं, # त्वरित सजगता और एक चतुर दिमाग है जो उसे अपने दुश्मनों से खतरे पर बातचीत करने के साथ-साथ पुलिस द्वारा पकड़े जाने से बचने में सक्षम बनाता है। # उनकी शारीरिक शक्तियाँ जिम में अत्यंत कठोर कसरत का परिणाम हैं, अन्य सुपर-नायकों के विपरीत जिनके पास विशेष महाशक्तियाँ हैं (उदाहरण के लिए- परमाणु, जो अपनी परमाणु महाशक्ति के लिए उन्नत विज्ञान पर निर्भर हैं या शक्ति जिनके पास देवी जैसी महाशक्तियाँ हैं)। उसने कोबी से भी लड़ा है, जो एक भेड़िया जैसा सुपरहीरो है, जो उससे कहीं ज्यादा लंबा और मजबूत है। वह सबसे मजबूत सुपरहीरो है, अगर विशेष शक्तियों पर विचार नहीं किया जाता है। ''डोगा'' नाम [[कुत्ते]] की व्युत्पत्ति है, एक ऐसा [[प्राणी]] जो बेहद बहादुर है। कुत्ते डरावने भी होते हैं और उन्हें अक्सर सुरक्षा के लिए रखा जाता है। कुत्ते के ये [[स्वभाव]] डोगा के चरित्र में काफी [[प्रमुख]] हैं। हालाँकि "डोगा" नाम के पीछे एक अलग कहानी है जो उनकी एक कॉमिक्स में छपी थी। यह नाम उसके चारों चाचाओं के संस्थानों से आए हैं - लायन डेन (Den), लायन अकल्ट (Occult), लायन जिम (Gym) और लायन एम (Aim)। सबसे उपयुक्त रूप से एक निग्रानीकर्ता [[सुपरहीरो]] के रूप में वर्गीकृत किए जाने वाला डोगा एक शिकारी कुत्ते की तरह दिखने वाला मुखौटा पहनता है और अपने विनाशकारी तौर-तरीकों से अपराधियों के मन में आतंक पैदा करता है। डोगा अपराधियों को बल से मारना पसंद करता है जो कभी-कभी अत्यधिक होता है लेकिन यही उसे रोमांचक बनाता है। डोगा अक्सर अपने चाचाओं की सहायता लेता है, खासकर कालीमिर्च चाचा से जो एक निशानेबाज हैं। डोगा की अपने [[शहर]] मुंबई से भी काफी [[प्रासंगिकता]] है। मुंबई का डोगा के चरित्र पर और कहानी पर गहरा प्रभाव रहता है। [[पुलिस]] के बीच [[भ्रष्टाचार (आचरण)|भ्रष्टाचार]], राजनीतिक हत्याएं, [[आतंकवाद|आतंकवादी]] हमले, अंडरवर्ल्ड [[अपराध]] आदि डोगा की कहानियों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। डोगा के कई कारनामों में सूरज के मुंबई के परिदृश्य और शहरी परिदृश्यों के उत्कृष्ट ज्ञान का लाभ उठाना शामिल है। == मित्र == डोगा (सूरज) ने अपनी कहानियों के दौरान कई दोस्त बनाए, जिनमें से कुछ को उसकी वास्तविक पहचान के बारे में पता चल गया। * राघवेंद्र चाचा * अदरक चाचा * धनिया चाचा * हल्दी चाचा * काली मिर्ची चाचा * इंस्पेक्टर चीता ''(अब सेवानिवृत्त, निजी जासूस के रूप में कार्यरत)'' * मोनिका - इंस्पेक्टर चीता की बहन। डोगा के बाद के मुद्दों में यह पता चला था कि सूरज चौधरी के परिवार के न्यायाधीश के अंतर्गत आता है और किरण को अपनी बहन के रूप में जोड़ता है जो उसकी सहयोगी है और उसकी गुप्त पहचान जानता है। * मोहर सिंह (शेर जिम के रसोइया) * इंस्पेक्टर सूर्य * डॉ. भानु * किरण बाद की एक कहानी में यह पता चलता है कि मोनिका वास्तव में सूरज की खोई हुई प्रेमिका सोनू थी, जिसके बारे में डोगा सोचता था कि उसकी मृत्यु कई साल पहले हो गई थी। यह "आई लव यू" नामक एक कॉमिक और उपन्यास में बताया गया था। उसने [[राज कॉमिक्स]] के अन्य [[सुपरहीरो]] के साथ भी काम किया है, जिनमें परमानु, [[नागराज (कॉमिक्स)|नागराज]], [[सुपर कमाण्डो ध्रुव|सुपर कमांडो ध्रुव]], इंस्पेक्टर स्टील, भेरिया और शक्ति शामिल हैं। == सभी चाचा == * '''राघवेंद्र चाचा:''' वह अन्य सभी चाचाओं के गुरु घंटाल (शिक्षकों के शिक्षक) हैं। उन्हें अक्सर महान चाची के साथ भी जाना जाता था। * '''अदरक चाचा:''' एक बार के भारोत्तोलन चैंपियन। वह लॉयन जिम चलाते हैं। डोगा के लिए एक पिता के समान। * '''धनिया चाचा:''' अदरक का छोटा भाई। एक पूर्व-भारी मुक्केबाजी चैंपियन, अब अपना खुद का मुक्केबाजी स्कूल 'लायंस डेन' नाम से चलाता है। डोगा ने उनसे बॉक्सिंग कला सीखी। धनिया का अर्थ धनिया (या सीताफल) भी होता है। * '''हल्दी चाचा:''' अदरक का एक और भाई। मार्शल आर्ट का विशेषज्ञ। 'लायन ऑकल्ट' नाम का एक मार्शल आर्ट सेंटर का मालिक है। डोगा को मार्शल आर्ट का प्रशिक्षण दिया। हल्दी का अर्थ हल्दी भी होता है। * '''कालीमिर्ची चाचा:''' भाइयों में से अंतिम। एक चैंपियन शार्प शूटर। आग्नेयास्त्रों और विस्फोटकों में विशेषज्ञ। शूटिंग के लिए ट्रेनिंग सेंटर 'लायन ऐम क्लब' चलाता है। डोगा ने उनकी देखरेख में अपने निशानेबाजी कौशल का सम्मान किया। कालीमिर्ची का मतलब काली मिर्च भी होता है। ''तूने'' ''मारा डोगा'' ''को'' कॉमिक में डोगा को उसके चारों चाचा काल पहेलिया के प्रभाव में आकर उसे लगभग मार डालने वाले थे। == दुश्मन == उनके कट्टर प्रतिद्वंद्वी हैं: * काल पहेलिया * जेनाइन चटर्जी * बिहारी भाई * बुल्डॉग * रात की रानी * बिग बैड बॉस * रेड बटन * कालनित्य * ब्लडमैन * सरकार * युवा * जाह्नवी बेहल * ऐंग्री झा * अभिनव देसोर * गायबचंद * निर्मूलक == शक्तियाँ == डोगा कुत्तों से बात कर सकता है, जिसकी मदद से मुंबई के सीवरों में चलते हुए उसे जानकारी मिलती रहती है। इसके अलावा उसके पास कोई विशेष शक्ति नहीं है।<ref name="ndtv Indian Superhero">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/offbeat/the-indian-superhero-league-a-look-at-the-desi-avengers-560568|title=The Indian Superhero League: A Look at the Desi Avengers|work=NDTV.com|access-date=2 September 2019}}</ref> वह बचपन में अपराधियों और अपराध से पीड़ित दर्द के कारण अपने क्रोध को नियंत्रित करने के लिए अपराध से लड़ता है। युद्ध में वह अपने [[मार्शल आर्ट]] प्रशिक्षण, अपनी निडरता, जिम में वर्षों कसरत करने के कारण अपनी प्रभावशाली शारीरिक शक्ति के साथ-साथ [[बंदूक़|बंदूकों]] और [[बम|बमों]] के ऊपर निर्भर करता है। डोगा ने असाधारण रूप से उच्च स्तर की दर्द सहनशीलता दिखाई है। == प्रकाशित श्रृंखला == राज कॉमिक्स ने ''खून में जन्मा'' नामक डोगा कॉमिक्स की एक श्रृंखला प्रकाशित की। यह डोगा कॉमिक्स की एक लंबी श्रंखला थी। श्रृंखला की पहली कॉमिक्स में ''डोगा तेरे करण'' और कई अन्य कहानियाँ शामिल हैं। [[File:Doga_in_Born_In_Blood_Series.JPG|दाएँ|अंगूठाकार|300x300पिक्सेल| बॉर्न इन ब्लड सीरीज़ में डोगा।]] कालानुक्रमिक क्रम में इस श्रृंखला के भाग हैं- === रक्त श्रृंखला में जन्मे === * डोगा तेरे करन * नसुर डोगा * निकल पड़ा डोगा * भूखा डोगा * सो जा डोगा <ref>{{Cite web|url=https://comicvine.gamespot.com/born-in-blood/4050-30998/|title=Born in Blood (Volume)|website=Comic Vine}}</ref> === वफ़ा श्रृंखला === * वफा * वफ़ादारी === डोगा हिंदू है सीरीज === * डोगा हिंदू है * अपना भाई दोगा * डोगा हाय हाय * रो पड़ा डोगा * डोगा का कर्फ्यू === एक्सप्रेस वे सीरीज === * एक्सप्रेसवे * स्पीड एक्स * स्पीड ब्रेकर * थंबा === वृद्ध योद्धा === * वृद्ध वॉरियर * गोल्डन रेसर * गोल्डन हीरो * ओल्ड इज़ गोल्ड === डोगा उनमूलन सीरीज === * डोगा निर्मूलक * डोगा बेकाबु * डोगा न्याय * डोगा उन्मात * डोगा अंश * डोगा ध्वस्त * निर्मूलक क्रांति * डोगा अस्त === रक्त कथा श्रृंखला === * कचरा पेटि * मेरी सोनू * बलिदान तुम्हारा * हलकान हो == टाइटल == राज कॉमिक्स ने डोगा पर सैकड़ों कॉमिक्स बनाए हैं। एक सूची देखी जा सकती है * राज कॉमिक्स द्वारा [http://www.rajcomics.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2653:list-of-all-published-comics-of-doga&catid=130:published-comics डोगा टाइटल] डोगा की अब तक प्रकाशित सभी कॉमिक्स क्रमानुसार: <ref>{{Cite web|url=https://www.rajcomics.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2653:list-of-all-published-comics-of-doga&catid=130:published-comics|title=Raj Comics|website=www.rajcomics.com}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://comicvine.gamespot.com/doga/4050-31839/|title=Doga (Volume)|website=Comic Vine}}</ref> # कर्फ्यू # ये है डोगा # मैं हूँ डोगा # अदरक चाचा # गैंडा # चोर सिपाही # इन्स्पेक्टर चीता # कुत्ता फौज # मुकाबला # बुल्डॉग # खतरनाक (खास) # हड़ताल # डोगा ज़िन्दाबाद # बिच्छू # आखिरी गोली # डोगा और झबरा # सुपरबॉय # गोल्डन हत्यारा # कुत्ताराज # जबरदस्त # निशाना दिल पर # बूबो-बूबो # तिरंगा (खास) # 786 (खास) # मैं हूँ भेड़िया (खास) # तंदूर # मगरमच्छ # चीख डोगा चीख # लोमड़ी # काली विधवा # खराब कानून # आई लव यू (खास) # कायर # हाँथ और हथियार # मारा गया डोगा # मरेंगे डोगा के दुश्मन # दो फौलाद (खास) # शेर का बच्चा (खास) # मर्द और मुर्दा (खास) # ठंडी आग (खास) # खाकी और खद्दर (खास) # खूनी पहेलियाँ (खास) # डेड्लाइन # मृत्युदाता # ट्रॉम्बे ट्रिक # डोगा को गाडो # डोगा-शक्ति # रात की रानी # भूल गया डोगा (खास) # सावधान डोगा (खास) # कौन बड़ा जल्लाद (खास) # चार मीनार # खों का खतरा (खास) # आठ घंटे (खास) # डोगा मार (खास) # निसाचर (खास) # बट्लर # टाइम ओवर (खास) # बचिए मैडम # वेलेंटाइन # हे राम # टॉर्चर # जलियाँवाला # आज मत मर # जरा बच के # घुसपैठिया (खास) # 4 किलोमीटर आगे # बाडीगार्ड # वरदीवाला डोगा # बिक गया डोगा # मुंबई का बाप # रेस # हर मोड़ पर खड़ा है डोगा # डोगा ने मारा (खास) # हेड्लाइन # डोगा हाजिर है # डिंग डौंग डोगा # वर्दी और बंदूक (खास) # तूने मारा डोगा को # अपुन बोला किल डोगा # बॉम्बे डाइंग (खास) # वेलकम डोगा वेलकम स्टील # निशाने पर डोगा (खास) # अदरक के पंजे (खास) # क्यों मारूँ पागल को # जान जोखिम में # डोगा का पोस्ट्मॉर्टेम (खास) # डोगा की अदालत # बोली और बारूद (खास) # क्यों फेंका कूड़े पर (खास) # तू समझता क्यों नहीं डोगा (खास) # ब्रह्मांड के रक्षक # कालू 420 डोगा 440 (खास) # अपुन पागल है # डील (खास) # डोगा माई ब्रदर (खास) # ये शादी होकर रहेगी (खास) # कोबी भाई (खास) # एक म्यान दो तलवार (खास) # गंगवर (खास) # गुड टाइम बैड टाइम (खास) # गटर हमारा है (खास) # रोबो ब्रेकर (खास) # दौलत है ऐसी चीज़ (खास) # डोगा है ही ऐसी चीज़ (खास) # मुझे मरना है (खास) # पाकिस्तान ज़िन्दाबाद (खास) # शैतान राग (खास) # नरम गरम (खास) # डोगा जेल में (खास) # भाड़ में जा (खास) # डोगा हमें दो (खास) # घुसा हिन्दुस्तानी (खास) # बाप का राज़ (खास) # भाग डोगा भाग (खास) # कौन बचेगा कौन मरेगा (खास) # काला तिरंगा (खास) # धमा चौकड़ी (खास) # हाँथ उठा डोगा गन झुका स्टील (खास) # अंधा डोगा (खास) # गुंडा गमराज खूनी डोगा (खास) # फौलाद नहीं फटते (खास) # कहाँ गया डोगा (खास) # बारूद पुत्र डोगा (खास) # काल और डोगा (खास) # काल और काली (खास) # आई हेट डोगा # पैसा फेंक तमाशा देख # सूरज डोगा बन # गोली नंबर 10 # मैं भी पुलिसवाला # हाँथ जोड़ हथियार छोड़ # अब तू नहीं मैं # डोगा से मरवाऊँगा # गायबचंद # इंडियन आइडल # भाई कमाल है # दूसरा खून # गनतंत्र # डुगडुगी डोगा # डोगा नीति # सुपर ईडियट # खाकी चूहा # डोगा हरण # डोगा का एनकाउंटर # सर्वनाश # डोगा तेरे कारण ''(बॉर्न इन ब्लड सीरीज से)'' # नासूर डोगा ''(बॉर्न इन ब्लड सीरीज से)'' # निकल पड़ा डोगा ''(बॉर्न इन ब्लड सीरीज से)'' # प्रसंजीत (खास) # भूखा डोगा ''(बॉर्न इन ब्लड सीरीज से)'' # सो जा डोगा ''(बॉर्न इन ब्लड सीरीज से)'' # वफ़ा ''(वफ़ा सीरीज से)'' # वफ़ादार ''(वफ़ा सीरीज से)'' # डोगा हिन्दू है ''(डोगा हिन्दू है सीरीज से)'' # अपना भाई डोगा ''(डोगा हिन्दू है सीरीज से)'' # डोगा हाय हाय ''(डोगा हिन्दू है सीरीज से)'' # रो पड़ा डोगा ''(डोगा हिन्दू है सीरीज से)'' # डोगा का कर्फ्यू ''(डोगा हिन्दू है सीरीज से)'' # एक्स्प्रेस वे ''(एक्स्प्रेस वे सीरीज से)'' # स्पीड एक्स ''(एक्स्प्रेस वे सीरीज से)'' # ब्रेक ब्रेकर ''(एक्स्प्रेस वे सीरीज से)'' # थंबा ''(एक्स्प्रेस वे सीरीज से)'' # 26/11 (खास) # हल्ला बोल # वृद्ध वॉरियर # गोल्डन रेसर # गोल्डन हीरो # ओल्ड इज गोल्ड # अभिशप्त # 8:36 # मातृभूमि # चेहरा # लक्ष्य बेधी # लक्ष्य पुरुष # 72 घंटे # रावण डोगा # शुभयस्य शीघ्रम # रात का भक्षक # डोगा निर्मूलक ''(डोगा उन्मूलन सीरीज से)'' # डोगा बेकाबू ''(डोगा उन्मूलन सीरीज से)'' # डोगा न्याय ''(डोगा उन्मूलन सीरीज से)'' # डोगा उन्मत ''(डोगा उन्मूलन सीरीज से)'' # डोगा अंश ''(डोगा उन्मूलन सीरीज से)'' # डोगा ध्वस्त ''(डोगा उन्मूलन सीरीज से)'' # निर्मूलक क्रांति ''(डोगा उन्मूलन सीरीज से)'' # डोगा अस्त ''(डोगा उन्मूलन सीरीज से)'' # कचरा पेटी ''(रक्त कथा सीरीज से)'' अब राज कॉमिक्स डाइजेस्ट भी प्रकाशित कर रहा है जिसमें डोगा के 3-6 कॉमिक्स के सेट शामिल हैं। अब तक 10 डाइजेस्ट जारी किए जा चुके हैं। == अनुकूलन == निर्देशक [[अनुराग कश्यप]] ने घोषणा की कि वह फैंटम फिल्म्स और राज कॉमिक्स द्वारा निर्मित डोगा पर एक फिल्म बनाएंगे,<ref>{{Cite web|url=http://www.indiatimes.com/entertainment/bollywood/anurag-kashyaps-doga-is-finally-taking-shape-161831.html|title=Anurag Kashyap's Doga Is Finally Taking Shape|date=July 16, 2014|website=indiatimes.com}}</ref> हालांकि यह परियोजना स्थगित कर दी गई है।<ref>{{Cite web|url=http://www.movietalkies.com/news/anurag-kashyap-dropped-plans-make-doga/|title=Anurag Kashyap: I have dropped my plans to make 'Doga'|website=Movie Talkies|language=English|access-date=2019-01-29}}</ref> हाल में [[राज कॉमिक्स]] ने विक्की कौल द्वारा निर्देशित ''रबर स्विच फिल्म्स'' के साथ "डोगा - मुंबई का रखवाला" नाम की एक [[लघु फ़िल्म]] का निर्माण किया। == संदर्भ == <references />   [[श्रेणी:भारतीय काॅमिक्स]] {{राज कॉमिक्स के मुख्य पात्र}} litch314u0axwiqy4pz346a7vite9jd प्राथमिक शिक्षा 0 100567 6632716 4773929 2026-10-24T22:50:53Z अनिरुद्ध कुमार 18906 अनिरुद्ध कुमार ने पृष्ठ [[प्रारंभिक शिक्षा]] को [[प्राथमिक शिक्षा]] पर स्थानांतरित किया: निर्विवाद रूप से अधिक प्रचलित वर्तनी या आम चलन का नाम 4773929 wikitext text/x-wiki छह वर्ष के पश्चात् ग्यारह या बारह वर्ष की शिक्षा को ''''प्रारंभिक शिक्षा''' (प्राइमरी एजूकेशन या एलीमेंटरी एजुकेशन) या बालशिक्षा (चाइल्ड एजुकेशन) कहते हैं। संसार के सभी [[प्रगतिशील देश|प्रगतिशील देशों]] में प्रारंभिक शिक्षा अनिवार्य है। अत: कहीं छह वर्ष के पश्चात् और कहीं सात वर्ष से प्रारंभिक विद्यालयों में शिक्षा आरंभ की जाती है जो प्राय: पाँच वर्षों तक चलती है। तत्पश्चात् बच्चे [[माध्यमिक शिक्षा]] में प्रविष्ट होते हैं। इसके पहले के शिक्षा के स्तर को [[शिशुशिक्षा]] कहते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[शिशुशिक्षा]] * [[बुनियादी शिक्षा]] * [[उच्च शिक्षा]] * [[शिक्षा दर्शन]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20070620101151/http://www.teachers.tv/video/browser/810 Teachers TV Free Resources and Downloads for Primary School Teachers] * [https://web.archive.org/web/20090821183543/http://www.bbc.co.uk/schools/websites/4_11/index.shtml BBC schools website 4-11] [[श्रेणी:शिक्षा]] mne455rwkmmrg373vc4rp66tpwgrkt6 राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद 0 101579 6632715 6308549 2026-10-24T22:48:05Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:प्राथमिक शिक्षा]] जोड़ी 6632715 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organization |name = राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद |abbreviation = एनसीईआरटी |motto = विद्यया ऽ मृतमश्नुते |type = शैक्षिक संस्थान |status = सक्रिय |purpose = शिक्षा में गुणवत्ता लाना |headquarters = [[अरविन्द मार्ग|श्री अरविंद मार्ग]] |region_served =[[भारत]] |language = हिंदी, अंग्रेज़ी, उर्दू |leader_title = निदेशक |leader_name = डॉ. दिनेश प्रसाद सकलानी |website = [http://www.ncert.nic.in/ www.ncert.nic.in] }} '''राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद''' (एनसीईआरटी, {{lang-en|National Council of Educational Research and Training}}) [[भारत सरकार]] द्वारा स्थापित संस्थान है जो विद्यालयी शिक्षा से जुड़े मामलों पर केंद्रीय सरकार और क्षेत्रीय सरकारों को सलाह देने के उद्देश्य से स्थापित की गयी है। यह परिषद भारत में स्कूली शिक्षा संबंधी सभी नीतियों पर काम करती है।<ref name="हिन्दुस्तान">[http://www.livehindustan.com/news/tayaarinews/gyan/67-75-97608.html एनसीईआरटी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421150323/https://www.livehindustan.com/news/tayaarinews/gyan/67-75-97608.html |date=21 अप्रैल 2021 }}, हिन्दुस्तान लाइव, 21 फरवरी 2010</ref> इसका मुख्य कार्य शिक्षा एवं समाज कल्याण मंत्रालय को विशेषकर स्कूली शिक्षा के संबंध में सलाह देने और नीति-निर्धारण में मदद करने का है। इसके अतिरिक्त एनसीईआरटी के अन्य कार्य हैं शिक्षा के समूचे क्षेत्र में शोधकार्य को सहयोग और प्रोत्साहित करना, उच्च शिक्षा में प्रशिक्षण को सहयोग देना, स्कूलों में शिक्षा पद्धति में लाए गए बदलाव और विकास को लागू करना, राज्य सरकारों और अन्य शैक्षणिक संगठनों को स्कूली शिक्षा संबंधी सलाह आदि देना और अपने कार्य हेतु प्रकाशन सामग्री और अन्य वस्तुओं के प्रचार की दिशा में कार्य करना।<ref>[http://bharat.gov.in/citizen/sc_syllabus_classes.php कक्षा I – XII के लिए पाठ्यक्रम (एनसीईआरटी)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125231713/http://bharat.gov.in/citizen/sc_syllabus_classes.php |date=25 नवंबर 2009 }}। भारत सरकार का राष्ट्रीय पोर्टल</ref> कई अन्य शैक्षणिक संस्थान एनसीईआरटी के सहयोगी के तौर पर कार्यरत हैं<ref>{{Cite web |url=http://www.ncert.nic.in/html/cons_ncert.aspx |title=कॉन्स्टिटुएन्ट्स |access-date=24 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100216202530/http://www.ncert.nic.in/html/cons_ncert.aspx |archive-date=16 फ़रवरी 2010 |url-status=dead }}</ref>, इनमें प्रमुख हैं: # [https://web.archive.org/web/20100317230837/http://www.ncert.nic.in/html/dept.aspx?orgid=OR001 राष्ट्रीय शिक्षा संस्थान], [[नई दिल्ली]] # [https://web.archive.org/web/20160315073346/http://www.ciet.nic.in/ केन्द्रीय शिक्षा प्रौद्योगिकी संस्थान], [[नई दिल्ली]] # [https://web.archive.org/web/20100317230900/http://www.ncert.nic.in/html/dept.aspx?orgid=OR003 पं.सुंदरलाल शर्मा केन्द्रीय व्यावसायिक शिक्षा संस्थान], [[भोपाल]] # [https://web.archive.org/web/20100317230905/http://www.ncert.nic.in/html/dept.aspx?orgid=OR004 क्षेत्रीय शिक्षा संस्थान], [[अजमेर]] # [https://web.archive.org/web/20100317230910/http://www.ncert.nic.in/html/dept.aspx?orgid=OR005 क्षेत्रीय शिक्षा संस्थान], [[भोपाल]] # [[क्षेत्रीय शिक्षा संस्थान, भुवनेश्वर]] # [https://web.archive.org/web/20100317230920/http://www.ncert.nic.in/html/dept.aspx?orgid=OR007 क्षेत्रीय शिक्षा संस्थान], [[मैसूर]] # [https://web.archive.org/web/20100317230952/http://www.ncert.nic.in/html/dept.aspx?orgid=OR008 उत्तर-पूर्वी क्षेत्रीय शिक्षा संस्थान], [[शिलांग]] इनके अलावा महिला शिक्षा विभाग (दि डिपार्टमेंट ऑफ वुमेन स्टडीज), जो महिला शिक्षा के क्षेत्र में कार्यरत है। इस दिशा में यह संस्था नीतिगत बदलाव और सलाह का आदान-प्रदान करती है। यह विभाग भी केंद्र और राज्यों के साथ मिलकर महिला शिक्षा के क्षेत्र में गत दो दशक से कार्य कर रही है। इनके अलावा, कई गैर सरकारी संस्थान भी एनसीईआरटी के साथ मिलकर शिक्षा के क्षेत्र में कार्यरत हैं। यह गैर सरकारी संगठन देश के सुदूर भागों में कार्यरत हैं और शिक्षा के क्षेत्र में कई काम कर चुके हैं और कर रहे हैं।<ref name="हिन्दुस्तान"/> एनसीईआरटी के वर्तमान निदेशक शिक्षाविद् प्रोफेसर '''हृषीकेश सेनापति''' हैं। वे [[वर्ष|सितंबर 2015]] से इस पद पर हैं। उनके कार्यकाल में अब तक एनसीईआरटी प्राथमिक, माध्यमिक एवं उच्चतर माध्यमिक स्तर की शिक्षा में व्यापक सुधार लाए जाने हेतु कई परिवर्तन किए गए हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20120115174154/http://www.ncert.nic.in/indexh.html एनसीईआरटी का जालस्थल] * [https://web.archive.org/web/20070623140748/http://www.ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm एनसीईआरटी की ऑनलाइन पाठ्यपुस्तकें] (वाकमैन-चाणक्य905नार्मल फॉण्ट में) * [https://web.archive.org/web/20190711141214/http://ncertbooks.prashanthellina.com/ सभी एनसीईआरटी पुस्तकें] [[श्रेणी:शिक्षा]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] [[श्रेणी:शिक्षण संस्थान]] [[श्रेणी:प्राथमिक शिक्षा]] 19fqd83v4l6c8dn19nfaoh5nieyl74v अपोलो अस्पताल 0 105087 6632698 6509829 2026-10-24T21:15:34Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632698 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} '''अपोलो अस्पताल''' 0 no [[File:Apollo Hospital, Hyderabad.jpg|300px|thumb|हैदराबाद-स्थित अपोलो अस्पताल का एक दृष्य]] == भारत में अपोलो अस्पताल == == गांधीनगर, गुजरात == # बिलासपुर, छत्तीसगढ़ # हैदराबाद, आंध्र प्रदेश # काकीनाड़ा, आंध्र प्रदेश # कोलकाता, पश्चिम बंगाल # मदुरै # विशाखापटनम, आंध्र प्रदेश # इंदौर, मध्य प्रदेश # सतगुरू प्रताप <br /> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20190910203812/https://www.apollohospitals.com/ Official site] * [https://web.archive.org/web/20150320050959/http://spsapollo.com/ Hospital in India] * [https://web.archive.org/web/20180707054129/http://theapolloclinic.com/ The Apollo Clinic] * [https://web.archive.org/web/20160419090427/http://www.apollohealthstreet.com/ APOLLO HEALTHSTREET] * https://web.archive.org/web/20190110035953/http://www.surgicaltourism.ca/ - Official Canadian Representatives * [https://web.archive.org/web/20091222231701/http://www.apollohospitalsindia.com/home.aspx Apollo Hospital International Website] * [https://web.archive.org/web/20180820045814/http://www.apollomedicaljournal.com/ Apollo Hospital's Medical Journals Website] [[श्रेणी:भारत की स्वास्थ्य समस्याएँ|अस्पताल, अपोलो]] k2llhi69eihkxmr336ofaoltcnzxy5m वार्ता:प्राथमिक शिक्षा 1 129364 6632718 2938168 2026-10-24T22:50:53Z अनिरुद्ध कुमार 18906 अनिरुद्ध कुमार ने पृष्ठ [[वार्ता:प्रारंभिक शिक्षा]] को [[वार्ता:प्राथमिक शिक्षा]] पर स्थानांतरित किया: निर्विवाद रूप से अधिक प्रचलित वर्तनी या आम चलन का नाम 2938168 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} gpfqtvs6ipx5lqjhtgasmr80u6e2dmv विक्रम बत्रा 0 145349 6632572 6630480 2026-10-24T16:04:03Z ~2026-56802-50 955638 /* प्रारंभिक जीवन */ Y 6632572 wikitext text/x-wiki {{More citations needed}}{{Infobox military person | honorific_prefix = [[कैप्टन]] | name = विक्रम बत्रा | honorific_suffix = [[परमवीर चक्र]] | image = Vikram Batra PVC.jpg | image_size = 250px | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date|1974|09|09|df=y}} | birth_place = [[पालमपुर]], [[हिमाचल प्रदेश]], [[भारत]] | death_date = {{death date and age|1999|07|07|1974|09|09|df=y}} | death_place = [[कारगिल ज़िला|कारगिल]], [[जम्मू और कश्मीर]], [[भारत]] | nickname = लव और शेर शाह | resting_place = | resting_place_coordinates = | residence = | branch = [[File:Flag of Indian Army.svg|24px]] [[भारतीय थलसेना]] | serviceyears = 1997–1999 | servicenumber = IC-57556 | rank = [[File:Captain of the Indian Army.svg|24px]] [[कैप्टन]] | nationality = भारतीय | other_names = | awards = [[File:Param-Vir-Chakra-ribbon.svg|32px]] [[परमवीर चक्र|परम वीर चक्र]] | unit = <!-- Commented out: [[File:Rgt-jkr.gif|48px]] --> [[जम्मू कश्मीर राइफल्स|13 जम्मू और कश्मीर रायफल्स]] | education = | allegiance = {{flagicon|India}} [[भारत]] | alma_mater = [[भारतीय सैन्य अकादमी]] | battles = [[कारगिल युद्ध]] ([[कारगिल युद्ध|ऑपेरशन विजय]]) | employer = | occupation = | home_town = [[पालमपुर]], [[हिमाचल प्रदेश]] | title = | spouse = | children = }} '''कैप्टन विक्रम बत्रा''' (09 सितम्बर 1974 - 07 जुलाई 1999) भारतीय सेना के एक अधिकारी थे जिन्होंने [[कारगिल युद्ध]] में अभूतपूर्व वीरता का परिचय देते हुए वीरगति प्राप्त की। उन्हें मरणोपरांत भारत के सर्वोच्च वीरता सम्मान [[परमवीर चक्र]] से सम्मानित किया गया।<ref name="gov">{{Cite web |url=http://www.gallantryawards.gov.in/hi/Awardee/vikram-batra |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414235856/http://www.gallantryawards.gov.in/hi/Awardee/vikram-batra |archive-date=14 अप्रैल 2018 |url-status=dead }}</ref> == प्रारंभिक जीवन == [[पालमपुर]] निवासी जी.एल. बत्रा और कमलकांता बत्रा के घर [[९ सितम्बर|9 सितंबर]] [[१९७४|1974]] को दो बेटियों के बाद दो जुड़वां बच्चों का जन्म हुआ। माता कमलकांता की [[श्रीरामचरितमानस]] में गहरी श्रद्धा थी तो उन्होंने दोनों का नाम लव और कुश रखा। लव यानी विक्रम और कुश यानी विशाल। पहले डीएवी स्कूल, फिर सेंट्रल स्कूल पालमपुर में दाखिल करवाया गया। सेना छावनी में स्कूल होने से सेना के अनुशासन को देख और पिता से देश प्रेम की कहानियां सुनने पर विक्रम में स्कूल के समय से ही देश प्रेम प्रबल हो उठा। स्कूल में विक्रम शिक्षा के क्षेत्र में[[ ही अव्वल नहीं थे]], बल्कि टेबल टेनिस में अव्वल दर्जे के खिलाड़ी होने के साथ उनमें सांस्कृतिक कार्यक्रमों में बढ़-चढ़कर भाग लेने का भी जज़्बा था। जमा दो तक की पढ़ाई करने के बाद विक्रम [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]] चले गए और [[डीएवी कॉलेज, चंडीगढ़]] में विज्ञान में स्नातक की पढ़ाई शुरू कर दी। इस दौरान वह एनसीसी के सर्वश्रेष्ठ कैडेट चुने गए और उन्होंने गणतंत्र दिवस की परेड में भी भाग लिया। उन्होंने सेना में जाने का पूरा मन बना लिया और सीडीएस (संयुक्त रक्षा सेवा परीक्षा) की भी तैयारी शुरू कर दी। हालांकि विक्रम को इस दौरान हांगकांग में मर्चेन्ट नेवी में भी नौकरी मिल रही थी जिसे इनके द्वारा ठुकरा दिया गया। == सैन्य जीवन == विज्ञान विषय में स्नातक करने के बाद विक्रम का चयन सीडीएस के जरिए सेना में हो गया। जुलाई 1996 में उन्होंने [[भारतीय सैन्य अकादमी]] [[देहरादून]] में प्रवेश लिया। दिसंबर 1997 में प्रशिक्षण समाप्त होने पर उन्हें 6 दिसम्बर 1997 को जम्मू के [[सोपोर]] नामक स्थान पर सेना की [[जम्मू कश्मीर राइफल्स|13 जम्मू-कश्मीर राइफल्स]] में लेफ्टिनेंट के पद पर नियुक्ति मिली। उन्होंने 1999 में कमांडो ट्रेनिंग के साथ कई प्रशिक्षण भी लिए। पहली जून 1999 को उनकी टुकड़ी को [[कारगिल युद्ध]] में भेजा गया। हम्प व राकी नाब स्थानों को जीतने के बाद विक्रम को कैप्टन बना दिया गया। == 5140 चोटी पर जीत == इसके बाद श्रीनगर-लेह मार्ग के ठीक ऊपर सबसे महत्त्वपूर्ण 5140 चोटी को पाक सेना से मुक्त करवाने की ज़िम्मेदारी कैप्टन बत्रा की टुकड़ी को मिली। कैप्टन बत्रा अपनी कंपनी के साथ घूमकर पूर्व दिशा की ओर से इस क्षेत्र की तरफ बडे़ और बिना शत्रु को भनक लगे हुए उसकी मारक दूरी के भीतर तक पहुंच गए। कैप्टेन बत्रा ने अपने दस्ते को पुर्नगठित किया और उन्हें दुश्मन के ठिकानों पर सीधे आक्रमण के लिए प्रेरित किया। सबसे आगे रहकर दस्ते का नेतृत्व करते हुए उन्होनें बड़ी निडरता से शत्रु पर धावा बोल दिया और आमने-सामने के गुतथ्मगुत्था लड़ाई मे उनमें से चार को मार डाला। बेहद दुर्गम क्षेत्र होने के बावजूद विक्रम बत्रा ने अपने साथियों के साथ 20 जून 1999 को सुबह तीन बजकर 30 मिनट पर इस चोटी को अपने कब्ज़े में ले लिया।कैप्टन विक्रम बत्रा ने जब इस चोटी से रेडियो के जरिए अपना विजय उद्घोष ‘यह दिल मांगे मोर’ कहा तो सेना ही नहीं बल्कि पूरे भारत में उनका नाम छा गया। इसी दौरान विक्रम के कोड नाम शेरशाह के साथ ही उन्हें ‘कारगिल का शेर’ की भी संज्ञा दे दी गई। अगले दिन चोटी 5140 में भारतीय झंडे के साथ विक्रम बत्रा और उनकी टीम का फोटो मीडिया में आ गयी। == 4875 वाली संकरी चोटी पर जीत == इसके बाद सेना ने चोटी 4875 को भी कब्ज़े में लेने का अभियान शुरू कर दिया और इसके लिए भी कैप्टन विक्रम और उनकी टुकड़ी को जिम्मेदारी दी गयी। उन्हें और उनकी टुकड़ी एक ऐसी संकरी चोटी से दुश्मन के सफ़ाए का कार्य सौंपा गया जिसके दोनों ओर खड़ी ढलान थी और जिसके एकमात्र रास्ते की शत्रु ने भारी संख्या में नाकाबंदी की हुई थी। कार्यवाई को शीग्र पूरा करने के लिए कैप्टन विक्रम बत्रा ने एक संर्कीण पठार के पास से शत्रु ठिकानों पर आक्रमण करने का निर्णय लिया। आक्रमण का नेतृत्व करते हुए आमने-सामने की भीषण गुत्थमगुत्था लड़ाई में अत्यन्त निकट से पांच शत्रु सैनिकों को मार गिराया। इस कार्यवाही के दौरान उन्हें गंभीर ज़ख्म लग गए। गंभीर ज़ख्म लग जाने के बावजूद वे रेंगते हुए शत्रु की ओर बड़े और ग्रेनेड फ़ेके जिससे उस स्थान पर शत्रु का सफ़ाया हो गया। सबसे आगे रहकर उन्होंने अपने साथी जवानों को एकत्र करके आक्रमण के लिए प्रेरित किया और दुश्मन की भारी गोलीबारी के सम्मुख एक लगभग असंभव सैन्य कार्य को पूरा कर दिखाया। उन्होंने जान की परवाह न करते हुए अपने साथियों के साथ, जिनमे [[अनुज नैयर|लेफ्टिनेंट अनुज नैयर]] भी शामिल थे, कई पाकिस्तानी सैनिकों को मौत के घाट उतारा। किंतु ज़ख्मों के कारण विक्रम बत्रा वीरगति को प्राप्त हुए। उनके इस असाधारण नेतृत्व से प्रेरित उनके साथी जवान प्रतिशोध लेने के लिए शत्रु पर टूट पड़े और शत्रु का सफ़ाया करते हुए प्वॉइंट 4875 पर कब्ज़ा कर लिया। कैप्टन बत्रा के पिता जी.एल. बत्रा कहते हैं कि उनके बेटे के कमांडिंग ऑफिसर लेफ्टीनेंट कर्नल वाई.के. जोशी ने विक्रम को '''शेर शाह''' उपनाम से नवाजा था। या तो बर्फीली चोटी पर तिरंगा लहराकर आऊंगा नहीं तो उसी तिरंगे में लिपटकर आऊंगा पर आऊंगा जरुर - परमवीर चक्र विजेता कैप्टन विक्रम बत्रा ( 13 जम्मू-कश्मीर राइफल्स ) ==सम्मान== इस प्रकार कैप्टन विक्रम बत्रा ने शत्रु के सम्मुख अत्यन्त उतकृष्ट व्यक्तिगत वीरता तथा उच्चतम कोटि के नेतृत्व का प्रदर्शन करते हुए भारतीय सेना की सर्वोच्च परंपराओं के अनुरूप अपना सर्वोच्च बलिदान दिया। इस अदम्य साहस और पराक्रम के लिए कैप्टन विक्रम बत्रा को 15 अगस्त 1999 को [[भारत सरकार]] द्वारा मरणोपरांत [[परमवीर चक्र]] से सम्मानित किया गया जो 7 जुलाई 1999 से प्रभावी हुआ। ==लोकप्रिय संस्कृति में== 2003 की हिंदी फिल्म [[एल ओ सी कारगिल (2003 फ़िल्म)|एलओसी: कारगिल]] में, पूरे कारगिल संघर्ष पर आधारित [[अभिषेक बच्चन]] ने कैप्टन बत्रा की भूमिका निभाई।<ref name="My life is insignificant">{{Cite news |url=http://www.rediff.com/movies/2003/dec/24abhishek.htm |title=My life is insignificant |access-date=4 March 2017 |work=Rediff.com |date=December 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170430124108/http://www.rediff.com/movies/2003/dec/24abhishek.htm |archive-date=30 April 2017}}</ref> 2021 की फिल्म [[शेरशाह (फ़िल्म)|शेरशाह]] में, [[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ने विष्णुवर्धन द्वारा निर्देशित और [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] और पेन इंडिया लिमिटेड द्वारा निर्मित एक बायोपिक में बत्रा की भूमिका निभाई।<ref>{{cite news |title=Kargil martyr Vikram Batra's brother on his biopic: I hope Sidharth Malhotra does justice to Vikram |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/kargil-martyr-vikram-batra-s-brother-on-his-biopic-i-hope-sidharth-malhotra-does-justice-to-vikram/story-FHKGDONGTqRVdoHgmPTi7L.html |access-date=17 July 2019 |work=Hindustan Times |date=5 June 2018 |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bhaskar.com/bollywood/news/sidharth-malhotra-will-wear-short-heeled-shoes-to-match-captain-vikram-batra-01595633.html|title=कैप्टन विक्रम बत्रा की बराबरी करने कम हील वाले शूज पहनेंगे सिद्धार्थ, फिल्म के लिए ले रहे हार्ड ट्रेनिंग|date=16 July 2019|work=Dainik Bhaskar|access-date=17 July 2019|language=hi|trans-title=Siddharth will wear low-heeled shoes to match Captain Vikram Batra, taking hard training for the film|author-link=Https://vduapk.in}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{परमवीर चक्र से सम्मानित लोग}} [[श्रेणी:कारगिल युद्ध के नायक]] [[श्रेणी:परमवीर चक्र सम्मानित लोग]] [[श्रेणी:हिमाचल प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९९९ में निधन]] [[श्रेणी:चंडीगढ़ के लोग]] lhu3v7cr1kzfyvu1m49j3f1pv6ievtz तामलुक लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र 0 147477 6632704 6621556 2026-10-24T22:03:06Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632704 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian constituency | type = LS | name = तमलुक <br />{{Small|WB-30}} | constituency_no = 30 | map_image = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|from=Lok Sabha constituencies/2019/West Bengal/Tamluk.map}} | map_caption = तमलुक लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र को दर्शाने वाला इंटरैक्टिव मानचित्र | established = 1952–वर्तमान | reservation = कोई नहीं | incumbent_image = | mp = [[अभिजीत गंगोपाध्याय]] | party = {{Party index link|भारतीय जनता पार्टी}} | alliance = {{Party index link|National Democratic Alliance}} | latest_election_year = [[2024 भारतीय आम चुनाव|2024]] | state = [[पश्चिम बंगाल]] | electors = 17,84,334 | assembly_cons = [[तमलुक विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|तमलुक]]<br />[[पांशकुड़ा पूर्व विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|पांशकुड़ा पूर्व]]<br />[[मयना विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|मयना]]<br />[[महिषादल विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|महिषादल]]<br />[[हल्दिया विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|हल्दिया]]<br />[[नंदीग्राम विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|नंदीग्राम]]<br />[[नंदीकुमार विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|नंदीकुमार]] }} '''तामलुक लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र''' [[भारत]] के [[पश्चिम बंगाल]] राज्य का एक [[लोक सभा]] निर्वाचन क्षेत्र है। यह निर्वाचन क्षेत्र ऐतिहासिक शहर [[तमलुक]] और [[पूर्व मेदिनीपुर ज़िला|पूर्व मेदिनीपुर ज़िले]] के तटीय तथा औद्योगिक क्षेत्रों पर केंद्रित है। इस संसदीय क्षेत्र के अंतर्गत आने वाले सभी सातों विधान सभा क्षेत्र पूर्व मेदिनीपुर ज़िले में स्थित हैं। वर्तमान में इस क्षेत्र का प्रतिनिधित्व [[भारतीय जनता पार्टी]] के [[अभिजीत गंगोपाध्याय]] कर रहे हैं।<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/tamluk-election-results-2024-west-bengal-tamluk-lok-sabha-elections-poll-result-updates-debangshu-bhattacharya-tmc-sayan-banerjee-cpm-abhijit-gangopadhyay-bjp/articleshow/110675392.cms |title=Tamluk election results 2024: BJP's Abhijit Gangopadhyay wins |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=5 जून 2024}}</ref> == विधानसभा क्षेत्र == पश्चिम बंगाल में निर्वाचन क्षेत्रों के परिसीमन के संबंध में [[परिसीमन आयोग]] के 2006 के आदेश (जो 2008 में लागू हुआ) के अनुसार, 30-तमलुक लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र में निम्नलिखित सात विधान सभा क्षेत्र शामिल हैं:<ref name="delimitation">{{cite web |url=http://eci.nic.in/delim/Final_Publications/WestBengal/FINAL%20ORDER%20NOTIFICATION_English.pdf |title=Delimitation Commission Order No. 18 |work=Table B – Extent of Parliamentary Constituencies |publisher=Government of West Bengal |access-date=27 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918130255/http://ceowestbengal.nic.in/news_pdf/gazette123.pdf |archive-date=18 सितंबर 2010 |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! क्र.सं. ! नाम ! ज़िला ! आरक्षण स्थिति |- | 203 | [[तमलुक विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|तमलुक]] | rowspan="7" | [[पूर्व मेदिनीपुर ज़िला|पूर्व मेदिनीपुर]] | कोई नहीं |- | 204 | [[पांशकुड़ा पूर्व विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|पांशकुड़ा पूर्व]] | कोई नहीं |- | 206 | [[मयना विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|मयना]] | कोई नहीं |- | 207 | [[नंदीकुमार विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|नंदीकुमार]] | कोई नहीं |- | 208 | [[महिषादल विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|महिषादल]] | कोई नहीं |- | 209 | [[हल्दिया विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|हल्दिया]] | अनुसूचित जाति (अ.जा.) |- | 210 | [[नंदीग्राम विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|नंदीग्राम]] | कोई नहीं |} 2008 के परिसीमन से पूर्व, तमलुक लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र में निम्नलिखित विधान सभा क्षेत्र शामिल थे: पांशकुड़ा पूर्व (201), तमलुक (202), मयना (203), महिषादल (204), सुताहाटा (अ.जा.) (205), नंदीग्राम (206) और नारघाट (207)।<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/statisticalreports/LS_2004/Vol_III_LS_2004.pdf |title=Statistical Report on General Elections, 2004 to the 14th Lok Sabha |work=Volume III Details For Assembly Segments Of Parliamentary Constituencies |publisher=Election Commission of India |access-date=1 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006140327/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_2004/Vol_III_LS_2004.pdf |archive-date=6 अक्तूबर 2010 |url-status=live}}</ref> == संसद सदस्य == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! सांसद ! colspan="2"| पार्टी |- | [[भारतीय आम चुनाव, १९५१-१९५२|1952]] | rowspan="3"| [[सतीश चंद्र सामंत]]<ref name="loksabha1952">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1951/VOL_1_51_LS.PDF |title=General Elections, India, 1951- Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref> | rowspan="3" bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | rowspan="3"| [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | [[भारतीय आम चुनाव, 1957|1957]]<ref name="loksabha1957">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1957/Vol_I_57_LS.pdf |title=General Elections, India, 1957- Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref> |- | [[भारतीय आम चुनाव, १९६२|1962]]<ref name="loksabha1962">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1962/Vol_I_LS_62.pdf |title=General Elections, India, 1962- Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref> |- | [[भारतीय आम चुनाव, 1967|1967]] | rowspan="2"| [[सतीश चंद्र सामंत]]<ref name="loksabha1967">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1967/Vol_I_LS_67.pdf |title=General Elections, India, 1967 - Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref> | rowspan="2" bgcolor='{{party color|Bangla Congress}}' | | rowspan="2"| [[बंगला कांग्रेस]] |- | [[भारतीय आम चुनाव, १९७१|1971]]<ref name="loksabha1971">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf |title=General Elections, India, 1971 - Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref> |- | [[भारतीय आम चुनाव, १९७७|1977]] | [[सुशील कुमार धारा]]<ref name="loksabha1977">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1977/Vol_I_LS_77.pdf |title=General Elections, 1977 - Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/sushil-dhara-passes-away-at-101/articleshow/7382218.cms |title=Sushil Dhara passes away at 101 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=29 जनवरी 2011}}</ref> | bgcolor='{{party color|Janata Party}}' | | [[जनता पार्टी]] |- | [[भारतीय आम चुनाव, १९८०|1980]] | rowspan="4"| सत्यगोपाल मिश्रा<ref name="loksabha1980">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1980/Vol_I_LS_80.pdf |title=General Elections, 1980 - Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref> | rowspan="4" bgcolor='{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}' | | rowspan="4"| [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] |- | [[भारतीय आम चुनाव, १९८४|1984]]<ref name="loksabha1984">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1984/Vol_I_LS_84.pdf |title=General Elections, 1984 - Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref> |- | [[भारतीय आम चुनाव, १९৮९|1989]]<ref name="loksabha1989">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1989/Vol_I_LS_89.pdf |title=General Elections, 1989 - Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref> |- | [[भारतीय आम चुनाव, १९৯১|1991]]<ref name="loksabha1991">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1991/VOL_I_91.pdf |title=General Elections, 1991 - Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref> |- | [[भारतीय आम चुनाव, १९९६|1996]] | [[जयंत भट्टाचार्य]]<ref name="loksabha1996">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1996/Vol_I_LS_96.pdf |title=General Elections, 1996 - Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/trinamul-mp-jayanta-bhattacharya-rejoins-cong/articleshow/21268060.cms |title=Trinamul MP Jayanta Bhattacharya rejoins Cong |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=5 सितंबर 2002}}</ref> | bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | [[भारतीय आम चुनाव, 1998|1998]] | rowspan="3"| [[लक्ष्मण चंद्र सेठ]]<ref name="loksabha1998">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1998/Vol_I_LS_98.pdf |title=General Elections, 1998 - Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref> | rowspan="3" bgcolor='{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}' | | rowspan="3"| [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] |- | [[भारतीय आम चुनाव, ১৯৯৯|1999]]<ref name="loksabha1999">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1999/Vol_I_LS_99.pdf |title=General Elections, 1999 - Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref> |- | [[भारतीय आम चुनाव, २००৪|2004]]<ref name="loksabha2004">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_2004/Vol_I_LS_2004.pdf |title=General Elections, 2004 - Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref> |- | [[भारतीय आम चुनाव, २००९|2009]] | rowspan="2"| [[शुभेंदु अधिकारी]]<ref name="loksabha2009">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2009/Stats/VOLI/25_ConstituencyWiseDetailedResult.pdf |title=General Elections, 2009 - Constituency Wise Detailed Results |publisher=Election Commission of India |access-date=25 मई 2014}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/suvendu-adhikari-takes-tamluk-bastion/article42145.ece |title=Suvendu Adhikari takes Tamluk bastion |work=[[द हिन्दू|The Hindu]] |date=17 मई 2009}}</ref> | rowspan="4" bgcolor='{{party color|All India Trinamool Congress}}' | | rowspan="4"| [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] |- | [[भारतीय आम चुनाव, 2014|2014]]<ref name="loksabha2014">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/2784-statistical-report-on-general-elections-2014-to-the-16th-lok-sabha-volume-i/ |title=Statistical Report on General Elections, 2014 to the 16th Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | 2016{{efn|उप-चुनाव}} | rowspan="2"| [[दिव्येंदु अधिकारी]]<ref name="bypoll2016">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3929-bye-election-results-2016/ |title=Bye Election Results 2016 - Parliamentary Constituency 30-Tamluk |publisher=Election Commission of India |access-date=22 नवंबर 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/india/story/dibyendu-adhikari-tamluk-parliament-constituency-tmc-mamata-banerjee-347066-2016-10-17 |title=Dibyendu Adhikari to contest from Tamluk parliament constituency |work=[[इंडिया टुडे|India Today]] |date=17 अक्तूबर 2016}}</ref> |- | [[भारतीय आम चुनाव, 2019|2019]]<ref name="eci2019">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/10279-general-election-2019-results-pc-wise/ |title=General Election 2019 - Results PC Wise |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=25 मई 2019}}</ref><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/lok-sabha-constituencies/west-bengal/tamluk |title=Tamluk Lok Sabha Election Results 2019 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=24 मई 2019}}</ref> |- | [[भारतीय आम चुनाव, 2024|2024]] | [[अभिजीत गंगोपाध्याय]]<ref name="eci2024">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS2530.htm |title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024 - Parliamentary Constituency 30 - Tamluk (West Bengal) |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=5 जून 2024}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/cities/kolkata-news/ls-polls-at-bengal-s-tamluk-it-s-a-battle-between-an-ex-hc-judge-and-a-poet-101716379967440.html |title=LS polls: In Bengal's Tamluk, battle between ex-HC judge and a youth leader |work=[[हिन्दुस्तान टाईम्स|Hindustan Times]] |date=22 मई 2024}}</ref> | bgcolor='{{party color|Bharatiya Janata Party}}' | | [[भारतीय जनता पार्टी]] |} {{Pie chart | thumb = right | caption = तमलुक में दलों का ऐतिहासिक प्रदर्शन (जीत का प्रतिशत) | label1 = [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|'''माकपा''']] (7 बार) | label2 = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|'''कांग्रेस''']] (4 बार) | label3 = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|'''तृणमूल कांग्रेस''']] (4 बार) | label4 = [[बंगला कांग्रेस|'''बंगला कांग्रेस''']] (2 बार) | label5 = [[जनता पार्टी|'''जनता पार्टी''']] (1 बार) | label6 = [[भारतीय जनता पार्टी|'''भाजपा''']] (1 बार) | value1 = 36.84 | value2 = 21.05 | value3 = 21.05 | value4 = 10.53 | value5 = 5.26 | value6 = 5.26 | color1 = {{party color|Communist Party of India (Marxist)}} | color2 = {{party color|Indian National Congress}} | color3 = {{party color|All India Trinamool Congress}} | color4 = {{party color|Bangla Congress}} | color5 = {{party color|Janata Party}} | color6 = {{party color|Bharatiya Janata Party}} }} == चुनाव परिणाम == {{bar box |float=right |title=विजेता उम्मीदवारों का मत प्रतिशत (1952–2024) |titlebar=#ddd |width=340px |barwidth=250px |bars= {{bar percent|[[#2024|2024 (भाजपा)]]|{{party color|भारतीय जनता पार्टी}}|48.79}} {{bar percent|[[#2019|2019 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस}}|50.08}} {{bar percent|[[#2016 उप-चुनाव|2016 उप-चुनाव (तृणमूल)]]|{{party color|सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस}}|59.76}} {{bar percent|[[#2014|2014 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस}}|53.57}} {{bar percent|[[#2009|2009 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस}}|55.54}} {{bar percent|[[#2004|2004 (माकपा)]]|{{party color|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)}}|50.77}} {{bar percent|[[#1999|1999 (माकपा)]]|{{party color|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)}}|50.31}} {{bar percent|[[#1998|1998 (माकपा)]]|{{party color|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)}}|47.53}} {{bar percent|[[#1996|1996 (कांग्रेस)]]|{{party color|भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस}}|48.67}} {{bar percent|[[#1991|1991 (माकपा)]]|{{party color|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)}}|50.81}} {{bar percent|[[#1989|1989 (माकपा)]]|{{party color|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)}}|51.87}} {{bar percent|[[#1984|1984 (माकपा)]]|{{party color|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)}}|49.77}} {{bar percent|[[#1980|1980 (माकपा)]]|{{party color|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)}}|54.34}} {{bar percent|[[#1977|1977 (जनता पार्टी)]]|{{party color|जनता पार्टी}}|62.03}} {{bar percent|[[#1971|1971 (बंगला कांग्रेस)]]|{{party color|Bangla Congress}}|44.62}} {{bar percent|[[#1967|1967 (बंगला कांग्रेस)]]|{{party color|Bangla Congress}}|49.62}} {{bar percent|[[#1962|1962 (कांग्रेस)]]|{{party color|भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस}}|55.51}} {{bar percent|[[#1957|1957 (कांग्रेस)]]|{{party color|भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस}}|56.98}} {{bar percent|[[#1952|1952 (कांग्रेस)]]|{{party color|भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस}}|39.59}}}} ==== 2024 ==== {{Election box begin | title=[[भारतीय आम चुनाव, 2024]]: तमलुक<ref name="eci2024" /><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha/west-bengal/tamluk-constituency-result-25530 |title=Tamluk Lok Sabha Election Results 2024: Abhijit Gangopadhyay Triumphs |work=[[इंडिया टुडे|India Today]] |date=5 जून 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/elections/lok-sabha-election-2024/west-bengal/tamluk-constituency-result-25530|title=Tamluk Lok Sabha Election 2024: Tamluk Election Candidates List, Election Date, Chunav Results, Vote Share News in Hindi {{!}} तामलुक लोकसभा चुनाव परिणाम 2024|website=AajTak|language=hi|access-date=2026-09-28}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[अभिजीत गंगोपाध्याय]] |votes = 7,65,584 |percentage = 48.79 |change = +11.89 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = देबांशु भट्टाचार्य |votes = 6,87,851 |percentage = 43.84 |change = -6.24 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = सायन बनर्जी |votes = 83,397 |percentage = 5.31 |change = -4.01 }} {{Election box candidate |party = [[नोटा|इनमें से कोई नहीं]] |candidate = नोटा (NOTA) |votes = 8,976 |percentage = 0.57 |change = -0.06 }} {{Election box majority |votes = 77,733 |percentage = 4.95 |change = -8.23 }} {{Election box turnout |votes = 15,69,045 |percentage = 87.93 |change = +2.55 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |loser = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +9.07 }} {{Election box end}} ==== 2019 ==== {{Election box begin | title=[[भारतीय आम चुनाव, 2019]]: तमलुक<ref name="eci2019" /><ref>{{cite news |url=https://www.latestly.com/india/politics/tamluk-lok-sabha-constituency-results-2019-in-west-bengal-dibyendu-adhikari-of-tmc-wins-parliamentary-election-715805.html |title=Tamluk Lok Sabha Constituency Results 2019 in West Bengal |work=LatestLY |date=27 मई 2019}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[दिव्येंदु अधिकारी]] |votes = 7,24,433 |percentage = 50.08 |change = -9.68 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = सिद्धार्थ शंकर नस्कर |votes = 5,34,268 |percentage = 36.90 |change = +21.90 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = शेख इब्राहिम अली |votes = 1,36,129 |percentage = 9.32 |change = -12.98 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = लक्ष्मन चंद्र सेठ |votes = 16,001 |percentage = 1.11 |change = -0.32 }} {{Election box candidate |party = [[नोटा|इनमें से कोई नहीं]] |candidate = नोटा (NOTA) |votes = 9,180 |percentage = 0.63 |change = }} {{Election box majority |votes = 1,90,165 |percentage = 13.18 |change = -31.58 }} {{Election box turnout |votes = 14,46,674 |percentage = 85.38 |change = +3.38 }} {{Election box hold with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = -15.79 }} {{Election box end}} ==== 2016 उप-चुनाव ==== {{Election box begin | title=2016 उप-चुनाव: तमलुक<ref name="bypoll2016" /><ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/tmc-wins-tamluk-bypoll-with-huge-margin/story-vK2wR7uM2i1o8G1J7LsmfK.html |title=TMC sweeps Bengal bypolls, wins Tamluk Lok Sabha seat by huge margin |work=[[हिन्दुस्तान टाईम्स|Hindustan Times]] |date=22 नवंबर 2016}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[दिव्येंदु अधिकारी]] |votes = 7,79,595 |percentage = 59.76 |change = +6.19 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = मंदिरा पांडा |votes = 2,82,067 |percentage = 22.30 |change = -12.36 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = अंबुजाक्ष महंती |votes = 1,96,450 |percentage = 15.00 |change = +6.41 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = पार्थ बासु |votes = 18,655 |percentage = 1.43 |change = -0.09 }} {{Election box candidate |party = [[नोटा|इनमें से कोई नहीं]] |candidate = नोटा (NOTA) |votes = 10,030 |percentage = 0.77 |change = -0.10 }} {{Election box majority |votes = 4,97,528 |percentage = 44.76 |change = +26.17 }} {{Election box turnout |votes = 13,04,505 |percentage = 82.00 |change = -5.59 }} {{Election box hold with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +9.28 }} {{Election box end}} ==== 2014 ==== {{Election box begin | title=[[भारतीय आम चुनाव, 2014]]: तमलुक<ref name="loksabha2014" /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/lok-sabha-constituencies/west-bengal/tamluk |title=Tamluk Constituency Lok Sabha Election Result 2014 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=17 मई 2014}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[शुभेंदु अधिकारी]] |votes = 7,16,928 |percentage = 53.57 |change = -1.97 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = शेख इब्राहिम अली |votes = 4,70,447 |percentage = 34.66 |change = -5.73 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = बादशाह आलम |votes = 1,16,434 |percentage = 8.59 |change = +6.64 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = अनवर अली |votes = 20,657 |percentage = 1.52 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = [[नोटा|इनमें से कोई नहीं]] |candidate = नोटा (NOTA) |votes = 11,811 |percentage = 0.87 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = 2,46,481 |percentage = 18.59 |change = +3.44 }} {{Election box turnout |votes = 13,57,345 |percentage = 87.59 |change = -0.73 }} {{Election box hold with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +1.88 }} {{Election box end}} ==== 2009 ==== {{Election box begin | title=[[भारतीय आम चुनाव, 2009]]: तमलुक<ref name="loksabha2009" /><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/suvendu-adhikari-takes-tamluk-bastion/article42145.ece |title=Suvendu Adhikari takes Tamluk bastion from CPI(M) |work=[[द हिन्दू|The Hindu]] |date=17 मई 2009}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[शुभेंदु अधिकारी]] |votes = 6,37,664 |percentage = 55.54 |change = +16.03 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = [[लक्ष्मण चंद्र सेठ]] |votes = 4,64,706 |percentage = 40.39 |change = -10.38 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = राज्याश्री चौधरी |votes = 22,345 |percentage = 1.95 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = 2 निर्दलीय उम्मीदवार |votes = 12,987 |percentage = 1.13 |change = }} {{Election box majority |votes = 1,72,958 |percentage = 15.15 |change = +3.89 }} {{Election box turnout |votes = 11,48,098 |percentage = 88.32 |change = +1.42 }} {{Election box gain with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |loser = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = +13.21 }} {{Election box end}} ==== 2004 ==== {{Election box begin | title=[[भारतीय आम चुनाव, 2004]]: तमलुक<ref name="loksabha2004" />}} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = [[लक्ष्मण चंद्र सेठ]] |votes = 5,09,697 |percentage = 50.77 |change = +0.46 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[शुभेंदु अधिकारी]] |votes = 3,96,220 |percentage = 39.51 |change = -4.39 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = प्रसेनजीत चट्टोपाध्याय |votes = 62,563 |percentage = 6.24 |change = +2.18 }} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = 3 निर्दलीय उम्मीदवार |votes = 18,340 |percentage = 1.83 |change = }} {{Election box majority |votes = 1,13,477 |percentage = 11.26 |change = +4.85 }} {{Election box turnout |votes = 10,03,848 |percentage = 86.90 |change = +6.44 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = +2.43 }} {{Election box end}} == टिप्पणी == {{Notelist}} == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://results.eci.gov.in/ भारत निर्वाचन आयोग परिणाम पोर्टल] {{पश्चिम बंगाल के लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र}} [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] syld95l47eq1csyhnlqpiuul0goay8v अदूर गोपालाकृष्णन 0 148610 6632668 5827124 2026-10-24T20:32:20Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632668 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} मौतात्थु '''अदूर गोपालाकृष्णन''' उन्नीथन (जन्म- जुलाई 3, 1941) छह बार राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार जीत चुके भारतीय फिल्म निर्देशक, पटकथा लेखक और निर्माता हैं। उनकी अधिकतर फिल्में दुनियाभर में मुश्किल से ही रिलीज़ हो पाई हैं। अदूर गोपालाकृष्णन ने बहुत कम ही फिल्म समारोहों में हिस्सा लिया। उनकी फिल्मी लोगों से कम ही मिलना-जुलना होता है। tko30vfsyysahh8viabx459yaqxxn5k अपह्नुतिअलंकार 0 156339 6632696 5957937 2026-10-24T21:12:15Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632696 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2023}} जहां उपमेय (संज्ञा) का निषेध करके उपमान (सर्वनाम) की स्थापना की जाए, वहां अपह्नुति अलंकार होता है। यथा- मैं जो कहा रघुवीर कृपाला। बंधु न होइ मोर यह काला।। यहां भाई को भाई न कहकर काल शब्द पर विशेष बल दिया गया है। अतः यहां अपह्नुति अलंकार है। अन्य उदाहरण- नेत्र नहीं पद्म (नील कमल) हैं। रस्सी नहीं सर्प है। इस प्रकार ऐसे अलंकरणों से सज्जित छंदादि अपह्नुति अलंकार के अन्दर आते हैं। [[श्रेणी:अलंकार]] 4g1hoawvzjzei985d1rzy374s6uvrgv गढ़िया जगन्नाथ 0 162437 6632569 6630454 2026-10-24T15:40:00Z ~2026-56788-86 955634 /* */ 6632569 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} '''गढ़िया जगन्नाथ''' [[उत्तर प्रदेश]] के [[एटा]] जनपद के अलीगंज तहसील का एक गाँव है। गढ़िया जगन्नाथ की दूरी अलीगंज, [[कायमगंज]], प्रसिद्ध तीर्थ स्थल [[काम्पिल्य|कम्पिल]] से लगभग 8 किलोमीटर है। यह गाँव में राठौड़ [[क्षत्रिय|क्षत्रियों]] बाहुल्य है। इनका संबंध कन्नौज के गहरावालों से भी है कुछ पुराने इतिहासकार बताते है कन्नौज के राठौड़ जब वक़्त के साथ कमजोर हुए तो उन्होंने खुद को छोटी छोटी कई रियासतों में बांट लिया जैसे इतिहास और स्थानीय लोककथाओं के अनुसार ईस्वी,1194 में चंदावर के युद्ध में कन्नौज के राजा जयचंद्र की मृत्य के बाद उनके पुत्र जजपाल सिंह (जयपाल) कन्नौज से विस्थापित होकर ' खोर ' जो आज के जिला फर्रुखाबाद में शमसाबाद नाम से जाना जाता है आधुनिक Khimsepur genealogy भी इस migration को 1194 CE से शुरू करती है। हालाँकि 1911 के Who’s Who in India में इस पूर्वज का नाम Parjan Pal दिया गया है और वह भी खोर में बसने की परंपरा दर्ज करता है। आधुनिक khimshepur State की वंशावली के हिसाब के अनुसार जजपाल के बाद उसके वंशजो ने 19 पीढ़ियों तक खोर को अपना प्रमुख राजनैतिक केंद्र बनाए रखा । यह इस परिवार की उत्तर भारत में नई राजनीतिक शाखा बनने की शुरुआती कड़ी मानी जाती है। इसी source में आगे लिखा है कि Pratap Rudra की मृत्यु के बाद उनका estate उनके पुत्रों में विभाजित हुआ: ज्येष्ठ पुत्र — Veer Singh उन्होंने Bilsarh में पिता की सत्ता संभाली। छोटे पुत्र — Rao Udaychand उन्होंने दक्षिण-पश्चिम दिशा में जाकर अपना अलग domain बनाने की शुरुआत की। वीर सिंह के छोटे भाई Rao Uday Chand 1500 से 1600 में पहले Modh जो आज के मोहम्मदाबाद तहसील का छोटा सा गांव है उसे अपना गढ़ी बनाई बाद में Salimpur , Allahganj , Jyoto, Bhitara और Khimsepur पे प्रभाव बढ़ाया बाद में खीमसेपुर में नया किला बना उसको अपनी राजधानी बनाया। इनका परिवार वहां आज भी निवास करता है खीमसेपुर राजघराना आज भी बिलसढ़ को अपने पूर्वजों का घर बताता है । वहाँ के तत्कालीन राजा Rao Pawan Kumar Rathore है जो राजा Rao Shailesh Narayan Singh के पुत्र है जिन्होंने 1934 से 2014 तक राज किया इनके पिता Rao Udit Narayan Singh 1907 से 1934 तक राज किये । Khimshepur पर राजा Rao Uday Chand की 15 वीं पीढ़ी निवास कर रही है । कन्नौज वंश के ही राव सीहा ने जोधपुर में राठौड़ रियासत की नींव डाली । Bilsarh/ Vilasgarh जहां वीर सिंह राज करते थे उनके पूर्वज राजा रामचंद्र सिंह ने एक ब्राह्मण के श्राप के बाद Bilsarh को छोड़कर 3km दूर एक नया निवास बनाया जहां से वो राज करने लगे क्यों कि राज परिवार के कई सदस्य ब्राह्मण के श्राप के बाद मृत्यु को प्राप्त कर गए थे क्षेत्रीय मान्यताओं व भारत सरकार के गजेटियर के अनुसार सन 1427 ईस्वी के आसपास बिलसढ़ के राजा का राजमहल था राजा के महल के झरोखे /बैठक से पास में रहने वाले ब्राह्मण पूरनमल के घर का आंगन व अंदरूनी हिस्सा साफ दिखाई देता था जिससे ब्राह्मण परिवार की महिलाओं की निजता हनन होती थी । ब्राह्मण पूरनमल ने राजा से अपनी बैठक का स्थान बार बार बदलने का अनुरोध किया , लेकिन राजा रामचंद्र सिंह ने अहंकारवश उस के प्रस्ताव को ठुकरा दिया । राजा के व्यवहार से आहत होकर ब्राह्मण ने अफीम खाकर आत्महत्या कर ली । मृत्यु के बाद उसका पूरा शरीर नीला पड़ गया और वे एक अत्यंत शक्तिशाली व उग्र ब्रह्मराक्षस बन गए । ब्राह्मण की मृत्यु के बाद राजा का वंश नष्ट हो गया। इसके बाद, उनके प्रकोप और क्रोध को शांत करने के लिए स्थानीय लोगों ने बिल्सड़ के ऊंचे टीले पर (उत्तर-पश्चिमी कोने में) एक चबूतरा (श्राइन) बनाया। जिनकी पूजा आज भी बिल्सड़ में होती है स्थानीय लोग ब्रह्मराक्षस पूरणमल को शांत रखने व उनका आशीर्वाद लेने के लिए फल , मिठाई धूप अर्पित करते है इनके कुछ वंशज जो इनके भाईयों व रिश्तेदारों थे बो आस पास पलायन कर गए । यह गाँव के राजा रामचंद्र सिंह राठौड़ के वंशज जगन्नाथ सिंह राठौड़ ने बसाया वही यहां के पहले निवासी थे । 'गढ़' का अर्थ होता है गढ़ने वाला या बनाने वाला वैसे ही 'या' का अर्थ होता है किसके द्वारा यहां पर गढ़िया का अर्थ है कि इस गांव की नींव पूज्य जगन्नाथ सिंह राठौड़ जी द्वारा रखी गई बाकी सभी उनकी ही संताने है जो इस गांव में आज भी निवास करती है इस गाँव के प्रथम नागरिक पूज्य श्री जगन्नाथ सिंह राठौड़ जी थे जो रामपुर के गद्दी नशीन राजा राम राठौड़ जी के परिवार से थे । गढ़िया जगन्नाथ गाँव के निवासी शम्भू सिंह राठौर राजपूत रेजीमेंट फ़तेहगढ़ में मेजर पद पर कार्यरत रहे। इसी गाँव के सूवेदार राजबीर सिंह ने 1965 के युद्ध में अपने पराक्रम का परिचय दिया और इन्हें भारत के राष्ट्रपति द्वारा वीरचक्र प्रदान किया गया। इसी गाँव के ठा. रन सिंह राठौड़ जिला एटा के ब्लॉक अलीगंज से1973 में ब्लाक प्रमुख रहे। ग्राम गढ़िया जगन्नाथ से ही श्री अवधेश सिंह राठौड़ जी रिटायर्ड जिला अधिकारी (District Magistrate) 2012 भी रह चुके है जिन्होंने गांव का गौरव व मान बढ़ाया। बहुत से सम्मानित व्यक्तियों ने गांव का गौरव शिक्षा के क्षेत्र व देश की रक्षा में समर्पित हो कर बढ़ाया है। इस गांव के युवा बहुत ही कर्मठ प्रवृत्ति के हगांव में मौजूद गमा देवी गांव की कुल देवी है जिनकी स्थापना स्वयं गांव बसने के समय जगन्नाथ सिंह जी ने विधिवत पूजा पाठ के साथ करवाई थी । गांव में मौजूद प्रभु श्री राम की आराधना के लिए रामशाला भी है जिसका निर्माण भी बहुत पहले हुआ था गांव के दक्षिण में मौजूद श्री शिव जी व मौनी स्वामी जी को समर्पित मंदिर का निर्माण गांव के सभी वरिष्ठ जनों ने सामूहिक धन से करवाया ब इस पुण्य काम में भूमि दान छोटे सिंह , महावीर सिंह , नन्नू सिंह व बलवीर सिंह के वंशजों द्वारा दान कर करवाया गया । हर समय कीर्तन व विधिवत पूजा पाठ व भंडारो का आयोजन होता रहता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ऐतिहासिक स्थल]] [[श्रेणी:एटा ज़िले के गाँव]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के गाँव]] b63qb92yq2efpign2u3urafcxxkkpev अमेरिकन एस्किमो डॉग 0 167543 6632804 3951018 2026-10-25T03:15:34Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632804 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2018}} [[चित्र:American Eskimo Dog.jpg|thumb|200px|अमेरिकन एस्किमो कुत्ता]] अमेरिकन एस्किमो, स्पित्ज़ तरह के कुत्तो की एक छोटी नसल है जो की मूल रूप से जर्मनी की है। असलियत में इस नसल के सबसे करीबी रिश्तेदार मानक जर्मन स्पित्ज़ अन्य जर्मन स्पित्ज़ जैसे के पामेरियन से काफी मिलती है। अमेरिकन एस्किमो कुत्ता मूल रूपस से एक गृहलू कुत्ता है जो की एक अच्छा साथी और रखवाला कुत्ता भी है। [[श्रेणी:श्वान]] 80ois6ewxkyaw4ndsqgsgof24lwq72z २ 0 167608 6632746 5646964 2026-10-25T01:11:39Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अंक]] जोड़ी 6632746 wikitext text/x-wiki {{Infobox number |number=2 |ordinal=२रा (दूसरा / द्वितीय) |numeral=[[द्वयाधारी संख्यांक पद्धति|द्वयाधारी]] |gaussian integer factorization = <math>(1 + i)(1 - i)</math> |prime= पहला (१ला) |divisor=१,२ |roman unicode=Ⅱ, ⅱ |greek prefix=[[Wiktionary:di-|di-]] |latin prefix=[[Wiktionary:duo-|duo-]] [[Wiktionary:bi-|bi-]] |old english prefix=[[Wiktionary:twi-|twi-]] |lang1=[[यूनानी संख्यांक]] |lang1 symbol=β' |lang2=[[पूर्वी अरबी संख्यांक|अरबी]] और [[मध्य कुर्द|कुर्द]] |lang2 symbol={{resize|150%|٢}} |lang3=[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |lang3 symbol={{resize|150%|۲}} |lang4=[[गीइज़ लिपि|गीइज़]] |lang4 symbol=፪ |lang5=[[बंगाली संख्यांक|बंगाली]] |lang5 symbol={{resize|150%|২}} |lang6=[[चीनी संख्यांक]] |lang6 symbol=二,弍,贰,貳 |lang7=[[देवनागरी]] |lang7 symbol={{resize|150%|२}} |lang8=[[भारतीय संख्यांक#तेलुगू संख्यांक और उनके नाम|तेलुगू]] |lang8 symbol={{resize|150%|౨}} |lang9=[[तमिल संख्यांक|तमिल]] |lang9 symbol={{resize|150%|௨}} |lang10=[[यहूदी संख्यांक|यहूदी]] |lang10 symbol={{resize|150%|ב}} |lang11=[[जापानी संख्यांक]] |lang11 symbol=二/弐 |lang12=[[खमेर संख्यांक|खमेर]] |lang12 symbol=២ |lang13=[[कोरियाई संख्यांक|कोरियाई]] |lang13 symbol=이,둘 |lang14=[[थाई संख्यांक|थाई]] |lang14 symbol=๒}} '''२''' एक [[संख्या]], [[संख्यांक पद्धति|संख्यांक]] और [[ग्लिफ़]] है। यह एक [[प्राकृतिक संख्या]] है, जो [[१]] के बाद आती है और [[३]] के पहले। {{पूर्णांक|zero}} [[श्रेणी:देवनागरी]] [[श्रेणी:संख्या]] [[श्रेणी:अंक]] [[als:0er#Johr 2]] rkl6yz0mfkbrdcwdp91d4zifklnquas ३ 0 167609 6632747 6085343 2026-10-25T01:12:12Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अंक]] जोड़ी 6632747 wikitext text/x-wiki '''३''' [[देवनागरी]] [[लिपि]] में प्रयुक्त होने वाली एक [[संख्या]] है. इसको तीन कहते है. [[अंग्रेज़ी भाषा]] में इसे थ्री (Three) या 3 लिखते है. एक [[गणित]] उदहारण के तोर पे १ को ३ से घटाने पर २ मिलता है. '''3 - 1= २''' {{पूर्णांक|zero}} {{Infobox number |number=3 |numeral=[[टर्नरी अंक प्रणाली|टर्नरी]] |factorization=[[prime number|prime]] |prime=दूसरा |divisor=1,3 |greek prefix=[[wikt:tri-|tri-]] |lang1=[[पूर्वी अरबी अंक|अरबी]], [[सेंट्रल कुर्द | कुर्दिश]], [[फारसी भाषा|फारसी]], [[सिंधी भाषा|सिंधी]], [[उर्दू अंक|उर्दू]] |lang1 symbol={{resize|150%|٣}} |lang2=[[Bengali language|Bengali]], [[Assamese language|Assamese]] |lang2 symbol={{resize|150%|৩}} |lang3=[[चीनी अंक|चीनी]] |lang3 symbol=三,弎,叄 |lang4=[[Ge'ez alphabet|Ge'ez]] |lang4 symbol=፫ |lang5=[[हिंदू-अरबी अंक]] |lang5 symbol=3 |lang6=[[ग्रीक अंक|ग्रीक]] |lang6 symbol=γ (or Γ) |lang7=[[हिब्रू अंक|हिब्रू]] |lang7 symbol={{resize|150%|ג}} |lang8=[[जापानी अंक|जापानी]] |lang8 symbol=三/参 |lang9=[[खमेर अंक | खमेर]] |lang9 symbol={{resize|150%|៣}} |lang11=[[तमिल भाषा | तमिल]] |lang11 symbol={{resize|150%|௩}} |lang12=[[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] |lang12 symbol={{resize|150%|౩}} |lang13=[[कन्नड़ अंक|कन्नड़]] |lang13 symbol={{resize|150%|೩}} |lang14=[[थाई अंक|थाई]] |lang14 symbol={{resize|150%|๓}} |lang15=[[एन'को स्क्रिप्ट|एन'को]]/[[N'Ko script|N'Ko]] |lang15 symbol={{resize|150%|߃}} |lang16=[[लाओ अंक|लाओ]] |lang16 symbol={{resize|150%|໓}} |lang17=[[जॉर्जियाई अंक|जॉर्जियाई]] |lang17 symbol={{resize|130%|Ⴂ/ⴂ/გ}} ([[Gani (letter)|Gani]]) |lang18=[[काकटोविक अंक]] |lang18 symbol=[[File:Kaktovik digit 3.svg|thumb|Kaktovik Iñupiaq digit]] |lang19=[[अबजद अंक]]|lang19 symbol=ج|lang10=[[मलयालम भाषा|मलयालम]]|lang10 symbol={{resize|150%|൩}}|Latin prefix=[[wikt:tre-|tre-]]/[[wikt:ter-|ter-]]|Roman=III, iii|cardinal=तीन|ordinal=तीसरा}} [[श्रेणी:देवनागरी]] [[श्रेणी:अंक]] [[als:0er#Johr 3]] 52drnz65jq63uabcbwazh2qxjh7rqpb ४ 0 167610 6632748 5578728 2026-10-25T01:12:41Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अंक]] जोड़ी 6632748 wikitext text/x-wiki '''४''' [[देवनागरी]] [[लिपि]] में प्रयुक्त होने वाली एक [[संख्या]] है। इसको चार कहते हैं। [[अंग्रेज़ी भाषा]] में इसे फ़ोर (Four) या 4 लिखते हैं। एक [[गणित]] उदहारण के तौर पे १ को ४ से घटाने पर ३ मिलता है। '''४ - १ = ३''' {{पूर्णांक|zero}} [[श्रेणी:देवनागरी]] [[श्रेणी:अंक]] [[als:0er#Johr 4]] pcjlpl85dff0iquzvay04yq1a43u4fk ५ 0 167611 6632749 5425520 2026-10-25T01:13:05Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अंक]] जोड़ी 6632749 wikitext text/x-wiki '''५''' [[देवनागरी]] [[लिपि]] में प्रयुक्त होने वाली एक [[संख्या]] है. इसको पाच कहते है. [[अंग्रेज़ी भाषा]] में इसे फाइफ (Five) या 5 लिखते है. एक [[गणित]] उदहारण के तोर पे २ को ५ से घटाने पर ३ मिलता है. '''५ - २ = ३''' {{पूर्णांक|zero}} [[श्रेणी:देवनागरी]] [[श्रेणी:अंक]] [[als:0er#Johr 5/6]] pstrdvr0kcdfr4mw0zmqqv0edwputme ६ 0 167612 6632750 6489822 2026-10-25T01:13:30Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अंक]] जोड़ी 6632750 wikitext text/x-wiki '''६''' [[देवनागरी]] [[लिपि]] में प्रयुक्त होने वाली एक [[संख्या]] है। इसको छह कहते है। अंग्रेज़ी भाषा में इसे सिक्स (Six) या 6 लिखते है। एक [[गणित]] उदहारण के तोर पे २ को ६ से घटाने पर ४ मिलता है। '''६ - २ = ४''' {{पूर्णांक|zero}} [[श्रेणी:देवनागरी]] [[श्रेणी:अंक]] [[als:0er#Johr 6]] 4l1kvz0swmmuhf72wf4x8ti834708eg ७ 0 167613 6632751 5669499 2026-10-25T01:13:57Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अंक]] जोड़ी 6632751 wikitext text/x-wiki '''७''' [[देवनागरी]] [[लिपि]] में प्रयुक्त होने वाली एक [[संख्या]] है। इसको सात कहते हैं। [[अंग्रेज़ी भाषा]] में इसे सेवेन (Seven) या 7 लिखते हैं। {{Infobox number |number=7 |ordinal= ७वीं (सातवीं/सप्तमी) |numeral=[[द्वयाधारी संख्यांक पद्धति|द्वयाधारी]] |gaussian integer factorization = <math>(7)</math> |prime= चौथा (४था) |divisor=१,७ |roman unicode=VⅡ,vii |greek prefix=[[Wiktionary:hepta-|hepta-]] |latin prefix=[[Wiktionary:septi-|septi-]] [[Wiktionary:septua-|septua-]] |old english prefix=[[Wiktionary:twi-|twi-]] |lang1=[[यूनानी संख्यांक]] |lang1 symbol=β' |lang2=[[पूर्वी अरबी संख्यांक|अरबी]] और [[मध्य कुर्द|कुर्द]] |lang2 symbol={{resize|150%|۷}} |lang3=[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |lang3 symbol={{resize|150%|۷}} |lang4=[[गीइज़ लिपि|गीइज़]] |lang4 symbol=፯ |lang5=[[बंगाली संख्यांक|बंगाली]] |lang5 symbol={{resize|150%|৭}} |lang6=[[चीनी संख्यांक]] |lang6 symbol=七, 柒 |lang7=[[देवनागरी]] |lang7 symbol={{resize|150%|७}} |lang8=[[भारतीय संख्यांक#तेलुगू संख्यांक और उनके नाम|तेलुगू]] |lang8 symbol={{resize|150%|౭}} |lang9=[[तमिल संख्यांक|तमिल]] |lang9 symbol={{resize|150%|௭}} |lang10=[[यहूदी संख्यांक|यहूदी]] |lang10 symbol={{resize|150%|ז}} |lang11=[[जापानी संख्यांक]] |lang11 symbol=七 |lang12=[[खमेर संख्यांक|खमेर]] |lang12 symbol=២ |lang13=[[कोरियाई संख्यांक|कोरियाई]] |lang13 symbol=七,칠 |lang14=[[थाई संख्यांक|थाई]] |lang14 symbol=๗}} एक [[गणित]] उदहारण के तौर पे [[५]] को ७ से घटाने पर [[२]] मिलता है। '''७ - [[५]] = [[२]]''' {{पूर्णांक|zero}} [[श्रेणी:देवनागरी]] [[श्रेणी:अंक]] [[als:0er#Johr 7]] 0obi0wfkxufplu4mhrejo6eclstbqxc ८ 0 167614 6632752 6160182 2026-10-25T01:14:21Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अंक]] जोड़ी 6632752 wikitext text/x-wiki '''८''' [[देवनागरी]] [[लिपि]] में प्रयुक्त होने वाली एक [[संख्या]] है। इसको आठ कहते है। [[अंग्रेज़ी भाषा]] में इसे ऐट (Eight) या 8 लिखते है। == विज्ञान में == *९ [[ऑक्सीजन]] का [[परमाणु क्रमांक]] है। {{पूर्णांक|zero}} [[श्रेणी:देवनागरी]] [[श्रेणी:अंक]] [[als:0er#Johr 8]] 8vhkaqxafy2ujctdrpb7bcleywh3mm4 ९ 0 167615 6632753 6160179 2026-10-25T01:14:47Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अंक]] जोड़ी 6632753 wikitext text/x-wiki '''९''' [[देवनागरी]] [[लिपि]] में प्रयुक्त होने वाली एक [[संख्या]] है. इसको नो कहते है. [[अंग्रेज़ी भाषा]] में इसे नाइन (Nine) या 9 लिखते है. एक [[गणित]] उदहारण के तोर पे ५ को ९ से घटाने पर ४ मिलता है. '''५ - ९ = ४''' == विज्ञान में == *९ [[फ्लोरीन]] का [[परमाणु क्रमांक]] है। {{पूर्णांक|zero}} [[श्रेणी:देवनागरी वर्णमाला]] [[श्रेणी:अंक]] [[als:0er#Johr 9]] a5wqsb8qnfxsb65wnk57wi4jg1ih3rj अमेरिकन मास्टिफ़ 0 168891 6632806 5379437 2026-10-25T03:18:44Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632806 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2018}} अमेरिकन मास्टिफ़ नाम उन कुत्तो के लिए काम में लिया जाता है जो की मोलोस्सेर तरह के होते है व जिन्हें की २० साल पहले इंग्लिश मास्टिफ़ और अनाटोलियन मास्टिफ़ जो की मास्टिफ़ कुत्तो की एक बहुत पुरानी नसल है व जिसे अपनि समझदारी और लम्बे जीवन के लिए जाना जाता है के मिलन से प्रजनन कराया गया। [[श्रेणी:श्वान]] jultnhzi9qypf47bac6652k3uvsruxx अमरपाल सिंह वर्मा 0 174600 6632796 5846227 2026-10-25T03:04:27Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632796 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} अमरपाल को सरोजिनी नायडू सम्मान नई दिल्ली। राजस्थान पत्रिका की उपलब्घियों में शुक्रवार को एक और कड़ी जुड़ गई। यहां इंडिया हैबीटेट सेंटर में आयोजित एक समारोह में राजस्थान पत्रिका के नागौर कार्यालय के वरिष्ठ उपसंपादक अमरपाल सिंह वर्मा को प्रतिष्ठित सरोजिनी नायडू पुरस्कार से सम्मानित किया गया। दूरदर्शन की महानिदेशक अरूणा शर्मा ने वर्मा को पुरस्कार स्वरूप दो लाख रूपए नकद एवं प्रशस्ति पत्र प्रदान किया। अंतरराष्ट्रीय गैर सरकारी संगठन द हंगर प्रोजेक्ट की ओर से नौवें सरोजिनी नायडू पुरस्कार के तहत वर्मा को यह सम्मान पंचायती राज में महिलाओं की भूमिका पर उत्कृष्ट रिपोर्टिग के लिए हिन्दी श्रेणी में प्रदान किया गया। वर्मा के साथ अंग्रेजी और तमिल में क्रमश: डेकन हेराल्ड के मंगलौर संस्करण के प्रभारी रोनाल्ड अनिल फर्नाडीस और तमिल दैनिक दीनामणि की वरिष्ठ उपसंपादक जी मीनाक्षी को भी पुरस्कृत किया गया। विशेष्ा प्रोत्साहन सम्मान मराठी में प्रहार डेली के मुख्य संवाददाता विजय चोरमारे को दिया गया। वर्मा को इससे पहले स्टेट्स मैन रूरल रिपोर्टिग अवार्ड, उदयन स्मृति पत्रकारिता सम्मान सहित दो दर्जन पत्रकारिता पुरस्कार प्राप्त हो चुके हैं। समारोह में विशिष्ट अतिथि के तौर पर उपस्थित विदेश राज्यमंत्री शशि थरूर ने कहा आरक्षण मिलने के बाद महिलाएं ग्रामीण विकास में महत्त्वपूर्ण भूमिका निभा रही हैं। उनकी बदौलत गांव का सर्वागीण विकास हो रहा है। इस अवसर पर मैग्सेसे पुरस्कार विजेता अरूणा राय ने कहा कि महिलाएं बड़ी मुश्किल स्थिति में गांव में काम करती हैं। उनके खिलाफ बड़ा तंत्र सक्रिय है लेकिन इन तमाम चुनौतियों का मुकाबला करते हुए महिलाएं अपनी काबिलियत को साबित कर रही हैं। महिला जनप्रतिनिघियों की बदौलत गांव में सकारात्मक काम हो रहा है। हंगर प्रोजेक्ट की कंट्री डायरेक्टर रीता सरीन ने कहा कि पंद्रह साल पहले जब महिलाओं के लिए आरक्षण का प्रावधान किया गया था तो सबने इनकी नेतृत्व क्षमता पर सवाल खड़े किए थे, लेकिन इन महिला सरपंचों ने तमाम आशंकाओं को झुठला दिया है। यही कारण है कि महिला जनप्रतिनिघि के नेतृत्व वाले गांवों में शिक्षा, पानी और स्वास्थ्य जैसे मूलभूत समस्याओं के निपटान में उल्लेखनीय कार्य हो रहा है। o3uogtv1c7nsef8ydycse6md9shug71 नन्दा देवी राजजात 0 184241 6632900 6627334 2026-10-25T06:44:05Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632900 wikitext text/x-wiki {{About|धार्मिक यात्रा||नन्दा देवी (बहुविकल्पी)}} '''नन्दा देवी राज जात''' [[भारत]] के [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] राज्य में होने वाली एक [[नन्दा देवी]] की एक धार्मिक यात्रा है। यह उत्तराखंड के कुछ सर्वाधिक प्रसिद्ध सांस्कृतिक आयोजनों में से एक है। यह लगभग 12 वर्षों के बाद आयोजित होती है।[https://ndtv.in/literature/nanda-devi-rajjat-yatra-2026-preparations-nanda-rajjat-yatra-10770246 1] अन्तिम जात 2014 में हुई थी। वर्तमान नन्दा देवी राजजात अथवा बड़ी जात 05 सितंबर 2026 से शुरू हुई थी जो 23 सितंबर 2026 को जिसका समापन हो गया है [https://www.etvbharat.com/amp/hi/state/nanda-devi-badi-jat-homkund-puja-completed-uts26092202807]। अगली राजजात 2038 में होगी।<ref>{{Cite web |url=http://www.newkerala.com/news/fullnews-11649.html |title=GMVN preparing for Nanda devi Raj Jat yatra in 2012 |access-date=26 जनवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902224306/http://www.newkerala.com/news/fullnews-11649.html |archive-date=2 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Nandadeviroutr.jpg|अंगूठाकार|नंदा देवी राजजात यात्रा पथ]] '''नंदा देवी राजजात या नन्दा देवी बड़ी जात''' उत्तराखंड की एक प्रमुख धार्मिक और सांस्कृतिक पदयात्रा है, जिसे “[https://hindivivek.org/34304 हिमालय का महाकुंभ]” भी कहा जाता है। यह यात्रा देवी [[नंदा देवी]] को मायके से ससुराल ([[कैलाश पर्वत]]) विदा करने की लोकपरंपरा का प्रतीक है। यह यात्रा चमोली जनपद में स्थित '''[https://web.archive.org/web/20260829005947/https://www.thedivineindia.com/amphi/nanda-devi-sidhpeeth-kurud.html कुरुड़ के नंदा देवी सिद्धपीठ]''' से प्रारंभ होकर उच्च हिमालयी क्षेत्रों से होते हुए [[होमकुण्ड|होमकुंड]] तक जाती है।[https://hindi.news18.com/news/uttarakhand/chamoli-nanda-badi-jaat-siddhapeeth-kurud-historic-journey-of-faith-begin-5-september-local18-10100901.html 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260124080054/https://hindi.news18.com/amp/news/uttarakhand/chamoli-nanda-badi-jaat-siddhapeeth-kurud-historic-journey-of-faith-begin-5-september-local18-10100901.html |date=24 जनवरी 2026 }} == परिचय == नंदा देवी [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] के [[गढ़वाल मण्डल|गढ़वाल]] और कुमाऊँ क्षेत्रों की इष्टदेवी मानी जाती हैं। उन्हें [https://www.sakshambano.com/2025/06/mata-rajrajeshwari-sidhpeeth-uttrakhand.html?m=1 राजराजेश्वरी], नंदिनी, सुनन्दा और शुभानन्दा आदि नामों से भी पूजा जाता है। लोकमान्यता के अनुसार नंदा देवी हिमालय की पुत्री और [[पार्वती]] का ही रूप हैं। इस कारण यह यात्रा एक बेटी की विदाई के रूप में आयोजित की जाती है।[https://www.himvan.com/uttarakhand/%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA 2] == ऐतिहासिक एवं पारंपरिक महत्व == नंदा देवी राजजात का इतिहास प्राचीन काल से जुड़ा हुआ है। गढ़वाल और कुमाऊँ के विभिन्न राजवंशों की यह इष्टदेवी रही है। स्थानीय परंपराओं, लोकगाथाओं तथा नंदा जागर परंपरा के अनुसार '''[https://web.archive.org/web/20260829005947/https://www.thedivineindia.com/amphi/nanda-devi-sidhpeeth-kurud.html कुरुड़ स्थित नंदा देवी सिद्धपीठ]''' को इस यात्रा की डोली परंपरा का प्रमुख केंद्र माना जाता है, जहाँ से देवी की मूर्ति को विधिवत डोली में स्थापित कर यात्रा प्रारंभ की जाती है।[https://www.thedivineindia.com/hi/nanda-devi-sidhpeeth-kurud.html 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260426022551/https://www.thedivineindia.com/hi/nanda-devi-sidhpeeth-kurud.html |date=26 अप्रैल 2026 }} [[रूपकुंड]] क्षेत्र में पाए गए मानव कंकाल तथा अन्य पुरातात्त्विक साक्ष्य इस यात्रा की प्राचीनता को दर्शाते हैं।[https://www.jagran.com/uttarakhand/dehradun-city-roopkund-mystery-and-skeletons-lake-14287855.html 4] == यात्रा के प्रकार == * '''वार्षिक जात (छोटी जात)''' – प्रतिवर्ष आयोजित * '''राजजात (बड़ी जात)''' – लगभग 12 वर्षों या विशेष परिस्थितियों में आयोजित [https://hindi.news18.com/news/uttarakhand/pauri-garhwal-nandaraj-jat-valve-open-chief-minister-rawat-worship-709454.html 5]{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }} == यात्रा संरचना == नंदा देवी राजजात की विशेषता यह है कि यह यात्रा प्रारंभिक चरण में विभिन्न धाराओं में संचालित होती है, जो आगे चलकर एक स्थान पर मिलती हैं।[https://www.jagran.com/spiritual/mukhye-dharmik-sthal-nanda-devi-raj-jat-yatra-11538087.html 6] '''कांसुवा धारा (राजपरंपरा):''' * कांसुवा * नौटी * सेम * कोटी * भगौती * कुलसारी * नन्दकेसरी * फल्दियागांव * मुन्दोली * लोहाजंग * **वाण (मिलन स्थल)** इस धारा में परंपरागत रूप से राजपरिवार के प्रतिनिधि छंतोली लेकर सम्मिलित होते हैं। '''कुरुड़ धारा (देवी डोली परंपरा):''' इस धारा में नंदा देवी की मूर्ति को डोली में स्थापित कर ले जाया जाता है, जो यात्रा का मुख्य धार्मिक केंद्र मानी जाती है। * '''दशोली परगना धारा:[https://www.jagran.com/uttarakhand/chamoli-nanda-rajjat-2026-badhan-dasholi-doli-schedule-released-40118521.html 7]''' * कुरुड़ * कुमजुग * लुणतरा * कांडई * सेमा * मटई ग्वाड़ * पगना * ल्वाणी * रामणी * आला * कनोल * **वाण (मिलन स्थल)** * '''बधाण परगना धारा:''' * कुरुड़ * चरबंग * मथकोट * उस्तोली * भेंटी * डूंगरी * सूना * चेपड़ो * नंदकेशरी * फल्दियागांव * मुन्दोली * **वाण (मिलन स्थल)** कांसुवा से आई राजछंतोली नन्दकेसरी में कुरुड़ की नंदा देवी डोली को अपनी मनौती व भेंट चढ़ाते हैं। यहां पर कुमाऊं की छंतोली यात्रा का मिलन होता है।‌ 2000 में कुमाऊं की यात्रा 100 साल बाद आई। 👉 '''वाण''' वह प्रमुख स्थान है जहाँ सभी धाराएँ एक साथ मिलती हैं। इसके बाद यात्रा एक संयुक्त धारा के रूप में आगे बढ़ती है। रामणी में बहुत देवी देवताओं का निशान, कटार, छंतोलियों का मिलन दशोली परगना धारा की कुरुड़ नन्दा देवी डोली के साथ होता है। '''संयुक्त मार्ग:''' * वाण * गैरौली पातल * वेदनी बुग्याल * पातर नचौणिया * [[रूपकुंड]] * शिला समुद्र * [[होमकुंड]] == कुरुड़ सिद्धपीठ == चमोली जिले के देवसारी (कुंडबगड़) क्षेत्र में स्थित '''नन्दा देवी सिद्धपीठ, कुरुड़''' उत्तराखंड में नन्दा देवी उपासना परंपरा से संबंधित प्रमुख धार्मिक स्थलों में से एक माना जाता है। यह मंदिर नंदाकिनी नदी के निकट स्थित है तथा स्थानीय परंपराओं में इसे नन्दा देवी का मायका माना जाता है।<ref>{{Cite web |title=Nanda Devi Raj Jat |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nanda_Devi_Raj_Jat}}</ref> मंदिर का संबंध नन्दा देवी राजजात परंपरा से जोड़ा जाता है। राजजात तथा वार्षिक जात यात्राओं के दौरान यहाँ से नन्दा देवी की डोली प्रस्थान करती है। स्थानीय मान्यताओं में इस यात्रा को देवी के मायके से कैलाश की ओर प्रस्थान के प्रतीक के रूप में देखा जाता है।<ref>{{Cite web |title=Nanda Devi Raj Jat Yatra History |url=https://himalayandreamtreks.in/blog/nanda-devi-raj-jat-yatra-2026/}}</ref> कुरुड़ मंदिर दशोली एवं बधाण क्षेत्र की धार्मिक परंपराओं से भी संबंधित माना जाता है। स्थानीय परंपरा के अनुसार दशोली क्षेत्र की नन्दा डोली वर्षभर कुरुड़ मंदिर में विराजमान रहती है, जबकि बधाण क्षेत्र से संबंधित डोली भाद्रपद मास में आयोजित जात यात्रा के पश्चात थराली क्षेत्र के देवराड़ा मंदिर में स्थापित की जाती है तथा मकर संक्रांति के अवसर पर पुनः कुरुड़ लायी जाती है।<ref>{{Cite news |title=मां नंदा देवी छह माह बाद कुरुड़ मंदिर पहुंचीं |work=Dainik Jagran |date=2026}}</ref> स्थानीय जनश्रुतियों के अनुसार मंदिर की स्थापना प्राचीन काल में मानी जाती है। क्षेत्रीय लोककथाओं में कन्नौज से हिमालय क्षेत्र में देवी के पुनः आगमन तथा एक पुजारी को देवी द्वारा स्वप्न में निर्देश दिए जाने की कथा प्रचलित है। इन कथाओं को क्षेत्रीय धार्मिक परंपराओं का हिस्सा माना जाता है।<ref>{{Cite book |last=Atkinson |first=E. T. |title=The Himalayan Gazetteer |year=1882}}</ref> मध्यकालीन गढ़वाल शासकों द्वारा मंदिर के जीर्णोद्धार का उल्लेख भी स्थानीय परंपराओं में मिलता है। कुछ विवरणों में गढ़वाल नरेश सोनपाल तथा अजय पाल द्वारा मंदिर से संबंधित कार्य कराए जाने का उल्लेख किया गया है।<ref>{{Cite book |title=Nanda Devi: The Goddess of Uttarakhand |editor=Ramakant Benjwal |year=2013 |publisher=Winsar}}</ref> मंदिर के गर्भगृह में नन्दा देवी की शिला स्वरूप में स्थापित मूर्ति विराजमान है, जिसे स्थानीय मान्यताओं में स्वयंभू माना जाता है। पूजा के उपरांत देवी को पारंपरिक प्रसाद “पूवे” अर्पित किए जाते हैं। मंदिर के पुजारी परंपरागत रूप से कान्यकुब्जीय गौड़ ब्राह्मण समुदाय से संबंधित माने जाते हैं।<ref>{{Cite web |title=Chamoli District Official Website |url=https://chamoli.nic.in}}</ref> क्षेत्रीय मान्यताओं में कुरुड़ सिद्धपीठ का संबंध अल्मोड़ा तथा बधाणगढ़ी की नन्दा परंपराओं से भी जोड़ा जाता है। कुछ स्थानीय विवरणों के अनुसार ऐतिहासिक काल में नन्दा देवी की उपासना परंपरा का प्रसार कुमाऊँ क्षेत्र तक हुआ।<ref>{{Cite book |title=Nanda Devi: The Goddess of Uttarakhand |editor=Ramakant Benjwal |year=2013 |publisher=Winsar}}</ref> == चौसिंग्या खाडू == राजजात की एक प्रमुख विशेषता '''चौसिंग्या खाडू''' (चार सींगों वाला मेढ़ा) है। इसे देवी का दूत माना जाता है। 12 वर्षीय जात के समय यह भेड़ कुरुड़ के आसपास के गांव में जन्म लेता है । इसकी पीठ पर भेंट सामग्री रखी जाती है और होमकुंड में पूजा के बाद इसे हिमालय की ओर छोड़ दिया जाता है। 2026 में सुंग गांव में इसका जन्म हो चुका है। [https://www.jagran.com/spiritual/sant-saadhak-nanda-devi-raj-jat-yatra-11560032.html 8] == धार्मिक एवं सांस्कृतिक महत्व == यह यात्रा उत्तराखंड की लोकसंस्कृति, आस्था और सामाजिक एकता का प्रतीक है। इसमें सैकड़ों गाँवों के लोग भाग लेते हैं और विभिन्न क्षेत्रों की [https://hindi.news18.com/news/uttarakhand/nainital-nanda-devi-festival-2025-mystery-of-red-white-flags-in-nanda-devi-yatra-culture-of-kumaon-local18-9566431.html निशाण] एवं छंतोलियां इसमें सम्मिलित होती हैं। == नंदा देवी राजजात 2026 == वर्ष 2026 में आयोजित यात्रा का प्रारंभ 5 सितंबर को कुरुड़ से निर्धारित हुई। यह यात्रा विभिन्न पारंपरिक मार्गों से होकर वाण में मिली और उसके बाद संयुक्त रूप से होमकुंड तक पहुँची ।[https://www.etvbharat.com/amp/hi/state/nanda-devi-badi-jat-homkund-puja-completed-uts26092202807] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20090922051219/http://www.garhwaltourism.com/raj%2Djat/ गढ़वाल पर्यटन की वेबसाइट पर राजजात बारे जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100308112947/http://www.ghughuti.com/nanda-devi-raj-jat घुघूती.कॉम पर जात बारे जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100416134226/http://www.chardham-yatra.com/nanda-devi-raj-jat-garhwal-travel-region-uttaranchal.html नन्दा देवी जात बारे यात्रा जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20160305210315/http://www.merapahadforum.com/religious-places-of-uttarakhand/nanda-raj-jat-story/msg17148/#msg17148/'''मेरा पहाड़ डॉट कॉम''' में श्री नन्दा राजजात की कहानी। ] {{हिन्दू धर्म}} {{उत्तराखण्ड}} [[श्रेणी:उत्तराखंड की संस्कृति]] [[श्रेणी:हिन्दू तीर्थयात्रा]] [[श्रेणी:चमोली जिला]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के तीर्थ]] evi76rtv7iy8a0qjz4awxhfxfypvoan अमरवा बुजुर्ग 0 184463 6632797 5846228 2026-10-25T03:06:02Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632797 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} यह गाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के कुशीनगर जिला में तमकुहीराज तहसील् में स्थित है 2y0j8oijkpdjniaqhdfejkiru3zfrk5 भारतमाता 0 191020 6632659 6485359 2026-10-24T20:21:10Z Noukayami 942574 6632659 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Bharat Mata bronze.jpg|thumb|right|200px|भारत माता शिल्परूप]] [[भारत]] को मातृदेवी के रूप में चित्रित करके '''भारत माता''' या 'भारतम्बा' कहा जाता है। भारतमाता को प्राय [[नारंगी]] रंग की साड़ी पहने, हाथ में [[तिरंगा|तिरंगा ध्वज]] लिये हुए चित्रित किया जाता है तथा साथ में [[सिंह]] होता है। भारत में भारतमाता के बहुत से मन्दिर हैं। [[काशी]] का [[भारतमाता मन्दिर, काशी|भारतमाता मन्दिर]] अत्यन्त प्रसिद्ध है <ref>{{Cite web|url=https://backpackersunited.in/destinations/varanasi-india/attraction/bharat-mata-mandir|title=Backpackers United|website=Backpackers United|language=en|access-date=2024-09-08}}</ref>जिसका उद्घाटन सन् १९३६ में स्वयं [[महात्मा गांधी]] ने किया था। [[हरिद्वार]] का [[भारतमाता मन्दिर, हरिद्वार|भारतमाता मन्दिर]] भी बहुत प्रसिद्ध है। == इतिहास == [[चित्र:Bharat Mata by Abanindranath Tagore.jpg|right|thumb|200px|[[अवनींद्र नाथ टैगोर|अबनीन्द्रनाथ ठाकुर]] द्वारा चित्रित '''भारतमाता''']] * [[वेद|वेदों]] का उद्घोष - 'माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः' (भूमि माता है, मैं पृथ्वी का पुत्र हूँ।) * [[वाल्मीकि रामायण]] में - 'जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी' (जननी और जन्मभूमि का स्थान स्वर्ग से भी ऊपर है।) * भारत के स्वतंत्रता संग्राम के दौरान, उन्नीसवीं शताब्दी के अन्तिम दिनों में भारतमाता की छबि बनी। * सन् १८७३ में [[किरन चन्द्र बन्दोपाध्याय]] का [[नाटक]] 'भारत माता' सबसे पहले खेला गया था। * सन् १८८२ में [[बंकिमचन्द्र चट्टोपाध्याय|बंकिम चन्द्र चट्टोपाध्याय]] ने अपने उपन्यास [[आनन्द मठ|आनन्दमठ]] में [[वन्दे मातरम्]] गीत सम्मिलित किया जो शीघ्र ही स्वतंतरता आन्दोलन का मुख्य गीत बन गया। * सन १९०५ में [[अवनींद्र नाथ टैगोर|अवनीन्द्र नाथ ठाकुर]] ने भारतमाता को चारभुजाधारी [[देवी]] के रूप में चित्रित किया जो [[केसरिया]] वस्त्र धारण किये हैं; हाथ में [[पुस्तक]], [[माला]], श्वेत वस्त्र तथा [[धान]] की बाली लिये हैं। * सन् १९३६ में [[वाराणसी|बनारस]] में [[शिव प्रसाद गुप्त]] ने भारतमाता का मन्दिर निर्मित कराया। इसका उद्घाटन [[महात्मा गांधी|गांधीजी]] ने किया। * सन् १९८३ में [[हरिद्वार]] में [[विश्व हिंदू परिषद|विश्व हिन्दू परिषद]] ने भारतमाता का एक मन्दिर बनवाया। * जनवरी २०१८ में [[उज्जैन]] में भारतमाता का मंदिर उद्घाटित हुआ। यह मंदिर, प्रसिद्ध [[उज्जैन का महाकालेश्वर मंदिर|महाकाल मंदिर]] के पास ही स्थित है। * अक्टूबर २०२५ में भारत के प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]] ने १०० रुपये का सिक्का जारी किया जिस पर भारतमाता का चित्र है। ==इन्हें भी देखें== *[[भारतमाता (चित्र)]] *[[भारतमाता मन्दिर, हरिद्वार|भारत माता मंदिर, हरिद्वार]] *[[भारतमाता मन्दिर, काशी]] *[[भारत माता की जय]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20100530124910/http://bharatbhakti.org/wordpress/bbs/4/ भारतमाता की आरती] * [https://web.archive.org/web/20110311102937/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/08/17/stories/2003081700160200.htm Patriotic fervour] The Hindu, August 17, 2003. * [https://web.archive.org/web/20140514175721/http://indiatogether.org/manushi/issue142/bharat.htm The life and times of Bharat Mata] Sadan Jha, Manushi, Issue 142. * [https://web.archive.org/web/20100629030255/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00routesdata/1800_1899/congress/bharatmata/bharatmata.html Bharat Mata Images] Prof. Pritchett, Columbia University == संदर्भ == {{राष्ट्रीय व्यक्तीकरण}} [[श्रेणी:हिन्दू देवी-देवता]] [[श्रेणी:हिन्दू राष्ट्रवाद]] [[श्रेणी:भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम]] 8lx1up8n1r08efgu3oefngknfbusr5x अमोघवर्ष नृपतुंग 0 196183 6632578 6596834 2026-10-24T16:52:51Z Mundhalia746 934684 6632578 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = Old Kannada inscription (876 AD) of Rashtrakuta King Amoghavarsha I at Veerabhadra temple in Kumsi.jpg | alt = अमोघवर्ष | caption = राष्ट्रकूट नरेश अमोघवर्ष का शिलालेख जो 876 ई में पुरानी कन्नड भाषा में लिखा गया है। (कुम्सी के वीरभद्र मन्दिर में) | succession = ६ठा [[राष्ट्रकूट राजवंश|राष्ट्रकूट सम्राट]] | reign = {{circa|814|878 CE}} (64 वर्ष) | predecessor = [[गोविन्द तृतीय]] | successor = [[कृष्ण २|कृष्ण द्वितीय]] | birth_name = शर्व | birth_date = 800 ई | death_date = 878 ई | father = [[गोविन्द तृतीय]] | religion = [[जैन धर्म]]{{sfn|Jaini|2000|p=339}} | teachers = [[जिनसेन]] }} [[चित्र:Jain Narayana temple at Pattadakal.JPG|right|thumb|300px|पट्टडकल का जैन नारायण मंदिर अमोघवर्ष नृपतुंग ने निर्मित कराया था।]] '''अमोघवर्ष नृपतुंग''' या '''अमोघवर्ष प्रथम''' (814 – 878) [[भारत]] के [[राष्ट्रकूट राजवंश|राष्ट्रकूट वंश]] के महानतम शासक थे। वे [[जैन धर्म]] के अनुयायी थे। इतिहासकारों ने उनकी शांतिप्रियता एवं उदारवादी धार्मिक दृष्टिकोण के लिये [[अशोक|सम्राट अशोक]] से उनकी तुलना की है। उनके शासनकाल में [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] एवं [[कन्नड़ भाषा|कन्नड]] के कई विद्वानों को प्रश्रय मिला जिनमें महान गणितज्ञ [[महावीर (गणितज्ञ)|महावीराचार्य]] का नाम प्रमुख है। == परिचय == अमोघवर्ष राष्ट्रकूट राजा जो संवत् 814 ई० में गद्दी पर बैठा और 64 साल राज करने के बाद संभवतः 874 ईं. में मरा। वह [[गोविन्द तृतीय]] का पुत्र था। उसके किशोर होने के कारण पिता ने मृत्यु के समय करकराज को शासन का कार्य सँभालने को सहायक नियुक्त किया था। किन्तु मंत्री और सामन्त धीरे-धीरे विद्रोही और असहिष्णु होते गए। साम्राज्य का गंगवाडी प्रांत स्वतंत्र हो गया और वेंगी के चालुक्यराज [[विजयादित्य द्वितीय]] ने आक्रमण कर अमोघवर्ष को गद्दी से उतार तक दिया। परंतु अमोघवर्ष भी साहस छोड़नेवाला व्यक्ति न था और करकराज की सहायता से उसने राष्ट्रकूटों का सिंहासन फिर स्वायत्त कर लिया। राष्ट्रकूटों की शक्ति फिर भी लौटी नहीं और उन्हें बार-बार चोट खानी पड़ी। अमोघवर्ष के संजन [[अभिलेख|ताम्रपत्र]] के अभिलेख से समकालीन भारतीय राजनीति पर पर्याप्त प्रकाश पड़ता है, यद्यपि उसमें स्वयं उसकी विजयों का वर्णन अतिरंजित है। वास्तव में उसके युद्ध प्रायः उसके विपरीत ही गए थे। अमोघवर्ष धार्मिक और विद्याव्यसनी था, महालक्ष्मी का परम भक्त। इस अभिलेख के अनुसार एक बार उसने अपने बांये हाथ की उंगली काटकर देवी लक्ष्मी के चरणों में चढ़ा दी थी। उसकी तुलना ''शिव/ दधीची जैसे पौराणिक व्यक्तियों से भी की जाती है।'' जैनाचार्य के उपदेश से उसकी प्रवृत्ति जैन हो गईं थी। '[[कविराजमार्ग]]' और '[[प्रश्नोत्तर रत्नमालिका|प्रश्नोत्तररत्नमालिका]]' का वह रचयिता माना जाता है। उसी ने [[मान्यखेट]] राजधानी बनाई थी। अपने अंतिम दिनों में राजकार्य मंत्रियों और युवराज पर छोड़ वह विरक्त रहने लगा था। सम्भवतःउसकी मृत्यु 878 ई. में हुई।[1] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://books.google.co.in/books?id=daGJWnVs7usC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false दक्षिण भारत में जैनधर्म] (गूगल पुस्तक ; लेखक - कैलाशचन्द्र जैन) * [http://books.google.co.in/books?id=QaNdOgOGd0kC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false प्रमुख ऐतिहासिक जैन पुरुष और महिलाएँ] (गूगल पुस्तक ; लेखक - ज्योतिप्रसाद जैन) * [https://web.archive.org/web/20061104095148/http://www.ourkarnataka.com/history.htm History of Karnataka, Mr. Arthikaje] * [http://www.jainglory.com/research/amoghvarsha अमोघवर्ष] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928084016/http://www.jainglory.com/research/amoghvarsha |date=28 सितंबर 2020 }} (जैन ग्लोरी) [[श्रेणी:राष्ट्रकूट राजवंश]] [[श्रेणी:९वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के शासक]] {{राष्ट्रकूट राजवंश के सम्राट}} 68d4xquwdjeu0d4dimniasocq31soof वार्ता:जाटपुरा गाँव, फ़तेहाबाद (आगरा) 1 200787 6632905 2963153 2026-10-25T07:24:40Z ~2026-56683-43 955731 /* gao ka name sahi karne ke liye */ नया अनुभाग 6632905 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} == gao ka name sahi karne ke liye == SIR HAMARE GAO KA NAME SAHI KARNE KE LIYE MAI YE APIL KAR RHA HU KI MERE GAO KA NAAM SHI KRO OR HMM MERE GAO KA NAME GATTPURA HAI JATPURA NHI ES LIYE MERE GAO KA NAME GATTPURA KRO [[विशेष:योगदान/~2026-56683-43|~2026-56683-43]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-56683-43|वार्ता]]) 07:24, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) ab597hpeo0k2njh6pw8kmxr69devmg7 वार्ता:मार्क ज़ुकेरबर्ग 1 206761 6632552 6629271 2026-10-24T14:34:17Z संजीव कुमार 78022 /* मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। */ उत्तर 6632552 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:50, 8 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] जी, लेख को पुनः लिखने की आवश्यकता है। क्या आप कोई विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जिसके अनुसार शीर्षक "ज़करबर्ग" होना चाहिए और "ज़ुकरबर्ग" या "जुकरबर्ग" नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:51, 18 अगस्त 2026 (UTC) ::बीबीसी हिंदी के जालस्थल पर यह है:<nowiki>https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o</nowiki> [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 06:34, 18 अगस्त 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरे हिसाब से इस शीर्षक की वर्तनी में परिवर्तन करके इसे मार्क ज़करबर्ग पर स्थानांतरित करना उचित होगा। मैंने कई सारे आवश्यक संपादन किये हैं। चेक करिएगा। :::[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 04:26, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] जी, बीबीसी हिन्दी पर मिश्रित रूप से लिखा हुआ है, जैसे [https://www.bbc.com/hindi/science/2014/04/140328_facebook_drone_lowcost_net_tk सन् 2014 की कड़ी], [https://www.bbc.com/hindi/business/story/2008/03/080306_buffet_richest सन् 2008 का लेख] आदि। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:34, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) c7jm8dxirx38c0pq1ixizksvk6yfpqr 6632558 6632552 2026-10-24T15:04:57Z Dimple323 881290 /* मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। */ उत्तर 6632558 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:50, 8 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] जी, लेख को पुनः लिखने की आवश्यकता है। क्या आप कोई विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जिसके अनुसार शीर्षक "ज़करबर्ग" होना चाहिए और "ज़ुकरबर्ग" या "जुकरबर्ग" नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:51, 18 अगस्त 2026 (UTC) ::बीबीसी हिंदी के जालस्थल पर यह है:<nowiki>https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o</nowiki> [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 06:34, 18 अगस्त 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरे हिसाब से इस शीर्षक की वर्तनी में परिवर्तन करके इसे मार्क ज़करबर्ग पर स्थानांतरित करना उचित होगा। मैंने कई सारे आवश्यक संपादन किये हैं। चेक करिएगा। :::[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 04:26, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] जी, बीबीसी हिन्दी पर मिश्रित रूप से लिखा हुआ है, जैसे [https://www.bbc.com/hindi/science/2014/04/140328_facebook_drone_lowcost_net_tk सन् 2014 की कड़ी], [https://www.bbc.com/hindi/business/story/2008/03/080306_buffet_richest सन् 2008 का लेख] आदि। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:34, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) :::::फिर भी ज़करबर्ग का भी कभी-कभार प्रयोग होता है। ऐसे में उनके सरनेऽम का निकटतम उच्चारण वा लिप्यंतरण किया जा सकता है। :::::[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:04, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) 8u705ncrd3vgqrfn2zt8w738oy5l1ft 6632560 6632558 2026-10-24T15:06:12Z Dimple323 881290 /* मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। */ उत्तर 6632560 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:50, 8 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] जी, लेख को पुनः लिखने की आवश्यकता है। क्या आप कोई विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जिसके अनुसार शीर्षक "ज़करबर्ग" होना चाहिए और "ज़ुकरबर्ग" या "जुकरबर्ग" नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:51, 18 अगस्त 2026 (UTC) ::बीबीसी हिंदी के जालस्थल पर यह है:<nowiki>https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o</nowiki> [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 06:34, 18 अगस्त 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरे हिसाब से इस शीर्षक की वर्तनी में परिवर्तन करके इसे मार्क ज़करबर्ग पर स्थानांतरित करना उचित होगा। मैंने कई सारे आवश्यक संपादन किये हैं। चेक करिएगा। :::[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 04:26, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] जी, बीबीसी हिन्दी पर मिश्रित रूप से लिखा हुआ है, जैसे [https://www.bbc.com/hindi/science/2014/04/140328_facebook_drone_lowcost_net_tk सन् 2014 की कड़ी], [https://www.bbc.com/hindi/business/story/2008/03/080306_buffet_richest सन् 2008 का लेख] आदि। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:34, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) :::::फिर भी ज़करबर्ग का भी कभी-कभार प्रयोग होता है। ऐसे में उनके सरनेऽम का निकटतम उच्चारण वा लिप्यंतरण किया जा सकता है। :::::[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:04, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) ::::::<nowiki>https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=newssearch&cd=&ved=2ahUKEwiF3t3t9tKXAxVulOEIHaXALF04ChDF9AEoAHoECAwQAQ&url=CAES6QEB6zswFbUvR1qq2mflsWj4ZZEjTlfurCYtKlG4pC2aToNB_4ZdIADQxR67cn6elSDC_RgHhw-VErWJiFv9nxfk1OYCJmZF0YOUx-PfOKqXQ9y4pWECv4D_9FCXxS0faW6QQacfMIN-bOyZhoof7RtM1iFSrxQ7__ZYApDyZVQ53LtzYwpMnSNSFUDnKorUa55ijip9oOiqey2j1FM6b6Irzo97KCwrdI_O6hnyiIBvIAWPxrVHw6rC3KOtckiEFRtdhFViJZu0Ob7piN0NhMf8Uy82raj5fGtcwK39i5j6a-z_sgtlVCc6Zg&uoh=2&usg=AOvVaw3OLaP_udThVWJCfQWUJK0S&opi=89978449</nowiki> ::::::[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:06, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) nhxhd5f68m7suei65kx8mopghc1ytq0 अरविन्द स्वरूप कुशवाहा 0 213353 6632816 5379660 2026-10-25T03:34:38Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632816 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} अरविन्द स्वरूप कुशवहा (०३ अप्रैल १९६८) प्राइमरी शिक्षा - प्राइमरी पाठशाला सिहारी, घाटमपुर जिला कानपुर। माध्यमिक शिक्षा - श्री गान्धी विद्यापीठ इंटर कालेजृ घाटमपुर, जिला कानपुर। fxp5ho2k09e3jzs3m1kz0zqp95n9psh जेम्स कैमरून 0 218342 6632537 6621012 2026-10-24T13:01:42Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632537 wikitext text/x-wiki {{for|अन्य प्रयोगों|जेम्स}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = जेम्स कैमरून |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|edit@end|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''जेम्स फ्रांसिस कैमरून'''<ref name="Space Foundation">स्पेस फाउंडेशन. (एन.डी.) ''[http://astro.cornell.edu/~randerson/TheCaseForSpace.pdf America's vision: The case for space exploration,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221194549/http://astro.cornell.edu/~randerson/TheCaseForSpace.pdf |date=21 फ़रवरी 2011 }}'' पी. 42. 5 दिसम्बर 2009 को प्राप्त किया गया।</ref> (जन्म 16 अगस्त 1954), एक कनाडाई फिल्म निर्देशक, निर्माता, पटकथालेखक, आविष्कारक, इंजीनियर, परोपकारी, पर्यावरणविद् और गहरे समुद्र के अन्वेषक हैं।<ref name="Sony2009">सोनी (2009). ''[http://www.sony.co.uk/biz/view/ShowContent.action?site=biz_en_GB&amp;contentId=1166605179323&amp;sectiontype=BC+CaseStudies+HDCAM+MoviesEurope James Cameron returns to abyss with Reality Camera System.]'' 5 दिसम्बर 2009 को प्राप्त किया गया।</ref><ref name="Thompson2009">थोम्प्सन ए (2009). [http://www.foxnews.com/scitech/2009/12/11/innovative-new-d-tech-james-camerons-avatar/ "The innovative new 3D tech behind James Cameron's ''Avatar'' ". ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118092417/http://www.foxnews.com/scitech/2009/12/11/innovative-new-d-tech-james-camerons-avatar/ |date=18 नवंबर 2010 }} ''फॉक्स न्यूज़. '' 25 दिसम्बर 2009 को प्राप्त किया गया।</ref> विशेष प्रभाव में काम करने के बाद, उन्हें विज्ञान कथा एक्शन फिल्म [[द टर्मिनेटर]] (1984) को निर्देशन और लिखने के बाद बड़ी सफलता मिली। वह तब एक लोकप्रिय हॉलीवुड निर्देशक बन गए और उन्हें '''एलियंस''' (1986) लिखने और निर्देशित करने के लिए काम पर रखा गया; तीन साल बाद वह '''द ऐबिस'''(1989) के साथ पीछा किया। [[टर्मिनेटर २: जजमेंट डे]] (1991) में विशेष प्रभाव के उपयोग के लिए उन्हें और आलोचनात्मक प्रशंसा मिली। उनकी फिल्म '''ट्रू लाइज़''' (1994) के बाद, कैमरुन ने अपनी सबसे बड़ी फिल्म ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटैनिक]]'' (1997) पर काम किया, जिसने उन्हें सर्वश्रेष्ठ चित्र, सर्वश्रेष्ठ निर्देशक और बेस्ट फिल्म एडिटिंग के लिए अकादमी पुरस्कार (ऑस्कर) प्रदान किया गया। टाइटैनिक के बाद, कैमरुन ने एक ऐसा प्रोजेक्ट शुरू किया जो लगभग 10 साल लग गए: अपने विज्ञान-कथा महाकाव्य ''[[अवतार (२००९ फ़िल्म)|अवतार]]'' (2009), जो विशेष रूप से 3 डी तकनीक के लिए एक माइलस्टोऩ था, जिसके लिए उन्हें इसी [[अकेडमी पुरस्कार]] के लिए नामांकन प्राप्त हुआ। ''अवतार'' 3 डी में आने वाली उनकी एकमात्र फिल्म होने के बावजूद, कैमरून बॉक्स ऑफिस राजस्व के मामले में सबसे सफल 3 डी फिल्म निर्माता है। ''टाइटैनिक'' और ''अवतार'' बनाने के बीच में, कैमरुन ने कई सालों में कई वृत्तचित्र फिल्मों (विशेष रूप से पानी के नीचे वृत्तचित्र) बनाने और डिजिटल 3 डी फ्यूजन कैमरा सिस्टम का सह-विकसित किया। एक बायोग्राफर ने उन्हें "आंशिक रूप से वैज्ञानिक एवं आंशिक रूप<ref name="latimes">मिलियन एम; कीगन आर (2009). [http://latimesblogs.latimes.com/herocomplex/2009/12/james-cameron-futurist.html "James Cameron biographer says the 'Avatar' director is half scientist, half artist <nowiki>[Updated]"]</nowiki>. ''लॉस एंजिल्स टाइम्स.'' ट्रांसक्रिप्ट. 5 जनवरी 2010 को प्राप्त किया गया। ]</ref> से कलाकार" के रूप में वर्णित किया है। कैमरून ने पानी के अंदर फिल्माने तथा रिमोट व्हिकल टेक्नोलोजी के क्षेत्रों में भी अपना योगदान दिया है।<ref name="Sony2009" /><ref name="Thompson2009" /><ref name="Parisi">पेरीसी पी (1998). टाइटैनिक ''एंड दी मेकिंग ऑफ जेम्स कैमरून: दी इनसाइड स्टोरी ऑफ दी थ्री-ईयर एडवेंचर दैट रिरोट मोशन पिक्चर हिस्ट्री.'' न्यू यॉर्क: न्यूमार्केट. [http://books.google.com/books?id=KbKXvTvkALYC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Partial text]. 5 जनवरी 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> 26 मार्च 2012 को, कैमरून ''डीप-सी चैलेंजर'' में पनडुब्बी में ''मरियाना ट्रेंच'', समुद्र के गहरे हिस्से के नीचे पहुंचे। वह ऐसा पहला व्यक्ति है जो एक एकल वंश में ऐसा करता है, और ऐसा करने वाला केवल तीसरा व्यक्ति है। कुल मिलाकर, कैमरून के निर्देशन प्रयासों ने उत्तरी अमरीका में लगभग 2 बिलियन अमरीकी डॉलर और दुनिया भर<ref name="Mojo2010">बॉक्स ऑफिस मोजो (2010). [http://boxofficemojo.com/people/chart/?id=jamescameron.htm "James Cameron movie box office results".] 2 फ़रवरी 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> में 6 अरब अमेरिकी डॉलर की कमाई की है। मुद्रास्फीति के लिए समायोजित नहीं किया गया, कैमरुन के ''टाइटैनिक'' और ''अवतार'' क्रमशः 2.19 बिलियन डॉलर और 2.78 बिलियन डॉलर के दो सबसे अधिक कमाई वाली फिल्में हैं। कैमरुन ने इतिहास की तीन फिल्मों में से दो फिल्मों को दुनिया भर में 2 अरब डॉलर से अधिक के लिए निर्देशित करने की उपलब्धि हासिल की है। मार्च 2011 में, उन्हें हॉलीवुड की कमाई के नाम पर ''वैनिटी फ़ेर'' ने 257 मिलियन डॉलर की अनुमानित कमाई के साथ नामित किया था। अक्टूबर 2013 में, [[वेनेज़ुएला]] के मेंढक ''प्रिस्टिमंतिस जेम्सकेमेरोनी'' की एक नई प्रजाति का नाम पर्यावरण के प्रति जागरूकता में अपने प्रयासों अौर इसके अलावा उनके शाकाहारों के सार्वजनिक प्रचार के लिए नामित किया गया था। == बैकग्राउंड (पृष्ठभूमि) == [[चित्र:James Cameron.jpg|thumb|right|200px|सितंबर 1986 में कैमरून]] कैमरून का जन्म [[ओंटारियो]], कनाडा के कापुसकासिंग में हुआ था। वे शर्ली (पूर्व कुलनाम लोव) जो कि एक कलाकार तथा नर्स थीं और फिलिप कैमरून (एक इलेक्ट्रिकल इंजिनियर) के पुत्र हैं।<ref name="nytimesref">{{cite news|last=Keegan|first=Rebecca|coauthors=|title=‘The Futurist: The Life and Films of James Cameron’|pages=|publisher=New York Times|date= जनवरी 15, 2010|url=http://www.nytimes.com/2010/01/17/books/excerpt-the-futurist.html?pagewanted=1|accessdate=February 18, 2010}}</ref><ref>[http://www.filmreference.com/film/71/James-Cameron.html ''James Cameron Biography (1954-). '' ] film Reference.com.</ref> उनके पैतृक पर-पर-परदादा 1825 में [[स्कॉटलैंड]] के बाल्कहिदेर से यहाँ बसने आये थे।<ref name="nytimesref" /> इस प्रकार से वे कैमरून कबीले के वंशज हैं। कैमरून चिप्पावा, ओंटारियो में बड़े हुए और [[नायाग्रा]] फॉल्स के स्टैमफोर्ड कॉलेजिएट में शिक्षा प्राप्त की; उनका परिवार 1971 में ब्रिया, [[कैलिफ़ोर्निया]] में रहने चला गया।<ref>{{Cite journal| last = Goodyear| first = Dana | title = Man of Extremes: The Return of James Cameron | journal = [[The New Yorker]]| date = October 26, 2009 | url = http://www.newyorker.com/reporting/2009/10/26/091026fa_fact_goodyear | accessdate = January 29, 2010}}</ref> [[फुलर्टन कॉलेज]] तथा [[कैलिफोर्निया स्टेट यूनिवर्सिटी]] में [[भौतिक विज्ञान]] तथा [[अंग्रेजी]] का अध्ययन करते समय कैमरून, [[यूनिवर्सिटी ऑफ साउथर्न कैलिफोर्निया]] के फिल्म आर्काइव (संग्रह) में जाने का कोई भी मौका छोड़ते नहीं थे। हालांकि [[प्राकृतिक विज्ञान]] के क्षेत्र में कैमरून की शैक्षिक पृष्ठभूमि काफी सुदृढ़ थी, उन्होंने 1973 में फुलर्टन कॉलेज से दर्शनशास्त्र को अपना प्रमुख विषय बनाने का निर्णय किया।<ref name="latimes"/> कैमरून वहां अपने द्वारा बिताए गए समय के बारे में कहते हैं, <blockquote> "स्पेशल इफेक्ट्स के क्षेत्र में मैं पूर्ण रूप से स्व-शिक्षित हूँ. मैं यूएससी पुस्तकालय में जाता था और स्नातक छात्रों द्वारा ऑप्टिकल प्रिंटिंग, या फ्रंट स्क्रीन प्रोजेक्शन, या डाई ट्रांसफर, अथवा फिल्म प्रौद्योगिकी से संबंधित किसी भी चीज के बारे लिखी गयी थीसिस को निकाल लेता था। .. और यदि वे मुझे उसकी फोटोकॉपी करने की अनुमति देते तो कर लेता. यदि नहीं, तो उसके नोट्स बना लेता." </blockquote> बीच में ही छोड़ने के बाद उन्होंने ट्रक ड्राइविंग जैसे कई काम किये और समय मिलने पर लेखन करने बैठ जाते।<ref name="filmmakers.com">{{Cite web |url=http://www.filmmakers.com/artists/cameron/biography/page2.htm |title=James Cameron Biography by FilmMakers Magazine |access-date=27 सितंबर 2010 |archive-date=17 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617162554/http://www.filmmakers.com/artists/cameron/biography/page2.htm |url-status=dead }}</ref> 1977 में मूल ''[[स्टार वॉर्स एपिसोड IV: अ न्यू होप|स्टार वॉर्स]]'' फिल्म देखने के बाद कैमरून ने ट्रक चालक की नौकरी छोड़कर फिल्म इंडस्ट्री में प्रवेश करने का निर्णय कर लिया।<ref>''दी फोर्स इज़ विथ देम: दी लीजेसी ऑफ स्टार वार्स, 2004.''</ref> सिड फील्ड की किताब ''स्क्रीनप्ले'' पढ़ने के बाद उन्हें लगा कि विज्ञान और कला का संगम संभव है और उन्होंने दो मित्रों के साथ '''ज़ेनोजेनेसिस''' नामक एक दस मिनट की साइंस फिक्शन स्क्रिप्ट को लिखा। उन्होंने धन जुटाया और एक कैमरा, लेंस, फिल्म स्टॉक्स, तथा स्टूडियो को किराये पर लेकर 35 मिमी में उसको शूट किया। यह समझने के लिए कि कैमरे को किस प्रकार चलाया जाता है, उन्होंने उसे खोल दिया और शूटिंग के पहले दिन आधे समय तक केवल इसी कोशिश में जुटे रहे कि इसे चलाया कैसे जाएँ। == शुरूआती करियर == विभिन्न तकनीकों में स्वयं को शिक्षित करने के साथ ही कैमरून ने रोजर कौर्मन स्टूडियो में मिनिएचर मॉडल मेकर का काम शुरू कर दिया।<ref name="filmmakers.com"/> तेज और कम बजट की प्रस्तुतियों के निर्माण ने कैमरून को कुशलतापूर्वक और प्रभावी ढंग से काम करना सिखाया. जल्द ही वे साई-फाई फिल्म ''बैटल बियोंड दी स्टार्स'' (1980) के आर्ट डाइरेक्टर बन गए। उन्होंने जॉन कारपेंटर की ''एस्केप फ्रॉम न्यूयॉर्क'' (1981) में स्पेशल इफेक्ट्स वर्क डिजाइन तथा निर्देशन का काम किया, ''गैलेक्सी ऑफ टेरर'' (1981) में प्रोडक्शन डिजाइनर के तौर पर काम किया और ''एनड्रोइड'' (1982) के डिज़ाइन के लिए परामर्श प्रदान किया। कैमरून को 1981 में ''Piranha II: The Spawning'' नामक ''[[पिरान्हा]]'' की अगली कड़ी के स्पेशल इफेक्ट्स निर्देशक के रूप में काम पर रखा गया। हालांकि, उसके निर्देशक ने फिल्म को छोड़ दिया और कैमरून को इतालवी निर्माता एसोनाईटिस द्वारा काम पर रख लिया गया, इस प्रकार उन्हें उनका प्रथम निर्देशन कार्य मिला। उन्होंने निर्माता रोजर कौर्मन के साथ काम किया। आंतरिक दृश्यों को इटली के [[रोम]] में फिल्माया गया जबकि पानी के नीचे के डाइविंग दृश्यों को ग्रैंड केमैन आइलैंड में शूट किया गया। फिल्म का निर्माण [[जमैका]] में किया जाना था, लेकिन जब कैमरून स्टूडियो में पहुंचे तो उन्हें पता लगा कि धन की कमी है और उनके दल के सदस्यों में से अधिकांश इतालवी मूल के हैं जिन्हें [[अंग्रेजी]] बोलनी नहीं आती है। कैमरून ने कहा, तनावग्रस्त होने के कारण उन्होंने एक बुरा स्वप्न देखा जिसमे उन्हें मारने के लिए भविष्य से एक अजेय [[रोबोट]] हिटमैन (हत्यारे) को भेजा जाता है। इससे उन्हें ''द टर्मिनेटर'' फिल्म की प्रेरणा मिली जिसने बाद में उनके करियर को नई ऊँचाइयाँ प्रदान कीं। == प्रमुख फिल्में == === ''द टर्मिनेटर'' (1984) === {{Main|The Terminator}} '''[[द टर्मिनेटर]]''' के लिए एक स्क्रीनप्ले को पूरा करने के बाद, कैमरून ने उसको बेचने का फैसला किया ताकि वे उसका निर्देशन कर सकें. हालांकि जिन प्रोडक्शन कंपनियों से उन्होंने संपर्क किया उन्होंने इसमें रुचि तो व्यक्त की परन्तु पहली बार फिल्म का निर्देशन करने वाले को निर्देशन का काम दिए जाने के लिए वे तैयार नहीं थे। अंत में कैमरून हेमडेल पिक्चर्स नामक एक कंपनी के संपर्क में आये जो उनसे निर्देशन करवाने के लिए तैयार थी। पैसिफिक वेस्टर्न प्रोडक्शंस नामक अपनी स्वयं की प्रोडक्शन कंपनी खोलने वाली [[गेल एन्न हर्ड]], कैमरून के साथ रोजर कौर्मन की कंपनी में पहले काम कर चुकी थीं और कैमरून के स्क्रीनप्ले को एक डॉलर में इस शर्त पर खरीदने को राजी हो गयीं कि कैमरून ही इसका निर्देशन करेंगे। हर्ड को निर्माता के रूप में साइन कर लिया गया और कैमरून को अंततः निर्देशक के रूप में अपना पहला मौका मिल गया। ओरियन पिक्चर्स ने इस फिल्म को वितरित किया। प्रारंभ में, टर्मिनेटर की भूमिका के लिए कैमरून किसी ऐसे व्यक्ति को चाहते थे जो अत्यधिक हृष्ट-पुष्ट न हो और सामान्य भीड़-भाड़ में आसानी से "घुल-मिल" जाये. प्रमुख भूमिका के लिए '''पिरान्हा II: दी स्पौनिंग''' के स्टार लांस हेनरिक्सन के नाम पर विचार किया गया, लेकिन जब [[अर्नोल्ड श्वार्ज़नेगर]] द्वारा '''काइल रीज़''' की भूमिका पर चर्चा के लिए अर्नोल्ड और कैमरून पहली बार खाने पर मिले तब दोनों इसी निष्कर्ष पर पहुंचे कि साइबोर्ग विलेन की भूमिका के लिए [[ऑस्ट्रिया]] का यह बॉडी बिल्डर ही अधिक उपयुक्त रहेगा; हेनरिक्सन को एलएपीडी डिटेक्टिव हाल व्युकोविच की छोटी भूमिका दी गयी और काइल रीज़ की भूमिका [[माइकल बीन]] को मिली। इसके अलावा, [[लिंडा हैमिल्टन]] इस फिल्म में पहली बार सारा कॉनर की आइकोनिक (अति प्रसिद्द) भूमिका में दिखाई दीं और बाद में कैमरून से शादी कर ली। ''द टर्मिनेटर'' बॉक्स ऑफिस पर एक हिट फिल्म साबित हुई और ओरायन पिक्चर्स के अधिकारियों की इस भविष्यवाणी को चकनाचूर कर दिया कि इस फिल्म को मात्र एक साई-फाई फिल्म के तौर पर लिया जायेगा और थियटरों में यह एक सप्ताह से अधिक नहीं टिक पायेगी। यह एक कम बजट की फिल्म थी जिसकी लागत महज 6.5 मिलियन डॉलर आयी थी। खर्च में कटौती करने के लिए ऑडियो ट्रैक को मोनो में रिकॉर्ड करने जैसे तरीकों का प्रयोग किया गया था। हालांकि, ''द टर्मिनेटर'' ने बाद में पूरी दुनिया में $78 मिलियन से अधिक की कमाई की। === ''रैम्बो: फर्स्ट ब्लड पार्ट II'' (1985) === {{Main|Rambo: First Blood Part II}} 1980 के दशक की शुरुआत में कैमरून ने एक साथ तीन फिल्मों के स्क्रीनप्ले को लिखा: ''द टर्मिनेटर'', ''एलियंस'', और ''[[Rambo: First Blood Part II]]'' का पहला ड्राफ्ट. जबकि कैमरून ने ''दी टर्मिनेटर'' तथा ''एलियंस'' पर अपने काम को जारी रखा, [[सिल्वेस्टर स्टेलोन]] ने फ़िल्म की स्क्रिप्ट का जिम्मा अपने ऊपर लेते हुए उसके ड्राफ्ट को अंतिम रूप दिया जो कि कैमरून के प्रारंभिक संस्करण से काफी हद तक अलग था। फ़िल्म के आखिरी के क्रेडिट्स (श्रेय) में उनके स्क्रीनप्ले के लिए कैमरून को क्रेडिट दिया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.amazingcameron.com/biography.html |title=Biography |access-date=27 सितंबर 2010 |archive-date=12 दिसंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212021823/http://amazingcameron.com/biography.html |url-status=dead }}</ref> === ''एलियंस'' (1986) === {{Main|Aliens (film)}} [[चित्र:Gale Ann Hurd and James Cameron.jpg|300px|thumb|right|एलियंस की प्रोडक्शन टीम, जेम्स कैमरून और गेल एन्न हर्ड]] कैमरून ने उसके बाद [[रिडली स्कॉट]] द्वारा 1979 में बनाई गयी फिल्म ''एलियन'' की अगली कड़ी (सीक्वेल) पर काम शुरू किया। कैमरून ने इस सीक्वेल का नाम रखा ''एलियंस'', और [[सिगौरनी व्हिवर]] को फिर से एलेन रिप्ले की आइकोनिक भूमिका निभाने को दी। कैमरून के अनुसार ''एलियंस'' का दल उनके प्रतिकूल था क्योंकि उनके हिसाब से वे रिडली स्कॉट की तुलना में कहीं नहीं बैठते थे। कैमरून ने उनको ''द टर्मिनेटर'' दिखाने की कोशिश की लेकिन दल के अधिकांश सदस्यों ने मना कर दिया और पूरे प्रोडक्शन के दौरान उन्हें संदेह की दृष्टि से देखते रहे। इसके और अन्य संबंधित समस्याओं के बावजूद (जैसे, एक असहयोगी कैमरामेन के साथ संघर्ष और एक प्रमुख अभिनेता जेम्स रीमार को निकालकर उनकी जगह ''द टर्मिनेटर'' के माइकल बीएन को कॉर्पोरल हिक्स की भूमिका देना), ''एलियंस'' बॉक्स ऑफिस पर एक सफल फिल्म साबित हुई और उसे [[अकेडमी पुरस्कार|एकेडेमी अवार्ड्स]] के बेस्ट ऐक्ट्रेस इन अ लीडिंग रोल (व्हिवर के लिए), बेस्ट आर्ट डाइरेक्शन, बेस्ट फिल्म एडिटिंग, बेस्ट ओरिजिनक स्कोर, बेस्ट साउंड के नॉमिनेशन प्राप्त हुए और बेस्ट इफेक्ट्स एडिटिंग तथा बेस्ट विजुअल इफेक्ट्स के पुरस्कार भी जीते। इसके अलावा, महिलाओं से संबंधित सशक्त नारीवादी विषय को उजागर करने के लिए, फिल्म तथा उसकी अग्रणी अभिनेत्री व्हिवर की तस्वीर [[टाइम]] मैगज़ीन के आवरण पृष्ठ पर छपी. फिल्म की जबरदस्त सफलता के बाद, कैमरून को अब अपनी इच्छानुसार फ़िल्में बनाने के लिए और अधिक स्वतंत्रता मिल गयी। === ''द एबिस'' (1989) === {{Main|The Abyss}} कैमरून की अगली फिल्म का जन्म एक ऐसे विचार से हुआ जो हाई स्कूल की एक बायोलॉजी ([[जीव विज्ञान]]) कक्षा के दौरान उनके दिमाग में उत्पन्न हुआ था। तेल के कुँए में काम करने वाले कर्मचारियों की एक कहानी जिन्हें पानी के नीचे दूसरी दुनिया के प्राणियों के बारे में पता चलता है, ''एबिस'' के लिए कैमरून के स्क्रीनप्ले का आधार बनी। इस फिल्म में ''एड हैरिस'', ''मैरी एलिज़ाबेथ मास्त्रान्तोनियो'' तथा ''माइकल बीएन'' ने काम किया है। शुरुआत में इसका बजट रखा गया $41 मिलियन (हालांकि बाद में यह इससे कहीं ऊपर चला गया) जिसके कारण इसे अपने समय की सबसे महँगी फिल्मों में से एक कहा गया और इसके स्पेश्यल इफेक्ट्स के लिए अत्याधुनिक तकनीक की आवश्यकता पड़ी. चूँकि फिल्म का अधिकांश हिस्से पानी के अंदर का है और तकनीक इतनी उन्नत नहीं थी कि [[डिजिटल]] रूप से पानी के अंदर के वातावरण को बनाया जा सके। कैमरून ने फिल्म के अधिकांश हिस्से को {{convert|40|ft|m}} की गहराई पर शूट करने का निर्णय किया। सेट के निर्माण के लिए एक अधूरे [[परमाणु ऊर्जा]] संयंत्र की कन्टेनमेंट बिल्डिंग को परिवर्तित किया गया और दो विशाल टैंकों का इस्तेमाल किया गया। मुख्य टैंक में {{convert|7500000|usgal|L}} तथा दूसरे में {{convert|2500000|usgal|L}} पानी भरा गया। शूटिंग के अधिकांश समय में दल के सभी सदस्य वहीं पर रहते थे। === ''टर्मिनेटर २: जजमेंट डे'' (1991) === {{Main|टर्मिनेटर २: जजमेंट डे}} ''द टर्मिनेटर'' की सफलता के बाद, हंमेशा से ही एक सीक्वेल की बात कही जाती रही जिसमे भविष्य की मशीनों के खिलाफ सारा कॉनर के संघर्ष की कहानी को जारी रखा जाये. हालांकि सीक्वेल का मूल विचार कैमरून का था और श्वार्ज़नेगर ने भी कहानी में अपनी दिलचस्पी दिखाई, कहानी के अधिकारों तथा सीक्वेल को बनाने के लिए आवश्यक स्पेशल इफेक्ट्स के संबंध में अभी भी समस्याएं बनी हुई थीं। अंत में 1980 के दशक के अंत में कारोल्को पिक्चर्स के मारियो कासार ने सीक्वेल के अधिकारों को प्राप्त कर लिया जिससे कैमरून को फिल्म (जिसका नाम अब ''[[टर्मिनेटर २: द जजमेंट डे]]'' था) का निर्माण शुरू करने की अनुमति मिल गयी। इस फिल्म में ''[[लिंडा हैमिल्टन]]'' फिर से सारा कॉनर की आइकोनिक भूमिका में दिखाई दीं। <ref>[http://www.ew.com/ew/report/0,6115,314767_7%7C14651%7C%7C0_0_,00.html A NEW BODY OF WORK | Linda Hamilton | Cover Story | News + Notes | Entertainment Weekly]{{Dead link|date=दिसंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसके अलावा, श्वार्ज़नेगर भी टर्मिनेटर की भूमिका में वापस लौटे, लेकिन इस बार वे रक्षक बने थे। मेटल एंडोस्केलेटन से बने टी-800 के विपरीत, इस सीक्वेल का टी-1000 नामक लिक्विड मेटल (तरल धातु) से निर्मित नया खलनायक एक अधिक उन्नत टर्मिनेटर था और वह पौलीमॉर्फिक (बहुरूपीय) क्षमताओं से लैस था। टी-1000 टी-800 की तुलना में काफी हल्का भी था। इस भूमिका के लिए कैमरून रॉबर्ट पैट्रिक को लेकर आये जो श्वार्ज़नेगर के बिलकुल विपरीत थे। कैमरून ने बताया, "मैं ऐसे किसी को चाहता था जो अत्यंत तेज एंव फुर्तीला हो. यदि टी-800 एक ह्यूमन पैन्ज़र टैंक है तो टी-1000 एक पॉर्श के समान है।" कैमरून मूलतः इस उन्नत मॉडल के टर्मिनेटर को अपनी पहली फिल्म में शामिल करना चाहते थे लेकिन उस समय के स्पेशल इफेक्ट्स पर्याप्त रूप से उन्नत नहीं थे। ''द एबिस'' में डिजिटल तरीके से वॉटर टेन्टकल को दिखाने के लिए इस्तेमाल किये गए अति उन्नत इफेक्ट्स से कैमरून को विश्वास हो गया कि उनके लिक्विड मेटल खलनायक का निर्माण अब संभव हो सकता है। ट्राईस्टार पिक्चर्स फिल्म को वितरित करने के लिए तैयार हो गया, लेकिन इस शर्त पर कि फिल्म को शूटिंग शुरू होने के एक साल के भीतर रिलीज (जारी) कर दिया जायेगा. कैमरून तथा उनके पुराने मित्र ''विलियम विशर जूनियर'' द्वारा सह-लिखित इस फिल्म को स्क्रीनप्ले से लेकर रिलीज तक का सफर मात्र उतने ही समय में पूरा करना था। $100 मिलियन के बजट के साथ, कैमरून की पिछली फिल्म की तरह ही यह भी अपने युग की सबसे महंगी फिल्मों में से एक थी। फिल्म की सबसे बड़ी चुनौती थी टी-1000 को बनाने में इस्तेमाल किये जाने स्पेशल इफेक्ट्स. फिर भी फिल्म समय पर समाप्त हो गयी और इसे 3 जुलाई 1991 को सिनेमाघरों में जारी कर दिया गया। ''टर्मिनेटर २'', या ''टी २'' (इसका लघु नाम) ने बॉक्स ऑफिस के सभी रिकॉर्डों (एक आर-रेटेड फिल्म के लिए पहले सप्ताहांत के रिकॉर्ड सहित) को तोड़ दिया। इसने अमेरिका तथा कनाडा में $200 मिलियन से अधिक तथा अन्य क्षेत्रों में $300 मिलियन से अधिक की कमाई की और उस वर्ष की सबसे अधिक कमाई करने वाली फिल्म बन गयी। इसने चार एकेडेमी पुरस्कार जीते: सर्वश्रेष्ठ मेकअप, सर्वश्रेष्ठ ध्वनि, सर्वश्रेष्ठ साउंड इफेक्ट्स एडिटिंग और सर्वश्रेष्ठ विजुअल इफेक्ट्स. इसको सर्वश्रेष्ठ सिनेमेटोग्राफी (छायांकन) तथा सर्वश्रेष्ठ फिल्म एडिटिंग के लिए भी नॉमिनेट किया गया था, लेकिन ये दोनों पुरस्कार ''जेएफके'' को मिल गए। जेम्स कैमरून ने 1990 के दशक में कई बार तीसरी टर्मिनेटर फिल्म की घोषणा की लेकिन कोई भी स्क्रिप्ट पेश नहीं की। कासार और वजना ने दिवालियेपन के कारण होने वाले कैरोल्को के एसेट्स की बिक्री में टर्मिनेटर के अधिकारों को खरीद लिया।<ref>{{cite web|title=More 'Terminator' on the way|author=Michael Fleming|work=Variety|url=http://www.variety.com/article/VR1117964592.html?categoryid=13&cs=1|year=2007|accessdate=मई 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324083906/http://variety.com/2007/film/markets-festivals/more-terminator-on-the-way-1117964592/|archive-date=24 मार्च 2017|url-status=dead}}</ref> ''[[Terminator 3: Rise of the Machines]]'' को अंततः निर्मित किया गया और कैमरून की भागीदारी के बिना जुलाई 2003 में रिलीज कर दिया गया। जोनाथन मॉसटो ने फिल्म का निर्देशन किया और श्वार्ज़नेगर टर्मिनेटर के रूप में लौटें। कैमरून ने टर्मिनेटर 2 के मुख्य कलाकारों के साथ मिलकर ''[[T2 3-D: Battle Across Time]]'' को फिल्माया जिसे यूनिवर्सल स्टूडियो [[फ्लोरिडा]], यूनिवर्सल स्टूडियो हॉलीवुड और यूनिवर्सल स्टूडियो [[जापान]] में काफी पसंद किया गया। इसे 1996 में रिलीज किया गया और यह [[टर्मिनेटर २: जजमेंट डे]] का एक लघु-सीक्वेल था। यह शो दो भागों में है: एक प्रीक्वेल खंड जिसमे एक प्रवक्ता साइबरडाइन के बारे में बताता है और एक मुख्य भाग जिसमे कलाकार एक ३-डी फिल्म के साथ बातचीत करते हैं। === ''ट्रू लाइज़ '' (1994) === {{Main|True Lies}} ''टी 2'' की रिलीज के पहले, श्वार्जेनेगर फ्रेंच कॉमेडी '''ला टोटेल !''' का रीमेक बनाने के विचार से कैमरून के पास आये। '''ट्रू लाइज़''' नामक इस फिल्म को टी2 की रिलीज के बाद शुरू किया गया। इसकी कहानी एक सीक्रेट-एजेंट जासूस के इर्द-गिर्द घूमती है जो एक शादीशुदा मर्द की तरह एक दोहरी जिंदगी जी रहा होता है, जबकि उसकी पत्नी को लगता है कि वह एक कंप्यूटर सेल्समैन है। श्वार्जेनेगर ने हैरी टास्कर नामक एक जासूस की भूमिका निभाई है, जिसे एक आतंकवादी द्वारा अमेरिका के खिलाफ परमाणु हथियारों का इस्तेमाल करने की एक योजना को रोकने का जिम्मा दिया गया है। [[जेमी ली कर्टिस]] और एलिज़ा दुश्कू ने उनके परिजनों तथा [[टॉम अर्नोल्ड]] ने जिगरी यार का चरित्र निभाया है। कैमरून की '''लाइटस्टॉर्म एंटरटेनमेंट''' ने ''ट्रू लाइज़'' के प्रोडक्शन के लिए [[20यथ सेंचुरी फॉक्स]] के साथ करार पर हस्ताक्षर किये। $115 मिलियन के बजट में बनाई गयी और 1994 में रिलीज की गयी इस फिल्म ने उत्तरी अमेरिका में $146 मिलियन तथा विदेशों में $232 मिलियन कमाए, इस फिल्म ने बेस्ट विजुअल इफेक्ट्स के लिए एकेडेमी अवार्ड्स का नॉमिनेशन भी प्राप्त किया। === ''टाइटैनिक'' (1997) === {{Main|टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)}} कैमरून ने [[टाइटैनिक|आरएमएस ''टाइटैनिक'']] जहाज के डूबने की प्रसिद्द घटना के प्रति अपनी दिलचस्पी दिखाई. उन्होंने इस घटना पर आधारित स्क्रिप्ट को अपनी अगली फिल्म के तौर पर बनाने का फैसला किया। यह फिल्म अलग अलग सामाजिक वर्गों से आने वाले दो युवा प्रेमियों की काल्पनिक प्रेमकथा के इर्द-गिर्द घूमती है जो इस जहाज की पहली यात्रा के दौरान मिले थे। प्रोडक्शन शुरू करने से पहले उन्होंने एटलांटिक के तल तक [[ग़ोताख़ोरी]] करके पानी के अंदर पड़े हुए जहाज की वास्तविक शूटिंग की और और अपनी फिल्म में उसे स्थान दिया। ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटैनिक]]'' फिल्म के लिए कैमरून ने [[लियोनार्डो डिकैप्रियो]], [[केट विंसलेट|केट विंस्लेट]] तथा बिली ज़ेन को चुना। इस फिल्म के लिए कैमरून का बजट $200 मिलियन तक पहुँच गया और यह उस समय तक की सबसे महँगी फिल्म बन गयी। इसकी रिलीज से पहले, अपने अत्यधिक खर्च तथा लंबे समय तक खिंचने वाले प्रोडक्शन के कारण इस फिल्म का काफी मजाक बनाया गया। [[File:James Cameron in Moscow, April 2012.jpg|thumb|left|200px|2012 [[मास्को]] में ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटैनिक]]'' ३ड़ी के बारे में प्रेस सम्मेलन में जेम्स कैमरुन।]] 19 दिसम्बर 1997 को थियेटरों में रिलीज की गयी ''टाइटैनिक'' ने अपने पहले ही सप्ताहांत (वीकेंड) में $28 मिलियन की कमाई की। अगले कुछ हफ़्तों में इसकी कमाई तेजी से बढ़ने लगी। इस फिल्म द्वारा पहले सप्ताहांत में कमाए गए $28.6 मिलियन, दूसरे सप्ताहांत में कमाए गए $35.4 मिलियन से कम था, जो कि 23.8% की बढ़ोत्तरी को दर्शाता है। एक व्यापक रूप से रिलीज की गयी फिल्म के लिए यह अनसुनी सी बात है और फिल्म की बेहतरीन क्वालिटी को दर्शाता है। यह विशेष रूप से उल्लेखनीय था क्योंकि फिल्म की अवधि के तीन घंटे से अधिक होने के कारण सिनेमाघरों में इसके शोज की संख्या भी काफी सीमित रह जाती थी। कई महीनों तक यह बॉक्स-ऑफिस चार्ट्स में नंबर एक की पायदान पर बनी रही और अंततः अमेरिका तथा कनाडा में कुल $600 मिलियन तथा पूरे विश्व में $1.8 बिलियन डॉलर से अधिक की कमाई की। ''टाइटैनिक'' अब तक की सबसे अधिक कमाई करने वाली फिल्म बन गयी (मुद्रास्फीति को शामिल करने के बाद यह फिल्म अब तक की सर्वाधिक कमाई करने वाली फिल्मों में छठे स्थान पर रही),<ref>गेर्रिस, डैनियल, [http://www.boxofficereport.com/atbon/adjusted.shtml "All Time Adjusted Box Office",] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514034316/http://www.boxofficereport.com/atbon/adjusted.shtml |date=14 मई 2007 }} ''बॉक्स ऑफिस रिपोर्ट.'' 19 मार्च 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> कैमरून की 2009 की फिल्म ''अवतार'' के आने तक. जहाज के डूबने और नष्ट होने के सीजी विजुअल्स (दृश्यों) को अत्यंत शानदार माना गया।<ref>[45] ^ हंटर, स्टीफन (23 मार्च 1998) [http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/movies/oscars/titanicrecord.htm {{" '}} Titanic' Weighs Anchor With Record-Tying 11 Oscars at Academy Awards"], ''दी वाशिंगटन पोस्ट.'' 19 मार्च 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> फिल्म के निर्माण के दौरान आलोचना के बावजूद, 1998 एकेडेमी अवार्ड्स में इसे 14 ऑस्कर नॉमिनेशन प्राप्त हुए (जो ''ऑल अबाउट ईव'' के साथ एक संयुक्त रिकॉर्ड है). बेस्ट पिक्चर, एडिटिंग, साउंड, स्पेशल इफेक्ट्स, म्यूजिक एंड स्कोर, तथा कैमरून के लिए बेस्ट निर्देशक अवार्ड सहित इसने 11 ऑस्कर जीते (यह भी [[बेन-हर (1959 की फ़िल्म)]] तथा बाद में [[द लॉर्ड ऑफ़ द रिंग्स: द रिटर्न ऑफ़ द किंग]], के साथ एक संयुक्त रिकॉर्ड है).<ref>वेनरॉब, बर्नार्ड (24 मार्च 1998), [http://www.nytimes.com/1998/03/24/movies/titanic-ties-record-with-11-oscars-including-best-picture.html {{" '}}Titanic' Ties Record With 11 Oscars, Including Best Picture",] ''[[दी न्यूयॉर्क टाइम्स]].'' 19 मार्च 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> पुरस्कार प्राप्त करने पर कैमरून ने उत्तेजित होकर कहा, ''मैं दुनिया का राजा हूँ!''. यह फिल्म के एक प्रमुख चरित्र का चर्चित डायलॉग था। मार्च 2010 में कैमरून ने खुलासा किया कि अप्रैल 2012 में वास्तविक जहाज के डूबने की 100वीं वर्षगांठ के मौके पर, ''टाइटेनिक'' को 3-डी स्वरूप में फिर से रिलीज किया गया।<ref>[http://content.usatoday.com/communities/technologylive/post/2010/03/james-cameron/1 {{" '}}Avatar' director James Cameron: 3D promising, but caution needed",] ''यूएसए टूडे'', 11 मार्च 2010. 19 मार्च 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> === ''स्पाइडर मैन'' एंड ''डार्क एंजेल'' (2000-2002) === {{Main|Spider-Man film series#Development|Dark Angel (TV series)}} कैमरून ने शुरू में [[स्पाइडर मैन|स्पाइडरमैन]] नामक कॉमिक बुक के एक चरित्र पर अपनी अगली फिल्म बनाने की योजना बनाई थी। इस प्रोजेक्ट को कैनन फिल्म्स के मीनाहेम गोलान द्वारा विकसित किया गया था। ''कोलंबिया'' ने कैमरून के कार्य पर आधारित स्क्रीनप्ले बनाने के लिए ''डेविड कोप'' को काम पर रखा था। कोप का प्रथम ड्राफ्ट शब्दशः कैमरून की कहानी {{Citation needed|date=दिसम्बर 2009}} जैसा ही था, हालांकि बाद के ड्राफ्ट्स को स्वयं कोप, स्कॉट रोसेनबर्ग, एल्विन सार्जेंट और (कथित तौर पर) {{By whom|date=दिसम्बर 2009}} इवान रैमी, निर्देशक ''सैम रैमी'' के भाई द्वारा फिर से लिखा गया था। कोलंबिया ने केवल डेविड कोप को श्रेय देने का निर्णय किया और उचित श्रेय का निर्धारण करने के लिए ''राइटर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका'', ईस्ट द्वारा उनके पहले या बाद की किसी भी अन्य स्क्रिप्ट की जाँच नहीं की गयी।{{Citation needed|date=दिसम्बर 2009}} कैमरून और अन्य लेखकों ने आपत्ति प्रकट की लेकिन कोलंबिया और डब्लूजीए की ही बात मानी गयी। 2002 में रिलीज की गयी ''[[स्पाइडर-मैन (फ़िल्म)|स्पाइडरमैन]]'' के स्क्रीनप्ले का श्रेय केवल कोप को ही दिया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywood.com/news/detail/id/311891 |title=Who Is Spider-Man? |access-date=6 सितंबर 2012 |archive-date=3 मार्च 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303120956/http://www.hollywood.com/general/who-is-spider-man-57159110/ |url-status=dead }}</ref> ''स्पाइडरमैन'' बनाने में नाकाम रहने के बाद कैमरून टीवी की दुनिया की तरफ गए और ''डार्क एंजेल'' का निर्माण किया, एक सुपरहेरोइन केंद्रित श्रंखला जो साइबरपंक, बायोपंक, समकालीन सुपरहीरो फ्रेंचाइज, तथा थर्ड-वेव फेमिनिज्म से प्रभावित थी। चार्ल्स एच एग्ली के साथ सह-निर्मित ''डार्क एंजेल'' में ''[[जेसिका एल्बा]]'' तथा ''मैक्स ग्यूवेरा'' ने काम किया, जो एक गुप संगठन द्वारा निर्मित जेनेटिक रूप से संवर्धित एक सुपर-सोल्जर हैं। कैमरून के काम के बारे में कहा गया, "सशक्त महिला योद्धाओं को यह टीवी पर वापस लेकर आया है।.. अपने ''दी टर्मिनेटर'' तथा ''एलियंस'' के चरित्रों के सुशील नारीवाद का मिश्रण [[ब्रिटनी स्पीयर्स]] के कॉन्सर्ट के सेक्स्द-अप गर्ल पॉवर के साथ करने के द्वारा."<ref>[http://www.darkangelfan.com/news/254.shtml Eyes Only.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080105035505/http://www.darkangelfan.com/news/254.shtml |date=5 जनवरी 2008 }} DarkAngelFan.com.</ref> हालांकि अपने पहले प्रसारण में यह सफल रहा था, दूसरी बार में कम रेटिंग्स के कारण इसे हटा दिया गया। सीरीज के अंतिम भाग का निर्देशन कैमरून ने स्वयं किया था और इस दो घंटे के एपिसोड में कहानी की कई कमजोर कड़ियों को ठीक करने की कोशिश की थी। === वृत्तचित्र (2002-2012) === [[चित्र:ETalk2008-James Cameron.jpg|thumb|right|सितंबर 2007 में कैमरून]] कैमरून की हाल की परियोजनाओं में शामिल हैं ''बिस्मार्क'' (''[[Expedition: Bismarck]]'', 2002) और ''[[टाइटैनिक]]'', ''घोस्ट्स ऑफ दी एबिस'' (''[[Ghost Of The Abyss]]'' 2003, आइमैक्स 3डी में) पर पानी के भीतर के वृत्तचित्र और ''टोनी रॉबिन्सन की टाइटैनिक एडवेंचर्स'' (2005).<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0497987/ ''Titanic Adventure'' (2005 (TV) ] at IMDb</ref> वे 2002 की फिल्म ''सोलारिस'' के निर्माता थे तथा ''दी एक्सोडस डीकोडेड'' (2006) में अपनी आवाज दी थी। कैमरून स्टीरियोस्कोपिक डिजिटल [[त्रिआयामी चलचित्र|3-डी फिल्म्स]] के अग्रणी समर्थक रहे हैं। 2003 में अपनी आइमैक्स 3डी वृत्तचित्र '''घोस्ट्स ऑफ दी एबिस'' के बारे में एक साक्षात्कार में उन्होंने कहा कि वे "सबकुछ अब 3डी में ही करेंगे."<ref>{{cite news | url=http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0, 942591,00.html | work=द गार्डियन | location=London | title=James Cameron - part two | date=अप्रैल 24, 2003 | accessdate=अप्रैल 2, 2010 }}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> उन्होंने अन्य साक्षात्कारों में भी इसी तरह के बयान दिए हैं। ''घोस्ट्स ऑफ दी एबिस'' तथा ''एलियंस ऑफ दी डीप'' (आइमैक्स का ही एक वृत्तचित्र), इन दोनों की शूटिंग 3डी में की गयी थी और ''वॉल्ट डिज़्नी पिक्चर्स'' तथा ''वॉलडेन मीडिया'' द्वारा रिलीज किया गया था। और कैमरून ने ''20यथ सेंचुरी फॉक्स'' के लिए अपने नए प्रोजेक्ट ''अवतार'' में भी ऐसा ही किया है। वे ''दी डाइव'', ''सैंक्टम'' तथा माँगा सीरीज के नए प्रोजेक्ट ''एलिटा: बैटल एंजेल'' के एक एडाप्टेशन के लिए भी इसी तकनीक का उपयोग करने का इरादा रखते हैं। कैमरून, ''डिजिटल डोमेन'' नामक एक विजुअल इफेक्ट्स प्रोडक्शन तथा टेक्नोलोजी कंपनी के एक सह-संस्थापक और पूर्व सीईओ थे। इसके अलावा, वे [[मंगल ग्रह|मंगल]] गृह की पहली यात्रा के बारे में एक 3डी प्रोजेक्ट बनाने की भी इच्छा रखते हैं। ("मैं मनुष्यों के मंगल ग्रह पर जाने के विषय ''दी मार्स अंडरग्राउंड'' में काफी रूचि रखता हूँ और मैंने एक नॉवेल, एक लघु श्रृंखला, तथा एक 3-डी फिल्म के लिए निजी तौर पर काफी शोध कार्य किया है।")<ref name="astrobio.net">{{cite web| url= http://www.astrobio.net/news/article813.html| title=James Cameron's Mars Reference Design|work=[[Astrobiology Magazine]] | date=January 30, 2004 | accessdate=January 10, 2007}}</ref><ref name="astrobio.net"/> वे 2011 मार्स साइंस लेबोरेटरी के वैज्ञानिक दल के एक सदस्य हैं।<ref>[http://www.msss.com/msl/team.html MSL Mastcam, MAHLI, MARDI Science Team]</ref> कैमरून ने 26 फ़रवरी 2007 को घोषित किया कि निर्देशक ''सिम्चा जैकोबोवीची'' के साथ उन्होंने ''टैल्पियोट टोम्ब'' (जो कथित तौर पर यीशु की कब्र है) की खुदाई के बारे में लिखा है। कैमरून के अनुसार 1980 में इजरायली श्रमिकों द्वारा खोदी गयी इस कब्र पर लिखे गए नाम, यीशु तथा उनसे करीबी रूप से जुड़े कई व्यक्तियों के नामों से मेल खाते हैं। इसके अतिरिक्त, कैमरून के अनुसार उनके पास इस दावे के समर्थन में [[डीऑक्सीराइबोन्यूक्लिक अम्ल|डीएनए]] परीक्षण, पुरातात्विक साक्ष्य तथा बाइबिल के शोध अध्ययन भी मौजूद हैं।<ref>{{cite web| url=http://time-blog.com/middle_east/2007/02/jesus_tales_from_the_crypt.html| title=Jesus : Tales From The Crypt| work=[[Time Middle East Blog]]| date=February 24, 2007| accessdate=February 24, 2007| archive-date=24 सितंबर 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20080924174502/http://time-blog.com/middle_east/2007/02/jesus_tales_from_the_crypt.html| url-status=dead}}</ref> ''दी लॉस्ट टोम्ब ऑफ जीसस'' नामक इस वृत्तचित्र को 4 मार्च 2007 को [[डिस्कवरी चैनल]] पर दिखाया गया था। नैशनल ज्यॉग्रैफिक एक्सप्लोरर-इन-निवास के रूप में, कैमरुन ने 2012 में आठ विशेषज्ञों के साथ [[टाइटैनिक]] के डूबने की पुनः जांच की। जांच में टीवी [[वृत्तचित्र]] विशेष ''टाइटैनिक: द फाइनल वर्ड विद जेम्स कैमरुन'', जो अप्रैल में प्रीमियर हुआ था। [[नैशनल ज्यॉग्रैफिक चैनल]] पर विश्लेषण के समापन में, सहमति ने सीजीआई [[एनीमेशन]] को 1995 में डूबने के लिए संशोधित किया। === ''अवतार'' (2009) === {{Main|अवतार (२००९ फ़िल्म)}} [[चित्र:JamesCameronCCJuly09.jpg|thumb|left|200px|कैमरून, 2009 सैन डिएगो कॉमिक-कौन के दौरान अवतार का प्रचार करते हुए।]] जून 2005 में यह खबर आयी कि कैमरून, एक अन्य परियोजना '''बैटल एंजेल'' ' के साथ साथ "प्रोजेक्ट 880" (जिसे अब ''अवतार'' के नाम से जानते हैं) पर भी काम कर रहे हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000956665 |title=Cameron turns to new project |access-date=17 जनवरी 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070117152625/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000956665 |archive-date=17 जनवरी 2007 |url-status=live }}</ref> दोनों फिल्मों की शूटिंग 3 डी में की जानी थी। दिसंबर तक कैमरून ने कहा कि वे ''अवतार'' से पहले ''बैटल एंजेल'' की शूटिंग करना चाहते हैं। फरवरी 2006 में हालांकि, उन्होंने अपने लक्ष्यों की अदला-बदली करते हुए ''अवतार'' को पहले बनाने का निर्णय कर लिया। उन्होंने कहा कि अगर दोनों फिल्मों सफल रहती हैं, तो वे इन दोनों की ट्रायोलॉजी (तिकड़ी) बनाने में अवश्य दिलचस्पी लेंगे.<ref name="mtv.com">{{Cite web |url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1535402/06292006/story.jhtml |title='Titanic' King James Cameron's Big Comeback - Movie News Story {{!}} MTV Movie News |access-date=27 सितंबर 2010 |archive-date=10 जनवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110115502/http://www.mtv.com/news/articles/1535402/titanic-king-james-camerons-big-comeback.jhtml |url-status=dead }}</ref> ''अवतार'' का अनुमानित बजट $300 मिलियन से अधिक था और इसे दिसंबर 18, 2009 को रिलीज किया गया था।<ref>{{cite web| url = http://www.avatarmovie.com/index.html| title = www.avatarmovie.com | accessdate = January 30, 2010 | publisher = 20th Century Fox}}</ref> यह 1997 में ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटेनिक]]'' के बाद से उनकी पहली फीचर फिल्म थी।<ref>{{cite web| url = http://www.imdb.com/news/wenn/2007-01-10/#2| title = Cameron To Direct First Movie in 10 Years| accessdate = January 10, 2007| date = January 10, 2007| publisher = [[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]]| archive-date = 15 मई 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20100515043549/http://www.imdb.com/news/wenn/2007-01-10/#2| url-status = dead}}</ref> यह लगभग पूर्ण रूप से कंप्यूटर रचित एनीमेशन द्वारा निर्मित है। इसमें निर्देशक ''रॉबर्ट ज़ेमेकिस'' द्वारा ''[[दी पोलर एक्सप्रेस]]'' में इस्तेमाल की गयी "परफॉर्मेंस कैप्चर" तकनीक के एक अधिक उन्नत संस्करण का प्रयोग किया गया है।<ref>{{cite web | author=Harry Knowles | url=http://www.aintitcool.com/node/31191 | title=Harry interviews James Cameron regarding AVATAR - No, Not that one, The One You're Dying To See! - Part 1! | publisher=[[Ain't It Cool News]] | date=January 9, 2007 | accessdate=January 10, 2007}}</ref> जेम्स कैमरून ने 1995<ref>{{cite web |url = http://www.ew.com/ew/article/0, 20007998,00.html |title = James Cameron talks ''Avatar'' |publisher = Entertainment Weekly }}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> में ''अवतार'' के लिए एक 80 पृष्ठ की स्क्रिप्ट लिखी थी और 1996 में घोषित किया था कि ''टाइटेनिक'' को पूरा करने के बाद वे इस फिल्म को बनायेंगे. दिसम्बर 2006 में कैमरून ने बताया कि 1990 के बाद से फिल्म निर्माण में देरी इसलिए हुई क्योंकि वे तकनीक के पर्याप्त रूप से उन्नत होने का इंतजार कर रहे थे।<ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2007/01/09/movies/09came.html?ei=5088&en=a04547b0447818e8&ex=1325998800&adxnnl=1&partner=rssnyt&emc=rss&adxnnlx=1188209207-Eot0a/VzVL5PO0muPKzKNA | work=दि न्यू यॉर्क टाइम्स | title=Computers Join Actors in Hybrids On Screen | first=Sharon | last=Waxman | date=January 9, 2007 | accessdate=अप्रैल 2, 2010}}</ref> इस फिल्म को मूलतः मई 2009 में रिलीज किया जाना था लेकिन आगे बढ़ाकर दिसंबर 2010 कर दिया गया ताकि जटिल सीजीआई के पोस्ट प्रोडक्शन के लिए अधिक समय दिया जा सके और दुनिया भर के थियेटरों को 3-डी प्रोजेक्टर लगाने के लिए भी अधिक समय दिया जा सके। <ref>{{Cite web |url=http://www.variety.com/article/VR1117977544.html?categoryid=13&cs=1 |title=Fox shifts 'Avatar,' 'Museum' - Entertainment News, Film News, Media - Variety |access-date=27 सितंबर 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115014723/http://variety.com/2007/film/markets-festivals/fox-shifts-avatar-museum-1117977544/ |archive-date=15 जनवरी 2016 |url-status=dead}}</ref> कैमरून का मूल रूप से इरादा ''अवतार'' को केवल 3-डी में ही रिलीज़ करने का था।<ref>{{cite news| url = http://www.telegraph.co.uk/culture/film/6840357/Avatar-changing-the-face-of-film-for-ever.html| title = Avatar: changing the face of film for ever| accessdate = January 5, 2010 | date = December 19, 2009| publisher = [[Telegraph.co.uk]] | location=London | first=Tim | last=Robey}}</ref> [[File:Cameronavatar.jpg|thumb|200px|कैमरुन, उनकी फिल्म 'अवतार' के बारे में इन्टरव्युं देते हुए।]] यह फिल्म कैमरून की पिछली फिल्म ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटेनिक]]'' को पीछे छोड़ते हुए सर्वकालीन सर्वाधिक कमाई करने वाली फिल्म बन गयी।<ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/01/26/2010-01-26_avatar_ends_titanics_reign_as_highest_grossing_movie_ever.html|title='Avatar' ends 'Titanic's reign as highest grossing movie ever|date= जनवरी 26, 2010|work=NY Daily News|accessdate=January 26, 2010}}</ref> ''अवतार'' ऐसी पहली फिल्म बनी जिसने पूरी दुनिया में $2 बिलियन से अधिक की कमाई की है। इसे बेस्ट पिक्चर तथा बेस्ट डाइरेक्टर<ref name="List of Academy Award nominations">{{cite news|work=CNN|title=List of Academy Award nominations|url=http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Movies/02/02/academy.award.nominations.list/index.html?hpt=C1|date= फ़रवरी 2, 2010|accessdate=February 2, 2010}}</ref> सहित नौ [[अकेडमी पुरस्कार]] के लिए नॉमिनेट किया गया और तीन पुरस्कार जीते, बेस्ट सिनेमेटोग्राफी, बेस्ट विजुअल इफेक्ट्स तथा बेस्ट आर्ट डाइरेक्शन. बेस्ट डाइरेक्टर पुरस्कार की दौड़ में कैमरून अपनी पूर्व पत्नी ''कैथरीन बिग्लो'' से मात खा गए, जिन्हें अपनी फिल्म ''दी हर्ट लॉकर'' के लिए बेस्ट पिक्चर का पुरस्कार भी मिला था। अवतार की सफलता ने कैमरुन को हॉलीवुड में 2010 में सबसे ज्यादा कमाई करने का मौका दिया, वेनिटी फेऱ द्वारा रिपोर्ट के अनुसार उन्हें 257 मिलियन डॉलर की कमाइ हुई। डिज़नी ने सितंबर 2011 में घोषणा की कि यह जेम्स कैमरुन की फिल्म ''अवतार'' को '''पेंडोरा-द वर्ल्ड ऑफ़ अवतार''' के लिए, झील ब्यूना विस्टा, [[फ्लोरिडा]] के ''डिज्नीज एनिमल किंगडम'' में थीम पार्क क्षेत्र को अनुकूलित करेगा। === ''सैंक्टम'' (2011) === वे ''सैंक्टम'' (पूर्व में ''जेम्स कैमरून की सैंक्टम'') नामक शीर्षक वाली एक 3-डी केव-डाइव एक्शन ड्रामा के एक्जिक्यूटिव निर्माता हैं। इस फिल्म की शूटिंग [[ऑस्ट्रेलिया]] में की जा रही है, एलिस्टर ग्रियर्सन (कोकोडा) इसके निर्देशक हैं और ''लोआन ग्रुफड'' तथा रिचर्ड रॉक्सबर्ग ने इसमें काम किया है।<ref>सिडनी मॉर्निंग हेराल्ड 21 फ़रवरी 2010</ref> ''एंड्रयू राईट'' तथा ''जॉन गार्विन'' द्वारा लिखित इसकी स्क्रिप्ट, एक [[ग़ोताख़ोरी]] अभियान के दौरान एक गुफा के गिर जाने के कारण राईट द्वारा मृत्यु का एकदम निकट से एहसास करने वाले अनुभव पर आधारित है। इस घटना में 15 गोताखोर फंस गए थे। ''सैंक्टम'', फ्यूजन कैमरा सिस्टम तकनीक का उपयोग कर रही है लेकिन इसका बजट एकदम मामूली है। इसकी रिलीज की तारीख फरवरी 2011 होने का अनुमान है।<ref>वैराइटी 9 सितम्बर 2009</ref><ref>{{Cite web |url=http://au.movies.ign.com/articles/102/1022975p1.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 सितंबर 2010 |archive-date=1 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301175857/http://au.movies.ign.com/articles/102/1022975p1.html |url-status=dead }}</ref> ===भविष्य की परियोजनाएं=== '''अवतार सीकवल्स (2020-2040)''' :अगस्त 2013 में, कैमरुन ने अवतार के साथ-साथ दिसंबर 2016, 2017, और 2018 में रिलीज़ होने के तीन सीक्वेल फिल्में करने की अपनी इच्छा की घोषणा की। हालांकि, 14 जनवरी 2015 को कैमरुन ने घोषणा की कि रिलीज की तारीख तीन सीक्वेल के लिए प्रत्येक वर्ष में देरी हुई थी, जिसमें पहली बार अगली कड़ी दिसंबर 2017 में रिलीज़ होने वाली है। सितंबर 2017 में, अवतार की अगली कड़ी के साथ योजना तैयार की गई, जिसे पहले 2020 में जारी किया जाएगा, 2021 में दूसरा और क्रमशः 2024 और 2025 में रिलीज़ किया जाएगा। [[डेडलाइन]] डॉट ने अनुमान लगाया है कि इनमें से बजट 1 अरब डॉलर से अधिक होगा। :अवतार 2 और अवतार 3 ने 15 अगस्त 2017 को [[मैनहट्टन]] बीच, [[कैलिफोर्निया]] में एक साथ प्रारंभिक शूटिंग शुरू की, 25 सितंबर 2017 को न्यूज़ीलैंड में प्रिंसिपल [[फोटोग्राफी]] के बाद अवतार 2 और 3 के फिल्माने के रूप में जल्द ही शूटिंग शुरू होने की उम्मीद है। हालांकि पिछले दो सीक्वेल ग्रीनलिट हैं, कैमरुन ने 26 नवंबर 2017 की साक्षात्कार में कहा: "मैं यह बात पूर्णरूप से कहता हूँ की अगर अवतार 2 और 3 पर्याप्त पैसा नहीं बनाते हैं, तो अवतार 4 और 5 होने वाला नहीं है।" '''अन्य परियोजनाए''' :उनकी मूल योजना अगले युद्ध परीक्षक को करना थी, लेकिन उन्होंने अवतार की सफलता के कारण अपना मन बदल दिया। "मेरा इरादा ''अवतार'' से पहले ''एलिटा: बैटल एंजेल'' फ़िल्म करना था, लेकिन फिर, अवतार के लिए सकारात्मक प्रतिक्रिया और अवतार के संदेश का समर्थन करने से मुझे उन फिल्मों में अधिक काम करने के लिए प्रोत्साहित किया गया।" :कैमरुन के लाइटस्टॉर्म एंटरटेनमेंट ने फिल्म के अधिकार खरीदे अक्टूबर 2012 में टेलर स्टीवंस उपन्यास ''द इन्फॉर्मिस्टिस्ट'' के साथ कैमरून को निर्देश देने के लिए योजनाएं हैं। उपन्यास को अनुकूलित करने के लिए एक पटकथालेखक किराए पर लिया जाएगा जबकि कैमरन अवतार सीकल्स पर काम करता है। एक अन्य परियोजना कैमरून ने घोषणा की है कि [[हिरोशिमा]] और [[नागासाकी]], [[परमाणु बम]] विस्फोटों पर एक फिल्म शूट करने के लिए एक व्यक्तिगत प्रतिबद्धता है, जैसा कि एक व्यक्ति जो दोनों हमलों से बच गयें [[त्सुतोमु यामागुची]] की कहानी के माध्यम से बताया 2010 में यामागुची की मृत्यु होने के कुछ दिनों पहले ही कैमरूनने यामागुची से मुलाकात की थी। :जनवरी 2017 में, यह बताया गया कि कैमरुन [[टर्मिनेटर (फ़्रैंचाईज़ी)]] के लिए अगली फिल्म किस्त के निर्माता और रचनात्मक परामर्शदाता के रूप में लौट रहे थे, साथ ही टिम मिलर ने निर्देशक के रूप में हस्ताक्षर किए। मई 2017 में, [[अर्नोल्ड श्वार्ज़नेगर]] ने पुष्टि की कि वह फिल्म में लौट आएंगे और जेम्स कैमरुन भी इसमें शामिल होंगे। जनवरी 2017 में यह भी घोषणा की गई थी कि कैमरुन [[विज्ञान कथा]] के इतिहास के बारे में एक वृत्तचित्र बना रहेगा कैमरुन ने कहा, "[[जूल्स वर्न]] और [[ऍच॰ जी॰ वेल्स]] के बिना, [[रे ब्रैडबेरि]] या रॉबर्ट ए हेनलीन नहीं होंगे, और उनके बिना, [[जॉर्ज लूकस]], [[स्टीवन स्पिलबर्ग]], रिडले स्कॉट या मैं नहीं हो सकता।" '''रद्द फ़िल्म्स''' :1990 के दशक के मध्य में, कैमरुन ने घोषणा की कि वह एक [[स्पाइडर-मैन]] फिल्म बनाएँगे, जिसमें [[लियोनार्डो डिकैप्रियो]] के साथ स्पाइडर मैन और अर्नोल्ड श्वार्ज़नेगर के रूप में भूमिका निभाई गई है, जो डॉक्टर ऑक्टोपस के रूप में अभिनय करता है। परियोजना को रद्द कर दिया गया और कैमरुन ने इसे हटा दिया, और उनकी स्क्रिप्ट को डेविड कोप द्वारा 2002 की फिल्म स्पाइडर-मैन के लिए फिर से लिखा गया था, जो सैम रैमी द्वारा निर्देशित किया गया था। 1996 में जेम्स कैमरुन ने एपस फ्रेंचाइजी के ग्रह में नई किस्त का निर्माण करने का निर्णय लिया, लेकिन टिम बर्टन संस्करण के पहले इसे रद्द कर दिया गया। == पुरस्कार == [[चित्र:JamesCameronStarDec09.jpg|thumb|right|कैमरून दिसंबर 2009 में हौलीवुड वॉल्क ऑफ फ़ेम में एक स्टार प्राप्त करते हुए]] कैमरून को साइंस फिक्शन एंड फैन्टेसी राइटर्स ऑफ अमेरिका द्वारा 1991 में ''ब्रेडबरी अवार्ड'' दिया गया, लेकिन चूँकि उन्हें मुख्य रूप से शैलीगत फिल्मों का निर्माता समझा जाता था इसलिए ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटैनिक]]'' से पहले उन्हें फ़िल्में बनाने के लिए कोई भी मुख्यधारा पुरस्कार नहीं मिला था। ''टाइटैनिक'' के साथ कैमरून को [[अकेडमी पुरस्कार|एकेडेमी अवार्ड्स]] में सर्वश्रेष्ठ फिल्म संपादन (जिसे उन्होंने कॉनरेड बफ था रिचर्ड ए हैरिस के साथ संयुक्त रूप से प्राप्त किया), सर्वश्रेष्ठ पिक्चर (''जॉन लैन्डो'' के साथ), तथा सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए पुरस्कार प्राप्त हुआ। उन्होंने इस फिल्म के लिए [[गोल्डेन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब]] का सर्वश्रेष्ठ निर्देशक का पुरस्कार भी जीता। "कनाडा के फिल्म निर्माता के रूप में एक प्रतिष्ठित कैरियर" के लिए कार्लटन विश्वविद्यालय, [[ओटावा]] ने 13 जून 1998 को कैमरून को डॉक्टर ऑफ फाइन आर्ट्स की मानद उपाधि से सम्मानित किया। कैमरून ने इस डिग्री को व्यक्तिगत रूप से स्वीकार किया और दीक्षांत समारोह को संबोधित भी किया। उन्होंने अक्टूबर, 1998 में अंतरराष्ट्रीय फिल्म उद्योग में अपनी उपलब्धियों के लिए सेंट कैथेरींस, [[ओंटारियो]] स्थित ब्रॉक विश्वविद्यालय से एक मानद डॉक्टरेट की उपाधि भी प्राप्त की। 1998 में कैमरून ने रायरसन विश्वविद्यालय, [[टोरंटो]] से कानून की एक मानद डॉक्टरेट उपाधि को प्राप्त करने के लिए दीक्षांत समारोह में भाग लिया। विश्वविद्यालय, [[कनाडा]] या अंतरराष्ट्रीय स्तर पर असाधारण योगदान करने वाले लोगों को ही अपने सर्वोच्च सम्मान से सम्मानित करती है। 1999 में कैमरून ने [[कैलिफ़ोर्निया राज्य विश्वविद्यालय]], फुलर्टन (जहाँ वे 1970 के दशक में छात्र रह चुके थे) से डॉक्टर ऑफ फाइन आर्ट्स की मानद उपाधि<ref>{{Cite web |url=http://www.calstate.edu/honorarydegrees/campus.shtml |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 सितंबर 2010 |archive-date=10 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100810164041/http://www.calstate.edu/honorarydegrees/campus.shtml |url-status=dead }}</ref> प्राप्त की। उन्होंने इस डिग्री को विश्वविद्यालय के वार्षिक सत्र के प्रारंभिक समारोह के अवसर पर प्राप्त किया और साथ ही मुख्य भाषण भी दिया। पानी के नीचे फिल्मांकन तथा रिमोट वेहिकल तकनीक के क्षेत्रों में योगदान करने के लिए, [[साउथेम्प्टन विश्वविद्यालय]] ने कैमरून को डॉक्टर ऑफ यूनिवर्सिटी की मानद डिग्री से सम्मानित किया। कैमरून ने जुलाई 2004 में इस डिग्री को व्यक्तिगत रूप से प्राप्त किया। 3 जून 2008 को यह घोषणा की गयी उन्हें कनाडा के हॉल ऑफ फ़ेम में शामिल किया जायेगा.<ref>{{cite web |url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20080603/walk_fame_080603/20080603?hub=TopStories |title=Steve Nash, kd lang among new Walk of Fame inductees |accessdate=जून 3, 2008 |date=जून 3, 2008 |publisher=[[CTV News|CTV]].ca |archive-date=4 जून 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604075102/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20080603/walk_fame_080603/20080603?hub=TopStories |url-status=dead }}</ref> 18 दिसम्बर 2009 को कैमरून ने [[हॉलीवुड वॉक ऑफ़ फ़ेम]] का 2396वां सितारा हासिल किया।<ref>{{cite web|url=http://cbs2.com/local/titanic.avatar.james.2.1377279.html|title='Avatar' Director Gets Star On Walk Of Fame|accessdate=दिसम्बर 19, 2009|date=दिसम्बर 18, 2009|publisher=[[CBS]]|archive-date=2 फ़रवरी 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202201530/http://cbs2.com/local/titanic.avatar.james.2.1377279.html|url-status=dead}}</ref> 28 फ़रवरी 2010 को जेम्स कैमरून को ''विजुअल इफेक्ट्स सोसायटी'' (वीईएस) के लाइफटाइम अचीवमेंट पुरस्कार से सम्मानित किया गया था। ''अवतार'' के साथ, कैमरून को एकेडेमी अवार्ड्स के तीन पुरस्कारों सर्वश्रेष्ठ पिक्चर (जॉन लैन्डो के साथ), सर्वश्रेष्ठ निर्देशक तथा सर्वश्रेष्ठ फिल्म एडिटिंग (जॉन रेफो तथा स्टीफेन ई रिव्किन के साथ) के लिए नॉमिनेट किया जा चुका है और साथ ही वे गोल्डन ग्लोब के सर्वश्रेष्ठ पिक्चर तथा सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के पुरस्कारों को जीत चुके हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.goldenglobes.org/nominations/|title=67th Annual Golden Globe Awards|accessdate=January 10, 2010|date=जनवरी 10, 2010|archive-date=22 अक्तूबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022120719/http://www.goldenglobes.org/nominations/|url-status=dead}}</ref> कैमरून और ''अवतार'', एकेडेमी अवार्ड्स के सर्वश्रेष्ठ पिक्चर तथा सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के पुरस्कारों की दौड़ में उनकी पूर्व पत्नी<ref name="Ridley">रिडले जे (2010). ''[http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/02/03/2010-02-03_james_cameron_and_kathryn_bigelow_exes_go_from_divorce_contention_to_oscarc_cont.html James Cameron and Kathryn Bigelow: Exes go from divorce contention to Oscar contention. ]'' NYDailyNews. 8 मार्च 2010 को प्राप्त किया गया।</ref> ''कैथरीन बिग्लो'' की फिल्म ''द हर्ट लॉकर'' से मात खा गए। == फिल्म - पुरस्कार == {| class="wikitable" |- style="background:#B0C4DE" ! वर्ष ! फिल्म ! भूमिका ! टिप्पणियां (नोट्स) |- | style="width:40px;text-align:center"| 1981 | [[Piranha II: The Spawning]] | निर्देशक, लेखक | नॉमिनेटेड - फेंटेसपोर्टो इंटरनेशनल फेंटेसी फिल्म एवार्ड बेस्ट फिल्म |- | style="text-align:center"| 1984 | ''[[द टर्मिनेटर]]'' | निर्देशक, लेखक | सैटर्न एवार्ड बेस्ट राइटिंग <br />एवोरिज़ फेंटास्टिक फिल्म फेस्टिवल ग्रांड प्राइज़ <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ डाइरेक्शन के लिए सैटर्न एवार्ड |- | style="text-align:center"| 1985 | ''[[Rambo: First Blood Part II]]'' | लेखक | नॉमिनेटेड - राइटर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका बेस्ट ड्रामा रिटेन डाइरेक्टली फॉर दी स्क्रीन |- | style="text-align:center"| 1986 | ''एलियंस (फिल्म)'' | निर्देशक, लेखक | सर्वश्रेष्ठ डायरेक्शन के लिए सैटर्न एवार्ड <br />सैटर्न एवार्ड बेस्ट राइटिंग<br /> किनेमा जुंपो एवार्ड्स बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म <br /> हुगो एवार्ड बेस्ट ड्रेमेटिक प्रजेंटेशन |- | style="text-align:center"| 1989 | ''दी एबिस'' | निर्देशक, लेखक | सर्वश्रेष्ठ डायरेक्शन के लिए सैटर्न एवार्ड<br /> नॉमिनेटेड - सैटर्न एवार्ड बेस्ट राइटिंग <br />नॉमिनेटेड - हुगो एवार्ड बेस्ट ड्रेमेटिक प्रजेंटेशन |- | style="text-align:center"| 1991 | ''[[टर्मिनेटर २: जजमेंट डे]]'' | निर्देशक, लेखक और निर्माता | सर्वश्रेष्ठ डायरेक्शन के लिए सैटर्न एवार्ड <br /> सर्वश्रेष्ठ साइंस फिक्शन फिल्म के लिए सैटर्न एवार्ड <br /> मैनिची फिल्म एवार्ड बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म <br /> हुगो एवार्ड बेस्ट ड्रेमेटिक प्रजेंटेशन <br /> साइंस फिक्शन एंड फेंटेसी राइटर्स ऑफ अमेरिका ब्राडबूरी एवार्ड <br /> नॉमिनेटेड - सैटर्न एवार्ड बेस्ट राइटिंग |- | style="text-align:center"| 1994 | ''ट्रू लाइज़ '' | निर्देशक, लेखक और निर्माता | सर्वश्रेष्ठ डायरेक्शन के लिए सैटर्न एवार्ड |- | style="text-align:center"| 1995 | ''स्ट्रेंज डेज़'' | लेखक | नॉमिनेटेड - सैटर्न एवार्ड बेस्ट राइटिंग |- | style="text-align:center"| 1997 | ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटैनिक]]'' | निर्देशक/ लेखक / निर्माता/ एडिटर | सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए एकेडमी एवार्ड <br />सर्वश्रेष्ठ पिक्चर के लिए एकेडमी एवार्ड <br />सर्वश्रेष्ठ फिल्म एडिटिंग के लिए एकेडमी एवार्ड <br />अमांडा एवार्ड बेस्ट फॉरेन फिल्म <br />एड्डी एवार्ड बेस्ट एडिटेड फीचर फिल्म <br />ब्लू रिबन एवार्ड बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म<br /> सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए ब्रॉडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br />सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए शिकागो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br /> डायरेक्टर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका एवार्ड फॉर आउटस्टेंडिंग डायरेक्टोरियल अचीवमेंट इन मोशन पिक्चर्स<br /> सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए डलास-फ़ोर्ट वर्थ फ़िल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br />सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए एम्पायर एवार्ड <br />फ्लोरिडा फिल्म क्रिटिक्स सर्कल एवार्ड बेस्ट फिल्म <br />सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए गोल्डन ग्लोब एवार्ड <br />सर्वश्रेष्ठ मोशन पिक्चर के लिए गोल्डन ग्लोब एवार्ड - ड्रामा <br /> होची फिल्म एवार्ड बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म <br />कैनसस सिटी फिल्म क्रिटिक्स सर्किल एवार्ड बेस्ट निर्देशक <br />कैनसस सिटी फिल्म क्रिटिक्स सर्किल एवार्ड बेस्ट फिल्म <br />सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए लास वेगास फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी एवार्ड <br />सर्वश्रेष्ठ पिक्चर के लिए लास वेगास फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी एवार्ड <br /> मैनिची फिल्म एवार्ड बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म <br /> नेशनल बोर्ड ऑफ रिव्यू एवार्ड स्पेशल किटेशन फॉर दी यूज़ ऑफ स्पेशल इफेक्ट्स टेक्नोलोजी <br />सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए ऑनलाइन फिल्म क्रिटिक्स सोसायटी एवार्ड <br /> प्रोड्यूसर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका मोशन पिक्चर प्रोड्यूसर ऑफ दी ईयर एवार्ड <br /> सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए सैटेलाइट एवार्ड <br /> सर्वश्रेष्ठ एडिटिंग के लिए सैटेलाइट एवार्ड <br /> सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए सैटेलाइट एवार्ड - ड्रामा <br /> नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ डाइरेक्शन के लिए बाफ्टा (बीएएफटीए) एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए बाफ्टा (बीएएफटीए) एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ एडिटिंग के लिए बाफ्टा (बीएएफटीए) एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए ब्रॉडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए शिकागो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सेसर एवार्ड बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म<br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ स्क्रीनप्ले के लिए गोल्डन ग्लोब एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - डायरेक्टर ऑफ दी ईयर के लिए लन्दन फिल्म क्रिटिक्स सर्कल एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ पिक्चर के लिए ऑन-लाइन फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ ऑरिजनल स्क्रीनप्ले के लिए सैटेलाइट एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ ऑरिजनल स्क्रीनप्ले के लिए राइटर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका एवार्ड |- | style="text-align:center"| 2002 | ''सोलेरिस'' | निर्माता | |- | style="text-align:center"| 2003 | ''घोस्ट ऑफ दी एबिस'' | निर्देशक/निर्माता | नॉमिनेटेड - ब्रॉडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड बेस्ट डॉक्यूमेंट्री |- | style="text-align:center"| 2003 | ''वॉल्केनोज़ ऑफ दी डीप सी'' | निर्माता | |- | style="text-align:center"| 2005 | ''एलिन्स ऑफ दी डीप'' | निर्देशक/निर्माता | |- | style="text-align:center"| 2009 | ''[[अवतार]]'' | निर्देशक/ लेखक / निर्माता/ एडिटर | सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए गोल्डन ग्लोब एवार्ड<br />सर्वश्रेष्ठ मोशन पिक्चर के लिए गोल्डन ग्लोब एवार्ड - ड्रामा <br />सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए एम्पायर एवार्ड<br />सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए एम्पायर एवार्ड <br /> ब्रॉडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड बेस्ट एडिटिंग <br /> ब्रॉडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड बेस्ट एक्शन मूवी <br /> सर्वश्रेष्ठ एडिटिंग के लिए फीनिक्स फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी एवार्ड <br /> सर्वश्रेष्ठ डायरेक्शन के लिए सैटर्न एवार्ड<br />सर्वश्रेष्ठ राइटिंग के लिए सैटर्न अवॉर्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए एकेडमी एवार्ड <br /> नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ पिक्चर के लिए एकेडमी एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ फिल्म एडिटिंग के लिए एकेडमी एवार्ड<br /> नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ डाइरेक्शन के लिए बाफ्टा (बीएएफटीए) एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए बाफ्टा (बीएएफटीए) एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ एडिटिंग के लिए बाफ्टा (बीएएफटीए) एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - एड्डी एवार्ड बेस्ट एडिटेड फीचर फिल्म <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए ब्रॉडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सेसर एवार्ड बेस्ट फॉरेन लैंग्वेज फिल्म <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए शिकागो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन एवार्ड <br /> नॉमिनेटेड - डायरेक्टर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका एवार्ड फॉर आउटस्टेंडिंग डायरेक्टोरियल अचीवमेंट इन मोशन पिक्चर्स <br />नॉमिनेटेड - आईओएमए एवार्ड बेस्ट डायरेक्टर <br />नॉमिनेटेड - आईओएमए एवार्ड बेस्ट फिल्म <br />नॉमिनेटेड - डायरेक्टर ऑफ दी ईयर के लिए लन्दन फिल्म क्रिटिक्स सर्कल एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए ऑन-लाइन फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - प्रोड्यूसर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका मोशन पिक्चर प्रोड्यूसर ऑफ दी ईयर एवार्ड <br />नॉमिनेटेड - सर्वश्रेष्ठ ऑरिजनल स्क्रीनप्ले के लिए राइटर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका एवार्ड |- | style="text-align:center"| 2010 | ''सैंक्टम'' | निर्माता | |} == पात्र-चयन (कास्टिंग) == कैमरून अक्सर कुछ अभिनेताओं को अपनी फिल्मों में एक से अधिक बार मौका देते हैं। कैमरून नियमित रूप से [[बिल पैक्सटन]] (उन्होंने ''दी एबिस के घोस्ट'' के लिए अपनी आवाज भी दी थी), [[माइकल बीएन]], [[लांस हेनरिक्सन]] (जिन्होंने ''[[Expedition: Bismarck]]'' के लिये भी अपनी आवाज दी), [[जैनेट गोल्डस्टीन]] तथा [[अर्नोल्ड श्वार्ज़नेगर]] के साथ काम करते रहे हैं। {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:95%" |- style="vertical-align:bottom" ! अभिनेता (एक्टर) ! ''ज़ेनोजेनेसिस'' (1978) ! ''[[Piranha II: The Spawning]]'' (1981) ! ''[[द टर्मिनेटर]]'' (1984) ! ''एलियंस '' (1986) ! ''दी एबिस'' (1989) ! ''[[टर्मिनेटर २: जजमेंट डे]]'' (1991) ! ''ट्रू लाइज़'' (1994) ! [[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|''टाइटैनिक'']] (1997) ! ''[[अवतार]]'' (2009) |- ! बिल पेक्सटन | | | {{U2713}} | {{U2713}} | | | {{U2713}} | {{U2713}} | |- ! माइकल बीएन | | | {{U2713}} | {{U2713}} | {{U2713}} | {{U2713}}* | | | |- ! लिंडा हैमिल्टन | | | {{U2713}} | | | {{U2713}} | | | |- ! लांस हेन्रिकसेन | | {{U2713}} | {{U2713}} | {{U2713}} | | | | | |- ! विलियम विशर जूनियर | {{U2713}} | | {{U2713}} | | {{U2713}} | {{U2713}} | | | |- ! जेनेट गोल्डस्टीन | | | | {{U2713}} | | {{U2713}} | | {{U2713}} | |- ! अर्नोल्ड श्वार्जेनेगर | | | {{U2713}} | | | {{U2713}} | {{U2713}} | | |- ! सिगोर्नी वीवर | | | | {{U2713}} | | | | | {{U2713}} |- ! अर्ल बोएन | | | {{U2713}} | | | {{U2713}} | | | |} <nowiki>*</nowiki> रीज़ की उनकी भूमिका को थियेटर रिलीज से हटा दिया गया था, लेकिन डीवीडी के विशेष संस्करण में वापस डाल दिया गया था। == विषयों की पुनरावृत्ति == कैमरून के पूरे कैरियर के दौरान उनकी कई फिल्मों में विषयों तथा सबटेक्स्ट को दोहराया जाता रहा है। इनमे शामिल हैं: परमाणु प्रलय की संभावना (दोनों टर्मिनेटर फिल्मों में स्काईनेट द्वारा अधिग्रहण किये का परिदृश्य),<ref name="newy">{{cite journal|last=Dana Goodyear |date=अक्टूबर 26, 2009|title=Man of Extremes|journal=The New Yorker|language=en|url=http://www.newyorker.com/reporting/2009/10/26/091026fa_fact_goodyear|accessdate=January 2, 2010}}</ref> मानवता तथा तकनीक में सामंजस्य स्थापित करने का प्रयास (जैसा कि ''एलियंस'' तथा ''टर्मिनेटर २: जजमेंट डे'' में देखा गया), मानवता द्वारा गलतियों को दोहराया जाना,<ref>{{cite web|url=http://etatsdulieu.wordpress.com/2009/12/27/de-star-wars-a-avatar-prouesse-technologique-et-science-fiction-politique/|title=De Star Wars à Avatar : prouesse technologique et science-fiction politique|last=P Vlad|date=दिसम्बर 27, 2009|language=fr|accessdate=January 2, 2010}}</ref> कॉर्पोरेट लालच के खतरे,<ref>{{cite web|url=http://www.celluloidfun.com/avatar-in-3d-scifi-fantasy-action-drama-film-review/|title=Avatar in 3D ; sci-fi fantasy action drama film review|last=Linh|date=दिसम्बर 17, 2009|language=en|accessdate=January 2, 2010|archive-date=18 दिसंबर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091218030826/http://www.celluloidfun.com/avatar-in-3d-scifi-fantasy-action-drama-film-review/|url-status=dead}}</ref> सशक्त महिला चरित्र (सारा कॉनर तथा एलेन रिप्ले सर्वाधिक प्रसिद्द रही हैं),<ref name="Popc">{{cite web|url=http://popculturezoo.com/archives/5016|title=Review: James Cameron’s ‘Avatar’|last=Joseph Dilworth Jr.|date=दिसम्बर 18, 2009|language=en|accessdate=January 2, 2010|archive-date=21 दिसंबर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091221072023/http://popculturezoo.com/archives/5016|url-status=dead}}</ref> प्रेम का एक सशक्त सबप्लॉट (उप-कथानक), कॉर्पोरेट विरोधी (''एलियंस'', ''अवतार''), सैन्य विरोधी (''दी एबिस'', ''अवतार'') और नारीवाद की एक अंतर्धारा. इसको ''ट्रू लाइज़'' में जेमी ली कर्टिस के चरित्र तथा ''टाइटेनिक'' में केट विंस्लेट की भूमिकाओं में भी देखा गया था। जबकि ''दी एबिस'' में समुद्र की गहराइयों में अन्वेषण के बारे में दिखाया गया था (जिसे एक स्टूडियो के सेट में शूट किया गया),<ref>{{cite web|url=http://www.thehollywoodprojects.com/2008/06/hollywood-project-1-james-cameron.html|title=Hollywood Project # 1 – James Cameron|last=Andrew Kemp|date=जून 26, 2008|language=en|accessdate=January 2, 2010|archive-date=25 मार्च 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100325093314/http://www.thehollywoodprojects.com/2008/06/hollywood-project-1-james-cameron.html|url-status=dead}}</ref> कैमरून ने स्वयं समुद्र की गहराइयों में मलबे को खोज निकालने के क्षेत्र में महारत हासिल कर ली और टाइटेनिक तथा बिस्मार्क के मलबों का अन्वेषण किया।<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/artist/cameron-10397|title=Who2 Biography: James Cameron, Filmmaker |last=Nathan Southern|publisher=All Movie Guide |accessdate=January 2, 2010}}</ref> कैमरून, ''दी डाइव'' के साथ इस विषय पर वापस लौट कर आएंगे और एक मिनीसब से शूटिंग करेंगे। कैमरून की फिल्मों में तकनीकी का इतना महत्त्व है कि उन्होंने ''अवतार'' (जिसके लिए उन्होंने विशेष प्रकार के 3-डी कैमरा को विकसित करवाया था) के अपने सपने के लिए कई वर्षों तक इंतजार किया, ताकि तकनीकी उपकरण आदि पर्याप्त रूप से विकसित हो सकें और वे अपने को साकार कर सकें।<ref>{{cite web|url=http://video.google.ca/videoplay?docid=-241532803911842846&q=stereoscopic&total=480&start=0&num=10&so=0&type=search&plindex=0&hl=en-CA#|title=James Cameron Stereoscopic 3D camera|language=en|accessdate=January 2, 2010|archive-date=12 मई 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512185511/http://video.google.ca/videoplay?docid=-241532803911842846&q=stereoscopic&total=480&start=0&num=10&so=0&type=search&plindex=0&hl=en-CA|url-status=dead}}</ref> == फिल्मोग्राफी == {{Main|James Cameron filmography}} == व्यक्तिगत जीवन == कैमरून ने पांच शादियां की, शेरोन विलियम्स (1978-1984), गेल एन्न हर्ड (1985-1989), कैथरीन बिग्लो (1989-1991), लिंडा हैमिल्टन (1997-1999, एक बेटी) और सूजी एमिस (2000 से, एक बेटा, दो बेटियों). हर्ड कैमरून की ''द टर्मिनेटर'', ''एलियंस'' तथा ''द एबिस'' की प्रोड्यूसर तथा ''टर्मिनेटर २: जजमेंट डे'' की एक्जीक्यूटिव प्रोड्यूसर थीं। एमिस ने ''[[टाइटैनिक (१९९७ चलचित्र)|टाइटैनिक]]'' में रोज की पोती लिज़ी कैल्वर्ट की भूमिका निभाई है। हैमिल्टन ने दोनों ''टर्मिनेटर'' फिल्मों में सारा कॉनर की भूमिका निभाई है। कैमरून (''अवतार'') तथा बिग्लो (''द हर्ट लॉकर'') को 2009 में रिलीज फिल्मों के लिए ''ऑस्कर'', ''गोल्डन ग्लोब'' तथा ''बाफ्टा'' के सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के पुरस्कार के लिए नॉमिनेट किया गया था। कैमरून ने गोल्डन ग्लोब जीता जबकि बिग्लो ने सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए ऑस्कर तथा बाफ्टा के पुरस्कारों को जीता और इनमे से किसी को भी जीतने वाली वे पहली महिला बन गई। इसी तरह, ''अवतार'' ने सर्वश्रेष्ठ मोशन पिक्चर के लिए गोल्डन ग्लोब जीता, जबकि ''द हर्ट लॉकर'' ने सर्वश्रेष्ठ पिक्चर के लिए बाफ्टा तथा एकेडेमी अवार्ड्स को जीता। कैमरुन मशहूर अभिनेता [[अर्नोल्ड श्वार्ज़नेगर]] और बिल पैक्सटन के बहुत क़रीबी दोस्त माने जाते है। कैमरून [[नासा]] सलाहकार परिषद के एक सदस्य हैं और [[मंगल ग्रह|मंगल]] गृह पर भेजे जाने वाले एक आगामी मानव संचालित अभियान में कैमरा लगाने की परियोजना पर काम कर रहे हैं।<ref>Space.com [http://www.space.com/entertainment/ft_cameron_mars_050209.html "Director James Cameron Works with NASA on Future Mars Mission"], साइंस चैनल्स मार्स राइजिंग</ref> जून 2010 में कैमरून ने बी.पी. तेल रिसाव के संभव समाधान पर चर्चा करने के लिए [[वॉशिंगटन]] में ईपीए के साथ मुलाकात की। उसी सप्ताह बाद में ''ऑल थिंग्स डिजिटल'' सम्मेलन में उन्होंने इस बयान को देकर कुछ कुख्याति प्राप्त की, "पिछले कुछ हफ्तों से मैं देख रहा हूँ ... और सोंच रहा हूँ कि, उन बेवकूफों को पता नहीं है कि वे क्या कर रहे हैं". कथित तौर पर कैमरून ने बीपी को तेल के कुँए को बंद करने में मदद करने की पेशकश की थी, लेकिन उन्होंने मना कर दिया। <ref>{{cite web | 1= | url=http://www.nypost.com/p/news/national/titanic_shot_at_morons_hYqgoQtaxRQuAxkBhzMTtL#ixzz0pt0inPqt | title='Titanic' shot at 'morons' | publisher=[[Ny Post]] | date=2010-6-04 | accessdate=2010-604 | archiveurl=https://archive.today/20120906014531/http://www.nypost.com/p/news/national/titanic_shot_at_morons_hYqgoQtaxRQuAxkBhzMTtL%23ixzz0pt0inPqt#ixzz0pt0inPqt | archivedate=6 सितंबर 2012 | url-status=live }}</ref> कैमरून [[नास्तिक]] है,<ref>http://www.celebatheists.com/wiki/James_Cameron</ref><ref>{{Cite book|title=The Futurist|author="Rebecca Meegan"|chapter= Chapter1|page= 8|edition=hardcover}}</ref> और बचपन में एक बार उन्होंने कहा था कि "भगवान की प्रार्थना" एक "आदिवासी मंत्र" है। <ref>{{Cite web |url=http://io9.com/5433164/the-epic-movie+making-adventures-of-james-cameron |title=संग्रहीत प्रति |access-date=29 सितंबर 2010 |archive-date=12 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100212224302/http://io9.com/5433164/the-epic-movie+making-adventures-of-james-cameron |url-status=dead }}</ref><ref>http://books.google.com/books?id=nTIHmEmXe_IC&pg=PT15&dq=The+Futurist+agnosticism&hl=en&ei=KV6WTJmgE4OWsgOkmPy_Cg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false</ref> == साथियों की धारणाएं == कैमरून पर एक सहयोगी, लेखक ओरसन स्कॉट कार्ड, द्वारा स्वार्थी और क्रूर का ठप्पा लगाया गया है। जब ''द एबिस'' के लेखन के लिए कैमरून के साथ काम करने के बारे में पूछा गया, तो कार्ड ने कहा कि अनुभव पहियों पर नरक झेलने के समान था। <blockquote> "मेरे साथ उनका व्यवहार काफी अच्छा था क्योंकि मेरे पास वहां से चले जाने की क्षमता थी। लेकिन उन्होंने अपने आसपास के बाकी लोगों को काफी दुखी कर रखा था और उनकी इस कठोरता ने फिल्म की बेहतरी में किसी प्रकार का कोई योगदान नहीं किया। न ही इसने लोगों को तेजी से या बेहतर काम करने के लिए प्रेरित किया। और जब तक वे लोगों के साथ काम करने के अपने तरीके को बदलते नहीं हैं, मैं उम्मीद करता हूँ कि वे मेरी किसी भी चीज का निर्देशन नहीं करेंगे".<ref>[http://timp.net/osclistgallery/transcript990831.htm Author Chat Transcript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991128201359/http://timp.net/osclistgallery/transcript990831.htm |date=28 नवंबर 1999 }}, बार्न्स एंड नोबल, 31 अगस्त 1999</ref> </blockquote> कैमरून के साथ ''टाइटैनिक'' के सेट पर काम करने के बाद [[केट विंसलेट|केट विंस्लेट]] ने निर्णय लिया कि वे कैमरून के साथ तब तक काम नहीं करेंगी जब तक वे "ढेर सारे पैसे" न कमा लें. उन्होंने स्वीकार किया कि कैमरून एक अच्छे इंसान हैं, लेकिन उन्हें लगा कि वे बहुत गुस्सैल भी हैं।<ref name="return">एंड्रयू गुम्बेल, [http://news.independent.co.uk/world/americas/article2144052.ece "The Return of James Cameron",] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214191737/http://news.independent.co.uk/world/americas/article2144052.ece |date=14 दिसंबर 2007 }}", ''दी (लंदन) इन्डिपेन्डेन्ट,'' 11 जनवरी 2007</ref> एक संपादकीय में ब्रिटिश अखबार ''[[द इंडिपेंडेंट]]'' ने कहा की कैमरून के साथ "काम करना एक बुरे स्वप्न के समान है। स्टूडियो, शिड्यूल से काफी अधिक भटकने तथा बजट को लांघने की उनकी आदत से खौफ खाने लगे हैं। सेट पर समझौता न करने तथा अपने तानाशाही तरीके के साथ साथ अपने अत्यंत गुस्सैल स्वभाव के कारण वे काफी अप्रचलित हैं।<ref name="return" /> कैमरून के साथ सबसे हाल में काम करने वाले प्रमुख कलाकार [[सैम वर्थटिंगटन|सैम वर्थिंगटन]] ने ''जे लीनो शो'' पर कहा कि : <blockquote> "कैमरून को सभी से बहुत अधिक उम्मीदें रहती है और बार बार घंटी बजने से गुस्साकर वे अक्सर दल के सदस्यों के सेल फोन को एक नेल गन से उठाकर एक्जिट दीवार के ऊपर टांग देते थे।"<ref>[http://www.hulu.com/watch/116108/the-jay-leno-show-sam-worthingtons-avatar-clip-and-car-crash Worthington's appearance]{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }} ऑन दी जेय लीनो शो</ref> ''अवतार'' के प्रचार के दौरान कैमरून ने ''जिमी किम्मल लाइव!'' कार्यक्रम पर बताया कि, "हालांकि शायद ही कोई होगा जो उन्हें विनम्र व्यक्ति की संज्ञा दे, लेकिन कम से कम पहले की तुलना में अब वे कहीं अधिक विनम्र हैं।"<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=gIJJyiNoiio&amp;feature=channel Cameron on Jimmy Kimmel]</ref> </blockquote> ''बिल पैक्सटन'' तथा ''[[सिगौरनी व्हिवर]]'' जैसे अन्य कलाकारों ने कैमरून की परफेक्शनिस्ट (पूर्णतावादी) कार्य शैली की प्रशंसा की है। व्हिवर ने कैमरून के बारे में कहा: "वे वास्तव में चाहते हैं कि हम शॉट के लिए अपने जीवन तथा अंगों को जोखिम में डाल दें, लेकिन वे स्वयं भी ऐसा करने से हिचकते नहीं हैं और हरवक्त हम सबकी सलामती का पूरा ख़्याल रखते हैं।"<ref>{{Cite web |url=http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/james-cameron-another-planet-1838793.html |title=James Cameron: Another Planet, The Independent, December 12, 2009 |access-date=27 सितंबर 2010 |archive-date=25 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325235644/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/james-cameron-another-planet-1838793.html |url-status=dead }}</ref> == उपस्थितियाँ == * ''एंटाउर्ज'' - कैमरून खुद के रूप में दिखाई दिए। इस श्रृंखला की कहानी में वे सुपरहीरो एक्वामैन पर आधारित एक फिल्म के निर्देशक हैं। इस परियोजना में कैमरॉन की भागीदारी ने नायक विंसेंट चेज को प्रमुख भूमिका की तरफ आकर्षित किया। * ''दी म्यूज़'' * ''सैटरडे नाईट लाइव'' - जिस एपिसोड की मेजबानी ''सिगौरनी व्हिवर'' ने की थी, कैमरून एक एसएनएल डिजिटल शॉर्ट में खुद के रूप में दिखाई देते हैं और लॉर्न माइकल्स के समक्ष एक नयी फिल्म का विचार रखते हैं जो, माइकल्स की आशाओं के विपरीत, लेजर कैट्स 4, [http://www.hulu.com/watch/121061/saturday-night-live-digital-short-laser-cats-5 लेजर कैट्स 5 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923064902/http://www.hulu.com/watch/121061/saturday-night-live-digital-short-laser-cats-5 |date=23 सितंबर 2010 }}(सिगौरनी व्हिवर द्वारा अभिनीत) का एक सीक्वेल है जिसमे ''द टर्मिनेटर'', ''एलियंस'', ''टाइटेनिक'' तथा ''अवतार'' की नक़ल उतारी गयी है। == सन्दर्भ == {{Reflist|colwidth=30em}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons|James Cameron}} * {{imdb|0000116}} * {{Amg name|10397|James Cameron}} * जेम्स कैमरून एट [http://www.northernstars.ca/directorsal/cameron_james.html Northern Stars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510163624/http://www.northernstars.ca/directorsal/cameron_james.html |date=10 मई 2010 }} * [http://www.bafta.org/access-all-areas/videos/james-cameron,946,BA.html James Cameron: A Life in Pictures, filmed BAFTA career retrospective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325155549/http://www.bafta.org/access-all-areas/videos/james-cameron,946,BA.html |date=25 मार्च 2010 }}, December 11, 2009 * [http://marsartists.blogspot.com/2009/10/james-cameron-last-hope-for-hollywood.html James Cameron: Mars and Space Exploration Advocacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008164643/http://marsartists.blogspot.com/2009/10/james-cameron-last-hope-for-hollywood.html |date=8 अक्तूबर 2011 }} * [http://www.democracynow.org/2010/4/27/avatar_director_james_cameron_follows_box James Cameron Follows ''Avatar'' Box Office Success with Advocacy for Indigenous Struggles ]- वीडियो रिपोर्ट बाय ''डेमोक्रेसी नाओ!'' * [http://www.icv2.com/articles/news/16902.html Alita: Battle Angel after Avatar 2] * [http://www.cbsnews.com/stories/2010/06/25/60minutes/main6617769.shtml?tag=contentMain;cbsCarousel Jim Cameron: "Avatar" A Dream Come True]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{James Cameron Films}} {{Terminator}} {{Avatar (2009 film)}} {{AcademyAwardBestDirector 1981-2000}} {{Academy Award for Best Film Editing 1990-1999}} {{Golden Globe Award for Best Director 1991-2015}} {{DEFAULTSORT:Cameron, James}} [[श्रेणी:1954 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:एकेडमी एवार्ड के सर्वश्रेष्ठ निर्देशक विजेता]] [[श्रेणी:गोल्डन ग्लोब के सर्वश्रेष्ठ डाईरेक्टर विजेता]] [[श्रेणी:एकेडमी एवार्ड के सर्वश्रेष्ठ फिल्म एडिटिंग विजेता]] [[श्रेणी:स्कॉटिश मूल के कनाडा के लोग]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका में कनाडा के प्रवासी फिल्म निर्देशक]] [[श्रेणी:कैनेडियन फिल्म डायरेक्टर्स]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका में कैनेडियन अप्रवासी]] [[श्रेणी:अमेरिकी फिल्म निर्देशक]] [[श्रेणी:अंग्रेजी भाषा के फिल्म डायरेक्टर्स]] [[श्रेणी:केपुस्कासिंग के लोग]] [[श्रेणी:ओंटारियो, नियाग्रा फॉल्स के लोग]] [[श्रेणी:निर्माताओं के नाम, जिन्होंने सर्वश्रेष्ठ पिक्चर एकेडमी एवार्ड को जीता]] [[श्रेणी:सैटर्न एवार्ड के विजेता]] [[श्रेणी:विशेष प्रभावकारी लोग]] [[श्रेणी:कैलिफोर्निया, ऑरेंज काउंटी के लोग]] [[श्रेणी:कनाडा स्क्रीनराइटर्स]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 1pehh0a38rpl6e7lttligg95th7alh3 अमरचंद 0 219896 6632795 5379168 2026-10-25T03:02:51Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632795 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} अमर अथवा '''अमरचंद''' नाम के कई व्यक्तियों के उल्लेख प्राप्य हैं- (१) परिमल नामक संस्कृत व्याकरण के रचयिता। (२) वायड़गच्छीय जिनदत्त सूरि के शिष्य। इन्होंने कलाकलाप, काव्य-कल्पलता-वृत्ति, छंदोरत्नावली, बालभारत आदि संस्कृत ग्रंथों का प्रणयन किया। (३) विवेकविलास के रचयिता। ईसा की १३वीं शताब्दी में यह विद्यमान थे। [[श्रेणी:वैयाकरण|अमरचंद]] [[श्रेणी:संस्कृत साहित्यकार|अमरचंद]] or578unec9hlhjsbt0dzfrdrht8wcdr अभियन्त्रिकी एवं प्रौद्योगिकी संस्थान 0 220699 6632790 5846165 2026-10-25T02:54:50Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632790 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} धोलिवाल तकनीकी संस्थान(Dholiwal Institute of Technology (DIT)), जयपुर के प्रमुख अभियान्त्रिकी Institute में से एक् है। इसकी स्थापना सन् 2022 में अखिल भारतीय तकनीकी शिक्षा परिषद (AICTE) एवं कौशल प्रशिक्षण विकास विभाग के दिशानिर्देशानुसार हुई थी। यह स्वशासी (आटोनॉमस) संस्थान है। धोलिवाल एजुकेशन एंड वेलफेयर सोसायटी सदस्य है। Dholiwal Institute of Technology का परिसर निवारू लिंक रोड गोविंदपुरा कालवाड रोड स्थित है स्थापना के बाद DIT का विस्तार् छलांग और सीमा के साथ हुआ है। DIT ने सवैम को मध्य भारत में तकनीकी शिक्षा प्रदान करने वाले सर्वोउत्तम् केन्द्रों के रूप में स्थापित किया। सन् 2022 में दो डिप्लोमा कार्यक्रम शुरू करने के साथ DIT डिप्लोमा प्रदाता संस्थान बन गया, वर्तमान में यहाँ 157 डिप्लोमा कार्यक्रम एवं चार विशेषज्ञ कार्यक्रम आयोजित किये जा रहे हैं। qhuxckl1do711e7cvj25fgzbdy6wnh3 द मोटरसाइकिल डायरीज़ (फिल्म) 0 221142 6632758 6304903 2026-10-25T01:32:54Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632758 wikitext text/x-wiki {{about|the film|the book by Che Guevara|The Motorcycle Diaries}} {{Infobox Film | name = The Motorcycle Diaries | image = The Motorcycle Diaries.jpg | image_size = | caption = Theatrical poster | director = [[Walter Salles]] | producer = Edgard Tenenbaum<br />[[Michael Nozik]]<br />Karen Tenkoff | writer = '''Screenplay:'''<br />[[José Rivera (playwright)|José Rivera]]<br />'''[[The Motorcycle Diaries|Story:]]'''<br />[[Che Guevara]]<br />[[Alberto Granado]] | narrator = | starring = [[Gael García Bernal]]<br />[[Rodrigo de la Serna]] | music = [[Gustavo Santaolalla]] | cinematography = Eric Gautier | editing = [[Daniel Rezende]] | studio = [[FilmFour Productions|FilmFour]] | distributor = [[Focus Features]]<br />'''Production company:'''<br />[[BD Cine]] | released = January 15, 2004 (premiere at [[Sundance Film Festival|Sundance]])<br />August 27, 2004 (UK)<br />September 24, 2004 (United States) | runtime = 126 minutes | country = [[Argentina]]<br />[[Brazil]]<br />[[Chile]]<br />France<br />Germany<br />[[Peru]]<br />United Kingdom<br />United States | language = [[Spanish language|Spanish]]<br />[[Quechua language|Quechua]] | budget = }} '''''द मोटरसाइकिल डायरीज़'' ''' (2004, {{lang-es|'''Diarios de motocicleta'''}}) 23 वर्षीय अर्नेस्टो ग्वेरा की यात्रा और लिखित संस्मरण पर आधारित एक जीवनीक फ़िल्म है, जो वर्षों बाद अंतरराष्ट्रीय स्तर पर आइकानिक मार्क्सवादी क्रांतिकारी [[चे ग्वेरा]] के रूप में विख्यात हुए. यह फ़िल्म ग्वेरा और उनके दोस्त अल्बर्टो ग्रेनादो के द्वारा दक्षिणी अमेरिका के आरपार मोटरसाइकिल पर शुरू की गयी 1952 की यात्रा की याद दिलाती है। जैसे जैसे युवा सुखवाद के आसपास केंद्रित साहस खुलता है, ग्वेरा [[आदिवासी|स्वदेशी]] गरीब किसानों के अपने जीवन के अवलोकनों से खुद को खोजते हैं। यह मार्ग अर्नेस्टो ग्वेरा और अल्बर्टो ग्रेनादो को लैटिन अमेरिकी पहचान की एक वास्तविक तस्वीर प्रस्तुत करता है। मार्ग पर मिलने वाले पात्रों के माध्यम से, ग्वेरा और ग्रेनादो को पता चलता है कि गरीब कैसे अन्याय का सामना कर रहे हैं और उन लोगों के संपर्क में आते है जिनका सामना उनके गृहनगर में कभी नहीं होता। यह यात्रा एक लैटिन अमेरिकी पहचान उजागर करने के साथ साथ अपने सबसे स्मरणीय क्रांतिकारियों में से एक की पहचान का पता लगाने का काम करती है। पटकथा मुख्य रूप से ग्वेरा के यात्रा विवरण अर्नेस्टो "चे" ग्वेरा द्वारा ''द मोटरसाइकिल डायरीज़'' पर आधारित है, साथ में अल्बर्टो ग्रेनादो द्वारा ''बैक ऑन द रोड: अ जर्नी थ्रू लैटिन अमेरिका'' से अतिरिक्त प्रसंगों की आपूर्ति की गयी है। ग्वेरा की भूमिका मैक्सिकन अभिनेता गेल गर्सिया बरनाल ने और ग्रेनादो की भूमिका [[अर्जेन्टीना|अर्जेंटीना]] के अभिनेता रोड्रिगो दे ला सेरना, ने निभाई है, जो ग्वेरा के चचेरे भाई हैं।<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990DEFDB1F31F931A2575AC0A9629C8B63 डर्बिन, करेन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303235720/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990DEFDB1F31F931A2575AC0A9629C8B63 |date=3 मार्च 2012 }} . ''द न्यूयॉर्क टाइम्स,'' कला विभाग, सितंबर 12, 2004. पिछला आगमन: मार्च 23, 2008.</ref> ब्राजील के वाल्टर सेलेस द्वारा निर्देशित और [[प्युर्तो रिको|प्यूर्तो रिकेन]] नाटककार जोस रिवेरा द्वारा लिखित, यह फिल्म [[अर्जेन्टीना|अर्जेंटीना]] संयुक्त राज्य अमेरिका, जर्मनी, ब्रिटेन, [[चिली]], [[पेरू]] और फ्रांस की निर्माण कंपनियों का एक अंतरराष्ट्रीय सह निर्माण था। फिल्म के कार्यकारी निर्माता थे रॉबर्ट रेडफ़ोर्ड, पॉल वेबस्टर और रेबेका येलधम, निर्माता थे एडवर्ड तेनेंबाम, माइकल नोज़िक और केरेन टेंकऑफ़ और सह निर्माता थे डैनियल बर्मन और डिएगो डबकोव्सकी. == कथावस्तु == {{quote|"The Che of ''The Motorcycle Diaries'' is more akin to [[Jack Kerouac]] or [[Neal Cassady]] than [[Karl Marx|Marx]] or [[Vladimir Lenin|Lenin]]."| [[Paul Webster (producer)|Paul Webster]], [[executive producer]]<ref>[http://www.guardian.co.uk/film/2004/jul/11/features.review Just A Pretty Face?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022124951/http://www.guardian.co.uk/film/2004/jul/11/features.review |date=22 अक्तूबर 2012 }} by Sean O'Hagan, ''The Observer,'' July 11, 2004</ref>}} 1952 में, एक सेमेस्टर पहले अर्नेस्टो "फ्यूज़र" ग्वेरा अपनी चिकित्सा उपाधि पूरी करने वाले थे, वे और उसके पुराने दोस्त अल्बर्टो, एक जीव रसायनशास्त्री, ने [[ब्युएनॉस एरीस|ब्यूनस आयर्स]] को आमोद प्रमोद और जीवटता की खोज के लिए दक्षिण अमेरिकी महाद्वीप यात्रा करने हेतु छोड़ा. जबकि अपनी यात्रा के अंत में उनका एक लक्ष्य है - वे पेरू में एक कोढ़ी कालोनी में काम करना चाहते हैं - मुख्य उद्देश्य तो पर्यटन है। वे जितना हो सके उतना लैटिन अमेरिका देखना चाहते हैं, 8,000 किलोमीटर (5,000 मील) से अधिक दूरी सिर्फ साढ़े चार महीने में तय की है और अल्बर्टो का उद्देश्य है कि जितनी लैटिन अमेरिकी महिलाएं उसके सामने आएँगी वह उनसे प्रेम जताएगा. उनका प्रारंभिक परिवहन का तरीक है अल्बर्टो की प्राचीन और टपकती लेकिन कार्यात्मक नोर्टन 500 मोटरसाइकिल जिसे ''ला पादरोसा'' ("द माईटी वन") का नाम दिया गया। [[चित्र:CheMotoDiaries2.jpg|thumb|left|210px|अभिनेता गेल गर्सिया बरनाल (सामने) और रोड्रिगो दे ला सेरना (पीछे) अपनी ("द माईटी वन") नामक नोर्टन 500 मोटरसाइकिल पर सवार चे ग्वेरा और अल्बर्टो ग्रेनादो का चित्रण करते हुए .]] उनका मार्ग महत्वाकांक्षी है। एंदेस को पार करने के उद्देश्य से, वे उत्तर को चले, वे [[चिली]] के तट के साथ [[अटाकामा मरुस्थल|एतकामा रेगिस्तान]] के पार गए और पेरूवियन अमेज़न के अन्दर तथा [[वेनेज़ुएला|वेनेजुएला]] अल्बर्टो के 30वें जन्मदिन, 2 अप्रैल के लिए वक्त पर पहुंचे। ''ला पादरोसा '''के खराब होने के कारण, वे धीमी गति से यात्रा करने को मजबूर हुए और जुलाई में [[काराकास|कराकास]] पहुंचे''' '' . अपने अभियान के दौरान, ग्वेरा और ग्रेनादो का सामना स्वदेशी किसानों की गरीबी से होता है और फिल्म ज्यादा गंभीरता रखती है जब उन्हें लैटिन अमेरिका के "जिनके पास है" और "जिनके पास नहीं है" के बीच की विषमता का और अधिक अहसास होता है। चिली में, खुश यात्रियों का एक जोड़े से सामना होता है जो अपने कम्युनिस्ट विचारों के कारण सड़क रहने को मजबूर हैं। एक अग्नि प्रकाशित दृश्य में, अर्नेस्टो और अल्बर्टो जोड़े के सामने स्वीकार करते हैं कि वे भी बाहर काम की तलाश में नहीं आये हैं। वे दोनों जोड़े के साथ शुकिकामता तांबा खान में जाते है और ग्वेरा श्रमिकों के साथ हो रहे व्यवहार पर क्रोधित हो जाता है। वहाँ भी स्वीकृती का एक उदाहरण है जब अर्नेस्टो, एक नदी के जहाज पर, गरीब लोगों की ओर एक छोटी नाव पर देखता है, जब उसे पीछे से धक्का लगता है। अर्नेस्टो का पूरी फिल्म में जरूरतमंद लोगों से अन्तरंग और स्पर्शी सम्बन्ध है। यह इससे ज़ाहिर होता है जब वह एक मरणासन्न रूप से बीमार औरत के माथे पर हाथ फेरता है, जोकि डॉक्टर का खर्च नहीं उठा सकती. [[चित्र:Peru Machu Picchu Sunrise.jpg|right|thumb|200px|डेली टेलीग्राफ ने टिप्पणी की कि "माचु पिचू के दृश्य कई बार देखने लायक हैं।"<ref name="Tele2009" /><ref name = "PicchuScene" />]] हालांकि, यह [[पेरू]] में [[माचू पिच्चू|माचू पिचू]] के इनकेन खंडहर की सैर है जो अर्नेस्टो में कुछ प्रेरित करता है। उसका मंद चिंतन तब केन्द्रित होता है कि कैसे सुंदरता का निर्माण करने में सक्षम सभ्यता लीमा के शहरी प्रदूषित क्षय के रचनाकारों के द्वारा नष्ट की जा सकती है<ref name="PicchuScene">[http://www.youtube.com/watch_popup?v=aO4G2cRvUjQ&amp;vq=medium ''एसर्पटिड क्लिप ऑफ़ माचू पिछु फ्रॉम द फिल्म द मोटरसाइकिल डायरीज़'' ] वाल्टर सेलेस द्वारा निर्देशित, फोकस फीचर्स द्वारा वितरित, 2004</ref> उसके विचार अल्बर्टो से बाधित होते हैं, जो उसके साथ आधुनिक दक्षिण अमेरिका में शांति से क्रांति का एक सपना साझा करता है। अर्नेस्टो जल्दी से जवाब देता है: "बंदूकों के बिना एक क्रांति? यह कभी काम नहीं करेगी." [[पेरू]] में, सेन पाब्लो [[कुष्ठ|कोढ़ी]] कालोनी में वे तीन हफ्ते के लिए स्वयंसेवक बने। वहाँ, ग्वेरा समाज के शारीरिक और लाक्षणिक दोनों रूप से विभाजन को देखता है - कर्मचारी जो एक नदी के उत्तर की ओर रहते हैं, दक्षिण में रहने वाले कोढियों से अलग कर दिए गए। ग्वेरा ने अपनी भेंट के दौरान रबर के दस्ताने पहनने से मना कर दिया इसके बजाये चौंके हुए कोढ़ी कैदियों के साथ अनावृत हाथ मिलाना पसंद किया। फिल्म के अंत में, कोढ़ी कालोनी में उनके प्रवास के बाद, ग्वेरा उसके नवजात समतावादी, सत्ता विरोधी आवेगों, की एक जन्मदिन टोस्ट के दौरान पुष्टि करता है, जो कि उनका पहला राजनीतिक भाषण भी है। इस में उन्होंने एक अखिल लैटिन अमेरिकी पहचान का आह्वान किया है जो देश और जाति की मनमानी सीमाओं से बाहर है। सामाजिक अन्याय के साथ इन सामनों ने <span class="goog-gtc-fnr-highlight">ग्वेरा</span> का दुनिया को देखने का नज़रिया बदल दिया और निहितार्थ से बाद में एक क्रांतिकारी के रूप में अपनी राजनीतिक गतिविधियों को प्रेरित किया। {{Quote box | quote = "Every generation needs a journey story; every generation needs a story about what it is to be transformed by geography, what it is to be transformed by encounters with cultures and people that are alien from yourself, and you know that age group 15 to 25, that’s the perfect generation to get on a motorcycle, to hit the road, to put on your backpack and just go out."| source = &nbsp; [[José Rivera (playwright)|José Rivera]], screenwriter, ''[[NPR]]''<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4058889 Thirty Years After His Death, Che Guevara Still an Icon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212092539/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4058889 |date=12 फ़रवरी 2011 }} by ''[[NPR]] Weekend Edition Sunday'', October 3, 2004</ref> | width = 30% | align = left }} ग्वेरा अपनी प्रतीकात्मक "अंतिम यात्रा" उस रात को करता है उसके अस्थमा के बावजूद, डॉक्टरों की केबिन के बजाय कोढ़ी की झोंपड़ी में रात बिताने के लिए, वह उस नदी के पार तैरने के लिए चुनता है जो कोढ़ी कालोनी के दो अलग समाजों को विभक्त करती है। जब वे एक दूसरे को विदाई देते हैं, अल्बर्टो प्रकट करता है कि उसका जन्मदिन वास्तव में 2 अप्रैल को नहीं बल्कि 8 अगस्त को था और इसका लक्ष्य बस एक प्रेरक था: अर्नेस्टो ज़वाब देता है कि उसे पहले से सब पता था। फिल्म ख़त्म होती है एक वास्तविक रूप से 82-वर्षीय ग्रेनादो अल्बर्टो की उपस्थिति के साथ, साथ में वास्तविक यात्रा की तस्वीरें और आखिरकार [[बोलिविया|बोलीविया]] जंगल में सीआईए की मदद से [[चे ग्वेरा]] के 1967 निष्पादन का उल्लेख है। == भूमिका == * [[चे ग्वेरा|अर्नेस्टो "फ्यूज़र" ग्वारा दे ला सेरना]] के रूप में गेल गार्सिया बरनाल * अल्बर्टो "मिअल" ग्रेनादो के रूप में रोड्रिगो दे ला सेरना * सेलिना दे ला सेरना के रूप मेंमर्सिडीज मोरान * अर्नेस्टो लिंच के रूप में जीन पियरे नोहर * रॉबर्टो ग्वारा के रूप में लुकास ओरो * सेलिटा ग्वेरा के रूप में मरीना ग्लेज़र * ऐना मारिया ग्वारा के रूप में सोफिया बर्तोलोटो * जुआन मार्टिन ग्वारा के रूप में फ्रेंको सोलाज़ी * अंकल जॉर्ज के रूप में रिकार्डो डैज़ मोरेले * युवा यात्री के रूप में सर्जियो बोरिस * युवा यात्री के रूप में डैनियल कार्गिमैन * रोडोल्फो के रूप में डिएगो गोरजी * टॉमस ग्रेनादो के रूप में फ़कुंदो एस्पीनोसा * डाक्टर ह्यूगो पेशे के रूप में गस्तावो ब्यूनो * चिन्चिना के रूप में मिया मैस्ट्रो * अल्बर्टो ग्रेनादो खुद के रूप में (फिल्म के अंत में उत्कीर्ण) == विकास == प्रारंभिक चे ग्वेरा की भूमिका की तैयारी करने के लिए, बरनाल ने छह महीने की गहन तैयारी की। इस मूल कार्य मे चे के बारे में "हर जीवनी" पढ़ना, ग्वारा के परिवार के साथ बात करने के लिए [[क्यूबा]] की यात्रा करना और अभी भी जीवित ग्वेरा के यात्रा साथी अल्बर्टो ग्रेनादो के साथ परामर्श<ref>{{Cite web |url=http://www.chicagofilm.com/interviews/bernal/default.asp |title=न्यू लैटिन रेवोल्युशन: इंटरव्यू विद गेल गार्सिया बर्नल |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://archive.today/20041026084100/http://www.chicagofilm.com/interviews/bernal/default.asp |archive-date=26 अक्तूबर 2004 |url-status=dead }}</ref> शामिल था। इसके अतिरिक्त, बरनाल ने [[अर्जेन्टीना|अर्जेंटीना]] का उच्चारण अपनाया और जोस मार्टि<ref name="res.com">[http://www.res.com/magazine/articles/thecitizenactorgaelgarciabernalssenseofduty_2004-12-13.html द सिटिज़न एक्टर: गेल गार्सिया बर्नल'ज़ सेन्स ऑफ़ ड्यूटी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203011659/http://www.res.com/magazine/articles/thecitizenactorgaelgarciabernalssenseofduty_2004-12-13.html |date=3 दिसंबर 2008 }} जेसी एश्लोक द्वारा, ''आर ई एस (RES)'' मैगजीन</ref>, [[कार्ल मार्क्स]] और [[पाब्लो नेरूदा|पाब्लो नेरुदा]] (चे के पसंदीदा कवि) के काम को पढ़ने में 14 हफ्ते बिताये. बरनाल ने संवाददाताओं से कहा "मुझे बहुत जिम्मेदारी का एहसास होता है। चे ने दुनिया का प्रतिनिधित्व किया है इसीलिए मैं इसे अच्छी तरह से करना चाहता हूँ. वह एक भावुक है। उसके पास एक राजनीतिक चेतना थी जिसने लैटिन अमेरिका को बदल दिया."<ref>[http://www.observer.com/node/47682 चे ट्रिपर्ज़] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222223556/http://www.observer.com/node/47682 |date=22 फ़रवरी 2011 }} लॉरेंस ओसबोर्न द्वारा, ''द न्यूयॉर्क ऑब्जर्वर,'' जून 15, 2003</ref> जैसे जैसे बरनाल को [[चिली]], [[पेरू]] और [[बोलिविया]] में स्थानीय लोगों के साथ अपरिवर्तित या आधी सदी पहले ग्वारा के निकलने के बाद बदतर सामाजिक स्थिति का अनुभव हुआ, वह "राष्ट्रों की कल्पना" में ग्वारा के अंतर्राष्ट्रवादी अभिकथन को दिल से मानने लगा। बरनाल का मानना है कि इस प्रक्रिया से वह "लैटिन अमेरिका के साथ संलग्न", कुछ उसी तरह से हो गए थे जैसे कि वो मानते है कि प्रारंभिक ग्वेरा हुए थे।<ref name="res.com"/> बरनाल के अनुसार, भूमिका ने उनकी "स्वयं की कर्तव्य चेतना" ही सघन की है क्योंकि चे "ने तय किया कि वह उनकी तरफ रहेंगे जिनके साथ बुरा व्यवहार होता है, उनकी तरफ रहेंगे जिनके पास कोई न्याय नहीं - और कोई आवाज़ नहीं है।" उनके खुद के और ग्वारा के व्यक्तिगत रूपांतरण में समानता सारित करते हुए बरनाल रखते हैं कि "मेरी पीढ़ी जाग रही है और हम अविश्वसनीय अन्याय से भरी एक दुनिया को खोज रहे हैं।"<ref name="res.com"/> == फिल्म घटनास्थल == {{quote|"We were re-enacting a journey that was done 50 years ago, and what's surprising is that the social problems of Latin America are the same. Which is heartbreaking in a way, but it also makes you feel how important it is to tell the story."| [[Gael García Bernal]]<ref>[http://www.villagevoice.com/2004-09-28/film/sympathy-for-the-rebel/ Sympathy for the Rebel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920002609/http://www.villagevoice.com/2004-09-28/film/sympathy-for-the-rebel/ |date=20 सितंबर 2012 }} by Jessica Winter, ''Village Voice'', September 28 2004</ref>}} एक यात्रा में जो आठ महीने चलती है, जोड़ीदार 14,000 किलोमीटर की यात्रा, [[अर्जेन्टीना|अर्जेंटीना]] से [[चिली]], के आर-पार [[पेरू]], और [[कोलम्बिया]] से [[वेनेज़ुएला|वेनेजुएला]] तक करते हैं। फिल्म में <span class="goog-gtc-fnr-highlight">वर्णित प्रमुख यात्रा</span> स्थानों में शामिल हैं: [[अर्जेन्टीना|अर्जेंटीना]] में: [[ब्युएनॉस एरीस|ब्यूनस आयर्स,]] मिरमार, ब्यूनस आयर्स, विला गेसेल, सेन मार्टिन दे लोस एंड्स, लगो फ्रास, पेटागोनिया और नाहेल हौपी झील, [[चिली]] में: टेमुको, लॉस एंजिल्स, वेल्पारैसो, एतकामा रेगिस्तान और चिकिकामता, [[पेरू]] में: कुजको, [[माचू पिच्चू|माचू पिचू,]] लीमा, सेन पाब्लो कोढ़ी कालोनी, प्लस लेटिसिया, कोलंबिया और कराकस, वेनेजुएला. ''द डेली टेलीग्राफ'' के समीक्षक निक कोवेन दृश्यों को "स्पष्तः चकित" करने वाला बताया है जब वो कहते हैं कि "कोहरा आच्छादित पहाड़ों, हरे भरे, हरित जंगलों और सूर्य से जलते हुए रेगिस्तानों का छायांकन लुभावने तौर पर इतना सुन्दर है कि पूरे महाद्वीप के लिए यात्रा विज्ञापन के रूप में पेश किया जा सकता है।"<ref name="Tele2009"/> वास्तव में, ''द ऑब्जर्वर'' की रिपोर्ट है कि फिल्म जारी होने के शीघ्र बाद ही, क्षेत्र के यात्रा संचालकों ने पूछताछ में बढोतरी प्राप्त की है, यहाँ तक कि उनमे से कुछ चे ग्वारा प्रासंगिक यात्रा भी प्रस्तुत कर रहे हैं, जिसमे यात्री "क्रांतिकारी आइकन के नक्शेकदम पर चल" सकते हैं।<ref>[http://www.guardian.co.uk/travel/2004/sep/19/travelnews.observerescapesection1 चे लीड्ज़ होलीडे रेवोल्युशन इन साउथ अमेरिका] गिम्मा बोवेस द्वारा, ''द ऑब्ज़र्वर'' सितम्बर, 19, 2004</ref> === स्थान विवरण === * कर्मी दल ने उसी सेन पाब्लो कोढ़ी कालोनी में छायांकन किया था जिसका ग्वेरा ने खुद दौरा किया था। बरनाल के अनुसार, 85% [[कुष्ठ|कुष्ठ रोग]] से पीड़ित वास्तविक कोढ़ी फिल्म में थे, उन में से कुछ तब भी वहां रहते थे जब चे और ग्रेनादो ने कालोनी में काम किया था।<ref name="chicagofilm.com">{{Cite web |url=http://www.chicagofilm.com/interviews/bernal/bernal2.asp |title=न्यू लैटिन रेवोल्युशन: इंटरव्यू विद गेल गार्सिया बर्नल |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://archive.today/20130120034719/http://www.chicagofilm.com/interviews/bernal/bernal2.asp |archive-date=20 जनवरी 2013 |url-status=dead }}</ref> * दृश्य जो ग्वारा के पात्र को नदी के दूसरी तरफ तैरता हुआ दिखाता है, तीन रातों में छायांकित किया गया था जिसमे बरनाल वास्तविक अमेज़न नदी को तैरकर पार करते हैं।<ref name="chicagofilm.com"/> == ध्वनि == :''देखें द मोटरसाइकिल डायरीज़ (ध्वनि).'' ''द मोटरसाइकिल डायरीज़'' का संगीत गस्तावो सेंताओलाला द्वारा संघटित किया गया था। फिल्म की ध्वनि 2004 में ड्यूश ग्रामोफोन लेबल पर जारी की गयी थी। == वितरण == फिल्म 15 जनवरी 2004 को पहली बार सनडांस फिल्म समारोह में प्रस्तुत की गयी थी। बाद में इसे 19 मई को 2004 केन्स फिल्म महोत्सव में दिखाया गया था। फिल्म कई और फिल्म महोत्सवों में दिखाई गयी, जिनमें शामिल हैं: अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव ऑकलैंड, न्यूजीलैंड; कोपेनहेगन अंतरराष्ट्रीय फिल्म महोत्सव, डेनमार्क; एस्पू फिल्म महोत्सव, फिनलैंड; टेलुराईड फिल्म महोत्सव, संयुक्त राज्य अमेरिका; टोरंटो फिल्म महोत्सव, कनाडा; वैंकूवर अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव, कनाडा; सेलिब्रेटिंग लिटरेचर इन सिनेमा फिल्म महोत्सव फ्रैंकफर्ट, जर्मनी; मोरेलिया फिल्म महोत्सव, मेक्सिको और अन्य. === विमोचन दिनांक === * संयुक्त राज्य अमेरिका: 15 जनवरी 2004 (सनडांस फिल्म महोत्सव में प्रीमियर)। * फ्रांस: 7 जुलाई 2004 * [[अर्जेन्टीना|अर्जेंटीना]]: 29 जुलाई 2004 * यूनाइटेड किंगडम: 27 अगस्त 2004 * संयुक्त राज्य अमेरिका: 24 सितम्बर 2004 * [[चिली]]: 21 अक्टूबर 2004 * जर्मनी: 28 अक्टूबर 2004 == आलोचनात्मक स्वागत == ''द मोटरसाइकिल डायरीज़'' को आलोचकों द्वारा बहुत ही सकारात्मक समीक्षा करने के लिए जारी किया गया था। {{quote|"The Motorcycle Diaries may not provide any satisfactory answers as to how a 23-year-old medical student went on to become arguably most famous revolutionary of the latter half of the 20th Century, but it has an undeniable charm in that it imbues the memories of youth with a sense of altruism and purity – which are complemented by the scenery. It's an incomplete portrait to be sure, but it's a gorgeous depiction of two best friends riding unknowingly into the history books."| ''[[डेली टेलीग्राफ]]''<ref name="Tele2009">[http://www.telegraph.co.uk/motoring/wheelsonfilm/5189510/Wheels-On-Film-The-Motorcycle-Diaries.html Wheels On Film: The Motorcycle Diaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023082159/http://www.telegraph.co.uk/motoring/wheelsonfilm/5189510/Wheels-On-Film-The-Motorcycle-Diaries.html |date=23 अक्तूबर 2010 }} by Nick Cowen and Hari Patience, ''[[डेली टेलीग्राफ]]'' April 27 2009</ref>}} ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]]'' के फिल्म समीक्षक, ए.ओ. (A.O.) स्कॉट ने लिखा है कि "जो राजनीतिक जागृति की एक योजनाबद्ध कहानी बन सकती थी, श्रीमान सेलेस के हाथों में उत्तेजना और धारणाओं का एक गीतात्मक अन्वेषण बन गया है जिसमे से दुनिया की एक राजनीतिक समझ उभर रही है।"<ref>[http://movies2.nytimes.com/2004/09/24/movies/24MOTO.html?ex=1172379600&amp;en=73554547dc92545a&amp;ei=5070 स्कॉट ए.ओ.] ''द न्यूयॉर्क टाइम्स,'' फिल्म समीक्षा, सितंबर 24, 2004.</ref> ''डलास ऑब्ज़र्वर'' के ग्रेगरी विनकोफ का समर्थन है कि फिल्म "जीवनी और सड़क फिल्म दोनों के रूप में प्रभावित करती है और खुद को मायावी विनम्र महाकाव्य साबित करती है, चे की विरासत का एक रोशन हिस्सा."<ref>{{Cite web |url=http://dallasobserver.com/2004-09-30/film/the-importance-of-being-ernesto/ |title=''"द इम्पोर्टेंस ऑफ़ बींग अर्नेस्टो"'', ग्रेगरी वींकॉफ़ द्वारा, 30 सितंबर 2004, डलास ऑब्ज़र्वर |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306022258/http://www.dallasobserver.com/2004-09-30/film/the-importance-of-being-ernesto/ |archive-date=6 मार्च 2012 |url-status=dead }}</ref> ''यू एस ए (USA) टुडे'' की क्लाउडिया प्युइग ने निश्चयपूर्वक कहा है कि "फिल्म भावुक अनुकम्पन और हलके मनोरंजन के प्रभावशाली मिश्रण को प्राप्त करती है" जब इसका वर्णन ऐसे करती हैं "जीवनीक फिल्म से ज्यादा समकालीन कहानी" और "अच्छी तरह से देखने लायक परिवर्तनकारी साहसिक कार्य."<ref>{{Cite web |url=http://www.usatoday.com/life/movies/reviews/2004-09-23-motorcycle-diaries_x.htm |title=''"ग्वेरा'ज़ लाइफ टेक्स शेप इन "डायरीज़"'', क्लौडिया पुइग द्वारा, यूएसए टुडे, 27 सितंबर 2004 |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100312001832/http://www.usatoday.com/life/movies/reviews/2004-09-23-motorcycle-diaries_x.htm |archive-date=12 मार्च 2010 |url-status=live }}</ref> ''द गेन्सविले सन'' के केरी पीटरसन ने फिल्म का हवाला "एक शानदार, काव्यात्मक साहसिक कार्य" के रूप में दिया है।<ref>[http://www.gainesville.com/article/20100723/ARTICLES/100729813/1006/NEWS?p=all&amp;tc=pgall 10 फ़ौरन फिल्म्ज़ देट मेक यू फोरगेट दे हैव सबटाईट्ल्ज़] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303201006/http://www.gainesville.com/article/20100723/ARTICLES/100729813/1006/NEWS?p=all&tc=pgall |date=3 मार्च 2016 }} केरी पीटरसन द्वारा, ''द गेन्सविले सन'' जुलाई 23, 2010</ref> ''[[सियॅटल पोस्ट इंटेलिजेन्सर|सिएटल पोस्ट-इंटेलिजेंसर]] '' की पाउला नेचक निर्देशक <span class="goog-gtc-fnr-highlight">वाल्टर सेलेस</span> की तारीफ़ ये टिपण्णी करके करती है कि वह "एक जवान आदमी के विकासवादी पाठ्यक्रम को प्रस्तुत करते हैं जो संयोग से आदर्शवादी पीढ़ी के लिए छात्रावास के कमरे का पोस्टर लड़का बन गया और सुंदर, दिल और आंखें खोलने वाला युवा संभावना के लिए स्नेह और करुणा के साथ संबोध पर कब्ज़ा करता है।"<ref>[http://www.seattlepi.com/movies/193192_motorcycle01q.html '''मोटरसाइकिल डायरीज़': ऑन द रोड विद अ यंग चे"'', पौला नेचक द्वारा, 1 अक्टूबर 2004, सीटल पोस्ट- इंटेलीजेनसर]</ref> जबकि ''वाशिंगटन पोस्ट'' आलोचक देसन थामसन फिल्म के अभिनेता की तारीफ़ करते हैं कि "बरनाल और यह अच्छी तरह से लिखी फिल्म करिश्मे को इतनी अच्छी तरह से व्यक्त करती है कि जल्द ही ये मानव इतिहास का हिस्सा बन जाएगी और हाँ, टी-शर्ट्स भी."<ref>{{Cite web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A62440-2004Sep30.html |title=''"विवा चे!",'' डेस्सन थोमसन, वाशिंगटन पोस्ट, 1 अक्टूबर 2004 |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104113031/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A62440-2004Sep30.html |archive-date=4 नवंबर 2012 |url-status=live }}</ref> फिल्म के आलोचकों में एक शिकागो सन-टाईम्स के रोजर एबर्ट, फिल्म के सकारात्मक पुनरवलोकन का वर्णन करते है कि "राजनैतिक शुद्धता की बात के रूप में, में सोचता हूँ कि, चे ग्वारा के खिलाफ होना रीती के विरुद्ध है।" एबर्ट फिल्म के चरित्र चित्रण की भी आलोचना करते हैं: "सिर्फ एक फिल्म के रूप में देखा जाये तो, ''द मोटरसाइकिल डायरीज़'' एक फीकी और थकाऊ फिल्म है। हम समझते हैं कि अर्नेस्टो और अल्बर्टो दोस्त हैं, लेकिन यही है जो हमें उनके बारे में पता है और वे किसी भी दूसरे चालू जोड़े जैसी जटिलतायें विकसित नहीं करते... चौंकाने वाला या काव्य जैसा कुछ नहीं है।"<ref>[http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20041001/REVIEWS/40920008/1023 एबर्ट, रोजर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211141622/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20041001%2FREVIEWS%2F40920008%2F1023 |date=11 फ़रवरी 2012 }}. ''शिकागो सन-टाइम्स,'' फिल्म समीक्षा, अक्टूबर 1, 2004.</ref> ''द विलेज वाइस'' की जेसिका विंटर कृषकों के साधारण प्रतिनिधित्व के लिए फिल्म की आलोचना करती हैं, कहती हैं "युवाओं का अंतरात्मा से सालित, सामान्य महान स्थानीय लोगों से सामना" जो कि "रुकी हुई वीरता, कला निर्देशित पीड़ा में कैमरे का सामना करने के लिए" कभी कभी इकट्ठे होते हैं।<ref>जेसिका विंटर, [http://www.villagevoice.com/film/0438,winter,56962,20.html 'चाइल्ड ऑफ़ द रेवोल्युशन'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403204111/http://www.villagevoice.com/film/0438,winter,56962,20.html |date=3 अप्रैल 2008 }}, ''द विलेज वाइस,'' सितंबर 14, 2004.</ref> ऑनलाइन समीक्षा समुच्चय ''मेटाक्रिटिक'' फिल्म को 75 अंक देता है, आम तौर पर अनुकूल समीक्षाएँ सूचित करता है, जबकि ''रौटन टोमेटोज़'' 148% समीक्षाएँ मेसे 82% अनुकूल समीक्षाएँ रिकॉर्ड की। <ref>[http://www.metacritic.com/film/titles/motorcyclediaries ''द मोटरसाइकिल डायरीज़ एट मेटाक्रिटिक'' }] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310070202/http://www.metacritic.com/film/titles/motorcyclediaries |date=10 मार्च 2010 }} पिछला आगमन 23 मार्च 2008; [http://www.rottentomatoes.com/m/motorcycle_diaries/ ''रौटन टोमेटोज़'' पर ''द मोटरसाइकिल डायरीज़ '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024042152/http://www.rottentomatoes.com/m/motorcycle_diaries/ |date=24 अक्तूबर 2010 }}, पिछला आगमन 23 मार्च 2008.</ref> इस फिल्म ने 2004 सनडांस फिल्म महोत्सव में जयजयकार भी प्राप्त की<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,108781,00.html सनडेंस फ्लिप्स फॉर चे ग्वेरा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100730205242/http://www.foxnews.com/story/0,2933,108781,00.html |date=30 जुलाई 2010 }} रोजर फ्रीडमेन द्वारा, जनवरी 19, 2004, फॉक्स न्यूज़</ref> == पुरस्कार == '''जीत''' * कान्स फिल्म महोत्सव: फ्रेंकोइस चलैस पुरस्कार, वाल्टर सेलेस, प्राइज ऑफ़ द एकुमेनिकल जूरी, वाल्टर सेलेस, तकनीकी ग्रांड पुरस्कार, एरिक गौटिएर; 2004.<ref>[http://www.festival-cannes.com/index.php/en/archives/awards/2004 कान्ज़ फिल्म फेस्टिवल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013220405/http://www.festival-cannes.com/index.php/en/archives/awards/2004 |date=13 अक्तूबर 2007 }} पुरस्कार. पिछला आगमन: 23 मार्च 2008.</ref> * दोनोस्टिया-सेन सेबेस्टियन अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव: श्रोतागण पुरस्कार वाल्टर सेलेस; 2004. * अकादमी पुरस्कार: ऑस्कर; बेस्ट अचीवमेंट इन म्यूजिक रिटन फॉर मोशन पिक्चर्स, ओरिजनल सॉन्ग; जोर्ज ड्रेक्स्लर; "अल ओट्रो लेडो डेल रियो"; के लिए 2005. * अर्जेण्टीनी फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन पुरस्कार: सर्वश्रेष्ठ अभिनेता, रोड्रिज डे ला सेरना; सर्वश्रेष्ठ संगीत, गस्तावो सन्ताओलाला; सर्वश्रेष्ठ रूपांतरित पटकथा, जोस रिवेरा; 2005 . * ब्रिटिश एकेडमी ऑफ फिल्म और टेलीविजन आर्ट्स: बी ए ऍफ़ टी ए (BAFTA) फिल्म अवार्ड सर्वश्रेष्ठ फिल्म जो अंग्रेजी भाषा में नहीं है, माइकल नोज़िक, एड्गार्ड टेनेंबौम, करेन टेंकऑफ़, वाल्टर सेलेस; एंथोनी अस्किथ अवार्ड फॉर फिल्म म्यूजिक, गस्तावो सन्ताओलाला; 2005. * गोया पुरस्कार: गोया; सर्वश्रेष्ठ रूपांतरित पटकथा जोस रिवेरा; 2005. * इंडीपेंडेंट स्पिरिट पुरस्कार: इंडीपेंडेंट स्पिरिट पुरस्कार; सर्वश्रेष्ठ छायांकन, एरिक गौटिएर; सर्वश्रेष्ठ पहली फिल्म प्रदर्शन, रोड्रिगो डे ला सेरना; 2005. == संबंधित फिल्में == * ''चेजिंग चे,'' 2007, नेशनल ज्योग्राफिक अडवेंचर विकसित, एक दस-सप्ताह श्रृंखला वी-मी पर दिखाई गयी। * ''ट्रेवलिंग विथ चे ग्वेरा,'' 2004 गिआनी मीना द्वारा निर्देशित, वृत्तचित्र, ११० मिनट्स. == सन्दर्भ == {{reflist|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{wikiquote|The Motorcycle Diaries}} * [https://web.archive.org/web/20110202205324/http://motorcyclediariesmovie.com/ आधिकारिक वेबसाईट] * [https://web.archive.org/web/20110619082722/http://www.focusfeatures.com/film/motorcycle_diaries आधिकारिक ट्रेलर] * {{imdb title|id=0318462|title=The Motorcycle Diaries}} * {{Amg movie|291108|The Motorcycle Diaries}} * {{metacritic film|id=motorcyclediaries|title=The Motorcycle Diaries}} * [https://web.archive.org/web/20120504002339/http://66.240.165.6/focusfeatures/mDStory/index.php हाओ हैज़ द वर्ल्ड चेंज्ड यू?] - निजी यात्रा प्रशंसापत्र * [https://web.archive.org/web/20190324214024/http://www.revolutionroad.com/ चे'ज़ रूट रीविज़िटिड ऑन औथेंटिक पिरिअड नोरटन मोटरसाइकिल] * एन पी आर (NPR) ऑडियो रिपोर्ट: [https://web.archive.org/web/20110212092632/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4056967 फिल्म लुक्स एट ट्वेंटीसमथिंग चे ग्वेरा] एदेल्स्तिन दाऊद द्वारा ;"प्रेस" * [https://web.archive.org/web/20090103131804/http://www.ifp.org/interviews/interview.php?id=63 वाल्टर सेलेस, द मोटरसाइकिल डायरीज़] मिशेल ब्रयंत, ''आई ऍफ़ पी (IFP),'' अक्टूबर 5 2004 * [https://web.archive.org/web/20130405140342/http://travel.nytimes.com/2004/12/19/travel/19che.html ऑन द ट्रेल ऑफ़ द यंग चे ग्वेरा] ''द न्यूयॉर्क टाइम्स,'' दिसंबर 19 2004 * [http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/reviews/movies/MOTORCYCLEDIARIES.DTL&amp;type=movies अ रेबल-टू-बी टेक्स टू द रोड. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070601130227/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fchronicle%2Freviews%2Fmovies%2FMOTORCYCLEDIARIES.DTL&type=movies |date=1 जून 2007 }}[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/reviews/movies/MOTORCYCLEDIARIES.DTL&amp;type=movies विवा चे!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070601130227/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fchronicle%2Freviews%2Fmovies%2FMOTORCYCLEDIARIES.DTL&type=movies |date=1 जून 2007 }} ''सेन फ्रांसिस्को क्रॉनिकल,'' अक्टूबर 1 2004 * [http://www.easier.com/view/Travel/Holidays/article-253371.html टेक इंस्पिरेशन फ्रॉम चे एंड डिसकवर साउथ अमेरिका] {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }} ''इज़र ट्रेवल'' के द्वारा जून 3 2009 * [https://web.archive.org/web/20100327035150/http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=2098 The Motorcycle Diaries: How Ernesto turned into Che Guevara] फिलिप स्टीफन,''सोशलिस्ट वर्कर'', द्वारा * [https://web.archive.org/web/20091118074601/http://www.socialism.com/fsarticles/vol25no5/moviereview.html मोटरसाइकिल डायरीज़: चे ग्वेरा एंड द रोमैंस ऑफ़ रेवोल्युशन] मेगन कोर्निश, ''फ्रीडम सोशलिस्ट'', दिसंबर 2004 {{Che Guevara}} {{Walter Salles}} {{Cinema of Argentina}} {{DEFAULTSORT:Motorcycle Diaries, The}} [[श्रेणी:2004 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:2000 के दशक की ड्रामा फिल्में]] [[श्रेणी:अर्जेण्टीनी फ़िल्में]] [[श्रेणी:बी ए ऍफ़ टी ए (BAFTA) विजेता (फिल्में)]] [[श्रेणी:सर्वश्रेष्ठ गीत अकादमी पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:चे ग्वेरा के बारे में फ़िल्में]] [[श्रेणी:जीवनी पर आधारित फ़िल्में]] [[श्रेणी:फिल्मों के सुपर 16 में गोली मार दी]] [[श्रेणी:फोकस फीचर्स फ़िल्में]] [[श्रेणी:स्वतंत्र फ़िल्में]] [[श्रेणी:समकालीन फ़िल्में]] [[श्रेणी:सड़क फ़िल्में]] [[श्रेणी:<span class="goog-gtc-fnr-highlight">वाल्टर सेलेस</span> द्वारा निर्देशित फ़िल्में]] [[श्रेणी:अर्जेंटीना में सेट फ़िल्में]] [[श्रेणी:चिली में सेट फ़िल्में]] [[श्रेणी:वेनेजुएला में सेट फ़िल्में]] [[श्रेणी:अर्जेंटीना में छायांकित फ़िल्में]] [[श्रेणी:चिली में छायांकित फ़िल्में]] [[श्रेणी:पेरू में छायांकित फ़िल्में]] [[श्रेणी:वेनेजुएला में छायांकित फ़िल्में]] o31sdqq5nforybvg8g22rr8ceyx5hgw अबूझमाड् 0 221436 6632784 5846096 2026-10-25T02:45:18Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632784 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} दिल्ली के सियासी गलियारों से अनेक प्रकाशवर्ष की दूरी पर एक ऐसी दुनिया है जो बाहरी दुनिया और उसके विकास के सिद्धांत से अनछुई है। उस जगह का नाम है अबूझमाड़। जैसा कि नाम से ही स्पष्ट है अबूझ मतलब जिसको बूझना संभव ना हो और माड़ मायने गहरी घाटिया और पहाड़। यह एक अत्यंत ही दुर्गम इलाका है। अबूझमाड़ छत्तीसगढ़ के बस्तर अंचल में स्थित है। इसका कुछ हिस्सा महाराष्ट्र और आन्ध्रप्रदेश में है। यदि आप गुगल मैप खोलेंगे तो आप को करीब ५००० किलोमीटर का एक ऐसा इलाका नज़र आयेगा जिसमें कोई सड़्क नहीं है। यहां करीब २०० ऐसे गांव है जिनकी जगह बदलती रहती है क्योंकि यहां रहने वाले माड़िया आदिवासी जगह बदल बदल कर बेरवा पद्धती से खेती करते हैं देश में विलुप्त होते बाघो के लिये यह इलाका अत्यंत महत्त्वपूर्ण है। यह देश के ६ प्रमुख बाघ आश्रय स्थलो इन्द्रावती, नल्लामल्ला, कान्हा, नागझीरा, ताडोबा और उदन्ती सीतानदी राष्ट्रीय उद्यान से जंगलो के द्वारा संपर्क में है। अबूझमाड़ और इसके निवासी आज तक अपने आदिकालीन स्वरूप में है। लेकिन चूंकि यहां रहने वाले माड़िया आदिवासी बाहरी लोगों से संपर्क रखना पसंद नहीं करते इस कारण अभी तक यहां पायी जाने वाली पेड़ पौधों और वन्य प्राणियो की संख्या और प्रकार के बारे में हमें सही जानकारी नहीं है। और यहां के बाघों की गणना भी नहीं हुई है। इसकी सीमा पर रहने वाले व्यापारियों जो इनसे आज भी तेल और नमक का वनोंपज के साथ विनिमय करते हैं। कुछ आदिवासियों से जो मुझे जानकारी मिली उसके अनुसार यहाँ बाघ वनभैंसा गौर सांभर चौसिंगा इत्यादि प्रचुर मात्रा में है। लेकिन पहाड़ी इलाका होने के कारण यहां चीतलों की संख्या कम है। अन्य भी कुछ जानवरों के नाम बताये गये लेकिन वे स्थानीय बोली में होने के कारण और उनकी तस्वीर ना होने के कारण समझना असंभव था। सबसे बडी बात यह है कि यहां कभी वनों की कटाई नहीं हुई और मध्य भारत में यह एकमात्र ऐसी जगह है जहां हम हमारे मूल जंगलो में पाई जाने वाली वनस्पतियों और वन्य प्राणियों जो जंगलों की कटाई कर उनका कोयला बना कर वहां सागौन नीलगिरी साल इत्यादि का रोपण करने के कारण विलुप्त हो चुके हैंका अध्ययन करने का सुनहरा अवसर मिल सकता है। और यह इसलिये भी महत्त्वपूर्ण है क्योंकि यह दक्षिण भारत की अनेक नदियों का जलग्रहण क्षेत्र है। k9jnnhnma1tp8al9z8gnrqvkp0te2kj नोबिता नोबी 0 222162 6632943 6621619 2026-10-25T10:55:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632943 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | colour = <!-- headers background colour; the foreground colour is automatically computed --> | name = नोबिता नोबी | series = डोरेमोन<!-- use without the italic on the outside --> | image = नोबिता नोबी.png | image_size = 180px | alt = | caption = २००५ ऐनिमे धारावाहिक में नोबिता | first = | last = | creator = | portrayer = | voice = | lbl1 = | data1 = | lbl2 = | data2 = | lbl3 = | data3 = | info-hdr = | noinfo = | fullname = नोबिता नोबी | nickname = | alias = | species = <!-- for non-humans only --> | gender = पुरुष<!-- if not obvious --> | occupation = | affiliation = | title = | family = | spouse = शिज़ुका मिनामोटो | significantother = | children = नोबिसुके नोबी (भविष्य का पुत्र) | relatives = तमाको नोबी (माता)<br/>नोबिसुके नोबी (पिता) | religion = | nationality = जापानी | lbl21 = | data21 = | lbl22 = | data22 = | lbl23 = | data23 = | extra-hdr = | lbl31 = | data31 = | lbl32 = | data32 = | lbl33 = | data33 = }} '''नोबिता नोबी''' (जापानी: '[[डोरेमोन]]' नामक एक कार्टून धारावाहिक का किरदार है। जिसे अंग्रेजी अनुवाद में '''नोबी नोबी''' (Noby Nobi) कहा जाता है, नोबिता को आम तौर पर एक ऐसे लड़के के हिसाब से दिखाया जाता है जो टोक्यो के नेरिमा इलाके में अपने माता-पिता के एकमात्र संतान के रूप में रहता है, और वह शिक्षा के मामले में हमेशा पीछे रहता है और उसका खयाल धारावाहिक का मुख्य पात्र [[डोरेमोन]] रखता है। डोरेमोन के साथ नोबिता को सबसे प्रसिद्ध जापानी कॉमिक का पात्र कहा जा सकता है क्योंकि इस धारावाहिक को करीब दुनिया भर में देखा जाता है। धारावाहिक के अनुसार नोबिता का जन्म 7 अगस्त को हुआ था। उसकी वर्तमान हिन्दी स्वर अभिनेत्री हैं मेघना इरांडे जोशी। ==दिखावटें== डोरेमोन धारावाहिक का पूरा आधार नोबिता और डोरेमोन के बीच का सम्बन्ध है।<ref>{{Cite web|url= https://www.japantimes.co.jp/culture/2020/02/01/general/doraemon-50th-anniversary/|title= Doraemon 50th Anniversary|publisher= JapanTimes}}</ref> नोबिता डोरेमोन से तब मिलता है जब उसका वंशज सेवाशी नोबी डोरेमोन को अतित में अपने पूर्वज की मदद करने के लिए भेजता है ताकि उसका परिवार एक बेहतर जीवन जी पाए। ऐसा दिखाया गया है कि डोरेमोन के आने से पहले नोबिता को बस दुःख ही सहना पड़ता था जो जियान और सुनियो द्वारा सताए जाने, उसके पीछे पड़ोस के कुत्ते के पड़ जाने, हमेशा गटर में गिर जाने और परीक्षाओं में खराब अंक के रूप में आती थी। यह बात एक मज़ाक बन गया है कि नोबिता हमेशा डोरेमोन के पास रोता हुआ आता है और कोई यंत्र माँगता है ताकि वह जियान और सुनियो से उसे सताने का बदला ले सके; या फिर कारण यह भी हो सकता है कि उसे सुनियो के [[हवाई]] के सफर और उसे मिलने वाले वीडियो गेम और दूसरे संसाधनों के बारे में दिखावो से बेहतर कुछ करके दिखाना है।<ref>"[https://web.archive.org/web/20030401152830/http://www.time.com/time/asia/features/heroes/doraemon.html The Cuddliest Hero in Asia]" ([https://web.archive.org/web/20030401152830/http://www.time.com/time/asia/features/heroes/doraemon.html संरक्षण])। ''[[टाइम_(अंग्रेज़ी_पत्रिका)|टाइम]]''। 17 नवम्बर, 2014 को पाया गया।</ref><ref>"[http://www.animenewsnetwork.com/news/2014-05-11/doraemon-anime-visual-and-script-changes-for-u.s-tv-detailed Doraemon Anime's Visual & Script Changes for U.S. TV Detailed]" (). ''Anime News Network''. 11 मई, 2014. 17 नवम्बर, 2014 को पाया गया।</ref> उसकी योजना कभी-कभी सफल होती है और जियान और सुनियो अपना सबक सीख जाते हैं, तो कभी-कभी नाकाम होता है और जियान नोबिता को पीटने के लिए उसके पीछे भागता है। ==प्रतिग्रह== इस धारावाहिक के अत्यंत सफलता के कारण नोबिता के काफी प्रसिद्ध पात्र है। नोबिता को [[भारत]] के [[हिन्दू धर्म|हिंदू]] संस्कृति में छोटी मूर्तियों के रूप में प्रदर्शित किया गया है।<ref>{{Cite web |url=https://mancode.id/berita/memaknai-hidup-layaknya-tokoh-nobita/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=4 मार्च 2021 |archive-date=21 जनवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121200620/https://mancode.id/berita/memaknai-hidup-layaknya-tokoh-nobita/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|author=तेत्सुओ इवामोटो, असाही स्टाफ लेखक |url=http://ajw.asahi.com/article/cool_japan/culture/AJ201209030098 |title=Happy birthday! Doraemon will be born 100 years from today |work=असाही शिमबुन |date=2012-09-03 |access-date=2014-01-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116124215/https://ajw.asahi.com/article/cool_japan/culture/AJ201209030098 |archive-date=2014-01-16 }}</ref> अगस्त २०१६ में [[पाकिस्तान]] के [[पंजाब, पाकिस्तान|पंजाब]] प्रान्त के राजनैतिक दल तहरीक-इ-इन्साफ के एक सदस्य ने पाकिस्तान में धारावाहिक पर रोक लगाने का विचार प्रदर्शित किया क्योंकि नोबिता का व्यक्तित्व पाकिस्तानी बच्चों पर "नकारात्मक प्रभाव" डालता है।<ref>https://asia.nikkei.com/Politics/Doraemon-under-attack-as-a-bad-influence-on-children-in-India-Pakistan2</ref> पड़ोसी देश भारत में भी धारावाहिक पर रोक लगाने के कई विचार सामने आए हैं और यह भी दावा किया गया है कि नोबिता का व्यक्तित्व [[मध्य प्रदेश]] के [[व्यापम घोटाला|व्यापम में हुए २०१३ के घोटाले]] का भी प्रेरणा था।<ref>{{Cite web|date=2016-10-07|title=Japanese robot cat Doraemon raises hackles in India and Pakistan|url=http://www.theguardian.com/world/2016/oct/07/doraemon-japanese-robot-cat-raises-hackles-in-india-and-pakistan|access-date=2021-01-16|website=the Guardian|language=en}}</ref> नोबिता के व्यक्तित्व को [[मलेशिया]] के एक राजनीतिज्ञ के बारे में मज़ाक के लिए भी इस्तेमाल किया गया है। नोबिता और शिज़ुका के बीच के सम्बन्ध का 'बिग बॉस' टीवी धारावाहिक के एक सदस्य ने अपने प्रतिद्वंद्वी को अपमानित करने के लिए प्रयोग किया था।<ref>{{Cite web |url=https://www.bollywoodlife.com/bigg-boss/bigg-boss-13-hindustani-bhau-on-sidharth-shukla-and-rashami-desais-rivalry-they-are-like-the-nobita-and-shizuka-1507942/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=4 मार्च 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123003325/https://www.bollywoodlife.com/bigg-boss/bigg-boss-13-hindustani-bhau-on-sidharth-shukla-and-rashami-desais-rivalry-they-are-like-the-nobita-and-shizuka-1507942/ |archive-date=23 जनवरी 2021 |url-status=dead}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} {{डोरेमोन}} [[श्रेणी:डोरेमोन]] [[श्रेणी:कार्टून]] 2znowc00a3kxyy7wjhs6y89byt8nvmy ब्रॉक लेसनर 0 246929 6632958 6596027 2026-10-25T11:27:16Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632958 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-blp|expiry=फ़रवरी 16, 2011|small=yes}} {{Infobox martial artist | name = ब्रॉक लेसनर | image = | image_size = | alt = | caption = | birth_name = ब्रॉक एडवर्ड लेसनर | birth_date = {{Birth date and age|1977|07|12}}<ref name="SLAM!" /> | birth_place = [[साउथ डकोटा|वेब्स्टर, साउथ डकोटा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]<ref name="SLAM!" /> | death_date = | death_place = | death_cause = | other_names = '''द बीस्ट इनकार्नेट''', '''द कॉंकरर''', द नेक्स्ट बिग थिंग | residence = [[मिनियापोलिस, मिनेसोटा]] | nationality = {{flagicon|United States}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमरीकी]]<ref name="SLAM!" /> | height = {{height|ft=6|in=3}}<ref name="ufc">[http://www.ufc.com/BrockLesnar Profile on UFC.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003034821/http://www.ufc.com/brocklesnar |date=3 अक्तूबर 2009 }} अप्रैल 14, 2009.</ref> | weight = {{convert|265|lb|kg st|abbr=on}} | weight_class = हेविवेट | reach = {{convert|78.0|in|cm|abbr=on}}<ref>{{cite web |last=Caplan |first=Sam |url=http://fiveouncesofpain.com/2008/11/16/the-brock-lesnar-era-is-upon-us/ |title=The Brock Lesnar Era is Upon Us |work=FiveOuncesOfPain.com |date=नवम्बर 16, 2008 |accessdate=फ़रवरी 17, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722003210/http://fiveouncesofpain.com/2008/11/16/the-brock-lesnar-era-is-upon-us/ |archive-date=22 जुलाई 2010 |url-status=dead }}</ref> | style = [[Freestyle Wrestling]] | stance = Orthodox | fighting_out_of = [[मिनियापोलिस, मिनेसोटा]] | team = DeathClutch / CSW training center | trainer = Head Trainer: Marty Morgan<ref>{{cite web |last=Wetzel |first=Dan |url=http://sports.yahoo.com/mma/news;_ylt=ArGvbAykYTgiXrh_Sj9_BFE9Eo14?slug=dw-lesnar100709&prov=yhoo&type=lgns |title=Enigmatic Lesnar defies definition |work=sports.yahoo.com |date=अक्टूबर 8, 2009 |accessdate=अक्टूबर 8, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110113093230/http://sports.yahoo.com/mma/news |archive-date=13 जनवरी 2011 |url-status=live }}</ref> <br />Striking Coach: [[Erik Paulson]]<ref>{{cite news |url=http://chicagosmma.com/2010/10/erik-paulson-brock-lesnar-will-be-150-ready-for-cain-velasquez/ |title=ERIK PAULSON: BROCK LESNAR WILL BE 150% READY FOR CAIN VELASQUEZ |work=ChicagosMMA.com |date=अक्टूबर 10, 2010 |accessdate=अक्टूबर 14, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029082913/http://chicagosmma.com/2010/10/erik-paulson-brock-lesnar-will-be-150-ready-for-cain-velasquez/ |archive-date=29 अक्तूबर 2010 |url-status=dead }}</ref> <br /> Boxing: Peter Welch<ref>{{cite news |last=Gross |first=Josh |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2010/writers/josh_gross/07/02/lesnar.carwin/index.html |title=No bout bigger than Lesnar-Carwin |work=sportsillustrated.cnn.com |date=जुलाई 2, 2010 |accessdate=जुलाई 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624132303/http://sportsillustrated.cnn.com/2010/writers/josh_gross/07/02/lesnar.carwin/index.html |archive-date=24 जून 2011 |url-status=live }}</ref> <br />Jiu-Jitsu: [[Rodrigo Medeiros]]<ref>{{cite web |last=Ozório |first=Carlos |url=http://www.graciemag.com/en/2010/07/comprido-and-his-work-with-brock-“ill-bet-my-job-on-him”/ |title=Comprido and his work with Brock: "I'll bet my job on him!" |work=graciemag.com |date=जुलाई 6, 2010 |accessdate=जुलाई 6, 2010 |archive-url=https://archive.today/20130102233606/http://www.graciemag.com/en/2010/07/comprido-and-his-work-with-brock-%E2%80%9Cill-bet-my-job-on-him%E2%80%9D/ |archive-date=2 जनवरी 2013 |url-status=dead }}</ref> | rank = ''NCAA Division I [[Collegiate wrestling|Wrestler]]'' | years_active = 2007–2026 | mma_win = 5 | mma_kowin = 2 | mma_subwin = 2 | mma_decwin = 1 | mma_loss = 2 | mma_koloss = 1 | mma_subloss = 1 | mma_decloss = | mma_draw = | mma_nc = | occupation = | university = मिनेसोटा विश्वविद्यालय | spouse = सेबल | students = | club = | school = | url = | boxrec = | sherdog = 17522 | footnotes = | updated = }} '''ब्रॉक एडवर्ड लेसनर'''<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm1137025/bio|title=Biography for Brock Lesnar|publisher=IMDB.com|accessdate=मार्च 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101003010847/http://www.imdb.com/name/nm1137025/bio|archive-date=3 अक्तूबर 2010|url-status=live}}</ref> ({{IPA-en|ˈlɛznər|pron}}; जन्म जुलाई, 12 1977) एक अमेरिकी मिश्रित मार्शल कलाकार और एक पूर्व पेशेवर और शौकिया पहलवान हैं।<ref name="411mania.com">{{cite web |url=http://www.411mania.com/MMA/news/61900/UFC-signs-former-WWE-star-Brock-Lesnar.htm |title=UFC signs former WWE star Brock Lesnar |publisher=411mania.com |accessdate=अक्टूबर 20, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023065123/http://www.411mania.com/MMA/news/61900/UFC-signs-former-WWE-star-Brock-Lesnar.htm |archive-date=23 अक्तूबर 2007 |url-status=dead }}</ref> वे एक पूर्व यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैंपियन हैं और शेरडॉग ने उन्हें दुनिया में #2 हैवीवेट रैंक दी है।<ref>{{cite web|url=http://www.sherdog.com/news/articles/2/Sherdog-Official-Mixed-Martial-Arts-Rankings-27767|title=Sherdog Official Mixed Martial Arts Rankings: Heavyweight|accessdate=27 अक्टूबर 2010|publisher=SHERDOG.com|date=27 अक्टूबर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030100440/http://www.sherdog.com/news/articles/2/Sherdog-Official-Mixed-Martial-Arts-Rankings-27767|archive-date=30 अक्तूबर 2010|url-status=live}}</ref> 2012 में दुनिया के सबसे ताकतवर पहलवान थे<ref>{{Cite web|url=https://www.filemywap.in/brock-lesnar-height-wife-biography-in-hindi-2022/|title=ब्रॉक लेसनर जीवनी 2022 – filemywap.in|language=en-US|access-date=2022-03-03|archive-date=3 मार्च 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303043113/https://www.filemywap.in/brock-lesnar-height-wife-biography-in-hindi-2022/|url-status=dead}}</ref> 2000 की एनसीएए (NCAA) हैवीवेट कुशती चैम्पियनशिप जीतने वाले और 1999 में भविष्य के [[न्यू इंग्लैंड पैटरियट्स|न्यू इंगलैंड पैट्रिअट्स]] के आक्रामक लाइनमैन स्टीफन नील से फाइनल में हारकर दूसरे स्थान पर रहे लेसनर एक निपुण शौकिया पहलवान हैं।<ref name="SN">{{cite web |url=http://sports.espn.go.com/nfl/news/story?id=1830855 |accessdate=अक्टूबर 27, 2008 |title=Grappling with his future |publisher=ESPN |archive-url=https://web.archive.org/web/20100730032603/http://sports.espn.go.com/nfl/news/story?id=1830855 |archive-date=30 जुलाई 2010 |url-status=live }}</ref> तब उन्होंने विश्व कुश्ती मनोरंजन (डब्लूडब्लूई (WWE)) में शोहरत पाई जहां वे तीन बार डब्लूडब्लूई (WWE) चैम्पियन रहे और अपने पहले खिताब के समय 25 की उम्र में डब्लूडब्लूई (WWE) चैम्पियनशिप जीतने वाले सबसे कम उम्र के पहलवान बने. लेसनर 2002 के किंग ऑफ द रिंग तथा 2003 के रॉयल रम्बल के विजेता भी रहे.<ref name="KOTR">{{cite web |url=http://www.lordsofpain.net/news/2002/articles/1024888184.php |title=WWE King Of The Ring Results 6-23-02 |accessdate=मई 9, 2008 |publisher=Lords of Pain |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227044302/http://lordsofpain.net/news/2002/articles/1024888184.php |archive-date=27 फ़रवरी 2009 |url-status=dead }}</ref><ref name="RR03">{{cite web |url=http://www.wwe.com/shows/royalrumble/3973952/ |title=Brock Lesnar (spot No. 29) wins the Royal Rumble Match |accessdate=मार्च 22, 2008 |publisher=WWE |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080319105152/http://www.wwe.com/shows/royalrumble/3973952/ |archivedate=19 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> 2004 में डब्लूडब्लूई (WWE) छोड़ने के बाद, लेसनर ने [[नेशनल फुटबॉल लीग|एनएफएल (NFL)]] में करियर आरंभ किया।<ref name="start NFL"/> वे [[मिनेसोटा वाइकिंग्स]] के लिए सत्रपूर्व के दौरान खेले, लेकिन अंत में एक लेट कट होकर रह गए।<ref name="NFL cut"/> लेसनर 2005 के अंत में पेशेवर कुश्ती में लौटे और न्यू जापान प्रो कुश्ती में शामिल हुए जहां उन्होंने अपने पहले मैच में आईडब्लूजीपी (IWGP) हैवीवेट चैम्पियनशिप जीती.<ref name="OWOW"/> जुलाई 2006 में उनका खिताब छिन गया, हालांकि उन्होंने जून 2007 तक फिजीकल बेल्ट अपने पास रखी.<ref name="NJPW title"/> लेसनर ने [[मिश्रित मार्शल आर्ट]] में कैरियर शुरू किया और जून 2007 में अपना पहला मुकाबला जीता.<ref name="MMA1">{{cite web |url=http://www.ugo.com/a/elitexc-june2/?cur=page1 |title=Brock Lesnar vs. Min Soo Kim |accessdate=मार्च 22, 2008 |publisher=UGO.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20090506214909/http://www.ugo.com/a/elitexc-june2/?cur=page1 |archive-date=6 मई 2009 |url-status=dead }}</ref> इसके बाद उन्होंने अक्टूबर 2007 में अल्टीमेट फाइटिंग चैम्पियनशिप यूएफसी (UFC) के साथ अनुबंध किया। उन्होंने यूएफसी (UFC) का अपना पहला मैच फ्रैंक मीर के हाथों गंवा दिया. उन्होंने 15 नवम्बर 2008 को रैंडी कूटुअर से यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैंपियनशिप छीन ली, तब यूएफसी (UFC) 100 में मीर से अपनी हार का बदला चुका कर निर्विवाद चैंपियन बने. 2009 के अंत में विपुटीशोथ के कारण लड़ने से दरकिनार किए जाने के बाद, लेसनर लौट के आए और यूएफसी (UFC) 116 में अंतरिम यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैंपियन शेन कारविन को हराया. यूएफसी (UFC) 121 में लेसनर ने केन वेलास्केज के हाथों हैवीवेट बेल्ट गंवा दी. == प्रारंभिक जीवन == ब्रॉक लेसनर का जन्म वेबस्टर, दक्षिण डकोटा में हुआ था। उन्होंने वेबस्टर के वेबस्टर हाई स्कूल में पढ़ाई की, जहां वरिष्ठ वर्ष में उनका कुश्ती रिकॉर्ड 33-0-0 था।<ref name="Brock Lesnar interview">{{cite news |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_12_21/ai_112350861/pg_3 |title=Brock Lesnar interview |publisher=Flex |accessdate=अप्रैल 22, 2007 |first=Jim |last=Schmaltz |year=2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719045551/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_12_21/ai_112350861/pg_3/ |archive-date=19 जुलाई 2009 |url-status=live }}</ref> लेसनर मानते हैं कि उन्होंने 54 छात्रों की कक्षा में सबसे अंत में स्नातक किया था।<ref>{{Cite web |url=http://sports.yahoo.com/mma/news?slug=dw-lesnar100709 |title=याहू! स्पोर्ट्स - एनिग्मैटिक लेसनर डिफाइस डेफिनेशन 8 अक्टूबर 2009 |access-date=13 जनवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208134448/http://sports.yahoo.com/mma/news?slug=dw-lesnar100709 |archive-date=8 फ़रवरी 2016 |url-status=live }}</ref> लेसनर ने बाद में मिनेसोटा विश्वविद्यालय में अपने कनिष्ठ और वरिष्ठ वर्षों के लिए पूर्ण कुश्ती छात्रवृत्ति पर पढ़ाई की; रूममेट थी साथी पेशेवर पहलवान शेल्टन बेजामिन थी जिसने लेसनर के सहायक कोच के रूप में भी सेवा दी थी।<ref name="Shelton">{{cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/wrestling/article174711.ece |title=All about the Benjamin |publisher=The Sun Online |accessdate=अप्रैल 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022231820/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/wrestling/article174711.ece |archive-date=22 अक्तूबर 2012 |url-status=live }}</ref> 1999 में दूसरे स्थान पर रहने के बाद, लेसनर ने हैवीवेट के रूप में 2000 की एनसीएए (NCAA) कुश्ती चैंपियनशिप जीती थी। मिनेसोटा गोल्डन गोफर्स में शामिल होने से पूर्व लेसनर बिस्मार्क स्टेट कॉलेज, बिस्मार्क, उत्तरी डकोटा में भी कुश्ती लड़ी थी।<ref name="SLAM!">{{cite web |url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/Bios/lesnar.html |title=Brock Lesnar profile |publisher=SLAM! Sports |accessdate=अप्रैल 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628201925/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/Bios/lesnar.html |archive-date=28 जून 2011 |url-status=live }}</ref> लेसनर ने अपना शौकिया करियर, दो-बार एनजेसीएए (NJCAA) ऑल-अमेरिकन, 1998 एनजेसीएए (NJCAA) हैवीवेट चैंपियन, दो-बार एनसीएए (NCAA) ऑल-अमेरिकन, दो-बार बिग टेन कॉन्फ्रेंस चैंपियन और 2000 एनसीएए (NCAA) हैवीवेट चैंपियन रहने के बाद, कॉलेज के चार वर्षों के दौरान 106-5 के रिकॉर्ड के साथ समाप्त किया।<ref>{{cite web |url=http://www.karmaswrestlingretro.com/lesnar.html |title=Brock Lesnar profile |publisher=Karmas Wrestling Retro |accessdate=अप्रैल 22, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070324044439/http://karmaswrestlingretro.com/lesnar.html |archive-date=24 मार्च 2007 |url-status=dead }}</ref> == पेशेवर कुश्ती कैरियर == === वर्ल्ड रेसलिंग फेडरेशन/एंटरटेनमेंट (2002-2004) === ==== प्रशिक्षण और प्रारंभ (2000-2002) ==== 2000 में, कॉलेज छोड़ने के बाद, लेसनर ने विश्व कुश्ती फेडरेशन के साथ अनुबंध किया। उन्हें इसके विकासात्मक क्षेत्र ओहायो घाटी कुश्ती भेजा गया था। वहां उन्होंने कॉलेज की अपनी पूर्व रूममेट शेल्टन बेंजामिन के साथ एक टैग टीम बनाई जिसे “द मिनेसोटा स्ट्रेचिंग स्क्रू” के नाम से जाना गया। लेसनर और बेंजामिन ने तीन अवसरों पर ओवीडब्लू (OVW) सदर्न टैग टीम चैंपियनशिप जीती.<ref name="OVW tag"/> मुख्य रोस्टर में बुलाए जाने से पूर्व 2001 और 2002 में उन्होंने कई डार्क मैचों में कुश्तियां लड़ीं.<ref name="OWOW">{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/b/brock-lesnar.html|title=Brock Lesnar profile|publisher=Online World of Wrestling|accessdate=अप्रैल 22, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828130957/http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/b/brock-lesnar.html|archive-date=28 अगस्त 2012|url-status=live}}</ref> लेसनर ने रेसलमीनिया एक्स8 के एक रात बाद, भीड़ में से आते हुए और मैच के दौरान अल स्नो, मेवन और स्पाइक डडली पर आक्रमण करते हुए, 8 मार्च 2002 को एपिसोड “''रॉ'' ” में डब्लूडब्लूएफ (WWF) टेलीविजन पर प्रवेश किया। उनका साथ पॉल हेमैन द्वारा दिया गया था, जिसे लेसनर को निर्देश देते हुए देखा गया था।<ref>{{cite news |author=Michael McAvennie |title=WWE The Yearbook: 2003 Edition|publisher=Pocket Books |year=2003 |page=106}}</ref> जब डब्लूडब्लूएफ (WWF) में ब्रांड विस्तार लागू किया गया तो लेसनर को रॉ ब्रांड में भर्ती किया गया।<ref>{{cite news |author=Michael McAvennie |title=WWE The Yearbook: 2003 Edition|publisher=Pocket Books |year=2003 |page=102}}</ref> बाद में, हेमैन ने लेसनर का एजेंट बनने की पुष्टि की और लेसनर को उपनाम दिया “द नेक्स्ट बिग थिंग”.<ref>{{cite web |url=http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=22&num=18700 |title=Brock Lesnar |publisher=National Ledger |accessdate=मार्च 21, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210091703/http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=22&num=18700 |archive-date=10 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> ब्रॉक की पहली मुठभेड़ हार्डी बॉयज के साथ हुई. लेसनर के पहले आधिकारिक रूप से टेलीविजन पर प्रसारित हुए मैच में लेसनर और जेफ हार्डी बैकलैश में बराबर रहे.<ref name="OWOW"/> उन्होंने नॉकआउट आधार पर मैच जीता.<ref>{{cite news |author=PWI Staff |title=Pro Wrestling Illustrated presents: 2007 Wrestling almanac & book of facts |work="Wrestling's historical cards" |publisher=Kappa Publishing |year=2007 |page=125}}</ref> अगली रात ''रॉ'' में लेसनर का सामना मैट हार्डी से हुआ, उन्होंने उसको भी उसी ढंग से हराया.<ref>{{cite news |author=Michael McAvennie |title=WWE The Yearbook: 2003 Edition |publisher=Pocket Books |year=2003 |page=32}}</ref> फैसले के दिन, पिन बनाने के लिए अपने साथी हेमैन को टैग करने से पहले एक बार फिर हार्डी बॉयज के खिलाफ लेसनर का पलड़ा भारी रहा.<ref name="pwi111">{{cite news|author=PWI Staff|title=Pro Wrestling Illustrated presents: 2007 Wrestling almanac & book of facts|work="Wrestling's historical cards" |publisher=Kappa Publishing|year=2007|pages=110–111}}</ref> ==== भविष्य में होने वाले मुकाबलों की स्थिति (2016) ==== वर्ष २०१६ में डब्लूडब्लूई (WWE) की सीरीज, समर स्लैम (SummerSlam) में ब्रॉक लेसनर का मुकाबला रैंडी ओर्टन के साथ होगा। समर स्लैम २१ अगस्त २०१६ को बार्कलैज़ सेंटर (ब्रुकलिन, न्यूयॉर्क) में आयोजित होगा। समर स्लैम में ही ब्रॉक का रैंडी के साथ सिंगल्स मैच होगा जो की समर स्लैम का एक मुख्य आकर्षण होगा। <ref>{{cite web|first1=संचित|last1=तेलंग|title=Brock Lesnar vs. Randy Orton|trans-title=भविष्य में होने वाले मुकाबलों की स्थिति|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/2016/randy-orton-brock-lesnar|website=WWE|publisher=John Clapp|accessdate=31 जुलाई 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160802145050/http://www.wwe.com/shows/summerslam/2016/randy-orton-brock-lesnar|archive-date=2 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> ==== मुख्य प्रतियोगिताओं की स्थिति (2002-2003) ==== जून 2002 में लेसनर ने अंतिम राउंड में रॉब वैन डैम को हराकर किंग ऑफ द रिंग टूर्नामेंट जीता.<ref name="KOTR"/> इस जीत ने उनके लिए डब्लूडब्लूई (WWE) निर्विवाद चैम्पियनशिप में समरस्लैम में एक शॉट अर्जित किया।<ref name="pwi111"/> 22 जुलाई को, लेसनर स्मैकडाउन! ब्रांड में शामिल हो गए।<ref>{{cite news |author=Michael McAvennie |title=WWE The Yearbook: 2003 Edition |publisher=Pocket Books |year=2003 |pages=198–199}}</ref> अगस्त 2002 में हॉलीवुड [[हल्क होगन]] के साथ एक तेज फ्यूड के बाद लेसनर ने निर्विवाद चैंपियन द रॉक के साथ फ्यूड आरंभ की.<ref>{{cite news |author=Michael McAvennie |title=WWE The Yearbook: 2003 Edition |publisher=Pocket Books |year=2003 |page=200}}</ref> समरस्लैम की मुख्य प्रतियोगिता में द रॉक को पराजित कर के लेसनर डब्लूडब्र्लूई (WWE) निर्विवाद चैंपियन बने.<ref name="pwi111"/> 25 साल की उम्र में अपनी इस जीत के साथ लेसनर इतिहास में सबसे कम उम्र के डब्लूडब्र्लूई (WWE) चैंपियन बन गए। (एक रिकॉर्ड है जो पहले द रॉक के नाम था। 2010 में अभी भी यह उपलब्धि लेसनर के पास ही है, हालांकि डब्लूडब्लूई (WWE) उनके व्यक्तित्व का कहीं कोई उल्लेख नहीं करता.<ref name="pwi111"/> डब्लूडब्लूई (WWE) निर्विवाद चैम्पियनशिप का बचाव देनों ब्रांडों में किया जाना जरूरी होने के कारण ''रॉ'' महाप्रबंधक एरिक बिशॉफ को आशा थी कि आगामी रात को लेसनर लौट कर रॉ में आएगा. हालांकि, स्मैकडाउन महाप्रबंधक स्टेफ़नी मकमहन ने घोषणा की कि अनुबंध के अनुसार लेसनर को केवल ''स्मैकडाउन'' पर ही खिताब की रक्षा करनी है, जिससे बिशॉफ को अपने ब्रांड के लिए अलग चैंपियनशिप की स्थापना करने के लिए मजबूर होना पड़ा. रॉ ब्रांड में नई विश्व हैवीवेट चैंपियनशिप शुरू हो जाने के बाद, अब विवादित होगई डब्लूडब्लूई (WWE) निर्विवाद चैंपियनशिप सिर्फ डब्लूडब्लूई (WWE) चैंपियनशिप के नाम से जानी जाने लगी.<ref>{{cite news |author=Michael McAvennie |title=WWE The Yearbook: 2003 Edition |publisher=Pocket Books |year=2003 |pages=220–222}}</ref> लेसनर के तेजी से डब्लूडब्लूई (WWE) के शीर्ष पर पहुंचने के कारण अंडरटेकर के साथ फ्यूड शुरू हो गई, जिसमें एक मैच अनफोरगिवन पर शामिल था।<ref name="pwi111"/> यह एक दोहरी अयोग्यता में समाप्त हुआ जिसके कारण लेसनर ने अपना खिताब बरकरार रखा. अगले महीने, नो मर्सी पर उनका सामना फिर से अंडरटेकर से हुआ, इस बार हेल इन ए सेल मैच में. मैच में आगे बढ़ते हुए लेसनर ने प्रोपेन टैंक से अंडरटेकर का हाथ तोड़ दिया.<ref>{{cite news |author=Michael McAvennie |title=WWE The Yearbook: 2003 Edition |publisher=Pocket Books |year=2003 |page=281}}</ref> हेमैन द्वारा मैकमहन से अनुनय करने के बावजूद कि अंडरटेकर को अपने कास्ट को हथियार की तरह इस्तेमाल न करने दिया जाए, मांग नामंजूर करदी गई और मैच योजनानुसार ही हुआ।<ref>{{cite news |author=Michael McAvennie |title=WWE The Yearbook: 2003 Edition |publisher=Pocket Books |year=2003 |page=285}}</ref> एक ऐसा मैच जिसमें दोनों पहलवान और यहां तक कि हेमैन भी लहूलुहान हो गए थे, उस समय खत्म हुआ जब लेसनर ने विरोधी के टोम्बस्टोन पाइलड्राइवर प्रयास को पलटकर अपनी एफ-5 युक्ति से जीत हासिल की.<ref name="pwi111"/> अंडरटेकर के साथ अपने हेल इन सेल मैच के छः दिन बाद, उन्होंने रिबेलियन पे-पर-व्यू पर हेमैन के साथ एज के विरुद्ध एक हैंडीकैप मैच में अपना डब्लूडब्लूई (WWE) खिताब बरकरबर रखा.<ref>{{cite news |author=PWI Staff |title=Pro Wrestling Illustrated presents: 2007 Wrestling almanac & book of facts |work="Wrestling's historical cards" |publisher=Kappa Publishing |year=2007 |pages=111–112}}</ref> लेसनर का अगला प्रतिद्वंद्वी द [[बिग शो]] था। लेसनर के साथ खिताब की रक्षा छोड़ने के लिए बात करते समय हेमैन को किसी और से अधिक, पूरा विश्वास था कि नेलसन यह मु्काबला नहां जीत सकते थे।<ref>{{cite news |author=Michael McAvennie |title=WWE The Yearbook: 2003 Edition |publisher=Pocket Books |year=2003 |page=290}}</ref> लेसनर ने इंकार कर दिया और मेडीसन स्क्वेयर गार्डन पर सर्वाइवर सीरीज पे-पर-व्यू बिग शो से हार गए, यह डब्लूडब्लबई ((WWE) में लेसनर की पहली पिनफॉल हार थी। जब चैंपियन ने एफ-5 के बाद 500-पौंड के प्रतिद्वंद्वी को पिन करने की कोशिश की तो हेमैन ने धोखा दे दिया, जो रेफ्री को खींचकर रिंग से बाहर ले गया और बिग शो को संभलने का और खिताब जीतने का मौका मिल गया। परिणामस्वरूप लेसनर फ्रशंसकों के पसंदीदा बन गए।<ref name="pwi112">{{cite news |author=PWI Staff |title=Pro Wrestling Illustrated presents: 2007 Wrestling almanac & book of facts |work="Wrestling's historical cards" |publisher=Kappa Publishing |year=2007 |pages=112–113}}</ref> सरवाइवर सीरीज के बाद, हेमैन ने यह स्पष्ट कर दिया कि लेसनर दुबारा मैच की मांग नहीं करेंगे यहां तक कि उसने युपके से अनुबंध में एक विशेष खंड भी जुड़वा दिया.<ref>{{cite news |author=Michael McAvennie |title=WWE The Yearbook: 2003 Edition |publisher=Pocket Books |year=2003 |pages=341–342}}</ref> जनवरी 2003 में रॉयल रंबल प्रतियोगिता में लेसनर ने एक योग्यता मैच में द बिग शो को हरा दिया. बादमें लेसनर ने #29 प्रविष्टि के रूप में रम्बल में प्रवेश किया जहां अंततः अंडरटेकर को हरा कर वे जीते.<ref name="pwi112"/> [[चित्र:Lesnarbotch.jpg|right|thumb|200px|रेसलमेनिया XIX में स्टार प्रेस शूटिंग में असफल रहने पर लेसनर को सिर की गंभीर चोट सहनी पड़ी.]] रॉयल रंबल मैच जीतने के बाद, लेसनर ने अगले दो महीने डब्लूडब्लबई ((WWE) चैंपियन कुर्ट एंगल के साथ पटकथा आधारित फ्यूड में गुजारे, जिसकी लेसनर ने खिताब जीतने में सहायता की थी और जिसका प्रतिनिधित्व भी पॉल हेमैन ने ही किया था। एंगल के पास हेमैन था और टीम एंगल (शेल्टन बेंजामिन और चार्ली हास) उसके पाछे थी, लेकिन लेसनर इन प्रतिद्नंद्वियों पर भारी पड़े.<ref name="pwi112"/> लेसनर ने रेसलमेनिया XIX की मुख्य प्रतियोगिता में डब्लूडब्लूई (WWE) चैम्पियनशिप पुनः हासिल की. मैच के अंत की ओर, वे एक स्टार प्रेस शूट करने में असफल रहे; ओवीडब्लू (OVW) में इस प्रयास को कई बार सफलतापूर्वक अंजाम दे चुकने के बावजूद, इस मैच में इस प्रयास के लिए जितनी दूरी कूदने में वे सक्षम थे, उसका उन्होंने अधिक अनुमान लगा लिया और वे जल्दी घूम गए, उनका सिर जाकर सीधा एंगल के पार्श्व में उसकी पसलियों में जाकर टकराया. इस से लेसनर स्तब्ध रह गए और एंगल को मैच की समाप्ति सुधारनी पड़ी. इस असफल प्रयास से लेसनर को सिर में गंभीर चोट लगी.<ref name="pwi112"/> रेसलमेनिया के बाद [[जॉन सीना]] ने उन दोनों के बीच पिछले मैच के बाद से लेसनर का करियर लगभग खत्म करने के लिए उनको लक्ष्य करना शुरू कर दिया (एफ-5 का प्रयोग करके उनका टांगें रिंग पोस्ट में धकेल कर).<ref>{{cite web |url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/j/john-cena.html |title=John Cena profile |publisher=Online World of Wrestling |quote=Brock Lesnar defeated John Cena, then gave Cena an F5 into the ringpost, injuring his knee! |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829182457/http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/j/john-cena.html |archive-date=29 अगस्त 2012 |url-status=live }}</ref> इस से सीना को बैकलैश का खिताबी मैच खेलने का मौका मिल गया जिस में लेसनर खिताब अपने पास रखने में सफल रहे. इससे पहले बैकलैश पे-पर-व्यू पर बिग शो ने रे मिस्टीरियो को बुरी तरह घायल कर दिया था, परिणामस्वरूप मिस्टीरियो को स्ट्रेचर पर ले जाया गया।<ref name="pwi112"/> इस चोट के कारण लेसनर ने बिग शो के साथ अपनी फ्यूड का नवीकरण किया जिसकी वजह से खिताब के लिए फैसले के दिन एक स्ट्रेचर मैच रखा गया। लेसनर ने मिस्टीरियो तथा एक फोर्कलिफ्ट की सहायता से सफलतापूर्वक खिताब अपने पास बरकरार रखा.<ref>{{cite web |url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/may/2003.htm |title=Judgment Day 2003 results |publisher=PWWEW.net |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229054725/http://pwwew.net/ppv/wwf/may/2003.htm |archive-date=29 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ''स्मैकडाउन!'' पर लिखित प्रतिद्वंद्विता के दौरान, लेसनर ने बिगशो को एक सुपरप्लेक्स में उठा दिया जिससे टकराने पर रिंग गिर पड़े.<ref>{{cite web |url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/030612.html |title=SmackDown! results - जून 12, 2003 |publisher=Online World of Wrestling |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220144216/http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/030612.html |archive-date=20 फ़रवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> वेंगिएंस पर एक नो डिस्क्वालिफिकेशन ट्रिपल थ्रैट मैच में, जिसमें बिग शो भी शामिल था, लेसनर ने कुर्ट एंगल के हाथों अपना खिताब गंवा दिया.<ref name="pwi112"/> [[चित्र:Lesnarangle.jpg|left|thumb|200px|रसेलमेनिया XIX पर अपने डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) चैम्पियनशिप मैच के बाद लेसनर और कर्ट एंगल]] समरस्लैम से पहले, कुर्ट एंगल को धोखा देने के कारण लेसनर एक खलनायक बन गये जिसके परिणामस्वरूप प्रतियोगिता में पुनः मैच हुआ।<ref>{{cite web |url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/030807.html |title=SmackDown! results - अगस्त 7, 2003 |publisher=Online World of Wrestling |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028002104/http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/030807.html |archive-date=28 अक्तूबर 2011 |url-status=dead }}</ref> जब एंगल के एंकल-लॉक पर लेसनर को टैप आउट करने के लिए मजबूर होना पड़ा और लेसनर एंगल से हार गए।<ref>{{cite news |author=PWI Staff |title=Pro Wrestling Illustrated presents: 2007 Wrestling almanac & book of facts |work="Wrestling's historical cards" |publisher=Kappa Publishing |year=2007 |pages=113–114}}</ref> लेसनर और एंगल के बीच दूसरा पुनः खेला गया मैच, एक आयरन मैन मैच था जो बाद में ''स्मैकडाउन!'' के एक एपिसोड में खेला गया। लेसनर ने इस मैच में एंगल को हराया, जिसे ''स्मैकडाउन!'' इतिहास का सर्वश्रेष्ठ मैच कहा गया।<ref>{{cite web |url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/3044541405 |title=WWE: Inside WWE > title History > WWE championship > 20030918 - Brock Lesnar |publisher=WWE |accessdate=अप्रैल 21, 2008 |archive-url=https://www.webcitation.org/65ajBTK3a?url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/3044541405 |archive-date=20 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> कुछ सेकंड शेष रहे थे जब एंगल ने एंकल-लॉक का वार चला लेकिन लेसनर ने टैप नहीं किया। एंगल की चार पटखनियों के बदले पांच पटखनियों के साथ लेसनर जीत गए और इस जीत ने उन्हें तीन-बार का डब्लूडब्लूई (WWE) चैंपियन बना दिया.<ref>{{cite web |url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/030918.html |title=SmackDown! results - सितंबर 18, 2003 |publisher=Online World of Wrestling |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514225153/http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/030918.html |archive-date=14 मई 2011 |url-status=dead }}</ref> लेसनर के नए जीते गए खिताब का पहला चैलेंजर द अंडरटेकर था। तत्कालीन चैंपियन कुर्ट एंगल के खिलाफ एक मैच में लेसनर ने अंडरटेकर को खिताब नहीं जीतने दिया था, जिससे उसे लेसनर के खिताब को चुनौती देने का हक मिला.<ref>{{cite web |url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/030925.html |title=SmackDown! results - सितंबर 25, 2003 |publisher=Online World of Wrestling |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/6IKLbe4S6?url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/030925.html |archive-date=23 जुलाई 2013 |url-status=dead }}</ref> नो मर्सी पर लेसनर ने एक बाइकर चेन मैच में अंडरटेकर को हरा दिया.<ref name="pwi114">{{cite news |author=PWI Staff |title=Pro Wrestling Illustrated presents: 2007 Wrestling almanac & book of facts |work="Wrestling's historical cards" |publisher=Kappa Publishing |year=2007 |page=114}}</ref> पॉल हेमैन के ''स्मैकडाउन!'' का महाप्रबंधक बन जाने के बाद लेसनर ने खुद को फिर से हेमैन के साथ जोड़ लिया और सरवाइवर सीरीज पर एक 10-सदस्यीय सरवाइवर सीरीज मैच के लिए बिग शो, मैट मोर्गन, ए-ट्रेन और नाथन जोन्स के साथ टीम लेसनर का गठन किया।<ref>{{cite web |url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/031030.html |title=SmackDown! results - अक्टूबर 30, 2003 |publisher=Online World of Wrestling |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524055959/http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/031030.html |archive-date=24 मई 2011 |url-status=dead }}</ref> मैच के क्लाइमैक्स में, क्रिस बेनोइट दूसरा व्यक्ति बना जिसने लेसनर को टैप आउट करने के लिए मजबूर कर दिया.<ref name="pwi114"/> दो सप्ताह बाद ''स्मैकडाउन!'' पर डब्लूडब्लूई (WWE) चैंपियनशिप के लिए एक एकल मुकाबले में लेसनर का सामना बेनोइट से हुआ, जिसमें लेसनर के पहले ब्रॉक लॉक सबमिशन होल्ड से बेनोइट के बेहोश हो जाने के बाद लेसनर विजयी हुए.<ref name="ringcollapse">{{cite web |url=http://www.wwe.com/inside/listthis/mostmemorablesdmoments/sdmoments2 |title=Bringin' Down The House |last=McAvennie |first=Mike |date=अप्रैल 27, 2007 |publisher=[[World Wrestling Entertainment]] |accessdate=दिसम्बर 8, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229065935/http://www.wwe.com/inside/listthis/mostmemorablesdmoments/sdmoments2 |archive-date=29 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> ==== गोल्डबर्ग के साथ फ्यूड और प्रस्थान (2003-2004) ==== सरवाइवर सीरीज इस मायने में भी खास थी कि लेसनर की रॉ ब्रांड के गोल्डबर्ग से पहली बार मुलाकात हुई, एक ऐसा व्यक्ति जिसकी लेसनर के समान [[wikt:physique|शारीरिक रचना]] और कुश्ती में अपराजित रिकॉर्ड के कारण लेसनर के साथ तुलना की जाती थी। एक पर्दे के पीछे [[साक्षात्कार]] में लेसनर ने दावा किया कि वे दुनिया में किसी को भी हरा सकते थे, जिसके कारण गोल्डबर्ग ने साक्षात्कार में दखल देते हुए लेसनर को अपना परिचय दिया, घूरते हुए जाने से पहले उनके साथ हाथ मिलाया।<ref name="pwi114"/> लेसनर ने इस शत्रुता का एक फ्यूड के साथ अनुकरण किया जिसमें हार्डकोर होली शामिल था।<ref>{{cite web |url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/031211.html |title=SmackDown! results - दिसम्बर 11, 2003 |publisher=Online World of Wrestling |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027225818/http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/031211.html |archive-date=27 अक्तूबर 2011 |url-status=dead }}</ref> इस कथानक में, होली 2002 में दोनों के बीच हुए एक मैच में लेसनर द्वारा उसकी वैध रूप से गरदन तोड़े जाने का लेसनर से बदला लेना चाहता था। उस मैच के दौरान, लेसनर ने पॉवरबॉम्ब दांव चला, लेकिन होली जो नौसिखियों के साथ अपने असहयोगपूर्ण रवैये के लिए प्रसिद्ध है, ने लिफ्ट के बीच में ही धोखा दिया जिसके कारण लेसनर उसे पूरी तरह से ऊपर नहीं उठा सके. होली ने कमर नहीं उठा कर लेसनर के दांव की कठिनाई और बढ़ा दी. संघर्ष के दौरान, लेसनर के पटकने पर होली सिर के बल गिरा, जिसकी वजह से उसे गरदन की सर्जरी करानी पड़ी और वह एक साल तक कार्यक्षेत्र से बाहर रहा.<ref>{{cite web |url=http://slashwrestling.com/tuesday/021008.html |title=Wrestling news report - अक्टूबर 8, 2002 |publisher=Slash Wrestling |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716084406/http://slashwrestling.com/tuesday/021008.html |archive-date=16 जुलाई 2011 |url-status=live }}</ref> 2004 में रॉयल रम्बल में, लेसनर ने होली को हरा कर डब्लूडब्लूई (WWE) चैम्पियनशिप अपने पास बनाए रखी. बाद में रॉयल रम्बल मैच में, लेसनर ने गोल्डबर्ग पर हमला किया और एक एफ-5 चलाया जिससे कुर्ट एंगल को उसे बाहर करने का अवसर मिल गया।<ref name="pwi114"/> फरवरी में, नो वे आउट पर खिताब के लिए लेसनर का सामना एडी ग्युरेरो से हुआ। मैच के दौरान, गोल्डबर्ग ने मैच में दखल दिया, जिससे ग्युरेरो को संभलने और एक फ्रॉग स्प्लैश के बाद लेसनर को पिन करने का मौका मिल गया और उसने डब्लूडब्लूई (WWE) चैंपियनशिप जीत ली. इस मैच ने रेसलमेनिया XX के लिए लेसनर और गोल्डबर्ग के बीच एक अंतर-ब्रांड मैच तय किया।<ref>{{cite news |author=PWI Staff |title=Pro Wrestling Illustrated presents: 2007 Wrestling almanac & book of facts |work="Wrestling's historical cards" |publisher=Kappa Publishing |year=2007 |page=115}}</ref> गोल्डबर्ग के साथ फ्यूड के दौरान, लेसनर का ''रॉ के '''स्टोन कोल्ड स्टीव ऑस्टिन (जिसे नो वे आउट पर गोल्डबर्ग को लेसनर पर हमला करने के लिए सुझाते हुए दिखाया गया था''' '') के साथ भी फ्यूड चल रहा था।<ref>{{cite web |url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/040202.html |title=RAW results - फ़रवरी 2, 2004 |publisher=Online World of Wrestling |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111013050259/http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/040202.html |archive-date=13 अक्तूबर 2011 |url-status=live }}</ref>जब '''''लेसनर ने रॉ में ऑस्टिन पर आक्रमण किया''' '' '''''और उसकी गाड़ी चुरा ली, तो ऑस्टिन को रेसलमेनिया मैच के लिए विशेष अतिथि रेफ्री के रूप में शामिल कर लिया गया'' ''' .<ref>{{cite web |url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/040304.html |title=RAW results - मार्च 4, 2004 |publisher=Online World of Wrestling |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524121123/http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/040304.html |archive-date=24 मई 2011 |url-status=dead }}</ref> '''''परदे के पीछे, यह सबको पता था कि डब्लूडब्लूई (WWE) चैंपियनशिप में यह गोल्डबर्ग का आखिरी मैच होगा. रेसलमेनिया से केवल एक सप्ताह पहले, हालांकि यह अफवाह फैली कि लेसनर भी [[नेशनल फुटबॉल लीग|राष्ट्रीय फुटबॉल लीग]] में करियर बनाने के लिए छोड़कर जा रहे थे। '' ''' '''''परिणामस्वरूप लेसनर और गोल्डबर्ग के बीच मैच असफल रहा क्योंकि मेडीसन स्क्वेयर गार्डन पर प्रशंसकों ने दोनों पहलवानों का तेज और विशिष्ट नारों “ना ना, हे हे अलविदा” और “तुम बिक गए” के साथ मजाक उड़ाया, भीड़ का ज्यादातर समर्थन विशेष अतिथि रेफ्री ऑस्टिन के साथ था। हालांकि गोल्डबर्ग ने मैच जीता, दोनों पहलवानों को बाहर जाते समय स्टोन कोल्ड स्टनर दिए गए।<ref>{{cite web |url=http://www.411mania.com/wrestling/tv_reports/31151 |title=WrestleMania XX results |publisher=411mania |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607113829/http://www.411mania.com/wrestling/tv_reports/31151 |archive-date=7 जून 2011 |url-status=dead }}</ref>'' ''' === न्यू जापान प्रो रेसलिंग (2005-2006) === 8 अक्टूबर 2005 को लेसनर ने टोकियो डोम में न्यू जापान प्रो रेसलिंग शो में एक तीन-तरफा मैच में आईडब्लूजीपी (IWGP) हैवीवेट चैंपियनशिप जीती, जिसमें तत्कालीन चैंपियन काजुयुकी फुजिता और मासाहिरो चोनो शामिल थे।<ref name="IWGP title">{{cite web |url=http://www.solie.org/titlehistories/htiwgp.html |title=I.W.G.P. HEAVYWEIGHT TITLE HISTORY |last=Duncan |first=Royal |last2=Will |first2=Gary |accessdate=मार्च 21, 2008 |publisher=Soli'e Title Histories |archive-url=https://www.webcitation.org/6BCiKM8U3?url=http://www.solie.org/titlehistories/htiwgp.html |archive-date=6 अक्तूबर 2012 |url-status=dead }}</ref> उन्होंने एक एफ-5, जिसे उन्होंने वर्डिक्ट नाम दिया था क्योंकि एफ-5 का ट्रेडमार्क डब्लूडब्लूई (WWE) के पास था, के बाद मासाहिरा चोनो को पिन करके यह मैच जीता था।<ref name="OWOW"/> मैच के बाद उन्होंने कहा कि यह नाम डब्लूडब्लूई (WWE) के खिलाफ उनके मुकदमे को संदर्भित कर रहा था। डब्लूडब्लूई (WWE) को छोड़ने के बाद से यह उनका पहला प्रो कुश्ती मैच था।<ref name="OWOW"/> लेसनर इस खिताब को रखने वाले कुछ अमेरिकी पहलवानों में से एक हैं।<ref name="IWGP title"/> 6 दिसम्बर को, डब्लूडब्लूई (WWE) ने लेसनर को एनजेपीडब्लू के साथ काम करते रहने से रोकने के लिए उनके खिलाफ एक अस्थायी निरोधक आदेश जारी करने के लिए एक वाद दाखिल किया लेकिन अदालत ने इसे स्वीकार नहीं किया, इस प्रकार लेसनर को मनाबू नाकानिशी तथा यूजी नगाता के खिलाफ दो गैर-खिताब जीत मिलीं.<ref name="WWE-legal">{{cite web |url=http://puroresufan.com/script/show_archives.php?archive=1137877436&subaction=list-archive& |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209134350/http://puroresufan.com/script/show_archives.php?archive=1137877436&subaction=list-archive& |archivedate=9 फ़रवरी 2008 |title=New Japan Pro Wrestling news - (दिसम्बर 25, 2005 - जनवरी 20, 2006) |publisher=Strong Style Sprit |accessdate=अप्रैल 26, 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://puroresufan.com/script/show_archives.php?archive=1135582068&subaction=list-archive& |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209143514/http://puroresufan.com/script/show_archives.php?archive=1135582068&subaction=list-archive& |archivedate=9 फ़रवरी 2008 |title=New Japan Pro Wrestling news - (दिसम्बर 6, 2005 - दिसम्बर 23, 2005) |publisher=Strong Style Sprit |accessdate=अप्रैल 26, 2007 |url-status=dead }}</ref> 4 जनवरी 2006 को भूतपूर्व चैंपियन शिनसुके नाकामुरा के खिलाफ अपने खिताब का सफलतापूर्वक बचाव किया।<ref name="WWE-legal"/> 13 जनवरी को, डब्लूडब्लूई (WWE) ने एक बार फिर लेसनर के खिलाफ एक उन्हें 19 मार्च को अपने आईडब्लूजीपी हैवीवेट चैंपियनशिप के खिताब को बचाने से रोकने के लिए निषेधाज्ञा जारी करने हेतु वाद दायर किया। जाहिराना तौर पर यह लागू नहीं हुआ (मंजूर नहीं किया गया), क्योंकि उन्होंने 19 फ़रवरी को सूमो हॉल में शिनसुके नाकामूरा के साथ अकेबोनो और रिकी चोशू के विरुद्ध एक टैग टीम मैच में भाग लिया और उसे चोशू पर एक वर्डिक्ट के बाद जीत लिया।<ref name="WWE-legal"/><ref>{{cite web |url=http://puroresufan.com/script/show_archives.php?archive=1137877436&subaction=list-archive& |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209134350/http://puroresufan.com/script/show_archives.php?archive=1137877436&subaction=list-archive& |archivedate=9 फ़रवरी 2008 |title=New Japan Pro Wrestling news - (फ़रवरी 9, 2006 - मार्च 7, 2006) |publisher=Strong Style Sprit |accessdate=अप्रैल 26, 2007 |url-status=dead }}</ref> 19 मार्च को सूमो हॉल में, जब लेसनर ने उसे चैम्पियनशिप बेल्ट और एक डीडीटी (DDT) से मारा, तो लेसनर ने पूर्व [[सूमो|सूमो कुश्ती]] ग्रैंड चैंपियन अकेबोनो के विरुद्ध अपनी चैम्पियनशिप बरकरार रखी.<ref>{{cite web |url=http://puroresufan.com/script/show_archives.php?archive=1145025962&subaction=list-archive& |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209143520/http://puroresufan.com/script/show_archives.php?archive=1145025962&subaction=list-archive& |archivedate=9 फ़रवरी 2008 |title=New Japan Pro Wrestling news - (मार्च 9, 2006 - अप्रैल 8, 2006) |publisher=Strong Style Sprit |accessdate=अप्रैल 26, 2007 |url-status=dead }}</ref> 3 मई 2006 को फुकुओता में न्यू जापान कप के विजेता जायंट बर्नार्ड के विरुद्ध अपने खिताब की सफलतापूर्वक रक्षा की. 1990 में वेडर बनाम स्टैन हैन्सन के बाद से यह पहला अमेरिकी बनाम अमेरिकी खिताबी मैच था।<ref>{{cite web |url=http://puroresufan.com/script/show_archives.php?archive=1147261899&subaction=list-archive& |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209143527/http://puroresufan.com/script/show_archives.php?archive=1147261899&subaction=list-archive& |archivedate=9 फ़रवरी 2008 |title=New Japan Pro Wrestling news - (अप्रैल 10, 2006 - मई 5, 2006) |publisher=Strong Style Sprit |accessdate=अप्रैल 26, 2007 |url-status=dead }}</ref> 15 जुलाई 2006 को न्यू जापान प्रो कुश्ती ने घोषणा की कि ब्रॉक लेसनर से आईडब्लूजीपी (IWGP) हैवीवेट चैम्पियनशिप छीन ली गई है क्योंकि “[[वीजा (दस्तावेज)|वीजा]] मामलों” के कारण अब वे कभी भी अपने खिताब की रक्षा के लिए लौटकर नहां आएंगे. 16 जुलाई को नया चैंपियन निर्धारित करने के लिए एक प्रतियोगिता आयोजित की गई, जिसे हिरोशी तानाहाशी, जिसके साथ मूल रूप से लेसनर का सामना तय किया गया था, ने जीता. आईडब्लूजीपी चैम्पियनशिप बेल्ट स्थूल रूप में जून 2007 के अंत तक लेसनर के पास रही.<ref name="NJPW title">{{cite web |url=http://puroresufan.com/script/show_archives.php?archive=1153643478&subaction=list-archive& |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209134354/http://puroresufan.com/script/show_archives.php?archive=1153643478&subaction=list-archive& |archivedate=9 फ़रवरी 2008 |title=New Japan Pro Wrestling news - (जून 28, 2006 - जुलाई 19, 2006) |publisher=Strong Style Sprit |accessdate=अप्रैल 26, 2007 |url-status=dead }}</ref> लगभग एक वर्ष बाद 29 जून 2007 को लेसनर ने अपनी आईडब्लूजीपी (IWGP) हैवीवेट चैम्पियनशिप का (आईजीएफ (IGF) प्रोत्साहक एंतोनियो इनोकी ने कहा था कि वह अभी भी लेसनर को “असली” आईडब्लूजीपी (IWGP) चैम्पियनशिप के रूप में दिखता था, क्योंकि इस खिताब के लिए उसे हराया नहीं गया था) टीएनए (TNA) विश्व हैवीवेट चोंपियन कुर्ट एंगल के खिलाफ एक चैंपियन बनाम चैंपियन मैच में बचाव किया। एंगल ने एंकल लॉक के साथ लेसनर को हरा कर आईजीएफ (IGF) तथा टीएनए (TNA) द्वारा मान्यता प्राप्त आईडब्लूजीपी (IWGP) हैवीवेट चैम्पियनशिप<ref name="NJPW title"/> जीत ली और उन्हें एक एमएमए (MMA) मुकाबले के लिए चुनौती दी.<ref>{{cite web |url=http://www.411mania.com/wrestling/news/56486/Kurt-Angle-Beats-Brock-Lesnar-In-Japan.htm |title=Kurt Angle Beats Brock Lesnar In Japan |accessdate=जुलाई 27, 2007 |date=जून 29, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703051243/http://www.411mania.com/wrestling/news/56486/Kurt-Angle-Beats-Brock-Lesnar-In-Japan.htm |archive-date=3 जुलाई 2007 |url-status=dead }}</ref> एक पेशेवर पहलवान के रूप में लेसनर का यह आखिरी मैच था। ==== मुकदमा ==== लेसनर ने पहले डब्लूडब्लूई (WWE) के साथ अपने अनुबंध से मुक्त होने के लिए एक प्रतिस्पर्धा-नहीं धारा पर हस्ताढर किए थे जो जून 2010 से पहले उनके किसी अन्य खेल मनोरंजन या मिश्रित मार्शल आर्ट्स कंपनी के साथ काम करने का निषेध करती थी। लेसनर के लिए कुश्ती पूरी तरह छोड़ना प्रत्याशित था, लेकिन पेशेवर फुटबॉल में अपना करियर सुरक्षित करने में उनकी अक्षमता ने उन्हें अदालत में इस नियम को चुनौती देने के लिए प्रेरित किया था।<ref>{{cite web |url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2005/02/12/929079.html |title=Brock taking WWE to court |publisher=SLAM! Sports |accessdate=अप्रैल 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524230140/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2005/02/12/929079.html |archive-date=24 मई 2011 |url-status=live }}</ref> डब्लूडब्लूई (WWE) 2004 में न्यू जापान प्रो रेलसिंग शो में भाग लेकर लेसनर द्वारा कथित रूप से अनुबंध भंग करने के लिए उनसे क्षतिपूर्ति की मांग करके अपनी प्रतिक्रिया दिखाई.<ref>{{cite web |url=http://www.411mania.com/wrestling/news/24184/WWE-Responds-To-Brock-Lesnars-Lawsuit.htm |title=WWE Responds To Brock Lesnar's Lawsuit |publisher=411Mania |accessdate=अप्रैल 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926233054/http://www.411mania.com/wrestling/news/24184/WWE-Responds-To-Brock-Lesnars-Lawsuit.htm |archive-date=26 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> जुलाई 2005 में, दोनों पक्षों ने अपने दावे वापस ले लिए और अपने संबंधों के नवीकरण के लिए बातचीत शुरू कर दी.<ref>{{cite web |url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2005/07/06/1119803.html |title=WWE cuts more while negotiating with Lesnar |publisher=SLAM! Sports |accessdate=अप्रैल 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525060422/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2005/07/06/1119803.html |archive-date=25 मई 2011 |url-status=live }}</ref> डब्लूडब्लूई (WWE) ने लेसनर के साथ अनुबंध की पेशकश की, लेकिन 2 अगस्त 2005 को डब्लूडब्लूई (WWE) की आधिकारिक वेबसाइट ने सूचना दी कि लेसनर ने कंपनी के साथ किसी भी प्रकार के संबंध से खुद को अलग कर लिया है।<ref>{{cite web |url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2005/08/02/1156700.html |title=Brock says no to contract |publisher=SLAM! Sports |accessdate=अप्रैल 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604170238/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2005/08/02/1156700.html |archive-date=4 जून 2011 |url-status=live }}</ref> 21 सितम्बर को मुकदमे ने निपटान में प्रवेश किया, लेकिन वार्ता टूट गई।<ref>{{cite web |url=http://www.411mania.com/wrestling/news/25343/Update-On-The-Brock-Lesnar-Vs.-WWE-Lawsuit.htm |title=Update On The Brock Lesnar Vs. WWE Lawsuit |publisher=411Mania |accessdate=अप्रैल 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030102512/http://www.411mania.com/wrestling/news/25343/Update-On-The-Brock-Lesnar-Vs.-WWE-Lawsuit.htm |archive-date=30 अक्तूबर 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.411mania.com/wrestling/news/25835/WWE-Files-Restraining-Order-Against-Brock-Lesnar.htm |title=WWE Files Restraining Order Against Brock Lesnar |publisher=411Mania |accessdate=अप्रैल 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071007073257/http://www.411mania.com/wrestling/news/25835/WWE-Files-Restraining-Order-Against-Brock-Lesnar.htm |archive-date=7 अक्तूबर 2007 |url-status=dead }}</ref> 14 जनवरी 2006 को, न्यायाधीश क्रिस्टोफर ड्रोनी ने कहा कि जब तक डब्लूडब्लूई (WWE) उन्हें तब से 25 जनवरी के बीच में कोई अच्छी दलील नहीं दे देती, वे एक संक्षिप्त निर्णय देते हुए ब्रॉक लेसनर के पक्ष में फैसला दे देंगे. इससे लेसनर तत्काल जहां वे चाहें वहां काम करने के लिए सक्षम हो गए।<ref>{{cite web |url=http://www.411mania.com/wrestling/news/36937/WWE-News:-Brock,-Tenta,-Oleg,-More.htm |title=WWE News: Brock, Tenta, Oleg, More |publisher=411Mania |accessdate=अप्रैल 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926233846/http://www.411mania.com/wrestling/news/36937/WWE-News:-Brock,-Tenta,-Oleg,-More.htm |archive-date=26 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> डब्लूडब्लूई (WWE) को बाद में समय-सीमा में स्थगन मिल गया।<ref>{{cite web |url=http://www.prowrestling.com/news.php?id=16880/articles/news |title=WWE's Lawsuit Against Lesnar Delayed |publisher=Wrestling Observer (via ProWrestling.com) |accessdate=अप्रैल 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928004522/http://www.prowrestling.com/news.php?id=16880%2Farticles%2Fnews |archive-date=28 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> 24 अप्रैल को, विश्व कुश्ती मनोरंजन ने अपनी आधिकारिक वेबसाइट, WWE.com पर घोषणा की कि दोनों पक्ष परस्पर एक समझौते पर पहुंच गए हैं और 12 जून को एक संघीय न्यायाधीश ने मामले को खारिज करने के दोनों पार्टियों के अनुरोध पर डब्लूडब्लूई (WWE) के विरुद्ध लेसनर के मुदमे को खारिज कर दिया.<ref>{{cite web |url=http://www.wwe.com/inside/news/archive/lesnarwwesettle |title=Brock Lesnar and WWE settle lawsuit |publisher=WWE.com |accessdate=अप्रैल 26, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030221151/http://www.wwe.com/inside/news/archive/lesnarwwesettle |archive-date=30 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref> == नेशनल फुटबॉल लीग (2004-2005) == {{Infobox NFLactive |name=Brock Lesnar |currentteam=Free Agent |currentnumber=-- |currentposition=Defensive tackle |birthdate= {{Birth date and age|1977|07|12}} |birthplace=Webster, South Dakota |heightft=6 |heightin=4 |weight=296 |highschool=Webster High School |college=[[University of Minnesota]] |undraftedyear=2004 |pastteams=<nowiki></nowiki> *[[Minnesota Vikings]] (2004)* :<small>*Offseason and/or practice squad member only</small> |status=active |statweek=17 |statseason=2004 |statlabel1=Games played |statvalue1=-- |statlabel2=Tackles |statvalue2=-- |statlabel3=Sacks |statvalue3=-- }} रेसलमेनिया XX में अपने आखिरी मैच के बाद लेसनर ने [[नेशनल फुटबॉल लीग]] में अपना करियर आगे बढ़ाने के लिेए डब्लूडब्लूई (WWE) में अपने किरयर को दरकिनार कर दिया.<ref name="start NFL">{{cite web |url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2004/03/16/384461.html |title=Lesnar talks about starting with the NFL |publisher=SLAM! Sports |accessdate=अप्रैल 26, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140218203518/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2004/03/16/384461.html |archive-date=18 फ़रवरी 2014 |url-status=live }}</ref> इस कदम से डब्लूडब्लूई (WWE) में कई लोग परेशान हुए, क्योंकि कंपनी ने यह महसूस किया कि उन्होंने लेसनर में भारी निवेश किया था। विश्व कुश्ती मनोरंजन ने अपनी आधिकारिक वेबसाइट WWE.com पर बयान देकर लेसनर के प्रस्थान की पुष्टि की. {{Quote|Brock Lesnar has made a personal decision to put his WWE career on hold to prepare to tryout for the National Football League this season. Brock has wrestled his entire professional career in the WWE and we are proud of his accomplishments and wish him the best in his new endeavor.<ref>{{cite web |url=http://www.wwe.com/news/headlines/1257104 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040417010511/http://www.wwe.com/news/headlines/1257104 |archivedate=17 अप्रैल 2004 |title=Brock Lesnar opts to put WWE career on hold |publisher=WWE (via the Internet Archive |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |url-status=live }}</ref>}} बाद में लेसनर ने एक मिनेसोटा रेडियो शो को बताया कि उसने डब्लूडब्लूई (WWE) में शानदार तीन वर्ष बिताए, लेकिन दुखी हो गया था और उन्होंने हमेशा पेशेवर फुटबॉल खेलना चाहा था, उन्होंने आगे जोड़ा कि वे नहीं चाहते थे कि 40 वर्ष के होकर ये सोचें कि वे फुटबॉल में कुछ कर सकते थे। एनएफएल (NFL) के साथ शुरू करने के बारे में लेसनर ने एक साक्षात्कार में बयान दिया. {{Quote|This is no load of bull; it's no WWE stunt. I am dead serious about this... I ain't afraid of anything, and I ain't afraid of anybody. I've been an underdog in athletics since I was 5. I got zero college offers for wrestling. Now people say I can't play football, that it's a joke. I say I can. I'm as good an athlete as a lot of guys in the NFL, if not better... I've always had to fight for everything. I wasn't the best technician in amateur wrestling. But I was strong, had great conditioning, and a hard head. Nobody could break me. As long as I have that, I don't give a damn what anybody else thinks.<ref>{{cite web |url=http://www.gambling911.com/Bruce-Lesnar-MMA-060307.html |title=Brock Lesnar Makes Name for Himself in MMA |accessdate=अप्रैल 4, 2008 |publisher=gambling911.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209045054/http://www.gambling911.com/Bruce-Lesnar-MMA-060307.html |archive-date=9 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref>}} लेसनर [[मिनेसोटा वाइकिंग्स]] के लिए खेले, जहां उन्होंने कुछ खेलों में हल्के झगड़े करके विवाद पैदा किए और [[क्वार्टरबैक]] डेमन हुअर्ड को सैक करने के लिए उन्हें [[कैनसस सिटी चीफ्स|कंसास सिटी प्रमुखों]] का कोप सहना पड़ा, जिस पर भीड़ की ओर से बड़ी प्रतिक्रिया हुई थी।<ref name="chiefs vs vikings"/> हुअर्ड को जोर की चोट लगी थी और उसे कुछ मैचों के लिए बाहर बैठना पड़ा था।<ref name="chiefs vs vikings">{{cite web |url=http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=nfl&id=1853828 |title=Brock Watch: Lesnar gets a sack in scrimmage with Chiefs |date=अगस्त 9, 2004 |accessdate=अप्रैल 4, 2008 |publisher=ESPN |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717024042/http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=nfl&id=1853828 |archive-date=17 जुलाई 2009 |url-status=live }}</ref> प्रिसीजन में खेलने के बाद एक लेट कट होने के कारण लेसनर का करियर समाप्त हो गया।<ref name="NFL cut"/> एनएफएल (NFL) यूरोपा में वाइकिंग्स की ओर से खेलने के निमंत्रण को अस्वीकार कर दिया, क्योंकि वे घर के पास अपने परिवार के साथ रहना चाहते थे।<ref name="NFL cut">{{cite web |url=http://sports.yahoo.com/mma/news?slug=dm-102507lesnar&prov=yhoo&type=lgns |title=White banking on Lesnar's success |date=अक्टूबर 25, 2007 |last=Meltzer |first=Dave |accessdate=मार्च 21, 2008 |publisher=Yahoo! Sports |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317162527/https://sports.yahoo.com/mma/news?slug=dm-102507lesnar |archive-date=17 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> == मिश्रित मार्शल आर्ट == === के-1 ग्रांड प्रिक्स (2007) === 28अप्रैल 2006 को के-1 हीरो, लास वेगास के फाइनल मैच के बाद लेसनर रिंग में प्रकट हुए और अपने एमएमए (MMA) प्रोत्साहन में शामल होने के इरादे की घोषणा की. उन्होने ग्रेग नेल्सन तथा मिनेसोटा विश्वविद्यालय के सहायक प्रमुख कुश्ती कोच मार्टी मोर्गन के अधीन मिनेसोटा मार्शल आर्ट्स अकादमी में प्रशिक्षण प्राप्त किया।<ref>{{cite web |url=http://www.sherdog.com/fighter/Brock-Lesnar-17522 |title=Brock Lesnar profile |publisher=Sherdog |accessdate=मार्च 21, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204090244/http://www.sherdog.com/fighter/Brock-Lesnar-17522 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> 12 अगस्त को ब्रॉक लेसनर ने लास वेगास में घोषणा की कि उन्होंने के-1 प्रोत्साहन के साथ एक सौदे पर हस्ताक्षर किए हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.mmaweekly.com/absolutenm/templates/dailynews.asp?articleid=2488&zoneid=3 |title=Brock Lesnar joins K-1 |publisher=MMA Weekly |accessdate=अप्रैल 26, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070105173423/http://www.mmaweekly.com/absolutenm/templates/dailynews.asp?articleid=2488&zoneid=3 |archivedate=5 जनवरी 2007 |url-status=dead }}</ref> उनका पहला मुकाबला 2 जून 2007 को के-1 डायनामाइट!! अमेरिका (USA) शो पर कोरिया के चोइ होंग-मैन के साथ निर्धारित था।<ref>{{cite web |url=http://www.mmaweekly.com/absolutenm/templates/dailynews.asp?articleid=3651&zoneid=13 |title=Gracie & Lesnar at L.A. Coliseum official |publisher=MMA Weekly |accessdate=अप्रैल 26, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070515020236/http://www.mmaweekly.com/absolutenm/templates/dailynews.asp?articleid=3651&zoneid=13 |archivedate=15 मई 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mmaringreport.com/other-event-news/other-event-news/rumble-in-the-cage-16-at-the-roadhouse-nite-club-3.html |title=Brock Lesnar Good to Go With Hero's |publisher=MMA Ring Report |accessdate=अप्रैल 26, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210051355/http://www.mmaringreport.com/other-event-news/other-event-news/rumble-in-the-cage-16-at-the-roadhouse-nite-club-3.html |archive-date=10 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> हालांकि, मैच से पहले, चोइ होंग मैन का स्थान मिन सू किम ने ले लिया। लेसनर द्वारा पहले दौर के 1 मिनट 9 सेकंड में किए गए प्रहारों के कारण मिन सू किम ने हार मानली और लेसनर ने पहला आधिकारिक एमएमए (MMA) मैच जीत लिया।<ref name="MMA1"/> === अंतिम फाइटिंग चैम्पियनशिप (2008-2016) === ''यूएफसी (UFC) 77'' के दौरान यह घोषणा की गई कि ब्रॉक लेसनर ने अल्टीमेट फाइटिंग चैंपियनशिप (यूएफसी (UFC)) के साथ लड़ने का सौदा किया है।<ref name="411mania.com"/> 2 फ़रवरी 2008 को लेसनर ने ''यूएफसी (UFC) 81:'' ब्रेकिंग पॉइंट शीर्षक वाली प्रोत्साहन की प्रतियोगिता में भूतपूर्व यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैंपियन फ्रैंक मीर के खिलाफ अपना पहला मैच खेला।<ref name="UFC 81">{{cite web |url=http://www.sherdog.com/news/articles/nogueira-becomes-first-to-hold-ufc-pride-belts-11138 |title=Nogueira Becomes First to Hold UFC, PRIDE Belts |author=Mike Sloan |publisher=sherdog.com |date=फ़रवरी 3, 2008 |accessdate=फ़रवरी 3, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210062933/http://www.sherdog.com/news/articles/nogueira-becomes-first-to-hold-ufc-pride-belts-11138 |archive-date=10 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> लेसनर ने प्रारंभिक टेकडाउन सुरक्षित किया, किंतु मीर के सिर के पीछे मारने के लिए एक अंक की कटौती की गई। लेसनर द्वारा एक और टेकडाउन के बाद मीर एक नीबार सुरक्षित करने में सफल रहा और पहले राउंड के 1:30 पर लेसनर को सबमिट करने पर मजबूर कर दिया.<ref name="UFC 81"/> हाथ अपने हाथों के विशाल आकार के कारण<ref>{{cite web |url=http://www.wweholland.nl/modules/newbb/makepdf.php?type=post&pageid=0&scale=0.66&post_id=340749 |format=PDF |title=Notes from the UFC weigh-ins |work=WWE Holland, Non-WWE Forums: UFC 81 - Spoilers |author=Dave Meltzer |authorlink=Dave Meltzer |date=2 फरवरी 2008 |quote=Lesnar's hands are the largest for any combat sports athlete in the history of the state of Nevada. He needed 4XL gloves, and even they were slightly on the small size. The only fighter ever to wear 4XL gloves was South Korean giant Choi Hong-man, who is 7&nbsp;ft 3&nbsp;in and 367 pounds. |accessdate=17 जुलाई 2009 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> लेसनर लड़ाई के लिए 4XL दस्ताने पहने हुए थे, नेवादा के इस लड़ाई के खेल के इतिहास में चोइ होंग-मैन के बाद ऐसे दस्ताने पहनने वाले वे दूसरे व्यक्ति बन गए।<ref>{{cite web |url=http://sports.yahoo.com/mma/news?slug=dm-ufcweighin020108&prov=yhoo&type=lgns |title=Lesnar, Mir ready to go |author=Dave Meltzer |publisher=yahoo.com |date=फ़रवरी 1, 2008 |accessdate=नवम्बर 4, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080411105158/http://sports.yahoo.com/mma/news?slug=dm-ufcweighin020108&prov=yhoo&type=lgns |archive-date=11 अप्रैल 2008 |url-status=live }}</ref> ''यूएफसी (UFC) 82'' में यह घोषणा की गई थी कि पूर्व यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैंपियन और यूएफसी (UFC) हॉल ऑफ फेम में आने वाले मार्क कोलमैन का मुकाबला लेसनर के साथ ''यूएफसी (UFC) 87: सीक एंड डिस्ट्रॉय'' में होगा.<ref name="UFC">{{cite web |url=http://sports.yahoo.com/mma/news;_ylt=AjqDKujdafUNpjAWv905ZHs9Eo14?slug=dm-ufcbud022808&prov=yhoo&type=lgns |title=UFC lines up blue-chip sponsor |author=Dave Meltzer |publisher=yahoo.com |date=फ़रवरी 28, 2008 |accessdate=फ़रवरी 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110113093230/http://sports.yahoo.com/mma/news |archive-date=13 जनवरी 2011 |url-status=live }}</ref> प्रशिक्षण के दौरान आई चोट के कारण कोलमैन को मुकाबले से हटना पड़ा और लेसनर का प्रतिद्वंद्वी बदल कर हीथ हेरिंग कर दिया गया।<ref>{{cite web |url=http://www.mmaweekly.com/absolutenm/templates/dailynews.asp?articleid=6341&zoneid=13 |title=HEATH HERRING TO FACE BROCK LESNAR AT UFC 87 |date=मई 24, 2008 |last=Pishna |first=Ken |accessdate=मई 27, 2008 |publisher=MMAWeekly |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080623052257/http://www.mmaweekly.com/absolutenm/templates/dailynews.asp?articleid=6341&zoneid=13 |archivedate=23 जून 2008 |url-status=dead }}</ref> पहले दौर के शुरुआती सेकंडों में लेसनर ने एक स्ट्रेट राइट के द्वारा हेरिंग को गिरा दिया. मुकाबले के बाकी समय में लेसनर ने लड़ाई को जमीन पर ही रखा और सर्वसम्मत निर्णय से इस मुकाबले को जीत लिया।<ref>{{cite web |url=http://www.ufc.com/index.cfm?fa=news.detail&gid=13945 |title=Brock Star – Lesnar Dominates Herring; Florian Decisions Huerta |date=अगस्त 10, 2008 |last=Gerbasi |first=Thomas |accessdate=सितंबर 2, 2008 |publisher=UFC |archive-url=https://web.archive.org/web/20080902084519/http://www.ufc.com/index.cfm?fa=news.detail&gid=13945 |archive-date=2 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> 15 नवम्बर को यूएफसी (UFC) 91: कूटुअर बनाम लेसनर पर यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैम्पियनशिप के लिए लेसनर का अगला प्रतिद्वंद्वी रैंडी कूटुअर था।<ref>{{cite web |url=http://nodq.com/ufc/222389802.shtml |title=Brock Lesnar vs. Randy Couture |date=सितंबर 2, 2008 |last=Spade |first=Bobby |accessdate=सितंबर 2, 2008 |publisher=NoDQ.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906152912/http://nodq.com/ufc/222389802.shtml |archive-date=6 सितंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> दूसरे राउंड में एक तकनीकी नॉकआउट के द्वारा कूटुअर को हरा कर लेसनर यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैंपियन बन गए।<ref>{{cite web |first=Joe |last=Hall |url=http://www.sherdog.com/news/articles/lesnar-takes-coutures-title-15178 |title=Lesnar Takes Couture's Title |work=Sherdog.com |date=नवम्बर 16, 2008 |accessdate=फ़रवरी 10, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100510030145/http://www.sherdog.com/news/articles/Lesnar-Takes-Coutures-Title-15178 |archive-date=10 मई 2010 |url-status=live }}</ref> 27 दिसम्बर 2008 को यूएफसी (UFC) 92 में, फ्रैंक मीर ने अंतरिम हैवीवेट खिताब के लिए एंटोनियो रोड्रिगो नोग्वेरा को हरा दिया और यूएफसी (UFC) 98 में निर्विवाद यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैम्पियनशिप के लिए उसे लेसनर का सामना करना था। अंतरिम हैवीवेट खिताब जीतने के तुरंत बाद, लेसनर को भीड़ में पाकर मीर उन पर चिल्लाया "तुम्हारे पास ''मेरी'' बेल्ट है।" हालांकि मीर के घुटने की एक चोट के कारण लेसनर के साथ खिताब एकीकरण मैच जो कि यूएफसी (UFC) 98 की मुख्य प्रतियोगिता में होना तय था, स्थगित कर दिया गया। यूएफसी (UFC) 96 के प्रसारण के दौरान यह खबर फैल गई कि मुकाबला रद्द कर दिया गया था और उसके बदले यूएफसी (UFC) लाइट- हैवीवेट चैंपियनशिप के लिए रशद इवांस और ल्योतो माचिदा के बीच होना तय हुआ था।<ref>{{cite web |first=Michael David |last=Smith |url=http://mma.fanhouse.com/2008/12/27/ufc-92-live-blog-antonio-rodrigo-nogueira-vs-frank-mir-round-b/ |title=UFC 92 Live Blog: Antonio Rodrigo Nogueira vs. Frank Mir Round-by-Round Updates |work=MMAFanHouse.com |date=दिसम्बर 27, 2008 |accessdate=फ़रवरी 10, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512154630/http://mma.fanhouse.com/2008/12/27/ufc-92-live-blog-antonio-rodrigo-nogueira-vs-frank-mir-round-b |archive-date=12 मई 2009 |url-status=dead }}</ref> 11 जुलाई 2009 को यूएफसी (UFC) 100 में पूरे मुकाबले के दौरान विरोधी पर हावी रहने के बाद एक तकनीकी नॉकआउट के द्वारा लेसनर ने दुबारा हुए स्थगित मैच को जीत लिया। इस जीत से लेसनर ने शेरडॉग से 2009 के लिए बीट डाउन ऑफ द इयर सम्मान अर्जित किया। फॉरेस्ट ग्रिफिन पर अपनी जीत के बाद वे एंडरसन सिल्वा के साथ इस पुरस्कार के संयुक्त विजेता हैं।[https://web.archive.org/web/20110606234058/http://www.sherdog.com/news/articles/3/Sherdogs-2009-Misc-Awards-22093][https://web.archive.org/web/20110606234058/http://www.sherdog.com/news/articles/3/Sherdogs-2009-Misc-Awards-22093] मैच के उपरांत समारोह के दौरान लेसनर भीड़ पर फट पड़े जो उनके लिए छी-छी कर रही थी। उन्होंने यह दावा करते हुए कि वे उन्हें कुछ भी भुगतान नहीं करेंगे{{' "}} बल्कि कूर्स लाइट को प्रोत्साहित करेंगे, पीपीवी के प्राथमिक प्रायोजक बड लाइट के विरुद्ध अपमानजनक टिप्पणी की. इसके बाद उन्होंने कहा कि शो के बाद वे उसकी पत्नी [[मैथुन|पर]] चढ़ भी सकते थे। बाद में उन्होंने मैच के बाद हुई प्रेस कॉन्फ्रेंस में अपने व्यवहार के लिए माफी भी मांग ली थी जहां वे बड लाइट की बोतल थामे हुए थे।<ref>{{cite web |url=http://sports.yahoo.com/video/player/mma/UFC/14458660;_ylt=AgbKYQFzkFC4DIBYyL7UqdA5nYcB |title=UFC 100: Lesnar and St-Pierre Post Fight PC |work=Yahoo Sports! |date=जुलाई 12, 2009 |accessdate=जुलाई 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405093325/https://sports.yahoo.com/video/player/mma/UFC/14458660 |archive-date=5 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> जनवरी 2009 में ब्रॉक लेसनर ने डायनामाइट न्यूट्रीशन के साथ उनके उत्पाद के प्रोत्साहन के एक सौदे पर हस्ताक्षर किए. डायनामाइट एक्सपैंड तथा इनर्जाइज्ड एक्सपैंड के बॉक्सेज के साथ लेसनर के प्रशिक्षण के फुटेज युक्त एक सीडी (CD) शामिल की गई।<ref>{{cite web|url=http://mmawaves.com/2009/06/05/brock-lesnar-training-footage-inside-dymatize-nutrition-products/|title=Brock Lesnar Training Footage Inside Dymatize Nutrition Products|publisher=MMAWaves.com|access-date=13 जनवरी 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20091031205836/http://mmawaves.com/2009/06/05/brock-lesnar-training-footage-inside-dymatize-nutrition-products/|archive-date=31 अक्तूबर 2009|url-status=dead}}</ref> 1 जुलाई 2009 को यह बताया गया कि यूएफसी (UFC) 104 में शेन कार्विन बनाम केन वेलास्केज के विजेता का सामना अपने दूसरे खिताब का बचाव करने जा रहे लेसनर के साथ होगा जिसकी तिथि तय की जानी थी, हालांकि तब यूएफसी (UFC) ने इस बचावी मुकाबले पर पुनर्विचार किया और 21 नवम्बर 2009 को ''यूएफसी (UFC) 106'' में शेन कार्विन के खिलाफ लेसनर द्वारा अपनी बेल्ट का बचाव करना तय किया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.sherdog.com/news/news/lesnar-carwin-to-headline-ufc-106-19217 |title=लेसनर-कारविन टू हेडलाइन यूएफसी (UFC) (UFC) 106 |access-date=13 जनवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216030451/http://www.sherdog.com/news/news/Lesnar-Carwin-to-Headline-UFC-106-19217 |archive-date=16 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> ==== बीमारी ==== 26 अक्टूबर 2009 को यह घोषणा की गई कि लेसनर ने बामारी के कारण यूएफसी (UFC) 106 से नाम वापस ले लिया है जहां उनको यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैंपियनशिप के लिए शेन कार्वेविन का सामना करना था। यूएफसी (UFC) अध्यक्ष दाना व्हाइट ने कहा कि ब्रॉक लेसनर तान महीने से बीमार थे, उन्होंने यह दावा किया कि अपने जीवन में वे कभी बीमार नहीं रहे थे और यह कि उन्हें ठीक होने् में कुछ समय लगेगा; उनका शेन कार्विन के साथ मुकाबला 2010 के शुरू में यूएफसी (UFC) 108 में पुनर्निर्धारित किया गया है।<ref>{{cite web |url=http://middleeasy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=879:brock-lesnar-cancels-his-ufc-106-fight-with-shane-carwin&catid=35:events&Itemid=1 |title=Brock Lesnar CANCELS his UFC 106 fight with Shane Carwin |accessdate=5 जुलाई 2010 |publisher=MIDDLEEASY.com |date=26 अक्टूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714090953/http://middleeasy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=879:brock-lesnar-cancels-his-ufc-106-fight-with-shane-carwin&catid=35:events&Itemid=1 |archive-date=14 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> लेसनर ने शुरू में कनाडा में उपचार की मांग की थी, किंतु बाद में पत्रकारों को बताया कि मनीतोबा के अस्पताल में खराब उपकरणों से उन्हें तीसरी दुनिया का इलाज मिला था और अमेरिका में बेहतर चिकित्सकीय उपचार के कारण उनका जीवन बच सका था। लेसनर जो स्वयं को एक रूढ़िवादी और अमेरिकी रिपब्लिकन पार्टी का समर्थक बताते हैं, ने कनाडाई शैली की स्वास्थ्य चर्या की और आलोचना करते हुए कहा कि उन्होंने अमेरिकी (US) चिकित्सकों की ओर से ये अनुभव किए हैं कि वे स्वास्थ्य चर्या में सुधार नहीं चाहते और मैं भी नहीं चाहता.<ref>{{cite web |url=http://www.startribune.com/yourvoices/82274582.html |title=Brock Lesnar's next fight: Obamacare and Canadian health care |accessdate=5 जुलाई 2010 |publisher=STARTRIBUNE.com |date=21 जनवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124100809/http://www.startribune.com/yourvoices/82274582.html |archive-date=24 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> 4 नवम्बर को, यह पुष्टि की गई कि लेसनर मोनोन्यूक्लिओसिस से पाड़ित थे और उनके कार्विन के साथ मुकाबले के लिए थोड़ा और इंतजार करना होगा, इसलिए यूएफसी (UFC) 108 का मुकाबला रद्द कर दिया गया।<ref>{{cite web |url=http://middleeasy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=938:brock-lesnar-has-the-kissing-disease-out-of-ufc-108&catid=35:events&Itemid=1 |title=Brock Lesnar has the kissing disease, out of UFC 108 |accessdate=5 जुलाई 2010 |publisher=MIDDLEEASY.com |date=4 नवंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091116042831/http://middleeasy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=938%3Abrock-lesnar-has-the-kissing-disease-out-of-ufc-108&catid=35%3Aevents&Itemid=1 |archive-date=16 नवंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> 14 नवम्बर को यूएफसी (UFC) 105 के बाद प्रेस कॉन्फ्रेंस में दाना ने कहा कि “वे ठीक नहीं हैं और वे जल्दी ठीक होने वाले नहीं हैं। ”एक अंतरिम खिताबी मैच तय करने की आवश्यकता है।<ref>{{cite web |url=http://www.sherdog.com/news/news/White-No-Return-in-Sight-for-Ill-Lesnar-20949 |title=White: No Return in Sight for Ill Lesnar |work=sherdog.com |date=नवम्बर 14, 2009 |accessdate=नवम्बर 15, 2009 |last=Savage |first=Greg |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310045326/http://www.sherdog.com/news/news/White-No-Return-in-Sight-for-Ill-Lesnar-20949 |archive-date=10 मार्च 2010 |url-status=live }}</ref> यह पता चला था कि मोनोन्यूक्लिओसिस के अलावा, लेसनर एक आंत्र विकार, विपुटीशोथ (डायवर्टिकुलाइटिस) से गंभीर रूप से पाड़ित थे जिसके लिए [[शल्यचिकित्सा|सर्जरी]] की आवश्यकता थी।<ref>{{cite news |url=http://www.thestar.com/sports/article/726440--lesnar-needs-surgery-ufc-boss-says |title=Lesnar needs surgery, UFC boss says |publisher=torontostar.com |accessdate=16 नवंबर 2009 |location=Toronto |first=Cathal |last=Kelly |date=नवम्बर 16, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019040236/http://www.thestar.com/sports/article/726440--lesnar-needs-surgery-ufc-boss-says |archive-date=19 अक्तूबर 2012 |url-status=live }}</ref> आगे निदान के बाद 16 नवम्बर को लेसनर की आंतों के छिद्र जिनकी वजह से अपशिष्ट पदार्थ रिसकर पेट में आ रहा था जिससे दर्द और फोड़े हुए और उनकी प्रतिरक्षा प्रणाली इस कदर प्रभावित हुई कि उनको मोनोन्यूक्लियोसिस का रोग लग गया, को बंद करने के लिए सर्जरी की गई। लेसनर के सिस्टम को हुए नुकसान से शल्य चिकित्सक ने अनुमान लगाया ति उनकी आंतों की यह हालत लगभग एक साल से रही थी।<ref>{{cite web |url=http://sports.yahoo.com/mma/news?slug=dw-white111809 |title=UFC boss faces biggest promotional test |accessdate=5 जुलाई 2010 |publisher=SPORTS.YAHOO.com |date=18 नवंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910200756/http://sports.yahoo.com/mma/news?slug=dw-white111809 |archive-date=10 सितंबर 2011 |url-status=live }}</ref> ==== वापसी ==== जनवरी 2010 में, लेसनर ने ईएसपीएन (ESPN) स्पोर्ट्ससेंटर पर घोषणा की कि उनकी यूएफसी (UFC) पर वापसी 2010 की गर्मियों में निर्धारित है।<ref>{{cite web|url=http://mmajunkie.com/news/17623/after-medical-miracle-champ-brock-lesnar-plans-summer-return-to-ufc-action.mma|title=After medical "miracle," champ Brock Lesnar plans summer return to UFC action|accessdate=5 जुलाई 2010|publisher=MMAKJUNKIE.com|date=20 जनवरी 2010|archiveurl=https://archive.today/20120526231113/http://mmajunkie.com/news/17623/after-medical-miracle-champ-brock-lesnar-plans-summer-return-to-ufc-action.mma|archivedate=26 मई 2012|url-status=live}}</ref> फ्रैंक मीर और शेन कारविन के बीच 27 मार्च को यूएफसी (UFC) 111 पर यूएफसी (UFC) अंतरिम हैवीवेट चैंपियन और ब्रॉक लेसनर का अगला प्रतिद्वंद्वी निर्धारित करने के लिए एक मैच होगा.<ref>{{cite web |url=http://mmajunkie.com/news/17624/white-says-lesnar-could-return-for-ufc-114-champ-welcomes-fight-with-stalker-mir.mma |title=White says Lesnar could return for UFC 114; champ welcomes fight with "stalker" Mir |accessdate=5 जुलाई 2010 |publisher=MMAJUNKIE.com |date=20 जनवरी 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100122231736/http://mmajunkie.com/news/17624/white-says-lesnar-could-return-for-ufc-114-champ-welcomes-fight-with-stalker-mir.mma |archivedate=22 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> शेन कार्विन ने पहले दौर में केओ (KO) द्वारा फ्रैंक मीर को हराया था और नया अंतरिम चैंपियन बना था। मुकाबले के बाद ब्रॉक लेसनर रिंग में आए और कहा "यह एक अच्छा मुकाबला था, लेकिन उसने जो बेल्ट पहनी है वह दिखावे की बेल्ट है, असली चैम्पियनशिप बेल्ट तो मेरे पास है।"<ref>{{cite web |url=http://www.ufc.com/index.cfm?fa=news.detail&gid=79761 |title=Main Card: Carwin Crushes Mir, Wins Interim Heavy Title |accessdate=5 जुलाई 2010 |publisher=UFC.com |date=28 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331140709/http://www.ufc.com/index.cfm?fa=news.detail&gid=79761 |archive-date=31 मार्च 2010 |url-status=live }}</ref> हैवीवेट खिताबों को बचाने के लिए लेसनर ने यूएफसी (UFC) 116 पर शेन कार्विन का सामना किया।<ref>{{cite web |url=http://www.sherdog.com/news/news/Lesnar-Carwin-Targeted-for-जुलाई-23507 |title=Lesnar-Carwin Targeted for जुलाई|accessdate=5 जुलाई 2010 |publisher=SHERDOG.com |date=28 मार्च 2010}}</ref> पहले राउंड के शुरू में ही कार्विन द्वारा पटकनी दिए जाने के बाद लेसनर ने ग्राउंड एंड पाउंड आक्रमण का बचाव किया। दूसरे दौर के शुरू में, कार्विन को नीचे गिराने, पूरी तरह उठाने, पार्श्व नियंत्रण करने और एक आर्म ट्रायंगल चोक लगा कर मुकाबला खत्म करने में लेसनर सफल रहे. इस जीत के साथ लेसनर अपना पहला यूएफसी (UFC) सबमिशन ऑफ द नाइट अर्जित करते हुए तथा कार्विन को पहली हार देते हुए फिर से निर्विवाद यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैंपियन बन गए। ==== खिताबी हार ==== लेसनर का अगला बचाव अपराजित शीर्ष दावेदार केन वेलास्केज के खिलाफ 23 अक्टूबर 2010 को यूएफसी (UFC) 121 पर होंडा सेंटर, अनाहीम, कैलीफोर्निया में हुआ।<ref>{{cite web |url=http://www.mmafighting.com/2010/07/09/brock-lesnar-vs-cain-velasquez-signed-for-ufc-121/ |title=Brock Lesnar, Cain Velasquez Agree to Fight at UFC 121 |publisher=MMAFighting.com |date=9 जुलाई 2010 |access-date=13 जनवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104052026/http://www.mmafighting.com/2010/07/09/brock-lesnar-vs-cain-velasquez-signed-for-ufc-121/ |archive-date=4 जनवरी 2011 |url-status=live }}</ref> दाना व्हाइट ने स्पोर्ट्सनेशन के माध्यम से घोषणा की कि [[यूएफसी (UFC)]] 121 पर लेसनर बनाम वेलास्केज मुकाबले के प्रचार के लिए वापस यूएफसी (UFC) प्राइमटाइम लाएगी.<ref>{{cite web |url=http://www.bloodyelbow.com/2010/8/25/1650475/via-sportsnation-chat-w-dana |title=Brock Lesnar, Cain Velasquez UFC Primtime |publisher=MMAFighting.com |date=26 अगस्त 2010 |access-date=13 जनवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100828104050/http://www.bloodyelbow.com/2010/8/25/1650475/via-sportsnation-chat-w-dana |archive-date=28 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref> 23 अक्टूबर 2010 को यूएफसी (UFC) 121 पर यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैंपियनशिप के लिए वेलास्केज द्वारा लेसनर को टीकेओ (TKO) द्वारा हरा दिया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.cdn.sherdog.com/news/news/UFC-121-Results-amp-Live-Play-by-Play-27640|title=UFC 121 Results & Live Play-by-Play|accessdate=27 अक्टूबर 2010|publisher=SHERDOG.com|date=23 अक्टूबर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101027082058/http://www.cdn.sherdog.com/news/news/UFC-121-Results-amp-Live-Play-by-Play-27640|archive-date=27 अक्तूबर 2010|url-status=dead}}</ref> ==== यूएफसी (UFC) छोड़ कर वापस डब्लूडब्लूई (WWE) में जाने की अफवाहें ==== यूएफसी (UFC) 121 में वेलास्केज के हाथों हुई हार के बाद ऑक्टेगन से बाहर जाते समय लेसनर की भेंट डब्लूडब्लूई (WWE) के अंडरटेकर मार्क कालावे से हुई थी। कालावे ने लेसनर को फिर से रिंग में कदम रखने के बारे में उकसाया. अफवाहें उठीं कि डब्लूडब्लूई (WWE) लेसनर को वापस आने और डब्लूडब्लूई (WWE) के रेसलमेनिया XXVII में अप्रैल 2011 में कालावे के खिलाफ पेशेवर मुकाबला लड़ने के लिए लुभा रा है। यूएफसी (UFC) अध्यक्ष दाना व्हाइट ने अफवाहों को विराम देने के लिए कहा कि लेसनर का उनके साथ अनुबंध है और वह लेसनर को किसी भी तरह से डब्लूडब्लूई (WWE) के प्रेत्साहन में भाग नहीं लेने देगा.<ref>{{cite web |url=http://mmaweekly.com/ufc-president-dana-white-says-brock-lesnar-not-going-to-wwe-for-wrestlemania |title=UFC President Dana White Says Brock Lesnar Not Going To WWE For Wrestlemania |publisher=MMAWeekly.com |date=29 दिसंबर 2010 |access-date=13 जनवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110105065714/http://mmaweekly.com/ufc-president-dana-white-says-brock-lesnar-not-going-to-wwe-for-wrestlemania |archive-date=5 जनवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> == निजी जीवन == लेसनर दक्षिण डेकोटा में एक खेत पर बड़े हुए और बाद में सत्रह साल की उम्र में वे नेशनल गार्ड में शामिल हो गए पर.<ref name="Brock Lesnar interview"/> जनवरी 2001 में लेसनर भारी मात्रा में स्टेरॉयड प्राप्त करने के आरोप में गिरफ्तार किए गए थे। बाद में आरोप हटा लिए गए जब यह पता लगा कि पाया गया पदार्थ वास्तव में एक वैध वृद्धि हार्मोन था। उनके वकील ने बाद में उस वृद्धि हार्मोन को एक प्रकार के “विटामिन जैसी चीज” के रूप में वर्णित किया।<ref>{{cite web|url=http://www.thesmokinggun.com/mugshots/celebrity/sports/brock-lesnar|title=Brock Lesnar arrested in जनवरी 2001|publisher=The Smoking Gun|accessdate=अप्रैल 26, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110114150822/http://www.thesmokinggun.com/mugshots/celebrity/sports/brock-lesnar|archive-date=14 जनवरी 2011|url-status=dead}}</ref> लेसनर के एक पुत्री है, माया लिन जिसका जन्म 10 अप्रैल 2002 को उनकी पूर्व मंगेतर निकोल से हुआ था।<ref>{{cite web |url=http://sports.espn.go.com/nfl/news/story?id=1830855 |title=Grappling with his future |publisher=ESPN |accessdate=मई 7, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100730032603/http://sports.espn.go.com/nfl/news/story?id=1830855 |archive-date=30 जुलाई 2010 |url-status=live }}</ref> उन्होंने 2003 में निकोल को रीना “सेबल” मेरो, जिसका हाल ही में मार्क मेरो से तलाक हुआ था, के साथ संबंध बनाने के लिए छोड़ दिया था। लेसनर और मेरो की 2004 में सगाई हुई थी और 2005 में वे अलग हो गए, उसके बाद साल के अंत में दोनों में मेल मिलाप हुआ और 6 मई 2006 को उनकी शादी हो गई।<ref>{{cite web |url=http://www.lovetripper.com/newswire/61153-sable.html |title=Sable and Brock Lesnar's Wedding |publisher=Love Tripper |accessdate=मई 7, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724013504/http://www.lovetripper.com/newswire/61153-sable.html |archive-date=24 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> लेसनर के पास मेरो के साथ एक सौतेली बच्ची है, एक सौतेली लड़की जिसका जन्म मेरो और उसके दिवंगत पति वेन रिचर्डसन से हुआ था।<ref>{{cite web |url=http://prowrestling.about.com/od/wrestlerprofiles/p/sableprofile.htm |title=Sable |last=Cohen |first=Eric |accessdate=मार्च 21, 2008 |publisher=About.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707075547/http://prowrestling.about.com/od/wrestlerprofiles/p/sableprofile.htm |archive-date=7 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> इस युगल का दोनों से, पहला बच्चा, एक पुत्र है, टर्क जिसका जन्म जून 2009 में हुआ था।<ref>{{cite web|url=http://heymanhustle.craveonline.com/blogs/21006-brock-lesnar-craves-ultimate-vengeance|title=Brock Lesnar Craves Ultimate Vengeance|accessdate=13 जुलाई 2009|publisher=CRAVEONLINE|date=10 जुलाई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713013251/http://heymanhustle.craveonline.com/blogs/21006-brock-lesnar-craves-ultimate-vengeance|archive-date=13 जुलाई 2009|url-status=dead}}</ref> इस युगल को जुलाई 2010 में अपने दूसरे बच्चे की उम्मीद है।<ref>{{cite web|url= http://www.sportingnews.com/blog/The_Rumble/entry/view/57377/lesnar_talks_mir,_july_return_to_ufc|title= Lesnar Talks Mir, जुलाई Return to UFC|accessdate= 2010-02-|publisher= SportingNews.com|date= 26 फरवरी 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100529031830/http://www.sportingnews.com/blog/The_Rumble/entry/view/57377/lesnar_talks_mir,_july_return_to_ufc|archive-date= 29 मई 2010|url-status= live}}</ref> लेसनर के शरीर पर कई टैटू हैं, लेकिन उनमें सर्वाधिक प्रमुख हैं उनकी पीठ के बीचोंबीच एक कलात्मक खोपड़ी और उनके सीने पर एक बड़ी तलवार.<ref name="city pages"/> लेसनर वीडियो गेम ''डब्लूडब्लूई (WWE) स्मैकडाउन!'' ''हियर कम्स द पेन'' में दिखाई देते हैं, जिसका नामकरण डब्लूडब्लूई (WWE) के पूर्व कमेंटेटर टैज द्वारा लेसनर के लिए प्रयुक्त शब्दों, “हियर कम्स द पेन” के आधार पर किया गया था।<ref>{{cite web |url=http://www.wrestling101.com/101/article/USProfiles/114/ |title=Brock Lesnar profile |publisher=Wrestling 101 |quote=The champion is now meaner and stronger than ever, and no matter who is on the other side of the ring, they better be careful, because in the words of Tazz... "Here comes the Pain." |accessdate=अप्रैल 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722190545/http://www.wrestling101.com/101/article/USProfiles/114/ |archive-date=22 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> अन्य वीडियो गेम जिनमें लेसनर भी दिखाई देते हैं, उनमें शामिल हैं ''डब्लूडब्लूई (WWE) स्मैकडाउन!'' ''शट योर माउथ'', ''डब्लूडब्लूई (WWE) रेसलमेनिया XIX'', ''डब्लूडब्लूई (WWE) क्रश आवर'', ''मैडन एनएफएल 06'', ''यूएफसी (UFC) 2009 अनडिस्प्यूटेड'', ''यूएफसी (UFC) अनडिस्प्यूटेड 2010'' और ''रेसल किंगडम'' का प्लेस्टेशन 2 संस्करण.<ref>{{cite web |url=http://ps2.ign.com/articles/376/376647p1.html |title=SmackDown Countdown: Brock Lesnar |publisher=IGN |accessdate=मई 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604125848/http://ps2.ign.com/articles/376/376647p1.html |archive-date=4 जून 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gamewinners.com/gamecube/WWECrushHour.htm |title=WWE Crush Hour cheats |publisher=Game Winners |accessdate=मई 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524004426/http://www.gamewinners.com/gamecube/WWECrushHour.htm |archive-date=24 मई 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gamesradar.com/pc/madden-nfl-06/cheats-guides-faqs/g-2005120715584427496337 |title=Madden NFL 06 cheats |publisher=GamesRadar |accessdate=मई 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110616051713/http://www.gamesradar.com/pc/madden-nfl-06/cheats-guides-faqs/g-2005120715584427496337 |archive-date=16 जून 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ncsxshop.com/cgi-bin/shop/SLPM-66401.html |title=Wrestle Kingdom |publisher=National Console Support |accessdate=मई 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928161217/http://www.ncsxshop.com/cgi-bin/shop/SLPM-66401.html |archive-date=28 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> यूएफसी (UFC) अनडिस्प्यूटेड 2010 की रिलीज के साथ लेसनर डब्लूडब्लूई (WWE) और यूएफसी (UFC) के वीडियो गेम के कवर पर आने वाले पहले व्यक्ति बन गए क्योंकि हियर कम्स द पेन के तो कवर स्टार वे थे ही. लेसनर ''पत्रिका फ्लेक्स'' के कवर पर भी थे।<ref>{{cite web |url=http://www.getbig.com/magazine/flex/flex0402.htm |title=Flex Magazine summary (फ़रवरी 2004) |publisher=GetBig.com |accessdate=अप्रैल 26, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110625154830/http://getbig.com/magazine/flex/flex0402.htm |archive-date=25 जून 2011 |url-status=dead }}</ref> लेसनर फरवरी 2008 में मिनिआपोलिस के ''सिटी पेज'' पर भी आए थे।<ref name="city pages">{{cite web |url=http://www.citypages.com/फ़रवरी 6, 2008/news/the-real-brock-lesnar/ |title=The Real Brock Lesnar |last=Snyder |first=Matt |publisher=City Pages }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> फ़रवरी 2008 में लेसनर को ''मसल एंड फिटनेस'' पत्रिका के कवर पर भी चित्रित किया गया था।<ref>{{cite web |url=http://www.muscleandfitness.com/newsstand/55 |title=On Newsstands Now |accessdate=मार्च 21, 2008 |publisher=Muscle and Fitness online |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228005044/http://www.muscleandfitness.com/newsstand/55 |archive-date=28 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> डब्लूडब्लूई (WWE) होम वीडियो ने 2003 में ''ब्रॉक लेसनरः हियर कम्स द पेन'' शीर्षक से एक डीवीडी जारी की थी। डीवीडी में उनके सबसे बड़े मैचों सहित लेसनर के 2003 तक के करियर को कवर किया गया था। लेसनर का “डैथक्लच” नामक एक एमएमए वस्त्र व्यवसाय भी है।<ref>{{Cite web |url=http://www.mmaoverload.com/death-clutch.html |title=यूएफसी (UFC) (UFC) एचडब्ल्यू (HW) चैंपियन, ब्रॉक लेसनर्स द्वारा एमएमए (MMA) वस्त्र |access-date=13 जनवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110111070544/http://www.mmaoverload.com/death-clutch.html |archive-date=11 जनवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> वे अपने निजी जीवन के मामले में बहुत ही रूढ़िवादी माने जाते हैं और साक्षात्कार में इसकी चर्चा को टाल देते हैं। हाल ही में उन्होंने कहा: {{cquote|It's very basic for me. When I go home, I don't buy into any of the b.s. Like I said, it's pretty basic: Train, sleep, family, fight. It's my life. I like it. I've been in front of the cameras for 10, 12 years. I was a star at the [[University of Minnesota]]. I went on to [[World Wrestling Entertainment]]. Wannabe [[NFL]] player. And here I am, the UFC heavyweight champion. I just don't put myself out there to the fans and prostitute my private life to everybody. In today's day and age, with the Internet and cameras and [[cell phones]], I just like being [[old school]] and living in the [[woods]] and living my life. I came from nothing and at any moment, you can go back to having nothing.<ref>{{cite web|url=http://sports.yahoo.com/mma/news?slug=ki-lesnar102210|title=Lesnar separates public from private|author=Kevin Iole|access-date=13 जनवरी 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101025141544/http://sports.yahoo.com/mma/news?slug=ki-lesnar102210|archive-date=25 अक्तूबर 2010|url-status=live}}</ref>}} == मिश्रित मार्शल आर्ट रिकॉर्ड == {| class="wikitable sortable" border="1" style="font-size:85%;text-align:left;width:100%" |- ! style="border-style:none none solid solid;background:#e3e3e3"|परिणाम ! style="border-style:none none solid solid;background:#e3e3e3"|रिकॉर्ड ! style="border-style:none none solid solid;background:#e3e3e3"|'''प्रतिद्वंद्वी''' ! style="border-style:none none solid solid;background:#e3e3e3"|'''विधि''' ! style="border-style:none none solid solid;background:#e3e3e3"|'''आयोजन''' ! style="border-style:none none solid solid;background:#e3e3e3"|'''दिनांक''' ! style="border-style:none none solid solid;background:#e3e3e3"|'''दौर''' ! style="border-style:none none solid solid;background:#e3e3e3"|'''समय''' ! style="border-style:none none solid solid;background:#e3e3e3"|'''स्थान''' ! style="border-style:none none solid solid;background:#e3e3e3"|'''नोट्स''' |- | {{no2}}पराजय | align="center"|5-3 | {{flagicon|NED}} एलिस्टर ओवर्रीम | टीकेओ (TKO) (आक्रमण) | यूएफसी (UFC) 141: लेसनर बनाम ओवर्रीम | {{dts|link=off|2011|दिसंबर|30}} | align="center"|1 | align="center"|2:26 | {{flagicon|USA}} लॉस वेगस, नेवाड़ा | <small></small> |- | {{no2}}पराजय | align="center"|5-2 | {{flagicon|USA}} केन वेलास्केज़ | टीकेओ (TKO) (आक्रमण) | यूएफसी (UFC) 121: लेसनर बनाम वेलास्केज़ | {{dts|link=off|2010|अक्टूबर|23}} | align="center"|1 | align="center"|4:12 | {{flagicon|USA}} अनाहेइम, कैलिफोर्निया | <small>यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैम्पियनशिप खोया</small> |- | {{yes2}}जीता | align="center"|5-1 | {{flagicon|USA}} शेन कारविन | निवेदन (आर्म ट्राएंगल चोक) | यूएफसी (UFC) 116: लिसनर बनाम कारविन | {{dts|link=off|2010|जुलाई|3}} | align="center"|2 | align="center"|2:19 | align="left"|{{flagicon|USA}} लास वेगास, [[नेवाडा|नेवादा]] | <small>यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैम्पियनशिप पर बचाव. </small><small>सबमिशन ऑफ़ द नाइट</small> |- | {{yes2}}जीता | align="center"|4-1 | {{flagicon|USA}} फ्रैंक मिर | टीकेओ (TKO) (घूंसे) | यूएफसी (UFC) 100 | {{dts|link=off|2009|जुलाई|11}} | align="center"|2 | align="center"|1:48 | {{flagicon|USA}} लास वेगास, नेवादा | <small>यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैम्पियनशिप पर बचाव.</small> |- | {{yes2}}जीता | align="center"|3-1 | {{flagicon|USA}} रैंडी कुचर | टीकेओ (TKO) (आक्रमण) | यूएफसी (UFC) 91 कूटुअर: कूटुअर बनाम लेसनर | {{dts|link=off|2008|नवम्बर|15}} | align="center"|2 | align="center"|3:07 | {{flagicon|USA}} लास वेगास, नेवादा | <small>यूएफसी (UFC) हैवीवेट चैम्पियनशिप जीता.</small> |- | {{yes2}}जीता | align="center"|2-1 | {{flagicon|USA}} हिथ हेरिंग | निर्णय (सर्वसम्मत) | यूएफसी (UFC) 87: सीक एंड डिस्ट्रॉय | {{dts|link=off|2008|अगस्त|9}} | align="center"|3 | align="center"|5:00 | {{flagicon|USA}} मिनिएपोलिस, मिनेसोटा | |- | {{no2}}पराजय | align="center"|1-1 | {{flagicon|USA}} फ्रैंक मिर | सबमिशन (नीबार) | यूएफसी (UFC) 81: ब्रेकिंग प्वाइंट | {{dts|link=off|2008|फ़रवरी|2}} | align="center"|1 | align="center"|1:30 | {{flagicon|USA}} लास वेगास, नेवादा | <small>यूएफसी (UFC) शुरुआत</small> |- | {{yes2}}विन | align="center"|1-0 | {{flagicon|South Korea}} मिन सू-किम | सबमिशन (घूंसे) | डायनामाइट!! अमरीका | {{dts|link=off|2007|जून|2}} | align="center"|1 | align="center"|1:09 | {{flagicon|USA}} [[लॉस ऐन्जेलिस|लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया]] | <small>एमएमए (MMA) शुरुआत</small> |} == कुश्ती में == * '''समापन दांव''' * ** ''ब्रॉक लॉक'' (ओवर द शोल्डर सिंगल लेग बॉस्टन क्रैब - डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) और अ साइड बियरहग - ओवीडब्ल्यू (OVW))<ref name="OWOW"/> **<ref name="OWOW"/>''एफ-5'' डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) /<ref name="OWOW"/>''फैसला'' (एनजीपीडब्ल्यू (NJPW)) **<ref name="OWOW"/>शूटिंग स्टार प्रेस - ओवीडब्ल्यू (OVW) * '''चिह्नक दांव''' * ** बैकब्रेकर<ref name="OWOW"/> ** डबल या ट्रिपल पावरबॉम्ब<ref name="OWOW"/> ** डबल या ट्रिपल रिब ब्रेकर ** फॉलअवे स्लैम ** प्रतिद्वंद्वी के मिडसेक्शन में नी (knee) लिफ्ट<ref name="OWOW"/> ** एकाधिक सप्लेक्स भिन्नरूप *** विलंबित डबल लेग हुक *** जर्मन *** हाई-लिफ्टिंग बेली टू बैक *** ओवरहेड बेली टू बेली<ref name="OWOW"/> *** स्नैप *** सुपर<ref name="OWOW"/> ** मल्टिपल टर्नबकल थ्रस्ट<ref name="OWOW"/> ** रनिंग शोल्डरब्रेकर<ref name="OWOW"/> ** एक खड़े या एक आनेवाला प्रतिद्वंद्वी को स्नैप स्कूप पॉवरस्लैम ** स्पाइनबस्टर * '''प्रबंधक''' ** पॉल हेमन ** विन्स मैकमोहन * '''उपनाम''' ** "द नेक्स्ट बिग थिंग"<ref name="OWOW"/> * '''प्रवेश थीम''' ** जिम जॉनसन डब्ल्यूडब्ल्यूई द्वारा "नेक्स्ट बिग थिंग" ** मोटली क्रू (यूएफसी (UFC)) द्वारा '''"शाउट एट द डेविल"''' ** मेटालिका (यूएफसी (UFC)) द्वारा '''"एंटर सैंडमैन"''' == चैम्पियनशिप और उपलब्धियां == === कॉलेजिएट कुश्ती === * '''बिग टेन कॉन्फ्रेंस''' ** बिग टेन कॉन्फ्रेंस चैम्पियनशिप (1999, 2000) ** बिग टेन कॉन्फ्रेंस (2000) में #'''1''' हैवीवेट रैंक * '''नैशनल कॉलेजिएट एथलेटिक एसोसिएशन''' ** एनसीएए (NCAA) डिविज़न I रनर-अप (1999) ** एनसीएए (NCAA) डिविज़न I चैम्पियनशिप (2000) * '''नॉर्थ डकोटा स्टेट विश्वविद्यालय के वार्षिक बाइसन टूर्नामेंट''' ** हैवीवेट चैम्पियनशिप (1997-1999)<ref name="bison tournament">{{cite web |url=https://admin.xosn.com/ViewArticle.dbml?SPSID=19756&SPID=701&DB_OEM_ID=2400&ATCLID=87983 |title=Bison Open Champions - H eavyweight |date=नवम्बर 15, 2007 |accessdate=मार्च 22, 2008 |publisher=Bison Wrestling |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925074317/https://admin.xosn.com/ViewArticle.dbml?SPSID=19756&SPID=701&DB_OEM_ID=2400&ATCLID=87983 |archive-date=25 सितंबर 2012 |url-status=live }}</ref> * '''राष्ट्रीय जूनियर कॉलेज एथलेटिक एसोसिएशन''' ** एनजेसीएए ऑल-अमेरिकन (1997, 1998) ** जूनियर कॉलेज राष्ट्रीय चैम्पियनशिप (1998) === मिक्स्ड मार्शल आर्ट === * '''अल्टीमेट फाइटिंग चैम्पियनशिप''' ** यूएफसी (UFC) हेवीवेट चैंपियनशिप (1 बार) ** सबमिशन ऑफ़ द नाइट (1 बार) * '''रेसलिंग ऑब्जर्वर न्यूज़लेटर अवॉर्ड्स''' ** सर्वश्रेष्ठ बॉक्स ऑफिस ड्रा (2008, 2009) ** एमएमए सबसे मूल्यवान फाइटर (2008, 2009) * ''' शेरडॉग अवॉर्ड्स ''' ** बीटडाउन ऑफ़ द इयर (2009)<ref>{{Cite web |url=http://www.sherdog.com/news/articles/3/Sherdogs-2009-Misc-Awards-22093 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 जनवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606234058/http://www.sherdog.com/news/articles/3/Sherdogs-2009-Misc-Awards-22093 |archive-date=6 जून 2011 |url-status=live }}</ref> * ''' फाइटर के केवल विश्व एमएमए (MMA) अवॉर्ड्स''' ** ब्रेकथ्रू फाइटर ऑफ़ द इयर (2009)<ref>{{Cite web |url=http://www.fightersonlymagazine.co.uk/news/viewarticle.php?id=3695 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 जनवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725054254/http://www.fightersonlymagazine.co.uk/news/viewarticle.php?id=3695 |archive-date=25 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> === पेशेवर कुश्ती === [[चित्र:Brock Lesnar - WWE Champion.jpg|thumb|150px|डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) चैंपियन के रूप में ब्रॉक लेसनर]] * '''न्यू जापान प्रो रेस्लिंग''' ** आईडब्ल्यूजीपी (IWGP) हैवीवेट चैम्पियनशिप (1 बार)<ref name="IWGP title"/> * '''इनोकी जीनोम फेडरेशन''' ** आईडब्ल्यूजीपी (IWGP) हैवीवेट चैम्पियनशिप (1 बार) * '''ओहियो वैली रेसलिंग''' ** शेल्टन बेंजामिन के साथ ओवीडब्ल्यू (OVW) सदर्न टैग टीम चैम्पियनशिप (3 टाइम्स)<ref name="OVW tag">{{cite web |url=http://www.solie.org/titlehistories/ovsttnwa.html |title=NWA Ohio Valley Wrestling Southern Tag Team Title History |last=Westcott |first=Brian |last2=Dupree |accessdate=मार्च 22, 2008 |publisher=Solie's Title Histories |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017182952/http://www.solie.org/titlehistories/ovsttnwa.html |archive-date=17 अक्तूबर 2018 |url-status=dead }}</ref> * '''प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड''' ** पीडब्ल्यूआई (PWI) फ्यूड ऑफ़ द इयर (2003) <small>बनाम कर्ट एंगल</small><ref>{{cite web |url=http://www.genickbruch.com/index.php?befehl=weitereawards&award=10&sort=1&kategorie=80&jahrzehnt=200 |title=PWI Feud of the Year |accessdate=मार्च 22, 2008 |publisher=Cagematch.de |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127215936/http://genickbruch.com/index.php?befehl=weitereawards&award=10&sort=1&kategorie=80&jahrzehnt=200 |archive-date=27 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> ** पीडब्ल्यूआई (PWI) ऑफ़ द इयर (2003) <small>बनाम कर्ट एंगल - ''स्मैकडाउन!'' पर साठ मिनट का आयरन मैन मैच, 16 सितम्बर</small><ref>{{cite web |url=http://www.genickbruch.com/index.php?befehl=weitereawards&award=10&sort=1&kategorie=80&jahrzehnt=200 |title=PWI Match of the Year |accessdate=मार्च 22, 2008 |publisher=Cagematch.de |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127215936/http://genickbruch.com/index.php?befehl=weitereawards&award=10&sort=1&kategorie=80&jahrzehnt=200 |archive-date=27 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> ** पीडब्ल्यूआई (PWI) मोस्ट इम्प्रूव्ड रेसलर ऑफ़ द इयर (2002)<ref>{{cite web |url=http://www.genickbruch.com/index.php?befehl=weitereawards&award=10&sort=1&kategorie=86&jahrzehnt=200 |title=PWI Most Improved Wrestler of the Year |accessdate=मार्च 22, 2008 |publisher=Cagematch.de |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054833/http://genickbruch.com/index.php?befehl=weitereawards&award=10&sort=1&kategorie=86&jahrzehnt=200 |archive-date=27 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> ** पीडब्ल्यूआई (PWI) रेसलर ऑफ़ द इयर (2002)<ref>{{cite web |url=http://www.genickbruch.com/index.php?befehl=weitereawards&award=10&sort=1&kategorie=80&jahrzehnt=200 |title=PWI Wrestler of the Year |accessdate=मार्च 22, 2008 |publisher=Cagematch.de |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127215936/http://genickbruch.com/index.php?befehl=weitereawards&award=10&sort=1&kategorie=80&jahrzehnt=200 |archive-date=27 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> ** 2003 में पीडब्ल्यूआई (PWI) 500 में 500 सर्वश्रेष्ठ सिंगल्स रेसलर्स में उन्हें पीडब्ल्यूआई (PWI) #'''1''' रैंक दिया गया<ref>{{cite web |url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi50003.htm |title=Pro Wrestling Illustrated Top 500 - 2003 |accessdate=मई 4, 2008 |publisher=Wrestling Information Archive |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415151626/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi50003.htm |archive-date=15 अप्रैल 2008 |url-status=dead }}</ref> * '''वर्ल्ड रेसलिंग इंटरटेनमेंट''' ** [[डब्ल्यूडब्ल्यूई वर्ल्ड हेवीवेट चैंपियनशिप]] (4 बार)<sup>1</sup><ref name="WWE champ">{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/|title=History Of The WWE Championship|accessdate=मार्च 22, 2008|publisher=WWE|archive-url=https://www.webcitation.org/65ZvbUKEc?url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/|archive-date=19 फ़रवरी 2012|url-status=live}}</ref> ** किंग ऑफ़ द रिंग (2002)<ref name="KOTR"/> ** [[रॉयल रम्बल]] (2003)<ref name="RR03"/> * '''रेसलिंग ऑब्जर्वर न्यूज़लेटर अवॉर्ड्स''' ** सर्वश्रेष्ठ ब्रॉलर (2003)<ref>{{cite web |url=http://www.genickbruch.com/index.php?befehl=observer&award=11 |title=Observer: Bruiser Brody Memorial Award (Best Brawler) |accessdate=मार्च 22, 2008 |publisher=Cagematch.de |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20111014202556/http://genickbruch.com/index.php?befehl=observer&award=11 |archive-date=14 अक्तूबर 2011 |url-status=dead }}</ref> ** सर्वश्रेष्ठ रेसलिंग मैन्युवर (2002) <small>एफ-5</small> ** फ्यूड ऑफ़ द इयर (2003) <small>बनाम कर्ट एंगल</small><ref>{{cite web |url=http://www.genickbruch.com/index.php?befehl=observer&award=5 |title=Observer: Best Feud Of The Year |accessdate=मार्च 22, 2008 |publisher=Cagematch.de |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20111014204022/http://genickbruch.com/index.php?befehl=observer&award=5 |archive-date=14 अक्तूबर 2011 |url-status=dead }}</ref> ** सबसे इम्प्रूव्ड रेसलर (2002, 2003)<ref name="WON improved">{{cite web |url=http://www.genickbruch.com/index.php?befehl=observer&award=7 |title=Observer: Most Improved Wrestler |accessdate=मार्च 22, 2008 |publisher=Cagematch.de |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20111014203851/http://genickbruch.com/index.php?befehl=observer&award=7 |archive-date=14 अक्तूबर 2011 |url-status=dead }}</ref> <small><sup>1</sup>लेसनर का डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) अंडिसप्युटेड चैंपियन के रूप में पहला शासनकाल</small> == इन्हें भी देखें == * वर्तमान यूएफसी (UFC) (UFC) फाइटर्स की सूची == सन्दर्भ == {{reflist|colwidth=30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20110202131228/http://www.deathclutch.com/ ब्रॉक लेसनर्स के आधिकारिक डेथक्लच वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20120828130957/http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/b/brock-lesnar.html ऑनलाइन वर्ल्ड ऑफ़ रेसलिंग प्रोफाइल] * [https://web.archive.org/web/20101204090244/http://www.sherdog.com/fighter/Brock-Lesnar-17522 ब्रॉक लेसनर्स आंकड़े] * [https://web.archive.org/web/20100815045443/http://www.ufc.com/fighter/Brock_Lesnar यूएफसी (UFC) (UFC) प्रोफ़ाइल] * [https://web.archive.org/web/20090703152734/http://www.wrestlinghalloffame.org/wrestlers.php?wrestler=2477 नैशनल (एमेच्योर) रेसलिंग हॉल ऑफ़ फेम में ब्रॉक लेसनर्स का प्रोफ़ाइल] {{s-start}} {{s-bef|before=[[Randy Couture]]}} {{s-ttl|title=14th [[UFC Heavyweight Championship|UFC Heavyweight Champion]]|years=नवम्बर 15, 2008 – अक्टूबर 23, 2010}} {{s-aft|after=[[Cain Velasquez]]}} {{end}} {{Navboxes| |list1= {{IWGP Heavyweight Championship}} {{WWE Championship}} {{Royal Rumble winners}} {{King of the Ring winners}} }} {{DEFAULTSORT:Lesnar, Brock}} [[श्रेणी:1977 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:अमेरिकी फुटबॉल रक्षात्मक लाइनमेन]] [[श्रेणी:अमेरिकी मिश्रित मार्शल कलाकार]] [[श्रेणी:अमेरिकी पेशेवर रेस्लर]] [[श्रेणी:अमेरिकी सपोर्ट रेसलर्स]] [[श्रेणी:काल्पनिक राजा]] [[श्रेणी:हैवीवेट मिश्रित मार्शल कलाकार]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मिनेसोटा वाइकिंग्स खिलाड़ी]] [[श्रेणी:मिनेसोटा रिपब्लिकन]] [[श्रेणी:मिनेसोटा से मिश्रित मार्शल कलाकार]] [[श्रेणी:दक्षिण डेकोटा से मिश्रित मार्शल कलाकार]] [[श्रेणी:दिन काउंटी, दक्षिण डकोटा के लोग]] [[श्रेणी:कई खेलों के स्पोर्ट्सपीपल]] [[श्रेणी:अल्टीमेट फाइटिंग चैम्पियनशिप विजेता]] [[श्रेणी:मिनेसोटा विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] gef8of69des0bdq9suii2rrsu5joc59 अन्तर्राष्ट्रीय 0 247243 6632690 6045228 2026-10-24T21:02:17Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632690 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} '''आंतरराष्ट्रीय''' अन्तर का अर्थ होता है दो वस्तुओं के मध्य की दूरी। दो स्थानों के बीच, या किसी भी दो या अधिक के बीच से सम्बन्धित मामला। अर्थात् अन्तर + राष्ट्रीय = अन्तर्राष्ट्रीय :- दो या अधिक देशों से सम्बन्धित मामला। परन्तु अन्त: = अन्दर का भीतर का, आन्तरिक मामला जैसे अन्तर्द्वन्द्व, अन्तर्तम आदि। अब अन्त: + राष्ट्रीय + अन्तर्राष्ट्रीय :- राष्ट्र के अन्दर का न कि अन्तरराष्ट्रीय, अथवा दो या अधिक देशों से सम्बन्धित मामला। आशय यह कि अन्तर्राष्ट्रीय कदापि नहीं। ae028f27yxw44nhrv0v5fp4z6gs3i5n भारतीय रेलवे खानपान एवं पर्यटन निगम 0 248013 6632921 6632036 2026-10-25T09:10:13Z ~2026-56966-53 955748 /* */ vande Bharat Express Lucknow tu New Delhi 6632921 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company |company_name = भारतीय रेलवे खान-पान एवम् पर्यटन निगम |logo = [[चित्र:IRCTC Logo.svg|125px]] |company_type = [[भारतीय रेल]] की सहायक कम्पनी |foundation = |location_city = नयी दिल्ली |location_country =भारत |location =Vande Bharat Express Lucknow to New Delhi Lucknow junction se subah 6 10 per chalegi |locations = |key_people = |area_served = [[भारत]] |industry = [[रेल]]वे |products = |services = खान-पान, पर्यटन और ऑनलाइन टिकटिंग |operating_income = |net_income = |parent =भारतीय रेल |subsid = |slogan = |homepage = [http://www.irctc.co.in/ IRCTC website] |dissolved = |footnotes = |intl = हाँ }} भारतीय रेलवे आपके खान - पान के साथ - साथ पर्यटन निगम [[भारतीय रेल]] का उपविभाग है, जो रेलवे की खान-पान व्यवस्था, पर्यटन और ऑनलाइन टिकट सम्बन्धी गतिविधियों का कार्यभार सम्भालता है। == सेवाएँ == === खान-पान === आईआरसीटीसी1 (IRCTC1), भारत भर की रेल गाड़ियों में और रेलवे स्टेशनों पर खान-पान की सेवाएँ उपलब्ध कराने की ज़िम्मेदारी सम्भालता है। यात्रा की दूरी और यात्रियों की औसत लदान घटक को ध्यान में रखते हुए, रेलवेज़ द्वारा या तो गाड़ी में ही पैंट्री कार की व्यवस्था की जाती है या यात्रा के दौरान कुछ चुनिंदा स्टेशनों पर भोजन उपलब्ध कराया जाता है। === ऑनलाइन टिकट सुविधा === भारत में रेल टिकट बुकिंग को सुविधाजनक और बेहतर बनाने में आईआरसीटीसी (IRCTC) का बहुत बड़ा योगदान रहा है। इस विभाग ने अपने वेबसाइट पर [[अंतरजाल|इंटरनेट]] के ज़रिये और साथ ही मोबाइल फ़ोन से जीपीआरएस (GPRS) या [[संक्षिप्त सन्देश सेवा|एसएमएस (SMS)]] के ज़रिये भी रेल टिकट बुकिंग कराने की सुविधा उपलब्ध कराने में पथप्रदर्शक का काम किया है। टिकट रद्द करना हो या उसमें कोई परिष्करण करना हो तो वह भी ऑनलाइन पर किया जा सकता है। इ-टिकटों (E-tickets) के अलावा, आईआरसीटीसी (IRCTC) आई-टिकटें (I-tickets) भी प्रदान करता है जो मूल रूप से सामान्य टिकट की तरह ही होते हैं, अन्तर सिर्फ़ इतना होता है कि उनकी बुकिंग ऑनलाइन द्वारा की जाती है और उन्हें डाक द्वारा पहुँचाया जाता है। टिकट के पीएनआर स्टेटस (PNR Status) की जानकारी ऑनलाइन हासिल करने की भी सुविधा है। [[मुंबई उपनगरीय रेल]] गाड़ियों के यात्री अपना सीज़न टिकट भी आईआरसीटीसी (IRCTC) के वेबसाइट के ज़रिये प्राप्त कर सकते हैं। हाल ही में आईआरसीटीसी (IRCTC) ने अक्सर यात्रा करने वाले यात्रियों के लिए "शुभ यात्रा" नामक योजना का शुभारम्भ किया है। इस योजना के ज़रिये, यात्री वार्षिक शुल्क का अग्रिम भुगतान करके, पूरे वर्ष भर में खरीदी हुई अपनी टिकटों पर रियायत पा सकते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.irctc.co.in/loyalty.html |title=शुभ यात्रा निष्ठा कार्यक्रम |access-date=4 फ़रवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125081920/http://www.irctc.co.in/loyalty.html |archive-date=25 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === तत्काल योजना === तत्काल योजना के तहत जो यात्री कम समय अवधि के अंदर अपनी यात्रा की योजना बनाते है, वे आईआरसीटीसी पोर्टल पर तत्काल योजना के माध्यम से सभी मेल / एक्सप्रेस ट्रैन में यात्रा टिकट बुक कर सकते है । तत्काल सुविधा के अंतर्गत प्रारंभिक स्टेशन से ट्रेन के प्रस्थान से एक दिन पहले से, वातानुकूलित कोच के आरक्षण के लिए पूर्वाह्न 10:00 बजे से बुकिंग शुरू होती है और सामान्य कोच के लिए पूर्वाह्न 11:00 बजे से बुकिंग शुरू होती है । === पर्यटन === आईआरसीटीसी (IRCTC) देश-विदेश के पर्यटकों के लिए बजट और डीलक्स पैकेज टूर का आयोजन भी करता है। भारत दर्शन नामक लोकप्रिय पर्यटन पैकेज द्वारा बजट पर्यटकों को भारत के महत्त्वपूर्ण पर्यटन स्थलों की सैर करायी जाती है। लग्ज़री पर्यटन पैकेज भी उपलब्ध कराये जाते हैं, जिनमें विशेष लग्ज़री गाड़ियों में यात्रा करायी जाती है, जैसे: * पैलेस ऑन व्हील्स * रॉयल ओरिएंट एक्सप्रेस * गोल्डन चैरियट (स्वर्ण रथ) * डेक्कन ओडिसी * रॉयल राजस्थान ऑन व्हील्स * बुद्धिस्ट (बौद्ध) सर्किट ट्रेन और आईआरसीटीसी (IRCTC) 'महाराजास एक्सप्रेस' के प्रचालन में भी भागीदार है।<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata-/Rs-1-lakh-a-night-on-Maharajas-Express/articleshow/5700045.cms|title=Rs 1 lakh a night on Maharajas’ Express|last=Gupta|first=Jayanta|date=2010-03-19|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|accessdate=2010-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20100428084358/http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata-/Rs-1-lakh-a-night-on-Maharajas-Express/articleshow/5700045.cms|archive-date=28 अप्रैल 2010|url-status=live}}</ref> पारम्परिक पर्यटन के अलावा, आईआरसीटीसी (IRCTC) साहसिक पर्यटन पैकेज भी उपलब्ध कराता है, जिसमें पानी के खेल, जोखिम भरे खेल और जंगलों में लम्बी पैदल यात्रा इत्यादि शामिल हैं। इनके अलावा, पर्यटकों की विशिष्ट पसन्द के अनुकूल पर्यटन योजना बनाने का प्रावधान इसका एक और ख़ास आकर्षण है। === हवाई यात्रा टिकट === आईआरसीटीसी की अपनी वेबसाइट के माध्यम से हवाई यात्रा टिकट (एयर टिकट) बुकिंग में भी उपस्थिति है। आईआरसीटीसी सभी घरेलू और अंतरराष्ट्रीय यात्रा के लिए हवाई यात्रा टिकट बुकिंग सुविधा प्रदान करता है। आईआरसीटीसी एलटीसी टिकट बुक करने के लिए एक अधिकृत एजेंसी भी है। आईआरसीटीसी अपने यात्रा के दौरान ग्राहक सेवा के माध्यम से हवाई यात्रा के संबंध में आपके सभी प्रश्नों का समाधान प्रदान करता है। == पुरस्कार और उपलब्धियाँ == ऑनलाइन सुविधा उपलब्ध कराने के बाद, बहुत ही कम समय में, आईआरसीटीसी (IRCTC) का वेबसाइट पूरे एशिया महादेश में सबसे बड़ा और सबसे तेज़ी से प्रगति करता इ-कॉमर्स (e-commerce) वेबसाइट बन गया और 2003 में इस वेबसाइट के पंजीकृत उपयोगकर्ताओं की संख्या लगभग छः लाख थी।<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/ew/2003/12/31/stories/2003123100020100.htm|title=At your doorstep|publisher=द हिन्दू|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824231933/http://www.thehindubusinessline.com/ew/2003/12/31/stories/2003123100020100.htm|archive-date=24 अगस्त 2010|url-status=live}}</ref> आईआरसीटीसी (IRCTC) द्वारा जीते हुए कुछ अन्य पुरस्कार हैं: * भारत सरकार, पर्यटन के मंत्रालय द्वारा '''नैशनल टूरिज़्म अवॉर्ड ऑफ़ एक्सीलेंस''' से सम्मानित किया गया। * हरियाणा सरकार और भारत सरकार द्वारा 2007-08 संयुक्त रूप '''नैशनल अवॉर्ड फॉर ई-गवर्नेंस''' से सम्मानित किया गया। * सीएनबीसी (CNBC) द्वारा "सर्वश्रेष्ठ ई-गवर्नेंस पीएसयू (PSU) साइट" के लिए '''जीनियस ऑफ़ द वेब अवॉर्ड 2007''' से सम्मानित किया गया। * 9 से 11 फ़रवरी 2008 से [[मुम्बई|मुम्बई]] में ट्रैवेल एण्ड टूरिज़्म फेयर ऑफ़ इंडिया (टीटीएफ (TTF) एण्ड ओटीएम (OTM) 2008) में '''सर्वश्रेष्ठ वैल्यू लेज़र प्रोडक्ट''' क्षेत्र के लिए आईआरसीटीसी (IRCTC) टूरिज़्म यूनिट ऑफ़ वेस्ट ज़ोन द्वारा विजेता घोषित किया गया। * 2007-08 वर्ष में "सर्वश्रेष्ठ सिटिज़न सेंट्रिक एप्लीकेशन" के लिए '''नैशनल अवॉर्ड फॉर ई-गवर्नेंस''' जीता। * 12 से 10 फ़रवरी 2007 से मुम्बई में ट्रैवेल एण्ड टूरिज़्म फेयर ऑफ़ इंडिया (टीटीएफ (TTF) एण्ड ओटीएम (OTM) 2007) में '''सर्वश्रेष्ठ इनोवेटिव प्रोडक्ट''' क्षेत्र के लिए आईआरसीटीसी (IRCTC) टूरिज़्म यूनिट द्वारा विजेता घोषित किया गया। * 2007 में "सर्वश्रेष्ठ ई-गवर्नेंस प्रोजेक्ट" के लिए '''सीएसआई (CSI) -निहिलेंट ई-गवर्नेंस अवॉर्ड''' जीता। * [[२००५|2005]] में '''आईसीआईसीआई (ICICI) बैंक रिटेल एक्सीलेंस अवॉर्ड''' जीता। * [[२००३|2003]] और [[२००४|2004]] में डेटाक्वेस्ट द्वारा '''पाथ ब्रेकर अवॉर्ड''' जीता। * भारत सरकार, रेल के मंत्रालय द्वारा '''मीनी रत्ना कैटगरी-1''' से सम्मानित किया गया। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{official website|2=आईआरसीटीसी वेबसाइट}} * [https://web.archive.org/web/20110202142727/http://www.railtourismindia.com/ भारतीय रेल पर्यटन वेबसाइट] [[श्रेणी:भारत की रेलवे कंपनियां]] [[श्रेणी:भारतीय कंपनियाँ]] {{भारतीय रेल}} nrz3w1rtxsh545543ot2drp9rm3v5ep 6632922 6632921 2026-10-25T09:11:19Z NguoiDungKhongDinhDanh 641769 [[Special:Contributions/~2026-56966-53|~2026-56966-53]] ([[User talk:~2026-56966-53|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6625543 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company |company_name = भारतीय रेलवे खान-पान एवम् पर्यटन निगम |logo = [[चित्र:IRCTC Logo.svg|125px]] |company_type = [[भारतीय रेल]] की सहायक कम्पनी |foundation = |location_city = नयी दिल्ली |location_country =भारत |location = |locations = |key_people = |area_served = [[भारत]] |industry = [[रेल]]वे |products = |services = खान-पान, पर्यटन और ऑनलाइन टिकटिंग |operating_income = |net_income = |parent =भारतीय रेल |subsid = |slogan = |homepage = [http://www.irctc.co.in/ IRCTC website] |dissolved = |footnotes = |intl = हाँ }} भारतीय रेलवे आपके खान - पान के साथ - साथ पर्यटन निगम [[भारतीय रेल]] का उपविभाग है, जो रेलवे की खान-पान व्यवस्था, पर्यटन और ऑनलाइन टिकट सम्बन्धी गतिविधियों का कार्यभार सम्भालता है। == सेवाएँ == === खान-पान === आईआरसीटीसी1 (IRCTC1), भारत भर की रेल गाड़ियों में और रेलवे स्टेशनों पर खान-पान की सेवाएँ उपलब्ध कराने की ज़िम्मेदारी सम्भालता है। यात्रा की दूरी और यात्रियों की औसत लदान घटक को ध्यान में रखते हुए, रेलवेज़ द्वारा या तो गाड़ी में ही पैंट्री कार की व्यवस्था की जाती है या यात्रा के दौरान कुछ चुनिंदा स्टेशनों पर भोजन उपलब्ध कराया जाता है। === ऑनलाइन टिकट सुविधा === भारत में रेल टिकट बुकिंग को सुविधाजनक और बेहतर बनाने में आईआरसीटीसी (IRCTC) का बहुत बड़ा योगदान रहा है। इस विभाग ने अपने वेबसाइट पर [[अंतरजाल|इंटरनेट]] के ज़रिये और साथ ही मोबाइल फ़ोन से जीपीआरएस (GPRS) या [[संक्षिप्त सन्देश सेवा|एसएमएस (SMS)]] के ज़रिये भी रेल टिकट बुकिंग कराने की सुविधा उपलब्ध कराने में पथप्रदर्शक का काम किया है। टिकट रद्द करना हो या उसमें कोई परिष्करण करना हो तो वह भी ऑनलाइन पर किया जा सकता है। इ-टिकटों (E-tickets) के अलावा, आईआरसीटीसी (IRCTC) आई-टिकटें (I-tickets) भी प्रदान करता है जो मूल रूप से सामान्य टिकट की तरह ही होते हैं, अन्तर सिर्फ़ इतना होता है कि उनकी बुकिंग ऑनलाइन द्वारा की जाती है और उन्हें डाक द्वारा पहुँचाया जाता है। टिकट के पीएनआर स्टेटस (PNR Status) की जानकारी ऑनलाइन हासिल करने की भी सुविधा है। [[मुंबई उपनगरीय रेल]] गाड़ियों के यात्री अपना सीज़न टिकट भी आईआरसीटीसी (IRCTC) के वेबसाइट के ज़रिये प्राप्त कर सकते हैं। हाल ही में आईआरसीटीसी (IRCTC) ने अक्सर यात्रा करने वाले यात्रियों के लिए "शुभ यात्रा" नामक योजना का शुभारम्भ किया है। इस योजना के ज़रिये, यात्री वार्षिक शुल्क का अग्रिम भुगतान करके, पूरे वर्ष भर में खरीदी हुई अपनी टिकटों पर रियायत पा सकते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.irctc.co.in/loyalty.html |title=शुभ यात्रा निष्ठा कार्यक्रम |access-date=4 फ़रवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125081920/http://www.irctc.co.in/loyalty.html |archive-date=25 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === तत्काल योजना === तत्काल योजना के तहत जो यात्री कम समय अवधि के अंदर अपनी यात्रा की योजना बनाते है, वे आईआरसीटीसी पोर्टल पर तत्काल योजना के माध्यम से सभी मेल / एक्सप्रेस ट्रैन में यात्रा टिकट बुक कर सकते है । तत्काल सुविधा के अंतर्गत प्रारंभिक स्टेशन से ट्रेन के प्रस्थान से एक दिन पहले से, वातानुकूलित कोच के आरक्षण के लिए पूर्वाह्न 10:00 बजे से बुकिंग शुरू होती है और सामान्य कोच के लिए पूर्वाह्न 11:00 बजे से बुकिंग शुरू होती है । === पर्यटन === आईआरसीटीसी (IRCTC) देश-विदेश के पर्यटकों के लिए बजट और डीलक्स पैकेज टूर का आयोजन भी करता है। भारत दर्शन नामक लोकप्रिय पर्यटन पैकेज द्वारा बजट पर्यटकों को भारत के महत्त्वपूर्ण पर्यटन स्थलों की सैर करायी जाती है। लग्ज़री पर्यटन पैकेज भी उपलब्ध कराये जाते हैं, जिनमें विशेष लग्ज़री गाड़ियों में यात्रा करायी जाती है, जैसे: * पैलेस ऑन व्हील्स * रॉयल ओरिएंट एक्सप्रेस * गोल्डन चैरियट (स्वर्ण रथ) * डेक्कन ओडिसी * रॉयल राजस्थान ऑन व्हील्स * बुद्धिस्ट (बौद्ध) सर्किट ट्रेन और आईआरसीटीसी (IRCTC) 'महाराजास एक्सप्रेस' के प्रचालन में भी भागीदार है।<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata-/Rs-1-lakh-a-night-on-Maharajas-Express/articleshow/5700045.cms|title=Rs 1 lakh a night on Maharajas’ Express|last=Gupta|first=Jayanta|date=2010-03-19|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|accessdate=2010-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20100428084358/http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata-/Rs-1-lakh-a-night-on-Maharajas-Express/articleshow/5700045.cms|archive-date=28 अप्रैल 2010|url-status=live}}</ref> पारम्परिक पर्यटन के अलावा, आईआरसीटीसी (IRCTC) साहसिक पर्यटन पैकेज भी उपलब्ध कराता है, जिसमें पानी के खेल, जोखिम भरे खेल और जंगलों में लम्बी पैदल यात्रा इत्यादि शामिल हैं। इनके अलावा, पर्यटकों की विशिष्ट पसन्द के अनुकूल पर्यटन योजना बनाने का प्रावधान इसका एक और ख़ास आकर्षण है। === हवाई यात्रा टिकट === आईआरसीटीसी की अपनी वेबसाइट के माध्यम से हवाई यात्रा टिकट (एयर टिकट) बुकिंग में भी उपस्थिति है। आईआरसीटीसी सभी घरेलू और अंतरराष्ट्रीय यात्रा के लिए हवाई यात्रा टिकट बुकिंग सुविधा प्रदान करता है। आईआरसीटीसी एलटीसी टिकट बुक करने के लिए एक अधिकृत एजेंसी भी है। आईआरसीटीसी अपने यात्रा के दौरान ग्राहक सेवा के माध्यम से हवाई यात्रा के संबंध में आपके सभी प्रश्नों का समाधान प्रदान करता है। == पुरस्कार और उपलब्धियाँ == ऑनलाइन सुविधा उपलब्ध कराने के बाद, बहुत ही कम समय में, आईआरसीटीसी (IRCTC) का वेबसाइट पूरे एशिया महादेश में सबसे बड़ा और सबसे तेज़ी से प्रगति करता इ-कॉमर्स (e-commerce) वेबसाइट बन गया और 2003 में इस वेबसाइट के पंजीकृत उपयोगकर्ताओं की संख्या लगभग छः लाख थी।<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/ew/2003/12/31/stories/2003123100020100.htm|title=At your doorstep|publisher=द हिन्दू|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824231933/http://www.thehindubusinessline.com/ew/2003/12/31/stories/2003123100020100.htm|archive-date=24 अगस्त 2010|url-status=live}}</ref> आईआरसीटीसी (IRCTC) द्वारा जीते हुए कुछ अन्य पुरस्कार हैं: * भारत सरकार, पर्यटन के मंत्रालय द्वारा '''नैशनल टूरिज़्म अवॉर्ड ऑफ़ एक्सीलेंस''' से सम्मानित किया गया। * हरियाणा सरकार और भारत सरकार द्वारा 2007-08 संयुक्त रूप '''नैशनल अवॉर्ड फॉर ई-गवर्नेंस''' से सम्मानित किया गया। * सीएनबीसी (CNBC) द्वारा "सर्वश्रेष्ठ ई-गवर्नेंस पीएसयू (PSU) साइट" के लिए '''जीनियस ऑफ़ द वेब अवॉर्ड 2007''' से सम्मानित किया गया। * 9 से 11 फ़रवरी 2008 से [[मुम्बई|मुम्बई]] में ट्रैवेल एण्ड टूरिज़्म फेयर ऑफ़ इंडिया (टीटीएफ (TTF) एण्ड ओटीएम (OTM) 2008) में '''सर्वश्रेष्ठ वैल्यू लेज़र प्रोडक्ट''' क्षेत्र के लिए आईआरसीटीसी (IRCTC) टूरिज़्म यूनिट ऑफ़ वेस्ट ज़ोन द्वारा विजेता घोषित किया गया। * 2007-08 वर्ष में "सर्वश्रेष्ठ सिटिज़न सेंट्रिक एप्लीकेशन" के लिए '''नैशनल अवॉर्ड फॉर ई-गवर्नेंस''' जीता। * 12 से 10 फ़रवरी 2007 से मुम्बई में ट्रैवेल एण्ड टूरिज़्म फेयर ऑफ़ इंडिया (टीटीएफ (TTF) एण्ड ओटीएम (OTM) 2007) में '''सर्वश्रेष्ठ इनोवेटिव प्रोडक्ट''' क्षेत्र के लिए आईआरसीटीसी (IRCTC) टूरिज़्म यूनिट द्वारा विजेता घोषित किया गया। * 2007 में "सर्वश्रेष्ठ ई-गवर्नेंस प्रोजेक्ट" के लिए '''सीएसआई (CSI) -निहिलेंट ई-गवर्नेंस अवॉर्ड''' जीता। * [[२००५|2005]] में '''आईसीआईसीआई (ICICI) बैंक रिटेल एक्सीलेंस अवॉर्ड''' जीता। * [[२००३|2003]] और [[२००४|2004]] में डेटाक्वेस्ट द्वारा '''पाथ ब्रेकर अवॉर्ड''' जीता। * भारत सरकार, रेल के मंत्रालय द्वारा '''मीनी रत्ना कैटगरी-1''' से सम्मानित किया गया। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{official website|2=आईआरसीटीसी वेबसाइट}} * [https://web.archive.org/web/20110202142727/http://www.railtourismindia.com/ भारतीय रेल पर्यटन वेबसाइट] [[श्रेणी:भारत की रेलवे कंपनियां]] [[श्रेणी:भारतीय कंपनियाँ]] {{भारतीय रेल}} bdt99ka4gj5dec8spu9ae7bbtv4jjv1 क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया 0 248203 6632968 6569942 2026-10-25T11:30:56Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632968 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} {{Infobox Sport governing body |assocname= Cricket Australia |abbrev = CA |logo= CricketAUS.jpg |sport= [[क्रिकेट|Cricket]] |category = |image = |caption = |jurisdiction = National |founded = {{Start date|1905}} |aff = [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |affdate = |region = |regionyear = |headquarters = [[East Melbourne, Victoria|Jolimont]], [[Melbourne]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] |location = |president = |chairman = [[Jack Clarke]] |chairperson = |chair = |chiefexec = |secretary = |coach = |womenscoach = |key staff = [[James Sutherland (cricketer)|James Sutherland]] ([[मुख्य कार्यकारी अधिकारी|CEO]]) |operating income = |sponsor = |year closed = |replaced = |prevfounded = |url = http://www.cricket.com.au/ |countryflag= Australia |countryflag2= |countryflag3= }} '''क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया''' जिसे पूर्व में '''ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट बोर्ड''' के रूप में जाना जाता था, [[ऑस्ट्रेलिया]] में पेशेवर और शौकिया [[क्रिकेट]] का शासी निकाय है। इसे मूल रूप से 1905 में '''ऑस्ट्रेलियन बोर्ड ऑफ कंट्रोल फॉर इंटरनेशनल क्रिकेट''' के रूप में गठित किया गया था। इसे एक ऑस्ट्रेलियाई सार्वजनिक कंपनी के रूप में निगमित किया गया है जो गारंटी द्वारा सीमित है।<ref>{{Cite web |url=http://search.asic.gov.au/cgi-bin/gns030c?acn=006_089_130&juris=9&hdtext=ACN&srchsrc=1 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029230500/http://search.asic.gov.au/cgi-bin/gns030c?acn=006_089_130&juris=9&hdtext=ACN&srchsrc=1 |archive-date=29 अक्तूबर 2014 |url-status=dead }}</ref> क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया, ऑस्ट्रेलिया की सभी राष्ट्रीय प्रतिनिधित्व वाली क्रिकेट टीमों को संचालित करता है, जिसमें [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट टीम]], ऑस्ट्रेलियाई महिलाओं की राष्ट्रीय क्रिकेट टीम और युवा टीमें भी शामिल हैं। सीए, अन्य देशों के साथ [[टेस्ट क्रिकेट]] के दौरे तथा [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] मैचों के आयोजन और मेजबानी के साथ-साथ घरेलू अंतर्राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं के आयोजन के लिए भी जिम्मेदार है। [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] के विकास कार्यक्रम के तहत प्रशांत क्षेत्र में क्रिकेट के क्षेत्रीय विकास का जिम्मा भी क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया का है। == एक नज़र == क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया एक प्रशासनिक संगठन है जो [[ऑस्ट्रेलिया]] में [[क्रिकेट]] के प्रचार, विकास और व्यवस्थापन के लिए जिम्मेदार है। क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया में छह सदस्य संगठन शामिल हैं जो ऑस्ट्रेलियाई के प्रत्येक राज्य का प्रतिनिधित्व करते हैं। ये संगठन इस प्रकार हैं: * क्रिकेट न्यू साउथ वेल्स * क्वींसलैंड क्रिकेट * साउथ ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट संघ * तस्मानियाई क्रिकेट संघ * क्रिकेट विक्टोरिया * पश्चिमी ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट संघ ऑस्ट्रेलियन कैपिटल टेरिटरी और नॉर्दर्न टेरिटरी क्रिकेट गैर-सदस्य संघ हैं, हालांकि एसीटी क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया की महिलाओं की राष्ट्रीय क्रिकेट लीग तथा फ्यूचर्स लीग जैसी प्रतियोगिताओं में हिस्सा लेने के साथ-साथ पूर्व में पुरुषों की एक दिवसीय प्रतियोगिता में भी हिस्सा लेती थी। प्रत्येक सदस्य संगठन, 14 सदस्यीय क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया बोर्ड ऑफ डाइरेक्टर्स, तथा 60 सदस्यों वाली वरिष्ठ प्रबंधन टीम के लिए प्रतिनिधियों का चुनाव करते हैं। ऐतिहासिक कारणों से राज्यों का बोर्ड में समान प्रतिनिधित्व नहीं है। 14 सदस्यीय बोर्ड की सदस्यता इस प्रकार है - न्यू साउथ वेल्स (तीन निदेशक), क्वींसलैंड (दो निदेशक), साउथ ऑस्ट्रेलिया (तीन निदेशक), तस्मानिया (एक निदेशक), विक्टोरिया (तीन निदेशक) और पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया (दो निदेशक). बोर्ड क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया की रणनीतिक योजना विकसित करता है, लेकिन इस योजना का कार्यान्वयन वरिष्ठ प्रबंधन टीम और मुख्य कार्यकारी अधिकारी द्वारा किया जाता है। प्रत्येक राज्य क्रिकेट संघ जो क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया के सदस्य हैं, ऑस्ट्रेलिया की प्रमुख घरेलू क्रिकेट प्रतियोगिताओं में भाग लेने के लिए अपनी एक प्रतिनिधि टीम का भी चयन करते हैं। == राष्ट्रीय टूर्नामेंट खेलने वाली घरेलू टीमें == {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- bgcolor="#efefef" ! width="15"| &nbsp; ! राज्य ! पुरुष पक्ष ! महिला पक्ष |- | bgcolor="#5ca1ed"| &nbsp; | [[न्यू साउथ वेल्स]] | न्यू साउथ वेल्स ब्लूज़ | न्यू साउथ वेल्स ब्रेकर्स |- |- | bgcolor="#79001f"| &nbsp; | [[क्वीन्सलैण्ड|क्वींसलैंड]] | क्वींसलैंड बुल्स | क्वींसलैंड फायर |- |- | bgcolor="#de0000"| &nbsp; | [[साउथ ऑस्ट्रेलिया|दक्षिणी ऑस्ट्रेलिया]] | दक्षिणी रेडबैक्स | साउथ ऑस्ट्रेलियाई स्कॉर्पियंस |- |- | bgcolor="#004c3d"| &nbsp; | [[टैज़मेनिया|तस्मानिया]] | तस्मानियन टाईगर्स | तस्मानियन रोर |- |- | bgcolor="#213965"| &nbsp; | [[विक्टोरिया (ऑस्ट्रेलिया)|विक्टोरिया]] | विक्टोरिया बुशरेंजर्स | विक्टोरियन स्पिरिट |- |- | bgcolor="#ffcc00"| &nbsp; | [[वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया]] | वेस्टर्न वॉरियर्स | वेस्टर्न फ्यूरी |- |- bgcolor="#efefef" ! width="15"| &nbsp; ! प्रदेश ! पुरुष टीम ! महिला टीम |- | bgcolor="#3464ab"| &nbsp; | ऑस्ट्रेलियाई राजधानी प्रदेश | कैनबरा कॉमेट्स | एक्ट मिटियोर्स |- | bgcolor="#C0C0C0"| &nbsp; | उत्तरी क्षेत्र क्रिकेट | उत्तरी क्षेत्र पुरुष श्रेणी | उत्तरी क्षेत्र महिला श्रेणी |- |} क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया की संगठनात्मक संरचना खेल के कुशल संचालन को ध्यान में रखकर बनाई गयी है और विशिष्ट जिम्मेदारियों पर ध्यान केंद्रित करने वाले अलग घटकों में विभाजित है, जैसे कि: क्रिकेट विपणन सेवाएं, क्रिकेट संचालन, वित्त और व्यापार सेवाएं, खेल विकास, कानूनी और व्यावसायिक मामले और सार्वजनिक मामले. क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया, ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेटर्स संघ के साथ एक स्वस्थ किन्तु स्वतंत्र संबंध बनाए रखता है ताकि खिलाड़ियों के उचित अधिकारों तथा कल्याण संबंधी आवश्यकताओं को पूरा किया जा सके। == इतिहास == ऑस्ट्रेलिया में क्रिकेट के प्रशासन के लिए प्रथम केंद्रीकृत प्राधिकरण की स्थापना 1892 हुई जब न्यू साउथ वेल्स, विक्टोरिया और साउथ ऑस्ट्रेलिया के राज्य संघों के प्रतिनिधियों ने साथ मिलकर ऑस्ट्रेलेशियन क्रिकेट काउंसिल की स्थापना की; [[शेफील्ड शील्ड]] की स्थापना भी उसी वर्ष की गयी थी। हालांकि ऑस्ट्रेलेशियन क्रिकेट काउंसिल को 1898 में भंग कर दिया गया। वर्तमान में क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया के नाम से जाने जानेवाले संगठन की स्थापना 1905 में '''ऑस्ट्रेलियन बोर्ड ऑफ कंट्रोल फॉर इंटरनेशनल क्रिकेट''' के रूप में हुई थी।<ref name="page57">पोलार्ड, पृष्ठ 57.</ref> उसकी स्थापना से पहले, इंग्लैंड में ऑस्ट्रेलियाई टीमों के दौरों का आयोजन और धन प्रबंधन निजी समूहों या स्वयं खिलाड़ियों द्वारा किया जाता था। इसी प्रकार अंग्रेजी टीमों के लिए निमंत्रण भी निजी प्रमोटरों या मेलबोर्न क्रिकेट क्लब जैसे व्यक्तिगत क्लबों द्वारा दिया जाता था।{{Fact|date= जनवरी 2008}} इसका पूर्ववर्ती संगठन, ऑस्ट्रेलेशियन क्रिकेट काउंसिल 1892 से 1898 तक अस्तित्व में था लेकिन धन की कमी के कारण निष्प्रभावी था। शेफील्ड शील्ड की स्थापना को इसकी एकमात्र उल्लेखनीय उपलब्धि माना जा सकता है, जो ऑस्ट्रेलियाई कालोनियों के बीच खेली जाने वाली एक प्रमुख क्रिकेट प्रतियोगिता है।<ref>पोलार्ड, पीपी. 49-50.</ref> ये प्रारंभिक दौरे खिलाड़ियों और प्रमोटरों के लिए आकर्षक थे और क्रिकेट प्रशासक राज्य संघों के माध्यम से निराश्रित क्लबों तक इस धन को पहुंचाने के तरीके खोजने में जुट गए। खिलाड़ियों के दौरों का नियंत्रण करने वाली एक संस्था के गठन के लिए जनवरी 1905 में सिडनी में एक औपचारिक चर्चा शुरु की गयी। न्यू साउथ वेल्स, विक्टोरिया, साउथ ऑस्ट्रेलिया और क्वींसलैंड के संघों के सदस्यों द्वारा संविधान के एक मसौदे पर चर्चा की गयी।<ref>पोलार्ड, पृष्ठ 56.</ref> नए बोर्ड की पहली बैठक 6 मई 1905 को [[मेलबॉर्न|मेलबोर्न]] के वेस्ले कॉलेज में आयोजित की गयी। न्यू साउथ वेल्स क्रिकेट एसोसिएशन और विक्टोरियन क्रिकेट एसोसिएशन इसे संस्थापक सदस्य थे। साउथ ऑस्ट्रेलिया के प्रतिनिधियों ने बोर्ड में शामिल होने से मना कर दिया क्योंकि बोर्ड की संरचना खिलाड़ियों को किसी भी प्रतिनिधित्व से वंचित करती थी। क्वींसलैंड क्रिकेट संघ केवल एक पर्यवेक्षक के रूप में शामिल था।<ref name="page57"/> क्वींसलैंड ने अगले वर्ष औपचारिक रूप से एक प्रतिनिधि सदस्य के साथ संघ में शामिल होने का फैसला किया और 1906 में संविधान का संशोधन करके न्यू साउथ वेल्स, साउथ ऑस्ट्रेलिया और विक्टोरिया, प्रत्येक को तीन और क्वींसलैंड को एक स्थायी प्रतिनिधि की अनुमति प्रदान कर दी गयी। 1907 में तस्मानिया को एक भी प्रतिनिधि भेजने के लिए अनुमति दी गई और पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया ने भी 1913 में यही कदम उठाया. इस संरचना में क्रमशः 1914 और 1974 में परिवर्तन किया गया जिसके तहत क्वींसलैंड और पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया द्वारा औपचारिक रूप से अपने प्रतिनिधित्व में दो नए सदस्यों को शामिल कर लिया गया। === नाम परिवर्तन === अपनी स्थापन के बाद से क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया के तीन अलग-अलग नाम रह चुके हैं। वे इस प्रकार हैं: * ऑस्ट्रेलियन बोर्ड ऑफ कंट्रोल फॉर इंटरनेशनल क्रिकेट (1905-1973) * ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट बोर्ड (1973-2003) * क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया (2003 - वर्तमान) == वित्त == 30 जून 2008 को समाप्त होने वाले वर्ष में संगठन का राजस्व एयूडी (AUD) 146.4 मिलियन रहा था (30 जून 2007 को यह एयूडी 120.6 मिलियन था). अपनी वार्षिक रिपोर्ट में, क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया ने इस वृद्धि का श्रेय मीडिया अधिकारों से प्राप्त होने वाले अतिरिक्त रजस्व को दिया है।<ref>वार्षिक रिपोर्ट 2007-08: क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया।</ref> == प्रतियोगिताएं == ऑस्ट्रेलियाई अंतरराष्ट्रीय टीमों की जिम्मेदारी के साथ-साथ, क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया, ऑस्ट्रेलिया में घरेलू अंतर-राज्यीय क्रिकेट का आयोजन भी करता है जिसमें खेल के सभी प्रमुख स्वरूपों की तीन प्रमुख प्रतियोगितायें भी शामिल हैं। वे हैं - [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] में शेफील्ड शील्ड; फोर्ड रेंजर वन डे कप, जो घरेलू एक दिवसीय प्रतियोगिता है; और केएफसी (KFC) ट्वेंटी-20 बिग बैश, जो घरेलू [[बिसबिसवा|ट्वेंटी-20]] प्रतियोगिता है। क्रिकेट आस्ट्रेलिया की प्रतियोगितायें: * शेफील्ड शील्ड * फोर्ड रेंजर कप * केएफसी ट्वेंटी-20 बिग बैश * [[बिग बैश लीग]] (2011/2012 सत्र से आरंभ होने वाली) * फ्यूचर्स लीग (सेकेंड XI) * महिला राष्ट्रीय क्रिकेट लीग * सीए अंडर-19 कप * सीए अंडर-17 कप == सम्मान == क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया खिलाड़ियों की विभिन्न श्रेणियों के लिए पुरस्कार भी प्रदान करता है, जिनमे शामिल हैं - वर्ष का टेस्ट खिलाड़ी, वर्ष का एक दिवसीय खिलाड़ी, वर्ष का ब्रेडमैन युवा खिलाड़ी, वर्ष के राज्य क्रिकेट खिलाड़ी, वर्ष की महिला अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ी तथा वर्ष के सर्वश्रेष्ठ क्रिकेटर के लिए [[एलन बॉर्डर]] मेडल. क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया, खिलाड़ियों को ऑस्ट्रेलिया में क्रिकेट के खेल की असाधारण सेवा के लिए भी सम्मानित करता है और इसके लिए ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट हॉल ऑफ फेम में पूर्व के महान खिलाड़ियों को वार्षिक रूप से शामिल किया जाता है। == क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया के प्रमुख सदस्य == === अध्यक्ष === * {{flagicon|New South Wales}} रिचर्ड टीस: 1892-1893 * {{flagicon|Victoria}} रिचर्ड बेस्ट: 1893-1895 * {{flagicon|South Australia}} मोस्टिन इवान: 1895-1896, 1910-1911 * {{flagicon|New South Wales}} जॉन गिब्सन: 1896-1897 * {{flagicon|South Australia}} विल व्हिटरिज: 1897-1900 * {{flagicon|Victoria}} लॉरेंस एडमसन: 1905-1906 * {{flagicon|Victoria}} एर्नी बीन: 1906-1907; 1912–1913 * {{flagicon|New South Wales}} जॉर्ज बार्बर: 1907-1908 * {{flagicon|Queensland}} जॉर्ज फॉक्सटन: 1908-1910 * {{flagicon|Tasmania}} चार्ल्स एडी: 1911 * {{flagicon|New South Wales}} विलियम मैकएल्होन: 1911-1912 * {{flagicon|Queensland}} एलन जेम्स: 1913-1914 * {{flagicon|South Australia}} हैरी ब्लिंमैन: 1914-1919 * {{flagicon|Tasmania}} हेरोल्ड बुश्बी: 1919; 1925–1926 * {{flagicon|Western Australia}} हैरी ग्रेगरी: 1919-1920; 1922–1923; 1926–1927 * {{flagicon|Victoria}} हैरी रश: 1920-1922 * {{flagicon|Queensland}} जॉन हाचिओन: 1923-1924 * {{flagicon|South Australia}} बर्नार्ड स्क्रिम्गोर: 1924-1925 * {{flagicon|New South Wales}} ऑब्रे ऑक्स्लेड: 1927-1930; 1933–1936; 1945–1948; 1951–1952 * {{flagicon|Victoria}} डॉ॰ एलन रॉबर्टसन: 1930-1933; 1936–1945; 1948–1951 * {{flagicon|South Australia}} राय मिडिल्टन: 1952-1955 * {{flagicon|New South Wales}} फ्रैंक कूश: 1955-1957 * {{flagicon|Victoria}} विधेयक डॉलिंग्स: 1957-1960 * {{flagicon|South Australia}} सर [[डॉन ब्रैडमैन|डोनाल्ड ब्रेडमैन]]: 1960-1963; 1969–1972 * {{flagicon|New South Wales}} एवर्ट मैकमिलन: 1963-1966 * {{flagicon|Victoria}} बॉब पैरिश: 1966-1969; 1975-198 * {{flagicon|New South Wales}} टिम कैल्डवेल: 1972-1975 * {{flagicon|South Australia}} फिल राइडिंग्स: 1980-1983 * {{flagicon|New South Wales}} फ्रेड बेनेट: 1983-1986 * {{flagicon|Victoria}} माल्कॉम ग्रे: 1986-1989 * {{flagicon|South Australia}} कॉलिन एगर: 1989-1992 * {{flagicon|New South Wales}} एलन क्रॉम्पटन: 1992-1995 * {{flagicon|Tasmania}} डेनिस रॉजर्स: 1995-2001 * {{flagicon|Victoria}} रॉबर्ट मेरीमैन: 2001-2005 * {{flagicon|South Australia}} क्रेग ओ'कॉनर: 2005 - 2008 * {{flagicon|South Australia}} जैक क्लार्क: 2008-वर्तमान === सेक्रेटरी/ मुख्य कार्यकारी अधिकारी === * {{flagicon|New South Wales}} जॉन पोर्टस: 1892-1896 * {{flagicon|South Australia}} जॉन क्रेसवेल: 1896-1900 * {{flagicon|New South Wales}} विलियम मैक एल्होन: 1905-1910 * {{flagicon|New South Wales}} कॉलिन सिंक्लेयर: 1910-1911 * {{flagicon|New South Wales}} सिडनी स्मिथ: 1911-1927 * {{flagicon|South Australia}} विलियम जिंस: 1927-1954 * {{flagicon|Victoria}} जैक लेडवर्ड: 1954-1960 * {{flagicon|New South Wales}} एलन बार्न्स: 1960-1980 * {{flagicon|Victoria}} डेविड रिचर्ड्स: 1980-1993 * {{flagicon|Victoria}} ग्राहम हल्बिश: 1993-1997 * {{flagicon|Victoria}} मैल्कम स्पीड: 1997-2001 * {{flagicon|Victoria}} जेम्स सदरलैंड: 2001-वर्तमान === राष्ट्रीय चयन पैनल === राष्ट्रीय चयन पैनल क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया का वह हिस्सा है जो क्रिकेट के प्रत्येक स्वरूप में ऑस्ट्रेलियाई राष्ट्रीय टीमों के चयन के लिए जिम्मेदार है। वर्तमान सदस्य हैं: * एंड्रयू हिलडीच (अध्यक्ष) * [[डेविड बून]] * रियान टेरी (निदेशक) * जेमी कॉक्स * ग्रेग चैपल === बोर्ड ऑफ़ डाइरेक्टर्स === क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया को प्रत्येक स्टेट मेंबर एसोशिएशन द्वारा निम्नलिखित प्रकार से चयनित 14 निदेशकों द्वारा संचालित किया जाता है: * साउथ ऑस्ट्रेलिया, न्यू साउथ वेल्स और विक्टोरिया: 3 निदेशक * क्वींसलैंड और पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया: 2 निदेशक * तस्मानिया: 1 निदेशक मुख्य कार्यकारी अधिकारी बोर्ड ऑफ़ डाइरेक्टर्स को रिपोर्ट करता है। मौजूदा बोर्ड के सदस्य हैं: * {{flagicon|South Australia}} जैक क्लार्क (अध्यक्ष) * {{flagicon|South Australia}} हौन डॉ॰ जॉन बैनन एओ (AO) * {{flagicon|Victoria}} अर्ल एडिंग्स * {{flagicon|Western Australia}} वैली एडवर्ड्स * {{flagicon|New South Wales}} डॉ॰ हैरी हरिनाथ * {{flagicon|Tasmania}} टोनी हैरिसन * {{flagicon|Queensland}} [[मैथ्यू हेडन]] * {{flagicon|South Australia}} द हौन इयान मैकलैकलन एओ (AO) * {{flagicon|Victoria}} ट्रेवर ओ'होय * {{flagicon|Queensland}} ब्रायन फेलन * {{flagicon|New South Wales}} माइकल सिल्वर * {{flagicon|Victoria}} ज्योफ टैम्ब्लिन * {{flagicon|New South Wales}} [[मार्क टेलर]] एओ (AO) * {{flagicon|Western Australia}} डेविड विलियम्स अंतिम अद्यतन: 28 दिसम्बर 2009 == इन्हें भी देखें == * ऑस्ट्रेलियाई राष्ट्रीय क्रिकेट टीम * ऑस्ट्रेलिया की राष्ट्रीय महिला क्रिकेट टीम * ऑस्ट्रेलिया में क्रिकेट == सन्दर्भ == * ''विज्डन क्रिकेटर्स एल्मैनैक'' * {{cite book |last=Pollard |first=Jack |authorlink=Jack Pollard |title=Australian Cricket: The game and the players |url=https://archive.org/details/turbulentyearsof0000poll |year=1988 |publisher=Angus & Robertson |location=Sydney |isbn=0 207 15269 1}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20110205144134/http://cricket.com.au/ क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया वेब साइट] * [https://web.archive.org/web/20090308111339/http://www.news.com.au/dailytelegraph/index/0,22045,5006069,00.html क्रिकेट फ़ीचर - डेली टेलीग्राफ] == नोट्स == * {{reflist}} {{Cricket in Australia}} {{Full Members of the International Cricket Council}} [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलिया में क्रिकेट गवर्निंग बॉडीज]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलिया में स्पोर्ट्स गवर्निंग बौडिज़]] [[श्रेणी:क्रिकेट प्रशासन]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलिया में क्रिकेट प्रशासन]] 0rvzwdd8wdj37k96y6pfsu1yjl2dfi2 विकिपीडिया वार्ता:सदस्य पन्ना 5 291080 6632600 6632526 2026-10-24T17:29:55Z SM7 89247 [[Special:Contributions/श्री नीबू रानी सती माता|श्री नीबू रानी सती माता]] ([[User talk:श्री नीबू रानी सती माता|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6614718 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} == सदस्य पृष्ठ से सम्बंधित नियमावली और दिशानिर्देश == <div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa"> :''यह चर्चा समाप्त हो चुकी है। {{red|'''कृपया इसे न बदलें।'''}} आगे की वार्ताएँ इस पृष्ठ में नये विभागों में होनी चाहिएँ।'' ''इसका संक्षिप्त परिणाम निम्न रहा:'' ::नियमावली बिना किसी विरोध के स्वीकृत हुई।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u>'''<span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span>'''</u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:40, 25 सितंबर 2014 (UTC) ---- <!-- साँचा:चर्चा शीर्ष से--> पिछले दिनों हुई कुछ विवादों और नये सदस्यों की सहायता हेतु [[वि:सदस्य पन्ना|दिशा निर्देशों]] का मसौदा तैयार किया गया है। इसके लिए वर्तमान में सक्रीय सभी सदस्यों से सहयोग की आशा के साथ राय माँगी जा रही है। कृपया अपना मत उपयुक्त स्थान पर प्रस्तुत करें। अपना समर्थन अथवा विरोध से सम्बंधित लघु टिप्पणी अवश्य दें जिससे आपकी समस्या का समाधान सम्भव हो सके। धन्यवाद। === समर्थन === * प्रस्तावक के तौर पर।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u>'''<span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span>'''</u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:35, 8 सितंबर 2014 (UTC) *{{समर्थन}} इस में पर्याप्त जानकारी और नियम जोड़े गए हैं जो हमारी हिन्दी विकिपीडिया के लिए लाभदायक हैं।--<b>[[User:हिंदुस्थान वासी|<font color="sky blue">पीयूष मौर्या</font>]]</b><sup>[[User talk:हिंदुस्थान वासी|<font color="kesari">वार्ता</font>]]</sup> 11:04, 9 सितंबर 2014 (UTC) === विरोध === === टिप्पणी === * पर्याप्त समर्थन और बिना किसी विरोध के नियमावली स्वीकृत हुई। इससे सम्बंधित सन्देश [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर ८ सितम्बर २०१४ को लिखा गया था। (अधिक जानकारी के लिए [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2489991 यह अवतरण] देखें।)<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u>'''<span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span>'''</u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:38, 25 सितंबर 2014 (UTC) :''उपरोक्त चर्चा को एक पुरालेख के रूप में संरक्षित किया गया है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें कोई बदलाव न करें।'''</span> आगे की वार्ताएँ इस पृष्ठ पर नये विभागों में होनी चाहिएँ''।<!-- साँचा:चर्चा तल से --></div> jr2b06nm4i41lpujh5lii0h97g1wcov रेल मंत्रालय, भारत 0 431102 6632730 6632135 2026-10-24T23:40:08Z ~2026-56893-22 955681 /* */ vande Bharat Express Lucknow to New Delhi 6632730 wikitext text/x-wiki {{Infobox Government agency |agency_name = भारत गणराज्य<br /> रेल मंत्रालय |type = विभाग |logo_width =Vande Bharat Express Lucknow to New Delhi Lucknow junction se subah 6:10 per chalegi chhoti line per daudegi platform number 6 se Ravana hogi |logo_caption =Lucknow Sprite Tejas Express ka root Badal Diya jaaye Mera 15000 ka mobile chori ho chuka hai |seal = Emblem_of_India.svg |seal_width = 70px |seal_caption = भारत का राष्ट्रीय चिह्न |formed = |preceding2 = |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[भारत|भारत गणराज्य]] |headquarters = [[रेल भवन]], [[नई दिल्ली]] |employees = |budget = |minister1_name = अश्विनी वैष्णव |minister1_pfo = केंद्रीय कैबिनेट रेल मंत्री |chief1_name = |chief1_position = |child1_agency = |website = [http://www.indianrailways.gov.in/ www.indianrailways.gov.in] |footnotes = }} '''रेल मंत्रालय''', [[भारत]] में रेलों के निर्माण और परिवहन को नियंत्रित करने वाला [[भारत सरकार]] का एक महत्वपूर्ण मंत्रालय है। [[भारतीय रेल]] का प्रभार इसी मंत्रालय के पास है। अश्विनी वैष्णव भारत के वर्तमान रेल मंत्री हैं।<ref>{{cite web|url = http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/kharge-takes-charge-as-new-railway-minister/article4829441.ece|title = Kharge takes charge as new Railway Minister|publisher = Businessline|accessdate = जुलाई ७, २०१३|archive-url = https://web.archive.org/web/20131103211018/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/kharge-takes-charge-as-new-railway-minister/article4829441.ece|archive-date = 3 नवंबर 2013|url-status = live}}</ref> == संगठनात्मक संरचना == एक केबिनेट और दो राज्य मंत्रियों को मिलाकर रेलवे के पास कुल तीन मंत्री हैं। भारतीय रेल का शीर्ष निकाय [[रेलवे बोर्ड]], रेल मंत्रालय के आधीन आता है। रेलवे बोर्ड, एक अध्यक्ष और कई "रेलवे बोर्ड के सदस्य" द्वारा गठित होता है।<ref>[http://www.india.gov.in/outerwin.php?id=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/view_section.jsp?id=0,1,304,366,539/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928113635/http://www.india.gov.in/outerwin.php?id=http%3A%2F%2Fwww.indianrailways.gov.in%2Frailwayboard%2Fview_section.jsp%3Fid%3D0%2C1%2C304%2C366%2C539%2F |date=28 सितंबर 2011 }} Corporate Overivew of Indian Railways Ministry</ref> कई निदेशालय रेलवे बोर्ड के आधीन आते हैं। रेल मंत्रालय का मुख्यालय नई दिल्ली में स्थित रेल भवन है। == रेल बजट == ऐतिहासिक कारणों से प्रत्येक वर्ष भारत का केन्द्रीय रेल मंत्री, भारत के आम बजट से अलग, रेल बजट प्रस्तुत करता है। इस प्रथा की शुरुआत 1924 में हुई थी जिस समय देश के कुल बजट का 70% रेल बजट होता था। इस प्रकार रेल बजट को आम बजट से अलग कर बजट की प्रत्येक प्राथमिकताओं पर समुचित ध्यान दिया जा सकता था। आज भारत का रेल बजट भारत के राष्ट्रीय बजट का लगभग 15% है। रेल बजट के द्वारा नई रेल सेवाओं, किरायों और शुल्कों में परिवर्तन आदि की घोषणा की जाती है। प्रत्येक वर्ष, [https://web.archive.org/web/20110815195056/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/finance_budget/RailBudget_11-12/Revenue_Receipt_Expenditure.pdf रेलवे बजट] देखने के लिए उपलब्ध कराया जाता है। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20130402130639/http://www.indianrailways.gov.in/ The official website of the Ministry of Railways] * [https://web.archive.org/web/20110809042850/http://www.irfca.org/docs/railway-ministers.html IRFCA link] {{भारतीय रेल}} {{भारत सरकार के मंत्रालय}} {{भारत में परिवहन}} [[श्रेणी:रेल मंत्रालय]] a1835daufgons3z0m64fxjsfhwu6173 6632734 6632730 2026-10-25T00:40:45Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/~2026-56893-22|~2026-56893-22]] ([[User talk:~2026-56893-22|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6632135 wikitext text/x-wiki {{Infobox Government agency |agency_name = भारत गणराज्य<br /> रेल मंत्रालय |type = विभाग |logo_width = |logo_caption = |seal = Emblem_of_India.svg |seal_width = 70px |seal_caption = भारत का राष्ट्रीय चिह्न |formed = |preceding2 = |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[भारत|भारत गणराज्य]] |headquarters = [[रेल भवन]], [[नई दिल्ली]] |employees = |budget = |minister1_name = अश्विनी वैष्णव |minister1_pfo = केंद्रीय कैबिनेट रेल मंत्री |chief1_name = |chief1_position = |child1_agency = |website = [http://www.indianrailways.gov.in/ www.indianrailways.gov.in] |footnotes = }} '''रेल मंत्रालय''', [[भारत]] में रेलों के निर्माण और परिवहन को नियंत्रित करने वाला [[भारत सरकार]] का एक महत्वपूर्ण मंत्रालय है। [[भारतीय रेल]] का प्रभार इसी मंत्रालय के पास है। अश्विनी वैष्णव भारत के वर्तमान रेल मंत्री हैं।<ref>{{cite web|url = http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/kharge-takes-charge-as-new-railway-minister/article4829441.ece|title = Kharge takes charge as new Railway Minister|publisher = Businessline|accessdate = जुलाई ७, २०१३|archive-url = https://web.archive.org/web/20131103211018/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/kharge-takes-charge-as-new-railway-minister/article4829441.ece|archive-date = 3 नवंबर 2013|url-status = live}}</ref> == संगठनात्मक संरचना == एक केबिनेट और दो राज्य मंत्रियों को मिलाकर रेलवे के पास कुल तीन मंत्री हैं। भारतीय रेल का शीर्ष निकाय [[रेलवे बोर्ड]], रेल मंत्रालय के आधीन आता है। रेलवे बोर्ड, एक अध्यक्ष और कई "रेलवे बोर्ड के सदस्य" द्वारा गठित होता है।<ref>[http://www.india.gov.in/outerwin.php?id=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/view_section.jsp?id=0,1,304,366,539/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928113635/http://www.india.gov.in/outerwin.php?id=http%3A%2F%2Fwww.indianrailways.gov.in%2Frailwayboard%2Fview_section.jsp%3Fid%3D0%2C1%2C304%2C366%2C539%2F |date=28 सितंबर 2011 }} Corporate Overivew of Indian Railways Ministry</ref> कई निदेशालय रेलवे बोर्ड के आधीन आते हैं। रेल मंत्रालय का मुख्यालय नई दिल्ली में स्थित रेल भवन है। == रेल बजट == ऐतिहासिक कारणों से प्रत्येक वर्ष भारत का केन्द्रीय रेल मंत्री, भारत के आम बजट से अलग, रेल बजट प्रस्तुत करता है। इस प्रथा की शुरुआत 1924 में हुई थी जिस समय देश के कुल बजट का 70% रेल बजट होता था। इस प्रकार रेल बजट को आम बजट से अलग कर बजट की प्रत्येक प्राथमिकताओं पर समुचित ध्यान दिया जा सकता था। आज भारत का रेल बजट भारत के राष्ट्रीय बजट का लगभग 15% है। रेल बजट के द्वारा नई रेल सेवाओं, किरायों और शुल्कों में परिवर्तन आदि की घोषणा की जाती है। प्रत्येक वर्ष, [https://web.archive.org/web/20110815195056/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/finance_budget/RailBudget_11-12/Revenue_Receipt_Expenditure.pdf रेलवे बजट] देखने के लिए उपलब्ध कराया जाता है। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20130402130639/http://www.indianrailways.gov.in/ The official website of the Ministry of Railways] * [https://web.archive.org/web/20110809042850/http://www.irfca.org/docs/railway-ministers.html IRFCA link] {{भारतीय रेल}} {{भारत सरकार के मंत्रालय}} {{भारत में परिवहन}} [[श्रेणी:रेल मंत्रालय]] 0b6wtlil40vg77rasga64a9ml00llkh 12 बी (2001 फ़िल्म) 0 434306 6632841 6512662 2026-10-25T04:47:37Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632841 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2018}} {{Infobox Film | name = 12बी | image = 12 बी- फिल्म .jpg | caption = 12B DVD Cover--> | director = जीवा | writer = जीवा<br>सुजाता | starring = [[ज्योतिका]], <br />[[मुनमुन सेन]], <br />[[सुनील शेट्टी]], <br />[[सिमरन]], <br />विवेक | producer = विक्रम सिंह | music = [[हैरिस जयराज]] | cinematography = जीवा | editing = बी॰ लेनिन<br>वी॰ टी॰ विजयन | studio = फ़िल्म वर्क्स | released = {{film date|2001|9|28}} | runtime = 150 मिनट | country = भारत | language = तमिल }} '''12 बी''' 2001 में बनी [[तमिल भाषा]] की फिल्म है। == पटकथा == == मुख्य कलाकार == * [[ज्योतिका]] * [[मुनमुन सेन]] * [[सुनील शेट्टी]] * [[सिमरन]] * विवेक == दल == == संगीत == == रोचक तथ्य == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0375514|12 बी}} [[श्रेणी:2001 में बनी तमिल फ़िल्म]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांटिक कॉमेडी-ड्रामा फ़िल्में]] s1gw1ursql8x1jl4qq2ezmjz7bet0pg 6632856 6632841 2026-10-25T05:14:47Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632856 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2018}} {{Infobox Film | name = 12बी | image = 12 बी- फिल्म .jpg | caption = 12B DVD Cover--> | director = जीवा | writer = जीवा<br>सुजाता | starring = [[ज्योतिका]], <br />[[मुनमुन सेन]], <br />[[सुनील शेट्टी]], <br />[[सिमरन]], <br />विवेक | producer = विक्रम सिंह | music = [[हैरिस जयराज]] | cinematography = जीवा | editing = बी॰ लेनिन<br>वी॰ टी॰ विजयन | studio = फ़िल्म वर्क्स | released = {{film date|2001|9|28}} | runtime = 150 मिनट | country = भारत | language = तमिल }} '''12 बी''' 2001 में बनी [[तमिल भाषा]] की फिल्म है। == पटकथा == == मुख्य कलाकार == * [[ज्योतिका]] * [[मुनमुन सेन]] * [[सुनील शेट्टी]] * [[सिमरन]] * विवेक == दल == == संगीत == == रोचक तथ्य == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0375514|12 बी}} [[श्रेणी:2001 में बनी तमिल फ़िल्म]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांटिक कॉमेडी-ड्रामा फ़िल्में]] 5bho1wkq5e4z1bihk2peq2v7o1bnpyv 1896 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक 0 447377 6632885 6506199 2026-10-25T05:53:27Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632885 wikitext text/x-wiki {{निर्वाचित लेख}} {{Infobox Olympic games|1896| Summer | Name = Games of the I Olympiad | Logo = Athens 1896 report cover.jpg | Size = | Optional caption = | Host city = Athens, Greece | Nations participating = 14<ref name=countries>The number, given by the International Olympic Committee, is open to interpretation and could be as few as 10 and as many as 15. There are numerous reasons for the disparity: National teams hardly existed at the time, and most athletes represented themselves or their clubs. In addition, countries were not always as well-defined as they are today. The number of countries here reflects the number used by most modern sources. See [[#Participating nations|the relevant section]] for further details.</ref> | Athletes participating = 241<ref name=athletes>This number of competitors is according to the International Olympic Committee. The identities of 179 competitors are known. Mallon & Widlund calculate 245 athletes, while De Wael finds 246.</ref> | Events = 43 in 9 sports | Opening ceremony = Monday, 6 April 1896<ref name=ceremonies>Greece still used the [[Julian calendar]] at the time. According to that calendar, the Games were opened on 25 March and closed on 3 April.</ref> | Closing ceremony = Wednesday, 15 April 1896 | Officially opened by = [[ग्रीस के राजाओं की सूची|राजा]] [[ग्रीस के जॉर्ज I|जॉर्ज I]] | Athlete's Oath = | Judge's Oath = | Olympic Torch = | Stadium = [[पैनाटिनाइक स्टेडियम]] | SnextS = [[1900 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|पेरिस 1900]] }} '''1896 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक''', जो आधिकारिक तौर पर '''पहले ओलम्पियाड खेल''' के रूप में जानी जाती है, एक [[बहु-खेल प्रतियोगिता]] थी जो [[यूनान]] की राजधानी [[एथेंस]] में 6 अप्रैल से 15 अप्रैल 1896 के बीच आयोजित हुई थी। यह आधुनिक युग में आयोजित होने वाली पहली अन्तर्राष्ट्रीय [[ओलम्पिक खेल]] प्रतियोगिता थी। चूँकि प्राचीन यूनान ओलम्पिक खेलों का जन्मस्थान था, अतएव एथेंस आधुनिक खेलों के उद्घाटन के लिए उपयुक्त विकल्प माना गया था। यह सर्वसम्मति से जून 23, 1894, को [[पियरे डे कोबेर्टिन]], [[फ़्रान्स|फ़्रान्सीसी]] [[शिक्षाशास्त्र]]ी और [[इतिहासकार]], द्वारा [[पेरिस]] में आयोजित एक सम्मेलन (कांग्रेस) के दौरान मेज़बान शहर के रूप में चुना गया था। [[अन्तर्राष्ट्रीय ओलम्पिक समिति]] (आईओसी) भी इस सम्मेलन के दौरान स्थापित की गई थी। अनेक बाधाओं और असफलताओं के बावजूद, 1896 ओलम्पिक का आयोजन एक बड़ी सफलता मानी गई थी। यह उस समय तक के किसी भी खेल आयोजन की सबसे बड़ी अन्तर्राष्ट्रीय भागीदारी थी। [[उन्नीसवीं शताब्दी|19वीं सदी]] में प्रयोग किया एकमात्र ओलम्पिक स्टेडियम, पानाथिनाइको स्टेडियम, किसी भी खेल प्रतिस्पर्धा को देखने के लिए आई सबसे बड़ी भीड़ से उमड़ गया था। यूनानियों के लिए सबसे मुख्य उनके देशवासी [[स्पिरिडिन लुई]] की [[मैराथन]] विजय थी। सबसे सफल प्रतियोगी [[जर्मनी|जर्मन]] [[कुश्ती|पहलवान]] और जिमनास्ट कार्ल शुमेन थे, जिन्होंने चार स्पर्धाओं में जीत अर्जित की थी। खेलों के पश्चात्, ग्रीस के राजा जॉर्ज और एथेंस में उपस्थित कुछ [[संयुक्त राज्य|अमेरिकी]] प्रतिस्पर्धियों सहित कई प्रमुख व्यक्तित्वों द्वारा रिज़ कोबेर्टिन और आईओसी के समक्ष याचिका दायर की गई थी कि उत्तरगामी सभी खेल एथेंस में ही आयोजित किये जाएँ। परन्तु, 1900 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक [[पेरिस]] के लिए पहले से ही योजनाबद्ध थे और 1906 इन्टरकेलेटिड खेलों को छोड़कर, ओलम्पिक 2004 के ग्रीष्मकालीन खेलों तक ग्रीस में वापस नहीं लौटे, कुछ 108 साल बाद। Greece word इन खेलों की प्रतिस्पर्धाओं और शख्सियतों के प्रतिवेश की कहानियों को 1984 [[एनबीसी|एनबीसी]] लघु शृंखला (मिनीसीरीज़), ''द फ़र्स्ट ओलम्पिक: एथेंस, 1896'', में इतिवृत्त किया गया था। इस लघु शृंखला में अभिनीत थे विलियम मिलीगन स्लोन के रूप में डेविड ऑग्डेन स्टायर्स और पियरे डे कोबेर्टिन के रूप में लुई जोर्डान।<ref>{{cite web |url=http://pro.imdb.com/title/tt0086713 |title=IMDb Pro : The First Olympics: Athens 1896 Business Details |publisher=Pro.imdb.com |date= |accessdate=जनवरी 2, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302024556/http://pro.imdb.com/title/tt0086713/ |archive-date=2 मार्च 2012 |url-status=live }}</ref> == खेलों का पुनर्जन्म == {{Location map|Greece|label=एथेंस|mark=Green_pog.svg|lat=37.966667|long=23.716667|width=230|float=right|thumb|caption=यूनान में एथेंस की भौगोलिक-स्थिति}} 18वीं सदी के दौरान, छोटे पैमाने पर [[यूरोप]] भर में कई खेल उत्सव प्राचीन ओलम्पिक खेलों के अनुरूप आयोजित व "ओलम्पिक" शीर्षक के साथ नामित किए गये थे। 1870 में, तब नव-सुसज्जित पानाथिनाइको स्टेडियम में आयोजित हुए ज़ापस ओलम्पिक खेल, जो "ओलम्पिक" नाम से सम्पूर्ण यूरोप में प्रचलित हुए, 30,000 दर्शकों द्वारा देखे गए।{{sfn|यंग|1996|p=चैप्टर 4}} कोबेर्टिन ने डॉ॰ विलियम पॅनी ब्रुक के एक बहु-राष्ट्रीय और बहु-खेल प्रतियोगिता स्थापित करने के विचार को अपनाया—प्राचीन खेल एक मायने में अन्तर्राष्ट्रीय थे, क्योंकि इनमें विभिन्न यूनानी नगर-राज्य और उपनिवेशों का प्रतिनिधित्व किया जाता था, लेकिन केवल यूनानी मूल के स्वतंत्र पुरुष एथलीटों को भाग लेने की अनुमति दी जाती थी।{{sfn|काइल|2007|p=96}}<ref>{{cite web | url=http://olympics.sporting99.com/ancient-olympics.html | title=Olympics – Ancient Olympics | quote=The Ancient Olympics were not international in the modern sense of the term as they allowed only free men who spoke Greek to participate in the Games. The games none the less had a slight international spirit as they included participants from other Greek city-states | accessdate=8 जनवरी 2011 | publisher=olympics.sporting99.com | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173014/http://olympics.sporting99.com/ancient-olympics.html%20 | archivedate=25 दिसंबर 2018 | url-status=live }}</ref> 1890 में, कोबेर्टिन ने मासिक पत्रिका ''ला रिव्यू अथ्लीटिक'' में लेख लिखा, जिसमें उन्होंने [[इंग्लैण्ड|अंग्रेज़़]] काउंटी [[श्रॉपशायर]] में स्थित एक ग्रामीण बाज़ार-नगर मच वेन्लोक के महत्त्व का वर्णन किया। यही वो जगह थी जहाँ स्थानीय चिकित्सक विलियम पॅनी ब्रुक ने वेन्लोक ओलम्पिक खेलों की स्थापना की थी, एक खेल उत्सव व मनोरंजन का साधन जिसमें [[एथलेटिक्स (खेल)|एथलेटिक्स]] और [[क्रिकेट]], [[फुटबॉल|फ़ुटबॉल]] और कोइट्स जैसे टीम खेल शामिल किए जाते थे।<ref>{{cite web | last=मुलिंस | first=सैमुएल पी॰ | url=http://www.ioa.leeds.ac.uk/1980s/84099.htm | title=Pierre de Coubertin and the Wenlock Olympian Games | accessdate=2 जनवरी 2012 | publisher=यूनिवर्सिटी ऑफ लीड्स | work=Proceedings of the International Olympic Academy–Selected 1980s Proceedings | archive-url=https://archive.today/20110218043658/http://www.ioa.leeds.ac.uk/1980s/84099.htm | archive-date=18 फ़रवरी 2011 | url-status=dead }}</ref> कोबेर्टिन ने ओलम्पिक के नाम के अन्तर्गत व्यापारी और लोकोपकारक इवानजेलिस ज़ापस द्वारा 1859, 1870 और 1875 में आयोजित पूर्व ग्रीक खेलों से भी प्रेरणा ली।{{sfn|मैथ्यूस|2005|p=66}}{{sfn|यंग|1996|p=81}} 1896 एथेंस खेल इवानजेलिस ज़ापस और उनके चचेरे भाई कोन्सटान्टीनोस ज़ापस की विरासत द्वारा वित्त पोषित किए गए थे।{{sfn|यंग|1996|p=177}}{{sfn|यंग|1996|p=128}} यूनानी सरकार ने विशेष रूप से युवराज कॉन्स्टैन्टाइन के माध्यम से यूनानी व्यापारी और लोकोपकारक जॉर्ज एव्रौफ़ से अनुरोध किया कि वे पानाथिनाइको स्टेडियम के दूसरी बार के नवीनीकरण के लिए प्रायोजक बनें और आवश्यक धन राशि उपलब्ध कराएँ। यूनानी सरकार ने एव्रौफ़ से यह विशेष अनुरोध इस तथ्य के बावजूद भी किया कि स्टेडियम की संगमरमर से नवीकरण की पूर्ण आर्थिक सहायता इवानजेलिस ज़ापस ने चालीस साल पहले ही कर दी थी।{{sfn|यंग|1996|p=14}} {{Quote box |align=left |width=35% |quote=पियरे डे कोबेर्टिन की विनम्र याचिका के प्रति गहरी भावना के साथ, मैं उन्हें और सम्मेलन के सदस्यों को, अपने हार्दिक धन्यवाद के साथ, ओलम्पिक खेलों के पुनर्जीवीकरण के लिए अपनी शुभकामनाएँ भेजता हूँ। |source=—यूनान के राजा जॉर्ज (21 जून 1894){{cref|अ}}{{sfn|यंग|1996|p=102}} |bgcolor=#c6dbf7 }} 18 जून 1894, को कोबेर्टिन ने [[पैरिस विश्वविद्यालय|सोरबोन]], पेरिस में सम्मेलन आयोजित किया जिसमें उन्होंने अपनी खेलों से सम्बन्धित योजनाओं को 11 देशों के खेल समाजों के प्रतिनिधियों के समक्ष प्रस्तुत किया। सम्मेलन द्वारा उनके प्रस्ताव की स्वीकृति के पश्चात्, पहले आधुनिक ओलम्पिक खेलों के लिए एक तारीख सुनिश्चित करने की आवश्यकता थी। कोबेर्टिन ने सुझाव दिया था कि खेलों को पेरिस की 1900 यूनिवर्सल एक्सपोज़ीशन (सार्वभौमिक प्रदर्शनी) के साथ आयोजित किया जाए। इस चिन्ता में कि छह वर्ष की प्रतीक्षा अवधि में खेलों के प्रति सार्वजनिक दिलचस्पी कम हो सकती है, सम्मेलन के सदस्यों ने इसके बजाय अभिषेकात्मक खेलों को 1896 में आयोजित करने का विकल्प चुना। दिनांक सुनिश्चित करने के पश्चात्, सम्मेलन के सदस्यों ने अपना ध्यान मेज़बान शहर के चयन पर केन्द्रित किया। यह रहस्य ही बना रहा कि कैसे एथेंस अन्त में उद्घाटन खेलों की मेज़बानी के लिए चुना गया था। आने वाले वर्षों में दोनों कोबेर्टिन और देमित्रिस विकेलस ने चयन प्रक्रिया के अनुस्मरण पेश किये जो सम्मेलन के आधिकारिक निर्णयों के विपरीत थे। अधिकांश सूत्रों के अनुसार कई कांग्रेसियों ने पहले [[लंदन]] को मेज़बान बनाने का प्रस्ताव रखा था, लेकिन कोबेर्टिन ने इससे अपनी असहमति ज़ाहिर की। ग्रीस का प्रतिनिधित्व कर रहे विकेलस के साथ संक्षिप्त चर्चा के बाद, कोबेर्टिन ने एथेंस का सुझाव दिया। विकेलस ने आधिकारिक तौर पर एथेंस का प्रस्ताव 23 जून को रखा, चूँकि ग्रीस ओलम्पिक का मूल घर था, सम्मेलन ने इस निर्णय को सर्वसम्मति के साथ मंज़ूरी दे दी। विकेलस तब नव स्थापित [[अन्तर्राष्ट्रीय ओलम्पिक समिति]] (आईओसी) के प्रथम अध्यक्ष चुने गए।{{sfn|यंग|1996|p=100–105}} == संगठन == [[चित्र:Panathinaiko Stadium panorama.jpg|center|960px|thumb|पानाथिनाइको स्टेडियम की चित्रमाला]] ओलम्पिक खेलों के यूनान वापस आने की ख़बर यूनानी जनता, मीडिया और शाही परिवार के द्वारा अनुग्रह पूर्वक ग्रहण की गई थी। कोबेर्टिन के अनुसार, "युवराज कॉन्स्टैन्टाइन ने इस बात पर बहुत खुशी ज़ाहिर की कि ओलम्पिक खेलों का उद्घाटन एथेंस में किया जाएगा"। कोबेर्टिन ने आगे पुष्टि की थी कि "महाराजा और युवराज इन खेलों को संरक्षण प्रदान करेंगे"। कॉन्स्टैन्टाइन ने बाद में इससे अधिक ही प्रदत्त किया, उन्होंने उत्सुकता के साथ 1896 आयोजन समिति का अध्यक्ष पद ग्रहण किया।{{sfn|यंग|1996|p=108}} परन्तु, देश में वित्तीय संकट था और राजनीतिक उथलपुथल थी। 19वीं सदी के अन्तिम वर्षों के दौरान प्रधानमन्त्री का कार्यभार अधिकतम समय चारिलाओस त्रिकोपिय्स और थियोडोरोस डेलिजियानिस के बीच बदला। 'इस वित्तीय और राजनीतिक अस्थिरता के कारण, दोनों, प्रधानमन्त्री और राष्ट्रीय ओलम्पियाडो की शृंखला के आयोजन करने का प्रयास कर चुकी ओलम्पिक समिति के अध्यक्ष स्टीफानोस द्रागुमि, का मानना था कि यूनान प्रतियोगिता का आयोजन नहीं कर सकता।{{sfn|यंग|1996|p=111–118}} 1894 के अन्त में, स्टीफानोस स्कुलोदीस के अधीन आयोजन समिति ने एक रिपोर्ट पेश की थी जिसके अनुसार खेलों के आयोजन की लागत कोबेर्टिन द्वारा अनुमानित मूल लागत की तुलना में तीन गुना होगी। उन्होंने निष्कर्ष निकाला कि खेल आयोजित नहीं किए जा सकते, तथा समिति ने अपने त्यागपत्र की पेशकश की। खेलों की कुल लागत 3,740,000 सोने की दिरहकमी (यूनानी मुद्रा) थी।{{sfn|ज्र्नोस्की|1992|p=16–32}} [[चित्र:Demetrius Vikelas.jpg|thumb|left|देमित्रिस विकेलस, अंतर्राष्ट्रीय ओलम्पिक समिति के पहले अध्यक्ष, को 1896 खेलों के सफल संगठन का श्रेय दिया जाता है।]] [[चित्र:Stamp of Greece. 1896 Olympic Games. 2l.jpg|thumb|right|160px|पहले ओलम्पिक टिकट सॅट से स्टैम्प]] जब लागत के कारण ओलम्पिक खेलों का आयोजन खतरे में पड़ा, तो कोबेर्टिन और विकेलस ने ओलम्पिक आंदोलन को जीवित रखने के लिए अभियान शुरू किया। उनके प्रयासों कि जनवरी 7, 1895, को सफलता प्राप्त हुई जब विकेलस ने घोषणा की कि युवराज कॉन्स्टैन्टाइन आयोजन समिति का अध्यक्ष पद ग्रहण करेंगे। उनकी पहली ज़िम्मेदारी थी कि वे खेलों की मेजबानी के लिए आवश्यक धन जुटाने का कार्य करें। ग्रीक लोगों की देशभक्ति पर भरोसा करके उन्होंने उन्हें आवश्यक वित्त प्रदान के लिए प्रेरित किया।{{sfn|यंग|1996|p=118}}{{sfn|यंग|2004|p=153}} कॉन्स्टैन्टाइन के उत्साह के कारण यूनानी जनता से योगदान की एक लहर फूट पड़ी। इस जमीनी स्तर के प्रयास ने 330,000 दिरहकमी राशि एकत्र करने में सहायता करी। डाक टिकटों का एक विशेष सॅट निकाला किया गया, जिनकी बिकरी ने 400,000 दिरहकमी इकट्ठा करीं। स्टेडियमों के टिकटों की बिक्री ने अतिरिक्त 200,000 दिरहकमी संकलित की। कॉन्स्टैन्टाइन के अनुरोध पर, व्यवसायी जॉर्ज एव्रौफ़ पानाथिनाइको स्टेडियम के नवीनीकरण का भुगतान करने के लिए सहमत हुए। एव्रौफ़ ने इस परियोजना के लिए कुल 920,000 दिरहकमी का दान दिया था।{{sfn|यंग|1996|p=128}}{{sfn|डार्लिंग|2004|p=135}} सम्मान के रूप में, एव्रौफ़ की एक मूर्ति का निर्माण किया गया और अप्रैल 5, 1896, को उसका अनावरण स्टेडियम के बाहर किया गया। यह उस दिन से अब तक वहाँ खड़ी है।<ref>{{Cite news |title=George Averoff Dead |url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=1&res=9901EEDB1431E733A25757C0A96E9C94689ED7CF&oref=slogin |work=द न्यूयॉर्क टाइम्स |date=अगस्त 4, 1899 |accessdate=जनवरी 2, 2012 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106122133/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=1&res=9901EEDB1431E733A25757C0A96E9C94689ED7CF&oref=slogin |archive-date=6 नवंबर 2012 |url-status=live }}</ref> कुछ एथलीट ने खेलों में इसलिए भाग लिया था क्योंकि वो खेलों के दौरान एथेंस में उपस्थित थे, या तो छुट्टी पर या फिर काम की वजह से (जैसे, कुछ ब्रिटिश प्रतिस्पर्धी ब्रिटिश दूतावास के लिए काम करते थे)। 1932 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक से पहले एक निर्दिष्ट एथलीट गाँव के निर्माण का चलन नहीं आया था। नतीजतन एथलीटों को अपने अस्थायी आवास का ख़याल स्वयं रखना था।{{sfn|लेनार्त्ज़|2004|p=20}} पहला विनियमन जिस पर नवनिर्मित आईओसी द्वारा 1894 में मतदान किया था उसके अनुसार खेलों में केवल एमेच्योर (शौकिया) एथलीटों को ओलम्पिक खेलों में भाग लेने के लिए अनुमति दी गई थी।{{sfn|लेनार्त्ज़|2004|p=20}} परिणामस्वरूप तलवारबाज़ी के मैचों के अपवाद के अलावा विभिन्न प्रतियोगिताओं का आयोजन एमेच्योर नियमों के तहत किया गया था।<ref>{{cite web|url=http://www.fhw.gr/olympics/ancient/en/304b.html|title=Professionals and Amateurs|accessdate=जनवरी 2, 2012|work=From Ancient Olympia to Athens of 1896|publisher=fhw.gr. Foundation of the Hellenic World|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172944/http://www.fhw.gr/olympics/ancient/en/304b.html|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> नियम और विनियम एकरूप नहीं थे, इसलिए आयोजन समिति को विभिन्न राष्ट्रीय एथलेटिक संघों के नियमसंग्रहो के बीच चुनना था। ज्यूरी, रेफ़रियों और खेल निदेशक के पद के वही नाम थे जो प्राचीन काल में थे, एफोर, हेलानोडिक और अलीटोर्क। राजकुमार जॉर्ज ने निर्णायक रेफ़री के रूप में काम किया, कोबेर्टिन के अनुसार, "उनकी उपस्थिति ने एफोरों के निर्णयों को विशिष्ट भार और प्राधिकार प्रदान करा।"{{cref|ब}}{{sfn|कोबेर्टिन|1896|p=46–47}} == आयोजन स्थल == {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 320 | image1 = Zappeion-Athens.jpg | alt1 = | caption1 = तलवारबाज़ी की स्पर्धाएँ ज़ाप्पियोन में आयोजित हुई थीं। }} {| class="wikitable sortable" style="width:670px;" |- !width=30%|आयोजन स्थल ! class="unsortable" style="width:45%;"|खेल !width=10%|क्षमता |- || पानाथिनाइको स्टेडियम || [[एथलेटिक्स (खेल)|एथलेटिक्स]], जिमनास्टिक्स, भारोत्तोलन और [[कुश्ती]] ||align="right"|80,000 |- || ज़ी की खाड़ी || [[तैराकी]] || |- || एथेंस लॉन टेनिस क्लब || [[टेनिस]] || |- || केल्लिथिया || निशानेबाज़ी || |- || नियो फालिरोन वेलोड्रम || साइकल चालन || |- || ज़ाप्पियोन || तलवारबाज़ी || |} == कैलेंडर == <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%;position:relative;" |- |style="width:2.5em; background:#00cc33; text-align:center"|'''उ.स.||उद्घाटन समारोह |style="width:2.5em; background:#3399ff; text-align:center"|●||प्रतिस्पर्धाएँ |style="width:2.5em; background:#ffcc00; text-align:center"|'''1||फाइनल |style="width:2.5em; background:#ee3333; text-align:center"|'''स.स.||समापन समारोह |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" |- ! अप्रैल ||width=60| 6वी ||width=60| 7वी ||width=60| 8वी ||width=60| 9वी ||width=60| 10वी ||width=60| 11वी ||width=60| 12वी ||width=60| 13वी ||width=60| 14वी ||width=60| 15वी |- | समारोह || style="background:#0c3; text-align:center;"| '''उ.स. || || || || || || || || || style="background:#e33; text-align:center;"| '''स.स. |- | एथलेटिक्स || style="background:#fc0; text-align:center;"|'''5 || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''5 || || style="background:#fc0; text-align:center;"|'''1|| style="background:#fc0; text-align:center;"| '''5 || || || || || |- | साइकल चालन || || || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''1 || || || style="background:#fc0; text-align:center;"|'''3 || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''1 || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''1 || || |- | तलवारबाज़ी || || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''2 || || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''1 || || || || || || |- | जिमनास्टिक्स || || || || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''6 || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''2 || || || || || |- | निशानेबाज़ी || || || style="background:#39f; text-align:center;"| ● || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''1 || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''1 || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''3 || style="background:#fc0; text-align:center;"| 1 || || || |- | तैराकी || || || || || || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''4 || || || || |- | टेनिस || || || style="background:#39f; text-align:center;"| ● || style="background:#39f; text-align:center;"| ● || || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''2 || || || || |- | भारोत्तोलन || || style="background:#fc0; text-align:center;"|'''2 || || || || || || || || |- | कुश्ती || || || || || style="background:#39f; text-align:center;"| '''1 || style="background:#fc0; text-align:center;"| '''1 || || || || |- ! अप्रैल || 6वी || 7वी || 8वी || 9वी || 10वी || 11वी || 12वी || 13वी || 14वी || 15 |} </div> == उद्घाटन समारोह == [[चित्र:1906 Intercalated Olympic Games Opening Ceremony.jpg|thumb|250px|पानाथिनाइको स्टेडियम में उद्घाटन समारोह]] अप्रैल 6 (ग्रीस में तब उपयोग होने वाले [[जूलियन कैलेंडर]] के अनुसार मार्च 25) के दिन पहले [[ओलम्पियाड]] के खेलों का आधिकारिक तौर पर उद्घाटन हुआ था; यह दोनों पश्चिमी और पूर्वी [[ईसाई]] चर्चों के लिए ईस्टर सोमवार और ग्रीस की आज़ादी की वर्षगांठ का दिन था।{{sfn|कोबेर्टिन|1896|p=42}}{{sfn|मार्टिन|2000|p=7–8}} पानाथिनाइको स्टेडियम ग्रीस के राजा जॉर्ज प्रथम, उनकी पत्नी ओल्गा और उनके बेटों सहित अनुमानित 80,000 दर्शकों से भरा हुआ था। अधिकांश प्रतिस्पर्धी मैदान पर अपनी राष्ट्रीयता के अनुसार समूहीकृत करके संरेखित किए गए थे। आयोजन समिति के अध्यक्ष, युवराज कॉन्स्टैन्टाइन, के भाषण के बाद, उनके पिता ने आधिकारिक तौर पर खेलों का उद्घाटन किया:<ref name="1896 Olympics">{{cite web |url=http://www.olympic.org/athens-1896-summer-olympics |title=Athens 1896 – Games of the I Olympiad |publisher=olympic.org. अन्तर्राष्ट्रीय ओलम्पिक समिति |accessdate=जनवरी 2, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173012/https://www.olympic.org/athens-1896-summer-olympics%20 |archivedate=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> <blockquote>"मैं एथेंस में पहले अंतर्राष्ट्रीय ओलम्पिक खेलों के उद्घाटन की घोषणा करता हूँ। राष्ट्र की जय हो, यूनानी लोगों की जय हो।"</blockquote> इसके पश्चात्, नौ बैंडो और 150 कोरस गायकों ने ओलम्पिक गीत पर कृत्य पेश की, जिसके रचयिता थे स्पिरिडिन सेमरस और बोल दिये थे कोसटिस पैलेमस ने। 1960 से पहले के ओलम्पिक खेलों में विभिन्न प्रकार की संगीतमय संरचनाओं ने उद्घाटन समारोह के लिए पृष्ठभूमि प्रदान की थी, परन्तु 1960 के खेलों से सेमरस/पैलेमस की रचना को, 1958 में आईओसी सत्र द्वारा लिए गए निर्णय के पश्चात्, आधिकारिक ओलम्पिक गान बना दिया गया था। मौजूदा ओलम्पिक उद्घाटन समारोह के अन्य तत्वों को बाद में शुरू किया गया: [[ओलम्पिक ज्वाला]] सबसे पहले 1928 में जलाई गई थी, 1920 के ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक में पहली बार एथलीटों को शपथ दिलाई गई थी और पहली अधिकारियों की शपथ 1972 के ओलम्पिक खेलों में ली गई।<ref name="1896 Olympics" /> == प्रतिस्पर्धाएँ == 1894 सोरबोन सम्मेलन में एथेंस में आयोजित होने वाले कार्यक्रम के लिए कई क्रीड़ाओं को सम्मिलित करने के सुझाव दिए गए थे। आयोजित होने वाली खेल प्रतिस्पर्धाओं से सम्बन्धित शुरूआती आधिकारिक घोषणाओं में फ़ुटबॉल और क्रिकेट जैसी खेल प्रतिस्पर्धाओं को विशेष रूप से प्रदर्शित करने की बात कही गई थी, लेकिन इन योजनाओं को अन्तिम रूप कभी नहीं दिया गया और इन प्रतिस्पर्धाओं को खेलों की अन्तिम सूची में स्थान नहीं मिल पाया। रोइंग और नौकायन अनुसूचित थे, लेकिन प्रतियोगिता के योजनाबद्ध दिन खराब मौसम के कारण रद्द करने पड़े।{{sfn|कोबेर्टिन |1897|p=98–99, 108–109}} === एथलेटिक्स === [[चित्र:Albert Meyer 5 Olympia 1896 (cropped).jpg|right|thumb|130px|स्पिरिडिन लुई मैराथन जीतने के बाद ग्रीक के राष्ट्रीय नायक बन गए थे।]] [[एथलेटिक्स (खेल)|एथलेटिक्स]] प्रतिस्पर्धाओं में सबसे अधिक अन्तर्राष्ट्रीय स्तर के एथलीटों ने भाग लिया था। प्रमुख आकर्षण था [[मैराथन]], जो इतिहास में पहली बार किसी अन्तर्राष्ट्रीय स्तर की प्रतियोगिता में आयोजित हुई थी। खेलों से पूर्व एक अपरिचित जल वाहक, [[स्पिरिडिन लुई]], ने प्रतिस्पर्धा जीती और खेलों में एकमात्र ग्रीक एथलेटिक्स चैंपियन और राष्ट्रीय नायक बन गए। हालांकि चक्का और गोला फेंक में ग्रीक एथलीटों की जीत अपेक्षित की जा रहीं थी, परन्तु सर्वश्रेष्ठ ग्रीक एथलीट दोनों ही स्पर्धाओं में अमेरिका के रॉबर्ट गैरेट के पीछे, द्वितीय स्थान पर आए।{{sfn|यंग|1996|p=153}} कोई नया विश्व रिकॉर्ड नहीं बन पाया, क्योंकि कुछ ही शीर्ष स्तर के अन्तर्राष्ट्रीय प्रतिस्पर्धियों को भाग लेने के लिए निर्वाचित किया गया था। इसके अलावा, ट्रैक के वक्र बहुत तंग थे, जिसने दौड़नेवाली प्रतिस्पर्धाओं में अधिकतम तेज समय पाना लगभग असंभव ही कर दिया था। इसके बावजूद, संयुक्त राज्य अमेरिका के थॉमस बर्क ने 12.0 सेकंड में 100 मीटर दौड़ और 54.2 सेकंड में 400 मीटर दौड़ जीती। बर्क ही एकमात्र एथलीट थे जिन्होंने "क्राउच स्टार्ट" (धरती पर अपने घुटने लगाना, वर्तमान समय में यह दौड़नेवाली प्रतिस्पर्धाओं में सर्वाधिक प्रयोग में लाने वाली अवस्था होती है) का प्रयोग करा, जिसने ज्यूरी को भ्रमित कर दिया था। आखिरकार, इन्हें इस "असहज स्थिति" से शुरुआत करने की अनुमति दे दी गई थी।{{sfn|सियर्स|2001|p=159}} === साइक्लिंग === [[चित्र:Masson flameng.jpg|left|thumb|175px|फ्रांसीसी लीओन फ्लेम्न्ग (बाएं) और पॉल मेसन ने चार साइक्लिंग की स्पर्धाएँ जीती थी।]] अन्तर्राष्ट्रीय साइक्लिंग संघ के नियम साइक्लिंग प्रतियोगिताओं के लिए इस्तेमाल किए गए थे।{{sfn|कोबेर्टिन|1896|p=46–47}}{{sfn|लेनार्त्ज़|2004|p=23}} ट्रैक साइक्लिंग की प्रतिस्पर्धाएँ नव निर्मित नियो फालिरोन वेलोड्रम में आयोजित हुई थीं। केवल एक ही सड़क स्पर्धा आयोजित की गई, जो एथेंस से मैराथन शहर और वापसी (कुल 87&nbsp;किलोमीटर) की दौड़ थी। ट्रैक स्पर्धाओं में सर्वोत्तम साइकल चालक फ़्रान्सीसी पॉल मेसन थे, जिन्होंने एक लैप टाइम ट्रायल, स्प्रिंट ईवेंट और 10,000 मीटर की स्पर्धाएँ जीती। 100 किलोमीटर की स्पर्धा में, मेसन ने अपने हमवतन लीओन फ्लेम्न्ग के लिए पेसमेकर के रूप में प्रवेश किया। दौड़ के दौरान फ्लेम्न्ग की साइकल में कुछ यांत्रिक समस्या आ गई थी जिसे उन्होंने अपने यूनानी प्रतिद्वंद्वी जॉर्जियोस कोलेटिस से ठीक करवाया, फ्लेम्न्ग को इसके लिए कोई अतिरिक्त समय नहीं दिया गया था, इसके साथ-साथ वे दौड़ में साइकल चलाते हुए गिर भी गए थे। इन कठिनाइयों के बावजूद भी फ्लेम्न्ग ने यह स्पर्धा जीती। ऑस्ट्रियाई तलवारबाज़ और साइकल चालक एडॉल्फ श़माय ने 12 घंटे की दौड़ जीती, जो केवल दो साइकल चालकों द्वारा पूरी की जा सकी थी, जबकि सड़क दौड़ स्पर्धा अरिसटिडिस कॉन्स्टैनटिनिडिस द्वारा जीती गई।{{sfn|लेनार्त्ज़|2004|p=23}} === तलवारबाज़ी === [[चित्र:Leonidas Pyrgos.jpg|right|thumb|180px|लियोनिड़स पिर्गोस मास्टर्स फ़ॉइल स्पर्धा जीतने के पश्चात् आधुनिक युग के पहले ओलम्पिक चैंपियन बने।]] तलवारबाज़ी की स्पर्धाएँ ज़ाप्पियोन में आयोजित हुई थी, जो प्राचीन ओलम्पिक खेलों को पुनर्जीवित करने के लिए इवानजेलिस ज़ापस के द्वारा दिए गए धन से बनाया था। इससे पहले इसमें किसी भी एथलेटिक प्रतियोगिता का आयोजन नहीं हुआ था।{{sfn|यंग|1996|p=148}} अन्य खेलों (जिनमें केवल एमेच्योर एथलीटों को ओलम्पिक में भाग लेने की अनुमति दी गई थी) के विपरीत, पेशेवर खिलाड़ियों को तलवारबाज़ी में भाग लेने पर कोई प्रतिबंध नहीं था, हालांकि उन्हें अलग-अलग स्पर्धाओं में भाग लेना था। इन पेशेवरों को भी एमेच्योर एथलीटों की तरह भद्रपुरुष माना गया था।{{sfn|कोबेर्टिन|1896|p=46–47}} चार स्पर्धाएँ अनुसूचित की गई थीं, लेकिन अज्ञात कारणों से एपी स्पर्धा को रद्द कर दिया गया। फ़ॉइल स्पर्धा में फ़्रांसीसी यूजीन हेनरी ग्रेवलोट विजयी हुए जिन्होंने फाइनल में अपने देशवासी हेनरी कैलोट को हराया। दो अन्य स्पर्धाओं, सेबा और मास्टर्स फ़ॉइल, में ग्रीक तलवारबाज़ सर्वोच्च स्थान प्राप्त करने में सफल रहे। लियोनिड़स पिर्गोस मास्टर्स फ़ॉइल में पहला स्थान अर्जित करके आधुनिक युग के पहले ग्रीक ओलम्पिक चैंपियन बन गये।{{sfn|यंग|1996|p=148}} === जिमनास्टिक्स === [[चित्र:Schuhmann cavallo atene 1896.jpg|right|thumb|120px|पानाथिनाइको स्टेडियम में आयोजित वाल्ट स्पर्धा में भाग लेते शुमेन]] [[चित्र:Schuhmann flatow weingartner.jpg|left|thumb|180px|जर्मन व्यक्तिगत जिम्नास्टिक चैंपियन: शुमेन, फ्लेटो और वेनगार्टनर]] जिमनास्टिक्स प्रतियोगिता पानाथिनाइको स्टेडियम के मैदान पर आयोजित हुई थी। जर्मनी ने 11-पुरुषों की टीम भेजी थी, जिसने दोनों टीम स्पर्धाओं सहित आठ में से पाँच स्पर्धाओं में जीत दर्ज की। टीम स्पर्धा की हॉरिज़ौंटल बार में जर्मन टीम निर्विरोध थी। जर्मन टीम के तीन सदस्यों ने व्यक्तिगत ख़िताब जीते: हरमन वेनगार्टनर ने हॉरिज़ौंटल बार स्पर्धा जीती, अल्फ्रेड फ्लेटो ने पैरेलल बार्स और कार्ल शुमेन, जिन्होंने सफलतापूर्वक कुश्ती प्रतिस्पर्धा में भी भाग लिया था, वॉल्ट में विजयी रहे। स्विस जिमनास्ट लुई ज़टर ने पॉमेल हॉर्स जीती, जबकि यूनानी इयोनिस मिट्रोपाउलस और निकोलाओस एन्डरिकोपाउलस क्रमशः रिंग्स और रस्सी चढ़ाई स्पर्धाओं में विजयी रहे थे।{{sfn|यंग|1996|p=151}} === निशानेबाज़ी === कैलेथिया रेंज में आयोजित हुई निशानेबाज़ी की प्रतियोगिता में कुल पाँच स्पर्धाएँ सम्मिलित की गई थी—दो में राइफ़ल व तीन में पिस्तौल का प्रयोग था। पहली स्पर्धा, सैन्य राइफ़ल, में पैंटेलिस करासैव्डस विजयी रहे, एकमात्र प्रतियोगी जिनके सभी निशाने लक्ष्य पे लगे थे। दूसरी स्पर्धा, सैन्य पिस्तौल, में दो अमेरिकी भाइयों का प्रभुत्व था: जॉन और सम्नर पैन, पहले सहोदर जो एक ही स्पर्धा में पहले व दूसरे स्थान पर रहे थे। अपने मेज़बानों को शर्मिन्दगी से बचाने के लिए पैन बन्धुओं ने निर्णय लिया कि उनमें से केवल एक ही अगली पिस्तौल स्पर्धा—फ़्री पिस्तौल—में भाग लेगा। सम्नर ने यह स्पर्धा जीती, परिणामस्वरूप पूरी खेल प्रतियोगिता में यह पहली बार था कि ओलम्पिक चैंपियन का कोई रिश्तेदार स्वयं भी ओलम्पिक चैंपियन बन गया हो।{{sfn|कोबेर्टिन|1897|p=76, 83–84}} पैन भाइयों ने 25 मीटर पिस्तौल स्पर्धा में मुकाबला नहीं किया, क्योंकि स्पर्धा के न्यायाधीशों ने निर्धारित किया था कि उनके हथियार आवश्यक कैलिबर के नहीं थे। उनकी अनुपस्थिति में इयोनिस फ्रेनगाउडिस ने यह स्पर्धा जीती। अन्तिम स्पर्धा, फ़्री राइफ़ल, उसी दिन शुरू हुई थी। हालांकि, स्पर्धा अंधेरे के कारण पूरी नहीं हो सकती थी और अगली सुबह उसे अन्तिम रूप देने का निर्णय लिया गया और अगले दिन जॉर्जियोस ओरफेनिडिस को चैंपियन को ताज पहनाया गया।{{sfn|कोबेर्टिन |1897|p=76, 83–84}} === तैराकी === [[चित्र:Hajos.jpg|right|thumb|180px|सबसे पहले तैराक ओलम्पिक चैंपियन अल्फ़्रेड हायूस केवल उन दो ओलम्पियन में से एक हैं जिन्होंने खेल व कला दोनों प्रतियोगिताओं में पदक जीते थे।]] खुले समुद्र में तैराकी प्रतियोगिता आयोजित की गई थी क्योंकि आयोजकों ने विशेष रूप से निर्मित स्टेडियम के लिए आवश्यक धन खर्च करने से इनकार कर दिया था। लगभग 20,000 दर्शक ज़िया की खाड़ी के पिरियस तट पर स्पर्धाओं को देखने के लिए इकट्ठा हुए थे। खाड़ी में पानी ठंडा था, जिसके परिणामस्वरूप प्रतियोगियों को अपनी-अपनी दौड़ के दौरान काफ़ी परेशानियाँ सहनी पड़ी थीं। कुल तीन खुले पानी की स्पर्धाएँ आयोजित की गई थी: पुरुषों की 100&nbsp;मीटर फ़्रीस्टाइल, पुरुषों की 500&nbsp;मीटर फ़्रीस्टाइल और पुरुषों की 1200&nbsp;मीटर फ़्रीस्टाइल, इनके अलावा यूनानी नाविकों के लिए एक विशेष स्पर्धा का भी आयोजन किया गया था और ये सभी एक ही दिन (अप्रैल 11) में आयोजित हुई थीं।{{sfn|लेनार्त्ज़|2004|p=23}} [[हंगरी]] के अल्फ़्रेड हायूस के लिए इसका मतलब था कि वे केवल दो ही स्पर्धाओं में भाग ले सकते थे, चूँकि सभी स्पर्धाएँ इतनी आसपास आयोजित की गई थी कि उनके लिए दो स्पर्धाओं के बीच संभलना असंभव बन गया था। इसके बावजूद भी उन्होंने दोनों ही स्पर्धाओं—100 और 1200 मीटर फ़्रीस्टाइल—जिनमें उन्होंने भाग लिया था वो जीतीं। हायूस बाद में, आने वाले ओलम्पिक खेलों में, केवल दो में से एक ओलम्पियन बने जिन्होंने एथलेटिक व आर्टिस्टिक दोनों में ही पदक जीते और यह उपलब्धि उन्हें आर्किटेक्चर स्पर्धा के लिए 1924 में रजत पदक जीतने के बाद प्राप्त हुई। 500 मीटर फ़्रीस्टाइल ऑस्ट्रियाई तैराक पॉल न्यूमन ने जीती, जिन्होंने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को डेढ़ मिनट से अधिक के अन्तराल से हराया।<ref>{{cite web |url=http://www.hajosalfred.hu/data/AlfredHajos_Aphrodisias2005.doc |title=Alfréd Hajós, the Hungarian Dolphin |author=लैसलो, तमैश |publisher=hajosalfred.hu. Hajós Alfréd Society |accessdate=जनवरी 2, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173020/http://www.hajosalfred.hu/data/AlfredHajos_Aphrodisias2005.doc%20 |archivedate=25 दिसंबर 2018 |url-status=dead }}</ref> === टेनिस === हालांकि टेनिस पहले से ही 19वीं सदी के अन्त तक एक प्रमुख खेल था, परन्तु शीर्ष खिलाड़ियों में से कोई भी टूर्नामेंट के लिए एथेंस नहीं आया। प्रतियोगिता एथेंस लॉन टेनिस क्लब के कोर्ट व साइक्लिंग की स्पर्धाओं के लिए इस्तेमाल हुए वेलोड्रम के मैदान पर आयोजित हुई। जॉन पायस बोलंड, जिन्होंने एकल स्पर्धा जीती थी, ने टूर्नामेंट में [[ऑक्सफ़र्ड विश्वविद्यालय|ऑक्सफ़ोर्ड]] के ग्रीक साथी छात्र कोन्सटान्टीनोस मोनस की वजह से प्रवेश किया था। एथेंस लॉन टेनिस उप-समिति के एक सदस्य के रूप में मोनस बोलंड की सहायता से ऑक्सफ़ोर्ड विश्वविद्यालय के खेल विभागों के प्रतियोगियों को एथेंस खेलों में भाग लेने के लिये मनाने का प्रयास कर रहे थे। पहले दौर में बोलंड ने [[हैम्बर्ग]] के होनहार टेनिस खिलाड़ी फ्रिडरिच ट्रोन को पराजित किया, जो 100 मीटर स्प्रिंट प्रतियोगिता से बहार हो चुकें थे। बोलंड और ट्रोन ने युगल स्पर्धा के लिए एक ही टीम बनाने का फैसला किया, जिसमें वे फाइनल तक पहुँचे और वहाँ ग्रीक और मिस्र की जोड़ी को पहला सॅट गँवाने के बावजूद हराया।{{sfn|जिलमेस्टर|1995|p=23–24}} === भारोत्तोलन === [[चित्र:Launceston Elliot.jpg|left|thumb|180px|एक हाथ से वज़न उठाने वाली स्पर्धा के विजेता [[लाउंसेस्टन इलियट]] यूनानी दर्शकों के बीच बहुत प्रसिद्ध थे, जो इन्हें बहुत रूपवान मानते थे।]] [[भारोत्तोलन]] का खेल 1896 में नया ही था और नियम आज के उपयोग से भिन्न थे। प्रतियोगिताएँ बाहर, मुख्य स्टेडियम (पानाथिनाइको स्टेडियम) के मैदान में आयोजित की गई थीं और प्रतियोगिता में कोई वज़न सीमा नहीं थी। पहली स्पर्धा वर्तमान समय के "क्लीन एंड जर्क" की शैली में आयोजित की गई थी। दो प्रतिद्वंद्वी अन्य प्रतिद्वंद्वियों की तुलना में उच्च स्थान पर रहें: स्कॉट्समैन ([[स्कॉट्लैण्ड|स्काटिश]]) लाउंसेस्टन इलियट और [[डेनमार्क]] के विगो जेन्सेन। उन दोनों ने एकसमान वज़न ही उठाया, लेकिन अध्यक्ष के रूप में प्रिंस जॉर्ज की उपस्थिति वाली ज्यूरी ने फैसला सुनाया कि जेन्सेन ने अधिक बेहतर शैली में वज़न उठाया था। ब्रिटिश प्रतिनिधिमंडल ने टाई तोड़ने के इस नियम के साथ अपरिचित होने के कारण अपना विरोध दर्ज कराया। भारोत्तोलकों को अंततः पुनः प्रयास करने की अनुमति दी गई, लेकिन कोई भी भारोत्तोलक सुधार नहीं कर पाया और जेन्सेन को चैंपियन घोषित कर दिया गया।{{sfn|कोबेर्टिन|1897|p=70–71}} इलियट को उनका बदला उन्हें एक हाथ से वज़न उठाने वाली स्पर्धा में मिल गया, जो दोनों के बीच हुई पहली, दुहत्था प्रयोग वाली, प्रतियोगिता के तुरन्त बाद ही आयोजित की गई थी। जेन्सेन अपनी दुहत्था प्रयोग वाली प्रतियोगिता के अन्तिम प्रयास के दौरान थोड़ा घायल हो गए थे और इलियट, जो आसानी से प्रतियोगिता जीतने में सफल रहें, के समक्ष कोई मुकाबला नहीं पेश कर पाए। यूनानी दर्शक स्कॉटिश विजेता, जिसे वे बहुत आकर्षक मानते थे, से मन्त्रमुग्ध थे। भारोत्तोलन के कार्यक्रम के दौरान एक वर्णनीय घटना हुई थी: एक सेवक को वज़न हटाने के लिए आदेश दिया गया था, जो उसके लिए एक मुश्किल कार्य साबित हुआ। राजकुमार जॉर्ज उसकी सहायता के लिए आए, उन्होंने वज़न उठाया और सरलता से एक पर्याप्त दूरी पर फेंक दिया, जो भीड़ के लिए रमणीय था।{{sfn|कोबेर्टिन|1897|p=70–71}} === कुश्ती === [[चित्र:Schuhmann lotta atene 1896.jpg|thumb|right|200px|कार्ल शुमेन (बाएं) और जॉर्जियोस सिच्चस कुश्ती प्रतियोगिता के अंतिम मैच से पहले हाथ मिलाते हुए।]] पानाथिनाइको स्टेडियम में आयोजित हुई कुश्ती प्रतियोगिता में वज़न वर्गों का अस्तित्व ही नहीं था, जिसका तात्पर्य यह था कि वहाँ सभी भार के प्रतिद्वंद्वियों के बीच केवल एक ही विजेता हो सकता था। इस्तेमाल किए गये नियम आधुनिक ग्रीको रोमन कुश्ती के समान थे, यद्यपि वहाँ कोई समय सीमा नहीं थी और मौजूदा नियमों के विपरीत सभी प्रकार की पैर पकड़ने की क्रिया निषिद्ध नहीं थीं।{{sfn|कोबेर्टिन|1897|p=93–94}} दो ग्रीक प्रतियोगियों के अलावा, सभी प्रतियोगी पहले से ही अन्य खेलों में भी सक्रीय थे। उदाहरण के लिए भारोत्तोलन चैंपियन लाउंसेस्टन इलियट का सामना जिमनास्टिक्स चैंपियन कार्ल शुमेन से हुआ। शुमेन विजयी होकर फाइनल में पहुँचे, जहाँ उनका सामना जॉर्जियोस सिच्चस से हुआ, जो पहले स्टीफानोस क्रिस्टोपाउलस को परास्त कर चुके थे। अंधेरे ने अन्तिम मैच 40 मिनट निलंबित करने के लिए मजबूर कर दिया; मैच अगले दिन भी जारी रहा, जब शुमेन को बाउट ख़त्म करने के लिए केवल 15 मिनट की ज़रूरत पड़ी।{{sfn|कोबेर्टिन |1897|p=93–94}} == समापन समारोह == रविवार अप्रैल 12 की सुबह सम्राट जॉर्ज ने अधिकारियों और एथलीटों के लिए एक भोज का आयोजन किया (हालांकि कुछ प्रतियोगिताओं को अभी तक आयोजित नहीं किया गया था)। अपने भाषण के दौरान उन्होंने स्पष्ट कर दिया कि जहाँ तक उनका संबंध है, ओलम्पिक स्थायी रूप से एथेंस में ही आयोजित किए जाने चाहियें। बारिश के कारण मंगलवार से स्थगित किए जाने के पश्चात्, आधिकारिक समापन समारोह का आयोजन अगले बुधवार को किया गया। शाही परिवार ने फिर से समारोह में शिरकत की, जो [[ग्रीक का राष्ट्रीय गान|ग्रीस के राष्ट्रीय गान]] और एक ब्रिटिश एथलीट और छात्र जॉर्ज एस॰ रॉबर्टसन द्वारा प्राचीन ग्रीक में रचित ओड के साथ शुरु हुआ।{{sfn|कोबेर्टिन|1896|p=50}} तत्पश्चात् सम्राट ने विजेताओं को पुरस्कार से सम्मानित किया। वर्तमान समय के विपरीत, पहले स्थान के विजेताओं को रजत पदक, एक जैतून शाखा और एक डिप्लोमा प्रदान किया गया। एथलीट जो दूसरे स्थान पर आए थे उन्हें तांबे के पदक, लॉरेल की एक शाखा और एक डिप्लोमा दिया गया। तीसरे स्थान के विजेताओं को पदक प्राप्त नहीं हुआ। कुछ विजेताओं को अतिरिक्त पुरस्कार भी प्रदान किये गए, जैसे स्पिरिडिन लुई को कोबेर्टिन के मित्र और आधुनिक ओलम्पिक में मैराथन स्पर्धा के जनक मिशेल बिर्याल के द्वारा एक विशेष कप से सम्मानित किया गया। लुई ने फिर सभी पदक विजेताओं का नेतृत्व करते हुए उनके साथ स्टेडियम के अदंर ट्रैक पर सम्मान का चक्कर लगाया, जबकि ओलम्पिक गीत फिर से बजाया गया था। राजा ने फिर औपचारिक रूप से घोषणा की कि पहले ओलम्पियाड का अब अन्त होने वाला है और स्टेडियम छोड़ दिया, जबकि बैंड ने ग्रीक राष्ट्रीय गान बजाया और भीड़ ने जय-जयकार करी।{{sfn|कोबेर्टिन|1896|p=50}} ग्रीक राजा की तरह, कई अन्य लोगों ने एथेंस में अगले खेलों के आयोजन के विचार का समर्थन किया, अधिकांश अमेरिकी प्रतियोगियों ने यह इच्छा व्यक्त करते हुए राजकुमार के लिए एक पत्र पर हस्ताक्षर किए। कोबेर्टिन, तथापि, इस विचार के एकदम विरुद्ध थे, क्योंकि उन्होंने परिकल्पित किया था कि अन्तर्राष्ट्रीय नियमित आवर्तन आधुनिक ओलम्पिक की एक आधारशिला के रूप में होगा। उनकी इच्छा के अनुसार, अगले खेल पेरिस में आयोजित किए गए, हालांकि वे कुछ हद तक समवर्ती आयोजित यूनिवर्सल एक्सपोज़ीशन के द्वारा आच्छादित हो गए।{{sfn|यंग|1996|p=156}} == प्रतिभागी देश == [[चित्र:1896 Olympic games countries.PNG|center|250px]] राष्ट्रीय टीमों की अवधारणा 10 साल बाद आयोजित हुए इन्टरकेलेटिड खेलों तक ओलम्पिक आंदोलन का प्रमुख हिस्सा नहीं थी, हालांकि कई स्रोत 1896 के प्रतियोगियों को उनकी राष्ट्रीयता अनुसार सूचीबद्ध करते हैं और उनके द्वारा जीते गए पदकों की गणना उनके राष्ट्रों के साथ ही करते हैं। किन राष्ट्रों ने खेलों में भाग लिया था उसके संबंध में उल्लेखनीय संघर्ष रहे हैं। अन्तर्राष्ट्रीय ओलिम्पिक समिति 14 का आँकड़ा देती है, लेकिन उन्हें सूचीबद्ध नहीं करती। निम्नलिखित 14 राष्ट्रों की सबसे अधिक संभावना है कि वे आईओसी द्वारा स्वीकृत हैं। कुछ सूत्र 12 राष्ट्र सूची में रखते हैं, चिली और बुल्गारिया को छोड़कर; दूसरें इटली को छोड़कर इन दोनों सहित 13 को सूचीबद्ध करते हैं। ड़ियोनिस्योस कासड़ाग्लिस के भाग लेने के कारण कभी-कभी [[मिस्र]] भी गिना जाता है। [[बेल्जियम]] और [[रूस]] ने अपने प्रतियोगियों के नाम खेलों में प्रवेश के लिए सूचित किए थे, लेकिन बाद में वापस ले लिए।<ref name="1896 Olympics"/> {{col-begin|width=100%}} {{col-1-of-2}} * [[ऑस्ट्रेलिया]] * [[ऑस्ट्रिया]] * [[चिली]] * [[डेनमार्क]] * [[फ़्रान्स|फ्रांस]] * [[जर्मनी]] * [[ग्रेट ब्रिटेन]] {{col-2-of-2}} * [[यूनान|ग्रीस]] * [[हंगरी]] * [[इटली]] * [[स्वीडन]] * [[स्विट्ज़रलैण्ड]] * [[संयुक्त राज्य|अमेरिका]] {{col-end}} ===राष्ट्रीय ओलंपिक समितियों द्वारा एथलीटों की संख्या=== {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! आईओसी ! देश ! एथलीट |- | GRE || {{flagIOC|GRE|1896 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 169 |- | GER || {{flagIOC|GER|1896 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 19 |- | USA || {{flagIOC|USA|1896 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 14 |- | FRA || {{flagIOC|FRA|1896 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 13 |- | GBR || {{flagIOC|GBR|1896 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 10 |- | HUN || {{flagIOC|HUN|1896 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 7 |- | AUT || {{flagIOC|AUT|1896 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 3 |- | DEN || {{flagIOC|DEN|1896 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 3 |- | SUI || {{flagIOC|SUI|1896 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 3 |- | AUS || {{flagIOC|AUS|1896 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 1 |- | BUL || {{flagIOC|BUL|1896 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 1 |- | ITA || {{flagIOC|ITA|1896 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 1 |- | SWE || {{flagIOC|SWE|1896 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 1 |- class="sortbottom" |colspan=2; style="text-align:right; border:0px; background:#fff;"| '''कुल''' ||style="text-align:center; border:0px; background:#fff;"| '''245''' |- |} == पदक तालिका == [[चित्र:1896 Olympic medal.jpg|thumb|300px|1896 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक खेलों के दौरान प्रत्येक प्रतिस्पर्धा के विजेता को रजत पदक से सम्मानित किया गया था।]] 14 भाग लेने वाले देशों में से दस ने पदक जीतें, इसके अलावा तीन पदक मिश्रित टीमों द्वारा जीते गये, अर्थात् वो टीमें जो कई देशों के एथलीटों को मिला के बनी थीं। संयुक्त राज्य अमेरिका ने सबसे अधिक स्वर्ण पदक (11) जीते, जबकि मेज़बान देश ग्रीस ने समग्र तौर पर सबसे अधिक पदक (46) के साथ-साथ सबसे अधिक रजत (17) और कांस्य पदक (19) भी जीते। संयुक्त राज्य अमेरिका की तुलना में एक स्वर्ण पदक कम अर्जित करने के कारण ग्रीस पदक तालिका में दूसरे स्थान पर रहा। तीसरे स्थान पे रहा जर्मनी जिसने छह स्वर्ण पदकों सहित कुल 13 पदक जीते।<ref>{{cite web |url=http://www.databaseolympics.com/games/gamesyear.htm?g=1 |title=1896 Summer Olympics |publisher=databaseolympics.com |accessdate=जनवरी 2, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172949/https://www.rotowire.com/?g=1 |archivedate=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> इस तालिका में रैंकिंग अन्तर्राष्ट्रीय ओलम्पिक समिति द्वारा प्रकाशित पदक तालिकाओं की परंपरा के साथ संगत है। आईओसी ने पूर्वव्यापी प्रभाव से वर्तमान परंपरा के अनुसार प्रत्येक स्पर्धा के तीन सर्वश्रेष्ठ एथलीटों को स्वर्ण, रजत व कांस्य पदक निर्दिष्ट कर दिये हैं। प्राथमिक रूप से तालिका किसी राष्ट्र के एथलीटों द्वारा जीते गये स्वर्ण पदकों की संख्या के अनुसार क्रमित है (इस सन्दर्भ में "राष्ट्र" वो है जिसका प्रतिनिधित्व किसी राष्ट्रीय ओलम्पिक समिति द्वारा किया गया है)। इसके पश्चात् जीते गये रजत पदकों को तथा फिर कांस्य पदकों की संख्या को महत्त्व दिया गया है। अगर फिर भी राष्ट्रों ने एक ही स्थान अर्जित किया है, तो उन्हें एक ही रैंकिंग दी गई है और उन्हें उनके आई॰ओ॰सी॰ कोड के वर्णानुक्रम अनुसार सूचीबद्ध किया गया है। यह जानकारी आईओसी द्वारा प्रदान की गई है लेकिन आईओसी किसी भी प्रकार की रैंकिंग प्रणाली को मान्यता या समर्थन नहीं देता है। {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- | 1 ||align=left| {{पताका|अमेरिका}} || 11 || 7 || 2 || 20 |- bgcolor=FFD1DC | 2 ||align=left| {{पताका|ग्रीस|pre 1978}}* || 10 || 17|| 19 || 46 |- | 3 ||align=left| {{पताका|जर्मनी|German Empire}} || 6 || 5 || 2 || 13 |- | 4 ||align=left| {{पताका|फ्रांस}} || 5 || 4 || 2 || 11 |- | 5 ||align=left| {{पताका|ग्रेट ब्रिटेन}} || 2 || 3 || 2 || 7 |- | 6 ||align=left| {{पताका|हंगरी|pre 1918}} || 2 || 1 || 3 || 6 |- | 7 ||align=left| {{पताका|ऑस्ट्रिया|Habsburg Monarchy}} || 2 || 1 || 2 || 5 |- | 8 ||align=left| {{पताका|ऑस्ट्रेलिया|pre 1903|}} || 2 || 0 || 0 || 2 |- | 9 ||align=left| {{पताका|डेनमार्क}} || 1 || 2 || 3 || 6 |- | 10 ||align=left| {{पताका|स्विट्ज़रलैण्ड}} || 1 || 2 || 0 || 3 |- | 11 ||align=left| [[चित्र:Olympic flag.svg|25px]]&nbsp;मिश्रित दल || 1 || 1 || 1 || 3 |- class="sortbottom" !colspan=2| कुल || 43 || 43 || 36 || 122 |- bgcolor=FFD1DC | नोट ||align=center |'''*''' !colspan=4| मेज़बान देश |- |} {{Gallery |title=खेलों के पदक |width=175 |height=160 |lines=6 |File:Olympic First Place medal Athens 1896.jpg|रजत (प्रथम स्थान) पदक [[ज़्यूस]] के मुख के साथ चित्रित, व इनके हाथ में है पृथ्वी जिसके ऊपर मनुष्यगुणारोप में पंखों वाली विजय विद्यमान है। |File:Olympic Second Place medal Athens 1896.jpg|तांबे का पदक दूसरे स्थान पर आने वाले एथलीटों को दिया गया था। उत्क्रम सतह पर एक्रोपोलिस चित्रित है और [[यूनानी भाषा|ग्रीक]] में लिखा है "1896 में एथेंस में अंतर्राष्ट्रीय ओलम्पिक खेल"। |File:Olympic First Place medal Athens 1896 (2).jpg|अधिक विवरण देते हुए, एक अलग कोण में रजत पदक (प्रथम स्थान) का अग्रभाग। }} == महिला प्रतियोगी == महिलाओं को 1896 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक में भाग लेने की अनुमति नहीं थी। पुरुषों की आधिकारिक मैराथन दौड़ के ठीक एक दिन बाद, एक 17 महीने के उम्र के लड़के की माँ स्टामाठा रेविथि अप्रैल 11 को मैराथन में अकेली दौड़ीं। यद्यपि उन्हें दौड़ के अन्त में स्टेडियम में प्रवेश की अनुमति नहीं थी, रेविथि ने मैराथन पाँच घंटे और 30 मिनट में समाप्त की और दौड़ के समय को सत्यापित करवाने के लिए उन्हें गवाहों के हस्ताक्षर भी मिल गये। रेविथि का इरादा इस दस्तावेज़ीकरण को [[हैलेनिक ओलम्पिक समिति]] के समक्ष प्रस्तुत करना था, इस आशा में कि वे इनकी उपलब्धि को मान्यता देंगे। परन्तु न तो इनकी रिपोर्ट और न ही इनके दस्तावेज़ इन्हें सम्पुष्टि प्रदान करने के लिए हैलेनिक ओलम्पिक समिति से प्राप्त हो पाए हैं।{{sfn|मार्टिन|2000|p=22}} == टिप्पणियाँ == {{Cnote2 Begin|liststyle=upper-alpha|colwidth=40em}} {{Cnote2|अ|अंग्रेजी में पाठ: "''With deep feeling towards Baron de Coubertin's courteous petition, I send him and the members of the Congress, with my sincere thanks, my best wishes for the revival of the Olympic Games.''"}} {{Cnote2|ब|खेलों के आयोजन के समय विभिन्न प्रकार की क्रीड़ाओं पर नियंत्रण रखने वाले अंतरराष्ट्रीय संगठनों का अभाव था, उधारण के लिए एथलेटिक्स प्रतियोगिताओं पे नियंत्रण रखने वाले इंटरनेशनल एसोसिएशन ऑफ एथलेटिक्स फेडरेशन्स का गठन 1912 में हुआ था। इस स्थिति में यही विकल्प था कि विभिन्न राष्ट्रीय एथलेटिक संघों के नियमसंग्रहो के बीच नियम चुने जाए, परन्तु यह कभी प्रलेखित नहीं किया गया कि किस संघ से क्या चुना गया। जो खेल संग उस समय मौजूद थे उनके नियमों को प्राथमिकता दी गई, जैसे अंतर्राष्ट्रीय साइक्लिंग संघ के नियम साइक्लिंग प्रतियोगिताओं के लिए इस्तेमाल किए गए थे।}} {{Cnote2 End}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == ग्रंथानुक्रम == * {{Cite journal|ref=harv|first=पियरे डे|last=कोबेर्टिन|author2=हाम्बिजा, जय|authorlink=पियरे डे कोबेर्टिन|title=The Olympic Games of 1896|url=http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&cite=&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0053%2F&tif=00055.TIF&pagenum=39|work=|publisher=द सेंचुरी मैगज़ीन|year=1896|volume=LIII|issue=1|accessdate=जनवरी 2, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172956/http://collections.library.cornell.edu/moa_new/browse.html?frames=1&cite=&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0053%2F&tif=00055.TIF&pagenum=39|archivedate=25 दिसंबर 2018|journal=|url-status=live}} * {{Cite book |ref=harv |last=कोबेर्टिन |first=पियरे डे |authorlink=पियरे डे कोबेर्टिन |author2=टिमोलियोन जे॰ फिलेम्न, एन॰ जी॰ पोलिटीस और चारालांब्स अन्निस |title=The Olympic Games: BC 776&nbsp;– AD 1896 |work=The Olympic Games in 1896&nbsp;– Second Part |publisher=चार्ल्स बैक |format=PDF |location=एथेंस |year=1897 |url=http://www.aafla.org/6oic/OfficialReports/1896/1896.pdf |accessdate=जनवरी 2, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709015659/http://www.aafla.org/6oic/OfficialReports/1896/1896.pdf |archive-date=9 जुलाई 2011 |url-status=live }} * {{Cite book|ref=harv|title=Architecture of Greece|last=डार्लिंग|first=जनिना के॰|year=2004 |publisher=ग्रीनवुड पब्लिशिंग ग्रूप|isbn=0-313-32152-3|chapter=Panathenaic Stadium, Athens|url=http://books.google.com/?id=4F-v35--l_gC&dq=Panathenaic+Stadium,+Averoff,+Constantine |oclc=54500822}} * {{Cite book|ref=harv|title=Tennis: a Cultural History |format=PDF|last=जिलमेस्टर |first=हाय्न्र|year=1998 |publisher=कंटिन्नम इंटरनेशनल पब्लिशिंग ग्रूप|isbn=0-7185-0195-0|url=http://books.google.com/?id=hftxBcXOQxsC&dq=1896,+Egypt,++Kasdaglis |oclc=67496016}} * {{Cite journal | ref = harv | last = जिलमेस्टर | first = हाय्न्र | year = 1995 | title = Olympic Tennis: Some Afterthoughts | journal = Citius, Altius, Fortius | volume = 3 | issue = 1 | format = PDF | pages = 23–25 | url = http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv3n1/JOHv3n1g.pdf | accessdate = जनवरी 2, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120124043053/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv3n1/JOHv3n1g.pdf | archive-date = 24 जनवरी 2012 | url-status = dead }} * {{Cite book|ref=harv|title=Games and Empires: Modern Sports and Cultural Imperialism|last=गटमैन |first=एलन|year=1994 |publisher=कोलंबिया यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=0-231-10042-6|url=http://books.google.com/?id=eJn8paCwgJYC&dq=Subercaseaux,+1896,+games |oclc=231638134}} * {{Cite book |last=काइल|first=डोनाल्ड जी॰|title=Sport and Spectacle in the Ancient World: Early Sport and Spectacle|year=2007 |publisher=ब्लैकवेल पब्लिशिंग|isbn=0-631-22970-1|chapter=In Search of the Ancient Olympics|url=http://books.google.com/?id=tEbcu-sDkFEC&dq=ancient+Olympics,+athletes,+Greek,+only |oclc=191858172|ref=harv}} * {{Cite book|ref=harv|title=Encyclopedia of the Modern Olympic Movement|editor=जॉन ई॰ फिन्डलिन्ग, किम्बेर्ली डी॰ पेल्ले |last=लेनार्त्ज़ |first=कार्ल|author2=वैसोन्ग, स्टीफन|year=2004|publisher=ग्रीनवुड पब्लिशिंग ग्रूप|chapter=Athens 1896|isbn=0-313-32278-3|url=http://books.google.com/?id=QmXi_-Jujj0C&dq=1896+games,+cycling |oclc=52418065}} * {{Cite book|ref=harv|title=Running through the Ages|last=मार्टिन|first=डेविड ई॰|author2=जेन, रोजर डब्ल्यू॰ एच. |year=2000|publisher=ह्यूमन काइनेटिक्स|isbn=0-88011-969-1|chapter=The Olympic Marathon|url=http://books.google.com/?id=Qb125O62NVQC&dq=Stamata+Revithi |oclc=42823784}} * {{Cite book|ref=harv|title=America's First Olympics: The St. Louis Games Of 1904 |last=मैथ्यूस|first=जॉर्ज आर॰|year=2005|publisher=यूनिवर्सिटी ऑफ मिसौरी प्रेस|isbn=0-8262-1588-2|chapter=The Ghost of Plato|url=http://books.google.com/?id=WKRUmep515oC&dq=Wenlock,+Brookes,+Coubertin |oclc=58468164}} * {{Cite book|ref=harv|last=मैक-गेहि|first=रिचर्ड वी॰|format=PDF|title=Strange Pilgrimages: Exile, Travel, and National Identity in Latin America|publisher=रोमैन और लिटलफ़ील्ड|year=2000|url=http://www.aafla.org/6oic/OfficialReports/1896/1896.pdf|chapter=The Impact of Imported Sports on the Popular Culture of Nineteenth- and Early Twentieth-Century Mexico and Central America|editor=Ingrid Elizabeth Fey, Karen Racine|isbn=0-8420-2694-0|accessdate=जनवरी 2, 2012|oclc=237382448|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172953/https://digital.la84.org/digital/collection/p17103coll8/id/6403/rec/2|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}} * {{Cite book|ref=harv|title=Running through the Ages|last=सियर्स |first=एडवर्ड एस॰|year=2001 |publisher=मैक-फ़ारलैंड|isbn=0-7864-0971-1|chapter=The Revival of the Olympic Games|url=http://books.google.com/?id=vxxOw3FvOgwC&dq=Burke,++crouch+start |oclc=46650949}} * {{Cite book|ref=harv|title=A Brief History of the Olympic Games|last=यंग |first=डेविड सी॰ |authorlink= |author2= |year=2004 |location=ऑक्सफ़ोर्ड |publisher=ब्लैकवेल पब्लिशिंग |isbn=1-4051-1130-5 |url=http://books.google.com/?id=hCNtwn24iK8C&dq=Zappas+Olympic+Committee |chapter=The Modern Olympic Games |oclc=54111254}} * {{Cite book|ref=harv|title=The Modern Olympics: A Struggle for Revival |last=यंग |first=डेविड सी॰ |year=1996 |location= Baltimore |publisher=जॉन्स हॉपकिन्स यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=0-8018-7207-3}} * {{Cite journal | ref = harv | last = ज्र्नोस्की | first = सी॰ फ्रैंक | format = PDF | year = 1992 | title = A Look at Olympic Costs | journal = Citius, Altius, Fortius | volume = 1 | issue = 1 | pages = 16–32 | url = http://www.aafla.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf | accessdate = जनवरी 2, 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225172938/https://digital.la84.org/digital/collection/p17103coll10 | archivedate = 25 दिसंबर 2018 | url-status = dead }} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|1896 Summer Olympics|1896 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक}} * [https://web.archive.org/web/20181225173012/https://www.olympic.org/athens-1896-summer-olympics%20 "एथेंस 1896"]. ''Olympic.org.'' अन्तर्राष्ट्रीय ओलम्पिक समिति. {{ओलम्पिक खेल}} [[श्रेणी:1896 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक]] 11oof829xy446fo0fqvdrghkpnohne3 अधिकारी 0 460419 6632670 6349611 2026-10-24T20:35:39Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632670 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=मई 2015}} अधिकारी किसी कर्यालय में कार्यभार सम्भालने वाला/वाली अफ़सर होते हैं। [[श्रेणी:प्रशासन]] oguax2nbnfxjy6w6r1jbs9u93b5x10b 1900 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक 0 462147 6632965 5845882 2026-10-25T11:29:46Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632965 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Velodrome de Vincennes.jpg|thumb|right|[[वेलोड्रम डे विंसेन्नेस]]]] {{Infobox Olympic games|1900|Summer | Name = Games of the II Olympiad | Logo = JOParis 1900.jpg | Size = 200 | Optional caption = | Host city = Name of the city where the Games were hosted (values provided by sub-template {{Infobox Olympic games/host city}}) | Nations participating = 28 | Athletes participating = 997 (975 पुरुष, 22 महिला)<ref name=athletes_number>{{cite web|title=The Olympic Summer Games Factsheet|url=http://www.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/The_Olympic_Summer_Games.pdf|publisher=International Olympic Committee|accessdate=5 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906110401/http://www.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/The_Olympic_Summer_Games.pdf|archive-date=6 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> | Events = Total number of events and sports contested at the Games (values provided by sub-template {{Infobox Olympic games/events}}) | Opening ceremony = Date of the opening ceremony of the Games (values provided by sub-template {{Infobox Olympic games/opening ceremony}}) ( There were no actual ceremonies for either the opening or closing of the Games. Dates listed are for the beginning and end of competition.) | Closing ceremony = Date of the closing ceremony of the Games (values provided by sub-template {{Infobox Olympic games/closing ceremony}}) | Officially opened by = | Athlete's Oath = | Judge's Oath = | Olympic Torch = | Stadium = Name of the main Olympic Stadium of the Games (values provided by sub-template {{Infobox Olympic games/stadium}}) | SpreviousS = [[1896 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|एथेंस 1896]] | SnextS = [[1904 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|सेंट लुइस 1904]] }} ''1900 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक'', जिन्हें आज आधिकारिक तौर पर ''द्वितीय ओलंपियाड के खेल'' के रूप में जाना जाता है कि शुरुआत सन १९०० में किसी भी उद्घाटन समारोह के बिना [[फ़्रान्स|फ़्रांस]] के शहर [[पॅरिस]] में हुई थी। प्रतियोगिताओं की शुरुआत 14 मई को और समापन 28 अक्टूबर हुआ। एक हजार से अधिक प्रतियोगियों ने १९ विभिन्न खेलों में भाग लिया। ये खेल सन् १९०० के विश्व मेले के एक हिस्से थे।एक हज़ार से ज्यादा खिलाड़ियों ने १९ प्रतियोगिताओ में हिस्सा लिया। इन खेलो में महिलाओं ने भी हिस्सा लिया और [[शार्लट कॉपर]] पहली महिला ओलंपिक चैंपियन बनी। बहुत से विजेताओं को मेडल नहीं मिला उन्हे केवल कप्स और ट्रोफीस से ही संतोष करना पड़ा। कुछ विभिन्न प्रकार के खेल भी इस ओलंपिक में खेले गये जैसे की क्रिकेट, पानी के अंदर तैराकी मोटरसाइकिल रेस आदि। == भाग लेने वाले देशों == [[चित्र:1900_Summer_Olympic_games_countries.png|thumb|240px|1900 ओलंपिक खेलों में भाग लेने. ग्रीन छायांकन पिछले खेलों में भागीदारी इंगित करता है, जबकि नीले पहली बार इंगित करता है।]] [[चित्र:1900_Summer_olympics_team_numbers.png|thumb|240px]] निम्नलिखित 24 देशों के 1900 ओलंपिक खेलों के लिए प्रतियोगियों भेजा आईओसी के अनुसार, {| class="wikitable collapsible" style="width:100%;" |- ! भाग लेने वाली राष्ट्रीय ओलंपिक समितियां |- | {{div col|cols=3}} * {{flagIOC|ARG|1900 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|AUS|1900 ग्रीष्मकालीन|2}} * {{flagIOC|AUT|1900 ग्रीष्मकालीन|13}} * {{flagIOC|BEL|1900 ग्रीष्मकालीन|78}} * {{flagIOC|BOH|1900 ग्रीष्मकालीन|7}} * {{flagIOC|CAN|1900 ग्रीष्मकालीन|2}} * {{flagIOC|CUB|1900 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|DEN|1900 ग्रीष्मकालीन|13}} * {{flagIOC|FRA|1900 ग्रीष्मकालीन|720}} '''(मेज़बान)''' * {{flagIOC|GER|1900 ग्रीष्मकालीन|76}} * {{flagIOC|GBR|1900 ग्रीष्मकालीन|102}} * {{flagIOC|GRE|1900 ग्रीष्मकालीन|3}} * {{flagIOC|HAI|1900 ग्रीष्मकालीन|2}} * {{flagIOC|HUN|1900 ग्रीष्मकालीन|20}} * {{flagIOC|IND|1900 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|IRI|1900 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|ITA|1900 ग्रीष्मकालीन|24}} * {{flagIOC|LUX|1900 ग्रीष्मकालीन|1}}<ref>मैराथन-माइकल थेटो का विजेता लक्समबर्गर था। हालांकि, यह केवल दशकों बाद की खोज की थी; उनकी भागीदारी और जीत आमतौर पर फ्रांस के लिए जिम्मेदार ठहराया जाता है।</ref> * {{flagIOC|MEX|1900 ग्रीष्मकालीन|4}} * {{flagIOC|NED|1900 ग्रीष्मकालीन|29}} * {{flagIOC|NOR|1900 ग्रीष्मकालीन|7}} * {{flagIOC|ROU|1900 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|RU1|1900 ग्रीष्मकालीन|4}} * {{flagIOC|ESP|1900 ग्रीष्मकालीन|8}} * {{flagIOC|SWE|1900 ग्रीष्मकालीन|10}} * {{flagIOC|SUI|1900 ग्रीष्मकालीन|18}} * {{flagIOC|USA|1900 ग्रीष्मकालीन|75}} {{div col end}} |} == विवादग्रस्त == कुछ सूत्रों के अनुसार निम्नलिखित देशों के एथलीटों ने भी भाग लिया। * {{BRA}}<ref>Adolphe Klingelhoeffer was the son of a Brazilian diplomat. Although he was born and raised in Paris, he had Brazilian citizenship in 1900 and maintained this citizenship until at least the 1940s per French athletics historian Alain Bouille. As this was discovered in late 2008, his participation is usually attributed to France. [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/kl/adolphe-klingelhoeffer-1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505203745/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/kl/adolphe-klingelhoeffer-1.html |date=5 मई 2012 }}. Accessed 2009-07-22. 2009-07-24.</ref> * {{HAI}} * {{IRI}} * {{LUX}}<ref>The winner of the [[marathon]]—[[Michel Théato]]—was a Luxembourger. However, this was discovered only decades later, and, so, his participation and victory are usually attributed to France.</ref> * {{PER}} == संस्थान == सन् १९०० के ओलंपिक खेल लोगो का ध्यान आकर्षित करने के लिए किए गये ताकि लोगो की रूचि ओलंपिक खेलो में बढ़े। == विशेषताएँ == * एल्विन करएंज़लें (संयुक्त राज्य अमेरिका) ने ११० मी बाधा रेस २०० मी बाधा रेस और उची कूद। [[चित्र:Kraenzlein Hurdling.jpg|thumb|right|एल्विन करएंज़लें<br />११० मी बाधा रेस २०० मी बाधा रेस और उची कूद के विजेता।]] * चेरलूटे कूपर पहली महिला ओलंपिक चैंपियन बनी जिन्होंने टेनिस की प्रतियोगिता में। * टेम अमेरिका के धावको ने शिकायत की फ्रॅन्स के धावको ने शॉर्ट कट के द्वारा रेस में पहला ब दूसरा स्थान पाया है और सबुत के टॉर पेर उन्होंने बताया की केवल फ्रॅन्स के धावको के पेर ही कीचड़ में नहीं स्ने थे। == खेलो की सूची == * [[धनुर्विद्या। धनुषबाज़ी]] * एथलेटिक्स * बास्क पैलोटा * [[क्रिकेट]] * क्रॉकेट * साइकल चलाना * घुडस्वारी * तलवारबाज़ी * [[फुटबॉल|फ़ुटबॉल]] * [[गॉल्फ़|गोल्फ़]] * जिमनास्टिक्स * [[पोलो]] * रोइंग * रग्बी यूनियन * जलयात्रा * शूटिंग * तैराकी * टेनिस * रस्साकशी * वाटर पोलो == अनधिकृत खेल == * आंग्लिंग * गुब्बारेबाजी * बाउल्स * तोप शूटिंग * अग्निशमन * हेराफेरी * जीवन रक्षक * लाँग पॉवूम * मोटर दौड़ * मोटरसाइकिल दौड़ * कबूतर दौड़ * जल मोटरस्पोर्ट्स == स्थल == * पेरिस में 7 वीं आरनडिसेमेंट - अश्वारोही * ब्ज़ दे ब्लोन - ईद्भोकेट, युद्ध के टग * ब्ज़ दे विनसेन्नेस - तीरंदाजी * ब्लोन-बिल्लांकौर्त - शूटिंग * कोम्पिएग्ने - गोल्फ * क्राय-कटेलान स्टेडियम - एथलेटिक्स * ले हॅव्र - जलयात्रा * मेउलन-एन-यवेलिनेस - जलयात्रा * न्य्यूयियी-सुर-सेनी - बास्क पैलोटा * पुतेवक्ष - टैनिस * साटोरी - शूटिंग * सीन - रोइंग, तैराकी और जल पोलो * ट्यूयिलरीस गार्डन - बाड़ लगाना * वेलोड्रम डे विंसेन्नेस-क्रिकेट, सायक्लिंग, फुटबॉल, जिमनास्टिक्स और रग्बी यूनियन - == आर्चरी == [[चित्र:Ray Ewry.jpg|thumb|right|[[Ray Ewry]] <br /> खड़े ऊंची कूद और खड़े लंबी कूद के विजेता।]] सन् १९०० के ओलंपिक खेल आर्चरी में बहुत ही संदेह भरे थे। == एथलेटिक्स == ट्रैक और फील्ड की घटनाओं आरसीएफ पेरिस रेसिंग क्लब डे के घर में आयोजित की गयी ((क्राय कटेलान (ब्ज़ दे ब्लोन) स्टेडियम में)) == दा स्प्रिंट्स == अमेरिका में २१ में १३ पदक जीते १४०० मी और उससे क्म की रेस में। == मध्य और लंबी दूरी की दौड़ == [[चित्र:Vintage Theato Paris.jpg|thumb|left|[[Michel Théato]] <br /> मैराथन के विजेता]] == मैराथन == [[चित्र:Rudolf Bauer 1900.jpg|thumb|right|हंगरी के रुडोल्फ बवर डिस्कस जीता]] == फील्ड स्पर्धाएं == == बास्क पेलटा == [[चित्र:Pelota1900.jpg|thumb|left|पैलोटा टूर्नामेंट में एक प्रतियोगी]] == क्रिकेट == [[चित्र:Cricket 1900.jpg|thumb|right|ओलंपिक क्रिकेट मैच के पोस्टर]] == क्रोके == == साइकल चलाना == मेहमान देश ने ६ में से ५ पदक जीते। अनौपचारिक खेल न्‍ये और पेशेवरों के लिए आयोजित किये गये। == घुड़सवार == इस खेल को पहली बार शामिल किया गया और ईसके अन्तर्गत ३ प्रतियोगिता खेली गयी == फेंसिंग == १९ देशों ने इस प्रतियोगिता में हिस्सा लिया। == फुटबॉल == == जिमनास्टिक्स == == पोलो == == रोइंग == == रग्बी यूनियन == == जलयात्रा == == शूटिंग == == तैराकी == == टेनिस == == रस्साकशी == == वाटर पोलो == == पदक गणना == इन शीर्ष दस राष्ट्रों ने 1900 खेलों में पदक जीते थे।. <!--[[चित्र:Olympic medals Paris 1900.jpg|thumb|right|सोने, चांदी और कांस्य पदक, पेरिस खेलों के पदक ओलंपिक संग्रहालय में, ]]--> {| {{RankedMedalTable}} |- bgcolor=FFD1DC | 1 ||align=left| {{पताका|फ्रांस}} (host nation) || 26 || 41 || 34 || 101 |- | 2 ||align=left| {{पताका|अमेरिका}} || 19 || 14 || 14 || 47 |- | 3 ||align=left| {{flagIOC|GBR|1900 Summer}} || 15 || 6 || 9 || 30 |- | 4 ||align=left| {{flagIOC|ZZX|1900 Summer}} || 6 || 3 || 3 || 12 |- | 5 ||align=left| {{flagIOC|SUI|1900 Summer}} || 6 || 2 || 1 || 9 |- | 6 ||align=left| {{flagIOC|BEL|1900 Summer}} || 5 || 5 || 5 || 15 |- | 7 ||align=left| {{पताका|जर्मनी|German Empire}} || 4 || 2 || 2 || 8 |- | 8 ||align=left| {{flagIOC|ITA|1900 Summer}} || 2 || 2 || 0 || 4 |- | 9 ||align=left| {{पताका|ऑस्ट्रेलिया|pre 1903|}} || 2 || 0 || 3 || 5 |- | 10 ||align=left| {{पताका|डेनमार्क}} || 1 || 3 || 2 || 6 |} == इन्हें भी देखें == [[१९०० ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में भारत|1900 के ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में भारत‎]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{ओलम्पिक खेल}} {{authority control}} [[श्रेणी:ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक]] fiucht9inizqb4hmlus9wp9p5xpecco 6632969 6632965 2026-10-25T11:32:16Z Pkrs1 881654 [[Special:Contributions/Pkrs1|Pkrs1]] ([[User talk:Pkrs1|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6632965|6632965]] को पूर्ववत किया, त्रुटि हुई 6632969 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Velodrome de Vincennes.jpg|thumb|right|[[वेलोड्रम डे विंसेन्नेस]]]] {{Infobox Olympic games|1900|Summer | Name = Games of the II Olympiad | Logo = JOParis 1900.jpg | Size = 200 | Optional caption = | Host city = Name of the city where the Games were hosted (values provided by sub-template {{Infobox Olympic games/host city}}) | Nations participating = 28 | Athletes participating = 997 (975 पुरुष, 22 महिला)<ref name=athletes_number>{{cite web|title=The Olympic Summer Games Factsheet|url=http://www.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/The_Olympic_Summer_Games.pdf|publisher=International Olympic Committee|accessdate=5 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906110401/http://www.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/The_Olympic_Summer_Games.pdf|archive-date=6 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> | Events = Total number of events and sports contested at the Games (values provided by sub-template {{Infobox Olympic games/events}}) | Opening ceremony = Date of the opening ceremony of the Games (values provided by sub-template {{Infobox Olympic games/opening ceremony}}) ( There were no actual ceremonies for either the opening or closing of the Games. Dates listed are for the beginning and end of competition.) | Closing ceremony = Date of the closing ceremony of the Games (values provided by sub-template {{Infobox Olympic games/closing ceremony}}) | Officially opened by = | Athlete's Oath = | Judge's Oath = | Olympic Torch = | Stadium = Name of the main Olympic Stadium of the Games (values provided by sub-template {{Infobox Olympic games/stadium}}) | SpreviousS = [[1896 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|एथेंस 1896]] | SnextS = [[1904 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|सेंट लुइस 1904]] }} ''1900 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक'', जिन्हें आज आधिकारिक तौर पर ''द्वितीय ओलंपियाड के खेल'' के रूप में जाना जाता है कि शुरुआत सन १९०० में किसी भी उद्घाटन समारोह के बिना [[फ़्रान्स|फ़्रांस]] के शहर [[पॅरिस]] में हुई थी। प्रतियोगिताओं की शुरुआत 14 मई को और समापन 28 अक्टूबर हुआ। एक हजार से अधिक प्रतियोगियों ने १९ विभिन्न खेलों में भाग लिया। ये खेल सन् १९०० के विश्व मेले के एक हिस्से थे।एक हज़ार से ज्यादा खिलाड़ियों ने १९ प्रतियोगिताओ में हिस्सा लिया। इन खेलो में महिलाओं ने भी हिस्सा लिया और [[शार्लट कॉपर]] पहली महिला ओलंपिक चैंपियन बनी। बहुत से विजेताओं को मेडल नहीं मिला उन्हे केवल कप्स और ट्रोफीस से ही संतोष करना पड़ा। कुछ विभिन्न प्रकार के खेल भी इस ओलंपिक में खेले गये जैसे की क्रिकेट, पानी के अंदर तैराकी मोटरसाइकिल रेस आदि। == भाग लेने वाले देशों == [[चित्र:1900_Summer_Olympic_games_countries.png|thumb|240px|1900 ओलंपिक खेलों में भाग लेने. ग्रीन छायांकन पिछले खेलों में भागीदारी इंगित करता है, जबकि नीले पहली बार इंगित करता है।]] [[चित्र:1900_Summer_olympics_team_numbers.png|thumb|240px]] निम्नलिखित 24 देशों के 1900 ओलंपिक खेलों के लिए प्रतियोगियों भेजा आईओसी के अनुसार, {| class="wikitable collapsible" style="width:100%;" |- ! भाग लेने वाली राष्ट्रीय ओलंपिक समितियां |- | {{div col|cols=3}} * {{flagIOC|ARG|1900 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|AUS|1900 ग्रीष्मकालीन|2}} * {{flagIOC|AUT|1900 ग्रीष्मकालीन|13}} * {{flagIOC|BEL|1900 ग्रीष्मकालीन|78}} * {{flagIOC|BOH|1900 ग्रीष्मकालीन|7}} * {{flagIOC|CAN|1900 ग्रीष्मकालीन|2}} * {{flagIOC|CUB|1900 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|DEN|1900 ग्रीष्मकालीन|13}} * {{flagIOC|FRA|1900 ग्रीष्मकालीन|720}} '''(मेज़बान)''' * {{flagIOC|GER|1900 ग्रीष्मकालीन|76}} * {{flagIOC|GBR|1900 ग्रीष्मकालीन|102}} * {{flagIOC|GRE|1900 ग्रीष्मकालीन|3}} * {{flagIOC|HAI|1900 ग्रीष्मकालीन|2}} * {{flagIOC|HUN|1900 ग्रीष्मकालीन|20}} * {{flagIOC|IND|1900 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|IRI|1900 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|ITA|1900 ग्रीष्मकालीन|24}} * {{flagIOC|LUX|1900 ग्रीष्मकालीन|1}}<ref>मैराथन-माइकल थेटो का विजेता लक्समबर्गर था। हालांकि, यह केवल दशकों बाद की खोज की थी; उनकी भागीदारी और जीत आमतौर पर फ्रांस के लिए जिम्मेदार ठहराया जाता है।</ref> * {{flagIOC|MEX|1900 ग्रीष्मकालीन|4}} * {{flagIOC|NED|1900 ग्रीष्मकालीन|29}} * {{flagIOC|NOR|1900 ग्रीष्मकालीन|7}} * {{flagIOC|ROU|1900 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|RU1|1900 ग्रीष्मकालीन|4}} * {{flagIOC|ESP|1900 ग्रीष्मकालीन|8}} * {{flagIOC|SWE|1900 ग्रीष्मकालीन|10}} * {{flagIOC|SUI|1900 ग्रीष्मकालीन|18}} * {{flagIOC|USA|1900 ग्रीष्मकालीन|75}} {{div col end}} |} == विवादग्रस्त == कुछ सूत्रों के अनुसार निम्नलिखित देशों के एथलीटों ने भी भाग लिया। * {{BRA}}<ref>Adolphe Klingelhoeffer was the son of a Brazilian diplomat. Although he was born and raised in Paris, he had Brazilian citizenship in 1900 and maintained this citizenship until at least the 1940s per French athletics historian Alain Bouille. As this was discovered in late 2008, his participation is usually attributed to France. [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/kl/adolphe-klingelhoeffer-1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505203745/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/kl/adolphe-klingelhoeffer-1.html |date=5 मई 2012 }}. Accessed 2009-07-22. 2009-07-24.</ref> * {{HAI}} * {{IRI}} * {{LUX}}<ref>The winner of the [[marathon]]—[[Michel Théato]]—was a Luxembourger. However, this was discovered only decades later, and, so, his participation and victory are usually attributed to France.</ref> * {{PER}} == संस्थान == सन् १९०० के ओलंपिक खेल लोगो का ध्यान आकर्षित करने के लिए किए गये ताकि लोगो की रूचि ओलंपिक खेलो में बढ़े। == विशेषताएँ == * एल्विन करएंज़लें (संयुक्त राज्य अमेरिका) ने ११० मी बाधा रेस २०० मी बाधा रेस और उची कूद। [[चित्र:Kraenzlein Hurdling.jpg|thumb|right|एल्विन करएंज़लें<br />११० मी बाधा रेस २०० मी बाधा रेस और उची कूद के विजेता।]] * चेरलूटे कूपर पहली महिला ओलंपिक चैंपियन बनी जिन्होंने टेनिस की प्रतियोगिता में। * टेम अमेरिका के धावको ने शिकायत की फ्रॅन्स के धावको ने शॉर्ट कट के द्वारा रेस में पहला ब दूसरा स्थान पाया है और सबुत के टॉर पेर उन्होंने बताया की केवल फ्रॅन्स के धावको के पेर ही कीचड़ में नहीं स्ने थे। == खेलो की सूची == * [[धनुर्विद्या। धनुषबाज़ी]] * एथलेटिक्स * बास्क पैलोटा * [[क्रिकेट]] * क्रॉकेट * साइकल चलाना * घुडस्वारी * तलवारबाज़ी * [[फुटबॉल|फ़ुटबॉल]] * [[गॉल्फ़|गोल्फ़]] * जिमनास्टिक्स * [[पोलो]] * रोइंग * रग्बी यूनियन * जलयात्रा * शूटिंग * तैराकी * टेनिस * रस्साकशी * वाटर पोलो == अनधिकृत खेल == * आंग्लिंग * गुब्बारेबाजी * बाउल्स * तोप शूटिंग * अग्निशमन * हेराफेरी * जीवन रक्षक * लाँग पॉवूम * मोटर दौड़ * मोटरसाइकिल दौड़ * कबूतर दौड़ * जल मोटरस्पोर्ट्स == स्थल == * पेरिस में 7 वीं आरनडिसेमेंट - अश्वारोही * ब्ज़ दे ब्लोन - ईद्भोकेट, युद्ध के टग * ब्ज़ दे विनसेन्नेस - तीरंदाजी * ब्लोन-बिल्लांकौर्त - शूटिंग * कोम्पिएग्ने - गोल्फ * क्राय-कटेलान स्टेडियम - एथलेटिक्स * ले हॅव्र - जलयात्रा * मेउलन-एन-यवेलिनेस - जलयात्रा * न्य्यूयियी-सुर-सेनी - बास्क पैलोटा * पुतेवक्ष - टैनिस * साटोरी - शूटिंग * सीन - रोइंग, तैराकी और जल पोलो * ट्यूयिलरीस गार्डन - बाड़ लगाना * वेलोड्रम डे विंसेन्नेस-क्रिकेट, सायक्लिंग, फुटबॉल, जिमनास्टिक्स और रग्बी यूनियन - == आर्चरी == [[चित्र:Ray Ewry.jpg|thumb|right|[[Ray Ewry]] <br /> खड़े ऊंची कूद और खड़े लंबी कूद के विजेता।]] सन् १९०० के ओलंपिक खेल आर्चरी में बहुत ही संदेह भरे थे। == एथलेटिक्स == ट्रैक और फील्ड की घटनाओं आरसीएफ पेरिस रेसिंग क्लब डे के घर में आयोजित की गयी ((क्राय कटेलान (ब्ज़ दे ब्लोन) स्टेडियम में)) == दा स्प्रिंट्स == अमेरिका में २१ में १३ पदक जीते १४०० मी और उससे क्म की रेस में। == मध्य और लंबी दूरी की दौड़ == [[चित्र:Vintage Theato Paris.jpg|thumb|left|[[Michel Théato]] <br /> मैराथन के विजेता]] == मैराथन == [[चित्र:Rudolf Bauer 1900.jpg|thumb|right|हंगरी के रुडोल्फ बवर डिस्कस जीता]] == फील्ड स्पर्धाएं == == बास्क पेलटा == [[चित्र:Pelota1900.jpg|thumb|left|पैलोटा टूर्नामेंट में एक प्रतियोगी]] == क्रिकेट == [[चित्र:Cricket 1900.jpg|thumb|right|ओलंपिक क्रिकेट मैच के पोस्टर]] == क्रोके == == साइकल चलाना == मेहमान देश ने ६ में से ५ पदक जीते। अनौपचारिक खेल न्‍ये और पेशेवरों के लिए आयोजित किये गये। == घुड़सवार == इस खेल को पहली बार शामिल किया गया और ईसके अन्तर्गत ३ प्रतियोगिता खेली गयी == फेंसिंग == १९ देशों ने इस प्रतियोगिता में हिस्सा लिया। == फुटबॉल == == जिमनास्टिक्स == == पोलो == == रोइंग == == रग्बी यूनियन == == जलयात्रा == == शूटिंग == == तैराकी == == टेनिस == == रस्साकशी == == वाटर पोलो == == पदक गणना == इन शीर्ष दस राष्ट्रों ने 1900 खेलों में पदक जीते थे।. <!--[[चित्र:Olympic medals Paris 1900.jpg|thumb|right|सोने, चांदी और कांस्य पदक, पेरिस खेलों के पदक ओलंपिक संग्रहालय में, ]]--> {| {{RankedMedalTable}} |- bgcolor=FFD1DC | 1 ||align=left| {{पताका|फ्रांस}} (host nation) || 26 || 41 || 34 || 101 |- | 2 ||align=left| {{पताका|अमेरिका}} || 19 || 14 || 14 || 47 |- | 3 ||align=left| {{flagIOC|GBR|1900 Summer}} || 15 || 6 || 9 || 30 |- | 4 ||align=left| {{flagIOC|ZZX|1900 Summer}} || 6 || 3 || 3 || 12 |- | 5 ||align=left| {{flagIOC|SUI|1900 Summer}} || 6 || 2 || 1 || 9 |- | 6 ||align=left| {{flagIOC|BEL|1900 Summer}} || 5 || 5 || 5 || 15 |- | 7 ||align=left| {{पताका|जर्मनी|German Empire}} || 4 || 2 || 2 || 8 |- | 8 ||align=left| {{flagIOC|ITA|1900 Summer}} || 2 || 2 || 0 || 4 |- | 9 ||align=left| {{पताका|ऑस्ट्रेलिया|pre 1903|}} || 2 || 0 || 3 || 5 |- | 10 ||align=left| {{पताका|डेनमार्क}} || 1 || 3 || 2 || 6 |} == इन्हें भी देखें == [[१९०० ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में भारत|1900 के ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में भारत‎]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{ओलम्पिक खेल}} {{authority control}} [[श्रेणी:ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक]] 4x54f81oqgw3ewt2wh1wud9tw1qxyyf सोमेश्वर प्रथम 0 464504 6632590 6595507 2026-10-24T17:09:31Z Mundhalia746 934684 6632590 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1042 से 1068 ईस्वी |predecessor=[[जयसिंह द्वितीय (पश्चिमी चालुक्य)]]|successor=[[सोमेश्वर द्वितीय]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''सोमेश्वर प्रथम''' (आहवमल्ल) प्रसिद्ध [[चालुक्य राजवंश||चालुक्यराज]] [[जय सिंह द्वितीय|जयसिंह द्वितीय]] जगदेकमल्ल का पुत्र जो 1042 ई. में सिंहासन पर बैठा। पिता का समृद्ध राज्य प्राप्त कर उसने दिग्विजय करने का निश्चय किया। चोल और परमार दोनों उसके शत्रु थे। पहले वह परमारों की ओर बढ़ा। [[परमार भोज|राजा भोज]] [[धार|धारा]] और [[माण्डू|मांडू]] छोड़ [[उज्जैन]] भागा और सोमेश्वर दोनों नगरों को लूटता उज्जैन जा चढ़ा। उज्जैन की भी वही गति हुई, यद्यपि भोज सेना तैयार कर फिर लौटा और उसने खोए हुए प्रांत लौटा लिए। कुछ दिनों बाद जब अह्निलवाड के भीम और कलचुरी लक्ष्मीकर्ण से संघर्ष के बीच भोज मर गया तब उसके उत्तराधिकारी जयसिंह ने सोमेश्वर से सहायता मांगी। सोमेश्वर ने उसे मालवा की गद्दी पर बैठा दिया और स्वयं चोलों से जा भिड़ा। 1052 ई. में कृष्णा और पंचगंगा के संगम पर कोप्पम के प्रसिद्ध युद्ध में चोलों को परास्त किया। [[बिल्हण]] के 'विक्रमांकदेवचरित' के अनुसार तो सोमेश्वर एक बार चोल शक्ति के केंद्र रांची तक जा पहुँचा। सोमेश्वर ने दक्षिण और निकट के राजकुलों से सफल लोहा लेकर अब अपना रूख उत्तर की ओर किया। मध्यभारत में चंदेलों और कछवाहों को रौदता वह गंगा जमुना के द्वाब की ओर बढ़ा और कन्नौजराज ने डरकर कंदराओं में शरण ली। उसकी शक्ति इस प्रकार बढ़ती देख लक्ष्मीकर्ण कलचुरी ने उसकी राह रोकी, पर उसे हारकर मैदान छोड़ना पड़ा। इसी बीच सोमेश्वर के बेटे विक्रमादित्य ने मिथिला, मगध, अंग, बंग और गौड़ को रौंद डाला। तब कहीं [[कामरूप]] (आसाम) पहुँचने पर वहाँ के राजा [[रत्नपाल]] ने चालुक्यों की बाग रोकी और सोमेश्वर कोशल की राह घर लौटा। हैदराबाद में कल्याणी नाम का नगर उसी का बसाया हुआ प्राचीन कल्याण है जिसे उसने अपनी राजधानी बनाया था। 1068 ई. में बीमार पड़ने पर जब सोमेश्वर ने अपने बचने की आशा न देखी तब वह [[तुंगभद्रा नदी|तुंगभद्रा]] में स्वेच्छा से डूबकर मर गया। [[श्रेणी:चालुक्य वंश]] [[श्रेणी:राजा भोज]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पश्चिमी चालुक्य राजवंश]] ievoggx1utb6leq79slull049ktt70c ग्रोतोव्सकी 0 494973 6632588 6626834 2026-10-24T17:06:04Z Mohammad Belal Rabbani 955644 Alhamdulillah For Everything 6632588 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि संपादन|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} ज़ेरजी ग्रोतोव्सकी (Jerzy Grotowsk i, 11 अगस्त 1933 - 14 जनवरी 1999) एक पोलिश [[श्रेणी:1933 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९९९ में निधन]] 9lfkqfhtbzro7oqs89o5q9mdg3m7uo9 जगदेकमल्ल द्वितीय 0 499917 6632594 6610227 2026-10-24T17:10:57Z Mundhalia746 934684 6632594 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1138 से 1151 ईस्वी |predecessor=[[सोमेश्वर तृतीय]]|successor=[[तैलप तृतीय]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} [[सोमेश्वर तृतीय]] के पश्चात् उसका ज्येष्ठ पुत्र [[कल्याणी, पश्चिम बंगाल|कल्याणी]] के सिंहासन पर बैठा। [[अभिलेख|अभिलेखों]] में उसके नाम का निर्देश नहीं है। अपने विरुद (यश या प्रर्शसासुचक पदवी) 'जगदेकमल्ल' के नाम से ही उसका उल्लेख आता है अतएव उसे '''जगदेकमल्ल द्वितीय''' (1138-55 ई.) कहा गया है। उसके अन्य विरुद थे- प्रेमप्रताप, चक्रवर्तिन् और त्रिभुवनमल्ल। अपने पितामह [[विक्रमादित्य ६|विक्रमादित्य षष्ठ]] के समय में ही उसे शासन में विशेष महत्व का पद प्राप्त हो गया था। [[चालुक्य राजवंश|चालुक्य वंश]] की क्षीण होती हुई शक्ति का लाभ उठाकर [[विष्णुवर्धन् होयसल]] ने अपन राज्य का विस्तार [[धारवाड़]] में बंकारपुर तक कर लिया था, फिर भी वह चालुक्यों की अधीनता स्वीकार करता था। उसने [[नरसिंह होयसल]] के साथ 1143 ई. के लगभग मालव पर आक्रमणकर [[जयवर्मन्]] के स्थान पर [[बल्लाल]] को सिंहासन पर बैठाया था। इसके अतिरिक्त लाट, गुर्जर, चोल, कलिंग और नोलंबपल्लव पर भी उसकी विजय का उल्लेख है लेकिन इसमें अतिशयोक्ति की संभावना अधिक है। जगदेकमल्ल को अपना अधिकार बनाए रखने में कई सेनानायकों और सामंतों से सहायता मिली थी। इनमें पेरमाडिदेव सिंद, बर्म्म दंडाधिप और केशिराज दंडाधीश के नाम उल्लेखनीय हैं। 1149 ई. के लगभग ही जगदेकमल्ल का छोटा भाई [[तैल तृतीय]] भी जगदेकमल्ल के साथ शासन में संयुक्त हो गया था। जगदेकमल्ल ने एक संवत् की स्थापना की थी किंतु स्वयं उसके राज्यकाल में ही उसका सदैव उपयोग नहीं होता था; उसके शासन के बाद वह शीघ्र ही समाप्त हो गया। "[[संगीतचूड़ामणि]]" जगदेकमल्ल द्वितीय की कृति थी। [[कर्णाटक भाषाभूषण]], [[काव्यालोकन]] और [[वास्तुकोश]] का रचयिता [[नागवर्म द्वितीय]] उसका उपाध्याय था। 1146 से 1181 ई. तक के काल में कल्याणी पर कलचुरि लोगों का अधिकार रहा। किंतु 1163 में तैल द्वितीय की मृत्यु के बाद भी चालुक्यों ने अपना दावा नहीं छोड़ा। '''[[जगदेकमल्ल तृतीय]]''' इसी समय हुआ। उसके अभिलेखों की तिथि 1164 से 1183 तक है। कदाचित् वह तैल तृतीय का पुत्र था। संभवत: परिस्थिति के अनुकूल वह कभी कलचुरि नरेश का आधिपत्य स्वीकार करता था और कभी स्वतंत्र शासक के रूप में राज्य करता था। उसके अभिलेख [[चितलदुर्ग]], [[बेल्लारी]] और दूसरे जिलों से प्राप्त हुए हैं। एक अभिलेख में तो उसे कल्याण से राज्य करता हुआ कहा गया है। [[विजय पांड्य]] उसका सामंत था। [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पश्चिमी चालुक्य राजवंश]] k6huk5tt7dzsjcipqddbqr9mwc47uop सोमेश्वर तृतीय 0 500572 6632593 6610226 2026-10-24T17:10:44Z Mundhalia746 934684 6632593 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1126 से 1138 ईस्वी |predecessor=[[विक्रमादित्य ६]]|successor=[[जगदेकमल्ल द्वितीय]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''सोमेश्वर तृतीय''' (शासनकाल ११२६ - १३३८ ई) पश्चिमी [[चालुक्य]] शासक थे। वे [[विक्रमादित्य चतुर्थ]] एवं रानी चन्दलादेवी के पुत्र थे। वे [[साहित्य]] में अभिरुचि के लिए प्रसिद्ध हैं। उनका [[मानसोल्लास]] नामक [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] ग्रन्थ बहुत प्रसिद्ध है। सोमेश्वर तृतीय ने [[होयसला]] शासक [[विष्णुवर्धन]] के आक्रमण को विफल कर दिया। उन्होने 'त्रिभुवनमल्ल', 'भूलोकमल्ल' और 'सर्वाज्ञाभूप' आदि पदवियाँ ग्रहण की थी। ==इन्हें भी देखें== * [[मानसोल्लास]] *[[सोमेश्वर चौहान]] [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पश्चिमी चालुक्य राजवंश]] {{आधार}} 76unom1go1a9cydpzzgozqfh6530nt9 अरब लीग 0 505980 6632644 6622991 2026-10-24T19:26:08Z CommonsDelinker 743 "Al_Akhawayn_Campus.jpg" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] ने हटा दिया है। कारण: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Al Akhawayn Campus.jpg|]] 6632644 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = جَامِعَة الدُّوَل الْعَرَبِيَّة | conventional_long_name = <span style="line-height:1.33em;">अरब राज्यों का लीग</span> | linking_name = अरब लीग | image_flag = Flag of the League of Arab States.svg | image_map =Member states of the Arab League (orthographic projection).svg | map_width = 250px | symbol_type = प्रतीक | image_symbol = Emblem of the Arab League.svg | membership = {{ubl|class=nowrap| |{{ALG}} |{{BHR}} |{{COM}} |{{DJI}} |{{EGY}} |{{IRQ}} |{{JOR}} |{{KWT}} |{{LBN}} |{{LBY}} |{{MRT}} |{{MAR}} |{{OMA}} |{{PSE}} |{{QAT}} |{{KSA}} |{{SOM}} |{{SDN}} |{{SYR}} |{{TUN}} |{{UAE}} |{{YEM}} }} | admin_center = [[क़ाहिरा]] | established_event1 = [[अलेक्जेंड्रिया प्रोटोकॉल]] | established_date1 = 22 मार्च 1945 | languages_type = राजभाषा | languages = [[अरबी भाषा|अरबी]] | demonym = [[अरब]] | legislature = [[अरब संसद]] | leader_title1 = [[अरब लीग का महासचिव। अरब लीग सचिवालय]] | leader_name1 = [[नाबिल अल - अरबी]] | leader_title2 = [[अरब संसद का अध्यक्ष|अरब संसद]] | leader_name2 = [[अली अल दक्बाशी]] | leader_title3 = [[अरब लीग की परिषद|परिषद प्रेसीडेंसी]] | leader_name3 = {{flag|लेबनान}} | area_label = कुल क्षेत्रफल | area_km2 = 13333296 | area_label2 = | area_data2 = | population_estimate = 400,652,486 | population_estimate_year = 2012 | population_density_km2 = 24.33 | population_density_sq_mi = | GDP_PPP = $4.766 खरब<ref>{{cite web|url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067|title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states|author=MENAFN|publisher=|date=28 दिसम्बर 2009|accessdate=26 जुलाई 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067|archive-date=26 मई 2011|url-status=dead}}</ref> | GDP_PPP_year = 2011 | GDP_PPP_per_capita = $11895 | GDP_nominal = {{reference necessary|date= जनवरी 2011|text=$3.526 trillion}} | GDP_nominal_year = 2011 | GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date= जनवरी 2011|text=$4,239}} | HDI = | HDI_year = | HDI_category = | currency = {{ubl |[[अल्जीरियाई दीनार]] |[[बहरीनी दीनार]]&nbsp;(BHD) <br /> |[[कोमोरोसी फ़्रैंक]]&nbsp;(KMF) <br /> |[[जिबूती फ़्रैंक]]&nbsp;(DJF) <br /> |[[मिस्री पाउंड]]&nbsp;(EGP) <br /> |[[इराक़ी दीनार]]&nbsp;(IQD) <br /> |[[जॉर्डनियन दीनार]]&nbsp;(JOD) <br /> |[[कुवैती दीनार]]&nbsp;(KWD) <br /> |[[लेबनानी पाउंड]]&nbsp;(LBP) <br /> |[[लीबियाई दीनार]]&nbsp;(LYD) <br /> |[[मॉरीतानिया उक़िया]]&nbsp;(MRO) <br /> |[[मोरक्की दिरहम]]&nbsp;(MAD) <br /> |[[ओमानी रियाल]]&nbsp;(OMR) <br /> |[[क़तर रियाल]]&nbsp;(QAR) <br /> |[[सउदी रियाल]]&nbsp;(SAR) <br /> |[[सोमाली shilling]]&nbsp;(SOS) <br /> |[[सूडानी पाउंड]]&nbsp;(SDD) <br /> |[[सीरियाई पाउंड]]&nbsp;(SYP) <br /> |[[ट्यूनीशियाई दीनार]]&nbsp;(TND) <br /> |[[यूएई दिरहम|UAE दिरहम]]&nbsp;(AED) <br /> |[[यमनी रियाल]]&nbsp;(YER) }} | time_zone = | utc_offset = + 0 to + 4 | official_website = {{URL|www.lasportal.org/}} | footnote1 = From 1979 to 1989: [[Tunis]], [[तूनिसीया|Tunisia]] }} '''अरब राज्य लीग''' ({{langx|ar|جَامِعَة الدُّوَل الْعَرَبِيَّة}}), या केवल '''अरब लीग''' ({{langx|ar|جَامِعَة الْعَرَبِيَّة}}) [[उत्तर अफ़्रीका]], [[पूर्वोत्तर अफ्रीका]] और [[पश्चिमी एशिया|दक्षिण पश्चिम एशिया]] ([[मध्य पूर्व]]) के अरब राज्यों का [[क्षेत्रीय संगठन]] है। इसका 22 मार्च 1945 को छह सदस्यों के साथ गठन किया गया था, जिसमें [[काहिरा]] में [[जॉर्डन]]) [[मिस्र]], [[इराक़|इराक]], [[ट्रांसजॉर्डन]] (1949 में जॉर्डन), [[लेबनान]], [[सउदी अरब|सऊदी अरब]] और [[सीरिया]] शामिल थे। वर्तमान में, लीग में 22 सदस्य है।<ref>{{cite web |title=Syria suspended from Arab League - Washington Post |url=http://articles.washingtonpost.com/2011-11-12/world/35282109_1_arab-league-president-bashar-syrian-national-council |website=web.archive.org |date=17 दिसम्बर 2013 |access-date=11 फ़रवरी 2023 |archive-date=21 मई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521161855/http://articles.washingtonpost.com/2011-11-12/world/35282109_1_arab-league-president-bashar-syrian-national-council |url-status=dead }}</ref> लीग का मुख्य लक्ष्य "सदस्य राज्यों के बीच संबंधों को करीब लाना और उनके बीच सहयोग का समन्वय करना , उनकी स्वतंत्रता और संप्रभुता की रक्षा करना और सामान्य रूप से अरब देशों के मामलों और हितों पर विचार करना" है। संगठन को अपने पूरे इतिहास में अपेक्षाकृत निम्न स्तर का सहयोग प्राप्त हुआ है। ==उद्देश्य== * संधि के अनुच्छेद 2 के अनुसार लीग के प्रमुख उद्देश्य इस प्रकार हैं- सदस्य देशों के मध्य संबंधों को और अधिक घनिष्ठ बनाना तथा उनकी राजनीतिक गतिविधियों में समन्वय स्थापित करना; * उनकी स्वतंत्रता और संप्रभुता की रक्षा करना; अरब देश के हितों को प्रोत्साहन देना; * सदस्यों के मध्य या सदस्यों तथा किसी तीसरे पक्ष के बीच विवादों में मध्यस्थता करना; सीमा शुल्क, मुद्रा, कृषि, उद्योग, संचार (रेलवे, सड़क, विमानन, जहाजरानी, डाक एवं टार सहित), संस्कृति, राष्ट्रीयता, पासपोर्ट, वीजा, न्यायिक निर्णय एवं प्रत्यर्पण, सामाजिक कल्याण तथा स्वास्थ्य से जुड़े विषयों में सहयोग स्थापित करना। == इन्हें भी देखें == [[इस्लामी सहयोग संगठन]] OIC [[अरब संघ]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:अरब लीग]] == बाहरी कड़ियाँ== [https://web.archive.org/web/20161013055010/http://www.arableagueonline.org/ अरब लीग वेबसाइट आर्काइव] [https://www.nytimes.com/topic/organization/arab-league द न्यूयॉर्क टाइम्स में अरब लीग के समाचार और कमेंट्री] == चित्र दीर्घा == <gallery mode="packed" heights="100px"> चित्र:Olive_groves_in_Syria.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|Olive groves in Western-Syria, [[Homs Governorate]] चित्र:Aleppo_soap_01.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|[[Aleppo soap]] चित्र:Clownfish_at_Sharm_El_Naga_beach.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|Anemone and clownfish at Sharm El Naga beach चित्र:CasablancaFAR.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|Boulevard des FAR (Forces Armées Royales) चित्र:Morocco,_Safi_ceramic_vessel_Jobbana.JPG|अंगूठाकार|Morocco, Safi ceramic vessel Jobbana चित्र:Burj_Khalifa.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|[[Burj Khalifa]], the world's tallest man-made structure चित्र:Dubai_Skyline_(10400048016).jpg|अंगूठाकार|Skyscraper Dubai चित्र:Baalbek-Bacchus.jpg|अंगूठाकार|[[Temple of Bacchus]] is considered one of the best preserved [[Roman Empire|Roman]] temples in the world, c. 150 AD चित्र:Byblos-109933.jpg|अंगूठाकार|Ruins at port of [[Byblos]] चित्र:Somaliland_(6936711023)_(2).jpg|बाएँ|अंगूठाकार|444x444पिक्सेल|The Berbera landscape </gallery> {{आधार}} ppgxaa74gts127ls5a4s5vnanz8q125 डाटा 0 508537 6632826 6209188 2026-10-25T04:24:36Z स्वर्ण 883468 6632826 wikitext text/x-wiki '''डाटा''' अथवा '''दत्तांश''' ऐसा स्थान संग्रहित करने वाला पूरक है जिसको कम्प्यूटर या मोबाईल के सी॰ पी॰ यू॰ मेमोरी में स्थान दिया जाता है। जिसमे यह रक्षित रहता है। तथा किसी प्रोग्राम को शुरु करने गति देने और स्थगित करने के कार्य में डाटा एक माध्यम की तरह प्रयोग किया जाता है। डाटा शब्द का पहला उपयोग 1940 मे अंग्रजी मे किया गया था। "ट्रांसमिसिबल और स्टेलेबल कंप्यूटर सूचना" मे "डेटा" शब्द का पहली बार 1 9 46 मे उपयोग किया । डाटा शब्द के कई मतलब हे जैसे [[सूचना]], [[ज्ञान]] यह शब्द डाटा से सम्बंदित है लेकिन हर शब्द का अपना अलग ही महत्व है। डाटा केवल कम्प्यूटर से संबंधित शब्द नहींं है कोई भी [[सूचना]] को भी हम डाटा कह सकते है। कम्प्यूटर के अविष्कार न हों से पहले भी लोग डाटा एकत्रित करते थे जो किताबो मे रखा जाता था आज भी रखा जाता है। आधूनिक युग मे कई [[ डिवाइस]] का अविष्कार हुआ जिससे डाटा शब्द का उपयोग इन मे किया जाने लगा ।<ref>{{Cite web|url=https://www.lexico.com/en/definition/data|title=data {{!}} Definition of data in English by Lexico Dictionaries|website=Lexico Dictionaries {{!}} English|access-date=2023-03-09|archive-date=23 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623094330/https://www.lexico.com/en/definition/data|url-status=dead}}</ref> 6397520313 @239 डाटा लोन लोन {{आधार}} epauzhpiyfweq5ft3eztospidpd4u3x 100 दिन 0 513649 6632830 6532548 2026-10-25T04:32:54Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632830 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = 100 दिन | image = 100 डेज़ डीवीडी कवर.jpg | image_size = | caption = डीवीडी कवर | director = पार्थो घोष | producer = [[जय मेहता]] | writer = भूषण बनमाली (संवाद)<br /> | screenplay = देवज्योति रॉय | starring = [[जैकी श्रॉफ]], <br />[[माधुरी दीक्षित]], <br />[[जावेद जाफ़री]], <br />[[लक्ष्मीकांत बेर्डे]], <br />[[मुनमुन सेन]] | music = [[रामलक्ष्मण|राम लक्ष्मण]] | cinematography = अरविंद लाड | editing = ए॰आर॰ राजेंद्रन | distributor = जयविजय इंटरप्राइजेज | released = 31 मई, 1991 | runtime = 161 मिनट | country = भारत | language = [[हिन्दी]] | budget = | preceded_by = | followed_by = }} '''100 दिन''' ({{lang-en|100 Days}}) हिन्दी भाषा की 1991 में बनी फ़िल्म है। फ़िल्म में मुख्य भूमिका में [[माधुरी दीक्षित]], [[जैकी श्रॉफ]] और [[जावेद जाफ़री]] हैं। फ़िल्म एक रहस्य रोमांचक है जिसकी पटकथा [[अतिरिक्त संवेदी बोध]] वाली महिला के इर्दगिर्द घूमती है।<ref>{{cite web |title= 100 Days review, story, songs, photos, videos |url= http://www.gomolo.com/100-days-movie/6655 |website= www.gomolo.com |accessdate= October 5, 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180729171437/http://www.gomolo.com/100-days-movie/6655 |archive-date= 29 July 2018 |url-status= dead |df= dmy-all }}</ref> यह ऐसी फ़िल्म है जिसमें रहस्य जैसी कोई चीज नहीं थी, लेकिन फ़िर भी उसमें एक ऐसा सस्पेंस था जिसने क्लाइमेक्स पर दर्शकों को हैरान कर दिया था। फिल्म सुपरहिट थी और दर्शकों ने इसे काफी पसंद किया था। == पटकथा == फ़िल्म की कहानी एक युवती, देवी ([[माधुरी दीक्षित]]) से आरम्भ होती है जो कुछ ऐसे आकस्मिक दृश्य देखती है जो कुछ ही पल पश्चात् घटित होने वाले हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.mouthshut.com/review/Hundred-Days-Movie-review-psropqsuum|title=माधुरी दीक्षित के अतिरिक्त संवेदी बोध|author=माऊथशट}}</ref> फिल्म की शुरुआत उस दृश्य से होती है जिसमें देवी टेनिस खेलते हुए अचानक एक आकस्मिक दृश्य देखती है और इसमें वह अपनी बड़ी बहन रमा ([[मुनमुन सेन]]) की हत्या होते हुए देखती है। उसकी कॉलेज की दोस्त सुधा ([[सबीहा]]) और सुनील ([[जावेद जाफ़री]]) उसी की दृष्टि से कुछ लाभ के लिए उसकी सहायता करने की कोशिश करते हैं। देवी को तब राहत मिली जब उसने अपनी बहन से बात की और पता चला की वो सकुशल है। यद्दपि उसके तुरंत बाद देवी की बहन की हत्या उसी तरह होती है जैसे देवी ने देखी थी। हत्यारे ने रमा के शव को हवेली की दीवारों में छुपा दिया। रमा को लापता घोषित कर दिया गया। देवी को पूर्ण विश्वास हो गया था कि उसकी बहन की हत्या हो चुकी है। पाँच वर्ष बाद, देवी अपने चाचा ([[अजीत वाच्छानी]]) के यहाँ रहने लगती है जहाँ वह करोड़पति व्यापारी राम कुमार ([[जैकी श्रॉफ]]) से मिलती है और उसके साथ प्रणय सूत्र में बँध जाती है। सुनील जो देवी से अप्रकट रूप में प्यार करता था बहुत निराश हुआ। देवी और राम का विवाह हो गया और राम की पारिवारिक हवेली में प्रवेश करते हैं, जिसे एक कानूनी लड़ाई के बाद फिर से अर्जित किया था। यह बहुत कम लोग जानते थे कि रमा को यहां दफन किया गया था। जब देवी ने आकस्मिक दृश्य देखना पुनः आरम्भ किया, रमा का कंकाल वाली दीवार ढह जाती है। देवी देखती है कि हवेली की एक दीवार ढह गई है। देवी वहाँ दीवार के नीचे कंकाल को यहाँ स्व निकाल देती है। देवी यह जानती है कि यह कंकाल किसका है: यह रमा है, चूँकि उसके पास भी एक गले का हार वैसा ही था जैसा देवी के पास था। इंस्पेक्टर ([[शिवाजी साटम|शिवाजी सतम]]) तुरन्त यह बताता है कि जब रमा लापता हुई तब हवेली बन्द थी, अतः कोई भी उसके शव को यहाँ छुपा सकता है और कोई भी सच्चाई को नहीं जानता। तथापि वह संदेह करता है कि यह युवती रमा ही है क्या : ऐसे अनेक हार उपलब्द्ध हैं। इस समय देवी एक और आकस्मिक दृश्य देखती है जिसमें वह एक अन्य महिला की हत्या होते हुए देखती है। यहाँ वह दो बिन्दु विवरण के साथ देखती है: एक पत्रिका जिसके आवरण पृष्ठ पर एक घोड़े का चित्र है और एक विडियो कैसेट जिसका नाम 100 दिन है। सुनील और देवी पत्रिका के कार्यालय जाते हैं। सम्पादक ने उन्हें बहुत ही विनम्रता के साथ बताया कि अगले छः माह तक आवरण पृष्ठ पर घुड़सवारी से सम्बंधित कोई चित्र नहीं लगाया जाएगा। कैसेट वाला सुराग भी निरर्थक साबित हुआ : क्योंकि बोम्बे के किसी भी विडियो की दुकान पर ऐसा शीर्षक का सामान नहीं रखता। देवी रमा के जीवन के बारे में छानबीन करने में जूट जाती है। रमा एक शोध छात्रा थी; वह भारत में प्राचीन मूर्तियों और मंदिरों पर अपना शोध पत्र (थिसिस) तैयार कर रही थी। देवी की एक त्वरित जाँच से पता चलता है कि रमा द्वारा सूचीबद्ध कई कलाकृतियाँ या तो रहस्यमय ढंग से गायब हो गयी, चोरी हो गयी या नकली वस्तुओं द्वारा प्रतिस्थापित कर दी गई। उसने यह भी पता लगा लिया कि दो जगमोहन और पार्वती नामक व्यक्ति संग्रहालय में काम करते हैं संदेह के कारण नौकरी से निकाले जा चुके हैं। पार्वती, देवी के इस दृश्य में नये शिकार के रूप में उभरी। जगमोहन समाज का एक नामी आदमी है जबकि पार्वती रमा के कातिल को जानती है। पार्वती ने कातिल का विडियो टेप कर लिया था। उसने हत्यारे को भेद खोलने की धमकी देने लगती है लेकिन हत्यारे ने उसे मारने की कोशिश करता है। वह एक वीडियो संग्रहालय में जाकर छुप जाती है जहाँ वह उस टेप विडियो को छुपा देती है और याद रखने के लिए कैसेट पर एक पर्चा चिपका देती है जिस पर 100 दिन लिखा है और वहाँ से भाग निकलने की कोशिश करती है। लेकिन जगमोहन उसे मारने में सफल हो जाता है जैसा देवी देखती है। बाद में आखिरी क्षणों में हुए घटनाक्रम के कारण, पत्रिका अपने आवरण पृष्ठ पर घोड़े के साथ प्रकाशित हो जाती है। देवी को शीघ्र ही पता चलता है कि पार्वती की हत्या हो गयी है। वह वीडियो संग्रहालय में जाती है और टेप को प्राप्त करती है। जगमोहन उसे भी मारने की कोशिश करता है परन्तु उसका भाग्य प्रबल होता है और वह बच जाती है। वह पुनः हवेली आती है और वहाँ एक अपना ही दृश्य देखती है जिसमें वह घायल अवस्था में है और हवेली में टुटा हुआ दर्पण देखती है। वह सम्पूर्ण घटनाक्रम के बारे में राम को बताती है और उसके साथ ही कैसेट देखने लग जाती है। राम को कैसेट की अंतर्वस्तु के बारे में कोई अनुमान नहीं था। मगर, जैसा कैसेट पर देखा गया, देवी को एक और झटका लगा : वह देखती है कि रमा राम का सामना कर रही है। कैसेट में पाये गए साक्ष्य से यह स्पष्ट हो जाता है कि राम ने ही रमा की हत्या की। देवी उसे बताती है कि वह उसके बच्चे की माँ बनने वाली है। राम स्थिति स्पष्ट करने की कोशिश करता है। राम उसे बताता है कि उसके सभी सम्बंधी इन सब वर्षों में धन के लिए कैसे लड़े और उसे अकेला कर दिया। शीघ्र ही उसने धन कमाने का गैरकानूनी तरीका अपनाया। वह जगमोहन और पार्वती का भागीदार बना। उसके बाद उन तीनों ने कलाकृतियों की तस्करी आरम्भ कर दी। रमा को इस पर संदेह हो गया था और उसने उन्हें बेनकाब करने का फैसला किया। उस रात राम, रमा से बात करने गया। लेकिन जगमोहन जो अपना आपा खो दिया था और हत्या कर दी। पार्वती गुप्त रूप से घटना को टेप कर रही थी, लेकिन उसके कैमरे के कोण की वजह से, इसमें यह इस तरह से दिखाई देता है जैसे राम ने ही रमा का खून किया। राम अपने आप को पुलिस के सामने आत्मसमर्पण करने को तैयार हो जाता है और उन्हें फोन करता है। वह अपना अपराध कबूल करता है और उन्हें अपने आप को गिरफ्तारी करने को कहता है। जैसे ही वह अपनी बात पूरी करता है, जगमोहन उसके सिर पर शंख से हमला करता है। राम बेहोश हो जाता है, तब देवी जगमोहन का सामना करती है। इस विषम लड़ाई में पराजित हो जाती है और वह भी बेहोश हो जाती है। जगमोहन उसी दीवार में उन्हें भी जिन्दा चुनने लगता है जहाँ उसने रमा को चुना था। वह लगभग भागने ही वाला था कि उसने देखा कि सुनील वहाँ अन्दर आ रहा है। जगमोहन छुपता है जबकि सुनील आश्चर्यचकित होता है क्योंकि हवेली खुली पड़ी थी और अन्दर कोई नहीं था। उसी समय देवी की हाथ घड़ी खनखनाने (मधुर आवाज में बजने लगती है) लगती है। सुनील को आश्चर्य हुआ क्योंकि यह आवाज दीवार से आ रही थी। उसने दीवार को तोड़ना आरम्भ कर दिया, जिससे वह उन्हें बचा सके। जगमोहन अचानक उस पर हमला कर देता है। तथापि सुनील शत्रु के साथ बिना किसी लाभ के अच्छे से लड़ाई करता है। इसी समय राम में फिर से चेतना आ जाती है और सुनील की सहायता से जगमोहन पर भारी पड़ता है। इस दृश्य के समय पुलिस आ जाती है। सुनील को आश्चर्य होता है जब राम को भी गिरफ्तार किया जाता है। देवी क्लांतिपूर्वक देखती है पुलिस वैन दूर जा रही है। == पात्र == * [[जैकी श्रॉफ]] - राम कुमार * [[माधुरी दीक्षित]] - देवी * [[जावेद जाफ़री|जावेद जाफरी]] - सुनील * [[सबीहा]] - सुधा माथुर * [[लक्ष्मीकांत बेर्डे]] - बलम * [[मुनमुन सेन]] - रमा * [[जय काल्गुटकार]] - जगमोहन * [[नीलम मेहरा]] - पार्वती * [[अजीत वाच्छानी]] - देवी के चाचा * [[शशि किरन]] - ''प्रिया'' का सम्पादक * [[शिवाजी साटम|शिवाजी सतम]] - पुलिस इन्सपेक्टर * [[महावीर शाह]] - मि॰ माथुर * [[राजा दुग्गल]] - महदेव * [[रमाकान्त बर्मन]] == शैलियाँ == ;डरावनी: फिल्म डरावनी है क्यों कि इसमें इन्सानों की हत्या जैसे दृश्य फिलमाये गये हैं। कंकाल का मिलना। देवी को दिखने वाले डरावणे दृश्य। ;रोमांस: इसमें देवी और राम का प्रेम विवाह दिखाया गया है को रोमांस जिससे रोमांस के दृश्य भी है। ;रोमांचक: इसमें कुछ हास्य दृश्य भी हैं जैसे देवी से मिलने से पहले राम एक शादी में जाता है वहाँ उससे पुछा जाता है कि वह किसका अतिथि है? लड़की वालों का अथवा लड़के वालो का। वहाँ जब वह अपना उपहार का डिब्बा यह कहते हुए खोलता है कि देखो हम कितने महंगे उपहार लाते हैं और उसमें पुराने टुटे हुए जुते निकलते हैं। ऐसे और भी अनेक दृश्य हैं। == संगीत == {| border="10" cellpadding="10" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! # !! शीर्षक !! गायक !! बोल |- | 1 | "सुन बलिये" | [[एस॰ पी॰ बालसुब्रमण्यम|एस॰ पी॰ बालासुब्रमण्यम]], [[लता मंगेशकर]] | दिलीप ताहिर |- | 2 | "गबर सिंह यह क्या" | [[अमित कुमार]], [[अलका याज्ञिक|अलका याज्ञनिक]] | रविन्दर रावल |- | 3 | "ले ले दिल दे दे दिल" | अमित कुमार, लता मंगेशकर | रविन्दर रावल |- | 4 | "प्यार तेरा प्यार" | लता मंगेशकर | देव कोहली |- | 5 | "ताना देरे ना ताना ना दे" | एस॰ पी॰ बालासुब्रमण्यम, लता मंगेशकर | रविन्दर रावल |- | 6 | "सुन सुन सुन दिलरुबा" | एस॰ पी॰ बालासुब्रमण्यम, लता मंगेशकर | देव कोहली |} == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0101244|100 दिन}} [[श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय हॉरर फ़िल्में]] [[श्रेणी:रहस्य फ़िल्में]] [[श्रेणी:डरावनी हिंदी फ़िल्में]] [[श्रेणी:डरावनी फिल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्णक्रमानुसार]] hvt5k71rs0g7zne7ojvclc3bqs5sozl 6632849 6632830 2026-10-25T05:00:39Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632849 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = 100 दिन | image = 100 डेज़ डीवीडी कवर.jpg | image_size = | caption = डीवीडी कवर | director = पार्थो घोष | producer = [[जय मेहता]] | writer = भूषण बनमाली (संवाद)<br /> | screenplay = देवज्योति रॉय | starring = [[जैकी श्रॉफ]], <br />[[माधुरी दीक्षित]], <br />[[जावेद जाफ़री]], <br />[[लक्ष्मीकांत बेर्डे]], <br />[[मुनमुन सेन]] | music = [[रामलक्ष्मण|राम लक्ष्मण]] | cinematography = अरविंद लाड | editing = ए॰आर॰ राजेंद्रन | distributor = जयविजय इंटरप्राइजेज | released = 31 मई, 1991 | runtime = 161 मिनट | country = भारत | language = [[हिन्दी]] | budget = | preceded_by = | followed_by = }} '''100 दिन''' ({{lang-en|100 Days}}) हिन्दी भाषा की 1991 में बनी फ़िल्म है। फ़िल्म में मुख्य भूमिका में [[माधुरी दीक्षित]], [[जैकी श्रॉफ]] और [[जावेद जाफ़री]] हैं। फ़िल्म एक रहस्य रोमांचक है जिसकी पटकथा [[अतिरिक्त संवेदी बोध]] वाली महिला के इर्दगिर्द घूमती है।<ref>{{cite web |title= 100 Days review, story, songs, photos, videos |url= http://www.gomolo.com/100-days-movie/6655 |website= www.gomolo.com |accessdate= October 5, 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180729171437/http://www.gomolo.com/100-days-movie/6655 |archive-date= 29 July 2018 |url-status= dead |df= dmy-all }}</ref> यह ऐसी फ़िल्म है जिसमें रहस्य जैसी कोई चीज नहीं थी, लेकिन फ़िर भी उसमें एक ऐसा सस्पेंस था जिसने क्लाइमेक्स पर दर्शकों को हैरान कर दिया था। फिल्म सुपरहिट थी और दर्शकों ने इसे काफी पसंद किया था। == पटकथा == फ़िल्म की कहानी एक युवती, देवी ([[माधुरी दीक्षित]]) से आरम्भ होती है जो कुछ ऐसे आकस्मिक दृश्य देखती है जो कुछ ही पल पश्चात् घटित होने वाले हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.mouthshut.com/review/Hundred-Days-Movie-review-psropqsuum|title=माधुरी दीक्षित के अतिरिक्त संवेदी बोध|author=माऊथशट}}</ref> फिल्म की शुरुआत उस दृश्य से होती है जिसमें देवी टेनिस खेलते हुए अचानक एक आकस्मिक दृश्य देखती है और इसमें वह अपनी बड़ी बहन रमा ([[मुनमुन सेन]]) की हत्या होते हुए देखती है। उसकी कॉलेज की दोस्त सुधा ([[सबीहा]]) और सुनील ([[जावेद जाफ़री]]) उसी की दृष्टि से कुछ लाभ के लिए उसकी सहायता करने की कोशिश करते हैं। देवी को तब राहत मिली जब उसने अपनी बहन से बात की और पता चला की वो सकुशल है। यद्दपि उसके तुरंत बाद देवी की बहन की हत्या उसी तरह होती है जैसे देवी ने देखी थी। हत्यारे ने रमा के शव को हवेली की दीवारों में छुपा दिया। रमा को लापता घोषित कर दिया गया। देवी को पूर्ण विश्वास हो गया था कि उसकी बहन की हत्या हो चुकी है। पाँच वर्ष बाद, देवी अपने चाचा ([[अजीत वाच्छानी]]) के यहाँ रहने लगती है जहाँ वह करोड़पति व्यापारी राम कुमार ([[जैकी श्रॉफ]]) से मिलती है और उसके साथ प्रणय सूत्र में बँध जाती है। सुनील जो देवी से अप्रकट रूप में प्यार करता था बहुत निराश हुआ। देवी और राम का विवाह हो गया और राम की पारिवारिक हवेली में प्रवेश करते हैं, जिसे एक कानूनी लड़ाई के बाद फिर से अर्जित किया था। यह बहुत कम लोग जानते थे कि रमा को यहां दफन किया गया था। जब देवी ने आकस्मिक दृश्य देखना पुनः आरम्भ किया, रमा का कंकाल वाली दीवार ढह जाती है। देवी देखती है कि हवेली की एक दीवार ढह गई है। देवी वहाँ दीवार के नीचे कंकाल को यहाँ स्व निकाल देती है। देवी यह जानती है कि यह कंकाल किसका है: यह रमा है, चूँकि उसके पास भी एक गले का हार वैसा ही था जैसा देवी के पास था। इंस्पेक्टर ([[शिवाजी साटम|शिवाजी सतम]]) तुरन्त यह बताता है कि जब रमा लापता हुई तब हवेली बन्द थी, अतः कोई भी उसके शव को यहाँ छुपा सकता है और कोई भी सच्चाई को नहीं जानता। तथापि वह संदेह करता है कि यह युवती रमा ही है क्या : ऐसे अनेक हार उपलब्द्ध हैं। इस समय देवी एक और आकस्मिक दृश्य देखती है जिसमें वह एक अन्य महिला की हत्या होते हुए देखती है। यहाँ वह दो बिन्दु विवरण के साथ देखती है: एक पत्रिका जिसके आवरण पृष्ठ पर एक घोड़े का चित्र है और एक विडियो कैसेट जिसका नाम 100 दिन है। सुनील और देवी पत्रिका के कार्यालय जाते हैं। सम्पादक ने उन्हें बहुत ही विनम्रता के साथ बताया कि अगले छः माह तक आवरण पृष्ठ पर घुड़सवारी से सम्बंधित कोई चित्र नहीं लगाया जाएगा। कैसेट वाला सुराग भी निरर्थक साबित हुआ : क्योंकि बोम्बे के किसी भी विडियो की दुकान पर ऐसा शीर्षक का सामान नहीं रखता। देवी रमा के जीवन के बारे में छानबीन करने में जूट जाती है। रमा एक शोध छात्रा थी; वह भारत में प्राचीन मूर्तियों और मंदिरों पर अपना शोध पत्र (थिसिस) तैयार कर रही थी। देवी की एक त्वरित जाँच से पता चलता है कि रमा द्वारा सूचीबद्ध कई कलाकृतियाँ या तो रहस्यमय ढंग से गायब हो गयी, चोरी हो गयी या नकली वस्तुओं द्वारा प्रतिस्थापित कर दी गई। उसने यह भी पता लगा लिया कि दो जगमोहन और पार्वती नामक व्यक्ति संग्रहालय में काम करते हैं संदेह के कारण नौकरी से निकाले जा चुके हैं। पार्वती, देवी के इस दृश्य में नये शिकार के रूप में उभरी। जगमोहन समाज का एक नामी आदमी है जबकि पार्वती रमा के कातिल को जानती है। पार्वती ने कातिल का विडियो टेप कर लिया था। उसने हत्यारे को भेद खोलने की धमकी देने लगती है लेकिन हत्यारे ने उसे मारने की कोशिश करता है। वह एक वीडियो संग्रहालय में जाकर छुप जाती है जहाँ वह उस टेप विडियो को छुपा देती है और याद रखने के लिए कैसेट पर एक पर्चा चिपका देती है जिस पर 100 दिन लिखा है और वहाँ से भाग निकलने की कोशिश करती है। लेकिन जगमोहन उसे मारने में सफल हो जाता है जैसा देवी देखती है। बाद में आखिरी क्षणों में हुए घटनाक्रम के कारण, पत्रिका अपने आवरण पृष्ठ पर घोड़े के साथ प्रकाशित हो जाती है। देवी को शीघ्र ही पता चलता है कि पार्वती की हत्या हो गयी है। वह वीडियो संग्रहालय में जाती है और टेप को प्राप्त करती है। जगमोहन उसे भी मारने की कोशिश करता है परन्तु उसका भाग्य प्रबल होता है और वह बच जाती है। वह पुनः हवेली आती है और वहाँ एक अपना ही दृश्य देखती है जिसमें वह घायल अवस्था में है और हवेली में टुटा हुआ दर्पण देखती है। वह सम्पूर्ण घटनाक्रम के बारे में राम को बताती है और उसके साथ ही कैसेट देखने लग जाती है। राम को कैसेट की अंतर्वस्तु के बारे में कोई अनुमान नहीं था। मगर, जैसा कैसेट पर देखा गया, देवी को एक और झटका लगा : वह देखती है कि रमा राम का सामना कर रही है। कैसेट में पाये गए साक्ष्य से यह स्पष्ट हो जाता है कि राम ने ही रमा की हत्या की। देवी उसे बताती है कि वह उसके बच्चे की माँ बनने वाली है। राम स्थिति स्पष्ट करने की कोशिश करता है। राम उसे बताता है कि उसके सभी सम्बंधी इन सब वर्षों में धन के लिए कैसे लड़े और उसे अकेला कर दिया। शीघ्र ही उसने धन कमाने का गैरकानूनी तरीका अपनाया। वह जगमोहन और पार्वती का भागीदार बना। उसके बाद उन तीनों ने कलाकृतियों की तस्करी आरम्भ कर दी। रमा को इस पर संदेह हो गया था और उसने उन्हें बेनकाब करने का फैसला किया। उस रात राम, रमा से बात करने गया। लेकिन जगमोहन जो अपना आपा खो दिया था और हत्या कर दी। पार्वती गुप्त रूप से घटना को टेप कर रही थी, लेकिन उसके कैमरे के कोण की वजह से, इसमें यह इस तरह से दिखाई देता है जैसे राम ने ही रमा का खून किया। राम अपने आप को पुलिस के सामने आत्मसमर्पण करने को तैयार हो जाता है और उन्हें फोन करता है। वह अपना अपराध कबूल करता है और उन्हें अपने आप को गिरफ्तारी करने को कहता है। जैसे ही वह अपनी बात पूरी करता है, जगमोहन उसके सिर पर शंख से हमला करता है। राम बेहोश हो जाता है, तब देवी जगमोहन का सामना करती है। इस विषम लड़ाई में पराजित हो जाती है और वह भी बेहोश हो जाती है। जगमोहन उसी दीवार में उन्हें भी जिन्दा चुनने लगता है जहाँ उसने रमा को चुना था। वह लगभग भागने ही वाला था कि उसने देखा कि सुनील वहाँ अन्दर आ रहा है। जगमोहन छुपता है जबकि सुनील आश्चर्यचकित होता है क्योंकि हवेली खुली पड़ी थी और अन्दर कोई नहीं था। उसी समय देवी की हाथ घड़ी खनखनाने (मधुर आवाज में बजने लगती है) लगती है। सुनील को आश्चर्य हुआ क्योंकि यह आवाज दीवार से आ रही थी। उसने दीवार को तोड़ना आरम्भ कर दिया, जिससे वह उन्हें बचा सके। जगमोहन अचानक उस पर हमला कर देता है। तथापि सुनील शत्रु के साथ बिना किसी लाभ के अच्छे से लड़ाई करता है। इसी समय राम में फिर से चेतना आ जाती है और सुनील की सहायता से जगमोहन पर भारी पड़ता है। इस दृश्य के समय पुलिस आ जाती है। सुनील को आश्चर्य होता है जब राम को भी गिरफ्तार किया जाता है। देवी क्लांतिपूर्वक देखती है पुलिस वैन दूर जा रही है। == पात्र == * [[जैकी श्रॉफ]] - राम कुमार * [[माधुरी दीक्षित]] - देवी * [[जावेद जाफ़री|जावेद जाफरी]] - सुनील * [[सबीहा]] - सुधा माथुर * [[लक्ष्मीकांत बेर्डे]] - बलम * [[मुनमुन सेन]] - रमा * [[जय काल्गुटकार]] - जगमोहन * [[नीलम मेहरा]] - पार्वती * [[अजीत वाच्छानी]] - देवी के चाचा * [[शशि किरन]] - ''प्रिया'' का सम्पादक * [[शिवाजी साटम|शिवाजी सतम]] - पुलिस इन्सपेक्टर * [[महावीर शाह]] - मि॰ माथुर * [[राजा दुग्गल]] - महदेव * [[रमाकान्त बर्मन]] == शैलियाँ == ;डरावनी: फिल्म डरावनी है क्यों कि इसमें इन्सानों की हत्या जैसे दृश्य फिलमाये गये हैं। कंकाल का मिलना। देवी को दिखने वाले डरावणे दृश्य। ;रोमांस: इसमें देवी और राम का प्रेम विवाह दिखाया गया है को रोमांस जिससे रोमांस के दृश्य भी है। ;रोमांचक: इसमें कुछ हास्य दृश्य भी हैं जैसे देवी से मिलने से पहले राम एक शादी में जाता है वहाँ उससे पुछा जाता है कि वह किसका अतिथि है? लड़की वालों का अथवा लड़के वालो का। वहाँ जब वह अपना उपहार का डिब्बा यह कहते हुए खोलता है कि देखो हम कितने महंगे उपहार लाते हैं और उसमें पुराने टुटे हुए जुते निकलते हैं। ऐसे और भी अनेक दृश्य हैं। == संगीत == {| border="10" cellpadding="10" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! # !! शीर्षक !! गायक !! बोल |- | 1 | "सुन बलिये" | [[एस॰ पी॰ बालसुब्रमण्यम|एस॰ पी॰ बालासुब्रमण्यम]], [[लता मंगेशकर]] | दिलीप ताहिर |- | 2 | "गबर सिंह यह क्या" | [[अमित कुमार]], [[अलका याज्ञिक|अलका याज्ञनिक]] | रविन्दर रावल |- | 3 | "ले ले दिल दे दे दिल" | अमित कुमार, लता मंगेशकर | रविन्दर रावल |- | 4 | "प्यार तेरा प्यार" | लता मंगेशकर | देव कोहली |- | 5 | "ताना देरे ना ताना ना दे" | एस॰ पी॰ बालासुब्रमण्यम, लता मंगेशकर | रविन्दर रावल |- | 6 | "सुन सुन सुन दिलरुबा" | एस॰ पी॰ बालासुब्रमण्यम, लता मंगेशकर | देव कोहली |} == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0101244|100 दिन}} [[श्रेणी:1991 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय हॉरर फ़िल्में]] [[श्रेणी:रहस्य फ़िल्में]] [[श्रेणी:डरावनी हिंदी फ़िल्में]] [[श्रेणी:डरावनी फिल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्णक्रमानुसार]] j0wxvuaentf25esyurihvtwkwv90grl कबीर पंथ 0 515955 6632902 6596729 2026-10-25T07:09:21Z Jitendra pl 920251 6632902 wikitext text/x-wiki {{सफाई|reason=खराब मशीनी अनुवाद, वाक्यों का गलत गठन और संदर्भों में टूटे हुए HTML कोड।|date=अप्रैल 2026}} {{ज्ञानसन्दूक धार्मिक समूह|group=Kabir Panth|image=[[File:Kabir panth.jpg|thumb|A prominent pilgrimage site of Kabirpanth — Kabir Dharmanagar, Damakheda (District Baloda Bazar), showcasing a grand complex that reflects devotion, spiritual heritage, and the legacy of Kabir tradition.]]|image_caption=Proment pilgrimage site of Kabirpanth|founder=[[Kabir ]]Saheb|regions=Indian subcontinent • Caribbean • Oceania|religions=[[कबीर पंथ ]]|scriptures=बीजक , अनुराग सागर , कबीर ग्रंथावली, कबीर साहब की शब्दावली among others}} [[कबीर पंथ]] 15वीं शताब्दी के संत [[कबीर]] साहेब की शिक्षाओं पर आधारित एक संत परंपरा है। यह निराकार ईश्वर की भक्ति, समानता तथा धार्मिक आडंबरों और सामाजिक भेदभाव के विरोध पर बल देता है। [[कबीर]] पंथ के अनुयायी भारत सहित विश्व के विभिन्न देशों में पाए जाते हैं, जिनकी संख्या करोड़ों में मानी जाती है।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/coilnet/kabir026.htm#10f|title=Kabir - Chhatisgarh - Parishisht|website=ignca.gov.in|access-date=2026-04-16}}</ref> [[कबीर पंथ]], जिसे "[[कबीर]] का मार्ग" भी कहा जाता है, गुरु-भक्ति पर आधारित एक आध्यात्मिक परंपरा है। [[कबीर]] साहेब ने किसी विशेष धर्म-परिवर्तन का समर्थन नहीं किया, बल्कि सभी धर्मों की सीमाओं को उजागर करते हुए सत्य की खोज पर जोर दिया। कुछ विद्वानों के अनुसार, इस परंपरा में वैष्णव तथा सूफी विचारधाराओं का समन्वय दिखाई देता है। कबीर साहेब के प्रकट दिवस, '''ज्येष्ठ महीने की पूर्णिमा''' पर कबीरपंथी उनके सम्मान में '''[[कबीर जयंती]]''' मनाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.millenniumpost.in/nation/kabirpanth-holds-deep-influence-on-chhattisgarhs-peace-loving-land-cm-vishnu-deo-sai-646567|title=Kabirpanth holds deep influence on Chhattisgarh’s peace-loving land: CM Vishnu Deo Sai|last=MPost|date=2026-02-02|website=www.millenniumpost.in|language=en|access-date=2026-04-18}}</ref> === उत्पत्ति === [[चित्र:Painting_of_bhagat_Kabir_(seated_near_the_centre_of_the_frame),_his_son_Kamal_(fly-whisk_attendant;_standing_to_the_right),_and_two_of_his_disciples_Surat_Gopal_(seated_left)_and_Dharam_Das_(seated_right).jpg|अंगूठाकार|भगत कबीर (फ्रेम के केंद्र के पास बैठे) का चित्र उनके शिष्य कमाल (मक्खी-मूंछ वाला परिचारक) दाएँ खड़े हैं और उनके दो शिष्य बाएँ घुटने टेक रहे हैं, जिनमें सूरत गोपाल (बाएँ घुटना टेकना) और [[धनी धर्मदास साहेब|धरम दास]] (दाएँ ) शामिल हैं। यह कलाकृति बनारस (वाराणसी) में कबीर चौरा में स्थित थी।]] कबीर साहेब ने अपने जीवनकाल में कोई औपचारिक संप्रदाय स्थापित नहीं किया था। उनके देहावसान के बाद उनके प्रमुख शिष्यों—धनी धर्मदास साहेब और सूरत गोपाल—ने उनकी शिक्षाओं के प्रचार हेतु मठों की स्थापना की।<ref name=":1" /> इनमें से [[धनी धर्मदास साहेब]] की परंपरा विशेष रूप से महत्वपूर्ण मानी जाती है। परंपरागत मान्यता के अनुसार, कबीर साहेब ने उन्हें 42 वंशों (बयालीस वंश) की निरंतरता का आशीर्वाद दिया था। यह परंपरा “'''कबीर धर्मदास वंशावली'''” के नाम से जानी जाती है, जिसका प्रमुख केंद्र '''कबीर धर्मनगर दामाखेड़ा''' में स्थित है।<ref>{{Cite web|url=https://www.dakshinkosaltoday.com/download/kabrapathaya-ka-aasatha-ka-kanathara-thamakha#:~:text=%E0%A4%95%E0%A4%AC%E0%A5%80%E0%A4%B0%20%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%AC%20%E0%A4%95%E0%A5%87%20%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF,%20%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8,%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%AD%20%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%20%E0%A4%95%E0%A5%80%20%E0%A4%A5%E0%A5%80%E0%A5%A4&text=%E0%A4%AF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81%20%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%A8%20%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%B2%20%E0%A4%B9%E0%A5%88,%E2%80%931-%20%E0%A4%95%E0%A4%AC%E0%A5%80%E0%A4%B0%20%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE,2-%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%20%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%A4|title=कबीरपंथियों के आस्था का केन्द्र दामाखेड़ा|website=www.dakshinkosaltoday.com|access-date=2026-04-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kabirdharmdasvanshavali.org/About/Info/?title=%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6+%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81+%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80|title=Kabir Panthi|website=kabirdharmdasvanshavali.org|access-date=2026-04-19}}</ref> धनी धर्मदास साहेब के पुत्र चूड़ामणि नाम साहेब (मुक्तामणि नाम साहेब) को इस वंश परंपरा का प्रथम वंशगुरु माना जाता है। <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.dakshinkosaltoday.com/download/kabrapathaya-ka-aasatha-ka-kanathara-thamakha#:~:text=%E0%A4%95%E0%A4%AC%E0%A5%80%E0%A4%B0%20%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%AC%20%E0%A4%95%E0%A5%87%20%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF,%20%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8,%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%AD%20%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%20%E0%A4%95%E0%A5%80%20%E0%A4%A5%E0%A5%80%E0%A5%A4&text=%E0%A4%AF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81%20%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%A8%20%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B6%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%B2%20%E0%A4%B9%E0%A5%88,%E2%80%931-%20%E0%A4%95%E0%A4%AC%E0%A5%80%E0%A4%B0%20%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE,2-%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%20%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%A4|title=कबीरपंथियों के आस्था का केन्द्र दामाखेड़ा|website=www.dakshinkosaltoday.com|access-date=2026-04-16}}</ref> ==== कबीर धर्मनगर दामाखेड़ा ==== {{Trivia}} इसकी प्रमुख शाखाओं में, धनी धर्मदास साहेब की वंशावली को सबसे प्रमुख माना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/hi/state/damakheda-will-now-be-known-as-kabir-dharma-nagar-damakheda-notification-issued-chhattisgarh-news-cts26020705550|title=दामाखेड़ा अब कबीर धर्म नगर दामाखेड़ा हुआ: अधिसूचना जारी, कबीर पंथियों की आस्था को मिली आधिकारिक पहचान|last=Bharat|first=E. T. V.|date=2026-02-07|website=ETV Bharat News|language=hi|access-date=2026-04-16}}</ref> कबीर साहेब के मुख्य शिष्य धर्मदास ने कबीर पंथ परंपरा के आयोजन और प्रचार में केंद्रीय भूमिका निभाई। इस शाखा का नाम '''कबीर धर्मदास वंशावली''' है <ref>{{Cite web|url=https://www.prabhasakshi.com/articles-on-gods/damakheda-is-a-religious-and-center-place-of-kabirpanth|title=रायपुर के पास है कबीर पंथियों की तीर्थ स्थल दामाखेड़ा|website=Prabhasakshi|language=hi|access-date=2026-04-16}}</ref> परंपरा के अनुसार, कबीर साहेब ने धनी धर्मदास साहेब को '''"बयालीस वंश'''" (अटल बयालिस वंश) की निरंतरता का '''आशीर्वाद''' दिया, जो धनी धर्मदास वंश प्रणाली का आधार बना।<ref>{{Cite web|url=https://kabirdharmdasvanshavali.org/About/Info/?title=%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6+%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81+%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80|title=Kabir Panthi|website=kabirdharmdasvanshavali.org|access-date=2026-04-16}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://sadgurukabirfederation.org/vansh-guru/|title=FOUNDATION OF AKHAND VANSH BAYALISH – Sadguru Kabir Federation|language=en-US|access-date=2026-04-16}}</ref> धनी धर्मदास के पुत्र '''चूडामणिनाम''' (मुक्तामणि नाम साहेब) को इस परंपरा के '''पहले वंश गुरु''' (वंशगुरु) के रूप में माना जाता है। कबीर धर्मनगर दामाखेड़ा (वर्तमान छत्तीसगढ़ में ) '''कबीर''' '''धर्मदास वंशावली''' कबीर पंथके केंद्र के रूप में कार्य करती है, जिससे सबसे अधिक कबीरपंथी लोग जुड़े हुए हैं । इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्र के अभिलेखों के अनुसार, धर्मदास वंश में 42 वंशावली और आचार्यों का एक संरचित उत्तराधिकार शामिल है, जिसमें '''मुक्तामणि नाम साहब''' से लेकर वर्तमान में आचार्यों जैसे पंथश्री ग्रंधमुनि नाम साहब, '''पंथश्री''' '''प्रकाशमुनि नाम साहब,''' <ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/india/amit-shah-seeks-blessings-691250.html|title=Amit Shah seeks blessings of Prakash Muni|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2026-04-19}}</ref>और '''पंथश्री''' '''उदितमुनि नाम साहब''' से लेकर आने वाले 42 गुरुओं तक आध्यात्मिक नेताओं को सूचीबद्ध किया गया है। <ref>{{Cite web|url=https://www.prabhasakshi.com/articles-on-gods/damakheda-is-a-religious-and-center-place-of-kabirpanth|title=रायपुर के पास है कबीर पंथियों की तीर्थ स्थल दामाखेड़ा|website=Prabhasakshi|language=hi|access-date=2026-04-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/coilnet/kabir026.htm#10f|title=Kabir - Chhatisgarh - Parishisht|website=ignca.gov.in|access-date=2026-04-16}}</ref> धनी धर्मदास वंश के गुरु के दामाखेड़ा वंश गुरुगद्दी (जिसे ''माई'' के रूप में भी जाना जाता है जिसका अर्थ है "आधुनिक [[छत्तीसगढ़]] में स्थित मां"। इसने [[मध्य भारत एजेंसी|मध्य भारत]] में गतिविधियों का संचालन किया और रायपुर, बिलासपुर और छिंदवाड़ा में स्थित शाखाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/coilnet/kabir026.htm#10f|title=Kabir – Chhatisgarh – Parishisht|website=ignca.gov.in|access-date=2026-04-16}}</ref> ==== कबीर चौरा ==== सूरत गोपाल ने सबसे पहले [[कबीर चौरा]] मठ (जिसे बाप के रूप में भी जाना जाता है जिसका [[वाराणसी]] में अर्थ है "पिता") की स्थापना की। इसने [[गुजरात]], [[उत्तर प्रदेश]] और [[बिहार]] में मिशनरी गतिविधियों का संचालन किया और मगहर में स्थित एक शाखा थी।<ref name=":0">{{Cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=2011|edition=3rd|volume=2: E-L|pages=405–406}}</ref> == मान्यताएँ और व्यवहार == {{unreferenced section}} कबीरपंथी एक-दूसरे का '''अभिवादन''' '''" साहेब बंदगी"''' (अर्थ: आपके अंदर बैठे परमात्मा को बंदगी ) शब्द के माध्यम से करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/politics/national-do-you-know-that-why-pm-modi-says-saheb-bandgi-three-times-in-maghar-jagran-special-18134460.html|title=पीएम मोदी ने मगहर में तीन बार क्‍यों कहा 'साहेब बंदगी', इस बारे में कितना जानते हैं आप - Do you know that why PM Modi says Saheb Bandgi three times in Maghar jagran special|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-04-18}}</ref> इसके अतिरिक्त, अनुयायियों को दुष्ट स्वभाव वाली महिलाओं की संगति से बचने, अपनी पत्नी को संपत्ति से वंचित न करने, कभी झूठ न बोलने, चोरी न करने, किसी के विरुद्ध झूठी गवाही न देने तथा दूसरों की निंदा या बुराई करने से दूर रहने का निर्देश दिया गया है।हिंदू कबीरपंथी सत्य नाम का पाठ करते हैं जबकि मुस्लिम कबीरपंथी [[ख़ुदा|खुदा]] के नाम के रूप में खुदा नाम का इस्तेमाल करते हैं।ले कबीरपंथियों का नेतृत्व एक महंत द्वारा किया जाता है। कबीरपंथी महंत को विशेष परिधानों में सजाया जाता है, जैसे कि एक शंक्वाकार टोपी, एक हार जिसे कांठी के रूप में जाना जाता है, ''तुलसी'' की माला (मीठी तुलसी) और सफेद या भूरे-लाल रंग के कपड़े।महंतो के पास वैष्णव परंपरा का ''[[तिलक]]'' (सामने का निशान) हो सकता है। सामने का निशान चंदन या ''गोपीचंदन'' पेस्ट का उपयोग करके उनकी नाक के किनारे पर एक लकीर भी हो सकता है। महंतो ब्रह्मचारी बने रहने के लिए बाध्य नहीं हैं और कुछ शादी करते हैं।<ref name=":0" /> कबीर पंथियों को परंपरा के अनुसार उस दिन के नैतिक और सामाजिक रीति-रिवाजों का पालन करने में कोई बाधा नहीं है। सामान्य व्यक्तियों का अंतिम संस्कार हिंदू कानून के अनुसार किया जा सकता है और पुजारियों को दफनाया या अंतिम संस्कार किया जा सकता हैं, जो कि उस परंपरा के आधार पर है जिसका कोई पालन करना चाहता है। [[कैरिबियाई क्षेत्र|कैरेबियन]] और पूरे [[उत्तर अमेरिका|उत्तरी अमेरिका]] में, कबीर पंथ जलाने या दफनाने का विकल्प चुन सकते हैं। कबीर पंथ के लोग अपने दैनिक जीवन और व्यवहार में पवित्रता और शुद्धता का पालन करते हैं। उनके विश्वास और व्यवहार की नींव है * [[धर्म]], या "जीवन का प्राकृतिक नियम", * सत्य, या "आदिम और शाश्वत सत्य", * [[अहिंसा]], या "शब्द और कर्म के माध्यम से सभी प्राणियों के प्रति अहिंसा", * [[भक्ति]], या "ईश्वर के लिए भक्ति प्रेम और एक उच्च आध्यात्मिक वास्तविकता", * श्रद्धा, या "विश्वास और अटल निष्ठा", * [[अस्तेय|अस्तेया]], या "न तो जमाखोरी और न ही लालच", * क्षमा, या "क्षमा और धैर्य", * दया, या "करुणा, दया, और सभी प्राणियों के प्रति क्रूरता और असंवेदनशीलता की भावनाओं पर विजय प्राप्त करना", * [[शौच (नियम)|शौचा]] या "शरीर, मन और वाणी में शुद्धता", * अपरिग्रह, या "संपत्ति को आवश्यक तक सीमित करना और गैर-भौतिकवादी होना", * [[अनेकांतवाद|अनेकान्तवाद]], या "विभिन्न मान्यताओं की स्वीकृति और दृष्टिकोण की बहुलता", * विश्व बंधुत्व, या "सभी प्राणियों का सार्वभौमिक भाईचारा" और * आत्मज्ञान या "अपने सच्चे स्व की जागरूकता, जो एक सच्ची वास्तविकता से अलग नहीं है जो हर किसी में व्याप्त है, इस प्रकार हर किसी को एक और एकमात्र सच्ची वास्तविकता बनाती है।" दिशा-निर्देशों का ये बुनियादी सेट कबीर पंथ को प्रेम, विनम्रता, करुणा और एकता के लिए एक सर्वव्यापी सूत्र देता है। कबीर पंथी के सामान्य व्यक्ति को [[भक्ति|भक्त]] कहा जाता है [[गुरु|गुरु जी।]] को [[महंत|महांत]] की सम्मानजनक उपाधि से संबोधित किया जाता है। आध्यात्मिक नेताओं को [[आचार्य]] या गुरु कहा जाता है। जो भिक्षु प्रकृति में अधिक [[वैराग्यवाद|तपस्वी]] होते हैं, जो कभी एक स्थान पर नहीं रहते हुए विवाह नहीं करते हैं और अधिक गंभीर आध्यात्मिक कार्यों में संलग्न नहीं होते हैं, लगातार मठ से मठ में जाते हैं, उन्हें [[ब्रह्मचर्य|ब्रह्मचारी]] साधु कहा जाता है, जबकि जो भिक्षु विवाह करते हैं, बच्चे पैदा करते हैं और एक अधिक आराम से आध्यात्मिक जी[[गुरु|गुरु जी।]] हैं, वे ''गृहस्त'' साधु हैं। इसी तरह, जिन महिलाओं ने नन बनना चुना है, उन्हें साध्वी कहा जाता है। भगवान को अनंत नामों से बुलाया जाता है, लेकिन कुछ अधिक सामान्य नाम हैं "सत्य पुरुष", "सोहम सद्गुरु", "आदि गुरु परम सत्येश्वर" या बस "सद्गुरु कबीर साहेब"। अपने धार्मिक समारोहों के दौरान कबीर पंथियां झांझ, ढोल और अन्य भारतीय वाद्ययंत्रों के संगीत के लिए कबीर के गीत, ''[[भजन]]'' और सखियों को गाती हैं। गुरु विभिन्न प्रार्थनाओं और [[मन्त्र|मंत्र]] का पाठ करते हैं, जो सभी भक्तों को जो कुछ भी करते हैं उसमें भगवान को याद करने की याद दिलाते हैं। [[चित्र:Painting_of_a_Kabirpanthi_from_a_folio_of_a_manuscript_of_the_Silsilah-i-Jogiyan,_ca.1800.jpg|अंगूठाकार|''सिलसिला-ए-जोगियाँ'' की पांडुलिपि के एक फोलियो से कबीरपंथी का चित्र, ca.1800]] कबीर पंथ में दीक्षा का एक चिह्न कांठी माला के रूप में दिया गया है। यह [[विष्णु]] के लिए पवित्र [[तुलसी (पौधा)|तुलसी]] लकड़ी के मोतियों से बना एक हार है। यह [[शिव]] के लिए पवित्र [[रुद्राक्ष]] पत्थर के मोतियों से भी बना है। इसे केवल एक बड़ी तुलसी या रुद्राक्ष के मनका के साथ एक तार का उपयोग करके भी बनाया जा सकता है। यह अपनी पसंद से पहना जाता है और आमतौर पर उस व्यक्ति को दिया जाता है जिसने वासना, क्रोध, लालच, खराब होने वाली चीजों के प्रति लगाव और अहंकार से बचने के लिए प्रतिबद्ध किया है। कबीर पंथ के लोग जीवन की सादगी-साधारण भोजन, कपड़े और सामान में विश्वास करते हैं। जीविका के लिए जो आवश्यक हो, उसे ही प्राप्त करना चाहिए। कबीर पंथियां सख्ती से शाकाहारी होती हैं और शराब, तंबाकू और नशीले पदार्थों के उपयोग से बचती हैं। वर्षों से अलग-अलग संगठन बने हैं। भारत के बाहर कबीर पंथियों के सबसे बड़े समूहों में से एक [[त्रिनिदाद और टोबैगो]] में है। भारत के बाहर भी कई छोटे सक्रिय समूह मौजूद हैं, विशेष रूप से [[कनाडा]], [[फ़िजी|फिजी]], [[गयाना|गुयाना]], [[मॉरिशस|मॉरीशस]], [[नेपाल]], नीदरलैंड, [[सूरीनाम]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में। त्रिनिदाद और टोबैगो में कबीर पंथ एसोसिएशन दो प्राथमिक विद्यालयों का संचालन करता है और इस क्षेत्र में स्थापित पहले गैर-ईसाई धार्मिक संप्रदाय स्कूलों में से एक था। हाल ही में, त्रिनिदाद और टोबैगो में अन्य समूहों का गठन किया गया है [जैसे कबीर चौरा मठ, सत्य कबीर निधि], जिनमें से प्रत्येक कबीर की शिक्षाओं पर अपना जोर देता है और त्रिनिदाद एवं टोबैगों, भारत और दुनिया में अन्य जगहों पर अपनी संबद्धता के साथ। कबीर पंथ में सतलोक की अवधारणा शामिल है, जिसे स्वर्ग के बराबर माना जाता है। कहा जाता है कि अच्छे भक्त हमेशा के लिए सतलोक जा सकते हैं। सतलुख सतपुरुष का स्थान है। यह त्रिकुटी से परे स्थित है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ESL4DwAAQBAJ&dq=Satlok&pg=PA104|title=RAHAS|last=RANA|first=JAGENDRA|date=2020-08-18|publisher=Blue Rose Publishers|language=en}}</ref> ऐसा कहा जाता है कि केवल दीक्षा प्राप्त आत्माएं ही सतलोक तक पहुँच सकती हैं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6NFWAAAAMAAJ&q=Satlok|title=With the Three Masters: Being Extracts from the Private Diary of Rai Sahib Munshi Ram, M.A., P.C.S., Secretary to the Three Masters|last=Ram|first=Munshi|date=1967|publisher=Radhasoami Satsang|language=en}}</ref> सतलोक का अर्थ है लोक (सत्य का संसार) ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ALoUDAAAQBAJ&dq=Satlok&pg=PA333|title=Bodies of Song: Kabir Oral Traditions and Performative Worlds in North India|last=Hess|first=Linda|date=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-937416-8|language=en}}</ref> == शास्त्र == === अनुराग सागर और बीजक === {{unreferenced section}} कबीर पंथ संप्रदाय की सबसे पवित्र पुस्तकें अनुराग सागर और [[बीजक]] हैं<ref>{{Cite web|url=https://www.naidunia.com/madhya-pradesh/umaria-the-main-text-of-kabir-literature-has-been-composed-in-bandhavgarh-itself-7596809|title=बांधवगढ़ में ही हुई है कबीर साहित्य के प्रमुख ग्रंथ की रचना|date=2022-06-15|website=Nai Dunia|language=hi|access-date=2026-04-19}}</ref>, जिनमें से कई अंश [[गुरु ग्रन्थ साहिब|गुरु ग्रंथ साहिब]] और अनुराग सागर में प्रस्तुत किए गए हैं। एक कुंद और असम्बद्ध शैली में, बिजक अपने पाठकों को सत्य के प्रत्यक्ष अनुभव के पक्ष में अपने भ्रम, ढोंग और रूढ़िवादिता को छोड़ने के लिए प्रोत्साहित करता है। यह पाखंड, लालच और हिंसा पर व्यंग्य करता है, विशेष रूप से धार्मिक लोगों के बीच। बिजक में तीन मुख्य खंड (जिन्हें ''रमैनी, शब्द'' और साक्षी कहा जाता है) और एक चौथा खंड जिसमें विविध लोकगीत शामिल हैं। कबीर की अधिकांश सामग्री को शब्द (या पद) के रूप में जाने जाने वाले गीत के माध्यम से और दो-पंक्ति की साक्षी (या दोह) के माध्यम से लोकप्रिय किया गया है जो पूरे उत्तर भारत में लोकप्रिय ज्ञान के वाहन के रूप में कार्य करता है। अनुराग सागर में, सृजन की कहानी धर्मदास (कबीर के शिष्यों में से एक) को बताई गई है और मान सरोवर कबीर पंथ की धर्मदासी शाखा से कबीर की शिक्षाओं का एक और संग्रह है। * अनुराग सागर * कबीर वाणी * कबीर ग्रंथावली * कबीर साहब की शब्दावली * सखी ग्रंथ * कबीर सागर * कबीर अमृत संदेश * संध्या पाठ * गुरु महिमा == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के सामाजिक समुदाय]] [[श्रेणी:हिन्दू सम्प्रदाय]] tw5hmjbn353xup7scu1s67emm9zsh5x जयसिंह द्वितीय (पश्चिमी चालुक्य) 0 516473 6632589 6595506 2026-10-24T17:07:15Z Mundhalia746 934684 6632589 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{मूल शोध|date=जून 2025}} {{स्रोतहीन|date=जून 2025}} }} [[जय सिंह द्वितीय]] से भ्रमित न हों। [[जयसिंह]] भी देखें। ---- {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1015 से 1042 ईस्वी |predecessor=[[विक्रमादित्य पंचम]]|successor=[[सोमेश्वर प्रथम]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} [[चित्र:Old Kannada inscription dated Shaka 957 (c.1035 AD) of Kalyani (Western) Chalukya King Jayasimha II.JPG|अंगूठाकार|पुरानी [[कन्नड]] में जयसिंह द्वितीय का एक अभिलेख]] '''जयसिंह द्वितीय''' (1015 - 1042), पश्चिमी भारत में [[प्रतीच्य चालुक्य]] राजवंश का राजा था। उसने "जगदेकमल्ल" की पदवी धारण की थी, इसलिए उसे जगदेकमल्ल प्रथम के नाम से भी जाना जाता है। इसके अलावा उसे 'मल्लिकामोद' के नाम से भी जानते हैं। [[कल्याणि के चालुक्य]] घराने में [[विक्रमादित्य पंचम]] की मृत्यु के एक वर्ष के भीतर ही उसके दो छोटे भाई सिंहासन पर बैठे- [[अय्यन]] और उसके बाद '''जयसिंह द्वितीय'''। जयसिंह के विरुदों (पदवी) में 'जगदेकमल्ल' भी है और वह "जगदेकमल्ल प्रथम" के नाम से भी प्रसिद्ध है। जयसिंह का नाम सिंगदेव भी था और 'त्रैलोक्यमल्ल', 'मल्लिकामोद' और 'विक्रमसिंह' उसके दूसरे विरुद थे। जयसिंह द्वितीय का राज्यकाल सन् १०१५ से १०४३ ई. तक था। जयसिंह के राज्यकाल के पूर्वार्ध में अनेक युद्ध हुए। [[परमार भोज|भोज परमार]] ने आक्रमण कर उत्तरी [[कोंकण]] की विजय कर ली थी और वह [[कोल्हापुर]] तक पहुँच गया था। उत्तर में उसकी दिग्विजय की योजनाएँ थी किन्तु उनके विषय में स्पष्टतः कुछ ज्ञात नहीं है। इन युद्धों में उसकी सफलता उसके सेनापति चावनरस, चट्टुग कदंब और कुंदमरस के कारण हुई थी। [[राजेन्द्र चोल प्रथम]] की व्यस्तता से लाभ उठाकर जयसिंह ने सत्याश्रय के समय चालुक्यों के विजित प्रदेशों को चोलों से फिर से लेने के लिए और [[वेंगि]] के सिंहासन पर चोल राजकन्या की संतान [[राजराज]] के स्थान पर अपने व्यक्ति को आसीन कराने का प्रयत्न किया। इन युद्धों में भी जयसिंह को अपने सेनापतियों के कारण प्रारंभ में सफलता प्राप्त हुई। उसने [[रायचूर]] द्वाब पर अधिकार कर लिया और उसकी सेना [[तुंगभद्रा]] पार करती हुई [[बेल्लारि]] और संभवत: गंगवाडि तक पहुँच तक गई थी। दूसरी ओर वेंगि में बेजवाड़ा पर उसकी सेना ने अधिकार कर लिया और राजराज दो-तीन वर्ष तक वेंगि के सिंहासन पर न बैठ सका। किंतु शीघ्र ही राजेंद्र चोल ने दोनों ही क्षेत्रों में विजय प्राप्त की। १०२२ ई. में राजराज का वेंगि के सिंहासन के लिये अभिषेक हुआ। दूसरी ओर राजेन्द्र की विजय करती हुई सेना का जयसिंह की सेना के साथ १०२०-२१ ई. में मुशंगि ([[मस्की]]) में घमासान युद्ध हुआ। विजय यद्यपि राजेंद्र की हुई और जयसिंह को युद्ध से भागना पड़ा किंतु शीघ्र ही दोनों राज्य की सीमा तुंगभद्रा बनी। जयसिंह के शासन के अंतिम २० वर्षों में उल्लेखनीय युद्ध नहीं हुआ। अभिलेखों से इस काल की शांत स्थिति का ज्ञान होता है। ऐसे तो [[कल्याणी]], चालुक्य राज्य की राजधानी बन गई थी किंतु [[मान्यखेट]] का महत्व बना रहा। इसके अतिरिक्त कई उपराजधानियों के भी उल्लेख मिलते हैं यथा, एतगिरि, कोल्लिपाके होट्टलकेरे तथा घट्टदकेरे। उसके अधीन शासन करनेवाले कुछ सामंतों के नाम हैं, कुंदमरस, सत्याश्रय, षष्ठदेव कदंब, जगदेकमल्ल, नोलंब-पल्लव उदयादित्य, खेरस हैहय और नागादित्य सिंद। उसकी बहिन [[अक्कादेवी]] अपने पति मयूरवर्मन् के साथ [[बवासि]], [[वेल्बोल]] और [[पुलिणेर]] पर राज्य करती थी। उसकी दो रानियों के नाम मालूम हैं- सुग्गलदेवी जिसके बारे में अनुश्रुति है कि उसने अपने [[जैन धर्म|जैन]] पति को [[शैव सम्प्रदाय|शैव]] बनाया, और दूसरी नोलंब राजकुमारी देवलदेवी। उसकी पुत्री हंमा अथवा [[आवल्लदेवी]] का विवाह [[भिल्लम तृतीय]] से से हुआ था। जयसिंह के सोने के [[मुद्रा|सिक्के]] दो शैलियों में मिलते हैं। उसके [[अभिलेख]] उस काल की शासन-व्यवस्था के ज्ञान के लिये महत्वपूर्ण हैं। एक अभिलेख में उल्लेख है कि उसने धर्मबोलल के सोलह सेट्टियों को छत्र, चामर और शासन देकर सम्मानित किया। [[पार्श्वनाथचरित]] और [[यशोधर चरित्र]] के रचयिता जैन विद्वान् [[वादिराज]] इसी के दरबार में थे। इनके मंत्री [[दुर्गसिंह]] ने [[कन्नड]] में [[पंचतंत्र]] नाम के [[चंपू काव्य|चंपू]] की रचना की थी। [[श्रेणी: भारत का इतिहास]] [[श्रेणी: दक्षिण भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पश्चिमी चालुक्य राजवंश]] stz93psho6z54b4unur7j2zyhxnzm5p सदस्य वार्ता:Muntazir imam 3 517810 6632655 2153064 2026-10-24T20:06:05Z Muntazirimam09 955666 /* */ 6632655 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Muntazir imam}} -- [[User:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[User talk:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 16:14, 13 मई 2025 (UTC) rt1iumk9az847tjgdhobq8v63l78pwp अमर जवान ज्योति 0 519243 6632794 6015242 2026-10-25T03:01:15Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632794 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Underlinked|date=जनवरी 2017}} अमर जवान ज्योति (अमर सैनिक की लौ) 1971 के भारत-पाकिस्तान युद्ध के बाद भारतीय सशस्त्र बलों के शहीद और अज्ञात सैनिकों की याद में बनाया गया एक भारतीय स्मारक है, जो युद्ध के दौरान मारे गए थे। अमर जवान ज्योति में एक संगमरमर की कुरसी है जिस पर एक कब्र है। स्मारक के चारों तरफ "अमर जवान" (अमर सैनिक) सोने में लिखा गया है और शीर्ष पर, एक एल1ए1 सेल्फ-लोडिंग राइफल अपने बैरल पर अज्ञात सैनिक के हेलमेट के साथ खड़ी है। आसन चार कलशों से बंधा हुआ है, जिनमें से एक में लगातार जलती हुई लौ है।<ref>{{cite web|url=https://www.hindigyyan.com/history-of-amar-jawan-jyoti-in-hindi/|title=अमर जवान ज्योति का इतिहास, निबंध और महत्त्व {{!}} History of Amar Jawan Jyoti in Hindi|last=Govind|first=Neel|date=9 अगस्त 2021|website=HindiGyyan|publisher=|accessdate=२४ मई २०१३|archive-date=9 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809111923/https://www.hindigyyan.com/history-of-amar-jawan-jyoti-in-hindi/|url-status=dead}}</ref> स्मारक दो स्थानों पर स्थित है। पहला दिसंबर 1971 में बनाया गया था और 1972 में इंदिरा गांधी द्वारा नई दिल्ली में राजपथ पर इंडिया गेट के तहत उद्घाटन किया गया था और दूसरा भारतीय सशस्त्र बलों के सभी ज्ञात शहीदों (स्वतंत्रता के बाद) को उनके नाम से सम्मानित करने के लिए राष्ट्रीय युद्ध स्मारक के तहत स्थापित किया गया था। 'गोल्डन लेटर्स' में लिखा है। फरवरी 2019 में पूरा हुआ और 25 फरवरी को नरेंद्र मोदी द्वारा उद्घाटन किया गया, जिसमें जवानों की शाश्वत लौ "अमर जवान ज्योति" को प्रज्वलित किया गया।[https://en.wikipedia.org/wiki/Amar_Jawan_Jyoti] [[चित्र:Amar Jawan Jyoti at India Gate.jpg|अंगूठाकार|Amar Jawan Jyoti By ]] [[चित्र:Amar Jawan Jyoti-2.jpg|अंगूठाकार]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मुम्बई की इमारतें]] 7uupk3urz0k8wff93k5osz2409yswcy नम त्सो 0 523660 6632901 6630113 2026-10-25T06:46:58Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632901 wikitext text/x-wiki {{Infobox lake | lake_name = नम त्सो | image_lake = Namtso-and-holy-rock.jpg | caption_lake = ताशी दोर बौद्ध मठ के पास से झील और पवित्र शिला का दृश्य | image_bathymetry = Nam Tso.png | caption_bathymetry = भौगोलिक नक़्शा, जिसमें [[ल्हासा]] लाल लक़ीर के अन्दर का क्षेत्र है | location = दमझ़ुंग ज़िला / पलगोन ज़िला, [[तिब्बत]] ([[चीनी जनवादी गणराज्य|जनवादी गणतंत्र चीन]]) | coords = {{coord|30|42|N|90|33|E|type:waterbody|display=inline,title}} | type = खारी झील | inflow = तंग्गुला पर्वतों की बर्फ़ और चश्में | outflow = [[सालवीन नदी]] | catchment = | basin_countries = [[तिब्बत]] ([[चीनी जनवादी गणराज्य|जनवादी गणतंत्र चीन]]) | length = 70 किमी | width = 30 किमी | area = {{convert|1920|km2|sqmi|abbr=on}} | depth = 33 मीटर | max-depth = {{convert|125|m|ft|abbr=on}}<ref>{{Cite web |url=http://eng.tibet.cn/news/tin/t20061207_186057.htm |title=''Chinese, German scientists record new depth of Nam Co Lake'' |access-date=6 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203203730/http://eng.tibet.cn/news/tin/t20061207_186057.htm |archive-date=3 दिसंबर 2010 |url-status=dead}}</ref> | volume = 768 [[भारतीय संख्या प्रणाली|अरब]] घन मीटर | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|4718|m|ft|abbr=on}} | islands = 5 | cities = }} '''नम त्सो''' ([[तिब्बती भाषा|तिब्बती]]: གནམ་མཚོ་, [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: <small>Namtso</small>) या '''नमत्सो''', जिसे [[मंगोल भाषा]] में '''तेन्ग्री नोर''' (<small>Tengri Nor</small>, अर्थ: [[तेन्ग्री]]/स्वर्ग की झील) भी कहते हैं, [[तिब्बत]] की एक पर्वतीय झील है। यह तिब्बत के ल्हासा विभाग के दमझ़ुंग ज़िले और नगछु विभाग के पलगोन (बैनगोइन) ज़िले की सरहद पर स्थित है। इसका पानी खारा है। लगभग १५,००० फ़ुट पर स्थित यह झील दुनिया की सबसे ऊँची खारी झील है और [[चिंगहई झील]] के बाद [[तिब्बत का पठार|तिब्बत के पठार]] की दूसरी सबसे बड़ी झील है।<ref name="ref45baruf">[http://books.google.com/books?id=FXB1eVDEnHgC Alone, But Never Lonely: A Year of Borders, Beds, and Backpacks], Suzanne Anthony, pp. 79, iUniverse, 2008, ISBN 9780595618187, ''... At an altitude of 15,000 feet, Namtso, meaning Heavenly Lake, is the highest saltwater lake in the world and the second largest in China ...''</ref> == भूगोल व मौसम == [[चिंगहई झील]] के बाद नमत्सो [[तिब्बत का पठार|तिब्बत के पठार]] की दूसरी सबसे बड़ी झील है। १९५० में तिब्बत पर क़ब्ज़ा करने के बाद चीन की सरकार ने प्रशासनिक रूप से उसका विभाजन कर दिया इसलिए अब चिंगहई झील औपचारिक रूप से [[बोड स्वायत्त क्षेत्र|तिब्बत स्वशासित प्रदेश]] में नहीं बल्कि [[चिंगहई|चिंगहई प्रान्त]] में आती है। इस कारणवश नमत्सो तिब्बत स्वशासित प्रदेश की सबसे बड़ी झील भी कहलाती है। नमत्सो में पाँच द्वीप हैं लेकिन इनपर कोई नहीं रहता। इनके अलावा कुछ पत्थर की चट्टानें भी सतह से ऊपर दिखती हैं। सर्दियों में झील की सतह पर बर्फ़ की मोटी तह जम जाती है जिसपर चलकर द्वीपों तक जाना सम्भव हो जाता है। अक्सर [[तिब्बती बौद्ध धर्म|तिब्बती बौद्ध]] तीर्थयात्री अपना खाना साथ ले जाकर इन द्वीपों पर जाकर ध्यान लगाते हैं। परंपराओं के अनुसार, नम त्सो के आसपास की गुफाएँ पद्मसंभव और येशे त्सोग्याल से जुड़ी मानी जाती हैं। पद्मसंभव एक भारतीय बौद्ध गुरु थे, जिन्होंने तिब्बत में बौद्ध धर्म के प्रसार में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। <ref>{{cite web |last1=yetse |first1=tsogyel |title=Lake Namtso is a sacred lake |url=https://treasuryoflives.org/institution/Namtso |website=treasuryoflives.org |access-date=16 अक्टूबर 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=The Spiritual Master Padmasambhava |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/78192 |website=metmuseum.org |access-date=16 अक्टूबर 2026}}</ref> पुराने ज़माने में कुछ भिक्षु पूरी गरमी-भर बर्फ़ पिघलने के बाद कई महीने द्वीपों पर ही कठिन परिस्थितियों में रहते थे लेकिन अब चीनी सरकार ने यह प्रथा वर्जित कर दी है। नमत्सो का सबसे बड़ा द्वीप झील के पश्चिमोत्तरी कोने में है और २,१०० मीटर लम्बा और ८०० मीटर चौड़ा है। झील की सतह की तुलना में द्वीप के बीच में १०० मीटर (३३० फ़ुट) की उँचाई है। यह द्वीप झील के छोर से लगभग ३.१ किमी दूर है। झील का सबसे दूर-दराज़ टापू झील के किनारे से लगभग ५.१ किमी दूर है। द्वीपों पर गर्मियों में भिन्न घासें उगी होती हैं और कुछ पक्षी वहाँ जाकर ठहरते हैं। [[न्येनचेन थंगल्हा पर्वतमाला]] के क्षेत्र में मौसम अचानक बदल जाता है। इसलिये झील के इलाक़े में कभी-कभी यकायक बर्फ़बारी होनी शुरु हो जाती है। == कुछ चुनी तस्वीरें== <gallery> File:Nomads near Namtso.jpg|नमत्सो के पास [[बंजारा|ख़ानाबदोशों]] के खेमे (सन् २००५) File:Quaternary age namsto lake summer time.jpg|गर्मियों में झील का दृश्य File:Namtso as seen from space.png|अंतरिक्ष से नमत्सो का नज़ारा File:NamTso scene.jpg|झील का किनारा |झील किनारे ५,१९० मीटर ऊँचे नागेनला पर्वत की शिला </gallery> == इन्हें भी देखें== *[[चिंगहई झील]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:तिब्बत की झीलें]] [[श्रेणी:ल्हासा विभाग]] dt0yem38hdg2bkigdffm9iaewlxqyn8 12 इयर्स अ स्लेव 0 549849 6632840 5618462 2026-10-25T04:46:00Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632840 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = 12 इयर्स अ स्लेव | image = 12 Years a Slave film poster.jpg | image_size = 220px | border = yes | alt = | caption = पोस्टर | director = स्टीव मैक्वीन | producer = [[ब्रैड पिट]] <br /> [[डीडी गार्डनर]] /> जेरेमी क्लीनर <br /> बिल पोहलाड<br /><!--- DO NOT LINK MCQUEEN. He is already linked as the director --->स्टीव मैक्वीन <br /> अर्नोन मिल्चन <br /> एंथोनी केटागस | screenplay = [[जॉन रिडले]] | based on = | starring = | music = | cinematography = | editing = | studio = | distributor = | released = {{Film date|2013|08|30|टेल्युराइड फ़िल्म समारोह|2013|11|08|अमेरिका|2014|01|10|यूनाइटेड किंगडम}} | runtime = 134 मिनट | country = अमेरिका<br />ब्रिटेन | language = अंग्रेज़ी | budget = $20 मिलियन | gross = $51,604,535<ref name="BOM">{{cite web|title=12 Years a Slave (2013)|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=twelveyearsaslave.htm|work=Box Office Mojo|publisher=IMDb|accessdate=January 10, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172816/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=twelveyearsaslave.htm|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> }} '''''12 इयर्स अ स्लेव''''' (अनुवाद; बारह वर्ष गुलामी के। अंग्रेजी; 12 Years a Slave) वर्ष 2013 की एक ऐतिहासिक ड्रामा फ़िल्म है, जिसे 1853 के समय गुलाम रहे सोलोमन नाॅर्थअप की संक्षिप्त जीवनी को रूपांतरित किया गया है, वे न्यु याॅर्क स्टेट - में जन्मे एक आजाद अफ्रीकी-अमेरिकी निवासी थे जिनको सन् 1841, वाॅशिंगटन डीसी में अपहरण कर बंधुआ गुलामी के लिए बेच दिया। नाॅर्थअप रिहा होने के बारह वर्षों तक लुईसियाना में पौधारोपण का काम करते रहे। नाॅर्थअप की इस संक्षिप्त जीवनी का पहला विस्तृत संपादन, 1968 में बतौर सह-संपादक रहे सुए ऐकीन और जाॅसेफ लाॅग्सडन ने, बहुत एहतियात से इसे सुरुचिपूर्ण और प्रामाणिक तथ्यों के साथ इनके सटीक निष्कर्षों को निकाला। [4] फ़िल्म में निभाए अन्य किरदार वास्तविक घटना के गवाह है, जिनमें एड्विन और मैरी ऐप्स तथा पैट्सी आदि मौजूद थे। फ़िल्म का निर्देशन स्टीव मैकक़्वीन किया है। पटकथा का लेखन जाॅन रिड्ली ने किया है। फ़िल्म के मुख्य भूमिका सोलोमन नाॅर्थअप की अदाकारी च्वेटेल एज्योफर कर रहे हैं। अन्य सहयोगी कलाकारों में माइकल फास़बेंडर, बेनेडिक्ट कम्बरबैच, पाॅल डैनो, पाॅल जिएमैटी, ल्युपिटा न्योंग'ओ, साराह पाॅलसन, [[ब्रैड पिट]], और एल्फ्रे वुडैर्ड आदि शामिल है। मुख्य फ़िल्मांकन का काम लुईसियाना के न्यु ऑर्लिंस में जुन 27 से अगस्त 13, 2012 में पूरा किया गया। यह लोकेशन उन सभी ऐतिहासिक जगहों को चुना गया जहाँ रोपण का काम होता था, जैसे: फेलीसीटी, बोकैज, डेस्ट्रेहैन और मैग्नोलिया। मैग्नोलिया उन चारों जगहों में से एक है जहाँ नाॅर्थअप को रोपण का काम किया था। 12 इयर्स ए स्लेव को समीक्षकों ने भरपूर सराहनीय प्रतिक्रिया दी, और कई मिडिया एवं प्रेस ने इसे साल 2013 की बेहतरीन फ़िल्मों में से एक माना। बाॅक्स-ऑफिस पर इसने काफी अच्छा प्रर्दशन करते हुए $187 करोड़ की कमाई की जब फ़िल्म का निर्माण बजट $22 करोड़ था। फ़िल्म को तीन श्रेणियों में [[अकादमी अवार्ड]] से नवाजा गया, जिनमें सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म, न्योंग'ओ को सर्वश्रेष्ठ सह-अभिनेत्री और रिड्ली को सर्वश्रेष्ठ रूपांतरित पटकथा का पुरस्कार मिला। सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म का पुरस्कार जीतकर मैकक़्वीन पहले अश्वेत निर्माता और पहले अश्वेत निर्देशक द्वारा निर्देशित सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म वाले शख्स बन गए है।[5][6] फ़िल्म को [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब अवार्ड]] की ओर से सर्वश्रेष्ठ मोशन पिक्चर - ड्रामा का खिताब मिला, और ब्रिटिश अकादमी ऑफ फ़िल्म एंड टेलीविजन आर्ट्स द्वारा इसे बेहतरीन फ़िल्म और एज्योफर को सर्वश्रेष्ठ अभिनेता घोषित कर अवार्ड प्रदान किया।[7] == कथानक == == पात्र == * * * == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|id=|title=12 Years a Slave}} <!-- [[श्रेणी:अंग्रेज़ी फ़िल्में]] --> 1435aac5d5th1298onm4cof0j2g6lia 6632855 6632840 2026-10-25T05:13:10Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632855 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = 12 इयर्स अ स्लेव | image = 12 Years a Slave film poster.jpg | image_size = 220px | border = yes | alt = | caption = पोस्टर | director = स्टीव मैक्वीन | producer = [[ब्रैड पिट]] <br /> [[डीडी गार्डनर]] /> जेरेमी क्लीनर <br /> बिल पोहलाड<br /><!--- DO NOT LINK MCQUEEN. He is already linked as the director --->स्टीव मैक्वीन <br /> अर्नोन मिल्चन <br /> एंथोनी केटागस | screenplay = [[जॉन रिडले]] | based on = | starring = | music = | cinematography = | editing = | studio = | distributor = | released = {{Film date|2013|08|30|टेल्युराइड फ़िल्म समारोह|2013|11|08|अमेरिका|2014|01|10|यूनाइटेड किंगडम}} | runtime = 134 मिनट | country = अमेरिका<br />ब्रिटेन | language = अंग्रेज़ी | budget = $20 मिलियन | gross = $51,604,535<ref name="BOM">{{cite web|title=12 Years a Slave (2013)|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=twelveyearsaslave.htm|work=Box Office Mojo|publisher=IMDb|accessdate=January 10, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172816/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=twelveyearsaslave.htm|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> }} '''''12 इयर्स अ स्लेव''''' (अनुवाद; बारह वर्ष गुलामी के। अंग्रेजी; 12 Years a Slave) वर्ष 2013 की एक ऐतिहासिक ड्रामा फ़िल्म है, जिसे 1853 के समय गुलाम रहे सोलोमन नाॅर्थअप की संक्षिप्त जीवनी को रूपांतरित किया गया है, वे न्यु याॅर्क स्टेट - में जन्मे एक आजाद अफ्रीकी-अमेरिकी निवासी थे जिनको सन् 1841, वाॅशिंगटन डीसी में अपहरण कर बंधुआ गुलामी के लिए बेच दिया। नाॅर्थअप रिहा होने के बारह वर्षों तक लुईसियाना में पौधारोपण का काम करते रहे। नाॅर्थअप की इस संक्षिप्त जीवनी का पहला विस्तृत संपादन, 1968 में बतौर सह-संपादक रहे सुए ऐकीन और जाॅसेफ लाॅग्सडन ने, बहुत एहतियात से इसे सुरुचिपूर्ण और प्रामाणिक तथ्यों के साथ इनके सटीक निष्कर्षों को निकाला। [4] फ़िल्म में निभाए अन्य किरदार वास्तविक घटना के गवाह है, जिनमें एड्विन और मैरी ऐप्स तथा पैट्सी आदि मौजूद थे। फ़िल्म का निर्देशन स्टीव मैकक़्वीन किया है। पटकथा का लेखन जाॅन रिड्ली ने किया है। फ़िल्म के मुख्य भूमिका सोलोमन नाॅर्थअप की अदाकारी च्वेटेल एज्योफर कर रहे हैं। अन्य सहयोगी कलाकारों में माइकल फास़बेंडर, बेनेडिक्ट कम्बरबैच, पाॅल डैनो, पाॅल जिएमैटी, ल्युपिटा न्योंग'ओ, साराह पाॅलसन, [[ब्रैड पिट]], और एल्फ्रे वुडैर्ड आदि शामिल है। मुख्य फ़िल्मांकन का काम लुईसियाना के न्यु ऑर्लिंस में जुन 27 से अगस्त 13, 2012 में पूरा किया गया। यह लोकेशन उन सभी ऐतिहासिक जगहों को चुना गया जहाँ रोपण का काम होता था, जैसे: फेलीसीटी, बोकैज, डेस्ट्रेहैन और मैग्नोलिया। मैग्नोलिया उन चारों जगहों में से एक है जहाँ नाॅर्थअप को रोपण का काम किया था। 12 इयर्स ए स्लेव को समीक्षकों ने भरपूर सराहनीय प्रतिक्रिया दी, और कई मिडिया एवं प्रेस ने इसे साल 2013 की बेहतरीन फ़िल्मों में से एक माना। बाॅक्स-ऑफिस पर इसने काफी अच्छा प्रर्दशन करते हुए $187 करोड़ की कमाई की जब फ़िल्म का निर्माण बजट $22 करोड़ था। फ़िल्म को तीन श्रेणियों में [[अकादमी अवार्ड]] से नवाजा गया, जिनमें सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म, न्योंग'ओ को सर्वश्रेष्ठ सह-अभिनेत्री और रिड्ली को सर्वश्रेष्ठ रूपांतरित पटकथा का पुरस्कार मिला। सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म का पुरस्कार जीतकर मैकक़्वीन पहले अश्वेत निर्माता और पहले अश्वेत निर्देशक द्वारा निर्देशित सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म वाले शख्स बन गए है।[5][6] फ़िल्म को [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब अवार्ड]] की ओर से सर्वश्रेष्ठ मोशन पिक्चर - ड्रामा का खिताब मिला, और ब्रिटिश अकादमी ऑफ फ़िल्म एंड टेलीविजन आर्ट्स द्वारा इसे बेहतरीन फ़िल्म और एज्योफर को सर्वश्रेष्ठ अभिनेता घोषित कर अवार्ड प्रदान किया।[7] == कथानक == == पात्र == * * * == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|id=|title=12 Years a Slave}} <!-- [[श्रेणी:अंग्रेज़ी फ़िल्में]] --> errpu99euw3x63qi9qwprtknpd9243a सांविधिक कानून 0 559065 6632903 6194099 2026-10-25T07:09:37Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 लेख की दृश्यता और प्रासंगिकता में सुधार के लिए कानूनी प्रणाली का प्रतिनिधित्व करने वाला 'न्याय की तराजू' का उपयुक्त प्रतीक चिन्ह (इमेज) जोड़ा 6632903 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जुलाई 2018}} [[चित्र:Eo-scale2.png|अंगूठाकार|न्याय की तराजू (Scales of Justice), जो कानूनी प्रणाली और निष्पक्ष न्याय का प्रतीक है।]] '''सांविधिक विधि''' या '''सांविधिक कानून''' (Statutory body या statute law) [[विधायिका]] द्वारा निर्मित तथा लिखित रूप में मौजूद कानूनों को कहते हैं। (अलिखित/मौखित/परम्परागत कानूनों को नहीं) सांविधिक निकाय-वह निकाय होती हैं जिसका संविधान में उल्लेख नही होता है | [[श्रेणी:विधि]] [[श्रेणी:सांविधिक कानून|*]] {{आधार}} hfncje1bfsc4w7fm1wfhz25hgx4vnom तू मेरे अगल बगल है 0 596680 6632722 6329975 2026-10-24T22:58:25Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632722 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक टेलिविज़न | name = तू मेरे अगल बगल है | genre = कॉमेडी | writer = अनुकल्प गोस्वामी | director = राजन वाघधरे | starring = [[#कलाकार|नीचे देखें]] | country = भारत | language = हिंदी | num_seasons = 1 | num_episodes = 60 | producer = रंजीत ठाकुर हेमन्त रुप्रेल | editor = मंदार खानविलकर सुनील दहीफले | company = फ्रेम्स प्रोडक्शन कंपनी | network = [[सोनी सब]] | released = 7 जुलाई 2014 | first_aired = 7 जुलाई 2014 | last_aired = 26 सितम्बर 2014 }} '''तू मेरे अगल बगल है''' एक लाइव-ऑडियंस कॉमेडी शो है<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/tu-mere-agal-bagal-hai-is-fictional-comedy-in-stand-up-format/articleshow/37124730.cms|title=Tu Mere Agal Bagal Hai is fictional comedy in stand-up format|date=2014-06-25|work=The Times of India|access-date=2024-12-24|issn=0971-8257}}</ref> जिसका प्रीमियर 7 जुलाई 2014<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/tu-mere-agal-bagal-hai-launches-tonight/articleshow/37903659.cms|title=Tu Mere Agal Bagal Hai launches tonight|date=2014-07-07|work=The Times of India|access-date=2024-12-24|issn=0971-8257}}</ref> से 26 सितंबर 2014<ref>{{Cite web|url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/tu-mere-agal-bagal-hai-go-air-26-september-fir-get-back-daily-140918|title=Tu Mere Agal Bagal Hai to go off air on 26 September; FIR to get back as a daily|website=www.tellychakkar.com|language=en|access-date=2024-12-24}}</ref> तक सब टीवी पर हुआ। यह सोमवार से शुक्रवार रात 10 बजे प्रसारित हुआ और आलोक नाथ, राजेश कुमार, श्वेता गुलाटी और सुगंधा मिश्रा ने अभिनय किया। == कहानी == यह शो एक ही आवास, बंगला नंबर 5 के भीतर साझा रहने की व्यवस्था को दर्शाता है। कहानी निवासियों के दो अलग-अलग समूहों के बीच बातचीत पर केंद्रित है: संपत्ति के मालिक लाल सिंह (राजेश कुमार), उनकी पत्नी केसरी ([[श्वेता गुलाटी]]) और उनके किरायेदार. लाल सिंह एक ऐसे व्यक्ति हैं जिन्हें अब तक सफलता नहीं मिली है और इसलिए उनका घर किरायेदारों से भरा हुआ है। उसके पास आय का कोई स्रोत नहीं है क्योंकि वह बेरोजगार और असफल है और इस प्रकार उसे किरायेदारों से मिलने वाले किराए से अपना गुजारा करना पड़ता है। उनकी पत्नी केसरी बहुत ज्यादा बातें करती हैं और वह भी एक योद्धा हैं जो महिलाओं को न्याय दिलाने के लिए लड़ती हैं। लाल सिंह के पिता जगत बापूजी ([[आलोक नाथ]]) ने अपने बेटे में अच्छे संस्कार डाले हैं और वह अपने बच्चों से प्यार करते हैं। वह किरायेदारों और गंगा मौसी ([[सुप्रिया पाठक]]) से भी प्यार करता है। किरायेदारों में पिल्लवकांडी ([[सुगन्धा मिश्रा|सुगंधा मिश्रा]]) है जो एक अभिनेत्री है और उसका एक गुप्त पति है जिसका नाम पिल्लू है। पिल्लवकांडी ने अपने पति को अपने सबसे बड़े राज़ के तौर पर अपनी अलमारी में रखा था। वह इस बारे में किसी को नहीं बताती क्योंकि उसे डर है कि अगर सभी को पता चल जाएगा कि वह शादीशुदा है तो उसे अच्छे रोल नहीं मिलेंगे। दूसरे किरायेदार का नाम खाखरा (समीर शाह) है, जिसका खाने का कारोबार है और वह अपनी पत्नी खांडवी ([[अमी त्रिवेदी]]) के साथ वहां रहता है। कभी-कभी उनकी मां बासुंदी ([[अपरा मेहता]]) उनसे मिलने आती हैं। और एकमात्र जोड़ी बची है अनु और मलिक (अभिषेक अवस्थी) की जो बहुत खराब गायक हैं। वे भी उनके साथ रहते हैं. घर के गार्ड का नाम शेर सिंह है और नौकरानी का नाम वर्षा/विक्टोरिया बाई (मोनिका कैस्टेलिनो) है। यह शो इन लोगों की दैनिक समस्याओं के साथ चलता रहता है। == कलाकार == === मुख्य === * लाल सिंह के रूप में राजेश कुमार<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/tv-serial-tu-mere-agal-bagal-hai-cast-spreads-cheers/|title=TV serial ‘Tu Mere Agal Bagal Hai’ cast spreads cheers|date=2014-07-31|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-12-24}}</ref> * केसरी के रूप में [[श्वेता गुलाटी]]<ref>{{Cite web|url=https://www.indiaforums.com/article/quoti-do-not-mind-experimenting-with-different-genresquot-shweta-gulati_60370|title='I do not mind experimenting with different genres!' - Shweta Gulati|website=India Forums|language=en|access-date=2024-12-24}}</ref> * पिल्लवकांडी के रूप में [[सुगन्धा मिश्रा|सुगंधा मिश्रा]] * पिल्लू के रूप में धवल * अनु के रूप में मनोज गोयल * मलिक के रूप में अभिषेक अवस्थी * जगत बापूजी के रूप में [[आलोक नाथ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/sanskari-alok-nath-to-play-babuji-again-in-tu-mere-agal-bagal-hai-364078/|title=Sanskari Alok Nath to play babuji again in Tu Mere Agal Bagal Hai|date=2014-06-25|website=Bollywood Life|language=en|access-date=2024-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20241222200848/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/sanskari-alok-nath-to-play-babuji-again-in-tu-mere-agal-bagal-hai-364078/|archive-date=22 दिसंबर 2024|url-status=dead}}</ref> * गंगा मौसी के रूप में [[सुप्रिया पाठक]] * बासुंदी के रूप में [[अपरा मेहता]]<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/tu-mere-agal-bagal-hai-characters-named-after-gujarati-delicacies/articleshow/37708981.cms|title=Tu Mere Agal Bagal Hai characters named after Gujarati delicacies|date=2014-07-04|work=The Times of India|access-date=2024-12-24|issn=0971-8257}}</ref> * खांडवी के रूप में [[अमी त्रिवेदी]]<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/tu-mere-agal-bagal-hai-characters-named-after-gujarati-delicacies/articleshow/37708981.cms|title=Tu Mere Agal Bagal Hai characters named after Gujarati delicacies|date=2014-07-04|work=The Times of India|access-date=2024-12-24|issn=0971-8257}}</ref> * खाखरा के रूप में समीर शाह * विक्टोरिया बाई/वर्षा के रूप में मोनिका कैस्टेलिनो * शेर सिंह के रूप में सुकेश आनंद === कैमियो उपस्थिति === * सानंद वर्मा साइको के रूप में * जयवंत वाडकर * आशीष रॉय * सुष्मिता मुखर्जी * सलीम जैदी == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *{{आईएमडीबी शीर्षक|id=tt20195498|title=तू मेरे अगल बगल है}} * {{YouTube|p=PL6Rtnh6YJK7b2muvcevpLS7-knBJ1NjSO | तू मेरे अगल बगल है}} {{सब टीवी के कार्यक्रम}} [[श्र:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] [[श्रेणी:सब टीवी के कार्यक्रम]] 3qvk5siwubucsfulctb49wjubhel2ud अत्यष्टि छंद 0 611440 6632667 5378267 2026-10-24T20:30:41Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632667 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=जून 2015}} वेदों में प्रयुक्त एक छंद है। इसमें कुल - वर्ण होते हैं। उदाहरण - ऋग्वेद में मिलता है [[श्रेणी:वैदिक छंद]] 0920gcdhs3ie9azacjzfkd6z9wixcuj अतिशक्वरी छंद 0 611442 6632666 5378227 2026-10-24T20:29:02Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632666 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=जून 2015}} वेदों में प्रयुक्त एक छंद है। इसमें कुल - वर्ण होते हैं। उदाहरण - ऋग्वेद में मिलता है [[श्रेणी:वैदिक छंद]] 0920gcdhs3ie9azacjzfkd6z9wixcuj 132524 एपीएल 0 655495 6632843 6548449 2026-10-25T04:50:48Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632843 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसंदूक ग्रह |width = 25em |name = 132524 एपीएल |symbol = <!--([[Image:...]])--> |background = |image = [[चित्र:Asteroid 2002 JF56.jpg]] |caption = चित्र में दिख रहे दोनों सफेद धब्बे एपीएल क्षुद्रग्रह {{mp|2002 JF|56}} हैं। चित्रण समय: 11 जून (नीचे, ३३ लाख ६० हज़ार किलोमीटर की दूरी से) और १२ जून, २००६ (उपर वाला, १३ लाख ४० हज़ार किलोमीटर की दूरी से)। | discovery=yes | discovery_ref=<ref>{{Cite web |url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs.html |title=Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets |access-date=16 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150525023544/http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs.html |archive-date=25 मई 2015 |url-status=live }}</ref> | discoverer = लिंकन प्रयोगशाला नियर अर्थ एस्टेरॉएड रिसर्च टीम ([[लीनियर]]) | discovery_site = सोकोरो, [[न्यू मेक्सिको]] |discovered = |discovery_method = |mp_name = 132524 <!-- nonstellar body --> |mp_category = [[क्षुद्रग्रह घेरा]] |alt_names = {{mp|2002 JF|56}} |orbit_ref = <ref>{{JPL small body}}</ref> |epoch = |aphelion = 3.3121454<br>± 1.0168e-07 [[खगोलीय इकाई|एयू]] |perihelion = 1.8992325<br>± 2.3211e-07 एयू |semimajor = 2.60568901<br>± 7.9994e-08 एयू |mean_orbit_radius = |eccentricity = .27112079<br>± 9.8728e-08 |period = 4.21 [[जूलियन वर्ष (खगोलशास्त्र)|वर्ष]]<br>1536.32217 [[दिन]] |synodic_period = |avg_speed = <!--(Average orbital speed)--> |mean_anomaly = 195.08567<br>± 7.0352e-05[[:en:Degree (angle)|°]] |inclination = 4.16169<br>± 3.309e-05° |angular_dist = <!--(Angular distance)--> |asc_node = 51.7694<br>± 0.00014874[[:en:Degree (angle)|°]] |long_periastron = 262.1769<br>± 0.0001653° |time_periastron = |arg_peri = |semi-amplitude = |satellite_of = |satellites = |dimensions = |flattening = |equatorial_radius = |polar_radius = |mean_radius = 1.15 किलोमीटर |circumference = |surface_area = |volume = |mass = |density = |surface_grav = <!--(Equatorial surface gravity)--> |escape_velocity = |rotation = |rot_velocity = <!--(Rotational velocity)--> |axial_tilt = |right_asc_north_pole = <!--(North pole right ascension)--> |declination = <!--(North pole declination)--> |pole_ecliptic_lat = <!--(Pole ecliptic latitude)--> |pole_ecliptic_lon = <!--(Pole ecliptic longitude)--> |albedo = |single_temperature = |temp_name1 = |min_temp_1 = |mean_temp_1 = |max_temp_1 = |temp_name2 = |min_temp_2 = |mean_temp_2 = |max_temp_2 = |spectral_type = [[एस-श्रेणी क्षुद्रग्रह|S]]<ref name="CBET-547">{{cite web|url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/cbet/000500/CBET000547.txt|title=CBET 547 Telegram|author=Daniel W. E. Green|date=16 जून 2006|accessdate=|publisher=केंद्रीय खगोलीय तार आयोग, [[अंतर्राष्ट्रीय खगोलीय संघ|अखस]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111254/http://www.cbat.eps.harvard.edu/cbet/000500/CBET000547.txt|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> |magnitude = <!--(Apparent magnitude)--> |apparent_magnitude = 15.107 |angular_size = |adjectives = |atmosphere_ref = |surface_pressure = |scale_height = |atmosphere_composition = }} '''132524 एपीएल''' (जो कि पहले इसके अस्थायी उपाधि '''{{mp|2002 JF|56}}''') से जाना जाता था एक छोटा [[क्षुद्रग्रह]] है। यह क्षुद्रग्रह (एस्टेरॉएड) जिसका व्यास लगभग २.३ किलोमीटर है। १३ जून २००६ को [[न्यू होराइज़न्स]] नामक अंतरिक्ष यान जो कि [[प्लूटो]] ग्रह की अपनी निर्धारित यात्रा पर था इससे लगभग १०१,८६७ कि॰मी॰ की दूरी पर ०४:०५ [[सार्व निर्देशांकित काल|यूटीसी]] पर गुज़रा था। यान द्वारा लिए गये चित्र और आँकणे यह बताते हैं कि एपीएल एक [[एस-श्रेणी क्षुद्रग्रह|एस-श्रेणी का क्षुद्रग्रह]] है जो कि मुख्यत: [[सिलिका]] जैसे पदार्थ से बनी हुई चट्टान है। ''न्यू होराइज़न्स'' के प्राथमिक निरीक्षक एलन स्टर्न ने इस क्षुद्रग्रह का [[जॉन्स हॉप्किन्स एप्लाइड फ़िजिक्स लैबोरेट्री]] जो कि इस मिशन को चला रही है के सदंर्भ में नामकरण किया।<ref name=mpml>{{Cite news|title=APL Rocks! Asteroid Named After JHU Applied Physics Lab|last=बक्ले|first=माइकल|date=5 मार्च 2007|publisher=द जेचयू गैज़ेट|url=http://www.jhu.edu/~gazette/2007/05mar07/05aplroc.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007081540/http://www.jhu.edu/~gazette/2007/05mar07/05aplroc.html|archivedate=7 अक्तूबर 2008|url-status=live|accessdate=20 अप्रैल 2009}}</ref> == References == {{reflist}} == इन्हें भी देखें == * {{Cite journal|title=The New Horizons Distant Flyby of Asteroid 2002 JF56|last=ऑल्किन|first=कैथरीन बी.|journal=Bulletin of the American Astronomical Society|volume=38|page=597|bibcode=2006DPS....38.5922O|last2=र्युटर|last3=लुन्सफोर्ड|last4=बिन्ज़ेल|last5=स्टर्न|date=2006}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{JPL small body}} * [[:en:Applied Physics Laboratory|एप्लाएड फ़िजिक्स लैबोरेट्री]] {{Minor planets navigator|(132523) 2002 JF55|(132525) 2002 JV57}} {{Small Solar System bodies}} [[श्रेणी:क्षुद्रग्रह]] bm3wpj7jb88x96xyba9qobseet7qvxe 6632860 6632843 2026-10-25T05:17:57Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632860 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसंदूक ग्रह |width = 25em |name = 132524 एपीएल |symbol = <!--([[Image:...]])--> |background = |image = [[चित्र:Asteroid 2002 JF56.jpg]] |caption = चित्र में दिख रहे दोनों सफेद धब्बे एपीएल क्षुद्रग्रह {{mp|2002 JF|56}} हैं। चित्रण समय: 11 जून (नीचे, ३३ लाख ६० हज़ार किलोमीटर की दूरी से) और १२ जून, २००६ (उपर वाला, १३ लाख ४० हज़ार किलोमीटर की दूरी से)। | discovery=yes | discovery_ref=<ref>{{Cite web |url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs.html |title=Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets |access-date=16 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150525023544/http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs.html |archive-date=25 मई 2015 |url-status=live }}</ref> | discoverer = लिंकन प्रयोगशाला नियर अर्थ एस्टेरॉएड रिसर्च टीम ([[लीनियर]]) | discovery_site = सोकोरो, [[न्यू मेक्सिको]] |discovered = |discovery_method = |mp_name = 132524 <!-- nonstellar body --> |mp_category = [[क्षुद्रग्रह घेरा]] |alt_names = {{mp|2002 JF|56}} |orbit_ref = <ref>{{JPL small body}}</ref> |epoch = |aphelion = 3.3121454<br>± 1.0168e-07 [[खगोलीय इकाई|एयू]] |perihelion = 1.8992325<br>± 2.3211e-07 एयू |semimajor = 2.60568901<br>± 7.9994e-08 एयू |mean_orbit_radius = |eccentricity = .27112079<br>± 9.8728e-08 |period = 4.21 [[जूलियन वर्ष (खगोलशास्त्र)|वर्ष]]<br>1536.32217 [[दिन]] |synodic_period = |avg_speed = <!--(Average orbital speed)--> |mean_anomaly = 195.08567<br>± 7.0352e-05[[:en:Degree (angle)|°]] |inclination = 4.16169<br>± 3.309e-05° |angular_dist = <!--(Angular distance)--> |asc_node = 51.7694<br>± 0.00014874[[:en:Degree (angle)|°]] |long_periastron = 262.1769<br>± 0.0001653° |time_periastron = |arg_peri = |semi-amplitude = |satellite_of = |satellites = |dimensions = |flattening = |equatorial_radius = |polar_radius = |mean_radius = 1.15 किलोमीटर |circumference = |surface_area = |volume = |mass = |density = |surface_grav = <!--(Equatorial surface gravity)--> |escape_velocity = |rotation = |rot_velocity = <!--(Rotational velocity)--> |axial_tilt = |right_asc_north_pole = <!--(North pole right ascension)--> |declination = <!--(North pole declination)--> |pole_ecliptic_lat = <!--(Pole ecliptic latitude)--> |pole_ecliptic_lon = <!--(Pole ecliptic longitude)--> |albedo = |single_temperature = |temp_name1 = |min_temp_1 = |mean_temp_1 = |max_temp_1 = |temp_name2 = |min_temp_2 = |mean_temp_2 = |max_temp_2 = |spectral_type = [[एस-श्रेणी क्षुद्रग्रह|S]]<ref name="CBET-547">{{cite web|url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/cbet/000500/CBET000547.txt|title=CBET 547 Telegram|author=Daniel W. E. Green|date=16 जून 2006|accessdate=|publisher=केंद्रीय खगोलीय तार आयोग, [[अंतर्राष्ट्रीय खगोलीय संघ|अखस]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111254/http://www.cbat.eps.harvard.edu/cbet/000500/CBET000547.txt|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> |magnitude = <!--(Apparent magnitude)--> |apparent_magnitude = 15.107 |angular_size = |adjectives = |atmosphere_ref = |surface_pressure = |scale_height = |atmosphere_composition = }} '''132524 एपीएल''' (जो कि पहले इसके अस्थायी उपाधि '''{{mp|2002 JF|56}}''') से जाना जाता था एक छोटा [[क्षुद्रग्रह]] है। यह क्षुद्रग्रह (एस्टेरॉएड) जिसका व्यास लगभग २.३ किलोमीटर है। १३ जून २००६ को [[न्यू होराइज़न्स]] नामक अंतरिक्ष यान जो कि [[प्लूटो]] ग्रह की अपनी निर्धारित यात्रा पर था इससे लगभग १०१,८६७ कि॰मी॰ की दूरी पर ०४:०५ [[सार्व निर्देशांकित काल|यूटीसी]] पर गुज़रा था। यान द्वारा लिए गये चित्र और आँकणे यह बताते हैं कि एपीएल एक [[एस-श्रेणी क्षुद्रग्रह|एस-श्रेणी का क्षुद्रग्रह]] है जो कि मुख्यत: [[सिलिका]] जैसे पदार्थ से बनी हुई चट्टान है। ''न्यू होराइज़न्स'' के प्राथमिक निरीक्षक एलन स्टर्न ने इस क्षुद्रग्रह का [[जॉन्स हॉप्किन्स एप्लाइड फ़िजिक्स लैबोरेट्री]] जो कि इस मिशन को चला रही है के सदंर्भ में नामकरण किया।<ref name=mpml>{{Cite news|title=APL Rocks! Asteroid Named After JHU Applied Physics Lab|last=बक्ले|first=माइकल|date=5 मार्च 2007|publisher=द जेचयू गैज़ेट|url=http://www.jhu.edu/~gazette/2007/05mar07/05aplroc.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007081540/http://www.jhu.edu/~gazette/2007/05mar07/05aplroc.html|archivedate=7 अक्तूबर 2008|url-status=live|accessdate=20 अप्रैल 2009}}</ref> == References == {{reflist}} == इन्हें भी देखें == * {{Cite journal|title=The New Horizons Distant Flyby of Asteroid 2002 JF56|last=ऑल्किन|first=कैथरीन बी.|journal=Bulletin of the American Astronomical Society|volume=38|page=597|bibcode=2006DPS....38.5922O|last2=र्युटर|last3=लुन्सफोर्ड|last4=बिन्ज़ेल|last5=स्टर्न|date=2006}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{JPL small body}} * [[:en:Applied Physics Laboratory|एप्लाएड फ़िजिक्स लैबोरेट्री]] {{Minor planets navigator|(132523) 2002 JF55|(132525) 2002 JV57}} {{Small Solar System bodies}} [[श्रेणी:क्षुद्रग्रह]] dydmjkyor4v68zkg2gib5manxz2vkjw 1987 क्रिकेट विश्व कप 0 656026 6632915 6399276 2026-10-25T07:57:48Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632915 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = 1987 क्रिकेट विश्व कप | image = Reliance World Cup.jpg | imagesize = 160px | caption = | administrator = [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] | tournament format = [[राउंड-रॉबिन टूर्नामेंट | राउंड रॉबिन]] और [[एकल-उन्मूलन टूर्नामेंट | नॉकआउट]] | host = {{flagu|भारत}}<br/>{{flagu|पाकिस्तान}} | champions = {{cr|AUS}} | count = 1 | runner up = {{cr|ENG}} | participants = 8 | matches = 27 | attendance = | player of the series = | most runs = {{flagdeco|ENG}} [[ग्राहम गूच]] (471) | most wickets = {{flagdeco|AUS}} [[क्रेग मैकडरमोट]] (18) | previous_year=1983 | previous_tournament= 1983 क्रिकेट विश्व कप | next_year=1992 | next_tournament= 1992 क्रिकेट विश्व कप | fromdate = 8 अक्टूबर | todate = 8 नवंबर 1987 }} '''1987 क्रिकेट विश्व कप''' (प्रायोजन कारणों से '''रिलायंस कप 1987''' के रूप में जाना जाता है) चौथा [[क्रिकेट विश्व कप]] था। यह भारत और पाकिस्तान में 8 अक्टूबर से 8 नवंबर 1987 तक आयोजित किया गया था - इंग्लैंड के बाहर आयोजित होने वाला पहला ऐसा टूर्नामेंट था। [[वनडे इंटरनेशनल|एकदिवसीय]] प्रारूप में आठ टीमों के [[1983 क्रिकेट विश्व कप|1983 के आयोजन]] से अपरिवर्तित था, जिसमें सभी एकदिवसीय मैचों के लिए वर्तमान मानक 60 से 50 तक [[ओवर (क्रिकेट)|ओवरों]] की संख्या में कमी को किया था। यह प्रतियोगिता पहली बार जीती गई थी, जब [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]] ने अपने चिर-प्रतिद्वंद्वी [[इंग्लैंड राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|इंग्लैंड]] को सात रन से हराकर [[कोलकाता]] के [[ईडन गार्डन]] स्टेडियम में आज तक के सबसे करीबी मुकाबले में विश्व कप फाइनल लड़ा था। दोनों मेज़बान राष्ट्र, [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत]] और [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पाकिस्तान]] सेमीफाइनल में समाप्त होने के बाद, फाइनल में पहुंचने में असफल रहे। [[वेस्टइंडीज राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|वेस्ट इंडीज]] उम्मीदों पर खरा नहीं उतर पाया और ग्रुप स्टेज से आगे नहीं बढ़ पाया।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/great-world-cup-moments-courtney-walsh-refuses-to-run-out-saleem-jaffar-500463|title=The gracious Mr Walsh|date=5 April 2011|publisher=[[ESPNcricinfo]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110318175903/http://www.espncricinfo.com/wctimeline/content/story/500463.html|archive-date=18 March 2011|access-date=5 April 2011|url-status=live}}</ref> == स्वरूप == प्रतियोगिता का प्रारूप चार टीमों के दो समूहों का था, प्रत्येक टीम पचास ओवर के मैचों में दो बार एक दूसरे से खेल रही थी। प्रत्येक समूह की शीर्ष दो टीमें सेमीफाइनल में पहुंचेंगी जहां दोनों विजेता फाइनल में पहुंचेंगे। सभी मैच दिन के समय खेले जाते थे और टूर्नामेंट के इतिहास में अंतिम बार-देखा गया कि टीमें पारंपरिक सफेद कपड़ों में दिखाई देती हैं और पारंपरिक लाल गेंदों का उपयोग करती हैं जैसा कि टेस्ट/फर्स्ट क्लास मैचों में उपयोग किया जाता है। == योग्यता == {{See also|1986 आईसीसी ट्रॉफी}} आईसीसी ने फैसला किया कि [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट दर्जा]] रखने वाले सभी सात (पात्र) देश स्वतः ही टूर्नामेंट के लिए क्वालीफाई कर लेंगे; 1986 के आईसीसी ट्रॉफी के विजेताओं को एक अतिरिक्त प्रवेश स्थान प्रदान किया जाएगा; दूसरी बार यह [[ज़िम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ज़िम्बाब्वे]] था, जिसने [[नीदरलैंड राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|नीदरलैंड]] को हराकर बर्थ अर्जित की। टूर्नामेंट में निम्नलिखित आठ टीमों ने भाग लिया: * {{cr|Australia}} * {{cr|England}} * {{cr|India}} '''(मेजबान)''' * {{cr|New Zealand}} * {{cr|Pakistan}} '''(मेजबान)''' * {{cr|Sri Lanka}} * {{cr|West Indies}} * {{cr|Zimbabwe}} == मैच के स्थान == {{Location map+|India|width=300|float=right|caption=भारत में स्थान|places= {{Location map~|India|lat_deg=22|lat_min=33|lon_deg=88|lon_min=20|position=left|background=|label=[[कलकत्ता]]}} {{Location map~|India|lat_deg=28|lat_min=38|lon_deg=77|lon_min=14|position=left|background=|label=[[दिल्ली]]}} {{Location map~|India|lat_deg=23|lat_min=5|lon_deg=72|lon_min=35|position=left|background=|label=[[अहमदाबाद]]}} {{Location map~|India|lat_deg=13|lat_min=03|lon_deg=80|lon_min=16|position=right|background=|label=[[मद्रास]]}} {{Location map~|India|lat_deg=21|lat_min=09|lon_deg=79|lon_min=04|position=left|background=|label=[[नागपुर]]}} {{Location map~|India|lat_deg=12|lat_min=97|lon_deg=77|lon_min=35|position=left|background=|label=[[बैंगलोर]]}} {{Location map~|India|lat_deg=18|lat_min=53|lon_deg=72|lon_min=49|position=left|background=|label=[[बॉम्बे]]}} {{Location map~|India|lat_deg=17|lat_min=00|lon_deg=78|lon_min=50|position=left|background=|label=[[हैदराबाद, भारत|हैदराबाद]]}} {{Location map~|India|lat_deg=20|lat_min=27|lon_deg=85|lon_min=52|position=right|background=|label=[[कटक]]}} {{Location map~|India|lat_deg=18|lat_min=28|lon_deg=73|lon_min=47|position=right|background=|label=[[पुणे]]}} {{Location map~|India|lat_deg=26|lat_min=54|lon_deg=75|lon_min=48|position=left|background=|label=[[जयपुर]]}} {{Location map~|India|lat_deg=26|lat_min=27|lon_deg=80|lon_min=20|position=right|background=|label=[[कानपुर]]}} {{Location map~|India|lat_deg=22|lat_min=42|lon_deg=75|lon_min=53|position=right|background=|label=[[इंदौर]]}} {{Location map~|India|lat_deg=30|lat_min=44|lon_deg=76|lon_min=46|position=left|background=|label=[[चंडीगढ़]]}} }} {{Location map+|Pakistan|width=300|float=right|caption=पाकिस्तान में स्थान|places= {{Location map~|Pakistan|lat_deg=34|lat_min=1|lon_deg=71|lon_min=35|position=left|background=|label=[[पेशावर]]}} {{Location map~|Pakistan|lat_deg=31|lat_min=33|lon_deg=74|lon_min=20|position=bottom|background=|label=[[लाहौर]]}} {{Location map~|Pakistan|lat_deg=31|lat_min=22|lon_deg=74|lon_min=59|position=left|background=|label=[[फैसलाबाद]]}} {{Location map~|Pakistan|lat_deg=32|lat_min=9|lon_deg=74|lon_min=11|position=right|background=|label=[[गुजरांवाला]]}} {{Location map~|Pakistan|lat_deg=24|lat_min=51|lon_deg=67|lon_min=0|position=left|background=|label=[[कराची]]}} {{Location map~|Pakistan|lat_deg=33|lat_min=36|lon_deg=73|lon_min=2|position=right|background=|label=[[रावलपिंडी]]}} {{Location map~|Pakistan|lat_deg=25|lat_min=23|lon_deg=68|lon_min=20|position=right|background=|label=[[हैदराबाद, सिंध|हैदराबाद]]}} }} {| class="wikitable" |- !स्थान!!शहर!!क्षमता!!मैचेस |- !colspan=4|भारत |- |[[ईडन गार्डन]]||[[कोलकाता|कलकत्ता]], पश्चिम बंगाल||120,000||2 |- |[[वानखेड़े स्टेडियम]]||[[मुंबई|बॉम्बे]], महाराष्ट्र||45,000||2 |- |[[एम ए चिदंबरम स्टेडियम]]||[[चेन्नई|मद्रास]], तमिलनाडु||50,000||2 |- |[[लाल बहादुर शास्त्री स्टेडियम]]||[[हैदराबाद]], [[तेलंगाना]]||30,000||1 |- |[[एम चिन्नास्वामी स्टेडियम]]||[[बैंगलोर]], कर्नाटक||45,000||1 |- |[[नेहरू स्टेडियम, इंदौर|नेहरू स्टेडियम]]||[[इंदौर]], मध्य प्रदेश||25,000||1 |- |[[फ़िरोज़ शाह कोटला]]||[[दिल्ली]]||48,000||1 |- |[[सरदार पटेल स्टेडियम (गुजरात)|सरदार पटेल स्टेडियम]]||[[अहमदाबाद]], गुजरात||48,000||1 |- |[[सेक्टर 16 स्टेडियम]]||[[चंडीगढ़]], [[पंजाब (भारतीय राज्य)|पंजाब]]-[[हरियाणा]]||48,000||1 |- |[[बाराबती स्टेडियम]]||[[कटक]], [[ओडिशा]]||25,000||1 |- |[[विदर्भ क्रिकेट एसोसिएशन ग्राउंड]]||[[नागपुर]], महाराष्ट्र||40,000||1 |- |[[ग्रीन पार्क स्टेडियम|ग्रीन पार्क]]||[[कानपुर]], उत्तर प्रदेश||40,000||1 |- |[[सवाई मानसिंह स्टेडियम]]||[[जयपुर]], राजस्थान||30,000||1 |- |[[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]]||[[पुणे]], महाराष्ट्र||25,000||1 |- !colspan=4|पाकिस्तान |- |[[इकबाल स्टेडियम]]||[[फैसलाबाद]], [[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]]||25,000||1 |- |[[जिन्ना स्टेडियम (गुजरांवाला)|नगरपालिका स्टेडियम]]||[[गुजरांवाला]], [[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]]||20,000||1 |- |[[नियाज स्टेडियम]]||[[हैदराबाद, सिंध|हैदराबाद]], [[सिंध]]||15,000||1 |- |[[नेशनल स्टेडियम, कराची|नेशनल स्टेडियम]]||[[कराची, सिंध|कराची]], [[सिंध]]||45,000||3 |- |[[गद्दाफी स्टेडियम]]||[[लाहौर]], [[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]]||65,250||2 |- |[[अरबाज़ नियाज़ स्टेडियम]]||[[पेशावर]], [[खैबर पख्तूनख्वा]]||25,000||1 |- |[[पिंडी क्लब ग्राउंड]]||[[रावलपिंडी]], [[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]] ||25,000||1 |} == दस्तों == {{Main|1987 क्रिकेट विश्व कप टीम}} == ग्रुप चरण == === ग्रुप ए === {{main|1987 क्रिकेट विश्व कप ग्रुप ए}} {| class="wikitable" border="1" style="text-align:center;" |- !width=175 |टीम !width=20{{!}}{{Tooltip|खेले|खेला}} !width=20{{!}}{{Tooltip|जीत|जीत}} !width=20{{!}}{{Tooltip|टाई|टाई}} !width=20{{!}}{{Tooltip|हार|हार}} !width=40{{!}}{{Tooltip|नेररे|रन रेट}} !width=20{{!}}{{Tooltip|अंक|अंक}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{cr|IND}} |6||5||0||1||5.41||20 |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{cr|AUS}} |6||5||0||1||5.19||20 |- |style="text-align:left;"|{{cr|NZL}} |6||2||0||4||4.89||8 |- |style="text-align:left;"|{{cr|ZIM}} |6||0||0||6||3.76||0 |} {{Cricket Match Summary | date =9 अक्टूबर 1987 |bg=#eee | team1 ={{cr-rt|AUS}} | score1 = 270/6 (50 ओवर) | score2 = 269 (49.5 ओवर) | team2 ={{cr|IND}} | result={{cr|AUS}} 1 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65093.html स्कोरकार्ड] | venue = [[चेपौक स्टेडियम|चिदाम्बरम स्टेडियम]], [[चेन्नई|मद्रास]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =10 अक्टूबर 1987 | team1 ={{cr-rt|NZL}} | score1 = 242/7 (50 ओवर) | score2 = 239 (49.4 ओवर) | team2 ={{cr|ZIM}} | result = {{cr|NZL}} 3 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65094.html स्कोरकार्ड] | venue = [[लाल बहादुर शास्त्री स्टेडियम]], [[हैदराबाद]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =13 अक्टूबर 1987 |bg=#eee | team1 ={{cr-rt|AUS}} | score1 = 235/9 (50 ओवर) | score2 = 139 (49.4 ओवर) | team2 ={{cr|ZIM}} | result ={{cr|AUS}} 96 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65096.html स्कोरकार्ड] | venue = [[चेपौक स्टेडियम|चिदाम्बरम स्टेडियम]], [[चेन्नई|मद्रास]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =14 अक्टूबर 1987 | team1 ={{cr-rt|IND}} | score1 = 252/7 (50 ओवर) | score2 = 236/8 (50 ओवर) | team2 ={{cr|NZL}} | result ={{cr|IND}} 16 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65098.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एम चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगलौर]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =17 अक्टूबर 1987 |bg=#eee | team1 ={{cr-rt|ZIM}} | score1 = 135 (44.2 ओवर) | score2 = 136/2 (27.5 ओवर) | team2 ={{cr|IND}} | result ={{cr|IND}} 8 विकेट से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65101.html स्कोरकार्ड] | venue = [[वानखेड़े स्टेडियम]], [[मुम्बई|बम्बई]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =18 अक्टूबर 1987 | team1 ={{cr-rt|AUS}} | score1 = 199/4 (30 ओवर) | score2 = 196/9 (30 ओवर) | team2 ={{cr|NZL}} | result ={{cr|AUS}} 3 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65102.html स्कोरकार्ड] | venue = [[नेहरू स्टेडियम, इंदौर|नेहरू स्टेडियम]], [[इन्दौर|इंदौर]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =22 अक्टूबर 1987 |bg=#eee | team1 ={{cr-rt|IND}} | score1 = 289/6 (50 ओवर) | score2 = 233 (49 ओवर) | team2 ={{cr|AUS}} | result ={{cr|IND}} 56 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65105.html स्कोरकार्ड] | venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोज शाह कोटला ग्राउंड]], [[दिल्ली]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =23 अक्टूबर 1987 | team1 ={{cr-rt|ZIM}} | score1 = 227/5 (50 ओवर) | score2 = 228/6 (47.4 ओवर) | team2 ={{cr|NZL}} | result ={{cr|NZL}} 4 विकेट से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65106.html स्कोरकार्ड] | venue = [[इडेन गार्डेंस]], [[कोलकाता|कलकत्ता]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =26 अक्टूबर 1987 |bg=#eee | team1 ={{cr-rt|ZIM}} | score1 = 191/7 (50 ओवर) | score2 = 194/3 (42 ओवर) | team2 ={{cr|IND}} | result ={{cr|IND}} 7 विकेट से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65109.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =27 अक्टूबर 1987 | team1 ={{cr-rt|AUS}} | score1 = 251/8 (50 ओवर) | score2 = 234 (48.4 ओवर) | team2 ={{cr|NZL}} | result ={{cr|AUS}} 17 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65110.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चण्डीगढ़]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =30 अक्टूबर 1987 |bg=#eee | team1 ={{cr-rt|AUS}} | score1 = 266/5 (50 ओवर) | score2 = 196/6 (50 ओवर) | team2 ={{cr|ZIM}} | result ={{cr|AUS}} 70 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65111.html स्कोरकार्ड] | venue = [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =31 अक्टूबर 1987 | team1 ={{cr-rt|NZL}} | score1 = 221/9 (50 ओवर) | score2 = 224/1 (32.1 ओवर) | team2 ={{cr|IND}} | result ={{cr|IND}} 9 विकेट से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65114.html स्कोरकार्ड] | venue = [[विदर्भ क्रिकेट एसोसिएशन ग्राउंड]], [[नागपुर]], [[भारत]] }} === ग्रुप बी === {{main|1987 क्रिकेट विश्व कप ग्रुप बी}} {| class="wikitable" border="1" style="text-align:center;" |- !width=175 |टीम !width=20{{!}}{{Tooltip|खेले|खेला}} !width=20{{!}}{{Tooltip|जीते|जीत}} !width=20{{!}}{{Tooltip|टाई|टाई}} !width=20{{!}}{{Tooltip|हारे|हार}} !width=40{{!}}{{Tooltip|नेररे|रन रेट}} !width=20{{!}}{{Tooltip|अंक|अंक}} |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{cr|PAK}} |6||5||0||1||5.01||20 |- style="background:#cfc;" |style="text-align:left;"|{{cr|ENG}} |6||4||0||2||5.14||16 |- style="background:#f9f9f9;" |style="text-align:left;"|{{cr|WIN}} |6||3||0||3||5.16||12 |- style="background:#f9f9f9;" |style="text-align:left;"|{{cr|SRI}} |6||0||0||6||4.04||0 |} {{Cricket Match Summary | date =8 अक्टूबर 1987 |bg=#eee | team1 ={{cr-rt|PAK}} | score1 = 267/6 (50 ओवर) | score2 = 252 (49.2 ओवर) | team2 ={{cr|SRI}} | result ={{cr|PAK}} 15 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65091.html स्कोरकार्ड] | venue = [[नियाज स्टेडियम]], [[हैदराबाद (पाकिस्तान)|हैदराबाद]], [[पाकिस्तान]] }} {{Cricket Match Summary | date =9 अक्टूबर 1987 | team1 ={{cr-rt|WIN}} | score1 = 243/7 (50 ओवर) | score2 = 246/8 (49.3 ओवर) | team2 ={{cr|ENG}} | result ={{cr|ENG}} 2 विकेट से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65092.html स्कोरकार्ड] | venue = [[जिन्ना स्टेडियम, गुजरांवाला|म्युनिसिपल स्टेडियम]], [[गुजरांवाला]], [[पाकिस्तान]] }} {{Cricket Match Summary | date =13 अक्टूबर 1987<sup>[[#Note 1|1]]</sup>|bg=#eee | team1 ={{cr-rt|PAK}} | score1 = 239/7 (50 ओवर) | score2 = 221 (48.4 ओवर) | team2 ={{cr|ENG}} | result ={{cr|PAK}} 18 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65095.html स्कोरकार्ड] | venue = [[पिंडी क्लब ग्राउंड]], [[रावलपिंडी]], [[पाकिस्तान]] }} {{Cricket Match Summary | date =13 अक्टूबर 1987 | team1 ={{cr-rt|WIN}} | score1 = 360/4 (50 ओवर) | score2 = 169/4 (50 ओवर) | team2 ={{cr|SRI}} | result ={{cr|WIN}} 191 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65097.html स्कोरकार्ड] | venue = [[नेशनल स्टेडियम, कराची|नेशनल स्टेडियम]], [[कराची]], [[पाकिस्तान]] }} {{Cricket Match Summary | date =16 अक्टूबर 1987 |bg=#eee | team1 ={{cr-rt|WIN}} | score1 = 216 (50 ओवर) | score2 = 217/9 (50 ओवर) | team2 ={{cr|PAK}} | result ={{cr|PAK}} 1 विकेट से जीता | venue = [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहौर]], [[पाकिस्तान]] | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65099.html स्कोरकार्ड] }} {{Cricket Match Summary | date =17 अक्टूबर 1987 | team1 ={{cr-rt|ENG}} | score1 = 296/4 (50 ओवर) | score2 = 158/8 (45 ओवर)<sup>[[#Note 2|2]]</sup> | team2 ={{cr|SRI}} | result ={{cr|ENG}} 108 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65100.html स्कोरकार्ड] | venue = [[अरबाब नियाज स्टेडियम]], [[पेशावर]], [[पाकिस्तान]] }} {{Cricket Match Summary | date =20 अक्टूबर 1987 |bg=#eee | team1 ={{cr-rt|ENG}} | score1 = 244/9 (50 ओवर) | score2 = 247/3 (49 ओवर) | team2 ={{cr|PAK}} | result ={{cr|PAK}} 7 विकेट से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65103.html स्कोरकार्ड] | venue = [[नेशनल स्टेडियम, कराची|नेशनल स्टेडियम]], [[कराची]], [[पाकिस्तान]] }} {{Cricket Match Summary | date =21 अक्टूबर 1987 | team1 ={{cr-rt|WIN}} | score1 = 236/8 (50 ओवर) | score2 = 211/8 (50 ओवर) | team2 ={{cr|SRI}} | result ={{cr|WIN}} 25 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65104.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ग्रीन पार्क स्टेडियम|ग्रीन पार्क]], [[कानपुर]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =25 अक्टूबर 1987 |bg=#eee | team1 ={{cr-rt|PAK}} | score1 = 297/7 (50 ओवर) | score2 = 184/8 (50 ओवर) | team2 ={{cr|SRI}} | result ={{cr|PAK}} 113 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65107.html स्कोरकार्ड] | venue = [[इकबाल स्टेडियम]], [[फ़ैसलाबाद]], [[पाकिस्तान]] }} {{Cricket Match Summary | date =26 अक्टूबर 1987 | team1 ={{cr-rt|ENG}} | score1 = 269/5 (50 ओवर) | score2 = 235 (48.1 ओवर) | team2 ={{cr|WIN}} | result ={{cr|ENG}} 34 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65108.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सवाई मान सिंह स्टेडियम]], [[जयपुर]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =30 अक्टूबर 1987 |bg=#eee | team1 ={{cr-rt|SRI}} | score1 = 218/7 (50 ओवर) | score2 = 219/2 (41.2 ओवर) | team2 ={{cr|ENG}} | result ={{cr|ENG}} 8 विकेट से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65112.html स्कोरकार्ड] | venue = [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]], [[भारत]] }} {{Cricket Match Summary | date =30 अक्टूबर 1987 | team1 ={{cr-rt|WIN}} | score1 = 258/7 (50 ओवर) | score2 = 230/9 (50 ओवर) | team2 ={{cr|PAK}} | result ={{cr|WIN}} 28 रन से जीता | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65113.html स्कोरकार्ड] | venue = [[नेशनल स्टेडियम, कराची|नेशनल स्टेडियम]], [[कराची]], [[पाकिस्तान]] }} * <div id="Note 1"></div>नोट 1: यह मैच 12 अक्टूबर के लिए अनुसूचित था, लेकिन बारिश के कारण खेल के बिना छोड़ दिया गया था। रिजर्व दिन इस्तेमाल किया गया था। * <div id="Note 2"></div>नोट 2: वर्षा के कारण श्रीलंकाई पारी बाधित; उनका लक्ष्य 45 ओवर में 267 के लिए कम हो गया था। == नॉकआउट चरण == {{Main|1987 क्रिकेट विश्व कप नॉकआउट चरण}} {{Round4 <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!--semi-finals --> |4 नवंबर – [[लाहौर]], [[पाकिस्तान]]|'''{{cr|AUS}}'''|'''267/6'''|{{cr|PAK}}|249 |5 नवंबर – [[मुम्बई|बम्बई]], [[भारत]]|'''{{cr|ENG}}'''|'''254/6'''|{{cr|IND}}|219 <!--final --> |8 नवंबर – [[कोलकाता|कलकत्ता]], [[भारत]]|'''{{cr|AUS}}'''|'''253/5'''|{{cr|ENG}}|246/8}} === सेमीफाइनल === ऑस्ट्रेलिया ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुना। ऑस्ट्रेलियाई बल्लेबाज बहुत अच्छी शुरुआत करने उतरे और उन्होंने [[डेविड बून]] (91 गेंदों पर 65 रन, 4 चौके) के साथ मिलकर शीर्ष स्कोरिंग की और डीएम जोन्स के साथ 82 रन की दूसरी विकेट की साझेदारी की। [[इमरान खान]] के 5 ओवर में 17 रन पर 3 विकेट लेने से पहले ऑस्ट्रेलिया मजबूत बल्लेबाजी करते हुए 300 के पार पहुंच रहा था। ऑस्ट्रेलिया को 4/31 से हार का सामना करना पड़ा, लेकिन पाकिस्तानी गेंदबाजों से अधिक संख्या में अतिरिक्त (34), साथ ही पहले से की गई ठोस बल्लेबाजी ने ऑस्ट्रेलिया को 267 (6 विकेट, 50 ओवर) दिए। पाकिस्तान की शुरुआत खराब रही, 3/38 पर गिर गई। इमरान खान (84 गेंदों में 58, 4 चौके) और [[जावेद मियांदाद]] (103 गेंदों में 70, 4 चौकों) ने 26 ओवरों में 112 रनों की साझेदारी की। हालाँकि, जब मियादाद गिरता था, तब 7.87 रन पर आवश्यक रन दर के साथ, आगामी बल्लेबाजों के लिए बस बहुत ज्यादा था, और पाकिस्तान को 6/99 से हार का सामना करना पड़ा क्योंकि उन्हें 249 (ऑल आउट, 49 ओवर) के लिए आउट किया गया था। इससे पहले स्टीव वॉ ने सलीम जाफर द्वारा फेंके गए 50 वें ओवर में 18 रन बनाए और विडंबना देखिए कि पाकिस्तान 18 रन से मैच हार गया। भारत ने टॉस जीता और मैदान को चुना।2/79 पर पहुंचने के बाद, [[ग्राहम गूच]] (136 गेंदों में 115, 11 चौके) और कप्तान [[माइक गैटिंग]] (62 गेंदों में 56, 5 चौकों) ने 19 ओवरों में 117 रनों की साझेदारी की। आखिरकार गूच को स्टंप किया गया, 51 और रन जोड़े गए, और इंग्लैंड 254 (6 विकेट, 50 ओवर) तक पहुंच गया। भारत ने खराब शुरुआत की, 3/73 पर गिर गया। [[मोहम्मद अजहरुद्दीन]], (74 गेंदों में 64 रन, 7 चौके) के साथ शीर्ष क्रम ने धारदार प्रदर्शन किया। [[एडी हेमिंग्स (क्रिकेटर)|एडी हेमिंग्स]], द्वारा अजहरुद्दीन को एलबीडब्लू आउट करने से पहले, भारत 5/204 पर था, उसे अंतिम 10 ओवरों में 50 रनों की आवश्यकता थी, जिसमें 5 विकेट हाथ में थे, और ऐसा लग रहा था कि यह बहुत करीबी खेल होगा। हालाँकि, भारत के लिए मध्य और दर्जी क्रम ध्वस्त हो गया, क्योंकि भारत 5/15 हार गया। भारत को अंततः 219 (ऑल आउट, 45.3 ओवर) के लिए ऑल आउट किया गया, जिससे इंग्लैंड को फाइनल में एक बर्थ मिली और इंग्लैंड में [[1983 क्रिकेट विश्व कप#सेमीफाइनल|चार साल पहले विश्व कप के सेमीफाइनल में]] भारत को मिली हार का बदला। {{Cricket Match Summary |bg=#eee | date =4 नवंबर 1987 | team1 ={{cr-rt|AUS}} | score1 = 267/6 (50 ओवर) | score2 = 249 (49.2 ओवर) | team2 ={{cr|PAK}} | result ={{cr|AUS}} 18 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/65115.html स्कोरकार्ड] | venue = [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहौर]], [[पाकिस्तान]]<br>उपस्थिति: 57,413 }} {{Cricket Match Summary | date =5 नवंबर 1987 | team1 ={{cr-rt|ENG}} | score1 = 254/6 (50 ओवर) | score2 = 219 (45.3 ओवर) | team2 ={{cr|IND}} | result ={{cr|ENG}} 35 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/65116.html स्कोरकार्ड] | venue = [[वानखेड़े स्टेडियम]], [[मुम्बई|बम्बई]], [[भारत]]<br>उपस्थिति: 45,000 }} === फाइनल === {{Main|1987 क्रिकेट विश्व कप फाइनल}} ऑस्ट्रेलिया ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुना। [[डेविड बून]] (125 गेंदों में 75, 7 चौके) ने ऑस्ट्रेलिया के लिए शीर्ष स्कोर किया, जिनके बल्लेबाजों ने धाराप्रवाह रन बनाए। ऑस्ट्रेलिया ने 253 (5 विकेट, 50 ओवर) पोस्ट किए। [[माइक वेलेटा]] (31 गेंदों में 45, 6 चौके) ने पारी में देर से कटौती की, क्योंकि ऑस्ट्रेलिया ने अपनी पारी के अंतिम छह ओवरों में 65 रन बनाए। इंग्लिश के जवाब में सलामी बल्लेबाज [[टिम रॉबिन्सन (क्रिकेटर)|टिम रॉबिन्सन]] पहली ही गेंद पर [[लेग बिफोर विकेट|एलबीडब्ल्यू]] आउट हुए। [[बिल आथे]] (103 गेंदों में 58, 2 चौके) ने सबसे ज्यादा रन बनाए और इंग्लैंड लगभग निशाने पर था, जब कप्तान [[माइक गैटिंग]] (45 गेंदों में 41, 3 चौके, 1 छक्का) ने अपने विकेट के नुकसान के साथ पहल वापस कर दी, रिवर्स स्वीप के लिए जिसने उसके और अथी के बीच 13 ओवरों में 69 रनों की बढ़ती साझेदारी को समाप्त किया। [[एलन लैम्ब]] (55 गेंदों में 45, 4 चौके) ने भी एक शानदार पारी पोस्ट की, लेकिन यह व्यर्थ था क्योंकि इंग्लैंड के लिए आवश्यक रन-रेट बढ़ने लगी। जब इंग्लैंड अंतिम ओवर से अंतिम 17 रन बनाने में विफल रहा, तो कप ऑस्ट्रेलिया चला गया। {{Limited overs matches | date = 8 नवंबर 1987 | team1 = {{cr-rt|Australia}} | score1 = 253/5 (50 ओवर) | score2 = 246/8 (50 ओवर) | team2 = {{cr|England}} | runs1 = [[डेविड बून]] 75 (125) | wickets1 = [[एडी हेम्मिंस (क्रिकेटर)|एडी हेम्मिंस]] 2/48 (10 ओवर) | runs2 = [[बिल एथे]] 58 (103) | wickets2 = [[स्टीव वॉ]] 2/37 (9 ओवर) | result = {{cr|Australia}} 7 रन से जीता | report = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65117.html स्कोरकार्ड] | venue = [[इडेन गार्डेंस]], [[कोलकाता|कलकत्ता]], [[भारत]]<br> उपस्थिति: 95,000 | umpires = राम गुप्ता ([[भारत]]) व <br/> [[महबूब शाह]] ([[पाकिस्तान]]) | motm = [[डेविड बून]] }} [[चित्र:AUScricketworldcup1987.jpg|thumb|right|200px|[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]] के टीम के कप्तान [[एलन बॉर्डर|एलन बौर्डर]] जीतने के बाद क्रिकेट विश्व कप के साथ १९८७ मे।]] {{-}} {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !१९८७ [[आईसीसी क्रिकेट विश्व कप|क्रिकेट विश्व कप]] का विजेता |- |[[चित्र:Flag of Australia.svg|200px]] |- |'''[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]]'''<br/>'''प्रथम खिताब''' |} == आंकड़े == {{main|1987 क्रिकेट विश्व कप के आंकड़े}} <!--The top five (including ties) run-scorers and wicket-takers are shown below:--> {{Col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="width:400px;" |+'''अग्रणी रन स्कोरर''' |- !मैचेस !!खिलाड़ी !!टीम !!रन |- | align=center|8 || [[ग्राहम गूच]] || {{cr|ENG}} || 471 |- | align=center|8 || [[डेविड बून]] || {{cr|AUS}} || 447 |- | align=center|8 || [[ज्योफ मार्श]] || {{cr|AUS}} || 428 |- | align=center|6 || [[विव रिचर्ड्स]] || {{cr|WIN}} || 391 |- | align=center|8 || [[माइक गैटिंग]] || {{cr|ENG}} || 354 |} {{Col-break}} {| class="wikitable sortable" style="width:400px;" |+अग्रणी विकेट लेने वाले |- !मैचेस !!खिलाड़ी !!टीम !!विकेट |- | align=center|8 || [[क्रेग मैकडरमोट]] || {{cr|AUS}} || 18 |- | align=center|7 || [[इमरान खान]] || {{cr|PAK}} || 17 |- | align=center|6 || [[पैट्रिक पैटरसन (क्रिकेटर)|पैट्रिक पैटरसन]] || {{cr|WIN}} || 14 |- | align=center|7 || [[मनिंदर सिंह (क्रिकेटर)|मनिंदर सिंह]] || {{cr|IND}} || 14 |- | align=center|6 || [[एडी हेमिंग्स (क्रिकेटर)|एडी हेमिंग्स]] || {{cr|ENG}} || 13 |} {{col-end}} === रिकॉर्ड्स === * क्रिकेट विश्व कप के इतिहास में पहली [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट में हैट्रिक की सूची|हैट्रिक]] [[1987 क्रिकेट विश्व कप ग्रुप ए#न्यूजीलैंड बनाम भारत|न्यूजीलैंड के खिलाफ अपने अंतिम ग्रुप मैच]] के दौरान भारत के [[चेतन शर्मा]] ने ली थी। उन्होंने 42 वें ओवर की आखिरी तीन गेंदों पर [[केन रदरफोर्ड (क्रिकेटर)|केन रदरफोर्ड]], [[इयान स्मिथ (न्यूजीलैंड क्रिकेटर)|इयान स्मिथ]] और [[इवेन चैटफील्ड]] को क्लीन बोल्ड किया।<ref>{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65114.html|title=24th Match: India v New Zealand at Nagpur, Oct 31, 1987|publisher=[[Cricinfo]]|accessdate=11 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090705090837/http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65114.html|archive-date=5 July 2009|url-status=live}}</ref> * [[नवजोत सिंह सिद्धू|नवजोत सिद्धू]] ने टूर्नामेंट के दौरान 9 छक्के मारे - किसी एक टूर्नामेंट के दौरान किसी खिलाड़ी द्वारा लगाए गए सबसे ज्यादा छक्के। उन्होंने लगातार पारी में चार अर्द्धशतक भी लगाए, जो उस समय का एक रिकॉर्ड था।{{Citation needed|date=May 2020}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{portal|क्रिकेट}} * [https://web.archive.org/web/20150722063851/http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC87/ १९८७ क्रिकेट विश्व कप] [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] पर [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय खेल प्रतिस्पर्धा]] [[श्रेणी:खेल प्रतियोगिता]] [[श्रेणी:क्रिकेट विश्व कप प्रतियोगितायें]] [[श्रेणी:भारत में अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट प्रतियोगिताएं]] e11zuve69i9ameftdbrnk7flls6dxs0 अंकीय विभाजन 0 710725 6632771 6387505 2026-10-25T02:01:35Z विक्रम प्रताप 911487 कड़ियाँ जोड़ी 6632771 wikitext text/x-wiki [[File:Global Digital Divide1.png|thumb|238px| वैश्विक अंकीय विभाजन 2006 में: कंप्यूटर के प्रति 100 लोग]] सूचना और संचार प्रौद्योगिकी पर आधारित विकास से मिलने वाले अवसरों का वितरण पूरे [[ग्लोब]] पर असमान रूप से वितरित है। देशों में विस्तृत [[अर्थशास्त्र|आर्थिक]], [[राजनीति|राजनीतिक]] और [[सामाजिक]] भिन्नताएं पाई जाती हैं।निर्णायक कारक यह है कि कोई देश कितनी शीघ्रता से अपने नागरिकों को [[सूचना प्रौद्योगिकी|सूचना और संचार प्रौद्योगिकी]] तक पहुंच और उसके लाभ उपलब्ध करा सकता है। [[विकसित देश]], सामान्य रूप से इस दिशा में आगे बढ़ गए है जबकि विकासशील देश पिछड़ गए हैं और इसी को अंकीय विभाजक कहा जाता है। इसी प्रकार देशों के भीतर अंकीय विभाजक विद्यमान है। उदाहरणतः [[भारत]] और [[रूस]] जैसे विशाल देश में यह अवश्यंभावी है कि महानगरीय केंद्रों जैसे निश्चित क्षेत्रों में परिधिस्थ ग्रामीण क्षेत्रों की तुलना में अंकीय विश्व के साथ बेहतर संबंध तथा पहुंच पाई जाती है। '''डिजिटल डिवाइड''' या '''अंकीय विभाजन''' अंकीय तकनीक तक प्रभावी पहुँच के पक्ष से लोगों के बीच वह मौजूद विभाजन या फ़ाड़े को कहते हैं। अर्थात, जिन समूहों और शख़्सों की तकनीक तक पहुँचना का फ़र्क़ है। [[संसार]] के देशों के बीच अंकीय विभाजन ''वैश्विक अंकीय विभाजन'' को कहते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://unpan3.un.org/egovkb/Portals/egovkb/Documents/un/2014-Survey/Chapter6.pdf |title=अंकीय विभाजन कैसे दबाया जाये - संयुक्त राष्ट्र रिपोर्ट |access-date=29 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811060416/http://unpan3.un.org/egovkb/Portals/egovkb/Documents/un/2014-Survey/Chapter6.pdf |archive-date=11 अगस्त 2014 |url-status=dead }}</ref> यह कई आधार पर हो सकता है। जैसे [[गरीबी]], [[अशिक्षा]] और प्राकृतिक स्थिति। अंकीय विभाजन को कम करने के लिए विकासशील देशों को प्रभावी कदम उठाने चाहिए | ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:तकनीक]] {{आधार}} ab451z1mlcc326acz4hlnfo2ytkcwlk 6632772 6632771 2026-10-25T02:01:45Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 6 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6632772 wikitext text/x-wiki [[File:Global Digital Divide1.png|thumb|238px| वैश्विक अंकीय विभाजन 2006 में: कंप्यूटर के प्रति 100 लोग]] सूचना और संचार प्रौद्योगिकी पर आधारित विकास से मिलने वाले अवसरों का वितरण पूरे [[ग्लोब]] पर असमान रूप से वितरित है। देशों में विस्तृत [[अर्थशास्त्र|आर्थिक]], [[राजनीति|राजनीतिक]] और [[सामाजिक]] भिन्नताएं पाई जाती हैं।निर्णायक कारक यह है कि कोई देश कितनी शीघ्रता से अपने नागरिकों को [[सूचना प्रौद्योगिकी|सूचना और संचार प्रौद्योगिकी]] तक पहुंच और उसके लाभ उपलब्ध करा सकता है। [[विकसित देश]], सामान्य रूप से इस दिशा में आगे बढ़ गए है जबकि विकासशील देश पिछड़ गए हैं और इसी को अंकीय विभाजक कहा जाता है। इसी प्रकार देशों के भीतर अंकीय विभाजक विद्यमान है। उदाहरणतः [[भारत]] और [[रूस]] जैसे विशाल देश में यह अवश्यंभावी है कि महानगरीय केंद्रों जैसे निश्चित क्षेत्रों में परिधिस्थ ग्रामीण क्षेत्रों की तुलना में अंकीय विश्व के साथ बेहतर संबंध तथा पहुंच पाई जाती है। '''डिजिटल डिवाइड''' या '''अंकीय विभाजन''' अंकीय तकनीक तक प्रभावी पहुँच के पक्ष से लोगों के बीच वह मौजूद विभाजन या फ़ाड़े को कहते हैं। अर्थात, जिन समूहों और शख़्सों की तकनीक तक पहुँचना का फ़र्क़ है। [[संसार]] के देशों के बीच अंकीय विभाजन ''वैश्विक अंकीय विभाजन'' को कहते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://unpan3.un.org/egovkb/Portals/egovkb/Documents/un/2014-Survey/Chapter6.pdf |title=अंकीय विभाजन कैसे दबाया जाये - संयुक्त राष्ट्र रिपोर्ट |access-date=29 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811060416/http://unpan3.un.org/egovkb/Portals/egovkb/Documents/un/2014-Survey/Chapter6.pdf |archive-date=11 अगस्त 2014 |url-status=dead }}</ref> यह कई आधार पर हो सकता है। जैसे [[गरीबी]], [[अशिक्षा]] और प्राकृतिक स्थिति। अंकीय विभाजन को कम करने के लिए विकासशील देशों को प्रभावी कदम उठाने चाहिए | ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:तकनीक]] {{आधार}} [[श्रेणी:सांस्कृतिक वैश्वीकरण]] [[श्रेणी:डिजिटल माध्यम]] [[श्रेणी:आर्थिक भूगोल]] [[श्रेणी:सूचना समाज]] [[श्रेणी:सामाजिक असमानता]] [[श्रेणी:प्रौद्योगिकी विकास]] b5mllgfsp452j8khppaqsnvl1qkch52 अंतरराष्ट्रीय बोतेव पुरस्कार 0 711280 6632773 6201233 2026-10-25T02:10:50Z विक्रम प्रताप 911487 विस्तार किया 6632773 wikitext text/x-wiki '''अंतरराष्ट्रीय बोतेव पुरस्कार''' [[बुल्गारिया]] का एक पुरस्कार है, जो [[साहित्य]] के क्षेत्र में महत्वपूर्ण उपलब्धियाँ हासिल करने वाले व्यक्तियों को प्रदान किया जाता है। इसकी स्थापना वर्ष 1972 में हुई थी और इसका नाम बुल्गारिया के प्रसिद्ध [[क्रांतिकारी]], [[पत्रकार]] और [[कवि]] [[ह्रिस्तो बोतेव]] के नाम पर रखा गया है। == पुरस्कार विजेता == यह सूची अपूर्ण है। यह पुरस्कार प्रत्येक 5 वर्ष में विभिन्न श्रेणियों में प्रदान किया जाता है। 1986 और 1996 के बीच अंतरराष्ट्रीय बोतेव पुरस्कार प्रदान नहीं किया गया था। === 1976 === * {{flagicon|Soviet Union}} [[अलेक्सी सुर्कोव]] (1976) * {{flagicon|Cuba}} [[निकोलस गियेन]] (1976) * {{flagicon|France}} [[पियरे सेघर्स]] (1976) * {{flagicon|Hungary}} [[लास्ज़लो नागी (कवि)|लास्ज़लो नागी]] (1976) === 1981 === * {{flagicon|Spain}} [[रफ़ाएल अल्बर्ती]] (1981) * {{flagicon|Syria}} [[अहमद अल-अहमद]] (1981) * {{flagicon|Yugoslavia}} [[मिरोस्लाव क्रलेज़ा]] (1981) * {{flagicon|Soviet Union}} [[रसूल गमज़ातोव]] (1981) === 1986 === * {{flagicon|Germany}} [[गुंटर वालराफ़]] (1986) * {{flagicon|Soviet Union}} [[निल हिलेविच]] (1986) * {{flagicon|Uruguay}} [[मारियो बेनेदेत्ती]] (1986) * {{flagicon|Soviet Union}} [[दिमित्रो पावलिच्को]] (1986) === 1996 === * {{flagicon|South Africa}} [[नदीन गोर्डिमर]] (1996) * {{flagicon|Bulgaria}} [[वालेरी पेत्रोव]] (1996) === 2001 === * {{flagicon|Macedonia}} [[ब्रांको त्स्वेतकोवस्की]] (2001) * {{flagicon|Bulgaria}} [[निकोला इंजोव]] (2001) === 2006 === * {{flagicon|Russia}} [[येवगेनी येवतुशेंको]] (2006) === 2008 === * {{flagicon|Russia}} [[अलेक्सान्द्र सोल्शेनीत्सिन]] (2008) – उनके निधन की स्मृति में दिया गया विशेष पुरस्कार == सन्दर्भ == * [http://old.duma.bg/2007/0607/020607/iskam/isk-3.html На колене пред слънцето на свободата!], बोतेव पुरस्कार विजेताओं तथा बोतेव के नाम वाले अन्य अलंकरणों की सूची। * [http://visit.vratza.com/index.php?lang=bu&t=vip&title=%CD%EE%F1%E8%F2%E5%EB%E8+%ED%E0+%CC%E5%E6%E4%F3%ED%E0%F0%EE%E4%ED%E0+%C1%EE%F2%E5%E2%F1%EA%E0+%ED%E0%E3%F0%E0%E4%E0 अंतरराष्ट्रीय बोतेव पुरस्कार विजेता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116124841/http://visit.vratza.com/index.php?lang=bu |date=2013-01-16 }} [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय साहित्य पुरस्कार]] {{आधार}} jph13rztij7vr1saq7zev7avnt0mz1r 1920 लंदन 0 712213 6632980 6303584 2026-10-25T11:48:13Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632980 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = 1920 लन्दन | image = 1920_London_Poster.jpg | alt = फिल्म का पोस्टर | caption = फिल्म का पोस्टर | director = टीनू सुरेश देसाई | producer = {{Plainlist| * संदीप शांडिल्य * रोशन सिंह }} | writer = {{Plainlist| * '''संवाद (डायलॉग ):''' * गिरीश धमीजा }} | screenplay = सुखमणि सदना | story = [[विक्रम भट्ट]] | starring = {{Plainlist| * [[शर्मन जोशी]] * [[मीरा चोपड़ा]] * [[विशाल करवाल]] * [[सागर सैकिया]] }} | music = {{Plainlist| * '''स्कोर: ''' * [[अमर मोहिले]] * '''गाने: ''' * [[शरीब साबरी]] * [[तोशी साबरी]] * कौशिक-आकाश }} | cinematography = प्रकाश कुट्टी | editing = कुलदीप मेहन | studio = [[रिलायंस एंटरटेनमेंट]] | distributor = | released = {{Film date|df=y|2016|05|06}} | runtime = 117 मिनट <!--Theatrical runtime: 117:38--><ref>{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/1920-london-film | title=''1920 LONDON'' (15) | work=[[ब्रिटिश बोर्ड ऑफ़ फ़िल्म क्लासिफिकेशन]] | date=3 May 2016 | accessdate=3 May 2016 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173134/http://www.bbfc.co.uk/releases/1920-london-film | archivedate=25 दिसंबर 2018 | url-status=live }}</ref> | country = भारत | language = हिंदी | budget = | gross = }} '''1920 लंदन''' भारतीय [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] हॉरर फ़िल्म है, जिसका निर्देशन [[टीनू सुरेश देसाई]] ने व निर्माण [[विक्रम भट्ट]] ने किया है। इसमें [[शर्मन जोशी|शरमन जोशी]] और [[मीरा चोपड़ा]] मुख्या भूमिकाओं में हैं। फ़िल्म 6 मई 2016 को सिनेमाघरों में रिलीज़ हुई। == कहानी == == कलाकार == == संगीत == फिल्म के लिए संगीत शारिब-तोशी और कौशिक-आकाश ने दिया है। {{track listing | extra_column = गायक कलाकार | total_length = 26:31 | music_credits = yes | lyrics_credits = yes |- | title1= गुमनाम है कोई | extra1= [[ज़ुबिन नौटियाल]], अंतरा मित्रा | music1= कौशिक-आकाश | lyrics1= कुणाल वर्मा | length1= 4:25 |- | title2= आज रो लेन दे | extra2= शारिब सबरी | music2= शारिब सबरी, तोशी सबरी | lyrics2= शारिब-तोशी, कालिम शेख | length2= 4:46 |- | title3= आफ़रीं | extra3= [[केके]], अंतरा मित्रा | music3= कौशिक-आकाश – J.A.M | lyrics3= प्रशांत इंगोले | length3= 3:45 |- | title4= तुझको मैं | extra4= [[शान (गायक)|शान]] | music4= शारिब सबरी, तोशी सबरी | lyrics4= आज़ीम शिराज़ी | length4= 4:43 |- | title5= रूठा क्यूँ | extra5= [[मोहित चौहान]], पायल देव | music5= शारिब सबरी, तोशी सबरी | lyrics5= आज़ीम शिराज़ी | length5= 5:02 |- | title6= आफ़रीं (दूसरा संस्करण) | extra6= श्रीरामचंद्र, अंतरा मित्रा | lyrics6= प्रशांत इंगोले | music6= कौशिक-आकाश (J.A.M) | length6= 3:49 |- }} == रिलीज़ == == बाहरी कड़ियाँ == * {{Bollywoodhungama|733832|1920 London}} * {{IMDb title|5638500|1920 London}} * {{Rotten Tomatoes|1920_london|1920 London}} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:2016 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:2016 की हॉरर फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय हॉरर फ़िल्में]] [[श्रेणी:लंदन को दिखाती फ़िल्में]] [[श्रेणी:रिलायंस एंटरटेनमेंट की फ़िल्में]] [[श्रेणी:डरावनी फिल्में]] [[श्रेणी:डरावनी हिंदी फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्णक्रमानुसार]] oc23hratykfi6fdbcfrsuv5haoef48h श्रेणी:परमार राजवंश 14 716245 6632598 5402727 2026-10-24T17:15:45Z Mundhalia746 934684 6632598 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मालवा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश का इतिहास]] [[श्रेणी:परमार राज्य|राजवंश]] [[श्रेणी:भारतीय शासक]] 015gwcz8zf6o3rs0etyyqvkmr2lec3d ताजुद्दीन अहमद 0 716808 6632702 6545222 2026-10-24T21:47:55Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632702 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ताजुद्दीन अहमद <br /><small>তাজউদ্দীন আহমদ</small> | image = | office = [[बांग्लादेश के प्रधानमंत्री|बांग्लादेश के प्रथम प्रधानमंत्री]] | president = [[शेख मुजीबुर्रहमान]]<br />[[सैयद नज़रुल इस्लाम]] <small>(कार्यवाहक)</small> | term_start = 17 अप्रैल 1971 | term_end = 12 जनवरी 1972 | successor = [[शेख मुजीबुर्रहमान]] | birth_date = {{birth date|1925|7|23|df=y}} | birth_place = दरदारिया, [[बंगाल प्रेसीडेंसी]], [[ब्रिटिश भारत]] | death_date = {{death date and age|1975|11|3|1925|7|23|df=y}} | death_place = [[ढाका]], [[बांग्लादेश]] | party = [[बांग्लादेश अवामी लीग]] (1949–1975) | otherparty = [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]] (1949 के पूर्व) | alma_mater = [[ढाका विश्वविद्यालय]] }} '''ताजुद्दीन अहमद''' (बांग्ला: তাজউদ্দীন আহমদ; 23 जुलाई 1925 – 3 नवम्बर 1975) बांग्लादेश के प्रमुख राजनेता, स्वतंत्रता सेनानी और देश के प्रथम प्रधानमंत्री थे। उन्होंने [[बांग्लादेश मुक्ति युद्ध]] के दौरान अंतरिम सरकार का नेतृत्व किया और देश की स्वतंत्रता में निर्णायक भूमिका निभाई।<ref>{{Cite web |title=Ahmad, Tajuddin |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ahmad,_Tajuddin |publisher=Banglapedia |access-date=2026-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717064235/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Ahmad,_Tajuddin |archive-date=17 जुलाई 2025 |url-status=dead}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और राजनीतिक जीवन == ताजुद्दीन अहमद का जन्म ब्रिटिश भारत के बंगाल प्रेसीडेंसी में हुआ था। वे [[शेख मुजीबुर्रहमान]] के करीबी सहयोगी थे और 1960–70 के दशक में [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] के प्रमुख नेताओं में से एक थे। 1970 के आम चुनावों में उन्होंने पार्टी के चुनाव अभियान के संगठन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई, जिसमें अवामी लीग को बहुमत प्राप्त हुआ।<ref>{{Cite web |title=Bangladesh Liberation War |url=https://www.britannica.com/event/Bangladesh-Liberation-War |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-04-14}}</ref> == बांग्लादेश मुक्ति युद्ध में भूमिका == 1971 में पाकिस्तान से स्वतंत्रता संग्राम के दौरान ताजुद्दीन अहमद ने अंतरिम सरकार के प्रधानमंत्री के रूप में कार्य किया। उनके नेतृत्व में विभिन्न राजनीतिक और सैन्य समूहों को एकजुट किया गया, जिससे स्वतंत्रता आंदोलन को मजबूती मिली।<ref>{{Cite web |title=Provisional Government of Bangladesh |url=https://www.britannica.com/place/Bangladesh/Independence |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-04-14}}</ref> == स्वतंत्रता के बाद == स्वतंत्रता के बाद उन्होंने वित्त और योजना मंत्रालय की जिम्मेदारी संभाली तथा [[बांग्लादेश का संविधान]] निर्माण प्रक्रिया में योगदान दिया।<ref>{{Cite book |last=Miah |first=Sajahan |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |year=2012}}</ref> == मृत्यु == 15 अगस्त 1975 को हुए सैन्य तख्तापलट के बाद उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया। 3 नवम्बर 1975 को ढाका की जेल में अन्य नेताओं के साथ उनकी हत्या कर दी गई। इस घटना को बांग्लादेश में "जेल हत्या दिवस" के रूप में जाना जाता है।<ref>{{Cite book |title=Midnight Massacre In Dacca |last=Dasgupta |first=Sukharanjan |year=1978 |isbn=0-7069-0692-6}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[बांग्लादेश की राजनीति]] * [[बांग्लादेश के प्रधानमंत्री]] * [[बांग्लादेश मुक्ति युद्ध]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20171109004439/http://www.bbc.com/hindi/india-41870504 विवेचना: बांग्लादेश के इतिहास का एक प्रमुख हत्याकांड] {{Authority control}} [[श्रेणी:1925 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:1975 में निधन]] [[श्रेणी:बांग्लादेश के प्रधानमंत्री]] [[श्रेणी:बांग्लादेश के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:बांग्लादेश मुक्ति युद्ध के सेनानी]] [[श्रेणी:बंगाली मुस्लिम]] nw17e55fr89cwg05k68pyrmmqzjr6id वंडर वूमन 0 728469 6632760 6258631 2026-10-25T01:42:20Z विक्रम प्रताप 911487 कड़ियाँ तथा 2 सन्दर्भ जोड़ें और टैग हटाए 6632760 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=अगस्त 2016}} {{कॉमिक्स पात्र |name= वंडर वुमन | image = Lynda Carter Wonder Woman.JPG| | publisher = [[डीसी कॉमिक्स]] | first appearance= '' ऑलस्टारकॉमिक्स'' #1<br />{{small|(25 अक्टूबर, 1941)}} | created by = जेरी रॉबिन्सन<br />बिल फिंगर<br />बॉब केन | affiliations = [[Injustice Gang]]<br />[[Injustice League]]<br />[[Secret Society of Super Villains|The Society]]<br />[[Club of Heroes#Other versions|Club of Villains]] | abilities = *अलौकिक शक्ति, गति, सहनशक्ति, स्थायित्व, इंद्रियां, चपलता और सजगता *[[उड़ान]] *दिव्य बिजली हेरफेर *ऊर्जा अवशोषण और प्रक्षेपण (कंगन के माध्यम से चैनलिंग के माध्यम से) *[[जादू]] *सूक्ष्म प्रक्षेपण *पशु सहानुभूति *पुनर्योजी उपचार कारक *अमरता *मास्टर मार्शल कलाकार और हाथ से हाथ का मुकाबला करने वाला हथियार दक्षता *गुप्तविद्या में ज्ञान *प्रतिभा -स्तर की बुद्धि *सत्य की लैस्सो , विरोधी हथियारों, प्रक्षेप्य मुकुट, तलवार, ढाल और अदृश्य विमान को विक्षेपित करने के लिए अविनाशी कंगन का उपयोग करता है | other name = डायना }} '''वंडर वूमन''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: '''Wonder Woman''') एक काल्पनिक [[सुपर हीरो]] है जो [[डीसी कॉमिक्स]] द्वारा प्रकाशित अमेरिकी कॉमिक पुस्तकों में प्रदर्शित होती है।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Wonder-Woman|title=Wonder Woman {{!}} Story, TV Show, Movies, Actresses, & Facts {{!}} Britannica|date=2026-09-08|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-10-25}}</ref> [[जस्टिस लीग]] की एक संस्थापक सदस्य होने के साथ साथ वह एक देवी तथा अमेज़ॅन के लोगों की राजदूत हैं। यह चरित्र अक्टूबर १९४१ में ऑल स्टार कॉमिक्स में पहली बार प्रदर्शित हुआ था।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/10/24/books/the-secret-history-of-wonder-woman-by-jill-lepore.html|title=Her Past Unchained|last=Garner|first=Dwight|date=2014-10-23|work=The New York Times|access-date=2026-10-25|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> अपने मातृभूमि, थेमिस्कीरा में उनका आधिकारिक शीर्षक "थेमिस्कीरा की राजकुमारी डायना, हिपोपोलिटा की बेटी" है। हालांकि बाहर समाज में उन्हें अपनी नागरिक पहचान '''डायना प्रिंस''' के नाम से भी जाना जाता है। इन्हें "अमेज़ज़िंग अमेज़ॅन", "द स्पिरिट ऑफ़ ट्रथ", "थेमिस्कीरा'स चैंपियन", "द गॉड किलर" और "द गॉडेस ऑफ़ लव एंड वॉर" इत्यादि नामों से भी जाना जाता रहा है। == सन्दर्भ== {{Reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:डीसी कॉमिक्स]] [[श्रेणी:अमेरिकन सुपरहीरो]] {{आधार}} 5f9nlidpqny6553lprpbhchjlnuj1up 6632761 6632760 2026-10-25T01:43:06Z विक्रम प्रताप 911487 {{Orphan|date=अगस्त 2016}} हटाया 6632761 wikitext text/x-wiki {{कॉमिक्स पात्र |name= वंडर वुमन | image = Lynda Carter Wonder Woman.JPG| | publisher = [[डीसी कॉमिक्स]] | first appearance= '' ऑलस्टारकॉमिक्स'' #1<br />{{small|(25 अक्टूबर, 1941)}} | created by = जेरी रॉबिन्सन<br />बिल फिंगर<br />बॉब केन | affiliations = [[Injustice Gang]]<br />[[Injustice League]]<br />[[Secret Society of Super Villains|The Society]]<br />[[Club of Heroes#Other versions|Club of Villains]] | abilities = *अलौकिक शक्ति, गति, सहनशक्ति, स्थायित्व, इंद्रियां, चपलता और सजगता *[[उड़ान]] *दिव्य बिजली हेरफेर *ऊर्जा अवशोषण और प्रक्षेपण (कंगन के माध्यम से चैनलिंग के माध्यम से) *[[जादू]] *सूक्ष्म प्रक्षेपण *पशु सहानुभूति *पुनर्योजी उपचार कारक *अमरता *मास्टर मार्शल कलाकार और हाथ से हाथ का मुकाबला करने वाला हथियार दक्षता *गुप्तविद्या में ज्ञान *प्रतिभा -स्तर की बुद्धि *सत्य की लैस्सो , विरोधी हथियारों, प्रक्षेप्य मुकुट, तलवार, ढाल और अदृश्य विमान को विक्षेपित करने के लिए अविनाशी कंगन का उपयोग करता है | other name = डायना }} '''वंडर वूमन''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: '''Wonder Woman''') एक काल्पनिक [[सुपर हीरो]] है जो [[डीसी कॉमिक्स]] द्वारा प्रकाशित अमेरिकी कॉमिक पुस्तकों में प्रदर्शित होती है।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Wonder-Woman|title=Wonder Woman {{!}} Story, TV Show, Movies, Actresses, & Facts {{!}} Britannica|date=2026-09-08|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-10-25}}</ref> [[जस्टिस लीग]] की एक संस्थापक सदस्य होने के साथ साथ वह एक देवी तथा अमेज़ॅन के लोगों की राजदूत हैं। यह चरित्र अक्टूबर १९४१ में ऑल स्टार कॉमिक्स में पहली बार प्रदर्शित हुआ था।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/10/24/books/the-secret-history-of-wonder-woman-by-jill-lepore.html|title=Her Past Unchained|last=Garner|first=Dwight|date=2014-10-23|work=The New York Times|access-date=2026-10-25|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> अपने मातृभूमि, थेमिस्कीरा में उनका आधिकारिक शीर्षक "थेमिस्कीरा की राजकुमारी डायना, हिपोपोलिटा की बेटी" है। हालांकि बाहर समाज में उन्हें अपनी नागरिक पहचान '''डायना प्रिंस''' के नाम से भी जाना जाता है। इन्हें "अमेज़ज़िंग अमेज़ॅन", "द स्पिरिट ऑफ़ ट्रथ", "थेमिस्कीरा'स चैंपियन", "द गॉड किलर" और "द गॉडेस ऑफ़ लव एंड वॉर" इत्यादि नामों से भी जाना जाता रहा है। == सन्दर्भ== {{Reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:डीसी कॉमिक्स]] [[श्रेणी:अमेरिकन सुपरहीरो]] {{आधार}} j3hr74z6rvvuru34masp5e2nwx6mlki 13 आवर्स: द सीक्रेट सोल्जर ऑफ बेन्ग़ाज़ी (फ़िल्म) 0 729266 6632844 6303587 2026-10-25T04:52:26Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632844 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = 13 आवर्स:<br />द सीक्रेट सोल्जर्स ऑफ बेन्ग़ाज़ी | image = | caption = Theatrical release poster | director = [[माइकल बे]] | producer = {{Plainlist| * माइकल बे * [[एर्विन स्टाॅफ]] }} | screenplay = [[चक हाॅगन]] | based on = [[मिचैल ज़ुकाॅफ]] की उपन्यास|''[[13 आवर्स (पुस्तक)|13 आवर्स]]'' पर आधारित | starring = {{Plainlist| * [[जेम्स बेज डेल]] * [[जाॅन क्रैसिन्सकी]] * [[मैक्स मार्टिनी]] * [[पाब्लो शेरीबेर]] * [[टोबी स्टीफन्स]] }} | music = [[लाॅर्न बैल्फी]]<ref>{{cite web |url=http://i.imgur.com/O9u95Sk.png/ |title=Official credits list/billing block from the film's website. |access-date=27 जुलाई 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081346/http://i.imgur.com/O9u95Sk.png/ |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> | cinematography = [[डियाॅन बीबे]] | editing = [[पियेट्रो सिसैलिया]]<ref>{{cite web|url=http://variety.com/2015/artisans/news/agencies-book-artisans-on-code-black-sea-of-trees-conjuring-2-benghazi-and-other-projects-1201592599/|title=Agencies book below-the-line clients on film and TV productions|first=Peter|last=Caranicas|work=Variety|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172834/https://variety.com/2015/artisans/news/agencies-book-artisans-on-code-black-sea-of-trees-conjuring-2-benghazi-and-other-projects-1201592599/|archivedate=25 दिसंबर 2018|access-date=27 जुलाई 2016|url-status=live}}</ref> | distributor = [[पारामाउंट पिक्चर्स]] | released = {{Film date|2016|01|12|[[AT&T Stadium|Arlington]] premiere|2016|01|15|संयुक्त राष्ट्र}} | runtime = १४४ मिनट<!--Theatrical runtime: 144:18--><ref>{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/13-hours-secret-soldiers-benghazi-film | title=''13 HOURS: THE SECRET SOLDIERS OF BENGHAZI'' (15) | work=[[ब्रिटिश बोर्ड ऑफ़ फ़िल्म क्लासिफिकेशन]] | date=January 19, 2016 | accessdate=January 19, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172916/http://www.bbfc.co.uk/releases/13-hours-secret-soldiers-benghazi-film | archive-date=25 दिसंबर 2018 | url-status=live }}</ref> | country = संयुक्त राष्ट्र | language = अंग्रेज़ी | budget = $४५ मिलियन<ref name="BOM"/> | gross = $६९.४ मिलियन<ref name="BOM">{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=13hoursthesecretsoldiersofbenghazi.htm |title=13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi (2016) |website=Box Office Mojo |accessdate=April 18, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172858/https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=13hoursthesecretsoldiersofbenghazi.htm%20 |archivedate=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> | border = no | production companies = {{Plainlist| * [[3 Arts Entertainment]] }} }} '''13 आवर्स: द सीक्रेट सोल्जर्स ऑफ बेन्ग़ाज़ी''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]; 13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi) (साधारण तौर पर १३ वार या थर्टीन आवर अथवा तेरह धंटे) वर्ष २०१६ की अमेरिकी युद्ध-जीवनी पर आधारित फ़िल्म है जिसे [[माइकल बे]] ने निर्देशन और सह-निर्माण किया है तथा पटकथा चक हाॅगन ने लिखा है, जो २०१४ की प्रकाशित [[मिचैल ज़काॅफ]] की किताब "१३ आवर" पर आधारित है। बिलड की इस सच्ची कहानी के अनुसार, यह फ़िल्म उन छह सुरक्षाकर्मीयों को लेकर है जो [[लीबिया|लिबिया]] के बेन्ग़ाज़ी स्थित अमेरिकी राजनीतिक कम्पाउंड की हिफाजत करते हुए लड़े थे, जब आतंकियों ने सितम्बर ११, २०१२ को वह घातक हमला कराया था। फ़िल्म भूमिकाओं में [[जेम्स बैज डेल]], [[जाॅन क्रैसिनस्की]], [[मैक्स मार्टिनी]], [[पाब्लो शेरीबेर]] और [[टोबी स्टीफेन्स]] ने अदाकारी की है। फ़िल्मांकन की शुरुआत माल्टा में अप्रैल २७, २०१५ से हुई। जिसे [[पैरामाउंट पिक्चर्स]] के बैनर जनवरी १५, २०१६ को प्रदर्शित किया गया। फ़िल्म ने वैश्विक स्तर पर $६९ करोड़ की है जो निर्देशक माइकल बे की अब तक की सबसे अल्प कमाईवाली फ़िल्म साबित हुई है। == सारांश == वर्ष २०१२ में, [[लीबिया|लिबिया]] स्थित बेन्ग़ाज़ी, विश्व की सबसे खतरनाक स्थानों में एक माना जाता था, और कई देशों ने वहां पर उग्रवादी हमले के भय से अपनी दूतावासों को वहां के देश से हटा लिया था। हालाँकि, [[संयुक्त राष्ट्र]], की डिप्लोमैटिक कम्पाउंड (आधिकारिक तौर पर दूतावास को छोड़ कर) वहां के नगर पर अबभी खुला पड़ा था। इसके कुछ मील फासले पर गैर-मामूली सी खुफिया [[सी आइ ए|सीआईए]] की "द एन्नेक्स" नाम से चौकी है, जहाँ पर निजी सैन्य ठेकेदारों द्वारा ग्लोबल रिस्पोंस स्टाफ द् पूर्व विशेष ऑपरेशन सैनिक को सुरक्षा तैनाती पर रखा है। वहीं जैक "डा" सिल्वा (क्रैसिन्सकी) की भी दस्ते में नवनियुक्त होती है, जो बेन्ग़ाज़ी में पहुँचता है और उसे लेने के लिए टायराॅन एस. "राॅन" वुड्स (डेल) वहां मिलता है, जोकि उस टीम का सदस्य होता है और सिल्वा का खास दोस्त है। एन्नेक्स पर दाखिल होते ही, डा सिल्वा बाकियों की टीम और उनके चीफ (काॅस्टाबिले) से आवभगत होता है, जो अपने टीम को हमेशा यह सख्त हिदायतें देते हैं कि कभी ऐसी मामला ना खड़ा हो कि आम नागरिक कहीं भी इलाके के स्थानीय उग्रवादियों के जंग में ना फँसे। वहीं लिबिया के अमेरिकी [[दूत|राजदूत]] जे. क्रिस्टोफर स्टीवन्स (लेटस्चेर) राजनीतिक मध्यस्थता कायम रखने और सामाजिक अव्यवस्था के सुधार पर बेन्ग़ाज़ी आते हैं। जरूरी एहतियात के बावजूद, एम्बैस्डर स्टीवन्स इस विशेष अभियान पर भी दो जोड़ी डिप्लोमैटिक सिक्युरिटी (डीएस) एजेंट और कुछ स्थानीय 17वें फरवरी के मार्टिर्स ब्रिगेड के अर्द्धसैनिक गार्डों को नियुक्त करते हैं, जिन्हें "17-फरवरी" नाम से जाना जाता है। फिर उस सुबह को जब [[११ सितंबर|11 सितम्बर]] के हमले की ग्यारवीँ बरसी मनाई जाती है, स्टीवन्स गौर करते हैं कि कुछ संदिग्ध लोग इमारत की तस्वीरें खींच रहें है और उसकी सुरक्षा अंग की गतिविधियों की सूचना ले रहे हैं। वापस एन्नेक्स में, जीआरएस टीम अपने परिवार साथ संपर्क साधनों द्वारा वार्तालाप करते हैं और डा सिल्वा को भी अपनी बीवी के गर्भवती होने की खबर मालूम होती है। उसी रात, अंसार अल-शरिया के इस्लामी अतिवादी कम्पाउंड पर धावा बोलती है। वहीं अनिच्छुक रूप से तैनात सुरक्षा गार्ड जिनको $28 प्रति दिन का मेहनताना मिलता था, स्थानीय 17-फरवरी के गार्ड फौरन चौकियों को छोड़ देते हैं, हमलावर बिना किसी व्यवधान के अपने विशेष अभियान कम्पाउंड में दाखिल होते हैं। डिप्लोमैटिक सुरक्षा एजेंट, स्काॅट विकलैण्ड (गियुन्टोली), अपने साथ स्टीवन्स और अफसर, सीन स्माइथ, एक सेफ रूम में छिप जाते हैं। सेफ रूम को तोड़ने में नाकाम, हमलावर इमारत को आग के हवाले करते हैं ताकि अंदर छिपे लोग बाहर निकले। विकलैण्ड किसी प्रकार बच निकलता है मगर स्टीवन्स और स्माइथ को अपनी जान गँवानी पड़ती है। एन्नेक्स पर, जीआरएस टीम कम्पाउंड में फंसे लोगों की मदद करने का दुस्साहसी कदम लेते हैं, मगर चीफ ऐसा कुछ भी करने से इंकार करते हैं, उन्हें डर है कि यदि जीआरएस टीम रवाना हुई तो ऐन्नेक्स वैसे ही तबाह हो जाएगा। लेकिन जीआरएस टीम, इसे अनसुना कर कम्पाउंड की ओर निकल पड़ती है और डीएस एजेंटों से मिलते है। सिल्वा और वुड्स बिल्डिंग में घुसकर स्टीवन्स तथा स्माइथ को खोजती है, मगर उनको सिर्फ स्माइथ मिलता है, जो अधिक धुएँ पी जाने कारण मर जाता है। टीम अब ऐन्नेक्स को वापस लौटती है। कम्पाउंड से निकली टीम सुरक्षित निकलने की आस तो करते हैं, मगर विकलैण्ड गलत दिशा में चला जाता है, वे वापस एन्नेक्स को जाते हैं। एन्नेक्स पर, जीआरएस टीम कम्पाउंड में फंसे लोगों की मदद करने का दुस्साहसी कदम लेते हैं, मगर चीफ ऐसा कुछ भी करने से इंकार करते हैं, उन्हें डर है कि यदि जीआरएस टीम रवाना हुई तो ऐन्नेक्स वैसे ही तबाह हो जाएगा। लेकिन जीआरएस टीम, इसे अनसुना कर कम्पाउंड की ओर निकल पड़ती है और डीएस एजेंटों से मिलते है। सिल्वा और वुड्स बिल्डिंग में घुसकर स्टीवन्स तथा स्माइथ को खोजती है, मगर उनको सिर्फ स्माइथ मिलता है, जो अधिक धुएँ पी जाने कारण मर जाता है। टीम अब ऐन्नेक्स को वापसी ही करती है। कम्पाउंड से निकली टीम सुरक्षित निकलने की आस तो करते हैं, मगर विकलैण्ड गलत दिशा में चला जाता है, वे एन्नेक्स लौट को जाते हैं। ये जानते हुए कि उग्रवादी हमला करने के नजदीक पहुँच चुके हैं, ऐन्नेक्स के सीआईए विभाग के लोग जल्दी मचाते हुए मदद के लिए काॅल लगाते हैं। अब उनकी एकमात्र सहायता ग्लोबल रेस्पाॅन्स विभाग के अफसर, ग्लेन "बब" डाॅहेर्टी, से मिलने की आशा रहती है जो दल में मौजूद दो डेल्टा प्रचालकों से बेन्ग़ाज़ी की ओर रवानागी में देरी करा रहे थे। इसी बीच, जीआरएस की टीम देर रात को ऐनेक्स की परिधि में सेंध लगाते अतिवादियों को रोकने की कोशिश करते हैं। ज्यों ही हमलावरों का दल जब घातक आक्रमण को लेकर विफल होते हैं, जीआरएस दल कुछ वक्त दुबारा से संगठित होने में गुजारते हैं, और इस ठहरे वक्त में वो लोग अपने परिवारों के बारे में सोचते हैं जब तक परिस्थितियाँ उनके हक में ना हो। तभी एक जबरदस्त हमले की लहर उनके हौसले पस्त कर देते हैं, ऐनेक्स को मिलने वाली मदद अभी मार्ग में उतरकर, उन तक पहुँचनी ही थी, उग्रवादियों के लांच हुए मोर्टार हमले में एक डीएस एजेंट जख्मी होता है और वुड्स एवं डाॅहेर्टी मारे जाते हैं। जीआरएस दल इस मामले को निपटाने की सोचते हैं, और चूँकि ऐनेक्स अब उनके हाथ से निकल चुका था, तो बची हुई जीआरएस के ऑपरेटर गाड़ियों के एक काफिले को ऐनेक्स की ओर आते देखते हैं। भयानक आशंका से, ऑपरेटरों को निर्णायक मोर्चे के लिए खुद को तैयार करते हैं, पर तब तक उस काफिले के लोग खुद को लिबिया शील्ड फाॅर्स के रक्षक सिपाही बताते हैं जिन्हें जीआरएस की बतौर रक्षार्थ भेजा गया था। फिर वह लोग कम्पाउंड पीछे स्टीवन्स को खोज निकालते हैं, मगर अस्पताल पहुँचाने तक वहाँ उसकी पूर्व में काफी धुआँ पी जाने बाद मौत हो जाती है। उधर बची हुई बाकी की टीम हवाईपट्टी पर स्टीवन्स, स्माइथ, वुड्स और डाॅहेर्टी के शवों के आने का इंतजार करते हैं, जहाँ उनकी यादों में गत घटनाओं की झलक देखने मिलती है और कैसे ऐनेक्स में बिना सुरक्षा इंतजाम के उनकी हिफाजत करते हैं। अंतिम शीर्षकों उल्लेख में ऐनेक्स के सुरक्षाकर्मियों को एक निजी समारोह में उनके साहस व सेवा के लिए पदक से नवाजने और फिर जीआरएस दल से सेवानिवृत्त होकर वापस परिवार संग जीवन गुजारने की बात कही जाती है। == भूमिकाएँ == * [[जेम्स बैज डेल]]<ref name="DaleCast" /> - टिराॅन एस. "राॅन" वुड्स। राॅन, की भूमिका करते अभिनेता डेल के शब्दों में उन्हें काफी सम्मोहक व्यक्तित्व वाला कहा। वह कहते हैं, "आमतौर पर जैसा वह कहता है उसे अपने घर पर अपने परिवार संग वक्त बिताना है, जोकि उसने इसका इरादा बना रखा था। वह काफी उलझन किस्म के शख्स है बावजूद पेशेवर तरीके में काफी बेहतर है और उनके सामान भी लगभग हमारे सामान की तरह ही है।"<ref name="LATimes">{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-benghazi-bay-20160113-story.html|title='13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi,' from Michael Bay, revisits a battle|first=Steven|last=Zeitchik|work=[[लॉस एंजिल्स टाइम्स]]|date=January 13, 2016|accessdate=January 13, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172832/https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-benghazi-bay-20160113-story.html|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> * [[जाॅन क्रैसिन्सकी]]<ref name="KrasinskiCast" /> - जैक सिल्वा, भूतपुर्व नौसैनिक।<ref>{{cite web |url=http://www.nationalreview.com/article/429812/13-hours-benghazi-fictionalized |title=Benghazi as Zombieland |publisher=National Review |date=January 15, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172850/https://www.nationalreview.com/2016/01/13-hours-benghazi-fictionalized/ |archivedate=25 दिसंबर 2018 |access-date=27 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> * [[मैक्स मार्टिनी]]<ref name="MartiniCast" /> - मार्क "ओज़" गिस्ट, भूतपुर्व मरीन सैनिक। * डाॅमिनिक फुमुसै - जाॅन "टिग" टिगेन, भूतपुर्व मरीन सैनिक और सुरक्षा दल सदस्यों में से एक।<ref name="FumusaCast" /> * [[पाब्लो शेरिबेर]]<ref name="SchreiberCast" /> - क्रिस "टैंटो" पैरोंटो, एक भूतपुर्व अमेरिकी सैनिक रेंजर। * डेविड डेनमैन<ref name="DenmanCast" /> - डेव "बून" बेनटन, एक एलिट स्नाइफर एवं भूतपुर्व मरीन, आखिरी "सीक्रेट सोल्जर"। * [[मैट लेटस्चेर]] - राजदूत जे. क्रिस्टोफर स्टीवन्स।<ref>{{cite web|title=Matt Letscher|url=http://www.imdb.com/name/nm0504762/|publisher=IMDB|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172901/https://www.imdb.com/name/nm0504762/|archivedate=25 दिसंबर 2018|access-date=3 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> * टाॅबी स्टीफेन्स - ग्लेन "बब" डाॅहेर्टी, एक ग्लोबल रेस्पाॅन्स विभागीय (जीआरएस) अफरसर, सुरक्षा दल का सदस्य, और जैक डा सिल्वा का अच्छा दोस्त।<ref name="StephensCast" /> * एलेक्ज़िया बार्लियर - सोना जिलानी, एक अंडरकवर सीआईए अफसर जो लिबिया में एक्सज़ोनमोबिल कंपनी के प्रतिनिधि के रूप में तैनात है। * फ्रेडी स्ट्राॅमा - ब्रिट वैयनेर, लिबिया स्थित एक अंडरकवर (खुफिया) सीआईए अफसर।<ref name="StromaCast" /> * डेविड काॅस्टाबिले - "चीफ", बेन्घाज़ी स्थित सीआईए बेस के प्रमुख।<ref>{{cite web|title=Investigative Report on the Terrorist Attacks on U.S. Facilities in Benghazi, Libya, September 11-12, 2012|url=https://intelligence.house.gov/sites/intelligence.house.gov/files/documents/Benghazi%20Report.pdf|publisher=Permanent Select Committee on Intelligence|access-date=27 जुलाई 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160720173954/http://intelligence.house.gov/sites/intelligence.house.gov/files/documents/benghazi%20report.pdf|archive-date=20 जुलाई 2016|url-status=dead}}</ref> * पेमैन मोआदी - अमाह्ल * डैविड गिउनटाॅवी - स्काॅट विकलैण्ड * डेमेत्रिअस ग्रोसे - डेव अब्बेन * क्रिस्टोफर डिंगली - सिन स्माइथ * शैन राॅवी - सीआईए ऐनेक्स कुक == निर्माण == === विकास === फरवरी १०, २०१४ को, यह घोषणा करवाई कि [[पारामाउंट पिक्चर्स]] ने 3 आर्ट्स एंटरटेनमेंट से विमर्श कर, [[मिचैल ज़ुकाॅफ]] की लिखी 13 आवर्स की किताब के अधिकार को, निर्माता [[एर्विन स्टाॅफ]] ने अभिग्रहण कर लिया है।<ref name=DeadlineParamount>{{cite news|last1=Fleming|first1=Mike, Jr.|title=Paramount In Talks For Benghazi Attack Film Based On Book By Survivors|url=http://deadline.com/2014/02/paramount-in-talks-for-benghazi-attack-film-based-on-book-by-survivors-680448/|accessdate=May 4, 2015|publisher=[[Deadline.com]]|date=February 10, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172857/https://deadline.com/2014/02/paramount-in-talks-for-benghazi-attack-film-based-on-book-by-survivors-680448/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> लेखक [[चक होगन]] द्वारा लिखी पटकथा इसी किताब के अनुकूल रखी गयी है, जो लिबिया स्थित बेन्ग़ाज़ी के अमेरिकी डिप्लोमैटिक कम्पाउंड पर हुए आतंकी हमले की सच्ची घटना पर आधारित है, और यह सब सितंबर ११, २०१२ को ही घटित हुआ था।<ref name="DeadlineParamount" /> फ़िल्म में उन सुरक्षा दल के छह सदस्यों ध्यान केंद्रित किया गया है जिन्होंने वहां स्थित अमेरिकीयों की हिफाजत के लिए लड़ाई लड़ी।<ref name="DeadlineParamount" /> अक्तूबर २९, २०१४, में, इस थ्रिलर फ़िल्म को [[माइकल बे]] से बतौर निर्देशन एवं निर्माण के लिए नियुक्त कराया गया।<ref>{{cite news|last1=Kit|first1=Borys|title=Michael Bay in Talks to Direct Benghazi Movie '13 Hours' (Exclusive)|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/michael-bay-talks-direct-benghazi-744933|accessdate=May 4, 2015|work=hollywoodreporter.com|date=October 29, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172912/https://www.hollywoodreporter.com/news/michael-bay-talks-direct-benghazi-744933|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> === कास्टिंग === जनवरी १४, २०१५ में, अभिनेता [[जाॅन क्रैसिन्सकी]] को फ़िल्म में कास्टिंग किया गया, जिन्हें प्रमुख पात्रों में से एक के लिए रखा गया, जैसे एक भूतपुर्व [[अमेरिकी नेवी सील]] की भूमिका।<ref name=KrasinskiCast>{{cite news|last1=Kroll|first1=Justin|title=John Krasinski to Star in Michael Bay's Benghazi Movie '13 Hours'|url=http://variety.com/2015/film/news/john-krasinski-13-hours-casting-michael-bay-1201372268/|accessdate=January 15, 2015|publisher=variety.com|date=January 14, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172855/https://variety.com/2015/film/news/john-krasinski-13-hours-casting-michael-bay-1201372268/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> फरवरी ३ को, [[पाब्लो शेरिबेर]] को फ़िल्म के लिए साइनिंग दी, जिसमें उन्हें छह लोगों की सुरक्षा टीम में से एक, क्रिस "टैंटो" पैरोंटो की भूमिका मिली है।<ref name=SchreiberCast>{{cite news|last1=Kroll|first1=Justin|title='Orange is the New Black' Actor Pablo Schreiber Joins Michael Bay's '13 Hours' (EXCLUSIVE)|url=http://variety.com/2015/film/news/orange-is-the-new-black-actor-pablo-schreiber-joins-michael-bays-13-hours-exclusive-1201422957/|accessdate=February 5, 2015|publisher=variety.com|date=February 3, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172838/https://variety.com/2015/film/news/orange-is-the-new-black-actor-pablo-schreiber-joins-michael-bays-13-hours-exclusive-1201422957/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> फिर फरवरी ६ को, [[जेम्स बैज डेल]], को इस सुरक्षा टीम का बतौर लीडर की भूमिका दी गई।<ref name=DaleCast>{{cite news|last1=Fleming Jr|first1=Mike|title=James Badge Dale Lands Lead In Michael Bay Benghazi Project '13 Hours'|url=http://deadline.com/2015/02/james-badge-dale-michael-bay-benghazi-1201367580/|accessdate=February 7, 2015|publisher=deadline.com|date=February 6, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172836/https://deadline.com/2015/02/james-badge-dale-michael-bay-benghazi-1201367580/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> वहीं [[मैक्स मार्टिनी]] को फरवरी १७, २०१५ में सुरक्षा टीम के ही अन्य सदस्य की भूमिका के लिए कास्ट किया गया।<ref name=MartiniCast>{{cite news|last1=Kroll|first1=Justin|title='Pacific Rim' Actor Max Martini Joins Michael Bay's '13 Hours' (EXCLUSIVE)|url=http://variety.com/2015/film/news/pacific-rim-actor-max-martini-joins-michael-bays-13-hours-exclusive-1201435244/|accessdate=April 4, 2015|publisher=variety.com|date=February 17, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172903/https://variety.com/2015/film/news/pacific-rim-actor-max-martini-joins-michael-bays-13-hours-exclusive-1201435244/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> [[डेविड डेनमैन]] को भी मार्च ३, २०१५ में, बून नामक, एक एलिट स्नाइफर का रोल मिला।<ref name=DenmanCast>{{cite news|last1=Kit|first1=Borys|title=Michael Bay's '13 Hours' Finds Its Sniper in 'The Office' Actor (Exclusive)|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/michael-bays-13-hours-finds-778913|accessdate=April 4, 2015|work=hollywoodreporter.com|date=March 3, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172839/https://www.hollywoodreporter.com/news/michael-bays-13-hours-finds-778913|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> मार्च ५, २०१५ को, टीएचआर ने रिपोर्ट दी की [[डाॅमिनिक फुमुसै]] को पहले ही रोल के लिए हामी दी थी, जहाँ वे जाॅन "टिग" टिगेन की भूमिका में है, जोकि इस सुरक्षा दल के सदस्यों में से एक है, जो भूतपुर्व मरीन सैनिक होने साथ हथियार विशेषज्ञ भी है।<ref name=FumusaCast>{{cite news|last1=Ford|first1=Rebecca|title=Michael Bay's '13 Hours' Adds 'Nurse Jackie' Actor Dominic Fumusa (Exclusive)|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/michael-bays-13-hours-adds-779590|accessdate=May 4, 2015|work=hollywoodreporter.com|date=March 5, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172824/https://www.hollywoodreporter.com/news/michael-bays-13-hours-adds-779590|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> [[फ्रेडी स्ट्राॅमा]] को मार्च १७, २०१५ में कास्ट किया गया जहाँ वे [[लीबिया|लिबिया]] में तैनात एक खुफिया [[सी आइ ए|सीआईए]] अफसर की भूमिका में हैं।<ref name=StromaCast>{{cite news|last1=Pedersen|first1=Erik|title=Freddie Stroma Has '13 Hours'; Christopher Gorham Lands Lead In 'Po'; 'Exeter' Set For DirecTV Bow|url=http://deadline.com/2015/03/freddie-stroma-has-13-hours-christopher-gorham-lands-lead-in-po-exeter-set-for-directv-bow-1201394073/|accessdate=May 10, 2015|work=deadline.com|date=March 17, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172900/https://deadline.com/2015/03/freddie-stroma-has-13-hours-christopher-gorham-lands-lead-in-po-exeter-set-for-directv-bow-1201394073/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> मई ७, २०१५ को, [[टोबी स्टीफन्स]] को ग्लेन "बब" डाॅहेर्टी की भूमिका दी गई, जोकि अन्य सुरक्षा दल के सदस्य हैं।<ref name=StephensCast>{{cite news|last1=Kroll|first1=Justin|title='Black Sails' Actor Toby Stephens Joins Michael Bay's '13 Hours' (EXCLUSIVE)|url=http://variety.com/2015/film/news/toby-stephens-13-hours-cast-michael-bay-black-sails-1201490271/|accessdate=May 10, 2015|work=variety.com|date=May 7, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172830/https://variety.com/2015/film/news/toby-stephens-13-hours-cast-michael-bay-black-sails-1201490271/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> === फ़िल्मांकन === प्रमुख फोटोग्राफी का आरंभ माल्टा एवं [[मोरक्को]] में अप्रैल २७, २०१५। [12]<ref>{{cite news|title=On the Set for 4/27/15: Jennifer Lawrence Wraps David O. Russell's Joy & Starts on X-Men: Apocalypse|url=http://www.ssninsider.com/on-the-set-for-42715-jennifer-lawrence-wraps-david-o-russells-joy-starts-on-x-men-apocalypse/|accessdate=April 27, 2015|work=ssninsider.com|date=April 27, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172842/https://www.howtowatch.online/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref> वहीं माल्टा स्थित ता'क़ाली में मार्च २०१५ में बड़ा सेट तैयार किया गया।<ref>{{cite news|last1=Schembri Orland|first1=Kevin|title=13 Hours: Michael Bay film set built near Flower Power|url=http://www.independent.com.mt/articles/2015-03-30/local-news/13-Hours-Michael-Bay-film-set-built-near-Flower-Power-6736132995|accessdate=May 10, 2015|work=independent.com.mt|date=March 30, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172851/http://www.independent.com.mt/articles/2015-03-30/local-news/13-Hours-Michael-Bay-film-set-built-near-Flower-Power-6736132995|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> == प्रदर्शन == === घरेलू मिडिया === फ़िल्म "१३ आवर: द सीक्रेट सोल्जर्स ऑफ बेन्ग़ाज़ी" ने बतौर घरेलू मिडिया तक डीवीडी एवं ब्लू-रे डिस्क को जून ७, २०१६ में बिक्री जारी करवाया। == निष्कर्ष == === बाॅक्स ऑफिस === === आलोचनात्मक प्रतिक्रिया === == ऐतिहासिक सटीकता == == इन्हें भी देखें == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:2016 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:अंग्रेज़ी फ़िल्में]] [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्में]] qldvlxzixcn7blafc6a4tgt65gv00p6 6632862 6632844 2026-10-25T05:19:34Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632862 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = 13 आवर्स:<br />द सीक्रेट सोल्जर्स ऑफ बेन्ग़ाज़ी | image = | caption = Theatrical release poster | director = [[माइकल बे]] | producer = {{Plainlist| * माइकल बे * [[एर्विन स्टाॅफ]] }} | screenplay = [[चक हाॅगन]] | based on = [[मिचैल ज़ुकाॅफ]] की उपन्यास|''[[13 आवर्स (पुस्तक)|13 आवर्स]]'' पर आधारित | starring = {{Plainlist| * [[जेम्स बेज डेल]] * [[जाॅन क्रैसिन्सकी]] * [[मैक्स मार्टिनी]] * [[पाब्लो शेरीबेर]] * [[टोबी स्टीफन्स]] }} | music = [[लाॅर्न बैल्फी]]<ref>{{cite web |url=http://i.imgur.com/O9u95Sk.png/ |title=Official credits list/billing block from the film's website. |access-date=27 जुलाई 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081346/http://i.imgur.com/O9u95Sk.png/ |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> | cinematography = [[डियाॅन बीबे]] | editing = [[पियेट्रो सिसैलिया]]<ref>{{cite web|url=http://variety.com/2015/artisans/news/agencies-book-artisans-on-code-black-sea-of-trees-conjuring-2-benghazi-and-other-projects-1201592599/|title=Agencies book below-the-line clients on film and TV productions|first=Peter|last=Caranicas|work=Variety|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172834/https://variety.com/2015/artisans/news/agencies-book-artisans-on-code-black-sea-of-trees-conjuring-2-benghazi-and-other-projects-1201592599/|archivedate=25 दिसंबर 2018|access-date=27 जुलाई 2016|url-status=live}}</ref> | distributor = [[पारामाउंट पिक्चर्स]] | released = {{Film date|2016|01|12|[[AT&T Stadium|Arlington]] premiere|2016|01|15|संयुक्त राष्ट्र}} | runtime = १४४ मिनट<!--Theatrical runtime: 144:18--><ref>{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/13-hours-secret-soldiers-benghazi-film | title=''13 HOURS: THE SECRET SOLDIERS OF BENGHAZI'' (15) | work=[[ब्रिटिश बोर्ड ऑफ़ फ़िल्म क्लासिफिकेशन]] | date=January 19, 2016 | accessdate=January 19, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172916/http://www.bbfc.co.uk/releases/13-hours-secret-soldiers-benghazi-film | archive-date=25 दिसंबर 2018 | url-status=live }}</ref> | country = संयुक्त राष्ट्र | language = अंग्रेज़ी | budget = $४५ मिलियन<ref name="BOM"/> | gross = $६९.४ मिलियन<ref name="BOM">{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=13hoursthesecretsoldiersofbenghazi.htm |title=13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi (2016) |website=Box Office Mojo |accessdate=April 18, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172858/https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=13hoursthesecretsoldiersofbenghazi.htm%20 |archivedate=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> | border = no | production companies = {{Plainlist| * [[3 Arts Entertainment]] }} }} '''13 आवर्स: द सीक्रेट सोल्जर्स ऑफ बेन्ग़ाज़ी''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]; 13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi) (साधारण तौर पर १३ वार या थर्टीन आवर अथवा तेरह धंटे) वर्ष २०१६ की अमेरिकी युद्ध-जीवनी पर आधारित फ़िल्म है जिसे [[माइकल बे]] ने निर्देशन और सह-निर्माण किया है तथा पटकथा चक हाॅगन ने लिखा है, जो २०१४ की प्रकाशित [[मिचैल ज़काॅफ]] की किताब "१३ आवर" पर आधारित है। बिलड की इस सच्ची कहानी के अनुसार, यह फ़िल्म उन छह सुरक्षाकर्मीयों को लेकर है जो [[लीबिया|लिबिया]] के बेन्ग़ाज़ी स्थित अमेरिकी राजनीतिक कम्पाउंड की हिफाजत करते हुए लड़े थे, जब आतंकियों ने सितम्बर ११, २०१२ को वह घातक हमला कराया था। फ़िल्म भूमिकाओं में [[जेम्स बैज डेल]], [[जाॅन क्रैसिनस्की]], [[मैक्स मार्टिनी]], [[पाब्लो शेरीबेर]] और [[टोबी स्टीफेन्स]] ने अदाकारी की है। फ़िल्मांकन की शुरुआत माल्टा में अप्रैल २७, २०१५ से हुई। जिसे [[पैरामाउंट पिक्चर्स]] के बैनर जनवरी १५, २०१६ को प्रदर्शित किया गया। फ़िल्म ने वैश्विक स्तर पर $६९ करोड़ की है जो निर्देशक माइकल बे की अब तक की सबसे अल्प कमाईवाली फ़िल्म साबित हुई है। == सारांश == वर्ष २०१२ में, [[लीबिया|लिबिया]] स्थित बेन्ग़ाज़ी, विश्व की सबसे खतरनाक स्थानों में एक माना जाता था, और कई देशों ने वहां पर उग्रवादी हमले के भय से अपनी दूतावासों को वहां के देश से हटा लिया था। हालाँकि, [[संयुक्त राष्ट्र]], की डिप्लोमैटिक कम्पाउंड (आधिकारिक तौर पर दूतावास को छोड़ कर) वहां के नगर पर अबभी खुला पड़ा था। इसके कुछ मील फासले पर गैर-मामूली सी खुफिया [[सी आइ ए|सीआईए]] की "द एन्नेक्स" नाम से चौकी है, जहाँ पर निजी सैन्य ठेकेदारों द्वारा ग्लोबल रिस्पोंस स्टाफ द् पूर्व विशेष ऑपरेशन सैनिक को सुरक्षा तैनाती पर रखा है। वहीं जैक "डा" सिल्वा (क्रैसिन्सकी) की भी दस्ते में नवनियुक्त होती है, जो बेन्ग़ाज़ी में पहुँचता है और उसे लेने के लिए टायराॅन एस. "राॅन" वुड्स (डेल) वहां मिलता है, जोकि उस टीम का सदस्य होता है और सिल्वा का खास दोस्त है। एन्नेक्स पर दाखिल होते ही, डा सिल्वा बाकियों की टीम और उनके चीफ (काॅस्टाबिले) से आवभगत होता है, जो अपने टीम को हमेशा यह सख्त हिदायतें देते हैं कि कभी ऐसी मामला ना खड़ा हो कि आम नागरिक कहीं भी इलाके के स्थानीय उग्रवादियों के जंग में ना फँसे। वहीं लिबिया के अमेरिकी [[दूत|राजदूत]] जे. क्रिस्टोफर स्टीवन्स (लेटस्चेर) राजनीतिक मध्यस्थता कायम रखने और सामाजिक अव्यवस्था के सुधार पर बेन्ग़ाज़ी आते हैं। जरूरी एहतियात के बावजूद, एम्बैस्डर स्टीवन्स इस विशेष अभियान पर भी दो जोड़ी डिप्लोमैटिक सिक्युरिटी (डीएस) एजेंट और कुछ स्थानीय 17वें फरवरी के मार्टिर्स ब्रिगेड के अर्द्धसैनिक गार्डों को नियुक्त करते हैं, जिन्हें "17-फरवरी" नाम से जाना जाता है। फिर उस सुबह को जब [[११ सितंबर|11 सितम्बर]] के हमले की ग्यारवीँ बरसी मनाई जाती है, स्टीवन्स गौर करते हैं कि कुछ संदिग्ध लोग इमारत की तस्वीरें खींच रहें है और उसकी सुरक्षा अंग की गतिविधियों की सूचना ले रहे हैं। वापस एन्नेक्स में, जीआरएस टीम अपने परिवार साथ संपर्क साधनों द्वारा वार्तालाप करते हैं और डा सिल्वा को भी अपनी बीवी के गर्भवती होने की खबर मालूम होती है। उसी रात, अंसार अल-शरिया के इस्लामी अतिवादी कम्पाउंड पर धावा बोलती है। वहीं अनिच्छुक रूप से तैनात सुरक्षा गार्ड जिनको $28 प्रति दिन का मेहनताना मिलता था, स्थानीय 17-फरवरी के गार्ड फौरन चौकियों को छोड़ देते हैं, हमलावर बिना किसी व्यवधान के अपने विशेष अभियान कम्पाउंड में दाखिल होते हैं। डिप्लोमैटिक सुरक्षा एजेंट, स्काॅट विकलैण्ड (गियुन्टोली), अपने साथ स्टीवन्स और अफसर, सीन स्माइथ, एक सेफ रूम में छिप जाते हैं। सेफ रूम को तोड़ने में नाकाम, हमलावर इमारत को आग के हवाले करते हैं ताकि अंदर छिपे लोग बाहर निकले। विकलैण्ड किसी प्रकार बच निकलता है मगर स्टीवन्स और स्माइथ को अपनी जान गँवानी पड़ती है। एन्नेक्स पर, जीआरएस टीम कम्पाउंड में फंसे लोगों की मदद करने का दुस्साहसी कदम लेते हैं, मगर चीफ ऐसा कुछ भी करने से इंकार करते हैं, उन्हें डर है कि यदि जीआरएस टीम रवाना हुई तो ऐन्नेक्स वैसे ही तबाह हो जाएगा। लेकिन जीआरएस टीम, इसे अनसुना कर कम्पाउंड की ओर निकल पड़ती है और डीएस एजेंटों से मिलते है। सिल्वा और वुड्स बिल्डिंग में घुसकर स्टीवन्स तथा स्माइथ को खोजती है, मगर उनको सिर्फ स्माइथ मिलता है, जो अधिक धुएँ पी जाने कारण मर जाता है। टीम अब ऐन्नेक्स को वापस लौटती है। कम्पाउंड से निकली टीम सुरक्षित निकलने की आस तो करते हैं, मगर विकलैण्ड गलत दिशा में चला जाता है, वे वापस एन्नेक्स को जाते हैं। एन्नेक्स पर, जीआरएस टीम कम्पाउंड में फंसे लोगों की मदद करने का दुस्साहसी कदम लेते हैं, मगर चीफ ऐसा कुछ भी करने से इंकार करते हैं, उन्हें डर है कि यदि जीआरएस टीम रवाना हुई तो ऐन्नेक्स वैसे ही तबाह हो जाएगा। लेकिन जीआरएस टीम, इसे अनसुना कर कम्पाउंड की ओर निकल पड़ती है और डीएस एजेंटों से मिलते है। सिल्वा और वुड्स बिल्डिंग में घुसकर स्टीवन्स तथा स्माइथ को खोजती है, मगर उनको सिर्फ स्माइथ मिलता है, जो अधिक धुएँ पी जाने कारण मर जाता है। टीम अब ऐन्नेक्स को वापसी ही करती है। कम्पाउंड से निकली टीम सुरक्षित निकलने की आस तो करते हैं, मगर विकलैण्ड गलत दिशा में चला जाता है, वे एन्नेक्स लौट को जाते हैं। ये जानते हुए कि उग्रवादी हमला करने के नजदीक पहुँच चुके हैं, ऐन्नेक्स के सीआईए विभाग के लोग जल्दी मचाते हुए मदद के लिए काॅल लगाते हैं। अब उनकी एकमात्र सहायता ग्लोबल रेस्पाॅन्स विभाग के अफसर, ग्लेन "बब" डाॅहेर्टी, से मिलने की आशा रहती है जो दल में मौजूद दो डेल्टा प्रचालकों से बेन्ग़ाज़ी की ओर रवानागी में देरी करा रहे थे। इसी बीच, जीआरएस की टीम देर रात को ऐनेक्स की परिधि में सेंध लगाते अतिवादियों को रोकने की कोशिश करते हैं। ज्यों ही हमलावरों का दल जब घातक आक्रमण को लेकर विफल होते हैं, जीआरएस दल कुछ वक्त दुबारा से संगठित होने में गुजारते हैं, और इस ठहरे वक्त में वो लोग अपने परिवारों के बारे में सोचते हैं जब तक परिस्थितियाँ उनके हक में ना हो। तभी एक जबरदस्त हमले की लहर उनके हौसले पस्त कर देते हैं, ऐनेक्स को मिलने वाली मदद अभी मार्ग में उतरकर, उन तक पहुँचनी ही थी, उग्रवादियों के लांच हुए मोर्टार हमले में एक डीएस एजेंट जख्मी होता है और वुड्स एवं डाॅहेर्टी मारे जाते हैं। जीआरएस दल इस मामले को निपटाने की सोचते हैं, और चूँकि ऐनेक्स अब उनके हाथ से निकल चुका था, तो बची हुई जीआरएस के ऑपरेटर गाड़ियों के एक काफिले को ऐनेक्स की ओर आते देखते हैं। भयानक आशंका से, ऑपरेटरों को निर्णायक मोर्चे के लिए खुद को तैयार करते हैं, पर तब तक उस काफिले के लोग खुद को लिबिया शील्ड फाॅर्स के रक्षक सिपाही बताते हैं जिन्हें जीआरएस की बतौर रक्षार्थ भेजा गया था। फिर वह लोग कम्पाउंड पीछे स्टीवन्स को खोज निकालते हैं, मगर अस्पताल पहुँचाने तक वहाँ उसकी पूर्व में काफी धुआँ पी जाने बाद मौत हो जाती है। उधर बची हुई बाकी की टीम हवाईपट्टी पर स्टीवन्स, स्माइथ, वुड्स और डाॅहेर्टी के शवों के आने का इंतजार करते हैं, जहाँ उनकी यादों में गत घटनाओं की झलक देखने मिलती है और कैसे ऐनेक्स में बिना सुरक्षा इंतजाम के उनकी हिफाजत करते हैं। अंतिम शीर्षकों उल्लेख में ऐनेक्स के सुरक्षाकर्मियों को एक निजी समारोह में उनके साहस व सेवा के लिए पदक से नवाजने और फिर जीआरएस दल से सेवानिवृत्त होकर वापस परिवार संग जीवन गुजारने की बात कही जाती है। == भूमिकाएँ == * [[जेम्स बैज डेल]]<ref name="DaleCast" /> - टिराॅन एस. "राॅन" वुड्स। राॅन, की भूमिका करते अभिनेता डेल के शब्दों में उन्हें काफी सम्मोहक व्यक्तित्व वाला कहा। वह कहते हैं, "आमतौर पर जैसा वह कहता है उसे अपने घर पर अपने परिवार संग वक्त बिताना है, जोकि उसने इसका इरादा बना रखा था। वह काफी उलझन किस्म के शख्स है बावजूद पेशेवर तरीके में काफी बेहतर है और उनके सामान भी लगभग हमारे सामान की तरह ही है।"<ref name="LATimes">{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-benghazi-bay-20160113-story.html|title='13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi,' from Michael Bay, revisits a battle|first=Steven|last=Zeitchik|work=[[लॉस एंजिल्स टाइम्स]]|date=January 13, 2016|accessdate=January 13, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172832/https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-benghazi-bay-20160113-story.html|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> * [[जाॅन क्रैसिन्सकी]]<ref name="KrasinskiCast" /> - जैक सिल्वा, भूतपुर्व नौसैनिक।<ref>{{cite web |url=http://www.nationalreview.com/article/429812/13-hours-benghazi-fictionalized |title=Benghazi as Zombieland |publisher=National Review |date=January 15, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172850/https://www.nationalreview.com/2016/01/13-hours-benghazi-fictionalized/ |archivedate=25 दिसंबर 2018 |access-date=27 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> * [[मैक्स मार्टिनी]]<ref name="MartiniCast" /> - मार्क "ओज़" गिस्ट, भूतपुर्व मरीन सैनिक। * डाॅमिनिक फुमुसै - जाॅन "टिग" टिगेन, भूतपुर्व मरीन सैनिक और सुरक्षा दल सदस्यों में से एक।<ref name="FumusaCast" /> * [[पाब्लो शेरिबेर]]<ref name="SchreiberCast" /> - क्रिस "टैंटो" पैरोंटो, एक भूतपुर्व अमेरिकी सैनिक रेंजर। * डेविड डेनमैन<ref name="DenmanCast" /> - डेव "बून" बेनटन, एक एलिट स्नाइफर एवं भूतपुर्व मरीन, आखिरी "सीक्रेट सोल्जर"। * [[मैट लेटस्चेर]] - राजदूत जे. क्रिस्टोफर स्टीवन्स।<ref>{{cite web|title=Matt Letscher|url=http://www.imdb.com/name/nm0504762/|publisher=IMDB|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172901/https://www.imdb.com/name/nm0504762/|archivedate=25 दिसंबर 2018|access-date=3 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> * टाॅबी स्टीफेन्स - ग्लेन "बब" डाॅहेर्टी, एक ग्लोबल रेस्पाॅन्स विभागीय (जीआरएस) अफरसर, सुरक्षा दल का सदस्य, और जैक डा सिल्वा का अच्छा दोस्त।<ref name="StephensCast" /> * एलेक्ज़िया बार्लियर - सोना जिलानी, एक अंडरकवर सीआईए अफसर जो लिबिया में एक्सज़ोनमोबिल कंपनी के प्रतिनिधि के रूप में तैनात है। * फ्रेडी स्ट्राॅमा - ब्रिट वैयनेर, लिबिया स्थित एक अंडरकवर (खुफिया) सीआईए अफसर।<ref name="StromaCast" /> * डेविड काॅस्टाबिले - "चीफ", बेन्घाज़ी स्थित सीआईए बेस के प्रमुख।<ref>{{cite web|title=Investigative Report on the Terrorist Attacks on U.S. Facilities in Benghazi, Libya, September 11-12, 2012|url=https://intelligence.house.gov/sites/intelligence.house.gov/files/documents/Benghazi%20Report.pdf|publisher=Permanent Select Committee on Intelligence|access-date=27 जुलाई 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160720173954/http://intelligence.house.gov/sites/intelligence.house.gov/files/documents/benghazi%20report.pdf|archive-date=20 जुलाई 2016|url-status=dead}}</ref> * पेमैन मोआदी - अमाह्ल * डैविड गिउनटाॅवी - स्काॅट विकलैण्ड * डेमेत्रिअस ग्रोसे - डेव अब्बेन * क्रिस्टोफर डिंगली - सिन स्माइथ * शैन राॅवी - सीआईए ऐनेक्स कुक == निर्माण == === विकास === फरवरी १०, २०१४ को, यह घोषणा करवाई कि [[पारामाउंट पिक्चर्स]] ने 3 आर्ट्स एंटरटेनमेंट से विमर्श कर, [[मिचैल ज़ुकाॅफ]] की लिखी 13 आवर्स की किताब के अधिकार को, निर्माता [[एर्विन स्टाॅफ]] ने अभिग्रहण कर लिया है।<ref name=DeadlineParamount>{{cite news|last1=Fleming|first1=Mike, Jr.|title=Paramount In Talks For Benghazi Attack Film Based On Book By Survivors|url=http://deadline.com/2014/02/paramount-in-talks-for-benghazi-attack-film-based-on-book-by-survivors-680448/|accessdate=May 4, 2015|publisher=[[Deadline.com]]|date=February 10, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172857/https://deadline.com/2014/02/paramount-in-talks-for-benghazi-attack-film-based-on-book-by-survivors-680448/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> लेखक [[चक होगन]] द्वारा लिखी पटकथा इसी किताब के अनुकूल रखी गयी है, जो लिबिया स्थित बेन्ग़ाज़ी के अमेरिकी डिप्लोमैटिक कम्पाउंड पर हुए आतंकी हमले की सच्ची घटना पर आधारित है, और यह सब सितंबर ११, २०१२ को ही घटित हुआ था।<ref name="DeadlineParamount" /> फ़िल्म में उन सुरक्षा दल के छह सदस्यों ध्यान केंद्रित किया गया है जिन्होंने वहां स्थित अमेरिकीयों की हिफाजत के लिए लड़ाई लड़ी।<ref name="DeadlineParamount" /> अक्तूबर २९, २०१४, में, इस थ्रिलर फ़िल्म को [[माइकल बे]] से बतौर निर्देशन एवं निर्माण के लिए नियुक्त कराया गया।<ref>{{cite news|last1=Kit|first1=Borys|title=Michael Bay in Talks to Direct Benghazi Movie '13 Hours' (Exclusive)|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/michael-bay-talks-direct-benghazi-744933|accessdate=May 4, 2015|work=hollywoodreporter.com|date=October 29, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172912/https://www.hollywoodreporter.com/news/michael-bay-talks-direct-benghazi-744933|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> === कास्टिंग === जनवरी १४, २०१५ में, अभिनेता [[जाॅन क्रैसिन्सकी]] को फ़िल्म में कास्टिंग किया गया, जिन्हें प्रमुख पात्रों में से एक के लिए रखा गया, जैसे एक भूतपुर्व [[अमेरिकी नेवी सील]] की भूमिका।<ref name=KrasinskiCast>{{cite news|last1=Kroll|first1=Justin|title=John Krasinski to Star in Michael Bay's Benghazi Movie '13 Hours'|url=http://variety.com/2015/film/news/john-krasinski-13-hours-casting-michael-bay-1201372268/|accessdate=January 15, 2015|publisher=variety.com|date=January 14, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172855/https://variety.com/2015/film/news/john-krasinski-13-hours-casting-michael-bay-1201372268/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> फरवरी ३ को, [[पाब्लो शेरिबेर]] को फ़िल्म के लिए साइनिंग दी, जिसमें उन्हें छह लोगों की सुरक्षा टीम में से एक, क्रिस "टैंटो" पैरोंटो की भूमिका मिली है।<ref name=SchreiberCast>{{cite news|last1=Kroll|first1=Justin|title='Orange is the New Black' Actor Pablo Schreiber Joins Michael Bay's '13 Hours' (EXCLUSIVE)|url=http://variety.com/2015/film/news/orange-is-the-new-black-actor-pablo-schreiber-joins-michael-bays-13-hours-exclusive-1201422957/|accessdate=February 5, 2015|publisher=variety.com|date=February 3, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172838/https://variety.com/2015/film/news/orange-is-the-new-black-actor-pablo-schreiber-joins-michael-bays-13-hours-exclusive-1201422957/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> फिर फरवरी ६ को, [[जेम्स बैज डेल]], को इस सुरक्षा टीम का बतौर लीडर की भूमिका दी गई।<ref name=DaleCast>{{cite news|last1=Fleming Jr|first1=Mike|title=James Badge Dale Lands Lead In Michael Bay Benghazi Project '13 Hours'|url=http://deadline.com/2015/02/james-badge-dale-michael-bay-benghazi-1201367580/|accessdate=February 7, 2015|publisher=deadline.com|date=February 6, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172836/https://deadline.com/2015/02/james-badge-dale-michael-bay-benghazi-1201367580/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> वहीं [[मैक्स मार्टिनी]] को फरवरी १७, २०१५ में सुरक्षा टीम के ही अन्य सदस्य की भूमिका के लिए कास्ट किया गया।<ref name=MartiniCast>{{cite news|last1=Kroll|first1=Justin|title='Pacific Rim' Actor Max Martini Joins Michael Bay's '13 Hours' (EXCLUSIVE)|url=http://variety.com/2015/film/news/pacific-rim-actor-max-martini-joins-michael-bays-13-hours-exclusive-1201435244/|accessdate=April 4, 2015|publisher=variety.com|date=February 17, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172903/https://variety.com/2015/film/news/pacific-rim-actor-max-martini-joins-michael-bays-13-hours-exclusive-1201435244/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> [[डेविड डेनमैन]] को भी मार्च ३, २०१५ में, बून नामक, एक एलिट स्नाइफर का रोल मिला।<ref name=DenmanCast>{{cite news|last1=Kit|first1=Borys|title=Michael Bay's '13 Hours' Finds Its Sniper in 'The Office' Actor (Exclusive)|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/michael-bays-13-hours-finds-778913|accessdate=April 4, 2015|work=hollywoodreporter.com|date=March 3, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172839/https://www.hollywoodreporter.com/news/michael-bays-13-hours-finds-778913|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> मार्च ५, २०१५ को, टीएचआर ने रिपोर्ट दी की [[डाॅमिनिक फुमुसै]] को पहले ही रोल के लिए हामी दी थी, जहाँ वे जाॅन "टिग" टिगेन की भूमिका में है, जोकि इस सुरक्षा दल के सदस्यों में से एक है, जो भूतपुर्व मरीन सैनिक होने साथ हथियार विशेषज्ञ भी है।<ref name=FumusaCast>{{cite news|last1=Ford|first1=Rebecca|title=Michael Bay's '13 Hours' Adds 'Nurse Jackie' Actor Dominic Fumusa (Exclusive)|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/michael-bays-13-hours-adds-779590|accessdate=May 4, 2015|work=hollywoodreporter.com|date=March 5, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172824/https://www.hollywoodreporter.com/news/michael-bays-13-hours-adds-779590|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> [[फ्रेडी स्ट्राॅमा]] को मार्च १७, २०१५ में कास्ट किया गया जहाँ वे [[लीबिया|लिबिया]] में तैनात एक खुफिया [[सी आइ ए|सीआईए]] अफसर की भूमिका में हैं।<ref name=StromaCast>{{cite news|last1=Pedersen|first1=Erik|title=Freddie Stroma Has '13 Hours'; Christopher Gorham Lands Lead In 'Po'; 'Exeter' Set For DirecTV Bow|url=http://deadline.com/2015/03/freddie-stroma-has-13-hours-christopher-gorham-lands-lead-in-po-exeter-set-for-directv-bow-1201394073/|accessdate=May 10, 2015|work=deadline.com|date=March 17, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172900/https://deadline.com/2015/03/freddie-stroma-has-13-hours-christopher-gorham-lands-lead-in-po-exeter-set-for-directv-bow-1201394073/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> मई ७, २०१५ को, [[टोबी स्टीफन्स]] को ग्लेन "बब" डाॅहेर्टी की भूमिका दी गई, जोकि अन्य सुरक्षा दल के सदस्य हैं।<ref name=StephensCast>{{cite news|last1=Kroll|first1=Justin|title='Black Sails' Actor Toby Stephens Joins Michael Bay's '13 Hours' (EXCLUSIVE)|url=http://variety.com/2015/film/news/toby-stephens-13-hours-cast-michael-bay-black-sails-1201490271/|accessdate=May 10, 2015|work=variety.com|date=May 7, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172830/https://variety.com/2015/film/news/toby-stephens-13-hours-cast-michael-bay-black-sails-1201490271/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> === फ़िल्मांकन === प्रमुख फोटोग्राफी का आरंभ माल्टा एवं [[मोरक्को]] में अप्रैल २७, २०१५। [12]<ref>{{cite news|title=On the Set for 4/27/15: Jennifer Lawrence Wraps David O. Russell's Joy & Starts on X-Men: Apocalypse|url=http://www.ssninsider.com/on-the-set-for-42715-jennifer-lawrence-wraps-david-o-russells-joy-starts-on-x-men-apocalypse/|accessdate=April 27, 2015|work=ssninsider.com|date=April 27, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172842/https://www.howtowatch.online/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref> वहीं माल्टा स्थित ता'क़ाली में मार्च २०१५ में बड़ा सेट तैयार किया गया।<ref>{{cite news|last1=Schembri Orland|first1=Kevin|title=13 Hours: Michael Bay film set built near Flower Power|url=http://www.independent.com.mt/articles/2015-03-30/local-news/13-Hours-Michael-Bay-film-set-built-near-Flower-Power-6736132995|accessdate=May 10, 2015|work=independent.com.mt|date=March 30, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172851/http://www.independent.com.mt/articles/2015-03-30/local-news/13-Hours-Michael-Bay-film-set-built-near-Flower-Power-6736132995|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> == प्रदर्शन == === घरेलू मिडिया === फ़िल्म "१३ आवर: द सीक्रेट सोल्जर्स ऑफ बेन्ग़ाज़ी" ने बतौर घरेलू मिडिया तक डीवीडी एवं ब्लू-रे डिस्क को जून ७, २०१६ में बिक्री जारी करवाया। == निष्कर्ष == === बाॅक्स ऑफिस === === आलोचनात्मक प्रतिक्रिया === == ऐतिहासिक सटीकता == == इन्हें भी देखें == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:2016 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:अंग्रेज़ी फ़िल्में]] [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्में]] mwp3xz43qmfacpov9uqs32mefrrhc70 झलक दिखला जा ९ 0 729540 6632563 5832515 2026-10-24T15:07:35Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632563 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season | season_number =9 | image = | image_alt = | caption = | bgcolour = black | module = {{Infobox reality competition season | presenter = [[मनीष पॉल]] | judges = [[करण जौहर]]<br />[[फराह खान]]<br />[[जैकलिन फर्नांडीस|जैकलिन फर्नांडीज]] | num_contestants = 18 | winner = [[तेरिया मगर]] | runner_up = [[सलमान यूसुफ खान]] }} | country = भारत | num_episodes = 26 | network = [[कलर्स टीवी]] | first_aired = {{Start date|df=yes|2016|7|30}} | last_aired = {{end date|df=yes|2017|1|21}} | episode_list = | prev_series = [[झलक दिखला जा 8|सत्र 8]] | next_series = [[झलक दिखला जा 10|सत्र 10]] |show_name=झलक दिखला जा<br/>}} '''झलक दिखला जा 9''' डांस रियलिटी शो '''''[[झलक दिखला जा]]''''' का '''नौवां सीजन''' है। इसका प्रीमियर 30 जुलाई 2016 को कलर्स पर हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-jhalak-dikhhla-jaa-9-list-of-contestants-337744|title=List of confirmed celebrity contestants of Jhalak 9|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706090325/http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-jhalak-dikhhla-jaa-9-list-of-contestants-337744|archive-date=2016-07-06|access-date=2016-07-06}}</ref> सीजन की मेजबानी [[मनीष पॉल]] ने की थी और [[जैकलिन फर्नांडीस|जैकलीन फर्नांडीज]], [[करण जौहर]], [[गणेश हेगड़े]] और [[फराह खान]] ने जज किया था। सीजन 30 जुलाई 2016 से 21 जनवरी 2017 तक चला। इस सीजन की विनर तेरिया मगर रही। == निष्कासन और मतदान == ''झलक दिखला जा में'' इस सीज़न में कोई ऑडियंस वोटिंग नहीं है। बेदखली दो विशिष्ट मानदंडों पर आधारित है: न्यायाधीशों के स्कोर और लाइव स्टूडियो ऑडियंस स्कोर। सेमीफाइनल में, यह घोषणा की गई कि दर्शक विजेता के लिए मतदान कर सकते हैं। वोटिंग लाइन केवल पांच दिनों के लिए खुली थी। इस प्रकार, पिछले सीज़न के विपरीत, जहां अगले सप्ताह के एपिसोड की शुरुआत में एलिमिनेशन किया जाएगा, अब एपिसोड के अंत में ही एलिमिनेशन किया जाता है। == प्रतियोगी और कोरियोग्राफर == शो की शुरुआत 12 जोड़ियों से हुई थी। 8 अक्टूबर के एपिसोड में, फराह खान द्वारा 5 वाइल्डकार्ड प्रविष्टियां पेश की गईं (जो भी एक जज के रूप में शो में शामिल हुईं)। * तेरिया मगर और आर्यन पात्र - (वाइल्डकार्ड एंट्री) - 22 अक्टूबर 2016 को 8वें स्थान से बाहर हुए, 26 नवंबर 2016 को फिर से वाइल्ड कार्ड एंट्री के रूप में प्रवेश किया। 21 जनवरी 2017 को श्रृंखला के विजेता के रूप में उभरा। * 21 जनवरी 2017 को [[सलमान युसुफ खान|सलमान युसूफ खान]] और ऐश्वर्या राधाकृष्णन को फर्स्ट रनर-अप कपल घोषित किया गया<ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/jhalak-dikhhla-jaa-9-choreographer-salman-yusuff-khan-participate-show-682410|title='Jhalak Dikhhla Jaa 9:' Choreographer Salman Yusuff Khan to participate on show?|access-date=12 June 2016}}</ref> * [[शांतनु माहेश्वरि|शांतनु माहेश्वरी]] और अलीशा सिंह, 21 जनवरी 2017 को दूसरे उपविजेता जोड़े के रूप में उभरे <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Shantanu-Maheshwari-and-Salman-Yusuff-in-Jhalak-Dikhlaa-Jaa-9/articleshow/52725360.cms|title=Shantanu Maheshwari and Salman Yusuff in Jhalak Dikhlaa Jaa 9?|access-date=13 June 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Dwayne-Bravo-bonds-over-dance-and-cricket-with-Shantanu-and-Alisha/articleshow/54995592.cms|title=Dwayne Bravo bonds over dance and cricket with Shantanu and Alisha – The Times of India|access-date=22 October 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/I-am-not-doing-Jhalak-Dikhhla-Jaa-to-impress-anyone-Shantanu-Maheshwari/articleshow/54381097.cms|title=I am not doing Jhalak Dikhhla Jaa to impress anyone – The Times of India|access-date=17 September 2016}}</ref> * [[सिद्धार्थ निगम]] और वैष्णवी पाटिल - (वाइल्डकार्ड एंट्री), 14 जनवरी 2017 को समाप्त<ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/jhalak-dikhhla-jaa-9-siddharth-nigam-chakravartin-ashoka-samrat-fame-enter-wild-card-687907|title='Jhalak Dikhhla Jaa 9': Siddharth Nigam of 'Chakravartin Ashoka Samrat' fame to enter as wild card contestant|access-date=26 July 2016}}</ref> * [[ड्वेन ब्रावो]] और भावना पुरोहित - (वाइल्डकार्ड एंट्री), 14 जनवरी 2017&nbsp;<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/dwayne-dj-bravo-debuts-on-jhalakdikhhla-jaahot-hai/articleshow/56154374.cms|title=Dwayne ‘DJ’ Bravo debuts on Jhalak Dikhhla Jaa…Hot Hai|access-date=24 December 2016}}</ref> को छोड़ दिया * स्वस्ति नित्या और प्रीतजोत सिंह - (वाइल्डकार्ड एंट्री), 19 दिसंबर 2016 को समाप्त <ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/these-contestants-will-soon-enter-jhalak-dikhhla-jaa-as-wild-card-contestants-lifetv/1/767982.html|title=These contestants will soon enter Jhalak Dikhhla Jaa as wild card entries|access-date=19 September 2016}}</ref> * [[करिश्मा तन्ना]] और रजित देव, 10 दिसंबर 2016 को बाहर हो गए <ref>{{Cite web|url=http://www.catchnews.com/television-news/karishma-tanna-opens-up-about-jhalak-dikhhla-jaa-casting-couch-bollywood-her-favourite-judge-madhuri-dixit-latest-news-1472111545.html|title=Karishma Tanna opens up on Jhalak Dikhhla Jaa, casting couch & her fave Madhuri Dixit|access-date=25 August 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.asianage.com/entertainment/tv/121116/karishma-tanna-stuns-judges-with-her-paa-act-on-jhalak-dikhla-jaa.html|title=Karishma Tanna stuns judges with her 'Paa' act on Jhalak Dikhla Jaa|access-date=12 November 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-karishma-tanna-eliminated-from-the-show/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9: Karishma Tanna eliminated from the show|access-date=11 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211092831/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-karishma-tanna-eliminated-from-the-show/|archive-date=11 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Karishma-Tannas-journey-on-Jhalak-Dikhhla-Jaa-comes-to-an-end/articleshow/55922061.cms|title=Karishma Tanna’s journey on Jhalak Dikhhla Jaa comes to an end|access-date=11 December 2016}}</ref> * [[शक्ति अरोड़ा]] और सुचित्रा सावंत, 26 नवंबर 2016 <ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/jhalak-dikhhla-jaa-9-shakti-arora-aka-ranveer-meri-aashiqui-tum-se-hi-participate-dance-671091|title='Jhalak Dikhhla Jaa 9:' Shakti Arora aka Ranveer of 'Meri Aashiqui Tum Se Hi' to participate in dance show?|access-date=17 March 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-shakti-arora-eliminated-from-the-show/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9: Shakti Arora eliminated from the show!|access-date=28 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709021650/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-shakti-arora-eliminated-from-the-show/|archive-date=9 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> को समाप्त * स्पंदन चतुर्वेदी और हार्दिक - (वाइल्डकार्ड), 19 नवंबर 2016 को बाहर हो गए <ref>{{Cite web|url=http://www.realitypost.in/jhalak-dikhhla-jaa-9-two-contestants-eliminated/|title=Spandan eliminated on Jhalak Dikhhla Jaa 9!|access-date=24 September 2016|archive-date=19 अक्तूबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019113710/http://www.realitypost.in/jhalak-dikhhla-jaa-9-two-contestants-eliminated/|url-status=dead}}</ref> * [[नोरा फतेही]] और कॉर्नेल रोड्रिग्स, 12 नवंबर 2016 <ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/jhalak-dikhhla-jaa-9-naagin-actor-arjun-bijlani-bigg-boss-contestants-karishma-tanna-nora-671374|title='Jhalak Dikhhla Jaa 9:' 'Naagin' actor Arjun Bijlani, 'Bigg Boss' contestants Karishma Tanna, Nora Fatehi to participate?|access-date=19 March 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-nora-fatehi-eliminated-from-the-show/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9: Nora Fatehi eliminated from the show!|access-date=23 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160925003849/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-nora-fatehi-eliminated-from-the-show/|archive-date=25 सितंबर 2016|url-status=dead}}</ref> को बाहर हो गए * [[ग्रेसी गोस्वामी]] और सचिन - (वाइल्डकार्ड एंट्री), 5 नवंबर 2016 <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/confirmed-jhalak-dikhhla-jaa-9-wild-card-entrants-spandan-chaturvedi-siddharth-nigam-gracy-goswami-to-enter-the-show/|title=Confirmed! Jhalak Dikhhla Jaa 9 wild card entrants: Spandan Chaturvedi, Siddharth Nigam, Gracy Goswami to enter the show!|access-date=19 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820184207/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/confirmed-jhalak-dikhhla-jaa-9-wild-card-entrants-spandan-chaturvedi-siddharth-nigam-gracy-goswami-to-enter-the-show/|archive-date=20 अगस्त 2016|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-gracy-goswami-gets-eliminated-and-salman-yusuff-khan-finally-gets-a-perfect-30/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9: Gracy Goswami gets eliminated and Salman Yusuff Khan finally gets a perfect 30!|access-date=5 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108234929/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-gracy-goswami-gets-eliminated-and-salman-yusuff-khan-finally-gets-a-perfect-30/|archive-date=8 नवंबर 2016|url-status=dead}}</ref> को समाप्त * [[सुरवीन चावला]] और सनम जौहर, 1 अक्टूबर 2016 को बाहर हो गए <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/adaa-khan-and-surveen-chawla-to-participate-in-jhalak-dikhla-jaa-9/|title=Surveen Chawla to participate in Jhalak Dikhla Jaa 9!|access-date=26 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527144656/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/adaa-khan-and-surveen-chawla-to-participate-in-jhalak-dikhla-jaa-9/|archive-date=27 मई 2016|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.india.com/showbiz/jhalak-dikhhla-jaa-9-arjun-bijlani-surveen-chawla-both-eliminated-nora-fatehi-enters-top-5-finalists-1528973/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9: Arjun Bijlani & Surveen Chawla both eliminated! Nora Fatehi enters Top 5 finalists!|access-date=2 October 2016}}</ref> * [[अर्जुन बिज्लानी|अर्जुन बिजलानी]] और भावना खंडूजा, 1 अक्टूबर 2016 को बाहर हो गए <ref>{{Cite web|url=http://www.abplive.in/television/this-is-why-tv-actor-arjun-bijlani-is-participating-in-jhalak-dikhhla-jaa-387916|title=This is why TV actor Arjun Bijlani is participating in "Jhalak Dikhhla Jaa"|access-date=27 July 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Arjun-Bijlani-and-Karishma-Tanna-are-the-Jai-Veeru-of-Jhalak/articleshow/53584818.cms|title=Arjun Bijlani and Karishma Tanna are the Jai & Veeru of Jhalak - Times of India|access-date=14 December 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-arjun-bijlani-and-surveen-chawla-get-eliminated/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9: Arjun Bijlani and Surveen Chawla get eliminated!|access-date=1 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161002182558/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-arjun-bijlani-and-surveen-chawla-get-eliminated/|archive-date=2 अक्तूबर 2016|url-status=dead}}</ref> * [[हैली शाह|हेली शाह]] और जय कुमार नायर, 3 सितंबर 2016 <ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/jhalak-dikhhla-jaa-9-swaragini-actress-helly-shah-aka-swara-be-part-reality-show-681177|title='Jhalak Dikhhla Jaa 9:' 'Swaragini' actress Helly Shah aka Swara to be a part of reality show|access-date=3 June 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-siddhant-gupta-and-helly-shah-got-eliminated-tonight-in-the-bollywood-special-episode/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9 double elimination!|access-date=4 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904161026/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-siddhant-gupta-and-helly-shah-got-eliminated-tonight-in-the-bollywood-special-episode/|archive-date=4 सितंबर 2016|url-status=dead}}</ref> को हटा दिए गए * [[सिद्धान्त गुप्ता|सिद्धांत गुप्ता]] और प्राणलिनी अतुल/स्नेहा/अफिया, 3 सितंबर 2016 <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Helly-Shah-and-Siddhant-Gupta-in-Jhalak-Dikhhla-Jaa/articleshow/52556228.cms|title=Helly Shah and Siddhant Gupta in 'Jhalak Dikhhla Jaa'|access-date=2 June 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-siddhant-gupta-and-helly-shah-got-eliminated-tonight-in-the-bollywood-special-episode/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9: Siddhant Gupta and Helly Shah get EVICTED in tonight’s Bollywood special episode!|access-date=3 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904161026/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-siddhant-gupta-and-helly-shah-got-eliminated-tonight-in-the-bollywood-special-episode/|archive-date=4 सितंबर 2016|url-status=dead}}</ref> को बाहर हो गए * शेफ हरपाल सिंह सोखी और भावना पुरोहित, 27 अगस्त 2016 <ref>{{Cite web|url=http://www.kinkylittleboots.com/television/chef-harpal-singh-sokhi-to-appear-in-jhalak-dikhhla-jaa-9/|title=Chef Harpal Singh Sokhi To Appear In Jhalak Dikhhla Jaa 9|access-date=28 June 2016|archive-date=10 जुलाई 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710152215/http://www.kinkylittleboots.com/television/chef-harpal-singh-sokhi-to-appear-in-jhalak-dikhhla-jaa-9/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Jhalak-Dikhhla-Jaa-9-Chef-Harpal-Singh-Sokhi-eliminated/articleshow/53890811.cms|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9: Chef Harpal Singh Sokhi eliminated|access-date=27 August 2016}}</ref> को हटा दिए गए * 22 अगस्त 2016 को प्रियंका शाह और पूनम शाह का सफाया <ref>{{Cite web|url=http://businessofcinema.com/bollywood_news/jhalak-dikhhla-jaa-9-second-elimination-revealed/338462|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9:Second Elimination Revealed|access-date=21 August 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Jhalak-Dikhhla-Jaa-9-Twin-sisters-Poonam-and-Priyanka-eliminated/articleshow/53790394.cms|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9: Twin sisters Poonam and Priyanka eliminated|website=timesofindia.com|access-date=21 August 2016}}</ref> * छुटकी और दिवाकर नयाल के रूप में [[गौरव गेरा]], 13 अगस्त 2016 को बाहर हो गए <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Gaurav-Chutki-Gera-in-Jhalak-Dikhhla-Jaa/articleshow/52884688.cms|title=Gaurav 'Chutki' Gera in 'Jhalak Dikhhla Jaa'|access-date=24 June 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Jhalak-Dikhhla-Jaa-9-Gaurav-Gera-is-the-first-elimination/articleshow/53689904.cms|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9: Gaurav Gera is the first elimination|website=timesofindia|access-date=14 August 2016}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.colorstv.com/shows/jhalak-dikhhla-jaa-season-9/ ''झलक दिखला जा 9''] [[कलर्स (टीवी चैनल)|कलर्स टीवी]] पर {{कलर्स चैनल के कार्यक्रम}} [[श्रेणी:कलर्स चैनल के कार्यक्रम]] [[श्रेणी:झलक दिखला जा]] [[श्रेणी:भारतीय वास्तविकता टेलीविजन श्रृंखला]] oi7izsuzmbn8tkfwix1fdolixyo5chb इमान अली 0 730938 6632739 6201174 2026-10-25T00:56:17Z विक्रम प्रताप 911487 ज्ञानसन्दूक अनुवाद, भूमिका सुधार और कड़ियाँ जोड़ी 6632739 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=अगस्त 2016}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = इमान अली | birth_name = | image = | imagesize = | caption = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1980|12|19}} | birth_place = [[लाहौर]], [[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]], [[पाकिस्तान]] | occupation = {{flatlist| * [[अभिनेत्री]] * [[मॉडल (व्यक्ति)|मॉडल]] * [[गायक|गायिका]] }} | years active = 1999–वर्तमान | relatives = मरियम आबिद अली (बहन)<br>रहमा अली (बहन) }} '''इमान अली''' एक [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी]] [[अभिनेत्री]], [[गायक|गायिका]] और [[मॉडल (व्यक्ति)|मॉडल]] हैं, जो मुख्य रूप से उर्दू फ़िल्मों में अभिनय करती हैं। उन्होंने अपने फ़िल्मी करियर की शुरुआत वर्ष 2007 की प्रसिद्ध फ़िल्म ''[[ख़ुदा के लिए]]'' से की थी, जिसे अंतरराष्ट्रीय स्तर पर भी काफ़ी सराहना मिली।<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1097687/some-pakistani-actors-made-a-fool-of-themselves-in-bollywood-iman-ali/|title=Some Pakistani actors made a fool of themselves in Bollywood: Iman Ali|website=The Express Tribune|date=5 May 2016|access-date=22 June 2020}}</ref><ref name=RapTV>{{cite web|url=http://raptv.net/iman-ali-wedding-husband/|title=Iman Ali Wedding & Husband: His Feet Look Pretty Nice|website=RapTV|author=Afrah Farrukh|access-date=22 June 2020|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526180830/http://raptv.net/iman-ali-wedding-husband/|url-status=dead}}</ref> इसके अलावा वे सामाजिक विषयों पर बनी फ़िल्म ''बोल'' (2011) में भी मुख्य भूमिका में नज़र आ चुकी हैं। {{आधार}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:पाकिस्तानी अभिनेत्री]] 7fy2fuot6t2s5ielrcs9yhgg8tuaxtd 6632740 6632739 2026-10-25T00:57:27Z विक्रम प्रताप 911487 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 6632740 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=अगस्त 2016}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = इमान अली | birth_name = | image = | imagesize = | caption = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1980|12|19}} | birth_place = [[लाहौर]], [[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]], [[पाकिस्तान]] | occupation = {{flatlist| * [[अभिनेत्री]] * [[मॉडल (व्यक्ति)|मॉडल]] * [[गायक|गायिका]] }} | years active = 1999–वर्तमान | relatives = मरियम आबिद अली (बहन)<br>रहमा अली (बहन) }} '''इमान अली''' एक [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी]] [[अभिनेत्री]], [[गायक|गायिका]] और [[मॉडल (व्यक्ति)|मॉडल]] हैं, जो मुख्य रूप से उर्दू फ़िल्मों में अभिनय करती हैं। उन्होंने अपने फ़िल्मी करियर की शुरुआत वर्ष 2007 की प्रसिद्ध फ़िल्म ''[[ख़ुदा के लिए]]'' से की थी, जिसे अंतरराष्ट्रीय स्तर पर भी काफ़ी सराहना मिली।<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1097687/some-pakistani-actors-made-a-fool-of-themselves-in-bollywood-iman-ali/|title=Some Pakistani actors made a fool of themselves in Bollywood: Iman Ali|website=The Express Tribune|date=5 May 2016|access-date=22 June 2020}}</ref><ref name=RapTV>{{cite web|url=http://raptv.net/iman-ali-wedding-husband/|title=Iman Ali Wedding & Husband: His Feet Look Pretty Nice|website=RapTV|author=Afrah Farrukh|access-date=22 June 2020|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526180830/http://raptv.net/iman-ali-wedding-husband/|url-status=dead}}</ref> इसके अलावा वे सामाजिक विषयों पर बनी फ़िल्म ''बोल'' (2011) में भी मुख्य भूमिका में नज़र आ चुकी हैं। {{आधार}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:पाकिस्तानी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1980 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 5kok40pddk84z70dkm545x2d5dofm51 ऑडियोमीटर 0 731537 6632743 6219907 2026-10-25T01:06:27Z विक्रम प्रताप 911487 कड़ियाँ जोड़ी 6632743 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=अगस्त 2016}} [[चित्र:Vintage_Eckstein_Bros.,_Inc._Screening_Audiometer,_Tetra-Tone_Model_EB-46,_Circa_1975_(16733399820).jpg|अंगूठाकार|400x400पिक्सेल|Portable Audiometer ''Tetra-Tone Model EB-46'', 1975 year]] [[चित्र:Vintage_Maico_Model_F-1_Portable_Audiometer_Hearing_Tester,_Vacuum_Tube_Unit,_Circa_1960s_(16440624956).jpg|अंगूठाकार|558x558पिक्सेल|पोर्टेबल Audiometer 1960 के ''Maico'']] '''ऑडियोमीटर''' (Audiometer) एक [[उपकरण]] है, जिसकी सहायता से [[ध्वनि]] की तीव्रता को मापा जाता है। ==ऑडियोमेट्री परीक्षण== ऑडियोमेट्री परीक्षण व्यक्ति की सुनने की क्षमता को जानने के लिए किया जाने वाला श्रवण परीक्षण है। इससे आवाज की तीव्रता का पता लगाते हैं। चिकित्सीय भाषा इसे प्योर टोन ऑडियोमेट्री कहते हैं।<ref>{{cite news |title=सुनने की क्षमता को बताता ऑडियोमेट्री परीक्षण {{!}} Audiometry test indicating ability to listen |url=https://www.patrika.com/disease-and-conditions/audiometry-test-indicating-ability-to-listen-4711899/ |accessdate=8 अप्रैल 2022 |work=Patrika News |date=15 जून 2019 |language=hi-IN}}</ref><ref>{{cite news |title=बच्चे में बहरापन तो नहीं, अब समय रहते मिलेगा इलाज |url=https://www.jagran.com/haryana/panipat-audiomeetar-room-deafness-testing-is-becoming-easier-in-civil-hospital-18788278.html |accessdate=8 अप्रैल 2022 |work=Dainik Jagran |language=hi}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:उपकरण]] [[श्रेणी:ध्वनिविज्ञान]] 9nofzbl71ts4g4kezkixnlhe5zioag6 विशुनपुर गाँव 0 732250 6632764 6203263 2026-10-25T01:49:18Z विक्रम प्रताप 911487 {{Dead end|date=अगस्त 2016}} हटाया 6632764 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=अगस्त 2016}} '''विशुनपुर गाँव'''<ref>{{Cite web |url=http://www.census2011.co.in/data/village/168097-vishunpura-uttar-pradesh.html |title=2011 की जनगणना के अनुसार विशुनपुर गाँव की स्थिति |access-date=23 मार्च 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180323220045/http://www.census2011.co.in/data/village/168097-vishunpura-uttar-pradesh.html |archive-date=23 मार्च 2018 |url-status=dead }}</ref> [[अम्बेडकर नगर ज़िला|अम्बेडकरनगर]] जिले के अंतर्गत आता है। गाँव का पोस्ट करमिसिरपुर एवं थाना [[जलालपुर]] है। इस गाँव में लगभग 30-35 परिवार निवास करते हैं। यह गाँव बेहद शांतपूर्ण है। गाँव के निवासी आपस में बेहद सहयोग और सहोदर्य की भावना से पेश आते है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:अम्बेडकर नगर ज़िले के गाँव]] {{आधार}} 9hnuxv3ysrtwxok4hn0e3mg1qo5a5xe निफ़्टी 50 0 758914 6632918 6573126 2026-10-25T08:45:10Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632918 wikitext text/x-wiki {{Infobox financial index | name = निफ्टी 50 सूचकांक | logo =File:NIFTY 50 logo.png | image = | caption = | launch date = 21 अप्रैल 1997 | operator = [[India Index Services and Products]] | exchanges = [[नेशनल स्टॉक एक्सचेंज]] | constituents = 50 | cap_level = [[Large cap]] | mcap = US$2.27 trillion <small>(April 2018)</small> | weighting = [[Capitalization-weighted index|Capitalization-weighted]] | related = | homepage = {{URL |https://www.nseindia.com/}} }} '''निफ्टी''' [[नेशनल स्टॉक एक्सचेंज]] पर सूचीबद्ध 50 प्रमुख शेयरों का सूचकांक है। निफ्टी दो शब्दों को मिला कर बना है; ''नेशनल'' और ''फिफ्टी'' ('''N'''ational F'''ifty''')। निफ्टी शब्द नेशनल स्टॉक एक्सचेंज पर सूचीबद्ध सर्वोच्च पचास शेयरों पर आधारित है।<ref>[http://www.poonjibazar.com/nifty-hindi/ शेयर बाजार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119181920/http://www.poonjibazar.com/nifty-hindi/ |date=19 नवंबर 2016 }} - [http://www.poonjibazar.com Poonjibazar.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120023910/http://www.poonjibazar.com/ |date=20 नवंबर 2016 }}</ref> निफ्टी की आधार वर्ष 1995 के रूप में लिया जाता है और मूल मान 1000 पर सेट होता है<ref>{{Cite web|url=https://www.tradebrains.in/hi/what-is-nifty-and-sensex/|title=निफ्टी 50|last=https://www.tradebrains.in|first=TradeBrains|date=|website=Trade Brains|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714125321/https://www.tradebrains.in/hi/what-is-nifty-and-sensex/|archive-date=14 जुलाई 2018|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>। इन 50 कंपनियों को मुफ्त फ्लोट बाजार पूँजीकरण के आधार पर चुना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.traderspit.in/nifty-complete-beginners-guide/|title=निफ्टी ५०से परिचय|last=https://www.https://www.traderspit।in|first=TradePit|date=|website=Traders Pit|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211094306/https://www.traderspit.in/nifty-complete-beginners-guide/|archive-date=11 दिसंबर 2019|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>। बाजार के 12 क्षेत्रों से, निफ्टी की गणना में शामिल होने के लिए शीर्ष 50 शेयरों का चयन किया जाता है। निफ्टी-50<ref>{{Cite web|url=https://finohindi.com/nifty-50-meaning-in-hindi/|title=NIFTY 50 Meaning In Hindi|date=13/01/2024|website=Finohindi.com|access-date=13 जनवरी 2024|archive-date=13 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113160953/https://finohindi.com/nifty-50-meaning-in-hindi/|url-status=dead}}</ref> के इंडेक्स की गणना निम्न सूत्र की सहायता से ज्ञात किया जाता है:- '''सूचकांक का मूल्य = वर्तमान बाजार मूल्य/(1000 * बेस मार्केट कैपिटल)''' ==इन्हें भी देखें== *[[बीएसई सेंसेक्स|सेंसेक्स]] ==सन्दर्भ== {{संसूची}} [[श्रेणी:नेशनल स्टॉक एक्सचेंज]] [[श्रेणी:भारत के शेयर सूचकांक]] [[श्रेणी:निफ़्टी 50]] 4m9a406gix9q9ahea035w3xvom93667 युकी भांबरी 0 759627 6632956 6579080 2026-10-25T11:25:45Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632956 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography | name=युकी भांबरी | image=[[File:Yuki Bhambri (2024 DC Open) 01.jpg|260px]] | country={{IND}} | residence=[[नई दिल्ली]], भारत | birth_date={{birth date and age|df=yes|1992|07|04}} | birth_place=नई दिल्ली, भारत | height={{height|m=1.83}} | turnedpro=2008 | plays=राईट-हैंडेड (टू-हैंडेड बैकहैंड) | careerprizemoney=$ 397,918 | singlesrecord=14–15 | singlestitles=0 | highestsinglesranking=No. 88 (9 November 2015) | currentsinglesranking=No. 552 (31 October 2016) | AustralianOpenresult=1R (2015 Australian Open – Men's Singles|2015, 2016 Australian Open – Men's Singles|2016) | FrenchOpenresult=Q2 (2015 French Open – Men's Singles Qualifying|2015) | Wimbledonresult=Q1 (2012 Wimbledon Championships – Men's Singles Qualifying|2012, 2015 Wimbledon Championships – Men's Singles Qualifying|2015) | USOpenresult=Q2 (2012 US Open – Men's Singles Qualifying|2012, 2014 US Open – Men's Singles Qualifying|2014) | doublesrecord=3–4 | doublestitles=0 | highestdoublesranking=No. 138 (3 March 2014) | currentdoublesranking=No. 476 (31 October 2016) | AustralianOpenDoublesresult=3R (2014 Australian Open – Men's Doubles|2014) | FrenchOpenDoublesresult= | WimbledonDoublesresult= | USOpenDoublesresult= | Team = yes | DavisCupresult = 1R ([[2010 Davis Cup|2010]]) | updated=31 October 2016 | medaltemplates= {{Medal|Country | {{IND}} }} {{Medal|Sport | Men's tennis }} {{Medal|Competition | [[Asian Games]] }} {{Medal|Bronze | [[2014 Asian Games|2014 Incheon]] | [[Tennis at the 2014 Asian Games – Men's singles|Singles]] }} {{Medal|Bronze | [[2014 Asian Games|2014 Incheon]] | [[Tennis at the 2014 Asian Games – Men's doubles|Doubles]] }} {{Medal|Competition | [[Youth Olympic Games]] }} {{Medal|Silver | [[2010 Summer Youth Olympics|2010 Singapore]] | [[Tennis at the 2010 Summer Youth Olympics|Singles]] }} {{Medal|Competition | [[Commonwealth Youth Games]] }} {{Medal|Silver | [[2008 Commonwealth Youth Games|2008 Pune]] | Doubles }} {{Medal|Bronze | [[2008 Commonwealth Youth Games|2008 Pune]] | Singles }} }} '''युकी भांबरी''' (हिन्दी: यूकी भांबरी, जन्म 4 जुलाई 1992) एक भारतीय पेशेवर टेनिस खिलाड़ी है। वह एक पूर्व जूनियर नंबर 1 <ref name=no1>{{Cite web |url=http://www.itftennis.com/juniors/players/player/profile.aspx?playerid=100091581 |title=ITF Juniors Profile |access-date=21 नवंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321195200/http://www.itftennis.com/juniors/players/player/profile.aspx?playerid=100091581 |archive-date=21 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> और 2009 ऑस्ट्रेलियाई ओपन जूनियर चैम्पियनशिप के विजेता है। <ref name=ao>{{cite web |url=http://www.itftennis.com/media/133602/133602.pdf |publisher=International Tennis Federation |accessdate=7 January 2014 |title=AUSTRALIAN OPEN JUNIOR CHAMPIONSHIPS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150807043553/http://www.itftennis.com/media/133602/133602.pdf |archive-date=7 अगस्त 2015 |url-status=dead }}</ref> वे पहले भारतीय हैं जिन्होंने जूनियर ऑस्ट्रेलियन ओपन खिताब जीता और इतिहास में ऐसे चौथे भारतीय इतिहास जिसने किसी भी ग्रैंड स्लैम चैम्पियनशिप खिताब के जूनियर एकल जीता है। उन्होंने भारत की ओर से [[डेविस कप]] टूर्नामेंट में भाग लिया है। <ref>{{cite web |url=http://www.daviscup.com/en/players/player/profile.aspx?playerid=100091581 |title=Davis cup profile – Yuki Bhambri |access-date=21 नवंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411121036/http://www.daviscup.com/en/players/player/profile.aspx?playerid=100091581 |archive-date=11 अप्रैल 2016 |url-status=live }}</ref> 2015 में भांबरी ने आस्ट्रेलियाई ओपन के पहले दौर में दो बार की ग्रैंड स्लैम चैम्पियन [[एंडी मरे]] के खिलाफ खेला है, लेकिन वह सीधे सेटों में हार गए थे। ==व्यक्तिगत और प्रारंभिक जीवन== उन्होंने छह साल की उम्र से टेनिस खेलना शुरू किया था। उनके पिता का नाम चंदर और मां का नाम इंदु है। वे अपने परिवार में सबसे छोटे हैं। अंकिता भांबरी और साना भांबरी उनकी बहने हैं और प्रेरणा भांबरी और प्रतीक भांबरी, उनके चचेरे भाई-बहन हैं। ये सभी पेशेवर टेनिस खिलाड़ी है। आदित्य सचदेवा उनके टेनिस कोच है। <ref name=atpprofile>{{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Bh/Y/Yuki-Bhambri.aspx |title=Yuki Bhambari – Profile at Association of Tennis Professionals |access-date=21 नवंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522024102/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Bh/Y/Yuki-Bhambri.aspx |archive-date=22 मई 2015 |url-status=live }}</ref> ==जूनियर कैरियर== भांबरी फरवरी 2009 में दुनिया में संयुक्त रूप से नंबर 1 रैंकिंग पर पहुंचे थे <ref name="no1"/> उन्होंने 2009 के जूनियर ऑस्ट्रेलियन ओपन फाइनल में यूनान के अलेक्सान्द्रोस गोर गौदास को हराकर लड़कों का सिंगल्स खिताब जीता। उन्होंने 2008 में भी सभी जूनियर ग्रैंड स्लैम टूर्नामेंट में हिस्सा लिया था ==पेशेवर कैरियर== ===२००८=== उन्होंने 15 वर्ष के उम्र से ही बहुत सारे फ्यूचर एवं चैलेंजर प्रतियोगिता में भाग लिया लेकिन १६ वर्ष की उम्र होने के बाद उन्होंने आईटीएफ जूनियर प्रतियोगिताओं पर ज्यादातर ध्यान केंद्रित किया है। एक डेविस कप मुकाबले के दौरान कार्रवाई में युकी भांबरी ===२००९=== ऑरेंज बाउल में अपनी जीत के बाद युकी को सोनी एरिक्सन ओपन के क्वालीफाइंग ड्रॉ में खेलने के लिया वाइल्ड कार्ड प्राप्त हुआ ===२०१०=== महिंद्रा हॉलिडेज एंड रिसोर्ट्स इंडिया क्लब महिंद्रा हॉलिडेज (MHRIL), एक लिज़ेर होस्पिटालिटी प्रदाता पांच साल की अवधि के लिए भांबरी का प्रायोजक होगा। ===२०१२=== २० मई 2012 को युकी भांबरी ने अपने कैरियर का पहला एटीपी चैलेंजर एकल खिताब, उज़्बेकिस्तान के आमिर वेंट्रुब को सीधे सेटों हराकर जीता। लंदन ओलंपिक 2012 <ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/london-olympics/AITA-may-send-two-teams-to-London-Olympics/articleshow/14265577.cms |title=AITA may send two teams to London Olympics |date=19 June 2012 |access-date=21 नवंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120619100354/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/london-olympics/AITA-may-send-two-teams-to-London-Olympics/articleshow/14265577.cms |archive-date=19 जून 2012 |url-status=live }}</ref> में युकी भांबरी का [[लिएंडर पेस]] के साथ खेलने की संभावना थी लेकिन बाद में विष्णु वर्धन की मौका दिया गया ===२०१३=== २०१३ में युकी भाम्बरी ने ने [[चेन्नई ओपन]] से अपना साल प्रारंभ किया लेकिन पहले ही दौर में रोबिन हास से हारकर बाहर हो गए ===२०१४=== २०१४ में भाम्बरी ने ऑस्ट्रेलियाई ओपन के एकल एवं युगल मुकाबलों में हिस्सा लिया। लेकिन क्वालीफाइंग दौर के एकल मुकाबलों पोटिटो स्ट्रास से हारकर वो बहार हो गए ===२०१५=== साल की शरुआत में भांबरी का एटीपी रैंकिंग में 315 वां था। उन्होंने 2015 के ऑस्ट्रेलियन ओपन के मुख्य मुकाबलों के लिए क्वालीफाई किया लेकिन पहले ही दौर में ग्रेट ब्रिटेन के एंडी मरे से हार कर बाहर हो गए। ===२०१६=== 2016 के एयरसेल चेन्नई ओपन में कोहनी की चोट के कारण युकी ने नाम वापस ले लिया। इसके बाद 2016 के ऑस्ट्रेलियन ओपन में हिस्सा लिया और छठी वरीयता प्राप्त [[थॉमस बर्डिच]] से पहले ही दौर सीधे सेट से हारकर बाहर हो गए थे। <ref>{{cite web|url=http://www.ausopen.com/en_AU/news/articles/2016-01-18/ao_analyst_bhambris_harsh_lesson.html|title=AO Analyst: Bhambri learns lesson|accessdate=27 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820184617/http://www.ausopen.com/en_AU/news/articles/2016-01-18/ao_analyst_bhambris_harsh_lesson.html|archive-date=20 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> ==टूर्नामेंट फाइनल== ===एकल: 9 (5 खिताब, 4 उपविजेता)=== {| |- valign=top | {| class=wikitable style=font-size:97% ! लेगेंड्स |- bgcolor=#e5d1cb | ग्रैंड स्लैम (0–0) |- bgcolor=ffffcc | टेनिस मास्टर्स कप (0–0) |- bgcolor=#dfe2e9 | एटीपी टूर मास्टर्स 1000 (0–0) |- bgcolor=#d0f0c0 | एटीपी टूर 500 श्रृंखला (0–0) |- | एटीपी टूर 250 श्रृंखला (0–0) |- bgcolor="moccasin" | एटीपी चैलेंजर टूर (5–4) |} ===डबल्स: 9 (4 खिताब, 5 उपविजेता)=== {| |- valign=top | {| class=wikitable style=font-size:97% ! लेजेंड्स |- bgcolor=#e5d1cb | ग्रैंड स्लैम (0–0) |- bgcolor=ffffcc | टेनिस मास्टर्स कप (0–0) |- bgcolor=#dfe2e9 | एटीपी टूर मास्टर्स 1000 (0–0) |- bgcolor=#d0f0c0 | एटीपी टूर 500 श्रृंखला (0–0) |- | एटीपी टूर 250 श्रृंखला (0–0) |- bgcolor="moccasin" | एटीपी चैलेंजर टूर (4–5) |} == सन्दर्भ == {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20170220052004/http://www.realtyfact.com/madan-lals-cricket-academy-bhambris-tennis-academy-at-gaur-city-greater-noida-west Yuki Bhambri tennis academy academy at Gaur City, Greater Noida (West)] on realtyfact.com * [https://web.archive.org/web/20110605034711/http://www.itftennis.com/shared/medialibrary/image/gallery/IO_30720_gallery.JPG Yuki in Action] * [https://web.archive.org/web/20120929020052/http://ibnlive.in.com/videos/82715/watch--yuki-bhambri-new-kid-in-the-tennis-town.html CNN Interview] * [https://web.archive.org/web/20160322173656/http://www.theindianherald.com/2009/01/indian-tennis-has-another-hero-yuki.html Indian tennis has a new hero: Yuki Bhambri] * [https://web.archive.org/web/20160417162721/https://www.youtube.com/watch?v=0lxs0z91j3q Orange Bowl Final 1] * [https://web.archive.org/web/20160313140019/https://www.youtube.com/watch?v=djqw-KRb1IQ Orange Bowl Final 2] * [https://web.archive.org/web/20160303231723/http://tenniskalamazoo.blogspot.com/2008/12/bhambri-prevents-us-sweep-in-orange.html Bhambri Prevents U.S. Sweep] * [https://web.archive.org/web/20090129095110/http://nickstennispicks.com/2008/12/14/yuki-bhambri-wins-orange-bowl/ Yuki Bhambri Wins Orange Bowl] {{DEFAULTSORT:भांबरी, युकी }} [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] pgasp5tjmibwge8nju0ybxsqwlesovv 1891 एज ऑफ़ कंसेन्ट अधिनियम 0 795712 6632884 5952616 2026-10-25T05:51:52Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632884 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislation | short_title = The Indian Criminal Law Amendment Act, 1891 | image = | imagesize = 150 | imagelink = | imagealt = | caption = | long_title = An Act to amend the Indian Penal Code and the Code of Criminal Procedure,1882. | citation = | enacted_by = [[Imperial Legislative Council]] | date_enacted = 19 March 1891 | date_assented = | date_signed = | date_commenced = | date_repealed = 26 January 1950 | bill = Indian Penal Code and Code of Criminal Procedure, 1882 amendment bill | bill_citation = | bill_date = 9 January 1891 | introduced_by = Sir Andrew Scoble | 1st_reading = | 2nd_reading = March, 1891 | 3rd_reading = | white_paper = | committee_report = | amendments = | repeals = |repealed_by = Act 1 of 1938 | related = | summary = | keywords = | status = repealed }} 11 साल की बंगाली लड़की फूलमनि का आज से लगभग 120 साल पहले उसके पति ने बलात्कार (जबरन सेक्स) किया, जिससे उसकी मौत हो गई| अंग्रेजों ने इसके बाद एज ऑफ कंसेंट एक्ट 1891 लाया, जिसमें लड़की के साथ सहमति से सेक्स करने की न्यूनतम उम्र 10 साल से बढ़ाकर 12 साल करने की व्यवस्था की गई। किसी भी क्रांतिकारी ने इसका विरोध नहीं किया था। यह हिंदू धर्म परंपरा के अनुकूल थी।क्योंकि शादी तो रजस्वला होने के बाद ही होनी चाहिए।<ref name="Sinha1995">{{cite book|last=Sinha|first=Mrinalini|title=Colonial masculinity: the 'manly Englishman' and the' effeminate Bengali' in the late nineteenth century|url=https://books.google.com/books?id=8RQNAQAAIAAJ&pg=PA138|year=1995|publisher=Manchester University Press |location=Manchester|isbn=978-0-7190-4653-7|page=138}}</ref> अंग्रेज रूढ़िवादी मनुस्मृति को मानते थे। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} [[श्रेणी:भारत में कानून]] bc5mfhssam4mu89p45xte43jin77wtr तेजस एक्सप्रेस 0 808734 6632820 5258998 2026-10-25T03:51:51Z ~2026-57156-98 955698 /* */ vande Bharat Express Lucknow to New Delhi 6632820 wikitext text/x-wiki '''तेजस एक्सप्रेस''' आधुनिक सुविधाओं वाली माध्यम तेज गति वाली भारतीय रेल की ट्रेन है। इसकी अधिकतम गति 160 किमी है। इसका निर्माण रेल कोच फैक्ट्री, कपूरथला में हुआ है। पहली तेजस लखनऊ और दिल्ली के बीच से दौड़ेगी। 20 डिब्बों वाली ये देश की पहली ट्रेन हैं जिसके सभी डिब्बों में स्वचालित दरवाजे हैं। साथ ही हर डिब्बे में चाय व कोफ़ी की वेंडिंग मशीन लगी है, प्रत्येक सीट पर एलसीडी स्क्रीन और वाई-फाई की सुविधा है। तेजस में जानेमाने शेफ द्वारा तैयार मनपसंद खाना परोसा जाएगा। ट्रेन में पानी की कम खपत वाले बायो-वैक्यूम शौचालय हैं। शौचालय में टचलेस पानी का नल, साबुन डिस्पेंसर और हाथ सुखाने की मशीन लगाईं गई है। यह भारतीय रेल की ट्रेन नही बल्कि कॉरपोरेट ट्रेन अर्थात IRCTC संचालित पहली ट्रेन होने का गौरव प्राप्त कर चुकी है। Vande Bharat Express Lucknow to New Delhi Lucknow subah 6:10 per chalegi Lucknow junction platform number 6 se Ravana hogi ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:रेल]] 3nit11qncofqsb857p9i2pl5ulyyv3x 6632923 6632820 2026-10-25T09:11:44Z NguoiDungKhongDinhDanh 641769 [[Special:Contributions/~2026-57156-98|~2026-57156-98]] ([[User talk:~2026-57156-98|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:PQR01|PQR01]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 5258998 wikitext text/x-wiki '''तेजस एक्सप्रेस''' आधुनिक सुविधाओं वाली माध्यम तेज गति वाली भारतीय रेल की ट्रेन है। इसकी अधिकतम गति 160 किमी है। इसका निर्माण रेल कोच फैक्ट्री, कपूरथला में हुआ है। पहली तेजस लखनऊ और दिल्ली के बीच से दौड़ेगी। 20 डिब्बों वाली ये देश की पहली ट्रेन हैं जिसके सभी डिब्बों में स्वचालित दरवाजे हैं। साथ ही हर डिब्बे में चाय व कोफ़ी की वेंडिंग मशीन लगी है, प्रत्येक सीट पर एलसीडी स्क्रीन और वाई-फाई की सुविधा है। तेजस में जानेमाने शेफ द्वारा तैयार मनपसंद खाना परोसा जाएगा। ट्रेन में पानी की कम खपत वाले बायो-वैक्यूम शौचालय हैं। शौचालय में टचलेस पानी का नल, साबुन डिस्पेंसर और हाथ सुखाने की मशीन लगाईं गई है। यह भारतीय रेल की ट्रेन नही बल्कि कॉरपोरेट ट्रेन अर्थात IRCTC संचालित पहली ट्रेन होने का गौरव प्राप्त कर चुकी है। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:रेल]] j83xpqrotz0umszivo0r91f9sqxhxj2 अम्बरीश 0 809582 6632809 6245827 2026-10-25T03:23:29Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632809 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} कन्नड सिनेमा के अभिनेता [[श्रेणी:1952 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०१८ में निधन]] [[श्रेणी:१२वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:१३वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:१४वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:कर्नाटक के लोक सभा सदस्य]] hkke9wy2wej777zkke48gzmmzch7uka सोमेश्वर द्वितीय 0 810291 6632591 6595508 2026-10-24T17:10:10Z Mundhalia746 934684 6632591 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|succession=प्रतीच्य चालुक्य राजा|reign=सन् 1068 से 1076 ईस्वी |predecessor=[[सोमेश्वर प्रथम]]|successor=[[विक्रमादित्य ६]]|death_date=|father=|spouse=|issue=|house=[[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य राजवंश]]}} '''सोमेश्वर द्वितीय''' (तराज्यकाल  1068 – 1076 ई.), [[सोमेश्वर प्रथम]] का सबसे बड़ा पुत्र तथा [[प्रतीच्य चालुक्य|पश्चिमी चालुक्य]] राजवंश का शासक था। अपने पिता बाद वह गद्दी पर बैठा। अपने पिता के शासनकाल में वह गडग के आसपास के क्षेत्रों का प्रशासन देखता था। अपने शासनकाल में वह अपने छोटे भाई [[विक्रमादित्य ६|विक्रमादित्य षष्ठ]] से लगातार चुनौती पाता रहा जो अत्यन्त महत्वाकांक्षी था। अन्ततः विक्रमादित्य ने १०७६ ई में उसे पराजित कर शासन अपने हाथ में ले लिया। [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पश्चिमी चालुक्य राजवंश]] iu7ff39cywnrrx3o8ewbqga1v6qygnd श्रेणी:बहराइच के विधायक 14 824814 6632972 3863703 2026-10-25T11:36:41Z ~2026-56856-17 955772 पूर्व विधायक महसी एवं फखरपुर विधानसभा 6632972 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:बहराइच]] राम हर्ष मिश्र jdcyauwhg7e8ci96fqtn4cq4kfbgff4 102 नॉट आउट 0 827455 6632835 5638534 2026-10-25T04:39:27Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632835 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = 102 नॉट आउट <ref>{{Cite web |url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2356711/Amitabh-Bachchan-in-102-Not-Out |title=Amitabh Bachchan in 102 Not Out - Bollywood Hungama<!-- Bot generated title --> |access-date=7 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227083201/http://www.bollywoodhungama.com/news/2356711/Amitabh-Bachchan-in-102-Not-Out |archive-date=27 दिसम्बर 2013 |url-status=live}}</ref> | image = | caption = | director = [[उमेश शुक्ला]]<ref>{{Cite web |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/amitabh-bachchan-to-play-centenarian-in-102-not-out-431082 |title=Amitabh Bachchan to play centenarian in 102 Not Out - NDTV Movies<!-- Bot generated title --> |access-date=7 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527015034/http://movies.ndtv.com/bollywood/amitabh-bachchan-to-play-centenarian-in-102-not-out-431082 |archive-date=27 मई 2014 |url-status=live }}</ref> | producer = [[भूषण कुमार]]<br />कृष्ण कुमार<br />[[गुलशन कुमार]]<small> (प्रस्तुतकर्ता)</small> | writer = [[सौम्य जोशी]] | starring = [[अमिताभ बच्चन]]<br>[[ऋषि कपूर]] | music = सलीम-सुलैमान | cinematography = तिररू | editing =रामेश्वर एस भगत | studio = [[टी-सीरीज़|टी सीरीज़]] | distributor = | released =4 मई 2018 | runtime = 102 मिनट | country = भारत | language =हिन्दी | budget = | gross = }} '''102 नॉट आउट''' ({{lang-en|'''''102 Not Out'''''}}) एक भारतीय [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] की हिन्दी भाषा में आने वाली नाट्य फिल्म है जिसका निर्देशन उमेश शुक्ला ने किया है जबकि फिल्म के निर्माता [[भूषण कुमार]] ,कृष्ण कुमार और [[गुलशन कुमार]] है। इस फिल्म को सौम्य जोशी ने लिखा है।<ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Paresh-Rawal-to-play-Amitabh-Bachchans-son/articleshow/27835398.cms |title=umesh shukla: Paresh Rawal to play Amitabh Bachchan's son {{!}} Hindi Movie News - Times of India<!-- Bot generated title --> |access-date=7 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718190629/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Paresh-Rawal-to-play-Amitabh-Bachchans-son/articleshow/27835398.cms |archive-date=18 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref> इस फिल्म के मुख्य किरदार [[अमिताभ बच्चन]] और [[ऋषि कपूर]] है। यह फिल्म ०४ मई २०१८ में सिनेमाघरों में प्रदर्शित हुई।<ref>{{cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/102-not-out/ET00037296|title=102 नॉट आउट सम्पादन (2018) - कहानी, कलाकार वर्ग, झलकी|publisher=बुक माय शॉ|access-date=22 फ़रवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222230135/https://in.bookmyshow.com/movies/102-not-out/ET00037296|archive-date=22 फ़रवरी 2018|url-status=live}}</ref> == कलाकार == * [[अमिताभ बच्चन]] - दत्तात्रय जगजीवन वखारिया * [[ऋषि कपूर]] - बाबुलाल दत्तात्रय वखारिया * [[जिमीत त्रिवेदी]] - धीरू * [[धर्मेंद्र गोहील]] - अमोल बाबुलाल वखारिया == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title|6580564|102 नॉट आउट}} [[श्रेणी:2018 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] c2kipnnlzr4n6yrb87avczkudwzygib 6632851 6632835 2026-10-25T05:03:50Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632851 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = 102 नॉट आउट <ref>{{Cite web |url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2356711/Amitabh-Bachchan-in-102-Not-Out |title=Amitabh Bachchan in 102 Not Out - Bollywood Hungama<!-- Bot generated title --> |access-date=7 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227083201/http://www.bollywoodhungama.com/news/2356711/Amitabh-Bachchan-in-102-Not-Out |archive-date=27 दिसम्बर 2013 |url-status=live}}</ref> | image = | caption = | director = [[उमेश शुक्ला]]<ref>{{Cite web |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/amitabh-bachchan-to-play-centenarian-in-102-not-out-431082 |title=Amitabh Bachchan to play centenarian in 102 Not Out - NDTV Movies<!-- Bot generated title --> |access-date=7 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527015034/http://movies.ndtv.com/bollywood/amitabh-bachchan-to-play-centenarian-in-102-not-out-431082 |archive-date=27 मई 2014 |url-status=live }}</ref> | producer = [[भूषण कुमार]]<br />कृष्ण कुमार<br />[[गुलशन कुमार]]<small> (प्रस्तुतकर्ता)</small> | writer = [[सौम्य जोशी]] | starring = [[अमिताभ बच्चन]]<br>[[ऋषि कपूर]] | music = सलीम-सुलैमान | cinematography = तिररू | editing =रामेश्वर एस भगत | studio = [[टी-सीरीज़|टी सीरीज़]] | distributor = | released =4 मई 2018 | runtime = 102 मिनट | country = भारत | language =हिन्दी | budget = | gross = }} '''102 नॉट आउट''' ({{lang-en|'''''102 Not Out'''''}}) एक भारतीय [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] की हिन्दी भाषा में आने वाली नाट्य फिल्म है जिसका निर्देशन उमेश शुक्ला ने किया है जबकि फिल्म के निर्माता [[भूषण कुमार]] ,कृष्ण कुमार और [[गुलशन कुमार]] है। इस फिल्म को सौम्य जोशी ने लिखा है।<ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Paresh-Rawal-to-play-Amitabh-Bachchans-son/articleshow/27835398.cms |title=umesh shukla: Paresh Rawal to play Amitabh Bachchan's son {{!}} Hindi Movie News - Times of India<!-- Bot generated title --> |access-date=7 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718190629/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Paresh-Rawal-to-play-Amitabh-Bachchans-son/articleshow/27835398.cms |archive-date=18 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref> इस फिल्म के मुख्य किरदार [[अमिताभ बच्चन]] और [[ऋषि कपूर]] है। यह फिल्म ०४ मई २०१८ में सिनेमाघरों में प्रदर्शित हुई।<ref>{{cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/102-not-out/ET00037296|title=102 नॉट आउट सम्पादन (2018) - कहानी, कलाकार वर्ग, झलकी|publisher=बुक माय शॉ|access-date=22 फ़रवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222230135/https://in.bookmyshow.com/movies/102-not-out/ET00037296|archive-date=22 फ़रवरी 2018|url-status=live}}</ref> == कलाकार == * [[अमिताभ बच्चन]] - दत्तात्रय जगजीवन वखारिया * [[ऋषि कपूर]] - बाबुलाल दत्तात्रय वखारिया * [[जिमीत त्रिवेदी]] - धीरू * [[धर्मेंद्र गोहील]] - अमोल बाबुलाल वखारिया == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title|6580564|102 नॉट आउट}} [[श्रेणी:2018 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] t5fmphr3bqntgok7ys82hwk9vz8tuol कैलाश सांखला 0 841430 6632549 6261888 2026-10-24T14:24:56Z Mandorehero1192 953776 /* */ 6632549 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = कैलाश सांखला | image = Indira Gandhi giving Kailash Sankhala the Padma Shri award.png | caption = इंदिरा गांधी से पुरस्कृत होते हुए सांखला | birth_date = 30 जनवरी 1925 | birth_place = [[जोधपुर]], [[राजस्थान]], [[भारत]] | death_date = 15 अगस्त 1994 | death_place = [[जयपुर]] , [[राजस्थान]] , [[भारत]] | occupation = प्रकृतिवादी, संरक्षणवादी, बाघ प्रेमी | nationality = [[भारत|भारतीय]] }} '''कैलाश सांखला''' (30 जनवरी 1925 - 15 अगस्त 1994) एक [[भारतीय]] प्रकृतिवादी और संरक्षणवादी थे। ये [[दिल्ली|दिल्ली जूलॉजिकल पार्क]] के निदेशक और [[राजस्थान]] के चीफ वन्यजीव वार्डन थे। उनका जन्म [[iarchive:mandorva-rajput/page/n3/mode/1up|सैनिक क्षत्रिय]] समाज में हुआ। ये बाघों के संरक्षण के लिए काफी लोकप्रिय हुए हैं। इन्हें "भारत का टाइगर मैन" के रूप <ref name="Thapar2006">{{cite book|author=Valmik Thapar|title=Saving Wild Tigers 1900–2000|url=https://books.google.com/books?id=E83LhDWxOicC&pg=PA155|date=1 February 2006|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-7824-150-0|pages=155–}}</ref> में भी जाना जाता था, और 1973 में [[भारत]] में स्थापित एक संरक्षण कार्यक्रम '[[प्रोजेक्ट टाइगर]]' के गठन में भी शामिल थे।<ref name="Mukherjee1993">{{cite book|author=Sujit Mukherjee|title=Forster and Further: The Tradition of Anglo-Indian Fiction|url=https://books.google.com/books?id=xYi3HztW19YC&pg=PA222|date=1 January 1993|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-0-86311-289-8|pages=222–}}</ref> ==वन्यजीव प्रबंधक== सांखला 1964 तक [[सरिस्का राष्ट्रीय उद्यान]],<ref>{{cite book|title=The Story of Indian Tiger|date=1997|isbn=1856278883|pages=96|url=https://books.google.co.in/books?id=Cq43AAAACAAJ&dq=kailash+sankhala&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj7pt_nt8jWAhUE6Y8KHchUAR4Q6AEIRDAG|accessdate=28 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929001936/https://books.google.co.in/books?id=Cq43AAAACAAJ&dq=kailash+sankhala&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj7pt_nt8jWAhUE6Y8KHchUAR4Q6AEIRDAG|archive-date=29 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref>[[भरतपुर]], बनवीर और [[रणथम्भोर राष्ट्रीय उद्यान]] जैसे वन्यजीव अभ्यारण्य और <ref>{{cite web|title=The Story of Indian Tiger - Kailash Sankhala|trans-title=भारतीय टाइगर मैन कैलाश सांखला की कहानी|url=http://www.mrmlonline.com/?page=shop/flypage&product_id=2279794|accessdate=28 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044319/http://www.mrmlonline.com/?page=shop%2Fflypage&product_id=2279794|archive-date=29 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> [[राजस्थान]] के वन विभागों में कार्य किया। 1975 में उन्हें [[दिल्ली|दिल्ली जूलॉजिकल पार्क]] के निदेशक के रूप नियुक्त किया गया। पांच साल के लिए सांखला चिड़ियाघर के प्रमुख के रूप में कार्यरत रहे थे। <ref>{{cite book|title=Wild Beauty: A Study of Indian Wildlife|date=1973|pages=100|url=https://books.google.co.in/books?id=_oBuQgAACAAJ&dq=kailash+sankhala&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj7pt_nt8jWAhUE6Y8KHchUAR4Q6AEIMjAC|accessdate=28 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929001935/https://books.google.co.in/books?id=_oBuQgAACAAJ&dq=kailash+sankhala&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj7pt_nt8jWAhUE6Y8KHchUAR4Q6AEIMjAC|archive-date=29 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> फिर 1973 में उन्हें प्रोजेक्ट टाइगर का प्रमुख नियुक्त किया गया, जो [[भारतीय]] [[बाघ]] को विलुप्त होने से बचाने का प्रयास करते हैं।<ref>{{cite web|last1=पर्यावरण मंत्रालय भारत सरकार|title=श्री कैलाश सांखला राष्‍ट्रीय वन्‍यजीव फेलोशिप पुरस्‍कार|url=http://www.moef.nic.in/hi/content/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B6-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%96%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E2%80%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E2%80%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5-%E0%A4%AB%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AA-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E2%80%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0|accessdate=28 सितम्बर 2017}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==बाघ संरक्षण== कैलाश सांखला पहले ऐसे संरक्षणवादी थे जिन्होंने 1956 के शुरूआती दिनों में [[बाघ]] की रक्षा करने के पक्ष में अपनी आवाज़ उठाई थी। उन्होंने एक समय के दौरान [[जवाहर लाल नेहरू|जवाहर लाल नेहरू फेलोशिप]] के तहत एक व्यापक अध्ययन किया था। जब बाघों की आबादी शिकार के कारण खतरनाक दर से घट रही थी। <ref name="TilsonNyhus2009">{{cite book|author1=Ronald Tilson|author2=Philip J. Nyhus|title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris|url=https://books.google.com/books?id=XFIbjBEQolMC&pg=PA5|date=30 November 2009|publisher=Academic Press|isbn=978-0-08-094751-8|pages=5–}}</ref> बाद में उनका शोध उन्हें 1973 में प्रोजेक्ट टाइगर के निदेशक बनने के बाद करना पड़ा। <ref>{{cite web|url=http://www.kidsfortigers.org/index.php?option=com_content&view=article&id=96:kailash-sankhala&catid=29:tiger-heroes&Itemid=92|title=Kailash Sankhala|author=Administrator|work=kidsfortigers.org|access-date=28 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303212555/http://www.kidsfortigers.org/index.php?option=com_content&view=article&id=96:kailash-sankhala&catid=29:tiger-heroes&Itemid=92|archive-date=3 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref> 1989 में, उन्होंने बाघ संरक्षण के प्रति अपनी वचनबद्धता को जारी रखने के लिए टाइगर ट्रस्ट की स्थापना की थी। <ref>{{cite web|url=http://www.tigertrustindia.org/|title=Tiger trust|access-date=28 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044139/http://www.tigertrustindia.org/|archive-date=29 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== कैलाश सांखला का जन्म 30 जनवरी 1925 को [[राजस्थान]] के [[जोधपुर]] में हुआ था। [[जयपुर]] में 15 अगस्त 1994 को सांखला का निधन हो गया था। सांखला के बेटे प्रदीप सांखला ने अपने पिता की मृत्यु के बाद टाइगर ट्रस्ट का प्रभार संभाला और 2003 में उनकी मृत्यु के बाद उनके पुत्र अमित सांखला ने कदम बढ़ाए रखा है।<ref>{{cite web|url=http://envfor.nic.in/content/shri-kailash-sankhla-national-wildlife-fellowship-award|title=Shri Kailash Sankhla National Wildlife Fellowship Award – Ministry of Environment, Forest and Climate Change Government of India|work=envfor.nic.in|access-date=28 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909164213/http://www.envfor.nic.in/content/shri-kailash-sankhla-national-wildlife-fellowship-award|archive-date=9 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> ==पुरस्कार और सम्मान== ये 1969 में बाघ के अध्ययन के लिए [[जवाहर लाल नेहरू|जवाहर लाल नेहरू फैलोशिप]] पुरस्कार प्राप्त करने वाले पहले सिविल सेवक थे। 1965 में, [[राजस्थान|राजस्थान सरकार]] ने वन्यजीव संरक्षण में उत्कृष्ट योगदान के लिए सांखला को मेरिट पुरस्कार दिया। इसके बाद 1982 में उन्हें शेर पर अपनी पुस्तक के लिए एक मेरिट पुरस्कार मिला, और 1992 में उन्हें देश के चौथे सर्वोच्च नागरिक सम्मान, [[भारत के राष्ट्रपति]] द्वारा [[पद्म श्री]] से सम्मानित किया गया। पर्यावरण और वन मंत्रालय ने संरक्षण प्रयासों के लिए कैलाश सांखला फैलोशिप पुरस्कार की भी स्थापना की है। ==ग्रन्थ सूची== *{{cite book|author=Kailash Sankhala|title=Wild Beauty: A Study of Indian Wildlife|url=https://books.google.com/books?id=_oBuQgAACAAJ|year=1973|publisher=National Book Trust, India; &#91;sole distributors: Thomson Press (India)}} *{{cite book|author=Kailash Sankhala|title=Tigerland|url=https://books.google.com/books?id=79sLuwAACAAJ|year=1975|publisher=Bobbs-Merrill|isbn=978-0-672-52037-2}} *{{cite book|author=Kailash Sankhala|title=Tiger|url=https://books.google.com/books?id=8xyEngEACAAJ|year=1990|publisher=Metro}} *{{cite book|author=Kailash Sankhala|title=Gardens of God: The Waterbird Sanctuary at Bharatpur|url=https://books.google.com/books?id=E4E_AAAAYAAJ|year=1990|publisher=Vikas Publishing House}} *{{cite book|author=Kailash Sankhala|title=Return of the Tiger|url=https://books.google.com/books?id=AevAGAAACAAJ|year=1993|publisher=Lustre Press}} *{{cite book|author1=Kailash Sankhala|author2=Swaraj Chauhan|title=The Story of Indian Tiger|url=https://books.google.com/books?id=Cq43AAAACAAJ|year=1997|publisher=Grange Books|isbn=978-1-85627-888-1}}<ref>{{cite web|url=http://www.indiawilds.com/diary/tiger-the-story-of-the-indian-tiger/|title=Tiger! The Story of the Indian Tiger|work=Diary – Tales from Wild India – Conservation Magazine|access-date=28 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929000834/http://www.indiawilds.com/diary/tiger-the-story-of-the-indian-tiger/|archive-date=29 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:1925 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९९० में निधन]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:प्रकृति]] [[श्रेणी:जोधपुर के लोग]] ketiv2kuqja4ae7fhx6pdkfsmriqlot 6632938 6632549 2026-10-25T10:29:47Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/Mandorehero1192|Mandorehero1192]] ([[User talk:Mandorehero1192|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6632549|6632549]] को पूर्ववत किया 6632938 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = कैलाश सांखला | image = Indira Gandhi giving Kailash Sankhala the Padma Shri award.png | caption = इंदिरा गांधी से पुरस्कृत होते हुए सांखला | birth_date = 30 जनवरी 1925 | birth_place = [[जोधपुर]], [[राजस्थान]], [[भारत]] | death_date = 15 अगस्त 1994 | death_place = [[जयपुर]] , [[राजस्थान]] , [[भारत]] | occupation = प्रकृतिवादी, संरक्षणवादी, बाघ प्रेमी | nationality = [[भारत|भारतीय]] }} '''कैलाश सांखला''' (30 जनवरी 1925 - 15 अगस्त 1994) एक [[भारतीय]] प्रकृतिवादी और संरक्षणवादी थे। ये [[दिल्ली|दिल्ली जूलॉजिकल पार्क]] के निदेशक और [[राजस्थान]] के चीफ वन्यजीव वार्डन थे। उनका जन्म सैनिक क्षत्रिय समाज में हुआ। ये बाघों के संरक्षण के लिए काफी लोकप्रिय हुए हैं। इन्हें "भारत का टाइगर मैन" के रूप <ref name="Thapar2006">{{cite book|author=Valmik Thapar|title=Saving Wild Tigers 1900–2000|url=https://books.google.com/books?id=E83LhDWxOicC&pg=PA155|date=1 February 2006|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-7824-150-0|pages=155–}}</ref> में भी जाना जाता था, और 1973 में [[भारत]] में स्थापित एक संरक्षण कार्यक्रम प्रोजेक्ट टाइगर के गठन में भी शामिल थे।<ref name="Mukherjee1993">{{cite book|author=Sujit Mukherjee|title=Forster and Further: The Tradition of Anglo-Indian Fiction|url=https://books.google.com/books?id=xYi3HztW19YC&pg=PA222|date=1 January 1993|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-0-86311-289-8|pages=222–}}</ref> ==वन्यजीव प्रबंधक== सांखला 1964 तक [[सरिस्का राष्ट्रीय उद्यान]],<ref>{{cite book|title=The Story of Indian Tiger|date=1997|isbn=1856278883|pages=96|url=https://books.google.co.in/books?id=Cq43AAAACAAJ&dq=kailash+sankhala&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj7pt_nt8jWAhUE6Y8KHchUAR4Q6AEIRDAG|accessdate=28 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929001936/https://books.google.co.in/books?id=Cq43AAAACAAJ&dq=kailash+sankhala&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj7pt_nt8jWAhUE6Y8KHchUAR4Q6AEIRDAG|archive-date=29 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref>[[भरतपुर]], बनवीर और [[रणथम्भोर राष्ट्रीय उद्यान]] जैसे वन्यजीव अभ्यारण्य और <ref>{{cite web|title=The Story of Indian Tiger - Kailash Sankhala|trans-title=भारतीय टाइगर मैन कैलाश सांखला की कहानी|url=http://www.mrmlonline.com/?page=shop/flypage&product_id=2279794|accessdate=28 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044319/http://www.mrmlonline.com/?page=shop%2Fflypage&product_id=2279794|archive-date=29 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> [[राजस्थान]] के वन विभागों में कार्य किया। 1975 में उन्हें [[दिल्ली|दिल्ली जूलॉजिकल पार्क]] के निदेशक के रूप नियुक्त किया गया। पांच साल के लिए सांखला चिड़ियाघर के प्रमुख के रूप में कार्यरत रहे थे। <ref>{{cite book|title=Wild Beauty: A Study of Indian Wildlife|date=1973|pages=100|url=https://books.google.co.in/books?id=_oBuQgAACAAJ&dq=kailash+sankhala&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj7pt_nt8jWAhUE6Y8KHchUAR4Q6AEIMjAC|accessdate=28 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929001935/https://books.google.co.in/books?id=_oBuQgAACAAJ&dq=kailash+sankhala&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj7pt_nt8jWAhUE6Y8KHchUAR4Q6AEIMjAC|archive-date=29 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> फिर 1973 में उन्हें प्रोजेक्ट टाइगर का प्रमुख नियुक्त किया गया, जो [[भारतीय]] [[बाघ]] को विलुप्त होने से बचाने का प्रयास करते हैं।<ref>{{cite web|last1=पर्यावरण मंत्रालय भारत सरकार|title=श्री कैलाश सांखला राष्‍ट्रीय वन्‍यजीव फेलोशिप पुरस्‍कार|url=http://www.moef.nic.in/hi/content/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B6-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%96%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E2%80%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E2%80%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5-%E0%A4%AB%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AA-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E2%80%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0|accessdate=28 सितम्बर 2017}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==बाघ संरक्षण== कैलाश सांखला पहले ऐसे संरक्षणवादी थे जिन्होंने 1956 के शुरूआती दिनों में [[बाघ]] की रक्षा करने के पक्ष में अपनी आवाज़ उठाई थी। उन्होंने एक समय के दौरान [[जवाहर लाल नेहरू|जवाहर लाल नेहरू फेलोशिप]] के तहत एक व्यापक अध्ययन किया था। जब बाघों की आबादी शिकार के कारण खतरनाक दर से घट रही थी। <ref name="TilsonNyhus2009">{{cite book|author1=Ronald Tilson|author2=Philip J. Nyhus|title=Tigers of the World: The Science, Politics and Conservation of Panthera tigris|url=https://books.google.com/books?id=XFIbjBEQolMC&pg=PA5|date=30 November 2009|publisher=Academic Press|isbn=978-0-08-094751-8|pages=5–}}</ref> बाद में उनका शोध उन्हें 1973 में प्रोजेक्ट टाइगर के निदेशक बनने के बाद करना पड़ा। <ref>{{cite web|url=http://www.kidsfortigers.org/index.php?option=com_content&view=article&id=96:kailash-sankhala&catid=29:tiger-heroes&Itemid=92|title=Kailash Sankhala|author=Administrator|work=kidsfortigers.org|access-date=28 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303212555/http://www.kidsfortigers.org/index.php?option=com_content&view=article&id=96:kailash-sankhala&catid=29:tiger-heroes&Itemid=92|archive-date=3 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref> 1989 में, उन्होंने बाघ संरक्षण के प्रति अपनी वचनबद्धता को जारी रखने के लिए टाइगर ट्रस्ट की स्थापना की थी। <ref>{{cite web|url=http://www.tigertrustindia.org/|title=Tiger trust|access-date=28 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044139/http://www.tigertrustindia.org/|archive-date=29 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== कैलाश सांखला का जन्म 30 जनवरी 1925 को [[राजस्थान]] के [[जोधपुर]] में हुआ था। [[जयपुर]] में 15 अगस्त 1994 को सांखला का निधन हो गया था। सांखला के बेटे प्रदीप सांखला ने अपने पिता की मृत्यु के बाद टाइगर ट्रस्ट का प्रभार संभाला और 2003 में उनकी मृत्यु के बाद उनके पुत्र अमित सांखला ने कदम बढ़ाए रखा है।<ref>{{cite web|url=http://envfor.nic.in/content/shri-kailash-sankhla-national-wildlife-fellowship-award|title=Shri Kailash Sankhla National Wildlife Fellowship Award – Ministry of Environment, Forest and Climate Change Government of India|work=envfor.nic.in|access-date=28 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909164213/http://www.envfor.nic.in/content/shri-kailash-sankhla-national-wildlife-fellowship-award|archive-date=9 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> ==पुरस्कार और सम्मान== ये 1969 में बाघ के अध्ययन के लिए [[जवाहर लाल नेहरू|जवाहर लाल नेहरू फैलोशिप]] पुरस्कार प्राप्त करने वाले पहले सिविल सेवक थे। 1965 में, [[राजस्थान|राजस्थान सरकार]] ने वन्यजीव संरक्षण में उत्कृष्ट योगदान के लिए सांखला को मेरिट पुरस्कार दिया। इसके बाद 1982 में उन्हें शेर पर अपनी पुस्तक के लिए एक मेरिट पुरस्कार मिला, और 1992 में उन्हें देश के चौथे सर्वोच्च नागरिक सम्मान, [[भारत के राष्ट्रपति]] द्वारा [[पद्म श्री]] से सम्मानित किया गया। पर्यावरण और वन मंत्रालय ने संरक्षण प्रयासों के लिए कैलाश सांखला फैलोशिप पुरस्कार की भी स्थापना की है। ==ग्रन्थ सूची== *{{cite book|author=Kailash Sankhala|title=Wild Beauty: A Study of Indian Wildlife|url=https://books.google.com/books?id=_oBuQgAACAAJ|year=1973|publisher=National Book Trust, India; &#91;sole distributors: Thomson Press (India)}} *{{cite book|author=Kailash Sankhala|title=Tigerland|url=https://books.google.com/books?id=79sLuwAACAAJ|year=1975|publisher=Bobbs-Merrill|isbn=978-0-672-52037-2}} *{{cite book|author=Kailash Sankhala|title=Tiger|url=https://books.google.com/books?id=8xyEngEACAAJ|year=1990|publisher=Metro}} *{{cite book|author=Kailash Sankhala|title=Gardens of God: The Waterbird Sanctuary at Bharatpur|url=https://books.google.com/books?id=E4E_AAAAYAAJ|year=1990|publisher=Vikas Publishing House}} *{{cite book|author=Kailash Sankhala|title=Return of the Tiger|url=https://books.google.com/books?id=AevAGAAACAAJ|year=1993|publisher=Lustre Press}} *{{cite book|author1=Kailash Sankhala|author2=Swaraj Chauhan|title=The Story of Indian Tiger|url=https://books.google.com/books?id=Cq43AAAACAAJ|year=1997|publisher=Grange Books|isbn=978-1-85627-888-1}}<ref>{{cite web|url=http://www.indiawilds.com/diary/tiger-the-story-of-the-indian-tiger/|title=Tiger! The Story of the Indian Tiger|work=Diary – Tales from Wild India – Conservation Magazine|access-date=28 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929000834/http://www.indiawilds.com/diary/tiger-the-story-of-the-indian-tiger/|archive-date=29 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:1925 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९९० में निधन]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:प्रकृति]] [[श्रेणी:जोधपुर के लोग]] lvtaxag4wfmbvijzf6z40mlwcfue2nb 1980 शीतकालीन ओलंपिक पदक तालिका 0 841840 6632913 4941820 2026-10-25T07:56:12Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632913 wikitext text/x-wiki [[File:Irina Rodnina cropped.jpg|right|thumb|upright|सोवियत फिगर स्केटिंग करने वाले इरीना रोडिनिया ने झील प्लेसिड में लगातार तीसरे स्वर्ण पदक जीता।<ref>{{cite Sports-Reference |check-wikidata=no |title=Irina Rodnina |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ro/irina-rodnina-1.html |accessdate=July 5, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173432/https://www.sports-reference.com/olympics/search/athlete_search.cgi?search=irina+rodnina++++ |archivedate=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref>|alt=A woman with brown hair, wearing eyeglasses and a tan suit, holding a bouquet of flowers.]] [[File:Александр Тихонов.jpg|right|thumb|upright|सोवियत बैथथलिल्डर अलेक्ज़ांडर टिखनोव ने 1980 में अपने पांचवें और अंतिम ओलंपिक पदक जीता।<ref>{{cite Sports-Reference |check-wikidata=no |title=Aleksandr Tikhonov |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ti/aleksandr-tikhonov-1.html |accessdate=July 5, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173441/https://www.sports-reference.com/olympics/search/athlete_search.cgi?search=aleksandr+tikhonov++++ |archivedate=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref>|alt=A man with grey hair, wearing a red and brown coat, with snow in the background.]] [[File:Frank Ullrich in Ruhpolding 2005 crop.jpg|right|thumb|upright|पूर्व जर्मन बायैथिएट फ्रैंक ओल्च्रिच ने झील प्लेसिड में तीन पदक जीते<ref>{{cite Sports-Reference |check-wikidata=no |title=Frank Ullrich |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ul/frank-ullrich-1.html |accessdate=July 5, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173444/https://www.sports-reference.com/olympics/search/athlete_search.cgi?search=frank+ullrich++++ |archivedate=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref>|alt=A man with brown hair, and wearing a darn brown jacket, smiles in front of a white background.]] {{see also|ओलंपिक पदक तालिका}} पदक तालिका अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति (आईओसी) द्वारा प्रदान की गई जानकारी पर आधारित है और आईओसी के अपने प्रकाशित पदक तालिका में सम्मेलन के अनुरूप है। डिफ़ॉल्ट रूप से, तालिका को राष्ट्रीय ओलंपिक समिति द्वारा जीता स्वर्ण पदकों की संख्या के अनुसार आदेश दिया जाता है। रजत पदक की संख्या को ध्यान में रखा जाता है और उसके बाद कांस्य पदक की संख्या। यदि राष्ट्र अभी भी टाई रहे हैं, तो समान रैंकिंग दी गई है और उन्हें वर्णानुक्रम में सूचीबद्ध किया गया है। टीम प्रतियोगिताओं में जैसे- आइस हॉकी जैसे पदक जीते-सिर्फ एक बार गिना जाता है, चाहे कितने खिलाड़ियों ने टीम के भाग के रूप में पदक जीते हों।<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/24/AR2008082400851_pf.html |title=China's Show of Power |last=Shipley |first=Amy |date=August 25, 2008 |work=The Washington Post |publisher=The Washington Post Company |accessdate=July 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225173602/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/24/AR2008082400851_pf.html |archive-date=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> स्की जंपिंग में सामान्य पहाड़ी समारोह में, दो रजत पदक एक दूसरी जगह टाई के लिए दिए गए। उस आयोजन के लिए कोई कांस्य पदक नहीं दिया गया था।<ref name="1980NH">{{cite web |url=http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1980/SKJ/mens-normal-hill-individual.html |title=Ski Jumping at the 1980 Lake Placid Winter Games: Men's Normal Hill, Individual |work=Olympics at Sports-Reference.com |publisher=Sports Reference LLC |accessdate=July 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100312185616/http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1980/SKJ/mens-normal-hill-individual.html |archive-date=12 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref> पुरुषों की 1000 मीटर की स्पीड स्केटिंग प्रतियोगिता में, तीसरे स्थान के लिए दो कांस्य पदक दिए गए।<ref>{{cite news |title=Heiden Captures Third Gold Medal |last=Associated Press |date=February 19, 1980 |work=Boston Globe |publisher=Affiliated Publications}}</ref><ref name="1980SK">{{cite web |url=http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1980/SSK/mens-1000-metres.html |title=Speed Skating at the 1980 Lake Placid Winter Games: Men's 1,000 metres |work=Olympics at Sports-Reference.com |publisher=Sports Reference LLC |accessdate=July 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100214133426/http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1980/SSK/mens-1000-metres.html |archive-date=14 फ़रवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> {{legend2|#ccf|मेजबान देश (संयुक्त राज्य अमेरिका)|border=solid 1px #AAAAAA}} {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable plainrowheaders}} |- |1 | scope="row" align=left|{{flagIOCteam|URS|1980 शीतकालीन}} ||10||6||6||22 |- |2 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|GDR|1980 शीतकालीन}} |9||7||7||23 |-style="background:#ccccff" |3 | scope="row" align=left style="background-color:#ccccff"| {{flagIOCteam|USA|1980 शीतकालीन}} |6||4||2||12 |- |4 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|AUT|1980 शीतकालीन}} |3||2||2||7 |- |5 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|SWE|1980 शीतकालीन}} |3||0||1||4 |- |6 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|LIE|1980 शीतकालीन}} |2||2||0||4 |- |7 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|FIN|1980 शीतकालीन}} |1||5||3||9 |- |8 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|NOR|1980 शीतकालीन}} |1||3||6||10 |- |9 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|NED|1980 शीतकालीन}} |1||2||1||4 |- |10 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|SUI|1980 शीतकालीन}} |1||1||3||5 |- |11 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|GBR|1980 शीतकालीन}} |1||0||0||1 |- |12 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|FRG|1980 शीतकालीन}} |0||2||3||5 |- |13 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|ITA|1980 शीतकालीन}} |0||2||0||2 |- |14 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|CAN|1980 शीतकालीन}} |0||1||1||2 |- |15 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|HUN|1980 शीतकालीन}} |0||1||0||1 |- |15 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|JPN|1980 शीतकालीन}} |0||1||0||1 |- |17 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|BUL|1980 शीतकालीन}} |0||0||1||1 |- |17 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|TCH|1980 शीतकालीन}} |0||0||1||1 |- |17 | scope="row" align=left| {{flagIOCteam|FRA|1980 शीतकालीन}} |0||0||1||1 |- class="sortbottom" !colspan=2|कुल||38||39||38||115 |} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:वर्ष अनुसार शीतकालीन ओलम्पिक पदक तालिका]] 5t70mr6nrdnqh1rck2t3r31458xl20l 1960 शीतकालीन ओलंपिक 0 842514 6632912 5843524 2026-10-25T07:55:19Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632912 wikitext text/x-wiki {{Infobox Olympic games|1960|Winter | Name = VIII Olympic Winter Games | Logo = 1960 Winter Olympics logo.svg | Size = 150 | Optional caption = प्रतीक एक सितारा या हिमपात का एक टुकड़ा है, और ओलंपिक के छल्ले का प्रतिनिधित्व करता है। | Nations participating = 30 | Athletes participating = 665<br/>(521 पुरुष, 144 महिला) | Events = 27 in 4 sports | Officially opened by = [[संयुक्त राज्य के उपराष्ट्रपति|उपाध्यक्ष]] [[रिचर्ड मिल्हौस निक्सन|रिचर्ड निक्सन]] | Athlete's Oath = [[कैरल हीस]] | Judge's Oath = | Olympic Torch = [[केन हेनरी (स्पीड स्केटर)|केन हेनरी]] | Stadium = [[Blyth Arena]] and [[Squaw Valley Olympic Skating Rink]] | Wprevious = [[1956 शीतकालीन ओलंपिक|कॉर्टिना 1956]] | Wnext = [[1964 शीतकालीन ओलंपिक|इंसब्रुक 1964]] | WpreviousS = [[1956 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|मेलबोर्न 1956]] | WnextS = [[1960 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|रोम 1960]] }} {{Location map|USA California|label=स्क्वॉ वैली|mark=Green_pog.svg|lat=39.19631|long=-120.23356|width=240|float=right|thumb|alt=A map of the United States with Squaw Valley in the middle west coast.|caption=[[कैलिफ़ोर्निया|कैलिफोर्निया]] में स्क्वॉ वैली का स्थान (यूएसए)}} {{Location map |USA |relief = 1 |label = <small>स्क्वॉ<br>वैली</small> |lat = 39.196 |long = -120.233 |caption = [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में स्थान |float = |background= |width = 240 }} '''1960 शीतकालीन ओलंपिक,''' आधिकारिक तौर पर '''VIII ओलंपिक शीतकालीन खेलों''' के रूप में जाना जाता है, संयुक्त राज्य अमेरिका में कैलिफोर्निया के स्क्वा घाटी में 18-28 फरवरी, 1960 के बीच आयोजित एक शीतकालीन बहु-खेल आयोजन था। स्क्वॉ वैली को [[अन्तरराष्ट्रीय ओलम्पिक समिति|अंतरराष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] (आईओसी) की 1956 की बैठक में खेलों की मेजबानी के लिए चुना गया था। यह 1955 में एक अविकसित रिसॉर्ट था, इसलिए 1956 से 1960 तक बुनियादी ढांचे और सभी स्थानों को 80 लाख अमेरिकी डॉलर की लागत से बनाया गया था। इसे अंतरंग बनाया गया था, दर्शकों और प्रतिद्वंद्वियों को लगभग सभी स्थानों पर चलने की इजाजत देनी थी। स्क्वॉ वैली ने तीस राष्ट्रों के एथलीटों की मेजबानी की जो चार खेलों में खेलते थे और 27 घटनाओं में भाग लेते थे। महिला स्पीड स्केटिंग और बायैथलॉन ने अपने ओलंपिक के लिए शुभकामनाएं। आयोजकों ने तय किया कि बोब्स्ले इवेंट ने एक स्थल बनाने के लिए लागत का वारंट नहीं किया, इसलिए पहले और एकमात्र समय के लिए बोबस्लेबल शीतकालीन ओलंपिक कार्यक्रम पर नहीं था। सोवियत संघ कुल 21 पदक जीते, जिनमें से सात स्वर्ण पदक थे। सोवियत स्पीड स्केटर येवगेनी ग्रिशिन और लीडिया स्कोब्लोिकोवा ने दो स्वर्ण पदक जीते। स्वीडिश क्रॉस-कंट्री स्कीयर सिक्सटन जेर्नबर्ग ने 1956 के शीतकालीन खेलों में जीता चार पदक के लिए एक स्वर्ण और रजत जोड़ा। शीत युद्ध की राजनीति ने आईओसी को चीन, ताइवान, उत्तर कोरिया और पूर्वी जर्मनी की भागीदारी पर बहस करने के लिए मजबूर किया। 1957 में संयुक्त राज्य सरकार ने कम्युनिस्ट देशों के एथलीटों के लिए वीजा से इनकार करने की धमकी दी थी। आईओसी ने 1960 के खेलों की मेजबानी करने के लिए स्क्वॉ घाटी के अधिकार को रद्द करने की धमकी दी थी। संयुक्त राज्य अमेरिका ने कम्युनिस्ट देशों के एथलीटों को प्रवेश स्वीकार किया और अनुमति दी। ==आयोजन== खेल 18 से 28 फरवरी तक आयोजित किए गए थे।<ref name=squawioc>{{cite web|title=Squaw Valley 1960|publisher=International Olympic Committee|url=http://www.olympic.org/squaw-valley-1960-winter-olympics|accessdate=July 29, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173338/https://www.olympic.org/squaw-valley-1960|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> 4 खेल (8 विषयों) में लड़े 27 कार्यक्रमों में पदक प्रदान किए गए थे।<ref name=sroverview/> बायथलॉन का खेल कार्यक्रम में जोड़ा गया था क्योंकि महिलाओं के लिए स्पीड स्केटिंग कार्यक्रम थे। एक सर्वेक्षण के बाद संकेत मिलता है कि केवल नौ देश एक बोबस्लेड टीम भेज देंगे, आयोजकों ने निर्धारित किया है कि ओलंपिक कार्यक्रम से बोबस्लेबल को हटा दिया जाएगा। इंटरनेशनल बॉब्सलेय और टोबॉगनिंग फेडरेशन से पुनर्विचार के लिए याचिका के बावजूद, आयोजकों का मानना ​​है कि वे नौ प्रतिस्पर्धा वाले देशों के लिए एक बोबस्लेड रन बनाने की लागत को सही नहीं ठहरा सकते हैं। यह शीतकालीन ओलंपिक इतिहास में केवल एकमात्र समय होगा कि बोब्स्सल की घटनाओं का आयोजन नहीं किया गया था।<ref name=sroverview>{{cite web|title=1960 Squaw Valley Winter Games|publisher=Sports Reference LLC|url=https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1960/|accessdate=August 2, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200417042620/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1960/|archivedate=17 अप्रैल 2020|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200417042620/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1960/ |date=17 अप्रैल 2020 }}</ref><ref name=bobsled>{{cite news|title=Everything you need to know about bobsled|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/sports/longterm/olympics1998/sport/bobsled/articles/bobsled.htm|accessdate=July 29, 2011|date=February 28, 1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225173341/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/sports/longterm/olympics1998/sport/bobsled/articles/bobsled.htm|archive-date=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> *{{WOGC|BIA|1960|1}} *{{WOGC|ICE|1960|1}} *[[आइस स्केटिंग|स्केटिंग]] **{{WOGC|FIG|1960|3}} **{{WOGC|SPE|1960|8}} *[[स्कीबाज़ी|स्कीइंग]] **{{WOGC|ALP|1960|6}} **नॉर्डिक स्कीइंग ***{{WOGC|CRO|1960|6}} ***{{WOGC|NOR|1960|1}} ***{{WOGC|SKI|1960|1}} ==कैलेंडर== :''सभी तिथियां [[प्रशांत मानक समय]] ([[यूटीसी-8]]) में हैं।'' हॉकी टूर्नामेंट के पहले खेलों के साथ, उद्घाटन समारोह 18 फरवरी को हुआ था। 19 से 28 फ़रवरी तक, प्रत्येक दिन कम से कम एक कार्यक्रम का आयोजन किया गया था।<ref>Squaw Valley Organizing Committee (1960), pp. 54–59.</ref> {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%;position:relative;" width=75% |- |bgcolor="#00cc33"|&nbsp;'''OC'''&nbsp;||उद्घाटन समारोह |bgcolor="#3399ff"|&nbsp;&ensp;●&nbsp;||इवेंट प्रतियोगिताओं |bgcolor="#ffcc00"|&nbsp;'''1'''&nbsp;||ईवेंट फाइनल† |bgcolor="#ee3333"|&nbsp;'''CC'''&nbsp;||समापन समारोह |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" width=75% |- !width="24%"|फरवरी 1960 !width="6%"|18<br/>गुरु !width="6%"|19<br/>शुक्र !width="6%"|20<br/>शनि !width="6%"|21<br/>रवि !width="6%"|22<br/>सोम !width="6%"|23<br/>मंगल !width="6%"|24<br/>बुध !width="6%"|25<br/>गुरु !width="6%"|26<br/>शुक्र !width="6%"|27<br/>शनि !width="6%"|28<br/>रवि !width="10%"|आयोजन |- align="center" |align=left| समारोह ||bgcolor="#00cc33" align="center"| '''OC''' || || || || || || || || || ||bgcolor="#ee3333" align="center"| '''CC'''|| |- align="center" |align="left"|{{WOGC|ICE|1960}}<ref>Squaw Valley Organizing Committee (1960), pp. 124–135.</ref> |bgcolor="#3399ff"|●&nbsp; |bgcolor="#3399ff"|●&nbsp; |bgcolor="#3399ff"|●&nbsp; |bgcolor="#3399ff"|●&nbsp; |bgcolor="#3399ff"|●&nbsp; |bgcolor="#3399ff"|●&nbsp; |bgcolor="#3399ff"|●&nbsp; |bgcolor="#3399ff"|●&nbsp; | |bgcolor="#3399ff"|●&nbsp; |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |1 |- align="center" |align="left"|{{WOGC|FIG|1960}}<ref>Squaw Valley Organizing Committee (1960), pp. 137–151.</ref> | |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' | | | |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' | | |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' | | |3 |- align="center" |align="left"|{{WOGC|SPE|1960}}<ref>Squaw Valley Organizing Committee (1960), pp. 153–159.</ref> | | |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' | |8 |- align="center" |align="left"|{{WOGC|ALP|1960}}<ref>Squaw Valley Organizing Committee (1960), pp. 100–102.</ref> | | |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' | |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' | | |6 |- align="center" |align="left"|{{WOGC|CRO|1960}}<ref>Squaw Valley Organizing Committee (1960), pp. 115–117.</ref> | |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' | | |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' | |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' | |6 |- align="center" |align="left"|{{WOGC|NOR|1960}}<ref>Squaw Valley Organizing Committee (1960), p. 106.</ref> | | | | |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' | | | | | | |1 |- align="center" |align="left"|{{WOGC|SKI|1960}}<ref>Squaw Valley Organizing Committee (1960), pp. 105–106.</ref> | | | | | | | | | | |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' |1 |- align="center" |align="left"|{{WOGC|BIA|1960}} <ref>Squaw Valley Organizing Committee (1960), p. 120.</ref> | | | |bgcolor="#ffcc00"|'''1''' | | | | | | | |1 |- !कुल कार्यक्रम फाइनल !! !! 2 !! 3 !! 3 !! 3 !! 4 !! 2 !! 2 !! 4 !! 2 !! 2 !! 27 |- !संचयी कुल !! !! 2 !! 5 !! 8 !! 11 !! 15 !! 17 !! 19 !! 23 !! 25 !! 27 !! 27 |} † अंक उस दिन आयोजित प्रत्येक खेल के लिए ईवेंट फाइनल की संख्या को इंगित करता है। ==भाग लेने वाले देश== 1960 के खेलों में 30 देशों के एथलीट थे। पहली बार शीतकालीन खेलों में दक्षिण अफ्रीका ने भाग लिया; यह कई सालों तक अंतिम होगा, क्योंकि रंगभेद नीतियों ने 1994 तक दक्षिण अफ्रीकी भागीदारी को रोक दिया था। पश्चिम जर्मनी (एफआरजी) और पूर्व जर्मनी (जीडीआर) के एथलीट ने 1956 से 1964 तक जर्मनी की संयुक्त टीम के रूप में एकजुट किया। प्रत्येक देश के अंत में संख्या प्रत्येक देश को भेजा गया एथलीटों की संख्या को दर्शाता है।<ref>{{cite web|publisher=Sports Reference LLC|title=Olympic Countries|url=http://www.sports-reference.com/olympics/countries/|accessdate=July 31, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173328/https://www.sports-reference.com/olympics/countries/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225173328/https://www.sports-reference.com/olympics/countries/ |date=25 दिसंबर 2018 }}</ref> {| class="wikitable collapsible" style="width:100%;" |- ! भाग लेने वाली राष्ट्रीय ओलंपिक समितियां |- | {{div col|cols=4}} *{{flagIOC|ARG|1960 शीतकालीन|6}} *{{flagIOC|AUS|1960 शीतकालीन|30}} *{{flagIOC|AUT|1960 शीतकालीन|26}} *{{flagIOC|BUL|1960 शीतकालीन|7}} *{{flagIOC|CAN|1960 शीतकालीन|44}} *{{flagIOC|CHI|1960 शीतकालीन|5}} *{{flagIOC|TCH|1960 शीतकालीन|21}} *{{flagIOC|DEN|1960 शीतकालीन|1}} *{{flagIOC|FIN|1960 शीतकालीन|48}} *{{flagIOC|FRA|1960 शीतकालीन|26}} *{{flagIOC|EUA|1960 शीतकालीन|74}} *{{flagIOC|GBR|1960 शीतकालीन|17}} *{{flagIOC|HUN|1960 शीतकालीन|3}} *{{flagIOC|ISL|1960 शीतकालीन|4}} *{{flagIOC|ITA|1960 शीतकालीन|28}} *{{flagIOC|JPN|1960 शीतकालीन|41}} *{{flagIOC|KOR|1960 शीतकालीन|7}} *{{flagIOC|LIB|1960 शीतकालीन|2}} *{{flagIOC|LIE|1960 शीतकालीन|5}} *{{flagIOC|NED|1960 शीतकालीन|7}} *{{flagIOC|NZL|1960 शीतकालीन|4}} *{{flagIOC|NOR|1960 शीतकालीन|29}} *{{flagIOC|POL|1960 शीतकालीन|13}} *{{flagIOC|RSA|1960 शीतकालीन|4}} *{{flagIOC|URS|1960 शीतकालीन|62}} *{{flagIOC|ESP|1960 शीतकालीन|4}} *{{flagIOC|SWE|1960 शीतकालीन|47}} *{{flagIOC|SUI|1960 शीतकालीन|21}} *{{flagIOC|TUR|1960 शीतकालीन|2}} *{{flagIOC|USA|1960 शीतकालीन|79}} '''(मेजबान)''' {{div col end}} |} ===राष्ट्रीय ओलंपिक समितियों द्वारा एथलीटों की संख्या=== {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! [[आईओसी देश कोड की सूची|आईओसी]] ! देश ! एथलीट |- | USA || {{flagIOC|USA|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 79 |- | EUA || {{flagIOC|EUA|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 74 |- | URS || {{flagIOC|URS|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 62 |- | FIN || {{flagIOC|FIN|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 48 |- | SWE || {{flagIOC|SWE|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 47 |- | CAN || {{flagIOC|CAN|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 44 |- | JPN || {{flagIOC|JPN|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 41 |- | AUS || {{flagIOC|AUS|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 30 |- | NOR || {{flagIOC|NOR|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 29 |- | ITA || {{flagIOC|ITA|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 28 |- | AUT || {{flagIOC|AUT|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 26 |- | FRA || {{flagIOC|FRA|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 26 |- | TCH || {{flagIOC|TCH|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 21 |- | SUI || {{flagIOC|SUI|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 21 |- | GBR || {{flagIOC|GBR|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 17 |- | POL || {{flagIOC|POL|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 13 |- | BUL || {{flagIOC|BUL|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 7 |- | KOR || {{flagIOC|KOR|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 7 |- | NED || {{flagIOC|NED|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 7 |- | ARG || {{flagIOC|ARG|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 6 |- | CHI || {{flagIOC|CHI|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 5 |- | LIE || {{flagIOC|LIE|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 5 |- | ISL || {{flagIOC|ISL|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 4 |- | NZL || {{flagIOC|NZL|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 4 |- | RSA || {{flagIOC|RSA|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 4 |- | ESP || {{flagIOC|ESP|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 4 |- | HUN || {{flagIOC|HUN|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 3 |- | LIB || {{flagIOC|LIB|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 2 |- | SUI || {{flagIOC|SUI|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 2 |- | DEN || {{flagIOC|DEN|1960 शीतकालीन}} ||align=center| 1 |- class="sortbottom" |colspan=2; style="text-align:right; border:0px; background:#fff;"| '''कुल''' ||style="text-align:center; border:0px; background:#fff;"| '''665''' |- |}<noinclude> ==पदक गिनती== {{Main article|1960 शीतकालीन ओलंपिक पदक तालिका}} नीचे राष्ट्रों की एक सूची है जो खेलों में पदक जीते हैं: {| {{RankedMedalTable}} |- |1||align=left|{{flagIOC|URS|1960 शीतकालीन}}||7||5||9||21 |- |2||align=left|{{flagIOC|EUA|1960 शीतकालीन}}||4||3||1||8 |-style="background:#ccccff" |3||align=left|{{flagIOC|USA|1960 शीतकालीन}}||3||4||3||10 |- |4||align=left|{{flagIOC|NOR|1960 शीतकालीन}}||3||3||0||6 |- |5||align=left|{{flagIOC|SWE|1960 शीतकालीन}}||3||2||2||7 |- |6||align=left|{{flagIOC|FIN|1960 शीतकालीन}}||2||3||3||8 |- |7||align=left|{{flagIOC|CAN|1960 शीतकालीन}}||2||1||1||4 |- |8||align=left|{{flagIOC|SUI|1960 शीतकालीन}}||2||0||0||2 |- |9||align=left|{{flagIOC|AUT|1960 शीतकालीन}}||1||2||3||6 |- |10||align=left|{{flagIOC|FRA|1960 शीतकालीन}}||1||0||2||3 |- |rowspan=2|11||align=left|{{flagIOC|NED|1960 शीतकालीन}}||0||1||1||2 |- |align=left|{{flagIOC|POL|1960 शीतकालीन}}||0||1||1||2 |- |13||align=left|{{flagIOC|TCH|1960 शीतकालीन}}||0||1||0||1 |- |14||align=left|{{flagIOC|ITA|1960 शीतकालीन}}||0||0||1||1 |- class="sortbottom" !colspan=2|कुल (14 एनओसी)||28‡||26‡||27||81 |} * मेज़बान राष्ट्र नीले रंग में हाइलाइट किया गया है। ‡ क्यूंकि पुरुषों की 1,500 मीटर स्पीड स्केटिंग दौड़ (1956 में जैसे) में एक टाई थी, दो स्वर्ण पदक और कोई रजत पदक नहीं दिया गया था।<ref>{{cite web|title=Speed Skating at the 1960 Squaw Valley Winter Games|publisher=Sports Reference LLC|url=http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1960/SSK/|accessdate=July 29, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173340/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1960/SSK/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225173340/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1960/SSK/ |date=25 दिसंबर 2018 }}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} == किताब == * {{Cite book|last1=Squaw Valley Organizing Committee|title=VIII Olympic Winter Games Squaw Valley, California 1960 Final Report|publisher=California Olympic Commission|url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1960/1960w.pdf|format=PDF|year=1960|location=Squaw Valley, USA|accessdate=June 23, 2009 <!--DASHBot-->|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173336/https://digital.la84.org/digital/collection/p17103coll8/id/9406/rec/28|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=dead}} {{ओलम्पिक खेल}} [[श्रेणी:शीतकालीन ओलम्पिक]] fq8mfh09bvh99siisa80o77y2q9h0kx 1924 शीतकालीन ओलंपिक 0 843436 6632983 6308692 2026-10-25T11:53:51Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632983 wikitext text/x-wiki {{Infobox Olympic games|1924|Winter| | Logo = 1924WOlympicPoster.jpg | Size = 200 | Name = | Optional caption = 1924 शीतकालीन ओलंपिक खेलों के लिए पोस्टर | Motto = | Host city = [[Chamonix]], [[France]] | Nations participating = 16 | Athletes participating = 258 | Events = 16 in 5 [[sport]]s | Opening ceremony = January 25 | Closing ceremony = February 5 | Officially opened by = [[गैस्टन विडाल]] | Athlete's Oath = [[केमिली मंड्रिलन]] | Judge's Oath = | Olympic Torch = | Stadium = [[चैमिक्स के ओलंपिक स्टेडियम|ओलंपिक स्टेडियम]] | Wnext = [[1928 शीतकालीन ओलंपिक|सेंट मोरित्ज़ 1928]] | WpreviousS = [[1920 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|एंटवर्प 1920]] | WnextS = [[1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|पेरिस 1924]] }} '''1924 शीतकालीन ओलंपिक''', आधिकारिक तौर पर '''I ओलंपिक शीतकालीन खेलों''' (फ्रेंच: Les ''Iers Jeux olympiques d'hiver''), के रूप में जाना जाता था, एक शीतकालीन बहु-खेल आयोजन था, जिसे 1924 में फ्रांस के चेमोनिक्स में आयोजित किया गया था। मूल रूप से सेमेई इंटरनैशनल डेस स्पोर्ट्स डी'इवर ("अंतर्राष्ट्रीय शीतकालीन खेल सप्ताह") कहा जाता है और 1924 के ग्रीष्मकालीन ओलंपिक के साथ आयोजित होने पर, खेल प्रतियोगिताओं का आयोजन चैन्निक्स के मोंट ब्लांक के पैर में और 25 जनवरी के बीच फ्रांस के हाउते-सावेई में किया गया था और 5 फरवरी, 1924।<ref>{{cite web|url=http://www.myartdecostyle.com/1924-winter-olympics-medals-posters-bobsleighs/|title=1924 Winter Olympics – Medals, Posters and Bobsleighs|publisher=My Art Deco Style|accessdate=25 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173154/http://ww38.myartdecostyle.com/1924-winter-olympics-medals-posters-bobsleighs/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref> यह खेल फ्रांसीसी ओलंपिक समिति द्वारा आयोजित किया गया था, और ओलंपिक शीतकालीन खेलों के रूप में अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति (आईओसी) द्वारा नियुक्त किया गया था। ग्रीष्मकालीन ओलंपिक के रूप में एक ही वर्ष में शीतकालीन ओलंपिक आयोजित करने की परंपरा 1992 तक जारी रहेगी, जिसके बाद प्रत्येक ग्रीष्मकालीन ओलंपिक के शुरू होने के बाद दूसरे वर्ष में शीतकालीन ओलंपिक आयोजित करने का मौजूदा अभ्यास। हालांकि फिगर स्केटिंग लंदन और एंटवर्प दोनों में एक ओलंपिक घटना थी, और आइस हॉकी एंटवर्प में एक घटना थी, लेकिन शीतकालीन खेलों को सीज़न द्वारा हमेशा सीमित किया गया था। 1921 में, लॉज़ेन में आईओसी के सम्मेलन में, शीतकालीन खेलों के लिए समानता का आह्वान था, और बहुत चर्चा के बाद 1924 में केमोनिक्स में "सर्दियों के खेल का अंतरराष्ट्रीय सप्ताह" आयोजित करने का निर्णय लिया गया। == आयोजन == 5 स्पोर्ट्स (9 विषयों) में हुए 16 कार्यक्रमों में पदक प्रदान किए गए थे। कई स्रोत कर्लिंग और सैन्य गश्ती की सूची नहीं करते हैं, या उन्हें प्रदर्शन घटनाओं के रूप में सूचीबद्ध करते हैं। हालांकि, ऐसा कोई पद 1924 में नहीं किया गया था। फरवरी 2006 में अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति (आईओसी) ने फैसला सुनाया कि कर्लिंग ओलंपिक कार्यक्रम का पूरा हिस्सा था, और आधिकारिक गिनती में दिए गए पदकों को शामिल किया है। * {{WOGC|BOB|1924|1}} * {{WOGC|CUR|1924|1}} * {{WOGC|ICE|1924|1}} * [[आइस स्केटिंग|स्केटिंग]] ** {{WOGC|FIG|1924|3}} ** {{WOGC|SPE|1924|5}} * नॉर्डिक स्कीइंग ** [[file:Biathlon pictogram.svg|20px|noborder|सैन्य गश्ती]] [[1924 शीतकालीन ओलंपिक में सैन्य गश्ती|सैन्य गश्ती]] (1) {{refn |name=IOCMilitaryPatrol |group=nb|The official website of the Olympic Movement now treats Men's Military Patrol at the 1924 games as an event within the sport of [[Biathlon]].<ref name=IOC1924Biathlon>{{cite web|url=http://www.olympic.org/content/results-and-medalists/gamesandsportsummary/?sport=31666&games=1924%2F2&event=|title=Biathlon Results - Chamonix 1924|publisher=[[अन्तरराष्ट्रीय ओलम्पिक समिति]]|accessdate=17 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140217042411/http://www.olympic.org/content/results-and-medalists/gamesandsportsummary/?sport=31666&games=1924%2f2&event=|archive-date=17 फ़रवरी 2014|url-status=live}}</ref><ref name=IOC1924AllSports>{{cite web|url=http://www.olympic.org/content/results-and-medalists/eventresultpagegeneral/?athletename=&country=&sport2=&games2=1924%2f2|title=Olympic Games Medals, Chamonix 1924|publisher=[[अन्तरराष्ट्रीय ओलम्पिक समिति]]|accessdate=17 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173156/https://www.olympic.org/olympic-results|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> However the 1924 Official Report treats it as an event and discipline within what was then called Skiing and is now called [[Nordic Skiing]].<ref name=OffRep1924MilPat01>Official Report (1924), p 646: Le Programme ... II. — Epreuves par équipes - 12. Ski : Course militaire (20 à 30 kilomètres, avec tir). (The Programme ... II. — Team events - 12. Skiing : Military Race (20 to 30 kilometres, with shooting)).</ref><ref name=OffRep1924MilPat02>Official Report (1924), p 664: CONCOURS DE SKI - Jurys - COURSE MILITAIRE. (Skiing Competitions - Juries - Military Race)</ref>}} ** {{WOGC|CRO|1924|2}} ** {{WOGC|NOR|1924|1}} ** {{WOGC|SKI|1924|1}} == भाग लेने वाले देश == पहली शीतकालीन ओलंपिक खेलों में 16 देशों के एथलीट थे। जर्मनी को खेलों में प्रतिस्पर्धा से प्रतिबंधित कर दिया गया, और इसके बजाय ड्यूश काम्फस्पिले नामक खेलों की एक शृंखला आयोजित की गई। <div> {| class="wikitable collapsible" style="width:100%;" |- ! भाग लेने वाली राष्ट्रीय ओलंपिक समितियां |- | {{div col|cols=4}} * {{flagIOC|AUT|1924 शीतकालीन|4}} * {{flagIOC|BEL|1924 शीतकालीन|18}} * {{flagIOC|CAN|1924 शीतकालीन|12}} * {{flagIOC|TCH|1924 शीतकालीन|27}} * {{flagIOC|FIN|1924 शीतकालीन|17}} * {{flagIOC|FRA|1924 शीतकालीन|43}} '''(मेजबान)''' * {{flagIOC|GBR|1924 शीतकालीन|44}} * {{flagIOC|HUN|1924 शीतकालीन|4}} * {{flagIOC|ITA|1924 शीतकालीन|23}} * {{flagIOC|LAT|1924 शीतकालीन|2}} * {{flagIOC|NOR|1924 शीतकालीन|14}} * {{flagIOC|POL|1924 शीतकालीन|7}} * {{flagIOC|SWE|1924 शीतकालीन|31}} * {{flagIOC|SUI|1924 शीतकालीन|30}} * {{flagIOC|USA|1924 शीतकालीन|24}} * {{flagIOC|YUG|1924 शीतकालीन|4}} {{div col end}} |} </div> * {{flagIOC|EST|}} स्पीड स्केटर क्रिस्टफ्रेड बर्मिस्टर भी प्रतिभागियों की सूची में था लेकिन उनके वापसी के बारे में संदेश आयोजकों को नहीं भेजा गया था।<ref>{{cite web |title=I taliolümpiamängud Chamonix 1924 (25. jaanuar – 5. veebruar) |url=http://www.postimees.ee/150206/esileht/sport/189123.php |archive-url=https://archive.today/20120912032356/http://www.postimees.ee/150206/esileht/sport/189123.php |url-status=dead |archive-date=2012-09-12 |publisher=[[Postimees]] |language=et |date=2006-01-18 }}</ref> ===राष्ट्रीय ओलंपिक समितियों द्वारा एथलीटों की संख्या=== {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! आईओसी ! देश ! एथलीट |- | GBR || {{flagIOC|GBR|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 44 |- | FRA || {{flagIOC|FRA|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 43 |- | SWE || {{flagIOC|SWE|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 31 |- | SUI || {{flagIOC|SUI|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 30 |- | TCH || {{flagIOC|TCH|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 27 |- | USA || {{flagIOC|USA|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 24 |- | ITA || {{flagIOC|ITA|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 23 |- | BEL || {{flagIOC|BEL|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 18 |- | FIN || {{flagIOC|FIN|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 17 |- | NOR || {{flagIOC|NOR|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 14 |- | CAN || {{flagIOC|CAN|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 12 |- | POL || {{flagIOC|POL|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 7 |- | AUT || {{flagIOC|AUT|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 4 |- | HUN || {{flagIOC|HUN|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 4 |- | YUG || {{flagIOC|YUG|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 4 |- | LAT || {{flagIOC|LAT|1924 शीतकालीन}} ||align=center| 2 |- class="sortbottom" |colspan=2; style="text-align:right; border:0px; background:#fff;"| '''कुल''' ||style="text-align:center; border:0px; background:#fff;"| '''258''' |- |}<noinclude> == पदक गिनती == {{Main|1924 शीतकालीन ओलंपिक पदक तालिका}} {| {{RankedMedalTable}} |- |1||align=left|{{flagIOC|NOR|1924 शीतकालीन}}||4||7||6||17 |- |2||align=left|{{flagIOC|FIN|1924 शीतकालीन}}||4||4||3||11 |- |3||align=left|{{flagIOC|AUT|1924 शीतकालीन}}||2||1||0||3 |- |4||align=left|{{flagIOC|SUI|1924 शीतकालीन}}||2||0||1||3 |- |5||align=left|{{flagIOC|USA|1924 शीतकालीन}}||1||2||1||4 |- |6||align=left|{{flagIOC|GBR|1924 शीतकालीन}}||1||1||2||4 |- |7||align=left|{{flagIOC|SWE|1924 शीतकालीन}}||1||1||0||2 |- |8||align=left|{{flagIOC|CAN|1924 शीतकालीन}}||1||0||0||1 |- bgcolor=ccccff |9||align=left|{{flagIOC|FRA|1924 शीतकालीन}} (मेजबान देश)||0||0||3||3 |- |10||align=left|{{flagIOC|BEL|1924 शीतकालीन}}||0||0||1||1 |- class="sortbottom" !colspan=2|कुल||16||16||17||49 |} ==ध्यान दें== <references group="nb"/> == सन्दर्भ == {{reflist}} {{ओलम्पिक खेल}} [[श्रेणी:शीतकालीन ओलम्पिक]] 5a3a5y6eo51i38grnlwc4auqv1lp352 अखिल भारतीय फुटबॉल महासंघ 0 847804 6632556 6160226 2026-10-24T15:02:45Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632556 wikitext text/x-wiki {{Infobox sport governing body |name = अखिल भारतीय फुटबॉल महासंघ |abbrev = एआइएफएफ (All India Football Federation) |logo = All India Football Federation Logo.svg |logosize = २५०px |sport = [[फ़ुटबॉल]] |category = |image = |caption = |jurisdiction = राष्ट्रीय |founded = {{Start date and age|df=yes|1937|6|23}} |aff = [[फीफा]] |affdate = 1948 |region = [[एशियाई फुटबॉल संघ|एएफसी]] |regionyear = 1954 |headquarters = [[द्वारका, दिल्ली]] |president = कल्याण चौबे<br /><small></small> |vicepresident = |secretary = |coach = रिक्त |womenscoach = थॉमस डेनर्बी |prevfounded = |key staff = |operating income = |sponsor = |year closed = |url = http://www.the-aiff.com/ |countryflag = IND |more = }} '''अखिल भारतीय फुटबॉल महासंघ''' ''(ऑल इंडिया फुटबॉल फेडरेशन)'', '''एआईएफएफ''' के रूप में भी जाना जाता है, भारत में एसोसिएशन [[फुटबॉल]] के शासी निकाय है। [[१९४८]] में स्थापित, संघ एशियाई फुटबॉल परिसंघ के संस्थापक सदस्यों में से एक था, जो [[एशिया]] में फुटबॉल का पर्यवेक्षक था। एआईएफएफ ने राष्ट्रीय स्तर पर सभी प्रतियोगी फुटबॉल टूर्नामेंट और लीग चलाए, अर्थात् आई-लीग और फेडरेशन कप महासंघ भी अप्रत्यक्ष रूप से राज्य संघों के माध्यम से स्थानीय फुटबॉल प्रतियोगिताओं का प्रबंधन करता है। फेडरेशन भारत की राष्ट्रीय फुटबॉल टीम के साथ-साथ [[महिला]] टीम और विभिन्न युवा राष्ट्रीय पक्षों के प्रबंधन के लिए भी जिम्मेदार है। एआईएफएफ दक्षिण एशियाई फुटबॉल महासंघ का भी हिस्सा है, जो संगठन [[दक्षिण एशिया]] में [[फुटबॉल]] चलाता है। महासंघ वर्तमान में [[द्वारका]], [[दिल्ली]] में स्थित है। == इतिहास == अखिल भारतीय फुटबॉल महासंघ (एआईएफएफ) के गठन से पहले, भारत में एसोसिएशन फ़ुटबॉल के लिए डी-फेक्टो शासक मंडल भारतीय फुटबॉल एसोसिएशन (आईएफए) थे।<ref name="Birth">{{cite news|last1=Kapadia|first1=Novy|title=The Birth of the All India Football Federation|url=https://www.saddahaq.com/the-birth-of-the-all-india-football-federation|accessdate=24 March 2017|work=Saddahaq|date=24 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170325112623/https://www.saddahaq.com/the-birth-of-the-all-india-football-federation|archive-date=25 मार्च 2017|url-status=dead}}</ref> आईएफए की स्थापना १८९३ में हुई थी और यह खेल बंगाल क्षेत्र में चलाया था। महासंघ मुख्यतः अंग्रेजों द्वारा शासित था और २० वीं शताब्दी के आरंभ में देश के सबसे शक्तिशाली फुटबॉल निकाय के रूप में सेवा की। १९३५ में देशव्यापी फुटबॉल महासंघ बनाने के प्रयास आईएफए द्वारा शुरू किए गए थे जब महासंघ, साथ ही सात अन्य संगठनों ने एक सम्मेलन में मुलाकात की लेकिन कोई सहमति नहीं पहुंच पाई। विचारों और अन्य संघर्षों के मतभेदों के निराकरण के बाद, मार्च १९३७ में एक बैठक आयोजित की गई, जो एआईएफएफ की शुरुआत की शुरुआत होगी। शिमला में सेना मुख्यालय में मिले छह क्षेत्रीय फुटबॉल संघों के प्रतिनिधियों के बाद एआईएफएफ की आधिकारिक तौर पर २३ जून १९३७ को स्थापना हुई थी। अर्थात्, छह क्षेत्रीय फुटबॉल संघों में आईएफए, आर्मी स्पोर्ट्स कंट्रोल बोर्ड, संयुक्त प्रांत, उत्तर [[पश्चिमी भारत|पश्चिम भारत]] फुटबॉल संघ, बिहार [[फुटबॉल]] एसोसिएशन और [[दिल्ली]] शामिल थे। राष्ट्रीय फुटबॉल महासंघ के प्रक्षेपण के बाद, भारत की राष्ट्रीय फुटबॉल टीम का विचार १९४७ में भारत को आजादी हासिल करने के बाद तक बहुत अधिक गति हासिल नहीं करता।  चयन करें कि भारतीय टीम ऑस्ट्रेलिया, बर्मा, अफगानिस्तान और दक्षिण अफ्रीका के पर्यटन में भाग लेती है लेकिन कोई भी आधिकारिक तौर पर राष्ट्रीय टीम का हिस्सा नहीं था। १९४८ में, आजादी के एक वर्ष और ११ के बाद से फुटबॉल संघ के गठन के बाद, एआईएफएफ ने फीफा के साथ संबद्ध किया, दुनिया में फुटबॉल के शासी निकाय।<ref name="History">{{cite news|last1=Kapadia|first1=Novy|title=A History of the All India Football Federation (AIFF)|url=https://www.sportskeeda.com/football/a-history-of-the-all-india-football-federation-aiff|accessdate=24 March 2017|work=SportsKeeda|date=23 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170325112714/https://www.sportskeeda.com/football/a-history-of-the-all-india-football-federation-aiff|archive-date=25 मार्च 2017|url-status=dead}}</ref>उस वर्ष बाद में, राष्ट्रीय टीम का आधिकारिक रूप से गठन हुआ और उन्होंने अपनी पहली आधिकारिक टूर्नामेंट में हिस्सा लिया, १९४८ के ग्रीष्मकालीन ओलंपिक। १९५० में, राष्ट्रीय टीम स्वतः १९५० फीफा विश्व कप के लिए योग्य थी जिसे ब्राजील में आयोजित करना था क्योंकि भारत के योग्यता समूह की सभी टीमों ने वापस ले लिया था। हालांकि, टूर्नामेंट से पहले, भारत ने एआईएफएफ के साथ विश्व कप से वापस ले लिया क्योंकि वित्त पोषण की कमी के कारण इस कारण का हवाला दिया गया था। भारत की वापसी के लिए दिए गए अन्य कारणों में मुख्य रूप से नंगे पैर वाले खिलाड़ियों को शामिल किया गया था और एआईएफएफ ने उस समय फीफा विश्व कप से अधिक ग्रीष्मकालीन ओलंपिक टूर्नामेंट का मूल्यांकन किया था। १९५२ में, फिनलैंड में ओलंपिक के दौरान, भारत यूगोस्लाविया १०-१ से पहले दौर में हार गया था। इस हार ने एआईएफएफ को फुटबॉल के जूते पहनने के लिए राष्ट्रीय टीम के खिलाड़ियों के लिए अनिवार्य कर दिया। १९५४ में एआईएफएफ एशिया में फुटबॉल को बढ़ावा देने में सक्रिय भूमिका निभाई, जब वह एशियाई फुटबॉल परिसंघ के संस्थापक सदस्य थे। भारत ने १९४८ और १९६० के बीच चार सीधे ओलंपिक फुटबॉल टूर्नामेंट में भाग लिया लेकिन बाद से वे योग्य नहीं हुए। १९८५ में, भारत ने विश्व कप क्वालीफायर्स में फिर से भाग लिया लेकिन टूर्नामेंट में इसे बनाने में असफल रहे। १९७७ में, एआईएफएफ ने फेडरेशन कप शुरू किया जो देश में पहले क्लब आधारित राष्ट्रीय टूर्नामेंट था।<ref>{{cite web|title=List of Winners/Runners-Up of the Federation Cup|url=http://www.indianfootball.de/data/fedcup.html|accessdate=24 March 2017|publisher=IndianFootball.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315003131/http://www.indianfootball.de/data/fedcup.html|archive-date=15 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref> राज्य टीमों के लिए राष्ट्रीय टूर्नामेंट संतोष ट्रॉफी, १९४१ में शुरू हुई थी।<ref>{{cite web|title=List of Winners/Runners-Up of the Santosh Trophy|url=http://www.indianfootball.de/data/santosh.html|accessdate=24 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170524163702/http://www.indianfootball.de/data/santosh.html|archive-date=24 मई 2017|url-status=dead}}</ref> १९९६ में, एआईएफएफ ने देश में पहली राष्ट्रीय लीग शुरू की, [[नेशनल फुटबॉल लीग]] २००७ में, एनएफएल को देश की पहली पेशेवर फुटबॉल लीग, आई-लीग के रूप में सुधार किया गया था। == राष्ट्रीय टीमों == * [[भारतीय राष्ट्रीय फुटबॉल टीम]] * [[भारतीय महिला राष्ट्रीय फुटबॉल टीम]] == प्रतियोगिताएं == ===पुरुषों का=== * [[इंडियन सुपर लीग]] * [[आई लीग]] * [[आई लीग द्वितीय डिवीजन]] * [[सुपर कप(इंडिया)|सुपर कप]] * [[डूरंड Cup]] *[[संतोष ट्रॉफी]] ===महिलाओं का=== *[[इंडियन वविमेंस लीग]] == राज्य संघों == वर्तमान में अखिल भारतीय फुटबॉल महासंघ से संबद्ध ३६ राज्य संघ हैं।<ref>{{cite web|title=State Associations|url=https://www.the-aiff.com/state-associations.php?&pagesize=192|website=All India Football Federation|access-date=24 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171024214814/https://www.the-aiff.com/state-associations.php?&pagesize=192|archive-date=24 अक्तूबर 2017|url-status=dead}}</ref> == कॉर्पोरेट संरचना == === बोर्ड के निदेशकों की === निम्नलिखित एआईएफएफ के निदेशक मंडल में हैं। <ref>{{cite web|title=AIFF HQ|url=https://www.the-aiff.com/hq-administration.htm|website=All India Football Federation|access-date=24 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004123155/https://www.the-aiff.com/hq-administration.htm|archive-date=4 अक्तूबर 2017|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171004123155/https://www.the-aiff.com/hq-administration.htm |date=4 अक्तूबर 2017 }}</ref> {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !कार्यालय !नाम |- |राष्ट्रपति |[[कल्याण चौबे]] |- |महासचिव |डॉ.शाजी प्रभाकरण |- |- |लीग समिति के अध्यक्ष | लालनघिंगलोवा हमर |} === तकनीकी समिति === * आई एम विजेयन – अध्यक्ष * मनोरंजन भट्टाचार्य – डिप्टी चेयरमैन * यूजीनेसन लिंगदोह * क्लाइमैक्स लॉरेंस * हरिजिंदर सिंह * अरुण मल्होत्रा *पिंकी बॉमपाल मगर == इन्हें भी देखें == * [[भारतीय फुटबॉल|भारत में फुटबॉल]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20171015215013/https://www.the-aiff.com/ सरकारी एआईएफएफ वेबसाइट]. [[श्रेणी:भारत में खेलकूद]] [[श्रेणी:भारतीय खेल संघ]] maovz3s4rr5o4egmyjhb0acp80vodsm 1928 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक 0 853181 6632984 5843509 2026-10-25T11:54:55Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632984 wikitext text/x-wiki {{Infobox Olympic games|1928|Summer | Logo = Chris van der Hoef 001.jpg | Size = 230px | Name = Games of the IX Olympiad | Optional caption = | Nations participating = 46 | Athletes participating = 2,883 (2,606 पुरुष, 277 महिला) | Events = 109 in 14 sports | Officially opened by = [[प्रिंस हेनरी, ड्यूक ऑफ़ मैक्लेनबर्ग-श्वेरिन|प्रिंस हैन्द्रिक]] | Athlete's Oath = [[हैरी डेनिस]] | Olympic Torch = ''कोई नहीं'' | SpreviousS = [[1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|पेरिस 1924]] | SnextS = [[1932 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|लॉस एंजिल्स 1932]] | Sprevious = [[1928 शीतकालीन ओलंपिक|सेंट मोरित्ज़ 1928]] | Snext = [[1932 शीतकालीन ओलंपिक|लेक प्लेसिड 1932]] }} [[File:Olympic Stadium Amsterdam 1928.jpg|thumb|300px|1928 में ओलंपिक स्टेडियम]] [[File:Olympische Zomerspelen 1928 Opening ZKH Hendrik.jpg|thumb|300px|प्रिंस हेन्द्रिक फुटबॉल-मैच नीदरलैंड-उरुग्वे देख रहा है (0-2)]] '''1928 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक''' आधिकारिक तौर पर '''IX ओलंपियाड के खेलों''' के रूप में जाना जाता है, यह एक अंतरराष्ट्रीय बहु-खेल आयोजन था जिसे 1928 में [[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड्स]] के एम्स्टर्डम में खेला गया था। एम्स्टर्डम ने 1920 और 1924 के ओलंपिक खेलों के लिए बोली लगाई थी, लेकिन क्रमशः एंटवर्प, बेल्जियम, और पियरे डी कौरबर्टिन के पेरिस को जीतने का रास्ता दिया था। 1928 खेलों के लिए केवल एक अन्य उम्मीदवार शहर [[लॉस एंजेलिस|लॉस एंजिल्स]] था, जो चार साल बाद ओलंपिक की मेजबानी करेगा। इस ओलम्पिक से टीमों का मार्च पास्ट शुरू हुआ जिसमें ग्रीस की टीम ने नेतृत्व किया और मेजवान देश सबसे अंत में आया।<ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/other-sport-news/today-in-history-india-won-its-first-gold-medal-in-olympics-hockey-1587080/|title=हिंदी खबर, Latest News in Hindi, हिंदी समाचार, ताजा खबर|website=Patrika News|language=hindi|access-date=2019-11-27}}</ref> संयुक्त राज्य ओलंपिक समिति ने [[1932 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]] के लिए तैयारी में 1928 के खेल के खर्च और राजस्व को मापा। समिति ने कुल $1.183 मिलियन अमरीकी डालर की कुल लागत को $1.165 मिलियन अमरीकी डॉलर के नुकसान के साथ 18,000 अमेरिकी डॉलर की कमाई की सूचना दी - पिछले खेलों के मुकाबले बहुत कम।<ref name=Zarnowski>{{cite journal | last = Zarnowski | first = C. Frank | date = Summer 1992 | title = A Look at Olympic Costs | journal = Citius, Altius, Fortius | volume = 1 | issue = 1 | pages = 16–32 | url = http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf | accessdate = 2007-03-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf | archive-date = 28 मई 2008 | url-status = dead }}</ref> ==स्पोर्ट्स== [[File:Postzegel 1928 olympiade.jpg|thumb|1928 से आठ डच टिकट, 1928 के ग्रीष्मकालीन ओलंपिक के विभिन्न खेल दिखाते हुए]] ग्रीष्मकालीन ओलंपिक के दौरान, टूर्नामेंट में 14 खेल, 20 विषयों और 109 आयोजन थे। कोष्ठक में प्रति अनुशासन की घटनाओं की संख्या है। {{Columns-list|2| *एक्वेटिक्स **{{SOGC|DIV|1928|4}} **{{SOGC|SWI|1928|11}} **{{SOGC|WAT|1928|1}} *{{SOGC|ATH|1928|27}} *{{SOGC|BOX|1928|8}} *{{SOGC|CYC|1928}} **रोड <small>(2)</small> **ट्रैक <small>(4)</small> *{{SOGC|EQU|1928}} **ड्रेसेज <small>(2)</small> **ईवेंटीग <small>(2)</small> **शो जंपिंग <small>(2)</small> *{{SOGC|FEN|1928|7}} *{{SOGC|FOO|1928|1}} *{{SOGC|GYM|1928|8}} *{{SOGC|FIE|1928|1}} *{{SOGC|MOD|1928|1}} *{{SOGC|ROW|1928|7}} *{{SOGC|SAI|1928|3}} *{{SOGC|WEI|1928|5}} *{{SOGC|WRE|1928}} **फ्रीस्टाइल <small>(7)</small> **ग्रीको रोमन <small>(6)</small> }} महिलाओं के एथलेटिक्स और टीम जिमनास्टिक ने इन ओलंपिक में शुरुआत की,<ref>{{cite web |url=http://faculty.elmira.edu/dmaluso/sports/timeline/gymnastics.html |title=Timeline of Women in Sports |publisher=Faculty.elmira.edu |date= |accessdate=2014-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173202/http://faculty.elmira.edu/dmaluso/sports/timeline/gymnastics.html%20 |archivedate=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> आलोचना के बावजूद। [[पोलैंड]] के हलिना कोनोपाका पहली महिला ओलंपिक ट्रैक और फील्ड चैंपियन बन गए। रिपोर्ट है कि 800 मीटर की दौड़ पूरी तरह से समाप्त होने वाले प्रतिस्पर्धियों के साथ समाप्त हुई थी (और गलत तरीके से) परिचालित किया गया था। नतीजतन, आईओसी ने फैसला किया कि महिलाओं को लंबी दूरी की दौड़ के लिए भी कमजोर कर दिया गया था, और 1960 के दशक तक महिलाओं की ओलम्पिक दौड़ स्पर्धा 200 मीटर तक सीमित थी।<ref>{{Cite web|url=https://bitchmedia.org/article/forgotten-history-female-athletes-who-organized-their-own-olympics|title=The Forgotten History of Female Athletes Who Organized Their Own Olympics {{!}} Bitch Media|access-date=2016-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173205/https://www.bitchmedia.org/article/forgotten-history-female-athletes-who-organized-their-own-olympics|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> [[टेनिस]] कार्यक्रम से गायब हो गया, केवल एक खेल के रूप में 1968 में फिर से प्रकट हुआ। ===प्रदर्शन के खेल=== * [[1928 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में कातसन|कातसन]] * [[1928 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में कोर्फ़बॉल|कोर्फ़बॉल]] * [[1928 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में लैक्रोस|लैक्रोस]] इन खेलों में [[1928 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में कला प्रतियोगिताओं|कला प्रतियोगिताओं]] भी शामिल हैं, जो आईओसी अब आधिकारिक पदक आयोजनों के रूप में नहीं मानता है। ==भाग लेने वाले देश== [[File:1928 Summer Olympics teams.png|thumb|प्रतिभागियों]] [[File:1928 Summer Olympics numbers of athletes.png|thumb|एथलीटों की संख्या]] एम्स्टर्डम खेलों में कुल 46 देशों का प्रतिनिधित्व किया गया था। माल्टा, पनामा, और रोड्सिया (अब ज़िम्बाब्वे) ने पहली बार ओलंपिक खेलों में भाग लिया। 1920 और 1924 में जर्मनी पर प्रतिबंध लगाने के बाद वापस आ गया।<ref name=GuttmannGermany>{{cite book |last=Guttmann |first=Allen |title=The Olympics: A History of the Modern Games |year=1992 |publisher=University of Illinois Press |location=Urbana and Chicago |isbn=0-252-01701-3 |pages=[https://archive.org/details/olympicshistoryo00gutt/page/38 38] |url=https://archive.org/details/olympicshistoryo00gutt/page/38 }}</ref> {| class="wikitable collapsible" style="width:100%;" |- ! भाग लेने वाली राष्ट्रीय ओलंपिक समितियां |- | {{div col|cols=3}} * {{flagIOC|ARG|1928 ग्रीष्मकालीन|81}} * {{flagIOC|AUS|1928 ग्रीष्मकालीन|18}} * {{flagIOC|AUT|1928 ग्रीष्मकालीन|73}} * {{flagIOC|BEL|1928 ग्रीष्मकालीन|186}} * {{flagIOC|BUL|1928 ग्रीष्मकालीन|5}} * {{flagIOC|CAN|1928 ग्रीष्मकालीन|69}} * {{flagIOC|CHI|1928 ग्रीष्मकालीन|38}} * {{flagIOC|CUB|1928 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|TCH|1928 ग्रीष्मकालीन|70}} * {{flagIOC|DEN|1928 ग्रीष्मकालीन|91}} * {{flagIOC|EGY|1928 ग्रीष्मकालीन|32}} * {{flagIOC|EST|1928 ग्रीष्मकालीन|20}} * {{flagIOC|FIN|1928 ग्रीष्मकालीन|69}} * {{flagIOC|FRA|1928 ग्रीष्मकालीन|255}} * {{flagIOC|GER|1928 ग्रीष्मकालीन|296}} * {{flagIOC|GBR|1928 ग्रीष्मकालीन|232}} * {{flagIOC|GRE|1928 ग्रीष्मकालीन|23}} * {{flagIOC|HAI|1928 ग्रीष्मकालीन|2}} * {{flagIOC|HUN|1928 ग्रीष्मकालीन|109}} * {{flagIOC|IND|1928 ग्रीष्मकालीन|21}} * {{flagIOC|IRL|1928 ग्रीष्मकालीन|27}} * {{flagIOC|ITA|1928 ग्रीष्मकालीन|174}} * {{flagIOC|JPN|1928 ग्रीष्मकालीन|43}} * {{flagIOC|LAT|1928 ग्रीष्मकालीन|14}} * {{flagIOC|LTU|1928 ग्रीष्मकालीन|12}} * {{flagIOC|LUX|1928 ग्रीष्मकालीन|46}} * {{flagIOC|MLT|1928 ग्रीष्मकालीन|9}} * {{flagIOC|MEX|1928 ग्रीष्मकालीन|30}} * {{flagIOC|MON|1928 ग्रीष्मकालीन|7}} * {{flagIOC|NED|1928 ग्रीष्मकालीन|264}} '''(मेज़बान)''' * {{flagIOC|NZL|1928 ग्रीष्मकालीन|10}} * {{flagIOC|NOR|1928 ग्रीष्मकालीन|52}} * {{flagIOC|PAN|1928 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|PHI|1928 ग्रीष्मकालीन|4}} * {{flagIOC|POL|1928 ग्रीष्मकालीन|93}} * {{flagIOC|POR|1928 ग्रीष्मकालीन|31}} * {{flagIOC|RHO|1928 ग्रीष्मकालीन|2}} * {{flagIOC|ROU|1928 ग्रीष्मकालीन|29}} * {{flagIOC|RSA|1928 ग्रीष्मकालीन|24}} * {{flagIOC|ESP|1928 ग्रीष्मकालीन|80}} * {{flagIOC|SWE|1928 ग्रीष्मकालीन|100}} * {{flagIOC|SUI|1928 ग्रीष्मकालीन|133}} * {{flagIOC|TUR|1928 ग्रीष्मकालीन|31}} * {{flagIOC|USA|1928 ग्रीष्मकालीन|280}} * {{flagIOC|URU|1928 ग्रीष्मकालीन|22}} * {{flagIOC|YUG|1928 ग्रीष्मकालीन|34}} {{div col end}} |} ===राष्ट्रीय ओलंपिक समितियों द्वारा एथलीटों की संख्या=== {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! आईओसी ! देश ! एथलीट |- | GER || {{flagIOC|GER|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 296 |- | USA || {{flagIOC|USA|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 280 |- | NED || {{flagIOC|NED|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 264 |- | FRA || {{flagIOC|FRA|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 255 |- | GBR || {{flagIOC|GBR|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 232 |- | BEL || {{flagIOC|BEL|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 186 |- | ITA || {{flagIOC|ITA|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 174 |- | SUI || {{flagIOC|SUI|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 133 |- | HUN || {{flagIOC|HUN|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 109 |- | SWE || {{flagIOC|SWE|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 100 |- | POL || {{flagIOC|POL|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 93 |- | DEN || {{flagIOC|DEN|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 91 |- | ARG || {{flagIOC|ARG|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 81 |- | ESP || {{flagIOC|ESP|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 80 |- | AUT || {{flagIOC|AUT|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 73 |- | TCH || {{flagIOC|TCH|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 70 |- | CAN || {{flagIOC|CAN|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 69 |- | FIN || {{flagIOC|FIN|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 69 |- | NOR || {{flagIOC|NOR|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 52 |- | LUX || {{flagIOC|LUX|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 46 |- | JPN || {{flagIOC|JPN|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 43 |- | CHI || {{flagIOC|CHI|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 38 |- | YUG || {{flagIOC|YUG|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 34 |- | EGY || {{flagIOC|EGY|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 32 |- | POR || {{flagIOC|POR|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 31 |- | TUR || {{flagIOC|TUR|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 31 |- | MEX || {{flagIOC|MEX|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 30 |- | ROM || {{flagIOC|ROM|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 29 |- | IRL || {{flagIOC|IRL|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 27 |- | RSA || {{flagIOC|RSA|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 24 |- | GRE || {{flagIOC|GRE|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 23 |- | URU || {{flagIOC|URU|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 22 |- | IND || {{flagIOC|IND|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 21 |- | EST || {{flagIOC|EST|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 20 |- | AUS || {{flagIOC|AUS|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 18 |- | LAT || {{flagIOC|LAT|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 14 |- | LTU || {{flagIOC|LTU|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 12 |- | NZL || {{flagIOC|NZL|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 10 |- | MLT || {{flagIOC|MLT|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 9 |- | MON || {{flagIOC|MON|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 7 |- | BUL || {{flagIOC|BUL|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 5 |- | PHI || {{flagIOC|PHI|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 4 |- | HAI || {{flagIOC|HAI|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 2 |- | RHO || {{flagIOC|RHO|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 2 |- | CUB || {{flagIOC|CUB|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 1 |- | PAN || {{flagIOC|PAN|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 1 |- class="sortbottom" |colspan=2; style="text-align:right; border:0px; background:#fff;"| '''कुल''' ||style="text-align:center; border:0px; background:#fff;"| '''2,883''' |- |}<noinclude> ==पदक गिनती== {{Main article|1928 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक पदक तालिका}} ये शीर्ष दस राष्ट्र हैं, जो 1928 के खेलों में पदक जीते थे। {| {{RankedMedalTable}} |- |1||align=left| {{flagIOC|USA|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||22||18||16||56 |- |2||align=left| {{flagIOC|GER|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||10||7||14||31 |- |3||align=left| {{flagIOC|FIN|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||8||8||9||25 |- |4||align=left| {{flagIOC|SWE|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||7||6||12||25 |- |5||align=left| {{flagIOC|ITA|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||7||5||7||19 |- |6||align=left| {{flagIOC|SUI|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||7||4||4||15 |- |7||align=left| {{flagIOC|FRA|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||6||10||5||21 |-style="background:#ccccff" |8||align=left| {{flagIOC|NED|1928 ग्रीष्मकालीन}} <small>(मेजबान देश)</small> ||6||9||4||19 |- |9||align=left| {{flagIOC|HUN|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||4||5||0||9 |- |10||align=left| {{flagIOC|CAN|1928 ग्रीष्मकालीन}} ||4||4||7||15 |} == सन्दर्भ == {{reflist}} {{ओलम्पिक खेल}} [[श्रेणी:ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक‎]] qdvjntxdiqgz0hp8n7v5atl30qnbc63 1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक 0 853281 6632981 6033442 2026-10-25T11:50:41Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632981 wikitext text/x-wiki {{Infobox Olympic games|1924|Summer | Name = Games of the IIX Olympiad | Host city = Paris, France | Logo = Affiche des jeux olympiques de Paris de 1924.jpg | Size = 200px | Nations participating = 44 | Athletes participating = 3,089<br>(2,954 पुरुष, 135 महिला) | Events = 126 in 17 sports | Opening ceremony = 5 July 1924 | Closing ceremony = 27 July 1924 | Officially opened by = [[फ्रांस के राष्ट्रपति | राष्ट्रपति]] [[गैस्टन डॉमर्ग्यू]] | Athlete's Oath = [[जियो आंद्रे]] | Judge's Oath = | Olympic Torch = | Stadium = [[य्स-डु-मानोइर ओलंपिक स्टेडियम]] | SpreviousS = [[1920 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|एंटवर्प 1920]] | SnextS = [[1928 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|एम्स्टर्डम 1928]] | Sprevious = [[1924 शीतकालीन ओलंपिक|शैमॉनिक्स 1924]] | Snext = [[1928 शीतकालीन ओलंपिक|सेंट मोरित्ज़ 1928]] }} '''1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक''' आधिकारिक तौर पर '''VIII ओलंपियाड के खेलों''' के नाम से जाना जाता था, यह एक अंतरराष्ट्रीय बहु-खेल आयोजन था, जिसे 1924 में [[पेरिस]], [[फ़्रान्स|फ्रांस]] में मनाया गया था। [[1900 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|1900]] के बाद पेरिस ने दूसरी बार खेल कराया था। 1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक के लिए चयन प्रक्रिया में छह बोलियां थीं, और पेरिस को एम्स्टर्डम, बार्सिलोना, लॉस एंजिल्स, प्राग और रोम से आगे चुना गया था चयन 1921 में लॉज़ेन में 20 वीं आईओसी सत्र में किया गया था।<ref name=votes>{{cite web|url=http://www.gamesbids.com/english/archives/past.shtml |title=Past Olympic host city election results |publisher=[[GamesBids]] |accessdate=17 March 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5xFvf0ufx?url=http://www.gamesbids.com/eng/past.html |archivedate=17 March 2011 |url-status=dead |df= }}</ref> आठवीं ओलंपियाड के खेलों की लागत अनुमानित 10,000,000[[फ्रेंच फ़्रैंक|₣]] थी। 5,496,610₣ पर कुल प्राप्ति के साथ, एक समय में 60,000 लोगों तक पहुंचने वाले भीड़ के बावजूद ओलंपिक का भारी नुकसान हुआ।<ref name=Zarnowski>{{cite journal |last=Zarnowski |first=C. Frank |date=Summer 1992 |title=A Look at Olympic Costs |journal=Citius, Altius, Fortius |volume=1 |issue=1 |pages=16–32 |url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |accessdate=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525062441/http://library.la84.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |archive-date=25 मई 2017 |url-status=dead }}</ref> ==स्पोर्ट्स== [[File:Paris JO 1924.svg|thumb|350px|ओलंपिक स्थानों का कुल मिलाकर मानचित्र]] 1924 में ओलंपिक कार्यक्रम का हिस्सा थे, 17 खेलों में शामिल 23 विषयों में से 126 कार्यक्रम। प्रत्येक अनुशासन में घटनाओं की संख्या कोष्ठकों में देखा जाता है। {{Columns-list|2| *एक्वेटिक्स **{{SOGC|DIV|1924|5}} **{{SOGC|SWI|1924|11}} **{{SOGC|WAT|1924|1}} *{{SOGC|ATH|1924|27}} *{{SOGC|BOX|1924|8}} *{{SOGC|CYC|1924}} **रोड <small>(2)</small> **ट्रैक <small>(4)</small> *{{SOGC|EQU|1924}} **ड्रेसेज <small>(1)</small> **ईवेंटीग <small>(2)</small> **शो जंपिंग <small>(2)</small> *{{SOGC|FEN|1924|7}} *{{SOGC|FOO|1924|1}} *{{SOGC|GYM|1924}} **कलात्मक <small>(9)</small> *{{SOGC|MOD|1924|1}} *{{SOGC|POL|1924|1}} *{{SOGC|ROW|1924|7}} *रग्बी **{{SOGC|RUG|1924|1}} *{{SOGC|SAI|1924|3}} *{{SOGC|SHO|1924|10}} *{{SOGC|TEN|1924|5}} *{{SOGC|WEI|1924|5}} *{{SOGC|WRE|1924}} **फ्रीस्टाइल <small>(7)</small> **ग्रीको रोमन <small>(6)</small> }} ===प्रदर्शन के खेल=== * [[1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में बास्क पेलोटा|बास्क पेलोटा]] * [[1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में कैनोइंग|कैनोइंग]] * [[1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में ज्यू डे पाउम|ज्यू डे पाउम]] * [[1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में ला कैन|ला कैन]] * [[1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में सैवेट|सैवेट]] * [[1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में वॉलीबॉल|वॉलीबॉल]] * [[1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में बेसबॉल|बेसबॉल]] ==भाग लेने वाले देश== [[File:1924 Summer Olympics teams.png|thumb|1924 ओलंपियाड के भाग लेने वाले देश]] [[File:1924 Summer Olympics numbers of athletes.png|thumb|एथलीटों की संख्या]] 1924 के खेलों में कुल 44 देशों का प्रतिनिधित्व किया गया। जर्मनी अभी भी अनुपस्थित था, जिसे आयोजन समिति ने आमंत्रित नहीं किया था।<ref name=GuttmannGermany>{{cite book |last=Guttmann |first=Allen |title=The Olympics: A History of the Modern Games |year=1992 |publisher=University of Illinois Press |location=Urbana and Chicago |isbn=0-252-01701-3 |page=[https://archive.org/details/olympicshistoryo00gutt/page/38 38] |url=https://archive.org/details/olympicshistoryo00gutt/page/38 }}</ref> चीन (हालांकि प्रतिस्पर्धा नहीं की), इक्वाडोर, हैती, आयरलैंड, लिथुआनिया और उरुग्वे ने पहली बार ओलंपिक खेलों में भाग लिया जबकि फिलीपींस ने पहली बार एक ओलंपिक खेलों में राष्ट्र के रूप में हिस्सा लिया था, हालांकि यह पहली बार 1 9 00 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक खेलों में भी भाग लिया था इस शहर में। लातविया और पोलैंड ने ग्रीष्मकालीन ओलंपिक खेलों में पहली बार भाग लिया (दोनों ने पहले [[1924 शीतकालीन ओलंपिक]] में चैमोनिक्स में उपस्थित हुए)। {| class="wikitable collapsible" style="width:100%;" |- ! भाग लेने वाली राष्ट्रीय ओलंपिक समितियां |- | {{div col|cols=3}} * {{flagIOC|ARG|1924 ग्रीष्मकालीन|77}} * {{flagIOC|AUS|1924 ग्रीष्मकालीन|36}} * {{flagIOC|AUT|1924 ग्रीष्मकालीन|49}} * {{flagIOC|BEL|1924 ग्रीष्मकालीन|172}} * {{flagIOC|BRA|1924 ग्रीष्मकालीन|12}} * {{flagIOC|BUL|1924 ग्रीष्मकालीन|24}} * {{flagIOC|CAN|1924 ग्रीष्मकालीन|65}} * {{flagIOC|CHI|1924 ग्रीष्मकालीन|11}} * {{flagIOC|CUB|1924 ग्रीष्मकालीन|9}} * {{flagIOC|TCH|1924 ग्रीष्मकालीन|70}} * {{flagIOC|DEN|1924 ग्रीष्मकालीन|89}} * {{flagIOC|ECU|1924 ग्रीष्मकालीन|3}} * {{flagIOC|EGY|1924 ग्रीष्मकालीन|33}} * {{flagIOC|EST|1924 ग्रीष्मकालीन|44}} * {{flagIOC|FIN|1924 ग्रीष्मकालीन|90}} * {{flagIOC|FRA|1924 ग्रीष्मकालीन|401}} * {{flagIOC|GBR|1924 ग्रीष्मकालीन|239}} * {{flagIOC|GRE|1924 ग्रीष्मकालीन|26}} * {{flagIOC|HAI|1924 ग्रीष्मकालीन|8}} * {{flagIOC|HUN|1924 ग्रीष्मकालीन|89}} * {{flagIOC|IND|1924 ग्रीष्मकालीन|7}} * {{flagIOC|IRL|1924 ग्रीष्मकालीन|39}} * {{flagIOC|ITA|1924 ग्रीष्मकालीन|200}} * {{flagIOC|JPN|1924 ग्रीष्मकालीन|9}} * {{flagIOC|LAT|1924 ग्रीष्मकालीन|41}} * {{flagIOC|LTU|1924 ग्रीष्मकालीन|13}} * {{flagIOC|LUX|1924 ग्रीष्मकालीन|22}} * {{flagIOC|MEX|1924 ग्रीष्मकालीन|13}} * {{flagIOC|MON|1924 ग्रीष्मकालीन|7}} * {{flagIOC|NED|1924 ग्रीष्मकालीन|153}} * {{flagIOC|NZL|1924 ग्रीष्मकालीन|4}} * {{flagIOC|NOR|1924 ग्रीष्मकालीन|62}} * {{flagIOC|PHI|1924 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|POL|1924 ग्रीष्मकालीन|65}} * {{flagIOC|POR|1924 ग्रीष्मकालीन|30}} * {{flagIOC|ROU|1924 ग्रीष्मकालीन|51}} * {{flagIOC|RSA|1924 ग्रीष्मकालीन|30}} * {{flagIOC|ESP|1924 ग्रीष्मकालीन|129}} * {{flagIOC|SWE|1924 ग्रीष्मकालीन|108}} * {{flagIOC|SUI|1924 ग्रीष्मकालीन|75}} * {{flagIOC|TUR|1924 ग्रीष्मकालीन|31}} * {{flagIOC|USA|1924 ग्रीष्मकालीन|299}} * {{flagIOC|URU|1924 ग्रीष्मकालीन|31}} * {{flagIOC|YUG|1924 ग्रीष्मकालीन|37}} {{div col end}} |} * चीन ने भी उद्घाटन समारोह में भाग लिया, लेकिन इसके चार एथलीट (सभी टेनिस खिलाड़ी) प्रतियोगिता से वापस ले गए।<ref>{{cite book |title=Les Jeux de la VIII<sup>e</sup> Olympiade Paris 1924 – Rapport Officiel |author=(ed.) M. Avé, Comité Olympique Français |publisher=Librairie de France |location=Paris |language=fr |url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1924/1924.pdf |format=PDF |accessdate=16 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110505162957/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8%E0%A5%AA/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8%E0%A5%AA.pdf |archivedate=5 मई 2011 |quote=39 seulement s’alignérent, ne représentant plus que 24 nations, la Chine, le Portugal et la Yougoslavie ayant déclaré forfait. |url-status=dead |df= }}</ref> ===राष्ट्रीय ओलंपिक समितियों द्वारा एथलीटों की संख्या=== {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! आईओसी ! देश ! एथलीट |- | FRA || {{flagIOC|FRA|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 401 |- | GBR || {{flagIOC|GBR|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 239 |- | USA || {{flagIOC|USA|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 229 |- | ITA || {{flagIOC|ITA|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 200 |- | BEL || {{flagIOC|BEL|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 172 |- | NED || {{flagIOC|NED|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 153 |- | ESP || {{flagIOC|ESP|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 129 |- | SWE || {{flagIOC|SWE|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 108 |- | FIN || {{flagIOC|FIN|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 90 |- | DEN || {{flagIOC|DEN|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 89 |- | HUN || {{flagIOC|HUN|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 89 |- | ARG || {{flagIOC|ARG|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 77 |- | SUI || {{flagIOC|SUI|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 75 |- | TCH || {{flagIOC|TCH|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 70 |- | CAN || {{flagIOC|CAN|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 65 |- | POL || {{flagIOC|POL|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 65 |- | NOR || {{flagIOC|NOR|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 62 |- | ROM || {{flagIOC|ROM|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 51 |- | AUT || {{flagIOC|AUT|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 49 |- | EST || {{flagIOC|EST|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 44 |- | LAT || {{flagIOC|LAT|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 41 |- | IRL || {{flagIOC|IRL|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 39 |- | YUG || {{flagIOC|YUG|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 37 |- | AUS || {{flagIOC|AUS|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 36 |- | EGY || {{flagIOC|EGY|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 33 |- | TUR || {{flagIOC|TUR|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 31 |- | URU || {{flagIOC|URU|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 31 |- | POR || {{flagIOC|POR|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 30 |- | RSA || {{flagIOC|RSA|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 30 |- | GRE || {{flagIOC|GRE|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 26 |- | BUL || {{flagIOC|BUL|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 24 |- | LUX || {{flagIOC|LUX|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 22 |- | LTU || {{flagIOC|LTU|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 13 |- | MEX || {{flagIOC|MEX|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 13 |- | BRA || {{flagIOC|BRA|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 12 |- | CHI || {{flagIOC|CHI|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 11 |- | CUB || {{flagIOC|CUB|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 9 |- | JPN || {{flagIOC|JPN|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 9 |- | HAI || {{flagIOC|HAI|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 8 |- | IND || {{flagIOC|IND|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 7 |- | MON || {{flagIOC|MON|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 7 |- | ROC || {{flagIOC|ROC|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 4 |- | NZL || {{flagIOC|NZL|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 4 |- | ECU || {{flagIOC|ECU|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 3 |- | PHI || {{flagIOC|PHI|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 1 |- class="sortbottom" |colspan=2; style="text-align:right; border:0px; background:#fff;"| '''कुल''' ||style="text-align:center; border:0px; background:#fff;"| '''3,089''' |- |} ==पदक गिनती== {{Main article|1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक पदक तालिका}} ये शीर्ष दस राष्ट्र हैं जो जीत गए हैं 1924 के खेलों के पदक {| {{RankedMedalTable}} |- |1||align=left| {{flagIOC|USA|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||45||27||27||99 |- |2||align=left| {{flagIOC|FIN|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||14||13||10||37 |- style="background:#ccf;" |3||align=left| {{flagIOC|FRA|1924 ग्रीष्मकालीन}} <small>(मेजबान देश)</small> ||13||15||10||38 |- |4||align=left| {{flagIOC|GBR|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||9||13||12||34 |- |5||align=left| {{flagIOC|ITA|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||8||3||5||16 |- |6||align=left| {{flagIOC|SUI|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||7||8||10||25 |- |7||align=left| {{flagIOC|NOR|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||5||2||3||10 |- |8||align=left| {{flagIOC|SWE|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||4||13||12||29 |- |9||align=left| {{flagIOC|NED|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||4||1||5||10 |- |10||align=left| {{flagIOC|BEL|1924 ग्रीष्मकालीन}} ||3||7||3||13 |} * आईओसी के पियरे डी कौरबर्टिन-संस्थापक और आधुनिक ओलंपिक आंदोलन के पिता ने व्यक्तिगत रूप से 1 9 22 ब्रिटिश माउंट एवरेस्ट अभियान के सदस्यों को 21 ब्रिटिश, 7 भारतीय, 1 ऑस्ट्रेलियाई और 1 नेपाली समेत 21 स्वर्ण पदक दिए।<ref>{{Cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-17493939 |date=26 March 2012 |title=Everest Olympic medal pledge set to be honoured |first=Mark |last=Georgiou |accessdate=31 August 2012 |work=BBC News |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173140/https://www.bbc.co.uk/news/uk-17493939 |archivedate=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2012/may/19/olympic-secret-everest-forgotten-hero |title='My modest father never mentioned his Everest expedition Olympic gold' |first=Ed |last=Douglas |publisher=guardian.co.uk |date=19 May 2012 |accessdate=31 August 2012 |location=London |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173145/https://www.theguardian.com/world/2012/may/19/olympic-secret-everest-forgotten-hero+ |archivedate=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} {{ओलम्पिक खेल}} [[श्रेणी:ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक‎]] 97mpxvg7diozjht3wbkbmhsqba5t7rs 1924 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक पदक तालिका 0 853285 6632982 5230346 2026-10-25T11:52:27Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632982 wikitext text/x-wiki यह [[१९२४ ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]] के '''पदक तालिका''' का पूरा मेज है जो [[पेरिस]], [[फ़्रान्स|फ्रांस]] में आयोजित किया गया था। यह रैंकिंग एक देश द्वारा अर्जित स्वर्ण पदकों की संख्या से क्रमबद्ध है। रजत पदों की संख्या को ध्यान में रखा जाता है और फिर कांस्य की संख्या। यदि, उपर्युक्त के बाद, देश अभी भी बांध रहे हैं, समान रैंकिंग दी गई है और उन्हें वर्णानुक्रम में सूचीबद्ध किया गया है। यह [[आईओसी]], [[आईएएएफ]] और [[बीबीसी]] द्वारा उपयोग की जाने वाली प्रणाली का पालन करता है। {{legend2|#ccf|मेजबान देश (फ्रांस)|border=solid 1px #AAAAAA}} {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- | 1 ||align=left| {{flagIOCteam|USA|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 45 || 27 || 27 || 99 |- | 2 ||align=left| {{flagIOCteam|FIN|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 14 || 13 || 10 || 37 |- bgcolor=ccccff | 3 ||align=left| {{flagIOCteam|FRA|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 13 || 15 || 10 || 38 |- | 4 ||align=left| {{flagIOCteam|GBR|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 9 || 13 || 12 || 34 |- | 5 ||align=left| {{flagIOCteam|ITA|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 8 || 3 || 5 || 16 |- | 6 ||align=left| {{flagIOCteam|SUI|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 7 || 8 || 10 || 25 |- | 7 ||align=left| {{flagIOCteam|NOR|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 5 || 2 || 3 || 10 |- | 8 ||align=left| {{flagIOCteam|SWE|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 4 || 13 || 12 || 29 |- | 9 ||align=left| {{flagIOCteam|NED|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 4 || 1 || 5 || 10 |- | 10 ||align=left| {{flagIOCteam|BEL|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 3 || 7 || 3 || 13 |- | 11 ||align=left| {{flagIOCteam|AUS|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 3 || 1 || 2 || 6 |- | 12 ||align=left| {{flagIOCteam|DEN|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 2 || 5 || 2 || 9 |- | 13 ||align=left| {{flagIOCteam|HUN|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 2 || 3 || 4 || 9 |- | 14 ||align=left| {{flagIOCteam|YUG|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 2 || 0 || 0 || 2 |- | 15 ||align=left| {{flagIOCteam|TCH|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 1 || 4 || 5 || 10 |- | 16 ||align=left| {{flagIOCteam|ARG|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 1 || 3 || 2 || 6 |- | 17 ||align=left| {{flagIOCteam|EST|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 1 || 1 || 4 || 6 |- | 18 ||align=left| {{flagIOCteam|RSA|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 1 || 1 || 1 || 3 |- | 19 ||align=left| {{flagIOCteam|URU|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- |rowspan=2| 20 ||align=left| {{flagIOCteam|AUT|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 0 || 3 || 1 || 4 |- |align=left| {{flagIOCteam|CAN|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 0 || 3 || 1 || 4 |- | 22 ||align=left| {{flagIOCteam|POL|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 0 ||1 || 1 ||2 |- |rowspan=5| 23 ||align=left| {{flagIOCteam|HAI|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- |align=left| {{flagIOCteam|JPN|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- |align=left| {{flagIOCteam|NZL|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- |align=left| {{flagIOCteam|POR|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- |align=left| {{flagIOCteam|ROU|१९२४ ग्रीष्मकालीन}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- class="sortbottom" !colspan=2| कुल (27 एनओसी) || 126 || 127 || 125 || 378 |} [[श्रेणी:ओलम्पिक खेल]] q69b9nfs1uc65cxlxxdj8hmh307ztyi 1912 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक 0 853328 6632976 5843504 2026-10-25T11:42:27Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632976 wikitext text/x-wiki {{Infobox Olympic games|1912|Summer | Name = Games of the V Olympiad | Logo = | Size = 200px | Optional caption = | Nations participating = 28 | Athletes participating = 2,406 (2,359 पुरुष, 47 महिला) | Officially opened by = [[स्वीडन की राजशाही | राजा]] [[स्वीडन के गुस्टफ वी|गुस्टफ वी]] | Stadium = [[स्टॉकहोम ओलंपिक स्टेडियम|ओलंपिक स्टेडियम]] | SpreviousS = [[1908 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|लंडन 1908]] | SnextS = [[1920 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|एंटवर्प 1920]] }} '''1912 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक''' आधिकारिक तौर पर '''V ओलंपियाड के खेलों''' के रूप में जाना जाता था, 5 मई और 22 जुलाई 1912 के बीच [[स्टॉकहोम]], [[स्वीडन]] में आयोजित अंतरराष्ट्रीय बहु-खेल आयोजन थे। 28 खेल राष्ट्रों और 2,408 प्रतियोगियों, जिनमें 48 महिलाएं शामिल हैं, ने 14 खेलों में 102 आयोजनों में भाग लिया। टेनिस के अपवाद (5 मई से शुरू होने वाले) और फुटबॉल और शूटिंग (दोनों को 29 जून से शुरू होने से) के साथ, 6 जुलाई को एक आधिकारिक उद्घाटन के साथ एक महीने के भीतर खेल आयोजित किए गए थे। यह स्वर्ण पदक जारी करने के लिए पिछले ओलंपिक था और [[जापान]] की शुरुआत के साथ, पहली बार एक एशियाई राष्ट्र ने भाग लिया। स्टॉकहोम खेल के लिए एकमात्र बोली थी, और इसे 1909 में चुना गया था। खेल में सबसे पहले कला प्रतियोगिताओं, महिलाओं की डाइविंग, महिलाओं की तैराकी, और पहला डिकैथलॉन और नए पेन्टैथलॉन दोनों शामिल थे, दोनों जिम थॉर्पे ने जीता। एथलेटिक्स में इलेक्ट्रिक समय की शुरुआत की गई, जबकि मेज़बान देश ने मुक्केबाजी को खारिज कर दिया। फिगर स्केटिंग को आयोजकों ने अस्वीकार कर दिया क्योंकि वे नॉर्डिक गेम्स को बढ़ावा देना चाहते थे। संयुक्त राज्य अमेरिका ने सबसे स्वर्ण पदक जीता (25), जबकि स्वीडन ने कुल मिलाकर सबसे अधिक पदक जीता (65)। ==आयोजन== 28 मई 1909 में बर्लिन में आईओसी की बैठक में स्वीडिश प्रतिनिधिमंडल ने एक सरल ओलंपिक कार्यक्रम का प्रस्ताव किया था जिसमें "शुद्ध" एथलेटिक्स, तैराकी, जिमनास्टिक्स और कुश्ती शामिल थी। हालांकि अन्य देशों ने अनुरोध किया कि शेड्यूल अधिक व्यापक हो, और इसके साथ ही उन्होंने 1911 में आईओसी मीटिंग में एक और प्रोग्राम को आगे रखा, जो मंजूरी के साथ मुलाकात की गई। जो खेल जोड़ा गया वह युद्ध, साइकिल चलाना, बाड़ लगाने, फुटबॉल, घोड़े की सवारी, लॉन टेनिस, नौकायन, शूटिंग, स्केटिंग और नौका दौड़ शामिल था।<ref name="off22">[[#official|Official Report (1913)]]: p. 22.</ref><ref name="off53">[[#official|Official Report (1913)]]: p. 53.</ref> 7 फरवरी 1910 को कार्यक्रम में स्केटिंग जोड़ने का सवाल पर एक बार फिर चर्चा हुई थी, जिसमें निर्णय को कार्यक्रम से छोड़ने के लिए किया गया था। यह अनुचित माना जाता था क्योंकि यह एक सर्दियों का खेल था, और यह अगले साल नॉर्डिक खेलों का हिस्सा बनना था। मुक्केबाजी को कार्यक्रम से हटा दिया गया था क्योंकि यह स्वीडन के लिए अपरिहार्य था।<ref>{{cite news|title=A journey of 116 years|url=http://www.sportstaronnet.com/stories/20120712505602700.htm|accessdate=6 July 2012|newspaper=Sportstar Weekly|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173114/https://sportstar.thehindu.com/stories/20120712505602700.htm|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref> कला प्रतियोगिताओं को 14 फरवरी 1910 को एक और बैठक में माना गया, और बाद में इस कार्यक्रम में शामिल किया गया, लेकिन अब कला प्रतियोगिताओं को अब अंतरराष्ट्रीय ओलंपिक समिति द्वारा आधिकारिक ओलंपिक आयोजन नहीं माना जाता है। नतीजतन, अब 1912 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक कार्यक्रम में 18 विषयों और 102 घटनाओं के 14 खेल शामिल हैं। प्रत्येक अनुशासन में घटनाओं की संख्या कोष्ठकों में देखा जाता है। {{Columns-list|2| *एक्वेटिक्स **{{SOGC|DIV|1912|4}} **{{SOGC|SWI|1912|9}} **{{SOGC|WAT|1912|1}} *{{SOGC|ATH|1912|30}} *{{SOGC|CYC|1912|2}} *{{SOGC|EQU|1912}} **ड्रेसेज <small>(1)</small> **ईवेंटीग <small>(2)</small> **शो जंपिंग <small>(2)</small> *{{SOGC|FEN|1912|5}} *{{SOGC|FOO|1912|1}} *{{SOGC|GYM|1912|4}} *{{SOGC|MOD|1912|1}} *{{SOGC|ROW|1912|4}} *{{SOGC|SAI|1912|4}} *{{SOGC|SHO|1912|18}} *{{SOGC|TEN|1912|8}} *{{SOGC|TUG|1912|1}} *{{SOGC|WRE|1912|5}} }} ==भाग लेने वाले देश== [[Image:1912 Summer Olympics teams.png|thumb|प्रतिभागियों; नीला: पहली बार। लाल बिंदी: स्टॉकहोम]] [[File:1912 Summer Olympics numbers of athletes.png|thumb|एथलीटों की संख्या]] स्टॉकहोम में 28 राष्ट्रों ने भाग लिया। जापान ने पहली बार ओलंपिक खेलों में एशियाई देश का पहला प्रदर्शन दिखाया।<ref>{{cite web|title=The Olympic Movement and Kano Jigoro|url=http://www.joc.or.jp/english/historyjapan/kano_jigoro.html|publisher=Japanese Olympic Committee|accessdate=6 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173106/https://www.joc.or.jp/english/historyjapan/kano_jigoro.html|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> मिस्र ने अपनी पहली उपस्थिति भी बनाई,<ref>{{cite web|title=Egypt|url=http://www.bbc.co.uk/sport/olympics/2012/countries/egypt|publisher=BBC Sport|accessdate=6 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120728042226/http://www.bbc.co.uk/sport/olympics/2012/countries/egypt|archive-date=28 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> जैसे आइसलैंड,<ref name=iceland>{{cite news|title=Iceland|url=http://www.bbc.co.uk/sport/olympics/2012/countries/iceland|accessdate=7 July 2012|newspaper=BBC Sport|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173109/https://www.bbc.co.uk/sport/olympics/2012|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> पुर्तगाल<ref name=portugal>{{cite news|title=Portugal|url=http://www.bbc.co.uk/sport/olympics/2012/countries/portugal|accessdate=7 July 2012|newspaper=BBC Sport|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723034534/http://www.bbc.co.uk/sport/olympics/2012/countries/portugal|archive-date=23 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> और सर्बिया।<ref name=serbia/> चिली ने एक राष्ट्रीय टीम के रूप में अपनी पहली उपस्थिति बनायी जो खेलों में भाग लेने वाले चौदह एथलीटों के साथ थी, हालांकि इसमें 1896 खेलों में एक व्यक्ति को भी शामिल किया गया था।<ref>{{cite web|title=Chile and Olympism|url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1982/ore171/ORE171u.pdf|publisher=LA84 Foundation|accessdate=7 July 2012|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173124/https://digital.la84.org/digital/collection/p17103coll1|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref> आर्मेनिया के पहले एथलीटों ने तुर्क साम्राज्य (तुर्की के रूप में संदर्भित) की टीम के भाग के रूप में भी प्रतिस्पर्धा की।<ref>{{cite web|title=Armenian Sport Life in the Pre-WW1 Ottoman Empire|url=http://www.genocide-museum.am/eng/online_exhibition_1.php|publisher=The Armenian Genocide Museum-Institute|accessdate=7 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173127/http://www.genocide-museum.am/eng/online_exhibition_1.php|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref> सर्बिया की उपस्थिति केवल [[2008 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|2008 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]] तक एक स्वतंत्र राष्ट्र के रूप में एक गेम में हुई थी।<ref name=serbia>{{cite web|title=Serbia|url=http://www.sports-reference.com/olympics/countries/SRB/|publisher=Sports-Reference.com|accessdate=7 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173121/https://www.sports-reference.com/olympics/countries/SRB/|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225173121/https://www.sports-reference.com/olympics/countries/SRB/ |date=25 दिसंबर 2018 }}</ref> यह पिछले ओलंपिक था जहां "निजी प्रविष्टियों" की अनुमति थी (यानी किसी देश की आधिकारिक तौर पर चयनित टीम का हिस्सा नहीं)। अर्नोल्ड जैक्सन एक ऐसा था,<ref name=setstandard>{{cite news|last=Keating|first=Frank|title=Stockholm 1912 set the gold standard for the modern Olympics|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2012/may/01/stockholm-olympics-arnold-strode-jackson|accessdate=7 July 2012|newspaper=The Guardian|date=1 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173119/https://www.theguardian.com/sport/blog/2012/may/01/stockholm-olympics-arnold-strode-jackson|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> 1500 मीटर की दूरी पर 0.1 सेकंड तक, एक अमेरिकी तिकड़ी के आगे, जो कि मजबूत पसंदीदा थे, उस समय "सबसे बड़ी दौड़ कभी रन" के रूप में प्रशंसित था।<ref>{{cite news|last=Blandford|first=Brian|title=A great Olympic athlete and war hero|url=http://www.telegraph.co.uk/comment/letters/9339610/Despite-the-election-results-Greece-will-still-struggle-to-repay-its-debts.html|accessdate=7 July 2012|newspaper=The Daily Telegraph|date=19 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173129/https://www.telegraph.co.uk/comment/letters/9339610/Despite-the-election-results-Greece-will-still-struggle-to-repay-its-debts.html|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable collapsible" style="width:100%;" |- ! भाग लेने वाली राष्ट्रीय ओलंपिक समितियां |- | {{div col|cols=3}} * {{flagIOC|ANZ|1912 ग्रीष्मकालीन|26}} * {{flagIOC|AUT|1912 ग्रीष्मकालीन|85}} * {{flagIOC|BEL|1912 ग्रीष्मकालीन|36}} * {{flagIOC|BOH|1912 ग्रीष्मकालीन|39}} * {{flagIOC|CAN|1912 ग्रीष्मकालीन|36}} * {{flagIOC|CHI|1912 ग्रीष्मकालीन|14}} * {{flagIOC|DEN|1912 ग्रीष्मकालीन|152}} * {{flagIOC|EGY|1912 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|FIN|1912 ग्रीष्मकालीन|164}} * {{flagIOC|FRA|1912 ग्रीष्मकालीन|112}} * {{flagIOC|GER|1912 ग्रीष्मकालीन|187}} * {{flagIOC|GBR|1912 ग्रीष्मकालीन|279}} * {{flagIOC|GRE|1912 ग्रीष्मकालीन|22}} * {{flagIOC|HUN|1912 ग्रीष्मकालीन|119}} * {{flagIOC|ISL|1912 ग्रीष्मकालीन|2}} * {{flagIOC|ITA|1912 ग्रीष्मकालीन|68}} * {{flagIOC|JPN|1912 ग्रीष्मकालीन|2}} * {{flagIOC|LUX|1912 ग्रीष्मकालीन|21}} * {{flagIOC|NED|1912 ग्रीष्मकालीन|33}} * {{flagIOC|NOR|1912 ग्रीष्मकालीन|191}} * {{flagIOC|POR|1912 ग्रीष्मकालीन|6}} * {{flagIOC|RU1|1912 ग्रीष्मकालीन|159}} * {{flagIOC|SRB|1912 ग्रीष्मकालीन|2}} * {{flagIOC|RSA|1912 ग्रीष्मकालीन|21}} * {{flagIOC|SWE|1912 ग्रीष्मकालीन|444}} '''(मेज़बान)''' * {{flagIOC|SUI|1912 ग्रीष्मकालीन|7}} * {{flagIOC|TUR|1912 ग्रीष्मकालीन|2}} * {{flagIOC|USA|1912 ग्रीष्मकालीन|174}} {{div col end}} |} ===राष्ट्रीय ओलंपिक समितियों द्वारा एथलीटों की संख्या=== {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! आईओसी ! देश ! एथलीट |- | SWE || {{flagIOC|SWE|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 444 |- | GBR || {{flagIOC|GBR|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 279 |- | NOR || {{flagIOC|NOR|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 191 |- | GER || {{flagIOC|GER|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 187 |- | USA || {{flagIOC|USA|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 174 |- | FIN || {{flagIOC|FIN|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 164 |- | RUS || {{flagIOC|RUS|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 159 |- | DEN || {{flagIOC|DEN|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 152 |- | HUN || {{flagIOC|HUN|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 119 |- | FRA || {{flagIOC|FRA|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 112 |- | AUT || {{flagIOC|AUT|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 85 |- | ITA || {{flagIOC|ITA|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 68 |- | BOH || {{flagIOC|BOH|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 39 |- | BEL || {{flagIOC|BEL|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 36 |- | CAN || {{flagIOC|CAN|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 36 |- | NED || {{flagIOC|NED|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 33 |- | ANZ || {{flagIOC|ANZ|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 26 |- | GRE || {{flagIOC|GRE|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 22 |- | LUX || {{flagIOC|LUX|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 21 |- | RSA || {{flagIOC|RSA|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 21 |- | CHI || {{flagIOC|CHI|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 14 |- | SUI || {{flagIOC|SUI|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 7 |- | POR || {{flagIOC|POR|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 6 |- | ISL || {{flagIOC|ISL|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 2 |- | JPN || {{flagIOC|JPN|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 2 |- | SRB || {{flagIOC|SRB|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 2 |- | TUR || {{flagIOC|TUR|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 2 |- | EGY || {{flagIOC|EGY|1912 ग्रीष्मकालीन}} ||align=center| 1 |- class="sortbottom" |colspan=2; style="text-align:right; border:0px; background:#fff;"| '''कुल''' ||style="text-align:center; border:0px; background:#fff;"| '''2,408''' |- |} ==पदक गिनती== {{Main article|1912 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक पदक तालिका}} ये शीर्ष 10 राष्ट्र हैं, जो 1912 के खेलों में पदक जीते थे।<ref>{{cite news|author=Byron, Lee|author2=Cox, Amanda|author3=Ericson, Matthew|title=A Map of Olympic Medals|url=https://www.nytimes.com/interactive/2008/08/04/sports/olympics/20080804_MEDALCOUNT_MAP.html|accessdate=7 July 2012|newspaper=The New York Times|date=4 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173103/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2008/08/04/sports/olympics/20080804_MEDALCOUNT_MAP.html|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> पदक खुद को ठोस स्वर्ण पदक शामिल थे, आखिरी बार ये बाहर दिए गए थे।<ref>{{cite news|title=1912 - Stockholm|url=http://www.sportinglife.com/london-2012/history/1912-stockholm|accessdate=8 July 2012|newspaper=Sporting Life|date=20 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225173102/https://www.sportinglife.com/error/404/london-2012/history/1912-stockholm|archivedate=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" | रैंक ! scope="col" | राष्ट्र ! scope="col" style="background-color:gold; width:15%;" | स्वर्ण ! scope="col" style="background-color:silver; width:15%;" | रजत ! scope="col" style="background-color:#cc9966; width:15%;" | कांस्य ! scope="col" style="width:12%;" | कुल |- | 1 ||align=left| {{flagIOC|USA|1912 ग्रीष्मकालीन}} || 25 || 19 || 19 || 63 |- style="background:#ccf;" | 2 ||align=left| {{flagIOC|SWE|1912 ग्रीष्मकालीन}} <small>(मेजबान देश)</small> || 24 || 24 || 17 || 65 |- | 3 ||align=left| {{flagicon|GBR}} [[1912 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में यूनाइटेड किंगडम|ग्रेट ब्रिटेन]] || 10 || 15 || 16 || 41 |- | 4 ||align=left| {{flagIOC|FIN|1912 ग्रीष्मकालीन}} || 9 || 8 || 9 || 26 |- | 5 ||align=left| {{flagIOC|FRA|1912 ग्रीष्मकालीन}} || 7 || 4 || 3 || 14 |- | 6 ||align=left| {{flagIOC|GER|1912 ग्रीष्मकालीन}} || 5 || 13 || 7 || 25 |- | 7 ||align=left| {{flagIOC|RSA|1912 ग्रीष्मकालीन}} || 4 || 2 || 0 || 6 |- | 8 ||align=left| {{flagIOC|NOR|1912 ग्रीष्मकालीन}} || 4 || 1 || 4 || 9 |- |rowspan=2| 9 ||align=left| {{flagIOC|CAN|1912 ग्रीष्मकालीन}} || 3 || 2 || 3 || 8 |- |align=left| {{flagIOC|HUN|1912 ग्रीष्मकालीन}} || 3 || 2 || 3 || 8 |} == सन्दर्भ == {{reflist}} {{ओलम्पिक खेल}} [[श्रेणी:ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक‎]] da2c9gvifv1wr3lwzqhsgf01emfzwe8 1908 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक 0 853447 6632971 4812216 2026-10-25T11:36:09Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632971 wikitext text/x-wiki {{Infobox Olympic games|1908|Summer | Name = Games of the IV Olympiad | Host city = London | Logo = Olympic games 1908 London.jpg | Size = 220 | Nations participating = 22 | Athletes participating = 2,008<br />(1,971 पुरुष, 37 महिला)<ref name=athletes_number>{{cite web|title=The Olympic Summer Games Factsheet|url=http://www.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/The_Olympic_Summer_Games.pdf|publisher=International Olympic Committee|accessdate=5 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906110401/http://www.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/The_Olympic_Summer_Games.pdf|archive-date=6 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> | Events = 110 in 22 [[sport]]s | Opening ceremony = 13 July | Closing ceremony = 31 October | Officially opened by = [[यूनाइटेड किंग्डम की राजशाही | राजा]] [[एडवर्ड VII]] | Stadium = [[व्हाइट सिटी स्टेडियम]] | Website = [http://www.london1908.com www.london1908.com] | SpreviousS = [[1904 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|सेंट लुइस 1904]] | SnextS = [[1912 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|स्टॉकहोम 1912]] }} '''1908 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक''', औपचारिक रूप से '''IV ओलंपियाड के खेलों''', एक अंतरराष्ट्रीय बहु-खेल आयोजन थे, जो 1908 में लंदन, यूनाइटेड किंगडम में 27 अप्रैल से 31 अक्टूबर 1908 तक आयोजित किया गया था। ये खेल मूल रूप से रोम में आयोजित होने के लिए निर्धारित थे, लेकिन वे 1906 में माउंट वसुवियस के विनाशकारी विस्फोट के बाद वित्तीय आधार पर फिर से स्थित थे। प्रस्तावित इंटरैकलेटेड गेम के वैकल्पिक चार साल के चक्र के विरोध में वे चार साल के चक्र स्वीकार किए जाते हैं, साथ ही वे चौथे कालानुक्रमिक आधुनिक ओलंपिक खेलों में शामिल थे। इन खेलों के लिए आईओसी अध्यक्ष बैरन पियरे डी कौबेर्टिन थे। कुल 187 दिन, या 6 महीने और 4 दिन तक चलने वाले, ये खेलों आधुनिक ओलंपिक इतिहास में सबसे लंबे समय तक थे। == स्पोर्ट्स == 24 खेल संबंधी विषयों में 110 कार्यक्रमों का प्रतिनिधित्व करने वाले 22 खेल, शामिल थे। तैराकी, डाइविंग और वॉटर पोलो को एक ही खेल के तीन विषयों, '' एक्वैटिक्स '' माना जाता है। उस समय, टग ऑफ युद्ध एथलेटिक्स का हिस्सा था और दो अलग फुटबॉल कोड (एसोसिएशन और रग्बी (संघ)) को एक साथ सूचीबद्ध किया गया था। अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति अब एक अलग-अलग खेल को समझती है, साथ ही साथ एसोसिएशन फुटबॉल की "फुटबॉल" और रग्बी यूनियन को "रग्बी" के रूप में संदर्भित करता है।<ref name=OldSports>[http://www.olympic.org/uk/sports/past/index_uk.asp Olympic Sports of the Past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218082711/http://www.olympic.org/uk/sports/past/index_uk.asp |date=18 दिसंबर 2008 }}. Olympic.org. Retrieved on 2012-07-09.</ref> सात सायक्लिंग इवेंट्स (सायक्लिंग स्प्रिंट) में से कोई पदक से सम्मानित नहीं किया गया। सैलिंग प्रोग्राम कुल पांच नौकायन वर्गों के लिए खुला था, लेकिन वास्तव में केवल चार नौकायन कार्यक्रमों का चुनाव किया गया था। प्रत्येक अनुशासन में घटनाओं की संख्या कोष्ठकों में देखा जाता है। {{Columns-list|2| *एक्वेटिक्स **{{SOGC|DIV|1908|2}} **{{SOGC|SWI|1908|6}} **{{SOGC|WAT|1908|1}} *{{SOGC|ARC|1908|3}} *{{SOGC|ATH|1908|26}} *{{SOGC|BOX|1908|5}} *{{SOGC|CYC|1908|7}} *{{SOGC|FEN|1908|4}} *{{SOGC|FIG|1908|4}} *{{SOGC|FOO|1908|1}} *{{SOGC|GYM|1908|2}} *{{SOGC|FIE|1908|1}} *{{SOGC|JEU|1908|1}} *{{SOGC|LAC|1908|1}} *{{SOGC|POL|1908|1}} *{{SOGC|RAC|1908|2}} *{{SOGC|ROW|1908|4}} *{{SOGC|RUG|1908|1}} *{{SOGC|SAI|1908|4}} *{{SOGC|SHO|1908|15}} *{{SOGC|TEN|1908|6}} *{{SOGC|TUG|1908|1}} *{{SOGC|WMS|1908|3}} *{{SOGC|WRE|1908}} **कुश्ती फ्रीस्टाइल <small>(5)</small> **कुश्ती ग्रीको-रोमन <small>(4)</small> }} == भाग लेने वाले देश == [[Image:1908 Summer Olympics teams.png|thumb|1908 के खेलों के प्रतिभागियों]] [[Image:1908 Summer Olympics numbers of athletes.png |thumb|प्रति देश में भाग लेने वाले एथलीटों की संख्या]] 1908 के खेलों में 22 राष्ट्रीय ओलंपिक समितियों का प्रतिनिधित्व करने वाले एथलीट थे। [[फ़िनलैण्ड|फिनलैंड]], [[तुर्की]] और [[न्यूज़ीलैण्ड|न्यूजीलैंड]] ([[ऑस्ट्रेलेशिया]] की टीम के हिस्से के रूप में) ने ओलंपिक खेलों में अपना पहला प्रदर्शन किया। तथ्य यह है कि यूनाइटेड किंगडम एक टीम के रूप में प्रतिस्पर्धा करने वाले कुछ आयरिश प्रतियोगियों को परेशान कर रहा था, जिन्होंने महसूस किया था कि आयरलैंड समय पर यूके का हिस्सा होने के बावजूद खुद को प्रतिस्पर्धा करनी चाहिए। आयरिश बहिष्कार का सामना करने के कारण, अधिकारियों ने टीम का नाम ग्रेट ब्रिटेन / आयरलैंड में बदल दिया, और दो खेलों में, फील्ड हॉकी और पोलो में, आयरलैंड ने एक अलग देश के रूप में भाग लिया, दोनों में रजत पदक जीते।<ref>Irish Times, 4 August 2008, article by Kevin Mallon</ref> संयुक्त राज्य अमेरिका में आयरिश एथलीटों को इस विवाद से प्रभावित नहीं हुआ था, और आयरिश अमेरिकी एथलेटिक क्लब के सदस्यों के रूप में कई आयरिश जन्मे एथलीटों ने यू.एस. ओलंपिक टीम के लिए प्रतिस्पर्धा की थी। आयरिश अमेरिकन एथलेटिक क्लब के सदस्य ने यूएस ओलंपिक टीम के कुल 23 स्वर्ण पदक जीते, या [[फ़्रान्स|फ्रांस]], [[जर्मनी]] और [[इटली]] के राष्ट्रों के साथ-साथ संयुक्त रूप से मिला। {| class="wikitable collapsible" style="width:100%;" |- ! भाग लेने वाली राष्ट्रीय ओलंपिक समितियां |- | {{div col|cols=3}} * {{flagIOC|ARG|1908 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|ANZ|1908 ग्रीष्मकालीन|30}} * {{flagIOC|AUT|1908 ग्रीष्मकालीन|7}} * {{flagIOC|BEL|1908 ग्रीष्मकालीन|88}} * {{flagIOC|BOH|1908 ग्रीष्मकालीन|19}} * {{flagIOC|CAN|1908 ग्रीष्मकालीन|87}} * {{flagIOC|DEN|1908 ग्रीष्मकालीन|81}} * {{flagIOC|FIN|1908 ग्रीष्मकालीन|67}} * {{flagIOC|FRA|1908 ग्रीष्मकालीन|363}} * {{flagIOC|GER|1908 ग्रीष्मकालीन|81}} * {{flagIOC|GBR|1908 ग्रीष्मकालीन|676}} '''(मेज़बान)''' * {{flagIOC|GRE|1908 ग्रीष्मकालीन|20}} * {{flagIOC|HUN|1908 ग्रीष्मकालीन|63}} * {{flagIOC|ITA|1908 ग्रीष्मकालीन|68}} * {{flagIOC|NED|1908 ग्रीष्मकालीन|113}} * {{flagIOC|NOR|1908 ग्रीष्मकालीन|69}} * {{flagIOC|RU1|1908 ग्रीष्मकालीन|6}} * {{flagIOC|RSA|1908 ग्रीष्मकालीन|14}} * {{flagIOC|SWE|1908 ग्रीष्मकालीन|168}} * {{flagIOC|SUI|1908 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|TUR|1908 ग्रीष्मकालीन|1}} * {{flagIOC|USA|1908 ग्रीष्मकालीन|112}} {{div col end}} |} == पदक गिनती == [[File:London 1908 CityofLondonPolice.jpg|thumb|right|लंदन पुलिस सिटी से युद्ध टीम के ब्रिटिश रस्साकशी जीतने वाले स्वर्ण पदक]] {{Main article|1908 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक पदक तालिका}} ये शीर्ष दस राष्ट्र हैं जो जीत गए हैं 1908 के खेलों में पदक {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- bgcolor=ccccff | 1 ||align=left| {{flagIOCteam|GBR|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 56 || 51 || 39 || 146 |- | 2 ||align=left| {{flagIOCteam|USA|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 23 || 12 || 12 || 47 |- | 3 ||align=left| {{flagIOCteam|SWE|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 8 || 6 || 11 || 25 |- | 4 ||align=left| {{flagIOCteam|FRA|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 5 || 5 || 9 || 19 |- | 5 ||align=left| {{flagIOCteam|GER|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 3 || 5 || 5 || 13 |- | 6 ||align=left| {{flagIOCteam|HUN|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 3 || 4 || 2 || 9 |- | 7 ||align=left| {{flagIOCteam|CAN|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 3 || 3 || 10 || 16 |- | 8 ||align=left| {{flagIOCteam|NOR|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 2 || 3 || 3 || 8 |- | 9 ||align=left| {{flagIOCteam|ITA|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 2 || 2 || 0 || 4 |- | 10 ||align=left| {{flagIOCteam|BEL|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 1 || 5 || 2 || 8 |- class="sortbottom" !colspan=2| कुल (19 एनओसी) || 110 || 107 || 107 || 324 |} == सन्दर्भ == {{reflist}} {{ओलम्पिक खेल}} [[श्रेणी:ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक‎]] ryzylpojhy3cplogjjs33ggvvmehb8r 1908 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक पदक तालिका 0 853503 6632975 4520819 2026-10-25T11:40:28Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632975 wikitext text/x-wiki ==पदक तालिका== [[File:Dorando Pietri 1908.jpg|thumb|मैराथन में इटली के लिए स्वर्ण पदक जीतने वाले डॉरंडो पीत्री ने दौड़ के दौरान अंपायरों की सहायता के बाद उन्हें अयोग्य घोषित कर दिया था, लेकिन उन्हें अमेरिकी जॉनी हेज़ को स्वर्ण पदक नहीं दिया गया था।<ref>{{cite web|title=Dorando Pietri &ndash; The Man Who Became Famous for Not Winning |work=Profiles |publisher=International Olympic Committee |url=http://www.olympic.org/uk/athletes/profiles/bio_uk.asp?PAR_I_ID=56207 |accessdate=2009-05-16 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5gujPz2Ew?url=http://www.olympic.org/uk/athletes/profiles/bio_uk.asp?PAR_I_ID=56207 |archivedate=2009-05-20 |url-status=dead |df= }}</ref>]] [[File:Wyndham Halswelle.jpg|thumb|upright|ब्रिटिश एथलीट विलंड हल्स्वेल्ले, जिन्होंने ओलंपिक के इतिहास में स्वर्ण पदक जीत लिया, पुरुषों की 400 मीटर की दौड़ में अमेरिकी प्रतियोगियों ने एक विवादास्पद निर्णय लेने के बाद प्रतिस्पर्धा करने से इनकार कर दिया।<ref>{{cite web|title=Wyndham Halswelle |work=Inductees |publisher=Scottish Sports Hall of Fame |url=http://www.sshf.co.uk/inductees/show/28 |accessdate=2009-05-17 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5gujQO3ve?url=http://www.sshf.co.uk/inductees/show/28 |archivedate=2009-05-20 |url-status=dead |df= }}</ref>]] {{see also|ओलंपिक पदक तालिका}} यह [[अन्तरराष्ट्रीय ओलम्पिक समिति|अंतरराष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] (आईओसी) के पदक गिनती के आधार पर, [[1908 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]] के पदक गिनती की पूरी मेज है।{{Ref label|A|a|a}} यह रैंकिंग एक देश द्वारा अर्जित स्वर्ण पदकों की संख्या से क्रमबद्ध है। रजत पदक की संख्या को ध्यान में रखा जाता है और उसके बाद कांस्य पदक की संख्या। यदि, उपर्युक्त के बाद, देश अभी भी बांध रहे हैं, समान रैंकिंग दी गई है और उन्हें वर्णानुक्रम में सूचीबद्ध किया गया है। यह सूचना आईओसी द्वारा प्रदान की गई है; हालांकि आईओसी किसी रैंकिंग सिस्टम को पहचान नहीं देता है।<ref name="medal count">{{cite web|title=London 1908 &ndash; Medal Table |publisher=International Olympic Committee |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/table_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1908 |accessdate=2009-05-17 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5guj9QBTY?url=http://www.olympic.org/uk/games/past/table_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1908 |archivedate=2009-05-20 |url-status=dead |df= }}</ref> {{legend2|#ccf|मेजबान देश (ग्रेट ब्रिटेन)|border=solid 1px #AAAAAA}} {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- bgcolor=ccccff | 1 ||align=left| {{flagIOCteam|GBR|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 56 || 51 || 39 {{Ref label|A|a|a}} || 146 |- | 2 ||align=left| {{flagIOCteam|USA|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 23 || 12 || 12 || 47 |- | 3 ||align=left| {{flagIOCteam|SWE|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 8 || 6 || 11 || 25 |- | 4 ||align=left| {{flagIOCteam|FRA|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 5 || 5 || 9 || 19 |- | 5 ||align=left| {{flagIOCteam|GER|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 3 || 5 || 5 {{Ref label|A|a|a}} || 13 |- | 6 ||align=left| {{flagIOCteam|HUN|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 3 || 4 || 2 || 9 |- | 7 ||align=left| {{flagIOCteam|CAN|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 3 || 3 || 10 || 16 |- | 8 ||align=left| {{flagIOCteam|NOR|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 2 || 3 || 3 || 8 |- | 9 ||align=left| {{flagIOCteam|ITA|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 2 || 2 || 0 || 4 |- | 10 ||align=left| {{flagIOCteam|BEL|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 1 || 5 || 2 || 8 |- | 11 ||align=left| {{flagIOCteam|ANZ|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 1 || 2 || 2 || 5 |- | 12 ||align=left| {{flagIOCteam|RU1|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 1 || 2 || 0 || 3 |- | 13 ||align=left| {{flagIOCteam|FIN|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 1 || 1 || 3 || 5 |- | 14 ||align=left| {{flagIOCteam|RSA|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 1 || 1 || 0 || 2 |- | 15 ||align=left| {{flagIOCteam|GRE|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 0 || 3 || 1 {{Ref label|B|b|b}} || 4 |- | 16 ||align=left| {{flagIOCteam|DEN|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 0 || 2 || 3 || 5 |- |rowspan=2| 17 ||align=left| {{flagIOCteam|BOH|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 0 || 0 || 2 || 2 |- |align=left| {{flagIOCteam|NED|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 0 || 0 || 2 || 2 |- | 19 ||align=left| {{flagIOCteam|AUT|1908 ग्रीष्मकालीन}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- class="sortbottom" !colspan=2| कुल (19 एनओसी) || 110 || 107 || 107 || 324 |} ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:ओलम्पिक खेल]] rmukd11u60xpl0e4h7oj70akt0ka0ii श्रेणी:राष्ट्रकूट राजवंश 14 871668 6632579 3681693 2026-10-24T16:54:27Z Mundhalia746 934684 6632579 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] [[श्रेणी:दक्षिण भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:भारतीय शासक]] ieglnalt9gbuiy1qge7nu5ps6vvb2fs अन्तःस्थलीय मैदान 0 872339 6632689 5837169 2026-10-24T21:00:38Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632689 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=जनवरी 2018}} महाद्वीपों के आन्तरिक भाग में नदियों के अवसाद के निक्षेपण से निर्मित भूभाग को अन्तःस्थलीय मैदान कहा जाता है। javwcxaa716usc6l0rtyytuab6ceq5c राजेंद्र सिंह रहेलू 0 880263 6632953 6622578 2026-10-25T11:24:52Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632953 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson| | name = राजेंद्र सिंह रहेलू | image = | imagesize = | caption = | fullname = | nicknames = | nationality = भारतीय | residence = मेहसामपूर ,[[जालंधर]] ,[[पंजाब]], [[भारत]] | country = {{IND}} | sport = पैरालंपिक पावरलिफ्टिंग | club = | collegeteam = | coach = विजय बी. मुनीश्वर (राष्ट्रीय प्रशिक्षक) | birth_date = {{birth date and age|1973|07|22|df=y}} | birth_place = मेहसामपूर ,[[जालंधर]] ,[[पंजाब]], [[भारत]] | death_date = | death_place = | height = {{convert|1.50|m}} | weight = | medaltemplates= {{MedalSport|पावरलिफ्टिंग}} {{MedalCompetition|पैरालंपिक खेल}} {{MedalBronze|2004 एथेन्स|पुरुष 56&nbsp;कि.ग्र.}} {{MedalCompetition|आईडब्लूएएस विश्व खेल}} {{MedalSilver|2007 ताइपेई|पुरुष 56&nbsp;कि.ग्र.}} {{MedalCompetition|एशियाई बेंच प्रेस चैम्पियनशिप}} {{MedalGold|2002 नई दिल्ली |पुरुष 56&nbsp;कि.ग्र.}} {{MedalCompetition|[[राष्ट्रमंडल खेल]]}} {{MedalSilver|[[2014 राष्ट्रमंडल खेल|2014 ग्लासगो]]|पुरुष हैवीवेट (72.1 कि.ग्र। से)}} }}'''राजेंद्र सिंह रहेलू''' (जन्म 22 जुलाई 1973) भारतीय [[पैरालंपिक खेल|पैरालंपिक]] [[पावरलिफ्टिंग|पावरलिफ्टर]] हैं। उन्होंने 56 किलो वर्ग की श्रेणी में 2004 मे अथेन्स के [[ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक खेल|ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक]] में कांस्य पदक जीता। उन्होंने बीजिंग में [[2008 ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक्स में भारत|2008 के ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक्स में भारत]] का प्रतिनिधित्व किया और अंतिम परिणाम में पांचवें स्थान पर रहे। रहेलू ने [[लंदन|लन्दन]] में 2012 ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक्स में भारत का प्रतिनिधित्व किया परन्तु 175 कि.ग्र. वज़न उठाने के अपने तीनों प्रयासों में विफल रहे।<ref>अग्निहोत्री चबा, अंजू (2012-08-22) http://www.indianexpress.com/news/challenging-disability-and-winning/991392/0 ''द इंडियन एक्सप्रेस'' जालंधर. अभिगमन तिथि 2018-02-14.</ref> 2006 में इन्हे अर्जुन अवार्ड से सम्मानित किया गया। == व्यक्तिगत जीवन == रहेलू का जन्म 22 जुलाई 1973 को पंजाब के जालंधर जिले के मेहसपुर गांव के एक कश्यप राजपूत परिवार में हुआ।<ref>अग्निहोत्री चाबा, अंजू http://archive.indianexpress.com/news/punjabs-only-paralympian-left-to-fend-for-self;-denied-aid-leave/992453/0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916055746/http://archive.indianexpress.com/news/punjabs-only-paralympian-left-to-fend-for-self;-denied-aid-leave/992453/0 |date=16 सितंबर 2016 }} ''द'' ''इंडियन एक्सप्रेस,'' जालंधर| अभिगमन तिथि 2018-02-22</ref> वे पांच भाइ-बहिनों में सबसे छोटे हैं। उनके दो भाई और दो बहनें हैं।<ref name=":0">चंदेल, हिमानी [http://www.tribuneindia.com/2010/20101012/delhi.htm#8 "Rajinder Rahelu Wheeling his way to success"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722084359/http://www.tribuneindia.com/2010/20101012/delhi.htm#8 |date=22 जुलाई 2016 }} ''द ट्रिब्यून'' नई दिल्ली अभिगमन तिथि 20118-02-22</ref> उनके पिता रतन सिंह एक बैंडमास्टर के रूप में काम करते थे और उनकी मां एक नौकरानी थी। रहेलू शिशु पक्षाघात से पीड़ित है। उनका विवाह जस्विंदर कौर के साथ हुआ है और उनकी रिधिमा नाम की एक बेटी है।<ref>राजेंद्र सिंह रहेलू जीवन तथ्य http://ipc.infostradasports.com/asp/lib/theasp.asp?pageid=8937&sportid=515&personid=689870&refreshauto=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180223050609/http://ipc.infostradasports.com/asp/lib/theasp.asp?pageid=8937&sportid=515&personid=689870&refreshauto=1 |date=23 फ़रवरी 2018 }} अंतरराष्ट्रीय पैरालंपिक्स समिति| अभिगमन तिथि 2018-02-22</ref> == पावरलिफ्टिंग == उच्च माध्यमिक शिक्षा समाप्त करने के बाद, रहेलु ने पढाई छोड़ दी और अपने मित्र रितेश चन्द्र मुधीरज (जो कि स्वयं एक पावरलिफ्टर हैं) से प्रेरित हो कर पॉवरलिफ्टिंग शुरू कर दी।<ref name=":0" /> 1996 में पवन गोनेल्ला उनके प्रशिक्षक थे। उन्होंने अपने पहले बेंच प्रेस प्रयास पर 70 किलोग्राम उठाया और छह महीने के भीतर वह 115 किलोग्राम उठाने में सक्षम थे। उन्होंने 1997 में पंजाब ओपन मीट में पावरलिफ्टिंग में अपना पहला खिताब जीता। अगस्त 1998 में, उन्होंने [[हैदराबाद]] में आयोजित राष्ट्रीय पावरलिफ्टिंग चैम्पियनशिप जीती।<ref>1975 से आयोजित पावरलिफ्टिंग प्रतियोगिताएँ http://indianpowerliftingfederation.org/National.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025125941/http://indianpowerliftingfederation.org/National.html |date=25 अक्तूबर 2012 }} अभिगमन तिथि: 2012-02-28</ref> रहेलू ने ग्रीस के एथेंस में 2004 के ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक्स में 56 किलोग्राम वर्ग में प्रतिस्पर्धा की। 157.5 किलो वजन का भार उठाने के बाद उन्होंने अंतिम स्टैंडिंग में चौथा स्थान हासिल किया। हालांकि, इस प्रतियोगिता के कांस्य पदक विजेता सीरियाई लिफ्टर युसेफ यूनिस चेख के डोपिंग के कारण अयोग्य घोषित किये जाने के बाद उन्हें तीसरे स्थान पर पदोन्नत किया गया था।<ref>राजेंद्र सिंह ने कांस्य पदक जीता http://www.thehindu.com/2004/10/01/stories/2004100109341800.htm {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }} अभिगमन तिथि: 2018-02-23</ref> इस प्रकार, उन्होंने पैरालंपिक्स के पावरलिफ्टिंग प्रतियोगिता में भारत के लिए पहला पदक जीता। 2006 में, उन्हें [[भारत के राष्ट्रपति]] द्वारा भारत के दूसरे सबसे बड़े खेल पुरस्कार '[[अर्जुन पुरस्कार]]' से सम्मानित किया गया। रहेलू 2008 ग्रीष्मकालीन पैरालिम्पिक्स के दो भारतीय प्रतियोगियों में से एक था। उन्होंने पावरलिफ्टिंग प्रतियोगिता में भाग लिया। उसने अंतिम चरण में कुल 170 किलोग्राम का भार उठाकर तेरह दावेदारों में पांचवा स्थान प्राप्त किया। 2014 में राष्ट्रमंडल खेलों में राहेलु ने कुल 185 किलोग्राम वज़न उठा कर रजत पदक जीता।<ref>रहेलू ने रजत पदक जीता https://sports.ndtv.com/commonwealth-games-2014/commonwealth-games-2014-rajinder-rahelu-wins-silver-in-powerlifting-sakina-khatun-gets-bronze-1514955 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224113000/https://sports.ndtv.com/commonwealth-games-2014/commonwealth-games-2014-rajinder-rahelu-wins-silver-in-powerlifting-sakina-khatun-gets-bronze-1514955 |date=24 फ़रवरी 2018 }} अभिगमन तिथि: 2018-02-23</ref> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक खेल]] [[श्रेणी:पंजाबी लोग]] [[श्रेणी:1973 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:जालंधर के लोग]] <references /> == इन्हें भी देखें == * [[पैरालंपिक खेल]] * [[ग्रीष्मकालीन पैरालंपिक खेल]] * [[शीतकालीन पैरालंपिक खेल]] fvftiurt7pyqq4w58cz2unch26qwp7s अंशुमान 0 886505 6632775 5290618 2026-10-25T02:16:31Z विक्रम प्रताप 911487 कड़ियाँ जोड़ी 6632775 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{छोटी भूमिका|date=मार्च 2018}} {{स्रोतहीन|date=मार्च 2018}} {{सिर्फ़ कहानी|date=मार्च 2018}} }} [[File:Tales from the Indian Epics FP.jpg|thumb|राजा अंशुमान बुढ़ी औरत के साथ]] [[इक्ष्वाकु वंश|इक्षवाकु वंश]] में [[सगर]] के पुत्र अंशमन हुए जिनके पुत्र अंशुमान थे जिन्होंने अपने पूर्वजो की मुक्ति के लिए तपस्या करते हुए प्राण त्याग दिए। अंशुमान के पुत्र दिलीप हुए और उनके पुत्र [[भगीरथ (अयोध्या के सूर्यवंशी राजा)|भगीरथ]] ने [[गंगा नदी|गंगा]] को [[पृथ्वी|धरती]] पर लाकर अपने पूर्वजो को मुक्ति दिलाई। ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:इक्ष्वाकु वंश]] em5zyc0hh1jt6kdk74tsqfaa3dhaqhu श्राबंती चटर्जी 0 894721 6632769 6400833 2026-10-25T01:55:57Z विक्रम प्रताप 911487 टैग हटाए और कड़ियाँ जोड़ी 6632769 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ|date=मई 2018}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = श्राबंती चटर्जी | image = Srabanti at the shooting of the film Chobiyal in 2019.jpg | alt = | image_size = | birth_date = {{birth date and age|1987|08|13|df=y}}<ref>{{cite web|publisher=StarsFact|title=श्राबंती चटर्जी|work=कृष्णन सम्पादन ऊंचाई, वजन, उम्र, मंत्रालय, विकी और तथ्य|date=10 October 2016|url=https://starsfact.com/Srabanti-chatterjee/|accessdate=18 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214021155/https://starsfact.com/srabanti-chatterjee/|archive-date=14 दिसंबर 2016|url-status=dead}}</ref> | birth_place = [[कोलकाता]], [[भारत]] | occupation = अभिनेत्री | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[राजीव कुमार विश्वास]]|2003|2016|end=div}} * {{marriage|कृष्ण विराज |2016|2017|end=div}} * {{marriage|रोशन सिंह|2019|2020|end=div}}}}<ref name=TOI>{{সংবাদ উদ্ধৃতি|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bengali/movies/news/srabanti-chatterjee-dating-a-cabin-crew-supervisor/articleshow/67734988.cms|title=Srabanti Chatterjee dating a cabin crew supervisor?|সংবাদপত্র=Times of India |date=2 March 2019}}</ref><ref name="tele1">{{সংবাদ উদ্ধৃতি|url=http://www.telegraphindia.com/1090105/jsp/entertainment/story_10340700.jsp|title=Pati, patni aur woh|প্রকাশক=www.telegraphindia.com|date=2009-02-14|শেষাংশ=Nag|প্রথমাংশ=Kushali|অবস্থান=|তারিখ=2009-01-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sify.com/movies/fullstory.php?id=14832071|title=Srabanti, Dev pair for the first time|প্রকাশক=sify.com|date=2009-02-14|শেষাংশ=|প্রথমাংশ=}}{{অকার্যকর সংযোগ|তারিখ=জুলাই ২০১৯ |bot=InternetArchiveBot |ঠিক করার প্রচেষ্টা=yes }}</ref> | children = अभिमन्यू चटर्जी (झिनूक) | yearsactive = 1997–वर्तमान }} '''श्राबंती चटर्जी''' एक भारतीय [[अभिनेत्री|फ़िल्म अभिनेत्री]] हैं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/bengali/7-photos-of-birthday-girl-srabanti-chatterjee-fans-cant-afford-to-miss/photostory/77522644.cms|title=7 photos of birthday girl Srabanti Chatterjee fans can’t afford to miss}}</ref> यह बंगाल भाषा फिल्मों में कार्य कर चुकी हैं।<ref>{{Cite web |url=http://flashnewstoday.com/index.php/srabanti-chatterjee/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=11 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511215726/http://flashnewstoday.com/index.php/srabanti-chatterjee/ |archive-date=11 मई 2018 |url-status=dead }}</ref> २०२१ में श्राबंती चटर्जी [[भारतीय जनता पार्टी|बीजेपी]] में शामिल हुई,<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/will-work-for-bjps-sonar-bangla-srabanti-chatterjee/videoshow/81322238.cms|title=Will work for BJP’s ‘Sonar Bangla’: Srabanti Chatterjee}}</ref><ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/west-bengal-polls-2021-bengali-actor-srabanti-chatterjee-joins-bjp/videoshow/81279182.cms|title=West Bengal Polls 2021: Bengali actor Srabanti Chatterjee joins BJP}}</ref> और बेहला पशिम (विधानसभा क्षेत्र) से [[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव|२०२१ पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव]] लड़ रही हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/elections/assembly-elections/bengal-polls-bjp-fields-actor-srabanti-chatterjee-against-tmc-heavyweight-partha-chatterjee-in-behala-west-11616118285366.html|title=BJP fields actor Srabanti Chatterjee against Partha Chatterjee in Behala West}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[मिमी चक्रवर्ती]] * [[रूपा गांगुली]] * [[नुसरत जहान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} {{Authority control}} [[श्रेणी:भारतीय अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1987 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 4d3oji31igdyjn6qj7972y5gndj5oo9 ज़िम्बाब्वे ए क्रिकेट टीम 0 902060 6632950 6220402 2026-10-25T11:24:14Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632950 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team |name = जिम्बाब्वे 'ए' |image = |oneday_name = |second_team = |coach = [[वाल्टर चावागुता]]<ref>{{Cite web |url=http://www.zimcricket.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=524:zimbabwe-trains-for-afghanistan&Itemid=149 |title=zimcricke |access-date=6 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180507003100/http://www.zimcricket.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=524:zimbabwe-trains-for-afghanistan&Itemid=149 |archive-date=7 मई 2018 |url-status=dead }}</ref> |captain = [[रेजिस चकबावा]]<ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/squad/757695.html |title=Zimbabwe A Squad Afghanistan Tour 2014 |access-date=6 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180506175305/http://www.espncricinfo.com/ci/content/squad/757695.html |archive-date=6 मई 2018 |url-status=live }}</ref> |od_captain = |overseas1 = |overseas2 = |founded = 1994 |ground = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]] |capacity = n/a |first_fc = [[दक्षिण अफ्रीका ए क्रिकेट टीम | दक्षिण अफ्रीका ए]] |first_fc_year = अक्टूबर 4, 1994 |first_fc_venue = [[अलेक्जेंड्रा स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] |champs = |nlwins = |fptwins = |t20_wins = |website = [http://www.zimcricket.org सरकारी वेबसाइट] }} '''जिम्बाब्वे ए क्रिकेट टीम''' [[ज़िम्बाब्वे|जिम्बाब्वे]] का प्रतिनिधित्व करने वाली एक राष्ट्रीय क्रिकेट टीम है। यह ज़िम्बाब्वे की राष्ट्रीय क्रिकेट टीम के नीचे अंतरराष्ट्रीय जिम्बाब्वे क्रिकेट का 'द्वितीय श्रेणी' है। जिम्बाब्वे द्वारा खेले गए मैच क्रमशः प्रथम श्रेणी और लिस्ट ए वर्गीकरण प्राप्त करने के बजाय टेस्ट मैचों या वनडे इंटरनेशनल नहीं माना जाता है। जिम्बाब्वे ए ने जनवरी 1994 में अपना पहला मैच खेला, दक्षिण अफ्रीका ए क्रिकेट टीम के दौरे के खिलाफ चार दिवसीय प्रथम श्रेणी की प्रतियोगिता। जिम्बाब्वे ए ने अन्य पूर्ण राष्ट्रीय टीमों, राष्ट्रीय ए टीमों के खिलाफ घर और दूर दोनों श्रृंखलाएं खेली हैं, और दूसरे प्रथम श्रेणी के विपक्ष के खिलाफ प्रतिस्पर्धा की है। जिम्बाब्वे एक टीम आईसीसी अफ्रीका डिवीजन 1 में भाग लेती है जिसे [[आईसीसी विश्व ट्वेंटी-20 क्वालीफायर]] के प्रवेश द्वार के रूप में खेला जाता है। यद्यपि जिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट टीम पूर्ण सदस्य के रूप में [[आईसीसी विश्व ट्वेंटी-20]] के लिए क्वालीफाई कर चुकी है, टीम ए अफ्रीका डिवीजन में एक सहायक टीम के रूप में खेलती है। जिम्बाब्वे को जून 2014 में बांग्लादेश में बांग्लादेश ए के लिए निर्धारित किया गया था, लेकिन [[बांग्लादेश क्रिकेट बोर्ड]] ने मानसून के मौसम की वजह से तारीखों को स्थानांतरित करने का फैसला किया और जिम्बाब्वे को जुलाई-अगस्त में दौरा करने के लिए आमंत्रित किया लेकिन जिम्बाब्वे क्रिकेट को प्रस्ताव को मना कर दिया क्योंकि यह दक्षिण अफ्रीका की मेजबानी कर रहा था और फिर उस समय ऑस्ट्रेलिया और दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ एक त्रि-श्रृंखला।<ref>[http://www.espncricinfo.com/zimbabwe/content/story/753249.html Zimbabwe A tour of Bangladesh put on hold]</ref> जुलाई 2014 में, टीम चार वनडे और दो प्रथम श्रेणी के मैचों से पहले [[अफ़ग़ानिस्तान|अफगानिस्तान]] के खिलाफ दो लिस्ट ए मैच खेलना था।<ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/zimbabwe/content/story/754363.html |title=Afghanistan to tour Zimbabwe |access-date=6 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180506174746/http://www.espncricinfo.com/zimbabwe/content/story/754363.html |archive-date=6 मई 2018 |url-status=live }}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:ज़िम्बाब्वे में क्रिकेट]] [[श्रेणी:क्रिकेट टीम]] 00dj319nc6jk8n7f1tjlhl3542q4ksw अध्ययन 0 925275 6632673 3851090 2026-10-24T20:39:01Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632673 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{छोटी भूमिका|date=जुलाई 2018}} {{स्रोतहीन|date=जुलाई 2018}} अध्ययन एक कला हैं जिसमें एक मनुष्य कुछ करने करवाने आदि बातों को सीखता हैं. g4lg82s6t4ve4f52oegiz965yctthha विकिपीडिया:प्रयोगस्थल 4 935970 6632529 6632527 2026-10-24T12:06:21Z MaaKaliTemple 955520 6632529 wikitext text/x-wiki {{subst:AFC submission/draftnew}} = माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ = [[चित्र:Row of ancient sacred stone deities with lit diya in sanctum of Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] '''माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सीधी ज़िले में, रीवा संभाग के अंतर्गत, मझौली विकासखंड और मड़वास तहसील की सीमा में, ग्राम पथरौला एवं सहिजनहाँ के पास स्थित एक अत्यंत प्राचीन हिन्दू देवालय है। यह मंदिर शक्ति-उपासना (शाक्त परंपरा) से जुड़ा हुआ है और इसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' हैं। स्थानीय जनमानस में माँ काली को केवल एक देवी नहीं, बल्कि '''ग्राम देवी, कुल देवी तथा स्थान देवी''', अर्थात गाँव की रक्षक, परिवार की परंपरागत आराध्य और इस भूमि की अधिष्ठात्री, तीनों रूपों में पूजा जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित मूर्ति को क्षेत्र के लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और पीढ़ियों से इसके प्रति गहरी आस्था रखते आए हैं। मंदिर परिसर केवल एक गर्भगृह तक सीमित नहीं है। गर्भगृह के बगल में एक विशाल '''हवन कुंड''' है, मंदिर से सटा हुआ एक बहुत बड़ा और पुराना '''तालाब''' है, तालाब के किनारे पत्थर की बनी गुंबदयुक्त '''प्राचीन संरचना''' है, मंदिर के ठीक पास '''शेर (बाघ) की प्रतिमा''' स्थापित है, और मुख्य मंदिर के बगल में '''हनुमान जी तथा भगवान शिव''' के मंदिर निर्मित हैं। इसके अतिरिक्त मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर '''हनुमान जी, गणेश जी तथा शिव शंकर जी''' के तीन और मंदिर स्थित हैं। इस प्रकार यह स्थान एक बहुदेवालय धार्मिक परिसर का रूप ले चुका है। मंदिर के सामने एक विशाल प्रांगण है, जहाँ प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन जैसे पर्वों पर यहाँ विशाल मेले का आयोजन होता है, जिसमें आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं। मंदिर परिसर में भगत और फगुआ (फाग) जैसे लोकगीत तथा सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसे लोकनृत्य समय-समय पर होते रहते हैं, जो बघेलखंड की जीवंत लोक-परंपरा को दर्शाते हैं। मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल, विद्युत सुविधा तथा परिसर की देखरेख का कार्य '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा कराया जाता है। यह समिति पहले एक अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में, अनेक श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों द्वारा मिलकर चलाई जाती थी, और अब मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम के अंतर्गत विधिवत पंजीकृत है। == सूचना-पट्टिका == {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |नाम | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |धर्म | colspan="1" rowspan="1" |हिन्दू धर्म (शाक्त परंपरा) |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख आराध्य | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली |- | colspan="1" rowspan="1" |परिसर के अन्य देवता | colspan="1" rowspan="1" |हनुमान जी, भगवान शिव, गणेश जी |- | colspan="1" rowspan="1" |ग्राम | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला / सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |डाकघर | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |विकासखंड | colspan="1" rowspan="1" |मझौली |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |राज्य / देश | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश, भारत |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्देशांक | colspan="1" rowspan="1" |24°08′ उत्तर, 81°44′ पूर्व (लगभग) |- | colspan="1" rowspan="1" |पिन कोड | colspan="1" rowspan="1" |486669 |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्माण | colspan="1" rowspan="1" |अज्ञात; लोकमान्यता के अनुसार प्राचीन देवालय देवशिल्पी विश्वकर्मा द्वारा निर्मित |- | colspan="1" rowspan="1" |विशेष संरचनाएँ | colspan="1" rowspan="1" |प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण भवन, प्राचीन तालाब, विशाल हवन कुंड, शेर की प्रतिमा |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख पर्व | colspan="1" rowspan="1" |चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली, रक्षाबंधन |- | colspan="1" rowspan="1" |साप्ताहिक बाज़ार | colspan="1" rowspan="1" |सोमवार और गुरुवार |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख भाषा | colspan="1" rowspan="1" |बघेली, हिन्दी |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रबंधन | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम थाना | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम रेलवे स्टेशन | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम बस/ऑटो स्थल | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला चौराहा |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम हवाई अड्डे | colspan="1" rowspan="1" |रीवा, जबलपुर |} == नामकरण == मंदिर का नाम उसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' तथा उसकी अवस्थिति वाले गाँवों '''पथरौला''' एवं '''सहिजनहाँ''' के नाम पर पड़ा है। स्थानीय बोलचाल में इसे "माँ काली का स्थान", "काली माई का मंदिर" या केवल "पथरौला की माँ काली" भी कहा जाता है। बघेली भाषी क्षेत्र में देवी को "माई" कहकर संबोधित करने की परंपरा है, इसलिए श्रद्धालु उन्हें स्नेहपूर्वक "काली माई" भी कहते हैं। मंदिर का संचालन एवं सेवा-कार्य करने वाली संस्था का पंजीकृत नाम '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' है। पंजीकरण से पूर्व यह कार्य किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं, बल्कि अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं के सामूहिक प्रयास से होता था। == अवस्थिति एवं भूगोल == === प्रशासनिक स्थिति === मंदिर मध्य प्रदेश के पूर्वोत्तर भाग में स्थित सीधी ज़िले में है। प्रशासनिक रूप से यह क्षेत्र '''रीवा संभाग''' के अंतर्गत आता है। इस स्थान का डाकघर पथरौला है। राजस्व दृष्टि से यह '''मड़वास तहसील''' में पड़ता है और विकास खंड के रूप में '''मझौली''' से संबद्ध है। सीधी ज़िले का मुख्यालय सीधी नगर है, जबकि मझौली और मड़वास इस क्षेत्र के दो प्रमुख उप-नगर हैं। === निर्देशांक === गूगल मानचित्र के अनुसार सहिजनहाँ क्षेत्र के निर्देशांक लगभग '''24.1405° उत्तर तथा 81.7422° पूर्व''' हैं, अर्थात लगभग 24°08′ उत्तर और 81°44′ पूर्व। इस क्षेत्र का डाक सूचकांक संख्या (पिन कोड) 486669 है। === प्राकृतिक परिवेश === मंदिर के निकट एक विस्तृत जलाशय है। जलाशय के किनारे खुली भूमि, हरियाली और वृक्षों की पंक्तियाँ हैं। चारों ओर खेत और ग्रामीण बस्तियाँ फैली हैं। बरसात के मौसम में तालाब का जल-स्तर बढ़ जाता है और तालाब किनारे स्थित प्राचीन पत्थर की संरचना पानी के बहुत निकट दिखाई देती है, जिससे परिसर का दृश्य और भी मनोहारी हो जाता है। === सीधी ज़िले की पृष्ठभूमि === सीधी ज़िला मध्य प्रदेश के उन क्षेत्रों में है जहाँ प्राकृतिक वन, नदियाँ और पहाड़ी भू-भाग मिलते हैं। सोन नदी ज़िले के भू-भाग से होकर बहती है और ज़िले में संजय राष्ट्रीय उद्यान का भी क्षेत्र आता है। ज़िले की अधिकांश आबादी ग्रामीण है और कृषि, वनोपज और पशुपालन आजीविका के मुख्य साधन हैं। ऐसे ग्रामीण परिवेश में मंदिर, तालाब और बाज़ार गाँवों के सामाजिक जीवन के केंद्र रहे हैं और माँ काली मंदिर इसी परंपरा की एक कड़ी है। === बघेलखंड === यह भू-भाग ऐतिहासिक '''बघेलखंड''' का हिस्सा है, जिसका नाम बघेल राजवंश के नाम पर पड़ा। इस वंश की राजधानी रीवा रही और रीवा रियासत के अंतर्गत आज के सीधी ज़िले का बड़ा भाग आता था। बघेलखंड की प्रमुख लोकभाषा '''बघेली''' है, जो हिन्दी की पूर्वी बोलियों के समूह में गिनी जाती है। इस क्षेत्र की संस्कृति में लोकगीत, लोकनृत्य, देवी-देवताओं की ग्राम-स्तरीय उपासना, मेले और साप्ताहिक हाट का विशेष महत्व रहा है। माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ इसी सांस्कृतिक परिवेश का एक जीवंत प्रतिनिधि है। == पहुँच एवं निकटवर्ती सुविधाएँ == * '''डाकघर:''' पथरौला डाकघर मंदिर का निकटतम डाकघर है। * '''पुलिस थाना:''' निकटतम थाना मड़वास है, जो क्षेत्र की कानून-व्यवस्था का केंद्र है। * '''रेल मार्ग:''' निकटतम रेलवे स्टेशन मड़वास है। यहाँ उतरकर सड़क मार्ग से मंदिर पहुँचा जा सकता है। * '''सड़क/बस/ऑटो:''' स्थानीय बस और ऑटो जैसे साधनों के लिए निकटतम स्थान '''पथरौला चौराहा''' है। चौराहे से मंदिर तक पहुँचना सरल है। मेलों के समय यही चौराहा श्रद्धालुओं के आवागमन का मुख्य बिंदु बन जाता है। * '''वायु मार्ग:''' निकटतम हवाई अड्डे '''रीवा''' और '''जबलपुर''' हैं। वहाँ से सड़क या रेल के माध्यम से सीधी क्षेत्र और फिर मंदिर तक पहुँचा जाता है। * '''प्रशासनिक केंद्र:''' तहसील मुख्यालय मड़वास, विकासखंड मुख्यालय मझौली, ज़िला मुख्यालय सीधी तथा संभाग मुख्यालय रीवा। * '''सुविधाएँ:''' मंदिर परिसर में विद्युत, पेयजल और स्वच्छता की व्यवस्था श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा कराई जाती है। == इतिहास == === प्राचीनता और मौखिक परंपरा === माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ को पूरे क्षेत्र के प्राचीनतम धार्मिक स्थलों में गिना जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित माँ काली की मूर्ति को स्थानीय लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और यह मान्यता पीढ़ी-दर-पीढ़ी चली आ रही है। गाँव के बुज़ुर्ग बताते हैं कि उनके पूर्वज भी इसी स्थान पर माँ की पूजा करते थे। विवाह, संतान-जन्म, नई फसल, नए घर में प्रवेश, यात्रा और किसी बड़े संकट के समय माँ का आशीर्वाद लेने की परंपरा यहाँ बहुत पुरानी है। [[चित्र:Ancient Vishwakarma-built stone temple with arched doorways and dome on pond bank at Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]] मंदिर के निर्माण का निश्चित वर्ष, निर्माता का नाम या कोई शिलालेख वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इसीलिए मंदिर की प्राचीनता मुख्यतः मौखिक परंपरा, लोकमान्यता और परिसर की प्राचीन संरचनाओं की स्थिति पर आधारित है। इस विषय पर पुरातात्त्विक और अभिलेखीय शोध अपेक्षित है, जिसका विस्तृत उल्लेख "शोध हेतु विषय" खंड में किया गया है। '''अभिलेखीय स्थिति पर टिप्पणी:''' मंदिर के निर्माण, निर्माता अथवा स्थापना-काल से संबंधित कोई लिखित अभिलेख, शिलालेख, ताम्रपत्र या राजकीय दस्तावेज़ वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इस लेख में दिए गए ऐतिहासिक विवरण स्थानीय बुज़ुर्गों की मौखिक परंपरा, पौराणिक मान्यताओं और परिसर की भौतिक स्थिति पर आधारित हैं तथा उन्हें लोकमान्यता के रूप में प्रस्तुत किया गया है। इनकी पुष्टि भविष्य में अभिलेखीय एवं पुरातात्त्विक अध्ययन से ही संभव है। === विश्वकर्मा द्वारा निर्माण की मान्यता === बुज़ुर्गों और पौराणिक मान्यताओं के अनुसार मंदिर के बगल में स्थित प्राचीन देवालय का निर्माण '''देवशिल्पी भगवान विश्वकर्मा''' ने किया था। भारतीय परंपरा में भगवान विश्वकर्मा को सृष्टि का प्रथम शिल्पकार और देवताओं का वास्तुकार माना जाता है। जब किसी प्राचीन निर्माण के निर्माता और काल की स्पष्ट जानकारी नहीं मिलती, तब लोक-स्मृति में उसे विश्वकर्मा से जोड़ने की प्रवृत्ति देश के अनेक भागों में देखी जाती है। यह कथन यहाँ के लोगों की गहरी आस्था को प्रकट करता है, और इसकी ऐतिहासिक पुष्टि हेतु स्थापत्य एवं पुरातात्त्विक अध्ययन की आवश्यकता है। === प्राचीन भवन : तालाब किनारे की गुंबदयुक्त संरचना === मंदिर के बगल में तालाब के किनारे पत्थर से बनी एक प्राचीन इमारत स्थित है, जिसे परिसर की सबसे पुरानी धरोहरों में गिना जाता है। इसकी बनावट इस प्रकार है: * यह संरचना एक चौकोर पत्थर के चबूतरे (अधिष्ठान) पर टिकी है। * इसके चारों ओर मेहराबदार खुले द्वार हैं, जो इसे छतरी या मंडप जैसा रूप देते हैं। * ऊपरी भाग में गोल गुंबदाकार शिखर है, जिसके शीर्ष पर कलश जैसा अलंकरण और पतला शिखर-दंड दिखाई देता है। * गुंबद और ऊपरी हिस्से पर काई जमी है तथा पत्थर का रंग गहरा पड़ चुका है, जो लंबे समय की वर्षा और नमी का संकेत है। * निचले भाग में पत्थर के स्तंभ और चौखट जैसी रचना दिखाई देती है। इस इमारत का निर्माण किसने कराया, कब हुआ और इसका मूल उपयोग क्या था (देवालय, समाधि-स्मारक, विश्राम-मंडप या तालाब का घाट-मंडप), इसकी निश्चित जानकारी उपलब्ध नहीं है। परंपरागत रूप से इसे विश्वकर्मा-निर्मित बताया जाता है। यह संरचना मंदिर और तालाब के साथ मिलकर एक सुंदर ऐतिहासिक दृश्य बनाती है और ग्रामीण इसे अपनी धरोहर के रूप में संजोए हुए हैं। === प्राचीन तालाब === मंदिर के बगल में स्थित विशाल तालाब बहुत पुराना है और इसे भव्य तालाब कहा जाता है। इसे किसने बनवाया और किस काल में बनवाया, इसका कोई निश्चित अभिलेख नहीं मिलता। बघेलखंड और मध्य भारत में तालाब बनवाना पुण्य का कार्य माना जाता रहा है और ऐसे जलाशय सिंचाई, पशुओं के जल, निस्तार और धार्मिक स्नान जैसी आवश्यकताएँ पूरी करते रहे हैं। यह तालाब मंदिर के धार्मिक आयोजनों, आसपास के गाँवों की जल-आवश्यकताओं और परिसर के सौंदर्य, तीनों दृष्टियों से महत्वपूर्ण है। === जीर्णोद्धार एवं आधुनिक विकास === समय-समय पर श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों के सहयोग से मंदिर का जीर्णोद्धार, रंग-रोगन और विस्तार होता रहा है। पिछले कुछ वर्षों में गर्भगृह के बगल में विशाल हवन कुंड का निर्माण हुआ है। मंदिर में बिजली और प्रकाश, पेयजल, साफ-सफाई, सुरक्षा और रंग-पेंट जैसे कार्य श्री माँ काली जनसेवा समिति के माध्यम से कराए जाते हैं। लगभग पिछले 10 से 15 वर्षों में मंदिर में आयोजनों की संख्या और भव्यता में उल्लेखनीय वृद्धि हुई है, जिसमें समिति की मुख्य भूमिका रही है। == मंदिर परिसर एवं स्थापत्य == === गर्भगृह एवं माँ काली की प्रतिमा === गर्भगृह में माँ काली की प्राचीन प्रतिमा प्रतिष्ठित है, जो मंदिर का हृदय है। प्रतिमा को लाल वस्त्र, चुनरी और पुष्पों से सजाया जाता है। पूजा में '''जवा (गुड़हल) के लाल पुष्प''', '''फुलवार''' (फूलों की माला और सजावट), नारियल, सिंदूर, ध्वजा और प्रसाद का विशेष प्रचलन है। श्रद्धालु अपनी मनोकामनाएँ लेकर आते हैं और उनके पूर्ण होने पर पूजन, भंडारा और हवन कराते हैं। गर्भगृह के भीतर प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ भी पूजित हैं, जिनमें से कुछ पर सिंदूर और रंग का लेप चढ़ाया जाता है। === पाषाण प्रतिमाएँ एवं शिलाएँ === परिसर में विभिन्न प्रकार की प्राकृतिक और तराशी गई पाषाण-शिलाएँ स्थापित हैं, जिनमें मानव आकृति जैसी गढ़ी हुई प्रतिमाएँ भी दिखाई देती हैं। लोक-परंपरा में ऐसी शिलाओं और गोल पत्थरों की देवी-देवताओं के रूप में पूजा की जाती है। इन प्रतिमाओं की शैली, पाषाण-प्रकार और काल का निर्धारण शोध का विषय है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha.jpg|अंगूठाकार]] === शिव मंदिर एवं शिवलिंग === मुख्य मंदिर के बगल में भगवान शिव का मंदिर है। इसमें काले पाषाण का शिवलिंग विशाल जलहरी में प्रतिष्ठित है। श्रद्धालु इस पर जल, पुष्प, बेलपत्र, अक्षत और धूप-दीप अर्पित करते हैं। शिवलिंग के पीछे दीवार के आले में हनुमान जी की सिंदूर-रंजित प्रतिमा उत्कीर्ण है और ऊपर देवनागरी में लिखा नाम तथा रंगीन अलंकरण दिखाई देता है। पास में पत्थर की नंदी प्रतिमा भी रखी है। सोमवार, श्रावण मास और महाशिवरात्रि को यहाँ विशेष पूजन होता है। === हनुमान जी का मंदिर === मुख्य मंदिर के बगल में हनुमान जी का मंदिर है। यहाँ मंगलवार और शनिवार को विशेष दर्शन-पूजन, सुंदरकांड और हनुमान चालीसा पाठ की परंपरा है। हनुमान जी की सिंदूर और चोला चढ़ाई जाने वाली प्रतिमा श्रद्धालुओं की आस्था का केंद्र है। === शेर (बाघ) की प्रतिमा === मंदिर के ठीक बगल में एक शेर (बाघ) की प्रतिमा निर्मित है। शक्ति-उपासना की परंपरा में शेर या बाघ को देवी का वाहन माना जाता है और यह साहस, शक्ति और निडरता का प्रतीक है। इसलिए यह प्रतिमा मंदिर के धार्मिक स्वरूप का एक महत्वपूर्ण अंग है और श्रद्धालु दर्शन के समय इसकी भी पूजा करते हैं। === विशाल हवन कुंड === गर्भगृह के बगल में एक बहुत विशाल हवन कुंड है। यह हाल के वर्षों में श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा बनवाया गया है। नवरात्रि, दीपावली और अन्य विशेष अवसरों पर यहाँ भव्य हवन-यज्ञ और पूर्णाहुति होती है। एक साथ बड़ी संख्या में श्रद्धालु हवन में भाग ले सकते हैं। हवन में पारंपरिक सामग्री, घी और समिधा का प्रयोग होता है और पंडितों द्वारा मंत्रोच्चार के साथ आहुतियाँ दी जाती हैं। === समीपवर्ती तीन मंदिर === मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर तीन और मंदिर स्थित हैं: # '''हनुमान जी का मंदिर''' # '''गणेश जी का मंदिर''' # '''शिव शंकर जी का मंदिर''' इन मंदिरों के कारण यह क्षेत्र बहुदेवालय धार्मिक परिसर के रूप में जाना जाता है। श्रद्धालु माँ काली के दर्शन के बाद इन मंदिरों में भी पूजन करते हैं। === विशाल प्रांगण === मंदिर के सामने बहुत बड़ा खुला प्रांगण है। यही प्रांगण साप्ताहिक बाज़ार, मेलों, भंडारों, जागरण, लोकगीत और लोकनृत्य जैसे आयोजनों का केंद्र है। प्रांगण इतना विशाल है कि नवरात्रि जैसे अवसरों पर हज़ारों की भीड़ और सैकड़ों दुकानें यहाँ समा जाती हैं। == धार्मिक महत्व == === माँ काली : स्वरूप और मान्यता === हिन्दू धर्म में माँ काली को आदिशक्ति के उग्र और रक्षक रूप में पूजा जाता है। उन्हें बुराई, अन्याय और भय के नाश की देवी माना जाता है। उनका काला रंग समय और अनंतता का प्रतीक है। शाक्त परंपरा में काली दस महाविद्याओं में प्रथम मानी जाती हैं। यही कारण है कि अनेक गाँवों में रक्षक माता के रूप में काली की उपासना की जाती है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] === ग्राम देवी, कुल देवी और स्थान देवी === पथरौला सहिजनहाँ के लोग माँ काली को तीन रूपों में मानते हैं: * '''ग्राम देवी:''' पूरे गाँव की रक्षक, जो महामारी, आपदा और संकट से बचाती हैं। * '''कुल देवी:''' कई परिवार माँ को अपने कुल की आराध्य मानकर हर शुभ कार्य में सबसे पहले उनका पूजन करते हैं। * '''स्थान देवी:''' इस भूमि की अधिष्ठात्री देवी, जिनकी अनुमति के बिना यहाँ कोई बड़ा कार्य शुरू नहीं किया जाता। === श्रद्धा और मनौती === मान्यता है कि सच्चे मन से माँगी गई मनोकामना पूर्ण होती है। श्रद्धालु दीप जलाते हैं, चुनरी और ध्वजा चढ़ाते हैं, नारियल अर्पित करते हैं और मनोकामना पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और जागरण कराते हैं। नवरात्रि में यहाँ दर्शन के लिए हज़ारों लोगों की भीड़ जुटती है। === पूजा-पद्धति और दिनचर्या === * प्रातः और सायं आरती तथा दीप-पूजन * नवरात्रि और विशेष तिथियों पर महाआरती, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और जागरण * जवा पुष्प, फुलवार, नारियल, सिंदूर, चुनरी, ध्वजा और प्रसाद का अर्पण * मनौती पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और प्रसाद वितरण * शुक्रवार, अष्टमी और पूर्णिमा जैसी तिथियों पर विशेष दर्शन की परंपरा == स्तुति एवं श्लोक == मंदिर परिसर में देवी, हनुमान जी और गणेश जी की आराधना के समय परंपरागत संस्कृत श्लोकों का पाठ किया जाता है। प्रमुख श्लोक इस प्रकार हैं। === माँ काली / देवी स्तुति === <blockquote>जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥ या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे देवी, आप जयंती, मंगला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा और स्वधा के रूप में पूजनीय हैं; आपको नमस्कार है। जो देवी सभी प्राणियों में शक्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें बारंबार प्रणाम है। === हनुमान जी का श्लोक === <blockquote>मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्। वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि॥</blockquote>'''भावार्थ:''' मन के समान तीव्र गति वाले, वायु के समान वेगवान, इन्द्रियों को जीतने वाले, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, पवनपुत्र, वानर सेना के प्रमुख श्रीराम के दूत हनुमान जी को मैं सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ। === गणेश जी का श्लोक === <blockquote>वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे वक्रतुंड, विशाल देह वाले और करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी गणेश जी, मेरे सभी कार्यों को सदा बिना विघ्न के पूर्ण करें। == उत्सव एवं मेले == मंदिर परिसर में वर्ष भर धार्मिक आयोजन होते रहते हैं। नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन यहाँ के सबसे बड़े पर्व हैं। इन अवसरों पर पथरौला, सहिजनहाँ और आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु आते हैं और पूरा प्रांगण मेले में बदल जाता है। === चैत्र नवरात्रि === चैत्र मास की नवरात्रि में नौ दिन माँ काली का विशेष शृंगार और पूजन होता है। घरों और मंदिर में जवारे बोने, कलश-स्थापना, अखंड दीप, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और हवन की परंपरा है। अष्टमी और नवमी को हवन की पूर्णाहुति और भंडारे का आयोजन होता है। इन दिनों मंदिर में दर्शन के लिए लंबी कतारें लगती हैं। === शारदीय नवरात्रि === आश्विन मास की शारदीय नवरात्रि मंदिर का सबसे बड़ा धार्मिक पर्व है। इन नौ दिनों में सुबह-शाम महाआरती, देवी जागरण, भजन मंडलियों की प्रस्तुतियाँ और प्रतिदिन विशेष पूजन होता है। प्रांगण में बड़ा मेला लगता है, जिसमें खिलौने, मिठाई, श्रृंगार, घरेलू सामान और खान-पान की दुकानें सजती हैं। नवरात्रि के दिनों में भीड़ इतनी अधिक होती है कि समिति के स्वयंसेवक व्यवस्था, सुरक्षा और कतार प्रबंधन संभालते हैं। === दीपावली की महाकाली पूजा === दीपावली मंदिर के सबसे भव्य आयोजनों में से एक है। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा दीपावली की '''मध्य रात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा''' कराई जाती है। उसी दिन लगभग '''सायं 6 बजे से देवी जागरण''' का कार्यक्रम आरंभ हो जाता है, जिसमें भजन, देवी गीत और जगराता देर रात तक चलता है। आयोजन का क्रम सामान्यतः इस प्रकार रहता है: # सायं मंदिर परिसर और तालाब के किनारे दीपों व रोशनी से सजावट # लगभग 6 बजे से देवी जागरण और भजन संध्या का आरंभ # रात में माँ का विशेष शृंगार और पूजन की तैयारी # मध्यरात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा, मंत्रोच्चार और महाआरती # पूजा के बाद प्रसाद वितरण इस आयोजन में पथरौला, सहिजनहाँ तथा आसपास के गाँवों के लोग बड़ी संख्या में उपस्थित रहते हैं। प्रकाश, ध्वनि, बैठने, जल, सुरक्षा और प्रसाद की व्यवस्था समिति और ग्रामीणों के सहयोग से सुचारू रूप से होती है। समिति द्वारा लगातार इस परंपरा को संचालित किए जाने से यह आयोजन अब क्षेत्र की एक पहचान बन गया है। === होली === होली के अवसर पर मंदिर प्रांगण में बघेली फाग का गायन होता है। ढोलक, झाँझ और मंजीरे के साथ पारंपरिक फगुआ गीत गाए जाते हैं और लोग एक-दूसरे को रंग-गुलाल लगाते हैं। माँ के चरणों में गुलाल अर्पित करने की परंपरा भी है। === रक्षाबंधन === रक्षाबंधन के अवसर पर भी मंदिर में बड़ा मेला लगता है। बहनें और परिवार माँ के दर्शन कर भाई-बहन के स्नेह की कामना करते हैं। प्रांगण में मिठाई, खिलौने, चूड़ी-श्रृंगार और अन्य सामान की दुकानें लगती हैं। === भंडारे === समिति द्वारा विगत 10 से 15 वर्षों में अनेक भंडारों का आयोजन किया गया है। इन भंडारों में बिना किसी भेदभाव के श्रद्धालु एक साथ बैठकर प्रसाद ग्रहण करते हैं। मनौती पूर्ण होने पर परिवारों द्वारा कराए गए भंडारे भी मंदिर की परंपरा का हिस्सा हैं। === साप्ताहिक बाज़ार === मंदिर के प्रांगण में प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। इस बाज़ार में आसपास के गाँवों के किसान, कारीगर और छोटे व्यापारी अपना सामान बेचते हैं और ग्रामीण खरीदारी के लिए आते हैं। बड़े त्योहारों पर यही बाज़ार बहुत विशाल रूप ले लेता है। इस प्रकार मंदिर क्षेत्र की धार्मिक ही नहीं, आर्थिक और सामाजिक गतिविधियों का भी केंद्र है। == लोक संस्कृति == मंदिर प्रांगण में बघेलखंड की लोक-परंपराएँ आज भी जीवंत रूप में देखने को मिलती हैं। ये आयोजन मंदिर में नियमित रूप से होते रहते हैं। === लोकगीत === * '''भगत:''' देवी-देवताओं की भक्ति में गाए जाने वाले गीत, जिन्हें समूह में ढोलक और मंजीरे के साथ गाया जाता है। * '''फगुआ (फाग):''' होली के मौसम में गाया जाने वाला पारंपरिक गीत, जिसमें ऋतु, उल्लास और भक्ति का समावेश होता है। === लोकनृत्य === * '''सहला:''' बघेलखंड का पारंपरिक सामूहिक लोकनृत्य। * '''काली नृत्य:''' माँ काली की भक्ति से जुड़ा नृत्य, जो पर्वों और विशेष अवसरों पर किया जाता है। * '''राई:''' बघेलखंड और बुंदेलखंड क्षेत्र में प्रचलित प्रसिद्ध लोकनृत्य। * '''कोल्दाहा:''' कोल समुदाय से जुड़ी लोक-नृत्य परंपरा के रूप में जाना जाता है। इन सभी कलाओं में स्थानीय बघेली बोली, पारंपरिक वाद्य और ग्रामीण जीवन की झलक दिखाई देती है। ये परंपराएँ मंदिर के माध्यम से अगली पीढ़ी तक पहुँचती रहती हैं और क्षेत्र की सांस्कृतिक धरोहर को सुरक्षित रखती हैं। == प्रबंधन : श्री माँ काली जनसेवा समिति == मंदिर परिसर की सेवा-व्यवस्था '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा की जाती है। यह समिति पहले अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में कार्य करती थी और वर्तमान में विधिवत पंजीकृत हुई है। इसका पंजीकृत नाम "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" है। समिति का कार्य मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल और विद्युत सुविधा जैसी सेवा-व्यवस्थाओं तक सीमित है। === पूर्व स्वरूप : अपंजीकृत सामूहिक सेवा === पंजीकरण से पहले यह संस्था किसी पंजीकृत रूप में नहीं थी। मंदिर की सेवा और व्यवस्था अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं ने आपस में मिलकर शुरू की थी और वे सामूहिक रूप से यह कार्य करते थे। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से यह सेवा-कार्य निरंतर चला आ रहा है। इस अवधि में भंडारों, दीपावली के भव्य आयोजन, धार्मिक अनुष्ठानों, जागरण और अन्य अनेक कार्यक्रमों का आयोजन होता रहा है। यद्यपि उस समय यह औपचारिक पंजीकृत संस्था नहीं थी, फिर भी इसके सेवा-कार्य को पूरे क्षेत्र में स्वीकार्यता प्राप्त थी। वर्तमान में इसे विधिवत पंजीकृत कराकर "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" नाम दिया गया है। === वैधानिक पंजीकरण === [[चित्र:Ancient stone idol of Mata Kali worshipped with sindoor at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] समिति के कार्यों को वैधानिक आधार देने के लिए उसे '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' के नाम से '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम''' के अंतर्गत पंजीकृत कराया गया। पंजीकरण 31 अगस्त 2026 को हुआ। {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकृत नाम | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |पूर्व स्वरूप | colspan="1" rowspan="1" |अपंजीकृत सामूहिक सेवा (पंजीकृत संस्था नहीं) |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण क्रमांक | colspan="1" rowspan="1" |05/25/04/18448/26 |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण तिथि | colspan="1" rowspan="1" |31 अगस्त 2026 |- | colspan="1" rowspan="1" |अधिनियम | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |कार्यक्षेत्र | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला एवं सहिजनहाँ ग्राम |} === दोनों ग्राम पंचायतों की अनुमति (NOC) === समिति को मंदिर की व्यवस्था का कार्यभार संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों, पथरौला और सहिजनहाँ, के वर्तमान सरपंचों एवं प्रतिनिधियों द्वारा अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC) देकर सौंपा गया है। समिति के पास मंदिर पर कोई स्वामित्व या विशेषाधिकार नहीं है। वह ग्राम पंचायतों की अनुमति और ग्रामीणों के सहयोग से सेवा-भाव से कार्य करती है। चूँकि समिति पहले से ही 10 वर्षों से अधिक समय से निरंतर कार्य कर रही थी, इसलिए अब उसे कानूनी रूप से भी पंजीकृत कर लिया गया है। === समिति के कार्य की सीमा === समिति द्वारा मुख्यतः मंदिर के '''संरक्षण, रंग-रोगन (पेंट), पेयजल की सुविधा तथा बिजली की सुविधा''' का कार्य कराया जाता है। इसके अतिरिक्त परिसर की स्वच्छता, सुरक्षा और पर्व-आयोजनों की व्यवस्था में भी समिति सहयोग करती है। समिति मंदिर की स्वामी या धार्मिक विधि-विधान की एकमात्र अधिकारी नहीं है; मंदिर की परंपराएँ और पूजा-पद्धति ग्रामीणों और पुजारियों की चली आ रही परंपरा के अनुसार संपन्न होती हैं। समिति मंदिर पर किसी स्वामित्व अथवा विशेषाधिकार का दावा नहीं करती। === विधिक स्थिति === श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ एक '''विधिवत एवं वैधानिक रूप से पंजीकृत सोसाइटी''' है, जिसका पंजीकरण '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम, 1973''' के अंतर्गत पंजीकरण क्रमांक '''05/25/04/18448/26''' के साथ दिनांक '''31 अगस्त 2026''' को हुआ है। संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों—पथरौला एवं सहिजनहाँ—के वर्तमान सरपंचों/प्रतिनिधियों द्वारा समिति को सेवा-कार्य हेतु '''अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC)''' प्रदान किया गया है। समिति द्वारा किया जाने वाला सेवा-कार्य ग्राम पंचायतों की सहमति और ग्रामवासियों के सहयोग से, विधिक रूप से मान्य संस्था के रूप में संचालित होता है। पंजीकरण से पूर्व भी अनेक ग्रामवासी और श्रद्धालु विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से सामूहिक रूप से यह सेवा-कार्य और धार्मिक आयोजन करते आ रहे थे, किंतु वह किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं था। === समिति के कार्य === * '''जीर्णोद्धार:''' मंदिर की मरम्मत, रंग-रोगन और पेंट कार्य कराना। * '''बिजली व्यवस्था:''' परिसर में प्रकाश और विद्युत संचार का प्रबंध। * '''जल व्यवस्था:''' श्रद्धालुओं के लिए पेयजल और पानी की सुविधा। * '''स्वच्छता:''' परिसर, प्रांगण और तालाब किनारे की साफ-सफाई। * '''सुरक्षा:''' श्रद्धालुओं, मेलों और बड़े आयोजनों में सुरक्षा और भीड़ प्रबंधन। * '''निर्माण:''' विशाल हवन कुंड का निर्माण। * '''आयोजन:''' दीपावली की काली पूजा, देवी जागरण, नवरात्रि और अन्य पर्वों की व्यवस्था। * '''भंडारे:''' विगत 10 से 15 वर्षों से भंडारों का नियमित आयोजन। * '''संस्कृति:''' भगत, फाग, सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसी लोक-कलाओं को मंच देना। * '''समन्वय:''' ग्राम पंचायतों, ग्रामीणों और प्रशासन के साथ समन्वय। == प्राचीन धरोहर == माँ काली मंदिर परिसर की प्राचीन धरोहरों में निम्नलिखित प्रमुख हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा:''' मंदिर की सबसे पूज्य और प्राचीन मानी जाने वाली मूर्ति। # '''तालाब किनारे की गुंबदयुक्त पाषाण संरचना:''' लोकमान्यता में विश्वकर्मा द्वारा निर्मित, मेहराबदार द्वारों और गुंबद वाली प्राचीन इमारत। # '''प्राचीन तालाब:''' अत्यंत पुराना जलाशय, जिसके निर्माता और काल की जानकारी उपलब्ध नहीं है। # '''पाषाण प्रतिमाएँ और शिलाएँ:''' परिसर में पूजित प्राचीन मूर्तियाँ और शिलाखंड। # '''शिवलिंग और जलहरी:''' काले पाषाण का प्राचीन शिवलिंग। # '''नंदी प्रतिमा और अन्य मूर्तियाँ:''' शिव मंदिर परिसर की पाषाण-मूर्तियाँ। इन धरोहरों के संरक्षण के लिए स्थानीय प्रशासन, ग्राम पंचायतों, समिति और पुरातत्व विशेषज्ञों के बीच समन्वय आवश्यक है, ताकि इनका वैज्ञानिक अभिलेखन और सुरक्षित रखरखाव हो सके। == शोध हेतु विषय == इतिहासकारों, पुरातत्वविदों, लोक-संस्कृति और धर्म के अध्येताओं और शोधार्थियों के लिए इस मंदिर और परिसर से जुड़े अनेक विषय उपयुक्त हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा का काल-निर्धारण:''' प्रतिमा के पाषाण-प्रकार, गढ़न-शैली और उत्कीर्णन के आधार पर निर्माण-काल का अध्ययन। # '''गुंबदयुक्त प्राचीन भवन का स्थापत्य-अध्ययन:''' मेहराब, गुंबद, चबूतरे और पत्थरों की चिनाई की शैली के आधार पर इसके काल और मूल उपयोग का निर्धारण। # '''विश्वकर्मा-निर्माण की लोकमान्यता:''' मौखिक इतिहास, किंवदंती और लोक-स्मृति के आधार पर इस मान्यता के उद्भव का अध्ययन। # '''प्राचीन तालाब का इतिहास:''' इसे किसने और कैसे बनवाया, निर्माण-तकनीक और पारंपरिक जल-प्रबंधन में इसकी भूमिका। # '''बघेलखंड में शाक्त उपासना:''' ग्राम देवी और कुल देवी के रूप में माँ काली की पूजा का क्षेत्रीय अध्ययन। # '''भगत और फगुआ (फाग) का संकलन:''' इन लोकगीतों के बोल, धुन, वाद्य और गायन-शैली का दस्तावेज़ीकरण। # '''सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा:''' इन नृत्यों की उत्पत्ति, वेशभूषा और सामाजिक भूमिका का अध्ययन। # '''साप्ताहिक बाज़ार और मेलों का अर्थशास्त्र:''' सोमवार-गुरुवार के बाज़ार और बड़े मेलों का स्थानीय अर्थव्यवस्था पर प्रभाव। # '''दीपावली की मध्यरात्रि काली पूजा और देवी जागरण:''' इस परंपरा का विकास और सामाजिक सहभागिता। # '''समुदाय आधारित मंदिर-प्रबंधन:''' पंजीकृत समिति, ग्राम पंचायतों की NOC और सामुदायिक सहभागिता का प्रबंधन-अध्ययन। # '''बहुदेवालय परिसर:''' काली, शिव, हनुमान और गणेश मंदिरों के सह-अस्तित्व का धार्मिक-ऐतिहासिक अध्ययन। # '''प्रतिमा-विज्ञान:''' शेर की प्रतिमा, नंदी, शिवलिंग और परिसर की अन्य मूर्तियों का प्रतिमा-शास्त्रीय विश्लेषण। # '''स्थान-नाम अध्ययन:''' पथरौला और सहिजनहाँ नामों की व्युत्पत्ति और ग्राम-इतिहास। # '''बघेली भाषा और देवी-गीत:''' आरती, भजन और लोकगीतों का भाषावैज्ञानिक अध्ययन। # '''धार्मिक पर्यटन और सामाजिक समरसता:''' नवरात्रि मेलों की भूमिका और क्षेत्रीय पर्यटन की संभावनाएँ। # '''धरोहर संरक्षण:''' प्राचीन मूर्तियों, तालाब और गुंबदयुक्त संरचना के वैज्ञानिक संरक्षण की रूपरेखा। == संपर्क == * '''संस्था:''' श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ == चित्र-दीर्घा == * [[चित्र:Ancient domed stone temple built by Vishwakarma beside pond near Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]]माँ काली मंदिर परिसर का दृश्य * तालाब किनारे स्थित प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण संरचना * शिव मंदिर में शिवलिंग, जलहरी और हनुमान जी की प्रतिमा * गर्भगृह की प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ * शेर (बाघ) की प्रतिमा * विशाल हवन कुंड * दीपावली की काली पूजा और देवी जागरण * नवरात्रि मेला एवं साप्ताहिक बाज़ार == इन्हें भी देखें == * सीधी ज़िला * मझौली * मड़वास * बघेलखंड * रीवा संभाग * बघेली भाषा * शक्तिपीठ और काली उपासना * मध्य प्रदेश के हिन्दू मंदिर == सन्दर्भ == विकिपीडिया पर प्रकाशन के समय यहाँ समाचार-पत्र रिपोर्ट, ज़िला गज़ेटियर, सरकारी अभिलेख, समिति के पंजीयन प्रमाणपत्र और शोध-पत्र जैसे स्वतंत्र स्रोत जोड़ें। == बाहरी कड़ियाँ == * गूगल मानचित्र: सहिजनहाँ, मध्य प्रदेश (पिन 486669) {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> f5emg9cychzzg6xm9ykoxhvnyrtwzbt 6632530 6632529 2026-10-24T12:11:04Z MaaKaliTemple 955520 6632530 wikitext text/x-wiki {{My sandbox}} = माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ = [[चित्र:Row of ancient sacred stone deities with lit diya in sanctum of Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] '''माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सीधी ज़िले में, रीवा संभाग के अंतर्गत, मझौली विकासखंड और मड़वास तहसील की सीमा में, ग्राम पथरौला एवं सहिजनहाँ के पास स्थित एक अत्यंत प्राचीन हिन्दू देवालय है। यह मंदिर शक्ति-उपासना (शाक्त परंपरा) से जुड़ा हुआ है और इसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' हैं। स्थानीय जनमानस में माँ काली को केवल एक देवी नहीं, बल्कि '''ग्राम देवी, कुल देवी तथा स्थान देवी''', अर्थात गाँव की रक्षक, परिवार की परंपरागत आराध्य और इस भूमि की अधिष्ठात्री, तीनों रूपों में पूजा जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित मूर्ति को क्षेत्र के लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और पीढ़ियों से इसके प्रति गहरी आस्था रखते आए हैं। मंदिर परिसर केवल एक गर्भगृह तक सीमित नहीं है। गर्भगृह के बगल में एक विशाल '''हवन कुंड''' है, मंदिर से सटा हुआ एक बहुत बड़ा और पुराना '''तालाब''' है, तालाब के किनारे पत्थर की बनी गुंबदयुक्त '''प्राचीन संरचना''' है, मंदिर के ठीक पास '''शेर (बाघ) की प्रतिमा''' स्थापित है, और मुख्य मंदिर के बगल में '''हनुमान जी तथा भगवान शिव''' के मंदिर निर्मित हैं। इसके अतिरिक्त मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर '''हनुमान जी, गणेश जी तथा शिव शंकर जी''' के तीन और मंदिर स्थित हैं। इस प्रकार यह स्थान एक बहुदेवालय धार्मिक परिसर का रूप ले चुका है। मंदिर के सामने एक विशाल प्रांगण है, जहाँ प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन जैसे पर्वों पर यहाँ विशाल मेले का आयोजन होता है, जिसमें आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं। मंदिर परिसर में भगत और फगुआ (फाग) जैसे लोकगीत तथा सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसे लोकनृत्य समय-समय पर होते रहते हैं, जो बघेलखंड की जीवंत लोक-परंपरा को दर्शाते हैं। मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल, विद्युत सुविधा तथा परिसर की देखरेख का कार्य '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा कराया जाता है। यह समिति पहले एक अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में, अनेक श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों द्वारा मिलकर चलाई जाती थी, और अब मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम के अंतर्गत विधिवत पंजीकृत है। == सूचना-पट्टिका == {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |नाम | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |धर्म | colspan="1" rowspan="1" |हिन्दू धर्म (शाक्त परंपरा) |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख आराध्य | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली |- | colspan="1" rowspan="1" |परिसर के अन्य देवता | colspan="1" rowspan="1" |हनुमान जी, भगवान शिव, गणेश जी |- | colspan="1" rowspan="1" |ग्राम | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला / सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |डाकघर | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |विकासखंड | colspan="1" rowspan="1" |मझौली |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |राज्य / देश | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश, भारत |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्देशांक | colspan="1" rowspan="1" |24°08′ उत्तर, 81°44′ पूर्व (लगभग) |- | colspan="1" rowspan="1" |पिन कोड | colspan="1" rowspan="1" |486669 |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्माण | colspan="1" rowspan="1" |अज्ञात; लोकमान्यता के अनुसार प्राचीन देवालय देवशिल्पी विश्वकर्मा द्वारा निर्मित |- | colspan="1" rowspan="1" |विशेष संरचनाएँ | colspan="1" rowspan="1" |प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण भवन, प्राचीन तालाब, विशाल हवन कुंड, शेर की प्रतिमा |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख पर्व | colspan="1" rowspan="1" |चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली, रक्षाबंधन |- | colspan="1" rowspan="1" |साप्ताहिक बाज़ार | colspan="1" rowspan="1" |सोमवार और गुरुवार |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख भाषा | colspan="1" rowspan="1" |बघेली, हिन्दी |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रबंधन | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम थाना | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम रेलवे स्टेशन | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम बस/ऑटो स्थल | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला चौराहा |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम हवाई अड्डे | colspan="1" rowspan="1" |रीवा, जबलपुर |} == नामकरण == मंदिर का नाम उसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' तथा उसकी अवस्थिति वाले गाँवों '''पथरौला''' एवं '''सहिजनहाँ''' के नाम पर पड़ा है। स्थानीय बोलचाल में इसे "माँ काली का स्थान", "काली माई का मंदिर" या केवल "पथरौला की माँ काली" भी कहा जाता है। बघेली भाषी क्षेत्र में देवी को "माई" कहकर संबोधित करने की परंपरा है, इसलिए श्रद्धालु उन्हें स्नेहपूर्वक "काली माई" भी कहते हैं। मंदिर का संचालन एवं सेवा-कार्य करने वाली संस्था का पंजीकृत नाम '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' है। पंजीकरण से पूर्व यह कार्य किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं, बल्कि अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं के सामूहिक प्रयास से होता था। == अवस्थिति एवं भूगोल == === प्रशासनिक स्थिति === मंदिर मध्य प्रदेश के पूर्वोत्तर भाग में स्थित सीधी ज़िले में है। प्रशासनिक रूप से यह क्षेत्र '''रीवा संभाग''' के अंतर्गत आता है। इस स्थान का डाकघर पथरौला है। राजस्व दृष्टि से यह '''मड़वास तहसील''' में पड़ता है और विकास खंड के रूप में '''मझौली''' से संबद्ध है। सीधी ज़िले का मुख्यालय सीधी नगर है, जबकि मझौली और मड़वास इस क्षेत्र के दो प्रमुख उप-नगर हैं। === निर्देशांक === गूगल मानचित्र के अनुसार सहिजनहाँ क्षेत्र के निर्देशांक लगभग '''24.1405° उत्तर तथा 81.7422° पूर्व''' हैं, अर्थात लगभग 24°08′ उत्तर और 81°44′ पूर्व। इस क्षेत्र का डाक सूचकांक संख्या (पिन कोड) 486669 है। === प्राकृतिक परिवेश === मंदिर के निकट एक विस्तृत जलाशय है। जलाशय के किनारे खुली भूमि, हरियाली और वृक्षों की पंक्तियाँ हैं। चारों ओर खेत और ग्रामीण बस्तियाँ फैली हैं। बरसात के मौसम में तालाब का जल-स्तर बढ़ जाता है और तालाब किनारे स्थित प्राचीन पत्थर की संरचना पानी के बहुत निकट दिखाई देती है, जिससे परिसर का दृश्य और भी मनोहारी हो जाता है। === सीधी ज़िले की पृष्ठभूमि === सीधी ज़िला मध्य प्रदेश के उन क्षेत्रों में है जहाँ प्राकृतिक वन, नदियाँ और पहाड़ी भू-भाग मिलते हैं। सोन नदी ज़िले के भू-भाग से होकर बहती है और ज़िले में संजय राष्ट्रीय उद्यान का भी क्षेत्र आता है। ज़िले की अधिकांश आबादी ग्रामीण है और कृषि, वनोपज और पशुपालन आजीविका के मुख्य साधन हैं। ऐसे ग्रामीण परिवेश में मंदिर, तालाब और बाज़ार गाँवों के सामाजिक जीवन के केंद्र रहे हैं और माँ काली मंदिर इसी परंपरा की एक कड़ी है। === बघेलखंड === यह भू-भाग ऐतिहासिक '''बघेलखंड''' का हिस्सा है, जिसका नाम बघेल राजवंश के नाम पर पड़ा। इस वंश की राजधानी रीवा रही और रीवा रियासत के अंतर्गत आज के सीधी ज़िले का बड़ा भाग आता था। बघेलखंड की प्रमुख लोकभाषा '''बघेली''' है, जो हिन्दी की पूर्वी बोलियों के समूह में गिनी जाती है। इस क्षेत्र की संस्कृति में लोकगीत, लोकनृत्य, देवी-देवताओं की ग्राम-स्तरीय उपासना, मेले और साप्ताहिक हाट का विशेष महत्व रहा है। माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ इसी सांस्कृतिक परिवेश का एक जीवंत प्रतिनिधि है। == पहुँच एवं निकटवर्ती सुविधाएँ == * '''डाकघर:''' पथरौला डाकघर मंदिर का निकटतम डाकघर है। * '''पुलिस थाना:''' निकटतम थाना मड़वास है, जो क्षेत्र की कानून-व्यवस्था का केंद्र है। * '''रेल मार्ग:''' निकटतम रेलवे स्टेशन मड़वास है। यहाँ उतरकर सड़क मार्ग से मंदिर पहुँचा जा सकता है। * '''सड़क/बस/ऑटो:''' स्थानीय बस और ऑटो जैसे साधनों के लिए निकटतम स्थान '''पथरौला चौराहा''' है। चौराहे से मंदिर तक पहुँचना सरल है। मेलों के समय यही चौराहा श्रद्धालुओं के आवागमन का मुख्य बिंदु बन जाता है। * '''वायु मार्ग:''' निकटतम हवाई अड्डे '''रीवा''' और '''जबलपुर''' हैं। वहाँ से सड़क या रेल के माध्यम से सीधी क्षेत्र और फिर मंदिर तक पहुँचा जाता है। * '''प्रशासनिक केंद्र:''' तहसील मुख्यालय मड़वास, विकासखंड मुख्यालय मझौली, ज़िला मुख्यालय सीधी तथा संभाग मुख्यालय रीवा। * '''सुविधाएँ:''' मंदिर परिसर में विद्युत, पेयजल और स्वच्छता की व्यवस्था श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा कराई जाती है। == इतिहास == === प्राचीनता और मौखिक परंपरा === माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ को पूरे क्षेत्र के प्राचीनतम धार्मिक स्थलों में गिना जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित माँ काली की मूर्ति को स्थानीय लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और यह मान्यता पीढ़ी-दर-पीढ़ी चली आ रही है। गाँव के बुज़ुर्ग बताते हैं कि उनके पूर्वज भी इसी स्थान पर माँ की पूजा करते थे। विवाह, संतान-जन्म, नई फसल, नए घर में प्रवेश, यात्रा और किसी बड़े संकट के समय माँ का आशीर्वाद लेने की परंपरा यहाँ बहुत पुरानी है। [[चित्र:Ancient Vishwakarma-built stone temple with arched doorways and dome on pond bank at Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]] मंदिर के निर्माण का निश्चित वर्ष, निर्माता का नाम या कोई शिलालेख वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इसीलिए मंदिर की प्राचीनता मुख्यतः मौखिक परंपरा, लोकमान्यता और परिसर की प्राचीन संरचनाओं की स्थिति पर आधारित है। इस विषय पर पुरातात्त्विक और अभिलेखीय शोध अपेक्षित है, जिसका विस्तृत उल्लेख "शोध हेतु विषय" खंड में किया गया है। '''अभिलेखीय स्थिति पर टिप्पणी:''' मंदिर के निर्माण, निर्माता अथवा स्थापना-काल से संबंधित कोई लिखित अभिलेख, शिलालेख, ताम्रपत्र या राजकीय दस्तावेज़ वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इस लेख में दिए गए ऐतिहासिक विवरण स्थानीय बुज़ुर्गों की मौखिक परंपरा, पौराणिक मान्यताओं और परिसर की भौतिक स्थिति पर आधारित हैं तथा उन्हें लोकमान्यता के रूप में प्रस्तुत किया गया है। इनकी पुष्टि भविष्य में अभिलेखीय एवं पुरातात्त्विक अध्ययन से ही संभव है। === विश्वकर्मा द्वारा निर्माण की मान्यता === बुज़ुर्गों और पौराणिक मान्यताओं के अनुसार मंदिर के बगल में स्थित प्राचीन देवालय का निर्माण '''देवशिल्पी भगवान विश्वकर्मा''' ने किया था। भारतीय परंपरा में भगवान विश्वकर्मा को सृष्टि का प्रथम शिल्पकार और देवताओं का वास्तुकार माना जाता है। जब किसी प्राचीन निर्माण के निर्माता और काल की स्पष्ट जानकारी नहीं मिलती, तब लोक-स्मृति में उसे विश्वकर्मा से जोड़ने की प्रवृत्ति देश के अनेक भागों में देखी जाती है। यह कथन यहाँ के लोगों की गहरी आस्था को प्रकट करता है, और इसकी ऐतिहासिक पुष्टि हेतु स्थापत्य एवं पुरातात्त्विक अध्ययन की आवश्यकता है। === प्राचीन भवन : तालाब किनारे की गुंबदयुक्त संरचना === मंदिर के बगल में तालाब के किनारे पत्थर से बनी एक प्राचीन इमारत स्थित है, जिसे परिसर की सबसे पुरानी धरोहरों में गिना जाता है। इसकी बनावट इस प्रकार है: * यह संरचना एक चौकोर पत्थर के चबूतरे (अधिष्ठान) पर टिकी है। * इसके चारों ओर मेहराबदार खुले द्वार हैं, जो इसे छतरी या मंडप जैसा रूप देते हैं। * ऊपरी भाग में गोल गुंबदाकार शिखर है, जिसके शीर्ष पर कलश जैसा अलंकरण और पतला शिखर-दंड दिखाई देता है। * गुंबद और ऊपरी हिस्से पर काई जमी है तथा पत्थर का रंग गहरा पड़ चुका है, जो लंबे समय की वर्षा और नमी का संकेत है। * निचले भाग में पत्थर के स्तंभ और चौखट जैसी रचना दिखाई देती है। इस इमारत का निर्माण किसने कराया, कब हुआ और इसका मूल उपयोग क्या था (देवालय, समाधि-स्मारक, विश्राम-मंडप या तालाब का घाट-मंडप), इसकी निश्चित जानकारी उपलब्ध नहीं है। परंपरागत रूप से इसे विश्वकर्मा-निर्मित बताया जाता है। यह संरचना मंदिर और तालाब के साथ मिलकर एक सुंदर ऐतिहासिक दृश्य बनाती है और ग्रामीण इसे अपनी धरोहर के रूप में संजोए हुए हैं। === प्राचीन तालाब === मंदिर के बगल में स्थित विशाल तालाब बहुत पुराना है और इसे भव्य तालाब कहा जाता है। इसे किसने बनवाया और किस काल में बनवाया, इसका कोई निश्चित अभिलेख नहीं मिलता। बघेलखंड और मध्य भारत में तालाब बनवाना पुण्य का कार्य माना जाता रहा है और ऐसे जलाशय सिंचाई, पशुओं के जल, निस्तार और धार्मिक स्नान जैसी आवश्यकताएँ पूरी करते रहे हैं। यह तालाब मंदिर के धार्मिक आयोजनों, आसपास के गाँवों की जल-आवश्यकताओं और परिसर के सौंदर्य, तीनों दृष्टियों से महत्वपूर्ण है। === जीर्णोद्धार एवं आधुनिक विकास === समय-समय पर श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों के सहयोग से मंदिर का जीर्णोद्धार, रंग-रोगन और विस्तार होता रहा है। पिछले कुछ वर्षों में गर्भगृह के बगल में विशाल हवन कुंड का निर्माण हुआ है। मंदिर में बिजली और प्रकाश, पेयजल, साफ-सफाई, सुरक्षा और रंग-पेंट जैसे कार्य श्री माँ काली जनसेवा समिति के माध्यम से कराए जाते हैं। लगभग पिछले 10 से 15 वर्षों में मंदिर में आयोजनों की संख्या और भव्यता में उल्लेखनीय वृद्धि हुई है, जिसमें समिति की मुख्य भूमिका रही है। == मंदिर परिसर एवं स्थापत्य == === गर्भगृह एवं माँ काली की प्रतिमा === गर्भगृह में माँ काली की प्राचीन प्रतिमा प्रतिष्ठित है, जो मंदिर का हृदय है। प्रतिमा को लाल वस्त्र, चुनरी और पुष्पों से सजाया जाता है। पूजा में '''जवा (गुड़हल) के लाल पुष्प''', '''फुलवार''' (फूलों की माला और सजावट), नारियल, सिंदूर, ध्वजा और प्रसाद का विशेष प्रचलन है। श्रद्धालु अपनी मनोकामनाएँ लेकर आते हैं और उनके पूर्ण होने पर पूजन, भंडारा और हवन कराते हैं। गर्भगृह के भीतर प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ भी पूजित हैं, जिनमें से कुछ पर सिंदूर और रंग का लेप चढ़ाया जाता है। === पाषाण प्रतिमाएँ एवं शिलाएँ === परिसर में विभिन्न प्रकार की प्राकृतिक और तराशी गई पाषाण-शिलाएँ स्थापित हैं, जिनमें मानव आकृति जैसी गढ़ी हुई प्रतिमाएँ भी दिखाई देती हैं। लोक-परंपरा में ऐसी शिलाओं और गोल पत्थरों की देवी-देवताओं के रूप में पूजा की जाती है। इन प्रतिमाओं की शैली, पाषाण-प्रकार और काल का निर्धारण शोध का विषय है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha.jpg|अंगूठाकार]] === शिव मंदिर एवं शिवलिंग === मुख्य मंदिर के बगल में भगवान शिव का मंदिर है। इसमें काले पाषाण का शिवलिंग विशाल जलहरी में प्रतिष्ठित है। श्रद्धालु इस पर जल, पुष्प, बेलपत्र, अक्षत और धूप-दीप अर्पित करते हैं। शिवलिंग के पीछे दीवार के आले में हनुमान जी की सिंदूर-रंजित प्रतिमा उत्कीर्ण है और ऊपर देवनागरी में लिखा नाम तथा रंगीन अलंकरण दिखाई देता है। पास में पत्थर की नंदी प्रतिमा भी रखी है। सोमवार, श्रावण मास और महाशिवरात्रि को यहाँ विशेष पूजन होता है। === हनुमान जी का मंदिर === मुख्य मंदिर के बगल में हनुमान जी का मंदिर है। यहाँ मंगलवार और शनिवार को विशेष दर्शन-पूजन, सुंदरकांड और हनुमान चालीसा पाठ की परंपरा है। हनुमान जी की सिंदूर और चोला चढ़ाई जाने वाली प्रतिमा श्रद्धालुओं की आस्था का केंद्र है। === शेर (बाघ) की प्रतिमा === मंदिर के ठीक बगल में एक शेर (बाघ) की प्रतिमा निर्मित है। शक्ति-उपासना की परंपरा में शेर या बाघ को देवी का वाहन माना जाता है और यह साहस, शक्ति और निडरता का प्रतीक है। इसलिए यह प्रतिमा मंदिर के धार्मिक स्वरूप का एक महत्वपूर्ण अंग है और श्रद्धालु दर्शन के समय इसकी भी पूजा करते हैं। === विशाल हवन कुंड === गर्भगृह के बगल में एक बहुत विशाल हवन कुंड है। यह हाल के वर्षों में श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा बनवाया गया है। नवरात्रि, दीपावली और अन्य विशेष अवसरों पर यहाँ भव्य हवन-यज्ञ और पूर्णाहुति होती है। एक साथ बड़ी संख्या में श्रद्धालु हवन में भाग ले सकते हैं। हवन में पारंपरिक सामग्री, घी और समिधा का प्रयोग होता है और पंडितों द्वारा मंत्रोच्चार के साथ आहुतियाँ दी जाती हैं। === समीपवर्ती तीन मंदिर === मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर तीन और मंदिर स्थित हैं: # '''हनुमान जी का मंदिर''' # '''गणेश जी का मंदिर''' # '''शिव शंकर जी का मंदिर''' इन मंदिरों के कारण यह क्षेत्र बहुदेवालय धार्मिक परिसर के रूप में जाना जाता है। श्रद्धालु माँ काली के दर्शन के बाद इन मंदिरों में भी पूजन करते हैं। === विशाल प्रांगण === मंदिर के सामने बहुत बड़ा खुला प्रांगण है। यही प्रांगण साप्ताहिक बाज़ार, मेलों, भंडारों, जागरण, लोकगीत और लोकनृत्य जैसे आयोजनों का केंद्र है। प्रांगण इतना विशाल है कि नवरात्रि जैसे अवसरों पर हज़ारों की भीड़ और सैकड़ों दुकानें यहाँ समा जाती हैं। == धार्मिक महत्व == === माँ काली : स्वरूप और मान्यता === हिन्दू धर्म में माँ काली को आदिशक्ति के उग्र और रक्षक रूप में पूजा जाता है। उन्हें बुराई, अन्याय और भय के नाश की देवी माना जाता है। उनका काला रंग समय और अनंतता का प्रतीक है। शाक्त परंपरा में काली दस महाविद्याओं में प्रथम मानी जाती हैं। यही कारण है कि अनेक गाँवों में रक्षक माता के रूप में काली की उपासना की जाती है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] === ग्राम देवी, कुल देवी और स्थान देवी === पथरौला सहिजनहाँ के लोग माँ काली को तीन रूपों में मानते हैं: * '''ग्राम देवी:''' पूरे गाँव की रक्षक, जो महामारी, आपदा और संकट से बचाती हैं। * '''कुल देवी:''' कई परिवार माँ को अपने कुल की आराध्य मानकर हर शुभ कार्य में सबसे पहले उनका पूजन करते हैं। * '''स्थान देवी:''' इस भूमि की अधिष्ठात्री देवी, जिनकी अनुमति के बिना यहाँ कोई बड़ा कार्य शुरू नहीं किया जाता। === श्रद्धा और मनौती === मान्यता है कि सच्चे मन से माँगी गई मनोकामना पूर्ण होती है। श्रद्धालु दीप जलाते हैं, चुनरी और ध्वजा चढ़ाते हैं, नारियल अर्पित करते हैं और मनोकामना पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और जागरण कराते हैं। नवरात्रि में यहाँ दर्शन के लिए हज़ारों लोगों की भीड़ जुटती है। === पूजा-पद्धति और दिनचर्या === * प्रातः और सायं आरती तथा दीप-पूजन * नवरात्रि और विशेष तिथियों पर महाआरती, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और जागरण * जवा पुष्प, फुलवार, नारियल, सिंदूर, चुनरी, ध्वजा और प्रसाद का अर्पण * मनौती पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और प्रसाद वितरण * शुक्रवार, अष्टमी और पूर्णिमा जैसी तिथियों पर विशेष दर्शन की परंपरा == स्तुति एवं श्लोक == मंदिर परिसर में देवी, हनुमान जी और गणेश जी की आराधना के समय परंपरागत संस्कृत श्लोकों का पाठ किया जाता है। प्रमुख श्लोक इस प्रकार हैं। === माँ काली / देवी स्तुति === <blockquote>जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥ या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे देवी, आप जयंती, मंगला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा और स्वधा के रूप में पूजनीय हैं; आपको नमस्कार है। जो देवी सभी प्राणियों में शक्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें बारंबार प्रणाम है। === हनुमान जी का श्लोक === <blockquote>मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्। वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि॥</blockquote>'''भावार्थ:''' मन के समान तीव्र गति वाले, वायु के समान वेगवान, इन्द्रियों को जीतने वाले, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, पवनपुत्र, वानर सेना के प्रमुख श्रीराम के दूत हनुमान जी को मैं सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ। === गणेश जी का श्लोक === <blockquote>वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे वक्रतुंड, विशाल देह वाले और करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी गणेश जी, मेरे सभी कार्यों को सदा बिना विघ्न के पूर्ण करें। == उत्सव एवं मेले == मंदिर परिसर में वर्ष भर धार्मिक आयोजन होते रहते हैं। नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन यहाँ के सबसे बड़े पर्व हैं। इन अवसरों पर पथरौला, सहिजनहाँ और आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु आते हैं और पूरा प्रांगण मेले में बदल जाता है। === चैत्र नवरात्रि === चैत्र मास की नवरात्रि में नौ दिन माँ काली का विशेष शृंगार और पूजन होता है। घरों और मंदिर में जवारे बोने, कलश-स्थापना, अखंड दीप, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और हवन की परंपरा है। अष्टमी और नवमी को हवन की पूर्णाहुति और भंडारे का आयोजन होता है। इन दिनों मंदिर में दर्शन के लिए लंबी कतारें लगती हैं। === शारदीय नवरात्रि === आश्विन मास की शारदीय नवरात्रि मंदिर का सबसे बड़ा धार्मिक पर्व है। इन नौ दिनों में सुबह-शाम महाआरती, देवी जागरण, भजन मंडलियों की प्रस्तुतियाँ और प्रतिदिन विशेष पूजन होता है। प्रांगण में बड़ा मेला लगता है, जिसमें खिलौने, मिठाई, श्रृंगार, घरेलू सामान और खान-पान की दुकानें सजती हैं। नवरात्रि के दिनों में भीड़ इतनी अधिक होती है कि समिति के स्वयंसेवक व्यवस्था, सुरक्षा और कतार प्रबंधन संभालते हैं। === दीपावली की महाकाली पूजा === दीपावली मंदिर के सबसे भव्य आयोजनों में से एक है। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा दीपावली की '''मध्य रात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा''' कराई जाती है। उसी दिन लगभग '''सायं 6 बजे से देवी जागरण''' का कार्यक्रम आरंभ हो जाता है, जिसमें भजन, देवी गीत और जगराता देर रात तक चलता है। आयोजन का क्रम सामान्यतः इस प्रकार रहता है: # सायं मंदिर परिसर और तालाब के किनारे दीपों व रोशनी से सजावट # लगभग 6 बजे से देवी जागरण और भजन संध्या का आरंभ # रात में माँ का विशेष शृंगार और पूजन की तैयारी # मध्यरात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा, मंत्रोच्चार और महाआरती # पूजा के बाद प्रसाद वितरण इस आयोजन में पथरौला, सहिजनहाँ तथा आसपास के गाँवों के लोग बड़ी संख्या में उपस्थित रहते हैं। प्रकाश, ध्वनि, बैठने, जल, सुरक्षा और प्रसाद की व्यवस्था समिति और ग्रामीणों के सहयोग से सुचारू रूप से होती है। समिति द्वारा लगातार इस परंपरा को संचालित किए जाने से यह आयोजन अब क्षेत्र की एक पहचान बन गया है। === होली === होली के अवसर पर मंदिर प्रांगण में बघेली फाग का गायन होता है। ढोलक, झाँझ और मंजीरे के साथ पारंपरिक फगुआ गीत गाए जाते हैं और लोग एक-दूसरे को रंग-गुलाल लगाते हैं। माँ के चरणों में गुलाल अर्पित करने की परंपरा भी है। === रक्षाबंधन === रक्षाबंधन के अवसर पर भी मंदिर में बड़ा मेला लगता है। बहनें और परिवार माँ के दर्शन कर भाई-बहन के स्नेह की कामना करते हैं। प्रांगण में मिठाई, खिलौने, चूड़ी-श्रृंगार और अन्य सामान की दुकानें लगती हैं। === भंडारे === समिति द्वारा विगत 10 से 15 वर्षों में अनेक भंडारों का आयोजन किया गया है। इन भंडारों में बिना किसी भेदभाव के श्रद्धालु एक साथ बैठकर प्रसाद ग्रहण करते हैं। मनौती पूर्ण होने पर परिवारों द्वारा कराए गए भंडारे भी मंदिर की परंपरा का हिस्सा हैं। === साप्ताहिक बाज़ार === मंदिर के प्रांगण में प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। इस बाज़ार में आसपास के गाँवों के किसान, कारीगर और छोटे व्यापारी अपना सामान बेचते हैं और ग्रामीण खरीदारी के लिए आते हैं। बड़े त्योहारों पर यही बाज़ार बहुत विशाल रूप ले लेता है। इस प्रकार मंदिर क्षेत्र की धार्मिक ही नहीं, आर्थिक और सामाजिक गतिविधियों का भी केंद्र है। == लोक संस्कृति == मंदिर प्रांगण में बघेलखंड की लोक-परंपराएँ आज भी जीवंत रूप में देखने को मिलती हैं। ये आयोजन मंदिर में नियमित रूप से होते रहते हैं। === लोकगीत === * '''भगत:''' देवी-देवताओं की भक्ति में गाए जाने वाले गीत, जिन्हें समूह में ढोलक और मंजीरे के साथ गाया जाता है। * '''फगुआ (फाग):''' होली के मौसम में गाया जाने वाला पारंपरिक गीत, जिसमें ऋतु, उल्लास और भक्ति का समावेश होता है। === लोकनृत्य === * '''सहला:''' बघेलखंड का पारंपरिक सामूहिक लोकनृत्य। * '''काली नृत्य:''' माँ काली की भक्ति से जुड़ा नृत्य, जो पर्वों और विशेष अवसरों पर किया जाता है। * '''राई:''' बघेलखंड और बुंदेलखंड क्षेत्र में प्रचलित प्रसिद्ध लोकनृत्य। * '''कोल्दाहा:''' कोल समुदाय से जुड़ी लोक-नृत्य परंपरा के रूप में जाना जाता है। इन सभी कलाओं में स्थानीय बघेली बोली, पारंपरिक वाद्य और ग्रामीण जीवन की झलक दिखाई देती है। ये परंपराएँ मंदिर के माध्यम से अगली पीढ़ी तक पहुँचती रहती हैं और क्षेत्र की सांस्कृतिक धरोहर को सुरक्षित रखती हैं। == प्रबंधन : श्री माँ काली जनसेवा समिति == मंदिर परिसर की सेवा-व्यवस्था '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा की जाती है। यह समिति पहले अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में कार्य करती थी और वर्तमान में विधिवत पंजीकृत हुई है। इसका पंजीकृत नाम "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" है। समिति का कार्य मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल और विद्युत सुविधा जैसी सेवा-व्यवस्थाओं तक सीमित है। === पूर्व स्वरूप : अपंजीकृत सामूहिक सेवा === पंजीकरण से पहले यह संस्था किसी पंजीकृत रूप में नहीं थी। मंदिर की सेवा और व्यवस्था अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं ने आपस में मिलकर शुरू की थी और वे सामूहिक रूप से यह कार्य करते थे। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से यह सेवा-कार्य निरंतर चला आ रहा है। इस अवधि में भंडारों, दीपावली के भव्य आयोजन, धार्मिक अनुष्ठानों, जागरण और अन्य अनेक कार्यक्रमों का आयोजन होता रहा है। यद्यपि उस समय यह औपचारिक पंजीकृत संस्था नहीं थी, फिर भी इसके सेवा-कार्य को पूरे क्षेत्र में स्वीकार्यता प्राप्त थी। वर्तमान में इसे विधिवत पंजीकृत कराकर "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" नाम दिया गया है। === वैधानिक पंजीकरण === [[चित्र:Ancient stone idol of Mata Kali worshipped with sindoor at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] समिति के कार्यों को वैधानिक आधार देने के लिए उसे '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' के नाम से '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम''' के अंतर्गत पंजीकृत कराया गया। पंजीकरण 31 अगस्त 2026 को हुआ। {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकृत नाम | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |पूर्व स्वरूप | colspan="1" rowspan="1" |अपंजीकृत सामूहिक सेवा (पंजीकृत संस्था नहीं) |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण क्रमांक | colspan="1" rowspan="1" |05/25/04/18448/26 |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण तिथि | colspan="1" rowspan="1" |31 अगस्त 2026 |- | colspan="1" rowspan="1" |अधिनियम | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |कार्यक्षेत्र | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला एवं सहिजनहाँ ग्राम |} === दोनों ग्राम पंचायतों की अनुमति (NOC) === समिति को मंदिर की व्यवस्था का कार्यभार संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों, पथरौला और सहिजनहाँ, के वर्तमान सरपंचों एवं प्रतिनिधियों द्वारा अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC) देकर सौंपा गया है। समिति के पास मंदिर पर कोई स्वामित्व या विशेषाधिकार नहीं है। वह ग्राम पंचायतों की अनुमति और ग्रामीणों के सहयोग से सेवा-भाव से कार्य करती है। चूँकि समिति पहले से ही 10 वर्षों से अधिक समय से निरंतर कार्य कर रही थी, इसलिए अब उसे कानूनी रूप से भी पंजीकृत कर लिया गया है। === समिति के कार्य की सीमा === समिति द्वारा मुख्यतः मंदिर के '''संरक्षण, रंग-रोगन (पेंट), पेयजल की सुविधा तथा बिजली की सुविधा''' का कार्य कराया जाता है। इसके अतिरिक्त परिसर की स्वच्छता, सुरक्षा और पर्व-आयोजनों की व्यवस्था में भी समिति सहयोग करती है। समिति मंदिर की स्वामी या धार्मिक विधि-विधान की एकमात्र अधिकारी नहीं है; मंदिर की परंपराएँ और पूजा-पद्धति ग्रामीणों और पुजारियों की चली आ रही परंपरा के अनुसार संपन्न होती हैं। समिति मंदिर पर किसी स्वामित्व अथवा विशेषाधिकार का दावा नहीं करती। === विधिक स्थिति === श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ एक '''विधिवत एवं वैधानिक रूप से पंजीकृत सोसाइटी''' है, जिसका पंजीकरण '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम, 1973''' के अंतर्गत पंजीकरण क्रमांक '''05/25/04/18448/26''' के साथ दिनांक '''31 अगस्त 2026''' को हुआ है। संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों—पथरौला एवं सहिजनहाँ—के वर्तमान सरपंचों/प्रतिनिधियों द्वारा समिति को सेवा-कार्य हेतु '''अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC)''' प्रदान किया गया है। समिति द्वारा किया जाने वाला सेवा-कार्य ग्राम पंचायतों की सहमति और ग्रामवासियों के सहयोग से, विधिक रूप से मान्य संस्था के रूप में संचालित होता है। पंजीकरण से पूर्व भी अनेक ग्रामवासी और श्रद्धालु विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से सामूहिक रूप से यह सेवा-कार्य और धार्मिक आयोजन करते आ रहे थे, किंतु वह किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं था। === समिति के कार्य === * '''जीर्णोद्धार:''' मंदिर की मरम्मत, रंग-रोगन और पेंट कार्य कराना। * '''बिजली व्यवस्था:''' परिसर में प्रकाश और विद्युत संचार का प्रबंध। * '''जल व्यवस्था:''' श्रद्धालुओं के लिए पेयजल और पानी की सुविधा। * '''स्वच्छता:''' परिसर, प्रांगण और तालाब किनारे की साफ-सफाई। * '''सुरक्षा:''' श्रद्धालुओं, मेलों और बड़े आयोजनों में सुरक्षा और भीड़ प्रबंधन। * '''निर्माण:''' विशाल हवन कुंड का निर्माण। * '''आयोजन:''' दीपावली की काली पूजा, देवी जागरण, नवरात्रि और अन्य पर्वों की व्यवस्था। * '''भंडारे:''' विगत 10 से 15 वर्षों से भंडारों का नियमित आयोजन। * '''संस्कृति:''' भगत, फाग, सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसी लोक-कलाओं को मंच देना। * '''समन्वय:''' ग्राम पंचायतों, ग्रामीणों और प्रशासन के साथ समन्वय। == प्राचीन धरोहर == माँ काली मंदिर परिसर की प्राचीन धरोहरों में निम्नलिखित प्रमुख हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा:''' मंदिर की सबसे पूज्य और प्राचीन मानी जाने वाली मूर्ति। # '''तालाब किनारे की गुंबदयुक्त पाषाण संरचना:''' लोकमान्यता में विश्वकर्मा द्वारा निर्मित, मेहराबदार द्वारों और गुंबद वाली प्राचीन इमारत। # '''प्राचीन तालाब:''' अत्यंत पुराना जलाशय, जिसके निर्माता और काल की जानकारी उपलब्ध नहीं है। # '''पाषाण प्रतिमाएँ और शिलाएँ:''' परिसर में पूजित प्राचीन मूर्तियाँ और शिलाखंड। # '''शिवलिंग और जलहरी:''' काले पाषाण का प्राचीन शिवलिंग। # '''नंदी प्रतिमा और अन्य मूर्तियाँ:''' शिव मंदिर परिसर की पाषाण-मूर्तियाँ। इन धरोहरों के संरक्षण के लिए स्थानीय प्रशासन, ग्राम पंचायतों, समिति और पुरातत्व विशेषज्ञों के बीच समन्वय आवश्यक है, ताकि इनका वैज्ञानिक अभिलेखन और सुरक्षित रखरखाव हो सके। == शोध हेतु विषय == इतिहासकारों, पुरातत्वविदों, लोक-संस्कृति और धर्म के अध्येताओं और शोधार्थियों के लिए इस मंदिर और परिसर से जुड़े अनेक विषय उपयुक्त हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा का काल-निर्धारण:''' प्रतिमा के पाषाण-प्रकार, गढ़न-शैली और उत्कीर्णन के आधार पर निर्माण-काल का अध्ययन। # '''गुंबदयुक्त प्राचीन भवन का स्थापत्य-अध्ययन:''' मेहराब, गुंबद, चबूतरे और पत्थरों की चिनाई की शैली के आधार पर इसके काल और मूल उपयोग का निर्धारण। # '''विश्वकर्मा-निर्माण की लोकमान्यता:''' मौखिक इतिहास, किंवदंती और लोक-स्मृति के आधार पर इस मान्यता के उद्भव का अध्ययन। # '''प्राचीन तालाब का इतिहास:''' इसे किसने और कैसे बनवाया, निर्माण-तकनीक और पारंपरिक जल-प्रबंधन में इसकी भूमिका। # '''बघेलखंड में शाक्त उपासना:''' ग्राम देवी और कुल देवी के रूप में माँ काली की पूजा का क्षेत्रीय अध्ययन। # '''भगत और फगुआ (फाग) का संकलन:''' इन लोकगीतों के बोल, धुन, वाद्य और गायन-शैली का दस्तावेज़ीकरण। # '''सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा:''' इन नृत्यों की उत्पत्ति, वेशभूषा और सामाजिक भूमिका का अध्ययन। # '''साप्ताहिक बाज़ार और मेलों का अर्थशास्त्र:''' सोमवार-गुरुवार के बाज़ार और बड़े मेलों का स्थानीय अर्थव्यवस्था पर प्रभाव। # '''दीपावली की मध्यरात्रि काली पूजा और देवी जागरण:''' इस परंपरा का विकास और सामाजिक सहभागिता। # '''समुदाय आधारित मंदिर-प्रबंधन:''' पंजीकृत समिति, ग्राम पंचायतों की NOC और सामुदायिक सहभागिता का प्रबंधन-अध्ययन। # '''बहुदेवालय परिसर:''' काली, शिव, हनुमान और गणेश मंदिरों के सह-अस्तित्व का धार्मिक-ऐतिहासिक अध्ययन। # '''प्रतिमा-विज्ञान:''' शेर की प्रतिमा, नंदी, शिवलिंग और परिसर की अन्य मूर्तियों का प्रतिमा-शास्त्रीय विश्लेषण। # '''स्थान-नाम अध्ययन:''' पथरौला और सहिजनहाँ नामों की व्युत्पत्ति और ग्राम-इतिहास। # '''बघेली भाषा और देवी-गीत:''' आरती, भजन और लोकगीतों का भाषावैज्ञानिक अध्ययन। # '''धार्मिक पर्यटन और सामाजिक समरसता:''' नवरात्रि मेलों की भूमिका और क्षेत्रीय पर्यटन की संभावनाएँ। # '''धरोहर संरक्षण:''' प्राचीन मूर्तियों, तालाब और गुंबदयुक्त संरचना के वैज्ञानिक संरक्षण की रूपरेखा। == संपर्क == * '''संस्था:''' श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ == चित्र-दीर्घा == * [[चित्र:Ancient domed stone temple built by Vishwakarma beside pond near Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]]माँ काली मंदिर परिसर का दृश्य * तालाब किनारे स्थित प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण संरचना * शिव मंदिर में शिवलिंग, जलहरी और हनुमान जी की प्रतिमा * गर्भगृह की प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ * शेर (बाघ) की प्रतिमा * विशाल हवन कुंड * दीपावली की काली पूजा और देवी जागरण * नवरात्रि मेला एवं साप्ताहिक बाज़ार == इन्हें भी देखें == * सीधी ज़िला * मझौली * मड़वास * बघेलखंड * रीवा संभाग * बघेली भाषा * शक्तिपीठ और काली उपासना * मध्य प्रदेश के हिन्दू मंदिर == सन्दर्भ == विकिपीडिया पर प्रकाशन के समय यहाँ समाचार-पत्र रिपोर्ट, ज़िला गज़ेटियर, सरकारी अभिलेख, समिति के पंजीयन प्रमाणपत्र और शोध-पत्र जैसे स्वतंत्र स्रोत जोड़ें। == बाहरी कड़ियाँ == * गूगल मानचित्र: सहिजनहाँ, मध्य प्रदेश (पिन 486669) {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> pm2l4m8kva214h8xpo683hz3lbdrxt0 6632534 6632530 2026-10-24T12:26:58Z MaaKaliTemple 955520 6632534 wikitext text/x-wiki {{subst:submit}} = माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ = [[चित्र:Row of ancient sacred stone deities with lit diya in sanctum of Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] '''माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सीधी ज़िले में, रीवा संभाग के अंतर्गत, मझौली विकासखंड और मड़वास तहसील की सीमा में, ग्राम पथरौला एवं सहिजनहाँ के पास स्थित एक अत्यंत प्राचीन हिन्दू देवालय है। यह मंदिर शक्ति-उपासना (शाक्त परंपरा) से जुड़ा हुआ है और इसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' हैं। स्थानीय जनमानस में माँ काली को केवल एक देवी नहीं, बल्कि '''ग्राम देवी, कुल देवी तथा स्थान देवी''', अर्थात गाँव की रक्षक, परिवार की परंपरागत आराध्य और इस भूमि की अधिष्ठात्री, तीनों रूपों में पूजा जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित मूर्ति को क्षेत्र के लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और पीढ़ियों से इसके प्रति गहरी आस्था रखते आए हैं। मंदिर परिसर केवल एक गर्भगृह तक सीमित नहीं है। गर्भगृह के बगल में एक विशाल '''हवन कुंड''' है, मंदिर से सटा हुआ एक बहुत बड़ा और पुराना '''तालाब''' है, तालाब के किनारे पत्थर की बनी गुंबदयुक्त '''प्राचीन संरचना''' है, मंदिर के ठीक पास '''शेर (बाघ) की प्रतिमा''' स्थापित है, और मुख्य मंदिर के बगल में '''हनुमान जी तथा भगवान शिव''' के मंदिर निर्मित हैं। इसके अतिरिक्त मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर '''हनुमान जी, गणेश जी तथा शिव शंकर जी''' के तीन और मंदिर स्थित हैं। इस प्रकार यह स्थान एक बहुदेवालय धार्मिक परिसर का रूप ले चुका है। मंदिर के सामने एक विशाल प्रांगण है, जहाँ प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन जैसे पर्वों पर यहाँ विशाल मेले का आयोजन होता है, जिसमें आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं। मंदिर परिसर में भगत और फगुआ (फाग) जैसे लोकगीत तथा सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसे लोकनृत्य समय-समय पर होते रहते हैं, जो बघेलखंड की जीवंत लोक-परंपरा को दर्शाते हैं। मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल, विद्युत सुविधा तथा परिसर की देखरेख का कार्य '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा कराया जाता है। यह समिति पहले एक अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में, अनेक श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों द्वारा मिलकर चलाई जाती थी, और अब मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम के अंतर्गत विधिवत पंजीकृत है। == सूचना-पट्टिका == {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |नाम | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |धर्म | colspan="1" rowspan="1" |हिन्दू धर्म (शाक्त परंपरा) |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख आराध्य | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली |- | colspan="1" rowspan="1" |परिसर के अन्य देवता | colspan="1" rowspan="1" |हनुमान जी, भगवान शिव, गणेश जी |- | colspan="1" rowspan="1" |ग्राम | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला / सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |डाकघर | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |विकासखंड | colspan="1" rowspan="1" |मझौली |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |राज्य / देश | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश, भारत |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्देशांक | colspan="1" rowspan="1" |24°08′ उत्तर, 81°44′ पूर्व (लगभग) |- | colspan="1" rowspan="1" |पिन कोड | colspan="1" rowspan="1" |486669 |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्माण | colspan="1" rowspan="1" |अज्ञात; लोकमान्यता के अनुसार प्राचीन देवालय देवशिल्पी विश्वकर्मा द्वारा निर्मित |- | colspan="1" rowspan="1" |विशेष संरचनाएँ | colspan="1" rowspan="1" |प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण भवन, प्राचीन तालाब, विशाल हवन कुंड, शेर की प्रतिमा |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख पर्व | colspan="1" rowspan="1" |चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली, रक्षाबंधन |- | colspan="1" rowspan="1" |साप्ताहिक बाज़ार | colspan="1" rowspan="1" |सोमवार और गुरुवार |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख भाषा | colspan="1" rowspan="1" |बघेली, हिन्दी |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रबंधन | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम थाना | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम रेलवे स्टेशन | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम बस/ऑटो स्थल | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला चौराहा |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम हवाई अड्डे | colspan="1" rowspan="1" |रीवा, जबलपुर |} == नामकरण == मंदिर का नाम उसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' तथा उसकी अवस्थिति वाले गाँवों '''पथरौला''' एवं '''सहिजनहाँ''' के नाम पर पड़ा है। स्थानीय बोलचाल में इसे "माँ काली का स्थान", "काली माई का मंदिर" या केवल "पथरौला की माँ काली" भी कहा जाता है। बघेली भाषी क्षेत्र में देवी को "माई" कहकर संबोधित करने की परंपरा है, इसलिए श्रद्धालु उन्हें स्नेहपूर्वक "काली माई" भी कहते हैं। मंदिर का संचालन एवं सेवा-कार्य करने वाली संस्था का पंजीकृत नाम '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' है। पंजीकरण से पूर्व यह कार्य किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं, बल्कि अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं के सामूहिक प्रयास से होता था। == अवस्थिति एवं भूगोल == === प्रशासनिक स्थिति === मंदिर मध्य प्रदेश के पूर्वोत्तर भाग में स्थित सीधी ज़िले में है। प्रशासनिक रूप से यह क्षेत्र '''रीवा संभाग''' के अंतर्गत आता है। इस स्थान का डाकघर पथरौला है। राजस्व दृष्टि से यह '''मड़वास तहसील''' में पड़ता है और विकास खंड के रूप में '''मझौली''' से संबद्ध है। सीधी ज़िले का मुख्यालय सीधी नगर है, जबकि मझौली और मड़वास इस क्षेत्र के दो प्रमुख उप-नगर हैं। === निर्देशांक === गूगल मानचित्र के अनुसार सहिजनहाँ क्षेत्र के निर्देशांक लगभग '''24.1405° उत्तर तथा 81.7422° पूर्व''' हैं, अर्थात लगभग 24°08′ उत्तर और 81°44′ पूर्व। इस क्षेत्र का डाक सूचकांक संख्या (पिन कोड) 486669 है। === प्राकृतिक परिवेश === मंदिर के निकट एक विस्तृत जलाशय है। जलाशय के किनारे खुली भूमि, हरियाली और वृक्षों की पंक्तियाँ हैं। चारों ओर खेत और ग्रामीण बस्तियाँ फैली हैं। बरसात के मौसम में तालाब का जल-स्तर बढ़ जाता है और तालाब किनारे स्थित प्राचीन पत्थर की संरचना पानी के बहुत निकट दिखाई देती है, जिससे परिसर का दृश्य और भी मनोहारी हो जाता है। === सीधी ज़िले की पृष्ठभूमि === सीधी ज़िला मध्य प्रदेश के उन क्षेत्रों में है जहाँ प्राकृतिक वन, नदियाँ और पहाड़ी भू-भाग मिलते हैं। सोन नदी ज़िले के भू-भाग से होकर बहती है और ज़िले में संजय राष्ट्रीय उद्यान का भी क्षेत्र आता है। ज़िले की अधिकांश आबादी ग्रामीण है और कृषि, वनोपज और पशुपालन आजीविका के मुख्य साधन हैं। ऐसे ग्रामीण परिवेश में मंदिर, तालाब और बाज़ार गाँवों के सामाजिक जीवन के केंद्र रहे हैं और माँ काली मंदिर इसी परंपरा की एक कड़ी है। === बघेलखंड === यह भू-भाग ऐतिहासिक '''बघेलखंड''' का हिस्सा है, जिसका नाम बघेल राजवंश के नाम पर पड़ा। इस वंश की राजधानी रीवा रही और रीवा रियासत के अंतर्गत आज के सीधी ज़िले का बड़ा भाग आता था। बघेलखंड की प्रमुख लोकभाषा '''बघेली''' है, जो हिन्दी की पूर्वी बोलियों के समूह में गिनी जाती है। इस क्षेत्र की संस्कृति में लोकगीत, लोकनृत्य, देवी-देवताओं की ग्राम-स्तरीय उपासना, मेले और साप्ताहिक हाट का विशेष महत्व रहा है। माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ इसी सांस्कृतिक परिवेश का एक जीवंत प्रतिनिधि है। == पहुँच एवं निकटवर्ती सुविधाएँ == * '''डाकघर:''' पथरौला डाकघर मंदिर का निकटतम डाकघर है। * '''पुलिस थाना:''' निकटतम थाना मड़वास है, जो क्षेत्र की कानून-व्यवस्था का केंद्र है। * '''रेल मार्ग:''' निकटतम रेलवे स्टेशन मड़वास है। यहाँ उतरकर सड़क मार्ग से मंदिर पहुँचा जा सकता है। * '''सड़क/बस/ऑटो:''' स्थानीय बस और ऑटो जैसे साधनों के लिए निकटतम स्थान '''पथरौला चौराहा''' है। चौराहे से मंदिर तक पहुँचना सरल है। मेलों के समय यही चौराहा श्रद्धालुओं के आवागमन का मुख्य बिंदु बन जाता है। * '''वायु मार्ग:''' निकटतम हवाई अड्डे '''रीवा''' और '''जबलपुर''' हैं। वहाँ से सड़क या रेल के माध्यम से सीधी क्षेत्र और फिर मंदिर तक पहुँचा जाता है। * '''प्रशासनिक केंद्र:''' तहसील मुख्यालय मड़वास, विकासखंड मुख्यालय मझौली, ज़िला मुख्यालय सीधी तथा संभाग मुख्यालय रीवा। * '''सुविधाएँ:''' मंदिर परिसर में विद्युत, पेयजल और स्वच्छता की व्यवस्था श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा कराई जाती है। == इतिहास == === प्राचीनता और मौखिक परंपरा === माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ को पूरे क्षेत्र के प्राचीनतम धार्मिक स्थलों में गिना जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित माँ काली की मूर्ति को स्थानीय लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और यह मान्यता पीढ़ी-दर-पीढ़ी चली आ रही है। गाँव के बुज़ुर्ग बताते हैं कि उनके पूर्वज भी इसी स्थान पर माँ की पूजा करते थे। विवाह, संतान-जन्म, नई फसल, नए घर में प्रवेश, यात्रा और किसी बड़े संकट के समय माँ का आशीर्वाद लेने की परंपरा यहाँ बहुत पुरानी है। [[चित्र:Ancient Vishwakarma-built stone temple with arched doorways and dome on pond bank at Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]] मंदिर के निर्माण का निश्चित वर्ष, निर्माता का नाम या कोई शिलालेख वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इसीलिए मंदिर की प्राचीनता मुख्यतः मौखिक परंपरा, लोकमान्यता और परिसर की प्राचीन संरचनाओं की स्थिति पर आधारित है। इस विषय पर पुरातात्त्विक और अभिलेखीय शोध अपेक्षित है, जिसका विस्तृत उल्लेख "शोध हेतु विषय" खंड में किया गया है। '''अभिलेखीय स्थिति पर टिप्पणी:''' मंदिर के निर्माण, निर्माता अथवा स्थापना-काल से संबंधित कोई लिखित अभिलेख, शिलालेख, ताम्रपत्र या राजकीय दस्तावेज़ वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इस लेख में दिए गए ऐतिहासिक विवरण स्थानीय बुज़ुर्गों की मौखिक परंपरा, पौराणिक मान्यताओं और परिसर की भौतिक स्थिति पर आधारित हैं तथा उन्हें लोकमान्यता के रूप में प्रस्तुत किया गया है। इनकी पुष्टि भविष्य में अभिलेखीय एवं पुरातात्त्विक अध्ययन से ही संभव है। === विश्वकर्मा द्वारा निर्माण की मान्यता === बुज़ुर्गों और पौराणिक मान्यताओं के अनुसार मंदिर के बगल में स्थित प्राचीन देवालय का निर्माण '''देवशिल्पी भगवान विश्वकर्मा''' ने किया था। भारतीय परंपरा में भगवान विश्वकर्मा को सृष्टि का प्रथम शिल्पकार और देवताओं का वास्तुकार माना जाता है। जब किसी प्राचीन निर्माण के निर्माता और काल की स्पष्ट जानकारी नहीं मिलती, तब लोक-स्मृति में उसे विश्वकर्मा से जोड़ने की प्रवृत्ति देश के अनेक भागों में देखी जाती है। यह कथन यहाँ के लोगों की गहरी आस्था को प्रकट करता है, और इसकी ऐतिहासिक पुष्टि हेतु स्थापत्य एवं पुरातात्त्विक अध्ययन की आवश्यकता है। === प्राचीन भवन : तालाब किनारे की गुंबदयुक्त संरचना === मंदिर के बगल में तालाब के किनारे पत्थर से बनी एक प्राचीन इमारत स्थित है, जिसे परिसर की सबसे पुरानी धरोहरों में गिना जाता है। इसकी बनावट इस प्रकार है: * यह संरचना एक चौकोर पत्थर के चबूतरे (अधिष्ठान) पर टिकी है। * इसके चारों ओर मेहराबदार खुले द्वार हैं, जो इसे छतरी या मंडप जैसा रूप देते हैं। * ऊपरी भाग में गोल गुंबदाकार शिखर है, जिसके शीर्ष पर कलश जैसा अलंकरण और पतला शिखर-दंड दिखाई देता है। * गुंबद और ऊपरी हिस्से पर काई जमी है तथा पत्थर का रंग गहरा पड़ चुका है, जो लंबे समय की वर्षा और नमी का संकेत है। * निचले भाग में पत्थर के स्तंभ और चौखट जैसी रचना दिखाई देती है। इस इमारत का निर्माण किसने कराया, कब हुआ और इसका मूल उपयोग क्या था (देवालय, समाधि-स्मारक, विश्राम-मंडप या तालाब का घाट-मंडप), इसकी निश्चित जानकारी उपलब्ध नहीं है। परंपरागत रूप से इसे विश्वकर्मा-निर्मित बताया जाता है। यह संरचना मंदिर और तालाब के साथ मिलकर एक सुंदर ऐतिहासिक दृश्य बनाती है और ग्रामीण इसे अपनी धरोहर के रूप में संजोए हुए हैं। === प्राचीन तालाब === मंदिर के बगल में स्थित विशाल तालाब बहुत पुराना है और इसे भव्य तालाब कहा जाता है। इसे किसने बनवाया और किस काल में बनवाया, इसका कोई निश्चित अभिलेख नहीं मिलता। बघेलखंड और मध्य भारत में तालाब बनवाना पुण्य का कार्य माना जाता रहा है और ऐसे जलाशय सिंचाई, पशुओं के जल, निस्तार और धार्मिक स्नान जैसी आवश्यकताएँ पूरी करते रहे हैं। यह तालाब मंदिर के धार्मिक आयोजनों, आसपास के गाँवों की जल-आवश्यकताओं और परिसर के सौंदर्य, तीनों दृष्टियों से महत्वपूर्ण है। === जीर्णोद्धार एवं आधुनिक विकास === समय-समय पर श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों के सहयोग से मंदिर का जीर्णोद्धार, रंग-रोगन और विस्तार होता रहा है। पिछले कुछ वर्षों में गर्भगृह के बगल में विशाल हवन कुंड का निर्माण हुआ है। मंदिर में बिजली और प्रकाश, पेयजल, साफ-सफाई, सुरक्षा और रंग-पेंट जैसे कार्य श्री माँ काली जनसेवा समिति के माध्यम से कराए जाते हैं। लगभग पिछले 10 से 15 वर्षों में मंदिर में आयोजनों की संख्या और भव्यता में उल्लेखनीय वृद्धि हुई है, जिसमें समिति की मुख्य भूमिका रही है। == मंदिर परिसर एवं स्थापत्य == === गर्भगृह एवं माँ काली की प्रतिमा === गर्भगृह में माँ काली की प्राचीन प्रतिमा प्रतिष्ठित है, जो मंदिर का हृदय है। प्रतिमा को लाल वस्त्र, चुनरी और पुष्पों से सजाया जाता है। पूजा में '''जवा (गुड़हल) के लाल पुष्प''', '''फुलवार''' (फूलों की माला और सजावट), नारियल, सिंदूर, ध्वजा और प्रसाद का विशेष प्रचलन है। श्रद्धालु अपनी मनोकामनाएँ लेकर आते हैं और उनके पूर्ण होने पर पूजन, भंडारा और हवन कराते हैं। गर्भगृह के भीतर प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ भी पूजित हैं, जिनमें से कुछ पर सिंदूर और रंग का लेप चढ़ाया जाता है। === पाषाण प्रतिमाएँ एवं शिलाएँ === परिसर में विभिन्न प्रकार की प्राकृतिक और तराशी गई पाषाण-शिलाएँ स्थापित हैं, जिनमें मानव आकृति जैसी गढ़ी हुई प्रतिमाएँ भी दिखाई देती हैं। लोक-परंपरा में ऐसी शिलाओं और गोल पत्थरों की देवी-देवताओं के रूप में पूजा की जाती है। इन प्रतिमाओं की शैली, पाषाण-प्रकार और काल का निर्धारण शोध का विषय है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha.jpg|अंगूठाकार]] === शिव मंदिर एवं शिवलिंग === मुख्य मंदिर के बगल में भगवान शिव का मंदिर है। इसमें काले पाषाण का शिवलिंग विशाल जलहरी में प्रतिष्ठित है। श्रद्धालु इस पर जल, पुष्प, बेलपत्र, अक्षत और धूप-दीप अर्पित करते हैं। शिवलिंग के पीछे दीवार के आले में हनुमान जी की सिंदूर-रंजित प्रतिमा उत्कीर्ण है और ऊपर देवनागरी में लिखा नाम तथा रंगीन अलंकरण दिखाई देता है। पास में पत्थर की नंदी प्रतिमा भी रखी है। सोमवार, श्रावण मास और महाशिवरात्रि को यहाँ विशेष पूजन होता है। === हनुमान जी का मंदिर === मुख्य मंदिर के बगल में हनुमान जी का मंदिर है। यहाँ मंगलवार और शनिवार को विशेष दर्शन-पूजन, सुंदरकांड और हनुमान चालीसा पाठ की परंपरा है। हनुमान जी की सिंदूर और चोला चढ़ाई जाने वाली प्रतिमा श्रद्धालुओं की आस्था का केंद्र है। === शेर (बाघ) की प्रतिमा === मंदिर के ठीक बगल में एक शेर (बाघ) की प्रतिमा निर्मित है। शक्ति-उपासना की परंपरा में शेर या बाघ को देवी का वाहन माना जाता है और यह साहस, शक्ति और निडरता का प्रतीक है। इसलिए यह प्रतिमा मंदिर के धार्मिक स्वरूप का एक महत्वपूर्ण अंग है और श्रद्धालु दर्शन के समय इसकी भी पूजा करते हैं। === विशाल हवन कुंड === गर्भगृह के बगल में एक बहुत विशाल हवन कुंड है। यह हाल के वर्षों में श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा बनवाया गया है। नवरात्रि, दीपावली और अन्य विशेष अवसरों पर यहाँ भव्य हवन-यज्ञ और पूर्णाहुति होती है। एक साथ बड़ी संख्या में श्रद्धालु हवन में भाग ले सकते हैं। हवन में पारंपरिक सामग्री, घी और समिधा का प्रयोग होता है और पंडितों द्वारा मंत्रोच्चार के साथ आहुतियाँ दी जाती हैं। === समीपवर्ती तीन मंदिर === मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर तीन और मंदिर स्थित हैं: # '''हनुमान जी का मंदिर''' # '''गणेश जी का मंदिर''' # '''शिव शंकर जी का मंदिर''' इन मंदिरों के कारण यह क्षेत्र बहुदेवालय धार्मिक परिसर के रूप में जाना जाता है। श्रद्धालु माँ काली के दर्शन के बाद इन मंदिरों में भी पूजन करते हैं। === विशाल प्रांगण === मंदिर के सामने बहुत बड़ा खुला प्रांगण है। यही प्रांगण साप्ताहिक बाज़ार, मेलों, भंडारों, जागरण, लोकगीत और लोकनृत्य जैसे आयोजनों का केंद्र है। प्रांगण इतना विशाल है कि नवरात्रि जैसे अवसरों पर हज़ारों की भीड़ और सैकड़ों दुकानें यहाँ समा जाती हैं। == धार्मिक महत्व == === माँ काली : स्वरूप और मान्यता === हिन्दू धर्म में माँ काली को आदिशक्ति के उग्र और रक्षक रूप में पूजा जाता है। उन्हें बुराई, अन्याय और भय के नाश की देवी माना जाता है। उनका काला रंग समय और अनंतता का प्रतीक है। शाक्त परंपरा में काली दस महाविद्याओं में प्रथम मानी जाती हैं। यही कारण है कि अनेक गाँवों में रक्षक माता के रूप में काली की उपासना की जाती है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] === ग्राम देवी, कुल देवी और स्थान देवी === पथरौला सहिजनहाँ के लोग माँ काली को तीन रूपों में मानते हैं: * '''ग्राम देवी:''' पूरे गाँव की रक्षक, जो महामारी, आपदा और संकट से बचाती हैं। * '''कुल देवी:''' कई परिवार माँ को अपने कुल की आराध्य मानकर हर शुभ कार्य में सबसे पहले उनका पूजन करते हैं। * '''स्थान देवी:''' इस भूमि की अधिष्ठात्री देवी, जिनकी अनुमति के बिना यहाँ कोई बड़ा कार्य शुरू नहीं किया जाता। === श्रद्धा और मनौती === मान्यता है कि सच्चे मन से माँगी गई मनोकामना पूर्ण होती है। श्रद्धालु दीप जलाते हैं, चुनरी और ध्वजा चढ़ाते हैं, नारियल अर्पित करते हैं और मनोकामना पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और जागरण कराते हैं। नवरात्रि में यहाँ दर्शन के लिए हज़ारों लोगों की भीड़ जुटती है। === पूजा-पद्धति और दिनचर्या === * प्रातः और सायं आरती तथा दीप-पूजन * नवरात्रि और विशेष तिथियों पर महाआरती, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और जागरण * जवा पुष्प, फुलवार, नारियल, सिंदूर, चुनरी, ध्वजा और प्रसाद का अर्पण * मनौती पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और प्रसाद वितरण * शुक्रवार, अष्टमी और पूर्णिमा जैसी तिथियों पर विशेष दर्शन की परंपरा == स्तुति एवं श्लोक == मंदिर परिसर में देवी, हनुमान जी और गणेश जी की आराधना के समय परंपरागत संस्कृत श्लोकों का पाठ किया जाता है। प्रमुख श्लोक इस प्रकार हैं। === माँ काली / देवी स्तुति === <blockquote>जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥ या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे देवी, आप जयंती, मंगला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा और स्वधा के रूप में पूजनीय हैं; आपको नमस्कार है। जो देवी सभी प्राणियों में शक्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें बारंबार प्रणाम है। === हनुमान जी का श्लोक === <blockquote>मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्। वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि॥</blockquote>'''भावार्थ:''' मन के समान तीव्र गति वाले, वायु के समान वेगवान, इन्द्रियों को जीतने वाले, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, पवनपुत्र, वानर सेना के प्रमुख श्रीराम के दूत हनुमान जी को मैं सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ। === गणेश जी का श्लोक === <blockquote>वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे वक्रतुंड, विशाल देह वाले और करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी गणेश जी, मेरे सभी कार्यों को सदा बिना विघ्न के पूर्ण करें। == उत्सव एवं मेले == मंदिर परिसर में वर्ष भर धार्मिक आयोजन होते रहते हैं। नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन यहाँ के सबसे बड़े पर्व हैं। इन अवसरों पर पथरौला, सहिजनहाँ और आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु आते हैं और पूरा प्रांगण मेले में बदल जाता है। === चैत्र नवरात्रि === चैत्र मास की नवरात्रि में नौ दिन माँ काली का विशेष शृंगार और पूजन होता है। घरों और मंदिर में जवारे बोने, कलश-स्थापना, अखंड दीप, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और हवन की परंपरा है। अष्टमी और नवमी को हवन की पूर्णाहुति और भंडारे का आयोजन होता है। इन दिनों मंदिर में दर्शन के लिए लंबी कतारें लगती हैं। === शारदीय नवरात्रि === आश्विन मास की शारदीय नवरात्रि मंदिर का सबसे बड़ा धार्मिक पर्व है। इन नौ दिनों में सुबह-शाम महाआरती, देवी जागरण, भजन मंडलियों की प्रस्तुतियाँ और प्रतिदिन विशेष पूजन होता है। प्रांगण में बड़ा मेला लगता है, जिसमें खिलौने, मिठाई, श्रृंगार, घरेलू सामान और खान-पान की दुकानें सजती हैं। नवरात्रि के दिनों में भीड़ इतनी अधिक होती है कि समिति के स्वयंसेवक व्यवस्था, सुरक्षा और कतार प्रबंधन संभालते हैं। === दीपावली की महाकाली पूजा === दीपावली मंदिर के सबसे भव्य आयोजनों में से एक है। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा दीपावली की '''मध्य रात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा''' कराई जाती है। उसी दिन लगभग '''सायं 6 बजे से देवी जागरण''' का कार्यक्रम आरंभ हो जाता है, जिसमें भजन, देवी गीत और जगराता देर रात तक चलता है। आयोजन का क्रम सामान्यतः इस प्रकार रहता है: # सायं मंदिर परिसर और तालाब के किनारे दीपों व रोशनी से सजावट # लगभग 6 बजे से देवी जागरण और भजन संध्या का आरंभ # रात में माँ का विशेष शृंगार और पूजन की तैयारी # मध्यरात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा, मंत्रोच्चार और महाआरती # पूजा के बाद प्रसाद वितरण इस आयोजन में पथरौला, सहिजनहाँ तथा आसपास के गाँवों के लोग बड़ी संख्या में उपस्थित रहते हैं। प्रकाश, ध्वनि, बैठने, जल, सुरक्षा और प्रसाद की व्यवस्था समिति और ग्रामीणों के सहयोग से सुचारू रूप से होती है। समिति द्वारा लगातार इस परंपरा को संचालित किए जाने से यह आयोजन अब क्षेत्र की एक पहचान बन गया है। === होली === होली के अवसर पर मंदिर प्रांगण में बघेली फाग का गायन होता है। ढोलक, झाँझ और मंजीरे के साथ पारंपरिक फगुआ गीत गाए जाते हैं और लोग एक-दूसरे को रंग-गुलाल लगाते हैं। माँ के चरणों में गुलाल अर्पित करने की परंपरा भी है। === रक्षाबंधन === रक्षाबंधन के अवसर पर भी मंदिर में बड़ा मेला लगता है। बहनें और परिवार माँ के दर्शन कर भाई-बहन के स्नेह की कामना करते हैं। प्रांगण में मिठाई, खिलौने, चूड़ी-श्रृंगार और अन्य सामान की दुकानें लगती हैं। === भंडारे === समिति द्वारा विगत 10 से 15 वर्षों में अनेक भंडारों का आयोजन किया गया है। इन भंडारों में बिना किसी भेदभाव के श्रद्धालु एक साथ बैठकर प्रसाद ग्रहण करते हैं। मनौती पूर्ण होने पर परिवारों द्वारा कराए गए भंडारे भी मंदिर की परंपरा का हिस्सा हैं। === साप्ताहिक बाज़ार === मंदिर के प्रांगण में प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। इस बाज़ार में आसपास के गाँवों के किसान, कारीगर और छोटे व्यापारी अपना सामान बेचते हैं और ग्रामीण खरीदारी के लिए आते हैं। बड़े त्योहारों पर यही बाज़ार बहुत विशाल रूप ले लेता है। इस प्रकार मंदिर क्षेत्र की धार्मिक ही नहीं, आर्थिक और सामाजिक गतिविधियों का भी केंद्र है। == लोक संस्कृति == मंदिर प्रांगण में बघेलखंड की लोक-परंपराएँ आज भी जीवंत रूप में देखने को मिलती हैं। ये आयोजन मंदिर में नियमित रूप से होते रहते हैं। === लोकगीत === * '''भगत:''' देवी-देवताओं की भक्ति में गाए जाने वाले गीत, जिन्हें समूह में ढोलक और मंजीरे के साथ गाया जाता है। * '''फगुआ (फाग):''' होली के मौसम में गाया जाने वाला पारंपरिक गीत, जिसमें ऋतु, उल्लास और भक्ति का समावेश होता है। === लोकनृत्य === * '''सहला:''' बघेलखंड का पारंपरिक सामूहिक लोकनृत्य। * '''काली नृत्य:''' माँ काली की भक्ति से जुड़ा नृत्य, जो पर्वों और विशेष अवसरों पर किया जाता है। * '''राई:''' बघेलखंड और बुंदेलखंड क्षेत्र में प्रचलित प्रसिद्ध लोकनृत्य। * '''कोल्दाहा:''' कोल समुदाय से जुड़ी लोक-नृत्य परंपरा के रूप में जाना जाता है। इन सभी कलाओं में स्थानीय बघेली बोली, पारंपरिक वाद्य और ग्रामीण जीवन की झलक दिखाई देती है। ये परंपराएँ मंदिर के माध्यम से अगली पीढ़ी तक पहुँचती रहती हैं और क्षेत्र की सांस्कृतिक धरोहर को सुरक्षित रखती हैं। == प्रबंधन : श्री माँ काली जनसेवा समिति == मंदिर परिसर की सेवा-व्यवस्था '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा की जाती है। यह समिति पहले अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में कार्य करती थी और वर्तमान में विधिवत पंजीकृत हुई है। इसका पंजीकृत नाम "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" है। समिति का कार्य मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल और विद्युत सुविधा जैसी सेवा-व्यवस्थाओं तक सीमित है। === पूर्व स्वरूप : अपंजीकृत सामूहिक सेवा === पंजीकरण से पहले यह संस्था किसी पंजीकृत रूप में नहीं थी। मंदिर की सेवा और व्यवस्था अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं ने आपस में मिलकर शुरू की थी और वे सामूहिक रूप से यह कार्य करते थे। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से यह सेवा-कार्य निरंतर चला आ रहा है। इस अवधि में भंडारों, दीपावली के भव्य आयोजन, धार्मिक अनुष्ठानों, जागरण और अन्य अनेक कार्यक्रमों का आयोजन होता रहा है। यद्यपि उस समय यह औपचारिक पंजीकृत संस्था नहीं थी, फिर भी इसके सेवा-कार्य को पूरे क्षेत्र में स्वीकार्यता प्राप्त थी। वर्तमान में इसे विधिवत पंजीकृत कराकर "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" नाम दिया गया है। === वैधानिक पंजीकरण === [[चित्र:Ancient stone idol of Mata Kali worshipped with sindoor at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] समिति के कार्यों को वैधानिक आधार देने के लिए उसे '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' के नाम से '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम''' के अंतर्गत पंजीकृत कराया गया। पंजीकरण 31 अगस्त 2026 को हुआ। {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकृत नाम | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |पूर्व स्वरूप | colspan="1" rowspan="1" |अपंजीकृत सामूहिक सेवा (पंजीकृत संस्था नहीं) |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण क्रमांक | colspan="1" rowspan="1" |05/25/04/18448/26 |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण तिथि | colspan="1" rowspan="1" |31 अगस्त 2026 |- | colspan="1" rowspan="1" |अधिनियम | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |कार्यक्षेत्र | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला एवं सहिजनहाँ ग्राम |} === दोनों ग्राम पंचायतों की अनुमति (NOC) === समिति को मंदिर की व्यवस्था का कार्यभार संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों, पथरौला और सहिजनहाँ, के वर्तमान सरपंचों एवं प्रतिनिधियों द्वारा अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC) देकर सौंपा गया है। समिति के पास मंदिर पर कोई स्वामित्व या विशेषाधिकार नहीं है। वह ग्राम पंचायतों की अनुमति और ग्रामीणों के सहयोग से सेवा-भाव से कार्य करती है। चूँकि समिति पहले से ही 10 वर्षों से अधिक समय से निरंतर कार्य कर रही थी, इसलिए अब उसे कानूनी रूप से भी पंजीकृत कर लिया गया है। === समिति के कार्य की सीमा === समिति द्वारा मुख्यतः मंदिर के '''संरक्षण, रंग-रोगन (पेंट), पेयजल की सुविधा तथा बिजली की सुविधा''' का कार्य कराया जाता है। इसके अतिरिक्त परिसर की स्वच्छता, सुरक्षा और पर्व-आयोजनों की व्यवस्था में भी समिति सहयोग करती है। समिति मंदिर की स्वामी या धार्मिक विधि-विधान की एकमात्र अधिकारी नहीं है; मंदिर की परंपराएँ और पूजा-पद्धति ग्रामीणों और पुजारियों की चली आ रही परंपरा के अनुसार संपन्न होती हैं। समिति मंदिर पर किसी स्वामित्व अथवा विशेषाधिकार का दावा नहीं करती। === विधिक स्थिति === श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ एक '''विधिवत एवं वैधानिक रूप से पंजीकृत सोसाइटी''' है, जिसका पंजीकरण '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम, 1973''' के अंतर्गत पंजीकरण क्रमांक '''05/25/04/18448/26''' के साथ दिनांक '''31 अगस्त 2026''' को हुआ है। संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों—पथरौला एवं सहिजनहाँ—के वर्तमान सरपंचों/प्रतिनिधियों द्वारा समिति को सेवा-कार्य हेतु '''अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC)''' प्रदान किया गया है। समिति द्वारा किया जाने वाला सेवा-कार्य ग्राम पंचायतों की सहमति और ग्रामवासियों के सहयोग से, विधिक रूप से मान्य संस्था के रूप में संचालित होता है। पंजीकरण से पूर्व भी अनेक ग्रामवासी और श्रद्धालु विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से सामूहिक रूप से यह सेवा-कार्य और धार्मिक आयोजन करते आ रहे थे, किंतु वह किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं था। === समिति के कार्य === * '''जीर्णोद्धार:''' मंदिर की मरम्मत, रंग-रोगन और पेंट कार्य कराना। * '''बिजली व्यवस्था:''' परिसर में प्रकाश और विद्युत संचार का प्रबंध। * '''जल व्यवस्था:''' श्रद्धालुओं के लिए पेयजल और पानी की सुविधा। * '''स्वच्छता:''' परिसर, प्रांगण और तालाब किनारे की साफ-सफाई। * '''सुरक्षा:''' श्रद्धालुओं, मेलों और बड़े आयोजनों में सुरक्षा और भीड़ प्रबंधन। * '''निर्माण:''' विशाल हवन कुंड का निर्माण। * '''आयोजन:''' दीपावली की काली पूजा, देवी जागरण, नवरात्रि और अन्य पर्वों की व्यवस्था। * '''भंडारे:''' विगत 10 से 15 वर्षों से भंडारों का नियमित आयोजन। * '''संस्कृति:''' भगत, फाग, सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसी लोक-कलाओं को मंच देना। * '''समन्वय:''' ग्राम पंचायतों, ग्रामीणों और प्रशासन के साथ समन्वय। == प्राचीन धरोहर == माँ काली मंदिर परिसर की प्राचीन धरोहरों में निम्नलिखित प्रमुख हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा:''' मंदिर की सबसे पूज्य और प्राचीन मानी जाने वाली मूर्ति। # '''तालाब किनारे की गुंबदयुक्त पाषाण संरचना:''' लोकमान्यता में विश्वकर्मा द्वारा निर्मित, मेहराबदार द्वारों और गुंबद वाली प्राचीन इमारत। # '''प्राचीन तालाब:''' अत्यंत पुराना जलाशय, जिसके निर्माता और काल की जानकारी उपलब्ध नहीं है। # '''पाषाण प्रतिमाएँ और शिलाएँ:''' परिसर में पूजित प्राचीन मूर्तियाँ और शिलाखंड। # '''शिवलिंग और जलहरी:''' काले पाषाण का प्राचीन शिवलिंग। # '''नंदी प्रतिमा और अन्य मूर्तियाँ:''' शिव मंदिर परिसर की पाषाण-मूर्तियाँ। इन धरोहरों के संरक्षण के लिए स्थानीय प्रशासन, ग्राम पंचायतों, समिति और पुरातत्व विशेषज्ञों के बीच समन्वय आवश्यक है, ताकि इनका वैज्ञानिक अभिलेखन और सुरक्षित रखरखाव हो सके। == शोध हेतु विषय == इतिहासकारों, पुरातत्वविदों, लोक-संस्कृति और धर्म के अध्येताओं और शोधार्थियों के लिए इस मंदिर और परिसर से जुड़े अनेक विषय उपयुक्त हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा का काल-निर्धारण:''' प्रतिमा के पाषाण-प्रकार, गढ़न-शैली और उत्कीर्णन के आधार पर निर्माण-काल का अध्ययन। # '''गुंबदयुक्त प्राचीन भवन का स्थापत्य-अध्ययन:''' मेहराब, गुंबद, चबूतरे और पत्थरों की चिनाई की शैली के आधार पर इसके काल और मूल उपयोग का निर्धारण। # '''विश्वकर्मा-निर्माण की लोकमान्यता:''' मौखिक इतिहास, किंवदंती और लोक-स्मृति के आधार पर इस मान्यता के उद्भव का अध्ययन। # '''प्राचीन तालाब का इतिहास:''' इसे किसने और कैसे बनवाया, निर्माण-तकनीक और पारंपरिक जल-प्रबंधन में इसकी भूमिका। # '''बघेलखंड में शाक्त उपासना:''' ग्राम देवी और कुल देवी के रूप में माँ काली की पूजा का क्षेत्रीय अध्ययन। # '''भगत और फगुआ (फाग) का संकलन:''' इन लोकगीतों के बोल, धुन, वाद्य और गायन-शैली का दस्तावेज़ीकरण। # '''सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा:''' इन नृत्यों की उत्पत्ति, वेशभूषा और सामाजिक भूमिका का अध्ययन। # '''साप्ताहिक बाज़ार और मेलों का अर्थशास्त्र:''' सोमवार-गुरुवार के बाज़ार और बड़े मेलों का स्थानीय अर्थव्यवस्था पर प्रभाव। # '''दीपावली की मध्यरात्रि काली पूजा और देवी जागरण:''' इस परंपरा का विकास और सामाजिक सहभागिता। # '''समुदाय आधारित मंदिर-प्रबंधन:''' पंजीकृत समिति, ग्राम पंचायतों की NOC और सामुदायिक सहभागिता का प्रबंधन-अध्ययन। # '''बहुदेवालय परिसर:''' काली, शिव, हनुमान और गणेश मंदिरों के सह-अस्तित्व का धार्मिक-ऐतिहासिक अध्ययन। # '''प्रतिमा-विज्ञान:''' शेर की प्रतिमा, नंदी, शिवलिंग और परिसर की अन्य मूर्तियों का प्रतिमा-शास्त्रीय विश्लेषण। # '''स्थान-नाम अध्ययन:''' पथरौला और सहिजनहाँ नामों की व्युत्पत्ति और ग्राम-इतिहास। # '''बघेली भाषा और देवी-गीत:''' आरती, भजन और लोकगीतों का भाषावैज्ञानिक अध्ययन। # '''धार्मिक पर्यटन और सामाजिक समरसता:''' नवरात्रि मेलों की भूमिका और क्षेत्रीय पर्यटन की संभावनाएँ। # '''धरोहर संरक्षण:''' प्राचीन मूर्तियों, तालाब और गुंबदयुक्त संरचना के वैज्ञानिक संरक्षण की रूपरेखा। == संपर्क == * '''संस्था:''' श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ == चित्र-दीर्घा == * [[चित्र:Ancient domed stone temple built by Vishwakarma beside pond near Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]]माँ काली मंदिर परिसर का दृश्य * तालाब किनारे स्थित प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण संरचना * शिव मंदिर में शिवलिंग, जलहरी और हनुमान जी की प्रतिमा * गर्भगृह की प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ * शेर (बाघ) की प्रतिमा * विशाल हवन कुंड * दीपावली की काली पूजा और देवी जागरण * नवरात्रि मेला एवं साप्ताहिक बाज़ार == इन्हें भी देखें == * सीधी ज़िला * मझौली * मड़वास * बघेलखंड * रीवा संभाग * बघेली भाषा * शक्तिपीठ और काली उपासना * मध्य प्रदेश के हिन्दू मंदिर == सन्दर्भ == विकिपीडिया पर प्रकाशन के समय यहाँ समाचार-पत्र रिपोर्ट, ज़िला गज़ेटियर, सरकारी अभिलेख, समिति के पंजीयन प्रमाणपत्र और शोध-पत्र जैसे स्वतंत्र स्रोत जोड़ें। == बाहरी कड़ियाँ == * गूगल मानचित्र: सहिजनहाँ, मध्य प्रदेश (पिन 486669) {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> nwg37kgsepq4e037jkp49eqckzizjsv 6632553 6632534 2026-10-24T14:54:33Z ~2026-56865-67 955625 6632553 wikitext text/x-wiki = माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ = [[चित्र:Row of ancient sacred stone deities with lit diya in sanctum of Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] '''माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सीधी ज़िले में, रीवा संभाग के अंतर्गत, मझौली विकासखंड और मड़वास तहसील की सीमा में, ग्राम पथरौला एवं सहिजनहाँ के पास स्थित एक अत्यंत प्राचीन हिन्दू देवालय है। यह मंदिर शक्ति-उपासना (शाक्त परंपरा) से जुड़ा हुआ है और इसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' हैं। स्थानीय जनमानस में माँ काली को केवल एक देवी नहीं, बल्कि '''ग्राम देवी, कुल देवी तथा स्थान देवी''', अर्थात गाँव की रक्षक, परिवार की परंपरागत आराध्य और इस भूमि की अधिष्ठात्री, तीनों रूपों में पूजा जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित मूर्ति को क्षेत्र के लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और पीढ़ियों से इसके प्रति गहरी आस्था रखते आए हैं। मंदिर परिसर केवल एक गर्भगृह तक सीमित नहीं है। गर्भगृह के बगल में एक विशाल '''हवन कुंड''' है, मंदिर से सटा हुआ एक बहुत बड़ा और पुराना '''तालाब''' है, तालाब के किनारे पत्थर की बनी गुंबदयुक्त '''प्राचीन संरचना''' है, मंदिर के ठीक पास '''शेर (बाघ) की प्रतिमा''' स्थापित है, और मुख्य मंदिर के बगल में '''हनुमान जी तथा भगवान शिव''' के मंदिर निर्मित हैं। इसके अतिरिक्त मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर '''हनुमान जी, गणेश जी तथा शिव शंकर जी''' के तीन और मंदिर स्थित हैं। इस प्रकार यह स्थान एक बहुदेवालय धार्मिक परिसर का रूप ले चुका है। मंदिर के सामने एक विशाल प्रांगण है, जहाँ प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन जैसे पर्वों पर यहाँ विशाल मेले का आयोजन होता है, जिसमें आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं। मंदिर परिसर में भगत और फगुआ (फाग) जैसे लोकगीत तथा सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसे लोकनृत्य समय-समय पर होते रहते हैं, जो बघेलखंड की जीवंत लोक-परंपरा को दर्शाते हैं। मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल, विद्युत सुविधा तथा परिसर की देखरेख का कार्य '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा कराया जाता है। यह समिति पहले एक अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में, अनेक श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों द्वारा मिलकर चलाई जाती थी, और अब मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम के अंतर्गत विधिवत पंजीकृत है। == सूचना-पट्टिका == {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |नाम | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |धर्म | colspan="1" rowspan="1" |हिन्दू धर्म (शाक्त परंपरा) |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख आराध्य | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली |- | colspan="1" rowspan="1" |परिसर के अन्य देवता | colspan="1" rowspan="1" |हनुमान जी, भगवान शिव, गणेश जी |- | colspan="1" rowspan="1" |ग्राम | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला / सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |डाकघर | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |विकासखंड | colspan="1" rowspan="1" |मझौली |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |राज्य / देश | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश, भारत |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्देशांक | colspan="1" rowspan="1" |24°08′ उत्तर, 81°44′ पूर्व (लगभग) |- | colspan="1" rowspan="1" |पिन कोड | colspan="1" rowspan="1" |486669 |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्माण | colspan="1" rowspan="1" |अज्ञात; लोकमान्यता के अनुसार प्राचीन देवालय देवशिल्पी विश्वकर्मा द्वारा निर्मित |- | colspan="1" rowspan="1" |विशेष संरचनाएँ | colspan="1" rowspan="1" |प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण भवन, प्राचीन तालाब, विशाल हवन कुंड, शेर की प्रतिमा |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख पर्व | colspan="1" rowspan="1" |चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली, रक्षाबंधन |- | colspan="1" rowspan="1" |साप्ताहिक बाज़ार | colspan="1" rowspan="1" |सोमवार और गुरुवार |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख भाषा | colspan="1" rowspan="1" |बघेली, हिन्दी |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रबंधन | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम थाना | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम रेलवे स्टेशन | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम बस/ऑटो स्थल | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला चौराहा |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम हवाई अड्डे | colspan="1" rowspan="1" |रीवा, जबलपुर |} == नामकरण == मंदिर का नाम उसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' तथा उसकी अवस्थिति वाले गाँवों '''पथरौला''' एवं '''सहिजनहाँ''' के नाम पर पड़ा है। स्थानीय बोलचाल में इसे "माँ काली का स्थान", "काली माई का मंदिर" या केवल "पथरौला की माँ काली" भी कहा जाता है। बघेली भाषी क्षेत्र में देवी को "माई" कहकर संबोधित करने की परंपरा है, इसलिए श्रद्धालु उन्हें स्नेहपूर्वक "काली माई" भी कहते हैं। मंदिर का संचालन एवं सेवा-कार्य करने वाली संस्था का पंजीकृत नाम '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' है। पंजीकरण से पूर्व यह कार्य किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं, बल्कि अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं के सामूहिक प्रयास से होता था। == अवस्थिति एवं भूगोल == === प्रशासनिक स्थिति === मंदिर मध्य प्रदेश के पूर्वोत्तर भाग में स्थित सीधी ज़िले में है। प्रशासनिक रूप से यह क्षेत्र '''रीवा संभाग''' के अंतर्गत आता है। इस स्थान का डाकघर पथरौला है। राजस्व दृष्टि से यह '''मड़वास तहसील''' में पड़ता है और विकास खंड के रूप में '''मझौली''' से संबद्ध है। सीधी ज़िले का मुख्यालय सीधी नगर है, जबकि मझौली और मड़वास इस क्षेत्र के दो प्रमुख उप-नगर हैं। === निर्देशांक === गूगल मानचित्र के अनुसार सहिजनहाँ क्षेत्र के निर्देशांक लगभग '''24.1405° उत्तर तथा 81.7422° पूर्व''' हैं, अर्थात लगभग 24°08′ उत्तर और 81°44′ पूर्व। इस क्षेत्र का डाक सूचकांक संख्या (पिन कोड) 486669 है। === प्राकृतिक परिवेश === मंदिर के निकट एक विस्तृत जलाशय है। जलाशय के किनारे खुली भूमि, हरियाली और वृक्षों की पंक्तियाँ हैं। चारों ओर खेत और ग्रामीण बस्तियाँ फैली हैं। बरसात के मौसम में तालाब का जल-स्तर बढ़ जाता है और तालाब किनारे स्थित प्राचीन पत्थर की संरचना पानी के बहुत निकट दिखाई देती है, जिससे परिसर का दृश्य और भी मनोहारी हो जाता है। === सीधी ज़िले की पृष्ठभूमि === सीधी ज़िला मध्य प्रदेश के उन क्षेत्रों में है जहाँ प्राकृतिक वन, नदियाँ और पहाड़ी भू-भाग मिलते हैं। सोन नदी ज़िले के भू-भाग से होकर बहती है और ज़िले में संजय राष्ट्रीय उद्यान का भी क्षेत्र आता है। ज़िले की अधिकांश आबादी ग्रामीण है और कृषि, वनोपज और पशुपालन आजीविका के मुख्य साधन हैं। ऐसे ग्रामीण परिवेश में मंदिर, तालाब और बाज़ार गाँवों के सामाजिक जीवन के केंद्र रहे हैं और माँ काली मंदिर इसी परंपरा की एक कड़ी है। === बघेलखंड === यह भू-भाग ऐतिहासिक '''बघेलखंड''' का हिस्सा है, जिसका नाम बघेल राजवंश के नाम पर पड़ा। इस वंश की राजधानी रीवा रही और रीवा रियासत के अंतर्गत आज के सीधी ज़िले का बड़ा भाग आता था। बघेलखंड की प्रमुख लोकभाषा '''बघेली''' है, जो हिन्दी की पूर्वी बोलियों के समूह में गिनी जाती है। इस क्षेत्र की संस्कृति में लोकगीत, लोकनृत्य, देवी-देवताओं की ग्राम-स्तरीय उपासना, मेले और साप्ताहिक हाट का विशेष महत्व रहा है। माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ इसी सांस्कृतिक परिवेश का एक जीवंत प्रतिनिधि है। == पहुँच एवं निकटवर्ती सुविधाएँ == * '''डाकघर:''' पथरौला डाकघर मंदिर का निकटतम डाकघर है। * '''पुलिस थाना:''' निकटतम थाना मड़वास है, जो क्षेत्र की कानून-व्यवस्था का केंद्र है। * '''रेल मार्ग:''' निकटतम रेलवे स्टेशन मड़वास है। यहाँ उतरकर सड़क मार्ग से मंदिर पहुँचा जा सकता है। * '''सड़क/बस/ऑटो:''' स्थानीय बस और ऑटो जैसे साधनों के लिए निकटतम स्थान '''पथरौला चौराहा''' है। चौराहे से मंदिर तक पहुँचना सरल है। मेलों के समय यही चौराहा श्रद्धालुओं के आवागमन का मुख्य बिंदु बन जाता है। * '''वायु मार्ग:''' निकटतम हवाई अड्डे '''रीवा''' और '''जबलपुर''' हैं। वहाँ से सड़क या रेल के माध्यम से सीधी क्षेत्र और फिर मंदिर तक पहुँचा जाता है। * '''प्रशासनिक केंद्र:''' तहसील मुख्यालय मड़वास, विकासखंड मुख्यालय मझौली, ज़िला मुख्यालय सीधी तथा संभाग मुख्यालय रीवा। * '''सुविधाएँ:''' मंदिर परिसर में विद्युत, पेयजल और स्वच्छता की व्यवस्था श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा कराई जाती है। == इतिहास == === प्राचीनता और मौखिक परंपरा === माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ को पूरे क्षेत्र के प्राचीनतम धार्मिक स्थलों में गिना जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित माँ काली की मूर्ति को स्थानीय लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और यह मान्यता पीढ़ी-दर-पीढ़ी चली आ रही है। गाँव के बुज़ुर्ग बताते हैं कि उनके पूर्वज भी इसी स्थान पर माँ की पूजा करते थे। विवाह, संतान-जन्म, नई फसल, नए घर में प्रवेश, यात्रा और किसी बड़े संकट के समय माँ का आशीर्वाद लेने की परंपरा यहाँ बहुत पुरानी है। [[चित्र:Ancient Vishwakarma-built stone temple with arched doorways and dome on pond bank at Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]] मंदिर के निर्माण का निश्चित वर्ष, निर्माता का नाम या कोई शिलालेख वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इसीलिए मंदिर की प्राचीनता मुख्यतः मौखिक परंपरा, लोकमान्यता और परिसर की प्राचीन संरचनाओं की स्थिति पर आधारित है। इस विषय पर पुरातात्त्विक और अभिलेखीय शोध अपेक्षित है, जिसका विस्तृत उल्लेख "शोध हेतु विषय" खंड में किया गया है। '''अभिलेखीय स्थिति पर टिप्पणी:''' मंदिर के निर्माण, निर्माता अथवा स्थापना-काल से संबंधित कोई लिखित अभिलेख, शिलालेख, ताम्रपत्र या राजकीय दस्तावेज़ वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इस लेख में दिए गए ऐतिहासिक विवरण स्थानीय बुज़ुर्गों की मौखिक परंपरा, पौराणिक मान्यताओं और परिसर की भौतिक स्थिति पर आधारित हैं तथा उन्हें लोकमान्यता के रूप में प्रस्तुत किया गया है। इनकी पुष्टि भविष्य में अभिलेखीय एवं पुरातात्त्विक अध्ययन से ही संभव है। === विश्वकर्मा द्वारा निर्माण की मान्यता === बुज़ुर्गों और पौराणिक मान्यताओं के अनुसार मंदिर के बगल में स्थित प्राचीन देवालय का निर्माण '''देवशिल्पी भगवान विश्वकर्मा''' ने किया था। भारतीय परंपरा में भगवान विश्वकर्मा को सृष्टि का प्रथम शिल्पकार और देवताओं का वास्तुकार माना जाता है। जब किसी प्राचीन निर्माण के निर्माता और काल की स्पष्ट जानकारी नहीं मिलती, तब लोक-स्मृति में उसे विश्वकर्मा से जोड़ने की प्रवृत्ति देश के अनेक भागों में देखी जाती है। यह कथन यहाँ के लोगों की गहरी आस्था को प्रकट करता है, और इसकी ऐतिहासिक पुष्टि हेतु स्थापत्य एवं पुरातात्त्विक अध्ययन की आवश्यकता है। === प्राचीन भवन : तालाब किनारे की गुंबदयुक्त संरचना === मंदिर के बगल में तालाब के किनारे पत्थर से बनी एक प्राचीन इमारत स्थित है, जिसे परिसर की सबसे पुरानी धरोहरों में गिना जाता है। इसकी बनावट इस प्रकार है: * यह संरचना एक चौकोर पत्थर के चबूतरे (अधिष्ठान) पर टिकी है। * इसके चारों ओर मेहराबदार खुले द्वार हैं, जो इसे छतरी या मंडप जैसा रूप देते हैं। * ऊपरी भाग में गोल गुंबदाकार शिखर है, जिसके शीर्ष पर कलश जैसा अलंकरण और पतला शिखर-दंड दिखाई देता है। * गुंबद और ऊपरी हिस्से पर काई जमी है तथा पत्थर का रंग गहरा पड़ चुका है, जो लंबे समय की वर्षा और नमी का संकेत है। * निचले भाग में पत्थर के स्तंभ और चौखट जैसी रचना दिखाई देती है। इस इमारत का निर्माण किसने कराया, कब हुआ और इसका मूल उपयोग क्या था (देवालय, समाधि-स्मारक, विश्राम-मंडप या तालाब का घाट-मंडप), इसकी निश्चित जानकारी उपलब्ध नहीं है। परंपरागत रूप से इसे विश्वकर्मा-निर्मित बताया जाता है। यह संरचना मंदिर और तालाब के साथ मिलकर एक सुंदर ऐतिहासिक दृश्य बनाती है और ग्रामीण इसे अपनी धरोहर के रूप में संजोए हुए हैं। === प्राचीन तालाब === मंदिर के बगल में स्थित विशाल तालाब बहुत पुराना है और इसे भव्य तालाब कहा जाता है। इसे किसने बनवाया और किस काल में बनवाया, इसका कोई निश्चित अभिलेख नहीं मिलता। बघेलखंड और मध्य भारत में तालाब बनवाना पुण्य का कार्य माना जाता रहा है और ऐसे जलाशय सिंचाई, पशुओं के जल, निस्तार और धार्मिक स्नान जैसी आवश्यकताएँ पूरी करते रहे हैं। यह तालाब मंदिर के धार्मिक आयोजनों, आसपास के गाँवों की जल-आवश्यकताओं और परिसर के सौंदर्य, तीनों दृष्टियों से महत्वपूर्ण है। === जीर्णोद्धार एवं आधुनिक विकास === समय-समय पर श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों के सहयोग से मंदिर का जीर्णोद्धार, रंग-रोगन और विस्तार होता रहा है। पिछले कुछ वर्षों में गर्भगृह के बगल में विशाल हवन कुंड का निर्माण हुआ है। मंदिर में बिजली और प्रकाश, पेयजल, साफ-सफाई, सुरक्षा और रंग-पेंट जैसे कार्य श्री माँ काली जनसेवा समिति के माध्यम से कराए जाते हैं। लगभग पिछले 10 से 15 वर्षों में मंदिर में आयोजनों की संख्या और भव्यता में उल्लेखनीय वृद्धि हुई है, जिसमें समिति की मुख्य भूमिका रही है। == मंदिर परिसर एवं स्थापत्य == === गर्भगृह एवं माँ काली की प्रतिमा === गर्भगृह में माँ काली की प्राचीन प्रतिमा प्रतिष्ठित है, जो मंदिर का हृदय है। प्रतिमा को लाल वस्त्र, चुनरी और पुष्पों से सजाया जाता है। पूजा में '''जवा (गुड़हल) के लाल पुष्प''', '''फुलवार''' (फूलों की माला और सजावट), नारियल, सिंदूर, ध्वजा और प्रसाद का विशेष प्रचलन है। श्रद्धालु अपनी मनोकामनाएँ लेकर आते हैं और उनके पूर्ण होने पर पूजन, भंडारा और हवन कराते हैं। गर्भगृह के भीतर प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ भी पूजित हैं, जिनमें से कुछ पर सिंदूर और रंग का लेप चढ़ाया जाता है। === पाषाण प्रतिमाएँ एवं शिलाएँ === परिसर में विभिन्न प्रकार की प्राकृतिक और तराशी गई पाषाण-शिलाएँ स्थापित हैं, जिनमें मानव आकृति जैसी गढ़ी हुई प्रतिमाएँ भी दिखाई देती हैं। लोक-परंपरा में ऐसी शिलाओं और गोल पत्थरों की देवी-देवताओं के रूप में पूजा की जाती है। इन प्रतिमाओं की शैली, पाषाण-प्रकार और काल का निर्धारण शोध का विषय है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha.jpg|अंगूठाकार]] === शिव मंदिर एवं शिवलिंग === मुख्य मंदिर के बगल में भगवान शिव का मंदिर है। इसमें काले पाषाण का शिवलिंग विशाल जलहरी में प्रतिष्ठित है। श्रद्धालु इस पर जल, पुष्प, बेलपत्र, अक्षत और धूप-दीप अर्पित करते हैं। शिवलिंग के पीछे दीवार के आले में हनुमान जी की सिंदूर-रंजित प्रतिमा उत्कीर्ण है और ऊपर देवनागरी में लिखा नाम तथा रंगीन अलंकरण दिखाई देता है। पास में पत्थर की नंदी प्रतिमा भी रखी है। सोमवार, श्रावण मास और महाशिवरात्रि को यहाँ विशेष पूजन होता है। === हनुमान जी का मंदिर === मुख्य मंदिर के बगल में हनुमान जी का मंदिर है। यहाँ मंगलवार और शनिवार को विशेष दर्शन-पूजन, सुंदरकांड और हनुमान चालीसा पाठ की परंपरा है। हनुमान जी की सिंदूर और चोला चढ़ाई जाने वाली प्रतिमा श्रद्धालुओं की आस्था का केंद्र है। === शेर (बाघ) की प्रतिमा === मंदिर के ठीक बगल में एक शेर (बाघ) की प्रतिमा निर्मित है। शक्ति-उपासना की परंपरा में शेर या बाघ को देवी का वाहन माना जाता है और यह साहस, शक्ति और निडरता का प्रतीक है। इसलिए यह प्रतिमा मंदिर के धार्मिक स्वरूप का एक महत्वपूर्ण अंग है और श्रद्धालु दर्शन के समय इसकी भी पूजा करते हैं। === विशाल हवन कुंड === गर्भगृह के बगल में एक बहुत विशाल हवन कुंड है। यह हाल के वर्षों में श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा बनवाया गया है। नवरात्रि, दीपावली और अन्य विशेष अवसरों पर यहाँ भव्य हवन-यज्ञ और पूर्णाहुति होती है। एक साथ बड़ी संख्या में श्रद्धालु हवन में भाग ले सकते हैं। हवन में पारंपरिक सामग्री, घी और समिधा का प्रयोग होता है और पंडितों द्वारा मंत्रोच्चार के साथ आहुतियाँ दी जाती हैं। === समीपवर्ती तीन मंदिर === मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर तीन और मंदिर स्थित हैं: # '''हनुमान जी का मंदिर''' # '''गणेश जी का मंदिर''' # '''शिव शंकर जी का मंदिर''' इन मंदिरों के कारण यह क्षेत्र बहुदेवालय धार्मिक परिसर के रूप में जाना जाता है। श्रद्धालु माँ काली के दर्शन के बाद इन मंदिरों में भी पूजन करते हैं। === विशाल प्रांगण === मंदिर के सामने बहुत बड़ा खुला प्रांगण है। यही प्रांगण साप्ताहिक बाज़ार, मेलों, भंडारों, जागरण, लोकगीत और लोकनृत्य जैसे आयोजनों का केंद्र है। प्रांगण इतना विशाल है कि नवरात्रि जैसे अवसरों पर हज़ारों की भीड़ और सैकड़ों दुकानें यहाँ समा जाती हैं। == धार्मिक महत्व == === माँ काली : स्वरूप और मान्यता === हिन्दू धर्म में माँ काली को आदिशक्ति के उग्र और रक्षक रूप में पूजा जाता है। उन्हें बुराई, अन्याय और भय के नाश की देवी माना जाता है। उनका काला रंग समय और अनंतता का प्रतीक है। शाक्त परंपरा में काली दस महाविद्याओं में प्रथम मानी जाती हैं। यही कारण है कि अनेक गाँवों में रक्षक माता के रूप में काली की उपासना की जाती है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] === ग्राम देवी, कुल देवी और स्थान देवी === पथरौला सहिजनहाँ के लोग माँ काली को तीन रूपों में मानते हैं: * '''ग्राम देवी:''' पूरे गाँव की रक्षक, जो महामारी, आपदा और संकट से बचाती हैं। * '''कुल देवी:''' कई परिवार माँ को अपने कुल की आराध्य मानकर हर शुभ कार्य में सबसे पहले उनका पूजन करते हैं। * '''स्थान देवी:''' इस भूमि की अधिष्ठात्री देवी, जिनकी अनुमति के बिना यहाँ कोई बड़ा कार्य शुरू नहीं किया जाता। === श्रद्धा और मनौती === मान्यता है कि सच्चे मन से माँगी गई मनोकामना पूर्ण होती है। श्रद्धालु दीप जलाते हैं, चुनरी और ध्वजा चढ़ाते हैं, नारियल अर्पित करते हैं और मनोकामना पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और जागरण कराते हैं। नवरात्रि में यहाँ दर्शन के लिए हज़ारों लोगों की भीड़ जुटती है। === पूजा-पद्धति और दिनचर्या === * प्रातः और सायं आरती तथा दीप-पूजन * नवरात्रि और विशेष तिथियों पर महाआरती, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और जागरण * जवा पुष्प, फुलवार, नारियल, सिंदूर, चुनरी, ध्वजा और प्रसाद का अर्पण * मनौती पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और प्रसाद वितरण * शुक्रवार, अष्टमी और पूर्णिमा जैसी तिथियों पर विशेष दर्शन की परंपरा == स्तुति एवं श्लोक == मंदिर परिसर में देवी, हनुमान जी और गणेश जी की आराधना के समय परंपरागत संस्कृत श्लोकों का पाठ किया जाता है। प्रमुख श्लोक इस प्रकार हैं। === माँ काली / देवी स्तुति === <blockquote>जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥ या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे देवी, आप जयंती, मंगला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा और स्वधा के रूप में पूजनीय हैं; आपको नमस्कार है। जो देवी सभी प्राणियों में शक्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें बारंबार प्रणाम है। === हनुमान जी का श्लोक === <blockquote>मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्। वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि॥</blockquote>'''भावार्थ:''' मन के समान तीव्र गति वाले, वायु के समान वेगवान, इन्द्रियों को जीतने वाले, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, पवनपुत्र, वानर सेना के प्रमुख श्रीराम के दूत हनुमान जी को मैं सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ। === गणेश जी का श्लोक === <blockquote>वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे वक्रतुंड, विशाल देह वाले और करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी गणेश जी, मेरे सभी कार्यों को सदा बिना विघ्न के पूर्ण करें। == उत्सव एवं मेले == मंदिर परिसर में वर्ष भर धार्मिक आयोजन होते रहते हैं। नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन यहाँ के सबसे बड़े पर्व हैं। इन अवसरों पर पथरौला, सहिजनहाँ और आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु आते हैं और पूरा प्रांगण मेले में बदल जाता है। === चैत्र नवरात्रि === चैत्र मास की नवरात्रि में नौ दिन माँ काली का विशेष शृंगार और पूजन होता है। घरों और मंदिर में जवारे बोने, कलश-स्थापना, अखंड दीप, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और हवन की परंपरा है। अष्टमी और नवमी को हवन की पूर्णाहुति और भंडारे का आयोजन होता है। इन दिनों मंदिर में दर्शन के लिए लंबी कतारें लगती हैं। === शारदीय नवरात्रि === आश्विन मास की शारदीय नवरात्रि मंदिर का सबसे बड़ा धार्मिक पर्व है। इन नौ दिनों में सुबह-शाम महाआरती, देवी जागरण, भजन मंडलियों की प्रस्तुतियाँ और प्रतिदिन विशेष पूजन होता है। प्रांगण में बड़ा मेला लगता है, जिसमें खिलौने, मिठाई, श्रृंगार, घरेलू सामान और खान-पान की दुकानें सजती हैं। नवरात्रि के दिनों में भीड़ इतनी अधिक होती है कि समिति के स्वयंसेवक व्यवस्था, सुरक्षा और कतार प्रबंधन संभालते हैं। === दीपावली की महाकाली पूजा === दीपावली मंदिर के सबसे भव्य आयोजनों में से एक है। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा दीपावली की '''मध्य रात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा''' कराई जाती है। उसी दिन लगभग '''सायं 6 बजे से देवी जागरण''' का कार्यक्रम आरंभ हो जाता है, जिसमें भजन, देवी गीत और जगराता देर रात तक चलता है। आयोजन का क्रम सामान्यतः इस प्रकार रहता है: # सायं मंदिर परिसर और तालाब के किनारे दीपों व रोशनी से सजावट # लगभग 6 बजे से देवी जागरण और भजन संध्या का आरंभ # रात में माँ का विशेष शृंगार और पूजन की तैयारी # मध्यरात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा, मंत्रोच्चार और महाआरती # पूजा के बाद प्रसाद वितरण इस आयोजन में पथरौला, सहिजनहाँ तथा आसपास के गाँवों के लोग बड़ी संख्या में उपस्थित रहते हैं। प्रकाश, ध्वनि, बैठने, जल, सुरक्षा और प्रसाद की व्यवस्था समिति और ग्रामीणों के सहयोग से सुचारू रूप से होती है। समिति द्वारा लगातार इस परंपरा को संचालित किए जाने से यह आयोजन अब क्षेत्र की एक पहचान बन गया है। === होली === होली के अवसर पर मंदिर प्रांगण में बघेली फाग का गायन होता है। ढोलक, झाँझ और मंजीरे के साथ पारंपरिक फगुआ गीत गाए जाते हैं और लोग एक-दूसरे को रंग-गुलाल लगाते हैं। माँ के चरणों में गुलाल अर्पित करने की परंपरा भी है। === रक्षाबंधन === रक्षाबंधन के अवसर पर भी मंदिर में बड़ा मेला लगता है। बहनें और परिवार माँ के दर्शन कर भाई-बहन के स्नेह की कामना करते हैं। प्रांगण में मिठाई, खिलौने, चूड़ी-श्रृंगार और अन्य सामान की दुकानें लगती हैं। === भंडारे === समिति द्वारा विगत 10 से 15 वर्षों में अनेक भंडारों का आयोजन किया गया है। इन भंडारों में बिना किसी भेदभाव के श्रद्धालु एक साथ बैठकर प्रसाद ग्रहण करते हैं। मनौती पूर्ण होने पर परिवारों द्वारा कराए गए भंडारे भी मंदिर की परंपरा का हिस्सा हैं। === साप्ताहिक बाज़ार === मंदिर के प्रांगण में प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। इस बाज़ार में आसपास के गाँवों के किसान, कारीगर और छोटे व्यापारी अपना सामान बेचते हैं और ग्रामीण खरीदारी के लिए आते हैं। बड़े त्योहारों पर यही बाज़ार बहुत विशाल रूप ले लेता है। इस प्रकार मंदिर क्षेत्र की धार्मिक ही नहीं, आर्थिक और सामाजिक गतिविधियों का भी केंद्र है। == लोक संस्कृति == मंदिर प्रांगण में बघेलखंड की लोक-परंपराएँ आज भी जीवंत रूप में देखने को मिलती हैं। ये आयोजन मंदिर में नियमित रूप से होते रहते हैं। === लोकगीत === * '''भगत:''' देवी-देवताओं की भक्ति में गाए जाने वाले गीत, जिन्हें समूह में ढोलक और मंजीरे के साथ गाया जाता है। * '''फगुआ (फाग):''' होली के मौसम में गाया जाने वाला पारंपरिक गीत, जिसमें ऋतु, उल्लास और भक्ति का समावेश होता है। === लोकनृत्य === * '''सहला:''' बघेलखंड का पारंपरिक सामूहिक लोकनृत्य। * '''काली नृत्य:''' माँ काली की भक्ति से जुड़ा नृत्य, जो पर्वों और विशेष अवसरों पर किया जाता है। * '''राई:''' बघेलखंड और बुंदेलखंड क्षेत्र में प्रचलित प्रसिद्ध लोकनृत्य। * '''कोल्दाहा:''' कोल समुदाय से जुड़ी लोक-नृत्य परंपरा के रूप में जाना जाता है। इन सभी कलाओं में स्थानीय बघेली बोली, पारंपरिक वाद्य और ग्रामीण जीवन की झलक दिखाई देती है। ये परंपराएँ मंदिर के माध्यम से अगली पीढ़ी तक पहुँचती रहती हैं और क्षेत्र की सांस्कृतिक धरोहर को सुरक्षित रखती हैं। == प्रबंधन : श्री माँ काली जनसेवा समिति == मंदिर परिसर की सेवा-व्यवस्था '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा की जाती है। यह समिति पहले अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में कार्य करती थी और वर्तमान में विधिवत पंजीकृत हुई है। इसका पंजीकृत नाम "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" है। समिति का कार्य मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल और विद्युत सुविधा जैसी सेवा-व्यवस्थाओं तक सीमित है। === पूर्व स्वरूप : अपंजीकृत सामूहिक सेवा === पंजीकरण से पहले यह संस्था किसी पंजीकृत रूप में नहीं थी। मंदिर की सेवा और व्यवस्था अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं ने आपस में मिलकर शुरू की थी और वे सामूहिक रूप से यह कार्य करते थे। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से यह सेवा-कार्य निरंतर चला आ रहा है। इस अवधि में भंडारों, दीपावली के भव्य आयोजन, धार्मिक अनुष्ठानों, जागरण और अन्य अनेक कार्यक्रमों का आयोजन होता रहा है। यद्यपि उस समय यह औपचारिक पंजीकृत संस्था नहीं थी, फिर भी इसके सेवा-कार्य को पूरे क्षेत्र में स्वीकार्यता प्राप्त थी। वर्तमान में इसे विधिवत पंजीकृत कराकर "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" नाम दिया गया है। === वैधानिक पंजीकरण === [[चित्र:Ancient stone idol of Mata Kali worshipped with sindoor at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] समिति के कार्यों को वैधानिक आधार देने के लिए उसे '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' के नाम से '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम''' के अंतर्गत पंजीकृत कराया गया। पंजीकरण 31 अगस्त 2026 को हुआ। {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकृत नाम | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |पूर्व स्वरूप | colspan="1" rowspan="1" |अपंजीकृत सामूहिक सेवा (पंजीकृत संस्था नहीं) |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण क्रमांक | colspan="1" rowspan="1" |05/25/04/18448/26 |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण तिथि | colspan="1" rowspan="1" |31 अगस्त 2026 |- | colspan="1" rowspan="1" |अधिनियम | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |कार्यक्षेत्र | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला एवं सहिजनहाँ ग्राम |} === दोनों ग्राम पंचायतों की अनुमति (NOC) === समिति को मंदिर की व्यवस्था का कार्यभार संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों, पथरौला और सहिजनहाँ, के वर्तमान सरपंचों एवं प्रतिनिधियों द्वारा अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC) देकर सौंपा गया है। समिति के पास मंदिर पर कोई स्वामित्व या विशेषाधिकार नहीं है। वह ग्राम पंचायतों की अनुमति और ग्रामीणों के सहयोग से सेवा-भाव से कार्य करती है। चूँकि समिति पहले से ही 10 वर्षों से अधिक समय से निरंतर कार्य कर रही थी, इसलिए अब उसे कानूनी रूप से भी पंजीकृत कर लिया गया है। === समिति के कार्य की सीमा === समिति द्वारा मुख्यतः मंदिर के '''संरक्षण, रंग-रोगन (पेंट), पेयजल की सुविधा तथा बिजली की सुविधा''' का कार्य कराया जाता है। इसके अतिरिक्त परिसर की स्वच्छता, सुरक्षा और पर्व-आयोजनों की व्यवस्था में भी समिति सहयोग करती है। समिति मंदिर की स्वामी या धार्मिक विधि-विधान की एकमात्र अधिकारी नहीं है; मंदिर की परंपराएँ और पूजा-पद्धति ग्रामीणों और पुजारियों की चली आ रही परंपरा के अनुसार संपन्न होती हैं। समिति मंदिर पर किसी स्वामित्व अथवा विशेषाधिकार का दावा नहीं करती। === विधिक स्थिति === श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ एक '''विधिवत एवं वैधानिक रूप से पंजीकृत सोसाइटी''' है, जिसका पंजीकरण '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम, 1973''' के अंतर्गत पंजीकरण क्रमांक '''05/25/04/18448/26''' के साथ दिनांक '''31 अगस्त 2026''' को हुआ है। संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों—पथरौला एवं सहिजनहाँ—के वर्तमान सरपंचों/प्रतिनिधियों द्वारा समिति को सेवा-कार्य हेतु '''अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC)''' प्रदान किया गया है। समिति द्वारा किया जाने वाला सेवा-कार्य ग्राम पंचायतों की सहमति और ग्रामवासियों के सहयोग से, विधिक रूप से मान्य संस्था के रूप में संचालित होता है। पंजीकरण से पूर्व भी अनेक ग्रामवासी और श्रद्धालु विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से सामूहिक रूप से यह सेवा-कार्य और धार्मिक आयोजन करते आ रहे थे, किंतु वह किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं था। === समिति के कार्य === * '''जीर्णोद्धार:''' मंदिर की मरम्मत, रंग-रोगन और पेंट कार्य कराना। * '''बिजली व्यवस्था:''' परिसर में प्रकाश और विद्युत संचार का प्रबंध। * '''जल व्यवस्था:''' श्रद्धालुओं के लिए पेयजल और पानी की सुविधा। * '''स्वच्छता:''' परिसर, प्रांगण और तालाब किनारे की साफ-सफाई। * '''सुरक्षा:''' श्रद्धालुओं, मेलों और बड़े आयोजनों में सुरक्षा और भीड़ प्रबंधन। * '''निर्माण:''' विशाल हवन कुंड का निर्माण। * '''आयोजन:''' दीपावली की काली पूजा, देवी जागरण, नवरात्रि और अन्य पर्वों की व्यवस्था। * '''भंडारे:''' विगत 10 से 15 वर्षों से भंडारों का नियमित आयोजन। * '''संस्कृति:''' भगत, फाग, सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसी लोक-कलाओं को मंच देना। * '''समन्वय:''' ग्राम पंचायतों, ग्रामीणों और प्रशासन के साथ समन्वय। == प्राचीन धरोहर == माँ काली मंदिर परिसर की प्राचीन धरोहरों में निम्नलिखित प्रमुख हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा:''' मंदिर की सबसे पूज्य और प्राचीन मानी जाने वाली मूर्ति। # '''तालाब किनारे की गुंबदयुक्त पाषाण संरचना:''' लोकमान्यता में विश्वकर्मा द्वारा निर्मित, मेहराबदार द्वारों और गुंबद वाली प्राचीन इमारत। # '''प्राचीन तालाब:''' अत्यंत पुराना जलाशय, जिसके निर्माता और काल की जानकारी उपलब्ध नहीं है। # '''पाषाण प्रतिमाएँ और शिलाएँ:''' परिसर में पूजित प्राचीन मूर्तियाँ और शिलाखंड। # '''शिवलिंग और जलहरी:''' काले पाषाण का प्राचीन शिवलिंग। # '''नंदी प्रतिमा और अन्य मूर्तियाँ:''' शिव मंदिर परिसर की पाषाण-मूर्तियाँ। इन धरोहरों के संरक्षण के लिए स्थानीय प्रशासन, ग्राम पंचायतों, समिति और पुरातत्व विशेषज्ञों के बीच समन्वय आवश्यक है, ताकि इनका वैज्ञानिक अभिलेखन और सुरक्षित रखरखाव हो सके। == शोध हेतु विषय == इतिहासकारों, पुरातत्वविदों, लोक-संस्कृति और धर्म के अध्येताओं और शोधार्थियों के लिए इस मंदिर और परिसर से जुड़े अनेक विषय उपयुक्त हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा का काल-निर्धारण:''' प्रतिमा के पाषाण-प्रकार, गढ़न-शैली और उत्कीर्णन के आधार पर निर्माण-काल का अध्ययन। # '''गुंबदयुक्त प्राचीन भवन का स्थापत्य-अध्ययन:''' मेहराब, गुंबद, चबूतरे और पत्थरों की चिनाई की शैली के आधार पर इसके काल और मूल उपयोग का निर्धारण। # '''विश्वकर्मा-निर्माण की लोकमान्यता:''' मौखिक इतिहास, किंवदंती और लोक-स्मृति के आधार पर इस मान्यता के उद्भव का अध्ययन। # '''प्राचीन तालाब का इतिहास:''' इसे किसने और कैसे बनवाया, निर्माण-तकनीक और पारंपरिक जल-प्रबंधन में इसकी भूमिका। # '''बघेलखंड में शाक्त उपासना:''' ग्राम देवी और कुल देवी के रूप में माँ काली की पूजा का क्षेत्रीय अध्ययन। # '''भगत और फगुआ (फाग) का संकलन:''' इन लोकगीतों के बोल, धुन, वाद्य और गायन-शैली का दस्तावेज़ीकरण। # '''सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा:''' इन नृत्यों की उत्पत्ति, वेशभूषा और सामाजिक भूमिका का अध्ययन। # '''साप्ताहिक बाज़ार और मेलों का अर्थशास्त्र:''' सोमवार-गुरुवार के बाज़ार और बड़े मेलों का स्थानीय अर्थव्यवस्था पर प्रभाव। # '''दीपावली की मध्यरात्रि काली पूजा और देवी जागरण:''' इस परंपरा का विकास और सामाजिक सहभागिता। # '''समुदाय आधारित मंदिर-प्रबंधन:''' पंजीकृत समिति, ग्राम पंचायतों की NOC और सामुदायिक सहभागिता का प्रबंधन-अध्ययन। # '''बहुदेवालय परिसर:''' काली, शिव, हनुमान और गणेश मंदिरों के सह-अस्तित्व का धार्मिक-ऐतिहासिक अध्ययन। # '''प्रतिमा-विज्ञान:''' शेर की प्रतिमा, नंदी, शिवलिंग और परिसर की अन्य मूर्तियों का प्रतिमा-शास्त्रीय विश्लेषण। # '''स्थान-नाम अध्ययन:''' पथरौला और सहिजनहाँ नामों की व्युत्पत्ति और ग्राम-इतिहास। # '''बघेली भाषा और देवी-गीत:''' आरती, भजन और लोकगीतों का भाषावैज्ञानिक अध्ययन। # '''धार्मिक पर्यटन और सामाजिक समरसता:''' नवरात्रि मेलों की भूमिका और क्षेत्रीय पर्यटन की संभावनाएँ। # '''धरोहर संरक्षण:''' प्राचीन मूर्तियों, तालाब और गुंबदयुक्त संरचना के वैज्ञानिक संरक्षण की रूपरेखा। == संपर्क == * '''संस्था:''' श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ == चित्र-दीर्घा == * [[चित्र:Ancient domed stone temple built by Vishwakarma beside pond near Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]]माँ काली मंदिर परिसर का दृश्य * तालाब किनारे स्थित प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण संरचना * शिव मंदिर में शिवलिंग, जलहरी और हनुमान जी की प्रतिमा * गर्भगृह की प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ * शेर (बाघ) की प्रतिमा * विशाल हवन कुंड * दीपावली की काली पूजा और देवी जागरण * नवरात्रि मेला एवं साप्ताहिक बाज़ार == इन्हें भी देखें == * सीधी ज़िला * मझौली * मड़वास * बघेलखंड * रीवा संभाग * बघेली भाषा * शक्तिपीठ और काली उपासना * मध्य प्रदेश के हिन्दू मंदिर == सन्दर्भ == विकिपीडिया पर प्रकाशन के समय यहाँ समाचार-पत्र रिपोर्ट, ज़िला गज़ेटियर, सरकारी अभिलेख, समिति के पंजीयन प्रमाणपत्र और शोध-पत्र जैसे स्वतंत्र स्रोत जोड़ें। == बाहरी कड़ियाँ == * गूगल मानचित्र: सहिजनहाँ, मध्य प्रदेश (पिन 486669) {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> 4708g77f7zc50soitzm0oseu0mo39qd 6632933 6632553 2026-10-25T10:23:04Z चाहर धर्मेंद्र 703114 प्रयोगस्थल खाली किया। 6632933 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> nqyrael75jv4pl2ws5ryi3yf27rl3hh अनूपगढ़ विधानसभा क्षेत्र श्रीगंगानगर(राजस्थान) 0 952610 6632687 4133369 2026-10-24T20:58:59Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632687 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2018}} अनूपगढ़ विधानसभा क्षेत्र, बीकानेर लोकसभा क्षेत्र का ऐसा विधानसभा क्षेत्र है जो कि बीकानेर जिले का ना होकर श्रीगंगानगर जिले से संबंधित है। p0gptelg01yy50ulj4xokajkyuhrzxq अरणाय 0 953445 6632814 6627171 2026-10-25T03:31:28Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632814 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2023}} '''अरणाय''' गाँव सांचोर जिले की सांचोर तहसील में स्थित हैं। अरणाय जिले /तहसील मुख्यालय से 18 किलोमीटर दूर है। अरणाय गाँव सांचोर जिले का महत्वपूर्ण गाँव हैं। इस गांव का बहुत गर्व का इतिहास है। कृषि इस गांव का मुख्य पेशा है। इस गाँव की आबादी तकरीबन 6000-6500 के बीच हैं। इस गांव की कुल साक्षरता दर 52% है, जिसमें पुरुष साक्षरता 65% है और महिला साक्षरता दर 38 % है।<mapframe latitude="24.8952" longitude="71.8987" zoom="10" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 24.8671932, 71.8943366 ] }, "properties": { "name": "Arnay Sanchore" } }, { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 71.89400945557283, 24.86672675475421 ] } } ] } </mapframe> == दूरियाँ == भारत का राष्ट्रीय राजमार्ग-68 इस गांव से 15 किलोमीटर दूरी से गुजरता है। नजदीकी रेलवे स्टेशन भीनमाल है जो कि 50किलोमीटर दूर है। जिले /ब्लॉक मुख्यालय बस सेवा द्वारा जुड़े हुए हैं। == विद्यालय सूची == * पीएम श्री राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय अरणाय * राजकीय वरिष्ठ उपाध्याय संस्कृत विद्यालय * राजकीय उच्च प्राथमिक विद्यालय सुथारो का गोलियाँ * राजकीय उच्च प्राथमिक विद्यालय अरणाय का गोलियाँ * राजकीय प्राथमिक विद्यालय रेबारिया का ढाणी चार रास्ता * राजकीय प्राथमिक विद्यालय चतुराणियो की ढाणी * राजकीय प्राथमिक विद्यालय प्रभुआणियो की ढाणी * राजकीय प्राथमिक विद्यालय परमारो की ढाणी * राजकीय प्राथमिक विद्यालय प्रतापाणियो और अमलुआणीयो की ढाणी * राजकीय प्राथमिक विद्यालय रेबारिया का गोलियाँ * प्रताप पब्लिक स्कूल == नजदिकी गाँव व शहर == * धानता * पुर * वोढा * खारा * चौरा * लियादरा * हरियाली * भादरूणा * कारोला * सांचोर (जिला) == बाहरी कड़ियाँ == [http://censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=102535 जनगणना 2011] [[श्रेणी:जालौर ज़िले के गाँव]] hjsd898dwp2xbn7n55g73p3dbaz41mv 1906 सैन फ्रांसिस्को भूकम्प 0 967086 6632970 6305165 2026-10-25T11:34:31Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632970 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake |title = 1906 सैन फ्रांसिस्को भूकम्प |timestamp = 1906-04-18 13:12:27 |isc-event = 16957905 |anss-url = official19060418131226300_12 |local-date = {{Start date|1906|4|18}} |local-time = स्थानीय समयानुसार प्रातः 05:12 |map = |map2 = {{Location map+ |USA California |relief=1 |places = {{Location map~|California|lat=40.80|long=-124.16|label_size=100|label=यूरेका|position=top|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|California|lat=41.22|long=-122.27|label_size=100|label=डनस्मुइर|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|California|lat=39.74|long=-121.84|label_size=100|label=चिको|position=left|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|California|lat=39.34|long=-120.20|label_size=100|label=ट्रूकी|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|California|lat=38.45|long=-122.7|label_size=100|label=सैंटा रोसा|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|California|lat=36.68|long=-121.66|label_size=100|label=सेलिनास|position=left|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|California|lat=35.37|long=-119.02|label_size=100|label=बेकर्सफ़ील्ड|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|California|lat=36.75|long=-119.77|label_size=100|label=फ्रेस्नो|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|California|lat=35.47|long=-120.65|label_size=100|label=पासो रॅब्लस|position=left|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|California|lat=34.03|long=-118.49|label_size=100|label=सैंटा मोनिका|position=left|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|California|lat=33.72|long=-116.22|label_size=100|label=इंडियो|position=left|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|California|lat=37.75|long=-122.55|mark=Bullseye1.png|marksize=40}} |label = |position = top |width = 260 |float = right |caption = }} |magnitude = 7.9 [[आघूर्ण परिमाण मापक्रम|M<sub>w</sub>]]<ref name="BSL">{{Cite web|url=http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html|title=Where Can I Learn More About the 1906 Earthquake?|last=|first=|date=2008-01-28|website=[[Berkeley Seismological Laboratory]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080327145305/http://seismo.berkeley.edu/faq/1906_0.html|archive-date=2008-03-27|url-status=dead|access-date=}}</ref> |depth = {{convert|5|mi|abbr=on}}<ref name=lomax>{{Cite web |url=http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |title=Location of the Focal Region and Hypocenter of the California Earthquake of April 18, 1906 |access-date=16 अक्तूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720220312/http://alomax.free.fr/posters/1906-focus/ |archive-date=20 जुलाई 2011 |url-status=live }}</ref> |intensity = [[मेर्साली तीव्रता परिमाप|XI (''अत्यधिक'')]]<ref name=Stover>{{citation|last=Stover|first=C.W.|last2=Coffman|first2=J.L.|url=https://books.google.com/books?id=bY0KAQAAIAAJ|title=Seismicity of the United States, 1568–1989 (Revised)|series=U.S. Geological Survey professional paper 1527|year=1993|publisher=[[United States Government Printing Office]]|page=75|access-date=14 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413193951/https://books.google.com/books?id=bY0KAQAAIAAJ|archive-date=13 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> |countries affected = [[उत्तर तट (कैलिफ़ोर्निया)|उत्तर तट]] <br> [[सैन फ्रांसिस्को खाड़ी क्षेत्र]] <br> [[केन्द्रीय तट (कैलिफ़ोर्निया)|केन्द्रीय तट]] <br> संयुक्त राज्य अमेरिका |location = {{coord|37.75|-122.55|display=inline,title}}<ref name=lomax/> |type = [[भ्रंश (भूविज्ञान)#प्रकार|क्षैतिज विस्थापन]]<ref name=Segall>{{citation|title=Surface Displacements in the 1906 San Francisco and 1989 Loma Prieta Earthquakes|url=http://www.sciencemag.org/content/250/4985/1241.abstract?|first=P.|last=Segall|first2=M.|last2=Lisowski|year=1990|journal=[[Science (journal)|Science]]|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|volume=250|pages=1241–4|issue=4985|doi=10.1126/science.250.4985.1241|pmid=17829210|bibcode=1990Sci...250.1241S|access-date=14 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924143835/http://www.sciencemag.org/content/250/4985/1241.abstract|archive-date=24 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> |tsunami = हाँ<ref name=Geist>{{citation|title=Analysis of the tsunami generated by the Mw 7.8 1906 San Francisco earthquake|url=http://geology.gsapubs.org/content/27/1/15.abstract|first=E.L.|last=Geist|first2=M.L.|last2=Zoback|year=1999|journal=Geology|publisher=[[Geological Society of America]]|volume=27|number=1|pages=15–18|doi=10.1130/0091-7613(1999)027<0015:aottgb>2.3.co;2|bibcode=1999Geo....27...15G|access-date=14 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605012522/http://geology.gsapubs.org/content/27/1/15.abstract|archive-date=5 जून 2017|url-status=live}}</ref> |casualties = 700–3,000+<ref name=Casualties>{{citation|title=Casualties and damage after the 1906 Earthquake|author=USGS|url=https://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/casualties.php|publisher=[[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]]|access-date=16 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20080617012031/http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/casualties.php|archive-date=17 जून 2008|url-status=live}}</ref> }} '''1906 सैन फ्रांसिस्को भूकम्प''' [[उत्तरी कैलिफ़ोर्निया]] में 18 अप्रैल, दिन बुधवार को प्रातः 05:12 बजे आया एक भयानक भूकम्प था जिसकी तीव्रता [[आघूर्ण परिमाण मापक्रम]] पर 7.9 तथा अधिकतम [[मेर्साली तीव्रता परिमाप]] XI (''अत्यधिक'') थी। इस अत्यधिक तीव्रता के भूकम्प के झटके [[उत्तर तट (कैलिफ़ोर्निया)|उत्तर तट]] के [[यूरेका, कैलिफ़ोर्निया|यूरेका]] से लेकर [[सैन फ्रांसिस्को खाड़ी क्षेत्र]] के दक्षिण में स्थित [[सेलिनास घाटी]] तक महसूस किये गये। इन झटकों से हजारों क्षतिग्रस्त हो गये। परिणामस्वरूप 3,000 लोगों की मृत्यु हो गयी तथा [[सैन फ्रांसिस्को]] नगर का 80% हिस्सा तबाह हो गया। इस भूकम्प को संयुक्त राज्य अमेरिका के इतिहास के सबसे भयानक भूकम्पों में एक माना जाता है। इस भूकम्प से कैलिफ़ोर्निया के इतिहास में सबसे अधिक लोग मारे गये। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1906]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका का इतिहास]] [[श्रेणी:प्राकृतिक आपदाएँ]] 9w3sqnvqhjknc8yosm7rfiqslinyinl 179 रेखांश पश्चिम 0 980294 6632871 4520797 2026-10-25T05:32:37Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632871 wikitext text/x-wiki {{Location map-line|lon=-179}} {{kml}} '''179 रेखांश पश्चिम''' (179th meridian west) [[पृथ्वी]] की [[प्रधान मध्याह्न रेखा]] से पश्चिम में 179 [[रेखांश]] पर स्थित [[उत्तरी ध्रुव]] से [[दक्षिणी ध्रुव]] तक चलने वाली [[रेखांश]] है। यह काल्पनिक रेखा [[उत्तरध्रुवीय महासागर|आर्कटिक महासागर]], [[एशिया]], [[प्रशान्त महासागर|प्रशांत महासागर]], [[दक्षिणध्रुवीय महासागर|दक्षिणी महासागर]] और [[अंटार्कटिका]] से गुज़रती है। यह [[1 रेखांश पूर्व]] से मिलकर एक [[बृहत् वृत्त|महावृत्त]] बनाती है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=p6waAAAAYAAJ Cornell's Physical Geography]," Sarah S. Cornell, D. Appleton and Company, 1873</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=vvXVswEACAAJ Atlas of the World]," Oxford University Press, 2018, ISBN 9780190913038</ref> == इन्हें भी देखें == * [[रेखांश]] * [[180 रेखांश]] * [[1 रेखांश पूर्व]] * [[178 रेखांश पश्चिम]] * [[बृहत् वृत्त|महावृत्त]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:रेखांश रेखाएँ|पश्चिम]] pb5tdazu9gr51fkim2m4kbt926zhd30 1951 की भारतीय जनगणना 0 981760 6632910 6189216 2026-10-25T07:50:39Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632910 wikitext text/x-wiki {{Infobox census | name = 1951 की भारतीय जनगणना | logo = | logo_size = | logo_caption = | image = | image_size = | image_caption = | country = [[भारत]] | date = <!--{{start date|YYYY|MM|DD|df=y}}--> | population = 361,088,090 | percent_change = 13.32% | annual_percent_change = | region_type = <!--state, department, region, ...--> | most_populous = | least_populous = | previous_census = भारत की जनगणना (स्वतंत्रता-पूर्व) | previous_year = स्वत्रंत्रता पूर्व | next_census = 1961 की भारतीय जनगणना | next_year = 1961 }} '''भारत की 1951 की जनगणना''' 1871 के बाद से हर दशक में भारत में आयोजित सेंसस की शृंखला में 9वीं थी।<ref name="ancsdaap">{{cite web|url=http://www.ancsdaap.org/cencon98/papers/india/india.pdf |format=PDF |title=Planning for the 2001 Census of India Based on the 1991 Census |author=Dr. M. Vijaynunni |work=18th Population Census Conference |date=26–29 August 1998 |location=Honolulu, Hawaii, USA |publisher=Association of National Census and Statistics Directors of America, Asia, and the Pacific |accessdate=2013-11-08 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081119080707/http://www.ancsdaap.org/cencon98/papers/india/india.pdf |archivedate=19 November 2008 |df= }}</ref> आजादी और [[भारत का विभाजन]] के बाद यह पहली जनगणना भी थी।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/religious-communities-census-2011-what-the-numbers-say/article7582284.ece|title=India's religions by numbers|date=26 August 2015|publisher=|via=www.thehindu.com|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115030444/https://www.thehindu.com/news/national/religious-communities-census-2011-what-the-numbers-say/article7582284.ece|archive-date=15 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> 1948 की जनगणना अधिनियम के तहत पहली जनगणना भी आयोजित की गई थी। भारतीय गणराज्य की पहली जनगणना 10 फरवरी, 1951 को शुरू हुई थी।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/htthis-day-feb-10-1951-first-census-in-indian-republic-begins-101644334090460.html|title=HT This Day: Feb 10, 1951 -- First Census In Indian Republic Begins}}</ref> भारत की जनसंख्या को 361,088,0 9 0 (1: 0.946 पुरुष: महिला) के रूप में गिना गया था।<ref>{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/variation.aspx |title=Census of India: Variation in Population since 1901 |publisher=Censusindia.gov.in |date= |accessdate=2018-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706214734/http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/variation.aspx |archive-date=6 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> कुल जनसंख्या 42,427,510 की वृद्धि हुई, 1941 की जनगणना के दौरान 318,660,580 लोगों की तुलना में 13.31% अधिक थी।<ref>{{cite web |url=http://www.isec.ac.in/List%20of%20Census%20Data%20in%20Microfiche%20(6).pdf |title=Census data |website=www.isec.ac.in |format=PDF |access-date=23 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713123923/http://www.isec.ac.in/List%20of%20Census%20Data%20in%20Microfiche%20(6).pdf |archive-date=13 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref> 1951 में [[जम्मू और कश्मीर]] के लिए कोई जनगणना नहीं हुई थी और इसके आंकड़े 1941 और 1961 की जनगणना से अलग हो गए थे।<ref>{{cite web |url=http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf |title=Budget data |website=indiabudget.nic.in |format=PDF |access-date=23 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219073658/http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf |archive-date=19 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> जनगणना के तुरंत बाद [[भारतीय राष्ट्रीय नागरिक रजिस्टर]] (एनआरसी) तैयार किया गया था।<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/national-register-of-citizens-in-assam-issue-of-illegal-foreigners-continues-to-be-a-major-political-one/articleshow/47657561.cms|title=National Register of Citizens in Assam: Issue of illegal foreigners continues to be a major political one|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101000555/http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/national-register-of-citizens-in-assam-issue-of-illegal-foreigners-continues-to-be-a-major-political-one/articleshow/47657561.cms|archive-date=1 नवंबर 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india/assam-overhaul-of-national-register-of-citizens-sparks-controversy/story-O082SAiZUXEc9ZRWfpsvDO.html|title=Assam: Overhaul of National Register of Citizens sparks controversy|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105231414/http://www.hindustantimes.com/india/assam-overhaul-of-national-register-of-citizens-sparks-controversy/story-O082SAiZUXEc9ZRWfpsvDO.html|archive-date=5 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref> 1951 में, पहली जनगणना जनगणना के समय, केवल 18% भारतीय साक्षर थे जबकि जीवन प्रत्याशा 32 वर्ष थी।<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Opinion/k6IhP0F5uWiOqEOerpwIZN/Despite-stains-democracy-has-thrived-in-India.html|title=Despite stains, democracy has thrived in India|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115071213/https://www.livemint.com/Opinion/k6IhP0F5uWiOqEOerpwIZN/Despite-stains-democracy-has-thrived-in-India.html|archive-date=15 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> विस्थापित व्यक्तियों की 1951 की जनगणना के आधार पर, 7,22,600 मुसलमान भारत से पाकिस्तान (पश्चिम और पूर्व दोनों) गए, जबकि 72,49, 000 हिंदू और सिख पाकिस्तान (पश्चिम और पूर्व दोनों) से भारत चले गए।<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/opinions/2017/aug/14/when-muslims-left-pakistan-for-india-1642817.html|title=When Muslims left Pakistan for India|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180905102113/http://www.newindianexpress.com/opinions/2017/aug/14/when-muslims-left-pakistan-for-india-1642817.html|archive-date=5 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> ==धार्मिक जनसांख्यिकी== 1951 की जनगणना में हिंदुओं में 30.6 करोड़ (84.1%)<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/census-2011-data-on-population-by-religious-communities/article7579161.ece?homepage=true|title=Muslim population growth slows|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130202558/http://www.thehindu.com/news/national/census-2011-data-on-population-by-religious-communities/article7579161.ece?homepage=true|archive-date=30 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2015/08/150825_census_report_population_religion_ps|title=हिंदू-मुस्लिम आबादी की पेचीदगी को समझें|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180824035755/https://www.bbc.com/hindi/india/2015/08/150825_census_report_population_religion_ps|archive-date=24 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> और मुस्लिम 3.54 करोड़ (9.49%)<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/religious-communities-census-2011-what-the-numbers-say/article7582284.ece|title=India's religions by numbers|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110201326/http://www.thehindu.com/news/national/religious-communities-census-2011-what-the-numbers-say/article7582284.ece|archive-date=10 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref> थे।<ref name="indiadawn1951">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/842925/muslims-in-indian-army|title=Muslims in Indian army|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622220342/https://www.dawn.com/news/842925/muslims-in-indian-army|archive-date=22 जून 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| url= http://indianexpress.com/article/india/india-others/census-hindu-share-dips-below-80-muslim-share-grows-but-slower/| title= Census: Hindu share dips below 80%, Muslim share grows but slower| author= Abantika Ghosh , Vijaita Singh| work= Indian Express| date= 24 January 2015| publisher= Indian Express| accessdate= 2015-01-27| archive-url= https://web.archive.org/web/20180822223843/https://indianexpress.com/article/india/india-others/census-hindu-share-dips-below-80-muslim-share-grows-but-slower/| archive-date= 22 अगस्त 2018| url-status= live}}</ref><ref name="census1">{{cite web| url= http://www.milligazette.com/news/6953-demographic-dividend-and-indian-muslims-i| title= Demographic Dividend and Indian Muslims - i| author= Aariz Mohammed| work= Milli Gazette| date= 1–15 May 2013| publisher= Milli Gazette| accessdate= 2013-05-15| archive-url= https://web.archive.org/web/20181112141202/http://www.milligazette.com/news/6953-demographic-dividend-and-indian-muslims-i| archive-date= 12 नवंबर 2018| url-status= live}}</ref><ref name="census2">{{cite web | url= http://www.milligazette.com/print/issue/1-15-may-2013/11 | format= PDF | title= Demographic Dividend and Indian Muslims - i | author= Aariz Mohammed | work= Milli Gazette | date= 1–15 May 2013 | publisher= Milli Gazette | accessdate= 2013-05-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20180812115038/http://www.milligazette.com/print/issue/1-15-may-2013/11 | archive-date= 12 अगस्त 2018 | url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iipsindia.org/pdf/IIPS%20Working%20Paper%20No.2.pdf |title=Religious taxonomy of states |access-date=23 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121004022838/http://www.iipsindia.org/pdf/IIPS%20Working%20Paper%20No.2.pdf |archive-date=4 अक्तूबर 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://socialjustice.nic.in/pdf/tab18.pdf |title=Social justice |access-date=23 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140323154545/http://socialjustice.nic.in/pdf/tab18.pdf |archive-date=23 मार्च 2014 |url-status=dead }}</ref> 1951 में भारतीय जनगणना से पता चला कि 83 लाख ईसाई थे।<ref name="indiadawn1951"/> विभाजन से पहले भारत की आबादी में 66 प्रतिशत हिन्दू थी। ;भारत में प्रमुख धार्मिक समूहों के लिए जनसंख्या प्रवृत्ति (1951) {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |- style="text-align: center;" ! धार्मिक समूह ! जनसंख्या % '''1951''' |- ! style="background:#e5bca6;"| [[हिन्दू]] | 84.1% |- ! style="background:#bdbf97;"| [[मुसलमान]] | 9.49% |- ! style="background:#a69a8e;"| [[ईसाई]] | 2.3% |- ! | [[सिख]] | 1.89% |- ! style="background:#f6e4a0;"| बुद्ध | 0.74% |- ! style="background:#b4a28e;"| कोई नहीं, अन्य | 0.43% |- ! | [[जैन धर्म|जैन]] | 0.46% |} ==इन्हें भी देखें== * [[भारतीय राष्ट्रीय नागरिक रजिस्टर]] (एनआरसी) * [[भारत का विभाजन]] * [[स्वतंत्रता-पूर्व भारत की जनगणना]] * [[भारत के राज्यों और केंद्र शासित प्रदेशों की सूची जनसंख्या अनुसार]] * [[भारत की जनगणना २०११]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Census of India, 2011}} [[श्रेणी:भारत की जनगणना]] 4ravruba58l2lazy40m27qomjgvhjik 6632911 6632910 2026-10-25T07:54:30Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632911 wikitext text/x-wiki {{Infobox census | name = 1951 की भारतीय जनगणना | logo = | logo_size = | logo_caption = | image = | image_size = | image_caption = | country = [[भारत]] | date = <!--{{start date|YYYY|MM|DD|df=y}}--> | population = 361,088,090 | percent_change = 13.32% | annual_percent_change = | region_type = <!--state, department, region, ...--> | most_populous = | least_populous = | previous_census = भारत की जनगणना (स्वतंत्रता-पूर्व) | previous_year = स्वत्रंत्रता पूर्व | next_census = 1961 की भारतीय जनगणना | next_year = 1961 }} '''भारत की 1951 की जनगणना''' 1871 के बाद से हर दशक में भारत में आयोजित सेंसस की शृंखला में 9वीं थी।<ref name="ancsdaap">{{cite web|url=http://www.ancsdaap.org/cencon98/papers/india/india.pdf |format=PDF |title=Planning for the 2001 Census of India Based on the 1991 Census |author=Dr. M. Vijaynunni |work=18th Population Census Conference |date=26–29 August 1998 |location=Honolulu, Hawaii, USA |publisher=Association of National Census and Statistics Directors of America, Asia, and the Pacific |accessdate=2013-11-08 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081119080707/http://www.ancsdaap.org/cencon98/papers/india/india.pdf |archivedate=19 November 2008 |df= }}</ref> आजादी और [[भारत का विभाजन]] के बाद यह पहली जनगणना भी थी।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/religious-communities-census-2011-what-the-numbers-say/article7582284.ece|title=India's religions by numbers|date=26 August 2015|publisher=|via=www.thehindu.com|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115030444/https://www.thehindu.com/news/national/religious-communities-census-2011-what-the-numbers-say/article7582284.ece|archive-date=15 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> 1948 की जनगणना अधिनियम के तहत पहली जनगणना भी आयोजित की गई थी। भारतीय गणराज्य की पहली जनगणना 10 फरवरी, 1951 को शुरू हुई थी।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/htthis-day-feb-10-1951-first-census-in-indian-republic-begins-101644334090460.html|title=HT This Day: Feb 10, 1951 -- First Census In Indian Republic Begins}}</ref> भारत की जनसंख्या को 361,088,0 9 0 (1: 0.946 पुरुष: महिला) के रूप में गिना गया था।<ref>{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/variation.aspx |title=Census of India: Variation in Population since 1901 |publisher=Censusindia.gov.in |date= |accessdate=2018-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706214734/http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/variation.aspx |archive-date=6 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> कुल जनसंख्या 42,427,510 की वृद्धि हुई, 1941 की जनगणना के दौरान 318,660,580 लोगों की तुलना में 13.31% अधिक थी।<ref>{{cite web |url=http://www.isec.ac.in/List%20of%20Census%20Data%20in%20Microfiche%20(6).pdf |title=Census data |website=www.isec.ac.in |format=PDF |access-date=23 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713123923/http://www.isec.ac.in/List%20of%20Census%20Data%20in%20Microfiche%20(6).pdf |archive-date=13 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref> 1951 में [[जम्मू और कश्मीर]] के लिए कोई जनगणना नहीं हुई थी और इसके आंकड़े 1941 और 1961 की जनगणना से अलग हो गए थे।<ref>{{cite web |url=http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf |title=Budget data |website=indiabudget.nic.in |format=PDF |access-date=23 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219073658/http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf |archive-date=19 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> जनगणना के तुरंत बाद [[भारतीय राष्ट्रीय नागरिक रजिस्टर]] (एनआरसी) तैयार किया गया था।<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/national-register-of-citizens-in-assam-issue-of-illegal-foreigners-continues-to-be-a-major-political-one/articleshow/47657561.cms|title=National Register of Citizens in Assam: Issue of illegal foreigners continues to be a major political one|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101000555/http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/national-register-of-citizens-in-assam-issue-of-illegal-foreigners-continues-to-be-a-major-political-one/articleshow/47657561.cms|archive-date=1 नवंबर 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india/assam-overhaul-of-national-register-of-citizens-sparks-controversy/story-O082SAiZUXEc9ZRWfpsvDO.html|title=Assam: Overhaul of National Register of Citizens sparks controversy|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105231414/http://www.hindustantimes.com/india/assam-overhaul-of-national-register-of-citizens-sparks-controversy/story-O082SAiZUXEc9ZRWfpsvDO.html|archive-date=5 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref> 1951 में, पहली जनगणना जनगणना के समय, केवल 18% भारतीय साक्षर थे जबकि जीवन प्रत्याशा 32 वर्ष थी।<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Opinion/k6IhP0F5uWiOqEOerpwIZN/Despite-stains-democracy-has-thrived-in-India.html|title=Despite stains, democracy has thrived in India|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115071213/https://www.livemint.com/Opinion/k6IhP0F5uWiOqEOerpwIZN/Despite-stains-democracy-has-thrived-in-India.html|archive-date=15 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> विस्थापित व्यक्तियों की 1951 की जनगणना के आधार पर, 7,22,600 मुसलमान भारत से पाकिस्तान (पश्चिम और पूर्व दोनों) गए, जबकि 72,49, 000 हिंदू और सिख पाकिस्तान (पश्चिम और पूर्व दोनों) से भारत चले गए।<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/opinions/2017/aug/14/when-muslims-left-pakistan-for-india-1642817.html|title=When Muslims left Pakistan for India|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180905102113/http://www.newindianexpress.com/opinions/2017/aug/14/when-muslims-left-pakistan-for-india-1642817.html|archive-date=5 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> ==धार्मिक जनसांख्यिकी== 1951 की जनगणना में हिंदुओं में 30.6 करोड़ (84.1%)<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/census-2011-data-on-population-by-religious-communities/article7579161.ece?homepage=true|title=Muslim population growth slows|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130202558/http://www.thehindu.com/news/national/census-2011-data-on-population-by-religious-communities/article7579161.ece?homepage=true|archive-date=30 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2015/08/150825_census_report_population_religion_ps|title=हिंदू-मुस्लिम आबादी की पेचीदगी को समझें|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180824035755/https://www.bbc.com/hindi/india/2015/08/150825_census_report_population_religion_ps|archive-date=24 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> और मुस्लिम 3.54 करोड़ (9.49%)<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/religious-communities-census-2011-what-the-numbers-say/article7582284.ece|title=India's religions by numbers|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110201326/http://www.thehindu.com/news/national/religious-communities-census-2011-what-the-numbers-say/article7582284.ece|archive-date=10 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref> थे।<ref name="indiadawn1951">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/842925/muslims-in-indian-army|title=Muslims in Indian army|access-date=23 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622220342/https://www.dawn.com/news/842925/muslims-in-indian-army|archive-date=22 जून 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| url= http://indianexpress.com/article/india/india-others/census-hindu-share-dips-below-80-muslim-share-grows-but-slower/| title= Census: Hindu share dips below 80%, Muslim share grows but slower| author= Abantika Ghosh , Vijaita Singh| work= Indian Express| date= 24 January 2015| publisher= Indian Express| accessdate= 2015-01-27| archive-url= https://web.archive.org/web/20180822223843/https://indianexpress.com/article/india/india-others/census-hindu-share-dips-below-80-muslim-share-grows-but-slower/| archive-date= 22 अगस्त 2018| url-status= live}}</ref><ref name="census1">{{cite web| url= http://www.milligazette.com/news/6953-demographic-dividend-and-indian-muslims-i| title= Demographic Dividend and Indian Muslims - i| author= Aariz Mohammed| work= Milli Gazette| date= 1–15 May 2013| publisher= Milli Gazette| accessdate= 2013-05-15| archive-url= https://web.archive.org/web/20181112141202/http://www.milligazette.com/news/6953-demographic-dividend-and-indian-muslims-i| archive-date= 12 नवंबर 2018| url-status= live}}</ref><ref name="census2">{{cite web | url= http://www.milligazette.com/print/issue/1-15-may-2013/11 | format= PDF | title= Demographic Dividend and Indian Muslims - i | author= Aariz Mohammed | work= Milli Gazette | date= 1–15 May 2013 | publisher= Milli Gazette | accessdate= 2013-05-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20180812115038/http://www.milligazette.com/print/issue/1-15-may-2013/11 | archive-date= 12 अगस्त 2018 | url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iipsindia.org/pdf/IIPS%20Working%20Paper%20No.2.pdf |title=Religious taxonomy of states |access-date=23 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121004022838/http://www.iipsindia.org/pdf/IIPS%20Working%20Paper%20No.2.pdf |archive-date=4 अक्तूबर 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://socialjustice.nic.in/pdf/tab18.pdf |title=Social justice |access-date=23 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140323154545/http://socialjustice.nic.in/pdf/tab18.pdf |archive-date=23 मार्च 2014 |url-status=dead }}</ref> 1951 में भारतीय जनगणना से पता चला कि 83 लाख ईसाई थे।<ref name="indiadawn1951"/> विभाजन से पहले भारत की आबादी में 66 प्रतिशत हिन्दू थी। ;भारत में प्रमुख धार्मिक समूहों के लिए जनसंख्या प्रवृत्ति (1951) {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |- style="text-align: center;" ! धार्मिक समूह ! जनसंख्या % '''1951''' |- ! style="background:#e5bca6;"| [[हिन्दू]] | 84.1% |- ! style="background:#bdbf97;"| [[मुसलमान]] | 9.49% |- ! style="background:#a69a8e;"| [[ईसाई]] | 2.3% |- ! | [[सिख]] | 1.89% |- ! style="background:#f6e4a0;"| बुद्ध | 0.74% |- ! style="background:#b4a28e;"| कोई नहीं, अन्य | 0.43% |- ! | [[जैन धर्म|जैन]] | 0.46% |} ==इन्हें भी देखें== * [[भारतीय राष्ट्रीय नागरिक रजिस्टर]] (एनआरसी) * [[भारत का विभाजन]] * [[स्वतंत्रता-पूर्व भारत की जनगणना]] * [[भारत के राज्यों और केंद्र शासित प्रदेशों की सूची जनसंख्या अनुसार]] * [[भारत की जनगणना २०११]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Census of India, 2011}} [[श्रेणी:भारत की जनगणना]] a8w4ju519eypuv4wxv5fg6g6e7jp5lc अफ्रीकी समाजवाद 0 984372 6632781 4635133 2026-10-25T02:40:32Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632781 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=मार्च 2020}} अफ्रीकी समाजवाद पारंपरिक अफ्रीकी तरीके से आर्थिक संसाधनों को साझा करने में एक विश्वास है, जैसा कि शास्त्रीय समाजवाद से अलग है। 1950 और 1960 के कई अफ्रीकी राजनेताओं ने अफ्रीकी समाजवाद के लिए अपना समर्थन दिया, हालांकि इस अवधि की परिभाषाएं और व्याख्याएं काफी भिन्न थीं। [[श्रेणी:अफ़्रीका की राजनीति]] 0vm8j03z8qn1x3q9cjhfg7z9jjuqaoe एसएलसी ट्वेंटी-20 टूर्नामेंट 2019 0 1015252 6632973 6219895 2026-10-25T11:38:33Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632973 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = एसएलसी ट्वेंटी-20 टूर्नामेंट 2019 | image = | imagesize = | fromdate = 15 | todate = 27 फरवरी 2019 | administrator = [[श्रीलंका क्रिकेट]] | cricket format = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेंटी-20]] | tournament format = [[राउंड-रॉबिन प्रतियोगिता | राउंड-रॉबिन]] फिर [[एकल उन्मूलन टूर्नामेंट | नॉकआउट]] | host = {{flag|श्रीलंका}} | champions = [[मूर्स स्पोर्ट्स क्लब]] | count = | participants = 24 | matches = | attendance = | player of the series = | most runs = [[दिनेश चांदीमल]] (261) | most wickets = [[मलिंडा पुष्पककुमार|मलिन्दा पुष्पकुमारा]] (20) | website = | previous_year = 2017-18 | previous_tournament = एसएलसी ट्वेंटी-20 टूर्नामेंट 2018 | next_year = | next_tournament = }} '''2018-19 एसएलसी ट्वेंटी-20 टूर्नामेंट''' एक ट्वेंटी-20 क्रिकेट टूर्नामेंट था जो श्रीलंका में आयोजित किया गया था। यह श्रीलंका में चौबीस घरेलू टीमों के बीच खेला गया था, जिसमें टूर्नामेंट 15 से 27 फरवरी 2019 तक चला था।<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/scores/series/8673/season/2019 |title=SLC Twenty-20 Tournament 2019: Fixtures & Results |publisher=ESPN Cricinfo |accessdate=14 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214233537/http://www.espncricinfo.com/scores/series/8673/season/2019 |archive-date=14 फ़रवरी 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thepapare.com/sri-lanka-club-t20-league-to-start-tomorrow/ |title=Sri Lanka Club T20 league to commence tomorrow |work=The Papare |accessdate=14 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215050555/http://www.thepapare.com/sri-lanka-club-t20-league-to-start-tomorrow/ |archive-date=15 फ़रवरी 2019 |url-status=dead }}</ref> नॉनडेस्क्रिप्शंस क्रिकेट क्लब गत विजेता थे।<ref>{{cite web |url=http://www.srilankacricket.lk/news/ncc-worthy-champs-by-6-runs-over-ccc |title=NCC worthy Champs by 6 runs over CCC |work=Sri Lanka Cricket |accessdate=8 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180309054321/http://www.srilankacricket.lk/news/ncc-worthy-champs-by-6-runs-over-ccc |archive-date=9 मार्च 2018 |url-status=dead }}</ref> टूर्नामेंट के शुरूआती दिन, [[सिंहली स्पोर्ट्स क्लब]] ने सुपर ओवर में सारासेन्स स्पोर्ट्स क्लब को हराया, मैच टाई होने के बाद, और सडेरा समाराविक्रमा ने पुलिस स्पोर्ट्स क्लब के खिलाफ कोल्ट्स क्रिकेट क्लब के लिए नाबाद शतक बनाया।<ref>{{cite web |url=http://www.thepapare.com/slc-major-t20-tournament-2018-19-february-15-morning-roundup/ |title=Domestic T20 kick-starts with thrilling super over |work=The Papare |accessdate=15 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216035323/http://www.thepapare.com/slc-major-t20-tournament-2018-19-february-15-morning-roundup/ |archive-date=16 फ़रवरी 2019 |url-status=dead }}</ref> 19 फरवरी 2019 को, दिनेश चंडीमल ने दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ श्रृंखला के लिए श्रीलंका के वनडे इंटरनेशनल (वनडे)<ref>{{cite web |url=http://www.thepapare.com/slc-major-t20-tournament-2018-19-february-19-morning-roundup/ |title=Chandimal responds to ODI discard with a whirlwind century |work=The Papare |accessdate=19 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220062917/http://www.thepapare.com/slc-major-t20-tournament-2018-19-february-19-morning-roundup/ |archive-date=20 फ़रवरी 2019 |url-status=dead }}</ref> टीम से बाहर किए जाने के एक दिन बाद टूर्नामेंट में एक शतक भी बनाया।<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/1057207 |title=Dananjaya returns for SA ODIs as Sri Lanka ring the changes |work=International Cricket Council |accessdate=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072915/https://www.icc-cricket.com/news/1057207 |archive-date=19 फ़रवरी 2019 |url-status=live }}</ref> ग्रुप स्टेज के जुड़ाव के समापन के बाद, चिलौव मरियन्स क्रिकेट क्लब, [[कोलंबो क्रिकेट क्लब]], गॉल क्रिकेट क्लब, मॉयर्स स्पोर्ट्स क्लब, नॉनडेस्क्रिप्शंस क्रिकेट क्लब, रागामा क्रिकेट क्लब, श्रीलंका आर्मी स्पोर्ट्स क्लब और तमिल यूनियन क्रिकेट और एथलेटिक क्लब सभी आगे बढ़ गए थे। टूर्नामेंट का नॉकआउट चरण।<ref name="KO">{{cite web |url=http://www.thepapare.com/slc-major-t20-23rd-feb-roundup-report/ |title=CCC secure semi-final spot after super over |work=The Papare |accessdate=23 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224001905/http://www.thepapare.com/slc-major-t20-23rd-feb-roundup-report/ |archive-date=24 फ़रवरी 2019 |url-status=dead }}</ref> क्वार्टर फ़ाइनल से, कोलंबो क्रिकेट क्लब, मूर स्पोर्ट्स क्लब, नॉनडेस्क्रिप्शंस क्रिकेट क्लब और श्रीलंका आर्मी स्पोर्ट्स क्लब सभी सेमीफ़ाइनल में पहुंचे।<ref name="KO"/> मैच टाई होने के बाद कोलंबो क्रिकेट क्लब ने सुपर ओवर में रागामा क्रिकेट क्लब के खिलाफ अपना क्वार्टर फ़ाइनल जीत लिया।<ref name="KO"/> पहले सेमीफाइनल में, मॉयर्स स्पोर्ट्स क्लब ने श्रीलंका आर्मी स्पोर्ट्स क्लब को छह विकेट से हराया, बावजूद इसके कि आशान रंडिका ने श्रीलंका आर्मी के लिए शतक बनाया।<ref name="Semi">{{cite web |url=http://www.thepapare.com/slc-major-t20-tournament-2018-19-february-25-roundup/ |title=Soldiers go down despite Ashan Randika’s whirlwind century |work=The Papare |accessdate=25 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190226050054/http://www.thepapare.com/slc-major-t20-tournament-2018-19-february-25-roundup/ |archive-date=26 फ़रवरी 2019 |url-status=dead }}</ref> दूसरे सेमीफाइनल में नोंडेस्क्रिप्शंस क्रिकेट क्लब ने कोलंबो क्रिकेट क्लब को एक रन से हराया, जिससे मैच अंतिम गेंद तक चला गया।<ref name="Semi"/> फाइनल में नोंडेस्क्रिप्शंस क्रिकेट क्लब को एक विकेट से मात देने के बाद मूरस स्पोर्ट्स क्लब ने टूर्नामेंट जीता।<ref>{{cite web |url=http://www.thepapare.com/moors-complete-breathtaking-run-chase-lift-slc-major-t20/ |title=Moors complete breathtaking run chase to lift SLC Major T20 |work=The Papare |accessdate=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228004244/http://www.thepapare.com/moors-complete-breathtaking-run-chase-lift-slc-major-t20/ |archive-date=28 फ़रवरी 2019 |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:क्रिकेट प्रतियोगितायें]] hp5lghmfv2gw1mkjyvtw71u0elxa4lm 1988 गिलगित हत्याकांड 0 1016555 6632916 4849157 2026-10-25T07:58:35Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632916 wikitext text/x-wiki '''1988''' में [[गिलगित ज़िला|गिलगित बाल्टिस्तान]] (पाकिस्तान के उत्तरी क्षेत्र) के [[शिया इस्लाम|शियाओं]] द्वारा विद्रोह को [[मुहम्मद ज़िया-उल-हक़|ज़िया-उल हक]] शासन द्वारा बेरहमी से दबा दिया गया था। <ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.outlookindia.com/website/story/the-shia-anger/221654|title=The Shia Anger|last=Raman|first=B|date=7 October 2003|work=Outlook|access-date=31 December 2016|quote=Because they have not forgotten what happened in 1988. Faced with a revolt by the Shias of the Northern Areas (Gilgit and Baltistan) of Jammu & Kashmir (J&K), under occupation by the Pakistan Army, for a separate Shia State called the Karakoram State, the Pakistan Army transported Osama bin Laden's tribal irregulars into Gilgit and let them loose on the Shias. They went around massacring hundreds of Shias – innocent men, women and children.|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526214833/https://www.outlookindia.com/website/story/the-shia-anger/221654|archive-date=26 मई 2019|url-status=live}}</ref> [[पाकिस्तानी सेना]] ने विद्रोह को दबाने के लिए [[अफ़ग़ानिस्तान|'''अफ़गानिस्तान''']] और [[ख़ैबर पख़्तूनख़्वा|उत्तर-पश्चिम सीमा प्रांत]] के [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]] आदि वासियों के एक हथियारबंद समूह को गिलगित और उसके आसपास के इलाकों में नेतृत्व किया। <ref>{{Cite book}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.rediff.com/news/2003/feb/26raman.htm|title=The Karachi Attack: The Kashmir Link|last=Raman|first=B|date=26 February 2003|work=Rediiff News|access-date=31 December 2016|quote=A revolt by the Shias of Gilgit was ruthlessly suppressed by the Zia-ul Haq regime in 1988, killing hundreds of Shias. An armed group of tribals from Afghanistan and the North-West Frontier Province, led by Osama bin Laden, was inducted by the Pakistan Army into Gilgit and adjoining areas to suppress the revolt.|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190622211608/https://www.rediff.com/news/2003/feb/26raman.htm|archive-date=22 जून 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://herald.dawn.com/news/1153556|title=This Muharram, Gilgit gives peace a chance|last=Taimur|first=Shamil|date=12 October 2016|work=Herald|access-date=31 December 2016|quote=This led to violent clashes between the two sects. In 1988, after a brief calm of nearly four days, the military regime allegedly used certain militants along with local Sunnis to ‘teach a lesson’ to Shias, which led to hundreds of Shias and Sunnis being killed.|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704145838/https://herald.dawn.com/news/1153556|archive-date=4 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> == पृष्ठभूमि == [[शिया इस्लाम|शिया]] ने 1948 से पाकिस्तानी सरकार द्वारा भेदभाव का दावा करते हुए दावा किया कि [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नियों]] को व्यापार, आधिकारिक पदों और न्याय प्रशासन में प्राथमिकता दी गई थी। <ref name=":2" /> 5 जुलाई 1977 को, [[मुहम्मद ज़िया-उल-हक़|जनरल ज़िया-उल-हक]] ने एक [[तख़्ता पलट|तख्तापलट का]] नेतृत्व [[तख़्ता पलट|किया]] , <ref>{{Cite book}}</ref> और खुद को इस्लामिक राज्य स्थापित करने और ''[[शरीयत|शरिया]]'' कानून लागू करने के लिए प्रतिबद्ध किया। <ref name="Kepel-1002">{{Cite book}}</ref> जिया की राज्य इस्लामीकरण पाकिस्तान में सांप्रदायिक संगठनों में वृद्धि हुई है और सुन्नी और शिया के बीच के बीच प्रायोजित [[देवबन्दी|देवबंदियों]] और [[अहले सुन्नत वल जमात|Barelvis]] । <ref name="talbot-251-islamization2">{{Cite book}}</ref> पाकिस्तानी सरकार सभी को सुन्नी कानून लागू करने के पक्ष में झुक गई। <ref>{{Cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/1987-11-10/news/8703240490_1_shiites-sunni-karachi|title=Sectarian Strife Threatens Pakistan`s Fragile Society|last=Broder|first=Jonathan|date=10 November 1987|work=Chicago Tribune|access-date=31 December 2016|quote=But President Mohammad Zia ul-Haq`s program of Islamizing Pakistan`s political, economic and social life, begun in 1979, has proved to be a divisive wedge between Sunnis and Shiites. `The government says only one code of law-the Sunni code-applies to all, and the Shiites won`t agree to it,` says Ghufar Ahmed, a member of National Assembly from the Sunni fundamentalist Jamaat-i-Islami Party, an influential opposition group that has spearheaded the campaign to subordinate the state to Islam.|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908130603/http://articles.chicagotribune.com/1987-11-10/news/8703240490_1_shiites-sunni-karachi|archive-date=8 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> [[मुहम्मद ज़िया-उल-हक़|जिया-उल-हक]] की अध्यक्षता में शियाओं पर हमले बढ़े। <ref name=":2">{{Cite book}}</ref> पाकिस्तान के पहले प्रमुख [[शिया इस्लाम|शिया]] - [[मुहर्रम|मोहर्रम]] के शिया अवकाश के दौरान [[कराची]] में 1983 में [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]] दंगे हुए, जिसमें कम से कम साठ लोग मारे गए। इसके अलावा मुहर्रम की गड़बड़ी एक और तीन वर्षों के बाद, [[लाहौर]] और [[अवरान जिला|बलूचिस्तान]] क्षेत्र में फैल [[लाहौर|गई]] और सैकड़ों लोग मारे गए। 1986 जुलाई, सुन्नी और शिया में, उनमें से एक नंबर स्थानीय रूप से बनाया स्वचालित हथियारों से लैस, के उत्तर पश्चिमी बस्ती में भिड़ Parachinar , जहां एक अनुमान के अनुसार अधिक 200 मौत हो गई। <ref>{{Cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/1987-11-10/news/8703240490_1_shiites-sunni-karachi/2|title=Sectarian Strife Threatens Pakistan`s Fragile Society|last=Broder|first=Jonathan|date=10 November 1987|work=Chicago Tribune|access-date=31 December 2016|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730021546/http://articles.chicagotribune.com/1987-11-10/news/8703240490_1_shiites-sunni-karachi/2|archive-date=30 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> == संघर्ष == [[गिलगित ज़िला|गिलगित]] में पहला बड़ा शिया-विरोधी दंगा मई 1988 में चांद दिखने पर हुआ था, जो [[रमज़ान|रमजान]] के पवित्र महीने के अंत की शुरुआत करता है। जब गिलगिट में शियाओं ने चरमपंथी सुन्नियों के एक समूह [[ईद उल-फ़ित्र|ईद अल-फितर का]] जश्न मनाया, तब भी उपवास किया क्योंकि उनके धार्मिक नेताओं ने अभी तक चंद्रमा के दर्शन की घोषणा नहीं की थी, उन पर हमला किया। इससे सुन्नियों और शियाओं के बीच हिंसक झड़पें हुईं। लगभग चार दिनों के लिए शांत रहने के बाद, पाकिस्तानी सैन्य शासन ने कथित तौर पर शियाओं को 'सबक सिखाने' के लिए स्थानीय सुन्नियों के साथ कई आतंकवादियों का इस्तेमाल किया, जिसके परिणामस्वरूप सैकड़ों शिया और सुन्नियों को मार दिया गया। <ref>{{Cite news|url=http://herald.dawn.com/news/1153556|title=This Muharram, Gilgit gives peace a chance|last=Shamil|first=Taimur|date=12 October 2016|work=Herald|access-date=31 December 2016|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704145838/https://herald.dawn.com/news/1153556|archive-date=4 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> इसकी शिया आबादी द्वारा गिलगित में विद्रोह हुआ, जिसने एक अलग शिया राज्य का आह्वान किया। [[पाकिस्तानी सेना|पाकिस्तान की सेना ने]] तब [[ओसामा बिन लादेन]] और उसके साथियों को मार डाला और गिलगित में कई सौ शिया नागरिकों के साथ बलात्कार किया। <ref name=":1">{{Cite book}}</ref> <ref>{{Cite book}}</ref> [[कराची]] के प्रतिष्ठित डॉन समूह की मासिक पत्रिका हेराल्ड ने अप्रैल 1990 के अंक में लिखा था: <blockquote> मई 1988 में, कम तीव्रता वाले राजनीतिक प्रतिद्वंद्विता और सांप्रदायिक तनाव ने पूर्ण पैमाने पर नरसंहार को प्रज्वलित किया क्योंकि गिलगित जिले के बाहर के हजारों सशस्त्र जनजातियों ने कारगोरम राजमार्ग पर गिलगित पर आक्रमण किया। उन्हें किसी ने नहीं रोका। उन्होंने गिलगित शहर के आसपास के गांवों में फसलों और घरों को नष्ट कर दिया, लोगों को जलाया और जला दिया। मृतकों और घायलों की संख्या सैकड़ों में थी। लेकिन संख्या अकेले हमलावर भीड़ की बर्बरता का कुछ नहीं बताती है और इन शांतिपूर्ण घाटियों पर छोड़े गए प्रभाव। </blockquote> == हताहतों की संख्या == हताहतों की सही संख्या विवादित रही है। सूत्रों के अनुसार 150 से 400 लोग मारे गए थे जबकि सैकड़ों अन्य घायल हुए थे। <ref>[http://urdutahzeeb.net/articles/blog1.php?p=15659&more=1&c=1&tb=1&pb=1 "Gilgit-Baltistan: Murder most Foul" by Ambreen Agha] {{Webarchive}}</ref> अनौपचारिक रिपोर्टों ने 700 शियाओं को मार डाला। <ref>{{Cite book}}</ref> == यह भी देखें == * [[गिलगित ज़िला|गिलगित जिला]] * [[जलालाबाद|जलालाबाद गाँव]] * [[गिलगित-बल्तिस्तान|गिलगित-बाल्टिस्तान]] == संदर्भ == <references group="" responsive=""></references> [[श्रेणी:पाकिस्तान प्रशासित कश्मीर में नरसंहार]] [[श्रेणी:पाकिस्तान में शिया मुसलमानों के खिलाफ हिंसा]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 2q9drq00n6lubkte52taxkgpj9zja7q अंकिता रैना 0 1016666 6632985 6579049 2026-10-25T11:58:13Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632985 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography | playername = अंकिता रैना <br> અંકિતા રૈના | full_name = | image = [[File:Raina WMQ23 (53062186278).jpg|220px]] | caption = 2023 में अंकिता | country = {{flagu|भारत}} | datebirth = {{birth date and age|df=yes|1993|01|11}} | placebirth = [[अहमदाबाद]], [[गुजरात]] }} '''अंकिता रैना''' (जन्म: 11 जनवरी 1993) भारतीय टेनिस खिलाड़ी और महिला एकल में वर्तमान भारतीय नंबर 1 हैं।<ref>{{cite news |title=करियर की सर्वश्रेष्ठ रैंकिंग पर पहुंची भारतीय टेनिस स्टार अंकिता रैना |url=https://www.navodayatimes.in/news/khabre/ankita-raina-moves-up-career-best-ranking/105875/ |accessdate=1 मार्च 2019 |work=नवोदय टाइम्स |date=4 फरवरी 2019 |language=hi}}</ref> अंकिता ने आईटीएफ महिला सर्किट में 8 एकल और 14 युगल खिताब जीते हैं। अप्रैल 2018 में, उन्होंने एकल रैंकिंग के शीर्ष 200 में प्रवेश किया। वह यह उपलब्धि हासिल करने वाली भारत की केवल पाँचवीं खिलाड़ी बन गई। 28 अगस्त 2017 को, वह युगल रैंकिंग में दुनिया की नंबर 159 पर पहुँच गई। अंकिता ने 2016 के दक्षिण एशियाई खेलों में महिला एकल और मिश्रित युगल मुकाबलों में भी स्वर्ण पदक जीते हैं। == व्यक्तिगत जीवन और बैकग्राउंड == रैना का जन्म [[गुजरात]] के [[अहमदाबाद]] में 11 जनवरी 1993 को हुआ था. उनके पिता रविंद्रकृष्णन कश्मीरी मूल के हैं। उन्होंने चार साल की उम्र में अपने घर के क़रीब एक अकादमी में खेलना शुरू कर दिया था।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/field/859925/who-is-ankita-raina-meet-indias-top-ranked-womens-tennis-player-who-impressed-at-mumbai-open|title=Who is Ankita Raina? Meet India’s top-ranked women’s tennis player who impressed at Mumbai Open|last=D'Cunha|first=Zenia|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2021-02-18}}</ref> उनके बड़े भाई अंकुर रैना पहले से टेनिस खेलते थे और उनकी माँ टेबल टेनिस खेला करती थीं।<ref>{{Cite web|url=http://indiantennisdaily.com/2020/03/24/she-is-waiting-for-her-opportunity-and-it-will-come-sooner-or-later-lalita-raina-ji-sharing-a-mothers-perspective-on-the-tennis-journey-of-a-ankita-raina/|title="She is waiting for her opportunity. And it will come – sooner or later" - Lalita Raina ji, sharing a mother's perspective, on the tennis journey of Ankita Raina|date=2020-03-24|website=Indian Tennis Daily|language=en-US|access-date=2021-02-18}}</ref> राज्य स्तरीय प्रतियोगिताओं को जीतने के बाद, रैना ने 8 वर्ष की उम्र में ऑल इंडिया टेनिस एसोसिएशन की तरफ से आयोजित एक टैलेंट हंट टूर्नामेंट में [[महाराष्ट्र]] की शीर्ष वरीयता प्राप्त एक 14 वर्षीय खिलाड़ी को हराया। बेहतर प्रशिक्षण के लिए साल 2007 में, रैना के मां-बाप उन्हें पुणे ले गए जहां उन्होंने कोच हेमंत बेंद्रे से ट्रेनिंग लेनी शुरू की। == करियर == आशाजनक जूनियर करियर के बाद, अंकिता ने 2009 में [[मुम्बई]] के एक छोटे से आईटीएफ टूर्नामेंट में अपना पहला पेशेवर खेल खेला। 2010 में, उन्होंने सीमित सफलता के साथ स्थानीय आईटीएफ प्रतियोगिताओं में भाग लेना जारी रखा। अंकिता 2011 के सीज़न में डबल्स में तीन आईटीएफ सर्किट फाइनल में पहुँची, जिसमें से एक में उन्होंने देश की ही ऐश्वर्या अग्रवाल के साथ जीत दर्ज की। 2012 में, उन्होंने [[नई दिल्ली]] में अपना पहला पेशेवर एकल खिताब जीता और युगल में तीन और खिताब जीते। अप्रैल 2018 में, वह [[निरुपमा संजीव]], [[सानिया मिर्ज़ा]], [[शिखा ओबेरॉय]] और [[सुनीता राव]] के बाद महिला एकल रैंकिंग के शीर्ष 200 में जगह बनाने वाली पाँचवीं भारतीय बनी। उस समय वह विश्व की रैकिंग में नंबर 181 पर पहुँच गई थी।<ref name="दैनिक">{{cite news |title=एशियाड में भारत को कई अनजान चेहरों ने दिलाए गोल्ड, टेबल टेनिस और सेपकटकरा में पहली बार जीते पदक |url=https://www.bhaskar.com/sports-news/asian-games-2018-some-unknown-indian-players-won-gold-tt-and-sepak-takraw-5950312.html |accessdate=1 मार्च 2019 |work=[[दैनिक भास्कर]] |date=2 सितम्बर 2018 |language=hi |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228004309/https://www.bhaskar.com/sports-news/asian-games-2018-some-unknown-indian-players-won-gold-tt-and-sepak-takraw-5950312.html |archive-date=28 फ़रवरी 2019 |url-status=live }}</ref> अगस्त 2018 में, अंकिता ने इंडोनेशिया के जकार्ता में एशियाई खेलों में एकल स्पर्धा में कांस्य पदक जीता।<ref name="दैनिक" /> अंकिता रैना और सानिया मिर्ज़ा भारत का प्रतिनिधित्व करने वाली एकमात्र खिलाड़ी हैं जिन्होंने एशियाई खेलों में एकल पदक जीता है। फरवरी 2019 में अंकिता ने अपने करियर की सर्वश्रेष्ठ रैकिंग हासिल की। सिंगल्स रैकिंग में वह 165वीं पर पहुँची जबकि डबल्स रकिंग में वह 164वें स्थान पर रही।<ref>{{cite news |title=अंकिता रैना की बड़ी उपलब्धि, करियर की सर्वश्रेष्ठ रैंकिंग हासिल की |url=https://www.amarujala.com/sports/tennis/ankita-raina-gets-career-highest-ranking |accessdate=1 मार्च 2019 |work=[[अमर उजाला]] |date=4 फरवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301135957/https://www.amarujala.com/sports/tennis/ankita-raina-gets-career-highest-ranking |archive-date=1 मार्च 2019 |url-status=live }}</ref> फरवरी 2019 में ही अंकिता रैना फेड कप में अपना पहला मुकाबला थाईलैंड से जीती।<ref>{{cite news |title=फेड कप: अंकिता दोनों मुकाबले जीतीं, भारत ने थाईलैंड को 2-1 से हराया |url=https://www.livehindustan.com/sports/story-fed-cup-ankita-raina-wins-twice-in-india-win-over-thailand-2397502.html |accessdate=1 मार्च 2019 |work=[[हिन्दुस्तान लाइव]] |date=8 फरवरी 2019 |language=hi |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301140034/https://www.livehindustan.com/sports/story-fed-cup-ankita-raina-wins-twice-in-india-win-over-thailand-2397502.html |archive-date=1 मार्च 2019 |url-status=dead }}</ref> लेकिन इसके बाद वह [[कज़ाख़िस्तान|कजाकिस्तान]] के खिलाड़ी से अगले राउंड में हार गई।<ref>{{cite news |title=फेड कप: कजाकिस्तान ने भारत को 3-0 से दी शिकस्त |url=https://hindi.indiatvnews.com/sports/other-sports-ankita-raina-and-karman-kaur-thandi-couldn-t-win-their-singles-rubbers-as-india-crashed-to-a-3-0-defeat-to-hosts-kazakhstan-623271 |accessdate=1 मार्च 2019 |work=[[इंडिया टीवी]] |date=9 फरवरी 2019 |language=hi |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301201512/https://hindi.indiatvnews.com/sports/other-sports-ankita-raina-and-karman-kaur-thandi-couldn-t-win-their-singles-rubbers-as-india-crashed-to-a-3-0-defeat-to-hosts-kazakhstan-623271 |archive-date=1 मार्च 2019 |url-status=dead }}</ref> एशियाई खेलों और दक्षिण एशियाई खेलों में उनकी उपलब्धियों के लिए रैना को 2021 में [[अर्जुन पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया|<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/i-feel-overwhelmed-ankita-raina-on-winning-the-arjuna-award/articleshow/87697521.cms|title=I feel overwhelmed: Ankita Raina on winning the Arjuna Award|date=2021-11-14|work=The Times of India|access-date=2023-09-01|issn=0971-8257}}</ref> 2023 यूएस ओपन में, रैना अपने करियर में दूसरी बार क्वालीफाइंग के अंतिम दौर में पहुँची। 2019 ऑस्ट्रेलियन ओपन में वह पहली बार क्वालीफाइंग के फाइनल राउंड में पहुंची थीं।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tennis/us-open/ankita-rainas-endless-wait-continues/articleshow/103158474.cms?from=mdr|title=Ankita Raina's endless wait continues|date=2023-08-29|work=The Times of India|access-date=2023-09-01|issn=0971-8257}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{DEFAULTSORT:रैना, अंकिता}} [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला टेनिस खिलाड़ी]] [[श्रेणी:अहमदाबाद के लोग]] [[श्रेणी:एशियाई खेलों के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:गुजरात की महिला खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] jo1z1k245mf99uljgby1d2tnsf921tl अबीद करुम 0 1018719 6632783 5415821 2026-10-25T02:43:42Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632783 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} '''आबिद अमानी कर्यूम''' (4 अगस्त 1905  - 7 अप्रैल 1972) ज़ांज़ीबार के पहले राष्ट्रपति थे । उन्होंने जनवरी 1964 में ज़ांज़ीबार के अंतिम सुल्तान , महामहिम सर जमशेद बिन अब्दुल्ला को जमा करने के कारण क्रांति केपरिणामस्वरूप यह उपाधि प्राप्त की । तीन महीने बाद, तंज़ानिया संयुक्त गणराज्य की स्थापना की थी, और करूम पहले बन गया संयुक्त गणराज्य के उप राष्ट्रपति के साथ जूलियस न्येरेरे के तन्गानिका नए देश के राष्ट्रपति के रूप। वह जंजीबार के पूर्व राष्ट्रपति के पिता थे - अमनी आबिद कर्यूम । {| class="wikitable" ! colspan="2" |अबाद कारूम عبيد كرومي |- | colspan="2" |1964 में आबिद कर्यूम |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" |जंजीबार के प्रथम राष्ट्रपति |- | colspan="2" |'''कार्यालय में'''26 अप्रैल 1964 - 7 अप्रैल 1972 |- !इससे पहले |जंजीबार और पेम्बा केपीपुल्स रिपब्लिक के खुद राष्ट्रपति[https://web.archive.org/web/20190307173951/https://en.m.wikipedia.org/wiki/People%27s_Republic_of_Zanzibar_and_Pemba] |- !इसके द्वारा सफ़ल |अबुद जुंबे |- ! colspan="2" |तंजानिया के पहले उपराष्ट्रपति |- | colspan="2" |'''कार्यालय में'''29 अक्टूबर 1964 - 7 अप्रैल 1972 |- !अध्यक्ष |जूलियस न्येरे |- !इससे पहले |स्थिति स्थापित |- !इसके द्वारा सफ़ल |अबुद जुंबे |- ! colspan="2" |जंजीबार और पेम्बा के पीपुल्स रिपब्लिक के अध्यक्ष[https://web.archive.org/web/20190307173951/https://en.m.wikipedia.org/wiki/People's_Republic_of_Zanzibar_and_Pemba] |- | colspan="2" |'''कार्यालय में'''12 जनवरी 1964 - 25 अप्रैल 1964 |- !इससे पहले |सर जमशीद बिन अब्दुल्ला (ज़ांज़ीबार के सुल्तान ) |- !इसके द्वारा सफ़ल |स्थिति समाप्त ( तंजानिया के राष्ट्रपति के रूप में जूलियस न्येरे )[https://web.archive.org/web/20190307174011/https://en.m.wikipedia.org/wiki/President_of_Tanzania] (4 अगस्त 1905  |- ! colspan="2" |व्यक्तिगत विवरण |- !उत्पन्न होने वाली |4 अगस्त 1905 न्यासालैंड , मलावी |- !मृत्यु हो गई |7 अप्रैल 1972 (66 वर्ष की उम्र) ज़ांज़ीबार सिटी , ज़ांज़ीबार |- !राष्ट्रीयता |तंजानिया |- !राजनीतिक दल |एफ्रो-शिराजी पार्टी |- !बच्चे |अमनी अली |} == प्रारंभिक कैरियरसंपादित करें == कथित रूप से 1905 में [न्यासालैंड, मलावी] के गाँव में जन्मे, करुम की औपचारिक शिक्षा बहुत कम थी और राजनीति में आने से पहले उन्होंने एक नाविक के रूप में काम किया था। उन्होंने ज़ांज़ीबार को अपने जीवन के शुरुआती वर्षों में छोड़ दिया, लंदन के अन्य स्थानों के बीच यात्रा की, जहां उन्होंने मलावी के कमुजु बंदा जैसे अफ्रीकी विचारकों के संपर्क के माध्यम से भू-राजनीति और अंतर्राष्ट्रीय मामलों की समझ हासिल की । कर्यूम ने अफ़्रो -शिराज़ी पार्टी के विस्तार और तांगानिका अफ्रीकी नेशनल यूनियन पार्टी के साथ अपने संबंधों के माध्यम से नियंत्रण का एक तंत्र विकसित किया । == जंजीबारएडिटमें क्रांति == मुख्य लेख: ज़ांज़ीबार क्रांति 10 दिसंबर 1963 को, यूनाइटेड किंगडम ने ज़ांज़ीबार नेशनल पार्टी (ZNP) और ज़ांज़ीबार और पेम्बा पीपुल्स पार्टी के चुनाव जीतने के बाद ज़ांज़ीबार को पूर्ण स्वतंत्रता प्रदान की । सुल्तान एक संवैधानिक सम्राट था।  प्रारंभिक चुनावों ने ZNP को सरकारी नियंत्रण दिया। करूम नई सरकार के चुनावी ढांचे के भीतर काम करने के लिए तैयार थे, और वास्तव में क्रांतिकारी प्लाट के एक ब्रिटिश पुलिस अधिकारी को जनवरी में जगह लेने के लिए सूचित किया। 12 जनवरी 1964 को क्रांति की रात - करूम ज़ांज़ीबार में नहीं था और इसके बजाय अफ्रीकी मुख्य भूमि पर था। विद्रोह का भड़काने वाला एक पूर्व अज्ञात युगांडा, जॉन ओकेलो था । क्रांति हिंसक थी, छोटी थी, और क्रांतिकारी प्रबल हुए। हजारों ज़ांज़ीबारियों, ज्यादातर ज़ांज़ीबारी अरबों और भारतीयों की हत्या कर दी गई, क्रांतिकारी पक्ष में अपेक्षाकृत कम हताहत हुए। ज़ांज़ीबार क्रांति ने द्वीप पर लगभग 500 वर्षों के अरब प्रभुत्व को समाप्त कर दिया, जिसके दौरान अरब दास व्यापार , सबसे महत्वपूर्ण रूप से, अधिकांश अफ्रीकी आबादी के बीच एक मजबूत नाराजगी थी। == सत्ता संघर्षसंपादित करें == तंजानिया में शिलिंग 200 शिलिंग द्वीप पर अधिकार करने के बाद, जॉन ओकेलो ने आबिद कर्यूम को वापस पीपुल्स रिपब्लिक ऑफ ज़ांज़ीबार और पेम्बा के राष्ट्रपति पद के लिए मान लिया । विदेशी क्षेत्र में अन्य ज़ांज़ीबारियों को भी वापस आमंत्रित किया गया था, विशेष रूप से मार्क्सवादी राजनेता अब्दुलरहमान मोहम्मद बाबू , जिन्हें क्रांतिकारी परिषद में नियुक्त किया गया था। जॉन ओकेलो ने खुद को "फील्ड मार्शल" के पद के लिए आरक्षित किया, जो अपरिभाषित शक्ति के साथ एक स्थिति थी। इसके बाद सत्ता के लिए तीन महीने लंबा आंतरिक संघर्ष चला। कर्यूम ने ओक्लो के खिलाफ पड़ोसी अफ्रीकी देशों के नेताओं को संरेखित करने के लिए अपने राजनीतिक कौशल का इस्तेमाल किया, और आदेश को बनाए रखने के लिए तंजानिकान पुलिस अधिकारियों को ज़ांज़ीबार में आमंत्रित किया। जैसे ही ओकेलो ने देश से बाहर यात्रा की, कर्यूम ने उसे "राज्य का दुश्मन" घोषित किया और उसे वापस जाने की अनुमति नहीं दी। टांगानिकान पुलिस की उपस्थिति और उनके नेता की अनुपस्थिति को देखते हुए, ओकेलो के अनुयायियों के गिरोह ने कोई प्रतिरोध नहीं किया। कर्यूम का दूसरा महत्वपूर्ण राजनीतिक कदम तब आया जब वह अप्रैल 1964 में तंजानिकान के राष्ट्रपति जूलियस न्येरे के साथ एक संघ बनाने पर सहमत हुए । संघ ने यह सुनिश्चित किया कि नया देश, जिसे तंजानिया कहा जाता है , खुद को सोवियत संघ और कम्युनिस्ट ब्लॉक के साथ संरेखित नहीं करेगा , जैसा कि एएम बाबू ने वकालत की थी। करुम की सरकार की नई वैधता (अब ठोस रूप से मुख्य भूमि तांगानिका द्वारा समर्थित) को देखते हुए, करुम ने बाबू को अप्रासंगिकता की स्थिति में हाशिए पर डाल दिया। मार्क्सवादी नेता को अंततः 1972 में कर्यूम की हत्या का आरोप लगाने के बाद तंजानिया भागने के लिए मजबूर होना पड़ा।  परिणामस्वरूप, करुम को प्रथम उपराष्ट्रपति के पद से पुरस्कृत किया गया । == हत्या और विरासतसंपादित करें == अप्रैल 1972 में ज़ांज़ीबार टाउन में करूम की हत्या कर दी गई । एफ्रो-शिराज़ी पार्टी के मुख्यालय में बाओ की भूमिका में चार बंदूकधारियों ने उनकी हत्या कर दी । कुछ लोगों ने उनकी मृत्यु का जश्न मनाया <sup>[ ''प्रशस्ति पत्र की जरूरत'' ]</sup> , क्योंकि देश के विभिन्न हिस्सों में स्व-घोषित राष्ट्रपति को पसंद नहीं किया गया था जो मूल रूप से ज़ांज़ीबार के व्यक्ति नहीं थे। ऐसा माना जाता है कि वह मलावी से आया था । जिन लोगों ने करुम के शासन का विरोध किया था, उन लोगों के खिलाफ संदेह होने पर उनका विरोध किया गया।  Ab आबिद के बेटे अमनी आबिद कर्यूम को ज़ांज़ीबार के अध्यक्ष के रूप में २००० और २००५ में एक लोकप्रिय बहुमत से चुना गया और २०१० के अंत में अपने उत्तराधिकारी अली मोहम्मद शीन को सत्ता सौंप दी। । [[श्रेणी:ज़ांज़ीबार]] 8nzmortu4xsy05vtuts1xwdho5zlefl पेरिस जैक्सन 0 1023255 6632907 6532291 2026-10-25T07:36:22Z ~2026-56956-34 955733 /* */ 6632907 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=पेरिस जैक्सन<br>Paris Jackson|image=Paris Jackson attending Stella McCartney fashion show.jpg|caption=|birth_name=पेरिस-माइकल कैथरीन जैक्सन|birth_date={{Birth date and age|mf=yes|1998|4|3}}|birth_place={{nowrap|[[बेवर्ली हिल्स]], [[कैलिफोर्निया]], यू.एस.}}|occupation={{hlist|अभिनेत्री | मॉडल<ref name="auto1">{{cite web|title=Everything you need to know about Paris Jackson, the daughter of the world's most famous musician who is becoming a star in her own right|url=http://www.thisisinsider.com/who-is-paris-jackson-2017-9|website=INSIDER|accessdate=March 22, 2018|quote=She's an activist dedicated to inspiring peace and making change in the world.|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709155506/http://www.thisisinsider.com/who-is-paris-jackson-2017-9|archive-date=9 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref>}}|parents={{ubl|[[माइकल जैक्सन]] | [[डेबी रोवे]]}}}}<nowiki> </nowiki>'''पेरिस-माइकल कैथरीन जैक्सन''' (जन्म 3 अप्रैल, 1998) एक अमेरिकी मॉडल, मीडिया व्यक्तित्व, सोशलाइट, <ref name="Socialite">{{Cite news|url=https://www.complex.com/pop-culture/2018/05/paris-jackson-explains-why-she-wasnt-present-during-janet-jackson-bbmas-performance|title=Paris Jackson Explains Why She Wasn’t Present During Janet Jackson’s BBMAs Performance|last=Margaritoff|first=Marco|date=May 21, 2018|access-date=March 17, 2019|publisher=Complex|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528222153/https://www.complex.com/pop-culture/2018/05/paris-jackson-explains-why-she-wasnt-present-during-janet-jackson-bbmas-performance|archive-date=28 मई 2019|url-status=live}}</ref> <ref name="Joshi">{{Cite news|url=https://meaww.com/katherine-jackson-along-with-a-worried-debbie-rowe-reportedly-holding-an-intervention-for-paris-jackson|title=Paris Jackson's mom and grandmom desperate to send her to rehab as they fear she's headed for a 'meltdown'|last=Joshi|first=Vidisha|date=July 25, 2018|access-date=March 17, 2019|publisher=MEAWW|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528222151/https://meaww.com/katherine-jackson-along-with-a-worried-debbie-rowe-reportedly-holding-an-intervention-for-paris-jackson|archive-date=28 मई 2019|url-status=dead}}</ref> और अभिनेत्री हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.cosmopolitan.com/uk/entertainment/a26745953/leaving-neverland-michael-jackson-paris-jackson-reacts-twitter/|title=Paris Jackson reacts to Leaving Neverland's Michael Jackson sexual abuse claims|last=Gordon|first=Naomi|date=March 7, 2019|website=Cosmopolitan|access-date=20 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330081433/https://www.cosmopolitan.com/uk/entertainment/a26745953/leaving-neverland-michael-jackson-paris-jackson-reacts-twitter/|archive-date=30 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.eonline.com/news/833406/paris-jackson-is-officially-a-model-michael-jackson-s-daughter-signs-with-a-top-agency-as-many-expected|title=Paris Jackson Is Officially a Model: Michael Jackson's Daughter Signs With a Top Agency, as Many Expected!|last=Heller|first=Corinne|date=March 2, 2017|publisher=[[E! News]]|location=New York City|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304115234/http://www.eonline.com/news/833406/paris-jackson-is-officially-a-model-michael-jackson-s-daughter-signs-with-a-top-agency-as-many-expected|archive-date=March 4, 2017|url-status=live|access-date=March 4, 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://people.com/style/paris-jackson-signs-with-img-models/|title=Paris Jackson Signs with IMG Models|last=Kratofil|first=Colleen|date=March 3, 2017|publisher=[[Meredith Corporation]]|location=New York City|archive-url=https://web.archive.org/web/20170303204046/http://people.com/style/paris-jackson-signs-with-img-models/|archive-date=March 3, 2017|url-status=live|access-date=March 4, 2017}}</ref> वह [[माइकल जैक्सन]] और डेबी रोवे की दूसरी संतान और एकमात्र बेटी है। == जीवन और पेशा == [[चित्र:Michael_Jackson3_2006_(cropped_version).jpg|बाएँ|अंगूठाकार| पेरिस, प्रिंस और प्रिंस द्वितीय जैक्सन, बच्चों के रूप में (2006 में, बाएं से दाएं अग्रभूमि में दिखाए गए) ]] जैक्सन का जन्म 3 अप्रैल 1998 को बेवर्ली हिल्स, कैलिफ़ोर्निया के स्पाउल्डिंग पेन मेडिकल क्लिनिक में हुआ था, <ref name="biography.com">{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/paris-michael-katherine-jackson-20858523|title=Paris Michael Katherine Jackson Biography (1998–)|website=''[[Biography.com]]''|publisher=[[A&E Networks]]|access-date=January 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401173117/https://www.biography.com/people/paris-michael-katherine-jackson-20858523|archive-date=1 अप्रैल 2019|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.etonline.com/documents/et_michaeljackson_certificates_090630.pdf|title=Wayback Machine|date=July 10, 2011|website=web.archive.org|access-date=20 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924074017/https://web.archive.org/web/20110710203716/http://www.etonline.com/documents/et_michaeljackson_certificates_090630.pdf|archive-date=24 सितंबर 2019|url-status=bot: unknown}}</ref> और इसका [[पेरिस|नाम फ्रांसीसी राजधानी शहर के नाम पर रखा]] गया था जिसमें उनकी कल्पना की गई थी। <ref name="Paris Jackson: Life After Neverland">{{Cite magazine}}</ref> वह मध्यम बच्चा है और गायक [[माइकल जैक्सन]] की एकमात्र बेटी है और डेबी रोवे का छोटा बच्चा है। उसका एक बड़ा भाई, माइकल जोसेफ जैक्सन, जूनियर ("प्रिंस") और एक छोटा सौतेला भाई, प्रिंस माइकल जैक्सन II है। जैक्सन को उनके पिता ने पूरी तरह से पाला था, जिन्हें 1999 में उनके तलाक के बाद पूर्ण हिरासत का अधिकार मिला था; रोवे ने कहा था कि यह उसका इरादा था और माइकल के साथ सहमत था कि वह बच्चों की परवरिश करेगा और उनकी कस्टडी करेगा। <ref name="Jackson's mother granted custody">{{Cite news|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=111501559|title=Michael Jackson's mother gets custody of children|last=Grigsby Bates|first=Karen|date=August 8, 2009|work=NPR News|access-date=January 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402182256/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=111501559|archive-date=2 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> वह अपने भाई-बहनों के साथ नेवरलैंड रैंस में पली-बढ़ी। अपने बचपन के दौरान, वह और उसके भाई-बहन अक्सर जनता से अपने चेहरे को छिपाने के लिए अपने पिता के साथ सार्वजनिक समारोहों के दौरान मुखौटे पहनते थे। <ref>{{Cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/michael-jackson-daughter-paris-oprah-winfrey-334851|title=Michael Jackson’s Daughter Paris Explains Why He Wanted Her Face Covered In Public (Video)|last=Couch|first=Aaron|date=June 7, 2012|website=[[द हॉलीवुड रिपोर्टर]]|publisher=[[Eldridge Industries]]|location=Los Angeles, California|access-date=September 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402181558/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/michael-jackson-daughter-paris-oprah-winfrey-334851|archive-date=2 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/i-consider-myself-black-paris-jackson|title=I consider myself black: Paris Jackson|date=January 26, 2017|website=[[The Straits Times]]|language=en|access-date=April 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325021340/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/i-consider-myself-black-paris-jackson|archive-date=25 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> === 2010–2018: कैरियर की शुरुआत === 2010 में, जैक्सन और उनके भाइयों ने अपने पिता की मृत्यु के बाद [[ओपरा विनफ़्रे|ओपरा विनफ्रे]] के साथ उनकी दादी कैथरीन और उनके चचेरे भाइयों के जीवन के बारे में एक साक्षात्कार दिया। उन्होंने और उनके भाई प्रिंस ने अपने पिता की ओर से 2010 ग्रैमी अवार्ड्स में लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड स्वीकार किया। <ref>{{Cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/grammys-2010-beyonce-taylor-swift-michael-jackson-kids-prince-paris-rule-awards-article-1.193350|title=Grammys 2010: Beyonce, Taylor Swift and Michael Jackson's kids, Prince and Paris, rule awards|last=Hinckley|first=David|last2=Farber|first2=Jim|date=January 31, 2010|publisher=[[Tronc]]|location=New York City|access-date=August 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401163835/https://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/grammys-2010-beyonce-taylor-swift-michael-jackson-kids-prince-paris-rule-awards-article-1.193350|archive-date=1 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> वह और उसका भाई प्रिंस कैलिफोर्निया के शर्मन ओक्स के एक विशेष निजी स्कूल बकले स्कूल में नामांकित हुए। <ref name="Michael Jackson's Kids Paris & Prince Enroll At The Buckley School">{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/08/27/michael-jacksons-kids-par_n_696687.html|title=Michael Jackson's Kids Paris & Prince Enroll At The Buckley School|date=October 27, 2010|website=[[Huffington Post]]|publisher=Huffington Post Media Group|location=New York City|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003044713/http://www.huffingtonpost.com/2010/08/27/michael-jacksons-kids-par_n_696687.html|archive-date=October 3, 2013|url-status=live|access-date=September 15, 2013}}</ref> वहाँ, उन्होंने फ़ुटबॉल <ref>{{Cite web|url=http://abcnews.go.com/blogs/entertainment/2011/10/michael-jacksons-daughter-paris-dominates-at-flag-football/|title=MJ's Daughter Dominates at Flag Football|last=ABC News|website=ABC News|language=en|access-date=September 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401162808/https://abcnews.go.com/blogs/entertainment/2011/10/michael-jacksons-daughter-paris-dominates-at-flag-football/|archive-date=1 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> सॉफ्टबॉल <ref>{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/celebrity/blogs/crush/michael-jackson-daughter-paris-plays-softball-203950369.html|title=Michael Jackson’s Daughter Paris Plays Softball|date=January 20, 2012|website=[[Yahoo! Music]]|access-date=September 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904070010/https://www.yahoo.com/celebrity/blogs/crush/michael-jackson-daughter-paris-plays-softball-203950369.html|archive-date=4 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> और चीयरलीडिंग में भाग लिया। <ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/03/12/paris-jackson-nfl-offer_n_2859008.html|title=Paris Jackson Gets NFL Offer To Join Eagles Cheerleading Team|date=March 12, 2013|website=[[Huffington Post]]|publisher=Huffington Post Media Group|location=New York City|access-date=September 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527130544/http://www.huffingtonpost.com/2013/03/12/paris-jackson-nfl-offer_n_2859008.html|archive-date=27 मई 2013|url-status=live}}</ref> 2011 में, जैक्सन ने बच्चों की फंतासी फिल्म, ''लुंडन ब्रिज एंड द थ्री कीज़'' में अभिनय करने के लिए साइन किया, यह कहानी डेनिस क्रिस्टन द्वारा लिखी गई एक पुस्तक से अनुकूलित है। अंतत: फिल्म का निर्माण नहीं किया गया । <ref>{{Cite web|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/06/06/the-bizarre-story-behind-paris-jackson-s-first-movie|title=The Bizarre Story Behind Paris Jackson’s First Movie|last=Fallon|first=Kevin|date=January 30, 2017|website=[[The Daily Beast]]|publisher=IAC/InteractiveCorp|location=New York City|access-date=April 13, 2018}}</ref> जैक्सन, उसके दो भाई-बहनों और उसकी दादी कैथरीन ने अपने मृत पिता की ''याद में माइकल'' को याद करते हुए एक डॉक्यूमेंट्री फिल्म बनाने की योजना बनाई। यह उम्मीद की गई थी कि परियोजना के निर्माण से जुड़ी लागतें क्राउडफंडिंग साइट के माध्यम से प्रशंसकों के योगदान के माध्यम से वित्त पोषित की जाएंगी । हालांकि, इस विधि से प्रशंसकों और मीडिया के हंगामे के कारण, कैथरीन ने अभियान को बंद करने का फैसला किया। डॉक्यूमेंट्री की एक झलक में, पेरिस ने टिप्पणी की कि उसके पिता ने उसे अपने प्रसिद्ध डांस मूव, मूनवॉक सिखाने का वादा किया था, लेकिन कभी मौका नहीं मिला। <ref>{{Cite web|url=http://music.yahoo.com/blogs/music-news/michael-jackson-mother-seeks-funds-doc-featuring-children-204827692.html|title=Michael Jackson’s Mother Seeks Funds for New Doc Featuring His Children|last=Rosen|first=Craig|date=December 16, 2013|publisher=Yahoo! Music|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111115140/https://music.yahoo.com/blogs/music-news/michael-jackson-mother-seeks-funds-doc-featuring-children-204827692.html|archive-date=November 11, 2014|url-status=live|access-date=May 15, 2017}}</ref> ऑनलाइन अभियान बंद करने के बाद से, इस परियोजना के बारे में कोई और अपडेट नहीं किया गया है। जनवरी 2017 में, जैक्सन ''रोलिंग स्टोन'' के कवर पर दिखाई दिया। <ref>{{Cite web|url=http://www.eonline.com/news/823893/paris-jackson-makes-magazine-cover-debut-for-rolling-stone|title=Paris Jackson Makes Magazine Cover Debut for Rolling Stone|last=Aiello|first=McKenna|date=January 24, 2017|website=Eonline.com|publisher=[[E!]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304114910/http://www.eonline.com/news/823893/paris-jackson-makes-magazine-cover-debut-for-rolling-stone|archive-date=March 4, 2017|url-status=live|access-date=March 4, 2017}}</ref> मार्च 2017 में, जैक्सन ने IMG मॉडल के साथ एक मॉडलिंग अनुबंध पर हस्ताक्षर किए। <ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2017/03/03/paris-jackson-signs-with-img-models/98682872/|title=Paris Jackson landed a major modeling contract|last=Jones|first=Jaleesa M.|date=March 3, 2017|work=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722014544/https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2017/03/03/paris-jackson-signs-with-img-models/98682872/|archive-date=July 22, 2017|url-status=live|publisher=[[Gannett Company]]|location=Maclean, Virginia}}</ref> मार्च में भी, जैक्सन ने अपने अभिनय की शुरुआत अतिथि भूमिका के साथ फॉक्स ''स्टार पर की'' । जैक्सन ने 2018 में ''ग्रिंगो'' में अपनी फीचर फिल्म की शुरुआत की। <ref name="auto">{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2018/03/09/so-how-does-paris-jackson-fare-her-first-film-gringo/404941002/|title=So how does Paris Jackson fare in her first film 'Gringo'?|last=Alexander|first=Bryan|date=March 9, 2018|work=[[USA Today]]|access-date=March 13, 2018|archive-url=https://archive.today/20180313065502/https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2018/03/09/so-how-does-paris-jackson-fare-her-first-film-gringo/404941002/|archive-date=March 13, 2018|url-status=live|publisher=[[Gannett Company]]|location=Maclean, Virginia}}</ref> वह और संगीतकार / गायक गेब्रियल ग्लेन ने द साउंडफ्लॉवर नामक एक संगीत जोड़ी बनाई और 23 जून, 2018 को मूल गीत "डेज़ी" और "इन द ब्लू" के साथ घाटी सत्र में अपना पहला गिग प्रदर्शन किया। जैक्सन गाते हैं और गिटार बजाते हैं जबकि ग्लेन भी गाते हैं और ध्वनिक गिटार बजाते हैं। <ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/ParisJackson/status/1010839408822501378?s=19|title=Paris-Michael K. J. on Twitter|publisher=|access-date=July 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626202448/https://twitter.com/ParisJackson/status/1010839408822501378?s=19|archive-date=26 जून 2019|url-status=live}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == उसने यह भी कहा है कि उसने साइबर हमला करने का अनुभव किया है और क्रूर ऑनलाइन टिप्पणियों का लक्ष्य रही है। <ref>{{Cite web|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/paris-jackson-classmates-cyber-bully-me-2012126/|title=Paris Jackson: Classmates Cyber Bully Me|last=Johnson|first=Zach|date=June 12, 2012|website=[[US Magazine]]|publisher=[[American Media Inc.]]|location=New York City|access-date=March 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621093250/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/paris-jackson-classmates-cyber-bully-me-2012126/|archive-date=21 जून 2018|url-status=live}}</ref> 15 साल की उम्र तक, वह एक नशीली दवाओं की लत थी और कई बार आत्महत्या का प्रयास किया था। <ref name="Paris Jackson: Life After Neverland">{{Cite magazine}}</ref> फिर उसे उटाह के एक चिकित्सीय विद्यालय में भेज दिया गया, जहाँ उसने अपने छोटे स्कूल के जूनियर और जूनियर वर्ष बिताए, और जिसका श्रेय वह [[एकध्रुवीय अवसाद|अवसाद को]] दूर करने में मदद करती [[एकध्रुवीय अवसाद|है]] । <ref>{{Cite web|url=https://www.mercurynews.com/2017/01/24/paris-jackson-says-michael-jackson-was-murdered-and-she-was-raped-at-age-14/|title=Paris Jackson says Michael Jackson was murdered and she was raped at age 14|last=Hicks|first=Tony|date=January 24, 2017|website=[[The Mercury News]]|publisher=[[MediaNews Group]]|location=San Jose, California|access-date=January 25, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202033231/https://www.mercurynews.com/2017/01/24/paris-jackson-says-michael-jackson-was-murdered-and-she-was-raped-at-age-14/|archive-date=2 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> माइकल जैक्सन की मृत्यु के बाद, ब्रिटिश अभिनेता मार्क लेस्टर , ने ब्रिटिश टैब्लॉइड ''न्यूज ऑफ द वर्ल्ड'' को एक साक्षात्कार दिया, जिसमें उन्होंने कहा कि वह 1996 में माइकल जैक्सन के लिए एक शुक्राणु दाता थे और वह पेरिस के जैविक पिता हो सकते हैं जैक्सन। उन्होंने कहा कि वह जैविक पिता हैं या नहीं यह निर्धारित करने के लिए पितृत्व परीक्षण करने के लिए तैयार थे। <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/michael-jackson/6002778/Michael-Jackson-lawyer-rejects-Mark-Lester-claims-he-is-Paris-father.html|title=Michael Jackson lawyer rejects Mark Lester claims he is Paris' father|date=August 10, 2009|work=[[डेली टेलीग्राफ]]|access-date=August 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821160429/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/michael-jackson/6002778/Michael-Jackson-lawyer-rejects-Mark-Lester-claims-he-is-Paris-father.html|archive-date=21 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/8192030.stm|title=Jackson friend claims paternity|date=August 10, 2009|work=[[The New York Times]]|access-date=August 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812175029/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/8192030.stm|archive-date=12 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/08/07/sunday-review/paying-for-news-its-nothing-new.html|title=Paying for News? It’s Nothing New|date=August 6, 2011|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|access-date=February 12, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231210429/https://www.nytimes.com/2011/08/07/sunday-review/paying-for-news-its-nothing-new.html|archive-date=31 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> लेस्टर ने कहा कि उन्होंने पितृत्व परीक्षण लेने की कोशिश की, लेकिन माइकल जैक्सन के वकील ने यह कहते हुए खारिज कर दिया कि माइकल ने हमेशा जोर देकर कहा कि वह पिता है और वह उसे मानता है। <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/michael-jackson/6002778/Michael-Jackson-lawyer-rejects-Mark-Lester-claims-he-is-Paris-father.html|title=Michael Jackson lawyer rejects Mark Lester claims he is Paris' father|date=August 10, 2009|work=[[डेली टेलीग्राफ|The Telegraph]]|access-date=20 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821160429/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/michael-jackson/6002778/Michael-Jackson-lawyer-rejects-Mark-Lester-claims-he-is-Paris-father.html|archive-date=21 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.thesun.co.uk/tvandshowbiz/3607200/oliver-star-mark-lester-is-banned-from-contacting-paris-jackson-after-claiming-she-could-be-his-biological-child/|title=Oliver star Mark Lester is BANNED from contacting Paris Jackson after claiming she could be his biological child|date=2017-05-20|website=The Sun|language=en-GB|access-date=2019-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514122647/https://www.thesun.co.uk/tvandshowbiz/3607200/oliver-star-mark-lester-is-banned-from-contacting-paris-jackson-after-claiming-she-could-be-his-biological-child/|archive-date=14 मई 2019|url-status=live}}</ref> मार्च 2019 तक, जैक्सन अपने साथी द साउंडफ्लॉवर बैंडमेट गेब्रियल ग्लेन को डेट कर रही है। <ref name="Pasquini">{{Cite news|url=https://people.com/music/paris-jackson-steps-out-boyfriend-hospitalization/|title=Paris Jackson Smiles on Date with Boyfriend in L.A. After Hospitalization|last=Pasquini|first=Maria|date=March 17, 2019|access-date=March 17, 2019|publisher=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502023240/https://people.com/music/paris-jackson-steps-out-boyfriend-hospitalization/|archive-date=2 मई 2019|url-status=live}}</ref> == संदर्भ == <references responsive=""></references> [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1998 में जन्मे लोग]] 9fw5s199lfakai0257hw7jor4nwn3yt 6632931 6632907 2026-10-25T10:05:34Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-56956-34|~2026-56956-34]] ([[User talk:~2026-56956-34|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6632907|6632907]] को पूर्ववत किया 6632931 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=पेरिस जैक्सन<br>Paris Jackson|image=Paris-Michael Katherine Jackson at 82nd Venice International Film Festival (cropped).jpg|caption=|birth_name=पेरिस-माइकल कैथरीन जैक्सन|birth_date={{Birth date and age|mf=yes|1998|4|3}}|birth_place={{nowrap|[[बेवर्ली हिल्स]], [[कैलिफोर्निया]], यू.एस.}}|occupation={{hlist|अभिनेत्री | मॉडल<ref name="auto1">{{cite web|title=Everything you need to know about Paris Jackson, the daughter of the world's most famous musician who is becoming a star in her own right|url=http://www.thisisinsider.com/who-is-paris-jackson-2017-9|website=INSIDER|accessdate=March 22, 2018|quote=She's an activist dedicated to inspiring peace and making change in the world.|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709155506/http://www.thisisinsider.com/who-is-paris-jackson-2017-9|archive-date=9 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref>}}|parents={{ubl|[[माइकल जैक्सन]] | [[डेबी रोवे]]}}}}<nowiki> </nowiki>'''पेरिस-माइकल कैथरीन जैक्सन''' (जन्म 3 अप्रैल, 1998) एक अमेरिकी मॉडल, मीडिया व्यक्तित्व, सोशलाइट, <ref name="Socialite">{{Cite news|url=https://www.complex.com/pop-culture/2018/05/paris-jackson-explains-why-she-wasnt-present-during-janet-jackson-bbmas-performance|title=Paris Jackson Explains Why She Wasn’t Present During Janet Jackson’s BBMAs Performance|last=Margaritoff|first=Marco|date=May 21, 2018|access-date=March 17, 2019|publisher=Complex|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528222153/https://www.complex.com/pop-culture/2018/05/paris-jackson-explains-why-she-wasnt-present-during-janet-jackson-bbmas-performance|archive-date=28 मई 2019|url-status=live}}</ref> <ref name="Joshi">{{Cite news|url=https://meaww.com/katherine-jackson-along-with-a-worried-debbie-rowe-reportedly-holding-an-intervention-for-paris-jackson|title=Paris Jackson's mom and grandmom desperate to send her to rehab as they fear she's headed for a 'meltdown'|last=Joshi|first=Vidisha|date=July 25, 2018|access-date=March 17, 2019|publisher=MEAWW|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528222151/https://meaww.com/katherine-jackson-along-with-a-worried-debbie-rowe-reportedly-holding-an-intervention-for-paris-jackson|archive-date=28 मई 2019|url-status=dead}}</ref> और अभिनेत्री हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.cosmopolitan.com/uk/entertainment/a26745953/leaving-neverland-michael-jackson-paris-jackson-reacts-twitter/|title=Paris Jackson reacts to Leaving Neverland's Michael Jackson sexual abuse claims|last=Gordon|first=Naomi|date=March 7, 2019|website=Cosmopolitan|access-date=20 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330081433/https://www.cosmopolitan.com/uk/entertainment/a26745953/leaving-neverland-michael-jackson-paris-jackson-reacts-twitter/|archive-date=30 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.eonline.com/news/833406/paris-jackson-is-officially-a-model-michael-jackson-s-daughter-signs-with-a-top-agency-as-many-expected|title=Paris Jackson Is Officially a Model: Michael Jackson's Daughter Signs With a Top Agency, as Many Expected!|last=Heller|first=Corinne|date=March 2, 2017|publisher=[[E! News]]|location=New York City|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304115234/http://www.eonline.com/news/833406/paris-jackson-is-officially-a-model-michael-jackson-s-daughter-signs-with-a-top-agency-as-many-expected|archive-date=March 4, 2017|url-status=live|access-date=March 4, 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://people.com/style/paris-jackson-signs-with-img-models/|title=Paris Jackson Signs with IMG Models|last=Kratofil|first=Colleen|date=March 3, 2017|publisher=[[Meredith Corporation]]|location=New York City|archive-url=https://web.archive.org/web/20170303204046/http://people.com/style/paris-jackson-signs-with-img-models/|archive-date=March 3, 2017|url-status=live|access-date=March 4, 2017}}</ref> वह [[माइकल जैक्सन]] और डेबी रोवे की दूसरी संतान और एकमात्र बेटी है। == जीवन और पेशा == [[चित्र:Michael_Jackson3_2006_(cropped_version).jpg|बाएँ|अंगूठाकार| पेरिस, प्रिंस और प्रिंस द्वितीय जैक्सन, बच्चों के रूप में (2006 में, बाएं से दाएं अग्रभूमि में दिखाए गए) ]] जैक्सन का जन्म 3 अप्रैल 1998 को बेवर्ली हिल्स, कैलिफ़ोर्निया के स्पाउल्डिंग पेन मेडिकल क्लिनिक में हुआ था, <ref name="biography.com">{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/paris-michael-katherine-jackson-20858523|title=Paris Michael Katherine Jackson Biography (1998–)|website=''[[Biography.com]]''|publisher=[[A&E Networks]]|access-date=January 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401173117/https://www.biography.com/people/paris-michael-katherine-jackson-20858523|archive-date=1 अप्रैल 2019|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.etonline.com/documents/et_michaeljackson_certificates_090630.pdf|title=Wayback Machine|date=July 10, 2011|website=web.archive.org|access-date=20 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924074017/https://web.archive.org/web/20110710203716/http://www.etonline.com/documents/et_michaeljackson_certificates_090630.pdf|archive-date=24 सितंबर 2019|url-status=bot: unknown}}</ref> और इसका [[पेरिस|नाम फ्रांसीसी राजधानी शहर के नाम पर रखा]] गया था जिसमें उनकी कल्पना की गई थी। <ref name="Paris Jackson: Life After Neverland">{{Cite magazine}}</ref> वह मध्यम बच्चा है और गायक [[माइकल जैक्सन]] की एकमात्र बेटी है और डेबी रोवे का छोटा बच्चा है। उसका एक बड़ा भाई, माइकल जोसेफ जैक्सन, जूनियर ("प्रिंस") और एक छोटा सौतेला भाई, प्रिंस माइकल जैक्सन II है। जैक्सन को उनके पिता ने पूरी तरह से पाला था, जिन्हें 1999 में उनके तलाक के बाद पूर्ण हिरासत का अधिकार मिला था; रोवे ने कहा था कि यह उसका इरादा था और माइकल के साथ सहमत था कि वह बच्चों की परवरिश करेगा और उनकी कस्टडी करेगा। <ref name="Jackson's mother granted custody">{{Cite news|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=111501559|title=Michael Jackson's mother gets custody of children|last=Grigsby Bates|first=Karen|date=August 8, 2009|work=NPR News|access-date=January 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402182256/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=111501559|archive-date=2 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> वह अपने भाई-बहनों के साथ नेवरलैंड रैंस में पली-बढ़ी। अपने बचपन के दौरान, वह और उसके भाई-बहन अक्सर जनता से अपने चेहरे को छिपाने के लिए अपने पिता के साथ सार्वजनिक समारोहों के दौरान मुखौटे पहनते थे। <ref>{{Cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/michael-jackson-daughter-paris-oprah-winfrey-334851|title=Michael Jackson’s Daughter Paris Explains Why He Wanted Her Face Covered In Public (Video)|last=Couch|first=Aaron|date=June 7, 2012|website=[[द हॉलीवुड रिपोर्टर]]|publisher=[[Eldridge Industries]]|location=Los Angeles, California|access-date=September 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402181558/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/michael-jackson-daughter-paris-oprah-winfrey-334851|archive-date=2 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/i-consider-myself-black-paris-jackson|title=I consider myself black: Paris Jackson|date=January 26, 2017|website=[[The Straits Times]]|language=en|access-date=April 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325021340/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/i-consider-myself-black-paris-jackson|archive-date=25 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> === 2010–2018: कैरियर की शुरुआत === 2010 में, जैक्सन और उनके भाइयों ने अपने पिता की मृत्यु के बाद [[ओपरा विनफ़्रे|ओपरा विनफ्रे]] के साथ उनकी दादी कैथरीन और उनके चचेरे भाइयों के जीवन के बारे में एक साक्षात्कार दिया। उन्होंने और उनके भाई प्रिंस ने अपने पिता की ओर से 2010 ग्रैमी अवार्ड्स में लाइफटाइम अचीवमेंट अवार्ड स्वीकार किया। <ref>{{Cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/grammys-2010-beyonce-taylor-swift-michael-jackson-kids-prince-paris-rule-awards-article-1.193350|title=Grammys 2010: Beyonce, Taylor Swift and Michael Jackson's kids, Prince and Paris, rule awards|last=Hinckley|first=David|last2=Farber|first2=Jim|date=January 31, 2010|publisher=[[Tronc]]|location=New York City|access-date=August 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401163835/https://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/grammys-2010-beyonce-taylor-swift-michael-jackson-kids-prince-paris-rule-awards-article-1.193350|archive-date=1 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> वह और उसका भाई प्रिंस कैलिफोर्निया के शर्मन ओक्स के एक विशेष निजी स्कूल बकले स्कूल में नामांकित हुए। <ref name="Michael Jackson's Kids Paris & Prince Enroll At The Buckley School">{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/08/27/michael-jacksons-kids-par_n_696687.html|title=Michael Jackson's Kids Paris & Prince Enroll At The Buckley School|date=October 27, 2010|website=[[Huffington Post]]|publisher=Huffington Post Media Group|location=New York City|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003044713/http://www.huffingtonpost.com/2010/08/27/michael-jacksons-kids-par_n_696687.html|archive-date=October 3, 2013|url-status=live|access-date=September 15, 2013}}</ref> वहाँ, उन्होंने फ़ुटबॉल <ref>{{Cite web|url=http://abcnews.go.com/blogs/entertainment/2011/10/michael-jacksons-daughter-paris-dominates-at-flag-football/|title=MJ's Daughter Dominates at Flag Football|last=ABC News|website=ABC News|language=en|access-date=September 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401162808/https://abcnews.go.com/blogs/entertainment/2011/10/michael-jacksons-daughter-paris-dominates-at-flag-football/|archive-date=1 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> सॉफ्टबॉल <ref>{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/celebrity/blogs/crush/michael-jackson-daughter-paris-plays-softball-203950369.html|title=Michael Jackson’s Daughter Paris Plays Softball|date=January 20, 2012|website=[[Yahoo! Music]]|access-date=September 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904070010/https://www.yahoo.com/celebrity/blogs/crush/michael-jackson-daughter-paris-plays-softball-203950369.html|archive-date=4 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> और चीयरलीडिंग में भाग लिया। <ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/03/12/paris-jackson-nfl-offer_n_2859008.html|title=Paris Jackson Gets NFL Offer To Join Eagles Cheerleading Team|date=March 12, 2013|website=[[Huffington Post]]|publisher=Huffington Post Media Group|location=New York City|access-date=September 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527130544/http://www.huffingtonpost.com/2013/03/12/paris-jackson-nfl-offer_n_2859008.html|archive-date=27 मई 2013|url-status=live}}</ref> 2011 में, जैक्सन ने बच्चों की फंतासी फिल्म, ''लुंडन ब्रिज एंड द थ्री कीज़'' में अभिनय करने के लिए साइन किया, यह कहानी डेनिस क्रिस्टन द्वारा लिखी गई एक पुस्तक से अनुकूलित है। अंतत: फिल्म का निर्माण नहीं किया गया । <ref>{{Cite web|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/06/06/the-bizarre-story-behind-paris-jackson-s-first-movie|title=The Bizarre Story Behind Paris Jackson’s First Movie|last=Fallon|first=Kevin|date=January 30, 2017|website=[[The Daily Beast]]|publisher=IAC/InteractiveCorp|location=New York City|access-date=April 13, 2018}}</ref> जैक्सन, उसके दो भाई-बहनों और उसकी दादी कैथरीन ने अपने मृत पिता की ''याद में माइकल'' को याद करते हुए एक डॉक्यूमेंट्री फिल्म बनाने की योजना बनाई। यह उम्मीद की गई थी कि परियोजना के निर्माण से जुड़ी लागतें क्राउडफंडिंग साइट के माध्यम से प्रशंसकों के योगदान के माध्यम से वित्त पोषित की जाएंगी । हालांकि, इस विधि से प्रशंसकों और मीडिया के हंगामे के कारण, कैथरीन ने अभियान को बंद करने का फैसला किया। डॉक्यूमेंट्री की एक झलक में, पेरिस ने टिप्पणी की कि उसके पिता ने उसे अपने प्रसिद्ध डांस मूव, मूनवॉक सिखाने का वादा किया था, लेकिन कभी मौका नहीं मिला। <ref>{{Cite web|url=http://music.yahoo.com/blogs/music-news/michael-jackson-mother-seeks-funds-doc-featuring-children-204827692.html|title=Michael Jackson’s Mother Seeks Funds for New Doc Featuring His Children|last=Rosen|first=Craig|date=December 16, 2013|publisher=Yahoo! Music|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111115140/https://music.yahoo.com/blogs/music-news/michael-jackson-mother-seeks-funds-doc-featuring-children-204827692.html|archive-date=November 11, 2014|url-status=live|access-date=May 15, 2017}}</ref> ऑनलाइन अभियान बंद करने के बाद से, इस परियोजना के बारे में कोई और अपडेट नहीं किया गया है। जनवरी 2017 में, जैक्सन ''रोलिंग स्टोन'' के कवर पर दिखाई दिया। <ref>{{Cite web|url=http://www.eonline.com/news/823893/paris-jackson-makes-magazine-cover-debut-for-rolling-stone|title=Paris Jackson Makes Magazine Cover Debut for Rolling Stone|last=Aiello|first=McKenna|date=January 24, 2017|website=Eonline.com|publisher=[[E!]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304114910/http://www.eonline.com/news/823893/paris-jackson-makes-magazine-cover-debut-for-rolling-stone|archive-date=March 4, 2017|url-status=live|access-date=March 4, 2017}}</ref> मार्च 2017 में, जैक्सन ने IMG मॉडल के साथ एक मॉडलिंग अनुबंध पर हस्ताक्षर किए। <ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2017/03/03/paris-jackson-signs-with-img-models/98682872/|title=Paris Jackson landed a major modeling contract|last=Jones|first=Jaleesa M.|date=March 3, 2017|work=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722014544/https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2017/03/03/paris-jackson-signs-with-img-models/98682872/|archive-date=July 22, 2017|url-status=live|publisher=[[Gannett Company]]|location=Maclean, Virginia}}</ref> मार्च में भी, जैक्सन ने अपने अभिनय की शुरुआत अतिथि भूमिका के साथ फॉक्स ''स्टार पर की'' । जैक्सन ने 2018 में ''ग्रिंगो'' में अपनी फीचर फिल्म की शुरुआत की। <ref name="auto">{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2018/03/09/so-how-does-paris-jackson-fare-her-first-film-gringo/404941002/|title=So how does Paris Jackson fare in her first film 'Gringo'?|last=Alexander|first=Bryan|date=March 9, 2018|work=[[USA Today]]|access-date=March 13, 2018|archive-url=https://archive.today/20180313065502/https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2018/03/09/so-how-does-paris-jackson-fare-her-first-film-gringo/404941002/|archive-date=March 13, 2018|url-status=live|publisher=[[Gannett Company]]|location=Maclean, Virginia}}</ref> वह और संगीतकार / गायक गेब्रियल ग्लेन ने द साउंडफ्लॉवर नामक एक संगीत जोड़ी बनाई और 23 जून, 2018 को मूल गीत "डेज़ी" और "इन द ब्लू" के साथ घाटी सत्र में अपना पहला गिग प्रदर्शन किया। जैक्सन गाते हैं और गिटार बजाते हैं जबकि ग्लेन भी गाते हैं और ध्वनिक गिटार बजाते हैं। <ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/ParisJackson/status/1010839408822501378?s=19|title=Paris-Michael K. J. on Twitter|publisher=|access-date=July 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626202448/https://twitter.com/ParisJackson/status/1010839408822501378?s=19|archive-date=26 जून 2019|url-status=live}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == उसने यह भी कहा है कि उसने साइबर हमला करने का अनुभव किया है और क्रूर ऑनलाइन टिप्पणियों का लक्ष्य रही है। <ref>{{Cite web|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/paris-jackson-classmates-cyber-bully-me-2012126/|title=Paris Jackson: Classmates Cyber Bully Me|last=Johnson|first=Zach|date=June 12, 2012|website=[[US Magazine]]|publisher=[[American Media Inc.]]|location=New York City|access-date=March 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621093250/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/paris-jackson-classmates-cyber-bully-me-2012126/|archive-date=21 जून 2018|url-status=live}}</ref> 15 साल की उम्र तक, वह एक नशीली दवाओं की लत थी और कई बार आत्महत्या का प्रयास किया था। <ref name="Paris Jackson: Life After Neverland">{{Cite magazine}}</ref> फिर उसे उटाह के एक चिकित्सीय विद्यालय में भेज दिया गया, जहाँ उसने अपने छोटे स्कूल के जूनियर और जूनियर वर्ष बिताए, और जिसका श्रेय वह [[एकध्रुवीय अवसाद|अवसाद को]] दूर करने में मदद करती [[एकध्रुवीय अवसाद|है]] । <ref>{{Cite web|url=https://www.mercurynews.com/2017/01/24/paris-jackson-says-michael-jackson-was-murdered-and-she-was-raped-at-age-14/|title=Paris Jackson says Michael Jackson was murdered and she was raped at age 14|last=Hicks|first=Tony|date=January 24, 2017|website=[[The Mercury News]]|publisher=[[MediaNews Group]]|location=San Jose, California|access-date=January 25, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202033231/https://www.mercurynews.com/2017/01/24/paris-jackson-says-michael-jackson-was-murdered-and-she-was-raped-at-age-14/|archive-date=2 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> माइकल जैक्सन की मृत्यु के बाद, ब्रिटिश अभिनेता मार्क लेस्टर , ने ब्रिटिश टैब्लॉइड ''न्यूज ऑफ द वर्ल्ड'' को एक साक्षात्कार दिया, जिसमें उन्होंने कहा कि वह 1996 में माइकल जैक्सन के लिए एक शुक्राणु दाता थे और वह पेरिस के जैविक पिता हो सकते हैं जैक्सन। उन्होंने कहा कि वह जैविक पिता हैं या नहीं यह निर्धारित करने के लिए पितृत्व परीक्षण करने के लिए तैयार थे। <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/michael-jackson/6002778/Michael-Jackson-lawyer-rejects-Mark-Lester-claims-he-is-Paris-father.html|title=Michael Jackson lawyer rejects Mark Lester claims he is Paris' father|date=August 10, 2009|work=[[डेली टेलीग्राफ]]|access-date=August 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821160429/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/michael-jackson/6002778/Michael-Jackson-lawyer-rejects-Mark-Lester-claims-he-is-Paris-father.html|archive-date=21 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/8192030.stm|title=Jackson friend claims paternity|date=August 10, 2009|work=[[The New York Times]]|access-date=August 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812175029/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/8192030.stm|archive-date=12 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/08/07/sunday-review/paying-for-news-its-nothing-new.html|title=Paying for News? It’s Nothing New|date=August 6, 2011|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|access-date=February 12, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231210429/https://www.nytimes.com/2011/08/07/sunday-review/paying-for-news-its-nothing-new.html|archive-date=31 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> लेस्टर ने कहा कि उन्होंने पितृत्व परीक्षण लेने की कोशिश की, लेकिन माइकल जैक्सन के वकील ने यह कहते हुए खारिज कर दिया कि माइकल ने हमेशा जोर देकर कहा कि वह पिता है और वह उसे मानता है। <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/michael-jackson/6002778/Michael-Jackson-lawyer-rejects-Mark-Lester-claims-he-is-Paris-father.html|title=Michael Jackson lawyer rejects Mark Lester claims he is Paris' father|date=August 10, 2009|work=[[डेली टेलीग्राफ|The Telegraph]]|access-date=20 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821160429/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/michael-jackson/6002778/Michael-Jackson-lawyer-rejects-Mark-Lester-claims-he-is-Paris-father.html|archive-date=21 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.thesun.co.uk/tvandshowbiz/3607200/oliver-star-mark-lester-is-banned-from-contacting-paris-jackson-after-claiming-she-could-be-his-biological-child/|title=Oliver star Mark Lester is BANNED from contacting Paris Jackson after claiming she could be his biological child|date=2017-05-20|website=The Sun|language=en-GB|access-date=2019-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514122647/https://www.thesun.co.uk/tvandshowbiz/3607200/oliver-star-mark-lester-is-banned-from-contacting-paris-jackson-after-claiming-she-could-be-his-biological-child/|archive-date=14 मई 2019|url-status=live}}</ref> मार्च 2019 तक, जैक्सन अपने साथी द साउंडफ्लॉवर बैंडमेट गेब्रियल ग्लेन को डेट कर रही है। <ref name="Pasquini">{{Cite news|url=https://people.com/music/paris-jackson-steps-out-boyfriend-hospitalization/|title=Paris Jackson Smiles on Date with Boyfriend in L.A. After Hospitalization|last=Pasquini|first=Maria|date=March 17, 2019|access-date=March 17, 2019|publisher=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502023240/https://people.com/music/paris-jackson-steps-out-boyfriend-hospitalization/|archive-date=2 मई 2019|url-status=live}}</ref> == संदर्भ == <references responsive=""></references> [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1998 में जन्मे लोग]] pdeyx9u5d07n7smdqmv0yr7meryaxy8 अग्निभूति गौतम 0 1049417 6632648 4518512 2026-10-24T19:32:52Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632648 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=जून 2019}} अग्निभूति गौतम <nowiki>[[भगवान महावीर]]</nowiki> के द्वितीय गणधर थे। ये इंद्रभूति गौतम के भाई थे । jjh7dwc49p8zfi1t3mfwq02ynifo5yq अब्दुल्लाह बिन अहमद बिन हंबल 0 1102273 6632785 5840694 2026-10-25T02:46:53Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632785 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} इमाम अल-हाफिज अब्दुल्लाह बिन अहमद इब्न हंबल (जन्म 8 सितंबर 828 - मृत्यु 22 मई 903) मुहद्दीस और इमाम अहमद इब्न हनबल के पुत्र थे। इमाम अब्दुल्लाह बिन अहमद इब्न हंबल तीसरी शताब्दी हिजरी में इस्लाम के सबसे प्रसिद्ध विद्वानों में से एक थे। [[श्रेणी:निधन वर्ष अनुपलब्ध]] fwwik01a4ly5pxsle1k6615euffiafb 1920 (फ़िल्म) 0 1107626 6632909 6625342 2026-10-25T07:49:00Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632909 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = 1920 | image = | caption = | director = [[विक्रम भट्ट]] | producer = सुरेंद्र शर्मा <br> भगवती गबरानी <br> अमिता बिश्नोई | writer = गिरीश धमीजा <br> <small> '' '(संवाद)' '</ small> | screenplay = विक्रम भट्ट <br> धीरज रतन | story = विक्रम भट्ट | starring = [[रजनीश दुग्गल]] <br> [[अदा शर्मा]] <br> [[इंद्रनील सेनगुप्ता]] <br> [[अंजोरी अलघ]] | music ='''गीत:''' <br> [[अदनान सामी]] '''प्रदर्शन'''<br> <br> [[सलीम-सुलेमान]] <br> '''पृष्ठभूमि स्कोर:'''< br> राजू राव | cinematography = [[प्रवीण भट्ट]] | editing = कुलदीप मेहन | studio = [[एएसए प्रोडक्शंस एंड एंटरप्राइजेज प्रा। लिमिटेड]] | distributor = [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस बिग पिक्चर्स]] | released = 12 सितेम्बर 2008 | runtime = 126 मिनिट | country = [[भारत]] | language = हिंदी | budget = {{Estimation}}{{INR|link=yes}}{{Format price|70000000}}<ref name="box">{{Cite web | title = 1920 - Movie - Box Office India | author = | website = Boxofficeindia.com | date = | accessdate = 2016-08-17 | url = http://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=337 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190705100100/https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=337 | archive-date = 5 जुलाई 2019 | url-status = live }}</ref> | gross = {{Estimation}}{{INR|link=yes}}{{Format price|145000000}} }} '''1920''' विक्रम भट्ट द्वारा लिखित और निर्देशित एक 2008 की भारतीय हिंदी रहस्य हॉरर फिल्म है। कहानी 1920 में एक प्रेतवाधित घर में रहने वाले एक विवाहित जोड़े के आसपास की घटनाओं के इर्द-गिर्द घूमती है। फिल्म कलाकार नवोदित अभिनेता रजनीश दुग्गल और अदा शर्मा ने विवाहित जोड़े के रूप में, इंद्रनील सेनगुप्ता के साथ एक विशेष भूमिका में अभिनय किया। 1973 की हॉरर फिल्म द एग्ज़ॉस्ट से प्रेरित होकर, यह 1920 की फ़िल्म शृंखला की पहली किस्त है, जो एक व्यावसायिक सफलता थी। 1920 गायत्री शीर्षक के तहत फिल्म को तेलुगु में भी डब किया गया था। एक सीक्वल, 1920: द ईविल रिटर्न्स, 2012 में मिश्रित समीक्षा और व्यावसायिक सफलता के लिए रिलीज़ हुई थी। ==निर्माण== निर्देशक विक्रम भट्ट की पिछली फिल्में आप मुजे अचे लगने (2002), दीवाने हुई पागल (2005) और लाइफ में कभी कभी मीडिया में बॉक्स ऑफिस पर असफल रहीं। सहसंबंध में बात करते हुए, भट्ट ने असंगत सिनेमा बनाने के लिए आत्मनिरीक्षण की आवश्यकता महसूस की।<ref name="bhatt1">{{Cite web|url=http://specials.rediff.com/movies/2008/jul/16sli1.htm|title='I have had many supernatural experiences'|last=Ramani|first=Nithya|date=16 July 2008|publisher=[[Rediff.com]]|accessdate=10 September 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080909170505/http://specials.rediff.com/movies/2008/jul/16sli1.htm| archivedate= 9 September 2008 | url-status= live}}</ref> उनके दिमाग में लगातार चलने वाली धुंध के माध्यम से रथ के दृश्य से उपजी एक डरावनी फिल्म बनाना चाहते हैं। यह दावा करते हुए कि यह उनकी अब तक की सबसे महत्वाकांक्षी परियोजना है,<ref name="bhatt2">{{Cite web|url=http://in.movies.yahoo.com/news-detail/33366/1920-powerful-RAAZ-Vikram.html|title=1920 is more powerful than Raaz - Vikram|date=9 September 2008|work=Glamsham.com|publisher=Yahoo! India|accessdate=10 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920120634/http://in.movies.yahoo.com/news-detail/33366/1920-powerful-RAAZ-Vikram.html|archive-date=20 September 2008|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> भट्ट को पटकथा को पूरा करने में डेढ़ साल का समय लगा, जो उनकी पिछली फिल्म राज़ (2002) की तुलना में अधिक शक्तिशाली थी। हालांकि भट्ट नए कलाकारों को लेना चाहते थे, लेकिन उन्होंने फिल्म के लिए कोई ऑडिशन नहीं दिया। इसके बजाय, जब रजनीश दुग्गल और अदा शर्मा अपने कार्यालय आए, तो मुख्य कलाकारों की उनकी तलाश समाप्त हो गई। उनके उत्साह और प्रयासों के लिए, भट्ट उनके साथ काम करने के लिए खुश थे। शर्मा ने भट्ट के साथ काम करने के लिए एक बहुत ही शांत, रचना और धैर्यवान निर्देशक पाया। <ref name="adah1">{{Cite web|url=http://specials.rediff.com/movies/2008/aug/26slid1.htm|title=Meet Vikram Bhatt's new heroine|last=Ramani|first=Nithya|date=26 August 2008|publisher=Rediff.com|accessdate=10 September 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080909232005/http://specials.rediff.com/movies/2008/aug/26slid1.htm| archivedate= 9 September 2008 | url-status= live}}</ref> 2003 के मिस्टर इंडिया का खिताब जीतने वाले दुग्गल फैशन इंडस्ट्री में नई दिल्ली के एक मॉडल थे। <ref name="rajneesh1">{{Cite web|url=http://specials.rediff.com/movies/2008/jul/24slid1.htm|title=Mr India's horror debut|last=Ramani|first=Nithya|date=24 July 2008|publisher=Rediff.com|accessdate=10 September 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080909170531/http://specials.rediff.com/movies/2008/jul/24slid1.htm| archivedate= 9 September 2008 | url-status= live}}</ref> फिल्म बनाते समय, दोनों ने एक दूसरे के साथ काम करने में काफी सहज महसूस किया। ==प्रकाशन== एक कॉफी-टेबल बुक, फिल्म के बारे में सामान्य ज्ञान और गहराई से, फिल्म की रिलीज़ से पहले लॉन्च की गई थी। भट्ट ने सोचा कि दर्शकों को अपनी रिलीज़ से पहले फिल्म के बारे में पढ़ना बेहतर लगेगा। <ref name="book">{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/gallery/Events/15698.html|title='1920' Coffee Table Book Launch|date=10 July 2008|publisher=Indiaglitz.com|accessdate=10 September 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080915031421/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/gallery/Events/15698.html| archivedate= 15 September 2008 | url-status= live}}</ref> यह फिल्म 12 सितंबर 2008 को रिलीज़ हुई थी। ==बॉक्स ऑफिस== 1920 ने अपने पहले सप्ताह में {{INRConvert|60|m}} की कमाई की। इसने दूसरे और तीसरे सप्ताह में क्रमशः मिलियन {{INRConvert|27.5|m}} और मिलियन {{INRConvert|16.5|m}} की कमाई की, इस प्रकार {{INRConvert|104.0|m}} का संग्रह किया। यह [[भारत]] में लगभग {{INRConvert|110|m}} पर समाप्त हुआ। <ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/content.php?pagekey=about_us|title=Box Office India|website=Boxofficeindia.com|accessdate=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022193451/https://www.boxofficeindia.com/content.php?pagekey=about_us|archive-date=22 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:डरावनी हिंदी फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्णक्रमानुसार]] [[श्रेणी:डरावनी फिल्में]] 0vjb9c5hkzptrb4aojudqpg9qbc6mod 6632979 6632909 2026-10-25T11:46:38Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632979 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = 1920 | image = | caption = | director = [[विक्रम भट्ट]] | producer = सुरेंद्र शर्मा <br> भगवती गबरानी <br> अमिता बिश्नोई | writer = गिरीश धमीजा <br> <small> '' '(संवाद)' '</ small> | screenplay = विक्रम भट्ट <br> धीरज रतन | story = विक्रम भट्ट | starring = [[रजनीश दुग्गल]] <br> [[अदा शर्मा]] <br> [[इंद्रनील सेनगुप्ता]] <br> [[अंजोरी अलघ]] | music ='''गीत:''' <br> [[अदनान सामी]] '''प्रदर्शन'''<br> <br> [[सलीम-सुलेमान]] <br> '''पृष्ठभूमि स्कोर:'''< br> राजू राव | cinematography = [[प्रवीण भट्ट]] | editing = कुलदीप मेहन | studio = [[एएसए प्रोडक्शंस एंड एंटरप्राइजेज प्रा। लिमिटेड]] | distributor = [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस बिग पिक्चर्स]] | released = 12 सितेम्बर 2008 | runtime = 126 मिनिट | country = [[भारत]] | language = हिंदी | budget = {{Estimation}}{{INR|link=yes}}{{Format price|70000000}}<ref name="box">{{Cite web | title = 1920 - Movie - Box Office India | author = | website = Boxofficeindia.com | date = | accessdate = 2016-08-17 | url = http://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=337 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190705100100/https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=337 | archive-date = 5 जुलाई 2019 | url-status = live }}</ref> | gross = {{Estimation}}{{INR|link=yes}}{{Format price|145000000}} }} '''1920''' विक्रम भट्ट द्वारा लिखित और निर्देशित एक 2008 की भारतीय हिंदी रहस्य हॉरर फिल्म है। कहानी 1920 में एक प्रेतवाधित घर में रहने वाले एक विवाहित जोड़े के आसपास की घटनाओं के इर्द-गिर्द घूमती है। फिल्म कलाकार नवोदित अभिनेता रजनीश दुग्गल और अदा शर्मा ने विवाहित जोड़े के रूप में, इंद्रनील सेनगुप्ता के साथ एक विशेष भूमिका में अभिनय किया। 1973 की हॉरर फिल्म द एग्ज़ॉस्ट से प्रेरित होकर, यह 1920 की फ़िल्म शृंखला की पहली किस्त है, जो एक व्यावसायिक सफलता थी। 1920 गायत्री शीर्षक के तहत फिल्म को तेलुगु में भी डब किया गया था। एक सीक्वल, 1920: द ईविल रिटर्न्स, 2012 में मिश्रित समीक्षा और व्यावसायिक सफलता के लिए रिलीज़ हुई थी। ==निर्माण== निर्देशक विक्रम भट्ट की पिछली फिल्में आप मुजे अचे लगने (2002), दीवाने हुई पागल (2005) और लाइफ में कभी कभी मीडिया में बॉक्स ऑफिस पर असफल रहीं। सहसंबंध में बात करते हुए, भट्ट ने असंगत सिनेमा बनाने के लिए आत्मनिरीक्षण की आवश्यकता महसूस की।<ref name="bhatt1">{{Cite web|url=http://specials.rediff.com/movies/2008/jul/16sli1.htm|title='I have had many supernatural experiences'|last=Ramani|first=Nithya|date=16 July 2008|publisher=[[Rediff.com]]|accessdate=10 September 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080909170505/http://specials.rediff.com/movies/2008/jul/16sli1.htm| archivedate= 9 September 2008 | url-status= live}}</ref> उनके दिमाग में लगातार चलने वाली धुंध के माध्यम से रथ के दृश्य से उपजी एक डरावनी फिल्म बनाना चाहते हैं। यह दावा करते हुए कि यह उनकी अब तक की सबसे महत्वाकांक्षी परियोजना है,<ref name="bhatt2">{{Cite web|url=http://in.movies.yahoo.com/news-detail/33366/1920-powerful-RAAZ-Vikram.html|title=1920 is more powerful than Raaz - Vikram|date=9 September 2008|work=Glamsham.com|publisher=Yahoo! India|accessdate=10 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920120634/http://in.movies.yahoo.com/news-detail/33366/1920-powerful-RAAZ-Vikram.html|archive-date=20 September 2008|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> भट्ट को पटकथा को पूरा करने में डेढ़ साल का समय लगा, जो उनकी पिछली फिल्म राज़ (2002) की तुलना में अधिक शक्तिशाली थी। हालांकि भट्ट नए कलाकारों को लेना चाहते थे, लेकिन उन्होंने फिल्म के लिए कोई ऑडिशन नहीं दिया। इसके बजाय, जब रजनीश दुग्गल और अदा शर्मा अपने कार्यालय आए, तो मुख्य कलाकारों की उनकी तलाश समाप्त हो गई। उनके उत्साह और प्रयासों के लिए, भट्ट उनके साथ काम करने के लिए खुश थे। शर्मा ने भट्ट के साथ काम करने के लिए एक बहुत ही शांत, रचना और धैर्यवान निर्देशक पाया। <ref name="adah1">{{Cite web|url=http://specials.rediff.com/movies/2008/aug/26slid1.htm|title=Meet Vikram Bhatt's new heroine|last=Ramani|first=Nithya|date=26 August 2008|publisher=Rediff.com|accessdate=10 September 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080909232005/http://specials.rediff.com/movies/2008/aug/26slid1.htm| archivedate= 9 September 2008 | url-status= live}}</ref> 2003 के मिस्टर इंडिया का खिताब जीतने वाले दुग्गल फैशन इंडस्ट्री में नई दिल्ली के एक मॉडल थे। <ref name="rajneesh1">{{Cite web|url=http://specials.rediff.com/movies/2008/jul/24slid1.htm|title=Mr India's horror debut|last=Ramani|first=Nithya|date=24 July 2008|publisher=Rediff.com|accessdate=10 September 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080909170531/http://specials.rediff.com/movies/2008/jul/24slid1.htm| archivedate= 9 September 2008 | url-status= live}}</ref> फिल्म बनाते समय, दोनों ने एक दूसरे के साथ काम करने में काफी सहज महसूस किया। ==प्रकाशन== एक कॉफी-टेबल बुक, फिल्म के बारे में सामान्य ज्ञान और गहराई से, फिल्म की रिलीज़ से पहले लॉन्च की गई थी। भट्ट ने सोचा कि दर्शकों को अपनी रिलीज़ से पहले फिल्म के बारे में पढ़ना बेहतर लगेगा। <ref name="book">{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/gallery/Events/15698.html|title='1920' Coffee Table Book Launch|date=10 July 2008|publisher=Indiaglitz.com|accessdate=10 September 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080915031421/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/gallery/Events/15698.html| archivedate= 15 September 2008 | url-status= live}}</ref> यह फिल्म 12 सितंबर 2008 को रिलीज़ हुई थी। ==बॉक्स ऑफिस== 1920 ने अपने पहले सप्ताह में {{INRConvert|60|m}} की कमाई की। इसने दूसरे और तीसरे सप्ताह में क्रमशः मिलियन {{INRConvert|27.5|m}} और मिलियन {{INRConvert|16.5|m}} की कमाई की, इस प्रकार {{INRConvert|104.0|m}} का संग्रह किया। यह [[भारत]] में लगभग {{INRConvert|110|m}} पर समाप्त हुआ। <ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/content.php?pagekey=about_us|title=Box Office India|website=Boxofficeindia.com|accessdate=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022193451/https://www.boxofficeindia.com/content.php?pagekey=about_us|archive-date=22 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:डरावनी हिंदी फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्णक्रमानुसार]] [[श्रेणी:डरावनी फिल्में]] nbrrbt1pdnwaqmkdoh9d2ngcufxyvmy अन्द्रेय बेली 0 1109865 6632691 5837197 2026-10-24T21:03:58Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632691 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2019}} '''अन्द्रेय बेली ('''रूसी में: '''Андрей Белый (''' वास्तविक नाम '''बरीस निकलायविच बुगाएफ़;''' <abbr>14</abbr> [26] अक्तूबर 1880, मसक्वा [मास्को] — 8 जनवरी 1934, मसक्वा [मास्को] ) — प्रसिद्ध रूसी लेखक, कवि, आलोचक, संस्मरण लेखक और काव्य सिद्धान्तकार माने जाते हैं। रूसी प्रतीकवादी और आधुनिकतावादी आन्दोलनों के विकास में इन्होंने प्रमुख भूमिका निभाई थी। == जीवन परिचय == अन्द्रेय बेली प्रसिद्ध रूसी गणितज्ञ और मसक्वा विश्वविद्यालय की भौतिकी व गणित फ़ैकल्टी के अध्यक्ष निकलाय वसीलिविच बुगाएफ़ (1837-1903) और उनकी पत्नी अलिक्सान्द्रा दिमीत्रिव्ना (1858-1922) के पुत्र थे। अपने जन्म से लेकर पूरे छब्बीस साल तक बेली मसक्वा के बीचोंबीच स्थित पुराने अरबात के इलाके में स्थित एक ही घर में रहे। आज उस घर में अन्द्रेय बेली स्मारक सँग्रहालय बना हुआ है। अन्द्रेय के पिता मसक्वा के विद्वानों और वैज्ञानिकों के बीच काफ़ी चर्चित और प्रसिद्ध थे। लेफ़ तलस्तोय सहित अनेक प्रसिद्ध रूसी लेखक, आचार्य और विद्वान अक्सर उनके घर आते रहते थे और उनके पिता अपने घर में अक्सर साहित्यिक गोष्ठियों का आयोजन करते थे। 1891 से 1899 तक बरीस बुगाएफ़ (अन्द्रेय बेली) ने मसक्वा के प्रसिद्ध पलिवानफ़ हायर स्कूल में शिक्षा प्राप्त की। जब बरीस बुगाएफ़ नौवीं और दसवीं कक्षा में पढ़ रहा था तो वह बौद्ध धर्म और तन्त्र-मन्त्र में दिलचस्पी लेने लगा। इसके साथ-साथ साहित्य भी उसकी रुचि की प्रमुख दिशा थी। बरीस पर दस्ताएवस्की, इब्सन और नीत्शे का गहरा प्रभाव पड़ा। बाद में वह कविता लिखने लगा और कविता में उसकी दिलचस्पी बढ़ती चली गई। वह बालमन्त, ब्रियुसफ़ और मिरिझकोव्स्की जैसे रूसी और फ़्रांसीसी प्रतीकवादी कवियों से प्रभावित होने लगा। 1895 में बरीस की दोस्ती सिर्गेय सलाव्योफ़ से हो गई, जिसके माध्यम से उसकी मुलाक़ात प्रसिद्ध रूसी दार्शनिक और कवि व्लदीमिर सलाव्योफ़ से हुई, जो रिश्ते में सिर्गेय सलाव्योफ़ के चाचा लगते थे। 1899 में अपनी स्कूली शिक्षा पूरी करके बरीस बुगाएफ़ ने अपने पिता के आग्रह पर मसक्वा विश्वविद्यालय की भौतिकी व गणित फ़ैकल्टी में दाख़िला ले लिया। इस तरह वह अपने कैशौर्यकाल से ही वह एक तरफ़ तो विज्ञान से परिचित हुआ और दूसरी तरफ़ उसका परिचय कला की रहस्यात्मकता से हुआ और उसके भीतर दोनों की सकारात्मकता का भाव विकसित हुआ। विश्वविद्यालय में वह रीढ़विहीन जीवों से जुड़े जीव-विज्ञान के क्षेत्र में काम करते हुए रसायनशास्त्र और डार्विन का अध्ययन कर रहा था, वहीं दूसरी तरफ़ वह ’कला की दुनिया’ (मीर इस्कूस्त्व) नामक पत्रिका का हर अंक आरम्भ से अन्त तक पूरी तरह से पढ़ता था। ख़ुद अन्द्रेय बेली के शब्दों में कहें तो — 1891 के शरदकाल से मेरा जीवन पूरी तरह से साहित्य को समर्पित हो गया था। दिसम्बर 1901 में बेली का परिचय प्रसिद्ध रूसी प्रतीकवादियों वलेरी ब्रियुसफ़, दिमीत्रि मिरिझकोव्स्की और ज़िनाइदा गिप्पूस से हुआ। 1903 के आस-पास अन्द्रेय बेली ने मसक्वा में अपनी साहित्यिक मण्डली बना ली, जिसे अर्गोनॉट्स यानी घोंघा के नाम से पहचाना जाता था। मण्डली के सदस्य अक्सर आस्त्रफ़ कुलनाम वाले एक साहित्यिक रुचि के युवक के घर पर इकट्ठे होते थे। घोंघा मण्डली की एक बैठक में यह तय किया गया कि "आज़ाद ज़मीर" या "मुक्त अंतःकरण" के नाम से साहित्यिक और दार्शनिक लेखों का एक सँग्रह प्रकाशित करवाया जाए। 1906 में दो कण्डों में यह सँग्रह प्रकाशित हुआ। इस बीच 1903 में ही अन्द्रेय बेली ने प्रसिद्ध रूसी कवि अलिक्सान्दर ब्लोक को एक पत्र लिखा और जल्दी ही दोनों के बीच नियमित रूप से पत्र-व्यवहार शुरू हो गया। एक साल बाद ही बेली ने पितिरबूर्ग नगर की यात्रा की और अलिक्सान्दर ब्लोक से पहली मुलाक़ात की। 1903 में ही अन्द्रेय बेली ने विश्वविद्यालय की अपनी शिक्षा भी पूरी कर ली। जनवरी 1904 में मसक्वा में ’वेसी’ (तुला) नामक पत्रिका का प्रकाशन शुरू हुआ। अन्द्रेय बेली एकदम शुरू में ही इस पत्रिका के साथ जुड़ गए थे और लगातार सहयोग करने लगे थे। 1904 में बेली ने मसक्वा विश्वविद्यालय के इतिहास और दर्शनशास्त्र संकाय में दाख़िला ले लिया। लेकिन साल भर बाद ही उन्होंने कक्षाओं में जाना बन्द कर दिया। इस फ़ैकल्टी में उनके प्राध्यापक थे — दर्शनशास्त्री बरीस फ़ोख़्त। 1906 में उन्होंने विश्वविद्यालय से अपना नाम कटा लिया और अपना जीवन पूरी तरह से साहित्य को समर्पित कर दिया। 1904 में कवि अलिक्सान्दर ब्लोक से परिचय होने के बाद अन्द्रेय बेली और ब्लोक की पत्नी ल्युबोफ़ मिन्दील्येयवा के बीच प्रेम हो गया, जिसपर ब्लोक ने कड़ी प्रतिक्रिया व्यक्त की और इस प्रेम में असफल होने के बाद अन्द्रेय बेली छह माह के लिए विदेश चले गए। विदेश से लौटकर 1909 में बेली ने ’मुसागेत’ के नाम से एक प्रकाशनगृह खोला, जो देशी-विदेशी प्रतीकवादी कवियों की कविताओं के सँग्रह और प्रतीकवादी आलोचना-प्रत्यालोचना की किताबें प्रकाशित करता था। 1911 में बेली ने सिसली (इटली) के रास्ते ट्यूनिस, मिस्र और फ़िलीस्तीन की यात्राएँ कीं। इससे पहले 1910 में उन्होंने नए युवा कवियों के लिए कविता में लय, कविता का लहज़ा और शब्दों व ध्वनियों के उतार-चढ़ाव में गणितिय ज्ञान के उपयोग के बारे में अनेक व्याख्यान दिए और इस तरह रूसी कविता और विज्ञान को आपस में जोड़ने का अपना नज़रिया पेश किया। 1912 में अन्द्रेय बेली ने ’श्रम और दिवस’ (Труды и дни) नामक एक पत्रिका का सम्पादन किया, जिसमें मुख्यत: प्रतीकवादी सौन्दर्यशास्त्र के सैद्धान्तिक प्रशनों से जुड़े लेख प्रकाशित किए जाते थे। 1914 में जब प्रथम विश्वयुद्ध शुरू हुआ और रूस ने उस युद्ध में भाग लेना शुरू किया, उस समय बेली अपने नए गुरु रुदोल्फ़ श्तेनर के साथ स्वीट्जरलैण्ड के दोरनाख़ नगर में रहस्यवादी धार्मिक थियोसोफ़िक पन्थ ’अन्त्रोपॉसोफ़ी’ में दीक्षित हो रहे थे। ’अन्त्रोपॉसोफ़ी’ पन्थ के अनुयायी जर्मन कवि ग्योथे के दर्शन में विश्वास रखते थे और उन्होंने मिलकर दोरनाख़ नगर में ’ग्योथेअनुमा’ मन्दिर बनाया था। गुरु रुदोल्फ़ श्तेनर ने अपने शिष्यों के साथ मिलकर ख़ुद अपने हाथों से इस मन्दिर की इमारत बनाई थी। प्रथम विश्वयुद्ध शुरू होने से कुछ पहले ही बेली ने लेपजिग के पास रियुगन द्वीप पर स्थित रियोक्केन गाँव के क़ब्रिस्तान में फ़्रेडरिक नीत्शे की क़ब्र पर जाकर उन्हें श्रद्धांजलि दी। 1916 में अन्द्रेय बेली यानी बरीस बुगाएफ़ को रूसी सेना में शामिल होने के लिए बुलाया गया और वे स्वीडन, नोर्वे, इंगलैण्ड और फ़्रांस के रास्ते रूस पहुँचे। उनकी पत्नी आस्या उनके साथ वापस रूस नहीं लौटी थी। 1917 की रूसी समाजवादी क्रान्ति के बाद अन्द्रेय बेली मसक्वा के जनसंस्कृति विभाग मेंं नए प्रोलितारी लेखकों को ’कविता और कथा के सिद्धान्त’ विषय पर व्याख्यान देने लगे। 1919 में बेली स्वीटजरलैण्ड में अपनी पत्नी के पास दोरनाख़ लौटना चाहते थे, लेकिन सितम्बर 1921 में ही उन्हें देश छोड़ने की इजाज़त दी गई। आस्या से मुलाक़ात होने पर पति-पत्नि के बीच अनबन सामने आ गई। अक्तूबर 1921 से नवम्बर 1923 तक अन्द्रेय बेली बर्लिन में रहे। उन्हीं दिनो रूस में क्रान्तिकारी सैन्य परिषद के अध्यक्ष लेफ़ त्रोत्स्की ने समाचारपत्र ’प्राव्दा’ में लिखा — बेली मर चुका है और अब वह किसी भी रूप में पुनर्जीवित नहीं होगा। रूसी कवि व्लदीस्लाफ़ ख़दासेविच ने और अन्य संस्मरणकारों ने उस दौर की बेली की स्थिति का वर्णन करते हुए लिखा है कि वे एक बुरी तरह से टूटे हुए इंसान में बदल गए थे। बर्लिन के बारों में बन्द होकर उनका जीवन एक नाचती हुई त्रासदी में बदल चुका था। उनकी एक परिचित चित्रकार नताल्या सिविर्त्सोवा-गबरीचोफ़्स्कया ने अन्द्रेय बेली को याद करते हुए उनके बारे में लिखा है — उन्हें नाचना बेहद पसन्द था। उन्होंने जैसे इन नाचों में ही ख़ुद को झोंक दिया था। वे बड़ा ख़ूबसूरत नृत्य करते थे। नवम्बर 1923 में मसक्वा लौटने के बाद भी वे रोज़ नाचा करते थे। अन्द्रेय बेली ने उन दिनों को याद करते हुए लिखा है — "अब मैं दूसरी विधाओं की ओर आकर्षित हो रहा हूँ। संगीत की मेरी दीक्षा फॉक्सट्रॉट, बोस्टन और जिमी के संगीत में बदल गई है। अच्छे जॉज्बैण्ड की जगह अब मैं परिसेवल की घण्टियों का संगीत पसन्द करता हूँ। अब भविष्य में मैं फॉक्सट्रॉट-कविताएँ लिखना चाहता हूँ" रूसी कवयित्री मरीना त्स्विताएवा ने उनकी फॉक्सट्रॉट-कविताओं पर टिप्पणी करते हुए लिखा है — अन्द्रेय बेली के फॉक्सट्रॉट का मतलब था — कोड़ामार कविताएँ, जिन्हें हम सीटी की धुन पर नाच नहीं, बल्कि ईसा की धुन पर नाच कह सकते हैं। मार्च 1925 में बेली ने कूचिना (मसक्वा अंचल के बलाशिख़ा नगर का एक मोहल्ला) में दो कमरे किराए पर ले लिए। 8 जनवरी 1934 को अन्द्रेय बेली को दिल का दौरा पड़ा और वे अपनी नई पत्नी क्लावदिया निकलाएव्ना की गोद में सिर रखे-रखे दूसरी दुनिया की तरफ़ निकल पड़े। ये माना जाता है कि इससे पहले क्रीमिया के कक्तिबेल नगर में उन्हें लू लग गई थी और यह लू ही उनको हुए हृदयाघात का कारण बनी। 1909 में प्रकाशित अपने काव्य-सँग्रह ’राख’ में उन्होंने अपनी मृत्यु की भविष्यवाणी करते हुए लिखा था — सुनहरी चमक में विश्वास था मेरा और सूर्य के तीरों से मैं मर गया इस सदी को मापा मैंने विचारों से लेकिन जीवन जीने से डर गया रूसी कवि ओसिप मन्देलश्ताम ने अन्द्रेय बेली की स्मृति में अनेक कविताएँ लिखीं और अपनी कविताओं की उस सीरीज को नाम दिया — "माथे की गर्म हड्डी और नीली आँखें, दुनिया ने बरगलाया, युवा रोष को दे पाँखें।" अन्द्रेय बेली के निधन पर जारी शोक-सन्देश ’इज़्वेस्तिया’ नामक समाचार-पत्र में प्रकाशित हुआ, जिसके नीचे कवि लिअनीद पस्तिरनाक और कवि बरीस पिलन्याक के हस्ताक्षर थे। इस शोक सन्देश में अन्द्रेय बेली को सोवियत साहित्य का एक प्रमुख नाम नहीं माना गया था, लेकिन तीन बार उन्हें ’जीनियस’ बताया गया था। बाद में अन्द्रेय बेली के मस्तिष्क को ’मानव मस्तिष्क संस्थान’ की प्रयोगशाला में सुरक्षित रखा गया। == निजी जीवन == <br /> pz1ipfrlqf14twfswcb10kjmx4vqwmh अबी अहमद 0 1110794 6632782 5957950 2026-10-25T02:42:07Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632782 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{जीवनी स्रोतहीन|date=सितंबर 2023}} [[File:Abiy Ahmed during state visit of Reuven Rivlin to Ethiopia, May 2018.jpg|thumb|200px|right|अबी अहमद (2018)]] इस साल के लिए नोबेल पीस प्राइज का ऐलान हो गया है। इथियोपिया के प्रधानमंत्री अबी अहमद अली को 2019 के लिए प्रतिष्ठित नोबेल पुरस्कार दिया जाएगा। उन्हें उनके शांति प्रयासों खासकर पड़ोसी देश इरिट्रिया के साथ सीमा विवाद को हल करने में निर्णायक भूमिका के लिए यह पुरस्कार दिया जाएगा। उन्हें इथियोपिया का नेल्सन मंडेला भी कहा जाता है। [[श्रेणी:1976 में जन्मे लोग]] dx7k32abmse818gxysauvn02eu3lhzq क्रिस रशवर्थ 0 1120191 6632949 6625985 2026-10-25T11:22:01Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632949 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = क्रिस रशवर्थ | image = | country = इंग्लैंड | fullname = क्रिस्टोफर रशवर्थ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1986|7|11}} | birth_place = [[सुंदरलैंड, टाइन एंड वेयर | सुंदरलैंड]], [[टाइन एंड वेयर]], [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] | batting = दांए हाथ | bowling = दाहिना हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी | तेज़-मध्यम]] | role = [[बॉलिंग (क्रिकेट) | गेंदबाज]] | club1 = [[डरहम काउंटी क्रिकेट क्लब|डरहम]] | year1 = 2004; 2010–वर्तमान | clubnumber1 = 22 | type1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | debutdate1 = 27 अप्रैल | debutyear1 = 2010 | debutfor1 = डरहम | debutagainst1 = [[यॉर्कशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|यॉर्कशायर]] | type2 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|लिस्ट ए]] | debutdate2 = 5 जुलाई | debutyear2 = 2004 | debutfor2 = डरहम | debutagainst2 = [[श्रीलंका ए क्रिकेट टीम|श्रीलंका ए]] | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches1 = 127 | runs1 = 1,460 | bat avg1 = 11.96 | 100s/50s1 = 0/1 | top score1 = 57 | deliveries1 = 22,697 | wickets1 = 494 | bowl avg1 = 22.82 | fivefor1 = 25 | tenfor1 = 4 | best bowling1 = 9/52 | catches/stumpings1 = 28/– | column2 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|एलए]] | matches2 = 72 | runs2 = 188 | bat avg2 = 12.53 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 38[[नाबाद|*]] | deliveries2 = 3,139 | wickets2 = 111 | bowl avg2 = 24.90 | fivefor2 = 2 | tenfor2 = n/a | best bowling2 = 5/31 | catches/stumpings2 = 18/– | column3 = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|टी-20]] | matches3 = 85 | runs3 = 20 | bat avg3 = 3.33 | 100s/50s3 = 0/0 | top score3 = 5 | deliveries3 = 1,623 | wickets3 = 78 | bowl avg3 = 27.19 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = n/a | best bowling3 = 3/14 | catches/stumpings3 = 18/– | date = 29 सितंबर | year = 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20032.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो }} '''क्रिस्टोफर रशवर्थ''' (जन्म 11 जुलाई 1986) एक अंग्रेजी क्रिकेटर हैं। रशवर्थ दाएं हाथ के बल्लेबाज हैं जो दाएं हाथ के तेज-मध्यम गेंदबाजी करते हैं। उनका जन्म सुंदरलैंड, टाइन और वेयर में हुआ था। रशवर्थ ने 2004 माइनर काउंटियों चैंपियनशिप में सफोल्क के खिलाफ नॉर्थम्बरलैंड के लिए काउंटी क्रिकेट में पदार्पण किया। उन्होंने 2005 में नॉरफ़ॉक के खिलाफ काउंटी के लिए एक और माइनर काउंटिज़ चैम्पियनशिप मैच खेला।<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/64/64354/Minor_Counties_Championship_Matches.html|title=Minor Counties Championship Matches played by Chris Rushworth|publisher=CricketArchive|accessdate=9 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108234838/http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/64/64354/Minor_Counties_Championship_Matches.html|archive-date=8 नवंबर 2012|url-status=live}}</ref> 2004 में, उन्होंने श्रीलंका ए के खिलाफ एक लिस्ट ए मैच में डरहम के लिए अपनी शुरुआत की।<ref name="LAM">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/64/64354/List_A_Matches.html|title=List A Matches played by Chris Rushworth|publisher=CricketArchive|accessdate=9 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108234850/http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/64/64354/List_A_Matches.html|archive-date=8 नवंबर 2012|url-status=live}}</ref> वह 2010 के सीज़न तक फिर से इस मैच के बाद डरहम के लिए फीचर नहीं करेंगे, जब उन्होंने [[काउंटी चैम्पियनशिप]] में यॉर्कशायर के खिलाफ प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया था।<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/64/64354/First-Class_Matches.html|title=First-Class Matches played by Chris Rushworth|publisher=CricketArchive|accessdate=9 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108234905/http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/64/64354/First-Class_Matches.html|archive-date=8 नवंबर 2012|url-status=live}}</ref> उन्होंने क्लाइडडेल बैंक 40 में आगे की लिस्ट ए मैचों में चित्रित किया।<ref name="LAM"/> 2011 के सीज़न में, उन्होंने फ्रेंड्स प्रोविडेंट टी 20 में वारविकशायर के खिलाफ ट्वेंटी 20 की शुरुआत की।<ref name="T20M">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/64/64354/Twenty20_Matches.html|title=Twenty20 Matches played by Chris Rushworth|publisher=CricketArchive|accessdate=9 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108234922/http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/64/64354/Twenty20_Matches.html|archive-date=8 नवंबर 2012|url-status=live}}</ref> नॉर्थहेम्पटनशायर के खिलाफ 17 सितंबर 2014 को, रशवर्थ ने 52 के लिए 9 और 15 के कुल मैच के आंकड़े लिए, सभी को खेलने के सिर्फ एक दिन में लिया गया, काउंटी चैम्पियनशिप में डरहम गेंदबाज द्वारा सर्वश्रेष्ठ मैच के आंकड़े।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/29230792|title=Durham bowler takes 15 wickets to sink Northants|publisher=BBC|accessdate=17 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140919113009/http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/29230792|archive-date=19 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> उन्होंने यह भी खुद को चैरिटी के लिए एक साल के लिए शांत रखते हुए किया।<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=5X13qFjRWSk |title=Chris Rushworth takes 15 wickets in one day for Durham - see them all |access-date=25 दिसंबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309194302/https://www.youtube.com/watch?v=5X13qFjRWSk |archive-date=9 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> उनके चचेरे भाई पूर्व डरहम [[विकेट कीपर]] और कप्तान, फिल मस्टर्ड, ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1986 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:इंग्लैंड के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 55jlhikzgca4t2vdds9msganj0hh414 तारकेशवरी सिन्हा 0 1120321 6632705 6631584 2026-10-24T22:09:17Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632705 wikitext text/x-wiki '''तारकेश्वरी सिन्हा''' (२६ दिसम्बर १९२६-१४ अगस्त २००७ ) बिहार की एक भारतीय राजनेता और स्वतंत्रता सेनानी थीं।<ref>{{cite web |last1=Yadav |first1=Neha |title=Tarkeshwari Sinha Biography: कौन थीं तारकेश्वरी सिन्हा? जिन्हें कहते थे ‘ग्लैमर गर्ल ऑफ इंडियन पॉलिटिक्स’? {{!}} Tarkeshwari Sinha biography: Who was Tarkeshwari Sinha? Who was called the 'Glamour Girl of Indian Politics'? |url=https://npg.news/politics/tarkeshwari-sinha-biography-in-hindi-koun-thi-tarkeshwari-sinha-2025-06-19-1289743 |website=npg.news |access-date=20 अक्टूबर 2026 |language=hi |date=19 जून 2025}}</ref> वह देश की पहली महिला राजनेताओं में से एक थीं। उन्होंने भारत छोड़ो आंदोलन में सक्रिय भूमिका निभाई। 26 वर्ष की आयु में वह 1952 में पटना पूर्वी निर्वाचन क्षेत्र से लोकसभा के लिए चुनी गईं। वह 1957, 1962 और 1967 में बाढ़ निर्वाचन क्षेत्र से फिर से लोकसभा के लिए चुनी गईं।<ref>{{cite news |title=Beauty & brains- Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=53769302-2ce3-495f-93e6-8eea0cbe6749&MatchID1=4679&TeamID1=6&TeamID2=3&MatchType1=1&SeriesID1=1179&MatchID2=4674&TeamID3=4&TeamID4=8&MatchType2=1&SeriesID2=1177&PrimaryID=4679&Headline=Beauty+%26amp%3B+brains |access-date=20 अक्टूबर 2026 |work=www.hindustantimes.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164954/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=53769302-2ce3-495f-93e6-8eea0cbe6749&MatchID1=4679&TeamID1=6&TeamID2=3&MatchType1=1&SeriesID1=1179&MatchID2=4674&TeamID3=4&TeamID4=8&MatchType2=1&SeriesID2=1177&PrimaryID=4679&Headline=Beauty+%26amp%3B+brains |archive-date=30 सितंबर 2008 |url-status=dead}}</ref> वह 1958 से 1964 तक प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू के नेतृत्व वाले केंद्रीय मंत्रिमंडल में पहली महिला उप वित्त मंत्री थीं। ==प्रारंभिक जीवन== इनका जन्म नालंदा जिले के चंडी के पास तुलसीगढ़ गाँव में एक भूमिहार परिवार में हुआ था। उनके पिता का नाम डॉक्टर श्री नंदन प्रसाद सिन्हा था। इनकी माता का नाम राधा देवी था। तारकेश्वरी सिन्हा की दो बहन और एक भाई था। उनके पिता पेशे से एक सिविल सर्जन थे। खुद शिक्षित होने के साथ-साथ उस समय में भी उनके पिता लड़कियों की शिक्षा को बहुत महत्व देते थे। <ref>{{cite web |last1=Kumari |first1=Pragati |title=तारकेश्वरी सिन्हा : बिहार से संसद का सफ़र तय करनेवाली नेता{{!}} #IndianWomenInHistory |url=https://hindi.feminisminindia.com/2021/03/05/tarkeshwari-sinha-profile-in-hindi/ |website=फेमिनिज़म इन इंडिया |access-date=20 अक्टूबर 2026 |date=4 मार्च 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} 7jk8hbgbvrvffm7gu9fzcci790m6duk गर्थ स्टिरिएट 0 1121969 6632583 6626412 2026-10-24T16:59:06Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632583 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = गर्थ स्टिरिएट | image = | country = न्यूज़ीलैंड | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1968|11|5|df=yes}} | birth_place = [[वेलिंग्टन|वेलिंगटन]], न्यूजीलैंड | death_date = | death_place = | batting = | role = | umpire = true | wodisumpired = 3 | umpwodidebutyr = 2016 | umpwodilastyr = 2017 | fcumpired = 6 | umpfcdebutyr = 2017 | umpfclastyr = 2019 | listaumpired = 8 | umplistadebutyr = 2015 | umplistalastyr = 2018 | t20umpired = 6 | umpt20debutyr = 2016 | umpt20lastyr = 2019 | date = 11 नवंबर 2019 | source = https://cricketarchive.com/Archive/Players/86/86426/86426.html क्रिकेटआर्काइव {{subscription needed}} }} '''गर्थ स्टिरटैट''' (जन्म 5 नवंबर 1968) [[न्यूजीलैंड क्रिकेट]] के अंपायर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/497787.html |title=Garth Stirrat |accessdate=14 March 2017 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20170314191626/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/497787.html |archive-date=14 मार्च 2017 |url-status=live }}</ref> वह 2016-17 के प्लंकेट शील्ड सीजन और 2016-17 के [[फोर्ड ट्रॉफी]] में घरेलू मैचों में खड़े हुए हैं।<ref name="FC">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1051855.html |title=Plunket Shield, Central Districts v Wellington at Napier, Mar 14–17, 2017 |accessdate=14 March 2017 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20170314120438/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1051855.html |archive-date=14 मार्च 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="LA">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1051767.html |title=The Ford Trophy, Auckland v Otago at Auckland, Jan 18, 2017 |accessdate=14 March 2017 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20170314084636/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1051767.html |archive-date=14 मार्च 2017 |url-status=live }}</ref> वह न्यूजीलैंड की महिला क्रिकेट टीम की विशेषता वाले अंतरराष्ट्रीय मैचों में एक अंपायर के रूप में भी खड़े हुए हैं।<ref name="NZAUS">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1050623.html |title=Australia Women tour of New Zealand, 1st ODI: New Zealand Women v Australia Women at Auckland, Feb 26, 2017 |accessdate=14 March 2017 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719195325/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1050623.html |archive-date=19 जुलाई 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="NZPAK">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1050605.html |title=Pakistan Women tour of New Zealand, 1st ODI: New Zealand Women v Pakistan Women at Lincoln, Nov 9, 2016 |accessdate=14 March 2017 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702184348/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1050605.html |archive-date=2 जुलाई 2017 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट अम्पायर]] [[श्रेणी:1968 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 96vepol7paec6qs1df289xfkjoyk2mw सदस्य वार्ता:Dr Saurabh Pandey Manishi 3 1127026 6632824 6514913 2026-10-25T04:21:56Z Drnishaagrawal 906594 /* Haridwar me Geeta Glory Samman 2026 */ नया अनुभाग 6632824 wikitext text/x-wiki == Haridwar me Geeta Glory Samman 2026 == हरिद्वार में अंतरराष्ट्रीय गीता ग्लोरी अवार्ड समारोह में डॉ. निशा अग्रवाल सम्मानित धरा धाम इंटरनेशनल के प्रमुख एवं जिम्बाब्वे यूनिवर्सिटी के कुलपति सौहार्द शिरोमणि डॉ. सौरभ पांडेय के नेतृत्व में आयोजित समारोह में 51 विभूतियों का सम्मान; डॉ. निशा अग्रवाल के प्रभावशाली मंच संचालन की राष्ट्रीय एवं अंतरराष्ट्रीय अतिथियों ने की सराहना हरिद्वार के भूपतवाला स्थित श्री चेतन ज्योति आश्रम में 23 अक्टूबर 2026 को International Gita Glory Awards & Peace Summit 2026 का भव्य आयोजन किया गया। धरा धाम इंटरनेशनल के प्रमुख एवं जिम्बाब्वे यूनिवर्सिटी के कुलपति सौहार्द शिरोमणि डॉ. सौरभ पांडेय जी के नेतृत्व में आयोजित इस अंतरराष्ट्रीय समारोह में अमेरिका स्थित पं. तिलक राज शर्मा मेमोरियल ट्रस्ट तथा इंडोनेशिया की धर्म शपणम फाउंडेशन ने भी सहभागिता की। भारत सहित विभिन्न देशों से आए आध्यात्मिक गुरुओं, शिक्षाविदों, साहित्यकारों, पत्रकारों और समाजसेवियों की गरिमामयी उपस्थिति में कुल 51 विभूतियों को विभिन्न श्रेणियों में सम्मानित किया गया। इस गरिमामय आयोजन में जयपुर की प्रख्यात शिक्षाविद्, लेखिका, कवयित्री एवं मंच संचालिका डॉ. निशा अग्रवाल को प्रतिष्ठित अंतरराष्ट्रीय ‘गीता ग्लोरी अवार्ड 2026’ से सम्मानित किया गया। उन्होंने अपने प्रभावशाली, आकर्षक और गरिमापूर्ण मंच संचालन से समारोह को विशेष ऊँचाई प्रदान की। उनके प्रस्तुतीकरण, भाषा-शैली और मंच संचालन की राष्ट्रीय एवं अंतरराष्ट्रीय स्तर पर उपस्थित गणमान्य अतिथियों ने सराहना की। डॉ. सौरभ पांडेय के नेतृत्व में आयोजित इस अंतरराष्ट्रीय सम्मेलन ने श्रीमद्भगवद्गीता के शाश्वत संदेशों को वैश्विक स्तर पर प्रसारित करने तथा विश्वशांति, मानवता, आध्यात्मिकता और सांस्कृतिक सद्भाव को प्रोत्साहित करने का मंच प्रदान किया। ‘वसुधैव कुटुम्बकम" की भावना के माध्यम से विभिन्न देशों के प्रतिनिधियों को एक सूत्र में जोड़ने का प्रयास किया गया। समारोह में पं. तिलक राज शर्मा मेमोरियल ट्रस्ट, अमेरिका के मुख्य ट्रस्टी डॉ. इंद्रजीत शर्मा, अंतरराष्ट्रीय आध्यात्मिक गुरु रासा आचार्य डॉ. माड़े धर्मयासा, श्री चेतन ज्योति आश्रम के महंत ऋषिश्वरानंद जी महाराज तथा एशिया बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स के निदेशक डॉ. नारायण यादव प्रमुख रूप से उपस्थित रहे। डॉ. सौरभ पांडेय जी की आयोजक एवं संस्था प्रमुख के रूप में भूमिका समारोह के प्रमुख आकर्षणों में रही। इंडोनेशिया, इटली और बांग्लादेश के प्रतिनिधियों की सहभागिता अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार प्राप्तकर्ताओं में इंडोनेशिया से नी वायन रस्मावती, देसाक पुत्र सुदियास्तरी, माड़े द्वि अंदिनी, देवा पुत्र सुचिआर्ता, न्योंमन अस्थाना कृष्ण पुत्र, केतुत सिल्वी कार्तिका, नी न्योंमन आयु श्रीनति, नी केतुत राय पुष्पावती और आई केतुत विदर्मा सहित अनेक प्रतिनिधियों ने सहभागिता की। इटली से रॉबर्टो गाल्बियाती और डेनियल डी पाल्मा भी अंतरराष्ट्रीय सम्मान प्राप्तकर्ताओं में शामिल रहे। बांग्लादेश के दैनिक ग्लोबल नेशन के प्रकाशक एवं संपादक मोहम्मद महबुबुर रहमान की उपस्थिति ने आयोजन को अंतरराष्ट्रीय स्वरूप प्रदान किया। भारतीय सम्मान प्राप्तकर्ताओं में अंतरराष्ट्रीय पत्रकार एवं वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. शंभू पंवार, प्रख्यात लेखक एवं वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. सर्वेश कांत वर्मा, शिक्षाविद् डॉ. निशा अग्रवाल, अंतरराष्ट्रीय बाल भागवत कथावाचिका श्वेतिमा माधव प्रिया, कवयित्री एवं समाजसेवी डॉ. रागिनी पांडेय, यूनाइटेड गुरुकुल काउंसिल के अध्यक्ष डॉ. सच्चिदानंद झा शांडिल्य, दिव्य गंगा सेवा मिशन के राष्ट्रीय समन्वयक अधिवक्ता केशव पांडेय, ग्राम टुडे समाचारपत्र के प्रबंध संपादक डॉ. शिवेश्वर दत्त पांडेय, स्वतंत्र पत्रकार विजन दैनिक समाचारपत्र के प्रबंध संपादक डॉ. पी. एन. पांडेय, समाजसेवी डॉ. विनीत कुमार, इंटरनेशनल एकेडमी फॉर ह्यूमन एक्सीलेंस के संस्थापक डॉ. टीकम सोनी, एएनएनएसएस के राष्ट्रीय अध्यक्ष डॉ. राजा भाऊ सेठ, वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. बी. एल. यादव, ग्रीन इंडिया फाउंडेशन परिवार के संस्थापक डॉ. नीरज गुप्ता, वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. विनय श्रीवास्तव, गीतांजलि काव्य प्रसार मंच की अध्यक्ष डॉ. गीतांजलि अरोड़ा, शिक्षाविद् एवं समाजसेवी डॉ. पुष्पा सिंह, डॉ. शक्ति कुमार पांडेय तथा समाजसेवी डॉ. बनवारीलाल जाजोदिया सहित अनेक प्रतिष्ठित व्यक्तित्व शामिल रहे। समारोह में हेमेन्द्र सिंह, विनोद कुमार चौधरी और मोहसिन अली को विद्यावाचस्पति सम्मान प्रदान किया गया। कार्यक्रम के दौरान साहित्यांजलि प्रकाशन के संपादक डॉ. सर्वेश कांत वर्मा एवं उनकी टीम ने इंग्लिश ग्रामर पुस्तक के लेखक डॉ. निशा अग्रवाल और डॉ. सौरभ पांडेय को पुस्तक भेंट की। यह पहल शिक्षा, भाषा-अध्ययन और शैक्षिक साहित्य के प्रति सम्मान एवं प्रोत्साहन का प्रतीक बनी। डॉ. निशा अग्रवाल शिक्षा, साहित्य और सांस्कृतिक गतिविधियों में सक्रिय योगदान दे रही हैं। शिक्षण एवं शैक्षिक नेतृत्व के साथ-साथ पुस्तक लेखन, काव्य-सृजन और मंच संचालन के माध्यम से वे ज्ञान, संवेदनशीलता और सकारात्मक सामाजिक चेतना के प्रसार में महत्वपूर्ण भूमिका निभा रही हैं। अंतरराष्ट्रीय मंच पर प्राप्त गीता ग्लोरी अवार्ड उनके शैक्षिक एवं साहित्यिक सफर की एक महत्वपूर्ण उपलब्धि है। सम्मेलन का केंद्रीय विषय श्रीमद्भगवद्गीता, विश्वबंधुत्व, शांति, आध्यात्मिकता और मानवता रहा। आयोजन में ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ की भावना को वैश्विक स्तर पर सशक्त बनाने का संदेश दिया गया। वक्ताओं एवं प्रतिभागियों ने आपसी सद्भाव, सांस्कृतिक एकता और मानवीय मूल्यों को अपनाकर विश्वशांति की दिशा में कार्य करने का आह्वान किया। धरा धाम इंटरनेशनल के प्रमुख डॉ. सौरभ पांडेय जी के नेतृत्व में आयोजित इस समारोह ने विभिन्न देशों की विभूतियों को साझा मंच प्रदान किया। 51 प्रतिभाओं का सम्मान, डॉ. निशा अग्रवाल का प्रभावशाली मंच संचालन और साहित्यांजलि प्रकाशन द्वारा पुस्तक भेंट किए जाने जैसी उपलब्धियों ने आयोजन को विशेष बना दिया। समारोह ने आध्यात्मिक चेतना, शिक्षा, साहित्य और मानवता के साझा मूल्यों को एक मंच पर लाने का सार्थक संदेश दिया। [[सदस्य:Drnishaagrawal|Drnishaagrawal]] ([[सदस्य वार्ता:Drnishaagrawal|वार्ता]]) 04:21, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) t7pzbakkgejrralohfsaqiejqc55edv 6632825 6632824 2026-10-25T04:24:14Z Drnishaagrawal 906594 /* Haridwar me Geeta Glory Samman 2026 */ 6632825 wikitext text/x-wiki == Haridwar me Geeta Glory Samman 2026 == हरिद्वार में अंतरराष्ट्रीय गीता ग्लोरी अवार्ड2026 धरा धाम इंटरनेशनल के प्रमुख एवं जिम्बाब्वे यूनिवर्सिटी के कुलपति सौहार्द शिरोमणि डॉ. सौरभ पांडेय के नेतृत्व में आयोजित समारोह में 51 विभूतियों का सम्मान; डॉ. निशा अग्रवाल के प्रभावशाली मंच संचालन की राष्ट्रीय एवं अंतरराष्ट्रीय अतिथियों ने की सराहना हरिद्वार के भूपतवाला स्थित श्री चेतन ज्योति आश्रम में 23 अक्टूबर 2026 को International Gita Glory Awards & Peace Summit 2026 का भव्य आयोजन किया गया। धरा धाम इंटरनेशनल के प्रमुख एवं जिम्बाब्वे यूनिवर्सिटी के कुलपति सौहार्द शिरोमणि डॉ. सौरभ पांडेय जी के नेतृत्व में आयोजित इस अंतरराष्ट्रीय समारोह में अमेरिका स्थित पं. तिलक राज शर्मा मेमोरियल ट्रस्ट तथा इंडोनेशिया की धर्म शपणम फाउंडेशन ने भी सहभागिता की। भारत सहित विभिन्न देशों से आए आध्यात्मिक गुरुओं, शिक्षाविदों, साहित्यकारों, पत्रकारों और समाजसेवियों की गरिमामयी उपस्थिति में कुल 51 विभूतियों को विभिन्न श्रेणियों में सम्मानित किया गया। इस गरिमामय आयोजन में जयपुर की प्रख्यात शिक्षाविद्, लेखिका, कवयित्री एवं मंच संचालिका डॉ. निशा अग्रवाल को प्रतिष्ठित अंतरराष्ट्रीय ‘गीता ग्लोरी अवार्ड 2026’ से सम्मानित किया गया। उन्होंने अपने प्रभावशाली, आकर्षक और गरिमापूर्ण मंच संचालन से समारोह को विशेष ऊँचाई प्रदान की। उनके प्रस्तुतीकरण, भाषा-शैली और मंच संचालन की राष्ट्रीय एवं अंतरराष्ट्रीय स्तर पर उपस्थित गणमान्य अतिथियों ने सराहना की। डॉ. सौरभ पांडेय के नेतृत्व में आयोजित इस अंतरराष्ट्रीय सम्मेलन ने श्रीमद्भगवद्गीता के शाश्वत संदेशों को वैश्विक स्तर पर प्रसारित करने तथा विश्वशांति, मानवता, आध्यात्मिकता और सांस्कृतिक सद्भाव को प्रोत्साहित करने का मंच प्रदान किया। ‘वसुधैव कुटुम्बकम" की भावना के माध्यम से विभिन्न देशों के प्रतिनिधियों को एक सूत्र में जोड़ने का प्रयास किया गया। समारोह में पं. तिलक राज शर्मा मेमोरियल ट्रस्ट, अमेरिका के मुख्य ट्रस्टी डॉ. इंद्रजीत शर्मा, अंतरराष्ट्रीय आध्यात्मिक गुरु रासा आचार्य डॉ. माड़े धर्मयासा, श्री चेतन ज्योति आश्रम के महंत ऋषिश्वरानंद जी महाराज तथा एशिया बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स के निदेशक डॉ. नारायण यादव प्रमुख रूप से उपस्थित रहे। डॉ. सौरभ पांडेय जी की आयोजक एवं संस्था प्रमुख के रूप में भूमिका समारोह के प्रमुख आकर्षणों में रही। इंडोनेशिया, इटली और बांग्लादेश के प्रतिनिधियों की सहभागिता अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार प्राप्तकर्ताओं में इंडोनेशिया से नी वायन रस्मावती, देसाक पुत्र सुदियास्तरी, माड़े द्वि अंदिनी, देवा पुत्र सुचिआर्ता, न्योंमन अस्थाना कृष्ण पुत्र, केतुत सिल्वी कार्तिका, नी न्योंमन आयु श्रीनति, नी केतुत राय पुष्पावती और आई केतुत विदर्मा सहित अनेक प्रतिनिधियों ने सहभागिता की। इटली से रॉबर्टो गाल्बियाती और डेनियल डी पाल्मा भी अंतरराष्ट्रीय सम्मान प्राप्तकर्ताओं में शामिल रहे। बांग्लादेश के दैनिक ग्लोबल नेशन के प्रकाशक एवं संपादक मोहम्मद महबुबुर रहमान की उपस्थिति ने आयोजन को अंतरराष्ट्रीय स्वरूप प्रदान किया। भारतीय सम्मान प्राप्तकर्ताओं में अंतरराष्ट्रीय पत्रकार एवं वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. शंभू पंवार, प्रख्यात लेखक एवं वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. सर्वेश कांत वर्मा, शिक्षाविद् डॉ. निशा अग्रवाल, अंतरराष्ट्रीय बाल भागवत कथावाचिका श्वेतिमा माधव प्रिया, कवयित्री एवं समाजसेवी डॉ. रागिनी पांडेय, यूनाइटेड गुरुकुल काउंसिल के अध्यक्ष डॉ. सच्चिदानंद झा शांडिल्य, दिव्य गंगा सेवा मिशन के राष्ट्रीय समन्वयक अधिवक्ता केशव पांडेय, ग्राम टुडे समाचारपत्र के प्रबंध संपादक डॉ. शिवेश्वर दत्त पांडेय, स्वतंत्र पत्रकार विजन दैनिक समाचारपत्र के प्रबंध संपादक डॉ. पी. एन. पांडेय, समाजसेवी डॉ. विनीत कुमार, इंटरनेशनल एकेडमी फॉर ह्यूमन एक्सीलेंस के संस्थापक डॉ. टीकम सोनी, एएनएनएसएस के राष्ट्रीय अध्यक्ष डॉ. राजा भाऊ सेठ, वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. बी. एल. यादव, ग्रीन इंडिया फाउंडेशन परिवार के संस्थापक डॉ. नीरज गुप्ता, वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. विनय श्रीवास्तव, गीतांजलि काव्य प्रसार मंच की अध्यक्ष डॉ. गीतांजलि अरोड़ा, शिक्षाविद् एवं समाजसेवी डॉ. पुष्पा सिंह, डॉ. शक्ति कुमार पांडेय तथा समाजसेवी डॉ. बनवारीलाल जाजोदिया सहित अनेक प्रतिष्ठित व्यक्तित्व शामिल रहे। समारोह में हेमेन्द्र सिंह, विनोद कुमार चौधरी और मोहसिन अली को विद्यावाचस्पति सम्मान प्रदान किया गया। कार्यक्रम के दौरान साहित्यांजलि प्रकाशन के संपादक डॉ. सर्वेश कांत वर्मा एवं उनकी टीम ने इंग्लिश ग्रामर पुस्तक के लेखक डॉ. निशा अग्रवाल और डॉ. सौरभ पांडेय को पुस्तक भेंट की। यह पहल शिक्षा, भाषा-अध्ययन और शैक्षिक साहित्य के प्रति सम्मान एवं प्रोत्साहन का प्रतीक बनी। डॉ. निशा अग्रवाल शिक्षा, साहित्य और सांस्कृतिक गतिविधियों में सक्रिय योगदान दे रही हैं। शिक्षण एवं शैक्षिक नेतृत्व के साथ-साथ पुस्तक लेखन, काव्य-सृजन और मंच संचालन के माध्यम से वे ज्ञान, संवेदनशीलता और सकारात्मक सामाजिक चेतना के प्रसार में महत्वपूर्ण भूमिका निभा रही हैं। अंतरराष्ट्रीय मंच पर प्राप्त गीता ग्लोरी अवार्ड उनके शैक्षिक एवं साहित्यिक सफर की एक महत्वपूर्ण उपलब्धि है। सम्मेलन का केंद्रीय विषय श्रीमद्भगवद्गीता, विश्वबंधुत्व, शांति, आध्यात्मिकता और मानवता रहा। आयोजन में ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ की भावना को वैश्विक स्तर पर सशक्त बनाने का संदेश दिया गया। वक्ताओं एवं प्रतिभागियों ने आपसी सद्भाव, सांस्कृतिक एकता और मानवीय मूल्यों को अपनाकर विश्वशांति की दिशा में कार्य करने का आह्वान किया। धरा धाम इंटरनेशनल के प्रमुख डॉ. सौरभ पांडेय जी के नेतृत्व में आयोजित इस समारोह ने विभिन्न देशों की विभूतियों को साझा मंच प्रदान किया। 51 प्रतिभाओं का सम्मान, डॉ. निशा अग्रवाल का प्रभावशाली मंच संचालन और साहित्यांजलि प्रकाशन द्वारा पुस्तक भेंट किए जाने जैसी उपलब्धियों ने आयोजन को विशेष बना दिया। समारोह ने आध्यात्मिक चेतना, शिक्षा, साहित्य और मानवता के साझा मूल्यों को एक मंच पर लाने का सार्थक संदेश दिया। [[सदस्य:Drnishaagrawal|Drnishaagrawal]] ([[सदस्य वार्ता:Drnishaagrawal|वार्ता]]) 04:21, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) nexpyxevt8cxr0h74qzbt4cowy51ki5 6632828 6632825 2026-10-25T04:29:00Z Drnishaagrawal 906594 /* International Geeta Glory Award 2026 */ नया अनुभाग 6632828 wikitext text/x-wiki == Haridwar me Geeta Glory Samman 2026 == हरिद्वार में अंतरराष्ट्रीय गीता ग्लोरी अवार्ड2026 धरा धाम इंटरनेशनल के प्रमुख एवं जिम्बाब्वे यूनिवर्सिटी के कुलपति सौहार्द शिरोमणि डॉ. सौरभ पांडेय के नेतृत्व में आयोजित समारोह में 51 विभूतियों का सम्मान; डॉ. निशा अग्रवाल के प्रभावशाली मंच संचालन की राष्ट्रीय एवं अंतरराष्ट्रीय अतिथियों ने की सराहना हरिद्वार के भूपतवाला स्थित श्री चेतन ज्योति आश्रम में 23 अक्टूबर 2026 को International Gita Glory Awards & Peace Summit 2026 का भव्य आयोजन किया गया। धरा धाम इंटरनेशनल के प्रमुख एवं जिम्बाब्वे यूनिवर्सिटी के कुलपति सौहार्द शिरोमणि डॉ. सौरभ पांडेय जी के नेतृत्व में आयोजित इस अंतरराष्ट्रीय समारोह में अमेरिका स्थित पं. तिलक राज शर्मा मेमोरियल ट्रस्ट तथा इंडोनेशिया की धर्म शपणम फाउंडेशन ने भी सहभागिता की। भारत सहित विभिन्न देशों से आए आध्यात्मिक गुरुओं, शिक्षाविदों, साहित्यकारों, पत्रकारों और समाजसेवियों की गरिमामयी उपस्थिति में कुल 51 विभूतियों को विभिन्न श्रेणियों में सम्मानित किया गया। इस गरिमामय आयोजन में जयपुर की प्रख्यात शिक्षाविद्, लेखिका, कवयित्री एवं मंच संचालिका डॉ. निशा अग्रवाल को प्रतिष्ठित अंतरराष्ट्रीय ‘गीता ग्लोरी अवार्ड 2026’ से सम्मानित किया गया। उन्होंने अपने प्रभावशाली, आकर्षक और गरिमापूर्ण मंच संचालन से समारोह को विशेष ऊँचाई प्रदान की। उनके प्रस्तुतीकरण, भाषा-शैली और मंच संचालन की राष्ट्रीय एवं अंतरराष्ट्रीय स्तर पर उपस्थित गणमान्य अतिथियों ने सराहना की। डॉ. सौरभ पांडेय के नेतृत्व में आयोजित इस अंतरराष्ट्रीय सम्मेलन ने श्रीमद्भगवद्गीता के शाश्वत संदेशों को वैश्विक स्तर पर प्रसारित करने तथा विश्वशांति, मानवता, आध्यात्मिकता और सांस्कृतिक सद्भाव को प्रोत्साहित करने का मंच प्रदान किया। ‘वसुधैव कुटुम्बकम" की भावना के माध्यम से विभिन्न देशों के प्रतिनिधियों को एक सूत्र में जोड़ने का प्रयास किया गया। समारोह में पं. तिलक राज शर्मा मेमोरियल ट्रस्ट, अमेरिका के मुख्य ट्रस्टी डॉ. इंद्रजीत शर्मा, अंतरराष्ट्रीय आध्यात्मिक गुरु रासा आचार्य डॉ. माड़े धर्मयासा, श्री चेतन ज्योति आश्रम के महंत ऋषिश्वरानंद जी महाराज तथा एशिया बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स के निदेशक डॉ. नारायण यादव प्रमुख रूप से उपस्थित रहे। डॉ. सौरभ पांडेय जी की आयोजक एवं संस्था प्रमुख के रूप में भूमिका समारोह के प्रमुख आकर्षणों में रही। इंडोनेशिया, इटली और बांग्लादेश के प्रतिनिधियों की सहभागिता अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार प्राप्तकर्ताओं में इंडोनेशिया से नी वायन रस्मावती, देसाक पुत्र सुदियास्तरी, माड़े द्वि अंदिनी, देवा पुत्र सुचिआर्ता, न्योंमन अस्थाना कृष्ण पुत्र, केतुत सिल्वी कार्तिका, नी न्योंमन आयु श्रीनति, नी केतुत राय पुष्पावती और आई केतुत विदर्मा सहित अनेक प्रतिनिधियों ने सहभागिता की। इटली से रॉबर्टो गाल्बियाती और डेनियल डी पाल्मा भी अंतरराष्ट्रीय सम्मान प्राप्तकर्ताओं में शामिल रहे। बांग्लादेश के दैनिक ग्लोबल नेशन के प्रकाशक एवं संपादक मोहम्मद महबुबुर रहमान की उपस्थिति ने आयोजन को अंतरराष्ट्रीय स्वरूप प्रदान किया। भारतीय सम्मान प्राप्तकर्ताओं में अंतरराष्ट्रीय पत्रकार एवं वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. शंभू पंवार, प्रख्यात लेखक एवं वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. सर्वेश कांत वर्मा, शिक्षाविद् डॉ. निशा अग्रवाल, अंतरराष्ट्रीय बाल भागवत कथावाचिका श्वेतिमा माधव प्रिया, कवयित्री एवं समाजसेवी डॉ. रागिनी पांडेय, यूनाइटेड गुरुकुल काउंसिल के अध्यक्ष डॉ. सच्चिदानंद झा शांडिल्य, दिव्य गंगा सेवा मिशन के राष्ट्रीय समन्वयक अधिवक्ता केशव पांडेय, ग्राम टुडे समाचारपत्र के प्रबंध संपादक डॉ. शिवेश्वर दत्त पांडेय, स्वतंत्र पत्रकार विजन दैनिक समाचारपत्र के प्रबंध संपादक डॉ. पी. एन. पांडेय, समाजसेवी डॉ. विनीत कुमार, इंटरनेशनल एकेडमी फॉर ह्यूमन एक्सीलेंस के संस्थापक डॉ. टीकम सोनी, एएनएनएसएस के राष्ट्रीय अध्यक्ष डॉ. राजा भाऊ सेठ, वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. बी. एल. यादव, ग्रीन इंडिया फाउंडेशन परिवार के संस्थापक डॉ. नीरज गुप्ता, वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. विनय श्रीवास्तव, गीतांजलि काव्य प्रसार मंच की अध्यक्ष डॉ. गीतांजलि अरोड़ा, शिक्षाविद् एवं समाजसेवी डॉ. पुष्पा सिंह, डॉ. शक्ति कुमार पांडेय तथा समाजसेवी डॉ. बनवारीलाल जाजोदिया सहित अनेक प्रतिष्ठित व्यक्तित्व शामिल रहे। समारोह में हेमेन्द्र सिंह, विनोद कुमार चौधरी और मोहसिन अली को विद्यावाचस्पति सम्मान प्रदान किया गया। कार्यक्रम के दौरान साहित्यांजलि प्रकाशन के संपादक डॉ. सर्वेश कांत वर्मा एवं उनकी टीम ने इंग्लिश ग्रामर पुस्तक के लेखक डॉ. निशा अग्रवाल और डॉ. सौरभ पांडेय को पुस्तक भेंट की। यह पहल शिक्षा, भाषा-अध्ययन और शैक्षिक साहित्य के प्रति सम्मान एवं प्रोत्साहन का प्रतीक बनी। डॉ. निशा अग्रवाल शिक्षा, साहित्य और सांस्कृतिक गतिविधियों में सक्रिय योगदान दे रही हैं। शिक्षण एवं शैक्षिक नेतृत्व के साथ-साथ पुस्तक लेखन, काव्य-सृजन और मंच संचालन के माध्यम से वे ज्ञान, संवेदनशीलता और सकारात्मक सामाजिक चेतना के प्रसार में महत्वपूर्ण भूमिका निभा रही हैं। अंतरराष्ट्रीय मंच पर प्राप्त गीता ग्लोरी अवार्ड उनके शैक्षिक एवं साहित्यिक सफर की एक महत्वपूर्ण उपलब्धि है। सम्मेलन का केंद्रीय विषय श्रीमद्भगवद्गीता, विश्वबंधुत्व, शांति, आध्यात्मिकता और मानवता रहा। आयोजन में ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ की भावना को वैश्विक स्तर पर सशक्त बनाने का संदेश दिया गया। वक्ताओं एवं प्रतिभागियों ने आपसी सद्भाव, सांस्कृतिक एकता और मानवीय मूल्यों को अपनाकर विश्वशांति की दिशा में कार्य करने का आह्वान किया। धरा धाम इंटरनेशनल के प्रमुख डॉ. सौरभ पांडेय जी के नेतृत्व में आयोजित इस समारोह ने विभिन्न देशों की विभूतियों को साझा मंच प्रदान किया। 51 प्रतिभाओं का सम्मान, डॉ. निशा अग्रवाल का प्रभावशाली मंच संचालन और साहित्यांजलि प्रकाशन द्वारा पुस्तक भेंट किए जाने जैसी उपलब्धियों ने आयोजन को विशेष बना दिया। समारोह ने आध्यात्मिक चेतना, शिक्षा, साहित्य और मानवता के साझा मूल्यों को एक मंच पर लाने का सार्थक संदेश दिया। [[सदस्य:Drnishaagrawal|Drnishaagrawal]] ([[सदस्य वार्ता:Drnishaagrawal|वार्ता]]) 04:21, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) == International Geeta Glory Award 2026 == https://dainik.bhaskar.com/YsJhmutit7b?ref=MjAwNDA3MjIwNjQzNjEwMjE0NA%3D%3D [[सदस्य:Drnishaagrawal|Drnishaagrawal]] ([[सदस्य वार्ता:Drnishaagrawal|वार्ता]]) 04:29, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) mwnb3cs2ban8ycucql8w5w93htkhpgc 6632829 6632828 2026-10-25T04:30:36Z Drnishaagrawal 906594 /* Sant Saurabh k Jivn Darshan Pr Pustak */ नया अनुभाग 6632829 wikitext text/x-wiki == Haridwar me Geeta Glory Samman 2026 == हरिद्वार में अंतरराष्ट्रीय गीता ग्लोरी अवार्ड2026 धरा धाम इंटरनेशनल के प्रमुख एवं जिम्बाब्वे यूनिवर्सिटी के कुलपति सौहार्द शिरोमणि डॉ. सौरभ पांडेय के नेतृत्व में आयोजित समारोह में 51 विभूतियों का सम्मान; डॉ. निशा अग्रवाल के प्रभावशाली मंच संचालन की राष्ट्रीय एवं अंतरराष्ट्रीय अतिथियों ने की सराहना हरिद्वार के भूपतवाला स्थित श्री चेतन ज्योति आश्रम में 23 अक्टूबर 2026 को International Gita Glory Awards & Peace Summit 2026 का भव्य आयोजन किया गया। धरा धाम इंटरनेशनल के प्रमुख एवं जिम्बाब्वे यूनिवर्सिटी के कुलपति सौहार्द शिरोमणि डॉ. सौरभ पांडेय जी के नेतृत्व में आयोजित इस अंतरराष्ट्रीय समारोह में अमेरिका स्थित पं. तिलक राज शर्मा मेमोरियल ट्रस्ट तथा इंडोनेशिया की धर्म शपणम फाउंडेशन ने भी सहभागिता की। भारत सहित विभिन्न देशों से आए आध्यात्मिक गुरुओं, शिक्षाविदों, साहित्यकारों, पत्रकारों और समाजसेवियों की गरिमामयी उपस्थिति में कुल 51 विभूतियों को विभिन्न श्रेणियों में सम्मानित किया गया। इस गरिमामय आयोजन में जयपुर की प्रख्यात शिक्षाविद्, लेखिका, कवयित्री एवं मंच संचालिका डॉ. निशा अग्रवाल को प्रतिष्ठित अंतरराष्ट्रीय ‘गीता ग्लोरी अवार्ड 2026’ से सम्मानित किया गया। उन्होंने अपने प्रभावशाली, आकर्षक और गरिमापूर्ण मंच संचालन से समारोह को विशेष ऊँचाई प्रदान की। उनके प्रस्तुतीकरण, भाषा-शैली और मंच संचालन की राष्ट्रीय एवं अंतरराष्ट्रीय स्तर पर उपस्थित गणमान्य अतिथियों ने सराहना की। डॉ. सौरभ पांडेय के नेतृत्व में आयोजित इस अंतरराष्ट्रीय सम्मेलन ने श्रीमद्भगवद्गीता के शाश्वत संदेशों को वैश्विक स्तर पर प्रसारित करने तथा विश्वशांति, मानवता, आध्यात्मिकता और सांस्कृतिक सद्भाव को प्रोत्साहित करने का मंच प्रदान किया। ‘वसुधैव कुटुम्बकम" की भावना के माध्यम से विभिन्न देशों के प्रतिनिधियों को एक सूत्र में जोड़ने का प्रयास किया गया। समारोह में पं. तिलक राज शर्मा मेमोरियल ट्रस्ट, अमेरिका के मुख्य ट्रस्टी डॉ. इंद्रजीत शर्मा, अंतरराष्ट्रीय आध्यात्मिक गुरु रासा आचार्य डॉ. माड़े धर्मयासा, श्री चेतन ज्योति आश्रम के महंत ऋषिश्वरानंद जी महाराज तथा एशिया बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स के निदेशक डॉ. नारायण यादव प्रमुख रूप से उपस्थित रहे। डॉ. सौरभ पांडेय जी की आयोजक एवं संस्था प्रमुख के रूप में भूमिका समारोह के प्रमुख आकर्षणों में रही। इंडोनेशिया, इटली और बांग्लादेश के प्रतिनिधियों की सहभागिता अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार प्राप्तकर्ताओं में इंडोनेशिया से नी वायन रस्मावती, देसाक पुत्र सुदियास्तरी, माड़े द्वि अंदिनी, देवा पुत्र सुचिआर्ता, न्योंमन अस्थाना कृष्ण पुत्र, केतुत सिल्वी कार्तिका, नी न्योंमन आयु श्रीनति, नी केतुत राय पुष्पावती और आई केतुत विदर्मा सहित अनेक प्रतिनिधियों ने सहभागिता की। इटली से रॉबर्टो गाल्बियाती और डेनियल डी पाल्मा भी अंतरराष्ट्रीय सम्मान प्राप्तकर्ताओं में शामिल रहे। बांग्लादेश के दैनिक ग्लोबल नेशन के प्रकाशक एवं संपादक मोहम्मद महबुबुर रहमान की उपस्थिति ने आयोजन को अंतरराष्ट्रीय स्वरूप प्रदान किया। भारतीय सम्मान प्राप्तकर्ताओं में अंतरराष्ट्रीय पत्रकार एवं वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. शंभू पंवार, प्रख्यात लेखक एवं वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. सर्वेश कांत वर्मा, शिक्षाविद् डॉ. निशा अग्रवाल, अंतरराष्ट्रीय बाल भागवत कथावाचिका श्वेतिमा माधव प्रिया, कवयित्री एवं समाजसेवी डॉ. रागिनी पांडेय, यूनाइटेड गुरुकुल काउंसिल के अध्यक्ष डॉ. सच्चिदानंद झा शांडिल्य, दिव्य गंगा सेवा मिशन के राष्ट्रीय समन्वयक अधिवक्ता केशव पांडेय, ग्राम टुडे समाचारपत्र के प्रबंध संपादक डॉ. शिवेश्वर दत्त पांडेय, स्वतंत्र पत्रकार विजन दैनिक समाचारपत्र के प्रबंध संपादक डॉ. पी. एन. पांडेय, समाजसेवी डॉ. विनीत कुमार, इंटरनेशनल एकेडमी फॉर ह्यूमन एक्सीलेंस के संस्थापक डॉ. टीकम सोनी, एएनएनएसएस के राष्ट्रीय अध्यक्ष डॉ. राजा भाऊ सेठ, वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. बी. एल. यादव, ग्रीन इंडिया फाउंडेशन परिवार के संस्थापक डॉ. नीरज गुप्ता, वर्ल्ड रिकॉर्ड होल्डर डॉ. विनय श्रीवास्तव, गीतांजलि काव्य प्रसार मंच की अध्यक्ष डॉ. गीतांजलि अरोड़ा, शिक्षाविद् एवं समाजसेवी डॉ. पुष्पा सिंह, डॉ. शक्ति कुमार पांडेय तथा समाजसेवी डॉ. बनवारीलाल जाजोदिया सहित अनेक प्रतिष्ठित व्यक्तित्व शामिल रहे। समारोह में हेमेन्द्र सिंह, विनोद कुमार चौधरी और मोहसिन अली को विद्यावाचस्पति सम्मान प्रदान किया गया। कार्यक्रम के दौरान साहित्यांजलि प्रकाशन के संपादक डॉ. सर्वेश कांत वर्मा एवं उनकी टीम ने इंग्लिश ग्रामर पुस्तक के लेखक डॉ. निशा अग्रवाल और डॉ. सौरभ पांडेय को पुस्तक भेंट की। यह पहल शिक्षा, भाषा-अध्ययन और शैक्षिक साहित्य के प्रति सम्मान एवं प्रोत्साहन का प्रतीक बनी। डॉ. निशा अग्रवाल शिक्षा, साहित्य और सांस्कृतिक गतिविधियों में सक्रिय योगदान दे रही हैं। शिक्षण एवं शैक्षिक नेतृत्व के साथ-साथ पुस्तक लेखन, काव्य-सृजन और मंच संचालन के माध्यम से वे ज्ञान, संवेदनशीलता और सकारात्मक सामाजिक चेतना के प्रसार में महत्वपूर्ण भूमिका निभा रही हैं। अंतरराष्ट्रीय मंच पर प्राप्त गीता ग्लोरी अवार्ड उनके शैक्षिक एवं साहित्यिक सफर की एक महत्वपूर्ण उपलब्धि है। सम्मेलन का केंद्रीय विषय श्रीमद्भगवद्गीता, विश्वबंधुत्व, शांति, आध्यात्मिकता और मानवता रहा। आयोजन में ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ की भावना को वैश्विक स्तर पर सशक्त बनाने का संदेश दिया गया। वक्ताओं एवं प्रतिभागियों ने आपसी सद्भाव, सांस्कृतिक एकता और मानवीय मूल्यों को अपनाकर विश्वशांति की दिशा में कार्य करने का आह्वान किया। धरा धाम इंटरनेशनल के प्रमुख डॉ. सौरभ पांडेय जी के नेतृत्व में आयोजित इस समारोह ने विभिन्न देशों की विभूतियों को साझा मंच प्रदान किया। 51 प्रतिभाओं का सम्मान, डॉ. निशा अग्रवाल का प्रभावशाली मंच संचालन और साहित्यांजलि प्रकाशन द्वारा पुस्तक भेंट किए जाने जैसी उपलब्धियों ने आयोजन को विशेष बना दिया। समारोह ने आध्यात्मिक चेतना, शिक्षा, साहित्य और मानवता के साझा मूल्यों को एक मंच पर लाने का सार्थक संदेश दिया। [[सदस्य:Drnishaagrawal|Drnishaagrawal]] ([[सदस्य वार्ता:Drnishaagrawal|वार्ता]]) 04:21, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) == International Geeta Glory Award 2026 == https://dainik.bhaskar.com/YsJhmutit7b?ref=MjAwNDA3MjIwNjQzNjEwMjE0NA%3D%3D [[सदस्य:Drnishaagrawal|Drnishaagrawal]] ([[सदस्य वार्ता:Drnishaagrawal|वार्ता]]) 04:29, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) == Sant Saurabh k Jivn Darshan Pr Pustak == https://dainik.bhaskar.com/9fkU69dO36b?ref=MjAwNDA3MjIwNjQzNjEwMjE0NA%3D%3D [[सदस्य:Drnishaagrawal|Drnishaagrawal]] ([[सदस्य वार्ता:Drnishaagrawal|वार्ता]]) 04:30, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) nkvr79q66dvwotcr62vshrxom6seib8 अंतरराष्‍ट्रीय पतंग महोत्सव, हैदराबाद 0 1128824 6632635 4478317 2026-10-24T19:10:30Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632635 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=जनवरी 2020}} तेलंगाना राज्य के हैदराबाद में अंतरराष्ट्रीय पतंग महोत्सव का आयोजन 2016 से किया जा रहा है । राज्य का पहला अंतरराष्ट्रीय पतंग महोत्सव हैदराबाद में 14 और 15 जनवरी, 2016 को आगा खान अकादमी, हैदराबाद परिसर में आयोजित किया गया था। इस दो दिवसीय कार्यक्रम का आयोजन तेलंगाना राज्य सरकार के युवा उन्नति, पर्यटन और संस्कृति विभाग के द्वारा रॉयल काइट फ्लायर्स क्लब ऑफ इंडिया और आगा खान अकादमी के सहयोग से की गई थी। 1q82j7mw4m27bbxmdomqfm5ww23lshf अराफात सनी 0 1132019 6632959 4977069 2026-10-25T11:27:50Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632959 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = अराफात सनी | image = | fullname = अराफात सनी | birth_date = {{Birth date and age|1986|09|29|df=yes}} | birth_place = [[बांग्लादेश]] | country = बांग्लादेश | role = [[गेंदबाजी (क्रिकेट)| गेंदबाज]] | batting = बाएं हाथ | bowling = बाएं हाथ का ऑर्थोडॉक्स धीमा | international = true | testdebutdate = | testdebutyear = | testdebutagainst = | testcap = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttestagainst = | odidebutdate = 17 फरवरी | odidebutyear = 2014 | odidebutagainst = श्रीलंका | odicap = 110 | lastodidate = 19 अप्रैल | lastodiyear = 2015 | lastodiagainst = पाकिस्तान | odishirt = 6 | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | club3 = | year3 = | clubnumber3 = | club4 = | year4 = | clubnumber4 = | club5 = | year5 = | clubnumber5 = | columns = 4 | column1 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | matches1 = 9 | runs1 = 13 | bat avg1 = 6.50 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 5 | deliveries1 = 461 | wickets1 = 16 | bowl avg1 = 20.43 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 4/27 | catches/stumpings1 = 4/– | column2 = [[ट्वेंटी 20 अंतर्राष्ट्रीय|टी20ई]] | matches2 = 2 | runs2 = 5 | bat avg2 = 5.00 | 100s/50s2 = –/– | top score2 = 5 | deliveries2 = 30 | wickets2 = 3 | bowl avg2 = 8.33 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 2/17 | catches/stumpings2 = 0/– | column3 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches3 = 62 | runs3 = 1,197 | bat avg3 = 19.00 | 100s/50s3 = 0/2 | top score3 = 55 | deliveries3 = 12,835 | wickets3 = 235 | bowl avg3 = 22.78 | fivefor3 = 16 | tenfor3 = 1 | best bowling3 = 7/49 | catches/stumpings3 = 32/– | column4 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|एलए]] | matches4 = 71 | runs4 = 429 | bat avg4 = 16.50 | 100s/50s4 = 0/2 | top score4 = 51* | deliveries4 = 3369 | wickets4 = 93 | bowl avg4 = 22.92 | fivefor4 = 1 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 5/18 | catches/stumpings4 = 25/– | date = 06 मार्च | year = 2014 | source = http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/player/56268.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो }} '''अराफात सनी''' (जन्म 29 सितंबर 1986) एक बांग्लादेशी प्रथम श्रेणी के क्रिकेटर हैं। एक बाएं हाथ के बल्लेबाज और धीमे बाएं हाथ के ऑर्थोडॉक्स गेंदबाज, उन्होंने 2001-14 के सीज़न में ढाका डिवीजन के लिए अपनी शुरुआत की।<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/player/56268.html |title=Player Profile: Arafat Sunny |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417171109/http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/player/56268.html |archive-date=17 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref> वह वर्तमान में ढाका महानगर के लिए प्रथम श्रेणी क्रिकेट, और रंगपुर राइडर्स के लिए ट्वेंटी 20 क्रिकेट खेलते हैं।<ref>{{cite web |url-access=subscription |url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44910/all_teams.html |title=Teams Arafat Sunny played for |publisher=CricketArchive |accessdate=3 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214192617/https://cricketarchive.com/Archive/Players/44/44910/all_teams.html |archive-date=14 दिसंबर 2017 |url-status=live }}</ref> उनके पास 2014 में द्विपक्षीय श्रृंखला में लगातार एकदिवसीय मैचों में जिम्बाब्वे के खिलाफ 4/29 और 4/27 के गेंदबाजी आंकड़े हैं। 2016 में, उन्हें 2016 के आईसीसी वर्ल्ड ट्वेंटी 20 के लिए बांग्लादेश के टीम में चुना गया था। हालांकि, टूर्नामेंट के दौरान एक अवैध एक्शन के कारण उन्हें अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट में गेंदबाजी से निलंबित कर दिया गया था।<ref name="BangBowlers">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2016/content/story/985527.html |title=Taskin and Sunny suspended from bowling due to actions |accessdate=19 March 2016 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106093734/http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2016/content/story/985527.html |archive-date=6 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> 2018-19 बांग्लादेश प्रीमियर लीग के मसौदे के बाद, अक्टूबर 2018 में, उन्हें राजशाही किंग्स टीम के लिए नामित किया गया।<ref>{{cite web |url=http://www.tigercricket.com.bd/2018/10/29/full-players-list-of-the-teams-following-players-draft-of-bpl-t20-2018-19/ |title=Full players list of the teams following Players Draft of BPL T20 2018-19 |work=Bangladesh Cricket Board |accessdate=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328104022/http://www.tigercricket.com.bd/2018/10/29/full-players-list-of-the-teams-following-players-draft-of-bpl-t20-2018-19/ |archive-date=28 मार्च 2019 |url-status=dead }}</ref> वह टूर्नामेंट में टीम के लिए अग्रणी विकेट लेने वाला खिलाड़ी था, जिसमें बारह मैचों में सोलह आउट थे।<ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12816;team=5000;type=tournament |title=Bangladesh Premier League, 2018/19 - Rajshahi Kings: Batting and bowling averages |work=ESPN Cricinfo |accessdate=2 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202212847/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12816;team=5000;type=tournament |archive-date=2 फ़रवरी 2019 |url-status=live }}</ref> वह 2018-19 [[नेशनल क्रिकेट लीग]] में ढाका मेट्रोपोलिस के लिए अग्रणी विकेट लेने वाले भी थे, पाँच मैचों में तेईस के साथ आउट।<ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12689;team=734;type=tournament |title=National Cricket League, 2018/19 - Dhaka Metropolis: Batting and bowling averages |work=ESPN Cricinfo |accessdate=8 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181108185307/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12689;team=734;type=tournament |archive-date=8 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> नवंबर 2019 में, उन्हें 2019-20 बांग्लादेश प्रीमियर लीग में [[रंगपुर रेंजर्स]] के लिए खेलने के लिए चुना गया था।<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28105555/tamim-iqbal-team-coach-mohammad-salahuddin-dhaka |title=BPL draft: Tamim Iqbal to team up with coach Mohammad Salahuddin for Dhaka |work=ESPN Cricinfo |accessdate=18 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119050720/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28105555/tamim-iqbal-team-coach-mohammad-salahuddin-dhaka |archive-date=19 नवंबर 2019 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1986 में जन्मे लोग]] 3zqde9559t20std2n21dqvybzi19hlt 15 पार्क एवेन्यू (2005 फ़िल्म) 0 1134573 6632865 5815940 2026-10-25T05:24:26Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632865 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = 15, पार्क एवेन्यू | image = <!--15parkavenue.jpg--> | director = [[अपर्णा सेन]] | producer = बिपिन वोहरा | writer = [[अपर्णा सेन]] | starring = [[शबाना आज़मी]]<br />[[कोंकणा सेन शर्मा]]<br>[[सौमित्र चटर्जी]]<br>[[वहीदा रहमान]]<br>धृतिमान चटर्जी<br> [[राहुल बोस]]<br>कंवलजीत सिंह | distributor = | cinematography = हेमन्त चतुर्वेदी | editing = रबिरंजन मैत्रा | released = {{Film date|df=yes|2005}} | runtime = 116 मिनट | language = अंग्रेज़ी | budget = }} '''''15 पार्क एवेन्यू''''' वर्ष 2005 की राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार विजेता, अंग्रेज़ी भाषा की भारतीय फ़िल्म है जिसका निर्देशन [[अपर्णा सेन]] ने किया है। इसमें [[शबाना आज़मी]], [[कोंकणा सेन शर्मा]], [[सौमित्र चटर्जी]], [[वहीदा रहमान]], धृतिमान चटर्जी, [[राहुल बोस]] और कंवलजीत सिंह ने अभिनय किया। ==पठकथा== ==कलाकार== * [[शबाना आज़मी]] – अंजलि * [[कोंकणा सेन शर्मा]] – मीठी * [[सौमित्र चटर्जी]] – मीठी के पिता * [[वहीदा रहमान]] – मीठी और अंजलि की माँ * धृतिमान चटर्जी – डॉ॰ कुणाल बरुआ * [[राहुल बोस]] – जॉयदीप रॉय * कंवलजीत सिंह – अंजलि का साथी और प्रेमी * [[शेफ़ाली शाह]] – लक्ष्मी, जॉयदीप की पत्नी * सुरजाना दासगुप्ता – गली की पागल महिला * दिपावली मेहता – बचपन की मीठी * सुनिल मुखर्जी – ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== *{{IMDb title|id=0449159|title=15 पार्क एवेन्यू}} q0hrdl5ushx9pkv0nalqwvbqkkhxit5 यशस्वी जायसवाल 0 1135585 6632964 6571788 2026-10-25T11:29:36Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632964 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | Krishna King name = यशसवी जायसवाल | image = Yashasvi Jaiswal (cropped).jpg | caption = [[विजय हजारे ट्रॉफी 2019]] के दौरान जायसवाल | country = भारत | fullname = यशस्वी भूपेंद्र कुमार जायसवाल | birth_date = {{Birth date and age|2001|12|28|df=yes}} | birth_place = [[सुरियावां]], [[भदोही]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत<ref>{{cite news |last1=B |first1=Venkata Krishna |title=From Maidans to Headlines, the Aamchi Mumbai Way to Stardom |url=http://www.newindianexpress.com/magazine/2018/oct/14/from-maidans-to-headlines-the--aamchi-mumbai-way-to-stardom-1884217.html |accessdate=20 October 2018 |work=The New Indian Express |date=14 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021024707/http://www.newindianexpress.com/magazine/2018/oct/14/from-maidans-to-headlines-the--aamchi-mumbai-way-to-stardom-1884217.html |archive-date=21 अक्तूबर 2018 |url-status=live }}</ref> | heightft = 5 | heightinch = 10<ref name=livemint>{{cite news |last1=Dore |first1=Bhavya |title=The giant steps of Yashasvi Jaiswal |url=https://www.livemint.com/mint-lounge/features/the-giant-steps-of-yashasvi-jaiswal-11572500849036.html |accessdate=5 November 2019 |work=Livemint |date=31 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105190222/https://www.livemint.com/mint-lounge/features/the-giant-steps-of-yashasvi-jaiswal-11572500849036.html |archive-date=5 नवंबर 2019 |url-status=live }}</ref> | heightm = | batting = बायां हाथ | bowling = [[लेग ब्रेक]] | role = सलामी बल्लेबाज | club1 = [[मुंबई क्रिकेट टीम|मुंबई]] | year1 = {{nowrap|2018/19–वर्तमान}} राजस्थान रॉयल्स | source = http://www.espncricinfo.com/india/content/player/1151278.html क्रिकइन्फो | date = 19 अक्टूबर | year = 2019 }} '''यशस्वी जायसवाल''' (जन्म 27 दिसंबर 2001) एक भारतीय क्रिकेटर हैं जो भारतीय क्रिकेट टीम के लिए खेलते हैं। अक्टूबर 2019 में, वह लिस्ट ए दोहरा शतक बनाने वाले दुनिया के सबसे युवा क्रिकेटर बन गए। यशस्वी जायसवाल भारत के सबसे प्रतिभाशाली युवा क्रिकेटर है भारतीय क्रिकेट के बादशाह है । राजस्थान रॉयल्स द्वारा आईपीएल 2025 में खेलने के लिए ₹ 18 करोड़ पर हस्ताक्षर किए गए हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/ipl-2020/story/yashasvi-jaiswal-auction-rajasthan-royals-rags-to-riches-pani-puri-seller-1629766-2019-12-19|title=Yashasvi Jaiswal: 17-year-old completes rags to riches story with mega IPL contract|access-date=2019-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108212916/https://www.indiatoday.in/sports/ipl-2020/story/yashasvi-jaiswal-auction-rajasthan-royals-rags-to-riches-pani-puri-seller-1629766-2019-12-19|archive-date=8 जनवरी 2020|url-status=live}}</ref> आईपीएल 2021 में यशस्वी ने 10 मुकाबलों में 24.90 की औसत से 249 रन बनाए थे, जिसके बाद यशस्वी को आईपीएल 2022 की नीलामी से पहले ही  [[राजस्थान रॉयल्स]] (RR) ने 4 करोड़ रुपए देकर उन्हें रिटेन कर लिया था |<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/ipl-2022/story/ipl-2022-13th-match-rcb-vs-rr-yashasvi-jaiswal-poor-form-continue-rajasthan-royals-tspo-1441164-2022-04-06/?utm_source=Wikipedia_wp|title=RCB vs RR: राजस्थान रॉयल्स ने 4 करोड़ खर्च कर यशस्वी जायसवाल को किया था रिटेन, लगातार तीसरे मैच में फेल|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-18}}</ref> 11मई 2023 को [[कोलकाता नाईट राइडर्स|कोलकाता नाइट राइडर्स]] के खिलाफ 13 बॉल पर आईपीएल इतिहास का सबसे तेज अर्धशतक जड़ा। इसी मैच में उन्होंने नितीश राणा के खिलाफ प्रथम ओवर में 26 रन कुटे थे और नाबाद 98 रन की पारी खेली थी। '''इंटरनेशनल करियर''' [[आईपीएल]] में दमदार प्रदर्शन व घरेलू क्रिकेट में निरंतरता के बदौलत यशस्वी को [[वर्ल्ड टेस्ट चैंपियनशिप (2021-23)]] के [[फाइनल]] में [[ऋतुराज गायकवाड]], जिन्होंने निजी कारणों के चलते इंग्लैंड में आयोजित फाइनल मैच के स्क्वाड से अपना नाम वापस ले लिया था, की जगह स्टैंड बाय प्लेयर के रूप में पहली बार [[भारतीय क्रिकेट टीम]] के स्क्वाड में जगह पाने के लिए सफल हुए। उस मैच में ऑस्ट्रेलिया ने भारत को हरा दिया था, लेकिन यशस्वी स्टैंडबाय खिलाड़ी होने के कारण टीम के अंतिम ग्यारह में जगह नहीं बना पाए थे। जून 2023 में, जयसवाल को वेस्टइंडीज के खिलाफ भारतीय टेस्ट टीम के लिए खेलने का पहला मौका मिला। उन्होंने सीरीज के पहले टेस्ट में डेब्यू किया और कमाल का प्रदर्शन किया. उन्होंने ओपनिंग करते हुए शानदार शतक जड़ते हुए 171 रन बनाए। '''आईपीएल में सफर :''' 2020 में, जयसवाल ने अपना पहला आईपीएल मैच राजस्थान रॉयल्स के लिए खेला। उन्होंने उन्हें 2.40 करोड़ में खरीदा. 2023 में उन्होंने [[मुंबई इंडियंस]] के खिलाफ खेलते हुए आईपीएल में अपना पहला शतक लगाया। लेकिन अफसोस उनकी टीम वह मैच नहीं जीत सकी फिर, 11 मई 2023 को, जयसवाल ने आईपीएल में सबसे तेज अर्धशतक का नया रिकॉर्ड बनाकर इतिहास रच दिया। उन्होंने कोलकाता नाइट राइडर्स के खिलाफ खेलते हुए महज 13 गेंदों में अपना अर्धशतक पूरा किया। इस अविश्वसनीय उपलब्धि ने एक उत्कृष्ट क्रिकेटर के रूप में उनकी प्रतिष्ठा को मजबूत किया। वेस्टइंडीज के विरुद्ध जुलाई 2023 में होने वाले लाल गेंद के दो मैच की सीरीज एवं t20i में [[यशस्वी]] को दस्तों में जगह मिली। [[डेमोनिका में आयोजित प्रथम टेस्ट मैच]] में यशस्वी ने अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट में पदार्पण किया और पहले ही मैच में यशस्वी ने शतक जड़ते हुए पदार्पण मैच में उच्च स्कोर बनाने के मामले में [[शिखर धवन]],[[ रोहित शर्मा]] के बाद तीसरे भारतीय बन गए । == प्रारंभिक जीवन == यशस्वी जायसवाल का जन्म 28 दिसंबर 2001 को उत्तर प्रदेश के भदोही जिले के [[सुरियावाँ|सूरियावां]] में हुआ था। वे अपने चार बच्चों में सबसे छोटे थे। <ref name="livemint">{{Cite news|url=https://www.livemint.com/mint-lounge/features/the-giant-steps-of-yashasvi-jaiswal-11572500849036.html|title=The giant steps of Yashasvi Jaiswal|last=Dore|first=Bhavya|date=31 October 2019|work=Livemint|access-date=5 November 2019}}</ref> उनके माता-पिता भूपेंद्र जायसवाल एक छोटी हार्डवेयर की दुकान के मालिक थे और उनकी माता कंचन जायसवाल गृहिणी थीं। उनका एक बड़ा भाई और दो बड़ी बहनें हैं। दस साल की उम्र में वे आज़ाद मैदान में क्रिकेट का प्रशिक्षण लेने के लिए [[मुम्बई|मुंबई]] चले गए। शुरुआत में उन्हें काम के बदले एक [[दुग्ध कृषि|डेयरी की दुकान]] में रहने की जगह दी गई, लेकिन दुकानदार ने उन्हें वहां से निकाल दिया क्योंकि वे अपने अभ्यास के व्यस्त कार्यक्रम के कारण अक्सर काम नहीं कर पाते थे। इसके परिणामस्वरूप, वे मैदान में ग्राउंड्समैन (वह विशेषज्ञ कर्मचारी होता है जो किसी स्टेडियम, खेल के मैदान (क्रिकेट, फुटबॉल, गोल्फ आदि), या पार्क की पिच, घास और संपूर्ण आउटफील्ड के रखरखाव के लिए जिम्मेदार होता है) के साथ एक तंबू में रहने लगे, <ref name="news18">{{Cite news|url=https://www.news18.com/cricketnext/news/u-19-asia-cup-from-sleeping-in-tents-to-starring-in-asia-cup-triumph-yashasvi-jaiswals-incredible-journey-1901523.html|title=From Sleeping in Tents to Starring in Asia Cup Triumph – Yashasvi Jaiswal's Incredible Journey|last=Dabas|first=Arjit|date=8 October 2018|work=News18|access-date=20 October 2018}}</ref> जहाँ वे गुजारा करने के लिए [[पानी पूरी|पानीपुरी]] बेचते थे। <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/lived-in-a-tent-sold-pani-puri-slept-hungry-now-he-plays-cricket-for-india-under-19-5244796/|title=Lived in a tent, sold pani puri, slept hungry, now Yashasvi Jaiswal plays cricket for India Under-19|last=Pandey|first=Devendra|date=4 July 2018|work=The Indian Express|access-date=20 October 2018}}</ref> तीन साल तक टेंट में रहने के बाद, दिसंबर 2013 में ज्वाला सिंह ने जैसवाल की क्रिकेट क्षमता का पता लगाया, जो सांताक्रूज में एक क्रिकेट अकादमी चलाती थीं। उन्होंने अपने कानूनी अभिभावक बनने और अपने वकील की शक्ति प्राप्त करने से पहले, रहने के लिए एक जगह प्रदान की।<ref name="livemint">{{Cite news|url=https://www.livemint.com/mint-lounge/features/the-giant-steps-of-yashasvi-jaiswal-11572500849036.html|title=The giant steps of Yashasvi Jaiswal|last=Dore|first=Bhavya|date=31 October 2019|work=Livemint|access-date=5 November 2019}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDore2019">Dore, Bhavya (31 October 2019). [https://www.livemint.com/mint-lounge/features/the-giant-steps-of-yashasvi-jaiswal-11572500849036.html "The giant steps of Yashasvi Jaiswal"]. ''Livemint''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2019</span>.</cite></ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/jwala-the-man-who-first-saw-spark-in-yashasvi-1277206-2018-07-04|title=Jwala, the man who first saw spark in Yashasvi|date=8 July 2018|work=India Today|access-date=19 October 2019}}</ref><ref name="news18">{{Cite news|url=https://www.news18.com/cricketnext/news/u-19-asia-cup-from-sleeping-in-tents-to-starring-in-asia-cup-triumph-yashasvi-jaiswals-incredible-journey-1901523.html|title=From Sleeping in Tents to Starring in Asia Cup Triumph – Yashasvi Jaiswal's Incredible Journey|last=Dabas|first=Arjit|date=8 October 2018|work=News18|access-date=20 October 2018}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDabas2018">Dabas, Arjit (8 October 2018). </cite></ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2001 में जन्मे लोग]] 8qog0vpbs0iep1x3dhqb9o0g9piqlxk अचिले क्लोते 0 1135978 6632650 4813476 2026-10-24T19:37:21Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632650 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अचिले क्लोते | image = | country = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2001|7|13|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 24 मार्च 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070953.html क्रिकइन्फो }} '''अचील क्लोएट''' (जन्म 13 जुलाई 2001) एक दक्षिण अफ्रीकी क्रिकेटर है।<ref name="Bio">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070953.html |title=Achille Cloete |accessdate=24 March 2019 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727025406/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070953.html |archive-date=27 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:2001 में जन्मे लोग]] ofc0oefhuu9wypvmeprb24pphnuhxju 1876-1878 का भीषण अकाल 0 1136526 6632883 6225577 2026-10-25T05:50:14Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632883 wikitext text/x-wiki [[File:Pope1880BritishIndia1.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| 1876 &#x2013; 1878 के भीषण अकाल से प्रभावित लोगों सहित विभिन्न [[ब्रिटिश भारत के प्रेसीडेंसी और प्रांत|प्रांतों]] और [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|देशी राज्यों को]] दर्शाता हुआ [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारतीय साम्राज्य]] का नक्शा (1880)। ]] '''1876-1878''' का '''भीषण अकाल''' ( '''1876-1878''' का '''दक्षिणी भारत का अकाल''' या '''1877''' का '''मद्रास अकाल''' ) [[ब्रिटिश राज|क्राउन शासन के तहत भारत]] में पड़ने वाला एक अकाल था। यह 1876 में एक गहन सूखे के बाद शुरू हुआ, जिसके परिणामस्वरूप [[दक्कन का पठार|दक्कन पठार]] में फसल [[दक्कन का पठार|खराब हो गई]] । <ref name="Roy 2006 361">{{Harvnb|Roy|2006}}</ref> इसने दो साल की अवधि के लिए [[दक्षिण भारत|दक्षिण]] और [[पश्चिमी भारत|दक्षिण-पश्चिम भारत]] ( [[मद्रास प्रैज़िडन्सी|मद्रास]] और [[बंबई प्रेसीडेंसी|बॉम्बे]] की ब्रिटिश राष्ट्रपति और [[मैसूर का साम्राज्य|मैसूर]] और [[हैदराबाद प्रांत|हैदराबाद]] की [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|रियासतें]] ) को प्रभावित किया। अपने दूसरे वर्ष में, यह अकाल [[मध्य प्रांत और बरार|मध्य प्रांत]] और [[उत्तर-पश्चिमी प्रान्त|उत्तर-पश्चिमी प्रांतों के]] कुछ क्षेत्रों और [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] में एक छोटे से क्षेत्र में भी अकाल उत्तर की ओर फैल गया। <ref name="igi-III-488">{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. III|1907}}</ref> अकाल ने अंततः {{Convert|257000|sqmi|km2|order=flip}} क्षेत्र को कवर किया और 58,500,000 की कुल आबादी के लिए संकट का कारण बना। इस अकाल से मरने वालों की संख्या 55 लाख से 1 करोड़ 3 लाख तक होने का अनुमान है।<ref name="fieldhouse1996">{{Harvnb|Fieldhouse|1996}} Quote: "In the later nineteenth century, there was a series of disastrous crop failures in India leading not only to starvation but to epidemics. Most were regional, but the death toll could be huge. Thus, to take only some of the worst famines for which the death rate is known, some 800,000 died in the North West Provinces, Punjab, and Rajasthan in 1837&#x2013;38; perhaps 2 million in the same region in 1860&#x2013;61; nearly a million in different areas in 1866&#x2013;67; 4.3 million in widely spread areas in 1876&#x2013;78, an additional 1.2 million in the North West Provinces and Kashmir in 1877&#x2013;78; and, worst of all, over 5 million in a famine that affected a large population of India in 1896&#x2013;97. In 1899&#x2013;1900 more than a million were thought to have died, conditions being worse because of the shortage of food following the famines only two years earlier. Thereafter the only major loss of life through famine was in 1943 under exceptional wartime conditions.(p. 132)"</ref><ref name="davis-p7">{{Harvnb|Davis|2001}}</ref> इस अकाल के दौरान काम करते हुए कॉर्नेलियस वालफोर्ड ने अनुमान लगाया था कि लगभग एक करोड़ लोगों को अपनी जान से हाथ धोना पड़ा। उन्होंने गणना की कि ब्रिटिश शासन के 120 वर्षों में भारत में कुल 34 अकाल पड़े थे, जबकि उससे पहले के पूरे दो हज़ार सालों में केवल 17 अकाल। इस विचलन को स्पष्ट करने वाले कारकों में से एक यह था कि कंपनी ने मुग़लों की सार्वजनिक विनियमन और निवेश (public regulation and investment) प्रणाली का परित्याग कर दिया था। अंग्रेज़ों के उलट मुगल शासक कर-राजस्व का उपयोग जल संरक्षण के लिए धन देने के लिए करते थे, जिससे खाद्य उत्पादन को बढ़ावा मिलता था। जब कभी [[1630-32 का दक्कन अकाल|अकाल]] पड़ता भी था तो वे खाद्य निर्यात पर प्रतिबंध, जमाख़ोरी-विरोधी मूल्य विनियमन, कर राहत और मुफ्त भोजन के वितरण जैसे क़दम उठाते थे।<ref>{{Cite book|title=The Corporation that Changed the World: How the East India Company Shaped the Modern Multinational|url=https://archive.org/details/corporationthatc00robi|last=Robins|first=Nick|date=2006|publisher=Pluto Press|isbn=0 7453 2524 6|location=London|pages=[https://archive.org/details/corporationthatc00robi/page/n117 104]-5}}</ref> == पूर्ववर्ती घटनाएँ == [[चित्र:GrainFamineMadras.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| मद्रास समुद्र तटों (फरवरी 1877) पर ढेर किए गए निर्यात के लिए अनाज का नियोजन। ]]''भीषण अकाल'' कुछ हद तक सूखा पड़ने के कारण हो सकता है, जिसके परिणामस्वरूप [[दक्कन का पठार|दक्कन के पठार]] में फसल खराब हो गई थी।<ref name="Roy 2006 361" /> यह भारत, चीन, दक्षिण अमेरिका और अफ्रीका के कुछ हिस्सों में सूखे और फसल की विफलता के एक बड़े हिस्से का हिस्सा था, जो कि एक मजबूत [[एल नीनो|अल नीनो]] और एक सक्रिय हिंद महासागर डिपोल के बीच एक परस्पर क्रिया के कारण हुआ था। इसके कारण 1 करोड़ 90 लाख से 5 करोड़ लोगों की मृत्यु हुई थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.newscientist.com/article/2183901-a-freak-1870s-climate-event-caused-drought-across-three-continents/|title=A freak 1870s climate event caused drought across three continents|last=Marshall|first=Michael|website=New Scientist|access-date=9 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227204412/https://www.newscientist.com/article/2183901-a-freak-1870s-climate-event-caused-drought-across-three-continents/|archive-date=27 दिसंबर 2019|url-status=live}}</ref> औपनिवेशिक सरकार द्वारा अनाज का नियमित निर्यात जारी रहा; अकाल के दौरान, वायसराय [[लॉर्ड लिटन]] ने इंग्लैंड को 6400 करोड़ वज़न (3,20,000 टन) गेहूं के रिकॉर्ड का निर्यात किया, जिसने इस क्षेत्र की खाद्य सुरक्षा को और भी कमज़ोर बना दिया। अनाज के आधुनिकीकरण के अलावा, वैकल्पिक [[नकदी फसल|नकदी फसलों]] की खेती ने घटनाओं में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। <ref>S. Guha, Environment and Ethnicity in India, 1200-1991 2006. p.116</ref> <ref>Mike Davis, 2001. Late Victorian Holocausts: El Nino Famines and the Making of the Third World. Verso, London.</ref> अकाल ऐसे समय में हुआ जब औपनिवेशिक सरकार कल्याण पर खर्च को कम करने का प्रयास कर रही थी। इससे पहले, 1873-74 के बिहार अकाल में, बर्मा से चावल आयात करके गंभीर मृत्यु दर को टाला गया था। [[बंगाल प्रेसीडेंसी|बंगाल]] सरकार और उसके लेफ्टिनेंट-गवर्नर सर रिचर्ड टेम्पल की धर्मार्थ राहत पर अत्यधिक व्यय के लिए आलोचना की गई थी। <ref>{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. III|1907}}, {{Harvnb|Hall-Matthews|1996}}</ref> 1876 में अधिकता के किसी भी नए आरोप के प्रति संवेदनशील, टेम्पल, जो अब भारत सरकार के लिए अकाल कमिश्नर था, <ref name="igi-III-488" /> ने न केवल अनाज के व्यापार के संबंध में, [[अबन्धता]] (''laissez-faire'') की नीति पर जोर दिया, <ref>{{Harvnb|Hall-Matthews|1996}}</ref> बल्कि कड़े शब्दों में राहत के लिए योग्यता के मानक और अधिक राहत राहत राशन पर भी ज़ोर दिया। दो प्रकार की राहत की पेशकश की गई थी: सक्षम पुरुषों, महिलाओं और कामकाजी बच्चों के लिए "राहत कार्य", और छोटे बच्चों, [[वृद्धावस्था|बुजुर्गों]] और [[गरीबी|अपच के]] लिए [[गरीबी|आभारपूर्ण]] (या धर्मार्थ) राहत। <ref>{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. III|1907}}</ref> == अकाल और राहत == [[चित्र:Graphic1-1877.JPG|दाएँ|अंगूठाकार| ''द ग्राफिक'' से एनग्रेविंग, अक्टूबर 1877, [[मद्रास प्रैज़िडन्सी|मद्रास प्रेसीडेंसी]] के [[बेल्लारी जिला|बेल्लारी जिले]] में दो बच्चों को दिखाते हुए। ]] [[चित्र:Bellary Zilla,Great Famine of 1876–78..jpg|दाएँ|अंगूठाकार| ''ग्राफिक'', अक्टूबर 1877 से उत्कीर्णन, बेल्लारी जिले में जानवरों के साथ-साथ मनुष्यों की दुर्दशा को दर्शाता है। ]] [[चित्र:Famine_in_India_Natives_Waiting_for_Relief_in_Bangalore.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| [[बंगलौर|बैंगलोर]] में अकाल राहत का इंतज़ार कर रहे लोग ''इलस्ट्रेटेड लंदन न्यूज़'' (20 अक्टूबर 1877) से। ]] [[चित्र:Madras_famine_1877.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| एक समकालीन प्रिंट [[बेल्लारी]], [[मद्रास प्रैज़िडन्सी|मद्रास प्रेसीडेंसी]] में राहत के वितरण को दर्शाता है। ''इलस्ट्रेटेड लंदन न्यूज़'' (1877) से। ]] [[चित्र:WWHooperFamine1876-78GroupOfEmaciaedMenandOneWoman.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| बैंगलोर में 1876-78 के अकाल के दौरान अकाल ने लोगों को जकड़ लिया। ]]योग्यता के लिए अधिक कठोर परीक्षणों पर जोर, हालांकि, [[बंबई प्रेसीडेंसी|बॉम्बे प्रेसीडेंसी]] में "राहत कर्मचारियों" द्वारा हमले का कारण बना। <ref name="igi-III-488" /> जनवरी 1877 में, मंदिर ने [[मद्रास प्रैज़िडन्सी|मद्रास]] और बंबई में राहत शिविरों में एक दिन की मेहनत के लिए मजदूरी कम कर दी <ref name="hall-mathews2008-5">{{Harvnb|Hall-Matthews|2008}}</ref> -इस 'टेम्पल वेज' में {{Convert|1|lb|g|sigfig=2|order=flip}} अनाज के अलावा एक आदमी के लिए एक आना, और एक औरत या काम कर रहे बच्चे के लिए एक आने से थोड़ी कम राशि, <ref>{{Harvnb|Washbrook|1994}}, {{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. III|1907}}</ref> यदि वे "दिन भर बिना आराम किए या छाया में बैठे परिश्रम करें"। <ref name="hall-matthews-1996-219">{{Harvnb|Hall-Matthews|1996}}</ref> कम वेतन के पीछे तर्क, जो उस समय के एक प्रचलित विश्वास के साथ था, यह था कि अकाल-पीड़ित आबादी के बीच कोई अत्यधिक भुगतान उनकी सरकार पर' निर्भरता ' पैदा कर सकता है। === मैसूर राज्य में अकाल === 1876 के अकाल से दो साल पहले, भारी बारिश ने [[कोलार]] और [[बंगलौर|बैंगलोर]] में [[रागी]] फसलों (एक प्रकार का बाजरा ) को नष्ट कर दिया था। अगले वर्ष बारिश के कारण झीलों के सूखने, खाद्य भंडार पर असर पड़ा। अकाल के परिणामस्वरूप, राज्य की जनसंख्या 874,000 (1871 की जनगणना की तुलना में) घट गई। == परिणाम == अकाल में मृत्यु दर की न्यूनतम सीमा 55 लाख थी। <ref name="fieldhouse1996" /> अत्यधिक मृत्यु दर और "राहत और सुरक्षा" के नए प्रश्न जो इसके मद्देनजर पूछे गए थे, वे 1880 के अकाल आयोग के गठन और भारतीय अकाल संहिता के अंतिम रूप से अपनाने का एक कारण बने। <ref name="igi-III-489">{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. III|1907}}</ref> अकाल के बाद, [[दक्षिण भारत]] में बड़ी संख्या में खेतिहर मजदूरों और [[करघा|हथकरघा बुनकरों]] ने बागानों में [[गिरमिटिया|गिरमिटिया मजदूरों के]] रूप में काम करने के लिए ब्रिटिश उष्णकटिबंधीय उपनिवेशों में पलायन किया।<ref>{{Harvnb|Roy|2006}}</ref> अकाल में अत्यधिक मृत्यु दर ने क्रमशः 1871 और 1881 में ब्रिटिश भारत के पहले और दूसरे सेंसस के बीच के दशक के दौरान बॉम्बे और मद्रास प्रेसीडेंसी में प्राकृतिक जनसंख्या वृद्धि को बेअसर कर दिया। <ref>{{Harvnb|Roy|2006}}</ref> अकाल का प्रभाव तमिल और अन्य साहित्यिक परंपराओं पर भी पड़ा। <ref name="Zvelebil1974">.....panchalakshna tirumugavilasam, a satire published in 1899, composed by Villiappa Pillai, one of the court poets of Sivagangai. This narrative piece full of humour and biting irony deals in ca.4500 lines with the conditions of the people suffering in the great famine of 1876... God Sunderesvara of [[मदुरई|Madurai]] pleads his helplessness in solving the problems of inhabitants hit by the famine..{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OQ33i496MsIC&pg=PA218|title=Tamil Literature|last=[[Kamil Zvelebil]]|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1974|isbn=978-3-447-01582-0|pages=218–|access-date=1 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113223945/https://books.google.com/books?id=OQ33i496MsIC|archive-date=13 जनवरी 2020|url-status=live}}</ref> इस अकाल का वर्णन करने वाले बड़ी संख्या में ''कुम्मी'' लोक गीतों को प्रलेखित किया गया है। <ref>{{Cite news|url=http://www.dinamani.com/edition/story.aspx?SectionName=Tamil%20Mani&artid=259447&SectionID=179&MainSectionID=179&SEO=&Title=%E0%AE%87%E0%AE%A8%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%B0%E0%AE%AE%E0%AF%8D%20%E0%AE%95%E0%AE%B2%E0%AE%BE%E0%AE%B0%E0%AE%9A%E0%AE%BF%E0%AE%95%E0%AE%A9%E0%AF%8D|title=இந்தவாரம் கலாரசிகன்|date=20 June 2010|work=[[Dina Mani]]|access-date=17 August 2010|language=Tamil|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002013130/http://www.dinamani.com/edition/story.aspx?SectionName=Tamil%20Mani&artid=259447&SectionID=179&MainSectionID=179&SEO=&Title=%E0%AE%87%E0%AE%A8%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%B0%E0%AE%AE%E0%AF%8D%20%E0%AE%95%E0%AE%B2%E0%AE%BE%E0%AE%B0%E0%AE%9A%E0%AE%BF%E0%AE%95%E0%AE%A9%E0%AF%8D|archive-date=2 अक्तूबर 2011|url-status=live}}</ref> भारत में घटनाओं पर भीषण अकाल का स्थायी राजनीतिक प्रभाव पड़ा। भारत में कुछ ब्रिटिश प्रशासकों को भी अकाल के कारण मचे हाहाकर और उसपर होने वाली कमज़ोर सरकारी प्रतिक्रिया से आघात पहुँचा, और विशेष रूप से अकाल राहत के सर्वोत्तम रूप के बारे में हुईआधिकारिक बहस से। इनमें [[विलियम वेडरबर्न]] और [[ए ओ ह्यूम|एओ ह्यूम]] के नाम शुमार हैं। <ref name="hall-matthews-2008-24">{{Harvnb|Hall-Matthews|2008}}</ref> एक दशक से भी कम समय के बाद, उन्होंने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] की स्थापना में बड़ी भूमिका निभाई और इसके परिणामस्वरूप, [[भारतीय राष्ट्रवाद|भारतीय राष्ट्रवादियों]] की एक पीढ़ी प्रभावित हुई। इसके उत्तरार्द्ध में [[दादा भाई नौरोजी|दादाभाई नौरोजी]] और [[रमेशचन्द्र दत्त|रोमेश चंदर दत्त]] जैसे शुरुआती [[भारतीय राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादियों]] के लिए यह ''भीषण अकाल'' [[ब्रिटिश राज]] की आर्थिक आलोचना की आधारशिला बना। == यह सभी देखें == * [[भारत में अकाल|ब्रिटिश राज में परिवार, महामारी और सार्वजनिक स्वास्थ्य]] * [[ब्रिटिश राज के दौरान भारत में पड़ने वाले प्रमुख अकालों की समयसरेखा|ब्रिटिश शासन के दौरान भारत में प्रमुख अकालों की समयरेखा]] * [[कंपनी राज|भारत में कंपनी का शासन]] * [[भारत में अकाल]] * भारत में सूखा * भीषण अकाल (आयरलैंड) * [[१९४३ का बंगाल का अकाल|1943 का बंगाल अकाल]] * एल नीनो-दक्षिणी दोलन * विलियम डिग्बी * स्वर्गीय विक्टोरियन प्रलय * 1876-1879 की उत्तरी चीनी अकाल * भीषण पूर्वी संकट == टिप्पणियाँ == {{Reflist|30em}} == सन्दर्भ == {{Refend|40em}} *{{Citation|last=Arnold|first=David|title=The 'discovery' of malnutrition and diet in colonial India|work=Indian Economic and Social History Review|volume=31|issue=1|pages=1–26|year=1994|doi=10.1177/001946469403100101}} *{{Citation|last=Davis|first=Mike|title=Late Victorian Holocausts|url=https://books.google.com/books?id=3IrKEzgkQkMC&pg=PA7|year=2001|publisher=Verso Books. Pp. 400|isbn=978-1-85984-739-8|author-link=Mike Davis (scholar)|access-date=9 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905204456/https://books.google.com/books?id=3IrKEzgkQkMC&pg=PA7|archive-date=5 सितंबर 2017|url-status=live}} *{{Citation|last=Fieldhouse|first=David|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url=https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&pg=PA132&dq=famine+british+empire+india&as_brr=3#PPA132,M1|pages=108–146|year=1996|editor-last=Marshall|editor-first=P. J.|chapter=For Richer, for Poorer?|publisher=Cambridge: Cambridge University Press. Pp. 400|isbn=0-521-00254-0|access-date=9 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717020805/http://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&pg=PA132&dq=famine+british+empire+india&as_brr=3#PPA132,M1|archive-date=17 जुलाई 2014|url-status=live}} *{{Citation|last=Hall-Matthews|first=David|title=Historical Roots of Famine Relief Paradigms: Ideas on Dependency and Free Trade in India in the 1870s|work=Disasters|volume=20|issue=3|pages=216–230|year=1996|doi=10.1111/j.1467-7717.1996.tb01035.x}} *{{Citation|last=Hall-Matthews|first=David|title=Inaccurate Conceptions: Disputed Measures of Nutritional Needs and Famine Deaths in Colonial India|work=Modern Asian Studies|volume=42|issue=1|pages=1–24|year=2008|doi=10.1017/S0026749X07002892}} *{{Citation|last=Imperial Gazetteer of India vol. III|title=The Indian Empire, Economic (Chapter X: Famine, pp. 475&ndash;502|year=1907|publisher=Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press. Pp. xxx, 1 map, 552.}} *{{Citation|last=Roy|first=Tirthankar|title=The Economic History of India, 1857&ndash;1947, 2nd edition|year=2006|publisher=New Delhi: Oxford University Press. Pp. xvi, 385|isbn=0-19-568430-3}} *{{Citation|last=Washbrook|first=David|title=The Commercialization of Agriculture in Colonial India: Production, Subsistence and Reproduction in the 'Dry South', c. 1870&ndash;1930|work=Modern Asian Studies|volume=28|issue=1|pages=129–164|year=1994|doi=10.1017/s0026749x00011720|jstor=312924}} {{Refend}} === आगे की पढाई === {{Refend|40em}} *{{Citation|last=FAHEEM|first=S.|title=Malthusian Population Theory and Indian Famine Policy in the Nineteenth Century|work=Population Studies|volume=30|issue=1|pages=5–14|year=1976|doi=10.2307/2173660}} *{{Citation|last=Bhatia|first=B. M.|title=Famines in India: A Study in Some Aspects of the Economic History of India With Special Reference to Food Problem, 1860&ndash;1990|year=1991|publisher=Stosius Inc/Advent Books Division. Pp. 383|isbn=81-220-0211-0}} *{{Citation|last=Davis|first=Mike|title=[[Late Victorian Holocausts]]: El Niño Famines and the Making of the Third World|year=2001|publisher=Verso. Pp. 464|isbn=1-85984-739-0|author-link=Mike Davis (scholar)}} *{{Citation|last=Digby|first=William|title=The Famine Campaign in Southern India: Madras and Bombay Presidencies and province of Mysore, 1876-1878, Volume 1|url=https://archive.org/details/faminecampaignin01digbuoft|year=1878|publisher=London: Longmans, Green and Co|author-link=William Digby (writer)|access-date=9 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612203729/https://archive.org/details/faminecampaignin01digbuoft|archive-date=12 जून 2016|url-status=live}} *{{Citation|last=Digby|first=William|title=The Famine Campaign in Southern India: Madras and Bombay Presidencies and province of Mysore, 1876-1878, Volume 2|url=https://archive.org/details/faminecampaigni00digbgoog|year=1878|publisher=London: Longmans, Green and Co|author-link=William Digby (writer)|access-date=9 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320080654/https://archive.org/details/faminecampaigni00digbgoog|archive-date=20 मार्च 2017|url-status=live}} *{{Citation|last=Dutt|first=Romesh Chunder|title=Open Letters to Lord Curzon on Famines and Land Assessments in India|year=2005|orig-year=1900|publisher=London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co. Ltd (reprinted by Adamant Media Corporation)|isbn=1-4021-5115-2}} *{{Citation|last=Dyson|first=Tim|title=On the Demography of South Asian Famines: Part I|work=Population Studies|volume=45|issue=1|pages=5–25|year=1991|doi=10.1080/0032472031000145056|jstor=2174991}} *{{Citation|last=Dyson|first=Tim|title=On the Demography of South Asian Famines: Part II|work=Population Studies|volume=45|issue=2|pages=279–297|year=1991|doi=10.1080/0032472031000145446|jstor=2174784|pmid=11622922}} *{{Citation|last=Famine Commission|title=Report of the Indian Famine Commission, Part I|year=1880|publisher=Calcutta}} *{{Citation|last=Ghose|first=Ajit Kumar|title=Food Supply and Starvation: A Study of Famines with Reference to the Indian Subcontinent|work=Oxford Economic Papers, New Series|volume=34|issue=2|pages=368–389|year=1982}} *{{Citation|last=Government of India|title=Report of the Commissioners Appointed to Enquire into the Famine in Bengal and Orissa in 1866, Volumes I, II|year=1867|publisher=Calcutta}} *{{Citation|last=Hardiman|first=David|title=Usuary, Dearth and Famine in Western India|work=Past and Present|volume=152|pages=113–156|year=1996|doi=10.1093/past/152.1.113}} *{{Citation|last=Hill|first=Christopher V.|title=Philosophy and Reality in Riparian South Asia: British Famine Policy and Migration in Colonial North India|work=Modern Asian Studies|volume=25|issue=2|pages=263–279|year=1991|doi=10.1017/s0026749x00010672}} *{{Citation|last=Klein|first=Ira|title=Death in India, 1871-1921|work=The Journal of Asian Studies|volume=32|issue=4|pages=639–659|year=1973|doi=10.2307/2052814}} *{{Citation|last=McAlpin|first=Michelle B.|title=Famines, Epidemics, and Population Growth: The Case of India|work=Journal of Interdisciplinary History|volume=14|issue=2|pages=351–366|year=1983|doi=10.2307/203709}} *{{Citation|last=McAlpin|first=Michelle B.|title=Dearth, Famine, and Risk: The Changing Impact of Crop Failures in Western India, 1870&ndash;1920|work=The Journal of Economic History|volume=39|issue=1|pages=143–157|year=1979|doi=10.1017/S0022050700096352}} *{{Citation|last=Singh|first=Deepti|title=Climate and the Global Famine of 1876–78|work=Journal of Climate|volume=31|issue=23|pages=9445–9467|year=2018|doi=10.1175/JCLI-D-18-0159.1}} *{{Citation|last=Temple|first=Sir Richard|title=Men and events of my time in India|url=https://books.google.com/books?id=cHsBAAAAQAAJ|year=1882|publisher=London: John Murray. Pp. xvii, 526|author-link=Sir Richard Temple, 1st Baronet|access-date=9 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224130229/https://books.google.com/books?id=cHsBAAAAQAAJ|archive-date=24 दिसंबर 2016|url-status=live}} {{Refend}} [[श्रेणी:तमिलनाडु का इतिहास]] [[श्रेणी:कर्नाटक का इतिहास]] [[श्रेणी:आंध्र प्रदेश का इतिहास]] [[श्रेणी:चेन्नई का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत में अकाल]] [[श्रेणी:ब्रिटिश भारत में अकाल]] ap8acbfzobxz5qwxf9hgdf50rlimj6l 1873-74 का बिहार अकाल 0 1136549 6632882 6558555 2026-10-25T05:48:37Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632882 wikitext text/x-wiki [[चित्र:1907-bengal-sikkim3.jpg|अंगूठाकार| [[बिहार]], [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारत]] का 1907 का नक्शा, [[बंगाल प्रेसीडेंसी|ग्रेटर बंगाल]] के उत्तरी क्षेत्र के रूप में दिखाया गया है। 1873 &#x2013; 74 के बिहार के अकाल में [[मुंगेर|मोंघियर]] जिला (शीर्ष मध्य) सबसे खराब क्षेत्रों में से एक था। ]] '''1873-74 का बिहार अकाल''' या '''1873-74 का बंगाल अकाल''' [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारत]] में एक [[अकाल]] था, जो [[बिहार]] प्रांत, [[बंगाल प्रेसीडेंसी|बंगाल]] के पड़ोसी प्रांत, [[उत्तर-पश्चिमी प्रान्त|उत्तर-पश्चिमी प्रांत और अवध]] में सूखे के बाद आया था। इसने {{Convert|54000|sqmi|km2|order=flip}} क्षेत्र और 2 करोड़ 15 लाख की आबादी को प्रभावित किया। <ref name="igi-III-488">{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India|1907}}</ref> बंगाल के नव नियुक्त लेफ्टिनेंट-गवर्नर सर रिचर्ड टेम्पल द्वारा आयोजित राहत प्रयास- ब्रिटिश भारत में अकाल राहत की सफलता की कहानियों में से एक था; क्योंकि इस अकाल के दौरान मृत्यु दर बहुत कम रही थी। <ref name="hall-matthews-2008-4">{{Harvnb|Hall-Matthews|2008}}</ref> == राहत-कार्य == <!--[[File:Penny_illustrated_1874_famine.png|बाएँ|अंगूठाकार| ''पेनी इलस्ट्रेटेड'', लंदन में चित्रण और कहानी, 14 फरवरी 1874, अकाल राहत के लिए रानी विक्टोरिया के £ 1,000 के दान की रिपोर्ट। चूँकि बिहार तब [[बंगाल प्रेसीडेंसी|बंगाल प्रेसीडेंसी में था]], ''अकाल को 1873 &#x2013; 74'' के ''बंगाल अकाल के'' रूप में भी जाना जाता है। रानी को उस उपाधि को जोड़ने से दो साल पहले "भारत की महारानी" के रूप में जाना जाता रहा था। |कड़ी=Special:FilePath/Penny_illustrated_1874_famine.png]]-->जब अकाल की सम्भावना बढ़ने लगी, तब उच्चतम स्तर पर किसी भी कीमत पर जीवन बचाने का निर्णय लिया गया। <ref name="igi-III-488" /> 4 करोड़ [[रुपया|रुपये]]&nbsp;ख़र्च कर बर्मा से 450,000 टन चावल के आयात पर मिलियन खर्च किए गए थे। <ref name="igi-hall-matthews-bihar">{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India|1907|p=488}}, {{Harvnb|Hall-Matthews|1996|p=218}}</ref> इसके अलावा भी 2 करोड़ 25 लाख रुपए 30 करोड़ यूनिट (1 यूनिट = एक दिन के लिए एक व्यक्ति) के लिए राहत के आयोजन में मिलियन खर्च किए गए थे। == परिणाम == अकाल मूल रूप से अनुमानित होने की तुलना में कम गंभीर साबित हुआ था, और राहत प्रयास के अंत में 100,000 टन अनाज अप्रयुक्त छोड़ दिया गया था। <ref name="Hall-Matthews 1996 219">{{Harvnb|Hall-Matthews|1996|p=219}}</ref> कुछ के अनुसार, 1973 में (स्वतंत्र भारत में), [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्र के]] अकाल के दौरान (मुद्रास्फीति के लिए समायोजन करने के बाद) कुल सरकारी खर्च महज 50 प्रतिशत अधिक था। चूंकि राहत प्रयास से जुड़े खर्च को अत्यधिक माना जाता था, इसलिए सर रिचर्ड टेम्पल की ब्रिटिश अधिकारियों द्वारा आलोचना की गई थी। आलोचना को दिल से लगाते हुए, वे आधिकारिक अकाल राहत प्रक्रिया बदलाव लेकर आए, और बाद में उन्होंने मितव्ययिता और दक्षता से ख़र्च करना ही ठीक समझा। <ref name="hall-matthews-2008-4" /> [[बंबई प्रेसीडेंसी|बंबई]] और [[दक्षिण भारत]] में [[1876-1878 का भीषण अकाल|1876-78]] के बाद के [[1876-1878 का भीषण अकाल|महान अकाल]] में राहत के प्रयास बहुत मामूली थे, जिसके कारण अत्यधिक मृत्यु दर हुई। == यह सभी देखें == * [[कंपनी राज|भारत में कंपनी का शासन]] * भारत में सूखा * [[भारत में अकाल]] * महान अकाल (आयरलैंड) * [[1876-1878 का भीषण अकाल|1876-78 का महान अकाल]] * [[१९४३ का बंगाल का अकाल|1943 का बंगाल अकाल]] * [[भारत में अकाल|ब्रिटिश राज में परिवार, महामारी और सार्वजनिक स्वास्थ्य]] * [[ब्रिटिश राज के दौरान भारत में पड़ने वाले प्रमुख अकालों की समयसरेखा|ब्रिटिश शासन के दौरान भारत में बड़े अकाल की समय सीमा (1765 से 1947)]] == टिप्पणियाँ == {{Reflist|30em}} == सन्दर्भ == * {{Citation|last=Hall-Matthews|first=David|title=Historical Roots of Famine Relief Paradigms: Ideas on Dependency and Free Trade in India in the 1870s|work=Disasters|volume=20|issue=3|pages=216–230|year=1996|doi=10.1111/j.1467-7717.1996.tb01035.x}} * {{Citation|title=Imperial Gazetteer of India|volume=III: The Indian Empire, Economic|pages=475&ndash;502|year=1907|chapter=Chapter X: Famine|publisher=Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press}} * {{Citation|last=Nisbet|first=John|title=Burma Under British Rule - and Before|url=https://books.google.com/books?id=sX1uAAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=nisbet+burma+under+british+rule#PPA24,M1|volume=II|year=1901|publisher=Westminster: Archibald Constable and Co. Ltd|access-date=9 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417080135/https://books.google.com/books?id=sX1uAAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=nisbet+burma+under+british+rule#PPA24,M1|archive-date=17 अप्रैल 2017|url-status=live}} * {{Citation|last=Yang|first=Anand A.|title=Bazaar India: Markets, Society, and the Colonial State in Bihar|url=http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft4779n9tq/|year=1998|place=Berkeley|publisher=University of California Press|access-date=9 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106211351/http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft4779n9tq/|archive-date=6 जनवरी 2009|url-status=dead}} == आगे की पढ़ाई == * {{Citation|last=Bhatia|first=B. M.|title=Famines in India: A Study in Some Aspects of the Economic History of India With Special Reference to Food Problem, 1860&ndash;1990|pages=383|year=1991|publisher=Stosius Inc/Advent Books Division|isbn=81-220-0211-0}} * {{Citation|last=Dutt|first=Romesh Chunder|title=Open Letters to Lord Curzon on Famines and Land Assessments in India|year=1900|place=London|publisher=Kegan Paul, Trench, Trubner & Co. Ltd (reprinted 2005 by Adamant Media Corporation)|isbn=1-4021-5115-2}} * {{Citation|last=Dyson|first=Tim|title=On the Demography of South Asian Famines: Part I|work=Population Studies|volume=45|issue=1|pages=5–25|year=1991|doi=10.1080/0032472031000145056|jstor=2174991}} * {{Citation|last=Dyson|first=Tim|title=On the Demography of South Asian Famines: Part II|work=Population Studies|volume=45|issue=2|pages=279–297|year=1991|doi=10.1080/0032472031000145446|jstor=2174784|pmid=11622922}} * {{Citation|last=Famine Commission|title=Report of the Indian Famine Commission, Part I|year=1880|publisher=Calcutta}} * {{Citation|last=Ghose|first=Ajit Kumar|title=Food Supply and Starvation: A Study of Famines with Reference to the Indian Subcontinent|work=Oxford Economic Papers, New Series|volume=34|issue=2|pages=368–389|year=1982}} * {{Citation|title=Report of the Commissioners Appointed to Enquire into the Famine in Bengal and Orissa in 1866|volume=I, II|year=1867|place=Calcutta|publisher=Government of India}} * {{Citation|last=Hall-Matthews|first=David|title=Inaccurate Conceptions: Disputed Measures of Nutritional Needs and Famine Deaths in Colonial India|work=Modern Asian Studies|volume=42|issue=1|pages=1–24|year=2008|doi=10.1017/S0026749X07002892}} * {{Citation|last=Hill|first=Christopher V.|title=Philosophy and Reality in Riparian South Asia: British Famine Policy and Migration in Colonial North India|work=Modern Asian Studies|volume=25|issue=2|pages=263–279|year=1991|doi=10.1017/s0026749x00010672}} * {{Citation|last=Klein|first=Ira|title=Death in India, 1871-1921|work=The Journal of Asian Studies|volume=32|issue=4|pages=639–659|year=1973|doi=10.2307/2052814}} * {{Citation|last=McAlpin|first=Michelle B.|title=Famines, Epidemics, and Population Growth: The Case of India|work=Journal of Interdisciplinary History|volume=14|issue=2|pages=351–366|year=1983|doi=10.2307/203709}} * {{Citation|last=Temple|first=Sir Richard|title=Men and events of my time in India|url=https://books.google.com/books?id=cHsBAAAAQAAJ|year=1882|place=London|publisher=John Murray.|author-link=Sir Richard Temple, 1st Baronet|access-date=9 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224130229/https://books.google.com/books?id=cHsBAAAAQAAJ|archive-date=24 दिसंबर 2016|url-status=live}} [[श्रेणी:बंगाल का इतिहास]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत में अकाल]] [[श्रेणी:ब्रिटिश भारत में अकाल]] cxct015ckbzl6ud6chnd3iu6k6a5poi 1896–97 का भारतीय अकाल 0 1136567 6632887 6433134 2026-10-25T05:55:04Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632887 wikitext text/x-wiki [[चित्र:British_Indian_Empire_1909_Imperial_Gazetteer_of_India.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|250x250पिक्सेल| [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारतीय साम्राज्य]] का नक्शा (1909), [[ब्रिटिश भारत के प्रेसीडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] के विभिन्न [[ब्रिटिश भारत के प्रेसीडेंसी और प्रांत|प्रांतों]] और [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|रियासतों को]] दर्शाता [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|है]] । मध्य प्रांत और बरार विशेष रूप से अकाल से पीड़ित थे ]] [[चित्र:ChicagoTribuneIndiaFamine1897withDateHeader.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|423x423पिक्सेल| 31 जनवरी, 1897 को ''शिकागो संडे ट्रिब्यून'' से नक्शा, भारत में अकाल से प्रभावित क्षेत्रों को दर्शाता हुआ। ]] '''1896-1897''' का '''भारतीय अकाल''', 1896 के प्रारंभ में [[बुन्देलखण्ड|बुंदेलखंड]], [[ब्रिटिश राज|भारत]] में शुरू हुआ एक [[अकाल]] था और [[संयुक्त प्रान्त आगरा व अवध|संयुक्त प्रांत]], [[मध्य प्रांत और बरार]], [[बिहार]], [[बंबई प्रेसीडेंसी|बॉम्बे]] और [[मद्रास प्रैज़िडन्सी|मद्रास के]] कुछ हिस्सों सहित देश के कई हिस्सों में फैल गया। इसके अलावा [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब के]] कुछ भाग, [[राजपुताना|राजपूताना]], मध्य भारत एजेंसी और [[हैदराबाद प्रांत|हैदराबाद]] की [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|रियासतें]] प्रभावित हुईं। <ref name="igi-III-490b">{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. III|1907}}</ref> <ref name="hisarrevset1">C.A.H. Townsend, [http://revenueharyana.gov.in/Portals/0/revised_settlement_hisar.pdf Final repor of thirds revised revenue settlement of Hisar district from 1905-1910] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403174413/http://revenueharyana.gov.in/Portals/0/revised_settlement_hisar.pdf |date=3 अप्रैल 2018 }}, Gazetteer of [[Department of Revenue and Disaster Management, Haryana]], point 22, page 11.</ref> अकाल ने, दो वर्षों के दौरान, अकाल ने {{Convert|307000|sqmi|km2}} क्षेत्र और 6 करोड़ 95 लाख की आबादी को प्रभावित किया। इस अकाल से निपटने के लिए 1883 में बनाए गए अस्थायी अकाल नियमों के अनुसार, ब्रिटिश सरकार ने बड़ी संख्या में राहत के उपाय किए। इसके बावजूद, भुखमरी और संक्रामक रोगों से जन्मी महामारी के संयुक्त प्रभाव के कारण मृत्यु दर बहुत अधिक थी। माना जाता है कि लगभग 10 लाख लोग मारे गए। बम्बई के बुनकर, जो पहले से ही मुंबई में मशीनीकरण से पीड़ित थे, अकाल से अधिक प्रभावित हुए थे। मद्रास में, अकाल औपनिवेशिक सरकार द्वारा अपनाई गई नव-उदारवादी आर्थिक नीतियों से प्रभावित था। केंद्रीय प्रांत में आदिवासी लोगों को भी अत्यंत पीड़ा का सामना करना पड़ा, क्योंकि उनतक राहत पहुँचाना सबसे कठिन कार्य था। केवल सार्वजनिक काम परियोजनाओं पर काम करने वालों को अकाल नियमों के तहत राहत दी जा सकी। हजारों लोग भुखमरी, संक्रामक रोगों जैसे हैजा और मलेरिया से मर गए। अकेले ब्रिटिश-नियंत्रित क्षेत्रों में दस लाख लोग मारे गए। 1897 में गर्मियों के मानसून की शुरुआत के साथ, अकाल थम गया और सामान्य स्थिति वापस आ गई। 1898 की अकाल समिति, जिसने इस और राहत उपायों की जांच की, ने 1880 के अकाल नियमों में कई बदलाव किए। आदिवासियों और आदिवासी लोगों को राहत देने के लिए नए नियम पेश किए गए। == शुरुआत == [[चित्र:GraphicFamineNativesBuyingGrain1897.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|348x348पिक्सेल| ''ग्राफिक,'' 27 फरवरी, 1897 ड्राइंग, शीर्षक "भारत में अकाल,", दुकानदारों, जिनमें से कई क्षीण कर रहे हैं, एक व्यापारी की दुकान से अनाज खरीदने के साथ भारत में एक बाजार दृश्य दिखा। ]][[संयुक्त प्रान्त आगरा व अवध|आगरा प्रांत]] के [[बुन्देलखण्ड|बुंदेलखंड]] जिले में 1895 की गर्मियों में खराब [[मानसून]] बारिश के परिणामस्वरूप वहाँ सूखा पड़ा। <ref name="igi-III-490b3">{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. III|1907}}</ref> जब शीतकालीन मानसून विफल हो गया, तब प्रांतीय सरकार ने 1896 की शुरुआत में अकाल घोषित किया और राहत का आयोजन करना शुरू किया। <ref name="igi-III-490b3" /> हालांकि, 1896 के ग्रीष्मकालीन मानसून में भी काफ़ी कम वर्षा हुई, और अकाल जल्द ही अकाल [[संयुक्त प्रान्त आगरा व अवध|संयुक्त प्रांत]], [[मध्य प्रांत और बेरार|मध्य प्रांत और बरार]] तक फैल गया, [[बंबई प्रेसीडेंसी|बंबई]] और [[मद्रास प्रैज़िडन्सी|मद्रास]] प्रेज़िडेन्सी, और [[बंगाल प्रेसीडेंसी|बंगाल]], [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]], और [[ऊपरी बर्मा]] के प्रांतों में भी पहुँच गया। <ref name="igi-III-490b3" /> [[राजपुताना]], [[ सेंट्रल इंडिया एजेंसी|मध्य भारत एजेंसी]] और [[हैदराबाद प्रांत|हैदराबाद]] [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|रियासतें]] भी इससे प्रभावित रही थीं ।<ref name="igi-III-490b3" /> अकाल ने ज्यादातर [[ब्रिटिश भारत के प्रेसीडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] को प्रभावित किया: {{Convert|307000|sqmi|km2}} के कुल क्षेत्रफल में प्रभावित, {{Convert|225000|sqmi|km2}}ब्रिटिश क्षेत्र में रखना; इसी तरह, 6.75 करोड़ की कुल अकाल पीड़ित आबादी में, 6.25 करोड़ ब्रिटिश क्षेत्र में रहते थे। <ref name="igi-III-490b3" /> 1897 की गर्मियों में मानसून की बारिश, प्रचुर मात्रा में थी, जैसा कि निम्नलिखित फसल थी जिसने शरद ऋतु 1897 में अकाल को समाप्त कर दिया था। <ref name="igi-III-491c2">{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. III|1907}}</ref> हालांकि, बारिश, जो कुछ क्षेत्रों में विशेष रूप से भारी थी, एक [[मलेरिया]] महामारी शुरू हो गई जिसमें कई लोग मारे गए; इसके तुरंत बाद, [[बंबई प्रेसीडेंसी|बॉम्बे प्रेसीडेंसी]] में [[ टाऊन प्लेग|बुबोनिक प्लेग]] की एक महामारी शुरू हुई, जो कि अकाल वर्ष के दौरान बहुत घातक नहीं थी, अगले दशक में, अधिक वायरल हो जाएगी और समूचे भारत में फैल गई। <ref name="igi-III-491c2" /> == राहत कार्य == 1883 के अकाल नियमों के अनुसार, राहत कार्य के लिए रु 7.25 करोड़ और रु 1.25 करोड़ की टैक्स छूट दी गई। सार्वजनिक कार्यों पर काम करने वालों को भोजन उपलब्ध कराया गया। यह कार्यक्रम यूपी में सफल रहा।[[चित्र:TheGraphicFamineReliefDeoriPanagar1897.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|341x341पिक्सेल| मार्च 1897 को जबलपुर, भारत के पास देवरी पनागर में ज़ेनाना मिशन में अकाल राहत ]] == बॉम्बे प्रेसीडेंसी में बुनकर == बम्बई प्रेसिडेंसी के बुनकर, जो पहले से ही मुंबई में मशीनीकरण से पीड़ित थे, अकाल से अधिक प्रभावित हुए थे।पश्चिमी भारत के गांव गांव में बसे बलाई बुनकर, जो गांव में सूती कपड़ा बनाकर ग्रामीण समाज की आवश्यकता पूरी करते थे वो पहले ही मशीनी कपड़े के कारण आर्थिक रुप से टूट चुके थे, इस अकाल व भूखमरी के कारण कर्ज में डूब गय। मुट्ठी भर अनाज के लिए लोग गुलाम जैसी हालत को स्वीकार करने लगे। बलाई बुनकरों ने अपनी बुनाई शिल्प कला छोड़ दी व गाँव के भूमिपति वर्गो के वहाँ बंधुवा मजदूरी करने लगे। इससे इनकी सामाजिक स्थिति का गंभीर पतन हुआ। देश में अकाल के कारण [[भारत में जातिवाद|जातिवाद]] व छुआछूत की भावना ओर भी गंभीर हो गई। == छोटा नागपुर में आदिवासी समूह == आदिवासी लोगों तक राहत पहुँचाना सबसे कठिन कार्य था। केवल सार्वजनिक काम परियोजनाओं पर काम करने वालों को अकाल नियमों के तहत राहत दी जा सकी। इस कारण छोटा नागपुर क्षेत्र और केंद्रीय प्रांत और बरार में उन्हें अत्यंत पीड़ा का सामना करना पड़ा। == मद्रास प्रेसीडेंसी में खाद्य निर्यात == अकाल और भोजन की कमी के बावजूद, औपनिवेशिक शासकों ने खाद्य निर्यात को नहीं रोका। {| cellspacing="4" | valign="top" | {| class="wikitable" border="1" cellpadding="3" ! colspan="4" bgcolor="#DDDDDD" | 1896–97 <ref name="ghose-380">{{Harvnb|Ghose|1982}}</ref> भारतीय अकाल से प्रभावित [[मद्रास प्रैज़िडन्सी|मद्रास प्रेसीडेंसी]] में जिलों से खाद्यान्न का निर्यात |- ! ! colspan="2" | समुद्र-जनित व्यापार ! रेल-जनित व्यापार |- ! साल ! [[गंजाम|गंजम]] ! [[विशाखपट्नम|विज़ागापाटम]] ! गंजम और विजागापट्टम |- | align="center" | 1892-1893 | align="center" | 13,508 टन निर्यात किया गया | align="center" | 7,585 टन आयातित | |- | align="center" | 1893-1894 | align="center" | 17,817 टन निर्यात किया गया | align="center" | 742 टन आयातित | align="center" | 79 टन वी में आयात किया गया। |- | align="center" | 1894-1895 | align="center" | 12,334 टन निर्यात किया गया | align="center" | 89 टन निर्यात किया गया | align="center" | 7,683 टन वी में आयात किया गया। |- | align="center" | 1895-1896 | align="center" | 31,559 टन निर्यात किया गया | align="center" | 4 टन निर्यात किया गया | align="center" | 5,751 टन निर्यात किया गया |- | align="center" | 1896-1897 | align="center" | 34,371 टन निर्यात किया गया | align="center" | 414 टन निर्यात किया गया | align="center" | 7,997 टन निर्यात किया गया |} |} == दक्कन में मवेशी == [[बंबई प्रेसीडेंसी|बॉम्बे प्रेसीडेंसी]] के सूखे [[दक्कन का पठार|दक्कन]] क्षेत्र में खेती करने के लिए अधिक कृषि पशुओं की आवश्यकता होती है - आम तौर पर भारी हल खींचने के लिए [[गाय|बैल]]<nowiki/>- भारत के अन्य, गीले क्षेत्रों में आवश्यक थे; अक्सर, जुताई के लिए छह बैलगाड़ियों की जरूरत होती थी। <ref name="tomlinson-82-83">{{Harvnb|Tomlinson|1993|pp=82–83}}</ref>19 वीं शताब्दी के पहले भाग के लिए, [[दक्कन का पठार|दक्कन]] में किसानों के पास प्रभावी ढंग से खेती करने के लिए पर्याप्त बैल नहीं थे। <ref name="tomlinson-82-83" />नतीजतन, हर तीन या चार साल में केवल एक बार कई भूखंडों को गिरवी रखा जाता था। <ref name="tomlinson-82-83" /> 19 वीं शताब्दी के उत्तरार्ध में, प्रति किसान पशु संख्या में वृद्धि हुई; हालाँकि, मवेशी अकाल की चपेट में रहे। <ref name="tomlinson-82-83" /> जब फसलें विफल हो गईं, तो लोग अपने आहार को बदलने और बीज और चारा खाने के लिए प्रेरित हुए। <ref>{{Harvnb|Roy|2006}}</ref>नतीजतन, कई खेत जानवर, विशेष रूप से बैल, धीरे-धीरे भूख से मारे गए। <ref name="tomlinson-82-83" /> 1896-97 का अकाल विशेष रूप से बैल के लिए विनाशकारी साबित हुआ; बॉम्बे प्रेसीडेंसी के कुछ क्षेत्रों में, उनकी संख्या कुछ 30 साल बाद वापस नहीं आ पाई थी। <ref name="tomlinson-82-83" /> == महामारी == कई बीमारियों की महामारी, विशेष रूप से [[हैजा]]<nowiki/>और [[मलेरिया]], आमतौर पर अकाल के साथ आती थीं। <ref name="dyson-1991a-15">{{Harvnb|Dyson|1991a|p=15}}</ref> 1897 में, [[बंबई प्रेसीडेंसी|बॉम्बे प्रेसीडेंसी]] में [[ टाऊन प्लेग|ब्युबोनिक प्लेग]] की एक महामारी फैल गई और अगले दशक में, देश के कई हिस्सों में फैल गई। <ref name="dyson-1991a-16">{{Harvnb|Dyson|1991a|p=16}}</ref> हालांकि, अन्य बीमारियों के कारण भी 1896-97 के अकाल के दौरान बहुत लोगों की जाने गईं। <ref name="dyson-1991a-16" /> {| cellspacing="4" | valign="top" | {| class="wikitable" border="1" cellpadding="3" ! colspan="5" bgcolor="#DDDDDD" | 1896-97 <ref name="ghose-380">{{Harvnb|Ghose|1982}}</ref> के भारतीय अकाल के दौरान विभिन्न कारणों से मृत्यु दर (प्रति हजार) |- ! ! colspan="2" | केंद्रीय प्रांत और बरार ! colspan="2" | [[बंबई प्रेसीडेंसी|बॉम्बे प्रेसीडेंसी]] |- ! मौत का कारण ! 1891-1895 <br /><br /><br /><br />अकाल पूर्व वर्ष (औसत) ! 1897 <br /><br /><br /><br />अकाल वर्ष ! 1891-1895 <br /><br /><br /><br />अकाल पूर्व वर्ष (औसत) ! 1897 <br /><br /><br /><br />अकाल वर्ष |- | align="center" | [[हैजा|हैज़ा]] | align="center" | 1.79 | align="center" | 6.01 | align="center" | 1.30 | align="center" | 3.03 |- | align="center" | [[चेचक]] | align="center" | 0.24 | align="center" | 0.38 | align="center" | 0.14 | align="center" | 0.20 |- | align="center" | [[ज्वर|फेवरर्स]] (विशेष रूप से [[मलेरिया]] ) | align="center" | 21.28 | align="center" | 40.98 | align="center" | 21.12 | align="center" | 24.59 |- | align="center" | [[पेचिश]] / [[अतिसार]] | align="center" | 1.85 | align="center" | 8.53 | align="center" | 1.87 | align="center" | 4.57 |- | align="center" | चोट लगने की घटनाएं | align="center" | 0.56 | align="center" | 0.79 | align="center" | 0.31 | align="center" | 0.37 |- | align="center" | अन्य सभी और अज्ञात | align="center" | 8.14 | align="center" | 12.64 | align="center" | 4.84 | align="center" | 7.08 |- | align="center" | संयुक्त मृत्यु दर | align="center" | 33.86 | align="center" | 69.34 | align="center" | 29.58 | align="center" | 39.84 |} |} == मृत्यु दर == इस अवधि के दौरान अकाल संबंधी कुल मौतों का अनुमान अलग-अलग है। निम्न तालिका 1896 और 1902 ( 1899-1900 अकाल और 1896-1897 के अकाल सहित) के बीच कुल अकाल से संबंधित मौतों के अलग-अलग अनुमान देती है। <ref>{{Harvnb|Davis|2001}}</ref> {| class="wikitable" ! अनुमान (लाखों में) ! कृत ! प्रकाशन |- | align="center" | 8.4 | अरूप महारत्न <br /><br /><br /><br />रोनाल्ड ई॰ सीवॉय | परिवारों की जनसांख्यिकी: एक भारतीय ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य, नई दिल्ली: ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, 1996 <br /><br /><br /><br /> अकाल में किसान समाज (अर्थशास्त्र और आर्थिक इतिहास में योगदान), न्यूयॉर्क: ग्रीनवुड प्रेस, 1986 |- | align="center" | 6.1 | भारत का कैम्ब्रिज आर्थिक इतिहास | कैम्ब्रिज इकोनॉमिक हिस्ट्री ऑफ इंडिया, वॉल्यूम 2, कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस, 1983 |} == परिणाम == 1898 के अकाल और राहत के प्रयासों का आंकलन किया गया था, जो पंजाब के पूर्व उपराज्यपाल सर [[ जेम्स ब्रॉडवुड लायल|जेम्स ब्रॉडवुड लायल]] की अध्यक्षता में 1898 के अकाल आयोग द्वारा किया गया था। आयोग ने 1880 के पहले अकाल आयोग द्वारा अकाल राहत के व्यापक सिद्धांतों की पुष्टि की, लेकिन कार्यान्वयन में कई बदलाव किए। उन्होंने "राहत कार्यों" में न्यूनतम मजदूरी बढ़ाने की सिफारिश की और बरसात के मौसम के दौरान गंभीर (या धर्मार्थ) राहत का विस्तार किया। उन्होंने " [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी और पहाड़ी जनजातियों]]" की राहत के लिए नए नियम बनाए गए, जिनतक 1896-97 में पहुंचना मुश्किल हो गया। इसके अलावा, उन्होंने भू राजस्व के उदार आयोगों पर जोर दिया। सिफारिशों को जल्द ही [[भारत में 1899–1900 का अकाल|1899–1900 के भारतीय अकाल]] में परीक्षित किया गया। <ref name="igi-III-491c">{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. III|1907}}</ref> == यह सभी देखें == *[[भारत में 1899–1900 का अकाल|1899–1900 का भारतीय अकाल]] * [[भारत में अकाल|ब्रिटिश राज में परिवार, महामारी और सार्वजनिक स्वास्थ्य]] * [[ब्रिटिश राज के दौरान भारत में पड़ने वाले प्रमुख अकालों की समयसरेखा|ब्रिटिश शासन के दौरान भारत में बड़े अकाल की समय सीमा (1765 से 1947)]] * [[कंपनी राज|भारत में कंपनी का शासन]] * [[भारत में अकाल]] *[[भारत में सूखा]] == टिप्पणियाँ == {{Reflist|2}} == संदर्भ == {{Refend|40em}} *{{Citation|last=Damodaran|first=Vinita|title=Famine in Bengal: A Comparison of the 1770 Famine in Bengal and the 1897 Famine in Chotanagpur|work=The Medieval History Journal|volume=10|issue=1&2|pages=143–181|year=2007|doi=10.1177/097194580701000206}} *{{Citation|last=Davis|first=Mike|title=Late Victorian Holocausts|url=https://books.google.com/books?id=3IrKEzgkQkMC&pg=PA7|pages=|year=2001|publisher=Verso Books. Pp. 400|isbn=978-1-85984-739-8|author-link=Mike Davis (scholar)|access-date=9 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905204456/https://books.google.com/books?id=3IrKEzgkQkMC&pg=PA7|archive-date=5 सितंबर 2017|url-status=live}} *{{Citation|last=Dyson|first=Tim|title=On the Demography of South Asian Famines: Part I|work=Population Studies|volume=45|issue=1|pages=5–25|year=1991a|doi=10.1080/0032472031000145056|jstor=2174991}} *{{Citation|last=Ghose|first=Ajit Kumar|title=Food Supply and Starvation: A Study of Famines with Reference to the Indian Subcontinent|work=Oxford Economic Papers, New Series|volume=34|issue=2|pages=368–389|year=1982|doi=10.1093/oxfordjournals.oep.a041557}} *{{Citation|last=Imperial Gazetteer of India vol. III|title=The Indian Empire, Economic (Chapter X: Famine, pp. 475–502)|year=1907|publisher=Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press. Pp. xxx, 1 map, 552.}} *{{Citation|last=Muller|first=W.|title=Notes on the Distress Amongst the Hand-Weavers in the Bombay Presidency During the Famine of 1896–97|url=https://zenodo.org/record/1449669|work=The Economic Journal|volume=7|issue=26|pages=285–288|year=1897|doi=10.2307/2957261|jstor=2957261}} *{{Citation|last=Roy|first=Tirthankar|title=The Economic History of India, 1857–1947, 2nd edition|year=2006|publisher=New Delhi: Oxford University Press. Pp. xvi, 385|isbn=0-19-568430-3}} *{{Citation|last=Tomlinson|first=B. R.|title=The Economy of Modern India, 1860–1970 (The New Cambridge History of India, III.3)|year=1993|publisher=Cambridge and London: Cambridge University Press.|isbn=0-521-58939-8}} {{Refend}} == आगे की पढाई == {{Refend|40em}} *{{Citation|last=Ambirajan|first=S.|title=Malthusian Population Theory and Indian Famine Policy in the Nineteenth Century|work=Population Studies|volume=30|issue=1|pages=5–14|year=1976|doi=10.2307/2173660|jstor=2173660}} *{{Citation|last=Arnold|first=David|title=Famine: Social Crisis and Historical Change (New Perspectives on the Past)|year=1991|publisher=Wiley-Blackwell. Pp. 164|isbn=0-631-15119-2|last2=Moore|first2=R. I.}} *{{Citation|last=Bhatia|first=B. M.|title=Famines in India: A Study in Some Aspects of the Economic History of India With Special Reference to Food Problem, 1860–1990|year=1991|publisher=Stosius Inc/Advent Books Division. Pp. 383|isbn=81-220-0211-0}} *{{Citation|last=Chakrabarti|first=Malabika|title=The Famine of 1896–1897 in Bengal: Availability Or Entitlement|url=https://books.google.com/books?id=hQtC3e2gPugC&dq|year=2004|publisher=New Delhi: Orient Longmans. Pp. 541|isbn=81-250-2389-5}} *{{Citation|last=Dutt|first=Romesh Chunder|title=Open Letters to Lord Curzon on Famines and Land Assessments in India|year=2005|orig-year=1900|publisher=London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co. Ltd (reprinted by Adamant Media Corporation)|isbn=1-4021-5115-2}} *{{Citation|last=Dyson|first=Tim|title=On the Demography of South Asian Famines: Part II|work=Population Studies|volume=45|issue=2|pages=279–297|year=1991b|doi=10.1080/0032472031000145446|jstor=2174784|pmid=11622922}} *{{Citation|last=Famine Commission|title=Report of the Indian Famine Commission, Part I|year=1880|publisher=Calcutta}} *{{Citation|last=Hall-Matthews|first=David|title=Inaccurate Conceptions: Disputed Measures of Nutritional Needs and Famine Deaths in Colonial India|work=Modern Asian Studies|volume=42|issue=1|pages=1–24|year=2008|doi=10.1017/S0026749X07002892}} *{{Citation|last=Klein|first=Ira|title=Death in India, 1871–1921|work=The Journal of Asian Studies|volume=32|issue=4|pages=639–659|year=1973|doi=10.2307/2052814|jstor=2052814}} *{{Citation|last=McAlpin|first=Michelle B.|title=Famines, Epidemics, and Population Growth: The Case of India|work=Journal of Interdisciplinary History|volume=14|issue=2|pages=351–366|year=1983|doi=10.2307/203709|jstor=203709}} *{{Citation|last=Washbrook|first=David|title=The Commercialization of Agriculture in Colonial India: Production, Subsistence and Reproduction in the 'Dry South', c. 1870–1930|work=Modern Asian Studies|volume=28|issue=1|pages=129–164|year=1994|doi=10.1017/s0026749x00011720|jstor=312924}} {{Refend}} [[श्रेणी:भारत में अकाल]] [[श्रेणी:ब्रिटिश भारत में अकाल]] 6ttojghuvpg0qxtck2r9mn5eb5qt3gd 1860–61 का दोआब अकाल 0 1136639 6632880 4812205 2026-10-25T05:45:27Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632880 wikitext text/x-wiki [[चित्र:DoabUnitedProvincesIGI1908.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| दोआब क्षेत्र को दिखाने वाला एक नक्शा ]] [[File:CededConqueredProvincesDelhiTerritory.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| दिल्ली क्षेत्र और [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] का हिसार ज़िला दर्शाता हुआ मानचित्र ]] '''1860&#x2013;61 का दोआब अकाल''' भारत में पड़ने वाला एक अकाल था। इसने [[ब्रिटिश भारत के प्रेसीडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] में [[ब्रिटिश राज|क्राउन]] के तहत आने वाले [[उत्तर-पश्चिमी प्रान्त|उत्तर-पश्चिमी प्रांतों]] में गंगा-यमुना [[दोआब]], रोहिलखंड और अवध का एक बड़ा हिस्सा, [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] के दिल्ली और हिसार संभाग; और [[राजपुताना|राजपूताना]] की [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|रियासतों]] के पूर्वी क्षेत्रों को प्रभावित किया था। माना जाता है कि 20 लाख तक लोग इस अकाल में मारे गए थे। {{उद्धरण आवश्यक|date=April 2018}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[विकिपीडिया:उद्धरण आवश्यक|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2018)">उद्धरण वांछित</span>]]'' &#x5D;</sup> == यह सभी देखें == * [[ब्रिटिश राज के दौरान भारत में पड़ने वाले प्रमुख अकालों की समयसरेखा|ब्रिटिश शासन के दौरान भारत में प्रमुख अकालों की समयरेखा]] == संदर्भ == * {{Citation|last=Fieldhouse|first=David|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url=https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&pg=PA132&dq=famine+british+empire+india&as_brr=3#PPA132,M1|pages=108–146|year=1996|editor-last=Marshall|editor-first=P. J.|chapter=For Richer, for Poorer?|publisher=Cambridge: Cambridge University Press. Pp. 400|isbn=0-521-00254-0|access-date=9 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717020805/http://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&pg=PA132&dq=famine+british+empire+india&as_brr=3#PPA132,M1|archive-date=17 जुलाई 2014|url-status=live}} <bdi> {{Citation|last=Fieldhouse|first=David|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url=https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&pg=PA132&dq=famine+british+empire+india&as_brr=3#PPA132,M1|pages=108–146|year=1996|editor-last=Marshall|editor-first=P. J.|chapter=For Richer, for Poorer?|publisher=Cambridge: Cambridge University Press. Pp. 400|isbn=0-521-00254-0|access-date=9 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717020805/http://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&pg=PA132&dq=famine+british+empire+india&as_brr=3#PPA132,M1|archive-date=17 जुलाई 2014|url-status=live}} </bdi> * {{Citation|last=Girdlestone|first=C. E. R.|title=Report on past famines in the North-Western Provinces|url=https://books.google.com/books?id=vbkIAAAAQAAJ&pg=PA43|page=43|year=1868|place=Allahabad|publisher=Govt. Press, North-Western Provinces|access-date=7 September 2011}} * {{Citation|last=Gráda|first=Cormac Ó|title=Famine: a short history|url=https://books.google.com/books?id=LoN2XkjJio4C&pg=PA191|page=191|year=2009|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-12237-3|access-date=7 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823112950/https://books.google.com/books?id=LoN2XkjJio4C|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}} <bdi> {{Citation|last=Gráda|first=Cormac Ó|title=Famine: a short history|url=https://books.google.com/books?id=LoN2XkjJio4C&pg=PA191|page=191|year=2009|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-12237-3|access-date=7 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823112950/https://books.google.com/books?id=LoN2XkjJio4C|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}} </bdi> {{Citation|last=Gráda|first=Cormac Ó|title=Famine: a short history|url=https://books.google.com/books?id=LoN2XkjJio4C&pg=PA191|page=191|year=2009|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-12237-3|access-date=7 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823112950/https://books.google.com/books?id=LoN2XkjJio4C|archive-date=23 अगस्त 2019|url-status=live}} * {{Citation|last=Smith|first=Richard Baird|title=Report on the famine of 1860-61 (N.W. Provinces and Punjab)|url=https://books.google.com/books?id=JaEIAAAAQAAJ&pg=PA1|page=1|year=1861|access-date=7 September 2011}} * {{Citation|last=Stone|first=Ian|title=Canal Irrigation in British India: Perspectives on Technological Change in a Peasant Economy|url=https://books.google.com/books?id=7WLUWxIcyogC&|year=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52663-0|access-date=7 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527025528/http://books.google.com/books?id=7WLUWxIcyogC|archive-date=27 मई 2013|url-status=live}} <bdi> {{Citation|last=Stone|first=Ian|title=Canal Irrigation in British India: Perspectives on Technological Change in a Peasant Economy|url=https://books.google.com/books?id=7WLUWxIcyogC&|year=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52663-0|access-date=7 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527025528/http://books.google.com/books?id=7WLUWxIcyogC|archive-date=27 मई 2013|url-status=live}} </bdi> {{Citation|last=Stone|first=Ian|title=Canal Irrigation in British India: Perspectives on Technological Change in a Peasant Economy|url=https://books.google.com/books?id=7WLUWxIcyogC&|year=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52663-0|access-date=7 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527025528/http://books.google.com/books?id=7WLUWxIcyogC|archive-date=27 मई 2013|url-status=live}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश का इतिहास]] [[श्रेणी:ब्रिटिश भारत में अकाल]] [[श्रेणी:भारत में अकाल]] 14ldjoqbhmr0z5wb855ur3g0ctpn4s2 1630-32 का दक्कन अकाल 0 1136646 6632866 5344906 2026-10-25T05:26:02Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632866 wikitext text/x-wiki '''1630-32 का दक्कन अकाल''' [[दक्कन का पठार|दक्कन के पठार]] और [[गुजरात]] में पड़ने वाला एक [[अकाल]] था। यह अकाल लगातार तीन बार मुख्य फसल की विफलता का परिणाम था, जिससे क्षेत्र में तीव्र भूख, बीमारी और विस्थापन पनपे। यह अकाल भारत के इतिहास में सबसे विनाशकारी [[भारत में अकाल|अकालों]] में से एक है, और [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल साम्राज्य]] में होने वाला सबसे गंभीर अकाल था। सूरत में दर्ज की गई अकाल की एक डच रिपोर्ट में कहा गया है कि यह मुख्य रूप से बारिश की विफलता के साथ-साथ [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] की सेना की मांगों के कारण घटित हुआ, जिसने बरहनपुर में डेरा डाले हुए था। अक्टूबर 1631 में समाप्त होने वाले इस अकाल के कारण दस महीनों में गुजरात में लगभग 30 लाख लोग मारे गए, जबकि अहमदनगर के आसपास भी दस लाख लोग और मारे गए। डच रिपोर्ट में 1631 के अंत तक 74 लाख कुल मृत्यु बताई गई हैं, जो पूरे क्षेत्र के लिए हो सकती हैं। <ref>{{Cite journal|last=Winters|first=R.|last2=Hume|first2=J. P.|last3=Leenstra|first3=M.|year=2017|title=A famine in Surat in 1631 and Dodos on Mauritius: A long lost manuscript rediscovered|journal=Archives of Natural History|volume=44|pages=134|doi=10.3366/anh.2017.0422}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} * Á ग्राडा, कॉर्मैक। (2007)। "मेकिंग फेमिन हिस्ट्री", ''जर्नल ऑफ़ इकोनॉमिक लिटरेचर'', '''65''' (मार्च 2007), पीपी। &nbsp; 5-38। == बाहरी कड़ियाँ == [https://web.archive.org/web/20191209201029/http://www.vinlandmap.info/india-famine/ भारतीय उपमहाद्वीप में परिवार, 1500 से 1767 तक] [[श्रेणी:भारत में अकाल]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य]] bztk5ifj2emqrf1ehqrjhkntud1ce7p 1866 का उड़ीसा अकाल 0 1136879 6632881 6304587 2026-10-25T05:47:02Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632881 wikitext text/x-wiki [[चित्र:1907-bengal-sikkim3.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|308x308पिक्सेल| उड़ीसा (अब [[ओडिशा]]) का नक्शा (१९०७) , ग्रेटर बंगाल के दक्षिण-पश्चिमी क्षेत्र के रूप में दिखाया गया है। तट से लगा हुआ [[बालेश्वर जिला|बालासोर जिला]] 1866 के ओडिशा अकाल में सबसे ज्यादा प्रभावित क्षेत्रों में से एक था। ]] '''1866 के उड़ीसा अकाल''' ने भारत के पूर्वी तट पर [[मद्रास प्रैज़िडन्सी]] के उत्तर वाले क्षेत्र को प्रभावित किया। यह क्षेत्र 180,000 वर्ग मील का था और इसकी आबादी 4,75,00,000 थी।<ref>[http://iias.asia/sites/default/files/IIAS_NL52_14.pdf "The Orissa famine o 1866"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205013530/http://iias.asia/sites/default/files/IIAS_NL52_14.pdf |date=5 फ़रवरी 2017 }}, by Ganeswar Nayak (PDF)</ref> अकाल का प्रभाव, हालांकि, उड़ीसा (अब [[ओडिशा]]) में सर्वाधिक था, जो उस समय की सीमित परिवहन सुविधाओं के कारण शेष भारत से कटा हुआ था।<ref name="igi-3-486">{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. III|1907}}</ref> इस अकाल ने ओडिशा की एक तिहाई आबादी को मार डाला।<ref name="Dinyar">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-36339524|title=Viewpoint: How British let one million Indians die in famine|last=Patel|first=Dinyar|date=10 June 2016|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611083826/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-36339524|archive-date=11 जून 2016|url-status=live}}</ref> 1865 में वर्षा में कमी के साथ, भोजन की कमी के कारण पैदावार में गिरावट आई। बंगाल के राजस्व विभाग ने स्थिति की गंभीरता नहीं भाँप पाया और अकाल से निपटने के लिए पर्याप्त तैयारी नहीं की। मई 1866 में अकाल की गंभीरता का एहसास होने के बाद, ब्रिटिश सरकार ने राहत कार्य की व्यवस्था की। खराब मौसम से उड़ीसा में समुद्र के किनारे भोजन करने के प्रयास में देरी हुई। उड़ीसा के समुद्र तट पर भेज दी जाने वाली खाद्य आपूर्ति परिवहन की कमी के कारण उड़ीसा के आंतरिक इलाकों में नहीं भेजी जा सकी। अकाल से निपटने के लिए औपनिवेशिक शासकों द्वारा आयात किए गए 10,000 टन चावल लोगों तक सितंबर 1866 में पहुंच पाए। तब तक अकेले उड़ीसा में दस लाख लोग भुखमरी और महामारी से मर चुके थे। दो वर्षों में पूरे क्षेत्र में कुल चालीस से पचास लाख लोग अकाल से मारे गए। सरकार ने अगले साल 40,000 टन चावल का आयात किया, जिससे उम्मीद थी कि अकाल पर नियंत्रण पा लिया जाएगा। लेकिन 1866 और 1867 में मानसून कम ही रहा, और पैदावार इतनी अधिक थी कि 1868 में अकाल समाप्त हो गया। सरकार ने अकाल राहत कार्यों पर कुल 95 लाख खर्च किए। == कारण == 19 वीं सदी के अन्य सभी भारतीय अकालों की तरह इसमें भी पहले [[सूखा]] पड़ा था। इस क्षेत्र की आबादी जीवन-निर्वाह के लिए [[रबी की फ़सल|रबी]] (सर्दी) की चावल की फसल पर निर्भर थी, हालांकि 1865 की मानसून-वर्षा समय से पहले ही समाप्त हो गई।<ref name="igi-3-486" /> इसके अलावा, बंगाल के राजस्व बोर्ड ने उन लोगों की संख्या का गलत अनुमान लगाया जिन्हें मदद की आवश्यकता थी। इसके अलावा बोर्ड फ़सल की ग़लत क़ीमतों द्वारा भी गुमराह हुआ था। नतीजतन, जैसे-जैसे भोजन का भंडार कम होने लगा, मई 1866 के अंत तक स्थिति गंभीर हो चुकी थी, और तब तक मानसून शुरू हो चुका था। == घटना-क्रम और राहत-कार्य == खराब मौसम के कारण भोजन को अलग-थलग करने के प्रयास में बाधा आ रही थी, और जब कुछ शिपमेंट ओडिशा के तट पर पहुंच गए, तो उन्हें अंतर्देशीय नहीं ले जाया जा सका। ब्रिटिश भारत सरकार ने कुछ 10,000 टन चावल का आयात किया, जो सितंबर में केवल प्रभावित आबादी तक पहुंच गया।<ref name="igi-3-4862">{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. III|1907}}</ref> हालांकि कई लोग भुखमरी से मर गए, और अधिक मौतें मानसून से पहले और मलेरिया के बाद हैजा से हुईं। अकेले ओडिशा में, कम से कम 1 मिलियन लोग, आबादी का एक तिहाई, 1866 में मर गया, और कुल मिलाकर क्षेत्र में लगभग 4 से 5 मिलियन लोगों की दो साल की अवधि में मृत्यु हो गई।<ref name="igi-3-4862" /> 1866 की भारी बारिश ने बाढ़ का कारण बना जिसने निचले इलाकों में चावल की फसल को नष्ट कर दिया। नतीजतन, अगले वर्ष में, फिर से फ़सल की कमी होने की उम्मीद की गई। ब्रिटिश भारत सरकार ने सामान्य मूल्य से लगभग चार गुना क़ीमत पर 40,000 टन चावल का आयात किया।<ref name="igi-3-4862" /> हालांकि, इस बार उन्होंने जरूरत से ज़्यादा चावल मँगवा लिया, और 1867 के ग्रीष्मकालीन मानसून के बाद केवल इसका आधा हिस्सा ही प्रयोग में लाया जा सका। इसके बाद 1868 में अच्छी फसल होने के कारण अकाल समाप्त हो गया। अकाल के दो वर्षों में, ब्रिटिश सरकार ने 35 मिलियन यूनिट (1 यूनिट मतलब प्रति दिन एक व्यक्ति) के लिए अकाल राहत पर लगभग 95,00,000 रुपये खर्च किए। हालाँकि इस लागत का एक बड़ा हिस्सा आयातित अनाज के महँगे होने की वजह से था।<ref name="igi-3-4862" /> == प्रभाव == ब्रिटिश शासकों द्वारा इस अकाल से सीखे गए सबक में "संचार के पर्याप्त नेटवर्क को विकसित करने का महत्व" और "आपदा का पूर्वानुमान लगाने की आवश्यकता" शामिल थे।<ref>Hugh Tinker, ''South Asia: A Short History'', University of Hawaii Press, 1990. 2nd edition. p. 113</ref> [[ भारतीय अकाल संहिता|भारतीय अकाल संहिताओं]] को धीरे-धीरे विकसित किया गया था, जिसे "मानसून की विफलता, या अन्य चेतावनी-संकेत के रूप में जल्द से जल्द लागू करने के लिए डिज़ाइन किया गया था, एक संभावित कमी का संकेत"। <ref>Hugh Tinker, ''South Asia: A Short History'', University of Hawaii Press, 1990. 2nd edition. pp. 113-114</ref>इस नए दृष्टिकोण की एक प्रारंभिक सफलता [[1873-74 का बिहार अकाल|1873-74]]<nowiki/>के [[1873-74 का बिहार अकाल|बिहार अकाल]]<nowiki/>में देखी गई जब सर रिचर्ड टेम्पल के तहत अकाल राहत के परिणामस्वरूप लगभग सभी मृत्यु दर से बचा गया।<ref>Hall-Matthews, David (1996), "Historical Roots of Famine Relief Paradigms: Ideas on Dependency and Free Trade in India in the 1870s", Disasters 20 (3): 216–230</ref> === राष्ट्रवादियों पर प्रभाव === अकाल ने शिक्षित भारतीयों को भारत पर ब्रिटिश शासन के दुशप्रभाव के बारे में जागृत किया। उड़ीसा के अकाल पड़ने के बावजूद इस दौरान भारत ने [[यूनाइटेड किंगडम|ग्रेट ब्रिटेन]] को 20 करोड़ पाउंड से अधिक चावल का निर्यात किया जबकि 10 लाख से अधिक लोग भारत में ही भूखे मर रहे थे। इस तथ्य ने अकाल के कारण भारतीय राष्ट्रवादियों को नाराज कर दिया। [[दादा भाई नौरोजी|दादाभाई नौरोजी]] ने इसे ड्रेन थ्योरी विकसित करने के लिए सबूत के रूप में इस्तेमाल किया, यह विचार कि ब्रिटेन की मंशा "भारत को बाहर जीवनभर चूसकर" खुद को समृद्ध करने की थी।<ref name="Dinyar2">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-36339524|title=Viewpoint: How British let one million Indians die in famine|last=Patel|first=Dinyar|date=10 June 2016|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611083826/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-36339524|archive-date=11 जून 2016|url-status=live}}</ref> == यह सभी देखें == * [[ब्रिटिश राज के दौरान भारत में पड़ने वाले प्रमुख अकालों की समयसरेखा|ब्रिटिश शासन के दौरान भारत में प्रमुख अकालों की समय-सीमा (1765 से 1947)]] * [[भारत में अकाल|ब्रिटिश राज में परिवार, महामारी और सार्वजनिक स्वास्थ्य]] * [[कंपनी राज|भारत में कंपनी का शासन]] * [[भारत में अकाल]] * भारत में सूखा == टिप्पणियाँ == {{Reflist|2}} == संदर्भ == * {{Citation|last=Ambirajan|first=S.|title=Malthusian Population Theory and Indian Famine Policy in the Nineteenth Century|work=Population Studies|volume=30|issue=1|pages=5–14|year=1976|doi=10.2307/2173660}} * {{Citation|last=Arnold|first=David|title=Famine: Social Crisis and Historical Change (New Perspectives on the Past)|year=1991|publisher=Wiley-Blackwell. Pp. 164|isbn=0-631-15119-2|last2=Moore|first2=R. I.}} * {{Citation|last=Bhatia|first=B. M.|title=Famines in India: A Study in Some Aspects of the Economic History of India With Special Reference to Food Problem, 1860&ndash;1990|year=1991|publisher=Stosius Inc/Advent Books Division|isbn=81-220-0211-0}} * {{Citation|last=Dutt|first=Romesh Chunder|title=Open Letters to Lord Curzon on Famines and Land Assessments in India|year=2005|orig-year=1900|place=London|publisher=Kegan Paul, Trench, Trubner & Co. Ltd (reprinted by Adamant Media Corporation)|isbn=1-4021-5115-2}} * {{Citation|last=Dyson|first=Tim|title=On the Demography of South Asian Famines: Part I|work=Population Studies|volume=45|issue=1|pages=5–25|year=1991|doi=10.1080/0032472031000145056|jstor=2174991}} * {{Citation|last=Dyson|first=Tim|title=On the Demography of South Asian Famines: Part II|work=Population Studies|volume=45|issue=2|pages=279–297|year=1991|doi=10.1080/0032472031000145446|jstor=2174784|pmid=11622922}} * {{Citation|last=Dyson|first=Time (ed.)|title=India's Historical Demography: Studies in Famine, Disease and Society|year=1989|place=Riverdale, MD|publisher=The Riverdale Company. Pp. ix, 296}} * {{Citation|last=Ghose|first=Ajit Kumar|title=Food Supply and Starvation: A Study of Famines with Reference to the Indian Subcontinent|work=Oxford Economic Papers, New Series|volume=34|issue=2|pages=368–389|year=1982|jstor=2662775}} * {{Citation|last=Government of India|first=|title=Report of the Commissioners Appointed to Enquire into the Famine in Bengal and Orissa in 1866, Volumes I, II|year=1867|publisher=Calcutta}} * {{Citation|last=Government of India|first=|title=Report of the Indian Famine Commission, Part I|year=1880|publisher=Calcutta}} * {{Citation|last=Grada|first=Oscar O.|title=Markets and famines: A simple test with Indian data|work=Economics Letters|volume=57|pages=241–244|year=1997|doi=10.1016/S0165-1765(97)00228-0}} * {{Citation|last=Hall-Matthews|first=David|title=Historical Roots of Famine Relief Paradigms: Ideas on Dependency and Free Trade in India in the 1870s|work=Disasters|volume=20|issue=3|pages=216–230|year=1996|doi=10.1111/j.1467-7717.1996.tb01035.x}} * {{Citation|last=Hardiman|first=David|title=Usuary, Dearth and Famine in Western India|work=Past and Present|volume=152|issue=1|pages=113–156|year=1996|doi=10.1093/past/152.1.113}} * {{Citation|last=Hill|first=Christopher V.|title=Philosophy and Reality in Riparian South Asia: British Famine Policy and Migration in Colonial North India|work=Modern Asian Studies|volume=25|issue=2|pages=263–279|year=1991|doi=10.1017/s0026749x00010672|jstor=312512}} * {{Citation|last=Imperial Gazetteer of India vol. III|first=|title=The Indian Empire, Economic (Chapter X: Famine, pp. 475&ndash;502|year=1907|publisher=Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press. Pp. xxx, 1 map, 552.}} * {{Citation|last=Klein|first=Ira|title=Death in India, 1871-1921|work=The Journal of Asian Studies|volume=32|issue=4|pages=639–659|year=1973|doi=10.2307/2052814|jstor=2052814}} * {{Citation|last=McAlpin|first=Michelle B.|title=Famines, Epidemics, and Population Growth: The Case of India|work=Journal of Interdisciplinary History|volume=14|issue=2|pages=351–366|year=1983|doi=10.2307/203709|jstor=203709}} * {{Citation|last=McAlpin|first=Michelle B.|title=Dearth, Famine, and Risk: The Changing Impact of Crop Failures in Western India, 1870&ndash;1920|work=The Journal of Economic History|volume=39|issue=1|pages=143–157|year=1979|doi=10.1017/S0022050700096352|jstor=2118916}} * {{Citation|last=Owen|first=Nicholas|title=The British Left and India: Metropolitan Anti-Imperialism, 1885&ndash;1947 (Oxford Historical Monographs)|year=2008|place=Oxford|publisher=Oxford University Press. Pp. 300|isbn=0-19-923301-2}} * {{Citation|last=Sen|first=A. K.|title=Starvation and Exchange Entitlements: A General Approach and its Application to the Great Bengal Famine|url=http://cje.oxfordjournals.org/cgi/pdf_extract/1/1/33|work=Cambridge Journal of Economics|volume=1|issue=1|pages=33–59|year=1977|author-link=Amartya Sen|access-date=10 फ़रवरी 2020|archive-url=https://archive.today/20130415152100/http://cje.oxfordjournals.org/cgi/pdf_extract/1/1/33|archive-date=15 अप्रैल 2013|url-status=live}} * {{Citation|last=Stone|first=Ian|title=Canal Irrigation in British India: Perspectives on Technological Change in a Peasant Economy|series=Cambridge South Asian Studies|place=Cambridge and London|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-52663-9}} * {{Citation|last=Tinker|first=Hugh|title=South Asia: A Short History|url=https://archive.org/details/southasiashorthi0000tink|publisher=University of Hawaii Press|isbn=0-8248-1287-5}} [[श्रेणी:भारत में अकाल]] [[श्रेणी:ब्रिटिश भारत में अकाल]] h5i2073t3cm0dverfdw5oc9pyfqyqla अतिमा श्रीवास्तव 0 1144845 6632662 5957923 2026-10-24T20:25:40Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632662 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2023}} अतिमा श्रीवास्तव (जन्म 1961 मुंबई, भारत) एक लेखक और निर्देशक हैं जो लंदन में रहती हैं। उन्होंने छोटी कहानियां ओर दो किताबें भी लिखी हैं, और कई फिल्म निर्देशन और संपादन परियोजनाएं की हैं श्रीवास्तव ने फिल्म और साहित्य में अपने काम के लिए कई पुरस्कार जीते हैं। वह पूरे यूरोप के विश्वविद्यालयों में रचनात्मक लेखन कार्यक्रम सिखाती और डिजाइन करती हैं। ==जीवनी== अतीमा श्रीवास्तव का जन्म मुंबई, भारत में 1961 में हुआ था। जब वह आठ साल की थी, तो वह अपने परिवार के साथ लंदन चली गई ओर वही रहती है। श्रीवास्तव ने 1970 के दशक में मोआत माउंट स्कूल में पढ़ाई की। श्रीवास्तव ने अपना पहला उपन्यास, ट्रांसमिशन, 1992 में लिखा। ==पुरस्कार== श्रीवास्तव ने फिल्म और साहित्य के लिए कई पुरस्कार जीते हैं। उन्होंने 1994 में ब्रिजपोर्ट लघु कथा पुरस्कार जीता अपनी कथा "ई8 में ड्रेगन" के लिए। वह दो आर्ट्स काउंसिल राइटर्स अवार्ड जीत चुकी हैं, पहला 1998 में माया की तलाश किताब के लिए और 2000 में उनकी अप्रतिबंधित तीसरी किताब के लिए। इसके अलावा 2000 में उन्होंने हॉथोरंडेन फैलोशिप प्राप्त की और लंदन राइटर्स प्रतियोगिता में फाइनलिस्ट थीं। [[श्रेणी:1961 में जन्मे लोग]] repgv0f11m3ftqlqkznbk449j5g31q3 1917 (फ़िल्म) 0 1148371 6632977 6491287 2026-10-25T11:43:30Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632977 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|अंग्रेज़ी|date=जुलाई 2025}} {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | editing = [[लि स्मिथ इडिटर |लि स्मिथ]] | budget = $9–10 करोड़<ref name=THRbudget /><ref name=Varietybudget>{{cite web|last=लैंग|first=ब्रेंट|url=https://variety.com/2020/film/news/box-office-1917-kristen-stewart-underwater-bombing-1203463081/|title=Box Office: ''1917'' Picks Up Impressive $3.2 Million in Previews, Kristen Stewart's ''Underwater'' Bombing|date=10 फ़रवरी 2020|website=वैराइटी|accessdate=12 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112224558/https://variety.com/2020/film/news/box-office-1917-kristen-stewart-underwater-bombing-1203463081/|archive-date=12 जनवरी 2020|url-status=live}}</ref>|language=अंग्रेजी|country={{Plainlist| * यूनाइटेड किंगडम * संयुक्त राज्य अमेरिका }}|runtime=११७ मिनिट्स<ref>{{Cite web | url=https://bbfc.co.uk/releases/1917-film | title=1917 | website=[[ब्रिटिश बोर्ड ऑफ़ फ़िल्म क्लासिफिकेशन]] | access-date=22 दिसम्बर 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191219081147/https://bbfc.co.uk/releases/1917-film | archive-date=19 दिसंबर 2019 | url-status=dead }}</ref>| released = {{Film date|df=yes|2019|12|4|लंदन|2019|12|25|संयुक्त राज्य अमेरिका|2020|01|10|यूनाइटेड किंगडम}}|distributor={{plainlist| * [[Entertainment One]] (United Kingdom) * [[Universal Pictures]] (United States) }}|studio={{Plainlist| * [[ड्रीमवर्क्स]] * [[रिलायंस इंटरटेनमेंट]] * न्यू रिपब्लिक पिक्चर्स * मोगेम्बो * नील स्ट्रीट प्रोडक्शंस * अम्बलिन पार्टनर्स }}|cinematography=[[रोजर डिकेन्स]] |music=[[थॉमस न्युमन]]|starring={{Plainlist| * जॉर्ज मैके * डीन-चार्ल्स चैपमैन * [[मार्क स्ट्रांग]] * एंड्र्यू स्कॉट * [[रिचर्ड मैडेन]] * [[कॉलिन फर्थ]] * [[बेनेडिक्ट कम्बरबैच]] }}|writer={{Plainlist| * Sam Mendes * [[Krysty Wilson-Cairns]] }}|producer={{Plainlist| * सॅम मेंडीस * [[पिपा हैरिस]] * जायन ऍन टेंग्रीन * कॅल्युम मॅक्ड्गाल * ब्रायन ओलीवर }}| director = सॅम मिन्डेस |gross=$36.51 करोड़<ref name="BOM">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=1917.htm |title=1917 (2019)|website=[[बॉक्स ऑफ़िस मोजो]]|publisher=[[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]]|accessdate=11 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228003948/https://www.boxofficemojo.com/release/rl2969994753/|archive-date=28 दिसम्बर 2019|url-status=live}}</ref><ref name="NUM">{{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/1917-(2019)#tab=summary|title=1917 (2019) - Financial Information |website=द नम्बर्स|publisher=नाश इन्फोर्मेशन सर्विसेज, एलएलसी |accessdate=11 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228003948/https://www.the-numbers.com/movie/1917-(2019)#tab=summary|archive-date=28 दिसम्बर 2019|url-status=live}}</ref> }} '''''1917''''' एक 2019 ब्रिटिश महाकाव्य युद्ध फिल्म है, जो सैम मेंडेस द्वारा निर्देशित, सह-लिखित और निर्मित है। फिल्म में जॉर्ज मैकके और डीन-चार्ल्स चैपमैन के साथ [[मार्क स्ट्रांग|मार्क स्ट्रॉन्ग]], एंड्रयू स्कॉट, रिचर्ड मैडेन, क्लेयर डबर्क, [[कॉलिन फर्थ]] और [[बेनेडिक्ट कम्बरबैच|बेनेडिक्ट कंबरबैच]] सहायक भूमिकाओं में हैं। यह एक अंश पर आधारित है, जो उसके दादा अल्फ्रेड मेंडेस द्वारा मेंडेस को बताया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.ktep.org/post/it-was-part-me-director-sam-mendes-family-history-1917|title=It Was Part Of Me": Director Sam Mendes On The Family History In '1917'|last=सिमोन|first=स्कॉट|date=21 दिसम्बर 2019|website=www.ktep.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190254/https://www.ktep.org/post/it-was-part-me-director-sam-mendes-family-history-1917|archive-date=25 दिसम्बर 2019|access-date=25 दिसम्बर 2019}}</ref> फिल्म [[प्रथम विश्व युद्ध|प्रथम विश्व युद्ध के]] दौरान दो युवा ब्रिटिश सैनिकों की कहानी बताती है, जिन्हें 1917 में ऑपरेशन अल्बर्टी के दौरान हिंडनबर्ग लाइन पर जर्मन के पीछे हटने के तुरंत बाद हमले को विफल करने का संदेश देने का आदेश दिया गया था। यह संदेश विशेष रूप से युवा सैनिकों में से एक के लिए महत्वपूर्ण है, क्योंकि उसका भाई लंबित हमले में भाग ले रहा है। आधिकारिक तौर पर जून 2018 में इस परियोजना की घोषणा की गई थी, मैकके और चैपमैन ने अक्टूबर में हस्ताक्षर किए और बाकी कलाकारों ने अगले मार्च में। यूके में अप्रैल से जून 2019 तक फिल्मांकन हुआ, सिनेमैटोग्राफर रोजर डीकिन्स और संपादक ली स्मिथ ने लंबे समय तक पूरी फिल्म को एक निरंतर शॉट के रूप में इस्तेमाल किया।<ref name="CinemaBlend">{{Cite web|url=https://www.cinemablend.com/news/2488548/why-1917-director-sam-mendes-broke-the-one-shot-format-for-that-scene|title=Why 1917 Director Sam Mendes Broke The One Shot Format For That Scene|last=लिबी|first=डिर्क|date=15 फ़रवरी 2020|publisher=सिनेमाब्लेंड|location=[[पोर्टलैंड, ऑरेगॉन]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115230818/https://www.cinemablend.com/news/2488548/why-1917-director-sam-mendes-broke-the-one-shot-format-for-that-scene|archive-date=15 जनवरी 2020|access-date=11 फ़रवरी 2020}}</ref><ref name="TheAtlantic">{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2020/01/1917-review/604318/|title=''1917'' Is a Visual Feat and a Bad Movie|last=सिम्स|first=डेविड|date=3 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103162231/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2020/01/1917-review/604318/|archive-date=3 जनवरी 2020|access-date=11 फ़रवरी 2020}}</ref><ref name="GlobeAndMail">{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/arts/film/article-lets-talk-about-1917s-one-shot-conceit-and-the-line-between/|title=Let's talk about 1917's 'one-shot' conceit, and the line between gimmick and greatness|last=हर्ट्ज़|first=बैरी|date=26 दिसम्बर 2019|location=[[टोरोंटो]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101010412/https://www.theglobeandmail.com/arts/film/article-lets-talk-about-1917s-one-shot-conceit-and-the-line-between/|archive-date=1 जनवरी 2020|access-date=11 फ़रवरी 2020}}</ref> ''1917'' में 4 दिसंबर 2019 को यूके में प्रीमियर हुआ और [[युनिवर्सल स्टूडियोज़|यूनिवर्सल पिक्चर्स]] द्वारा यूनाइटेड किंगडम में 25 दिसंबर को और एंटरटेनमेंट वन द्वारा 10 जनवरी 2020 को यूनाइटेड किंगडम में रिलीज़ किया गया। फिल्म को मेंडेस के निर्देशन, प्रदर्शन, छायांकन, संगीत स्कोर, संपादन, ध्वनि डिजाइन, और यथार्थवाद के लिए प्रशंसा मिली। इसकी प्रशंसा के बीच, फिल्म को सर्वश्रेष्ठ चित्र और सर्वश्रेष्ठ निर्देशक सहित [[92वें अकादमी पुरस्कार|92 वें अकादमी पुरस्कारों]] में दस नामांकन प्राप्त हुए, और सर्वश्रेष्ठ सिनेमैटोग्राफी सहित तीन जीते। इसने 77 वें गोल्डन ग्लोब अवार्ड्स में सर्वश्रेष्ठ मोशन पिक्चर - ड्रामा और सर्वश्रेष्ठ निर्देशक जीता और 73 वें ब्रिटिश एकेडमी फिल्म अवार्ड्स में सर्वश्रेष्ठ फिल्म और सर्वश्रेष्ठ निर्देशन सहित सात प्रमुख पुरस्कार जीते। इसने बेस्ट थिएट्रिकल मोशन पिक्चर के लिए प्रोड्यूसर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका अवार्ड भी जीता और मेंडेस ने डायरेक्टर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका अवार्ड फॉर आउटस्टैंडिंग डायरेक्टिंग - फीचर फिल्म भी जीता। == कलाकार == == उत्पादन == === विकास और कास्टिंग === जून 2018 में एंबलिन पार्टनर्स और न्यू रिपब्लिक पिक्चर्स ने परियोजना का अधिग्रहण करने की घोषणा की थी, जिसमें सैम मेंडेस निर्देशन के साथ, और क्रिस्टी विल्सन-केयर्न के साथ पटकथा का सह-लेखन कर रहे थे।<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2018/06/sam-mendes-wwi-film-1917-amblin-partners-james-bond-steven-spielberg-american-beauty-1202412492/|title=Amblin, Sam Mendes Set WWI Drama '1917' As His First Directing Effort Since James Bond Pics 'Spectre' & 'Skyfall'|last=जूनियर|first=माइक फ्लेमिंग|date=18 जून 2018|website=डेडलाइन हॉलीवुड|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331080932/https://deadline.com/2018/06/sam-mendes-wwi-film-1917-amblin-partners-james-bond-steven-spielberg-american-beauty-1202412492/|archive-date=31 मार्च 2019|access-date=7 अप्रैल 2019}}</ref> [[टॉम हॉलैंड (अभिनेता)|टॉम हॉलैंड]] को फिल्म के लिए सितंबर 2018 में बातचीत करने की सूचना मिली थी, हालांकि अंततः इसमें शामिल नहीं थे,<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/tom-holland-sam-mendes-1917-cast/|title=Tom Holland In Talks To Star In Sam Mendes' WWI Drama 1917|last=Zinski|first=Dan|date=5 सितम्बर 2018|website=ScreenRant|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404044343/https://screenrant.com/tom-holland-sam-mendes-1917-cast/|archive-date=4 अप्रैल 2019|access-date=7 अप्रैल 2019}}</ref> और अक्टूबर में, रोजर डीकिन्स को छायाकार के रूप में मेंडेस के साथ पुनर्मिलन के लिए सेट किया गया था। <ref>{{Cite web|url=https://thegww.com/oscar-winning-blade-runner-2049-cinematographer-roger-deakins-might-reunite-with-sam-mendes-for-wwi-movie-1917/|title=Oscar-Winning 'Blade Runner 2049' Cinematographer Roger Deakins Might Reunite With Sam Mendes For WWI Movie '1917'|last=Marc|first=Christopher|date=24 अक्टूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404044310/https://thegww.com/oscar-winning-blade-runner-2049-cinematographer-roger-deakins-might-reunite-with-sam-mendes-for-wwi-movie-1917/|archive-date=4 अप्रैल 2019|access-date=7 अप्रैल 2019}}</ref> जॉर्ज मैकके और डीन-चार्ल्स चैपमैन ने उसी महीने स्टार बनाने के लिए बातचीत की।<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2018/10/sam-mendes-wwi-1917-george-mackay-dean-charles-chapman-game-of-thrones-amblin-steven-spielberg-1202489850/|title=George MacKay, 'GOT's Dean-Charles Chapman In Talks For Leads In Sam Mendes WWI Pic '1917'|last=जूनियर|first=माइक फ्लेमिंग|date=26 अक्टूबर 2018|publisher=डैडलाइन हॉलीवुड|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404060038/https://deadline.com/2018/10/sam-mendes-wwi-1917-george-mackay-dean-charles-chapman-game-of-thrones-amblin-steven-spielberg-1202489850/|archive-date=4 अप्रैल 2019|access-date=7 अप्रैल 2019}}</ref> थॉमस न्यूमैन को मार्च 2019 में स्कोर बनाने के लिए काम पर रखा गया था।<ref>{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2019/03/06/thomas-newman-to-score-sam-mendes-1917/|title=Thomas Newman to Score Sam Mendes' '1917'|publisher=फ़िल्म म्यूज़िक रिपोर्टर|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404044306/https://filmmusicreporter.com/2019/03/06/thomas-newman-to-score-sam-mendes-1917/|archive-date=4 अप्रैल 2019|access-date=7 अप्रैल 2019}}</ref> उसी महीने, [[बेनेडिक्ट कम्बरबैच|बेनेडिक्ट कंबरबैच]], [[कॉलिन फर्थ]], [[मार्क स्ट्रांग|मार्क स्ट्रॉन्ग]], रिचर्ड मैडेन, एंड्रयू स्कॉट, डैनियल मेयस, एड्रियन स्कारबोरो, जेमी पार्कर, नभान रिजवान, और क्लेयर डबर्स्क सहायक भूमिकाओं में शामिल हुए।<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/colin-firth-benedict-cumberbatch-join-sam-mendes-wwi-movie-1917-1197679|title=Colin Firth, Benedict Cumberbatch Join Sam Mendes' WWI Movie '1917'|last=Galuppo|first=Mia|date=28 मार्च 2019|website=[[द हॉलीवुड रिपोर्टर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328130756/https://www.hollywoodreporter.com/news/colin-firth-benedict-cumberbatch-join-sam-mendes-wwi-movie-1917-1197679|archive-date=28 मार्च 2019|access-date=28 मार्च 2019}}</ref> === लिखन === अगस्त 2019 में मेंडेस ने कहा, "यह एक संदेशवाहक की कहानी है जिसके पास संदेश है। और बस इतना ही कह सकता हूं। यह मेरे साथ एक बच्चे के रूप में दर्ज हुआ, यह कहानी या यह टुकड़ा और जाहिर है मैंने इसे काफी बढ़ा दिया है। लेकिन इसके मूल में यह है।"<ref>{{Cite news|title=Mendes epic is a personal battle|last=Moore|first=Matthew|date=7 अगस्त 2019|work=[[द टाइम्स]]|issue=72,919|page=3|issn=0140-0460}}</ref> 2020 में ''[[टाइम (अंग्रेज़ी पत्रिका)|टाइम]]'' में, मेंडेस ने कहा कि लेखन में कुछ जोखिम लेना शामिल था: "मैंने एक गणना की गई जुआ खेला, और मुझे खुशी है कि मैंने ऊर्जा के कारण आपको आगे (कथा में) ड्राइविंग से सिर्फ एक युद्ध में, मूल रूप से पक्षाघात और ठहराव के बारे में था। ”एक स्क्रिप्ट के लिए विचार, जिसे मेंडिस ने क्रिस्टी विल्सन-केर्न्स के साथ लिखा था, कहानी से आया था कि मेंडेस के दादा, त्रिनिदाद के मूल निवासी अल्फ्रेड मेंडेस, जो पश्चिमी मोर्चे पर अंग्रेजों के लिए एक दूत थे, ने उन्हें बताया था।<ref name="Time">{{Cite web|url=https://time.com/5743259/1917-movie-sam-mendes/|title=Sam Mendes on Taking World War I Out of the Trenches and Into the Theater in ''1917''|last=Vick, Karl|date=3 दिसम्बर 2019|location=[[न्यूयॉर्क नगर]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203212633/https://time.com/5743259/1917-movie-sam-mendes/|archive-date=3 दिसम्बर 2019}}</ref> मेंडेस ने कहा: "मुझे अपने दादा का सम्मान करने का दायित्व महसूस हुआ। यह याद रखना महत्वपूर्ण है कि वे एक स्वतंत्र और एकीकृत यूरोप के लिए लड़ रहे थे। अब यह याद दिलाने के लिए अच्छा है।"<ref>{{Cite news|url=https://www.irishtimes.com/culture/film/sam-mendes-it-s-not-about-the-british-are-great-the-germans-are-bad-1.4117977|title=Sam Mendes: 'It's not about the British are great, the Germans are bad'|date=4 जनवरी 2020|work=The Irish Times|access-date=12 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105220005/https://www.irishtimes.com/culture/film/sam-mendes-it-s-not-about-the-british-are-great-the-germans-are-bad-1.4117977|archive-date=5 जनवरी 2020|url-status=live}}</ref> === फिल्माने === रोजर डीकिन्स फिल्म के लिए सिनेमैटोग्राफर थे, अपने चौथे सहयोग के लिए मेंडेस के साथ फिर से जुड़ गए, जिन्होंने पहली बार 2005 में ''जारहेड'' पर एक साथ काम किया।<ref name="Time" /> फिल् मिंग को लंबे समय तक और विस्तृत रूप से कोरियोग्राफ किए गए कैमरा शॉट्स के साथ पूरा किया गया था ताकि दो निरंतर का प्रभाव रहे।<ref name="CinemaBlend" /><ref name="TheAtlantic" /> हालाँकि मीडिया खाते अक्सर कहानी को केवल एक शॉट में बताए जाने के रूप में सन्दर्भित करते हैं,<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/behind-screen/new-1917-video-shows-how-movie-appears-as-one-continuous-take-1244229|title=New Video Shows How Sam Mendes, Roger Deakins Shot '1917' to Appear as One Continuous Take|last=Giardina|first=Carolyn|date=30 सितम्बर 2019|access-date=30 सितम्बर 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.slashfilm.com/1917-featurette/|title='1917' Featurette Teases a War Epic Told in One Continuous Shot|last=Evangelista|first=Chris|date=30 सितम्बर 2019|website=स्लेस फ़िल्म|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930215823/https://www.slashfilm.com/1917-featurette/|archive-date=30 सितम्बर 2019|access-date=30 सितम्बर 2019}}</ref> कहानी एक घंटे और छह मिनट तक फिल्म में कटती है, जब स्कोफील्ड को बेहोश करके पीटा जाता है, और उसके फिर से होश में आने के बाद में बेहोश हो जाता है रात गिर गई।<ref name="GlobeAndMail" /> मेंडेस ने समझाया, "यह इस तथ्य के साथ करना था कि मैं चाहता था कि फिल्म दोपहर से शाम तक चले, और फिर रात से भोर में। मैं चाहता था कि यह दो आंदोलनों में हो। मैं इसे मतिभ्रम की तरह कहीं और ले जाना चाहता था। कहीं अधिक असली, लगभग स्वप्न जैसा। और भी भयानक"। ''1917'' में एरी एलेक्सा मिनी एलएफ डिजिटल सिनेमा कैमरे के साथ शूट की जाने वाली पहली फिल्म थी। Deakins एक बड़े प्रारूप [[इमेज सेंसर|छवि संवेदक के]] साथ एक कैमरा का उपयोग करना चाहता था, लेकिन उसने सोचा कि मूल एलेक्सा LF बहुत बड़े और भारी है जो वह अंतरंग शॉट्स को कैप्चर करना चाहता था। फिल्म शुरू होने से दो महीने पहले, और एक सप्ताह पहले दो और कैमरों को सेट करने के लिए एरी ने उन्हें मिनी एलएफ का एक प्रोटोटाइप प्रदान किया।<ref name="BI">{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/how-roger-deakins-used-alexa-mini-lf-camera-1917-2020-1|title=The camera Roger Deakins used to shoot Oscar-nominated '1917' was the first of its kind. Here's the inside story of the Arri ALEXA Mini LF.|last=गौरैसियो|first=जैसन|date=24 फ़रवरी 2020|website=बिजनेश इंसाइडर|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125042416/https://www.businessinsider.com/how-roger-deakins-used-alexa-mini-lf-camera-1917-2020-1|archive-date=25 जनवरी 2020|access-date=10 फ़रवरी 2020}}</ref><ref name="ACMag">{{Cite web|url=https://ascmag.com/articles/lives-under-siege-the-goldfinch-and-1917|title=Lives Under Siege: ''The Goldfinch'' and ''1917''|last=बोसली|first=रैचेल|date=13 फ़रवरी 2020|website=अमेरिकन सिनेमैटोग्राफर|publisher=अमेरिकन सोसाइटी ऑफ़ सिनेमैटोग्रफर्स|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228083250/https://ascmag.com/articles/lives-under-siege-the-goldfinch-and-1917|archive-date=28 फ़रवरी 2020|access-date=10 फ़रवरी 2020|url-status=live}}</ref> उनके लेंस अर्री सिग्नेचर प्राइम थे, जिनमें से उन्होंने तीन [[फोकस दूरी|फोकल लंबाई]] : 40 का इस्तेमाल किया &nbsp; अधिकांश फिल्म के लिए मिमी लेंस, एक व्यापक 35 &nbsp; सुरंगों और बंकरों में दृश्यों के लिए मिमी, [[संवृतिभीति (क्लॉस्ट्रोफ़ोबिया)|क्लौस्ट्रफ़ोबिया की]] भावनाओं पर ज़ोर देने के लिए, और एक संकरा the &nbsp; नदी में मिमी, पृष्ठभूमि के कुछ खोने के लिए। फिल्मांकन 1 अप्रैल 2019 से शुरू हुआ और जून 2019 में [[विल्टशायर]], हैरेले कॉमन इन [[सरी|सरे]] और गोवन, [[स्कॉट्लैण्ड|स्कॉटलैंड]] के साथ-साथ शेपर्टन स्टूडियो में भी जारी रहा।<ref>{{Cite web|url=https://www.spirefm.co.uk/news/local-news/2773576/chance-to-star-in-hollywood-movie-filming-in-wiltshire/|title=Chance to star in Hollywood movie filming in Wiltshire|date=4 जनवरी 2019|website=Spire FM|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404024121/https://www.spirefm.co.uk/news/local-news/2773576/chance-to-star-in-hollywood-movie-filming-in-wiltshire/|archive-date=4 अप्रैल 2019|access-date=7 अप्रैल 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eagleradio.co.uk/news/local-news/2809037/world-war-one-film-to-begin-production-on-hankley-common/|title=World War One film to begin production on Hankley Common|date=18 फ़रवरी 2019|website=Eagle Radio|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404024121/https://www.eagleradio.co.uk/news/local-news/2809037/world-war-one-film-to-begin-production-on-hankley-common/|archive-date=4 अप्रैल 2019|access-date=7 अप्रैल 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-glasgow-west-47296111|title=Spielberg movie wants to film in Glasgow|last=Diamond|first=Claire|date=19 फ़रवरी 2019|work=बीबीसी न्यूज़|access-date=7 अप्रैल 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404025619/https://www.bbc.com/news/uk-scotland-glasgow-west-47296111|archive-date=4 अप्रैल 2019|via=www.bbc.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hnentertainment.co/exclusive-sam-mendes-1917-adds-skyfall-blade-runner-2049-production-designer-and-atonement-art-director-confirmed-to-shoot-at-shepperton-studios/|title=EXCLUSIVE: Sam Mendes' '1917' Adds 'Skyfall/Blade Runner 2049' Production Designer and 'Atonement' Art Director – Confirmed To Shoot At Shepperton Studios|last=Marc|first=Christopher|date=11 दिसम्बर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402054551/https://hnentertainment.co/exclusive-sam-mendes-1917-adds-skyfall-blade-runner-2049-production-designer-and-atonement-art-director-confirmed-to-shoot-at-shepperton-studios/|archive-date=2 अप्रैल 2019|access-date=7 अप्रैल 2019}}</ref> संरक्षणवादियों द्वारा सैलिसबरी मैदान पर फिल्म निर्माण के बारे में चिंता व्यक्त की गई, जिन्होंने महसूस किया कि उत्पादन किसी भी निर्धारित निर्माण को शुरू करने से पहले एक सर्वेक्षण का अनुरोध करते हुए संभावित अनदेखे अवशेषों को परेशान कर सकता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2019/feb/06/spielberg-and-mendes-stonehenge-war-film-plans-hit-by-locals-objections|title=Spielberg and Mendes Stonehenge war film plans hit by locals' objections|last=Pulver|first=Andrew|date=6 फ़रवरी 2019|work=The Guardian|access-date=7 अप्रैल 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402105038/https://www.theguardian.com/film/2019/feb/06/spielberg-and-mendes-stonehenge-war-film-plans-hit-by-locals-objections|archive-date=2 अप्रैल 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/03/sam-mendes-1917-nears-production-mark-strong-colin-firth-benedict-cumberbatch-more-join-cast-1202584246/|title=Sam Mendes' '1917' Nears Production: Mark Strong, Colin Firth, Benedict Cumberbatch & More Join Cast|last=डी अलेसान्द्रो|first=एंथनी|date=28 मार्च 2019|website=डैडलाइन हॉलीवुड|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328131205/https://deadline.com/2019/03/sam-mendes-1917-nears-production-mark-strong-colin-firth-benedict-cumberbatch-more-join-cast-1202584246/|archive-date=28 मार्च 2019|access-date=28 मार्च 2019}}</ref> कुछ शॉट्स के लिए 500 से अधिक पृष्ठभूमि एक्स्ट्रा कलाकार के उपयोग की आवश्यकता थी। <ref name="THRbudget">{{Cite web|title=Making of '1917': How Sam Mendes Filmed a "Ticking Clock Thriller"|url=https://www.hollywoodreporter.com/features/making-1917-how-sam-mendes-filmed-a-ticking-clock-thriller-1263469|first=Tatiana|last=Siegel|date=26 दिसम्बर 2019|access-date=26 दिसम्बर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226205631/https://www.hollywoodreporter.com/features/making-1917-how-sam-mendes-filmed-a-ticking-clock-thriller-1263469|archive-date=26 दिसम्बर 2019|website=द हॉलीवुड रिपोर्टर}}</ref> जून 2019 में टेसेडेल नदी पर, लो फोर्स के पास फिल्म के अनुभाग भी शूट किए गए थे। उत्पादन कर्मचारियों को साइट के चारों ओर बिखरे हुए कृत्रिम शरीर पर अलार्म नहीं लगाने के लिए संकेत चेतावनी वॉकर स्थापित करना था।<ref>{{Cite news|url=https://www.thenorthernecho.co.uk/news/17730262.spielbergs-new-drama-filmed-in-teesdale-warns-of-prosthetic-bodies/|title=Spielberg's new drama filmed in Teesdale warns of prosthetic bodies|date=26 जून 2019|work=द नॉर्दर्न इको|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115144432/https://www.thenorthernecho.co.uk/news/17730262.spielbergs-new-drama-filmed-in-teesdale-warns-of-prosthetic-bodies/|archive-date=15 जनवरी 2020|editor-last=Chapman|editor-first=Hannah|page=6|issn=2043-0442}}</ref> == रिलीज़ == फिल्म का प्रीमियर 4 दिसंबर 2019 को रॉयल फिल्म प्रदर्शन 2019 में हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/10/sam-mendes-1917-world-premiere-uk-royal-film-performance-charity-events-1202771313/|title=Sam Mendes War Movie '1917' To World Premiere As UK Royal Charity Event|last=Grater|first=Tom|date=29 अक्टूबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105064409/https://deadline.com/2019/10/sam-mendes-1917-world-premiere-uk-royal-film-performance-charity-events-1202771313/|archive-date=5 नवम्बर 2019|access-date=21 नवम्बर 2019}}</ref> फिल्म ने संयुक्त राज्य अमेरिका और कनाडा में 25 दिसंबर 2019 को ग्यारह स्थानों पर एक सीमित रिलीज़ शुरू की। इसने 5 जनवरी 2020 को आयोजित 77 वें गोल्डन ग्लोब्स सहित 2020 के पुरस्कारों के लिए पात्र बना दिया, जहां फिल्म ने गोल्डन ड्रोब के लिए बेस्ट ड्रामेटिक मोशन पिक्चर और मेंडेस के लिए सर्वश्रेष्ठ निर्देशक दोनों जीता।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/05/movies/golden-globes-winners-list.html|title=Golden Globe Winners 2020: The Complete List|date=5 जनवरी 2020|work=द न्यूयॉर्क टाइम्स|access-date=12 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200310001119/https://www.nytimes.com/2020/01/05/movies/golden-globes-winners-list.html|archive-date=10 मार्च 2020|url-status=live}}</ref> === होम मीडिया === ''1917'' को 10 मार्च 2020 को डिजिटल एचडी पर जारी किया गया था और 24 मार्च 2020 को [[डीवीडी]], [[ब्लू-रे डिस्क|ब्लू-रे]] और अल्ट्रा एचडी ब्लू-रे पर रिलीज़ किया जाएगा।<ref name="DVDsReleaseDates">{{Cite web|url=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/9515/1917|title=1917 DVD Release Date|website=DVDs Release Dates|language=en|access-date=21 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116093027/https://www.dvdsreleasedates.com/movies/9515/1917|archive-date=16 जनवरी 2020|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{आईएमडीबी शीर्षक}} * {{AllRovi movie}} [[श्रेणी:ब्रिटिश फ़िल्में]] [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्में]] [[श्रेणी:2019 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:अंग्रेज़ी फ़िल्में]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 9t4mn0jpvefn5yyb5249ul44xzvkwzj विकिपीडिया:संपर्क सूत्र 4 1149052 6632550 6632293 2026-10-24T14:30:02Z संजीव कुमार 78022 /* अजीत कुमार तिवारी */ घोषित परिणाम के अनुसार मतदान को बंद करके चर्चा पूर्ण की। 6632550 wikitext text/x-wiki '''संपर्क सूत्र''' हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप के निर्वाचित सदस्य हैं। ये सदस्य हिंदी विकिपीडिया एवं बंधु प्रकल्पों से संबंधित ऑफलाइन गतिविधियों–बैठक, सम्मेलन, प्रशिक्षण कार्यक्रम, प्रतियोगिताएँ आदि–के प्राथमिक संचालक होते हैं। वे इनके योजना निर्माण से लेकर रपट जमा करने तक की प्रक्रिया के उत्तरदायी होते हैं। संपर्क सूत्र विकिमीडिया फाउंडेशन तथा यूजर ग्रुप के बीच संपर्क की कड़ी के रूप में भी कार्य करते हैं। हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप के गठन के बाद जून, 2017 में पहली बार 3 संपर्क सूत्र निर्वाचित किए गए थे। दूसरी बार संपर्क सूत्र का चुनाव 2019 में हुआ। == निर्वाचन प्रक्रिया == :संपर्क सूत्र की निर्वाचन प्रक्रिया वर्तमान संपर्क सूत्रों द्वारा अपनी अवधि की समाप्ति के 15 दिन पूर्व शुरु कर देनी चाहिए। :संपर्क सूत्र के रूप में चुने जाने के लिए हिंदी विकिपीडिया एवं बंधु प्रकल्पों पर सक्रिय सदस्य स्वयं को प्रस्तावित कर सकते हैं। निवर्तमान संपर्क सूत्र लगातार दूसरी बार इसके उम्मीदवार नहीं हो सकते हैं। हाँ, एक चुनाव के अंतराल के बाद पूर्व संपर्क सूत्र दुबारा इसके उम्मीदवार बन सकते हैं। निवर्तमान संपर्क-सूत्र उम्मीदवार के लिए स्पष्ट न्यूनतम योग्यता मसलन कुल एक हजार संपादन, दो वर्ष पुराना खाता, पिछले एक वर्ष में 500 संपादन आदि निश्चित कर सकते हैं। :संपर्क सूत्र के चुनाव में मतदान का अधिकार हिंदी विकिपीडिया एवं बंधु प्रकल्पों के सभी सदस्यों को है। वर्तमान संपर्क सूत्र इसके लिए सदस्यों की सक्रियता से संबंधित न्यूनतम शर्त मसलन 100 संपादन, 1 वर्ष पूर्व की सदस्यता आदि रख सकते हैं। == नामांकन प्रारूप == नामांकन का प्रारूप कुछ इस तरह का होना चाहिए: <pre> ===सदस्य नाम === {{sr-request |Status = <!--don't change this line--> |user name = }} (आपका मन्तव्य) ~~~~ ====समर्थन==== ====विरोध==== ====तटस्थ==== ====टिप्पणी==== ====परिणाम==== </pre> == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्टूबर के नियम == अक्टूबर 2026 में हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप के तीन संपर्क सूत्रों के चुनाव के लिए निर्वाचन प्रक्रिया के नियम ;1. तीन संपर्क सूत्रों के लिए उम्मीदवार योग्यता— ** 1.1 हिंदी विकिपीडिया, विकिस्रोत, विकिपुस्तक, विकिविश्वविद्यालय, विकिकोश, विकियात्रा तथा बंधु प्रकल्पों (जिनका वेब पता hi.wiki से शुरु होता हो) पर निर्वाचन घोषणा तिथि से पिछले एक वर्ष (1 सितंबर 2025 से 31 अगस्त 2026) में 1000 से अधिक संपादन हों तथा सदस्य का कुल संपादन 3000 से अधिक हो। **1.2 सदस्य का खाता 2 वर्ष (1 सितंबर 2024) से पूर्व का हो। **1.3 सदस्य वर्तमान (2025-2026) संपर्क सूत्र नहीं हों। ;2. मतदाता योग्यता— **2.1 हिंदी विकिपीडिया, विकिस्रोत, विकिपुस्तक, विकिविश्वविद्यालय, विकिकोश, विकियात्रा तथा बंधु प्रकल्पों (जिनका वेब पता hi.wiki से शुरु होता हो) पर सदस्य के मुख्य नाम स्थान पर एक सौ से अधिक संपादन हों। **2.2 सदस्य का खाता छः माह (1 मार्च 2026) से पूर्व का हो। **2.3 उम्मीदवार सदस्य भी स्वयं के लिए या किसी अन्य के लिए मतदान कर सकते हैं। ** 2.4 सदस्य एक से अधिक उम्मीदवार का समर्थन या विरोध करने के रूप में अपना मत व्यक्त कर सकते हैं। वे तटस्थ रहकर केवल टिप्पणी भी कर सकते हैं। ;3. समय— **3.1 संपर्क सूत्र बनने को इच्छुक सदस्य स्वयं को 1 अक्टूबर 2026 से 7 अक्टूबर 2026 तक ऊपर दिए गए प्रारूप में नीचे के अनुभाग में नामांकित कर सकते हैं। अंतिम दिन (7 अक्टूबर) को नामांकन किए जाने की स्थिति में अन्य सदस्यों के द्वारा नामांकन अगले दिन (8 अक्टूबर) को भी किया जा सकेगा। **3.2 संपर्क सूत्र के लिए मतदान करने को इच्छुक सदस्य 9 अक्टूबर 2026 से 22 अक्टूबर 2026 तक नीचे नामांकित उम्मीदवारों के अनुभाग में समर्थन या विरोध के रूप में मतदान कर सकते हैं। **3.3 23 अक्टूबर 2026 को वर्तमान संपर्क सूत्र चुनाव परिणाम की घोषणा करेंगे। **3.4 चुने गए संपर्क सूत्र का कार्यकाल एक वर्ष (1 नवंबर 2026 से 31 अक्टूबर 2027 ई॰) तक होगा। विशेष स्थिति में (अगले निर्वाचन अक्टूबर 2027 में किसी संपर्क सूत्र के निर्वाचित न होने की स्थिति में) वे अपने पद परआगे बने रहेंगे। ;4. सदस्य निर्वाचित होंगे यदि— **4.1 निर्वाचित होने के लिए उम्मीदवार को प्राप्त मतों का 80% से अधिक मत सकारात्मक हो। **4.2 मत देने वाले प्रबंधक सदस्यों में 51% से अधिक का समर्थन हो। **4.3 80% से अधिक सकारात्मक मत पाने वाले उम्मीदवारों में सर्वाधिक समर्थन पाने वाले तीन सदस्यों में शामिल हों। ;5. विशेष स्थिति **5.1 तीन से कम संपर्क सूत्र निर्वाचित होने की स्थिति में भी वर्तमान संपर्क सूत्र नए संपर्क सूत्रों के साथ मिल कर तीन संपर्क सूत्र के स्थान को पूरा करेंगे। **5.2 यदि संपर्क सूत्र का कोई प्रस्ताव नहीं आता है तो निवर्तमान कार्यरत संपर्क सूत्र SM7, अनिरुद्ध कुमार और संजीव कुमार संपर्क सूत्र का दायित्व अगले एक वर्ष या अगले निर्वाचन तक निभाते रहेंगे। ;6. दायित्व— संपर्क सूत्र सभी ऑफलाइन कार्यक्रमों के लिए समुदाय के प्रतिनिधि और उत्तरदायी होंगे। वे हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप के संरचनात्मक सुधारों तथा नीति-नियम निर्धारण में समुदाय की सहमति लेने के लिए भी उत्तरदायी होंगे। वे प्राथमिक रूप से सभी हिंदी विकि परियोजनाओं के प्रबंधकों के साथ निकट संपर्क में रहकर हिंदी विकि के ऑफलाइन कार्यक्रमों को आयोजित करेंगे। ;7 निर्वाचन अधिकारी: निर्वाचन अधिकारी की भूमिका में वर्तमान संपर्क सूत्र [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] का उत्तरदायित्व इस निर्वाचन को संपन्न कराना है। निर्वाचन अधिकारी न तो उम्मीदवार हो सकते हैं न ही मतदान कर सकते हैं। ;8.:किसी तरह के विवाद की स्थिति में निर्वाचन अधिकारी का निर्णय अंतिम और सर्वमान्य होगा। == उम्मीदवार प्रस्ताव == :इस अनुभाग में उम्मीदवार प्रस्ताव दें तथा सदस्य उनपर मत दें। ===अजीत कुमार तिवारी=== <div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa"> :''यह चर्चा समाप्त हो चुकी है। {{red|'''कृपया इसे न बदलें।'''}} आगे की वार्ताएँ इस पृष्ठ में नये विभागों में होनी चाहिए।'' <!-- साँचा:चर्चा शीर्ष से --> {{sr-request |Status = done |user name = अजीत कुमार तिवारी }} मैं ऑनविकी और ऑफ़विकी सक्रिय योगदानकर्ता के रूप में संपर्क सूत्र का दायित्व निभाने के लिए प्रस्तुत हूँ। इस दायित्व के साथ मेरा प्रयास रहेगा कि कम से कम 5 केंद्रीय विश्वविद्यालयों तथा राज्य विश्वविद्यालयों/अकादमिक संस्थानों के साथ सक्रिय साझेदारी बढ़ाई जाय। इन संस्थानों में कौशल विकास कार्यशालाएँ आयोजित कर विकिपीडिया तथा बंधु प्रकल्पों पर गुणवत्तापूर्ण संपादकों एवं सामग्री के संवर्द्धन का प्रयास किया जाएगा। इसके लिए समझौता ज्ञापन की दिशा में कार्य करना मेरी प्राथमिकताओं में रहेगा। मेरी सभी ऑफ़विकी गतिविधियों का अंतिम उद्‌देश्य ऑनविकी सामग्री का गुणवत्तापूर्ण संवर्द्धन होगा। दायित्व मिले या न मिले, मेरा कार्य यथावत चलता रहेगा। सभी सदस्यों से अनुरोध है कि वे मुझसे नामांकन से संबंधित प्रश्न पूछें तथा अपना मत रखें। धन्यवाद! [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 11:54, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) ====समर्थन==== # {{support}} - मैं आदरणीय अजीत कुमार तिवारी जी के इस नामांकन का पूर्ण समर्थन करता हूँ। मेरा मानना है कि उनका अनुभव और विश्वविद्यालयों तथा शैक्षणिक संस्थानों के साथ विकिपीडिया एवं बंधु प्रकल्पों को जोड़ने का प्रस्ताव इस दायित्व के लिए उपयोगी रहेगा।<br>यदि अजीत जी स्वयं अपना नामांकन प्रस्तुत नहीं करते, तो मैं स्वयं उनका नाम प्रस्तावित करना चाहता था। मेरे विचार से वर्तमान में जो संपर्क सूत्र हैं, वे सभी अपने-अपने स्तर पर अच्छा कार्य कर रहे हैं। ऐसे में अजीत जी के जुड़ने से टीम में एक और उपयुक्त और सक्रिय सदस्य का योगदान मिलेगा। आदरणीय अजीत जी को मेरी ओर से शुभकामनाएँ और पूर्ण समर्थन। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 18:26, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # '''समर्थन''' सदस्य की न्यूनतम अर्हता प्राप्त करते हुए, पिछले वर्षों में ऑफलाइन कार्यक्रमों में उनकी सक्रिय भागीदारी को देखते हुए मैं इस नामांकन का पूर्ण समर्थन करता हूँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) #{{समर्थन}} - प्रत्युत्पन्नमति सदस्य [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # '''समर्थन'''—हिंदी विकि परियोजनाओं पर सदस्य के ऑनलाइन तथा ऑफ़लाइन कार्यों को देखते हुए मैं सदस्य के नामांकन का समर्थन करता हूँ।--[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 13:50, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) ====विरोध==== ====तटस्थ==== ====टिप्पणी==== ====परिणाम==== :[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी को निर्वाचित घोषित किया जाता है। 1 नवंबर 2026 से वे नए संपर्क सूत्र होंगे। तथा [[सदस्य:SM7|SM7]] जी के साथ मिलकर हिंदी विकिमीडियाई सदस्य समूह का कार्य देखेंगें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 13:53, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) :31 अक्तूबर के बाद मैं [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार]] तथा [[सदस्य:संजीव कुमार]] संपर्क सूत्र के रूप में अपनी भूमिका समाप्त कर देंगे। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 13:58, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) :''उपर्युक्त चर्चा को एक पुरालेख के रूप में संरक्षित किया गया है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें कोई बदलाव न करें।'''</span> आगे की वार्ताएँ इस पृष्ठ पर नये विभागों में होनी चाहिए''।<!-- साँचा:चर्चा तल से --></div> mgx593cehf5j3igvrg73lou7o01mkj5 16 ब्लॉक्स 0 1155427 6632868 6305257 2026-10-25T05:27:39Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632868 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म|image=16 Blocks logo.png|director=[[:en:Richard Donner|रिचर्ड डोनर]]|producer=[[:en:Avi Lerner|एवी लर्नर]]<br>रेंडल इमेट<br>जॉन थॉम्पसन<br>अर्नाल्ड रिफकिन<br>जिम वेन वीक|writer=रिचर्ड वेंक|starring=[[ब्रूस विलिस]]<br />[[:en:Mos Def|मोस डेफ]]<br />[[:en:David Morse (actor)|डेविड मोर्स]]<br>[[:en:Cylk Cozart|सीयल्क कोज़ार्ट]]|music=[[:en:Klaus Badelt|क्लॉस बडेल्ट]]|cinematography=[[:en:Glen MacPherson|ग्लेन मैकफर्सन]]|editing=स्टीवन मिरकोविच|studio=[[:en:Alcon Entertainment|एलकॉन एंटरटेनमेंट]]<br>मिलेनियम फिल्म्स<br>शेयेने इंटरप्राइजेज<br>[[:en:Emmett/Furla/Oasis Films|इमेट/फुरला फिल्म्स]]<br>[[:en:Lauren Shuler Donner|द डोनर्स' कम्पनी]]<br>[[:en:Avi Lerner|इक्विटी पिक्चर्स]]<br>[[:en:Avi Lerner|नु इमेज फिल्म्स]]|distributor=[[:en:Warner Bros. Pictures|वॉर्नर ब्रोस. पिक्चर्स]]|released={{Film date|2006|3|3}}|runtime=102 मिनिट|country=संयुक्त राज्य|language=अंग्रेज़ी|budget=$55 मिलियन|gross=$65.7 मिलियन<ref>{{cite web|title=16 Blocks (2006) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=16blocks.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090514012856/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=16blocks.htm |archivedate=2009-05-14 |url-status=live |accessdate=2009-06-07 }}</ref>}} '''''16 ब्लॉक्स''''' रिचर्ड डोनर द्वारा निर्देशित और [[ब्रूस विलिस]], मोस डेफ और डेविड मोर्स द्वारा अभिनीत 2006 की अमेरिकी [[एक्शन फिल्म|एक्शन थ्रिलर]] फिल्म है। फिल्म रियल टाइम नैरेशन विधि में सामने आती है। यह डोनर का अंतिम निर्देशन का प्रयास है, क्योंकि उसी वर्ष वह सेवानिवृत्त हो गए थे। == संक्षेप == एक उम्र बढ़ने वाले शराबी पुलिस को 16 ब्लॉक दूर एक अदालत में एक गवाह को पुलिस हिरासत से भागने का काम सौंपा जाता है। हालांकि, काम पर अराजक ताकतें हैं जो उन्हें एक टुकड़े में बनाने से रोकती हैं। == कास्ट == *डिटेक्टिव के रूप में ब्रूस विलिस जैक मोस्ले *एडवर्ड "एडी" बंकर के रूप में मॉस डेफ *डेविड मोर्स डिटेल के रूप में फ्रैंक नगेंट *डायना मोस्ले के रूप में जेना स्टर्न *केसी सैंडर कैप्टन डैन ग्रुबर के रूप में *डिटेक्टिव के रूप में कयलक कोज़ार्ट जिमी मुलवे *डेविड ज़ायस ने डेट के रूप में। रॉबर्ट "बॉबी" टॉरेस *डेट के रूप में रॉबर्ट रैकी. जेरी शुए *पैट्रिक गैरो ने पता लगाया टूहै *साशा रोइज़ ने डेट के रूप में केलर *जेफ केली के रूप में श्लोंग *कॉनराड पीएलए को डेट के रूप में ऑर्टिज़ *डेट के रूप में हेचर उबर्री। एडवर्ड माल्डोनाडो *डिप्टी कमिश्नर वैगनर के रूप में रिचर्ड फिट्ज़पैट्रिक *माइक मेकान के रूप में पीटर मैक्रोबेबी *माइक कीनन रे रे फिट्ज़पैट्रिक के रूप में *रॉबर्ट क्लोहेसी सार्जेंट के रूप में केनोवा *पेर्सन के रूप में जेस मल गिबन्स *टाइग फोंग ब्रिग्स के रूप में *एडीए मैकडोनाल्ड के रूप में ब्रेंडा प्रेसली *सैम के रूप में किम चैन *कारमेन लोपेज़ ग्रेसी के रूप में *स्कॉट मैककॉर्ड लेफ्टिनेंट किंसेड के रूप में *स्टीव ओहन रेस्तरां मालिक के रूप में *टॉम वाल्शचिहा बस यात्री के रूप में *टोनी एल्वैंड सबवे कम्यूटर के रूप में *कोर्ट ऑफिसर के रूप में रॉब विटहॉफ विलिस मूल रूप से रैपर [[लुडाक्रिस]] को एडी बंकर का हिस्सा निभाना चाहते थे। <ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0450232/trivia |title=''16 Blocks'' (2006) - Trivia |access-date=31 मार्च 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222124527/http://www.imdb.com/title/tt0450232/trivia |archive-date=22 फ़रवरी 2017 |url-status=live }}</ref> ''१६ ब्लॉकस'' दूसरी फिल्म है जिसमें डेविड मोर्स ने विलन की भूमिका निभाई है जो नायक के रूप में [[ब्रूस विलिस|ब्रूस विलिस हैं]] ; पहले ''12 बंदर थे'', जिसमें मोर्स ने डॉ। पीटर्स की भूमिका निभाई थी। == बॉक्स ऑफिस == [[वॉर्नर ब्रॉस.|वार्नर ब्रदर्स]] द्वारा रिलीज़ की गई फिल्म [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में 3 मार्च 2006 को खुली। अपने शुरुआती सप्ताहांत में, फिल्म ने [[अमेरिकी डॉलर|$]] 12.7 मिलियन की कमाई की, जो सप्ताहांत की दूसरी सबसे अधिक कमाई वाली फिल्म थी। 15 मई, 2006 की समापन तिथि के अनुसार, फिल्म ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका|यूएस]] बॉक्स ऑफिस पर कुल $ 36.895 मिलियन की कमाई की। इसने दुनिया भर में $ 65.6 मिलियन कमाए। <ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0450232/business |title=16 Blocks (2006) - Box office / business |access-date=31 मार्च 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306231139/http://www.imdb.com/title/tt0450232/business |archive-date=6 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> बॉक्स ऑफिस मोजो के अनुसार, उत्पादन लागत लगभग $ 55 मिलियन थी। <ref>{{Cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/news/?id=2020 |title='16 Blocks' Gets Clocked by 'Madea' |access-date=31 मार्च 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418032627/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=2020 |archive-date=18 अप्रैल 2018 |url-status=live }}</ref> इस फिल्म ने रेंटल पर $ 51.53 मिलियन कमाए, और लगातार 17 हफ्तों तक डीवीडी टॉप 50 चार्ट्स पर बनी रही। == रिसेप्शन == [[रॉटेन टमेटोज़|रॉटन टोमाटो]] द्वारा एकत्र की गई 161 समीक्षाओं के आधार पर, फिल्म को आलोचकों से 56% अनुमोदन रेटिंग मिली, जिसका औसत स्कोर 5.9 / 10 है। <ref name="rt">{{Cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/16_blocks/?critic=creamcrop|title=16 Blocks|website=[[रॉटेन टमेटोज़]]|access-date=July 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528060423/http://www.rottentomatoes.com/m/16_blocks/?critic=creamcrop|archive-date=28 मई 2016|url-status=live}}</ref> साइट की सर्वसम्मति में लिखा है: "ब्रूस विलिस और मॉस डेफ के दमदार प्रदर्शन के बावजूद, ''16 ब्लॉक'' बमुश्किल एक्शन जॉनर में एक दुकानदार की प्रविष्टि से ऊपर उठते हैं।" मेटाक्रिटिक, जो मुख्य मुख्यधारा के आलोचकों से समीक्षा के आधार पर 0–100 की श्रेणी में रेटिंग प्रदान करता है, उसने 34 के आधार पर 63 के स्कोर की गणना की, जो "आम तौर पर अनुकूल समीक्षा" को इंगित करता है। <ref name="meta">{{Cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/16-blocks|title=16 Blocks Reviews, Ratings, Credits, and More|website=[[Metacritic]]|publisher=[[CBS Interactive]]|access-date=July 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180410083333/http://www.metacritic.com/movie/16-blocks|archive-date=10 अप्रैल 2018|url-status=live}}</ref> CinemaScore द्वारा प्रदत्त ऑडियंस ने फिल्म को ए + से एफ पैमाने पर "बी +" का औसत ग्रेड दिया। <ref name="CinemaScore">{{Cite web|url=https://m.cinemascore.com|title=CinemaScore|website=cinemascore.com|access-date=15 जून 2020|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20170916153548/https://m.cinemascore.com/|archive-date=16 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> ''द विलेज वॉयस के'' माइकल एटकिंसन ने टिप्पणी की कि "क्लिच जमीन पर मोटी आती है" और इसे "महाकाव्य प्रतीत होने की कोशिश करने वाली एक छोटी फिल्म, या एक फूला हुआ राक्षस दुबला दिखने की कोशिश कर रहा है।" <ref>{{Cite web|url=http://www.villagevoice.com/2006-02-21/film/aging-hollywood-hack-attempts-clumsy-b-movie/|title=Aging Hollywood Hack Attempts Clumsy B Movie|last=Atkinson|first=Michael|authorlink=Michael Atkinson (writer)|date=February 21, 2006|website=[[The Village Voice]]|publisher=[[Village Voice Media]]|access-date=July 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022213345/http://www.villagevoice.com/2006-02-21/film/aging-hollywood-hack-attempts-clumsy-b-movie/|archive-date=22 अक्तूबर 2012|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022213345/http://www.villagevoice.com/2006-02-21/film/aging-hollywood-hack-attempts-clumsy-b-movie/ |date=22 अक्तूबर 2012 }}</ref> ''रोलिंग स्टोन के'' पीटर ट्रैवर्स ने फिल्म को चार में से ढाई स्टार दिए और विलिस एंड मॉस डेफ को "एक भयानक टीम" कहा, "यह निष्कर्ष निकाला कि" जब तक रिचर्ड वेन्क की स्क्रिप्ट पात्रों को पक्की धारणा की ईंट की दीवार में ले जाती है, तब तक यह है। एक जंगली सवारी। " <ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/16-blocks-20060307|title=16 Blocks|last=Travers|first=Peter|authorlink=Peter Travers|date=March 7, 2006|website=[[Rolling Stone]]|publisher=[[Jann Wenner|Wenner Media]]|access-date=July 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907124557/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/16-blocks-20060307|archive-date=7 सितंबर 2017|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907124557/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/16-blocks-20060307 |date=7 सितंबर 2017 }}</ref> ''शिकागो सन-टाइम्स के'' आलोचक रोजर एबर्ट ने इसे चार में से तीन स्टार दिए और मोस डेफ की सराहना की "अपने अभिनय के प्रदर्शन के लिए जो एक एक्शन फिल्म में पूरी तरह से अप्रत्याशित है," फिल्म को कॉल करते हुए "एक पीछा तस्वीर जो एक वेग से आयोजित की जाती है, जो कि लगभग सही है एक मध्यम आयु वर्ग के शराबी। " <ref>{{Cite web|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20060302/REVIEWS/60301010|title=16 Blocks :: rogerebert.com :: Reviews|last=Ebert|first=Roger|authorlink=Roger Ebert|date=March 3, 2006|website=[[Chicago Sun-Times]]|publisher=[[Sun-Times Media Group|Sun-Times Media]]|access-date=July 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013054606/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060302%2FREVIEWS%2F60301010|archive-date=13 अक्तूबर 2012|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013054606/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060302%2FREVIEWS%2F60301010 |date=13 अक्तूबर 2012 }}</ref> ''द बोस्टन ग्लोब के'' वेस्ले मॉरिस ने फिल्म को बेहद पुराने ढंग से बताया, उसके निर्देशन के लिए डोनर की प्रशंसा की, लेकिन मौलिकता की कमी के लिए फिल्म की आलोचना करते हुए कहा कि यह क्लिंट ईस्टवुड द्वारा निर्देशित ''द गौंटलेट'' की रीमेक की तरह लगता है। <ref>{{Cite web|url=http://archive.boston.com/ae/movies/articles/2006/03/03/16_blandly_goes_where_films_have_gone_before/|title=16' blandly goes where films have gone before|last=Wesley Morris|date=March 3, 2006|website=[[The Boston Globe]]|access-date=2018-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213172356/http://archive.boston.com/ae/movies/articles/2006/03/03/16_blandly_goes_where_films_have_gone_before/|archive-date=13 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> == पुनर्निर्माण == मई 2013 में, ओरिजिनल एंटरटेनमेंट ने ''रेम्बो के'' [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] रीमेक, ''[[द एक्सपेंडेबल्स]]'', ''16 ब्लॉक्स'', ''88 मिनट्स'' और ''ब्रुकलिन के सबसे अच्छे'' प्रोडक्शन के लिए मिलेनियम फिल्म्स के साथ पांच-पिक्चर डील को सील करने की पुष्टि ''की'', ''रेम्बो'' और ''द एक्सपेंडेबल्स के'' लिए प्रोडक्शंस की शुरुआत के साथ। उस वर्ष का अंत। <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2013/biz/global/hollywood-for-bollywood-remakes-of-rambo-expendables-more-planned-1200481601/|title=Original Ent. Plans Bollywood Remakes of ‘Rambo,’ ‘Expendables’ (EXCLUSIVE)|last=McNary|first=Dave|date=May 15, 2013|website=Variety|access-date=May 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725111948/https://variety.com/2013/biz/global/hollywood-for-bollywood-remakes-of-rambo-expendables-more-planned-1200481601/|archive-date=25 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20141222003407/http://www2.warnerbros.com/16blocks/index.html ''16 ब्लॉक्स'' आधिकारिक साइट] * {{आईएमडीबी शीर्षक|id=0450232}} * {{AllRovi movie|326283}} * {{Mojo title|id=16blocks}} * रोजर एबर्ट द्वारा [https://web.archive.org/web/20120923100131/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060302%2FREVIEWS%2F60301010%2F1023 ''16 ब्लॉक्स''] की समीक्षा [[श्रेणी:अंग्रेज़ी फ़िल्में]] [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्में]] [[श्रेणी:2006 की फ़िल्में]] q1mf7ke2xofbi4h9lj0icstmhkqzecv अरज़न नागवासवाला 0 1157201 6632813 4815224 2026-10-25T03:29:53Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632813 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अरज़न नागवासवाला | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1997|10|17|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | nickname = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 11 फरवरी 2018 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1136213.html क्रिकइन्फो }} '''अर्जन नागवासवाला''' (जन्म 17 अक्टूबर 1997) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1136213.html |title=Arzan Nagwaswalla |accessdate=11 February 2018 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20180211190428/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1136213.html |archive-date=11 फ़रवरी 2018 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] plrj2pckx76wgrknhzhrou87vsaehmz कोशाला देवी 0 1195618 6632580 5895443 2026-10-24T16:57:19Z Kandarpajit Kallol 88042 /* */ 6632580 wikitext text/x-wiki {{Wikify}}कौशला देवी सम्राट बिंबिसार (558–491 ईसा पूर्व) की पहली पत्नी के रूप में मगध साम्राज्य की महारानी थीं। वह कौशल की एक राजकुमारी थी और राजा प्रसेनजित की बहन थी। कौशला देवी - मगध साम्राज्य की महारानी पति - बिम्बिसार पुत्र - अजातशत्रु वंश -हरिका(शादी से),इक्ष्वाकु(जन्म से) पिता -राजा महा-कौशल धर्म -बुद्ध धर्म कौशला देवी का जन्म कौशल के राजा महाकाल-कौशल से हुआ था। वह राजा प्रसेनजित की बहन थी। उनका विवाह राजा बिम्बिसार से हुआ था, और काशी को विवाह में दहेज के रूप में ले गईं। उनके पति बिंबिसार की मृत्यु उनके ही पुत्र अजातशत्रु के हाथों हुई। [[श्रेणी:भारतीय बौद्ध]] tuojoxlpf7c96d9mhzjoa8igwx86ezj 2020 मालियान तख्तापलट 0 1207260 6632567 5629913 2026-10-24T15:35:18Z Pkrs1 881654 साँचा {{एकाकी}} जोड़ा 6632567 wikitext text/x-wiki {{एकाकी}} {{ख़राब अनुवाद|date=अगस्त 2020}} {{स्रोतहीन|date=अगस्त 2020}} 18 अगस्त 2020 को, मालियन सशस्त्र बलों के तत्वों ने एक विद्रोह शुरू किया। [2] [3] पिकअप ट्रकों पर सैनिकों के शहर में Soundiata सैन्य अड्डे पर धावा बोल दिया कटी, जहां गोलियों से पहले हथियार शस्त्रागार से वितरित किए गए और वरिष्ठ अधिकारियों को गिरफ्तार कर लिया आदान-प्रदान किया गया था। [४] [५] टैंकों और बख्तरबंद वाहनों को शहर की सड़कों पर देखा गया था, [६] साथ ही साथ राजधानी बामको के लिए जाने वाले सैन्य ट्रक भी। [Det] सैनिकों ने राष्ट्रपति इब्राहिम बाउबकर कीता सहित कई सरकारी अधिकारियों को हिरासत में लिया जिन्होंने इस्तीफा दे दिया और सरकार को भंग कर दिया। [8]2012 के तख्तापलट के बाद 10 साल से कम समय में यह देश का दूसरा तख्तापलट है। jdj0oji9ixlvneefhbfa2d0utm98ksg 6632611 6632567 2026-10-24T18:27:00Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632611 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{एकाकी}} {{ख़राब अनुवाद|date=अगस्त 2020}} {{स्रोतहीन|date=अगस्त 2020}} 18 अगस्त 2020 को, मालियन सशस्त्र बलों के तत्वों ने एक विद्रोह शुरू किया। [2] [3] पिकअप ट्रकों पर सैनिकों के शहर में Soundiata सैन्य अड्डे पर धावा बोल दिया कटी, जहां गोलियों से पहले हथियार शस्त्रागार से वितरित किए गए और वरिष्ठ अधिकारियों को गिरफ्तार कर लिया आदान-प्रदान किया गया था। [४] [५] टैंकों और बख्तरबंद वाहनों को शहर की सड़कों पर देखा गया था, [६] साथ ही साथ राजधानी बामको के लिए जाने वाले सैन्य ट्रक भी। [Det] सैनिकों ने राष्ट्रपति इब्राहिम बाउबकर कीता सहित कई सरकारी अधिकारियों को हिरासत में लिया जिन्होंने इस्तीफा दे दिया और सरकार को भंग कर दिया। [8]2012 के तख्तापलट के बाद 10 साल से कम समय में यह देश का दूसरा तख्तापलट है। 8oa0ki900d1ymakigs6knw4mkskf9jd देसी दारू 0 1207922 6632839 6602822 2026-10-25T04:44:43Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632839 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|listed=yes|date=सितंबर 2020}} {{ज्ञानसन्दूक पेय पदार्थ|image=Factory made legal desi daru.jpg|type=[[मादक पेय]]|abv=28.5%–42.5%|proof=50°|origin=[[भारत]]|colour=सफेद एवं भूरी}} '''देसी डारू''' [[भारतीय उपमहाद्वीप]] के ग्रामीण इलाकों में बनाई जाने वाली [[शराब]] की एक श्रेणी है, जिसका एक प्रकार [[ठर्रा|थार]] हेैं। यह परंपरागत रूप से एक ऐसी प्रक्रिया से तैयार किया गया है जिसे सदियों से पारित किया जा रहा है। यह भारत के गांवों में प्राथमिक और सबसे लोकप्रिय मादक पेय है और इसे [[शीरा|गुड़]] से [[किण्वन|किण्वित]] और आसुत किया जाता है जो कि गन्ने के एक उत्पाद द्वारा होता है।<ref name="Patel2009">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGWQddFYuqIC&pg=PT206|title=Happy Hours: The Penguin Book of Cocktails|last=Bhaichand Patel|date=19 October 2009|publisher=[[Penguin Books]] Limited|isbn=978-81-8475-162-8|pages=206 ff.}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.livemint.com/Companies/thwR3uoMpibRWW73gRKzAK/Boom-time-for-country-liquor.html|title=Boom time for country liquor|last=David Shaftel|date=2011-11-23|publisher=Livemint|access-date=2015-08-03}}</ref><ref name="indiatimes1">{{Cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-01-22/news/27733976_1_country-liquor-imfl-bis|title=Manufacturing norms for country liquor on anvil|last=Ratna Bhushan &amp; Boby Kurian|date=2008-01-22|access-date=2015-08-03|archive-date=5 मार्च 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305083152/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-01-22/news/27733976_1_country-liquor-imfl-bis|url-status=dead}}</ref> देसी शराब एक व्यापक शब्द है और इसमें कानूनी और अवैध रूप से निर्मित स्थानीय शराब दोनों शामिल हो सकते हैं। जबकि देसी शराब (अरक और खजूर के ताड़ी) के अन्य प्रकार के रूप में वर्गीकृत किया जा सकता है अवधि ''देसी दारु'' आमतौर पर कानूनी शराब को संदर्भित करता है चांदनी शराब।<ref>{{Cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/Desi+daroo|title=Desi daroo - definition of Desi daroo|date=|website=[[The Free Dictionary]]|access-date=2015-08-03}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/821495/india-s-deadly-moonshine-in-the-spotlight|title=India's deadly moonshine in the spotlight|date=13 July 2009|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|access-date=22 September 2015}}</ref> यह भारत में प्राचीन काल से सेवन किया जाता है और देश के विभिन्न हिस्सों में अलग-अलग नामों से जाना जाता है। == शब्द-साधन == ''[[देसी]]'' शब्द, हिंदी भाषा के ''देस'' (देश या क्षेत्र) से, जो आमतौर पर ''हमवतन'' या ''स्थानीय के'' लिए एक [[अंतःनाम और बहिःनाम​|नाम]] है, जिसे अक्सर पारंपरिक या देशी माना जाता है। ''डारू'' भारत में किसी भी मादक पेय के लिए इस्तेमाल किया जाने वाला एक स्वदेशी शब्द है। ''शरब'' फ़ारसी-व्युत्पन्न समकक्ष है और कम आवृत्ति वाले कुछ क्षेत्रों में उपयोग किया जाता है।<ref name="Cortés2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VQ1zAwAAQBAJ&pg=PA1162|title=Multicultural America: A Multimedia Encyclopedia|last=Carlos E. Cortés|date=3 September 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7626-7|pages=1162–}}</ref> == उद्योग == मेडिकल जर्नल ''द लांसेट के'' एक लेख में अनुमान लगाया गया है कि भारत में खपत होने वाली शराब का लगभग दो-तिहाई हिस्सा देसी ड्रू (भारतीय निर्मित वाणिज्यिक शराब) है।<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/the-alcohol-economy/article5436924.ece|title=The alcohol economy &#124; Business Line|date=2013-12-08|publisher=Thehindubusinessline.com|access-date=2015-08-03}}</ref> ''ग्लोबस स्पिरिट्स'' ने उल्लेख किया है कि भारत की देसी शराब का बाजार लगभग 242 मिलियन मामले (भारत में पेय उद्योग का 30% से अधिक) लगभग 7% प्रति वर्ष की वृद्धि दर के साथ है।<ref>{{Cite web|url=http://www.globusspirits.com/country.php|title=Country Liquor|date=|publisher=Globus Spirits|access-date=2015-08-03|archive-date=5 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190305102401/http://www.globusspirits.com/country.php|url-status=dead}}</ref> पाकिस्तान के बारे में कोई डेटा उपलब्ध नहीं है क्योंकि पाकिस्तान में मुसलमानों के लिए शराब पीना आधिकारिक रूप से प्रतिबंधित है, हालांकि स्थानीय रूप से निर्मित शराब काले बाजार में बेची जाती है।<ref name="craig1">{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/in-dry-pakistan-deaths-from-toxic-liquor-continue/2014/10/08/bf149e5c-4f1a-11e4-babe-e91da079cb8a_story.html|title=In dry Pakistan, deaths from toxic liquor continue|last=Craig|first=Tim|date=2014-10-08|access-date=2015-08-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-24044337|title=Pakistan battles growing alcohol addiction|date=|publisher=[[बीबीसी न्यूज़]] Bbc.com|access-date=2015-08-05}}</ref> == सामाजिक मुद्दे == अवैध अवैध देसी शराब, भारत की सबसे सस्ती शराब है, जो गाँव की आबादी और शहरी गरीबों के लिए मुख्य मादक पेय है। अवैध रूप से अवैध देसी शराब "सामाजिक" उद्देश्यों के लिए कम खपत की जाती है, यह आमतौर पर त्वरित नशा के उद्देश्य से अधिक खपत होती है। ग्रामीण क्षेत्रों में, अवैध देसी ड्रू को [[घरेलू हिंसा]] और परिवार में गरीबी के लिए दोषी ठहराया गया है। गांवों में अवैध देसी शराब की दुकानों / बार के खिलाफ कई विरोध प्रदर्शन हुए हैं। आमतौर पर कानूनी देसी ड्रू के लिए अलग-अलग बार हैं। <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/Women-vandalize-country-liquor-shop/articleshow/47979689.cms|title=Women vandalize country liquor shop|last=|date=2015-07-08|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=2015-08-03}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/meerut/Women-protest-against-sale-of-illicit-liquor/articleshow/46189055.cms|title=Women protest against sale of illicit liquor - The Times of India|last=|date=2015-02-10|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=2015-08-03}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/women-protest-against-liquor-shop/article6973029.ece|title=Women protest against liquor shop|date=2015-03-09|access-date=2015-08-03}}</ref> === भारतीय शराब में मिलावट/प्रीमियर किया गया === भारत में कई बार ऐसे मामले सामने आए हैं जहां [[स्कॉच व्हिस्की|स्कॉच]]/अंग्रेजी व्हिस्की को ग्राहकों को परोसने से पहले उसमें कुछ मात्रा में अवैध देसी शराब मिला कर मिलावट की गई है। <ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/pay-for-scotch-drink-desi-daru/98528|title=Pay for Scotch drink Illicit Desi daru - News|date=|publisher=Mid-day.com|access-date=2015-08-03}}</ref> == स्वास्थ्य के मुद्दे == हालांकि स्वास्थ्य जोखिम सभी प्रकार की शराब के साथ जुड़े हुए हैं, देसी डारू अन्य प्रकारों की तुलना में अधिक खतरनाक हो सकता है क्योंकि यह एक से अधिक आसवन प्रक्रिया से नहीं गुजरता है, अक्सर खराब तरीके से विनियमित होता है, क्योंकि यह ज्यादातर बूटलेग अल्कोहल होता है । <ref>{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/mumbai-news/how-nearly-100-people-in-mumbai-died-from-toxic-alcohol-774019|title=How Nearly 100 People in Mumbai Died From Toxic Alcohol|date=2015-06-22|publisher=[[NDTV]] Ndtv.com|access-date=2015-08-03}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.com/last-call-poor-indians-continue-die-alcohol-poisoning-liquor-laced-industrial-chemicals-1434038|title=Last Call: Poor Indians Continue To Die From Alcohol Poisoning From Liquor Laced With Industrial Chemicals|last=Palash Ghosh|date=|publisher=Ibtimes.com|access-date=2015-08-03}}</ref> अगर आसवन प्रक्रिया में देखभाल नहीं की जाती है और उचित उपकरण का उपयोग नहीं किया जाता है, तो हानिकारक अशुद्धियां जैसे कि फ्यूज़ल अल्कोहल, प्लंबिंग सोल्डर से [[सीस विषाक्ततन|सीसा]], और [[मेथेनॉल|मेथनॉल]] को विषाक्त स्तर तक केंद्रित किया जा सकता है। भारत और पाकिस्तान में गैर-फैक्ट्री से बनी जहरीली शराब के सेवन से कई मौतें हुई हैं। <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/86-deaths-blamed-on-toxic-indian-moonshine/|title=86 Deaths Blamed on Toxic Indian Moonshine|website=www.cbsnews.com|access-date=2015-08-03}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.buzzfeed.com/tasneemnashrulla/42-people-in-india-have-died-after-drinking-toxic-alcohol#.mkPJzY7V|title=42 People In India Have Died After Drinking Toxic Alcohol|access-date=2015-08-03}}</ref> <ref name="craig1"/> == लोकप्रिय संस्कृति में == [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फिल्मों, गानों में देसी डारू के कई संदर्भ हैं। * 2012 की फिल्म [[कॉकटेल]] में [[बेनी दयाल]] और [[शाल्मली खोलगडे|शाल्मली खोलगड़े]] द्वारा गाया गया ''दारू देसी'' नाम का गाना है। <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/cocktail-song-daaru-desi/|title=COCKTAIL song: Daru Desi - Bollywood News & Gossip, Movie Reviews, Trailers & Videos at|last=BollywoodLife|date=2012-06-02|publisher=Bollywoodlife.com|access-date=2015-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415234006/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/cocktail-song-daaru-desi/|archive-date=15 अप्रैल 2019|url-status=dead}}</ref> * 2011 की फिल्म फालतूु में ''चार बज गए (पार्टी अबकी है)'' नाम का पार्टी गीत देसी ''डारू'' का संदर्भ है। <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/top-10-videos/Top-10-Drunken-Numbers-of-Bollywood/videols/11446608.cms|title=Top 10 Drunken Numbers of Bollywood - Top 10 - Hindi - Entertainment - The Times of India|last=|date=2012-01-11|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=2015-09-22}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.glamsham.com/music/lyrics/faltu/char-baj-gaye/1597/3323.htm|title=Char Baj Gaye Song Lyrics of F.A.L.T.U|date=|publisher=glamsham.com|access-date=2015-09-22|archive-date=7 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907150506/http://www.glamsham.com/music/lyrics/faltu/char-baj-gaye/1597/3323.htm|url-status=dead}}</ref> * 2011 की फिल्म [[रॉकस्टार|रॉकस्टार में]] मुख्य अभिनेता [[रणबीर कपूर]] और मुख्य अभिनेत्री [[नरगिस फाखरी|नरगिस फाखरी ने]] देसी ड्रू पीते हुए दिखाया। <ref>{{Cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1111112/jsp/entertainment/story_14740092.jsp|title=Rahman and Ranbir rock it, but imtiaz disappoints|date=2011-11-12|publisher=Telegraphindia.com|access-date=2015-09-22}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/slideshow/type/view/id/839/Ranbir+Kapoor+talks+about+the+music+of+Rockstar|title=Ranbir Kapoor talks about the music of Rockstar &#124; Latest bollywood Hindi Movie Features|last=Bollywood Hungama|date=2011-10-14|publisher=Bollywood Hungama|access-date=2015-09-22}}</ref> * 2014 की फ़िल्म मैन और मिस्टर राइट में जसबीर जस्सी द्वारा गाया गया ''देसी'' दारु नाम का गाना है। <ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/main-aur-mr-riight-a-tad-too-cheesy/|title=Main Aur Mr. Riight / A tad too cheesy!|date=2014-12-19|access-date=2015-09-22}}</ref> <ref name="indiablooms1">{{Cite web|url=http://indiablooms.com/ibns_new/showbiz-details/B/747/teaser-for-desi-daru-song-from-main-aur-mr-riight-is-out-now.html|title=Teaser for Desi Daru song from Main Aur Mr Riight is out now &#124; Indiablooms - First Portal on Digital News Management|date=|publisher=Indiablooms|access-date=2015-09-22|archive-date=23 सितंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923004517/http://indiablooms.com/ibns_new/showbiz-details/B/747/teaser-for-desi-daru-song-from-main-aur-mr-riight-is-out-now.html|url-status=dead}}</ref> == गेलरी == <gallery widths="130" heights="200"> चित्र:Desi daru (desi liqour) with Orange flavor.jpg|<nowiki> </nowiki>देसी दारु भेंगरी मंत्र </gallery> == यह भी देखें == * [[बीड़ी]] * [[हुक़्क़ा]] * [[भारतीय पेय]] * [[पान का बीड़ा]] == संदर्भ == {{Reflist|30em}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Desi daru|देसी दारू}} *[http://www.firstpost.com/mumbai/photos-truck-carrying-desi-daru-overturns-in-mumbai-1473607.html?photoid=2 ''फर्स्टपोस्ट'' द्वारा देसी दारु की तस्वीरें] [[श्रेणी:भारतीय मादक पेय]] 4njf3nuonqbr5p8qyb2rqdk6g70f3r6 अंतर्राष्ट्रीय जलक्षेत्र 0 1211834 6632637 6378088 2026-10-24T19:12:51Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632637 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=मार्च 2025}} [[File:Exclusive Economic Zones.svg|right|thumb|400px|अंतर्राष्ट्रीय जलक्षेत्र को गहरे नीले रंग से दर्शाया गया है।]] '''अंतर्राष्ट्रीय जलक्षेत्र''' जल निकाय होते हैं जो किसी भी राष्ट्र की "प्रादेशिक जल सीमाओं" के पार होते हैं: अंतर्राष्ट्रीय जलक्षेत्र, महासागर, बड़े समुद्री पारिस्थितिक तंत्र, संलग्न या अर्ध-संलग्न क्षेत्रीय समुद्र और नदियां, झीलें, भूजल प्रणालियां (एक्वीफ़र्स) और आद्रभूमियां हो सकती हैं। "अंतर्राष्ट्रीय जलक्षेत्र" अंतर्राष्ट्रीय कानून में परिभाषित शब्द नहीं है, बल्कि यह एक अनौपचारिक शब्द है जो किसी भी देश की "प्रादेशिक जल सीमा" से बाहर या परे के पानी की व्याख्या करता है। दूसरे शब्दों में अंतर्राष्ट्रीय जलक्षेत्र, '''खुला समुद्र''' (लैटिन में mare liberum, यानि मुक्त सागर) भी कहलाता है। अंतर्राष्ट्रीय जलक्षेत्र (खुला समुद्र) किसी भी देश के अधिकार क्षेत्र में नहीं होते हैं और इन्हें 'मारे लिबेरुम (mare liberum)' के सिद्धांत के तहत जाना जाता है। देशों को इन जलक्षेत्रों में मछली पकड़ने, नौवहन, ऊपर से उड़ान भरने, केबल और पाइपलाइन बिछाने के साथ-साथ वैज्ञानिक अनुसंधान का अधिकार भी होता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय जलक्षेत्र]] 72v6p6ij20kmnqfhot3hyj0d5jxy1k1 पांढुरना 0 1212366 6632538 6597278 2026-10-24T13:27:00Z ~2026-56859-95 955614 /* प्रमुख पर्यटन एवं धार्मिक स्थल */ 6632538 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = पांढुरना | native_name = Pandhurna | native_name_lang = en | pushpin_label = पांढुरना | pushpin_map = India Madhya Pradesh | coordinates = {{coord|21.593|78.529|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = मध्य प्रदेश में स्थिति | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[पांढुरना ज़िला|पांढुरना]] | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केंद्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[मध्य प्रदेश]] | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | population_total = 45479 | population_as_of = 2011 | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]], और [[गोंडी भाषा|गोंडी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +5:30 }} '''पांढुरना''' ({{langx|en|Pandhurna|italic=no}}) [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य के दक्षिणी भाग में स्थित एक नगर है, जो [[पांढुरना ज़िला]] का मुख्यालय है। यह नगर राष्ट्रीय राजमार्ग 47 (NH-47) तथा दक्षिण-पूर्व-मध्य रेलवे मार्ग पर अवस्थित है। पांढुरना जाम नदी के तट पर बसा है, जिसके किनारे प्रतिवर्ष विश्व प्रसिद्ध [[गोटमार मेला]] आयोजित किया जाता है।<ref>{{cite web |title=पांढुरना (Pandhurna) जानकारी |url=https://www.aajtak.in/topic/pandhurna |website=AajTak |access-date=27 March 2026 |language=hi |publisher=India Today}}</ref> == भौगोलिक एवं आर्थिक स्थिति == पांढुरना मध्य प्रदेश का एक प्रमुख नगर है, जहाँ कृषि मुख्य व्यवसाय है। क्षेत्र की काली मिट्टी संतरा एवं कपास की खेती के लिए उपयुक्त मानी जाती है, इसलिए यहाँ के किसान मुख्यतः ख़रीफ़ ऋतु में इन फ़सलों का उत्पादन करते हैं। इसके अतिरिक्त सोयाबीन, मूँगफली, फूलगोभी, चना और गेहूँ भी प्रमुख फ़सलें हैं। नगर में खाद्य तेल एवं कपास से संबंधित कई उद्योग स्थापित हैं। यहाँ तेल मिलें, कपास प्रसंस्करण इकाइयाँ तथा अन्य खाद्य प्रसंस्करण संयंत्र स्थित हैं, जो स्थानीय अर्थव्यवस्था में महत्वपूर्ण योगदान देते हैं। भौगोलिक रूप से पांढुरना विदर्भ क्षेत्र के निकट स्थित है, जिसके कारण यहाँ हिंदी के साथ-साथ मराठी और गोंडी भाषाएँ भी प्रचलित हैं। पांढुरना क्षेत्र संतरे के उत्पादन के लिए भी जाना जाता है, जिनका व्यापार मुख्यतः नागपुर के बाज़ारों में किया जाता है। प्रशासनिक दृष्टि से पांढुरना नगर पालिका क्षेत्र को 30 वार्डों में विभाजित किया गया है, जिनके लिए प्रत्येक पाँच वर्ष में चुनाव आयोजित होते हैं। 2011 की भारतीय जनगणना के अनुसार, पांढुरना नगर पालिका की कुल जनसंख्या 193,818 थी, जिसमें 100,657 पुरुष एवं 93,156 महिलाएँ शामिल थीं। 0–6 आयु वर्ग के बच्चों की जनसंख्या 4,986 थी, जो कुल जनसंख्या का लगभग 10.96% है। नगर का लिंगानुपात 937 है, जो मध्य प्रदेश के औसत 931 से अधिक है। बाल लिंगानुपात लगभग 959 है, जो राज्य के औसत 918 से अधिक है। पांढुरना की औसत साक्षरता दर 87.03% है, जो राज्य के औसत 69.32% से अधिक है; इसमें पुरुष साक्षरता दर 91.02% तथा महिला साक्षरता दर 82.76% है। == प्रमुख पर्यटन एवं धार्मिक स्थल == * [[गोटमार मेला]] * हजरत गुंचा शाह वली दरगाह, पांढुरना * हजरत बाबा फरीद दरगाह, बढ़चीचोली * घोगरा जलप्रपात * जामसावली हनुमान मंदिर (सौंसर) * अर्धनारीश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर, मोहगाँव हवेली (सौंसर) * साईं टेकड़ी मंदिर, पांढुरना * छत्रपति शिवाजी महाराज चौक, पांढुरना == इन्हें भी देखें == * [[छिंदवाड़ा ज़िला]] * [[पांढुरना ज़िला]] * [[सौंसर]] * [[लोधीखेड़ा]] == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:पांढुरना ज़िला]] [[श्रेणी:पांढुरना ज़िले के नगर]] 3xp97s9ej1s45tc4bx3tnkdhdg0slij अदृश्य गुलाबी इकसिंगा 0 1212632 6632669 4935407 2026-10-24T20:34:00Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632669 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{ख़राब अनुवाद|listed=yes|date=सितंबर 2020}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2020}} द अदृश्य पिंक यूनिकॉर्न (IPU) एक पैरोडी धर्म की देवी है जो आस्तिक मान्यताओं पर व्यंग्य करती है, एक यूनिकॉर्न का रूप लेती है जो विरोधाभासी रूप से अदृश्य और गुलाबी दोनों है। [१] वह एक नास्तिक चित्रण है जिसका उपयोग नास्तिक और अन्य धार्मिक संशयवादियों द्वारा रसेल के चायदानी के समकालीन संस्करण के रूप में किया जाता है, जिसका उल्लेख कभी-कभी फ्लाइंग स्पेगेटी मॉन्स्टर के साथ किया जाता है। [२]  एक अदृश्य पशु गुलाबी वसंत की शैली में अदृश्य गुलाबी गेंडा का चित्रण। IPU का उपयोग यह तर्क देने के लिए किया जाता है कि अलौकिक मान्यताओं को मनमाने ढंग से माना जाता है, उदाहरण के लिए, अदृश्य पिंक यूनिकॉर्न के साथ किसी भी ईश्वरवादी कथन में ईश्वर शब्द की जगह। [३] गुलाबीपन और अदृश्यता के पारस्परिक रूप से अनन्य गुण, आईपीयू के अस्तित्व को बाधित करने में असमर्थता के साथ मिलकर, उन गुणों पर व्यंग्य करते हैं जो कुछ आस्तिक एक आस्तिक देवता के लिए विशेषता रखते हैं। l96kvfpgaryn59ljeby25th2ext8at5 चूरनिक्कर 0 1222583 6632927 4977384 2026-10-25T10:00:36Z ~2026-56894-56 955753 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6632927 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = चूरनिक्कर |other_name = Choornikkara<br />ചൂർണ്ണിക്കര |native_name_lang = ml |settlement_type = [[उपनगर]] |nickname = पेरियार का तट |image = |image_caption = |pushpin_label = चूरनिक्कर |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|10.079|76.337|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[एर्नाकुलम ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 43207 |population_as_of = 2011 |area_footnotes =<ref name="gcda">{{cite web |url=https://gcda.kerala.gov.in/overview |title=जीसीडीए अधिकार क्षेत्र और विकास योजनाएं |publisher=ग्रेटर कोच्चि विकास प्राधिकरण (GCDA) |accessdate=25 अक्टूबर 2026}}</ref> |unit_pref = Metric | area_rank = | area_total_km2 = 11.07 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = चूरनिक्करवासी; [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="चूरनिक्कर शहर जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=25 अक्टूबर 2026}}</ref> |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]]; [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |government_type = [[पंचायत]] |governing_body = ग्राम [[पंचायत]]= [[चूरनिक्कर]]; [[तालुक]]=[[अलुवा]]; [[पंचायत समिति (ब्लॉक)]]=[[वाड़कुलम]] |subdivision_type1 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name1 = [[अलुवा]] |subdivision_type6 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name6 = [[चालकुडी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|चालकुडी]] |elevation_m = 24 |elevation_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://en-in.topographic-map.com/map-44ffgt/Choornikkara/?center=10.08235%2C76.33809&zoom=16 | title=चूरनिक्कर का स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई और भूभाग|publisher= Topographic-map.com |accessdate=25 अक्टूबर 2026}}</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 683106 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 484 |registration_plate = KL-07 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1043 [[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 95.60% (पुरुष: 97.43%, महिला: 93.86%) | blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी | blank4_info_sec1 = {{convert|2623|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1315|km|mi}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|490|km|mi}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec2 = {{convert|691|km|mi}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank4_name_sec2 = [[तिरुवनन्तपुरम]] से दूरी | blank4_info_sec2 = {{convert|226|km|mi}} S ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec2 = [[कोड़िकोड]] से दूरी | blank5_info_sec2 = {{convert|185|km|mi}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] | blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> | blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] | blank2_info_sec2 = {{convert|2882|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://choornikkarapanchayat.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''चूरनिक्कर''' ({{lang-ml|ചൂർണ്ണിക്കര}})({{langx|en|Choornikkara}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[एर्नाकुलम ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह मुख्य रूप से कोच्चि शहर के उत्तरी उपनगरीय क्षेत्र और [[अलुवा]] के निकट स्थित है। यहाँ की स्थलाकृति मुख्य रूप से एक समतल तटीय मैदान है, जो पेरियार नदी के जलोढ़ मैदानों से प्रभावित है। यहाँ मुख्य रूप से [[जलोढ़क]] मिट्टी और कुछ हिस्सों में [[लैटेराइट मृदा]] पाई जाती है, जो [[कृषि]] और भूजल संचयन के लिए अत्यधिक अनुकूल है। केरल की सबसे लंबी नदी, [[पेरियार नदी]], इस क्षेत्र की जल विज्ञान प्रणाली को नियंत्रित करती है। [[मानसून]] के दौरान यह क्षेत्र अत्यधिक वर्षा (औसत 2,882 मिमी) प्राप्त करता है, जिसके कारण यहाँ का भूजल स्तर काफी ऊपर रहता है। 'चूर्णिक्करा' नाम के मूल में 'चूर्णी' शब्द है। प्राचीन काल और संस्कृत ग्रंथों में पेरियार नदी को 'चूर्णी नदी' कहा जाता था। इस नदी के तट पर स्थित होने के कारण इस भूभाग का नाम 'चूर्णिक्करा' पड़ा। यह क्षेत्र ऐतिहासिक रूप से [[त्रवनकोर]] [[रियासत]] और कोच्चि साम्राज्य के सीमावर्ती प्रभाव में रहा है। प्राचीन काल में यह मसालों के व्यापारिक मार्गों से जुड़ा एक प्रमुख कृषि केंद्र था। चूर्णिक्करा समृद्ध सांस्कृतिक और धार्मिक विरासत का केंद्र है। यहाँ के प्रमुख हिंदू मंदिरों का विवरण इस प्रकार है: अम्बाट्टुकावु भगवती [[मन्दिर]] (अम्बाट्टुकावु भगवती मन्दिर): यह क्षेत्र का एक अत्यंत प्राचीन और प्रतिष्ठित मंदिर है, जो देवी [[भद्रकाली]] (भगवती) को समर्पित है। यहाँ का वार्षिक 'पूरम' और '[[थलप्पोली]]' [[उत्सव]] सांस्कृतिक रूप से अत्यंत महत्वपूर्ण है। कडविल मंदिर: पेरियार नदी के प्राचीन घाटों से जुड़े होने के कारण इस मंदिर का अत्यधिक ऐतिहासिक और धार्मिक महत्व है। श्री [[गणेश | गणपति]] मंदिर (श्रीमद गणपति मंदिर): विघ्नहर्ता भगवान [[गणेश]] को समर्पित यह मंदिर स्थानीय निवासियों की आस्था का एक प्रमुख केंद्र है। इन मंदिरों में मनाए जाने वाले वार्षिक उत्सवों में पारंपरिक केरल वाद्ययंत्र (जैसे चेंडा मेलम), [[कथकली]] और लोक कलाओं का प्रदर्शन होता है, जो सांप्रदायिक सद्भाव का प्रतीक हैं। [[कोच्चि मेट्रो]] यार्ड: मुट्टम में स्थित कोच्चि मेट्रो का विशाल मुख्य डिपो और प्रशासनिक केंद्र इस क्षेत्र का सबसे आधुनिक लैंडमार्क है। ग्रामीण पर्यटन: यहाँ के विस्तृत [[धान]] के खेत (जैसे चूर्णिक्करा धान्य क्षेत्र) और पेरियार नदी के शांत किनारे पर्यावरण-पर्यटन के लिए आकर्षित करते हैं। बाँध/जलाशय: यहाँ के निकटवर्ती क्षेत्रों में पेरियार नदी पर बने नियामक और सिंचाई परियोजनाएं जल प्रबंधन के प्रमुख स्थल हैं। चूर्णिक्करा अपनी रणनीतिक स्थिति के कारण केरल के सबसे बेहतरीन [[परिवहन]] केंद्रों में से एक है: सड़क मार्ग: [[राष्ट्रीय राजमार्ग ५४४ (भारत) | राष्ट्रीय राजमार्ग 544]] (पूर्व में राष्ट्रीय राजमार्ग 47 - [[सेलम]] से [[कन्याकुमारी]]) इस पंचायत से होकर गुजरता है, जो इसे कोच्चि और अन्य प्रमुख शहरों से जोड़ता है। कोच्चि मेट्रो: अम्बाट्टुकावु और मुट्टम मेट्रो स्टेशन इसी पंचायत क्षेत्र के अंतर्गत या इसकी सीमाओं पर स्थित हैं, जो इसे कोच्चि शहर से त्वरित कनेक्टिविटी प्रदान करते हैं। रेल परिवहन: निकटतम बड़ा रेलवे स्टेशन आलुवा है, जो यहाँ से मात्र 3-4 किमी की दूरी पर है। वायु मार्ग: [[कोचीन अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] [[नेदुम्बासेरी]] यहाँ से लगभग 15 किमी की दूरी पर स्थित है। केरल राज्य सड़क परिवहन निगम और निजी बसें चौबीसों घंटे यहाँ सड़क संपर्क सुनिश्चित करती हैं। पारंपरिक रूप से चूर्णिक्करा एक प्रमुख धान उत्पादक क्षेत्र रहा है। यहाँ की 'चूर्णिक्करा मॉडल कृषि परियोजना' पूरे केरल में जैविक धान की खेती और परती भूमि को कृषि योग्य बनाने के लिए प्रसिद्ध है। आलुवा और [[कलमस्सेरी]] औद्योगिक क्षेत्रों के निकट होने के कारण यहाँ कई लघु और मध्यम स्तर के उद्योग, आईटी से जुड़े बैक-ऑफिस और वाणिज्यिक परिसर स्थित हैं। मेट्रो यार्ड के आने से यहाँ रियल एस्टेट और व्यापार में भारी वृद्धि हुई है। यहाँ कई प्रतिष्ठित सरकारी और निजी स्कूल, तकनीकी संस्थान और व्यावसायिक प्रशिक्षण केंद्र स्थित हैं जो एर्नाकुलम जिले के मुख्य शैक्षिक हब का हिस्सा हैं। यहाँ प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्रों के साथ-साथ आधुनिक मल्टी-स्पेशियलिटी अस्पताल (जैसे निकट स्थित राजगिरी अस्पताल और अन्य निजी चिकित्सा केंद्र) उच्च स्तरीय स्वास्थ्य सेवाएं प्रदान करते हैं। कोच्चि के एक प्रमुख उपग्रह शहर के रूप में, चूर्णिक्करा में भविष्य में कई स्मार्ट बुनियादी ढांचा परियोजनाएं, आवासीय अपार्टमेंट और वाणिज्यिक हब प्रस्तावित हैं। शहरीकरण के साथ-साथ यहाँ के पारंपरिक धान के खेतों और पेरियार नदी के पर्यावरण को बचाने के लिए वैज्ञानिक अपशिष्ट प्रबंधन और हरित पहलों पर जोर दिया जा रहा है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[एर्नाकुलम ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:कोच्चि में मुहल्ले]] 5ajvvg3vddcm6oy070k0la6vj3n8p02 1900 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में फ्रांस 0 1231769 6632961 5843494 2026-10-25T11:28:51Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632961 wikitext text/x-wiki {{infobox country at games | NOC = FRA | NOCname = [[फ्रांसीसी राष्ट्रीय ओलंपिक और खेल समिति]] | games = ग्रीष्मकालीन ओलंपिक | year = 1900 | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|www.franceolympique.com }}&nbsp;{{in lang|fr}} | location = [[पेरिस]] | competitors = 720 | sports = 19<ref>[https://www.sports-reference.com/olympics/countries/FRA/summer/1900/ sports-reference] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912092938/http://www.sports-reference.com/olympics/countries/FRA/summer/1900/ |date=September 12, 2015 }}</ref> | flagbearer = | rank = 1 | gold = 29 | silver = 44 | bronze = 39 | officials = | appearances = auto | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[1906 के इंटरकलेटेड खेलों में फ्रांस|1906]] इंटरलेक्टेड गेम्स }} '''फ्रांस''' पेरिस में '''1900 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक''' का मेज़बान था। फ्रांस उन कई राष्ट्रों में से एक था जिसने 1896 में ग्रीस में ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में भाग लिया था और 1900 खेलों में प्रतिस्पर्धा करने के लिए वापस लौटा था। स्वर्ण पदक नहीं दिए गए और रजत पदक विजेताओं को दिए गए, जबकि कांस्य पदक दूसरे स्थान पर दिए गए। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} qs19kctduq51e3usmnyjaop48i9hw2v 1858 का केंद्रीय भारतीय अभियान 0 1232286 6632879 6630779 2026-10-25T05:43:51Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632879 wikitext text/x-wiki '''मध्य भारत अभियान''' के [[1857 भारतीय विद्रोह]] में कार्यवाही की अंतिम शृंखला में से एक था। एक छोटी ब्रिटिश और भारतीय सेना (बॉम्बे प्रेसीडेंसी से) ने एक एकल रैपिड अभियान में राज्यों के एक संग्रह को अस्वीकार कर दिया, हालांकि निर्धारित विद्रोहियों ने 1859 के वसंत तक छापामार अभियान जारी रखा। ==विद्रोह का प्रकोप == [[File:Rani of jhansi.jpg|thumb|200px|[[रानी लक्ष्मीबाई|लक्ष्मीबाई, झांसी की रानी।.]]]] उस समय अंग्रेजों को '''''मध्य भारत''''' के रूप में जाना जाने वाला क्षेत्र अब [[मध्य प्रदेश]] और [[राजस्थान]] राज्यों के कुछ हिस्सों पर काबिज है। इसका एक बड़ा हिस्सा [[बुंदेलखंड]] के क्षेत्र में शामिल किया गया था, जिसका नाम इसके पूर्व बुंदेला शासकों के नाम पर रखा गया था। 1857 में, इसे [[मध्य भारत की एजेंसी]] के रूप में प्रशासित किया गया था और इसमें छह बड़े और लगभग 150 छोटे राज्य शामिल थे, जिन्हें [[मराठा]] या [[मुग़ल साम्राज्य | मुग़ल]] शासकों द्वारा शासित किया गया था, लेकिन वास्तव में इन्हें नियंत्रित नहीं किया गया था। [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] द्वारा नियुक्त निवासियों या आयुक्तों द्वारा अधिक या कम डिग्री। [[झाँसी]] राज्य पर केन्द्रित ब्रिटिश नियंत्रण का विरोध, जहाँ [[रानी लक्ष्मीबाई]], अंतिम मराठा राजकुमार की विधवा, ने कुख्यात ([[चूक का सिद्धांत]])के तहत राज्य के ब्रिटिश विलय का विरोध किया। (झांसी और ललितपुर जिले अब [[उत्तर प्रदेश]] राज्य में हैं।) ईस्ट इंडिया कंपनी [[बंगाल आर्मी]] के भारतीय सैनिकों (सिपाहियों) की निष्ठा पिछले एक दशक से बढ़ती जा रही थी, और १० मई १५ को, [[मेरठ]], [[उत्तर के सिपाहियों ]],पर खुले विद्रोह में टूट गया। इस प्रकोप की खबर तेजी से फैली और बंगाल सेना की अधिकांश अन्य इकाइयों ने भी विद्रोह कर दिया। बंगाल मूल निवासी और तीन घुड़सवारों की नौ रेजिमेंट मध्य भारत में तैनात थीं। बंगाल सेना की अनियमित इकाइयों के संगठन में [[अवध]] (या अवध) और समान रूप से बड़े पैमाने पर उठाए गए एक बड़े '''''ग्वालियर कंसेंट''''' भी थे, लेकिन महाराज की सेवा में [[जयजीराव सिंधिया]] [[ग्वालियर]], जो अंग्रेजों से संबद्ध थे। जून और जुलाई के दौरान लगभग सभी इकाइयां अपने अधिकारियों के खिलाफ उठ गईं। उनका विरोध करने के लिए बहुत कम ब्रिटिश इकाइयाँ थीं और मध्य भारत पूरी तरह से ब्रिटिश नियंत्रण से बाहर हो गया। झाँसी में, ब्रिटिश अधिकारियों, नागरिकों और आश्रितों ने 5 जून को पास के किले में शरण ली। उनकी सुरक्षा का आश्वासन दिए जाने के तीन दिन बाद वे उभरे और विद्रोही सिपाहियों और अनियमितताओं द्वारा तुरंत उनकी हत्या कर दी गई। रानी लक्ष्मीबाई को इस अधिनियम में कोई जटिलता नहीं थी लेकिन फिर भी अंग्रेजों द्वारा दोषी ठहराया गया था (विद्रोही तब शहर में केवल सशस्त्र बल थे और कोई भी ब्रिटिश सेना उनका विरोध करने के लिए नहीं थी)। अगले कुछ महीनों में, कंपनी के अधिकांश पूर्व रेजिमेंटों ने [[दिल्ली की घेराबंदी (1857)|दिल्ली की घेराबंदी]] में भाग लेने के लिए मार्च किया, जहाँ वे अंततः हार गए। अक्टूबर तक ग्वालियर आकस्मिकता काफी हद तक निष्क्रिय रही, जब उन्हें [[टंट्या टोपे]] द्वारा [[दूसरी लड़ाई कानपुर|कानपुर]] हार के लिए नेतृत्व किया गया। इन पराजयों ने विद्रोहियों को प्रशिक्षित और अनुभवी सैनिकों के एक पर्याप्त निकाय से वंचित कर दिया, और बाद के ब्रिटिश अभियान को आसान बना दिया। इस बीच, अब के अधिकांश स्वतंत्र राजकुमारों ने बल के खतरे पर एक दूसरे से लेवी और युद्ध करना शुरू कर दिया, या एक दूसरे से फिरौती की मांग करने लगे। बांदा का नवाब, जिसने लूट के वादे पर अपनी सेवा में शामिल होने के लिए सिपाहियों की कई इकाइयों को प्रेरित किया था, विशेष रूप से क्रूर प्रतीत होता है।<ref>[http://www.defencejournal.com/2000/feb/central-indian.htm Pakistan Defence Journal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060404115213/http://defencejournal.com/2000/feb/central-indian.htm |date=2006-04-04 }}</ref> एक मुगल राजकुमार, [[फिरोज शाह]], ने दक्षिण में बॉम्बे प्रेसीडेंसी में एक सेना का नेतृत्व करने का प्रयास किया, लेकिन मध्य भारत के लिए कार्यवाहक आयुक्त, सर [[हेनरी मैरियन डूरंड]] हेनरी डुरंड] के नेतृत्व में एक छोटी सी सेना से हार गए। डुरंड ने तब होलकर [[तुकोजीराव II]] (दक्षिणी मध्य भारत में [[इंदौर]] के शासक को शरण दी। ==कालपी के पतन का अभियान== [[File:TantiaTope1858.jpg|thumb|right|टंटिया टोपे की सोल्जरी]] सर [[ह्यूग हेनरी रोज, 1 बैरन स्ट्रैटनैर्न | ह्यूग रोज]] के तहत सेंट्रल इंडिया फील्ड फोर्स ने दिसंबर 1857 के अंत में इंदौर के चारों ओर मैदान ले लिया। इस बल में केवल दो छोटे ब्रिगेड शामिल थे। [[बॉम्बे आर्मी | बॉम्बे प्रेसीडेंसी आर्मी]] से लगभग आधी सेना भारतीय इकाइयाँ थीं, जो तनावों से उतने ही हद तक प्रभावित नहीं हुई थीं, जो बंगाल सेना को विद्रोह करने के लिए प्रेरित करती थीं। गुलाब का शुरुआत में केवल विभिन्न सशस्त्र अनुचर और राजहंस की सेनाओं द्वारा विरोध किया गया था, जिनके उपकरण और दक्षता कभी-कभी संदेह में होती थी। विद्रोही का अधिकांश ध्यान इस क्षेत्र के उत्तर में केंद्रित था, जहाँ टंट्या टोपे और अन्य नेता अवध में विद्रोहियों की सहायता करने का प्रयास कर रहे थे, जिससे दक्षिण के रोज़ से अभियान को तुलनात्मक रूप से आसान बना दिया गया। रोज का पहला मिशन [[सौगोर]] शहर को राहत देने के लिए था, जहां एक छोटे से यूरोपीय गैरीसन को घेर लिया गया था। उन्होंने [[अफगानिस्तान | अफगान]] और [[पखतून]] भाड़े के सैनिकों के खिलाफ [[कड़ी मेहनत]] के बाद ५ फरवरी को इसे पूरा किया। हजारों स्थानीय ग्रामीणों ने उन्हें एक मुक्तिदाता के रूप में स्वागत किया, उन्हें विद्रोही कब्जे से मुक्त किया।<ref>''[https://books.google.com/books?id=DVoNNeKsKmgC Essential Histories, the Indian Mutiny 1857-58]'', Gregory Fremont-Barnes, Osprey 2007, p. 79</ref> उसके बल में तब कई हफ्तों तक सौगोर का इंतजार करना पड़ा, जबकि परिवहन और आपूर्ति एकत्र की गई थी। [[File:1857 jhansi fort2.jpg|thumb|[[झांसी का किला]]]] रोज ने मदनपुर में अपनी सेना इकट्ठी की और फिर झांसी की ओर दो मार्गों से आगे बढ़े, प्रत्येक स्तंभ पर कब्जा कर लिया और कई किलों को नष्ट कर दिया।<ref name="HCRE">{{cite book |last=Porter |first=Maj Gen Whitworth |title=History of the Corps of Royal Engineers Vol I |year=1889|publisher=The Institution of Royal Engineers |location=Chatham}}</ref>{{rp|494}} जब ब्रिटिश सेनाएं झांसी पहुंचीं, तो उन्होंने पाया कि शहर की अच्छी तरह से रक्षा की गई थी और किले में भारी बंदूकें थीं, जो शहर और आसपास के ग्रामीण इलाकों में आग लगा सकती थीं। रोज ने शहर के आत्मसमर्पण की मांग की; अगर यह मना कर दिया गया तो इसे नष्ट कर दिया जाएगा.<ref>Edwardes (1975), pp.117-19</ref> विचार-विमर्श के बाद रानी ने एक घोषणा जारी की। "हम स्वतंत्रता के लिए लड़ते हैं। भगवान कृष्ण के शब्दों में, यदि हम विजयी हैं, तो हम जीत के फल का आनंद लेंगे, यदि युद्ध के मैदान में पराजित और मारे गए, तो हम निश्चित रूप से अनन्त महिमा और मोक्ष अर्जित करेंगे।"<ref>Edwardes (1975), p.119, citing Vishnu Godse ''Majha Pravas'', Poona, 1948, in Marathi, p.67</ref> रोज ने कमांडर इन चीफ के निर्देशों को नजरअंदाज करते हुए दो "वफादार" राजाओं की सहायता करने के लिए बलों को अलग कर दिया और 24 मार्च को झांसी की घेराबंदी कर दी। बमबारी भारी वापसी आग से हुई थी और क्षतिग्रस्त बचाव की मरम्मत की गई थी। रक्षकों ने टंट्या टोपे से मदद की अपील की।<ref>Edwardes (1975), p.119</ref> झांसी को राहत देने के लिए टंट्या टोपे के नेतृत्व में 20,000 से अधिक की एक सेना भेजी गई थी, लेकिन 31 मार्च को अंग्रेजों से लड़ने पर वे ऐसा करने में असफल रहे। भले ही उसने सबसे उपयुक्त समय पर हमला किया, लेकिन उसकी खरोंच बल रोज के सैनिकों के लिए कोई मुकाबला नहीं था, और वह अगले दिन [[बैतवा की लड़ाई]] में हार गया और पीछे हटने के लिए मजबूर हो गया। वर्ष के सबसे गर्म और सबसे शुष्क हिस्से में, विद्रोहियों ने ब्रिटिश पीछा करने में देरी करने के लिए जंगलों में आग लगा दी, लेकिन धमाके ने उनकी अपनी सेना को बाधित कर दिया। वे अंततः [[कालपी]] से पीछे हट गए, अपनी सभी बंदूकों को त्याग दिया। तात्या टोपे के बलों के साथ लड़ाई के दौरान ब्रिटिश सेना ने भाग की घेराबंदी जारी रखी और 2 अप्रैल तक हमला शुरू करने का निर्णय लिया गया। 3 अप्रैल को झांसी में तूफान आया था। शहर की दीवार को तोड़ दिया गया था और यह एक स्तंभ द्वारा हमला किया गया था, जबकि अन्य स्तंभों ने विभिन्न बिंदुओं पर विभिन्न दीवारों पर बड़े पैमाने पर, एक पर बाईं तरफ और दो के दाईं ओर के पैमाने पर बचाव का प्रयास किया था। ये टुकड़ियाँ भारी आग की चपेट में आ गयीं, लेकिन दीवारों पर नियंत्रण होने पर उन्हें इस हमले से राहत मिली।<ref name=HCRE/>{{rp|495}} दो अन्य स्तंभ पहले ही शहर में प्रवेश कर चुके थे और एक साथ महल में आ रहे थे। निर्धारित प्रतिरोध हर गली और महल के हर कमरे में मौजूद था। अगले दिन स्ट्रीट फाइटिंग जारी रही और महिलाओं और बच्चों को भी कोई क्वार्टर नहीं दिया गया। "कोई मौडलिन क्षमादान शहर के पतन को चिह्नित करने के लिए नहीं था" थॉमस लोव ने लिखा.<ref>Edwardes (1975), pp.120-21</ref> 5 अप्रैल को लड़ाई बंद हो गई जब रक्षकों ने किले को छोड़ दिया। हमलावरों द्वारा कई अत्याचार किए गए, और बहुत लूटपाट और अनुशासनहीनता हुई। 5,000 रक्षकों और नागरिकों की मृत्यु हो गई। (ब्रिटिश हताहतों की संख्या 343 थी)। रानी महल से किले के पास चली गई और वकील ने फैसला किया कि चूंकि शहर में प्रतिरोध बेकार था, इसलिए उसे तात्या टोपे या राव साहब (नाना साहिब के भतीजे) के साथ छोड़ना चाहिए।.<ref>Edwardes (1975) p.121</ref> रानी अपने बेटे के साथ रात में भाग निकली, जो कि पहरेदारों से घिरा हुआ था, शायद जब रोज की घुड़सवार लूटपाट में व्यस्त थे। रोज़ को एक बार फिर अनुशासन और व्यवस्था बहाल करने के लिए मजबूर होना पड़ा, लेकिन 5 मई को वह कालपी की ओर बढ़े। एक बार फिर, विद्रोहियों ने शहर के सामने लड़ने का प्रयास किया, और एक बार फिर अंग्रेजों ने एक निर्णायक जीत हासिल की, हालांकि 6 मई को [[कुंच]] पर। इसने विद्रोहियों के बीच तात्कालिकता और आपसी भटकाव का नेतृत्व किया, लेकिन बांदा के नवाब ने उन्हें अपने सैनिकों के साथ प्रबलित कर दिया। 16 मई को, वे शहर को बचाने के लिए पूरी तरह से लड़े, लेकिन फिर से हार गए। हालाँकि ब्रिटिश युद्ध में कुछ लोग हताहत हुए थे, लेकिन रोज़ के कई सैनिक सनस्ट्रोक से नीचे गिर गए थे। ==ग्वालियर की पुनरावृत्ति == [[File:Gwalior-portadelelefant.jpg|thumb|[[ग्वालियर किले]] का हिस्सा]] कालपी के पतन के साथ, रोज़ ने सोचा कि अभियान समाप्त हो गया है और बीमार छुट्टी पर जाने के लिए आवेदन किया गया है। विद्रोही नेता अपने कुछ बलों को रैली करने में कामयाब रहे, और अपने शासक, महाराजा सिंधिया, जो अंग्रेजों के साथ जारी रहे थे, से ग्वालियर पर कब्जा करने की योजना पर सहमत हुए। 1 जून 1858 को महाराजा ने अपनी सेना का नेतृत्व [[ग्वालियर # मोरार | मोरार]], ग्वालियर से कुछ मील की दूरी पर एक बड़ी सैन्य छावनी, [[तात्या टोपे]], [[रानी लक्ष्मीबाई] के नेतृत्व में एक विद्रोही सेना से लड़ने के लिए किया। ] और राव साहब। इस सेना में 7,000 पैदल सेना, 4,000 घुड़सवार और 12 बंदूकें थीं, जबकि उनके पास केवल 1,500 घुड़सवार सेना थी, 600 पुरुषों और 8 बंदूकों के उनके अंगरक्षक थे। वह उनके हमले का इंतजार करता था जो सुबह 7 बजे आता था; इस हमले में विद्रोही घुड़सवारों ने बंदूकें ले लीं और अंगरक्षक को छोड़कर ग्वालियर की अधिकांश सेना विद्रोहियों (कुछ रेगिस्तानी) पर चली गई। महाराजा और शेष बिना रुके तब तक भागते रहे जब तक कि वे [[आगरा]] में ब्रिटिश पहरे पर नहीं पहुँच गए।<ref>Edwardes, Michael (1975) ''Red Year''. London: Sphere Books; p. 124</ref> विद्रोहियों ने ग्वालियर पर कब्जा कर लिया, लेकिन विद्रोही सैनिकों को भुगतान करने के लिए सिंधिया के खजाने के अलावा कोई लूटपाट नहीं हुई। विद्रोहियों ने अब नए सिरे से जश्न मनाने और घोषणा करने में समय बर्बाद किया। गुलाब ने अपने प्रतिस्थापन आने तक मैदान में बने रहने की पेशकश की थी, और 12 जून को, उन्होंने महान गर्मी और आर्द्रता के बावजूद, मोरार को फिर से प्राप्त किया। रानी लक्ष्मी बाई को 17 जून को कोटाह-के-सेराई के पास घुड़सवार सेना की कार्यवाही में मार दिया गया था। अगले दो दिनों में, अधिकांश विद्रोहियों ने ग्वालियर को छोड़ दिया, जबकि अंग्रेजों ने शहर पर कब्जा कर लिया, हालांकि किले के गिरने से पहले कुछ हताश प्रतिरोध था। == अंतिम क्रियाएं == अधिकांश विद्रोही नेता अब आत्मसमर्पण कर गए या छिप गए, लेकिन तात्या टोपे मैदान में ही रहे। मानसून की बारिश के कारण जो उनके अनुयायियों को देरी हुई, तात्या मध्य भारत में घूमते रहे। अन्य नेता उनके साथ शामिल हो गए, उनमें राव साहिब, मान सिंह, और फिरोज शाह (जो [[रोहिलखंड]] में लड़ रहे थे)। आखिरकार अप्रैल 1859 में, तात्या टोपे को मान सिंह ने धोखा दिया, और फांसी दे दी। == समीक्षा == भारतीय इतिहासकार भारतीय राजकुमारों के आचरण की आलोचना करते हैं, जिनमें से अधिकांश स्व-इच्छुक या पुतले थे, और सिपाहियों के बीच नेतृत्व की कमी थी। ईस्ट इंडिया कंपनी की सेना में, कोई भी भारतीय सैनिक एक सबाल्टर्न या वरिष्ठ वारंट अधिकारी के बराबर रैंक से अधिक रैंक प्राप्त नहीं कर सकता था। अधिकांश सिपाहियों के अधिकारी बुजुर्ग लोग थे जिन्होंने कम कार्यवाही करते हुए और नेताओं के रूप में कोई प्रशिक्षण प्राप्त नहीं करते हुए वरिष्ठता के माध्यम से अपनी रैंक प्राप्त की थी। इसलिए विद्रोह तात्या टोपे और रानी लक्ष्मी बाई जैसे करिश्माई नेताओं पर निर्भर था, जिन्हें कई अन्य राजकुमारों द्वारा ईर्ष्या और दुश्मनी के साथ माना जाता था। कई मामलों में, शहरों और किलों के रक्षक पहले तो अच्छी तरह से लड़े, लेकिन जब सेना को पराजित किया गया तब राहत मिली और फिर बिना लड़े ही आसानी से बचाव कर लिया गया। इसके विपरीत, डूरंड, रोज और उनके प्रमुख अधीनस्थों ने जल्दी और निर्णायक रूप से काम किया। उनकी कई सेनाएं [[बॉम्बे]] सेना से आई थीं, जो कि बंगाल सेना के समान डिग्री से अप्रभावित नहीं थीं। == पुरस्कार == ;[[File:UK Victoria Cross ribbon bar.svg|50px]] विक्टोरिया क्रॉस [[विक्टोरिया क्रॉस]] (वीसी) को अभियान में कई प्रतिभागियों को वीरता के लिए सम्मानित किया गया। (देखें [[भारतीय विद्रोही विक्टोरिया क्रॉस प्राप्तकर्ताओं की सूची]]) ; लड़ाई सम्मान [[युद्ध सम्मान]] ब्रिटिश कॉन्ग्रेस (333 के, गजट ऑफ इंडिया ’(बैटल नो गजट ऑफ इंडिया’ ’की रेजिमेंटों के थोक के लिए, हैदराबाद कंटेंडेंट को दिया गया था) (1866 के 1014 और 1878 के 178 में से एक) और मेरवाड़ा और देवली रेजिमेंट्स (1887 की कुल 78 और 1912 की 1146)। यह सम्मान है [[भारतीय सेना का सम्मान लड़ाई]].<ref name='Sarbans'>Singh, Sarbans (1993) ''Battle Honours of the Indian Army 1757 - 1971''. Vision Books (New Delhi) {{ISBN|81-7094-115-6}}</ref> इस सम्मान से सम्मानित इकाइयाँ थीं: * चौथा हैदराबाद कैवेलरी - [[किंग वीं किंग जॉर्ज ओन लाइट कैवेलरी]] * तीसरा बॉम्बे कैवलरी - [[पूना हॉर्स]] * 1 हैदराबाद कैवलरी - [[डेक्कन हॉर्स]] * पहला सिंध हार्स - [[सिंडी हॉर्स]] * [[मद्रास सैपर्स एंड माइनर्स]] * [[बॉम्बे सैपर्स एंड माइनर्स]] * [[19 वीं मद्रास इन्फैंट्री]] - 3 बटालियन, [[मद्रास रेजिमेंट]] * [[12 वीं बॉम्बे इन्फैंट्री]] - 5 वीं बटालियन, [[ग्रेनेडियर्स]] * [[१३ वीं बॉम्बे इन्फैंट्री]] - [[ग्रेनेडियर्स]] रेजिमेंटल सेंटर * [[१० वीं बॉम्बे इन्फैंट्री]] - ३ बटालियन, [[मराठा लाइट इन्फैंट्री]] अब २ बटालियन, [[पैराशूट रेजिमेंट (भारत) | पैराशूट रेजिमेंट]]। * [[25 वीं बॉम्बे इन्फैंट्री]] - 5 वीं बटालियन, [[राजपुताना राइफल्स]] * [[दूसरी बंगाल इन्फैंट्री]] - पहली बटालियन, [[राजपूत रेजिमेंट]], अब ४ वीं बटालियन, [[ब्रिगेड ऑफ गार्ड्स]]। * [[तीसरी हैदराबाद इन्फैंट्री]] - दूसरी बटालियन, [[कुमाऊँ रेजिमेंट]] * [[५ वीं हैदराबाद इन्फैंट्री]] - ४ वीं बटालियन, [[कुमाऊँ रेजिमेंट]] * 1, दूसरा बॉम्बे कैवलरी - [[कनॉट के अपने लांसर्स का 13 वां ड्यूक]] ([[पाकिस्तान]]) * [[२४ वीं बॉम्बे इन्फैंट्री]] - १ बटालियन, १० वीं [[बलूच रेजिमेंट | बलूच रेजिमेंट]] (पाकिस्तान) * [[५० वीं मद्रास इन्फैंट्री]] - १ .६२ विच्छेदित * तीसरा सिंध घोड़ा - 1882 विच्छेदित * तीसरा हैदराबाद कैवलरी - 1901 विच्छेदित * [[४२ वाँ देवली रेजिमेंट]] - १ ९ २१ विघटित * [[४४ वाँ मेरवारा इन्फैंट्री]] - १ ९ २१ विघटित * [[प्रथम मद्रास इन्फैंट्री]] (१ बीएन मद्रास पायनियर्स) - १ ९ ३३ विच्छेदित * पहला, दूसरा, चौथा बैटरियां (हैदराबाद आकस्मिक) - विच्छेदित सर्का 1950 ;[[फ़ाइल: इंडियन म्यूटिन मेडल BAR.svg | 50px]] इंडियन म्यूटिनी मेडल [[इंडियन म्यूटिनल मेडल]] मध्य भारत के साथ मध्य भारत में सेवा के लिए दिया गया था जनवरी - जून 1858, झांसी, कालपी और ग्वालियर के खिलाफ कार्यवाही में मेजर-जनरल सर ह्यू रोज के अधीन काम करने वाले सभी लोगों को। जनवरी और जून 1858 के बीच राजपुताना फील्ड फोर्स और मद्रास कॉलम के मेजर-जनरल व्हिटलॉक में मेजर-जनरल रॉबर्ट्स के साथ सेवा करने वालों को भी सम्मानित किया गया। == नोट्स == {{Reflist}} == सन्दर्भ == *''Battles of the Indian Mutiny'', Michael Edwardes, Pan, 1963, {{ISBN|0-330-02524-4}} *{{cite book| last=Edwardes| first=Michael| year=1975| title=Red Year| location=London| publisher=Sphere Books}} *''The Great Mutiny'', Christopher Hibbert, Penguin, 1978, {{ISBN|0-14-004752-2}} {{DEFAULTSORT: मध्य भारत अभियान}} [[श्रेणी: भारत में विद्रोह]] [[श्रेणी: १ ५ Re का भारतीय विद्रोह]] [[श्रेणी: उत्तर प्रदेश का इतिहास]] [[श्रेणी: भारत में १ ५58]] [[श्रेणी: बॉम्बे सैपर्स का इतिहास]] [[श्रेणी: मद्रास सैपर्स का इतिहास]] [[श्रेणी: कोर ऑफ इंजीनियर्स का इतिहास (भारतीय सेना)]] 31bax4v48hqb9sjdb7mht3bw9cn19ld सुथारानाडा 0 1235135 6632986 6625503 2026-10-25T11:58:33Z जगदीशराम 499255 त्रुटि सुधार 6632986 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} '''सुथारानाडा''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग़्रेजी]] -Sutharanada ) [[गाँव]] यह एक भारतीय [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रांत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[फलोदी|फलौदी]] जिले के [[घंटियाली|घंटियाली तहसील]] तथा [[पंचायत समिति (ब्लॉक)|पंचायत]] [[समिति]] एवं उप तहसिल [[घंटियाली]] में स्थित हैं, जो ग्राम पंचायत एवं पंचायत समिति पुनर्गठन - 2020 से पहले ग्राम पंचायत [[केलनसर]] का राजस्व गाँव था। यह वर्तमान में पंचायतीराज संस्थाओं के पुनर्गठन- 2025 में ग्राम पंचायत अजासर से विभाजित एवं केलनसर के दो राजस्व गाँव पंचवटी और सुरतानाडी को मिलाकर नई ग्राम पंचायत सन् 2025 के नवंबर माह में अस्तित्व में आयी हैं। <mapframe latitude="27.320136" longitude="72.974877" zoom="12" text="ग्राम पंचायत सुथारानाडा" width="272" height="171">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 72.944927, 27.320597 ], [ 72.946472, 27.313731 ], [ 72.953682, 27.302896 ], [ 72.972393, 27.298165 ], [ 72.990074, 27.289923 ], [ 73.014622, 27.29496 ], [ 73.020802, 27.305795 ], [ 73.023548, 27.31724 ], [ 73.024063, 27.331125 ], [ 73.021832, 27.340432 ], [ 73.007069, 27.34333 ], [ 72.987156, 27.341957 ], [ 72.968788, 27.340127 ], [ 72.956772, 27.340584 ], [ 72.944927, 27.320597 ] ] ] } }, { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 72.974281, 27.320597 ] } } ] }</mapframe>यह [[जोधपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लोकसभा]] क्षेत्र जोधपुर एवं [[फलौदी विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|फलौदी]] [[विधान सभा|विधानसभा]] क्षेत्र, क्षेत्र में आता हैं। इस गाँव के ज्यादातर लोगों का मुख्य व्यवसाय [[कृषि]] पर निर्भर हैं, कृषि के साथ-साथ [[पशुपालन]]<nowiki/>- [[गाय]] , [[भैंस]], [[भेड़|भेङ]] और [[बकरी]] आदि लोगों का प्रमुख आर्थिक [[व्यवसाय]] हैं। {{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन | native_name = सुथारानाडा | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India, Rajasthan | pushpin_map_caption = राजस्थान, भारत में स्थित | pushpin_label_position = Right | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य एवं केन्द्र शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_type2 = [[भारत के जिले|जिला]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_name2 = [[फलोदी जिला|फलोदी]] | established_title = </p> <-- Established -->> <p> | governing_body = [[पंचायत]] | leader_title = [[सरपंच]] | leader_name = शारदा | unit_pref = Metric | elevation_m = 188 | population_total = 1605 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = राजकीय | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|आइएसटी]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] | postal_code = 342311 | area_code = 01923700 | registration_plate = आरजे-19 | blank1_name_sec1 = निकटतम शहर | blank1_info_sec1 = [[फलोदी]] | blank1_name_sec2 = ग्रीष्मकालीन औसत तापमान | blank1_info_sec2 = 40-50&nbsp;&deg; c | demographics1_info1 = [[हिन्दी]] | area_code_type = टेलीफोन }} [[चित्र:ग्राम पंचायत सुथारानाडा नक्शा.png|पाठ=नक्शा|केंद्र|अंगूठाकार|'''ग्राम पंचायत सुथारानाडा''' ]] [[घंटियाली]] ==== प्रमुख शिक्षण संस्थान ==== ग्राम पंचायत के राजस्व गाँव पंचवटी, सुरतानाडी और सुथारानाडा तीनों में एक-एक राजकीय प्राथमिक विद्यालय स्थित है जो इस क्षेत्र के प्रमुख शिक्षण संस्थान माने जाते हैं। ==== जनसंख्या ==== ग्राम पंचायत सुथारानाडा की 2011 के अनुसार कुल जनसंख्या 1605 है। ==== इतिहास ==== ग्राम पंचायत सुथारानाडा क्षेत्र के मूल राजस्व गाँव। ==== राजस्व गांव ==== # '''[[सुथारानाडा]]''' # '''पंचवटी''' # '''सुरतानाडी''' {{फलोदी तहसील के गांव|ग्राम पंचायत=सुथारानाडा|फलोदी जिले के गाँव=सुथारानाडा}}<references group="फलोदी जिले के गाँव" /> m02mqabg2ggl3xaa3oj8g0f0oyl5o0y 1918 तक भारत में क्रिकेट का इतिहास 0 1236881 6632978 5034372 2026-10-25T11:45:37Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632978 wikitext text/x-wiki इस लेख में '''1918 तक [[भारत]] में [[क्रिकेट]] के इतिहास''' का वर्णन किया गया है। ==शुरुआती दौर== भारतीय उप-महाद्वीप में [[क्रिकेट]] का पूरा इतिहास [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] के माध्यम से [[ब्रिटिश राज]] के अस्तित्व और विकास पर आधारित है। 31 दिसंबर 1600 को, [[क्वीन एलिजाबेथ I]] ने अंग्रेजी ईस्ट इंडिया कंपनी को एक [[रॉयल चार्टर]] प्रदान किया, जिसे अक्सर बोलचाल की भाषा में "जॉन कंपनी" कहा जाता था। यह शुरू में एक संयुक्त स्टॉक कंपनी थी जिसने भारत और ईस्ट इंडीज में व्यापारिक विशेषाधिकार की मांग की थी, लेकिन रॉयल चार्टर को इस क्षेत्र में सभी व्यापारों पर 21 साल का एकाधिकार प्रभावी रूप से दिया। समय के साथ, ईस्ट इंडिया कंपनी एक वाणिज्यिक व्यापारिक उद्यम से बदल गई, जिसने लगभग [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|1858]] में अपने विघटन तक सहायक सरकारी और सैन्य कार्यों को हासिल कर लिया। ईस्ट इंडिया कंपनी वह साधन था जिसके द्वारा भारत में क्रिकेट की शुरुआत की गई थी। 1639 में, कंपनी ने प्रभावी रूप से [[मद्रास]] शहर की स्थापना की, और 1661 में भारत के पश्चिमी तट पर [[पुर्तगाली भारत|पुर्तगाली क्षेत्र]] का अधिग्रहण किया जिसमें [[बॉम्बे]] भी शामिल था। 1690 में, एक एंग्लो-मुगल संधि ने अंग्रेजी व्यापारियों को [[हुगली नदी]] पर एक व्यापारिक समझौता स्थापित करने की अनुमति दी, जो अब [[कलकत्ता]] बन गया। ये सभी स्थान क्रिकेट के प्रमुख केंद्र बन गए क्योंकि देशी आबादी के बीच खेल की लोकप्रियता बढ़ी। ==शुरुआती उल्लेख== उपमहाद्वीप में कहीं भी खेले जाने वाले क्रिकेट का पहला निश्चित संदर्भ 1737 में लिखी गई ईस्ट इंडिया कंपनी के अंग्रेजी नाविकों की एक रिपोर्ट है। यह 1721 में [[बड़ौदा]] के पास [[कॉम्बे राज्य|कैम्बे]] में खेले जा रहे क्रिकेट को संदर्भित करता है। [[कलकत्ता क्रिकेट एंड फुटबॉल क्लब]], 1792 तक अस्तित्व में जाना जाता है, लेकिन संभवतः एक दशक से भी पहले स्थापित किया गया था। 1799 में, दक्षिण भारत के [[श्रीरंगपट्टण]] में एक अन्य क्लब का गठन, सफल ब्रिटिश घेराबंदी और [[टीपू सुल्तान]] की हार के बाद किया गया था। ==प्रथम श्रेणी क्रिकेट की शुरुआत== 1864 में, मद्रास बनाम कलकत्ता मैच यकीनन भारत में [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] की शुरुआत थी। भारतीय कुलीनों ने जल्दी ही खेल को अपनाया, दोनों ब्रिटिश टीमों के साथ और एक दूसरे के साथ खेल रहे थे। 19वीं शताब्दी में सबसे महत्वपूर्ण मैच बॉम्बे प्रेसीडेंसी मैच था जो पहले बॉम्बे त्रिकोणीय और फिर [[बॉम्बे चतुष्कोणीय]] में विकसित हुआ। यह मैच पहली बार 1877 में खेला गया था और फिर कई सत्रों तक रुक-रुक कर खेले गए। इन्हें 1892-93 में प्रथम श्रेणी का दर्जा दिया गया। 1889–90 में [[जॉर्ज वर्नन]] की अगुवाई वाली एक अंग्रेजी टीम भारत का दौरा करने वाली पहली विदेशी टीम थी लेकिन जो भी मैच खेले गए उनमें से कोई भी प्रथम श्रेणी का नहीं माना जाता है। 1848 में क्रिकेट खेलना शुरू करने वाला पहला भारतीय समुदाय [[पारसी]] थे। 1892 तक, वे यूरोपीय लोगों के खिलाफ प्रेसीडेंसी मैच खेलने के लिए पर्याप्त कुशल हो गए। प्रथम श्रेणी क्रिकेट निश्चित रूप से 1892-93 सत्र में यूरोपीय बनाम पारसी मैचों के साथ शुरू हुआ, बॉम्बे में (मैच ड्रा रहा) और पूना में (पारसी 3 विकेट से जीता)। इसी सत्र में, [[लॉर्ड हक्के]] ने एक अंग्रेजी टीम की कप्तानी की, जिसने 26-28 जनवरी 1893 को "ऑल इंडिया" के खिलाफ चार प्रथम श्रेणी मैच खेले। धीरे-धीरे समय बीतने के साथ अन्य समुदायों ने भी क्रिकेट खेलना शुरू कर दिया। हिंदुओं ने 1907 में प्रथम श्रेणी क्रिकेट खेलना शुरू किया। यह टूर्नामेंट त्रिकोणीय टूर्नामेंट बन गया। 1912 में, मुसलमानों ने भी प्रथम श्रेणी क्रिकेट के क्षेत्र में प्रवेश किया। तब टूर्नामेंट को चार टीमों के साथ चतुष्कोणीय टूर्नामेंट कहा जाता था। यूरोपीय, पारसी, हिंदू और मुस्लिम एक दूसरे के खिलाफ मैच खेल रहे थे। ==घरेलू क्रिकेट== ===बॉम्बे प्रेसीडेंसी विजेता=== * 1892-93 &ndash; [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] * 1893-94 &ndash; [[यूरोपीय क्रिकेट टीम | यूरोपीय]] * 1894-95 &ndash; [[यूरोपीय क्रिकेट टीम | यूरोपीय]], [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] (सयुक्त विजेता) * 1895-96 &ndash; [[यूरोपीय क्रिकेट टीम | यूरोपीय]], [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] (सयुक्त विजेता) * 1896-97 &ndash; [[यूरोपीय क्रिकेट टीम | यूरोपीय]] * 1897-98 &ndash; [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] * 1898-99 &ndash; [[यूरोपीय क्रिकेट टीम | यूरोपीय]] * 1899-00 &ndash; [[यूरोपीय क्रिकेट टीम | यूरोपीय]], [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] (सयुक्त विजेता) * 1900-01 &ndash; [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] * 1901-02 &ndash; [[यूरोपीय क्रिकेट टीम | यूरोपीय]], [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] (सयुक्त विजेता) * 1902-03 &ndash; [[यूरोपीय क्रिकेट टीम | यूरोपीय]], [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] (सयुक्त विजेता) * 1903-04 &ndash; [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] * 1904-05 &ndash; [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] * 1905-06 &ndash; [[हिंदु क्रिकेट टीम | हिंदू]], [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] (सयुक्त विजेता) * 1906-07 &ndash; [[हिंदु क्रिकेट टीम | हिंदू]] ===बॉम्बे त्रिकोणीय विजेता=== * 1907-08 &ndash; [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] * 1908-09 &ndash; [[यूरोपीय क्रिकेट टीम | यूरोपीय]] * 1909-10 &ndash; [[यूरोपीय क्रिकेट टीम | यूरोपीय]], [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] (सयुक्त विजेता) * 1910-11 &ndash; [[यूरोपीय क्रिकेट टीम | यूरोपीय]], [[हिंदु क्रिकेट टीम | हिंदू]] (सयुक्त विजेता) * 1911-12 &ndash; [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] ===बॉम्बे चतुष्कोणीय विजेता=== * 1912-13 &ndash; [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] * 1913-14 &ndash; [[हिंदु क्रिकेट टीम | हिंदू]], [[मुस्लिम क्रिकेट टीम | मुस्लिम]] (सयुक्त विजेता) * 1914-15 &ndash; [[हिंदु क्रिकेट टीम | हिंदू]], [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] (सयुक्त विजेता) * 1915-16 &ndash; [[यूरोपीय क्रिकेट टीम | यूरोपीय]] * 1916-17 &ndash; [[यूरोपीय क्रिकेट टीम | यूरोपीय]], [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] (सयुक्त विजेता) * 1917-18 &ndash; [[हिंदु क्रिकेट टीम | हिंदू]], [[पारसी क्रिकेट टीम|पारसी]] (सयुक्त विजेता) ==अग्रणी खिलाड़ी== नीचे दी गई सूचियाँ प्रत्येक घरेलू सत्र में अग्रणी प्रथम श्रेणी के रन स्कोरर और विकेट लेने वाले खिलाड़ी की जानकारी देती हैं। ===बल्लेबाज=== * 1892-93 &ndash; [[आर्थर हिल]] (लॉर्ड हॉक XI) &ndash; 212 रन, औसत 35.33 (उ.स 132); प्रमुख भारतीय बल्लेबाज नसरवनजी बापसोला थे 155, औसत 38.75 (उ.स 65) * 1893-94 &ndash; ===गेंदबाज=== * 1892-93 &ndash; जॉन हॉर्स्बी (लॉर्ड हॉक XI) &ndash; 28 विकेट, औसत 10.67 (श्रेष्ठ 8–40); अग्रणी भारतीय गेंदबाज दिनश लेखक थे, 19 औसत 4.94 (श्रेष्ठ 8–35) * 1893-94 &ndash; ==अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट== [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट]] में पहली भारतीय टीम, पारसी क्रिकेट टीम थी, जिन्होंने 1880 के दशक में दो बार इंग्लैंड का दौरा किया था। देखें: [[1886 में इंग्लैंड में पारसी क्रिकेट टीम]] और 1888 में इंग्लैंड में पारसी क्रिकेट टीम। ==भारत के अंतर्राष्ट्रीय दौरे== ===जी. एफ. वेरनॉन XI 1889–90=== [[जी. एफ. वर्नोन]] के नेतृत्व में एक अंग्रेजी क्रिकेट टीम ने 1889–90 की सर्दियों में [[सीलोन]] और भारत का दौरा किया। टीम ने कोई प्रथम श्रेणी मैच नहीं खेला, लेकिन यह एक अग्रणी टीम थी, जो एक अंग्रेज टीम की भारत की पहली यात्रा थी और दूसरी सीलोन की। कुल मिलाकर, टीम ने 13 मैच खेले जिनमें से 10 जीते गए, 1 हारा और 2 ड्रा हुए। ===लॉर्ड हॉक XI 1892–93=== {{Further|1892–93 में सीलोन और भारत में लॉर्ड हॉक XI क्रिकेट टीम}} ==आगे और पढे== * [[वसंत रायजी]], ''India's Hambledon Men'', Tyeby Press, 1986 * [[मिहिर बोस]], ''A History of Indian Cricket'', Andre-Deutsch, 1990 * [[रामचंद्र गुहा]], ''A Corner of a Foreign Field - An Indian History of a British Sport'', Picador, 2001 * [[रोलैंड बोवेन]], ''Cricket: A History of its Growth and Development'', Eyre & Spottiswoode, 1970 ==बाहरी कड़ियाँ== * [http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/IND.html क्रिकेटआर्काइव &ndash; भारत में हुए मैचों का कार्यक्रम] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट का इतिहास]] ozmid7rnqftk076soclce8v9nyp828a 1897 असम भूकंप 0 1239039 6632888 6582035 2026-10-25T05:56:41Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632888 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|अंग्रेज़ी|date=जुलाई 2025}} {{Infobox earthquake |title = 1897 असम भूकंप |pre-1900 = yes |local-date = {{Start-date|df=yes|12 June 1897}} |local-time=17:15 |map2 = {{Location map | India | label = | lat = 26.0 | long = 90.7 | mark = Bullseye1.png | marksize = 40 | position = top | width = 250 | float = right | caption = | relief = yes}} |magnitude = 8.2-8.3 {{M|w|link=y}} |depth = |location = {{coord|26.0|90.7|display=inline,title}}<ref name=subedi>{{Cite journal|last=Subedi|first=Shiba|last2=Hetényi|first2=György|date=2021-10-01|title=Precise Locating of the Great 1897 Shillong Plateau Earthquake Using Teleseismic and Regional Seismic Phase Data|url=https://pubs.geoscienceworld.org/tsr/article/1/3/135/609665/Precise-Locating-of-the-Great-1897-Shillong|journal=The Seismic Record|language=en|volume=1|issue=3|pages=135–144|doi=10.1785/0320210031|issn=2694-4006}}</ref> |countries affected = [[भारत]] |intensity = [[संशोधित मरकली तीव्रता पैमाना|एक्स (''एक्स्ट्रीम'')]] |tsunami = |casualties = 1,542<ref name="E87">{{cite web|url=http://www.aasc.nic.in/course%20material/Disaster/documentation%20on%20past%20disasters.pdf|title=Documentation on past disasters, their impact, Measures taken, vulnerable areas in Assam.|accessdate=29 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711124043/http://aasc.nic.in/course%20material/Disaster/documentation%20on%20past%20disasters.pdf|archive-date=11 July 2015|url-status=dead}}</ref> }} '''असम भूकंप 1897''' १२ जून को [[असम]] में १:१५ बजे स्थानीय समय, भारत में आया था, और 8.2-8.3.० का अनुमानित [[पल परिमाण पैमाने | पल परिमाण]] था। भूकंप के आकार को देखते हुए, मृत्यु दर लगभग 1,542 हताहत थी, लेकिन संपत्ति की क्षति बहुत भारी थी। भूकंप से नुकसान [[कलकत्ता]] में बढ़ गया जहाँ दर्जनों इमारतें बुरी तरह क्षतिग्रस्त हो गईं या आंशिक रूप से ढह गईं। इस आयोजन से पूरे भारत में, [[अहमदाबाद]] और [[पेशावर]] को झटके महसूस हुए। [[सीचेस]] [[बर्मा]] में भी देखे गए। == भूकंप == एसएसडब्ल्यू-डिपिंग रिवर्स ओल्डम फॉल्ट पर भूकंप आया था, जो [[इंडियन प्लेट]] के भीतर [[शिलॉन्ग पठार]] के उत्तरी किनारे का निर्माण करता है।<ref name=Bilham/><ref name="Hough">{{Cite journal|last=Hough|first=S.E.|last2=Bilham|first2=R.|last3=Ambraseys|first3=N.|last4=Feldl|first4=N.|year=2005|title=Revisiting the 1897 Shillong and 1905 Kangra earthquakes in northern India: Site response, Moho reflections and a triggered earthquake|url=https://pasadena.wr.usgs.gov/office/hough/curr-sci-05.pdf|journal=Current Science|volume=88|pages=1632–1638|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223113723/http://pasadena.wr.usgs.gov/office/hough/curr-sci-05.pdf|archive-date=23 दिसंबर 2016|access-date=16 दिसंबर 2020|number=10|url-status=dead}}</ref> 11 मीटर की मुख्य गलती पर एक न्यूनतम विस्थापन था, हालांकि 16 मीटर तक की गणना की गई है, किसी भी मापा भूकंप के लिए सबसे बड़ा।<ref name="Bilham">{{cite journal|last=Bilham|first=Roger|last2=England|first2=Philip|year=2001|title=Plateau 'pop-up' in the great 1897 Assam earthquake|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-04-12_410_6830/page/n123|journal=[[नेचर (पत्रिका)|नेचर]]|volume=410|issue=6830|pages=806–809|bibcode=2001Natur.410..806B|doi=10.1038/35071057|pmid=11298446}}</ref> स्लिप का परिकलित क्षेत्र स्ट्राइक के साथ 180 किमी और सतह से 9 से 45 किमी नीचे तक फैला है, यह दर्शाता है कि [[क्रस्ट (भूविज्ञान) | क्रस्ट]] की पूरी मोटाई शामिल थी। == नुकसान == सोचा था कि 32 किमी भूमिगत होने के कारण, भूकंप ने 400,000 किमी क्षेत्र में चिनाई वाली इमारतों को छोड़ दिया और 650,000 किमी से [[बर्मा]] [[दिल्ली]] [[भूटान]] के पड़ोसी देश में कई इमारतें क्षतिग्रस्त हो गईं।<ref name="kalita">{{Cite web|url=http://www.assam.org/content/great-assam-earthquake-1897|title=The Great Assam Earthquake of 1897|last=कालिता|first=जुगल|publisher=Assam Portal|access-date=16 दिसंबर 2020|archive-date=18 अक्तूबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018121934/https://assam.org/content/great-assam-earthquake-1897|url-status=dead}}</ref> कलकत्ता में 01 अक्टूबर 1897 को 9 अक्टूबर 18 9 7 को महसूस किया जा रहा था, इस क्षेत्र में और आसपास के क्षेत्र में अतिसारों को महसूस किया गया था। कलकत्ता में [[सार्वभौमिक समय |यूटीसी]]। भूकंप [[शिलॉन्ग पठार]] के परिणामस्वरूप लगभग 11 तक हिंसक रूप से ऊपर की ओर बढ़ गया मीटर है। गलती लगभग 110 किमी की लंबाई की थी, जबकि गलती की पर्ची लगभग 18 मीटर (सटीकता 7 मीटर से अधिक या कम) थी। उपकेंद्र पर, ऊर्ध्वाधर त्वरण को 1g बल और सतह के वेग 3 m/s से ऊपर माना गया है।<ref>{{Cite journal | doi=10.1038/35071057| pmid=11298446| title=Plateau 'pop-up' in the great 1897 Assam earthquake| url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-04-12_410_6830/page/806| journal=Nature| volume=410| issue=6830| pages=806–809| year=2001| last1=Bilham| first1=Roger| last2=England| first2=Philip| bibcode=2001Natur.410..806B}}</ref> [[शिलॉन्ग]] में, भूकंप ने हर पत्थर के घर और लकड़ी से बने आधे घरों को नुकसान पहुंचाया। झटके ने जमीन को समतल कर दिया और 13 मौतें हुईं। क्षेत्र में फिशर भी बताया गया था। सोहराय [[चेरापूंजी]] में, इसके परिणामस्वरूप एक भूस्खलन हुआ, जिससे 600 लोगों की मौत हो गई।<ref name=town>{{Cite web | url=http://www.assam.org/content/great-assam-earthquake-1897 | title=The Great Assam Earthquake of 1897 &#124; Assam Portal | access-date=16 दिसंबर 2020 | archive-date=18 अक्तूबर 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191018121934/https://assam.org/content/great-assam-earthquake-1897 | url-status=dead }}</ref> [[गोलपारा]] में, यह ब्रह्मपुत्र नदी की लहरों के परिणामस्वरूप हुई, जिस पर शहर स्थित है, जो बाजार को नष्ट कर रहा है।<ref name=town /> [[नलबाड़ी]] में, पृथ्वी-तरंगों और जल तरंगों के देखे जाने की सूचना मिली। [[गुवाहाटी]] में, भूकंप 3 मिनट तक चला। ब्रह्मपुत्र नदी 7.6 फीट बढ़ गई। नुकसान [[उमानंद द्वीप]] मंदिर और रेलवे लाइनों के कारण हुआ। 5 लोगों की मौत।<ref name=town /> [[नगांव]] में, प्रत्येक ईंट का घर क्षतिग्रस्त हो गया था, जबकि लकड़ी के बने पारंपरिक घर, घास की छतों के साथ, मुड़े हुए थे। कई छोटे फिशर / ज्वालामुखी थे और सड़क वाहनों के लिए अगम्य थी।<ref name=town /> [[सिहेत क्षेत्र]] में, 16:30 बजे झटके हुए, [[सुनामगंज जिला | सुनामगंज]] के पहाड़ियों के पैर में रहने वाले ग्रामीणों के अनुसार। 545 हताहत थे। 55 [[सिलेत टाउन]], 178 में [[उत्तरी सिलेश]], 287 में [[सुमगंज जिला | सुनामगंज]], 7 में [[हबीगंज जिला | हबीगंज]], 8 में [[दक्षिण सिलेश]] कई इमारतों ध्वस्त हो गए और फिशर और डूबने से मौतों की मात्रा को और बढ़ा दिया गया। कहा जाता है कि [[सुमगंज]] में एक महिला को अपने पति के साथ नदी पर एक फिशर के माध्यम से गिर गया था। पति ने अपने बालों को पकड़ने की कोशिश की लेकिन उसे खो दिया। महिला का शरीर [[क्रेवासे ]] से बरामद नहीं किया गया था। [[असम बंगाल रेलवे]] गंभीर रूप से क्षतिग्रस्त हो गया था।<ref>{{cite book|title=Assam District Gazetteers|author=B C Allen|publisher=[[असम सरकार]]|year=1905|volume=2|location=[[कलकत्ता]]|page=13–16|chapter=Physical Aspects}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==आगे पढ़ना== * {{Cite journal|last=Ambraseys|first=N. N.|last2=Douglas|first2=J.|date=1 October 2004|title=Magnitude calibration of north Indian earthquakes|journal=Geophysical Journal International|volume=159|issue=1|pages=165–206|doi=10.1111/j.1365-246X.2004.02323.x|issn=0956-540X|bibcode=2004GeoJI.159..165A}} * {{cite journal |last=Gahalaut |first=V. K. |last2=Chander |first2=R. |title=A Rupture Model for the Great Earthquake of 1897, Northeast India |url=https://archive.org/details/sim_tectonophysics_1992-03-30_204_1-2/page/163 |journal=Tectonophysics |volume=204 |issue=1–2 |year=1992 |pages=163–174 |doi=10.1016/0040-1951(92)90277-D |bibcode=1992Tectp.204..163G }} * {{cite book |last=Lee |first=W. H. K. |first2=M. |last2=Meyers |first3=N. |last3=Shimazaki |title=Historical Seismograms and Earthquakes of the World |url=https://archive.org/details/historicalseismo0000unse_w5v0 |publisher=Academic Press |location=San Diego |year=1988 |isbn=978-0-12-440870-8 }} * {{cite book |last=Oldham |first=Richard D. |title=Report on the great earthquake of 12th June 1897 |publisher=Geological Survey of India |location=Calcutta |year=1899 | url = https://books.google.com/books?id=JO7OAAAAMAAJ&pg=PR1}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [http://www.seismosoc.org/publications/SRL/SRL_79/srl_79-3_hs_esupp/ Tom LaTouche and the Great Assam Earthquake of 12 June 1897: Letters from the Epicenter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102041854/http://www.seismosoc.org/publications/SRL/SRL_79/srl_79-3_hs_esupp/ |date=2 जनवरी 2013 }} (with photographs of damage at Shillong, Rowmari and Calcutta, detailed field report with diagrams, and mapping of the epicentre) [[श्रेणी:भारत में भूकम्प]] sqewkg9yhdn0wjbufr09lz3pnuqgl79 अमरोहा का युद्ध 0 1244172 6632798 5846242 2026-10-25T03:07:37Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632798 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=जनवरी 2021}} यह मंगोल और दिल्ली सलतनत के बीच कुल 6 बार हुआ, सबसे पहले 1297 में अलाउद्दीन खिलजी और कादर खां के बीच हुआ, दूसरा 1298 में अलाउद्दीन खिलजी और सलदी के बीच हुआ, तीसरा 1299 में अलाउद्दीन खिलजी और कुतलुग ख्वाजा के बीच हुआ, चौथा 1303 में अलाउद्दीन खिलजी और तार्गि के बीच हुआ, पाँचवा 1305 में अलाउद्दीन खिलजी और तार्ताक के बीच हुआ, छटा 1306 में अलाउद्दीन खिलजी और कबक के बीच हुआ। j23cd8j1aju5yuj33ascjtbh5lw0471 अयादि सन्धि 0 1244913 6632812 6259246 2026-10-25T03:28:17Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632812 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=जनवरी 2021}} '''अयादि संधि की परिभाषा:''' अयादि संधि एक प्रकार की '''स्वर संधि''' है। जब ''''ए', 'ऐ', 'ओ'''' और ''''औ'''' के साथ कोई अन्य स्वर हो तो ''''ए' का 'अय्', 'ऐ' का 'आय्', 'ओ' का 'अव्' और 'औ' का 'आव्' बन जाता है।''' अयादि संधि करते समय पहले शब्द के अन्तिम स्वर, तथा दूसरे शब्द के प्रथम स्वर में पूर्वकथित विकार आ जाते हैं जो उन स्वरों का स्थान ले लेते हैं। 'अय्', 'आय्', 'अव्' और 'आव्' में जो य् और व् हैं, उनमें दूसरे शब्द के प्रथम स्वर की मात्रा आ जाती हैं। '''अयादि संधि के उदाहरण:''' '''१. ने + अन = नयन (ए + अ = अय)''' जैसा कि आप ऊपर दिए गए उदाहरण में देख सकते हैं, 'ए' एवं 'अ' ये दोनों स्वर शब्दों में है। जब शब्दों की संधि की जाती है तो इन ही दोनों स्वरों के कारण शब्दों में परिवर्तन आता है। जब संधि होती है तो 'ए' एवं 'अ' मिलकर 'अय' बनाते हैं। अतः 'ने' एवं 'अन' से मिलकर 'नयन' बनता है। '''२. नौ + इक = नाविक (औ + इ = आवि)''' ऊपर दिए गए उदाहरण में जैसा कि आप देख सकते हैं, 'औ' एवं 'इ' ये दोनों स्वर शब्दों में है। जब शब्दों की संधि की जाती है तो इन ही दोनों स्वरों के कारण शब्दों में परिवर्तन आता है। जब संधि होती है तो 'औ' एवं 'इ' मिलकर आव बनाते हैं। अतः 'नौ' एवं 'इक' से मिलकर नाविक बनता है। '''३. भो + अन = भवन (ओ + अ = अव)''' जैसा कि आप ऊपर दिए गए उदाहरण में देख सकते हैं कि 'ओ' एवं 'अ' ये दोनों स्वर शब्दों में है। जब शब्दों की संधि की जाती है तो इन ही दोनों स्वरों के कारण शब्दों में परिवर्तन आता है। जब संधि होती है तो 'ओ' एवं 'अ' मिलकर 'अव' बनाते हैं। अतः 'भो' एवं 'अन' से मिलकर भवन बनता है। '''४. पो + इत्र = पवित्र (ओ + इ = अवि)''' जैसा कि आप ऊपर दिए गए उदाहरण में देख सकते हैं कि 'ओ' एवं 'इ' ये दोनों स्वर शब्दों में है। जब शब्दों की संधि की जाती है तो इन ही दोनों स्वरों के कारण शब्दों में परिवर्तन आता है। जब संधि होती है तो 'ओ' एवं 'इ' मिलकर आव बनाते हैं। अतः 'पो' एवं 'इत्र' से मिलकर पवित्र बनता है। '''५. चे + अन = चयन (ए + अ = अय)''' जैसा कि आप ऊपर दिए गए उदाहरण में देख सकते हैं कि 'ए' एवं 'अ' ये दोनों स्वर शब्दों में है। जब शब्दों की संधि की जाती है तो इन ही दोनों स्वरों के कारण शब्दों में परिवर्तन आता है। जब संधि होती है तो 'ए' एवं 'अ' मिलकर अय बनाते हैं। अतः 'चे' एवं 'अन' से मिलकर चयन बनता है। '''६. पो + अन = पवन (ओ + अ = अव)''' जैसा कि आप ऊपर दिए गए उदाहरण में देख सकते हैं कि 'ओ' एवं 'अ' ये दोनों स्वर शब्दों में है। जब शब्दों की संधि की जाती है तो इन ही दोनों स्वरों के कारण शब्दों में परिवर्तन आता है। जब संधि होती है तो 'ओ' एवं 'अ' मिलकर अव बनाते हैं। अतः 'पो' एवं 'अन' से मिलकर पवन बनता है। अयादि संधि के कुछ अन्य उदाहरण : ७. श्रो + अण = श्रवण ८. पौ + अक = पावक ९. पौ + अन = पावन १०. नै + अक = नायक gnbme4n67wtrw47ixqff2ubult1d4z1 मास्टर (2021 फ़िल्म) 0 1247080 6632960 6549202 2026-10-25T11:28:21Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632960 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = मास्टर | cinematography = [[Sathyan Sooryan]] | budget = {{INR}}135 करोड़ (US $ 19 मिलियन) <ref>{{Cite web |last=Menon |first=Akhila R |date=12 January 2021 |title=Master World Wide Pre-Release Business: The Thalapathy Vijay Starrer Crosses 150-Crore Mark! |url=https://www.filmibeat.com/tamil/news/2021/master-world-wide-pre-release-business-the-thalapathy-vijay-starrer-crosses-150-crore-mark-308479.html |website=Filmibeat |publisher=[[Oneindia]]}}</ref> | runtime = 179 minutes (theatrical)<br />180 minutes (uncut) | language = Tamil | country = India | released = {{Film date|2021|01|13|df=y}} | distributor = Seven Screen Studios | studio = XB Film Creators | editing = [[Philomin Raj]] | music = [[Anirudh Ravichander]] | image = Master 2021 poster.jpeg | narrator = | starring = {{Plainlist| * [[विजय (अभिनेता)|तलपति विजय]] * [[Vijay Sethupathi]] }} | story = Lokesh Kanagaraj | screenplay = Lokesh Kanagaraj<br />[[Rathna Kumar]]<br />Pon Parthiban | writer = | producer = Xavier Britto<br>S. S. Lalit Kumar<br>Jagadish Palanisamy | director = [[Lokesh Kanagaraj]] | caption = पोस्टर | gross = ₹ 309 करोड़ (US $ 43.5 मिलियन) }} '''''मास्टर''''' [[लोकेश कनगराज]] द्वारा निर्देशित 2021 भारतीय तमिल-भाषा की एक्शन-थ्रिलर फिल्म है, जिसने रत्ना कुमार और पॉन पार्थिबन के साथ पटकथा भी लिखी है। फिल्म में [[विजय (अभिनेता)|तलपति विजय]] और [[विजय सेतुपति]], मालविका मोहनन, अर्जुन दास, [[एंड्रिया जेरेमिया]] और शांतनु भाग्यराज के साथ सहायक भूमिकाओं में हैं।<ref>{{cite web|url=https://ndtv.in/bollywood/vijay-and-vijay-sethupathi-master-digital-premiere-on-amazon-prime-video-on-29-january-2358578|title=Master: विजय और विजय सेतुपति की मास्टर अमेजन प्राइम वीडियो पर, 29 जनवरी को होगा प्रीमियर}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> यह जेडी और भवानी के दो व्यक्तिगत दृष्टिकोणों के बीच टकराव के आसपास घूमता है। फिल्म अगस्त 2019 को शुरू की गई थी, जबकि प्रमुख फोटोग्राफी अक्टूबर 2019 को शुरू हुई और फरवरी 2020 को समाप्त हुई। फिल्मांकन दिल्ली, चेन्नई और कर्नाटक में हुआ। संगीत [[अनिरुद्ध रविचंदर]] द्वारा रचा गया है, जबकि छायांकन और संपादन क्रमशः सत्यन सोर्यन और फिलोमिन राज द्वारा किया जाता है। मूल रूप से अस्थायी शीर्षक थालापैथी 64 के तहत शुरू किया गया था, आधिकारिक शीर्षक मास्टर की घोषणा 31 दिसंबर 2019 को हुई थी। ''मास्टर'' को शुरू में 9 अप्रैल 2020 को रिलीज के लिए योजनाबद्ध किया गया था, लेकिन भारत में [[कोविड-19]] [[2019–21 आईसीसी विश्व टेस्ट चैम्पियनशिप|महामारी के कारण स्थगित]] कर दिया गया था। फिल्म के निर्माताओं ने इसे किसी भी [[ओवर-द-टॉप]] मीडिया सेवा पर रिलीज़ करने के बजाय सिनेमाघरों में रिलीज़ की प्रतीक्षा करना पसंद किया। कई महीनों के विलंब के पश्चात, फिल्म [[पोंगल]] त्योहार से एक दिन पहले 13 जनवरी 2021 को सिनेमाघरों में रिलीज हुई। यह फ़िल्म विदेशी बॉक्स ऑफिस पर 2021 की सबसे अधिक कमाई करने वाली फ़िल्म थी, जो उस समय रिलीज़ हुई, हॉलीवुड और अन्य देश की फ़िल्मों को पछाड़ते हुए प्रथम स्थान पर रही। '''यह 2021 की दूसरी सबसे अधिक कमाई वाली फ़िल्म है।''' ==कहानी== एक युवा ''भवानी'' देखता है कि उसके परिवार को उसके पिता के प्रतिद्वंद्वियों द्वारा जला दिया गया है। फिर उन्हें उनके द्वारा [[किशोर कारावास]] में कैद कर लिया जाता है और जानबूझकर उनके आदेश से प्रताड़ित किया जाता है, ''भवानी'' अंततः उस व्यक्ति से बच निकलता है और उस व्यक्ति को मना लेता है जिसने अपने पिता को मार डाला और उसे अपने जीवन को बढ़ाने के लिए एक साप्ताहिक श्रद्धांजलि के बदले उसे छोड़ दिया। इसके बाद वह अन्य अपराधों के साथ ट्रक वालों से पैसे वसूल कर अपना रास्ता बनाता है। वह किशोर गृह से बच्चों को अपनी आपराधिक गतिविधियों के लिए दोष लेने के लिए मजबूर करने से परेशान रहता है। वह अंततः उन पुरुषों से बदला लेता है जिन्होंने उनके परिवार की हत्या की, उन्हें मौत के घाट उतार दिया। चेन्नई में, जॉन दुरईराज ''जेडी'' एक शराबी लेकिन बहिर्मुखी प्रोफ़ेसर हैं जिनकी लोकप्रियता और छात्रों के हितों के लिए समर्थन अक्सर उन्हें कॉलेज प्राधिकरण के साथ परेशानी में डाल देता है। जैसा कि अन्य प्रोफ़ेसरों के साथ उनका रिश्ता बिगड़ता है, इससे अनभिज्ञ, उन्हें ''भवानी'' द्वारा नियंत्रित किशोर केंद्र में नए शिक्षक के रूप में हस्ताक्षरित किया जाता है। अपने प्रारंभिक विरोध के बावजूद, वह वैसे भी इसके साथ जाने का फैसला करता है और अपनी नई नौकरी को गंभीरता से नहीं लेता है। अपने दूसरे दिन, वह केंद्र के दो बच्चों को हॉल में फाँसी पर लटका देख चौंक जाता है। ''जेडी'' से संपर्क करने के प्रयास में एक हत्या के मामले में झूठे आत्मसमर्पण करने के लिए ''भवानी'' द्वारा हत्या कर दी गई थी। ''जेडी'' को स्थानीय पुलिस स्टेशन में पूछताछ के लिए ले जाया जाता है, जहाँ वह ''चारू'' से अपने कॉलेज के एक जूनियर प्रोफ़ेसर से सीखता है कि किशोर केंद्र में क्या चल रहा है। ''जेडी'' को यह भी पता चला कि ''चारू'' एक [[गैर-सरकारी संगठन]] की [[स्वयंसेवक]] हैं, जिन्हें आर्थिक रूप से किशोर गृह से संबंधित एक मामले का समर्थन करने के लिए शिक्षण लेना था और वह वह थी जिसने किशोर गृह में पढ़ाने के लिए हस्ताक्षर करने के लिए अपने हस्ताक्षर किए थे, छात्रों के हितों को समझने और उन्हें सुधारने में केवल एक ही सक्षम है। जब वह दो बच्चों से अपनी स्थिति के बारे में बता रहा होता है और अपनी मदद की गुहार लगाता है, तो भवानी के आदमी अंततः पुलिस स्टेशन पहुंचते हैं और ''जेडी'' को शहर से बाहर निकालने की कोशिश करते हैं, जेडी ने उन्हें चेतावनी दी। ''भवानी'' दो बच्चों का बदला लेगी। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:तमिल फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन थ्रिलर फ़िल्में]] i4f8jkz2o4dpdgnj5jc26cl6h2ec6cp कर्टिस केम्फ 0 1247630 6632962 6024015 2026-10-25T11:28:57Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632962 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = कर्टिस केम्फ | image = | fullname = कर्टिस केम्फ | country = आयरलैंड | birth_date = {{birth date and age|1999|4|20|df=yes}} | birth_place = [[जोहान्सबर्ग]], दक्षिण अफ्रीका<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/53609784 |title=England v Ireland: Curtis Campher on 'dream debut' and route into Ireland set-up |work=BBC Sport |accessdate=31 July 2020}}</ref> | batting = दायाँ हाथ | bowling = दाहिना हाथ [[तेज़ गेंदबाज़ी|मध्यम-तेज़]] | role = बॉलिंग ऑलराउंडर | international = true | odidebutdate = 30 जुलाई | odidebutyear = 2020 | odidebutagainst = इंग्लैंड | odicap = 60 | lastodidate = 8 जनवरी | lastodiyear = 2021 | lastodiagainst = संयुक्त अरब अमीरात | club1 = [[लेइनस्टर लाइटनिंग]] | year1 = 2020–वर्तमान | columns = 3 | column1 = [[वनडे इंटरनेशनल|वनडे]] | matches1 = 4 | runs1 = 151 | bat avg1 = 75.50 | 100s/50s1 = 0/2 | top score1 = 68 | deliveries1 = 189 | wickets1 = 7 | bowl avg1 = 25.00 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 2/31 | catches/stumpings1 = 1/– | column2 = [[लिस्ट ए क्रिकेट|एलए]] | matches2 = 9 | runs2 = 306 | bat avg2 = 61.20 | 100s/50s2 = 0/4 | top score2 = 68 | deliveries2 = 405 | wickets2 = 15 | bowl avg2 = 22.60 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 4/46 | catches/stumpings2 = 1/– | column3 = [[ट्वेंटी-20|टी-20]] | matches3 = 7 | runs3 = 135 | bat avg3 = 45.00 | 100s/50s3 = 0/1 | top score3 = 62[[नाबाद|*]] | deliveries3 = 108 | wickets3 = 4 | bowl avg3 = 50.50 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 1/20 | catches/stumpings3 = 3/– | date = 8 जनवरी 2021 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595921.html क्रिकइन्फो }} '''कर्टिस कैमरफ़''' (जन्म 20 अप्रैल 1999) एक दक्षिण अफ्रीकी क्रिकेटर है जो अब [[आयरलैण्ड क्रिकेट टीम|आयरलैंड क्रिकेट टीम]] का प्रतिनिधित्व करता है।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595921.html |title=Curtis Campher |accessdate=7 March 2020 |work=ESPN Cricinfo}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000016/001638.shtml |title=Young South African star in demand |work=Cricket Europe |accessdate=7 March 2020 |archive-date=22 जनवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122013920/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000016/001638.shtml |url-status=dead }}</ref> कैमरफ के पास एक आयरिश पासपोर्ट है,<ref>{{cite web|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sport/cricket/campher-gets-the-call-from-ireland-wolves-38936819.html |title=Campher gets the call from Ireland Wolves |work=Belfast Telegraph |accessdate=7 March 2020}}</ref> और अपनी दादी के माध्यम से आयरलैंड क्रिकेट टीम के लिए खेलने के लिए योग्य है।<ref>{{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2020/articles/000007/000748.shtml |title=Campher and Garth named in Ireland squad |work=Cricket Europe |accessdate=10 July 2020 |archive-date=11 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711175610/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2020/articles/000007/000748.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/1746911 |title=Who is Curtis Campher? |work=International Cricket Council |accessdate=2 August 2020}}</ref> वह दक्षिण अफ्रीका की अंडर-19 क्रिकेट टीम के लिए भी खेल चुके हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.thecricketer.com/Topics/international/england_ireland_odi_cricket_key_battles_curtis_campher_david_willey_eoin_morgan.html |title=The rise of Curtis Campher, the Roy-Bairstow axis and a trio of left-armers... ENGLAND V IRELAND KEY BATTLES |work=The Cricketer |accessdate=29 July 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29569172/curtis-campher-huge-positive-ireland-dafter-accomplished-debut |title=Curtis Campher a 'huge positive' for Ireland after accomplished debut |work=ESPN Cricinfo |accessdate=31 July 2020}}</ref> फरवरी 2020 में, उन्हें नामीबिया के दौरे के लिए आयरलैंड वोल्व्स टीम में शामिल किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.cricketworld.com/ireland-announce-that-curtis-campher-has-been-added-to-their-squad-for-the-namibia-series/61739.htm |title=Ireland announce that Curtis Campher has been added to their squad for the Namibia series |work=Cricket World |accessdate=7 March 2020}}</ref> उन्होंने 21 फरवरी 2020 को अपना ट्वेंटी 20 डेब्यू किया, और 26 फरवरी 2020 को उनकी लिस्ट ए की शुरुआत, दोनों ने दक्षिण अफ्रीका के दौरे के दौरान, नामीबिया के खिलाफ आयरलैंड वूल्वेस के लिए की।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1218220.html |title=3rd unofficial T20I, Ireland A tour of South Africa at Pretoria, Feb 21 2020 |accessdate=7 March 2020 |work=ESPN Cricinfo}}</ref><ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1218223.html |title=1st unofficial ODI, Ireland A tour of South Africa at Pretoria, Feb 26 2020 |accessdate=7 March 2020 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> 10 जुलाई 2020 को, [[इंग्लैंड क्रिकेट टीम]] के खिलाफ वनडे इंटरनेशनल (वनडे) श्रृंखला के लिए बंद दरवाजों के पीछे प्रशिक्षण शुरू करने के लिए इंग्लैंड की यात्रा के लिए आयरलैंड के 21-सदस्यीय दल में कैमरफ का नाम दिया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29438504/curtis-campher,-jonathan-garth-new-faces-ireland-name-21-man-squad-england-odis |title=Curtis Campher, Jonathan Garth the new faces as Ireland name 21-man squad for England ODIs |work=ESPN Cricinfo |accessdate=10 July 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketireland.ie/news/article/ireland-names-expanded-training-squad |title=Ireland names expanded training squad ahead of ODI series against England |work=Cricket Ireland |accessdate=10 July 2020 |archive-date=20 सितंबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920171230/https://www.cricketireland.ie/news/article/ireland-names-expanded-training-squad |url-status=dead }}</ref> 28 जुलाई 2020 को, [[क्रिकेट आयरलैंड]] ने श्रृंखला के पहले वनडे के लिए अपने 14-सदस्यीय टीम में कैमरफ का नाम लिया।<ref>{{cite web |url=https://www.cricketireland.ie/news/article/squad-for-first-odi-against-england |title=Ireland selects 14-player squad for first ODI against England |work=Cricket Ireland |accessdate=28 July 2020 |archive-date=29 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829072147/https://www.cricketireland.ie/news/article/squad-for-first-odi-against-england |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29551269/ireland-name-uncapped-curtis-campher,-harry-tector-england-odi-series-opener |title=Ireland name uncapped Curtis Campher, Harry Tector for England ODI series opener |work=ESPN Cricinfo |accessdate=28 July 2020}}</ref> उन्होंने 30 जुलाई 2020 को इंग्लैंड के खिलाफ आयरलैंड के लिए अपना वनडे डेब्यू किया।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198247.html |title=1st ODI (D/N), Southampton, Jul 30 2020, Ireland tour of England |work=ESPN Cricinfo |accessdate=30 July 2020}}</ref> मैच में आयरलैंड के लिए कैमरफ ने सर्वाधिक [[नाबाद]] 59 रन बनाए,<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/53599171 |title=Curtis Campher: Ireland debutant showed great application, says captain Andrew Balbirnie |work=BBC Sport |accessdate=31 July 2020}}</ref> लेकिन वे छह विकेट से हार गए।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/53594189 |title=England v Ireland: Hosts wrap up six-wicket victory on ODI return |work=BBC Sport |accessdate=30 July 2020}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:दक्षिण अफ्रीकी क्रिकेट खिलाड़ी]] tija7nzoj7jh9l6fvsbiy48ui1yhm6u अनूप महाजनपद 0 1248676 6632686 5845997 2026-10-24T20:57:20Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632686 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=जनवरी 2021}} महाभारत कालिन अनूप महाजनपद,वर्तमान मध्य प्रदेश के दक्षिणी-पश्चिम छोर पर नर्मदा घाटी क्षेत्र में फ़ेला भू-भाग हे जिसको महाजनपद काल में अनूप के नाम से जाना जाता था,अनूप जनपद वर्तमान में निमाड के नाम से प्रसिद्ध हे! आजकल निमाड क्षेत्र पूर्वी निमाड (खरगोन) एवं पश्चिम निमाड (खंडवा) के नाम से जाना जाता हे जिनका इतिहास पुरापाषाणकाल से भी सम्बन्धीत हे महेश्वर एवं नावदाटोली नामक स्थानो पर सिंधु घाटी सभ्यता और ताम्रपाशाण संस्कृति के प्रमाण मिलते हे! आर्यो एवं निआर्यो (जो आपने आप को आर्य नहीं मानते थे) के मध्य का क्षेत्र होने के कारण इसका निमार पड़ा जो बाद में निमाड कहलाने लगा नीम के पेड़ॊ कि अधिकता के कारण भी इसे सम्भवतः निमाड (निम कि आड़) कहते हे! खरगोन जिले के महेश्वर शहर को रामायणकाल में माहिश्मति के नाम से जाना जाता था जिसपर हेहय वंश के प्रतापी राजाओं ने राज किया था जिसकी स्थापना माहिश्मत नाम के राजा ने करी थी इस वंश के प्रतापी राजा किर्तिविर्य सह्स्त्राआर्जुन ने लंकापति रावण को युद्ध में पराजित किया था एवं बन्धी बनाया था जिसको भगवान शिव के आदेश पर पुल्तस्य ऋषि ने बंधीग्रह से छुडाया था! इसी क्षेत्र में ॐकारेश्वर नाम का पवित्र स्थान हे जहां 12 ज्योतिृलिन्गो से में से एक ज्योतिर्लिन्ग नर्मदा नदी के तट पर स्थापित हे ओंकारेश्वर को मान्धाता नगरी के नाम से भी जाना जाता हे कहा जाता हे कि जिसकी स्थापना इक्ष्वाकु वंश के प्रतापी राजा मुचुकुन्द ने अपने पूर्वज मान्धाता के नाम पर करी थी! वर्तमान निमाड क्षेत्र कृषि अधारित हे जहां कि प्रमुख फ़सले कपास एवं मिरची हे इसी कारण इस क्षेत्र को सफ़ेद सोने का क्षेत्र कहा जाता हे साथ हि साथ बैडिया नामक स्थान पर विश्व प्रसिद्ध मिरची मन्डी हे! 3cge7dbsaxpcolcawbnahveiuk9467h तेरे संग यारा 0 1250114 6632724 6618776 2026-10-24T23:18:43Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632724 wikitext text/x-wiki {{Infobox song | name = तेरे संग यारा | cover = | alt = | type = गीत | artist = [[आतिफ़ असलम]] | album = [[रुस्तम (फ़िल्म)|रुस्तम ]] | language = [[हिन्दी ]] | released = {{Start date|2016|7|6|df=y}}<ref name="express">{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/akshay-kumar-romances-ileana-dcruz-in-rustom-song-tere-sang-yaara-2897667/|title=Akshay Kumar romances ileana dcruz in Rustom song Tere sang yaara|publisher=Express Web Desk, New Delhi|date=6 July 2016|accessdate=27 June 2017}}</ref> | format = | recorded = | studio = | venue = | genre = [[फ़िल्मी]], [[इंडियन पॉप ]] | length = 04:58 (ऑडियो) 04:54 (वीडियो) | label = [[ज़ी म्यूजिक कंपनी ]] | composer = [[आर्को प्रवो मुखर्जी]] | lyricist = [[मनोज मुंतशिर]] | producer = | misc = {{External media | audio1 = {{YouTube|5mpq_4rzB1U|"तेरे संग यारा "}} | video1 = {{YouTube|gIOea2pgfIo|"तेरे संग यारा "}} }} }} "'''तेरे संग यारा'''" एक [[रोमांटिक (गीत) | रोमांटिक गाना]] [[मनोज मुंतशिर]] द्वारा लिखित, [[आर्को प्रवो मुखर्जी]] द्वारा रचित, और [[आतिफ़ असलम]] द्वारा गाया गया है। गीत 2016 के दुखद इश्क के [[साउंडट्रैक]] [[रुस्तम (फ़िल्म)]] ’’’से लिया गया है।.<ref name="trend">{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/trending-tunes-akshay-kumars-tere-sang-yaara-and-hrithik-roshans-tu-hai-are-rocking-the-music-charts-this-week/|title=Trending tunes Akshay Kumar's tere sang yaara and Hrithik Roshan's tu hai are rocking he music charts this week|author=Rajat Tripathi|accessdate=27 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817080623/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/trending-tunes-akshay-kumars-tere-sang-yaara-and-hrithik-roshans-tu-hai-are-rocking-the-music-charts-this-week/|archive-date=17 अगस्त 2017|url-status=dead}}</ref> == पृष्ठभूमि == == रिलीज और सफलता == गीत 6 जुलाई 2016 को ज़ी म्यूजिक कंपनी द्वारा यूट्यूब पर रिलीज़ किया गया। आधिकारिक वीडियो को अगस्त 2020 तक यूट्यूब पर 82 मिलियन मिले हैं। ऑडियो संस्करण को अगस्त 2020 तक 135 मिलियन से अधिक बार देखा जा चुका है।.<ref>{{cite news|url=http://zeenews.india.com/entertainment/music/akshay-kumar-s-rustom-atif-aslam-weaves-melodious-magic-with-romantic-track-tere-sang-yaara_1903959.html|title=Akshay Kumar's 'Rustom': Atif Aslam weaves melodious magic with romantic track 'Tere Sang Yaara'|date=6 July 2017|accessdate=17 August 2017|publisher=[[Zee News]]}}</ref> == श्रेय == * [[गिटारिस्ट]] - कृष्णा प्रधान * आदित्य देव द्वारा निर्मित और मिश्रित * [[मस्तर्ड]] द्वारा - शादाब रीन == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी: २०१६ गीत]] [[श्रेणी: फिल्मों के लिए लिखे गीत]] [[श्रेणी: हिंदी फिल्मी गाने]] [[श्रेणी: आतिफ असलम गाने]] [[श्रेणी: अर्को प्रावो मुखर्जी द्वारा लिखित गीत]] [[श्रेणी: मनोज मुंतशिर के गीत के साथ गीत]] [[श्रेणी: भारतीय गाने]] 8rhef7nhyv8oeuy70zlz2bats8clsg6 1773 का विनियमन अधिनियम 0 1250345 6632870 6387897 2026-10-25T05:31:00Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632870 wikitext text/x-wiki {{Infobox UK legislation |short_title = <span style="width:100%">ईस्ट इंडिया कंपनी अधिनियम, 1772{{efn | 1=Short title as conferred by the [[Short Titles Act 1896]], s. 1; the modern convention for the citation of [[short title]]s omits the comma after the word "Act".}}<br/>(1773 का विनियमन अधिनियम)</span> |parliament = ग्रेट ब्रिटेन की संसद |long_title = '' ईस्ट इंडिया कंपनी '' के मामलों के बेहतर प्रबंधन के लिए कुछ विनियमों की स्थापना के लिए एक अधिनियम, साथ ही '' भारत '' के रूप में '' यूरोप '' में |year = 1773<!--This appears to have been the year in which the Act actually received the royal assent, in contrast with the year given in the formal short title--> |statute_book_chapter = 13 जियो. 3 स . 63 |introduced_by = [[फ्रेडरिक नॉर्थ, लॉर्ड नॉर्थ]] 18 मई 1773 को |territorial_extent = {{ubl|[[ग्रेट ब्रिटेन|बंगाल प्रेसिडेंसी]] | [[मद्रास प्रेसिडेंसी]] | [[बॉम्बे प्रेसिडेंसी]]}} |royal_assent = 10 जून 1773 |commencement = 10 जून 1773 |repeal_date = |amendments = |related_legislation = 13 जियो. 3 स . 64 |repealing_legislation= |status = को निरस्त कर दिया |original_text = https://books.google.com/books?id=8qRFAAAAcAAJ&pg=PA814 |legislation_history = |use_new_UK-LEG = |revised_text = }} '''1773 का विनियमन अधिनियम'''(औपचारिक रूप से, '''ईस्ट इंडिया कंपनी एक्ट 1772''') [[संसद का अधिनियम]] [[ग्रेट ब्रिटेन की संसद]] का इरादा था भारत में [[भारत में कंपनी का शासन | ईस्ट इंडिया कंपनी का शासन]] का प्रबंधन ओवरहाल हैं <ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/496238/Regulating-Act</ref> अधिनियम कंपनी के मामलों पर चिंताओं के लिए एक दीर्घकालिक समाधान साबित नहीं हुआ; [[पिट्स इंडिया एक्ट]] इसलिए बाद में 1784 में एक अधिक कट्टरपंथी सुधार के रूप में लागू किया गया था। इसने भारत में कंपनी और केंद्रीकृत प्रशासन पर संसदीय नियंत्रण की दिशा में पहला कदम रखा। == पृष्ठभूमि == 1773 तक, [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] काफी आर्थिक तनाव में थी। कंपनी ब्रिटिश साम्राज्य के लिए महत्वपूर्ण थी क्योंकि यह [[भारत]] और पूर्व और कई प्रभावशाली लोगों के हिस्सेदार थे। कंपनी ने {{GBP | long = no | 400,000}} (वर्तमान-दिन (2015) के बराबर भुगतान किया है£{{Formatprice|{{inflation|UK|400000|1772|2015|r=-5}}}}) सरकार को एकाधिकार बनाए रखने के लिए प्रतिवर्ष, लेकिन [[चाय]] की बिक्री [[तेरह कालोनियों | अमेरिका]] के नुकसान के कारण १ से अपनी प्रतिबद्धताओं को पूरा करने में असमर्थ था। अमेरिका की सभी चाय का लगभग 85% तस्करी [[नीदरलैंड | डच]] चाय था। ईस्ट इंडिया कंपनी के पास [[बैंक ऑफ़ इंग्लैंड]] और सरकार दोनों का पैसा बकाया था: इसमें 15 मिलियन पाउंड थे({{convert|15|lb|kg|disp=output number only|1}} मिलियन केजी ) भारत के ब्रिटिश गोदामों और अधिक रास्ते में चाय की सड़न। रेगुलेटिंग एक्ट 1773, [[टी एक्ट]] 1773 द्वारा पूरक था, जिसका एक प्रमुख उद्देश्य था कि अपने लंदन के गोदामों में आर्थिक रूप से परेशान ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी द्वारा रखी गई चाय की भारी मात्रा को कम करना और आर्थिक रूप से संघर्ष करने में मदद करना। कंपनी बच गई। [[लॉर्ड नॉर्थ]] ने आधुनियम एक्ट के साथ इंडिया कंपनी के प्रबंधन को बदलने का फैसला किया। यह भारत के अंतिम सरकारी नियंत्रण का पहला कदम था। अधिनियम ने एक प्रणाली स्थापित की, जिसके द्वारा यह ईस्ट इंडिया कंपनी के काम की देखरेख (विनियमित) की गई। कंपनी ने व्यापारिक उद्देश्यों के लिए भारत के बड़े क्षेत्रों पर कब्जा कर लिया था और अपने हितों की रक्षा के लिए एक सेना थी। कंपनी के लोगों को शासन करने के लिए प्रशिक्षित नहीं किया गया था, इसलिए उत्तर की सरकार ने सरकारी नियंत्रण की ओर कदम बढ़ाए क्योंकि भारत राष्ट्रीय महत्त्व का था। कंपनी में शेयरधारकों ने अधिनियम का विरोध किया। ईस्ट इंडिया कंपनी अभी भी अपनी वित्तीय समस्याओं के बावजूद संसद में एक शक्तिशाली [[पैरवी समूह]] थी<ref>''The making of British India 1756-1858'' [[Ramsay Muir]] page 133-39</ref> == विनियमन अधिनियम के प्रावधान == * एक्ट लिमिटेड कंपनी [[डिविडेंड]] को ६% तक चुकाती है, जब तक कि वह ए नहीं चुकाती {{GBP|long=no|1.5m}} ऋण (एक साथ अधिनियम, 13 भू। 3 c। 64 द्वारा पारित) और [[ईस्ट इंडिया कंपनी के निदेशकों | कोर्ट ऑफ डायरेक्टर्स]] को चार साल के लिए प्रतिबंधित कर दिया गया।.<ref name=wolpert>{{cite book|last=Wolpert|first=Stanley|title=A New History of India|url=https://archive.org/details/newhistoryofindi0000wolp_i0v9|year=2009|publisher=Oxford UP|location=New York, NY|isbn=978-0-19-533756-3|edition=8th|author-link=Stanley Wolpert|page=[https://archive.org/details/newhistoryofindi0000wolp_i0v9/page/195 195]}}</ref> * भारत में कंपनी के मामलों को विनियमित करने और नियंत्रित करने के लिए ब्रिटिश सरकार द्वारा पहला कदम। * इसने कंपनी के नौकरों को किसी भी निजी व्यापार में संलग्न होने या "मूल निवासी" से उपहार या रिश्वत स्वीकार करने से रोक दिया। * इस अधिनियम ने [[बंगाल]], [[वॉरेन हेस्टिंग्स]] [[बंगाल के गवर्नर-जनरल]] और [[मद्रास प्रेसिडेंसी | मद्रास]] और [[बॉम्बे प्रेसीडेंसी- बॉम्बे]] की अध्यक्षता की। बंगाल के नियंत्रण में।<ref name=wolpert/>इसने भारत में एक केंद्रीकृत प्रशासन की नींव रखी। बंगाल का गवर्नर बंगाल का गवर्नर जनरल बन गया, जिसकी सहायता के लिए चार कार्यकारी परिषद बनी। बहुमत से निर्णय लिया जाएगा और गवर्नर जनरल केवल टाई के मामले में मतदान कर सकते हैं। * अधिनियम ने [[बंगाल की सर्वोच्च परिषद]] पर गवर्नर-जनरल के साथ काम करने के लिए चार अतिरिक्त पुरुषों का नाम दिया: [[लेफ्टिनेंट-जनरल]] [[जॉन क्लेवरिंग (ब्रिटिश सेना के अधिकारी) | जॉन क्लेवरिंग]], जॉर्ज मॉन्सन, नाम [[रिचर्ड बारवेल]], और [[फिलिप फ्रांसिस (राजनीतिज्ञ) | फिलिप फ्रांसिस]]।<ref name=wolpert/> * [[फोर्ट विलियम (भारत) | फोर्ट विलियम]] में [[कलकत्ता]] में एक सर्वोच्च न्यायालय की स्थापना की गई थी। ब्रिटिश जजों को ब्रिटिश कानूनी प्रणाली का प्रशासन करने के लिए भारत भेजा जाना था जो वहां इस्तेमाल किया गया था। ==टिप्पणियां== {{notelist}} == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी: संसद के महान कार्य १३]] [[श्रेणी: ब्रिटिश भारत में विधान]] [[श्रेणी: ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] [[श्रेणी: ग्रेट ब्रिटेन की संसद के अधिनियम]] rf4jiduy8y7fhr9fvwoctjmx9yuoa9w अजय सरकार 0 1250430 6632653 5149689 2026-10-24T19:44:00Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632653 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अजय सरकार | image = | country = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1997|3|10|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | nickname = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = २५ फरवरी २०१७ | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/852305.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो }} '''अजॉय सरकार''' (जन्म 10 मार्च 1997) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/852305.html |title=Ajoy Sarkar |accessdate=25 February 2017 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 25 फरवरी 2017 को विजय हजारे ट्रॉफी 2016-17 में त्रिपुरा के लिए अपनी सूची ए की शुरुआत की।<ref name="LA">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1053717.html |title=Vijay Hazare Trophy, Group B: Kerala v Tripura at Bhubaneswar, Feb 25, 2017 |accessdate=25 February 2017 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] hzkpka6ie4p8gdcfy2h964ft7v4p3xj अकीब खान 0 1250435 6632643 5149675 2026-10-24T19:24:01Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632643 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अकीब खान | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2003|12|25|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 11 जनवरी 2020 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1207680.html क्रिकइन्फो }} '''अकिब खान''' (जन्म 25 दिसंबर 2003) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1207680.html |title=Aquib Khan |access-date=11 January 2020 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 2019–20 रणजी ट्रॉफी में उत्तर प्रदेश के लिए 11 जनवरी 2020 को प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया।<ref name="FC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1203524.html |title=Elite, Group B, Ranji Trophy at Kanpur, Jan 11-14 2020 |access-date=11 January 2020 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 16 जनवरी 2021 को अपना ट्वेंटी 20 डेब्यू किया, उत्तर प्रदेश के लिए 2020-21 में सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244363.html |title=Elite, Group A, Bengaluru, Jan 16 2021, Syed Mushtaq Ali Trophy |work=ESPN Cricinfo |access-date=16 January 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 9uetspshncc0yvipe45mia6luoifekg तिलक वर्मा 0 1251165 6632967 6579071 2026-10-25T11:30:19Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632967 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = तिलक वर्मा | image = Tilak Varma in March 2026.png | country = भारत | fullname = तिलक वर्मा | birth_date = {{birth date and age|2002|11|8|df=yes}} | birth_place = [[हैदराबाद]], भारत | death_date = | death_place = | batting = | bowling = दाहिना हाथ [[ऑफ ब्रेक]] | role = | club1 = [[हैदराबाद क्रिकेट टीम|हैदराबाद]] | year1 = 2018–वर्तमान | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches1 = 1 | runs1 = 39 | bat avg1 = 19.50 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 34 | deliveries1 = – | wickets1 = – | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 0/– | column2 = [[लिस्ट ए क्रिकेट|एलए]] | matches2 = 6 | runs2 = 213 | bat avg2 = 35.50 | 100s/50s2 = 0/2 | top score2 = 83 | deliveries2 = 30 | wickets2 = 1 | bowl avg2 = 37.00 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 1/19 | catches/stumpings2 = 4/– | column3 = [[ट्वेंटी-20 क्रिकेट|टी-20]] | matches3 = 3 | runs3 = 50 | bat avg3 = 25.00 | 100s/50s3 = 0/0 | top score3 = 40[[नाबाद|*]] | deliveries3 = – | wickets3 = – | bowl avg3 = – | fivefor3 = – | tenfor3 = – | best bowling3 = – | catches/stumpings3 = 1/– | date = 6 मई 2020 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1170265.html क्रिकइन्फो }} '''तिलक वर्मा''' (जन्म 8 नवंबर 2002) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1170265.html |title=Tilak Varma |accessdate=30 December 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 2018-19 के [[रणजी ट्रॉफी]] में 30 दिसंबर 2018 को हैदराबाद के लिए प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया।<ref name="FC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157064.html |title=Elite, Group B, Ranji Trophy at Vizianagaram, Dec 30 2018 - Jan 2 2019 |accessdate=30 December 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 28 फरवरी 2019 को सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी 2018 में हैदराबाद के लिए अपना ट्वेंटी 20 डेब्यू किया।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157190.html |title=Group E, Syed Mushtaq Ali Trophy at Delhi, Feb 28 2019 |accessdate=28 February 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 28 सितंबर 2019 को [[विजय हजारे]] ट्रॉफी में हैदराबाद के लिए अपनी लिस्ट ए की शुरुआत की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200725.html |title=Elite, Group A, Vijay Hazare Trophy at Alur (2), Sep 28 2019 |accessdate=28 September 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> दिसंबर 2019 में, उन्हें 2020 [[अंडर-१९ क्रिकेट विश्व कप|अंडर-19 क्रिकेट विश्व कप]] के लिए भारत के टीम में नामित किया गया था।<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/articles/2019/news/139375/four-time-champion-india-announce-u19-cricket-world-cup-squad |title=Four-time champion India announce U19 Cricket World Cup squad |work=Board of Control for Cricket in India |accessdate=2 December 2019 |archive-date=12 जनवरी 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112193257/https://www.bcci.tv/articles/2019/news/139375/four-time-champion-india-announce-u19-cricket-world-cup-squad |url-status=dead }}</ref> तिलक वर्मा तेलुगू समाज से संबंध रखते है। ये बचपन से ही क्रिकेट के शौकिन रहे है।उन्होंने वर्ष 2025 में एशिया कप में 53 गेंदों में 69 रनों की नावाद पारी खेलकर भारत को जीत दिलाई। ===प्रारंभिक जीवन === तिलक वर्मा का जन्म 8 नवंबर 2002 को हैदराबाद में हुआ था। उनके पिता, नागराजू वर्मा एक इलेक्ट्रीशियन के रूप में काम करते थे, और उनकी माँ, गायत्री देवी एक गृहिणी हैं। उनका एक बड़ा भाई, तरूण वर्मा है। जब तिलक बहुत छोटे थे तभी उन्हें खेलों में बहुत रुचि हो गई। क्रिकेट में प्रशिक्षण पाने के लिए तिलक ने लीगला क्रिकेट अकादमी, तेलंगाना में अपना नामांकन कराया। वहां, उन्हें सलाम बयाश द्वारा मार्गदर्शन दिया गया था। तिलक ने अपनी प्रारंभिक शिक्षा क्रिसेंट मॉडल इंग्लिश स्कूल, हैदराबाद से शुरू की। === घरेलू कैरियर === तिलक ने 30 दिसंबर 2018 को 2018-19 रणजी ट्रॉफी में प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया। वह टूर्नामेंट में हैदराबाद के लिए खेले। उनका पहला मैच आंध्र के खिलाफ था। टूर्नामेंट में, तिलक ने सात मैचों में 147.26 की स्ट्राइक रेट से 215 रन बनाए। उन्होंने 28 फरवरी 2019 को 2018-19 सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी में हैदराबाद के लिए अपना ट्वेंटी 20 डेब्यू किया। वह चार प्रथम श्रेणी मैचों, सोलह लिस्ट ए मैचों और पंद्रह टी20 मैचों में दिखाई दिए हैं। विजय हजारे ट्रॉफी 2021-22 में उन्होंने पांच मैचों में 180 रन बनाए और चार विकेट लिए। 28 सितंबर 2018 को, उन्होंने 2019-20 विजय हजारे ट्रॉफी में हैदराबाद के लिए अपनी लिस्ट ए की शुरुआत की। टूर्नामेंट के दौरान उन्होंने 5 मैचों में 180 रन बनाए और 4 विकेट भी लिए। दिसंबर 2019 में, तिलक ने 2020 अंडर-19 क्रिकेट विश्व कप के लिए अंडर-19 [[भारतीय क्रिकेट टीम]] में जगह बनाई। उन्होंने प्रतियोगिता में 6 गेम खेले और केवल 86 रन बनाने में सफल रहे। फरवरी 2022 में, [[2022 इंडियन प्रीमियर लीग]] नीलामी के दौरान, आधार मूल्य रु। 20 लाख और उन्हें मुंबई इंडियंस ने रुपये में खरीदा। 1.7 करोड़. खेल में तिलक के प्रदर्शन की दर्शकों ने प्रशंसा की। लीग के दूसरे मैच में, तिलक ने नवी मुंबई के [[डीवाई पाटिल स्टेडियम]] में [[राजस्थान रॉयल्स]] के खिलाफ 33 गेंदों में 61 रन बनाए। अप्रैल 2023 में, तिलक ने अपने पहले मैच में [[रॉयल चैलेंजर्स बैंगलौर|रॉयल चैलेंजर्स बैंगलोर]] के खिलाफ 84*(46) रन बनाए। === आईपीएल करियर === प्रतिभाशाली भारतीय क्रिकेटर एन. तिलक वर्मा प्रतिष्ठित इंडियन प्रीमियर लीग में मुंबई फ्रेंचाइजी के एक प्रमुख सदस्य हैं। 8 नवंबर, 2002 को जन्मे, वह वर्तमान में 2023 तक 21 वर्ष के हैं। हैदराबाद, आंध्र प्रदेश के रहने वाले, तिलक वर्मा एक कुशल बाएं हाथ के बल्लेबाज हैं, जो पहले ही क्रिकेट की दुनिया में अपनी छाप छोड़ चुके हैं। तिलक वर्मा ने वर्ष 2022 में बहुप्रतीक्षित आईपीएल डेब्यू किया और भव्य मंच पर अपनी असाधारण प्रतिभा का प्रदर्शन किया। तब से, उन्होंने अपने आईपीएल करियर में 25 मैचों में भाग लिया, जिसमें 38.95 की प्रभावशाली औसत से कुल 740 रन बनाए। उनके असाधारण कौशल ने उन्हें तीन अच्छे अर्धशतक बनाने के लिए प्रेरित किया है, और आईपीएल में उनका उच्चतम स्कोर प्रभावशाली 84* रन है। अपने शक्तिशाली स्ट्रोक के लिए जाने जाने वाले, तिलक वर्मा ने अपनी आईपीएल यात्रा में 55 चौकों और 39 छक्कों की प्रभावशाली गिनती की है। लगातार प्रभावशाली प्रदर्शन करने की उनकी क्षमता ने 2023 में आईपीएल नीलामी के दौरान मुंबई फ्रेंचाइजी का ध्यान आकर्षित किया, जहां उन्होंने 1.70 करोड़ रुपये की महत्वपूर्ण राशि के लिए उनकी सेवाएं हासिल कीं। मई 2023 में भारत के अहमदाबाद के नरेंद्र मोदी स्टेडियम में गुजरात के खिलाफ खेले गए अपने आखिरी आईपीएल मैच में, तिलक वर्मा ने एक बार फिर अपनी प्रतिभा का प्रदर्शन किया, और केवल 14 गेंदों पर उल्लेखनीय 43 रन बनाए। उज्ज्वल भविष्य के साथ, यह युवा क्रिकेटर अपने असाधारण कौशल और खेल के प्रति समर्पण से प्रशंसकों और क्रिकेट प्रेमियों को आश्चर्यचकित करता रहता है। ==सन्दर्भ == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:वर्मा, तिलक}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:मुम्बई इंडियन्स के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2002 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:2022 एशियाई खेलों के पदक विजेता]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] 0dpuvs3sqa4pk94c3wsa7yck0a6jfqf अजीम काज़ी 0 1252029 6632658 5149690 2026-10-24T20:20:43Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632658 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अजीम काज़ी | image = | fullname = अजीम नज़ीर काज़ी | birth_date = {{birth date and age|1993|10|14|df=yes}} | birth_place = अहमदनगर, महाराष्ट्र, भारत | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = २२ फरवरी २०१९ | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1175442.html क्रिकइन्फो }} '''अजीम काज़ी''' (जन्म 14 अक्टूबर 1993) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1175442.html |title=Azim Kazi |accessdate=22 February 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 22 फरवरी 2019 को सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी 2018-19 में महाराष्ट्र के लिए ट्वेंटी 20 की शुरुआत की।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157123.html |title=Group E, Syed Mushtaq Ali Trophy at Delhi, Feb 22 2019 |accessdate=22 February 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने अपनी लिस्ट ए की शुरुआत 7 अक्टूबर 2019 को, महाराष्ट्र के लिए 2019–20 विजय हजारे ट्रॉफी में की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200752.html |title=Elite, Group B, Vijay Hazare Trophy at Vadodara, Oct 7 2019 |accessdate=7 October 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 2019-20 रणजी ट्रॉफी में महाराष्ट्र के लिए 9 दिसंबर 2019 को प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया।<ref name="FC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1203454.html |title=Elite, Group C, Ranji Trophy at Rohtak, Dec 9-12 2019 |accessdate=9 December 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] owe5nbdjp9b5c6x88rrbjvk6bsz1eu8 अग्रिम तिवारी 0 1252037 6632649 5149685 2026-10-24T19:35:07Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632649 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अग्रिम तिवारी | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1996|4|14|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 27 जनवरी 2020 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1214410.html क्रिकइन्फो }} '''अग्रीम तिवारी''' (जन्म 14 अप्रैल 1996) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1214410.html |title=Agrim Tiwari |accessdate=27 January 2020 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 27 जनवरी 2020 को उत्तराखंड के लिए 2019–20 रणजी ट्रॉफी में प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया।<ref name="FC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1203564.html |title=Elite, Group C, Ranji Trophy at Dehradun, Jan 27-30 2020 |accessdate=27 January 2020 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने अपने ट्वेंटी 20 मैच की शुरुआत 18 जनवरी 2021 को की, उत्तराखंड के लिए 2020-21 में सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244389.html |title=Elite, Group C, Vadodara, Jan 18 2021, Syed Mushtaq Ali Trophy |work=ESPN Cricinfo |access-date=18 January 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] cotn93sipnloepnv6ob6joex497v0c1 अनीश चरक 0 1252606 6632678 5149695 2026-10-24T20:45:40Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632678 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अनीश चरक | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2000|4|19|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 11 जनवरी 2021 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1246426.html क्रिकइन्फो }} '''अनीश चरक''' (जन्म 19 अप्रैल 2000) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1246426.html |title=Anish Charak |work=ESPN Cricinfo |access-date=11 January 2021}}</ref> उन्होंने अपने ट्वेंटी 20 की शुरुआत 11 जनवरी 2021 को, मेघालय के लिए, 2020–21 सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी में की।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244322.html |title=Plate Group, Chennai, Jan 11 2021, Syed Mushtaq Ali Trophy |work=ESPN Cricinfo |access-date=11 January 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 1yc0084u3xje2dxyl09a3i4p941sbkk अमोद यादव 0 1252672 6632808 5894060 2026-10-25T03:21:54Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632808 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अमोद यादव | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2001|12|10|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 27 जनवरी 2020 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1214404.html क्रिकइन्फो }} '''अमोद यादव''' (जन्म 10 दिसंबर 2001) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1214404.html |title=Amod Yadav |access-date=27 January 2020 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 2019-20 रणजी ट्रॉफी में बिहार के लिए 27 जनवरी 2020 को प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया।<ref name="FC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1203566.html |title=Plate Group, Ranji Trophy at Patna, Jan 27-30 2020 |access-date=27 January 2020 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने अपने ट्वेंटी 20 की शुरुआत 11 जनवरी 2021 को, बिहार के लिए, 2020–21 में सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी में की।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244323.html |title=Plate Group, Chennai, Jan 11 2021, Syed Mushtaq Ali Trophy |work=ESPN Cricinfo |access-date=11 January 2021}}</ref> [Amod yadav [[श्रेणी:2001 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] k3no7f5k5h2bs34c54tgwmj77zxxehe अनुज राज 0 1252767 6632683 5149696 2026-10-24T20:52:20Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632683 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अनुज राज | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2000|11|1|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 15 जनवरी 2021 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1246472.html क्रिकइन्फो }} '''अनुज राज''' (जन्म 1 नवंबर 2000) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1246472.html |title=Anuj Raj |work=ESPN Cricinfo |access-date=15 January 2021}}</ref> उन्होंने 15 जनवरी 2021 को अपना ट्वेंटी 20 डेब्यू किया, बिहार के लिए 2020-21 में सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244359.html |title=Plate Group, Chennai, Jan 15 2021, Syed Mushtaq Ali Trophy |work=ESPN Cricinfo |access-date=15 January 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] cxn2ll93jtmpt0ctfewfjvgdf5xdq93 अखिलेश सहनी 0 1252937 6632646 5149684 2026-10-24T19:28:27Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632646 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अखिलेश सहनी | image = | country = | fullname = अखिलेश सहनी | birth_date = {{birth date and age|1994|3|16|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 19 सितंबर 2018 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1159768.html क्रिकइन्फो }} '''अखिलेश सहानी''' (जन्म 16 मार्च 1994) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1159768.html |title=Akhilesh Sahani |accessdate=19 September 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 19 सितंबर 2018 को विजय हजारे ट्रॉफी 2018 में अरुणाचल प्रदेश के लिए अपनी लिस्ट ए की शुरुआत की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1156794.html |title=Plate, Vijay Hazare Trophy at Nadiad, Sep 19 2018 |accessdate=19 September 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 1 नवंबर 2018 को रणजी ट्रॉफी 2018-19 में अरुणाचल प्रदेश के लिए प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया।<ref name="FC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1156954.html |title=Plate Group, Ranji Trophy at Shillong, Nov 1-4 2018 |accessdate=1 November 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 24 फरवरी 2019 को सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी 2018-19 में अरुणाचल प्रदेश के लिए अपना ट्वेंटी 20 डेब्यू किया।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157137.html |title=Group D, Syed Mushtaq Ali Trophy at Cuttack, Feb 24 2019 |accessdate=24 February 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] l775gxwl9xfoprh7nx7neau3kjss6bd अभय नेगी 0 1252940 6632787 5149704 2026-10-25T02:50:04Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632787 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अभय नेगी | image = | country = | fullname = अभय नेगी | birth_date = {{birth date and age|1992|10|18|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 20 सितंबर 2018 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1159789.html क्रिकइन्फो }} '''अभय नेगी''' (जन्म 18 अक्टूबर 1992) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1159789.html |title=Abhay Negi |accessdate=20 September 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 20 सितंबर 2018 को विजय हजारे ट्रॉफी 2018-19 में मेघालय के लिए अपनी लिस्ट ए की शुरुआत की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1156806.html |title=Plate Group, Vijay Hazare Trophy at Nadiad, Sep 20 2018 |accessdate=20 September 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> वह 2018-19 के विजय हजारे ट्रॉफी में मेघालय के लिए संयुक्त प्रमुख विकेट लेने वाला आठ मैचों में चौदह विकट के साथ था।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12591;team=6563;type=tournament |title=Vijay Hazare Trophy, 2018/19 - Meghalaya: Batting and bowling averages |work=ESPN Cricinfo |accessdate=8 October 2018}}</ref> उन्होंने 1 नवंबर 2018 को रणजी ट्रॉफी 2018-19 में मेघालय के लिए प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया।<ref name="FC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1156954.html |title=Plate Group, Ranji Trophy at Shillong, Nov 1-4 2018 |accessdate=1 November 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] d4tds469ldfm7urfdidfaozk27dsm0n अजय लमबम 0 1252962 6632652 5149688 2026-10-24T19:41:47Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632652 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अजय लमबम | image = | fullname = अजय लमबम सिंह | birth_date = {{birth date and age|1999|2|8|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | nickname = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 21 फरवरी 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1175444.html क्रिकइन्फो }} '''अजय लमबम सिंह''' (जन्म 8 फरवरी 1999) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1175444.html |title=Ajay Lamabam |accessdate=21 February 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 21 फरवरी 2019 को सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी 2018-19 में मणिपुर के लिए ट्वेंटी 20 की शुरुआत की।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157092.html |title=Group A, Syed Mushtaq Ali Trophy at Krishna, Feb 21 2019 |accessdate=21 February 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 28 सितंबर 2019 को विजय हजारे ट्रॉफी में मणिपुर के लिए अपनी लिस्ट ए की शुरुआत की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200717.html |title=Plate Group, Vijay Hazare Trophy at Dehradun, Sep 28 2019 |accessdate=2 October 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 9 दिसंबर 201 9 को अपनी पहली कक्षा की शुरुआत की, 2019-20 रणजी ट्रॉफी में मणिपुर के लिए।<ref name="FC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1203461.html |title=Plate Group, Ranji Trophy at Kolkata, Dec 9-12 2019 |accessdate=9 December 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] hul6br6wmjt6zg8gw1odk0hem4ut58z तरन्नुम पठान 0 1254178 6632701 6572128 2026-10-24T21:20:49Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632701 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer biography | name=तरन्नुम पठान | heightinch= | source=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/960729.html ESPNCricinfo | year1= | club1=बड़ौदा महिला क्रिकेट टीम | role=हरफनमौला | family = [[इरफ़ान पठान]] (भाई) | bowling=राइट एआरएम ऑफ-ब्रेक | batting=राइट-हैंड बेट | heightft= | female=true | birth_place=[[बड़ोदरा]], [[भारत]] | birth_date={{Birth date and age|१९९३|१०|८|df=yes}} | nickname=पठान | fullname=तरन्नुम नासिर खान पठान | country=[[भारत]] | caption= | image= | date=२१ October २०२०}} '''तरन्नुम पठान''' (जन्म ८ अक्टूबर १९९३) एक भारतीय [[क्रिकेट|क्रिकेटर]] है जो बड़ौदा महिला क्रिकेट टीम का प्रतिनिधित्व करती है। <ref name="Cricinfo profile">{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/960729.html|title=Tarannum Pathan|publisher=[[Cricinfo]]|access-date=2020-04-09}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://femalecricket.com/india-senior-womens-t20-league-2019/7007-semifinal-1-bengal-chase-barodas-total-to-advance-to-the-final-of-senior-womens-t20-trophy.html|title=Semifinal 1: Bengal chase Baroda's total to advance to the final of Senior Women's T20 Trophy|date=2019-11-08|website=Female Cricket|language=en-US|access-date=2020-10-03}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.cricketcountry.com/news/womens-challengers-trophy-shikha-pandeys-fifer-helps-india-red-beat-india-blue-by-15-runs-to-clinch-title-788042|title=Women's Challengers Trophy: Shikha Pandey's fifer helps India Red beat India Blue by 15 runs to clinch title|date=2019-01-06|website=Cricket Country|language=en-US|access-date=2020-10-03}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/hopeful-of-good-performance-from-entire-team-says-sushma-verma20190919172911/|title=Hopeful of good performance from entire team, says Sushma Verma|website=ANI News|language=en|access-date=2020-10-06|archive-date=9 अक्तूबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009184114/https://www.aninews.in/news/sports/cricket/hopeful-of-good-performance-from-entire-team-says-sushma-verma20190919172911/|url-status=dead}}</ref> वह [[भारत में क्रिकेट|भारतीय घरेलू लीग]] में बड़ौदा के लिए खेलती हैं। <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/we-should-always-wear-helmets-for-our-own-safety-tarannum-pathan/articleshow/73046193.cms|title=We should always wear helmets for our own safety: Tarannum Pathan - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-10-03}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/will-try-to-be-highest-run-getter-or-highest-wicket-taker-second-aane-wale-ko-log-bhool-jaate-hai-tarannum-pathan/articleshow/71298664.cms|title=Will try to be highest run-getter or highest wicket-taker, second aane wale ko log bhool jaate hai: Tarannum Pathan - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-10-03}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.thehitavada.com/Encyc/2020/7/16/Sportspersons-make-a-mark-.html|title=Sportspersons make a mark!|website=www.thehitavada.com|language=en|access-date=2020-10-03}}</ref> वह [[वड़ोदरा|बड़ौदा]] की कप्तान हैं। <ref>{{Cite web|url=https://epaper.timesgroup.com/Olive/ODN/TimesOfIndia/shared/ShowArticle.aspx?doc=TOIA/2017/11/22&entity=Ar02100&sk=CABFE8E5&mode=text|title=Vadodara's Tarannum Pathan selected for India A's T20 team - The Times Of India - Ahmedabad, 11/22/2017|website=epaper.timesgroup.com|access-date=2020-10-04}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/news/Tarannum-Another-humble-Pathan-rises-in-Gujarat/articleshow/6249811.cms|title=Tarannum: Another humble Pathan rises in Gujarat {{!}} New Zealand in India 2016 News - Times of India|last=Aug 3|first=Tushar Tere {{!}} TNN {{!}}|last2=2010|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-10-04|last3=Ist|first3=01:33}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/rajkot/pay-parity-silly-point-for-womens-cricket/articleshow/59777444.cms|title=Pay parity? Silly point for women's cricket {{!}} Rajkot News - Times of India|last=Tere|first=Tushar|last2=Jul 27|first2=Sanjay Chakhaiyar / TNN /|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-10-06|last3=2017|last4=Ist|first4=04:00}}</ref> वह २०१६-१७ में वेस्ट ज़ोन टीम के लिए सीनियर महिला क्रिकेट इंटर ज़ोनल थ्री डे गेम भी खेलीं। == पुरस्कार == * अमृत सम्मान 2020 (वरिष्ठ गेंदबाज) <ref>{{Cite web|url=https://womenscriczone.com/elixir-honours-2020-india-award-winners|title=Elixir Honours 2020: India Award Winners|last=Staff|first=Women's CricZone|website=Women's CricZone|language=en|access-date=2020-10-04|archive-date=26 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926170240/https://www.womenscriczone.com/elixir-honours-2020-india-award-winners/|url-status=dead}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == पठान कम आय वाले परिवार से थीं, उनके पिता रिक्शा चालक थे। <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/i-couldnt-go-out-of-my-house-even-on-friday-tarannum-pathan/articleshow/70513043.cms|title=I couldn't go out of my house even on Friday: Tarannum Pathan - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-10-06}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|url=https://femalecricket.com/female-cricket-blogs/1048-interview-with-tarannum-pathan.html|title=Interview with Tarannum Pathan - Inspiring story of Baroda's cricket sensation|date=2018-03-12|website=Female Cricket|language=en-US|access-date=2020-10-05}}</ref> == आजीविका == पठान ने 14 साल की उम्र से क्रिकेट खेलना शुरू किया था <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/will-try-to-be-highest-run-getter-or-highest-wicket-taker-second-aane-wale-ko-log-bhool-jaate-hai-tarannum-pathan/articleshow/71298664.cms|title=Will try to be highest run-getter or highest wicket-taker, second aane wale ko log bhool jaate hai: Tarannum Pathan - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-10-03}}</ref> <ref name=":0"/> उन्होंने [[2018-19 भारतीय क्रिकेट सत्र]], [[वरिष्ठ महिला चैलेंजर ट्रॉफी 2019|2018-19 सीनियर महिला चैलेंजर ट्रॉफी]], [[दक्षिण अफ्रीका क्रिकेट टीम का भारत दौरा २०१९-२०|2019–20 में भारत में दक्षिण अफ्रीकी महिला क्रिकेट टीम]] और 2018-19 सीनियर महिला वन डे लीग में भी खेला । <ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/surat-news/surat-news-indian-women-s-board-xi-lose-match-aginst-south-africa-5127015/|title=CRICKET NEWS : भारतीय महिला बोर्ड एकादश की करारी हार|website=Patrika News|language=hindi|access-date=2020-10-05}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.cricketcountry.com/hi/news/practice-match-sushma-verma-to-lead-board-presidents-xi-against-south-africa-women-886199|title=द. अफ्रीका महिला टीम के खिलाफ सुषमा को बोर्ड एकादश की कमान|date=2019-08-30|website=Cricket Country|language=en-US|access-date=2020-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007121155/https://www.cricketcountry.com/hi/news/practice-match-sushma-verma-to-lead-board-presidents-xi-against-south-africa-women-886199|archive-date=7 अक्तूबर 2020|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/mumbai-teenager-jemimah-rodrigues-gets-india-a-women-s-cricket-team-call-up/story-fs1pRNFOhneuRktAjMsExN.html|title=Mumbai teenager Jemimah Rodrigues gets India A women's cricket team call-up|date=2017-11-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-10-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.crictracker.com/india-womens-board-presidents-xi-vs-south-africa-women-2019-1st-t20-warm-up-dream11-fantasy-cricket-tips-playing-xi-pitch-report-injury-update/|title=BPXI-W vs SA-W, 2019 - 1st T20 Warm-up - Dream11 Fantasy Cricket Tips|date=2019-09-19|website=CricTracker|language=en|access-date=2020-10-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket-bcci-announces-india-women-s-squad-for-t20i-tri-series-australia-england-harmanpreet-kaur-smriti-mandhana-jemimah-rodrigues-mithali-raj-432736|title=BCCI announces India women's squad for T20I tri-series|last=Chauhan|first=Aditya|date=2018-03-15|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2020-10-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://sports.ndtv.com/cricket/jemimah-rodrigues-in-india-squad-for-t20i-womens-tri-series-1823929|title=Jemimah Rodrigues In India Squad For T20I Women's Tri-Series {{!}} Cricket News|website=NDTVSports.com|language=en|access-date=2020-10-06}}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/shikha-pandey-punam-raut-to-clash-in-senior-womens-cricket-challenger-trophy201901021814280001/|title=Shikha Pandey, Punam Raut to clash in Senior Women's Cricket Challenger Trophy|website=ANI News|language=en|access-date=2020-10-06|archive-date=9 अक्तूबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009080426/https://www.aninews.in/news/sports/cricket/shikha-pandey-punam-raut-to-clash-in-senior-womens-cricket-challenger-trophy201901021814280001/|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी संबंध == * {{इंस्टाग्राम|id=tarannum_pathan10|name=तरन्नुम पठान}} [[श्रेणी:गुजराती लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:हरफनमौला खिलाड़ी]] [[श्रेणी:दाहिने हाथ के बल्लेबाज़]] oxra9kfonie629zevh0qc16n8iffr14 अभिषेक भंडारी 0 1259206 6632792 5149709 2026-10-25T02:58:03Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632792 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अभिषेक भंडारी | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1994|1|11|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | nickname = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 21 फरवरी 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1175432.html क्रिकइन्फो }} '''अभिषेक भंडारी''' (जन्म 11 जनवरी 1994) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1175432.html |title=Abhishek Bhandari |access-date=21 February 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 21 फरवरी 2019 को सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी 2018 में मध्य प्रदेश के लिए अपना ट्वेंटी 20 डेब्यू किया।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157097.html |title=Group C, Syed Mushtaq Ali Trophy at Indore, Feb 21 2019 |access-date=21 February 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने अपनी लिस्ट ए की शुरुआत 4 अक्टूबर 2019 को मध्य प्रदेश के लिए 2019–20 विजय हजारे ट्रॉफी में की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200718.html |title=Elite, Group C, Vijay Hazare Trophy at Jaipur, Oct 4 2019 |access-date=4 October 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] q5h6jtc0hjtewpdphie549yrvm93ozw अभिनव शर्मा 0 1259219 6632789 5710989 2026-10-25T02:53:15Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632789 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अभिनव शर्मा | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1997|12|25|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 22 फरवरी 2021 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1246448.html क्रिकइन्फो }} '''अभिनव शर्मा''' (जन्म 25 दिसंबर 1997) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1246448.html |title=Abhinav Sharma |work=ESPN Cricinfo |access-date=22 February 2021}}</ref> उन्होंने अपनी लिस्ट ए की शुरुआत 22 फरवरी 2021 को पंजाब के लिए, 2020–21 विजय हजारे ट्रॉफी में की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1250914.html |title=Elite, Group B, Indore, Feb 22 2021, Vijay Hazare Trophy |work=ESPN Cricinfo |access-date=22 February 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1997 में जन्मे लोग]] fl3tsgifrab4wvy9fegbb1vvehz1zlw अन्वेश शर्मा 0 1259416 6632692 5149700 2026-10-24T21:05:38Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632692 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अन्वेश शर्मा | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2001|2|20|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 21 फरवरी 2021 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1252383.html क्रिकइन्फो }} '''अन्वेश शर्मा''' (जन्म 20 फरवरी 2001) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1252383.html |title=Anwesh Sharma |work=ESPN Cricinfo |access-date=21 February 2021}}</ref> उन्होंने अपनी लिस्ट ए की शुरुआत 21 फरवरी 2021 को, सिक्किम के लिए, 2020–21 विजय हजारे ट्रॉफी में की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1250909.html |title=Plate Group, Chennai, Feb 21 2021, Vijay Hazare Trophy |work=ESPN Cricinfo |access-date=21 February 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] b4wjgfjfs3monu54f03903lxykji7c4 अभिलाष गोगोई 0 1259599 6632791 5149708 2026-10-25T02:56:26Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632791 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अभिलाष गोगोई | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1995|10|6|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 8 नवंबर 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1206031.html क्रिकइन्फो }} '''अभिलाष गोगोई''' (जन्म 6 अक्टूबर 1995) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1206031.html |title=Abhilash Gogoi |accessdate=8 November 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 9 नवंबर 2019 को असम के लिए 2019-20 में सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी में अपना ट्वेंटी 20 डेब्यू किया।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205738.html |title=Group D, Syed Mushtaq Ali Trophy at Mumbai, Nov 9 2019 |accessdate=8 November 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने २३ फरवरी २०२१ को अपनी लिस्ट ए में पदार्पण किया, २०२०-२१ में विजय हजारे ट्रॉफी में असम के लिए।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1250926.html |title=Plate Group, Chennai, Feb 23 2021, Vijay Hazare Trophy |work=ESPN Cricinfo |access-date=23 February 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] iv4w4e33j1wl3y7n2bzzoelaxr9p703 अमित अली 0 1259614 6632800 5149711 2026-10-25T03:10:48Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632800 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अमित अली | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2002|10|26|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 24 फरवरी 2021 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1252346.html क्रिकइन्फो }} '''अमित अली''' (जन्म 26 अक्टूबर 2002) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1252346.html |title=Amit Ali |work=ESPN Cricinfo |access-date=24 February 2021}}</ref> उन्होंने अपनी लिस्ट ए की शुरुआत 24 फरवरी 2021 को, त्रिपुरा के लिए, 2020–21 विजय हजारे ट्रॉफी में की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1250931.html |title=Elite, Group A, Surat, Feb 24 2021, Vijay Hazare Trophy |work=ESPN Cricinfo |access-date=24 February 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] rfq4uza3y6qypfyr8gn56e1zu81hg45 अपूर्व आनंद 0 1260547 6632697 5149701 2026-10-24T21:13:54Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632697 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अपूर्व आनंद | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1999|12|28|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 26 फरवरी 2021 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1246473.html क्रिकइन्फो }} '''अपूर्व आनंद''' (जन्म 28 दिसंबर 1999) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1246473.html |title=Apurva Anand |work=ESPN Cricinfo |access-date=26 February 2021}}</ref> उन्होंने २६ फरवरी २०२१ को अपनी लिस्ट ए में पदार्पण किया, २०२०-२१ में विजय हजारे ट्रॉफी में बिहार के लिए।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1250955.html |title=Elite, Group C, Bengaluru, Feb 26 2021, Vijay Hazare Trophy |work=ESPN Cricinfo |access-date=26 February 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] elndumrzlukxf5l18ve8e4d64im45ty अनंत साहा 0 1260554 6632674 5149691 2026-10-24T20:40:40Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632674 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अनंत साहा | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1996|9|12|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 6 अक्टूबर 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1083103.html क्रिकइन्फो }} '''अनंत साहा''' (जन्म 12 सितंबर 1996) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1083103.html |title=Ananta Saha |accessdate=6 October 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने अपनी लिस्ट ए की शुरुआत 6 अक्टूबर 2019 को रेलवे के लिए 2019–20 विजय हजारे ट्रॉफी में की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200730.html |title=Elite, Group C, Vijay Hazare Trophy at Jaipur, Oct 6 2019 |accessdate=6 October 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] hxqph49ygjjj7pxc8hjwoo2txub3qrm अकवि येप्थो 0 1260644 6632641 5149674 2026-10-24T19:19:35Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632641 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अकवि येप्थो | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1997|9|2|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 27 फरवरी 2021 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1246490.html क्रिकइन्फो }} '''अकवी येप्थो''' (जन्म 2 सितंबर 1997) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1246490.html |title=Akavi Yeptho |work=ESPN Cricinfo |access-date=27 February 2021}}</ref> उन्होंने अपनी लिस्ट ए की शुरुआत 27 फरवरी 2021 को नागालैंड के लिए, 2020–21 विजय हजारे ट्रॉफी में की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1250964.html |title=Plate Group, Chennai, Feb 27 2021, Vijay Hazare Trophy |work=ESPN Cricinfo |access-date=27 February 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 12k7drpp6ptw3hwucjf44as837hnb5z अनुकूली व्यवहार 0 1263409 6632681 5837066 2026-10-24T20:49:01Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632681 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} '''अनुकूली व्यवहार''' (Adaptive behavior) से आशय उस व्यवहार से है जो किसी व्यक्ति को अपने पर्यावरण के साथ अधिक से अधिक सफलता के साथ (या कम से कम कठिनाई के साथ) अपना लेने की क्षमता को दर्शता है। 'अनुकूली व्यवहार' वाक्यांश का उपयोग प्रायः बच्चों के सन्दर्भ में किया जाता है और इस शब्द का उपयोग मनोविज्ञान एवं 'विशिष्ट शिक्षा' के सन्दर्भ में किया जाता है। उदाहरण के लिए, प्रायः 'हर कोई' बोल लेता है, किन्तु कुछ बच्चे बड़ी उम्र तक भी नहीं बोल पाते-- इसको यों कहेंगे कि अमुक बच्चे का अनुकुली व्यवहार अच्छा नहीं है। ==अनुकूली व्यवहार के विशिष्ट क्षेत्र == * संप्रेषण ( Communication ) * संसाधनों का उपयोग * सामाजिक कौशल (जिनमें सामाजिक-ज्ञानात्मक कौशल जरूरी होते हैं) * घरेलू कौशल * अपना ध्यान रखना (personal care) * आत्मनिर्भरता * स्वास्थ्य * सुरक्षा * कार्यात्मक कौशल * कार्य और खाली समय किसी व्यक्ति के पास उपर्युक्त दस कौशलों में से दो या दो से अधिक कौशल न हों तो कहा जाता है कि उसके अनुकूली व्यवहार में कमी है। [[श्रेणी:विकासात्मक मनोविज्ञान]] rxzwgujsddk8saflmbtwh83igqn10yi अखोना माणका 0 1264166 6632647 5311167 2026-10-24T19:30:40Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632647 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अखोना माणका | image = | country = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1999|6|22|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | nickname = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 12 मार्च 2017 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595882.html क्रिकइन्फो }} '''अखोना माणका''' (जन्म 22 जून 1999) एक दक्षिण अफ्रीकी क्रिकेटर है।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/595882.html |title=Akhona Mnyaka |access-date=12 March 2017 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 2016-17 में सीएसए प्रांतीय वन-डे चैलेंज में 12 मार्च 2017 को बॉर्डर के लिए अपनी लिस्ट ए की शुरुआत की।<ref name="LA">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1025037.html |title=CSA Provincial One-Day Challenge, Pool A: Border v South Western Districts at East London, Mar 12, 2017 |access-date=12 March 2017 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> अगस्त 2017 में, उन्हें टी 20 ग्लोबल लीग के पहले सीज़न के लिए ब्लोम सिटी ब्लेज़र्स टीम में नामित किया गया था।<ref name="T20GL">{{cite web|url=http://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|title=T20 Global League announces final team squads|access-date=28 August 2017|work=T20 Global League|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905185645/https://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|archive-date=5 September 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> हालांकि, अक्टूबर 2017 में, क्रिकेट दक्षिण अफ्रीका ने शुरू में टूर्नामेंट को नवंबर 2018 तक के लिए टाल दिया, जिसके तुरंत बाद इसे रद्द कर दिया गया।<ref name="PP">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1123408.html |title=Cricket South Africa postpones Global T20 league |access-date=10 October 2017 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> दिसंबर 2017 में, उन्हें 2018 अंडर-19 क्रिकेट विश्व कप के लिए दक्षिण अफ्रीका के टीम में नामित किया गया था।<ref name="SAU19">{{cite web |url=http://cricket.co.za/news/22360/Raynard-van-Tonder-to-captain-South-Africa-at-2018-ICC-U19-World-Cup |title=Raynard van Tonder to captain South Africa at 2018 ICC U19 World Cup |access-date=11 December 2017 |work=Cricket South Africa |archive-date=29 जून 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629211358/http://cricket.co.za/news/22360/Raynard-van-Tonder-to-captain-South-Africa-at-2018-ICC-U19-World-Cup |url-status=dead }}</ref> वह टूर्नामेंट में 9 विकेट लेकर दक्षिण अफ्रीका के लिए अग्रणी विकेट लेने वाले खिलाड़ी थे।<ref name="U19runs">{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=11980;team=3375;type=tournament |title=ICC Under-19 World Cup, 2017/18 - South Africa Under-19s: Batting and bowling averages |work=ESPN Cricinfo |access-date=3 February 2018}}</ref> सितंबर 2019 में, उन्हें नेल्सन मंडेला बे जायंट्स टीम के लिए 2019 माज़ांसी सुपर लीग टूर्नामेंट के लिए टीम में नामित किया गया था।<ref>{{cite web |url=https://cricket.co.za/news/31555/MSL-20-announces-its-T20-squads |title=MSL 2.0 announces its T20 squads |work=Cricket South Africa |access-date=4 September 2019 |archive-date=4 सितंबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904081427/https://cricket.co.za/news/31555/MSL-20-announces-its-T20-squads |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] gnhnzquv00aok1iotj91jkbl8kyoklf अनीता घई 0 1264277 6632677 5136758 2026-10-24T20:44:00Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632677 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=मार्च 2021}} '''अनीता घई''' (उनका जन्म 23 अक्टूबर 1958 को हुआ था) एक भारतीय अकादमिक हैं जो भारतीय महिला अध्ययन संघ की पूर्व अध्यक्ष थीं। वह वर्तमान में नवंबर 2015 से स्कूल ऑफ ह्यूमन स्टडीज, अंबेडकर विश्वविद्यालय, दिल्ली में वह लैंगिकता, लिंग, स्वास्थ्य और शिक्षा अधिकारों के क्षेत्र में काम करने वाले भारत में विकलांगता अधिकार कार्यकर्ता भी हैं। उसने तीन किताबें लिखी हैं। == प्रारंभिक जीवन == अनीता घई का जन्म 23 अक्टूबर 1958 को हुआ था। उसे दो साल की उम्र में पोलियो का पता चला था। पोलियो का टीका उनके जन्म के एक साल बाद 1959 में भारत आया था। उसे "सक्षम-शरीर" की कोई याद नहीं है। जब से वह एक बच्चा था, बाहरी संदेश दिए गए थे कि विकलांग होना दोषपूर्ण होने के बराबर है। एक बच्चे के रूप में, वह अपनी विकलांगता के लिए "इलाज" खोजने के लिए मंदिरों, श्मसान, तांत्रिक पुजारियों और विश्वास चिकित्सकों से मिलने गई थी।  उन्हें असामान्य रूप से विकलांग लड़कियों की धारणाओं के कारण, उनके पुरुष चचेरे भाइयों के साथ एक कमरा साझा करने की अनुमति दी गई थी। इसने उस पर एक स्थायी प्रभाव डाला और जीवन के बाद के वर्षों में उसे सक्रियता का पीछा करने के लिए प्रोत्साहित किया। == शैक्षणिक कार्य == घई कई वर्षों से विकलांगता अध्ययन के क्षेत्र से जुड़े हुए हैं और क्षेत्र में उनके योगदान को मौलिक माना जाता है। उसकी मात्रा, ''दक्षिण एशिया में विकलांगता: ज्ञान और अनुभव'', एक महत्वपूर्ण कदम और एक मील का पत्थर माना जाता है; दक्षिण एशिया में अपनी तरह का पहला। घई विश्वविद्यालय अनुशासन की स्थिति का दावा करने के लिए विकलांगता अध्ययन पर जोर दे रहे हैं। घई की पुस्तक, ''रिथिंकिंग डिसएबिलिटी इन इंडिया'' ,&nbsp;विकलांगता पर नैदानिक, चिकित्सा या चिकित्सीय दृष्टिकोण से दूर जाता है, और एक सामाजिक, सांस्कृतिक और राजनीतिक घटना के रूप में भारत में विकलांगता की खोज करता है, यह तर्क देते हुए कि इस 'अंतर' को सामाजिक विविधता के एक भाग के रूप में स्वीकार किया जाना चाहिए। घई विकलांगता और समाज के संपादकीय बोर्ड और विकलांगता के स्कैंडिनेवियाई जर्नल पर भी हैं। == सक्रियतावाद == घई विकलांग महिलाओं की विशिष्ट चिंताओं और अनुभवों के बारे में बात करते हैं कि कैसे व्यापक चिंताओं के लिए विकलांगता की प्रासंगिकता है। अपने काम के माध्यम से, वह विकलांगता, लिंग का विश्लेषण करती है और पहचान की राजनीति पर विचारशील प्रतिबिंब लाती है। घई जो ''(डिस) के लेखक हैं, ने मूर्त रूप दिया, विकलांगता की लिंग राजनीति और नारीवादी सिद्धांत'' पर इसके प्रभाव के बारे में लिखते हैं। उनकी पुस्तक (जिले) सन्निहित रूप एक विकलांग भारतीय महिला होने के अनुभवों को संबोधित करने के लिए अपनी तरह का पहला तरीका है और हमें उन तरीकों को दिखाती है जिनमें ये अनुभव भारत में विकलांगता और नारीवाद दोनों को चुनौती देते हैं। वह नारीवादी संगठन, CREA द्वारा संचालित एक ऑनलाइन पाठ्यक्रम के भाग के रूप में कामुकता और विकलांगता पर कार्यशालाओं का आयोजन करती है। घई कामुकता की शिक्षा के लिए भी खुले में रहने और शादी के भीतर सेक्स और कामुकता से परे देखने की वकालत करते हैं। घई उन कुछ नारीवादियों में से थे जिन्होंने लिखा किपीसीपीएनडीटी अधिनियम विकलांग बच्चों के लिए कितना हानिकारक है, क्योंकि यह भ्रूण के विसंगति के परीक्षण के बाद गर्भपात की अनुमति देता है। वह पहचानती हैं कि कभी-कभी नारीवाद और विकलांगता उनके लेखन और अनुसंधान के माध्यम से एक-दूसरे के साथ हैं। भारत में सुगमता एक बड़ा मुद्दा है जिसके लिए घई ने रैंप की कमी और दुर्गम सार्वजनिक परिवहन के कारण विकलांग लोगों के जीवन में दैनिक चुनौतियों सहित की वकालत की है। वह विकलांग लोगों को उनके उचित नागरिक अधिकारों को सुरक्षित करने की अनुमति देने के लिए महत्वपूर्ण मानता है। और विकलांग लोगों के लिए भारत सरकार के टोकन प्रयासों के खिलाफ बात की है। उसने सुलभ शौचालयों की कमी के खिलाफ भी वकालत की है, जो विकलांग लोगों के लिए सार्वजनिक स्थानों तक पहुंच को प्रतिबंधित करता है। जब वह घर से बाहर होती है, तो वह पीने के पानी से परहेज करती है, ताकि उसे शौचालय का उपयोग करने की आवश्यकता न हो, और यह विकलांग महिलाओं के लिए गुर्दे की पथरी से पीड़ित होने के कारण इस तरह की स्थितियों के कारण आम है। जनवरी 2016 में, घई को इंदिरा गांधी हवाई अड्डे, नई दिल्ली में एयर इंडिया द्वारा ट्रेमैक पर क्रॉल करने के लिए मजबूर किया गया था, क्योंकि वे उसके लिए व्हीलचेयर प्रदान करने में विफल रहे थे। यह नागरिक उड्डयन दिशानिर्देशों के महानिदेशक के उल्लंघन में था। उसने इस घटना को चौंकाने वाला और शर्मनाक बताया। एयरलाइन ने घई के आरोप से इनकार किया। == पुस्तकें == * दक्षिण एशिया में विकलांगता: ज्ञान और अनुभव (ऋषि २०१:) * पुनर्विचार विकलांगता में&nbsp;भारत (रूटलेज 2015) * (डिस) सन्निहित रूप: विकलांग महिलाओं के मुद्दे (हर-आनंद प्रकाशन 2003) == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय शिक्षाविद्]] il1532cpni6dkmg3kv44bt393d81cl6 अमन हाकिम खान 0 1264413 6632793 5144452 2026-10-25T02:59:40Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632793 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अमन हाकिम खान | image = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1996|11|23|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = ९ मार्च २०२१ | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1254269.html क्रिकइन्फो }} '''अमन हाकिम खान''' (जन्म 23 नवंबर 1996) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1254269.html |title=Aman Hakim Khan |work=ESPN Cricinfo |access-date=9 March 2021}}</ref> उन्होंने अपनी लिस्ट ए की शुरुआत 9 मार्च 2021 को मुंबई में, 2020–21 विजय हजारे ट्रॉफी में की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1250990.html |title=4th quarter final, Delhi, Mar 9 2021, Vijay Hazare Trophy |work=ESPN Cricinfo |access-date=9 March 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] 6w0pua5bxpiyuls9n18dchqo8kfjqvu अनिसुल इस्लाम इमोन 0 1265932 6632675 5655764 2026-10-24T20:42:20Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632675 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox cricketer | name = अनिसुल इस्लाम इमोन | image = | country = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1994|11|4|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 27 मार्च 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/933177.html क्रिकइन्फो }} '''अनिसुल इस्लाम इमोन''' (जन्म 4 नवंबर 1994) एक बांग्लादेशी क्रिकेटर है।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/933177.html |title=Anisul Islam Emon |access-date=27 March 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 26 फरवरी 2019 को 2018-19 ढाका प्रीमियर डिवीजन ट्वेंटी 20 क्रिकेट लीग में उत्तरा स्पोर्टिंग क्लब के लिए ट्वेंटी २० की शुरुआत की।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1175898.html |title=8th match, Group B, Dhaka Premier Division Twenty20 Cricket League at Fatullah, Feb 26 2019 |access-date=27 March 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 8 मार्च 2019 को ढाका प्रीमियर डिवीजन क्रिकेट लीग 2018-19 में उत्तरा स्पोर्टिंग क्लब के लिए अपनी सूची ए की शुरुआत की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1176902.html |title=2nd Match, Dhaka Premier Division Cricket League at Fatullah, Mar 8 2019 |access-date=27 March 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> वह 2018-19 के ढाका प्रीमियर डिवीजन क्रिकेट लीग टूर्नामेंट में उत्तरा स्पोर्टिंग क्लब के लिए अग्रणी रन स्कोरर थे, जिसमें 13 मैचों में 424 रन थे।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12909;team=772;type=tournament |title=Dhaka Premier Division Cricket League, 2018/19 - Uttara Sporting Club: Batting and bowling averages |work=ESPN Cricinfo |access-date=23 April 2019}}</ref> फरवरी 2021 में, उन्हें आयरलैंड वूल्वेस के खिलाफ घरेलू श्रृंखला के लिए बांग्लादेश इमर्जिंग टीम में चुना गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ireland-wolves-tour-of-bangladesh-to-start-with-four-day-game-in-chattogram-1250879 |title=Ireland Wolves tour of Bangladesh to start with four-day game in Chattogram |work=ESPN Cricinfo |access-date=9 February 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tigercricket.com.bd/2021/02/09/media-release-ireland-wolves-in-bangladesh-2021s-itinerary/ |title=Media Release: Ireland Wolves in Bangladesh 2021s Itinerary |work=Bangladesh Cricket Board |access-date=9 February 2021 }}{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1994 में जन्मे लोग]] itd4vfryjw3kckvlqxq052wg9eox4o4 ज्योतिरिन्द्रनाथ ठाकुर 0 1265985 6632554 6217443 2026-10-24T14:59:55Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632554 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ज्योतिरिन्द्रनाथ ठाकुर | image = JyotirindranathTagore.jpg | image_size = 170px | caption = | birth_date = 4 मई 1849 | birth_place = [[कोलकाता]], [[भारत]] | death_date = 4 मार्च 1925 | death_place = [[राँची]] | occupation = नाटककार, संगीतकार, सम्पादक, और चित्रकार | spouse = [[कादम्बरी देवी]] }} '''ज्योतिरिन्द्रनाथ ठाकुर''' (4 मई 1849 – 4 मार्च 1925) एक नाटककार, संगीतकार, सम्पादक एवं चित्रकार थे। <ref name = "Banglapedia">{{cite book |last=Ahmed |first=Wakil |year=2012 |chapter=Tagore, Jyotirindranath |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Tagore,_Jyotirindranath |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212060147/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Tagore,_Jyotirindranath |archive-date=12 दिसंबर 2021 |access-date=20 मार्च 2021 |url-status=dead}}</ref> अपने छोटे भाई [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] की प्रतिभा को उभारने में उनकी बहुत बड़ी भूमिका थी। <ref name = "Bandopadhyay">Bandopadhyay, Hiranmay, ''Thakurbarir Katha'', {{in lang|bn}}, pp. 106-113, Sishu Sahitya Sansad.</ref> ==कृतियाँ == ऐतिहासिक नाटक -''पुरुविक्रम'' (1874), 'सरोजिनी'' (1875), ''अश्रुमती'' (1879), ''स्वप्नमयी'' (1882). व्यंग्य नाटक - ''किंचित जलजोग'' (कुछ जलपान, 1873), ''एम्न कर्म आर करबो ना'' (ऐसा काम फिर कभी नहीं करूँगा, 1877), ''हठात नबाब'' (सहसा शासक, 1884), ''आलिक बाबू'' (विचित्र व्यक्ति, 1900). अनुवाद - [[कालिदास]] का [[अभिज्ञानशाकुन्तलम्]] और ''मालतीमाधव'' (मालती और माधव); सूद्रक का [[मृच्छकटिक]]; [[मार्कस आरेलियस]] (Marcus Aurelius), मेडिटेशन्स (Meditations), [[विलियम शेक्सपीय]] का [[जुलियस सीजर (नाटक)]]'; [[बाल गंगाधर तिलक]] की '[[गीता रहस्य]]'। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} {{बंगाल का नवजागरण}} {{ठाकुर परिवार}} [[श्रेणी:बांग्ला लेखक]] [[श्रेणी:1849 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९२५ में निधन]] dkl40sj4wsd0ww56z9fx1nccmzahala 1232 किलोमीटर 0 1267325 6632838 6432800 2026-10-25T04:44:23Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632838 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मई 2022}} {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म |name=1232 किलोमीटर<br>1232 KMS |editing=हेमंती सरकार |language=हिन्दी |country=भारत |runtime=1 घण्टा 26 मिनट |released={{Film date |df=y|2020|03|24}} |distributor=[[हॉटस्टार]] |studio=भगीरथी फ़िल्म्स |cinematography= |image= |music=[[विशाल भारद्वाज]] |starring= |writer=विनोद कापरी |producer={{ubl| गुनीत मोंगा| स्मृति मुंदड़ा| साक्षी जोशी}} |director=विनोद कापरी |caption=प्रचार पोस्टर |budget=}} '''1232 किलोमीटर''' विनोद कापरी<ref>{{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/beyond-business/vinod-kapri-filmed-migrants-who-cycled-from-delhi-to-their-bihar-village-120052901411_1.html |title=Vinod Kapri filmed migrants who cycled from Delhi to their Bihar village |work=Business Standard |date=30 May 2020 |access-date=21 March 2021 |last1=Puri |first1=Nikita |archive-date=8 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808155535/https://www.business-standard.com/article/beyond-business/vinod-kapri-filmed-migrants-who-cycled-from-delhi-to-their-bihar-village-120052901411_1.html |url-status=live}}</ref> द्वारा निर्देशित एक भारतीय हिन्दी भाषा की वृत्तचित्रण (डॉक्यूमेंट्री) फिल्म है। यह कोविड-19 महामारी और उस पर लॉकडाउन के प्रभाव के दौरान भारतीय प्रवासी श्रमिकों पर आधारित है। फिल्म [[२४|24]] मार्च [[२०२१|2021]] को [[हॉटस्टार]] पर रिलीज़ हुई थी।<ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-vinod-kapri-s-documentary-1232-kilometers-to-release-soon-on-hotstar-sbs-originals-1449220 |title=Vinod Kapri's documentary '1232 Kilometers' to release soon on Hotstar: SBS Originals |website=ABP News |date=19 March 2021 |access-date=21 March 2021 |archive-date=4 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104043916/https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-vinod-kapri-s-documentary-1232-kilometers-to-release-soon-on-hotstar-sbs-originals-1449220 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/1232kms-trailer-film-brings-alive-plight-of-migrant-workers-during-lockdown-7230858/ |title=1232 KMS trailer: Vinod Kapri's film brings alive the plight of migrant workers during lockdown |last=Farzeen |first=Sana |work=The Indian Express |date=16 March 2021 |access-date=21 March 2021 |archive-date=16 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316115431/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/1232kms-trailer-film-brings-alive-plight-of-migrant-workers-during-lockdown-7230858/ |url-status=live}}</ref> == संगीत == {{Track listing | headline = 1232 KMS | music2 = विशाल भारद्वाज | extra3 = सुखविंदर सिंह, विशाल भारद्वाज | music3 = विशाल भारद्वाज | lyrics3 = गुलज़ार | title3 = "ओ रे बिदेसिया" (आश्चर्य) | length2 = 3:40 | extra2 = [[रेखा भारद्वाज]] | lyrics2 = गुलज़ार | extra_column = गायक | title2 = "ओ रे बिदेसिया" | length1 = 4:16 | extra1 = [[सुखविंदर सिंह]], विशाल भारद्वाज | music1 = [[विशाल भारद्वाज]] | lyrics1 = [[गुलज़ार]] | title1 = "मरेंगे तो वहीं जाकर" | total_length = | length3 = }} == बाहरी कड़ियाँ == * {{आईएमडीबी शीर्षक|tt14257028}} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:2021 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:2020 की फ़िल्में]] a19ul22uar8hozwpk63cspkxcsg8wah अम्बेडकर नगर अस्पताल 0 1282153 6632810 6219555 2026-10-25T03:25:05Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632810 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} [[File:The Union Minister for Health and Family Welfare, Shri Ghulam Nabi Azad and the Chief Minister of Delhi, Smt. Sheila Dikshit inspecting the model of Ambedkar Nagar Hospital, in New Delhi on August 21, 2013.jpg|thumb|केंद्रीय स्वास्थ्य मंत्री और दिल्ली के मुख्यमंत्री अगस्त, 2013 में नई दिल्ली में अम्बेडकर नगर अस्पताल के मॉडल का निरीक्षण करते हुए।]] अम्बेडकर नगर अस्पताल अम्बेडकर नगर विधानसभा क्षेत्र , दिल्ली में एक सार्वजनिक अस्पताल है । 2013 में केंद्रीय स्वास्थ्य और परिवार कल्याण मंत्री गुलाम नबी आजाद और दिल्ली की मुख्यमंत्री शीला दीक्षित द्वारा आधारशिला रखी गई थी । 2020 में 9 अगस्त को दिल्ली के मुख्यमंत्री अरविंद केजरीवाल ने अस्पताल का उद्घाटन किया था.<ref>{{Cite web|date=2020-08-10|title=Delhi: Ambedkar Nagar gets new hospital, 200 Covid beds|url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/ambedkar-nagar-gets-new-hospital-200-covid-beds-6548049/|access-date=2020-08-11|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:दिल्ली में अस्पताल]] [[श्रेणी:2020 में स्थापित अस्पताल]] [[श्रेणी:दिल्ली में 2020 प्रतिष्ठान]] [[श्रेणी:भारत सरकार स्टब्स]] [[श्रेणी:भारतीय अस्पताल स्टब्स]] 0srk2mzsqsy1msr2wpy6kwfuu8rx3yk अमित शाह और बीजेपी का मार्च 0 1282155 6632803 6219550 2026-10-25T03:13:58Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632803 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} अमित शाह एंड द मार्च ऑफ बीजेपी अनिर्बान गांगुली और शिवानंद द्विवेदी द्वारा लिखित पुस्तक है। पुस्तक अमित शाह की राजनीतिक यात्रा पर केंद्रित है। पुस्तक में भारतीय जनता पार्टी के विकास का भी उल्लेख है।<ref name="AGSD">{{cite news |url =https://scroll.in/article/926051/how-has-amit-shah-organised-the-bjp-to-maximise-its-reach-this-book-delves-into-his-methods|title =How has Amit Shah organised the BJP to maximise its reach? This book delves into his methods|publisher =Scroll|location =India|date =Jun 7, 2019|website =Scroll.in|author =Anirban Ganguly & Shiwanand Dwivedi|accessdate =19 July 2020}}<br />—{{cite news |url =https://www.firstpost.com/living/amit-shah-and-the-march-of-bjp-anirban-ganguly-and-shiwanand-dwivedis-book-charts-the-journey-of-one-of-indian-politics-central-characters-6462841.html|title =Amit Shah and the March of BJP: Anirban Ganguly and Shiwanand Dwivedi's book charts the journey of one of Indian politics' central characters|publisher =Firstpost|quote =Anirban Ganguly and Shiwanand Dwivedi's 'Amit Shah and the March of BJP' narrates the personal and political journey of the national president of the largest political party in the world, captures the ideological world that shaped him and gives an account of the party that he is leading and shaping today.|location =India|date =April 18, 2019|website =firstpost.com|author =Anirban Ganguly & Shiwanand Dwivedi|accessdate =19 July 2020}} </ref><ref>{{cite news |url =https://www.hindustantimes.com/india-news/book-reveals-amit-shah-s-strategy-and-the-phone-call-that-he-doesn-t-miss/story-0VFm83WsPCIMsODpAGYJGL.html|title =Book reveals Amit Shah’s strategy, and the phone call that he doesn’t miss|publisher =Hindustan Times|quote =The book ‘Amit Shah and the March of BJP’ talks about Union Minister Amit Shah’s emphasis on outreach through extensive travel, and ability to mobilise as an organiser during his early years in politics.|location =New Delhi|date =July 12, 2019|website =hindustantimes.com|author =Smriti Kak Ramachandran|accessdate =19 July 2020}} </ref> ==प्रकाशन == अनिर्बान गांगुली और शिवानंद द्विवेदी द्वारा लिखित पुस्तक, पहली बार 30 अप्रैल 2019 को ब्लूम्सबरी पब्लिशिंग द्वारा अंग्रेजी में प्रकाशित की गई थी। यह पुस्तक बाद में हिंदी , बंगाली , तेलुगु , मराठी , तमिल , उड़िया और गुजराती में भी प्रकाशित हुई । बाद में २०२१ में हिमंत बिस्वा सरमा द्वारा इसका असमिया में अनुवाद भी किया गया । पुस्तक में १४ अध्याय हैं। प्रकाशित पुस्तक "फ्रॉम द लैंप टू द लोटस" शीर्षक वाले अध्याय से शुरू होती है और "2019 और चुनौतियां" अध्याय के साथ समाप्त होती है। ==रिसेप्शन == अमित शाह एंड द मार्च ऑफ बीजेपी एक किताब है जो गांगुली के अनुसार अमित शाह के राजनीतिक जीवन, संघर्षों, उत्थान और विजय की अल्पज्ञात कहानी बताती है । विमोचन पुस्तक पर लेखक डॉ. अनिर्बान गांगुली और शिवानंद द्विवेदी द्वारा २३ जुलाई २०१९ को विवेकानंद इंटरनेशनल फाउंडेशन में एक चर्चा आयोजित की गई थी । == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:भारतीय गैर-कथा पुस्तकें]] [[श्रेणी:भारत की राजनीति के बारे में पुस्तकें]] [[श्रेणी:पॉलिटिकल बुक स्टब्स]] [[श्रेणी:भारत सरकार स्टब्स]] 7lxrltgtoljo0nix72ii33c8sjxu8c3 10 जून 2021 का सूर्य ग्रहण 0 1284865 6632564 5397713 2026-10-24T15:24:23Z Pkrs1 881654 साँचा {{एकाकी}} जोड़ा 6632564 wikitext text/x-wiki {{एकाकी}} {{स्रोतहीन|date=अगस्त 2021}} 10 जून, 2021 को एक कुण्डलाकार सूर्य ग्रहण हुआ, जब चन्द्रमा पृथ्वी और सूर्य के बीच से गुजरा, जिससे पृथ्वी पर एक दर्शक के लिए सूर्य की छवि आंशिक रूप से अस्पष्ट हो गई। ग्रहण के दौरान, चन्द्रमा का स्पष्ट व्यास सूर्य से छोटा था, इसलिए इसने सूर्य को एक वलय (रिंग) की तरह दिखने का कारण बना दिया। कुण्डलाकार ग्रहण उत्तरपूर्वी कनाडा, ग्रीनलैण्ड, आर्कटिक महासागर (उत्तरी ध्रुव के ऊपर से गुजरते हुए) और रूसी सुदूर पूर्व के कुछ हिस्सों से दिखाई दे रहा था, जबकि ग्रहण हजारों किलोमीटर चौड़े क्षेत्र से आंशिक रूप से दिखाई दिया, जिसमें उत्तरपूर्वी उत्तरी अमेरिका शामिल था। यूरोप और उत्तरी एशिया के। == पथ == [[चित्र:SE2021Jun10A.gif|अंगूठाकार| ग्रहण की छाया का मार्ग दिखाने वाली एनिमेटेड छवि।]] [[श्रेणी: खगोलीय घटनाएं]] mdyshmw4oulliekyh0pt4avuc24lkmx 6632610 6632564 2026-10-24T18:24:47Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632610 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{एकाकी}} {{स्रोतहीन|date=अगस्त 2021}} 10 जून, 2021 को एक कुण्डलाकार सूर्य ग्रहण हुआ, जब चन्द्रमा पृथ्वी और सूर्य के बीच से गुजरा, जिससे पृथ्वी पर एक दर्शक के लिए सूर्य की छवि आंशिक रूप से अस्पष्ट हो गई। ग्रहण के दौरान, चन्द्रमा का स्पष्ट व्यास सूर्य से छोटा था, इसलिए इसने सूर्य को एक वलय (रिंग) की तरह दिखने का कारण बना दिया। कुण्डलाकार ग्रहण उत्तरपूर्वी कनाडा, ग्रीनलैण्ड, आर्कटिक महासागर (उत्तरी ध्रुव के ऊपर से गुजरते हुए) और रूसी सुदूर पूर्व के कुछ हिस्सों से दिखाई दे रहा था, जबकि ग्रहण हजारों किलोमीटर चौड़े क्षेत्र से आंशिक रूप से दिखाई दिया, जिसमें उत्तरपूर्वी उत्तरी अमेरिका शामिल था। यूरोप और उत्तरी एशिया के। == पथ == [[चित्र:SE2021Jun10A.gif|अंगूठाकार| ग्रहण की छाया का मार्ग दिखाने वाली एनिमेटेड छवि।]] [[श्रेणी: खगोलीय घटनाएं]] 19zjofy5e3ugzmw1legf6wbr21mopbs नच बलिये 0 1288094 6632896 6627781 2026-10-25T06:29:43Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632896 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = Nach Baliye 9.jpg | caption = | image_alt = | genre = [[नृत्य]] | creator = सांवरी अलघ नायर, फ़ाज़िला अल्लाना, कामना मेनेजेस | director = {{nowrap|दीपक घाटानी: ( सत्र 1-2)}}<br />{{nowrap|आशिम सेन: (सत्र 5–6)}}<br />{{nowrap|अरुण शेषकुमार: (सत्र 4, 7–8)}} | presenter = {{plainlist| * [[संगीता घोष]] * [[शब्बीर अहलूवालिया]] * [[हुसैन कुवाजेरवाला]] * टीना कुवाजेरवाला * [[हितेन तेजवानी]] * [[गौरी तेजवानी]] * [[संजीदा शेख]] * [[आमिर अली]] * [[करण वाही]] * [[गौतम रोडे]] * [[कारण पटेल]] * [[ऋत्विक धनजानी]] * [[करण टाकर]] * [[उपासना सिंह]] * [[मनीष पॉल]] * [[वलूशा डी सूज़ा]] }} | judges = {{plainlist| * [[सरोज खान]] * [[फरहान अख्तर]] * [[मलाइका अरोड़ा]] * [[कुणाल कोहली]] * [[वैभवी मर्चेंट]] * [[डेविड धवन]] * [[ईशा कोप्पिकर]] * [[फराह खान]] * [[करिश्मा कपूर]] * [[अर्जुन रामपाल]] * [[टेरेंस लुईस (कोरियोग्राफर)| टेरेंस लुईस]] * [[शिल्पा शेट्टी]] * [[साजिद खान (निर्देशक)|साजिद खान]] * [[मर्जी पेस्टोंजी]] * [[प्रीति जिंटा]] * [[चेतन भगत]] * [[सोनाक्षी सिन्हा]] * [[मोहित सूरी]] * [[अहमद खान (कोरियोग्राफर)|अहमद खान]] * [[रवीना टंडन]] }} | starring = | country = भारत | language = हिंदी | num_seasons = 9 | num_episodes = 201 | producer = हेमंत रूपरेल (सत्र 4-6)<br/>[[शोभा कपूर]] (सत्र 7) | editor = कुमार प्रियदर्शी (सत्र 8) | company = [[एसओएल (प्रोडक्शन कंपनी)|एसओएल प्रोडक्शंस]] (सत्र 1–2) <br> विज़क्राफ्ट इंटरनेशनल (सत्र 4–6) <br> [[बालाजी टेलीफिल्म्स]] (सत्र 7,10) <br> [[बीबीसी वर्ल्डवाइड]] (सत्र 8) <br> सलमान खान टीवी (सत्र 9) | network = [[स्टार वन|स्टार वन]]: (सत्र 1–2)<br />[[स्टार प्लस]]: (सत्र 3–9) | picture_format = [[576आई ]]<br />[[एचडीटीवी]] [[1080आई]] | first_aired = {{start date|df=y|2005|10|17}} | last_aired = {{end date|df=y|2019|11|3}} }} '''''नच बलिए''''' ( {{Translation|डांस पार्टनर}} ) एक भारतीय [[हिन्दी|हिंदी]] भाषा की सेलिब्रिटी डांस रियलिटी टेलीविजन श्रृंखला है जो [[स्टार प्लस]] पर प्रसारित होती है। यह शिथिल रूप से ''डांसिंग विद द स्टार्स'' पर आधारित है। == उत्पादन == === अवधारणा === यह शो एक प्रतियोगिता है जिसमें 10 टेलीविजन सेलिब्रिटी जोड़े एक दूसरे के खिलाफ प्रतिस्पर्धा करते हैं। प्रतियोगी हर हफ्ते एक अलग धुन, अलग थीम और अलग-अलग स्टाइल में डांस करते हैं और जजों द्वारा स्कोर दिए जाते हैं। प्रत्येक सप्ताह सार्वजनिक मतदान और उनके अंकों के आधार पर एक जोड़े को हटा दिया जाता है। सीज़न 9 में, प्रतियोगी रेटिंग्स को 1 से 100 के पैमाने पर बदल दिया गया था। === स्वागत === 2012 में, जब सीज़न 5 का प्रीमियर हुआ तो शो ने पूरे सीज़न में बहुत अच्छा प्रदर्शन किया। ग्रैंड प्रीमियर को 4.1 टीआरपी मिली है। <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/Star-Plus-races-ahead-of-Zee-and-Colors/articleshow/19277043.cms/|title=Star Plus races ahead of Zee and Colors|date=25 March 2013|website=[[Times Of India]]}}</ref> == शृंखला == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !मौसम ! प्रथम प्रसारित ! अंतिम प्रसारित ! colspan="2" | विजेताओं ! colspan="2" | उपविजेता |- | [[नच बलिये|1]] | 17 अक्टूबर 2005 | 19 दिसंबर 2005 | [[सचिन (अभिनेता)|सचिन पिलगांवकर]] | [[सुप्रिया पिलगांवकर]] | मनीष गोयल | पूनम नरूला |- | [[नच बलिये|2]] | 25 सितंबर 2006 | 18 दिसंबर 2006 | [[हुसैन कुवाजरवाला|हुसैन कुवाजेरवाला]] | टीना कुवाजेरवाला | [[यश टोंक]] | गौरी टोंक |- | [[नच बलिये|3]] | 21 सितंबर 2007 | 22 दिसंबर 2007 | [[आमिर अली]] | [[संजीदा शेख़|संजीदा शेख]] | [[अभिषेक अवस्थी]] | [[राखी सावंत]] |- | [[नच बलिये|4]] | 17 अक्टूबर 2008 | 1 फरवरी 2009 | [[शालीन भनोट]] | दलजीत कौर | [[नमन शॉ]] | [[मेघा गुप्ता]] |- | [[नच बलिये|5]] | 29 दिसंबर 2012 | 23 मार्च 2013 | [[जय भानुशाली]] | [[माही विज]] | [[रवि दुबे]] | [[सरगुन मेहता]] |- | [[नच बलिये|6]] | 9 नवंबर 2013 | 1 फरवरी 2014 | ऋत्विक धनजानी | [[आशा नेगी]] | [[गुर्मीत चौधरी|गुरमीत चौधरी]] | [[देबिना बनर्जी]] |- | [[नच बलिये|7]] | 26 अप्रैल 2015 | 19 जुलाई 2015 | [[हिमांशु मल्होत्रा|हिमांशु ए मल्होत्रा]] | [[अमृता खानविलकर]] | नंदीश संधू | [[रश्मि देसाई]] |- | [[नच बलिये|8]] | 2 अप्रैल 2017 | 25 जून 2017 | [[विवेक दहिया]] | [[दिव्यांका त्रिपाठी]] | सनम जौहर | अबीगैल पांडे |- | [[नच बलिये|9]] | 19 जुलाई 2019 | 3 नवंबर 2019 | [[प्रिंस नरूला]] | [[युविका चौधरी]] | रोहित रेड्डी | [[अनिता हस्सनंदनी|अनीता हसनंदानी]] |- | [[नच बलिये|10]] | टीबीए | टीबीए | टीबीए | टीबीए | टीबीए | टीबीए |} == सत्र 1 == {{Infobox television season|image=|caption=}} '''नच बलिए 1''' डांस रियलिटी शो ''नच बलिए'' का पहला सीजन है। यह 17 अक्टूबर 2005 को शुरू हुआ और 19 दिसंबर 2005 को [[सचिन (अभिनेता)|सचिन पिलगाँवकर]] और [[सुप्रिया पिलगांवकर|सुप्रिया पिलगाँवकर]] के साथ विजेता के रूप में समाप्त हुआ। [[संगीता घोष]] और [[शब्बीर अहलूवालिया]] के साथ जज [[सरोज खान]], [[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोड़ा खान]] और [[फरहान अख्तर]] मेजबान थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.canadaupdates.com/star_one_launches_star_studded_dance_show_nach_baliye.html|title=Star One launches star-studded dance show Nach Baliye|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309030257/http://www.canadaupdates.com/star_one_launches_star_studded_dance_show_nach_baliye.html|archive-date=9 March 2016|access-date=18 January 2014}}</ref> श्रृंखला का निर्माण एसओएल प्रोडक्शंस द्वारा किया गया था। === प्रतियोगी === * [[सुप्रिया पिलगांवकर]] और [[सचिन (अभिनेता)|सचिन पिलगांवकर]] विजेता रहे * पूनम नरूला और मनीष गोयल उपविजेता रहे * [[राजेशवरी सचदेव|राजेश्वरी सचदेव]] व वरुण बडोला तीसरे स्थान पर रहे * [[डेलनाज़ ईरानी|डेलनाज ईरानी]] और राजीव पॉल चौथे स्थान पर रहे * [[अर्चना पूरन सिंह]] और [[परमीत सेठी]] पांचवें स्थान पर रहे * शिल्पा सकलानी और [[अपूर्व अग्निहोत्री|अपूर्वा अग्निहोत्री]] छठे स्थान पर रहीं * [[नीरू बाजवा]] और [[अमित साध]] 7वें स्थान पर हैं * साईं देवधर और [[शक्ति आनंद]] आठवें स्थान पर रहे * [[मानिनी मिश्रा]] और मिहिर मिश्रा 9वें स्थान पर रहे * मानसी जोशी रॉय और [[रोहित रॉय]] 10वें स्थान पर हैं == सत्र 2 == '''नच बलिए 2''' डांस रियलिटी शो ''नच बलिए'' का दूसरा सीजन है। यह 25 सितंबर 2006 को शुरू हुआ और 18 दिसंबर 2006 को [[हुसैन कुवाजरवाला|हुसैन कुवाजेरवाला]] और टीना कुवाजेरवाला के साथ विजेता के रूप में समाप्त हुआ। [[सरोज खान]], [[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोड़ा खान]] और [[कुणाल कोहली]] जज थे। [[संगीता घोष]] और [[शब्बीर अहलूवालिया|शब्बीर अहलूवालिया ने]] सीजन की मेजबानी की।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k6/oct/oct95.htm|title='Nach Baliye' opens well for Star One|date=9 October 2006|website=Indian Television Dot Com|access-date=2 अप्रैल 2023|archive-date=1 फ़रवरी 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201172514/http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k6/oct/oct95.htm|url-status=dead}}</ref> [[Sol (production company)|एसओएल प्रोडक्शंस ने]] दूसरे सीज़न का भी निर्माण किया। === प्रतियोगी === * [[हुसैन कुवाजरवाला|हुसैन कुवाजेरवाला]] और टीना कुवाजेरवाला विजेता रहे * [[यश टोंक]] व गौरी टोंक उपविजेता रहे * [[तनाज़ ईरानी|तनाज ईरानी]] और [[बख्तियार ईरानी]] तीसरे स्थान पर रहे * [[गौरी प्रधान]] और [[हितेन तेजवानी]] चौथे स्थान पर रहे * [[श्वेता कावत्रा|श्वेता कवात्रा]] और [[मानव गोहिल]] पांचवें स्थान पर हैं * [[श्वेता तिवारी]] और [[राजा चौधरी]] छठे स्थान पर रहे * [[गुरदीप कोहली]] और अर्जुन पुंज सातवें स्थान पर हैं * [[कीर्ति केलकर|कीर्ति गायकवाड़ केलकर]] और [[शरद केलकर]] आठवें स्थान पर हैं * [[नारायणी शास्त्री]] और गौरव चोपड़ा नौवें स्थान पर हैं * [[केतकी दवे]] और रसिक दवे 10वें स्थान पर हैं == सत्र 3 == '''नच बलिए 3''' डांस रियलिटी शो ''नच बलिए'' का तीसरा सीजन है। यह 21 सितंबर 2007 को शुरू हुआ और 22 दिसंबर 2007 को [[संजीदा शेख़|संजीदा शेख]] और [[आमिर अली|आमिर अली के]] विजेता के रूप में समाप्त हुआ। जज [[वैभवी मर्चेंट]], [[ईशा कोपिकर|ईशा कोप्पिकर]] और [[डेविड धवन]] थे। दूसरे सीज़न के विजेता, [[हुसैन कुवाजरवाला|हुसैन कुवाजेरवाला]] और टीना कुवाजेरवाला ने शो की मेजबानी की। इसे डायमंड पिक्चर्स द्वारा निर्मित किया गया था और [[स्टार वन]] से [[स्टार प्लस]] में स्थानांतरित किया गया था। इसे अनिल झा ने बनाया था, जो सीजन 3,4 और बाद में 9 के शो रनर भी थे। === प्रतियोगी === * [[संजीदा शेख़|संजीदा शेख]] और [[आमिर अली]] विजेता रहे * [[राखी सावंत]] और [[अभिषेक अवस्थी]] उपविजेता रहे * [[कश्मीरा शाह]] और [[कृष्णा अभिषेक]] तीसरे स्थान पर रहे * [[करण पटेल]] और अमिता चांडेकर चौथे स्थान पर रहे * [[इंद्रनील सेनगुप्ता]] और [[बरखा बिश्त सेनगुप्ता|बरखा सेनगुप्ता]] 5वें स्थान पर रहे * श्वेता केसवानी और एलेक्स ओ'नेल छठे स्थान पर हैं * [[पूजा बेदी]] और हनीफ हिलाल 7वें स्थान पर हैं * [[करन ग्रोवर|करण ग्रोवर]] और [[कविता कौशिक]] आठवें स्थान पर हैं * [[विकास सेठी]] और अमिता सेठी नौवें स्थान पर रहे * [[शक्ति कपूर]] और शिवांगी कपूर, 10वां स्थान; छोड़ना * किरण जंजानी और रितु जंजानी 11वें स्थान पर हैं == सीज़न 4 == '''नच बलिए 4''' डांस रियलिटी शो ''नच बलिए'' का चौथा सीजन है। यह 17 अक्टूबर 2008 को शुरू हुआ और 1 फरवरी 2009 को [[शालीन भनोट]] और दलजीत कौर के साथ विजेता के रूप में समाप्त हुआ।<ref name="nb4">{{Cite web|url=http://specials.rediff.com/movies/2008/sep/30sli1.htm|title=Meet the jodies of Nach Baliye 4|website=Rediff|access-date=7 January 2010}}</ref> [[संजीदा शेख़|संजीदा शेख]] और [[आमिर अली]] प्रारंभिक मेजबान थे लेकिन [[सारा खान]] और अली मर्चेंट ने सप्ताह 5 में मेजबानी की और [[हितेन तेजवानी]] और [[गौरी प्रधान|गौरी प्रधान तेजवानी ने]] सप्ताह 8 में मेजबानी की। [[फराह खान]], [[करिश्मा कपूर]] और [[अर्जुन रामपाल]] जज थे। === प्रतियोगी === * [[शालीन भनोट]] और दलजीत कौर विजेता रहीं * [[नमन शॉ]] और [[मेघा गुप्ता]] उपविजेता रहे * कपिल निर्मल और अंजलि अब्रोल, सेमीफाइनलिस्ट * [[यश टोंक]] और गौरी टोंक, वाइल्डकार्ड; सेमीफाइनल * विनीत रैना और तनुश्री कौशल का सफाया * रेशमी घोष और अमित गुप्ता का सफाया * [[करणवीर बोहरा]] और तीजे सिद्धू ने दिया इस्तीफा * [[मोहित मलिक]] और अदिति शिरवाइकर का सफाया * [[सुदीप साहिर]] और अनंतिका साहिर बाहर हो गए * मजहर सैयद और [[मौली गांगुली]] का सफाया * [[जसपाल भट्टी]] और सविता भट्टी बाहर हो गए * जतिन शाह और प्रिया बथिजा का सफाया * [[अभिजीत सावंत]] और शिल्पा सावंत का सफाया * चेतन हंसराज और लाविनिया परेरा, वाइल्डकार्ड; सफाया == सत्र 5 == '''नच बलिए 5''' डांस रियलिटी शो - ''नच बलिए'' का पांचवा सीजन है। यह 29 दिसंबर 2012 को शुरू हुआ और 23 मार्च 2013 को [[माही विज]] और [[जय भानुशाली]] के साथ विजेता के रूप में समाप्त हुआ। इस सीजन को [[करन वाही|करण वाही]] और [[गौतम रोड़े|गौतम रोडे ने]] होस्ट किया था। जज थे [[शिल्पा शेट्टी]], [[साजिद खान (निर्देशक)|साजिद खान]] और टेरेंस लुईस । === प्रतियोगी === * [[जय भानुशाली]] और [[जय भानुशाली|माही विज]] विजेता * [[सरगुन मेहता]] और [[रवि दुबे]] फर्स्ट रनर-अप रहे * [[नीलू वाघेला]] और अरविंद कुमार सेकेंड रनर-अप रहे * [[सुहासी धामी]] और जयशील धामी तीसरे स्थान पर रहे * [[करन मेहरा|करण मेहरा]] और [[निशा रावल]], 16 मार्च 2013 को समाप्त हो गए * [[चार्ली चौहान]] और [[कुंवर अमर|कुंवर अमरजीत सिंह]], 9 मार्च 2013 को समाप्त हो गए<ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-08/tv/36215374_1%7cdeepshikha-nach-baliye-celebrity-jodis|title=Deepshikha-Keshav are the first casualty of Nach Baliye 5|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|archive-url=https://archive.today/20130831092254/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-08/tv/36215374_1%7Cdeepshikha-nach-baliye-celebrity-jodis|archive-date=2013-08-31}}</ref> * [[शेफाली ज़ारीवाला|शेफाली जरीवाला]] और [[पराग त्यागी]], 2 मार्च 2013 को बाहर हो गए<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/nach-baliye-5-shefali-zariwala-and-parag-tyagi-eliminatedagain/|title=Shefali and Parag voted out again|date=27 February 2013|website=Bollywoodlife|access-date=4 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302082706/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/nach-baliye-5-shefali-zariwala-and-parag-tyagi-eliminatedagain/|archive-date=2 मार्च 2013|url-status=dead}}</ref> * डिंपी महाजन और [[राहुल महाजन]], 23 फरवरी 2013 को समाप्त हो गए * ऐलेना बोएवा और [[कुशाल टंडन]], 3 फरवरी 2013 को बाहर हो गए * [[स्मिता बंसल]] और अंकुश मोहला, 27 जनवरी 2013 को बाहर हो गए<ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-23/tv/36504773_1_keshav-arora-smita-nach-baliye|title=Smita and Ankush eliminated from Nach Baliye 5|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|archive-url=https://archive.today/20130216064456/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-23/tv/36504773_1_keshav-arora-smita-nach-baliye|archive-date=2013-02-16}}</ref> * [[दीपशिखा (अभिनेत्री)|दीपशिखा नागपाल]] और केशव अरोड़ा, 13 जनवरी 2013<ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-08/tv/36215374_1_deepshikha-nach-baliye-celebrity-jodis|title=Deepshikha-Keshav are the first casualty of Nach Baliye 5|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121075923/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-08/tv/36215374_1_deepshikha-nach-baliye-celebrity-jodis|archive-date=2013-01-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Tabloid/Shilpa-Shetty-cancels-shoot-to-nurse-son/Article1-1011049.aspx|title=Shilpa Shetty cancels shoot to nurse son|date=14 February 2013|publisher=HindustanTimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213151609/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Tabloid/Shilpa-Shetty-cancels-shoot-to-nurse-son/Article1-1011049.aspx|archive-date=13 February 2013|access-date=16 February 2013}}</ref> को हटा दिए गए === अतिथि === * [[दृष्टि धामी]] === श्रीमन बनाम श्रीमती === ''नच बलिए श्रीमन बनाम श्रीमति'' ''नच बलिए'' श्रृंखला का विस्तार है, और अप्रैल 2013 में चला। ''श्रीमन बनाम श्रीमति'' में, सेलिब्रिटी जोड़ों ने एक साथ नृत्य नहीं किया बल्कि इसके बजाय एक दूसरे के खिलाफ प्रतिस्पर्धा की। श्रृंखला एक टाई में समाप्त हुई।<ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/television/nach-baliye-shriman-vs-shrimati-ends-in-a-tie/article1-1048442.aspx|title=Nach Baliye Shriman vs Shrimati ends in a tie|website=hindustantimes.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221192355/http://www.hindustantimes.com/television/nach-baliye-shriman-vs-shrimati-ends-in-a-tie/article1-1048442.aspx|archive-date=21 February 2015|access-date=9 June 2015}}</ref> [[गुर्मीत चौधरी|गुरमीत चौधरी]] को सीरीज का बेस्ट परफॉर्मर घोषित किया गया।<ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/nach-baliye-shriman-vs-shrimati-ends-in-a-tie/1/266996.html|title=Nach Baliye Shriman v/s Shrimati in a tie|website=intoday.in|access-date=9 June 2015}}</ref> == सत्र 6 == '''नच बलिए 6''' डांस रियलिटी शो ''नच बलिए'' का छठा सीजन है। इसका प्रीमियर 9 नवंबर 2013 को स्टार प्लस पर हुआ। [[शिल्पा शेट्टी]], [[साजिद खान]] और टेरेंस लुईस जज थे और [[गौतम रोड़े|गौतम रोडे]] और [[करन वाही|करण वाही ने]] सीजन की मेजबानी की। ऋत्विक धंजानी और [[आशा नेगी|आशा नेगी को]] 1 फरवरी 2014 को ''नच बलिए'' सीजन 6 का विजेता घोषित किया गया<ref>{{Cite web|url=http://news.biharprabha.com/2014/02/rithvik-dhanjani-and-asha-negi-are-winners-of-nach-baliye-6/|title=Rithvik Dhanjani and Asha Negi are Winners of Nach Baliye 6|website=Biharprabha News|access-date=1 February 2014}}</ref> [[गुर्मीत चौधरी|गुरमीत चौधरी]] और [[देबिना बनर्जी|देबिना बनर्जी को]] उपविजेता घोषित किया गया।<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/nach-baliye-6-results-rithvik-dhanjani-asha-negi-beat-gurmeet-choudhary-debina-bonnerjee/|title=Nach Baliye 6 results: Rithvik Dhanjani-Asha Negi beat Gurmeet Choudhary-Debina Bonnerjee!|date=February 2014|website=bollywoodlife.com|access-date=9 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150401020137/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/nach-baliye-6-results-rithvik-dhanjani-asha-negi-beat-gurmeet-choudhary-debina-bonnerjee/|archive-date=1 अप्रैल 2015|url-status=dead}}</ref> वाइल्ड कार्ड स्पेशल एपिसोड में [[सारा खान|सारा खान ने]] [[पारस छाबड़ा]] के साथ कैमियो डांस परफॉर्मेंस की। [[रीडिफ.कॉम]] के लिए लिखते हुए, पलोमा शर्मा ने पहले सप्ताह में शो को 5 में से 2.5 स्टार दिए, जिसमें कहा गया था कि "शायद मेजबान और जज अपने कपड़े पहन सकते हैं और अत्यधिक छेड़खानी से बच सकते हैं क्योंकि ''नच बलिए'' एक 'पारिवारिक शो' होता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/review/review-nach-baliye-6-needs-more-sizzle/20131111.htm|title=Review: Nach Baliye 6 needs more sizzle!|last=Sharma, Paloma|date=11 November 2013|website=[[रीडिफ.कॉम]]|access-date=12 November 2013}}</ref> === प्रतियोगी === * ऋत्विक धनजानी और [[आशा नेगी]], 1 फरवरी 2014 को विजेता * 1 फरवरी 2014 को प्रथम उपविजेता [[गुर्मीत चौधरी|गुरमीत चौधरी]] और [[देबिना बनर्जी]] * रिपुदमन हांडा और शिवांगी वर्मा, 1 फरवरी 2014 को द्वितीय उपविजेता * विनोद ठाकुर और रक्षा ठाकुर, 1 फरवरी 2014 को तीसरे उपविजेता * [[किकू शारदा|कीकू शारदा]] और प्रियंका शारदा (5वां स्थान), 25 जनवरी 2014 को समाप्त हो गए * [[राकेश वशिष्ठ]] और ऋद्धि डोगरा (छठा स्थान), समाप्त हो गए * कनिका माहेश्वरी और अंकुर घई (सातवां स्थान) ने 11 जनवरी 2014 को पद छोड़ दिया * [[ब्रुना अब्दुल्लाह|ब्रुना अब्दुल्ला]] और उमर हेरर (8वां स्थान), 8 दिसंबर 2013 को समाप्त; वाइल्ड कार्ड प्रवेशकों के रूप में फिर से प्रवेश किया, 4 जनवरी 2014 को समाप्त हो गया * [[राजू श्रीवास्तव]] और शिखा राजू (9वां स्थान), 15 दिसंबर 2013 को समाप्त हो गए * आम्रपाली गुप्ता और यश सिन्हा (10वां स्थान), 1 दिसंबर 2013 को समाप्त<ref>{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com:8080/tv/tv-news/yash-sinha-and-amrapali-gupta-approached-nach-baliye-6|title=Yash Sinha and Amrapali Gupta approached for Nach Baliye 6|date=12 September 2013|website=Tellychakkar}}</ref> * संजीव सेठ और [[लता सभरवाल]] (11वां स्थान), 24 नवंबर 2013 को बाहर हो गए<ref>{{Cite web|url=http://movies.ndtv.com/television/sanjeev-seth-lata-sabharwal-to-participate-in-nach-baliye-6-635783|title=Sanjeev Seth, Lata Sabharwal to participate in Nach Baliye 6|date=16 October 2013|website=NDTV}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/nach-baliye-6-lata-sabharwal-and-sanjeev-seth-eliminated/|title=Nach Baliye 6: Lata Sabharwal and Sanjeev Seth eliminated!|date=25 November 2013|website=Bollywoodlife|access-date=2 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006010134/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/nach-baliye-6-lata-sabharwal-and-sanjeev-seth-eliminated/|archive-date=6 अक्तूबर 2016|url-status=dead}}</ref> === अतिथि === * [[हिना खान]] * [[बरुन सोबती|बरून सोब्ती]] * [[दीपिका सिंह]] * [[रुचा हसब्निस|रुचा हसबनीस]] * विशाल सिंह * [[इशिता दत्ता]] * [[मौनी राय|मौनी रॉय]] * [[महक चहल]] * धर्मेश येलांडे * [[सायंतनी घोष]] * [[रश्मि देसाई]] == सत्र 7 == '''नच बलिए 7''' डांस रियलिटी शो ''नच बलिए'' का सातवां सीजन है। इसका प्रीमियर 26 अप्रैल 2015 को स्टार प्लस पर हुआ।<ref>{{Cite web|url=http://www.filmibeat.com/television/news/2015/kareena-kapoor-turns-down-nach-baliye-7-178433.html|title=Kareena Kapoor Turns Down Nach Baliye 7!|date=30 March 2015|website=Filmibeat}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://wonderwoman.intoday.in/story/vidya-balan-to-judge-contestants-on-nach-baliye-7/1/119376.html|title=Beauty, Fashion, Health, Weight Loss, Sex and Relationships, Life, and Women in the News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722072546/http://wonderwoman.intoday.in/story/vidya-balan-to-judge-contestants-on-nach-baliye-7/1/119376.html|archive-date=22 July 2015|access-date=26 July 2015}}</ref> श्रृंखला का निर्माण [[एकता कपूर]] और [[शोभा कपूर]] ने अपने बैनर [[बालाजी टेलीफ़िल्म्स|बालाजी टेलीफिल्म्स]] के तहत किया था।<ref>{{Cite web|url=http://www.india.com/showbiz/nach-baliye-7-trp-hungry-ekta-kapoor-copies-bigg-boss-format-360887/|title=Nach Baliye 7: TRP hungry Ekta Kapoor copies Bigg Boss format|last=Mulla|first=Zainab|date=22 April 2015|website=India.com}}</ref> श्रृंखला सोमवार से शनिवार की रात और रविवार की शाम को प्रसारित हुई। सीजन 19 जुलाई 2015 को समाप्त हुआ। इसे ऋत्विक धनजानी और [[करण पटेल]] ने होस्ट किया था। मर्जी पेस्टनजी, [[प्रीति ज़िंटा|प्रीति जिंटा]] और [[चेतन भगत]] जज थे।<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/chetan-bhagat-excited-to-judge-nach-baliye-7/|title=Chetan Bhagat excited to judge 'Nach Baliye 7'|date=24 March 2015|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://movies.ndtv.com/television/yes-its-true-chetan-bhagat-will-judge-nach-baliye-7-749220|title=Yes, It's True. Chetan Bhagat Will Judge Nach Baliye 7 – NDTV Movies|date=24 March 2015}}</ref> एक विशेष एपिसोड में कुंवर अमर, करणवीर बोहरा, [[मुक्ति मोहन]], [[सरगुन मेहता]] और सलमान यूसुफ खान भी दिखाई दिए। <ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-nach-baliye-7-kunwar-amar-karanvir-bohra-salman-yusuff-khan-to-join-the-couples-as-tadka-2094716|title=Nach Baliye 7: Kunwar Amar, Karanvir Bohra, Salman Yusuff Khan to join the couples as tadka – Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=11 June 2015|website=DNA}}</ref> === प्रतियोगी === {| class="wikitable" style="text-align:center; line-height:20px; width:auto;" ! ! colspan="2" | प्रतियोगी ! दर्जा ! संदर्भ |- ! सी 1 | [[हिमांशु मल्होत्रा|हिमांशु ए मल्होत्रा]] | [[अमृता खानविलकर]] | style="background:#73FB76;" | 19 जुलाई 2015 को विजेता | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.in/television/himmanshoo-amruta-are-the-nach-baliye-7-winners-801359|title=Himmanshoo-Amruta are the 'Nach Baliye 7' winners|date=19 July 2015|website=ABP|access-date=2 अप्रैल 2023|archive-date=2 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402142122/https://www.abplive.in/television/himmanshoo-amruta-are-the-nach-baliye-7-winners-801359|url-status=dead}}</ref> |- ! सी2 | नंदीश संधू | [[रश्मि देसाई]] | style="background:#D1E8EF;" | 19 जुलाई 2015 को प्रथम उपविजेता | rowspan="3" style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/nach-baliye-7-finalists-revealed-upen-patel-karishma-tanna-nandish-sandhu-rashami-desai-others-637876|title='Nach Baliye 7' Finalists Revealed: Upen Patel-Karishma Tanna, Nandish Sandhu-Rashami Desai and Others to Battle it Out [PHOTOS]|date=2 July 2015|website=IBT}}</ref> |- ! सी 3 | [[उपेन पटेल]] | [[करिश्मा तन्ना]] | style="background:lightpink;" | 19 जुलाई 2015 को द्वितीय उपविजेता |- ! सी 4 | मयूरेश वाडकर | अजिशा शाह | style="background:lightgrey;" | 19 जुलाई 2015 को तीसरे उपविजेता |- ! सी 5 | दीपेश शर्मा | [[सना सईद]] | style="background:salmon; text-align:center;" | 5 जुलाई 2015 को 9वें स्थान से हटा दिया गया | style="text-align:center;" | |- ! सी 6 | रोहित नाग | [[ऐश्वर्या सखुजा|ऐश्वर्या सखूजा]] | style="background:salmon; text-align:center;" | 28 जून 2015 को 8वें स्थान से हटा दिया गया | style="text-align:center;" | |- ! सी 7 | [[पराग त्यागी]] | [[शेफाली ज़ारीवाला|शेफाली जरीवाला]] | style="background:salmon; text-align:center;" | 21 जून 2015 को 7वें स्थान से हटा दिया गया | style="text-align:center;" | |- ! सी 8 | शरद त्रिपाठी | [[मृणाल ठाकुर]] | style="background:salmon; text-align:center;" | 14 जून 2015 को 6वां सफाया कर दिया | style="text-align:center;" | |- ! सी9 | [[संग्राम सिंह]] | [[पायल रोहतगी]] | style="background:salmon; text-align:center;" | 7 जून 2015 को 5वें स्थान से हटा दिया गया | style="text-align:center;" | |- ! सी 10 | [[अर्पित रांका]] | निधि रांका | style="background:salmon; text-align:center;" | 31 मई 2015 को चौथे स्थान से हटा दिया गया | style="text-align:center;" | |- ! C11 | [[जय सोनी]] | पूजा सोनी | style="background:salmon; text-align:center;" | 24 मई 2015 को 3रा हटा दिया | style="text-align:center;" | |- ! सी 12 | नेहा सक्सेना | [[शक्ति अरोड़ा]] | {{Quit|Quit 2nd on 10 May 2015}} | style="text-align:center;" | |- ! C13 | विनीत भंगेरा | स्माइली सूरी | style="background:salmon; text-align:center;" | 3 मई 2015 को पहली बार हटा दिया गया | style="text-align:center;" | |- |} : इस सीज़न में, प्रति जज स्कोर 10 में से 30 के उच्चतम संभव स्कोर के साथ हैं। : <span style="color:red;">''लाल संख्या''</span> सबसे कम अंक दर्शाती है। : <span style="color:green;">'''हरा नंबर'''</span> उच्चतम स्कोर को दर्शाता है। : सफाया : नीचे तीन : नीचे दो : विजेता युगल : उपविजेता युगल : सेकेंड रनरअप कपल == सत्र 8 == '''नच बलिए 8''' डांस रियलिटी शो ''नच बलिए'' का आठवां सीजन है। इसका प्रीमियर 2 अप्रैल 2017 को स्टार प्लस पर हुआ। शो का निर्माण बीबीसी वर्ल्डवाइड ने किया था। [[सोनाक्षी सिन्हा]], टेरेंस लुईस और [[मोहित सूरी]] जज थे। शो के होस्ट [[करन ठक्कर|करण टैकर]] और [[उपासना सिंह]] थे। दिव्यंका त्रिपाठी दहिया और विवेक दहिया को विजेता घोषित किया गया।<ref>{{Cite web|url=http://www.thegenxtimes.com/showbiz/nach-baliye-8-sanaya-irani-and-mohit-sehgal-wins-the-celebrity-dance-show/|title=Thegenxtimes.com|website=www.thegenxtimes.com|access-date=2 अप्रैल 2023|archive-date=28 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228061204/http://www.thegenxtimes.com/showbiz/nach-baliye-8-sanaya-irani-and-mohit-sehgal-wins-the-celebrity-dance-show/|url-status=dead}}</ref> === प्रतियोगी === {| class="wikitable" ! ! colspan="2" | प्रतियोगियों ! युगल नाम ! दर्जा ! संदर्भ |- ! सी 1 | [[विवेक दहिया]] | [[दिव्यांका त्रिपाठी|दिव्यांका त्रिपाठी दहिया]] | दिवेक | style="background:#73FB76;" | 25 जून 2017 को विजेता | |- ! सी2 | सनम जौहर | अबीगैल जैन | अबिनाम | style="background:#D1E8EF; text-align:center" | 25 जून 2017 को प्रथम उपविजेता | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|url=http://www.india.com/showbiz/nach-baliye-9-sanam-johar-abigail-jain-impress-while-divyanka-tripathi-vivek-dahiya-disappoint-2008721/|title=Nach Baliye 9: Sanam Johar-Abigail Jain impress|date=8 April 2017|access-date=15 April 2017}}</ref> |- ! सी 3 | [[मोहित सहगल]] | [[सनाया ईरानी]] | मोनाया | style="background:#7FFFD4; text-align:center" | 25 जून 2017 को द्वितीय उपविजेता | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/tv/nach-baliye-8-sanaya-irani-mohit-sehgal-confirm-they-are-part-of-the-dance-show/story-FpgfinMXqdY06Fn1P41j4I.html|title=Nach Baliye 9: Sanaya Irani, Mohit Sehgal confirm they are part of the dance show|last=HT Correspondent|date=9 April 2017|work=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]|access-date=2017-04-25}}</ref> |- ! सी 4 | [[शोएब इब्राहीम|शोएब इब्राहिम]] | [[दीपिका कक्कर|दीपिका कक्कड़]] | शौयका | style="background:salmon; text-align:center;" | 12वीं 17 जून 2017 को एलिमिनेट हुई | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/showbiz/nach-baliye-8-dipika-kakar-and-shoaib-ibrahim-get-eliminated-from-the-show-2233011/|title=Nach Baliye 8: Dipika Kakar and Shoaib Ibrahim get eliminated from the show|date=14 June 2017|website=India.com}}</ref> |- ! सी 5 | [[सिद्धार्थ जाधव]] | तृप्ति अक्कलवार | सिदुप्ति | style="background:salmon; text-align:center;" | 11 जून 2017 को 11वां सफाया कर दिया | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/showbiz/nach-baliye-8-siddharth-jadhav-and-trupti-bid-adieu-to-the-show-again-2225124/|title=Nach Baliye 8: Siddharth Jadhav and Trupti bid adieu to the show AGAIN!|date=11 June 2017|website=India.com}}</ref> |- ! सी 6 | ब्रेंट गोबल | [[आशका गोरडिया|आशका गोराडिया]] | ब्रशका | style="background:salmon; text-align:center;" | 4 जून 2017 को 9वें स्थान से हटा दिया गया | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/buzz/nach-baliye-8-after-elimination-naagin-2-actress-aashka-goradia-and-beau-brent-goble-relaxing-in-goa-2203115/|title=Nach Baliye 8: Aashka Goradia & Brent Goble gets eliminated despite perfect score|date=5 June 2017|website=India.com}}</ref> |- ! सी 7 | [[हर्ष लिम्बाचिया|हर्ष लिंबाचिया]] | [[भारती सिंह]] | भरतर्ष | style="background:salmon; text-align:center;" | 21 मई 2017 को 7वें स्थान से हटा दिया गया | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/showbiz/nach-baliye-8-bharti-singh-and-haarsh-limbaachiya-eliminated-from-the-couple-dance-reality-show-2139497/|title=Nach Baliye 8: Bharti Singh and Haarsh Limbaachiya eliminated from the couple dance reality show|date=20 May 2017|website=India.com}}</ref> |- ! सी 8 | विक्रांत सिंह | [[मोना लीज़ा|मोना लीसा]] | मोनविक | style="background:salmon; text-align:center;" | 7 मई 2017 को 5वें स्थान से हटा दिया गया | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/showbiz/nach-baliye-8-mona-lisa-and-husband-vikrant-rajpoots-journey-in-the-dance-reality-show-ends-2092718/|title=Nach Baliye 8: Mona Lisa and husband Vikrant Rajpoot's journey in the dance reality show ends!|date=8 May 2017|website=India.com}}</ref> |- ! सी9 | प्रीतम सिंह आरजे | अमनजोत कौर | प्रीतजोत | style="background:salmon; text-align:center;" | 30 अप्रैल 2017 को 4 को हटा दिया गया | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.in/television/shocking-rj-pritam-wife-amanjjot-eliminated-from-nach-baliye-8-this-week-829267|title=SHOCKING! RJ Pritam, wife Amanjjot ELIMINATED from 'Nach Baliye 8' this week!|date=26 April 2017|website=ABP|access-date=2 अप्रैल 2023|archive-date=1 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801152619/https://www.abplive.in/television/shocking-rj-pritam-wife-amanjjot-eliminated-from-nach-baliye-8-this-week-829267|url-status=dead}}</ref> |- ! सी 10 | मनोज वर्मा | उत्कर्ष नाइक | मंशा | style="background:salmon; text-align:center;" | 16 अप्रैल 2017 को पहली बार हटा दिया गया | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/nach-baliye-8-utkarsha-naik-and-manoj-verma-first-couple-to-get-eliminated/articleshow/58147367.cms|title=Nach Baliye 8: Utkarsha Naik and Manoj Verma first couple to get eliminated|date=12 April 2017|work=The Times of India|access-date=1 October 2019}}</ref> |} == सत्र 9 == '''नच बलिए 9''' डांस रियलिटी शो ''नच बलिए'' का नौवां सीजन है। इसका प्रीमियर 19 जुलाई 2019 को हुआ था। [[सलमान ख़ान|सलमान खान]] द्वारा निर्मित, इसे [[रवीना टंडन]] और अहमद खान द्वारा जज किया गया था और [[मनीष पॉल]] और वालुश्चा डी सूसा द्वारा होस्ट किया गया था। विघ्नेश पांडे और उनके कठपुतली चरित्र 'अन्ना' दक्षिण भारतीय मेगास्टार प्रभास और बॉलीवुड सेलिब्रिटी संजय दत्त के साथ एक और एपिसोड के लिए हास्य राहत के रूप में दिखाई दिए। सीजन 3 नवंबर 2019 को [[प्रिंस नरूला]] और [[युविका चौधरी]] ने जीता था<ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/nach-baliye-9-salman-khan-spills-the-beans-on-contestants-confirms-exes-to-be-a-part-of-the-show/photostory/69756073.cms?picid=69756104|title=Nach Baliye 9: Salman Khan spills the beans on contestants, confirms exes to be a part of the show|website=Times Of India}}</ref> === प्रतियोगी === {| class="wikitable" ! colspan="2" |क्रमांक ! colspan="2" | प्रतियोगियों ! युगल नाम ! सप्ताह में प्रवेश किया ! सप्ताह निकल गया ! दर्जा |- | bgcolor="Blue" | | '''सी 1''' | [[प्रिंस नरूला]] | {{Nowrap|[[Yuvika Chaudhary]]}} | प्रिविका | सप्ताह 1 | {{Nowrap|Week 15}} | style="background:#73FB76; text-align:center;" | विजेताओं |- | bgcolor="Blue" | | '''सी2''' | रोहित रेड्डी | {{Nowrap|[[Anita Hassanandani]]}} | रोनिता | सप्ताह 1 | सप्ताह 15 | style="background:#D1E8EF; text-align:center;" | प्रथम उपविजेता |- | rowspan="2" bgcolor="red" | | rowspan="2" | '''सी 3''' | rowspan="2" | {{Nowrap|[[Vishal Aditya Singh]]}} | rowspan="2" | {{Nowrap|[[Madhurima Tuli]]}} | rowspan="2" | वीरिमा | सप्ताह 8 | सप्ताह 15 | style="background:#7FFFD4; text-align:center;" | {{Nowrap|2nd Runners-up}} |- | सप्ताह 1 | सप्ताह 6 | style="background:salmon; text-align:center;" | सफाया |- | bgcolor="red" | | '''सी 4''' | एली गोनी | {{Nowrap|[[Nataša Stanković]]}} | अलीना | सप्ताह 1 | सप्ताह 15 | style="background:#DDA0DD; text-align:center;" | तीसरा उपविजेता |- | bgcolor="Blue" | | '''सी 5''' | [[शांतनु माहेश्वरि|सौरभ राज जैन]] | रिद्धिमा जैन | सौरिधि | सप्ताह 1 | सप्ताह 15 | style="background:#FF69B4; text-align:center;" | चौथा उपविजेता |- | bgcolor="Blue" | | '''सी 6''' | आलम मक्कड़ | [[श्रद्धा आर्या|श्रद्धा आर्य]] | शालम | सप्ताह 1 | सप्ताह 14 | style="background:salmon; text-align:center;" | सफाया |- | rowspan="2" bgcolor="red" | | rowspan="2" | '''सी 7''' | rowspan="2" | [[अनुज सचदेवा|शांतनु माहेश्वरी]] | rowspan="2" | नित्यामी | rowspan="2" | निशान | सप्ताह 1 | सप्ताह 12 | style="background:salmon; text-align:center;" | सफाया |- | सप्ताह 1 | सप्ताह 5 | style="background:salmon; text-align:center;" | सफाया |- | bgcolor="Blue" | | '''सी 8''' | [[अनुज सचदेवा]] | [[उर्वशी ढोलकिया]] | उरुज<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> | सप्ताह 1 | सप्ताह 12 | style="background:salmon; text-align:center;" | सफाया |- | bgcolor="Blue" | | '''सी9''' | [[अविनाश सचदेव]] | पलक पुरसवानी | पानाश | सप्ताह 8 | सप्ताह 10 | style="background:salmon; text-align:center;" | सफाया |- | bgcolor="Blue" | | '''सी 10''' | संदीप सेजवाल | [[पूजा बनर्जी]] | पूसा | सप्ताह 8 | सप्ताह 9 | style="background:#fcf; text-align:center;" | छोड़ना |- | bgcolor="Blue" | | '''C11''' | [[फैज़ल ख़ान|फैजल खान]] | मुस्कान कटारिया | फैसान | सप्ताह 1 | सप्ताह 7 | style="background:#fcf; text-align:center;" | छोड़ना |- | bgcolor="Blue" | | '''सी 12''' | विवेक सुहाग | [[बबीता फौगाट|बबीता कुमारी]] | बावेक | सप्ताह 1 | सप्ताह 4 | style="background:salmon; text-align:center;" | सफाया |- | bgcolor="Blue" | | '''C13''' | विंदू दारा सिंह | दीना उमरोवा | बीन | सप्ताह 1 | सप्ताह 3 | style="background:salmon; text-align:center;" | सफाया |- | bgcolor="Blue" | | '''C14''' | कीथ सिकेरा | [[रोशेल राव]] | केरो | सप्ताह 1 | सप्ताह 2 | style="background:salmon; text-align:center;" | सफाया |} == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.hotstar.com/tv/nach-baliye/3563 ''नच बलिए''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180427115821/http://www.hotstar.com/tv/nach-baliye/3563 |date=27 अप्रैल 2018 }} [[डिज़्नी+ हॉटस्टार|हॉटस्टार]] पर {{Nach Baliye}} [[श्रेणी:स्टार प्लस के धारावाहिक]] [[श्रेणी:स्टार वन के धारावाहिक]] [[श्रेणी:बालाजी टेलीफिल्म्स के धारावाहिक]] 1ksh4p8lxla27e56nh7p9fjd573efgx अश्विनी वैष्णव 0 1291930 6632731 6476503 2026-10-24T23:48:30Z ~2026-56893-22 955681 /* */ vande Bharat Express Lucknow to New Delhi 6632731 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | title = | name = अश्विनी वैष्णव | birth_name = | caption = Vande Bharat Express Lucknow to New Delhi Lucknow junction se subah 6:10 per chalegi | image = Ashwini Vaishnaw.jpg | image_size = 220px | birth_date = {{birth date and age|1970|07|18|df=y}} | birth_place = [[जोधपुर]], [[राजस्थान]] | death_date = | death_place = | office = [[भारत के रेल मंत्री|रेल मंत्री]] | primeminister = [[नरेंद्र मोदी]] | president = [[राम नाथ कोविंद]] | term_start = 8 July 2021 | term_end = | predecessor = [[पीयूष गोयल]] | office1 = [[इलेक्ट्रॉनिकी और सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय|इलेक्ट्रॉनिक्स और सूचना प्रौद्योगिकी मंत्री]] | primeminister1 = [[नरेंद्र मोदी]] | president1 = [[राम नाथ कोविंद]] | term_start1 = 8 July 2021 | term_end1 = | predecessor1 = [[रवि शंकर प्रसाद]] | successor1 = | office2 = [[दूरसंचार विभाग|संचार मंत्री]] | primeminister2 = [[नरेंद्र मोदी]] | president2 = [[राम नाथ कोविंद]] | term_start2 = 8 July 2021 | term_end2 = | predecessor2 = [[रवि शंकर प्रसाद]] | successor2 = | office3 = [[संसद के सदस्य]], [[राज्य सभा]] | constituency3 = [[ओडिशा]] | term_start3 = 28 June 2019 | predecessor3 = | successor3 = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | religion = सनातन हिन्दू धर्म | otherparty = | spouse = सुनीता वैष्णव<ref name="Ashwini Vaishnaw">{{cite web |title=Shri Ashwini Vaishnaw {{!}} National Portal of India |url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnaw |website=www.india.gov.in |access-date=8 July 2021}}</ref> | children = 2 | education = बी.टेक, एम.टेक <br> एमबीए | alma_mater = {{ubl|व्हार्टन बिजनेस स्कूल | [[आईआईटी कानपुर]] | [[जय नारायण व्यास विश्वविद्यालय]]}} | occupation = पूर्व [[भारतीय प्रशासनिक सेवा|आईएएस अधिकारी]], [[उद्यमी]] | website = {{URL|https://ashwinivaishnaw.in}} | footnotes = Sprite Lucknow Tejas Express ka root Badal do | date = | year = | source = | parents = | partner = | Caste = वैष्णव ब्राह्मण }} '''अश्विनी वैष्णव (जन्म 18 जुलाई 1970)''' एक भारतीय राजनीतिज्ञ और पूर्व [[भारतीय प्रशासनिक सेवा]] अधिकारी हैं UPSC मे उनकी RANK 27 थी , वह IIT कानपूर के student है, वहा से उन्होंने M.Tech किया है जो वर्तमान में 8 जुलाई 2021 से भारत सरकार में 39वें रेल मंत्री, 35वें संचार मंत्री और दूसरे [[इलेक्ट्रॉनिकी और सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय|इलेक्ट्रॉनिक्स और सूचना प्रौद्योगिकी मंत्री के रूप में कार्यरत हैं]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/ashwini-vaishnaw-modi-cabinet-reshuffle-2021-new-railway-information-technology-minister-ntc-1286827-2021-07-08|title=अश्विनी वैष्णव: जानिए पूर्व IAS के बारे में जिन्हें PM मोदी ने दिए रेल और सूचना प्रौद्योगिकी जैसे अहम मंत्रालय|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-27}}</ref> । वह एक [[भारत की राजनीति|भारतीय राजनीतिज्ञ]] [[भारतीय जनता पार्टी|और भारतीय जनता पार्टी के]] सदस्य हैं। 28 जून 2019 से, वह [[राज्य सभा|राज्यसभा]], ऊपरी सदन [[ओडिशा|में ओडिशा]] राज्य का प्रतिनिधित्व करने वाली [[भारतीय संसद|भारत की संसद के सदस्य हैं।]] वह केंद्रीय मंत्री बने और उन्हें 07 जुलाई 2021 को रेल मंत्रालय और सूचना प्रौद्योगिकी मंत्री का पद दिया गया। वह मूल रूप से राजस्थान के [[पाली_जिला|पाली]] जिले में [[रानी,_राजस्थान|रानी]] के जीवनंद कलां गांव के रहने वाले हैं; बाद में उनका परिवार [[जोधपुर]] में बस गया। <ref>{{Cite web|url=http://164.100.47.5/NewMembers/RetLMemState.aspx|title=Statewise Retirement|website=164.100.47.5|access-date=2019-06-28}}</ref> == प्रारंभिक वर्ष और शिक्षा == अश्विनी वैष्णव का जन्म १९७० में जोधपुर में एक वैष्णव ब्राह्मण परिवार में हुआ था। उन्होंने १९९१ में एमबीएम इंजीनियरिंग कॉलेज (जेएनवीयू) जोधपुर, राजस्थान से इलेक्ट्रॉनिक और संचार इंजीनियरिंग पाठ्यक्रम में स्वर्ण पदक के साथ स्नातक किया और फिर आईआईटी कानपुर से एम.टेक पूरा किया। १९९४ में आईएएस की अखिल भारतीय रैंक २७ थी। २००८ में वे पेन्सिलवेनिया विश्वविद्यालय के व्हार्टन स्कूल से एमबीए करने के लिए अमेरिका चले गए| == सिविल सेवाओं में वर्ष == 1994 में, '''अश्विनी वैष्णव''' ओडिशा कैडर से भारतीय प्रशासनिक सेवा में शामिल हुए, और उन्होंने [[बालेश्वर जिला|बालासोर]] और [[कटक]] जिलों के जिला कलेक्टर के रूप में कार्य करने सहित ओडिशा के विभिन्न हिस्सों में बड़े पैमाने पर काम किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/|title=Ashwini Vaishnav RS Candidature Fuels BJD-BJP Deal Talk|date=2019-06-21|website=ODISHA BYTES|language=en-US|access-date=2019-11-16|archive-date=16 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116134211/https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/|url-status=dead}}</ref> [[ओडिशा|उन्होंने 2003 तक ओडिशा]] में काम किया [[अटल बिहारी वाजपेयी|जब उन्हें पूर्व प्रधान मंत्री अटल बिहारी वाजपेयी]] के कार्यालय में उप सचिव के रूप में नियुक्त किया गया। [[प्रधानमन्त्री कार्यालय (भारत)|पीएमओ]] में अपने संक्षिप्त कार्यकाल के बाद, जहां उन्होंने बुनियादी ढांचा परियोजनाओं में सार्वजनिक-निजी-भागीदारी ढांचे को बनाने में योगदान दिया, उनको वाजपेयी के निजी सचिव के रूप में नियुक्त किया गया, जब [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|2004 में भाजपा के नेतृत्व वाले एनडीए]] के चुनाव हार गए। <ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/politics/the-ex-ias-officer-who-is-bringing-narendra-modi-and-naveen-patnaik-together/254095/|title=The ex-IAS officer who is bringing Narendra Modi and Naveen Patnaik together|last=Gupta|first=Moushumi Das|date=2019-06-25|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2019-11-16}}</ref> 2006 में, वह [[मुरगांव पत्तन न्यास|मोरमुगाओ पोर्ट ट्रस्ट के]] उपाध्यक्ष बने, जहाँ उन्होंने अगले दो वर्षों तक काम किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/in-odisha-bjd-bjp-consensus-candidate-for-rajya-sabha-bypoll-joins-bjp/story-yKzsHtQD14welXr6YcZ4rM.html|title=In Odisha, BJD-BJP consensus candidate for Rajya Sabha bypoll joins BJP|date=2019-06-22|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2019-11-16}}</ref> उन्होंने व्हार्टन बिजनेस स्कूल में एमबीए पूरा करने के लिए शैक्षिक ऋण लिया। उन्होंने महसूस किया कि शैक्षणिक ऋण चुकाने में उन्हें वर्षों लगेंगे और अंततः उन्होंने निजी क्षेत्र में शामिल होने के लिए 2010 में सिविल सेवा छोड़ दी। <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html|title=BJP’s Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha|date=2019-06-29|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-07-08}}</ref> == उद्यमी यात्रा == एमबीए पूरा करने के बाद, अश्विनी वैष्णव भारत वापस आ गए और प्रबंध निदेशक के रूप में जीई ट्रांसपोर्टेशन में शामिल हो गए। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/naveen-patnaiks-support-to-bjp-man-raises-brows/articleshow/69921087.cms|title=Naveen Patnaik's support to BJP man raises brows|last=Mohanty|first=Meera|date=2019-06-24|work=The Economic Times|access-date=2019-11-16}}</ref>&nbsp;फिर वे [[सीमेंस एजी|सीमेंस]] में वाइस प्रेसिडेंट - लोकोमोटिव्स एंड हेड अर्बन इंफ्रास्ट्रक्चर स्ट्रैटेजी के रूप में शामिल हुए। <ref>{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html|title=Bureaucrats prefer MBA degree for better career prospects|website=www.businesstoday.in|access-date=2019-11-16|archive-date=11 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111132417/https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html|url-status=dead}}</ref> 2012 में, उन्होंने कॉर्पोरेट क्षेत्र को छोड़ दिया और गुजरात में थ्री टी ऑटो लॉजिस्टिक्स प्राइवेट लिमिटेड और वी जी ऑटो कंपोनेंट्स प्राइवेट लिमिटेड, दोनों ऑटोमोटिव कंपोनेंट्स मैन्युफैक्चरिंग यूनिट्स की स्थापना की। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html|title=BJP's Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha|date=2019-06-29|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2019-11-16}}</ref> == राजनीतिक कैरियर == [[चित्र:Shri_Ashwini_Vaishnaw_taking_charge_as_the_Union_Minister_for_Railways,_in_New_Delhi_on_July_08,_2021_(1).jpg|बाएँ|अंगूठाकार| अश्विनी वैष्णव 8 जुलाई 2021 को [[नई दिल्ली]] में रेल मंत्री के रूप में कार्यभार संभाल रहे हैं।]] अश्विनी वैष्णव वर्तमान [[भारतीय संसद|में भारतीय संसद के सदस्य हैं]] [[राज्य सभा|, जो राज्य सभा]] [[ओडिशा|में ओडिशा]] राज्य का प्रतिनिधित्व करते हैं। उन्होंने ओडिशा में [[बीजू जनता दल|बीजू जनता दल के]] सदस्यों की मदद से निर्विरोध [[राज्य सभा|राज्यसभा चुनाव जीता।]] <ref>{{Cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/30234/2-from-bjd-1-from-bjp-elected-unopposed-to-rajya-sabha.html|title=2 from BJD, 1 from BJP elected unopposed to Rajya Sabha|website=www.theweekendleader.com|language=en|access-date=2019-06-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/odisha-amar-patnaik-sasmit-patra-and-ashwini-baishnab-elected-to-rajya-sabha-119062801100_1.html|title=Odisha: Amar Patnaik, Sasmit Patra and Ashwini Baishnab elected to Rajya Sabha|last=ANI|date=2019-06-28|work=Business Standard India|access-date=2019-06-29}}</ref> अश्विनी वैष्णव को अधीनस्थ विधान और याचिका समिति और विज्ञान और प्रौद्योगिकी, पर्यावरण और वन समिति के सदस्य के रूप में नियुक्त किया गया था। <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/jual-to-head-parl-panel-on-defence/articleshow/71130528.cms|title=Jual Oram to head parliamentary panel on defence|last=Sep 15|first=TNN {{!}} Updated|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-11-22|last3=Ist|first3=14:29}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://orissadiary.com/rajya-sabha-committees-constituted-prasanna-acharya-head-committee-petitions/|title=Rajya Sabha Committees constituted; Prasanna Acharya to head the Committee on Petitions|last=OdAdmin|date=2019-10-31|website=OdishaDiary|language=en-US|access-date=2019-11-22|archive-date=9 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190929/https://orissadiary.com/rajya-sabha-committees-constituted-prasanna-acharya-head-committee-petitions/|url-status=dead}}</ref> अश्विनी वैष्णव ने संसद में तर्क दिया है कि वर्तमान आर्थिक मंदी प्रकृति में चक्रीय है और यह संरचनात्मक मंदी नहीं है और मार्च तक इसके निचले स्तर पर पहुंचने की संभावना है और इसके बाद ठोस विकास होगा। उनका दृढ़ विश्वास है कि देश के निर्माण का तरीका धन को उपभोग में लगाने के बजाय निवेश में लगाना है। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/there-is-no-recession-in-the-economy-says-finance-minister/article30098854.ece|title=Growth may have slowed, but there's no recession, says Nirmala Sitharaman|last=Bureau|first=Our|website=@businessline|language=en|access-date=2019-12-04}}</ref> अश्विनी वैष्णव ने 5 दिसंबर 2019 को राज्यसभा में कराधान कानून (संशोधन) विधेयक, 2019 का भी समर्थन किया है। उनका मानना है कि कर ढांचे को कम करने या युक्तिसंगत बनाने के कदम से भारतीय उद्योग की प्रतिस्पर्धात्मकता बढ़ेगी और भारतीय उद्योग का पूंजी आधार भी विकसित होगा। आगे का समर्थन करते हुए तर्क दिया कि कर संरचना के विशेष युक्तिकरण से कॉर्पोरेट्स को बनाए रखा आय और भंडार और अधिशेष में वृद्धि करने में मदद मिलेगी जो अर्थव्यवस्था के संरचनात्मक विकास की नींव रखेगी। <ref>{{Cite web|url=http://164.100.47.5/newsynopsis1/englishsessionno/250/Synopsis%20_E_%20dated%20%2005.12.pdf|title=SYNOPSIS OF DEBATE - Rajya Sabha|last=|first=|date=5 Dec 2019|website=Rajya Sabha Official Website|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> इनके अलावा उन्होंने राज्यसभा में जहाज पुनर्चक्रण विधेयक से लेकर महिला संरक्षण तक के मुद्दों पर भी बात की है ताकि उन मुद्दों पर सार्वजनिक चर्चा को आगे बढ़ाया जा सके.{{उद्धरण आवश्यक|date=July 2021}} जुलाई 2021 में, जब [[द्वितीय मोदी मंत्रिमंडल|दूसरे मोदी मंत्रालय]] में कैबिनेट फेरबदल हुआ, तो वह [[भारत के रेल मंत्री|रेल]] [[इलेक्ट्रॉनिकी और सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय|मंत्री, इलेक्ट्रॉनिक्स और सूचना प्रौद्योगिकी]] मंत्री और संचार मंत्री बने । <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/modi-cabinet-rejig-full-list-of-new-ministers-1825111-2021-07-07|title=Modi cabinet rejig: Full list of new ministers|website=India Today|access-date=2021-07-07}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/what-new-it-minister-ashwini-vaishnaws-wharton-classmate-says-about-him-2481899|title="One Of The Most Brilliant...": Wharton Classmate On New IT Minister|work=NDTV.com|access-date=8 July 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/new-railway-minister-ashwini-vaishnaw-has-a-vast-experience-in-bureaucracy-and-corporate-world/article35207990.ece|title=New Railway Minister Ashwini Vaishnaw has a vast experience in bureaucracy and corporate world|last=Barik|first=Satyasundar|date=8 July 2021|work=The Hindu|access-date=8 July 2021|language=en-IN}}</ref> . केंद्रीय दूरसंचार मंत्री के रूप में उन्होंने मई 2023 में भारत में संचार साथी पोर्टल लॉन्च किया। == संदर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website}} * {{Official website|https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnaw}} [[श्रेणी:भारतीय प्रशासनिक सेवा अधिकारी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1970 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 39pk1ihuw4w0zgpgfjfkh6ykqqfbaez 6632733 6632731 2026-10-25T00:40:30Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/~2026-56893-22|~2026-56893-22]] ([[User talk:~2026-56893-22|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6476503 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | title = | name = अश्विनी वैष्णव | birth_name = | caption = | image = Ashwini Vaishnaw.jpg | image_size = 220px | birth_date ={{birth date and age|1970|07|18|df=y}} | birth_place = [[जोधपुर]], [[राजस्थान]] | death_date = | death_place = | office = [[भारत के रेल मंत्री|रेल मंत्री]] | primeminister = [[नरेंद्र मोदी]] | president = [[राम नाथ कोविंद]] | term_start = 8 July 2021 | term_end = | predecessor = [[पीयूष गोयल]] | office1 = [[इलेक्ट्रॉनिकी और सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय|इलेक्ट्रॉनिक्स और सूचना प्रौद्योगिकी मंत्री]] | primeminister1 = [[नरेंद्र मोदी]] | president1 = [[राम नाथ कोविंद]] | term_start1 = 8 July 2021 | term_end1 = | predecessor1 = [[रवि शंकर प्रसाद]] | successor1 = | office2 = [[दूरसंचार विभाग|संचार मंत्री]] | primeminister2 = [[नरेंद्र मोदी]] | president2 = [[राम नाथ कोविंद]] | term_start2 = 8 July 2021 | term_end2 = | predecessor2 = [[रवि शंकर प्रसाद]] | successor2 = | office3 = [[संसद के सदस्य]], [[राज्य सभा]] | constituency3 = [[ओडिशा]] | term_start3 = 28 June 2019 | predecessor3 = | successor3 = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | religion = सनातन हिन्दू धर्म | otherparty = | spouse = सुनीता वैष्णव<ref name="Ashwini Vaishnaw">{{cite web |title=Shri Ashwini Vaishnaw {{!}} National Portal of India |url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnaw |website=www.india.gov.in |access-date=8 July 2021}}</ref> | children = 2 | education = बी.टेक, एम.टेक <br> एमबीए | alma_mater = {{ubl|व्हार्टन बिजनेस स्कूल | [[आईआईटी कानपुर]] | [[जय नारायण व्यास विश्वविद्यालय]]}} | occupation = पूर्व [[भारतीय प्रशासनिक सेवा|आईएएस अधिकारी]], [[उद्यमी]] | website = {{URL|https://ashwinivaishnaw.in}} | footnotes = | date = | year = | source = | parents = | partner = |Caste=वैष्णव ब्राह्मण}} '''अश्विनी वैष्णव (जन्म 18 जुलाई 1970)''' एक भारतीय राजनीतिज्ञ और पूर्व [[भारतीय प्रशासनिक सेवा]] अधिकारी हैं UPSC मे उनकी RANK 27 थी , वह IIT कानपूर के student है, वहा से उन्होंने M.Tech किया है जो वर्तमान में 8 जुलाई 2021 से भारत सरकार में 39वें रेल मंत्री, 35वें संचार मंत्री और दूसरे [[इलेक्ट्रॉनिकी और सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय|इलेक्ट्रॉनिक्स और सूचना प्रौद्योगिकी मंत्री के रूप में कार्यरत हैं]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/ashwini-vaishnaw-modi-cabinet-reshuffle-2021-new-railway-information-technology-minister-ntc-1286827-2021-07-08|title=अश्विनी वैष्णव: जानिए पूर्व IAS के बारे में जिन्हें PM मोदी ने दिए रेल और सूचना प्रौद्योगिकी जैसे अहम मंत्रालय|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-27}}</ref> । वह एक [[भारत की राजनीति|भारतीय राजनीतिज्ञ]] [[भारतीय जनता पार्टी|और भारतीय जनता पार्टी के]] सदस्य हैं। 28 जून 2019 से, वह [[राज्य सभा|राज्यसभा]], ऊपरी सदन [[ओडिशा|में ओडिशा]] राज्य का प्रतिनिधित्व करने वाली [[भारतीय संसद|भारत की संसद के सदस्य हैं।]] वह केंद्रीय मंत्री बने और उन्हें 07 जुलाई 2021 को रेल मंत्रालय और सूचना प्रौद्योगिकी मंत्री का पद दिया गया। वह मूल रूप से राजस्थान के [[पाली_जिला|पाली]] जिले में [[रानी,_राजस्थान|रानी]] के जीवनंद कलां गांव के रहने वाले हैं; बाद में उनका परिवार [[जोधपुर]] में बस गया। <ref>{{Cite web|url=http://164.100.47.5/NewMembers/RetLMemState.aspx|title=Statewise Retirement|website=164.100.47.5|access-date=2019-06-28}}</ref> == प्रारंभिक वर्ष और शिक्षा == अश्विनी वैष्णव का जन्म १९७० में जोधपुर में एक वैष्णव ब्राह्मण परिवार में हुआ था। उन्होंने १९९१ में एमबीएम इंजीनियरिंग कॉलेज (जेएनवीयू) जोधपुर, राजस्थान से इलेक्ट्रॉनिक और संचार इंजीनियरिंग पाठ्यक्रम में स्वर्ण पदक के साथ स्नातक किया और फिर आईआईटी कानपुर से एम.टेक पूरा किया। १९९४ में आईएएस की अखिल भारतीय रैंक २७ थी। २००८ में वे पेन्सिलवेनिया विश्वविद्यालय के व्हार्टन स्कूल से एमबीए करने के लिए अमेरिका चले गए| == सिविल सेवाओं में वर्ष == 1994 में, '''अश्विनी वैष्णव''' ओडिशा कैडर से भारतीय प्रशासनिक सेवा में शामिल हुए, और उन्होंने [[बालेश्वर जिला|बालासोर]] और [[कटक]] जिलों के जिला कलेक्टर के रूप में कार्य करने सहित ओडिशा के विभिन्न हिस्सों में बड़े पैमाने पर काम किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/|title=Ashwini Vaishnav RS Candidature Fuels BJD-BJP Deal Talk|date=2019-06-21|website=ODISHA BYTES|language=en-US|access-date=2019-11-16|archive-date=16 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116134211/https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/|url-status=dead}}</ref> [[ओडिशा|उन्होंने 2003 तक ओडिशा]] में काम किया [[अटल बिहारी वाजपेयी|जब उन्हें पूर्व प्रधान मंत्री अटल बिहारी वाजपेयी]] के कार्यालय में उप सचिव के रूप में नियुक्त किया गया। [[प्रधानमन्त्री कार्यालय (भारत)|पीएमओ]] में अपने संक्षिप्त कार्यकाल के बाद, जहां उन्होंने बुनियादी ढांचा परियोजनाओं में सार्वजनिक-निजी-भागीदारी ढांचे को बनाने में योगदान दिया, उनको वाजपेयी के निजी सचिव के रूप में नियुक्त किया गया, जब [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|2004 में भाजपा के नेतृत्व वाले एनडीए]] के चुनाव हार गए। <ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/politics/the-ex-ias-officer-who-is-bringing-narendra-modi-and-naveen-patnaik-together/254095/|title=The ex-IAS officer who is bringing Narendra Modi and Naveen Patnaik together|last=Gupta|first=Moushumi Das|date=2019-06-25|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2019-11-16}}</ref> 2006 में, वह [[मुरगांव पत्तन न्यास|मोरमुगाओ पोर्ट ट्रस्ट के]] उपाध्यक्ष बने, जहाँ उन्होंने अगले दो वर्षों तक काम किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/in-odisha-bjd-bjp-consensus-candidate-for-rajya-sabha-bypoll-joins-bjp/story-yKzsHtQD14welXr6YcZ4rM.html|title=In Odisha, BJD-BJP consensus candidate for Rajya Sabha bypoll joins BJP|date=2019-06-22|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2019-11-16}}</ref> उन्होंने व्हार्टन बिजनेस स्कूल में एमबीए पूरा करने के लिए शैक्षिक ऋण लिया। उन्होंने महसूस किया कि शैक्षणिक ऋण चुकाने में उन्हें वर्षों लगेंगे और अंततः उन्होंने निजी क्षेत्र में शामिल होने के लिए 2010 में सिविल सेवा छोड़ दी। <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html|title=BJP’s Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha|date=2019-06-29|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-07-08}}</ref> == उद्यमी यात्रा == एमबीए पूरा करने के बाद, अश्विनी वैष्णव भारत वापस आ गए और प्रबंध निदेशक के रूप में जीई ट्रांसपोर्टेशन में शामिल हो गए। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/naveen-patnaiks-support-to-bjp-man-raises-brows/articleshow/69921087.cms|title=Naveen Patnaik's support to BJP man raises brows|last=Mohanty|first=Meera|date=2019-06-24|work=The Economic Times|access-date=2019-11-16}}</ref>&nbsp;फिर वे [[सीमेंस एजी|सीमेंस]] में वाइस प्रेसिडेंट - लोकोमोटिव्स एंड हेड अर्बन इंफ्रास्ट्रक्चर स्ट्रैटेजी के रूप में शामिल हुए। <ref>{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html|title=Bureaucrats prefer MBA degree for better career prospects|website=www.businesstoday.in|access-date=2019-11-16|archive-date=11 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111132417/https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html|url-status=dead}}</ref> 2012 में, उन्होंने कॉर्पोरेट क्षेत्र को छोड़ दिया और गुजरात में थ्री टी ऑटो लॉजिस्टिक्स प्राइवेट लिमिटेड और वी जी ऑटो कंपोनेंट्स प्राइवेट लिमिटेड, दोनों ऑटोमोटिव कंपोनेंट्स मैन्युफैक्चरिंग यूनिट्स की स्थापना की। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html|title=BJP's Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha|date=2019-06-29|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2019-11-16}}</ref> == राजनीतिक कैरियर == [[चित्र:Shri_Ashwini_Vaishnaw_taking_charge_as_the_Union_Minister_for_Railways,_in_New_Delhi_on_July_08,_2021_(1).jpg|बाएँ|अंगूठाकार| अश्विनी वैष्णव 8 जुलाई 2021 को [[नई दिल्ली]] में रेल मंत्री के रूप में कार्यभार संभाल रहे हैं।]] अश्विनी वैष्णव वर्तमान [[भारतीय संसद|में भारतीय संसद के सदस्य हैं]] [[राज्य सभा|, जो राज्य सभा]] [[ओडिशा|में ओडिशा]] राज्य का प्रतिनिधित्व करते हैं। उन्होंने ओडिशा में [[बीजू जनता दल|बीजू जनता दल के]] सदस्यों की मदद से निर्विरोध [[राज्य सभा|राज्यसभा चुनाव जीता।]] <ref>{{Cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/30234/2-from-bjd-1-from-bjp-elected-unopposed-to-rajya-sabha.html|title=2 from BJD, 1 from BJP elected unopposed to Rajya Sabha|website=www.theweekendleader.com|language=en|access-date=2019-06-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/odisha-amar-patnaik-sasmit-patra-and-ashwini-baishnab-elected-to-rajya-sabha-119062801100_1.html|title=Odisha: Amar Patnaik, Sasmit Patra and Ashwini Baishnab elected to Rajya Sabha|last=ANI|date=2019-06-28|work=Business Standard India|access-date=2019-06-29}}</ref> अश्विनी वैष्णव को अधीनस्थ विधान और याचिका समिति और विज्ञान और प्रौद्योगिकी, पर्यावरण और वन समिति के सदस्य के रूप में नियुक्त किया गया था। <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/jual-to-head-parl-panel-on-defence/articleshow/71130528.cms|title=Jual Oram to head parliamentary panel on defence|last=Sep 15|first=TNN {{!}} Updated|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-11-22|last3=Ist|first3=14:29}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://orissadiary.com/rajya-sabha-committees-constituted-prasanna-acharya-head-committee-petitions/|title=Rajya Sabha Committees constituted; Prasanna Acharya to head the Committee on Petitions|last=OdAdmin|date=2019-10-31|website=OdishaDiary|language=en-US|access-date=2019-11-22|archive-date=9 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190929/https://orissadiary.com/rajya-sabha-committees-constituted-prasanna-acharya-head-committee-petitions/|url-status=dead}}</ref> अश्विनी वैष्णव ने संसद में तर्क दिया है कि वर्तमान आर्थिक मंदी प्रकृति में चक्रीय है और यह संरचनात्मक मंदी नहीं है और मार्च तक इसके निचले स्तर पर पहुंचने की संभावना है और इसके बाद ठोस विकास होगा। उनका दृढ़ विश्वास है कि देश के निर्माण का तरीका धन को उपभोग में लगाने के बजाय निवेश में लगाना है। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/there-is-no-recession-in-the-economy-says-finance-minister/article30098854.ece|title=Growth may have slowed, but there's no recession, says Nirmala Sitharaman|last=Bureau|first=Our|website=@businessline|language=en|access-date=2019-12-04}}</ref> अश्विनी वैष्णव ने 5 दिसंबर 2019 को राज्यसभा में कराधान कानून (संशोधन) विधेयक, 2019 का भी समर्थन किया है। उनका मानना है कि कर ढांचे को कम करने या युक्तिसंगत बनाने के कदम से भारतीय उद्योग की प्रतिस्पर्धात्मकता बढ़ेगी और भारतीय उद्योग का पूंजी आधार भी विकसित होगा। आगे का समर्थन करते हुए तर्क दिया कि कर संरचना के विशेष युक्तिकरण से कॉर्पोरेट्स को बनाए रखा आय और भंडार और अधिशेष में वृद्धि करने में मदद मिलेगी जो अर्थव्यवस्था के संरचनात्मक विकास की नींव रखेगी। <ref>{{Cite web|url=http://164.100.47.5/newsynopsis1/englishsessionno/250/Synopsis%20_E_%20dated%20%2005.12.pdf|title=SYNOPSIS OF DEBATE - Rajya Sabha|last=|first=|date=5 Dec 2019|website=Rajya Sabha Official Website|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> इनके अलावा उन्होंने राज्यसभा में जहाज पुनर्चक्रण विधेयक से लेकर महिला संरक्षण तक के मुद्दों पर भी बात की है ताकि उन मुद्दों पर सार्वजनिक चर्चा को आगे बढ़ाया जा सके.{{उद्धरण आवश्यक|date=July 2021}} जुलाई 2021 में, जब [[द्वितीय मोदी मंत्रिमंडल|दूसरे मोदी मंत्रालय]] में कैबिनेट फेरबदल हुआ, तो वह [[भारत के रेल मंत्री|रेल]] [[इलेक्ट्रॉनिकी और सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय|मंत्री, इलेक्ट्रॉनिक्स और सूचना प्रौद्योगिकी]] मंत्री और संचार मंत्री बने । <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/modi-cabinet-rejig-full-list-of-new-ministers-1825111-2021-07-07|title=Modi cabinet rejig: Full list of new ministers|website=India Today|access-date=2021-07-07}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/what-new-it-minister-ashwini-vaishnaws-wharton-classmate-says-about-him-2481899|title="One Of The Most Brilliant...": Wharton Classmate On New IT Minister|work=NDTV.com|access-date=8 July 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/new-railway-minister-ashwini-vaishnaw-has-a-vast-experience-in-bureaucracy-and-corporate-world/article35207990.ece|title=New Railway Minister Ashwini Vaishnaw has a vast experience in bureaucracy and corporate world|last=Barik|first=Satyasundar|date=8 July 2021|work=The Hindu|access-date=8 July 2021|language=en-IN}}</ref> . केंद्रीय दूरसंचार मंत्री के रूप में उन्होंने मई 2023 में भारत में संचार साथी पोर्टल लॉन्च किया। == संदर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website}} * {{Official website|https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnaw}} [[श्रेणी:भारतीय प्रशासनिक सेवा अधिकारी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1970 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] h67sahejuobp9d14sdj6ef74p81kcmw धारीदार लकड़बग्घा 0 1295209 6632886 5260885 2026-10-25T05:54:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632886 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = धारीदार लकड़बग्घा<br /><small>Striped hyena</small> | fossil_range = | image = Striped hyena (Hyaena hyaena) - cropped.jpg | image_caption = | image_width = 250px | status = NT | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Hyaena hyaena'' |author1=AbiSaid, M. |author2=Dloniak, S.M.D. |year=2015 |page=e.T10274A45195080 }}</ref> | regnum = [[प्राणी|जंतु]] | phylum = [[रज्जुकी]] <small>(Chordata)</small> | classis = [[स्तनधारी]] <small>(Mammalia)</small> | ordo = [[मांसाहारी गण|मांसाहारी]] <small>(Carnivora)</small> | subordo = [[फ़ेलिफ़ोर्मिया]] <small>(Feliformia)</small> | familia = [[हाइनिडाए]] <small>(Hyaenidae)</small> | genus = [[हाइना (वंश)|हाइना]] <small>(Hyaena)</small> | species = एच. हाइना <small>(H. hyaena)</small> | binomial = हाइना हाइना<br /><small>Hyaena hyaena</small> | binomial_authority = [[कार्ल लीनियस|लीनियस]], 1758 | range_map = Striped Hyaena area.png | range_map_caption = भारतीय उपमहाद्वीप में धारीदार लकड़बग्घे का विस्तार }} '''धारीदार लकड़बग्घा''' (Striped hyena) [[भारतीय उपमहाद्वीप]], [[मध्य एशिया]], [[कॉकस क्षेत्र]], [[मध्य पूर्व]] और [[उत्तर अफ्रीका|उत्तर]] व [[पूर्व अफ्रीका]] में मिलने वाली [[लकड़बग्घे]] की एक [[जीववैज्ञानिक जाति]] है। यह [[लेबनान]] देश का राष्ट्रीय प्राणी है।<ref>{{Cite web |url=http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-150-01-0001.pdf |title=Rieger, Ingo (1981) ''Hyaena hyaena'', Mammalian Species, No. 150, pp.1–5, 3 figs. American Society of Mammalogists |access-date=22 जुलाई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830231337/https://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-150-01-0001.pdf |archive-date=30 अगस्त 2021 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Mills|first1=G. |last2=Hofer|first2=H. |chapter=Striped hyaena: country accounts |pages=68–71 |chapter-url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1998-013.pdf#page=76 |title=Hyaenas: status survey and conservation action plan |publisher=IUCN/SSC Hyena Specialist Group |location=Gland |year=1998 |isbn=2-8317-0442-1}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[लकड़बग्घा]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:लकड़बग्घे]] fuj9u8mkqoog7aqj5b42nazqiv40ly6 तोदरी 0 1303961 6632727 6207564 2026-10-24T23:33:56Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632727 wikitext text/x-wiki {{speciesbox|image=Lepidium virginicum ssp virginicum.jpg|image_caption=subspecies ''virginicum''|genus=Lepidium|species=virginicum|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |''Lepidium virginicum'' |- | colspan="2" style="text-align: center" | |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 88%" |subspecies ''virginicum'' |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |- ! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |[[Taxonomy (biology)|Scientific classification]] <span class="plainlinks" style="font-size:smaller; float:right; padding-right:0.4em; margin-left:-3em;">[[File:Red_Pencil_Icon.png|कड़ी=Template:Taxonomy/Lepidium| edit ]]</span> |- |Kingdom: |[[Plant|Plantae]] |- |''Clade'': |[[Vascular plant|Tracheophytes]] |- |''Clade'': |[[Flowering plant|Angiosperms]] |- |''Clade'': |[[Eudicots]] |- |''Clade'': |[[Rosids]] |- |Order: |[[Brassicales]] |- |Family: |[[Brassicaceae]] |- |Genus: |''[[Lepidium]]'' |- |Species: |<div class="species" style="display:inline">'''''L.&nbsp;virginicum'''''</div> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |[[Binomial nomenclature|Binomial name]] |- | colspan="2" style="text-align: center" |'''<span class="binomial">''Lepidium virginicum''</span>'''<br /><br /><div style="font-size: 85%;">[[Carl Linnaeus|L.]]</div> |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |} [[श्रेणी:Articles with 'species' microformats]] {{DISPLAYTITLE:Lepidium virginicum}} '''तोदरी''' ([[वानस्पतिक नाम]] : ''Lepidium virginicum'') [[सरसों]] परिवार ( [[ब्रैसिकेसी]] ) का एक घास का पौधा है। यह अधिकांश [[उत्तरी अमेरिका]] के देशज है, जिसमें अधिकांश संयुक्त राज्य अमेरिका और मैक्सिको और कनाडा के दक्षिणी क्षेत्रों के साथ-साथ अधिकांश मध्य अमेरिका शामिल हैं। यह कहीं और एक पेश की गई प्रजाति के रूप में पाया जा सकता है। यह एक औषधीय पौधा है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == *[https://www.kisanofindia.com/lifestyle/health-benefits-of-todari-candytuft-news-in-hindi/3075/ जानिए कौन-सी औषधि है तोदरी, क्या हैं इसके लाभ और कैसे करें इस्तेमाल] * [https://web.archive.org/web/20200107190821/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?2240,2504,2545 जेपसन मैनुअल उपचार - ''लेपिडियम वर्जिनिकम''] * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lepidium+virginicum ''लेपिडियम वर्जिनिकम'' - फोटो गैलरी] [[श्रेणी:उत्तर अमेरिका के वनस्पति]] [[श्रेणी:खाद्य वनस्पति]] p61jnn5qdotlygf2lizt2k9fjb02knv अफगान गृहयुद्ध (1989-1992) 0 1325771 6632700 5374600 2026-10-24T21:18:53Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632700 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन}} यह लेख 15 फरवरी 1989 को अफगानिस्तान से सोवियत वापसी से 27 अप्रैल 1992 तक, पेशावर समझौते की घोषणा के अगले दिन एक नई अंतरिम अफगान सरकार की घोषणा की, जिसे 28 अप्रैल 1992 को सेवा देना शुरू करना था तक अफगान इतिहास को कवर करता है। मुजाहिदीन समूह, उनमें से कुछ कमोबेश अफगानिस्तान की इस्लामिक एकता मुजाहिदीन में एकजुट हुए, 1989-1992 में उनके दृढ़ विश्वास के रूप में घोषित किया गया कि वे काबुल में अफगानिस्तान गणराज्य के शत्रुतापूर्ण "कठपुतली शासन" से जूझ रहे थे। मार्च 1989 में, मुजाहिदीन समूहों हिज़्ब-ए इस्लामी गुलबुद्दीन और इत्तेहाद-ए इस्लामी ने पाकिस्तानी इंटर-सर्विसेज इंटेलिजेंस (ISI) के सहयोग से जलालाबाद पर हमला किया लेकिन वे जून तक हार गए। मार्च 1991 में, एक मुजाहिदीन गठबंधन ने जल्दी ही खोस्त शहर पर विजय प्राप्त कर ली। मार्च 1992 में, सोवियत समर्थन के अंतिम अवशेषों को खो देने के बाद, पीडीपीए के महासचिव और राष्ट्रपति मोहम्मद नजीबुल्लाह एक मुजाहिदीन गठबंधन सरकार के लिए एक तरफ हटने और रास्ता बनाने के लिए सहमत हुए।एक मुजाहिदीन समूह, हिज़्ब-ए इस्लामी गुलबुद्दीन ने पाकिस्तानी प्रायोजित पेशावर शांति समझौते के तहत गठबंधन सरकार देने और चर्चा करने से इनकार कर दिया और काबुल पर आक्रमण किया। इसने 25 अप्रैल 1992 को शुरू में तीन, लेकिन हफ्तों के भीतर पांच या छह मुजाहिदीन समूहों या सेनाओं के बीच गृहयुद्ध शुरू कर दिया। qaigw20ptqsl2hi1vse8zd6oknuoznr यासमीन खान 0 1326499 6632944 6612251 2026-10-25T11:07:46Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632944 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = यासमीन खान | female = true | image = | country = नामिबिया | fullname = यासमीन खान | birth_date = {{birth date and age|1999|1|7|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = दायाँ हाथ | bowling = दाहिने हाथ का मध्यम | role = | international = true | T20Idebutdate = 20 अगस्त | T20Idebutyear = 2018 | T20Idebutagainst = मलावी | T20Icap = 11 | lastT20Idate = 19 सितंबर | lastT20Iyear = 2021 | lastT20Iagainst = ज़िम्बाब्वे | columns = 1 | column1 = [[महिला ट्वेंटी20 अंतरराष्ट्रीय|मटी20आई]] | matches1 = 31 | runs1 = 484 | bat avg1 = 23.04 | 100s/50s1 = 0/2 | top score1 = 78[[नाबाद|*]] | deliveries1 = 36 | wickets1 = 0 | bowl avg1 = – | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 12/3 | date = 19 सितंबर 2021 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1119578.html क्रिकइन्फो }} '''यासमीन खान''' (जन्म 7 जनवरी 1999) नामीबियाई क्रिकेटर और नामीबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम की वर्तमान कप्तान हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1119578.html |title=Yasmeen Khan |access-date=27 August 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/1329442 |title=Yasmeen Khan looking forward to putting Namibia in the spotlight |work=International Cricket Council |access-date=30 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.africacricket.com/read_more_news.php?id=69 |title=Yasmeen Khan looking forward to putting Namibia in the spotlight |work=Africa Cricket Association |access-date=2 September 2019 |archive-date=22 जनवरी 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122012758/https://www.africacricket.com/read_more_news.php?id=69 |url-status=dead }}</ref> उन्होंने 2018 बोत्सवाना क्रिकेट एसोसिएशन महिला टी20आई श्रृंखला में मलावी के खिलाफ 20 अगस्त 2018 को नामीबिया के लिए महिला [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय|ट्वेंटी 20 अंतर्राष्ट्रीय]] (मटी20आई) की शुरुआत की।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1158345.html |title=2nd Match, Botswana Cricket Association Women's T20I Series at Gaborone (Oval 2), Aug 20 2018 |work=ESPN Cricinfo |access-date=27 August 2019}}</ref> यह नामीबिया द्वारा खेला जाने वाला पहला मटी20आई मैच था।<ref>{{cite web |url=https://www.womenscriczone.com/report/botswana-7s-tournament-a-complete-round-up/ |title=Botswana 7s tournament: A complete round-up |work=Women's Criczone |access-date=27 August 2019 |archive-date=4 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104110756/https://www.womenscriczone.com/report/botswana-7s-tournament-a-complete-round-up/ |url-status=dead }}</ref> अगस्त 2019 में, उन्हें स्कॉटलैंड में 2019 आईसीसी महिला विश्व ट्वेंटी 20 क्वालीफायर टूर्नामेंट के लिए नामीबिया के दस्ते के कप्तान के रूप में नामित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1319297 |title=Match official appointments and squads announced for ICC Women's T20 World Cup Qualifier 2019 |work=International Cricket Council |access-date=21 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-08/21/c_138326975.htm |title=Namibia announces women's cricket World Cup qualifier squad |work=Xinhua News |access-date=22 August 2019 |archive-date=22 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822080340/http://www.xinhuanet.com/english/2019-08/21/c_138326975.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1327656 |title=Captains ready for Women's T20 World Cup Qualifier |work=International Cricket Council |access-date=28 August 2019}}</ref> वह 31 अगस्त 2019 को आयरलैंड के खिलाफ नामीबिया के टूर्नामेंट के उद्घाटन मैच में खेली।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197050.html |title=4th Match, ICC Women's T20 World Cup Qualifier at Arbroath, Aug 31 2019 |work=ESPN Cricinfo |access-date=27 August 2019}}</ref> वह टूर्नामेंट में नामीबिया के लिए पांच मैचों में 55 रन के साथ अग्रणी रन-स्कोरर थीं।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=13226;team=4995;type=tournament |title=ICC Women's T20 World Cup Qualifier, 2019 - Namibia Women: Batting and bowling averages |work=ESPN Cricinfo |access-date=7 September 2019}}</ref> मई 2021 में, उन्हें रवांडा में [[2021 क्विबुका महिला टी20 टूर्नामेंट]] के लिए नामीबियाई टीम के उप-कप्तान के रूप में नामित किया गया था।<ref>{{cite web |url=https://www.womenscriczone.com/irene-van-zyl-backs-namibia-batting-to-come-good-in-kwibuka-t20-tournament |title=Irene van Zyl backs Namibia batting to come good in Kwibuka T20 Tournament |work=Women's CricZone |access-date=2 June 2021 |archive-date=2 अक्तूबर 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002104214/https://www.womenscriczone.com/irene-van-zyl-backs-namibia-batting-to-come-good-in-kwibuka-t20-tournament |url-status=dead }}</ref> टूर्नामेंट के समापन के बाद, खान को टूर्नामेंट की टीम में नामित किया गया था,<ref>{{cite web|url=https://nation.africa/kenya/sports/cricket/kenya-win-fourth-kwibuka-women-s-twenty20-title-in-kigali-3435780 |title=Kenya win fourth Kwibuka Women's Twenty20 title in Kigali |work=Daily Nation |access-date=14 June 2021}}</ref> जिसे [[रवांडा क्रिकेट एसोसिएशन]] द्वारा चुना गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2171251 |title=Global Game: Kenya win the Kwibuka T20 Women Tournament, beat Namibia in Finals |work=International Cricket Council |access-date=14 June 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] tfc0w8bpiyncqlwz70k05pekj5f6xbb सामंथा अगाज़ुमा 0 1343529 6632954 6514119 2026-10-25T11:25:16Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6632954 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = सामंथा अगाज़ुमा | female = true | image = | country = नाइजीरिया | international = true | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1994|7|14|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | T20Idebutdate = 26 जनवरी | T20Idebutyear = 2019 | T20Idebutagainst = रवांडा | T20Icap = 2 | lastT20Idate = 11 जून | lastT20Iyear = 2021 | lastT20Iagainst = नामिबिया | columns = 1 | hidedeliveries = true | column1 = [[महिला ट्वेंटी20 अंतरराष्ट्रीय|मटी20आई]] | matches1 = 19 | runs1 = 159 | bat avg1 = 13.25 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 28[[नाबाद|*]] | catches/stumpings1 = 5/– | date = 11 जून 2021 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1172329.html क्रिकइन्फो }} '''सामंथा अगाज़ुमा''' (जन्म 14 जुलाई 1994) एक नाइजीरियाई क्रिकेटर<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1172329.html |title=Samantha Agazuma |work=ESPN Cricinfo |access-date=31 May 2021}}</ref> और नाइजीरिया की महिला क्रिकेट टीम की वर्तमान कप्तान हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p08vwr10 |title=Samantha Agazuma: Nigeria captain targeting 2022 World Cup |work=BBC: Stumped |access-date=31 May 2021}}</ref> अगाज़ुमा ने पहली बार एम्ब्रोस अल्ली विश्वविद्यालय में एक छात्र के रूप में क्रिकेट खेलना शुरू किया।<ref>{{cite web|url=https://emergingcricket.com/insight/nigeria-women-on-the-up-agazuma/ |title=Nigeria Women's cricket: An uplifting and empowering force |work=Emerging Cricket |access-date=31 May 2021}}</ref> जनवरी 2019 में, अगाज़ुमा को रवांडा के खिलाफ अपने पहले महिला [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय|ट्वेंटी 20 अंतर्राष्ट्रीय]] (मटी20आई) मैचों के लिए नाइजीरिया की टीम में नामित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://sportingtribune.com/ncf-selects-16-female-cricketers-for-rwanda-tour/ |title=NCF selects 16 Female cricketers for Rwanda Tour |work=Sporting Tribune |access-date=31 May 2021}}</ref> अगाज़ुमा ने 26 जनवरी 2019 को नाइजीरिया के लिए अबुजा के नेशनल स्टेडियम में रवांडा के खिलाफ मटी20आई में पदार्पण किया, लेकिन केवल एक रन बनाया।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172461.html |title=1st T20I, Abuja, Jan 26 2019, Rwanda Women tour of Nigeria |work=ESPN Cricinfo |access-date=31 May 2021}}</ref> मई 2019 में, अगाज़ुमा को ज़िम्बाब्वे में 2019 आईसीसी महिला क्वालीफ़ायर अफ्रीका टूर्नामेंट के लिए नाइजीरिया की टीम में नामित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1208903 |title=Women set to take centre stage in Africa Qualifier |work=International Cricket Council |access-date=31 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1213604 |title=Action hots up in Harare as Namibia cruise into final |work=International Cricket Council |access-date=31 May 2021}}</ref> सितंबर 2019 में, अगाज़ुमा को पहली बार रवांडा के खिलाफ अपने द्विपक्षीय दौरे के रिटर्न लेग के लिए नाइजीरियाई टीम का कप्तान नामित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://emergingcricket.com/news/nigeria-women-to-tour-rwanda-for-return-leg-of-bilateral-t20i-series/ |title=Nigeria women to tour Rwanda for return leg of bilateral T20I series |work=Emerging cricket |access-date=31 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newtimes.co.rw/sports/cricket-bilateral-series-between-rwanda-nigeria-kick-kigali |title=Cricket: Bilateral series between Rwanda, Nigeria kick off in Kigali |work=The New Times |access-date=31 May 2021}}</ref> मई 2021 में, अगाज़ुमा को फिर से नाइजीरियाई टीम के कप्तान के रूप में नामित किया गया, इस बार रवांडा में [[2021 क्विबुका महिला टी20 टूर्नामेंट]] के लिए।<ref>{{cite web|url=https://nigeriacricket.com.ng/2021/05/29/nigeria-announce-final-womens-squad-list-for-kwibuka-tournament-in-rwanda/ |title=Nigeria announce final Women's squad list for Kwibuka tournament in Rwanda |work=Nigeria Cricket Federation |access-date=29 May 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.womenscriczone.com/samantha-agazuma-to-lead-nigeria-in-the-kwibuka-t20-tournament |title=Samantha Agazuma to lead Nigeria in the Kwibuka T20 tournament |work=Women's CricZone |access-date=31 May 2021 |archive-date=30 मई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210530033130/https://www.womenscriczone.com/samantha-agazuma-to-lead-nigeria-in-the-kwibuka-t20-tournament/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ckwd9xr90x1zwv3woxre878eq8bu9bx अफगानिस्तान के राष्ट्रीय क्रिकेट कप्तानों की सूची 0 1348986 6632770 5957948 2026-10-25T01:58:16Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632770 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2023}} यह उन सभी क्रिकेटरों की सूची है, जिन्होंने एक आधिकारिक अंतरराष्ट्रीय मैच में अफगानिस्तान की कप्तानी की है। इसमें आईसीसी ट्रॉफी, अंडर-19 खेल और एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय मैच शामिल हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} dlzjzke80f6hh9ecrdohyjkj2uvwdt1 सदस्य वार्ता:Robertsky 3 1353010 6632533 5469400 2026-10-24T12:19:04Z Boss-well63 560100 /* Request about MarleneStar and Isabelle de Charrière */ नया अनुभाग 6632533 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Robertsky}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 23:07, 19 फ़रवरी 2022 (UTC) == Request about MarleneStar and Isabelle de Charrière == Hi Robertsky Could you put the article written by MarleneStar about Isabelle de Charriere in Hindi language put on wikidata with a link? That would be appreciated if it'll be done. [[सदस्य:Boss-well63|Boss-well63]] ([[सदस्य वार्ता:Boss-well63|वार्ता]]) 12:19, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) d1dzyktjbtzppj295z88dnkh72wiyua 6632551 6632533 2026-10-24T14:30:11Z Robertsky 693756 /* Request about MarleneStar and Isabelle de Charrière */ उत्तर 6632551 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Robertsky}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 23:07, 19 फ़रवरी 2022 (UTC) == Request about MarleneStar and Isabelle de Charrière == Hi Robertsky Could you put the article written by MarleneStar about Isabelle de Charriere in Hindi language put on wikidata with a link? That would be appreciated if it'll be done. [[सदस्य:Boss-well63|Boss-well63]] ([[सदस्य वार्ता:Boss-well63|वार्ता]]) 12:19, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Boss-well63|Boss-well63]] if you have the article link here, please share? I don't edit on here nor understand the language. [[सदस्य:Robertsky|Robertsky]] ([[सदस्य वार्ता:Robertsky|वार्ता]]) 14:30, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) isy84rud6ofip3t9hsie2uh28n0qk43 नेशनल ऑलेक्ज़ेंडर डोवज़ेन्को फ़िल्म सेंटर 0 1353542 6632932 5471119 2026-10-25T10:20:41Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632932 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Dovzhenko_Centre_building.JPG|दाएँ|अंगूठाकार|201x201पिक्सेल| ऑलेक्ज़ेंडर डोवज़ेन्को नेशनल सेंटर बिल्डिंग, कीव, यूक्रेन]] '''ऑलेक्ज़ेंडर डोवज़ेन्को नेशनल सेंटर''' ( '''डोवज़ेन्को सेंटर''' भी) राज्य फिल्म संग्रह और [[कीव]], [[युक्रेन|यूक्रेन]] में एक सांस्कृतिक समूह है। == इतिहास == इसकी स्थापना 1994 [[लियोनिद कुचमा|में यूक्रेन के राष्ट्रपति के]] एक डिक्री द्वारा की गई थी। <ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/511/94 |title=Decree of the President of Ukraine "On commemoration of the 100th anniversary of Oleksandr Dovzhenko's birthday" |access-date=21 फ़रवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109212346/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/511/94 |archive-date=9 नवंबर 2019 |url-status=dead}}</ref> 2000 में, डोवज़ेन्को सेंटर को पूर्व कीव फिल्म प्रिंटिंग फैक्ट्री (1948 में स्थापित) के साथ मिला दिया गया था, जो यूक्रेन में अपनी तरह का एकमात्र और सबसे बड़ा था, और इसकी संपत्ति, सुविधाओं और फिल्म संग्रह पर कब्जा कर लिया। 2006 के बाद से केंद्र इंटरनेशनल फेडरेशन ऑफ फिल्म आर्काइव्स का सदस्य है। <ref>[https://www.fiafnet.org/pages/Community/Members.html International Federation of Film Archives members list]</ref> यूक्रेनी एनिमेशन फिल्म स्टूडियो (उर्फ उक्रानिमाफिल्म, 1990 में स्थापित) 2019 में केंद्र से जुड़ा था। 2016 - 2019 से केंद्र के पूर्व औद्योगिक परिसर का पूर्ण नवीनीकरण और नवीनीकरण हुआ, और इसे एक बहु-कला सांस्कृतिक क्लस्टर में परिवर्तित कर दिया गया। सितंबर 2019 में केंद्र ने यूक्रेन में पहला फिल्म संग्रहालय खोला। == संरचना == डोवजेन्को सेंटर एक फिल्म डिपॉजिटरी, रासायनिक और डिजिटल फिल्म प्रयोगशालाओं, फिल्म संग्रहालय, एक फिल्म संग्रह और एक मीडियाथेक संचालित करता है। संस्था कीव के होलोसिव जिले में एक आठ मंजिला इमारत में स्थित है। यह कई स्वतंत्र थिएटर संगीत और प्रदर्शन कला कंपनियों और सामूहिकों के साथ अपनी छठी मंजिल पर स्थित एक 300-सीट प्रदर्शन कला स्थल '''सीन 6''', <ref>[https://whatson-kyiv.com/new-stage-a-new-age-of-ukrainian-theatre New stage (A new age of Ukrainian theatre]</ref> भी संचालित करता है। == संग्रह == डोवजेन्को सेंटर के फिल्म संग्रह में 7,000 से अधिक यूक्रेनी, रूसी, अमेरिकी और यूरोपीय फीचर, वृत्तचित्र और एनीमेशन फिल्में शामिल हैं; हज़ारों संग्रह दस्तावेज़, फ़ोटो, पोस्टर और अन्य कलाकृतियाँ जो सदी की शुरुआत से लेकर आज तक यूक्रेनी सिनेमा के इतिहास का प्रतिनिधित्व करती हैं। केंद्र द्वारा संरक्षित सबसे पुरानी फिल्म प्रिंट 1910 की है, और केंद्र के संग्रह में सबसे पुरानी यूक्रेनी फीचर फिल्म 1922 में बनाई गई थी। == यह सभी देखें == * यूक्रेन का सिनेमा * फिल्म अभिलेखागार की सूची == सूत्रों का कहना है == {{Reflist}} == बाहरी संबंध == * {{Official website|www.dovzhenkocentre.org}} {{Authority control}} 5giswa93hzhe6pbwz9odfuxj6bd2gxr 1824 का बैरकपुर विद्रोह 0 1355903 6632876 5680656 2026-10-25T05:39:01Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632876 wikitext text/x-wiki '''बैरकपुर विद्रोह''' नवंबर 1824 में [[बैरकपुर]] में अपने [[यूनाइटेड किंगडम|ब्रिटिश]] अधिकारियों के खिलाफ देशी भारतीय सिपाहियों का उदय था । यह घटना तब हुई जब ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी बंगाल के गवर्नर-जनरल विलियम एमहर्स्ट, प्रथम अर्ल एमहर्स्ट के नेतृत्व में प्रथम एंग्लो-बर्मी युद्ध (1824-1826) लड़ रही थी। <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Barrackpore-Mutiny|title=Barrackpore Mutiny {{!}} Anglo-Burmese War {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-11-01}}</ref> 10 जुलाई 1806 के वेल्लूर के तमिलनाडु वाले विद्रोह और 1824 के बैरकपुर की छावनी वाला सैनिक विद्रोह ईस्ट इंडिया कंपनी के विनाश का कारण बना और इस से ब्रिटिश क्राउन का सीधे भारत पर हस्तक्षेप हो गया उस समय के तत्कालीन कारण ही इस सैनिक विद्रोह का मूल कारण था जैसे: 1. हिंदू सिपाहियों को धार्मिक वस्त्र एवं तिलक पर प्रतिबंधित करना 2 मुस्लिम सिपाहियों को दाढ़ी ना रखने और ट्रिम करवा कर रखने के आदेश दिए जाना अन्य सभी कारण ही सैनिक विद्रोह के मूल कारण थे जिस वजह से तत्कालीन ब्रिटिश क्राउन प्रभावित हुआ। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:स्वतंत्रता संग्राम]] oorz16surr6zdevq6xwazp3cz8si4q3 1984 (विज्ञापन) 0 1377604 6632914 6322831 2026-10-25T07:57:00Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632914 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = {{noitalics|"1984"}} | image = | caption = Still image from the advertisement | director = [[Ridley Scott]] | writer = {{unbulleted list | [[Steve Hayden (copywriter)|Steve Hayden]] (copywriter) | [[Lee Clow]] (creative director) | Brent Thomas (art director) }} | starring = {{unbulleted list | [[Anya Major]] | [[David Graham (actor)|David Graham]] | [[Edward Grover]] (Voiceover)}} | cinematography = [[Adrian Biddle]] | editing = Pamela Power | studio = Fairbanks Films, New York | distributor = [[Apple Computer Inc.]] | released = December 31, 1983 (local broadcast in Idaho) <br/> January 22, 1984 (only national broadcast) | runtime = 1 minute | country = United States | language = English | budget = [[#Budget|$370,000&ndash;$900,000]] | italic_title = no }} "'''1984'''" एक अमेरिकी [[टेलीविज़न विज्ञापन]] है जिसने [[एप्पल इंक॰]] का [[मैकिंटोश 128K|एप्पल मैकिंटोश]] पर्सनल कंप्यूटर पेश किया। इसकी कल्पना [[स्टीव हेडन (कॉपीराइटर) | स्टीव हेडन]], ब्रेंट थॉमस और [[ली क्लॉ]] ने [[टीबीडब्ल्यूए \ चियाट \ डे | चियाट / डे]] पर की थी, [[न्यूयॉर्क सिटी | न्यू द्वारा निर्मित] यॉर्क]] [[प्रोडक्शन कंपनी]] फेयरबैंक्स फिल्म्स, और [[रिडले स्कॉट]] द्वारा निर्देशित। अंग्रेजी एथलीट [[अन्या मेजर]] ने अनाम नायिका के रूप में प्रदर्शन किया और [[डेविड ग्राहम (अभिनेता)|डेविड ग्राहम]] [[बिग ब्रदर (उन्नीस अस्सी-चार)|बिग ब्रदर]] के रूप में।.<ref>{{cite web|last1=Graham |first1=David |title=David's film appearances |url=http://davidgraham.co/blog/?page_id=14 |website=David Graham Official Site |access-date=28 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822123708/http://davidgraham.co/blog/?page_id=14 |archive-date=August 22, 2015 |url-status=live |df=mdy }}</ref> यूएस में, यह पहली बार 10 स्थानीय आउटलेट्स में प्रसारित हुआ,<ref name="NYT84March">{{cite news| title= The Computer, the Consumer and Privacy | url= https://www.nytimes.com/1984/03/04/weekinreview/the-computer-the-consumer-and-privacy.html| date= March 4, 1984| first= David |last=Burnham| location= Washington DC | work= The New York Times| access-date= January 24, 2014}}</ref> जिसमें [[ट्विन फॉल्स, इडाहो]] शामिल है, जहां चियाट/डे ने 31 दिसंबर, 1983 को केएमवीटी पर आधी रात से पहले अंतिम संभावित ब्रेक पर विज्ञापन चलाया, ताकि विज्ञापन 1984 के क्लियो पुरस्कारों के लिए योग्य हो जाए। <ref>{{cite news |last1=Dougherty |first1=Philip H. |title=ADVERTISING; Ally & Gargano Prevails At Clio Awards Again |url=https://www.nytimes.com/1984/05/24/business/advertising-ally-gargano-prevails-at-clio-awards-again.html |access-date=10 October 2019 |work=The New York Times |date=24 May 1984}}</ref><ref name=floss>{{cite web |url= http://mentalfloss.com/article/29911/true-story-apples-1984-ads-first-broadcastbefore-super-bowl |title=The True Story of Apple's '1984' Ad's First Broadcast...Before the Super Bowl |access-date=December 3, 2013 |work=mental_floss}}</ref><ref name="Folklore1984">{{cite web | url=http://www.folklore.org/StoryView.py?story=1984.txt | title=1984 | publisher=Folklore.org | date=September 2004 | access-date=2016-02-08 | author=Hertzfeld, Andy | page=73}}</ref> इसका दूसरा टेलीविजन प्रसारण, और इकलौता यूएस राष्ट्रीय प्रसारण, 22 जनवरी 1984 को [[CBS] द्वारा [[सुपर बाउल XVIII]] के प्रसारण के तीसरे क्वार्टर में एक ब्रेक के दौरान था। <ref>{{cite web|url=http://www.duke.edu/~tlove/mac.htm |title=Apple's 1984: The Introduction of the Macintosh in the Cultural History of Personal Computers |archive-url=https://web.archive.org/web/19991005015117/http://www.duke.edu/~tlove/mac.htm |archive-date=October 5, 1999 |first=Ted |last=Friedman |date=October 1997 |url-status=dead }}</ref> विज्ञापन की एक व्याख्या में, "1984" ने विज्ञापन की अनाम हीरोइन, अपने (सफेद [[टैंक टॉप (शर्ट)|टैंक टॉप]]) मैकिंटोश के शैलीबद्ध रेखा रेखाचित्र द्वारा [[एप्पल इंक॰| एप्पल]] मैकिंटोश के आगमन को दर्शाया गया है, मानवता को [[मैकिंटोश]] कंप्यूटर) ([[बिग ब्रदर (उन्नीस अस्सी-चार)|बिग ब्रदर]]) की "अनुरूपता" से बचाने के साधन के रूप में ।.<ref name=cellini>{{cite journal|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb197/is_200401/ai_n5556112 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090628133757/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb197/is_200401/ai_n5556112 |url-status=dead |archive-date=2009-06-28 |title=The Story Behind Apple's '1984' TV commercial: Big Brother at 20 |access-date=May 9, 2008 |last=Cellini |first=Adelia |date=January 2004 |journal=[[MacWorld]] |volume=21 |issue=1 |page=18 }}</ref> ये छवियां लिए एक [[संलयन]] थीं, [[जॉर्ज ऑरवेल]] के विख्यात 1949 का उपन्यास, ''[[उन्नीस अस्सी-चार]]'' है, जिसमें एक [[मनहूस]] भविष्य का वर्णन किया गया है जो एक टेलीविजन "बिग ब्रदर" द्वारा शासित है। ". जॉर्ज ऑरवेल की संपत्ति और उपन्यास ''उन्नीस एटी-फोर'' के टेलीविजन अधिकार धारक ने विज्ञापन को कॉपीराइट का उल्लंघन माना और अप्रैल 1984 में एप्पल और चियाट/डे को एक [[संघर्ष और विराम]] पत्र भेजा। <ref>{{cite journal |url= http://www.dartmouthlawjournal.org/articles/106-115.pdf |title= 'Big Brother' is Watching Apple: The Truth About the Super Bowl's Most Famous Ad |first= William R. |last= Coulson |archive-url= https://web.archive.org/web/20110725220353/http://www.dartmouthlawjournal.org/articles/106-115.pdf |archive-date= July 25, 2011 |journal= [[Dartmouth Law Journal]] |volume= 7 |issue= 1 |pages= 106–115 |date= Winter 2009 | access-date=January 22, 2014}}</ref> मूल रूप से यह विज्ञापन एप्पल के भीतर विवाद का विषय था, बाद में इसे वाटरशेड इवेंट कहा गया <ref>{{cite news |first= Kevin |last= Maney |url= https://www.usatoday.com/tech/columnist/kevinmaney/2004-01-28-maney_x.htm |title= Apple's '1984' Super Bowl Commercial Still Stands as Watershed Event |work= USA Today |date= January 28, 2004 |access-date= January 22, 2014}}</ref> और एक उत्कृष्ट कृति<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2006/SHOWBIZ/02/02/eye.ent.commercials/ |title=Why 2006 Isn't like '1984' |access-date=May 10, 2008 |last=Leopold |first=Todd |date=February 3, 2006 |publisher=CNN |archive-date=22 अक्तूबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022000031/http://edition.cnn.com/2006/SHOWBIZ/02/02/eye.ent.commercials/ |url-status=dead }}</ref>। 1995 में, [[क्लियो अवार्ड्स]] ने इसे अपने हॉल ऑफ फ़ेम में शामिल किया, और ''[[एड ऐज ]]'' ने इसे 50 महानतम विज्ञापनों की सूची में सबसे ऊपर रखा।<ref name="nyt1995adage"/> जनवरी 1984 में, एप्पल ने फ्रांस में मैकिंटोश के लिए '''इन्वेंते ''' विज्ञापन भी लॉन्च किया।<ref>{{Cite web|last=Ina.fr|first=Institut National de l'Audiovisuel-|title=Apple : Macintosh : ordinateur|url=http://www.ina.fr/video/PUB3372546071|access-date=2021-04-06|website=Ina.fr|language=fr-FR}}</ref> ==बाहरी कड़ियां== {{अधूरा|अनुभाग}} {{commonscat}} {{Stub}} p3detw69ch127xxws22qir1x0t8x7nb भौम-कर राजवंश 0 1380297 6632539 6632450 2026-10-24T13:28:34Z Mundhalia746 934684 6632539 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = भौम-कर राजवंश | common_name = | era = [[भारत के मध्य साम्राज्य]] | year_start = 8वीं शताब्दी ईस्वी | year_end = 10वीं शताब्दी ईस्वी | religion = बुद्ध <br/>हिन्दू | government_type = राजशाही | capital = | official_languages = | p1 = शैलोद्भव वंश | p2 = | s1 = सोमवंशी राजवंश | s2 = भंज वंश | s3 = | image_map = [[File:Baitala Temple, Bhubaneswr. Odisha.jpg|250px| ]] | image_map_caption = त्रिभुवन महादेवी द्वारा [[भुवनेश्वर]] में निर्मित मिश्रित कलिंग और द्रविड़ वास्तुकला शैली का [[वैताळ देउळ]] या बैताल मंदिर }} '''भौम राजवंश''' या '''कर राजवंश''' 8वीं से 10वीं शताब्दी के मध्य पूर्वी भारत के कुछ भागों पर शासन करने वाला एक राजवंश था। इनके राज्य का नाम "तोशल" था जिसके अन्तर्गत वर्तमान [[ओड़ीसा]] के कुछ भाग आते थे। आठवीं शताब्दी की अंत तक, भौम-करों ने पूर्व [[शैलोद्भव वंश]] के क्षेत्र पर अपना आधिपत्य स्थापित कर लिया था। इस वंश के प्रारंभिक शासक [[बौद्ध धर्म]] का पालन करते थे, जबकि इसके बाद के शासक [[शैव]] और [[वैष्णव सम्प्रदाय|वैष्णव]] धर्म का अनुसरण करने लगे थे। इस वंश के शासकों में सात महिलाएँ भी शामिल थीं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=4XuLDwAAQBAJ&pg=PA843&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=The Women Who Ruled India: Leaders. Warriors. Icons.|last=Gupta|first=Archana Garodia|date=2019-04-20|publisher=Hachette India|isbn=978-93-5195-153-7|language=en}}</ref> लगभग 10वीं शताब्दी में [[भंज राजवंश|भंज]] और [[सोमवंशी राजवंश]] ने भौम-करों को हरा कर इस क्षेत्र में अपना राज्य स्थापित कर लिया। ==शासकों की सूची<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/bhauma-karas-of-orissa-the-1978|title=ଭୌମ-କରସ୍ ଅଫ୍ ଓରିଶା (ଇଂ)|last=ଉମାକାନ୍ତ ସୁବୁଦ୍ଧି|date=1978|language=Oriya}}</ref>== * [[क्षेमंकर देव]] (736) महारानी वत्स देवी * [[शिवकर देव प्रथम]] (756 या 786) महादेवी जयावली देवी * शुभाकर देव प्रथम (790) महादेवी माधव देवी * शिवकर देव द्वितीय (809) महारानी मोहिनी देवी * शान्तिकर देव प्रथम (810-835) त्रिभुवन महादेवी प्रथम * शुभाकर देव द्वितीय (836) महारानी नर्णा देवी * शुभाकर देव तृतीय (839) * [[त्रिभुवन महादेवी प्रथम]] (846) * शान्तिकर देव द्वितीय हीरा महादेवी * शुभाकर देव चतुर्थ (881-884) त्रिभुवन महादेवी द्वितीय (पृथ्वी महादेवी) * शिवकर देव तृतीय (885) त्रिभुवन महादेवी तृतीय * त्रिभुवन महादेवी द्वितीय (890) * त्रिभुवन महादेवी तृतीय (896) * शान्तिकर देव तृतीय धर्म महादेवी * शुभाकर देव पंचम गौरी महादेवी और वकुल महादेवी * गौरी महादेवी * दंडी महादेवी (916 या 923) * वकुल महादेवी * धर्म महादेवी ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[भौम राजवंश]] -- प्राग्ज्योतिष (वर्तमान [[असम]]) का एक राजवंश [[श्रेणी:ओड़ीसा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] gvjby9p6j6109cbs275i1o1qal1zd4x 6632576 6632539 2026-10-24T16:47:48Z Mundhalia746 934684 6632576 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = भौम-कर राजवंश | common_name = | era = [[भारत के मध्य साम्राज्य]] | year_start = 8वीं शताब्दी ईस्वी | year_end = 10वीं शताब्दी ईस्वी | religion = बुद्ध <br/>हिन्दू | government_type = राजशाही | capital = | official_languages = | p1 = शैलोद्भव वंश | p2 = | s1 = सोमवंशी राजवंश | s2 = भंज वंश | s3 = | image_map = [[File:Baitala Temple, Bhubaneswr. Odisha.jpg|250px| ]] | image_map_caption = त्रिभुवन महादेवी द्वारा [[भुवनेश्वर]] में निर्मित मिश्रित कलिंग और द्रविड़ वास्तुकला शैली का [[वैताळ देउळ]] या बैताल मंदिर }} '''भौम राजवंश''' या '''कर राजवंश''' 8वीं से 10वीं शताब्दी के मध्य पूर्वी भारत के कुछ भागों पर शासन करने वाला एक राजवंश था। इनके राज्य का नाम "तोशल" था जिसके अन्तर्गत वर्तमान [[ओड़ीसा]] के कुछ भाग आते थे। आठवीं शताब्दी की अंत तक, भौम-करों ने पूर्व [[शैलोद्भव वंश]] के क्षेत्र पर अपना आधिपत्य स्थापित कर लिया था। इस वंश के प्रारंभिक शासक [[बौद्ध धर्म]] का पालन करते थे, जबकि इसके बाद के शासक [[शैव]] और [[वैष्णव सम्प्रदाय|वैष्णव]] धर्म का अनुसरण करने लगे थे। इस वंश के शासकों में सात महिलाएँ भी शामिल थीं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=4XuLDwAAQBAJ&pg=PA843&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=The Women Who Ruled India: Leaders. Warriors. Icons.|last=Gupta|first=Archana Garodia|date=2019-04-20|publisher=Hachette India|isbn=978-93-5195-153-7|language=en}}</ref> लगभग 10वीं शताब्दी में [[भंज राजवंश|भंज]] और [[सोमवंशी राजवंश]] ने भौम-करों को हरा कर इस क्षेत्र में अपना राज्य स्थापित कर लिया। ==शासकों की सूची<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/bhauma-karas-of-orissa-the-1978|title=ଭୌମ-କରସ୍ ଅଫ୍ ଓରିଶା (ଇଂ)|last=ଉମାକାନ୍ତ ସୁବୁଦ୍ଧି|date=1978|language=Oriya}}</ref>== * [[क्षेमंकर देव]] (736) महारानी वत्स देवी * [[शिवकर देव प्रथम]] (756 या 786) महादेवी जयावली देवी * [[शुभाकर देव प्रथम]] (790) महादेवी माधव देवी * [[शिवकर देव द्वितीय]] (809) महारानी मोहिनी देवी * [[शान्तिकर देव प्रथम]] (810-835) त्रिभुवन महादेवी प्रथम * [[शुभाकर देव द्वितीय]] (836) महारानी नर्णा देवी * [[शुभाकर देव तृतीय]] (839) * [[त्रिभुवन महादेवी प्रथम]] (846) * शान्तिकर देव द्वितीय हीरा महादेवी * शुभाकर देव चतुर्थ (881-884) त्रिभुवन महादेवी द्वितीय (पृथ्वी महादेवी) * शिवकर देव तृतीय (885) त्रिभुवन महादेवी तृतीय * त्रिभुवन महादेवी द्वितीय (890) * त्रिभुवन महादेवी तृतीय (896) * शान्तिकर देव तृतीय धर्म महादेवी * शुभाकर देव पंचम गौरी महादेवी और वकुल महादेवी * गौरी महादेवी * दंडी महादेवी (916 या 923) * वकुल महादेवी * धर्म महादेवी ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[भौम राजवंश]] -- प्राग्ज्योतिष (वर्तमान [[असम]]) का एक राजवंश [[श्रेणी:ओड़ीसा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] 1lfalo6tuhjdswdajd49cfel3ivjk8p अकासा एयर 0 1380854 6632642 5592300 2026-10-24T19:21:48Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632642 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=जुलाई 2022}} अकासा एयर एक नई एयरलाइन है जो मुंबई, भारत में स्थित है। यह एयरलाइन दिसंबर 2021 में बनाई गई थी, और एयरलाइन के जुलाई 2022 में परिचालन शुरू करने की उम्मीद है। एयरलाइन को राकेश झुनझुनावाला द्वारा वित्त पोषित किया जाता है जो भारत में एक प्रमुख स्टॉक व्यापारी और व्यवसायी हैं। एयरलाइन के सीईओ विनय दुबे होंगे जो जेट एयरवेज के पूर्व सीईओ थे। विनय दुबे के अलावा, आदित्य घोष सहित कई अन्य लोग एयरलाइन पर काम कर रहे हैं, जो पहले इंडिगो के साथ काम करते थे। उम्मीद की जा रही है कि अकासा एयर भारतीय विमानन बाजार में स्पाइसजेट और इंडिगो जैसी बड़ी कंपनियों को बड़ी टक्कर देगी। [[श्रेणी:भारतीय वायुयान सेवा]] 2xqmubab651tkue62xro5qcsctwqxnr अनुभवजन्य साक्ष्य 0 1384298 6632685 5957944 2026-10-24T20:55:41Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632685 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2023}} प्रस्ताव के लिए '''अनुभवजन्य साक्ष्य''' एक साक्ष्य है, यानी जो इस प्रस्ताव का समर्थन करता है या काउंटर करता है, जो कि भावना, अनुभव या प्रायोगिक प्रक्रिया द्वारा गठित या सुलभ है।  विज्ञान के लिए अनुभवजन्य साक्ष्य केंद्रीय महत्त्व का है और विभिन्न अन्य क्षेत्रों में भूमिका निभाता है, जैसे महामारी विज्ञान और कानून। साक्ष्य और अनुभवजन्य शर्तों को कैसे परिभाषित किया जाए, इस पर कोई सामान्य सहमति नहीं है।  अक्सर अलग-अलग क्षेत्र काफी अलग-अलग धारणाओं के साथ काम करते हैं।  ज्ञानमीमांसा में, सबूत वह है जो विश्वासों को सही ठहराता है या यह निर्धारित करता है कि एक निश्चित विश्वास को धारण करना तर्कसंगत है या नहीं।  यह तभी संभव है जब सबूत उस व्यक्ति के पास हो, जिसने विभिन्न ज्ञानमीमांसियों को अनुभव या अन्य विश्वासों जैसी निजी मानसिक अवस्थाओं के रूप में साक्ष्य की कल्पना करने के लिए प्रेरित किया हो।  दूसरी ओर, विज्ञान के दर्शन में, साक्ष्य को उस रूप में समझा जाता है जो वैज्ञानिक परिकल्पनाओं की पुष्टि या खंडन करता है और प्रतिस्पर्धी सिद्धांतों के बीच मध्यस्थता करता है।  इस भूमिका के लिए, यह महत्वपूर्ण है कि साक्ष्य सार्वजनिक और गैर-विवादास्पद हों, जैसे देखने योग्य भौतिक वस्तुएं या घटनाएं और निजी मानसिक अवस्थाओं के विपरीत, ताकि सबूत वैज्ञानिक सहमति को बढ़ावा दे सकें।  अनुभवजन्य शब्द ग्रीक ἐμπειρία एम्पीरिया, यानी 'अनुभव' से आया है।  इस संदर्भ में, यह आमतौर पर समझा जाता है कि क्या अवलोकनीय या सैद्धांतिक वस्तुओं के विपरीत है।  यह आम तौर पर स्वीकार किया जाता है कि बिना सहायता प्राप्त धारणा अवलोकन का गठन करती है, लेकिन यह विवादित है कि किस हद तक केवल सहायता प्राप्त धारणा के लिए सुलभ वस्तुएं, जैसे माइक्रोस्कोप के माध्यम से देखे जाने वाले बैक्टीरिया या क्लाउड कक्ष में पाए गए पॉज़िट्रॉन को अवलोकन योग्य माना जाना चाहिए। अनुभवजन्य साक्ष्य एक पश्च ज्ञान या अनुभवजन्य ज्ञान के लिए आवश्यक है, ज्ञान जिसका औचित्य या मिथ्याकरण अनुभव या प्रयोग पर निर्भर करता है।  दूसरी ओर, एक प्राथमिक ज्ञान को या तो जन्मजात या तर्कसंगत अंतर्ज्ञान द्वारा उचित माना जाता है और इसलिए अनुभवजन्य साक्ष्य पर निर्भर नहीं होता है।  बुद्धिवाद पूरी तरह से स्वीकार करता है कि ज्ञान एक प्राथमिकता है, जिसे या तो अनुभववाद द्वारा पूरी तरह से खारिज कर दिया गया है या केवल हमारी अवधारणाओं के बीच संबंधों के ज्ञान के रूप में सीमित तरीके से स्वीकार किया गया है, लेकिन बाहरी दुनिया से संबंधित नहीं है। वैज्ञानिक साक्ष्य अनुभवजन्य साक्ष्य से निकटता से संबंधित हैं लेकिन सभी प्रकार के अनुभवजन्य साक्ष्य वैज्ञानिक विधियों द्वारा निर्धारित मानकों को पूरा नहीं करते हैं।  अनुभवजन्य साक्ष्य के स्रोतों को कभी-कभी अवलोकन और प्रयोग में विभाजित किया जाता है, अंतर यह है कि केवल प्रयोग में हेरफेर या हस्तक्षेप शामिल है: निष्क्रिय रूप से देखे जाने के बजाय घटनाएं सक्रिय रूप से बनाई जाती हैं। == परिभाषा == कोई वस्तु किसी प्रस्ताव के लिए साक्ष्य है यदि वह ज्ञान-मीमांसा से इस प्रस्ताव का समर्थन करती है या इंगित करती है कि समर्थित प्रस्ताव सत्य है।  साक्ष्य अनुभवजन्य है यदि यह संवेदी अनुभव द्वारा गठित या सुलभ है।  साक्ष्य और अनुभवजन्य शब्दों की सटीक परिभाषा के बारे में विभिन्न प्रतिस्पर्धी सिद्धांत हैं।  विभिन्न क्षेत्रों, जैसे ज्ञानमीमांसा, विज्ञान या कानूनी प्रणाली, अक्सर इन शर्तों के साथ विभिन्न अवधारणाओं को जोड़ते हैं।  साक्ष्य के सिद्धांतों के बीच एक महत्वपूर्ण अंतर यह है कि क्या वे निजी मानसिक स्थिति या सार्वजनिक भौतिक वस्तुओं के साथ साक्ष्य की पहचान करते हैं।  अनुभवजन्य शब्द के संबंध में, इस बात को लेकर विवाद है कि देखने योग्य या अनुभवजन्य वस्तुओं के बीच की रेखा कहां खींची जाए, न कि अवलोकनीय या केवल सैद्धांतिक वस्तुओं के विपरीत। ss6qra1tli2o4t1eh877ioehql4fnf4 101 डालमेटियन स्ट्रीट 0 1398507 6632833 6545706 2026-10-25T04:37:51Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632833 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = 101 Dalmatian Street logo.png | image_alt = | caption = | genre = [[कॉमेडी]]<br />[[एक्शन]]<br />[[साहसिक काम]] | based_on = {{Plainlist| * {{based on|डिज्नी की ''[[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन|101 डालमेशियन]]''|[[बिल पीट]]}} * {{based on|''[[द हंड्रेड एंड वन डालमेटियन्स]]''|[[डोडी स्मिथ]]}} }} | developer = {{Plainlist| *अंत्टू हार्लिन *जूनास उत्ती }} | writer = मारिया ओ'लफलिन | story = | director = मिक्लोस वीगर्ट | voices = {{Plainlist| * [[माइकेला डिट्ज़]]<ref name=awn>{{cite news |date=31 October 2018 |title=New Voice Talent Spotted for Disney's '101 Dalmatian Street' |url=https://www.awn.com/news/new-voice-talent-spotted-disneys-101-dalmatian-street |work=[[Animation World Network|AWN]] |access-date=8 December 2018 |archive-date=3 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003235720/https://www.awn.com/news/new-voice-talent-spotted-disneys-101-dalmatian-street |url-status=live }}</ref> * [[जोश ब्रेनर]]<ref name=awn/> * [[रोशन स्टोन]]<ref name=awn/> * [[एला केनियन]]<ref name=awn/> }} | theme_music_composer = {{Plainlist| * जॉनाथन पी. रेंडे * कैथरीन डी. रेंडे }} | composer = {{Plainlist| * नाथन क्लेन * रूपर्ट क्रॉस * थियो विडजेन }} | country = {{Plainlist| *{{GBR}} *{{CAN}} }} | language = अंग्रेज़ी | num_series = 1 | num_episodes = 40 (47 खंडों) | executive_producer = {{Plainlist| *[[कारा स्पेलर]] *अंत्टू हार्लिन }} | producer = करेन डॉयल | animator = माइकल ब्रैडी <small>(निर्देशक)</small><ref>{{Cite web |url=https://www.brainup-studio.com/2021/08/24/101-dalmatian-street/ |title=101 DALMATIAN STREET – Brainup-Studio |website=Brainup-Studio |date=24 August 2021 |access-date=25 September 2021 |archive-date=18 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918085048/https://www.brainup-studio.com/2021/08/24/101-dalmatian-street/ |url-status=live }}</ref> | editor = | runtime = 11 मिनट{{efn|Stitched into two segments as 22 minutes on the Disney+ release and the air times on Disney XD in the US.}} | company = {{Plainlist| *[[पैशन पिक्चर्स|पैशन एनिमेशन स्टूडियो]]<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2017/tv/festivals/annecy-disney-news-shows-renewals-ducktales-sneak-peek-1202464431|title=Annecy: Disney Channels Unveils '101 Dalmatian Street,' 'Gigantosaurus,' 'Space Chickens In Space'|last=Hopewell|first=John|date=13 June 2017|work=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]]|access-date=9 December 2018}}</ref> *[[एटॉमिक कार्टूनस]] *Gigglebug Entertainment ("Puppy Dreams" only){{efn|This company mainly worked on the animated web shorts based on the series, all of which are found on [[YouTube]].}} }} | network = {{Plainlist| *[[डिज्नी चैनल]] (यूनाइटेड किंगडम) *[[डिज्नी+]] (कनाडा) }} | channel = | picture_format = [[एचडीटीवी]] [[1080i]] | audio_format = [[त्रिविम ध्वनि|स्टीरियो]] | released = | first_aired = {{Start date|df=yes|2019|3|18}} | last_aired = {{End date|df=yes|2020|2|22}} | preceded_by = | followed_by = | related = ''[[101 डालमेटियन: द सीरीज]]'' | opentheme = {{based on|"I Got My Pups with Me"|जॉनाथन पी. रेंडे और कैथरीन डी. रेंडे}} | endtheme = {{based on|"It's a Dog's Life"|सेलिका ग्रे वेस्टब्रुक, डौग पेटी और पाउला विंगर}} }} '''''101 डालमेटियन स्ट्रीट''''' ({{Lang-en|101 Dalmatian Street}}) एक एनिमेटेड टेलीविजन सीरीज है। == कलाकार == * [[जोश ब्रेनर]] - डायलन<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/breakingnews/entertainment/paloma-faith-to-voice-poodle-in-disneys-101-dalmatian-street-series-882227.html|title=Paloma Faith to voice poodle in Disney’s 101 Dalmatian Street series {{!}} Irish Examiner|date=2019-03-24|website=web.archive.org|access-date=2022-09-17|archive-date=24 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324201718/https://www.irishexaminer.com/breakingnews/entertainment/paloma-faith-to-voice-poodle-in-disneys-101-dalmatian-street-series-882227.html|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/breakingnews/entertainment/paloma-faith-to-voice-poodle-in-disneys-101-dalmatian-street-series-882227.html|title=Paloma Faith to voice poodle in Disney’s 101 Dalmatian Street series {{!}} Irish Examiner|date=2019-03-24|website=web.archive.org|access-date=2022-09-17|archive-date=24 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324201718/https://www.irishexaminer.com/breakingnews/entertainment/paloma-faith-to-voice-poodle-in-disneys-101-dalmatian-street-series-882227.html|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[माइकेला डिट्ज़]] - डॉली<ref name=":0" /><ref name=":1" /> * अबीगैल ज़ो लेविस - डलास<ref name=":0" /> * [[जैक बिनस्टेड]] - डेलगाडो == नोट्स == {{reflist|group=lower-alpha}} == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{आईएमडीबी शीर्षक|id=7019028}} [[श्रेणी:टेलिविज़न]] [[श्रेणी:टेलिविज़न धारावाहिक]] [[श्रेणी:कार्टून धारावाहिक]] swzhz513iecdewizn486ghiqhurb6vn 6632850 6632833 2026-10-25T05:02:15Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632850 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = 101 Dalmatian Street logo.png | image_alt = | caption = | genre = [[कॉमेडी]]<br />[[एक्शन]]<br />[[साहसिक काम]] | based_on = {{Plainlist| * {{based on|डिज्नी की ''[[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन|101 डालमेशियन]]''|[[बिल पीट]]}} * {{based on|''[[द हंड्रेड एंड वन डालमेटियन्स]]''|[[डोडी स्मिथ]]}} }} | developer = {{Plainlist| *अंत्टू हार्लिन *जूनास उत्ती }} | writer = मारिया ओ'लफलिन | story = | director = मिक्लोस वीगर्ट | voices = {{Plainlist| * [[माइकेला डिट्ज़]]<ref name=awn>{{cite news |date=31 October 2018 |title=New Voice Talent Spotted for Disney's '101 Dalmatian Street' |url=https://www.awn.com/news/new-voice-talent-spotted-disneys-101-dalmatian-street |work=[[Animation World Network|AWN]] |access-date=8 December 2018 |archive-date=3 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003235720/https://www.awn.com/news/new-voice-talent-spotted-disneys-101-dalmatian-street |url-status=live }}</ref> * [[जोश ब्रेनर]]<ref name=awn/> * [[रोशन स्टोन]]<ref name=awn/> * [[एला केनियन]]<ref name=awn/> }} | theme_music_composer = {{Plainlist| * जॉनाथन पी. रेंडे * कैथरीन डी. रेंडे }} | composer = {{Plainlist| * नाथन क्लेन * रूपर्ट क्रॉस * थियो विडजेन }} | country = {{Plainlist| *{{GBR}} *{{CAN}} }} | language = अंग्रेज़ी | num_series = 1 | num_episodes = 40 (47 खंडों) | executive_producer = {{Plainlist| *[[कारा स्पेलर]] *अंत्टू हार्लिन }} | producer = करेन डॉयल | animator = माइकल ब्रैडी <small>(निर्देशक)</small><ref>{{Cite web |url=https://www.brainup-studio.com/2021/08/24/101-dalmatian-street/ |title=101 DALMATIAN STREET – Brainup-Studio |website=Brainup-Studio |date=24 August 2021 |access-date=25 September 2021 |archive-date=18 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918085048/https://www.brainup-studio.com/2021/08/24/101-dalmatian-street/ |url-status=live }}</ref> | editor = | runtime = 11 मिनट{{efn|Stitched into two segments as 22 minutes on the Disney+ release and the air times on Disney XD in the US.}} | company = {{Plainlist| *[[पैशन पिक्चर्स|पैशन एनिमेशन स्टूडियो]]<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2017/tv/festivals/annecy-disney-news-shows-renewals-ducktales-sneak-peek-1202464431|title=Annecy: Disney Channels Unveils '101 Dalmatian Street,' 'Gigantosaurus,' 'Space Chickens In Space'|last=Hopewell|first=John|date=13 June 2017|work=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]]|access-date=9 December 2018}}</ref> *[[एटॉमिक कार्टूनस]] *Gigglebug Entertainment ("Puppy Dreams" only){{efn|This company mainly worked on the animated web shorts based on the series, all of which are found on [[YouTube]].}} }} | network = {{Plainlist| *[[डिज्नी चैनल]] (यूनाइटेड किंगडम) *[[डिज्नी+]] (कनाडा) }} | channel = | picture_format = [[एचडीटीवी]] [[1080i]] | audio_format = [[त्रिविम ध्वनि|स्टीरियो]] | released = | first_aired = {{Start date|df=yes|2019|3|18}} | last_aired = {{End date|df=yes|2020|2|22}} | preceded_by = | followed_by = | related = ''[[101 डालमेटियन: द सीरीज]]'' | opentheme = {{based on|"I Got My Pups with Me"|जॉनाथन पी. रेंडे और कैथरीन डी. रेंडे}} | endtheme = {{based on|"It's a Dog's Life"|सेलिका ग्रे वेस्टब्रुक, डौग पेटी और पाउला विंगर}} }} '''''101 डालमेटियन स्ट्रीट''''' ({{Lang-en|101 Dalmatian Street}}) एक एनिमेटेड टेलीविजन सीरीज है। == कलाकार == * [[जोश ब्रेनर]] - डायलन<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/breakingnews/entertainment/paloma-faith-to-voice-poodle-in-disneys-101-dalmatian-street-series-882227.html|title=Paloma Faith to voice poodle in Disney’s 101 Dalmatian Street series {{!}} Irish Examiner|date=2019-03-24|website=web.archive.org|access-date=2022-09-17|archive-date=24 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324201718/https://www.irishexaminer.com/breakingnews/entertainment/paloma-faith-to-voice-poodle-in-disneys-101-dalmatian-street-series-882227.html|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/breakingnews/entertainment/paloma-faith-to-voice-poodle-in-disneys-101-dalmatian-street-series-882227.html|title=Paloma Faith to voice poodle in Disney’s 101 Dalmatian Street series {{!}} Irish Examiner|date=2019-03-24|website=web.archive.org|access-date=2022-09-17|archive-date=24 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324201718/https://www.irishexaminer.com/breakingnews/entertainment/paloma-faith-to-voice-poodle-in-disneys-101-dalmatian-street-series-882227.html|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[माइकेला डिट्ज़]] - डॉली<ref name=":0" /><ref name=":1" /> * अबीगैल ज़ो लेविस - डलास<ref name=":0" /> * [[जैक बिनस्टेड]] - डेलगाडो == नोट्स == {{reflist|group=lower-alpha}} == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{आईएमडीबी शीर्षक|id=7019028}} [[श्रेणी:टेलिविज़न]] [[श्रेणी:टेलिविज़न धारावाहिक]] [[श्रेणी:कार्टून धारावाहिक]] ldk754bvuxfn3zi06x4brxubcqlv9or तोता वेड्स मैना 0 1401226 6632726 6207108 2026-10-24T23:32:00Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632726 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | name = तोता वेड्स मैना | image = | caption = | genre = [[कॉमेडी]] | writer = अंशुमान चतुर्वेदी | director = | creative_director = | presenter = | starring = [[गौरव गेरा]] <br> [[कविता कौशिक]] | composer = अभिजीत हेगड़ेपति | country = भारत | language = हिन्दी | num_seasons = 1 | num_episodes = 59 | executive_producer = | producer = नरेन कुमार | runtime = 21 मिनट | company = [[मिलोनी पिक्चर्स]] | network = [[सब टीवी]] | picture_format = | audio_format = | first_aired = {{start date|2013|1|14|df=y}} | last_aired = {{end date|2013|4|5|df=y}}<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Tota-Weds-Maina-to-go-off-air-on-5-April/articleshow/19216105.cms Tota Weds Maina to go off-air on 5 April]</ref> }} [[श्रेणी:Pages using infobox television with unnecessary name parameter]] '''तोता वेड्स मैना''' एक भारतीय कॉमेडी-ड्रामा टेलीविजन शो है, जिसका प्रीमियर 14 जनवरी 2013 को हुआ था और इसे [[सब टीवी]] पर प्रसारित किया गया था। <ref>{{Cite web |url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/tota-weds-maina-and-hum-aapke-hain-in-laws-tv-review-ott-comedy-that-is-so-un-funny/ |title=Tota Weds Maina and Hum Aapke Hain In-Laws TV review: OTT comedy that is so un-funny! |access-date=30 सितंबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204014944/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/tota-weds-maina-and-hum-aapke-hain-in-laws-tv-review-ott-comedy-that-is-so-un-funny/ |archive-date=4 फ़रवरी 2014 |url-status=dead}}</ref> इस शो में [[गौरव गेरा]] और [[कविता कौशिक]] ने अभिनय किया था। <ref>{{Cite web |url=http://movies.ndtv.com/television/kavita-kaushik-to-star-in-new-comedy-tota-weds-maina-297909 |title=Kavita Kaushik to star in new comedy Tota Weds Maina |access-date=30 सितंबर 2022 |archive-date=27 मई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527015006/http://movies.ndtv.com/television/kavita-kaushik-to-star-in-new-comedy-tota-weds-maina-297909 |url-status=dead }}</ref> == कलाकार == * तोताराम तिवारी के रूप में [[गौरव गेरा]] * [[कविता कौशिक]] <ref>[http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/one-month-too-less-time-decide-the-fate-of-show-kavita-kaushik One month is too less a time to decide on the fate of a show: Kavita Kaushik ]</ref> मैना शुक्ला के रूप में * तोता के पिता के रूप में अतुल श्रीवास्तव * रामदुलारी (तोता की माँ) के रूप में समता सागर * समीक्षा भट्ट आरती के रूप में * पुष्पा के रूप में सुरभि तिवारी * सुशील बौंठियाल <ref>[http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/sushil-bounthiyal-sab-tvs-tota-weds-maina Sushil Bounthiyal in SAB TV's Tota Weds Maina]</ref> तोताराम के चाचा के रूप में * संदेश नायक * राम कटोरी चाची के रूप में काजल निषाद * इश्तियाक खान * प्रियानी वाणी * श्यामलाल * एकलव्य भेटरिया * सिमरन नाटेकर * शाहनवाज प्रधान * रंजीत <ref>[http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/melanie-pais-and-veteran-actor-ranjeet-enter-sab-tvs-tota-weds-maina Melanie Pais and veteran actor Ranjeet to enter SAB TV's Tota Weds Maina ]</ref> कैमियो उपस्थिति के रूप में == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाहरी संबंध == * [https://web.archive.org/web/20130322020046/http://www.in.com/tv/shows/sab-tv-77/tota-weds-maina-24247.html आधिकारिक वेबसाइट] {{सब टीवी के कार्यक्रम}} [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] [[श्रेणी:सब टीवी के कार्यक्रम]] c98qg3v2mtz1prrci7j0pjxq5da4i08 17वीं उत्तर प्रदेश की विधान सभा 0 1405205 6632872 6327786 2026-10-25T05:34:12Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632872 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislative term | name = 17वीं उत्तर प्रदेश की विधान सभा | image = Seal of Uttar Pradesh.svg | body = [[उत्तर प्रदेश विधान सभा]] | meeting_place = [[विधान भवन, लखनऊ|विधान भवन]] | election = [[उत्तर प्रदेश विधानसभा चुनाव, 2017]] | government = [[भारतीय जनता पार्टी ]] | opposition = [[समाजवादी पार्टी]] | term_start = {{Start date|2017|03|19|df=y}} | term_end = {{End date|2022|03|12|df=y}} | before = [[16वीं उत्तर प्रदेश विधानसभा]] | website = [http://uplegisassembly.gov.in/ENGLISH/index.html आधिकारिक जालस्थल] | chamber1 = | chamber1_image = | chamber1_image_size = | chamber1_alt = | membership1 = 404 (403 निर्वाचित + 1 मनोनीत) | control1 = [[भारतीय जनता पार्टी ]] | chamber1_leader1_type = [[उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्रियों की सूची|मुख्यमंत्रियों]] | chamber1_leader1 = [[योगी आदित्यनाथ ]] | chamber1_leader2_type = उपमुख्यमंत्री | chamber1_leader2 = [[केशव प्रसाद मौर्य]]<br>[[दिनेश शर्मा]] | chamber1_leader4_type = नेता प्रतिपक्ष | chamber1_leader4 = [[रामगोविन्द चौधरी]] | chamber2 = | chamber2_image = | chamber2_image_size = | chamber2_alt = | membership2 = | control2 = | chamber2_leader1_type = | chamber2_leader1 = | chamber2_leader2_type = | chamber2_leader2 = | chamber2_leader3_type = | chamber2_leader3 = | chamber2_leader4_type = | chamber2_leader4 = | session1_start = | session1_end = |after=[[18वीं उत्तर प्रदेश विधानसभा]]|background_color=Orange}} '''सत्रहवीं उत्तर प्रदेश की विधानसभा''' (17वीं उत्तर प्रदेश की विधानसभा) का गठन 19 मार्च 2017 को [[उत्तर प्रदेश विधानसभा चुनाव, 2017]] के परिणामस्वरूप 11 फरवरी से 8 मार्च 2017 के बीच हुआ था।<ref>{{cite news |last=Bhatnagar |first=Gaurav Vivek |date=23 January 2022 |url=http://ceouttarpradesh.nic.in/PDF/PressRelease2017.pdf|title=Press Release|publisher=ceouttarpradesh.nic.in|access-date=30 December 2017}}</ref><ref name="Tenure Wire">{{cite news |title=UP Assembly's Tenure Has Been Calculated Incorrectly Since 2012, Says Lawyer |url=https://thewire.in/government/the-up-assemblys-tenure-has-been-calculated-incorrectly-since-2012 |access-date=23 January 2022 |work=The Wire}}</ref>विधान सभा में कुल 404 विधायक हैं (एक मनोनीत एंग्लो-इंडियन सदस्य डॉ. डेन्ज़िल जॉन.गोडिन सहित) आदि। 17वीं विधानसभा का कार्यकाल 19 मार्च 2017 से 12 मार्च 2022 तक था। == महत्त्वपूर्ण सदस्य == {| class="wikitable sortable" |- ! # !! आरम्भ !! तक !! पद !! नाम !! colspan="2" | पार्टी |- ! 01 | 30 मार्च 2017 || rowspan="5" | 12 मार्च 2022 || विधानसभा अध्यक्ष || [[हृदयनारायण दीक्षित]]|| style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | |[[भारतीय जनता पार्टी]] |- ! 02 | 18 अक्टूबर 2021 || उपाध्यक्ष || [[नितिन अग्रवाल]]|| style="background:{{party color|Samajwadi Party}}" | |[[समाजवादी पार्टी]] |- ! 03 | rowspan="2" | 19 मार्च 2017 || सदन के नेता (मुख्यमंत्री) | [[योगी आदित्यनाथ]]|| style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | |[[भारतीय जनता पार्टी]] |- ! 04 | उपमुख्यमंत्री || [[केशव प्रसाद मौर्य]]<br />[[दिनेश शर्मा]]|| style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | |[[भारतीय जनता पार्टी]] |- ! 05 | 28 मार्च 2017 || विपक्ष के नेता || [[रामगोविन्द चौधरी]]|| style="background:{{party color|Samajwadi Party}}" | |[[समाजवादी पार्टी]] |} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश विधान सभा]] t0o7aub8x63mdhl3e7gss6fg4pp5jxp 18वीं उत्तर प्रदेश विधानसभा 0 1405264 6632919 6323281 2026-10-25T08:50:11Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632919 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislative term |name=18वीं उत्तर प्रदेश विधानसभा |website=[http://uplegisassembly.gov.in/ENGLISH/index.html आधिकारिक जलस्थल] |chamber1_leader4=[[अखिलेश यादव ]]|chamber1_leader4_type=नेता प्रतिपक्ष|chamber1_leader2=[[ब्रिजेश पाठक]] <ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/lucknow-news/uttar-pradesh-assembly-sp-stages-walkout-as-dy-cm-brajesh-pathak-counters-akhilesh-yadav-on-health-services-101663780296657.html|title= Uttar Pradesh assembly: SP stages walkout as Dy CM Brajesh Pathak counters Akhilesh Yadav on health services|website=hindustantimes. com|access-date =15 October 2020}}</ref><br/>[[केशव प्रसाद मौर्य]] |chamber1_leader2_type=उपमुख्यमंत्री|chamber1_leader1=[[योगी आदित्यनाथ]] |chamber1_leader1_type=[[उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] |membership1=403 |opposition=[[समाजवादी पार्टी|एसपी+]] |before=[[17वीं उत्तर प्रदेश की विधान सभा]] |government=[[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|एनडीए]] |election=[[उत्तर प्रदेश विधानसभा चुनाव, 2022]] |term=5 साल |term_start=29 मार्च 2022 से आरम्भ |meeting_place=[[विधान भवन, लखनऊ|विधान भवन]] |body=[[उत्तर प्रदेश विधान सभा]] |image=Seal of Uttar Pradesh.svg |control1=[[भारतीय जनता पार्टी]] |chamber1_leader3_type=विधानसभा अध्यक्ष |chamber1_leader3=[[सतीश महाना]] }} '''18वीं उत्तर प्रदेश विधानसभा''' (18वीं उत्तर प्रदेश की विधानसभा) का गठन [[उत्तर प्रदेश विधानसभा चुनाव, 2022]] चुनाव में चुने गए सदस्यों द्वारा किया जाता है। [[भारत निर्वाचन आयोग]] द्वारा राज्य की सभी 403 सीटों पर 10 फरवरी 2022 से 7 मार्च 2022 तक सात चरणों में चुनाव कराए गए। 10 मार्च 2022 की सुबह आधिकारिक रूप से मतगणना शुरू हुई और उसी दिन परिणाम घोषित किए गए। [[सतीश महाना]] को [[विधानसभा]] का अध्यक्ष चुना गया था।<ref>{{cite web|url=https://newstrack.com/uttar-pradesh/up-assembly-session-2022-every-citizen-assembly-not-just-mlas-satish-mahana-337376|title= UP Assembly Session 2022: हर नागरिक की है विधानसभा, केवल 403 विधायकों की नहीं: सतीश महाना|website=Newstrack.com|access-date =15 October 2022}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश विधान सभा]] {{आधार}} dbeqnu3ilx48w4mziibaxxro890tv2g 16वीं उत्तर प्रदेश विधानसभा 0 1405272 6632869 6402917 2026-10-25T05:29:19Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632869 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislative term |name=16वीं उत्तर प्रदेश विधानसभा |opposition=[[बहुजन समाज पार्टी ]] |control1=[[समाजवादी पार्टी ]] |chamber1_leader3=गया चरन दिनकर |chamber1_leader3_type= नेता प्रतिपक्ष |chamber1_leader2=माता प्रसाद पाण्डेय |chamber1_leader2_type=विधानसभा अध्यक्ष |chamber1_leader1=[[अखिलेश यादव]] |chamber1_leader1_type=[[उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] |membership1=404 <small>(404 (1 मनोनीत एंग्लो-इंडियन सदस्य सहित)</small> |government=[[समाजवादी पार्टी ]] |before=15वीं उत्तर प्रदेश विधानसभा |election=[[उत्तर प्रदेश विधानसभा चुनाव, 2012]] |term=5 साल |term_end=मार्च 2017 |term_start=मार्च 2012 |meeting_place=[[विधान भवन, लखनऊ|विधान भवन]] |body=[[उत्तर प्रदेश विधान सभा]] |image=Seal of Uttar Pradesh.svg |after=[[17वीं उत्तर प्रदेश की विधान सभा]] |background_color=Red }} '''16वीं उत्तर प्रदेश की विधानसभा''' (16वीं उत्तर प्रदेश की विधानसभा) का गठन 15 मार्च 2012 को 8 फरवरी से 3 मार्च 2012 के बीच हुए उत्तर प्रदेश विधानसभा चुनाव 2012 के परिणामस्वरूप हुआ था। सोलहवीं विधानसभा में कुल 404 विधायक हैं। (एक मनोनीत एंग्लो-इंडियन सदस्य सहित) 404 सदस्यों की कुल संख्या के विरुद्ध थे।<ref name="2012 Election Results">{{cite news|title=2012 Election Results|publisher=[[भारत निर्वाचन आयोग]] website|access-date=1 मई 2015|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Stats_Report_UP2012.pdf}}</ref><ref name="Legislative Assembly strength as on 7 May 15">{{cite news|title=Legislative Assembly strength as on 7 May 15|publisher=[[उत्तर प्रदेश विधान सभा]] website|access-date=1 मई 2015|url=http://uplegisassembly.gov.in/ENGLISH/pdfs/16thVidhansabha_partywiseList/partywiselist_07may2015.pdf|archive-date=29 मई 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150529132047/http://uplegisassembly.gov.in/ENGLISH/pdfs/16thVidhansabha_partywiseList/partywiselist_07may2015.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Legislative Assembly strength as on 19 May 16">{{cite news|title=Legislative Assembly strength as on 19 May 16|publisher=[[उत्तर प्रदेश विधान सभा]] website|access-date=28 मई 2016|url=http://uplegisassembly.gov.in/ENGLISH/pdfs/16thVidhansabha_partywiseList/partywiselist_19May2016.pdf|archive-date=23 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623180212/http://uplegisassembly.gov.in/ENGLISH/pdfs/16thVidhansabha_partywiseList/partywiselist_19May2016.pdf|url-status=dead}}</ref> == महत्त्वपूर्ण सदस्य == {| class="wikitable sortable" |- ! # !! आरम्भ !! तक !! पद !! नाम !! पार्टी |- | 01 || 2012 || 2017 || मुख्यमंत्री || [[अखिलेश यादव]] || [[समाजवादी पार्टी]] |- | 02 || 2012 || 2017 || विधानसभा अध्यक्ष || [[माता प्रसाद पाण्‍डेय]] || [[समाजवादी पार्टी]] |- | 03 || 2012 || 2017 || उपाध्यक्ष || रिक्त || - |- | 04 || 2012 || 2017 || सदन के नेता || [[अखिलेश यादव]] || [[समाजवादी पार्टी]] |- | 05 || 2012 || 2017 || विपक्ष के नेता || [[गयाचरण दिनकर]] || [[बहुजन समाज पार्टी]] |- | 06 || 2012 || 2017 || मुख्य सचिव || प्रदीप कुमार दुबे || - |- |} <ref name="Important members">{{cite news|title=Important members|publisher=[[उत्तर प्रदेश विधान सभा]] website|access-date=1 नवम्बर 2015|url=http://uplegassembly.nic.in/ENGLISH/index.html|archive-date=15 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115190353/http://uplegassembly.nic.in/ENGLISH/index.html|url-status=dead}}</ref> == दलगत स्थिति == [[File:2012 Uttar Pradesh Legislative Assembly.svg]] {| class="wikitable sortable" |- ! पार्टी !! मार्च 2012 !! मार्च 2017 !! +/- |- | [[समाजवादी पार्टी]] || 224 || 229 || +5 |- | [[बहुजन समाज पार्टी]] || 80 || 80 || 0 |- | [[भारतीय जनता पार्टी]] || 47 || 41 || -6 |- | [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] || 28 || 29 || 1 |- | [[राष्ट्रीय लोक दल]] || 9 || 8 || -1 |- | [[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] || 6 || 6 || 0 |- | [[पीस पार्टी ऑफ़ इंडिया]] || 4 || 4 || 0 |- | [[कौमी एकता दल]] || 2 || 2 || 0 |- | [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस]] || 0 || 1 || +1 |- | [[अपना दल]] || 1 || 1 || 0 |- | इत्तेहाद-ए-मिल्लत कौंसिल|| 1 || 1 || 0 |- | [[राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी]] || 1 || 1 || 0 |- | नामित || 1 || 1 || 0 |- | रिक्त || 0 || 0 || 0 |- | '''<u>कुल</u>''' || 404 || 404 || 0 |- |} {{ref|Current strength|[टि]}}<ref name="2012 Election Results"/><ref name="Legislative Assembly strength as on 19 May 16"/> == मतदाता == {| class="wikitable sortable" |- ! !! पुरुष !! महिला !! अन्य !! कुल |- | कुल मतदाता || 70,256,859 || 57,232,002 || 3,975 || 127,492,836 |- | वास्तविक मतदान || 41,225,412 || 34,500,316 || 65 || 75,725,793 |- | मतदान प्रतिशत || 58.68% || 60.28% || 1.64% || 59.40% |- |} <ref name="2012 Election Results"/> == उम्मीदवार == {| class="wikitable sortable" |- ! !! पुरुष !! महिला !! अन्य !! कुल |- | उम्मीदवार || 6,252 || 583 || 4 || 6,839 |- | जीते || 368 || 35 || 0 || 403 |- | जमानत जब्त || 5,269 || 487 || 4 || 5,760 |- |} <ref name="2012 Election Results"/> == चुने गये विधायक == <u><small>सामान्य अनुक्रम निर्वाचन क्षेत्र के वर्णक्रम में रखा गया है। वो सभी सदस्य शामिल करने का प्रयास किया गया है जो मार्च 2012 में चुने गये थे, आगे के उपचुनावों में हुये परिवर्तन भी समाहित किये जा रहे हैं।</small></u> {| class="wikitable sortable" |- ! # !! विधानसभा क्षेत्र !! नाम !! colspan="2" | पार्टी !! आरक्षण स्थिति !! प॰स॰ {{ref|ID|[टि]}}!! जिला !! [[लोक सभा|लोकसभा]] निर्वाचन क्षेत्र{{ref|LS constituency|[टि]}}!! टिप्पणियाँ |- | 01 || आगरा कैंट || [[गुटियारी लाल दुबेश]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 87 || rowspan="4" | [[आगरा जिला|आगरा]]|| rowspan="2" | [[आगरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आगरा]]|| |- | 02 || आगरा उत्तर || [[जगन प्रसाद गर्ग]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 89 || |- | 03 || आगरा ग्रामीण || [[कालीचरण सुमन]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]]|| [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 90 || [[फतेहपुर सीकरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फतेहपुर सीकरी]]|| |- | 04 || आगरा दक्षिण || [[योगेन्‍द्र उपाध्‍याय]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 88 || [[आगरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आगरा]]|| |- | 05 || अजगरा || [[त्रिभुवन राम]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 385 || [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]||[[चन्दौली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|चंदौली]]|| |- | 06 || अकबरपुर || [[राममूर्ती वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 281 || [[अम्बेडकर नगर ज़िला|अम्बेडकर नगर]]|| [[अम्बेडकर नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अम्बेडकर नगर]]|| |- | 07 || अकबरपुर - रनिया || [[रामस्‍वरूप सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 206 || [[कानपुर देहात जिला|कानपुर देहात]]|| [[अकबरपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अकबरपुर]]|| |- | 08 || अलापुर || [[भीम प्रसाद सोनकर]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 279 || [[अम्बेडकर नगर ज़िला|अम्बेडकर नगर]]|| [[सन्त कबीर नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|संत कबीर नगर]]|| |- | 09 || अलीगंज || [[रामेश्‍वर सिंह यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 103 || [[एटा जिला|एटा]]|| [[फरुखाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फर्रूकाबाद]]|| |- | 10 || अलीगढ़ || [[जफर आलम]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 76 || [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]]|| [[अलीगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अलीगढ़]]|| |- | 11 || इलाहबाद उत्तर || अनुराग नारायण सिंह || bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 262 || [[इलाहबाद जिला|इलाहबाद]]|| [[फूलपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फूलपुर]]|| |- | 12 || इलाहबाद दक्षिण || [[परवेज अहमद टंकी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 263 || [[इलाहबाद जिला|इलाहबाद]]|| [[इलाहाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|इलाहबाद]]|| |- | 13 || इलाहबाद पश्चिम || [[पूजा पाल]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 261 || [[इलाहबाद जिला|इलाहबाद]]|| [[फूलपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फूलपुर]]|| |- | 14 || अमनपुर || [[ममतेश शाक्‍य]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 101 || [[कासगंज ज़िला|कासगंज]]|| [[एटा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|एटा]]|| |- | 15 || अमेठी || [[गायत्री प्रसाद]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 186 || [[अमेठी ज़िला|अमेठी]]|| [[अमेठी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अमेठी]]|| |- | 16 || अमृतपुर || [[नरेन्‍द्र सिंह यादव|नरेन्द्र सिंह यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 193 || [[फ़र्रूख़ाबाद जिला|फर्रूखाबाद]]|| [[फरुखाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फर्रूकाबाद]]|| |- | 17 || अमरोहा || [[महबूब अली]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 41 || [[अमरोहा जिला|अमरोहा]]|| [[अमरोहा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अमरोहा]]|| |- | 18 || अनूपशहर || [[गजेन्‍द्र सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 67 || [[बुलन्दशहर जिला|बुलन्दशहर]]|| [[बुलन्दशहर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बुलन्दशहर]]|| |- | 19 || [[आँवला (विधानसभा क्षेत्र)|आँवला]]|| [[धर्म पाल सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 126 || [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[आंवला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आंवला]]|| |- | 20 || आर्यनगर || [[सलिल विश्‍नोई]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 214 || [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]]|| [[कानपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कानपुर]]|| |- | 21 || असमोली || [[पिंकी सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 32 || [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]]|| [[सम्बलपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सम्भल]]|| |- | 22 || अतरौली || [[वीरेश यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 73 || [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]]|| [[अलीगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अलीगढ़]]|| |- | 23 || अतरौलिया || [[संग्राम यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 343 || [[आज़मगढ़ जिला|आज़मगढ़]]|| [[लालगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लालगंज]]|| |- | 24 || औराई || मधुबाला || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 394 || [[संत रविदास नगर]]|| [[भदोही लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|भदोही]]|| |- | 25 || औरैया || मदन सिंह || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 204 || [[औरैया जिला|औरैया]]|| [[इटावा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|इटावा]]|| |- | 26 || अयाह शाह || [[अयोध्‍या प्रसाद पाल]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 241 || [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर]]|| [[फतेहपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फतेहपुर]]|| |- | 27 || [[अयोध्या विधानसभा क्षेत्र|अयोध्या]]|| [[तेजनारायण पाण्‍डेय उर्फ पवन पाण्‍डेय|तेजनारायण पाण्‍डेय]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 275 || [[फैज़ाबाद ज़िला|फैज़ाबाद]]|| [[फैजाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फैज़ाबाद]]|| |- | 28 || आज़मगढ़ || [[दुर्गा प्रसाद यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 347 || [[आज़मगढ़ जिला|आज़मगढ़]]|| [[आज़मगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आज़मगढ़]]|| |- | 29 || बाबागंज || विनोद कुमार || bgcolor={{party color|Independent (politician)}}| || [[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 245 || [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| [[कौशाम्बी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कौशाम्बी]]|| |- | 30 || बबेरू || [[विशम्‍भर सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 233 || [[बांदा जिला, उत्तर प्रदेश|बांदा]]|| [[बांदा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांदा]]|| |- | 31 || बबीना || [[कृष्‍ण पाल सिंह राजपूत]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 222 || [[झाँसी जिला|झांसी]]|| [[झांसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|झांसी]]|| |- | 32 || [[बछरावां (विधान सभा)|बछरावां]]|| [[रामलाल अकेला]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 177 || [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[रायबरेली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|राय बरेली]]|| |- | 33 || [[बदायूं विधानसभा|बदायूँ]]|| [[आबिद रजा खां]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 115 || [[बदायूँ जिला|बदायूँ]]|| [[बदायूं लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बदायूँ]]|| |- | 34 || बदलापुर || [[ओम प्रकाश ‘बाबा’ दुबे|ओम प्रकाश बाबा दुबे]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 364 || [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[जौनपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|जौनपुर]]|| |- | 35 || बागपत || [[हेमलता चौधरी]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 52 || [[बागपत जिला|बागपत]]|| [[बागपत लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बागपत]]|| |- | 36 || बाह || राजा महेन्द्र सिंह || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 94 || [[आगरा जिला|आगरा]]|| [[फतेहपुर सीकरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फतेहपुर सीकरी]]|| |- | 37 || [[बहेड़ी विधानसभा|बहेड़ी]]|| [[अताउररहमान]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 118 || [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[पीलीभीत लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|पीलीभीत]]|| |- | 38 || [[बहराइच (विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र)|बहराइच]]|| [[वक़ार अहमद शाह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 286 || [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[बहराइच लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बहराइच]]|| |- | 39 || बैरिया || जय प्रकश आंचल || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 363 || [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[बलिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बलिया]]|| |- | 40 || बख्शी का तालाब || [[गोमती यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 169 || [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[मोहनलाल गंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मोहनलालगंज]]|| |- | 41 || बालामऊ || [[अनिल वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 160 || [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[मिसरिख लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मिसरिख]]|| |- | 42 || बलदेव || [[पूरन प्रकाश]]|| bgcolor="{{party color|Rashtriya Lok Dal}}" | || [[राष्ट्रीय लोक दल|रालोद]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 85 || [[मथुरा ज़िला|मथुरा]]|| [[मथुरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मथुरा]]|| |- | 43 || बल्हा || बंसीधर बौद्ध || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 282 || [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[बहराइच लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बहराइच]]|| |- | 44 || बलिया नगर || [[नारद राय]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 361 || [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[बलिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बलिया]]|| |- | 45 || बलरामपुर || [[जगराम पासवान]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 294 || [[बलरामपुर ज़िला, उत्तर प्रदेश|बलरामपुर]]|| [[श्रावस्ती लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|श्रावस्ती]]|| |- | 46 || बांदा || [[विवेक कुमार सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 235 || [[बांदा जिला, उत्तर प्रदेश|बांदा]]|| [[बांदा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांदा]]|| |- | 47 || बागरमऊ || [[बदलू खां]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 162 || [[उन्नाव जिला|उन्नाव]]|| [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]|| |- | 48 || बांसडीह || [[रामगोविन्द चौधरी|राम गोविन्द]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 362 || [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[सलेमपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सलेमपुर]]|| |- | 49 || बांसगांव || विजय कुमार || bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 327 || [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[बांसगांव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांसगांव]]|| |- | 50 || बांसी || [[जयप्रताप सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 304 || [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थनगर]]|| [[डुमरियागंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|डुमरियागंज]]|| |- | 51 || बारा || अजय कुमार || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 264 || [[इलाहबाद जिला|इलाहबाद]]|| [[इलाहाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|इलाहबाद]]|| |- | 52 || [[बाराबंकी (विधानसभा क्षेत्र)|बाराबंकी]]|| धरम राज || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 268 || [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]]|| [[बाराबंकी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बाराबंकी]]|| |- | 53 || बरौली || [[दलवीर सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Rashtriya Lok Dal}}" | || [[राष्ट्रीय लोक दल|रालोद]] || || 72 || [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]]|| [[अलीगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अलीगढ़]]|| |- | 54 || बड़ौत || [[लोकेश दीक्षित]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 51 || [[बागपत जिला|बागपत]]|| [[बागपत लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बागपत]]|| |- | 55 || [[बरेली विधानसभा|बरेली]] || [[अरूण कुमार]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 124 || [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[बरेली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बरेली]]|| |- | 56 || [[बरेली कैंट विधानसभा|बरेली कैंट]]|| [[राजेश अग्रवाल]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 125 || [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[बरेली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बरेली]]|| |- | 57 || [[बरहज विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र, उत्तर प्रदेश|बरहज]]|| [[प्रेम प्रकाश सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 342 || [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[बांसगांव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांसगांव]]|| |- | 58 || बारहपुर || [[मोहम्‍मद गाजी]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 19 || [[बिजनौर जिला|बिजनौर]]|| [[मुरादाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मुरादाबाद]]|| |- | 59 || बरखेड़ा || [[हेमराज वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 128 || [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]]|| [[पीलीभीत लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|पीलीभीत]]|| |- | 60 || बस्ती सदर || [[जीतेन्‍द्र कुमार उर्फ नन्‍दू चौधरी|जीतेन्‍द्र कुमार]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 310 || [[बस्ती जिला|बस्ती]]|| [[बस्ती लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बस्ती]]|| |- | 61 || बेहट || [[महावीर सिंह राणा]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | ||[[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 01 || [[सहारनपुर जिला|सहारणपुर]]|| [[सहारनपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सहारणपुर]]|| |- | 62 || बेलथरा रोड़ || [[गोरख पासवान]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 357 || [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[सलेमपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सलेमपुर]]|| |- | 63 || भदौही || [[जाहीद बेग]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 392 || [[संत रविदास नगर]]|| [[भदोही लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|भदौही]]|| |- | 64 || भागवंतनगर || [[कुलदीप सिंह सेंगर]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 166 || [[उन्नाव जिला|उन्नाव]]|| [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]|| |- | 65 || भरथना || [[सुखदेवी वर्मा|सुखदेव वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 201 || [[इटावा जिला|इटावा]]|| [[इटावा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|इटावा]]|| |- | 66 || भाटपार रानी || आशुतोष उपाध्याय || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 340 || [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[सलेमपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सलेमपुर]]|| |- | 67 || भिनगा || [[इन्‍द्राणी देवी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 289 || [[श्रावस्ती जिला|श्रावस्ती]]|| [[श्रावस्ती लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|श्रावस्ती]]|| |- | 68 || भोगनीपुर || [[योगेन्‍द्रपाल सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 208 || [[कानपुर देहात जिला|कानपुर देहात]]|| [[जालौन लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|जालौन]]|| |- | 69 || [[भोजीपुरा विधानसभा|भोजीपुरा]]|| [[शाजिल इस्लाम अंसारी]]|| bgcolor="{{party color|Ittehad-e-Millat Council}}" | || [[इत्तेहाद-ए-मिल्लत कौंसिल|इएमिकौं]] || || 120 || [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[बरेली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बरेली]]|| |- | 70 || भोजपुर || [[जमालुद्दीन सिद्दीकी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 195 || [[फ़र्रूख़ाबाद जिला|फर्रूखाबाद]]|| [[फरुखाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फर्रूखाबाद]]|| |- | 71 || भोगांव || [[आलोक कुमार शाक्‍य|आलोक कुमार]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 108 || [[मैनपुरी ज़िला|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मैनपुरी]]|| |- | 72 || बिधुना || प्रमोद कुमार || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 202 || [[औरैया जिला|औरैया]]|| [[कन्नौज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कनौज]]|| |- | rowspan="2" | 73 || rowspan="2" | बिजनौर || [[भारतेन्दु सिंह|कुंवर भारतेन्दु सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || rowspan="2" | || rowspan="2" | 22 || rowspan="2" | [[बिजनौर जिला|बिजनौर]]|| rowspan="2" | [[बिजनौर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बिजनौर]]|| मई 2014 में [[सोलहवीं लोक सभा]] में जीत |- | [[रुचि वीरा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || उपचुनाव में जीत |- | rowspan="2" | 74 || rowspan="2" | बिकापुर || [[मित्रसेन यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || rowspan="2" | [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || || || || |- | आनन्दसेन यादव || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || || || || || |- | rowspan="2" | 75 || rowspan="2" | बिलारी || मोहम्मद इरफ़ान || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || rowspan="2" | [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || rowspan="2" | || rowspan="2" | 30 || rowspan="2" | [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]]|| [[संभल लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सम्भल]]|| 10 मार्च 2016 को निधन। |- | मोहम्मद फईम || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[संभल लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सम्भल]]||उपचुनाव में जीत |- | 76 || बिलासपुर || संजय कपूर || bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 36 || [[रामपुर जिला|रामपुर]] || [[रायपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रामपुर]] || |- | 77 || बिलग्राम-मल्लनवान || [[बृजेश कठेरिया]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 159 || [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[मिसरिख लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मिसरिख]]|| |- | 78 || बिलहौर || अरुण कुमार कोरी || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 209 || [[कानपुर नगर जिला|कानपुर]]|| [[मिसरिख लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मिसरिख]]|| |- | 79 || [[बिल्सी विधानसभा|बिल्सी]]|| [[मुसर्रत अली बिट्टन]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 114 || [[बदायूँ जिला|बदायूँ]]|| [[बदायूं लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बदायूँ]]|| |- | 80 || बिन्दकी || [[सुखदेव प्रसाद वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 239 || [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर]]|| [[फतेहपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फतेहपुर]]|| |- | 81 || बीसलपुर || [[अगयश राम सरन वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 130 || [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]]|| [[पीलीभीत लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|पीलीभीत]]|| |- | 82 || [[बिसौली विधानसभा|बिसौली]]|| [[आशुतोष मौर्य उर्फ राजू|आशुतोष मौर्य]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 112 || [[बदायूँ जिला|बदायूँ]]|| [[बदायूं लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बदायूँ]]|| |- | 83 || बिसवां || [[रामपाल यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 149 || [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[सीतापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सीतापुर]]|| |- | 84 || विश्वनाथगंज || राकेश कुमार यादव || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 247 || [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| [[प्रतापगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|प्रतापगढ़]]|| |- | 85 || बिठारी चैनपुर || वीरेन्द्र सिंह || bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 123 || [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[आंवला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आवंला]]|| |- | 86 || बिठूर || [[मुनीन्‍द्र शुक्‍ला]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 210 || [[कानपुर नगर जिला|कानपुर]]|| [[अकबरपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अकबरपुर]]|| |- | 87 || बुढाना || [[नवाजिश आलम खान]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 11 || [[मुज़फ़्फ़रनगर जिला|मुज़फ्फरनगर]]|| [[मुजफ्फरनगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मुज़फ्फरनगर]]|| |- | 88 || बुलन्दशहर || [[अलीम हाजी|मोहम्मद अलीम हाजी]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 65 || [[बुलन्दशहर जिला|बुलन्दशहर]]|| [[बुलन्दशहर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बुलन्दशहर]]|| |- | 89 || कैंपियरगंज || [[फतेह बहादुर]]|| bgcolor="{{party color|Nationalist Congress Party}}" | || [[राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी|राकांपा]] || || 320 || [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[गोरखपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गोरखपुर]]|| |- | 90 || चैल || मोहम्मद आशिफ जाफरी || bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 253 || [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]]|| [[कौशाम्बी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कौशाम्बी]]|| |- | 91 || चकिया || पूनम || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 383 || [[चन्दौली जिला|चन्दौली]]|| [[रॉबर्ट्सगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रोबर्ट्सगंज]]|| |- | 92 || चमरव्वा || [[अली यूसुफ अली]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 35 || [[रामपुर जिला|रामपुर]]|| [[रामपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रामपुर]]|| |- | 93 || चन्‍दौसी || [[लक्ष्‍मी गौतम]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 31 || [[सम्भल जिला|सम्भल]]|| [[संभल लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सम्भल]]|| |- | 94 || चांदपुर || [[मोहम्‍मद इकबाल|इकबाल]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 23 || [[बिजनौर जिला|बिजनौर]]|| [[बिजनौर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बिजनौर]]|| |- | 95 || चारखड़ी || उर्मिला देवी || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 231 || [[महोबा जिला|महोबा]]|| [[हमीरपुर (उत्तर प्रदेश) लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हमीरपुर]]|| |- | 96 || चरथावल || [[नूर सलीम राणा]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 12 || [[मुज़फ़्फ़रनगर जिला|मुज़फ्फरनगर]]|| [[मुजफ्फरनगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मुज़फ्फरनगर]]|| |- | 97 || चौरी-चौरा || जय प्रकाश || bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 326 || [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[बांसगांव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांसगांव]]|| |- | 98 || छानबें || [[भाई लाल कोल]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 395 || [[मिर्ज़ापुर जिला|मिर्ज़ापुर]]|| [[मिर्जापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मिर्ज़ापुर]]|| |- | 99 || छपरौली || [[वीरपाल राठी|वीरपाल]]|| bgcolor="{{party color|Rashtriya Lok Dal}}" | || [[राष्ट्रीय लोक दल|रालोद]] || || 50 || [[बागपत जिला|बागपत]]|| [[बागपत जिला|बागपत]]|| |- | 100 || छर्रा || [[राकेश कुमार]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 74 || [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]]|| [[हाथरस लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हाथरस]]|| |- | 101 || [[छाता विधान सभा क्षेत्र|छाता]]|| [[तेजपाल सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Rashtriya Lok Dal}}" | || [[राष्ट्रीय लोक दल|रालोद]] || || 81 || [[मथुरा ज़िला|मथुरा]]|| [[मथुरापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मथुरा]]|| |- | 102 || छिबरामऊ || [[अरविन्‍द सिंह यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 196 || [[कन्नौजी भाषा|कनौज]]|| [[कन्नौज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कनौज]]|| |- | 103 || चिल्लूपार || [[राजेश त्रिपाठी]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 328 || [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[बांसगांव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बासगांव]]|| |- | 104 || चित्रकूट || [[वीर सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 236 || [[चित्रकूट जिला|चित्रकूट]]|| [[बांदा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांदा]]|| |- | 105 || चुनार || [[जगतम्‍बा सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 398 || [[मिर्ज़ापुर जिला|मिर्ज़ापुर]]|| [[मिर्जापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मिर्ज़ापुर]]|| |- | 106 || कर्नलगंज || योगेश प्रताप सिंह || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 298 || [[गोण्डा जिला|गोंडा]]|| [[कैसरगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कैसरगंज]]|| |- | 107 || ददरौल || [[राममूर्ती सिंह वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 136 || [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]]|| [[शाहजहाँपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|शाहजहाँपुर]]|| |- | 108 || दादरी || [[सत्‍यवीर सिंह गुर्जर]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 62 || [[गौतम बुद्ध नगर जिला|गौतम बुद्ध नगर]]|| [[गौतम बुद्ध नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गौतम बुद्ध नगर]]|| |- | 109 || दरियाबाद || [[राजीव कुमार सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 270 || [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]] || [[फैजाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फैज़ाबाद]]|| |- | 110 || [[दातागंज विधानसभा|दातागंज]]|| [[सिनोद कुमार शाक्‍य]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 117 || [[बदायूँ जिला|बदायूँ]]|| [[आंवला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आंवला]]|| |- | 111 || [[डिबाई विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र, उत्तर प्रदेश|डिबाई]]|| [[श्रीभगवान शर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 68 || [[बुलन्दशहर जिला|बुलंदशहर]]|| [[बुलन्दशहर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बुलंदशहर]]|| |- | rowspan="2" | 112 || rowspan="2" | देवबंद || [[राजेन्‍द्र सिंह राणा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || rowspan="2" | || rowspan="2" | 05 || rowspan="2" | [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]]|| rowspan="2" | [[सहारनपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सहारनपुर]]|| 27 अक्टूबर 2015 को राणा का निधन |- | माविया अली || bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || [[उपचुनाव]] में जीत<ref name="Re-elected members"/> |- | 113 || [[देवरिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|देवरिया]]|| [[जन्‍मेजय सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 337 || [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[देवरिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|देवरिया]]|| |- | 114 || दमपुर || ठाकुर मूल चंद चौहान || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 20 || [[बिजनौर जिला|बिजनौर]]|| [[नगीना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|नगीना]]|| |- | 115 || धनौरा || मैकाल चन्द्र || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 39 || [[अमरोहा जिला|अमरोहा]]|| [[अमरोहा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अमरोहा]]|| |- | 116 || धनघटा || [[अलगू प्रसाद चौहान]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 314 || [[संत कबीर नगर जिला|संत कबीर नगर]]|| [[सन्त कबीर नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|संत कबीर नगर]]|| |- | 117 || धौरहरा || [[शमशेर बहादुर]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 141 || [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]]|| [[धौरहरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धौराहरा]]|| |- | 118 || धोलाना || [[धर्मेश सिंह तोमर]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 58 || [[हापुड़ जिला|हापुड़]]|| [[ग़ाज़ियाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|ग़ाज़ियाबाद]]|| |- | 119 || डिबियापुर || प्रदीप कुमार || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 203 || [[औरैया जिला|औरैया]]|| [[इटावा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|इटावा]]|| |- | 120 || दीदारगंज || [[आदिल शेख]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 350 || [[आज़मगढ़ जिला|आज़मगढ़]]|| [[लालगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लालगंज]]|| |- | 121 || डुमरियागंज || [[कमाल यूसुफ मलिक]]|| bgcolor="{{party color|Peace Party of India}}" | || [[पीस पार्टी ऑफ़ इंडिया|पीपाऑइं]] || || 306 || [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थ नगर]] || [[डुमरियागंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|डुमरियागंज]]|| |- | 122 || दुद्धी || [[रूबी प्रसाद]]|| bgcolor="{{party color|Independent (politician)}}" | || [[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 403 || [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र]]|| [[रॉबर्ट्सगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रॉबर्ट्सगंज]]|| |- | 123 || एटा || [[आशीष कुमार यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 104 || [[एटा जिला|एटा]]|| [[एटा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|एटा]]|| |- | 124 || [[इटवा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|इटावा]]|| [[रघुराज सिंह शाक्‍य]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 200 || [[इटावा जिला|इटावा]]|| [[इटावा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|इटावा]]|| |- | 125 || एत्मादपुर || [[धर्मपाल सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 86 || [[आगरा जिला|आगरा]]|| [[आगरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आगरा]]|| |- | 126 || फरीदपुर || [[सियाराम सागर]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 122 || [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[आंवला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आंवला]]|| |- | 127 || फ़र्रूख़ाबाद || विजय सिंह || bgcolor="{{party color|Independent (politician)}}" | || [[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] || || 194 || [[फ़र्रूख़ाबाद जिला|फ़र्रूख़ाबाद]]|| [[फरुखाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फ़र्रूख़ाबाद]]|| |- | 128 || फतेहाबाद || [[छोटे लाल वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 93 || [[आगरा जिला|आगरा]]|| [[फतेहपुर सीकरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फतेहपुर सीकरी]]|| |- | rowspan="2" | 129 || rowspan="2" | फतेहपुर || [[सैय्यद कासिम हसन]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || rowspan="2" | || rowspan="2"| 240 || rowspan="2" |[[फतेहपुर जिला|फतेहपुर]]|| rowspan="2" | [[फतेहपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फतेहपुर]]||31 दिसम्बर 2013 को निधन |- |[[विक्रम सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | ||[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || [[उपचुनाव]] में जीत |- | 130 || फतेहपुर सीकरी || [[सूरजपाल सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 91 || [[आगरा जिला|आगरा]]|| [[फतेहपुर सीकरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फतेहपुर सीकरी]]|| |- | 131 || फज़ीलनगर || गंगा || bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 332 || [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[देवरिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|देवरिया]]|| |- | 132 || मनीष असीजा || [[मनीष असीजा]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 97 || [[फ़िरोज़ाबाद ज़िला|फिरोजाबाद]]|| [[फिरोजाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फिरोजाबाद]]|| |- | 133 || [[गैसड़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गैसड़ी]]|| [[शिव प्रताप यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 292 || [[बलरामपुर ज़िला, उत्तर प्रदेश|बलरामपुर]]|| [[श्रावस्ती लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|श्रावस्ती]]|| |- | 134 || गंगोह || [[प्रदीप कुमार (राजनेता)|प्रदीप कुमार]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 07 || [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]]|| [[कैराना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कैराना]]|| |- | 135 || गरौठा || [[दीप नारायण सिंह यादव|दीप नारायण सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 225 || [[झाँसी जिला|झांसी]]|| [[जालौन लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|जालौन]]|| |- | 136 || गढ़मुक्‍तेश्‍वर || [[मदन चौहान]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 60 || [[हापुड़ जिला|हापुड़]]|| [[अमरोहा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अमरोहा]]|| |- | 137 || गौरा || [[आनन्‍द सिंह कुंवर]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 301 || [[गोण्डा जिला|गोंडा]]|| [[गोंडा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गोंडा]]|| |- | 138 || गौरीगंज || [[राकेश प्रताप सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 185 || [[अमेठी ज़िला|अमेठी]]|| [[अमेठी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अमेठी]]|| |- | 139 || घाटमपुर || [[इन्‍द्रजीत कोरी|इन्द्रजीत कोरी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 218 || [[कानपुर नगर जिला|कानपुर]]|| [[अकबरपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अकबरपुर]]|| |- | 140 || ग़ाज़ियाबाद || [[सुरेश बंसल]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 56 || [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|ग़ाज़ियाबाद]]|| [[ग़ाज़ियाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|ग़ाज़ियाबाद]]|| |- | 141 || ग़ाज़ीपुर || [[विजय कुमार मिश्र]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 375 || [[गाज़ीपुर ज़िला|गाज़ीपुर]]|| [[गाजीपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गाज़ीपुर]]|| |- | 142 || घोरावल || [[रमेश गौतम|रमेश चन्द्र]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 400 || [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र]]|| [[रॉबर्ट्सगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रॉबर्ट्सगंज]]|| |- | 143 || [[घोसी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|घोसी]]|| सुधाकर || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 354 ||[[मऊ जिला|मऊ]]|| [[घोसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|घोसी]]|| |- | 144 || गोला गोकर्णनाथ || [[विनय तिवारी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 139 || [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]]|| [[खीरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|खीरी]]|| |- | 145 || गोंडा || विनोद कुमार || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 296 || [[गोण्डा जिला|गोंडा]]|| [[गोंडा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गोंडा]]|| |- | 146 || गोपालपुर || [[वसीम अहमद]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 344 || [[आज़मगढ़ जिला|आज़मगढ़]]|| [[आज़मगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आज़मगढ़]]|| |- | 147 || गोपामऊ || [[श्‍याम प्रकाश|श्याम प्रकाश]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 157 || [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[हरदोई लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हरदोई]]|| |- | 148 || [[गोरखपुर ग्रामीण विधानसभा क्षेत्र|गोरखपुर ग्रामीण]]|| [[विजय बहादुर यादव]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 323 || [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[गोरखपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गोरखपुर]]|| |- | 149 || [[गोरखपुर नगर विधानसभा क्षेत्र|गोरखपुर नगर]]|| [[राधामोहन दास अग्रवाल]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 322 || [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[गोरखपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गोरखपुर]]|| |- | 150 || गोशाईगंज || अभय सिंह || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 276 ||[[फैज़ाबाद ज़िला|फैज़ाबाद]]|| [[अम्बेडकर नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अम्बेडकर नगर]]|| |- | 151 || गोवर्धन || [[राजकुमार रावत]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 83 || [[मथुरा ज़िला|मथुरा]]|| [[मथुरापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मथुरा]]|| |- | 152 || गोविन्दनगर || [[सत्‍यदेव पचौरी]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 212 || [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]] || [[कानपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कानपुर]]|| |- | 153 || [[गुनौर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गुन्नौर]]|| [[राम खिलाड़ी सिंह यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 111 || [[बदायूँ जिला|बदायूँ]]|| [[बदायूं लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बदायूँ]]|| |- | 154 || ज्ञानपुर || विजय कुमार || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 393 || [[संत रविदास नगर]]|| [[भदोही लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|भदोही]]|| |- | 155 || [[हैदरगढ़ (विधानसभा क्षेत्र)|हैदरगढ़]]|| [[राम मगन]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 272 || [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]]|| [[बाराबंकी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बाराबंकी]]|| |- | 156 || हमीरपुर|| शिवचरण प्रजापति || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 228 || [[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर (उत्तर प्रदेश) लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हमीरपुर]]|| |- | 157 || हण्डिया || [[महेश नारायण सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 258 || [[इलाहबाद जिला|इलाहबाद]]|| [[भदोही लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|भदोही]]|| |- | 158 || हापुड़ || [[गजराज सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 59 || [[हापुड़ जिला|हापुड़]]|| [[मेरठ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मेरठ]]|| |- | 159 || हरचन्दपुर || [[सुरेन्‍द्र विक्रम सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 179 || [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[रायबरेली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रायबरेली]]|| |- | 160 || हरदोई || [[नितिन अग्रवाल]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 156 || [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[हरदोई लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हरदोई]]|| |- | 161 || हरगांव || [[रामहेत भारती]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 147 || [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[धौरहरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धौराहरा]]|| |- | 162 || हर्रैया || [[राजकिशोर सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 307 || [[बस्ती जिला|बस्ती]]|| [[बस्ती लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बस्ती]]|| |- | 163 || हसनपुर || [[कमाल अख्‍तर]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 42 || [[अमरोहा जिला|अमरोहा]]|| [[अमरोहा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अमरोहा]]|| |- | 164 || हस्तिनापुर || [[प्रभुदयाल बाल्‍मीकि]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 45 || [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[बिजनौर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बिजनौर]]|| |- | 165 || हता || राधेश्याम || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 334 ||[[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[कुशीनगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कुशीनगर]]|| |- | 166 || हाथरस || [[गेंदा लाल चौधरी]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 78 || [[हाथरस जिला|हाथरस]]|| [[हाथरस लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हाथरस]]|| |- | 167 || हुसैनगंज || मोहम्मद आसिफ || bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 242 || [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर]]|| [[फतेहपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फतेहपुर]]|| |- | 168 || इगलास || [[त्रिलोकी राम]]|| bgcolor="{{party color|Rashtriya Lok Dal}}" | || [[राष्ट्रीय लोक दल|रालोद]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 77 || [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]]|| [[अलीगढ़ जिला|हा]][[हाथरस लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|थरस]]|| |- | 169 || इसौली || [[अबरार अहमद]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 187 || [[सुलतानपुर जिला|सुल्तानपुर]]|| [[सुल्तानपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सुल्तानपुर]]|| |- | 170 || [[इटवा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|इटवा]]|| [[माता प्रसाद पाण्‍डेय]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 305 || [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थ नगर]] || [[डुमरियागंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|डुमरियागंज]]|| |- | 171 || जगदीशपुर || राधेय श्याम || bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 184 || [[अमेठी ज़िला|अमेठी]]|| [[अमेठी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अमेठी]]|| |- | 172 || जहनाबाद || [[मदन गोपाल वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]]|| || 238 || [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर]]|| [[फतेहपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फतेहपुर]]|| |- | 173 || जखनियाँ || [[सुब्‍बा राम]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 373 || [[गाज़ीपुर ज़िला|गाज़ीपुर]]|| [[गाजीपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गाज़ीपुर]]|| |- | 174 || [[जलालाबाद विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|जलालाबाद]]|| [[नीरज (कुशवाहा) मौर्य|नीरज कुशवाहा]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 132 || [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]]|| [[शाहजहाँपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|शाहजहाँपुर]]|| |- | 175 || जलालपुर || शेर बहादूर || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 280 || [[अम्बेडकर नगर ज़िला|अम्बेडकर नगर]]|| [[अम्बेडकर नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अम्बेडकर नगर]]|| |- | 176 || जलेसर || [[रणजीत सुमन]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 106 || [[एटा जिला|एटा]]|| [[आगरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आगरा]]|| |- | rowspan="2" | 177 || rowspan="2" | जंगीपुर || [[कैलाश यादव]]|| rowspan="2" bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || rowspan="2" | [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || rowspan="2" | || rowspan="2" | 376 || rowspan="2" | [[गाज़ीपुर ज़िला|गाज़ीपुर]]|| rowspan="2" | [[गाजीपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गाज़ीपुर]]|| 9 फ़रवरी 2016 को निधन |- | किसमटिया || [[उपचुनाव]] में जीत<ref name="Re-elected members"/> |- | 178 || जसराना || [[रामवीर सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 96 || [[फ़िरोज़ाबाद ज़िला|फिरोजाबाद]]|| [[फिरोजाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फिरोजाबाद]]|| |- | 179 || जसवन्तनगर || [[शिवपाल सिंह यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 199 || [[इटावा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|इटावा]]|| [[मैनपुरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मैनपुरी]]|| |- | 180 || जौनपुर || नदीम जावेद || bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 366 || [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[जौनपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|जौनपुर]]|| |- | 181 || जेवर || [[वेदराम भाटी]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 63 || [[गौतम बुद्ध नगर जिला|गौतम बुद्ध नगर]]|| [[गौतम बुद्ध नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गौतम बुद्ध नगर]]|| |- | 182 || झांसी नगर || [[रवि शर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 223 || [[झाँसी जिला|झांसी]]|| [[झांसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|झांसी]]|| |- | 183 || कादीपुर || [[राम चन्‍द्र चौधरी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 191 || [[सुलतानपुर जिला|सुल्तानपुर]]|| [[सुल्तानपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सुल्तानपुर]]|| |- | 184 || कैमगंज || अजीत कुमार || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 192 || [[फ़र्रूख़ाबाद जिला|फ़र्रूख़ाबाद]]|| [[फरुखाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फ़र्रूख़ाबाद]]|| |- | rowspan="2" | 185 || rowspan="2" |कैराना || [[हुकुम सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || rowspan="2" | || rowspan="2" | 08 || rowspan="2" | [[शामली जिला|शामली]]|| rowspan="2" | [[कैराना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कैराना]]|| मई 2014 में [[सोलहवीं लोक सभा]] के लिए चुने गये। |- | [[नाहिद हसन]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[उपचुनाव]] में जीत<ref name="Re-elected members">{{cite news|title=Re-elected members|publisher=U.P. Legislative Assembly website|access-date=1 August 2015|url=http://uplegisassembly.gov.in/ENGLISH/memberListReElected.htm|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102611/http://uplegisassembly.gov.in/ENGLISH/memberListReElected.htm|url-status=dead}}</ref> |- | 186 || कैसरगंज || [[मुकुट बिहारी वर्मा|मुकुट बिहारी]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 288 || [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[कैसरगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कैसरगंज]]|| |- | 187 || काल्पी || उमाकांति || bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 220 || [[जालौन जिला|जालौन]]|| [[जालौन लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|जालौन]]|| |- | 188 || कल्याणपुर || [[सतीश कुमार निगम]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 211 || [[कानपुर नगर जिला|कानपुर]]|| [[अकबरपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अकबरपुर]]|| |- | 189 || कनौज || [[अनिल कुमार दोहरे]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 198 || [[कन्नौज जिला|कनौज]]|| [[कन्नौज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कनौज]]|| |- | 190 || कानपुर कैंट || [[रघुनन्‍दन सिंह भदौरिया]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 216 || [[कानपुर नगर जिला|कानपुर]]|| [[कानपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कानपुर]]|| |- | 191 || कांठ || [[अनीसुर्रहमान]]|| bgcolor="{{party color|Peace Party of India}}" | || [[पीस पार्टी ऑफ़ इंडिया|पीपाऑइं]] || || 25 || [[मुरादाबाद जिला|मोरादाबाद]]|| [[मुरादाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मोरादाबाद]]|| |- | 192 || कपिलवस्तु || विजय कुमार || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 303 || [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थ नगर]] || [[डुमरियागंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|डुमरियागंज]]|| |- | 193 || कप्तानगंज || [[राम प्रसाद चौधरी]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 308 || [[बस्ती जिला|बस्ती]]|| [[बस्ती लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बस्ती]]|| |- | 194 || करछना || [[दीपक पटेल]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 260 || [[इलाहबाद जिला|इलाहबाद]]|| [[इलाहाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|इलाहबाद]]|| |- | 195 || करहल || [[सोबरन सिंह यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 110 || [[मैनपुरी ज़िला|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मैनपुरी]]|| |- | 196 || कासगंज || [[मानपाल सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 100 || [[कासगंज ज़िला|कासगंज]]|| [[एटा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|एटा]]|| |- | 197 || कास्टा || सुनील कुमार लाला || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 143 || [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]]|| [[धौरहरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धौराहरा]]|| |- | 198 || कटेहरी || [[शंखलाल मांझी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 277 || [[अम्बेडकर नगर ज़िला|अम्बेडकर नगर]]|| [[अम्बेडकर नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अम्बेडकर नगर]]|| |- | 199 || [[कटरा विधानसभा|कटरा]]|| [[राजेश यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 131 || [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]]|| [[शाहजहाँपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|शाहजहाँपुर]]|| |- | 200 || कटरा बाज़ार || भवन सिंह || bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 297 || [[गोण्डा जिला|गोंडा]]|| [[कैसरगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कैसरगंज]]|| |- | 201 || केराकत || [[गुलाब चन्‍द]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 372 || [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[मछलीशहर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मछलीशहर]]|| |- | 202 || खड्डा || [[विजय कुमार दूबे|विजय कुमार दुबे]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 329 || [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[कुशीनगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कुशीनगर]]|| |- | 203 || खागा || कृष्णा पासवान || bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 243 || [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर]]|| [[फतेहपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फतेहपुर]]|| |- | 204 || खैर || [[भगवती प्रसाद]]|| bgcolor="{{party color|Rashtriya Lok Dal}}" | || [[राष्ट्रीय लोक दल|रालोद]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 71 || [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]]|| [[अलीगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अलीगढ़]]|| |- | 205 || खजनी || [[सन्‍त प्रसाद]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 325 || [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[सन्त कबीर नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|संत कबीर नगर]]|| |- | 211 || किसनी || [[बृजेश कठेरिया]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 109 || [[मैनपुरी ज़िला|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मैनपुरी]]|| |- | 212 || किठौर || [[शाहिद मंजूर]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 46 || [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[मेरठ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मेरठ]]|| |- | 213 || कोइल || [[जमीर उल्‍ला खां]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 75 || [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]]|| [[अलीगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अलीगढ़]]|| |- | 214 || कोरांव || [[राजबली जैसल]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 265 || [[प्रयागराज जिला|इलाहबाद]]|| [[इलाहाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|इलाहबाद]]|| |- | 215 || कुंडा || [[रघुराज प्रताप सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Independent (politician)}}" | || [[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] || || 246 || [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| [[कौशाम्बी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कौशाम्बी]]|| |- | 216 || कुन्दरकी || [[मोहम्‍मद रिजवान]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 29 || [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]]|| [[संभल लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|संभल]]|| |- | 217 || [[कुर्सी (विधानसभा क्षेत्र)|कुर्सी]]|| [[फरीद महफूज किदवई]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 266 || [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]]|| [[बाराबंकी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बाराबंकी]] || |- | 218 || कुशीनगर || [[ब्रह्मा शंकर त्रिपाठी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 333 || [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[कुशीनगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कुशीनगर]]|| |- | 219 || लहरपुर || [[मोहम्‍मद जासमीर अंसारी]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 148 || [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[सीतापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सीतापुर]]|| |- | 220 || लखीमपुर || [[उत्‍कर्ष वर्मा 'मधुर'|उत्‍कर्ष वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 142 || [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]]|| [[खीरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|खीरी]]|| |- | 221 || लालगंज || [[बेचई सरोज]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 351 || [[आज़मगढ़ जिला|आज़मगढ़]]|| [[लालगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लालगंज]]|| |- | 222 || [[ललितपुर जिला|ललितपुर]]|| [[रमेश प्रसाद कुशवाहा]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 226 || [[ललितपुर जिला|ललितपुर]]|| [[झांसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|झांसी]]|| |- | 223 || लम्भुआ || [[सन्‍तोष पाण्‍डेय]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 190 || [[सुलतानपुर जिला|सुलतानपुर]]|| [[सुल्तानपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सुल्तानपुर]]|| |- | 224 || लोनी || [[जाकिर अली|ज़ाकिर अली]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 53 || [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|ग़ाज़ियाबाद]]|| [[ग़ाज़ियाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|ग़ाज़ियाबाद]]|| |- | 225 || लखनऊ कैंट || [[रीता बहुगुणा जोशी]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 175 || [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[लखनऊ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लखनऊ]]|| |- | 226 || लखनऊ मध्य || [[रविदास मेहरोत्रा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 174 || [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[लखनऊ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लखनऊ]]|| |- | 227 || लखनऊ पूर्व || [[आशुतोष टंडन]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 173 || [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[लखनऊ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लखनऊ]]|| |- | 228 || लखनऊ उत्तर || [[अभिषेक मिश्रा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 172 || [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[लखनऊ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लखनऊ]]|| |- | 229 || लखनऊ पश्चिम || [[मोहम्‍मद रेहान]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 171 || [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[लखनऊ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लखनऊ]]|| |- | 230 || मछलीशहर || [[जगदीश सोनकर]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 369 || [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[मछलीशहर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मछलीशहर]]|| |- | 231 || [[माधौगढ़ विधानसभा क्षेत्र|माधौगढ़]]|| संतराम || bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 219 || [[जालौन जिला|जालौन]]|| [[जालौन लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|जालौन]]|| |- | 232 || मधुबन || [[उमेश पाण्‍डेय]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 353 || [[मऊ जिला|मऊ]]|| [[घोसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|घोसी]]|| |- | 233 || महादेवा || [[राम करन आर्य|राम करण आर्य]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 311 || [[बस्ती जिला|बस्ती]]|| [[बस्ती लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बस्ती]]|| |- | 234 || महराजगंज || [[सुदामा प्रसाद]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 318 || [[महराजगंज जिला|महराजगंज]]|| [[महाराजगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|महराजगंज]]|| |- | 235 || महाराजपुर || [[सतीश महाना]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 217 || [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]]|| [[अकबरपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अकबरपुर]]|| |- | 236 || [[महसी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|महसी]]|| [[कृष्ण कुमार ओझा]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 285 || [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[बहराइच लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बहराइच]]|| |- | 237 || महमूदाबाद || [[नरेन्‍द्र सिंह वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 151 || [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[सीतापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सीतापुर]]|| |- | 238 || महोबा || राजनारायण || bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 230 || [[महोबा जिला|महोबा]]|| [[हमीरपुर (उत्तर प्रदेश) लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हमीरपुर]]|| |- | 239 || महोली || [[अनूप कुमार गुप्‍ता]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 145 || [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[धौरहरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धौरहरा]]|| |- | 240 || मैनपुरी ||राजू यादव|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 107 || [[मैनपुरी ज़िला|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मैनपुरी]]|| |- | 241 || मझावन || रमेश चंद || bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 397 || [[मिर्ज़ापुर जिला|मिर्ज़ापुर]]|| [[मिर्जापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मिर्ज़ापुर]]|| |- | 242 || मल्हनी || [[पारसनाथ यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 367 || [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[जौनपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|जौनपुर]]|| |- | 243 || मलिहाबाद || [[इन्‍दल कुमार|इन्दल कुमार]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 168 || [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[मोहनलाल गंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मोहनलालगंज]]|| |- | 244 || मानिकपुर || [[चन्‍द्रभान सिंह पटेल]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 237 || [[चित्रकूट जिला|चित्रकूट]]|| [[बांदा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांदा]]|| |- | 245 || मंझनपुर || [[इन्‍द्रजीत सरोज]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 252 || [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]]|| [[कौशाम्बी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कौशाम्बी]]|| |- | 246 || मनकापुर || बाबूलाल || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 300 || [[गोण्डा जिला|गोंडा]]|| [[गोंडा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गोंडा]]|| |- | rowspan="2" | 247 || rowspan="2" | मांट || [[जयंत चौधरी]]|| bgcolor="{{party color|Rashtriya Lok Dal}}" | || [[राष्ट्रीय लोक दल|रालोद]] || rowspan="2" | || rowspan="2" | 82 || rowspan="2" | [[मथुरा ज़िला|मथुरा]]|| rowspan="2" | [[मथुरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मथुरा]]|| |- | [[श्‍याम सुन्‍दर शर्मा]]|| bgcolor="{{party color|All India Trinamool Congress}}" | || [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृकां]] || [[उपचुनाव]] में जीत<ref name="Re-elected members"/> |- | 248 || मारहरा || [[अमित गौरव यादव|अमित गौरव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 105 || [[एटा जिला|एटा]]|| [[एटा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|एटा]]|| |- | 249 || मडिहान || [[ललितेश पति त्रिपाठी]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 399 || [[मिर्ज़ापुर जिला|मिर्ज़ापुर]]|| [[मिर्जापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मिर्ज़ापुर]]|| |- | 250 || मड़ियाहूँ || श्रद्धा यादव || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 370 || [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[मछलीशहर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मछलीशहर]]|| |- | 251 || [[मटेरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मटेरा]]|| [[यासर शाह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || ||284 || [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[बहराइच लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बहराइच]]|| |- | 252 || मथुरा || [[प्रदीप माथुर]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || ||84 || [[मथुरा ज़िला|मथुरा]]|| [[मथुरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मथुरा]]|| |- | 253 || [[मऊ विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|मऊ]]|| [[मुख्तार अंसारी]]|| bgcolor="{{party color|Quami Ekta Dal}}" | || [[कौमी एकता दल|कौएद]] || || 356 || [[मऊ जिला|मऊ]]|| [[घोसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|घोसी]]|| |- | 254 || मऊरानीपुर || [[रश्मि आर्य]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 224 || [[झाँसी जिला|झांसी]]|| [[झांसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|झांसी]]|| |- | 255 || मीरापुर || जामिल अहमद क़ासमी || bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 16 || [[मुज़फ़्फ़रनगर जिला|मुज़फ़्फ़रनगर]]|| [[बिजनौर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बिजनौर]]|| |- | 256 || [[मीरगंज विधानसभा|मीरगंज]]|| [[सुल्‍तान बेग]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 119 || [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[बरेली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बरेली]]|| |- | 257 || मेरठ || [[लक्ष्‍मीकान्‍त बाजपेयी]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 48 || [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[मेरठ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मेरठ]]|| |- | 258 || मेरठ कैंट || [[सत्‍य प्रकाश अग्रवाल]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 47 || [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[मेरठ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मेरठ]]|| |- | 259 || मेरठ दक्षिण || रविन्द्र कुमार भढ़ाना || bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 49 || [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[मेरठ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मेरठ]]|| |- | 260 || मेहनगर || [[बृजलाल सोनकर]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 352 || [[आज़मगढ़ जिला|आज़मगढ़]]|| [[आज़मगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आज़मगढ़]]|| |- | 261 || मेहनौन || [[नन्दिता शुक्‍ला]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 295 || [[गोण्डा जिला|गोंडा]]|| [[गोंडा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गोंडा]]|| |- | 262 || महरौनी || [[फेरन लाल]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 227 || [[ललितपुर जिला|ललितपुर]]|| [[झांसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|झांसी]]|| |- | 263 || मेजा || [[गिरीश चंद्र मूर्मू]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || ||259 || [[प्रयागराज जिला|इलाहबाद]]|| [[इलाहाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|इलाहबाद]]|| |- | 264 || मेंहदवाल || लक्ष्मीकांत || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 312 || [[संत कबीर नगर जिला|संत कबीर नगर]]|| [[सन्त कबीर नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|संत कबीर नगर]]|| |- | 265 || मिलक || [[विजय सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 38 || [[रामपुर जिला|रामपुर]]|| [[रामपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रामपुर]]|| |- | 266 || मिल्कीपुर || [[अवधेश प्रसाद]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 273 || [[फैज़ाबाद ज़िला|फैज़ाबाद]]|| [[फैजाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फैज़ाबाद]]|| |- | 267 || मिर्ज़ापुर || [[कैलाश चौरसिया]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 396 || [[मिर्ज़ापुर जिला|मिर्ज़ापुर]]|| [[मिर्जापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मिर्ज़ापुर]]|| |- | 268 || मिसरिख || [[रामपाल राजवंशी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 153 || [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[मिसरिख लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मिसरिख]]|| |- | 269 || मोदीनगर || [[सुदेश शर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Rashtriya Lok Dal}}" | || [[राष्ट्रीय लोक दल|रालोद]] || || 57 || [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|ग़ाज़ियाबाद]]|| [[बागपत लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बागपत]]|| |- | 270 || मोहम्दाबाद || [[सिबगतुल्‍ला अंसारी]]|| bgcolor="{{party color|Quami Ekta Dal}}" | || [[कौमी एकता दल|कौएद]] || || 378 || [[गाज़ीपुर ज़िला|गाज़ीपुर]]|| [[बलिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बलिया]]|| |- | 271 || मोहम्मदी || [[अवस्‍थी बाला प्रसाद]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 144 || [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]]|| [[धौरहरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धौरहरा]]|| |- | 272 || मोहान || राधेय लाल यादव || bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 164 || [[उन्नाव जिला|उन्नाव]]|| [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]|| |- | 273 || मोहनलालगंज || [[चन्‍द्रा रावत]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 176 || [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[मोहनलाल गंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मोहनलालगंज]]|| |- | 274 || मुरादाबाद नगर || [[मोहम्‍मद युसुफ अंसारी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 28 || [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]]|| [[मुरादाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मुरादाबाद]]|| |- | 275 || मुरादाबाद ग्रामीण || [[शमीमुल हक]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 27 || [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]]|| [[मुरादाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मुरादाबाद]]|| |- | 276 || मुबारकपुर || [[शाह आलम उर्फ गुड्डू जमाली|शाह आलम (गुड्डू जमाली]]) || bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 346 || [[आज़मगढ़ जिला|आज़मगढ़]]|| [[आज़मगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आज़मगढ़]]|| |- | 277 || मुगलसराय || [[बब्‍बन|बब्बन]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 380 || [[चन्दौली जिला|चन्दौली]]|| [[चन्दौली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|चन्दौली]]|| |- | 278 || मुहम्मदाबाद-गोहना || [[बैजनाथ (विधायक)|बैजनाथ]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 355 || [[मऊ जिला|मऊ]]|| [[घोसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|घोसी]]|| |- | 279 || मुंगरा बादशाहपुर || सीमा || bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 368 || [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[जौनपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|जौनपुर]]|| |- | 280 || मुरादनगर || [[वहाब चौधरी]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 54 || [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|ग़ाज़ियाबाद]]|| [[ग़ाज़ियाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|ग़ाज़ियाबाद]]|| |- | rowspan="2" | 281 || rowspan="2" | मुज़फ़्फ़रनगर || [[चितरंजन स्‍वरूप]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || rowspan="2" | || rowspan="2" | 14 || rowspan="2" | [[मुज़फ़्फ़रनगर जिला|मुज़फ़्फ़रनगर]]|| rowspan="2" | [[मुजफ्फरनगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मुज़फ़्फ़रनगर]]|| 19 अगस्त 2015 को निधन। |- | कपिल देव अग्रवाल || bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || [[उपचुनाव]] में जीत<ref name="Re-elected members"/> |- | 282 || नगीना || [[मनोज कुमार पारस]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 18 || [[बिजनौर जिला|बिजनौर]]|| [[नगीना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|नगीना]]|| |- | 283 || नजीबाबाद || [[तसलीम]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 17 || [[बिजनौर जिला|बिजनौर]]|| [[नगीना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|नगीना]]|| |- | 284 || नकुर || [[धरम सिंह सैनी]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | ||[[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 02 || [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]]|| [[कैराना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कैराना]]|| |- | 285 || नानपारा || [[माधुरी वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 283 || [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[बहराइच लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बहराइच]]|| |- | 286 || नरैनी || [[गयाचरण दिनकर]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 234 || [[बांदा जिला, उत्तर प्रदेश|बांदा]]|| [[बांदा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांदा]]|| |- | 287 || नौगाँवा सादात || [[अशफाक अली खां]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 40 || [[अमरोहा जिला|अमरोहा]]|| [[अमरोहा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अमरोहा]]|| |- | 288 || नौतनवा || [[कौशल किशोर]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 316 || [[महराजगंज जिला|महराजगंज]]|| [[महाराजगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|महराजगंज]]|| |- | 289 || [[नवाबगंज विधानसभा|नवाबगंज]]|| भागवत सरण गंगवार || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 121 || [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[बरेली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बरेली]]|| |- | 290 || नहटौर || [[ओम कुमार]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 21 || [[बिजनौर जिला|बिजनौर]]|| [[नगीना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|नगीना]]|| |- | rowspan="2" | 291 || rowspan="2" | [[निघासन (विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र)|निघासन]]|| [[अजय मिश्रा टेनी]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || rowspan="2" | || rowspan="2" | 138 || rowspan="2" | [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]]|| rowspan="2" | [[खीरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|खीरी]]|| मई 2014 में [[सोलहवीं लोक सभा]] के लिए चुने गये। |- | [[कृष्‍ण गोपाल पटेल]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[उपचुनाव]] में जीत<ref name="All members from Nighasan assembly constituency">{{cite news|title=All members from Nighasan assembly constituency|publisher=elections.in|access-date=17 December 2015|url=http://www.elections.in/uttar-pradesh/assembly-constituencies/nighasan.html}}</ref> |- | 292 || निज़ामाबाद || [[आलम बदी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 348 || [[आज़मगढ़ जिला|आज़मगढ़]]|| [[लालगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लालगंज]]|| |- | rowspan="2" | 293 || rowspan="2" | नोएडा || [[महेश शर्मा]]|| rowspan="2" bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || rowspan="2" | [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || rowspan="2" | || rowspan="2" | 61 || rowspan="2" | [[गौतम बुद्ध नगर जिला|गौतम बुद्ध नगर]]|| rowspan="2" | [[गौतम बुद्ध नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गौतम बुद्ध नगर]]|| मई 2014 में [[सोलहवीं लोक सभा]] के लिए चुने गये। |- | बिलमा बाथम || [[उपचुनाव]] में जीत<ref name="Re-elected members"/> |- | 294 || नूरपुर || [[लोकेन्‍द्र सिंह|लोकेन्द्र सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 24 || [[बिजनौर जिला|बिजनौर]]|| [[नगीना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|नगीना]]|| |- | 295 || ओबरा || सुनील कुमार || bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 402 || [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र]]|| [[रॉबर्ट्सगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रॉबर्ट्सगंज]]|| |- | 296 || उरई || दयाशंकर || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 221 || [[जालौन जिला|जालौन]]|| [[जालौन लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|जालौन]]|| |- | 297 || [[पडरौना विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र, उत्तर प्रदेश|पडरौना]]|| [[स्वामी प्रसाद मौर्य]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 330 || [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[कुशीनगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कुशीनगर]]|| |- | 298 || पलिया || [[हरविन्‍दर कुमार साहनी उर्फ रोमी साहनी|हरविन्‍दर कुमार साहनी]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 137 || [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]]|| [[खीरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|खीरी]]|| |- | 299 || पनियरा || [[देव नारायण]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 319 || [[महराजगंज जिला|महराजगंज]]|| [[महाराजगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|महराजगंज]]|| |- | 300 || पाथरदेव || शकीर अली || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 338 || [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[देवरिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|देवरिया]]|| |- | 301 || पटियाली || [[नजीवा खान जीनत]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 102 || [[कासगंज ज़िला|कासगंज]]|| [[एटा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|एटा]]|| |- | 302 || पट्टी || राम सिंह || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 249 || [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| [[प्रतापगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|प्रतापगढ़]]|| |- | 303 || पयागपुर || मुकेश श्रीवास्तव || bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 287 || [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[कैसरगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कैसरगंज]]|| |- | 304 || फाफामऊ || [[अंसार अहमद]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 254 || [[प्रयागराज जिला|इलाहबाद]]|| [[फूलपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फूलपुर]]|| |- | 305 || फरेन्दा || विनोद तिवारी || bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 315 || [[महराजगंज जिला|महराजगंज]]|| [[महाराजगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|महराजगंज]]|| |- | 306 || फेफना || [[उपेन्‍द्र तिवारी]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 360 || [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[बलिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बलिया]]|| |- | 307 || फूलपुर पवई || [[श्‍याम बहादुर सिंह यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 349 || [[आज़मगढ़ जिला|आज़मगढ़]]|| [[लालगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लालगंज]]|| |- | 308 || फूलपुर || [[सईद अहमद]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 256 || [[प्रयागराज जिला|इलाहबाद]]|| [[फूलपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फूलपुर]]|| |- | 309 || पीलीभीत || [[रियाज अहमद]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 127 || [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]]|| [[पीलीभीत लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|पीलीभीत]]|| |- | 310 || पिंडरा || [[अजय राय]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 384 || [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]|| [[मछलीशहर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मछलीशहर]]|| |- | 311 || पिपराइच || [[राजमती]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || ||321 || [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[गोरखपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गोरखपुर]]|| |- | 312 || [[पुवायाँ (विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र)|पुवायाँ]]|| [[शकुंतला देवी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 134 || [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]]|| [[शाहजहाँपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|शाहजहाँपुर]]|| |- | 313 || प्रतापगढ़ || नागेन्द्र सिंह || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 248 || [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| [[प्रतापगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|प्रतापगढ़]]|| |- | 314 || प्रतापपुर || [[विजमा यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 257 || [[इलाहबाद जिला|इलाहबाद]]|| [[भदोही लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|भदोही]]|| |- | 315 || पूरनपुर || [[पीतम राम]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 129 || [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]]|| [[पीलीभीत लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|पीलीभीत]]|| |- | 316 || पुरकाज़ी || [[अनिल कुमार]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 13 || [[मुज़फ़्फ़रनगर जिला|मुज़फ़्फ़रनगर]]|| [[बिजनौर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बिजनौर]]|| |- | 317 || पुरवा || [[उदय राज]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 167 || [[उन्नाव जिला|उन्नाव]]|| [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]|| |- | 318 || रायबरेली || [[अखिलेश कुमार सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Peace Party of India}}" | || [[पीस पार्टी ऑफ़ इंडिया|पीपाऑइं]] || || 180 || [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[रायबरेली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रायबरेली]]|| |- | 319 || राम नगर || [[अरविन्‍द कुमार सिंह ‘गोप’]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 267 || [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]] || [[बाराबंकी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बाराबंकी]] || |- | 320 || रामकोला || [[पूर्णमासी देहाती]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 335 || [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[कुशीनगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कुशीनगर]]|| |- | 321 || [[रामपुर विधानसभा|रामपुर]]|| [[आज़म खान]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 37 || [[रामपुर जिला|रामपुर]]|| [[रामपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रामपुर]]|| |- | 322 || रामपुर कारखाना || गज़ाला लारी || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 339 || [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[देवरिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|देवरिया]]|| |- | 323 || रामपुर खास || प्रमोद कुमार || bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 244 || [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| [[प्रतापगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|प्रतापगढ़]]|| |- | 324 || रामपुर मणिहरण || [[रवीन्‍द्र कुमार 'मोल्‍हू']]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 06 || [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]]|| [[सहारनपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सहारनपुर]]|| |- | 325 || रानीगंज || [[शिवाकान्‍त ओझा|शिवकान्त ओझा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 250 || [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| [[प्रतापगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|प्रतापगढ़]]|| |- | 326 || रासरा || [[उमाशंकर]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 358 || [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[घोसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|घोसी]]|| |- | 327 || रसूलाबाद || [[शिव कुमार बेरिया]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 205 || [[कानपुर देहात जिला|कानपुर देहात]]|| [[कन्नौज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कनौज]]|| |- | 328 || राठ || [[गयादीन अनुरागी]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 229 || [[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर (उत्तर प्रदेश) लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हमीरपुर]]|| |- | 329 || रॉबर्ट्सगंज || [[अविनाश कुशवाहा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 401 || [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र]]|| [[रॉबर्ट्सगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रॉबर्ट्सगंज]]|| |- | rowspan="2" | 330 || rowspan="2" | रोहनिया || [[अनुप्रिया पटेल]]|| bgcolor="{{party color|Apna Dal}}" | || [[अपना दल|अद]] || rowspan="2" | || rowspan="2" | 387 || rowspan="2" | [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]|| rowspan="2" | [[वाराणसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वाराणसी]]|| मई 2014 में [[सोलहवीं लोक सभा]] के लिए चुने गये। |- | महेन्द्र सिंह पटेल || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || सन् 2014 में [[उपचुनाव]] में जीत<ref name="All MLAs from Rohaniya">{{cite news|title=All MLAs from Rohaniya|publisher=elections.in|access-date=1 July 2015|url=http://www.elections.in/uttar-pradesh/assembly-constituencies/rohaniya.html}}</ref> |- | 331 || रुदौली || [[रामचन्‍द्र यादव]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 271 || [[फैज़ाबाद ज़िला|फैज़ाबाद]]|| || |- | 332 || रुधौली || [[संजय प्रताप जायसवाल]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 309 || [[बस्ती जिला|बस्ती]]|| [[बस्ती लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बस्ती]]|| |- | 333 || [[रूद्रपुर विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र, उत्तर प्रदेश|रूद्रपुर]]|| [[अखिलेश प्रताप सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 336 || [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[बांसगांव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बासगांव]]|| |- | 334 || सादाबाद || [[देवेन्‍द्र अग्रवाल]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 79 || [[हाथरस जिला|हाथरस]]|| [[हाथरस लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हाथरस]]|| |- | 335 || सदर || अरुण कुमार || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 189 || [[सुलतानपुर जिला|सुल्तानपुर]]|| [[सुल्तानपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सुल्तानपुर]]|| |- | 336 || सफीपुर || [[सुधीर कुमार]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 163 || [[उन्नाव जिला|उन्नाव]]|| [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]|| |- | 337 || सागरी || [[अभय नरायन सिंह पटेल|अभय नारायण]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 345 || [[आज़मगढ़ जिला|आज़मगढ़]]|| [[आज़मगढ़ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आज़मगढ़]]|| |- | 338 || सहजनवा || राजेन्द्र || bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | ||[[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 324 ||[[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[गोरखपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गोरखपुर]]|| |- | 339 || सहारनपुर || [[जगपाल]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 04 || rowspan="3" | [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]]|| rowspan="3" | [[सहारनपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सहारनपुर]]|| |- | rowspan="2" | 340 || rowspan="2" | सहारनपुर नगर || [[राघव लखनपाल]]|| rowspan="2" bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || rowspan="2" |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || rowspan="2" | || rowspan="2" | 03 || मई 2014 में [[सोलहवीं लोक सभा]] के लिए चुने गये। |- | राजीव गुम्बेर || [[उपचुनाव]] में जीत<ref name="Re-elected members"/> |- | 341 || [[सहसवान विधानसभा|सहसवान]]|| [[ओमकार सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 113 || [[बदायूँ जिला|बदायूँ]]|| [[बदायूं लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बदायूँ]]|| |- | 342 || साहिबाबाद || [[अमरपाल शर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 55 || [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|ग़ाज़ियाबाद]]|| [[ग़ाज़ियाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|ग़ाज़ियाबाद]]|| |- | 343 || सैदपुर || [[सुभाष पासी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 374 || [[गाज़ीपुर ज़िला|गाज़ीपुर]]|| [[गाजीपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गाज़ीपुर]]|| |- | 344 || सैयदराजा || मनोज कुमार || bgcolor="{{party color|Independent (politician)}}" | || [[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] || || 382 || [[चन्दौली जिला|चन्दौली]]|| [[चन्दौली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|चन्दौली]]|| |- | 345 || सकलदिहा || [[सुशील सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Independent (politician)}}" | || [[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] || || 381 || [[चन्दौली जिला|चन्दौली]]|| [[चन्दौली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|चन्दौली]]|| |- | 346 || सलेमपुर || मनबोध प्रसाद || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 341 || [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[सलेमपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सलेमपुर]]|| |- | 347 || सलोन || [[आशा किशोर]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 181 || [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[अमेठी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अमेठी]]|| |- | 348 || सम्भल || [[इकबाल महमूद]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 33 || [[मुरादाबाद जिला|मोरादाबाद]]|| [[संभल लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सम्भल]]|| |- | 349 || साण्डी || [[राजेश्‍वरी|राजेश्वरी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]]|| 158 || [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| |- | 350 || सांदिला || कुंवर महाबीर सिंह || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 161 || [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[मिसरिख लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मिसरीख]]|| |- | 351 || सरधना || [[संगीत सिंह सोम]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 44 || [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[मुजफ्फरनगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मुज़फ़्फ़रनगर]]|| |- | 352 || [[सरेनी (विधानसभा क्षेत्र)|सरेनी]]|| [[देवेन्‍द्र प्रताप सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 182 || [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[रायबरेली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रायबरेली]]|| |- | 353 || सरोजिनी नगर || [[शारदा प्रताप शुक्‍ला]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 170 || [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[मोहनलाल गंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मोहनलालगंज]]|| |- | 354 || सवायजपुर || [[रजनी तिवारी]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 154 || [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[हरदोई लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हरदोई]]|| |- | 355 || सेवापुरी || [[सुरेन्‍द्र सिंह पटेल]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 391 || [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]|| [[वाराणसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वाराणसी]]|| |- | 356 || सेवता || [[महेन्‍द्र कुमार सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 150 || [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[सीतापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सीतापुर]]|| |- | 357 || शाहाबाद || बबू खान || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 155 || [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[हरदोई लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हरदोई]]|| |- | 358 || शाहगंज || [[शैलेन्‍द्र यादव ‘ललई’]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 365 || [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[जौनपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|जौनपुर]]|| |- | 359 || शाहजहाँपुर || [[सुरेश कुमार खन्ना]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 135 || [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]]|| [[शाहजहाँपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|शाहजहाँपुर]]|| |- | 360 || शामली || [[पंकज कुमार मलिक]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 10 || [[शामली जिला|शामली]]|| [[कैराना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कैराना]]|| |- | 361 || [[शेखुपुर विधानसभा|शेखुपुर]]|| [[आशीष यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 116 || [[बदायूँ जिला|बदायूँ]]|| [[आंवला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|आंवला]]|| |- | 362 || शिकारपुर || [[मुकेश शर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 69 || [[बुलन्दशहर जिला|बुलन्दशहर]]|| [[बुलन्दशहर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बुलंदशहर]]|| |- | 363 || शिकोहाबाद || [[ओम प्रकाश वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 98 || [[फ़िरोज़ाबाद ज़िला|फिरोजाबाद]]|| [[फिरोजाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फिरोजाबाद]]|| |- | 364 || शिवपुर || [[उदयलाल मौर्य]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 386 || [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]|| [[चन्दौली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|चन्दौली]]|| |- | 365 || शोहरतगढ़ || [[लालमुन्‍नी सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 302 || [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थ नगर]]|| [[डुमरियागंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|डुमरियागंज]]|| |- | 366 || श्रावस्ती || [[मुहम्‍मद रमजान|मुहम्मद रमजान]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 290 || [[श्रावस्ती जिला|श्रावस्ती]]|| [[श्रावस्ती लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|श्रावस्ती]]|| |- | 367 || सिधौली || [[मनीष रावत]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 152 || [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[मोहनलाल गंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मोहनलालगंज]]|| |- | 368 || सिकन्दरपुर || जियूद्दीन रिजवी || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 359 || [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[सलेमपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सलेमपुर]]|| |- | 369 || सिकन्दरा || [[इन्‍द्रपाल सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 207 || [[कानपुर देहात जिला|कानपुर देहात]]|| [[इटावा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|इटावा]]|| |- | 370 || सिकंदरा राव || [[रामवीर उपाध्‍याय]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 80 || [[हाथरस जिला|हाथरस]]|| [[हाथरस लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हाथरस]]|| |- | 371 || सिकन्दराबाद || [[बिमला सिंह सोलंकी]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 64 || [[बुलन्दशहर जिला|बुलन्दशहर]]|| [[गौतम बुद्ध नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गौतम बुद्ध नगर]]|| |- | 372 || सिराथू || [[वाचस्‍पति|वाचस्पति]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 251 || [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]]|| [[कौशाम्बी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कौशाम्बी]]|| |- | 373 || सिरसागंज || [[हरिओम यादव]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 99 || [[फ़िरोज़ाबाद ज़िला|फिरोजाबाद]]|| [[फिरोजाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फिरोजाबाद]]|| |- | 374 || सीसामऊ || [[इरफान सोलंकी|हाज़ी इरफान सोलंकी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 213 || [[कानपुर नगर जिला|कानपुर]]|| [[कानपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कानपुर]]|| |- | 375 || सिसवा || [[शिवेन्‍द्र सिंह उर्फ शिव बाबू|शिवेन्‍द्र सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 317 || [[महराजगंज जिला|महाराजगंज]]|| [[महाराजगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|महाराजगंज]]|| |- | 376 || सीतापुर || [[राधेश्‍याम जायसवाल]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 146 || [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[सीतापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सीतापुर]]|| |- | 377 || सिवालखास || गुलाम मोहम्मद || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 43 || [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[बागपत लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बागपत]]|| |- | 378 || सोरांव || [[सत्‍यवीर मुन्‍ना]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 255 || [[इलाहबाद जिला|इलाहबाद]]|| [[फूलपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फूलपुर]]|| |- | 379 || श्रीनगर || रामसरण || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 140 || [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]]|| [[खीरी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|खीरी]]|| |- | 380 || [[स्वार विधानसभा क्षेत्र|स्वार]]|| [[काजिम अली खां उर्फ नवेद मियां|काजिम अली खां]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 34 || [[रामपुर जिला|रामपुर]]|| [[रामपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रामपुर]]|| |- | 381 || सुल्तानपुर || [[अनूप सण्‍डा]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 188 || [[सुलतानपुर जिला|सुल्तानपुर]]|| [[सुल्तानपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सुल्तानपुर]]|| |- | 382 || स्याना || [[दिलनवाज खान]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 66 || [[बुलन्दशहर जिला|बुलन्दशहर]]|| [[बुलन्दशहर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बुलंदशहर]]|| |- | 383 || तमकुही राज || अजय कुमार लल्लू || bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 331 || [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[देवरिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|देवरिया]]|| |- | 384 || टाण्डा || [[अजीमुल हक पहलवान]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 278 || [[अम्बेडकर नगर ज़िला|अम्बेडकर नगर]]|| [[अम्बेडकर नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अम्बेडकर नगर]]|| |- | 385 || तरबगंज || [[अवधेश कुमार सिंह उर्फ मंजू सिंह|अवधेश कुमार सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 299 || [[गोण्डा जिला|गोंडा]]|| [[कैसरगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कैसरगंज]]|| |- | rowspan="2" | 386 || rowspan="2" | ठाकुरद्वारा || [[कुंवर सर्वेश कुमार]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || rowspan="2" | || rowspan="2" | 26 || rowspan="2" | [[मुरादाबाद जिला|मोरादाबाद]]|| rowspan="2" | [[मुरादाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मोरादाबाद]]|| मई 2014 में [[सोलहवीं लोक सभा]] के लिए चुने गये। |- | नवाब जन || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[उपचुनाव]] में जीत<ref name="All members from Thakurdwara assembly constituency">{{cite news|title=All members from Thakurdwara assembly constituency|publisher=elections.in|access-date=1 September 2015|url=http://www.elections.in/uttar-pradesh/assembly-constituencies/thakurdwara.html}}</ref> |- | 387 || थानाभवन || [[सुरेश राणा|सुरेश कुमार]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 09 || [[शामली जिला|शामली]]|| [[कैराना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कैराना]]|| |- | 388 || तिलहर || [[रोशन लाल वर्मा]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || || 133 || [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]]|| [[शाहजहाँपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|शाहजहाँपुर]]|| |- | 389 || तिलोई || मुहम्मद मुस्लिम || bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 178 || [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[अमेठी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अमेठी]]|| |- | 390 || तिन्दवारी || [[दलजीत सिंह]]|| bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] || || 232 || [[बांदा जिला, उत्तर प्रदेश|बांदा]]|| [[हमीरपुर (उत्तर प्रदेश) लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हमीरपुर]]|| |- | 391 || तिरवा || व्यजय प्रसाद पाल || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 197 || [[कन्नौज जिला|कनौज]]|| [[कन्नौज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कनौज]]|| |- | 392 || तुलसीपुर || [[अब्‍दुल मसहूद खां]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 291 || [[बलरामपुर ज़िला, उत्तर प्रदेश|बलरामपुर]]|| [[श्रावस्ती लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|श्रावस्ती]]|| |- | 393 || टूण्डला || [[राकेश बाबू]]|| bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | || [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 95 || [[फ़िरोज़ाबाद ज़िला|फिरोजाबाद]]|| [[फिरोजाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फिरोजाबाद]]|| |- | 394 || ऊँचाहार || मनोज पाण्डेय || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 183 || [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[रायबरेली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रायबरेली]]|| |- | 395 || उन्नाव || पंकज गुप्ता || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 165 || [[उन्नाव जिला|उन्नाव]]|| [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]|| |- | 396 || [[उतरौला विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|उतरौला]]|| [[आरिफ अनवर हाशिमी|आरिफ अनवर हाशमी]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 293 || [[बलरामपुर ज़िला, उत्तर प्रदेश|बलरामपुर]]|| [[गोंडा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गोंडा]]|| |- | 397 || वाराणसी कैंट || [[ज्‍योत्‍सना श्रीवास्‍तव]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 390 || [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]|| [[वाराणसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वाराणसी]]|| |- | 398 || वाराणसी उत्तर || [[रविन्‍द्र जायसवाल]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 388 || [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]|| [[वाराणसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वाराणसी]]|| |- | 399 || वाराणसी दक्षिण || [[श्‍यामदेव राय चौधरी (दादा)|श्‍यामदेव राय चौधरी]]|| bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || || 389 || [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]|| [[वाराणसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वाराणसी]]|| |- | 400 || ज़फराबाद || सचिन्द्र नाथ त्रिपाठी || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 371 || [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[मछलीशहर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मछलीशहर]]|| |- | 401 || [[ज़हीराबाद विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|ज़हीराबाद]]|| सैयद शादाब फातिमा || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 377 || [[गाज़ीपुर ज़िला|गाज़ीपुर]]|| [[बलिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बलिया]]|| |- | 402 || ज़ैदपुर || [[रामगोपाल]]|| bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अजा]] || 269 || [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]] || [[बाराबंकी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बाराबंकी]] || |- | 403 || ज़मानिया || ओमप्रकाश || bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] || || 379 || [[ग़ाज़ीपुर]]|| [[गाजीपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|ग़ाज़ीपुर]]|| |- |} == इन्हें भी देखें == * [[उत्तर प्रदेश की प्रथम विधान सभा]] * [[उत्तर प्रदेश की दूसरी विधान सभा]] == टिप्पणी == * {{note|Current strength|}} संख्यायें 19 मई 2016 की दी गयी है। विधायकों की संख्या [[सोलहवीं लोक सभा]] में सांसद बनने के बाद त्यागपत्र देने और कुछ विधायकों के निधन के कारण बदलती रहती है। * {{note|ID|}} पहचान संख्या <u>''निर्वाचन क्षेत्र पहचान संख्या''</u> के रूप "संसद और विधानसभा क्षेत्रों का परिसीमन, 2008" में दी गई।<ref name=" Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008 ">{{cite news|title= Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008 |publisher=[[भारत निर्वाचन आयोग]] की आधिकारिक वेबसाइट|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf}}</ref> * {{note|LS constituency|}} ''लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र'' उस [[लोक सभा]] क्षेत्र को निरूपित करता है जिसमें सम्बंधित विधानसभा क्षेत्र समाहित है। == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश विधान सभा]] 9srcciq60l0v67cfbzto2wfqv3smbrm अफ्रीकी भैंस 0 1415893 6632780 5894631 2026-10-25T02:38:57Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632780 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} '''अफ्रीकी भैंस''' ( सिन्सरस '''''कैफर''''' ) एक बड़ा उप-सहारा अफ्रीकी गोजातीय है।  ''सिनसेरस कैफ़र काफ़र'' , केप भैंस, विशिष्ट उप-प्रजाति है, जो दक्षिणी और पूर्वी अफ्रीका में पाई जाती है। ''नैनस'' ( वन भैंस ) सबसे छोटी उप-प्रजाति है, जो मध्य और पश्चिम अफ्रीका के वन क्षेत्रों में आम है, जबकि ''एस.सी. ब्राचीसेरोस'' पश्चिम अफ्रीका और ''एस. सी. aequinoctialis'' पूर्वी अफ्रीका का में होती है। वयस्क अफ्रीकी भैंस के सींग इसकी विशेषता विशेषता हैं: उनके पास जुड़े हुए आधार हैं, जो सिर के शीर्ष पर एक सतत हड्डी ढाल बनाते हैं जिसे "बॉस" कहा जाता है। इसे व्यापक रूप से अफ्रीकी महाद्वीप पर सबसे खतरनाक जानवरों में से एक माना जाता है, और कुछ अनुमानों के अनुसार यह हर साल 200 से अधिक लोगों को कुचलता है और मारता है। अफ्रीकी भैंस घरेलू मवेशियों का पूर्वज नहीं है और केवल अन्य बड़े गोजातीय लोगों से दूर से संबंधित है। इसका अप्रत्याशित स्वभाव इस कारण का हिस्सा हो सकता है कि एशियाई भैंस के विपरीत, अफ्रीकी भैंस को कभी पालतू नहीं बनाया गया है । वयस्क अफ्रीकी भैंसों के प्राकृतिक शिकारियों में शेर , हाइना और मगरमच्छ शामिल हैं । बिग फाइव गेम के एक सदस्य के रूप में , केप बफैलो शिकार में एक लोकप्रिय ट्रॉफी है। [[श्रेणी:गोवंश]] [[श्रेणी:शाकाहारी स्तनधारी]] [[श्रेणी:संकट-निकट जातियाँ]] [[श्रेणी:असुरक्षित जातियाँ]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के स्तनधारी]] [[श्रेणी:स्तनधारी]] fgl1zh2ahpc6ct4xeorgkfc0pxww4k3 सदस्य:TypeInfo/शीह लॉग 2 1417463 6632632 6623452 2026-10-24T18:58:25Z TypeInfo 719692 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:सदस्य:JAN SEWA DRIVER PARTY]]. 6632632 wikitext text/x-wiki यह [[विकिपीडिया:ट्विंकल|ट्विंकल]] के सीएसडी मॉड्यूल का उपयोग करके इस उपयोगकर्ता द्वारा किए गए सभी त्वरित [[विकिपीडिया:शीह|विलोपन नामांकनों]] का एक लॉग है। यदि आप अब इस लॉग को नहीं रखना चाहते हैं, तो आप [[विकिपीडिया:Twinkle/Preferences|वरीयता पैनल]] का उपयोग करके इसे बंद कर सकते हैं, और [[विकिपीडिया:शीह#U1|सीएसडी यू1]] के तहत इस पृष्ठ को शीघ्र हटाने के लिए नामांकित कर सकते हैं। === दिसम्बर 2022 === # [[:उमंग देव शुक्ला]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Umangdevshukla78}} को सूचित किया गया 08:18, 10 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:गौरव पारीक]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Gauravpareekstudio}} को सूचित किया गया 08:22, 10 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:धर्मपुरीजी महाराज का धर्म धुणा पन्नोणियों का तला नया तारातरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Harlal siyag}} को सूचित किया गया 10:53, 10 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:विकिपिडिया:प्रसिद्धि]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:44, 13 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:विकिपिडिया:उल्लेखनीयता]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 15:45, 13 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सेवन बैटल स्टार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:54, 13 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:मधुमेह भारत को अपनी स्वास्थ्य सेवा प्रणाली को बदलने की आवश्यकता है]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}); सदस्य {{user|1=Sanjay fitness}} को सूचित किया गया 16:42, 13 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सिंह राशि के व्यक्तित्व के 21 राज2023]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}); सदस्य {{user|1=Astro 2023}} को सूचित किया गया 17:11, 13 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सिंह राशि के नकारात्मक लक्षण]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}); सदस्य {{user|1=Astro 2023}} को सूचित किया गया 17:11, 13 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:राजीव गाँधी आश्रम योजना क्या है]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}); सदस्य {{user|1=Dev Online Help}} को सूचित किया गया 18:01, 13 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:बरावन कला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}); सदस्य {{user|1=वर्तिका}} को सूचित किया गया 18:02, 13 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:श्लेष्मन कफ]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}); सदस्य {{user|1=Dr.rizwan lalitpur}} को सूचित किया गया 18:03, 13 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:स्नेहन कफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}); सदस्य {{user|1=Dr.rizwan lalitpur}} को सूचित किया गया 18:05, 13 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:अलेक्जेंडर लोवेन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स3}; सदस्य {{user|1=Sk5505}} को सूचित किया गया 18:16, 13 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Ranveer Singh Patawat]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}); सदस्य {{user|1=Ranveer Singh Patawat}} को सूचित किया गया 18:55, 13 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सिंह राशि वालों को किस्मत में क्या है]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}); सदस्य {{user|1=Astro 2023}} को सूचित किया गया 06:08, 14 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:विकिपीडिया:उपयोगकर्ता शीर्ष चिह्न]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:50, 14 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:विकिपीडिया:वैध वैकल्पिक खाता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 14 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:आप भी जान लें इसके नुकसान! अगर फॉलो Vegan Diet को कर रहें हैं]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}); सदस्य {{user|1=Sanjay fitness}} को सूचित किया गया 14:52, 14 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:AACHARYA SHUBHANSHU KRISHNA MAHARAJ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=AACHARYA SHUBHANSHU KRISHNA MAHARAJ}} को सूचित किया गया 16:23, 14 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Satishpwr99]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}); सदस्य {{user|1=Satishpwr99}} को सूचित किया गया 17:23, 14 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रगतिशील कविता]]: [[वि:शीह#व6|शीह व6]] ({{tl|db-copyvio}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {व6 sourcepage: https://www.drishtiias.com/hindi/mains-practice-question/question-3020} 19:28, 14 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:आखिरी पाठ कक्षा-12th]]: [[वि:शीह#व6|शीह व6]] ({{tl|db-copyvio}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {व6 sourcepage: https://gyanpur.in/the-last-lesson-summary/}; सदस्य {{user|1=Rohit9084}} को सूचित किया गया 07:12, 15 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Pardeep singh rawat/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Pardeep singh rawat}} को सूचित किया गया 11:51, 15 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:धनु राशिफल का भविष्य क्या है]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}); सदस्य {{user|1=Astro 2023}} को सूचित किया गया 12:15, 15 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:चुकंदर का औषधीय उपयोग]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B9%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE/%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96/%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%94%E0%A4%B7%E0%A4%A7%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97}; सदस्य {{user|1=Anupriyat274}} को सूचित किया गया 13:10, 15 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Radhakrishan bhati]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Radhakrishan bhati}} को सूचित किया गया 17:00, 15 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Sehdev Yadav Mulayam]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Sehdev Yadav Mulayam}} को सूचित किया गया 20:00, 15 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sehdev Yadav Mulayam]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 20:03, 15 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:केन्द्रीय विद्यालय संगठन]]: [[वि:शीह#व6|शीह व6]] ({{tl|db-copyvio}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {व6 sourcepage: https://www.bhaskar.com/news/sarkari-naukri-in-kendriya-vidyalaya-sangathan-finance-officer-and-section-officer-5856152.html}; सदस्य {{user|1=Mr.gyani yadav}} को सूचित किया गया 15:21, 16 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:AACHARYA SHUBHANSHU KRISHNA MAHARAJ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=AACHARYA SHUBHANSHU KRISHNA MAHARAJ}} को सूचित किया गया 16:34, 16 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सात्विक सक्सेना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Satvik22}} को सूचित किया गया 17:12, 16 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सैयद अली हसन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); सदस्य {{user|1=Syedalihasan21}} को सूचित किया गया 17:55, 16 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:वार्ता:सैयद अली हसन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); सदस्य {{user|1=Syedalihasan21}} को सूचित किया गया 18:06, 16 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Ak 36 Gadhiya]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}); सदस्य {{user|1=Ak 36 Gadhiya}} को सूचित किया गया 10:20, 17 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:चटगाँव जेल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Shivam Jha578}} को सूचित किया गया 11:31, 17 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Rao Aayush Yadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Rao Aayush Yadav}} को सूचित किया गया 06:33, 18 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:जेपी शर्मा इंटर कॉलेज बबेरू बांदा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}); सदस्य {{user|1=WorldPoliticsOfficial}} को सूचित किया गया 06:51, 18 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:पूून]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=WorldPoliticsOfficial}} को सूचित किया गया 06:02, 19 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:मिस्टर टीएसके]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Mister TSK}} को सूचित किया गया 11:18, 19 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:थेमोवीएस.कॉम]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=メニレシュクマール}} को सूचित किया गया 13:27, 19 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:मणिपुर वेद विद्यापीठ चारहजारे]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=आचार्य हेमंत अधिकारी}} को सूचित किया गया 17:17, 19 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:पारस कलनावत]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); सदस्य {{user|1=Upasna19}} को सूचित किया गया 17:57, 20 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Pukhraj Saran]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}); सदस्य {{user|1=Pukhraj Saran}} को सूचित किया गया 18:54, 20 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:रुद्र प्रताप देव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:40, 21 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Panku2741999]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 19:14, 21 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:काली बाई भील मेधावी छात्रा स्कूटी योजना]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 19:47, 21 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Shubham ojjha gormi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 06:55, 22 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:अल्यूमीनियम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:03, 22 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:AACHARYA SHUBHANSHU KRISHNA MAHARAJ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 12:08, 22 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:शीला पंडित प्रजापति]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 12:12, 22 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:बम्बई का रक्त स्नान]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 12:22, 22 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Subhanshu Shukla]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 12:25, 22 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Attysid]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:37, 22 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:JitendraKumar91122]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 16:57, 22 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:करमोदा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:43, 22 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:मिस्टर टीएसके]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:05, 22 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सर्वेक्षण में आपका स्वागत है]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:31, 23 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Mr Gaurichak Study]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:03, 23 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:लर्न फॉर डिजिटल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 07:06, 23 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:चिन्मयानंद बापू जी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:30, 24 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Guglani/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:00, 24 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:रियासतों]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:55, 24 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:भार बनाम द्रव्यमान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:05, 24 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:हिन्दू उत्तराधिकार अधिनियम, 1956]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:35, 24 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Guglani/छोटे साहिबज़ादे साका]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:30, 25 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:साइकेडेलिक संगीत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:34, 25 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:मां कुलदेवी डांगी (पटेल) समाज मेवल क्षैत्र संस्थान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:58, 25 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:कीवी (लोग)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:53, 25 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:विकिपीडिया:Text of the GNU Free Documentation License]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:15, 26 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:लक्ष्मी कुमारी Chundawat]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:24, 26 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:गजपति नरेश]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:24, 26 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:एमसी स्टेन Mc Stan]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:52, 26 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:बाउंसर प्रोडक्शन]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:53, 26 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:वैष्णविवती]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:58, 26 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:मेरे पास सार्वजनिक स्नानघर]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 07:15, 27 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:एनिलिडा संघ]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:16, 27 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Sarvesh Pathak BJP]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:07, 27 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:दक्षिण अफ्रीका में बंदरगाह और हार्बर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:32, 27 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Amir Sohail (Techno Sohail)]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:16, 27 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:हिन्दू1]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:18, 27 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:कर्म भूमि]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 27 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:कर्क राशि के जहरीले लक्षण जो लोगों को डराते हैं]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 07:49, 28 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:ज्योतिष के अनुसार कर्क राशि के 5 नकारात्मक व्यक्तित्व लक्षण]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 07:49, 28 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:5कर्क राशि के कुछ सकारात्मक लक्षण 2023]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 07:50, 28 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:मिथुन प्रेम राशिफल 2023]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 07:50, 28 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:मिथुन राशि का भविष्य कैसा रहेगा 2023]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 07:51, 28 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:कर्क राशि व्यक्तित्व लक्षण: वे सभी रहस्य जिन्हें आपको जानना आवश्यक है]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 09:03, 28 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:विकिपीडिया:विकीप्रोजेक्ट स्पैम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:43, 28 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:नागेंद्र प्रताप सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:15, 28 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:वीरांगना रानी लक्ष्मीबाई झाँसी जंक्शन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:46, 28 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:महारानी लक्ष्मीबाई टर्मिनस झाँसी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:57, 28 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:छत्रपती संभाजीराजे टर्मिनस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:58, 28 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:वीरांगना लक्ष्मीबाई झाँसी जंक्शन]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 06:40, 29 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:अपने दिमाग को कैसे तेज करें?]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 07:33, 29 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:ठेठी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:02, 29 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:साँचा:सदस्य सूत्रों का हवाला]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 11:11, 29 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:ऑटो स्वीप फैसिलिटी]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 06:33, 30 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:वेदप्रकाश काम्बोज]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:37, 30 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:मिथुन लग्न ,शिक्षा राशिफल 2023]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 06:44, 30 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:स्मार्ट स्पीकर्स]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:07, 30 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:भोंसले कुर्मी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:00, 31 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:ठाकुर जी पाठक]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 14:31, 31 दिसम्बर 2022 (UTC) # [[:सदस्य:Newsofindia.in]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:32, 31 दिसम्बर 2022 (UTC) === जनवरी 2023 === # [[:बूरबों राजवंश]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:25, 1 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Attysid]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:19, 1 जनवरी 2023 (UTC) # [[:पीयूडीपाई]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 11:21, 2 जनवरी 2023 (UTC) # [[:साहिबज़ादा अजीत सिंह]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 12:05, 2 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Mr Zishan Mallick]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:04, 2 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सेवन बैटल स्टार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:44, 2 जनवरी 2023 (UTC) # [[:आईपीएल कब शुरू होगा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:51, 2 जनवरी 2023 (UTC) # [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/आईपीएल कब शुरू होगा]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 18:52, 2 जनवरी 2023 (UTC) # [[:चित्र लिपि]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:53, 2 जनवरी 2023 (UTC) # [[:ग्रामीण विधुतीकरण निगम लि.]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:54, 2 जनवरी 2023 (UTC) # [[:हिन्दी ब्लॉगिंग का इतिहास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:57, 2 जनवरी 2023 (UTC) # [[:डॉ॰ स्वाति सदानंद गोडबोले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:04, 2 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Sarvesh Pathak BJP]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 19:47, 2 जनवरी 2023 (UTC) # [[:हेमलेट (जगह)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 06:49, 3 जनवरी 2023 (UTC) # [[:मिरामार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 06:50, 3 जनवरी 2023 (UTC) # [[:उमंग देव शुक्ला (अभिनेता)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 12:18, 3 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सूर्य प्रताप सिंह]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 06:15, 4 जनवरी 2023 (UTC) # [[:लोहिया इंटर कॉलेज कुंवरपट्टी में बतौर अध्यापक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 06:15, 4 जनवरी 2023 (UTC) # [[:लोहिया इंटर कॉलेज]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 06:16, 4 जनवरी 2023 (UTC) # [[:डीजे वायरस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 06:17, 4 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सूर्य प्रताप सिंह गहरवार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 06:18, 4 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Shkiindustry]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:41, 4 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य:आचार्य शिवानंद जी महाराज]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:59, 4 जनवरी 2023 (UTC) # [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राम की पैड़ी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:28, 5 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सूर्य प्रताप सिंह गहरवार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:02, 5 जनवरी 2023 (UTC) # [[:वार्ता:सूर्य प्रताप सिंह गहरवार]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:04, 5 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Skdigitalwebservices]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:13, 5 जनवरी 2023 (UTC) # [[:डीजे वायरस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 21:17, 5 जनवरी 2023 (UTC) # [[:डॉ॰ मोहन यादव]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 21:27, 5 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Astroguru Bhupendra Sharma]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 06:28, 6 जनवरी 2023 (UTC) # [[:कुत्तों की नस्लों की सूची (बहुविकल्पी)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 06:41, 6 जनवरी 2023 (UTC) # [[:उप-आयुक्त]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 11:54, 6 जनवरी 2023 (UTC) # [[:"गड़रिया"]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 11:59, 6 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य:IDAN RAM M CHOUDHARY IFFCO Kisan Finance Limited India]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 19:24, 6 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सॉफ्टवेयर अपडेट]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:46, 7 जनवरी 2023 (UTC) # [[:तुषार यमगर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:02, 7 जनवरी 2023 (UTC) # [[:शिक्षा मंत्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:35, 7 जनवरी 2023 (UTC) # [[:उच्च शिक्षा विभाग (भारत)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:07, 7 जनवरी 2023 (UTC) # [[:बिशनगढ़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 20:26, 7 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य:धनंजय अहीर/Enter your new article name here]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:23, 8 जनवरी 2023 (UTC) # [[:खाली पीली]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:37, 8 जनवरी 2023 (UTC) # [[:तिरुक्कुरल अनुवाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:50, 8 जनवरी 2023 (UTC) # [[:95-थिथिस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:56, 8 जनवरी 2023 (UTC) # [[:महिष्मान]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 14:23, 8 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सनी यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:24, 8 जनवरी 2023 (UTC) # [[:डीजे वायरस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:30, 8 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सीयक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:32, 8 जनवरी 2023 (UTC) # [[:एलन बाजिल मोनटैरो]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:50, 8 जनवरी 2023 (UTC) # [[:अनूपसिंह]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:15, 8 जनवरी 2023 (UTC) # [[:चित्र:Acharya shubhanshu krishna ji maharaj.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Acharya_shubhanshu_krishna_ji_maharaj.jpg}} log]): [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:27, 8 जनवरी 2023 (UTC) # [[:गजेंद्र कुमार जैन]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:21, 9 जनवरी 2023 (UTC) # [[:रामेश्वर दत्त गौतम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:26, 9 जनवरी 2023 (UTC) # [[:शेर खां]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:04, 9 जनवरी 2023 (UTC) # [[:अपन गाम बलवा]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 17:14, 9 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सांदिपनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:29, 11 जनवरी 2023 (UTC) # [[:जे. जे. थॉम्सन]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 16:07, 11 जनवरी 2023 (UTC) # [[:खगोलीय भूगोल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:28, 12 जनवरी 2023 (UTC) # [[:मृदा भूगोल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:29, 12 जनवरी 2023 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:Literature]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:03, 13 जनवरी 2023 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia protected pages without expiry]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:05, 13 जनवरी 2023 (UTC) # [[:चविंडह का युद्ध]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:13, 13 जनवरी 2023 (UTC) # [[:विनोद ओझा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:32, 13 जनवरी 2023 (UTC) # [[:पर्वतीय समय मंडल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:32, 13 जनवरी 2023 (UTC) # [[:अशर्फी लाल मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:34, 14 जनवरी 2023 (UTC) # [[:होटल प्रबंधन संस्थान (आईएचएम) पुसा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:02, 14 जनवरी 2023 (UTC) # [[:फर्टिलिटी डॉक्टर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:47, 14 जनवरी 2023 (UTC) # [[:भदावरी ज्योतिष]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 14 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सौरभ द्विवेदी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:50, 14 जनवरी 2023 (UTC) # [[:लोकतांत्रिक जनाधार पार्टी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:44, 14 जनवरी 2023 (UTC) # [[:योगेश चौहान]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:32, 15 जनवरी 2023 (UTC) # [[:अवतार 2 द वे ऑफ वाटर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:52, 16 जनवरी 2023 (UTC) # [[:आधार कार्ड में मोबाइल नंबर कैसे चेक करें]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:12, 17 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सोनू तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:44, 19 जनवरी 2023 (UTC) # [[:इनफर्टिलिटी]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:45, 19 जनवरी 2023 (UTC) # [[:श्रेणी:बेबल - भाषा के आधार पर सदस्य]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:58, 19 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Shashikant Tech]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:21, 20 जनवरी 2023 (UTC) # [[:अकरम अली ख़िलजी मशहूर समाजसेवी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:55, 24 जनवरी 2023 (UTC) # [[:कसाणा वंश]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:35, 26 जनवरी 2023 (UTC) # [[:गांधी संग्रहालय पटना]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:39, 26 जनवरी 2023 (UTC) # [[:अगला जम्मू और कश्मीर विधान सभा चुनाव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:46, 26 जनवरी 2023 (UTC) # [[:Goodnight Desdemona (Good Morning Juliet)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:20, 26 जनवरी 2023 (UTC) # [[:हल्का युद्धक विमान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:58, 27 जनवरी 2023 (UTC) # [[:अमृत कल्याणी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:28, 29 जनवरी 2023 (UTC) # [[:वैष्णवमताब्ज भास्कर:]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 29 जनवरी 2023 (UTC) # [[:पुरुषोत्तम प्रपत्तिस्टकम]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:33, 29 जनवरी 2023 (UTC) # [[:बरकत अहमद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 11:34, 29 जनवरी 2023 (UTC) # [[:प्रमोद प्रेमी यादव का जीवन परिचय]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:34, 29 जनवरी 2023 (UTC) # [[:पेटेंट एवं कमप्यूटर सॉफ्टवेर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 11:41, 29 जनवरी 2023 (UTC) # [[:बम्लेश्वरी देवी मंदिर live darshan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:42, 29 जनवरी 2023 (UTC) # [[:अवनीश सिंह राणा भालेसुलतान]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:44, 29 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:2409:4064:2E02:9A18:0:0:EF89:F30B]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:40, 29 जनवरी 2023 (UTC) # [[:सुरेन्द्र दौतड़]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:46, 29 जनवरी 2023 (UTC) # [[:Chat GPT क्या है]]: [[वि:शीह#व6|शीह व6]] ({{tl|db-copyvio}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {व6 sourcepage: https://naukrioptions.usalldaynews.com/chat-gpt-kya-hai-hindi/} 15:12, 30 जनवरी 2023 (UTC) # [[:नेत्रावती नदी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:09, 30 जनवरी 2023 (UTC) # [[:राघव]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 21:12, 31 जनवरी 2023 (UTC) === फ़रवरी 2023 === # [[:महिष्मान]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 12:18, 1 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:ट्यूब]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 12:58, 1 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:मुद्रण क्रान्ति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:36, 1 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:2409:4064:4B9D:DC5C:CC2D:BA94:37C:704E]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:38, 1 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:अंतराणुक बल]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:26, 1 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:नाभादास कृत भक्तमाल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 17:28, 1 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:भारत की सभी नदियां और उनकी सहायक नदियां]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 10:50, 2 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:पुरुषोत्तम प्रपत्तिष्टकम्]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:28, 2 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:श्री धर्मपुरी जी महाराज का धर्म धुणा नया तारातरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 09:55, 3 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:श्री विश्वमंगल हनुमान धाम तारखेडी मंदिर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 12:35, 3 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:2409:40D4:2C:8E6F:BC83:E5FF:FE97:DCF7]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:50, 3 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:वार्ता:SBI Alert: How State Bank Of India Customers Can Withdraw Cash From ATM Without Debit Card]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:49, 3 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:आईसीई थिएटर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:13, 3 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:उम्मयद साम्राज्य]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:17, 3 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:बोरूंदा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:18, 3 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:नदी माँ होती हैं]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 12:30, 4 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:विकास गोदारा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 17:37, 4 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:वार्ता:सूर्यकुमार यादव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:47, 8 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:प्रधानमंत्री शौचालय योजना हरियाणा ऑनलाइन आवेदन 2023]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:03, 8 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:पुरुषोत्तम प्रपत्तिष्टकम्]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:55, 9 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Vishal Meena Phagii.jpg]]: [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 12:19, 9 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:महेंद्र कुमार दास]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:50, 9 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pilotindex WASI AHMAD QADRI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:01, 10 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:भास्कर शर्मा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 12:59, 10 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:यूट्यूब से पैसे कब मिलता है]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:02, 10 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:गणपत सियाग]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:01, 17 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:2409:4052:2317:9515:84F1:444D:32C0:59FB]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:41, 19 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:चित्र:Jeeshan ahamad.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Jeeshan_ahamad.jpg}} log]): [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:31, 22 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:देखोयार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:57, 23 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:2409:4072:488:6D72:1B14:4B2A:4EFF:7B25]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:12, 24 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:157.33.66.31]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:32, 25 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra Panwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:08, 25 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:वार्ता:वरुण मुद्रा]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 12:00, 26 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:116.72.233.158]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 15:09, 26 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:गूगल एआई बर्ड]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:01, 27 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:केआरएस कला और शिल्प]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:40, 28 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sohansingh01]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 19:42, 28 फ़रवरी 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Govind Bhana ( Director )]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 19:55, 28 फ़रवरी 2023 (UTC) === मार्च 2023 === # [[:सदस्य वार्ता:49.35.182.230]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:17, 1 मार्च 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Elivinysushistorias16.]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:23, 1 मार्च 2023 (UTC) # [[:टाइटैनिक हिस्टोरिकल सोसायटी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:15, 3 मार्च 2023 (UTC) # [[:विवेक कुमार यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:18, 4 मार्च 2023 (UTC) # [[:चन्देश्वरी यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:07, 4 मार्च 2023 (UTC) # [[:साँचा:ज्ञानसन्दूक व्यक्ति से उत्पन्न]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:22, 4 मार्च 2023 (UTC) # [[:विवेक कुमार यादव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:22, 4 मार्च 2023 (UTC) # [[:सदस्य:जितेन्द्र कुमार'सरकार']]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:17, 4 मार्च 2023 (UTC) # [[:चन्देश्वरी यादव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:15, 5 मार्च 2023 (UTC) # [[:वार्ता:चन्देश्वरी यादव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:21, 5 मार्च 2023 (UTC) # [[:अहमजीत कर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:45, 5 मार्च 2023 (UTC) # [[:ऑर्डर ऑफ मेरिट (पुर्तगाल)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:09, 5 मार्च 2023 (UTC) # [[:वार्ता:विवेक कुमार यादव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:56, 6 मार्च 2023 (UTC) # [[:अमन श्रीवास]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:03, 6 मार्च 2023 (UTC) # [[:अर्सलान सुल्तान]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 07:31, 7 मार्च 2023 (UTC) # [[:चित्र:Aacharya Shubhanshu Krishn ji maharaj Hanumana.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aacharya_Shubhanshu_Krishn_ji_maharaj_Hanumana.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 07:36, 7 मार्च 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Mohit Chandra Bhatti/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:38, 7 मार्च 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Parth Siddhpura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:38, 8 मार्च 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Thepackersmoversdelhi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:31, 8 मार्च 2023 (UTC) # [[:चित्र:Aacharya Shubhanshu Krishn ji maharaj Hanumana.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aacharya_Shubhanshu_Krishn_ji_maharaj_Hanumana.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 12:15, 9 मार्च 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yuugone]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:04, 9 मार्च 2023 (UTC) # [[:दीप्ति शर्मा (पंत)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:23, 20 मार्च 2023 (UTC) # [[:नील पटेल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:36, 20 मार्च 2023 (UTC) # [[:स्टूडेंट अपनी लाइफ में पैसे कैसे कमाए]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 05:02, 21 मार्च 2023 (UTC) # [[:गौरव माहौर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:07, 21 मार्च 2023 (UTC) # [[:अमन सिंह गुलाटी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:34, 21 मार्च 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Mir Hashim Ali]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:08, 22 मार्च 2023 (UTC) # [[:चित्र:Ranjeet Kumar.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Ranjeet_Kumar.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 09:54, 22 मार्च 2023 (UTC) # [[:चित्र:Smart Ranjeet Kumar.webp]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Smart_Ranjeet_Kumar.webp}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 13:27, 23 मार्च 2023 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Ranjeet Kumar.jpeg]]: [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 13:34, 23 मार्च 2023 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Smart Ranjeet Kumar.webp]]: [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 13:35, 23 मार्च 2023 (UTC) === अगस्त 2023 === # [[:सदस्य:MP1999/MP1999/शीह लॉग]]: [[वि:शीह#स1|शीह स1]] ({{tl|db-userreq}}) 19:28, 25 अगस्त 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Patwa dental clinic/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 19:38, 25 अगस्त 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Patwa dental clinic]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 19:40, 25 अगस्त 2023 (UTC) # [[:भारत में 2022]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:51, 26 अगस्त 2023 (UTC) # [[:बशीकरण मंत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:25, 26 अगस्त 2023 (UTC) # [[:Bhadaya गंगाधर]]: [[वि:शीह#व6|शीह व6]] ({{tl|db-copyvio}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {व6 sourcepage: https://www.shabdkosh.com/dictionary/hindi-english/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-meaning-in-english} 16:21, 26 अगस्त 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Freeonlineupdate]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 16:23, 26 अगस्त 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Freeonlineupdate]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 16:24, 26 अगस्त 2023 (UTC) # [[:साँचा:श्री हनुमान चालीसा हिंदी अर्थ सहित]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:57, 26 अगस्त 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Vijaybalrampur]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:23, 27 अगस्त 2023 (UTC) # [[:सदस्य:MP1999/twinkleoptions.js]]: [[वि:शीह#स1|शीह स1]] ({{tl|db-userreq}}) 15:31, 27 अगस्त 2023 (UTC) # [[:अजीत सोनकर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 21:25, 28 अगस्त 2023 (UTC) # [[:ईशु मसीह]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:08, 29 अगस्त 2023 (UTC) # [[:सुई चिकित्सा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:34, 30 अगस्त 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Saurabhsaha/abcd]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:53, 30 अगस्त 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Saurabhsaha/@]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:53, 30 अगस्त 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Saurabhsaha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:53, 30 अगस्त 2023 (UTC) # [[:सदस्य:MP1999/AntiVandal.js]]: [[वि:शीह#स1|शीह स1]] ({{tl|db-userreq}}) 13:25, 31 अगस्त 2023 (UTC) # [[:फोन फ्रीकिंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:28, 31 अगस्त 2023 (UTC) # [[:नेटा डिसूज़ा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:01, 31 अगस्त 2023 (UTC) === सितम्बर 2023 === # [[:अष्टांग योग क्या है]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:42, 10 सितंबर 2023 (UTC) === नवम्बर 2023 === # [[:सदस्य:Anju2024]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Anju2024}} को सूचित किया गया 07:47, 21 नवम्बर 2023 (UTC) # [[:कोच्चि टस्कर्स केरल]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}); सदस्य {{user|1=Priyanshu sharma 24}} को सूचित किया गया 16:30, 23 नवम्बर 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Anju2024]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया; सदस्य {{user|1=Anju2024}} को सूचित किया गया 06:22, 24 नवम्बर 2023 (UTC) # [[:बिहार के सबसे प्रसिद्ध टूरिस्ट प्लेस]]: [[वि:शीह#व6|शीह व6]] ({{tl|db-copyvio}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {व6 sourcepage: https://copyvios.toolforge.org/?lang=hi&project=wikipedia&title=%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%AC%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%9F%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B8&oldid=&action=search&use_engine=1&use_links=1}; सदस्य {{user|1=SamMahato}} को सूचित किया गया 07:44, 24 नवम्बर 2023 (UTC) # [[:बिहार के नालंदा में घूमने के लिए खूबसूरत जगह]]: [[वि:शीह#व6|शीह व6]] ({{tl|db-copyvio}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {व6 sourcepage: https://www.prabhatkhabar.com/life-and-style/travel-and-tourism-places-to-visit-in-nalanda-with-family-and-friends-know-about-tourist-attractions-like-nalanda-university-pawapuri-surya-mandir-archaeological-museum-sry}; सदस्य {{user|1=SamMahato}} को सूचित किया गया 08:43, 24 नवम्बर 2023 (UTC) # [[:बिहार के गया में घूमने के लिए खूबसूरत जगह]]: [[वि:शीह#व6|शीह व6]] ({{tl|db-copyvio}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {व6 sourcepage: https://copyvios.toolforge.org/?lang=hi&project=wikipedia&title=%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82_%E0%A4%98%E0%A5%82%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F_%E0%A4%96%E0%A5%82%E0%A4%AC%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%9C%E0%A4%97%E0%A4%B9&oldid=&action=search&use_engine=1&use_links=1}; सदस्य {{user|1=SamMahato}} को सूचित किया गया 14:47, 24 नवम्बर 2023 (UTC) # [[:मोज]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:41, 27 नवम्बर 2023 (UTC) # [[:सदस्य:Anish nellickal/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:56, 27 नवम्बर 2023 (UTC) # [[:पालड़ी व्यासा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:04, 27 नवम्बर 2023 (UTC) # [[:2023 के बॉलीवुड इंडियन एक्टर कौन है]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Sahilopp}} को सूचित किया गया 16:43, 27 नवम्बर 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:2402:3A80:1053:81F8:DB:CC63:FFA5:999C]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 18:08, 27 नवम्बर 2023 (UTC) # [[:सैयद फरदीन शकील]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=झारखंडीविकि}} को सूचित किया गया 15:30, 28 नवम्बर 2023 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rpexchange7777]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:18, 30 नवम्बर 2023 (UTC) # [[:चित्र:Rahul jogi.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Rahul_jogi.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}); सदस्य {{user|1=Aanyareddy230}} को सूचित किया गया 16:58, 30 नवम्बर 2023 (UTC) === दिसम्बर 2023 === # [[:सदस्य:Rahul Yadav Buxar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Rahul Yadav Buxar}} को सूचित किया गया 07:19, 4 दिसम्बर 2023 (UTC) # [[:2023 के सुपरस्टार कौन है]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Sahiloop}} को सूचित किया गया 17:29, 4 दिसम्बर 2023 (UTC) # [[:अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); सदस्य {{user|1=Sahiloop}} को सूचित किया गया 17:32, 4 दिसम्बर 2023 (UTC) # [[:अमान मलिक]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); सदस्य {{user|1=Deepaktony5}} को सूचित किया गया 18:27, 4 दिसम्बर 2023 (UTC) === December 2023 === # [[:सदस्य:Raju singh jamshedpur]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Rajusingh5518}} को सूचित किया गया 17:11, 23 दिसम्बर 2023 (UTC) === February 2024 === # [[:सदस्य:Abdul kuddus chouhan]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Abdul kuddus chouhan}} को सूचित किया गया 17:57, 17 फ़रवरी 2024 (UTC) === March 2024 === # [[:BingX रेफरल कोड 2024: IMOIJ1 (BingX साइन अप बोनस 2024 का दावा करें)]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}); सदस्य {{user|1=NguyenLeAnh198}} को सूचित किया गया 17:23, 6 मार्च 2024 (UTC) === May 2024 === # [[:इलेक्शन का स्टॉक मार्केट पर क्या प्रभाव पड़ता है]]: [[वि:शीह#व6|शीह व6]] ({{tl|db-copyvio}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {व6 sourcepage: https://nifty50.in/election-ka-stock-market-par-kya-prabhaw-parta-hai/}; सदस्य {{user|1=Guddi357}} को सूचित किया गया 13:12, 1 मई 2024 (UTC) === August 2024 === # [[:सदस्य:PuriGx]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=PuriGx}} को सूचित किया गया 19:58, 14 अगस्त 2024 (UTC) === December 2024 === # [[:चित्र:महेश केशवाला .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%B6_%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE_.jpg}} log]): [[वि:शीह#व6|शीह व6]] ({{tl|db-copyvio}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {व6 sourcepage: https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/from-shehzada-dhami-to-dalljiet-kaur-sheezan-khan-and-others-tentative-list-of-contestants-of-bigg-boss-ott-3/photostory/109193656.cms?picid=109193737}; सदस्य {{user|1=Mdimranansariofficial}} को सूचित किया गया 13:56, 3 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:सदस्य:InstaUp/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=InstaUp}} को सूचित किया गया 08:02, 7 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:सिक्छा म बुद्धि परिछा सिक्छा]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}); सदस्य {{user|1=Ritambhara Vaishnav 25}} को सूचित किया गया 08:30, 7 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:सदस्य:Nareshraghani]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Nareshraghani}} को सूचित किया गया 09:19, 8 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:मोहम्मद सबुज हुसैन]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Helllokim1}} को सूचित किया गया 15:46, 8 दिसम्बर 2024 (UTC) === दिसम्बर 2024 === # [[:सदस्य:2341436greeshmas/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=2341436greeshmas}} को सूचित किया गया 09:20, 11 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:मनोज जाखड़]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:58, 11 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:कोडग के भोजन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Nishthasview}} को सूचित किया गया 16:04, 18 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:विनीता सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=2320677Tanya}} को सूचित किया गया 16:32, 18 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:निखिल कामथ]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=2320683.Vishesh}} को सूचित किया गया 16:33, 18 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:तथ्य हमारे दिमाग को क्यों नहीं बदलते]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=2313020gunn}} को सूचित किया गया 15:39, 19 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:व्यवसाय में सॉफ्ट स्किल्स का महत्व]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=2323330noopurjain}} को सूचित किया गया 15:49, 19 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:सदस्य:Monaal Production]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Monaal Production}} को सूचित किया गया 15:53, 19 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:प्रारंभिक भारतीय सभ्यता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=2341315manan}} को सूचित किया गया 11:48, 22 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:डिअने केअतों]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Shubham Rajpoot aka Baba}} को सूचित किया गया 11:49, 22 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:सदस्य:2320361SanyaPhutela]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=2320361SanyaPhutela}} को सूचित किया गया 12:02, 22 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:सदस्य:Ajay NSB]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Ajay NSB}} को सूचित किया गया 16:18, 24 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:लेख नया पेज]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Crezy Smart}} को सूचित किया गया 15:20, 29 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:उत्तराखंड के मंदिर नाग देवता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=JaiDevBhumiUttarakhandorHimachalPradesh}} को सूचित किया गया 13:13, 30 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:शिव चालीसा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Sonam.jaydew}} को सूचित किया गया 13:14, 30 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:सबुज]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Helloiam11}} को सूचित किया गया 13:16, 30 दिसम्बर 2024 (UTC) # [[:पहाड़ी संस्कृति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=2320237.mansisharma}} को सूचित किया गया 13:19, 30 दिसम्बर 2024 (UTC) === January 2025 === # [[:सदस्य:Best Black Magic Expert Astrologer IN Ambattur]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Best Black Magic Expert Astrologer IN Ambattur}} को सूचित किया गया 07:48, 1 जनवरी 2025 (UTC) === जनवरी 2025 === # [[:सदस्य:Amit Barsiwal/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Amit Barsiwal}} को सूचित किया गया 08:21, 4 जनवरी 2025 (UTC) # [[:सदस्य:RPM-Relocation Packers Movers/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=RPM-Relocation Packers Movers}} को सूचित किया गया 13:33, 4 जनवरी 2025 (UTC) # [[:सदस्य:Ashutosh sharma ashuu]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Ashutosh sharma ashuu}} को सूचित किया गया 13:39, 7 जनवरी 2025 (UTC) # [[:सदस्य:Ravirai033]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Ravirai033}} को सूचित किया गया 13:42, 8 जनवरी 2025 (UTC) # [[:इंडो-आर्यन और भारत में जाति व्यवस्था: ऐतिहासिक, सांस्कृतिक और राजनीतिक दृष्टिकोण]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}); सदस्य {{user|1=2341411aiyan}} को सूचित किया गया 08:00, 10 जनवरी 2025 (UTC) # [[:सदस्य:Sarvesh Pathak BJP]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=SarveshPathak raja}} को सूचित किया गया 07:24, 12 जनवरी 2025 (UTC) # [[:फखरपुर न्यूज]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Furkanskhan}} को सूचित किया गया 16:39, 13 जनवरी 2025 (UTC) # [[:रामकृपाल यादव जी यूट्यूबर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Needfff}} को सूचित किया गया 14:37, 14 जनवरी 2025 (UTC) # [[:इंडो-आर्यन और भारत में जाति व्यवस्था: ऐतिहासिक, सांस्कृतिक और राजनीतिक दृष्टिकोण]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}); सदस्य {{user|1=2341411aiyan}} को सूचित किया गया 16:47, 14 जनवरी 2025 (UTC) # [[:डॉ मीरा शुक्ला]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Akshay2213}} को सूचित किया गया 19:46, 14 जनवरी 2025 (UTC) # [[:सैय्यद वासिल अशरफ जिलानी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Syedalihasan21}} को सूचित किया गया 19:09, 15 जनवरी 2025 (UTC) # [[:सैयद मुनीर हसन]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Syedalihasan21}} को सूचित किया गया 16:22, 16 जनवरी 2025 (UTC) # [[:रणजीत सिंह नरूला]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=जय कांत}} को सूचित किया गया 06:29, 17 जनवरी 2025 (UTC) # [[:सदस्य:Itsrupeshkumar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Itsrupeshkumar}} को सूचित किया गया 10:53, 21 जनवरी 2025 (UTC) # [[:टैक्सी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 11:02, 21 जनवरी 2025 (UTC) # [[:क्रॉसबो]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 11:02, 21 जनवरी 2025 (UTC) # [[:घास काटने की मशीन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 11:03, 21 जनवरी 2025 (UTC) # [[:3सी 273]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 11:03, 21 जनवरी 2025 (UTC) # [[:चीनी बंदगोभी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 11:04, 21 जनवरी 2025 (UTC) # [[:सैय्यद वासिल अशरफ जिलानी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Syedalihasan21}} को सूचित किया गया 11:11, 21 जनवरी 2025 (UTC) # [[:अल्जीरियाई युद्ध]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}); सदस्य {{user|1=Bhabha57}} को सूचित किया गया 11:45, 21 जनवरी 2025 (UTC) # [[:एट्रोपेटीन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}); सदस्य {{user|1=Ishu Awana}} को सूचित किया गया 11:46, 21 जनवरी 2025 (UTC) # [[:हज़रत वासिल अशरफ दरगाह]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Syedalihasan21}} को सूचित किया गया 12:07, 21 जनवरी 2025 (UTC) # [[:चित्र:आदित्या कुमार सोशल. Jpg 2024.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%86%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A4%B2._Jpg_2024.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}); सदस्य {{user|1=आदित्या कुमार सोशल}} को सूचित किया गया 19:43, 26 जनवरी 2025 (UTC) # [[:चित्र:मूवी लोगो पेरू में पैडिंगटन हिन्दी संस्करण.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%8B_%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%82_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82_%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%9F%E0%A4%A8_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}); सदस्य {{user|1=Bakel8Yazid}} को सूचित किया गया 19:44, 26 जनवरी 2025 (UTC) # [[:चित्र:Vinu yadav brijwasi.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Vinu_yadav_brijwasi.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}); सदस्य {{user|1=Kumaarsahab}} को सूचित किया गया 19:45, 26 जनवरी 2025 (UTC) # [[:चित्र:Atuljindal.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Atuljindal.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}); सदस्य {{user|1=Nehanisharma}} को सूचित किया गया 16:21, 30 जनवरी 2025 (UTC) # [[:चित्र:Kabul Municipality logo.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kabul_Municipality_logo.png}} log]): [[वि:शीह#व6फ़|शीह व6फ़]] ({{tl|db-imgcopyvio}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {व6फ़ url: https://www.facebook.com/pg/KabulMunicipality/photos/}; सदस्य {{user|1=The Sorter}} को सूचित किया गया 17:17, 31 जनवरी 2025 (UTC) === February 2025 === # [[:चित्र:IMG Indal Singh.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:IMG_Indal_Singh.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}); सदस्य {{user|1=Indalsingh.ls}} को सूचित किया गया 14:51, 1 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:बिन ट्रिफ(Bin Trif Madarchod Bhadkhao Behnkade)]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}); सदस्य {{user|1=Prince md.ruhaanazam}} को सूचित किया गया 12:28, 8 फ़रवरी 2025 (UTC) === फ़रवरी 2025 === # [[:सोनाटा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 16:05, 8 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:चंदन कुमार झा-शेरपुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Themojoanalyst}} को सूचित किया गया 17:28, 8 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:भारतीय राष्ट्रीय बैडमिंटन टीम]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); सदस्य {{user|1=Wowlastic10}} को सूचित किया गया 16:29, 9 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:बासून]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 15:43, 12 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:द रेवन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 15:44, 12 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:बोलिंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 15:45, 12 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:वुल्गेट]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 15:48, 12 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:हिन्दुस्तान जनता पार्टी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=हिन्दुस्तान जनता पार्टी}} को सूचित किया गया 19:53, 12 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:चित्र:Vikram Bhuria.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Vikram_Bhuria.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}); सदस्य {{user|1=Vikram Bhuria}} को सूचित किया गया 05:05, 13 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:चित्र:IMG Indal Singh.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:IMG_Indal_Singh.jpg}} log]): multiple criteria ([[वि:शीह#फ़6|फ़6]], [[वि:शीह#व3|व3]]); सदस्य {{user|1=Indalsingh.ls}} को सूचित किया गया 16:24, 13 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:लोकोमोटिव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Anuj sahuji 2025}} को सूचित किया गया 18:54, 14 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:मेडेलिन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 17:09, 17 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:पोपोल वुह]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 17:10, 17 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:कनाडाई ढाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 17:11, 17 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:यहूदी साहित्य]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 17:16, 17 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:हिन्दुस्तान जनता पार्टी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया; सदस्य {{user|1=हिन्दुस्तान जनता पार्टी}} को सूचित किया गया 19:29, 17 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:सैयद मुनीर हसन अशरफ जिलानी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Syedalihasan21}} को सूचित किया गया 15:11, 18 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:चित्र:Gis bhopal logo.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Gis_bhopal_logo.jpg}} log]): [[वि:शीह#व6फ़|शीह व6फ़]] ({{tl|db-imgcopyvio}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {व6फ़ url: https://www.facebook.com/MPIndustrialDevelopmentCorporation/}; सदस्य {{user|1=Updesh Dangour}} को सूचित किया गया 16:23, 18 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:चित्र:Om nath mishra.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Om_nath_mishra.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}); सदस्य {{user|1=OM NATH MISHRA}} को सूचित किया गया 16:27, 18 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:सोमेसर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Madan daiya Somesar}} को सूचित किया गया 18:23, 18 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:हार्मोनिका]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 18:23, 18 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:नेवासा तहसील]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Pawar shushant}} को सूचित किया गया 15:50, 22 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:जारागोसा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 16:47, 26 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:मुक़द्दिमा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 16:47, 26 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:द गोल्डन बाऊ]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 16:48, 26 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:रोलैंड का गीत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 15:26, 27 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:संगीत वीडियो]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 16:59, 27 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:टू द लाइटहाउस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 16:59, 27 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:अंकल टॉम्स केबिन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 17:01, 27 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:मध्यकालीन संगीत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 17:02, 27 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:पश्चिमी साइबेरियाई समतल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 17:40, 28 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:"आकार देने वाला " नृत्य]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); सदस्य {{user|1=Michaelsandip}} को सूचित किया गया 17:41, 28 फ़रवरी 2025 (UTC) # [[:चित्र:Penis flaccid glans annotated.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Penis_flaccid_glans_annotated.png}} log]): [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}); सदस्य {{user|1=Steinmetz2021}} को सूचित किया गया 18:13, 28 फ़रवरी 2025 (UTC) === March 2025 === # [[:ट्रायम्फ ऑफ़ द विल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 16:31, 2 मार्च 2025 (UTC) # [[:द साउंड ऑफ़ म्यूज़िक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 16:31, 2 मार्च 2025 (UTC) # [[:सिंथेसाइज़र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dev Jadiya}} को सूचित किया गया 15:55, 3 मार्च 2025 (UTC) # [[:मुंजया (फिल्म)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}); सदस्य {{user|1=Anna Abel}} को सूचित किया गया 15:56, 3 मार्च 2025 (UTC) # [[:डिजिटल गुलशन]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया; सदस्य {{user|1=Digitalgulshan}} को सूचित किया गया 16:01, 3 मार्च 2025 (UTC) # [[:बिहार का दबंग जिला]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Vishal Singh Patel7}} को सूचित किया गया 19:22, 4 मार्च 2025 (UTC) # [[:सदस्य:Sociseal]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Sociseal}} को सूचित किया गया 16:44, 5 मार्च 2025 (UTC) # [[:संगीत और मानसिक स्वास्थ्य: एक रिश्ते की खोज]]: [[वि:शीह#व6|शीह व6]] ({{tl|db-copyvio}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {व6 sourcepage: https://www.thehealthsite.com/hindi/news/music-gives-peace-to-mind-knowing-its-other-benefits-will-surprise-you-as0618-576917/}; सदस्य {{user|1=Sakshimittal2311071}} को सूचित किया गया 16:52, 5 मार्च 2025 (UTC) # [[:चित्र:UP POLICE PAPER LEAK.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:UP_POLICE_PAPER_LEAK.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}); सदस्य {{user|1=Shivam Pandey Gonda}} को सूचित किया गया 19:15, 5 मार्च 2025 (UTC) # [[:पैरों में झुंझुनू क्यों होता है]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}); सदस्य {{user|1=Sureshp627}} को सूचित किया गया 15:24, 11 मार्च 2025 (UTC) # [[:चित्र:SZUBAIR KHAN KHAN.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:SZUBAIR_KHAN_KHAN.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}); सदस्य {{user|1=SZUBAIR KHAN KHAN}} को सूचित किया गया 14:30, 16 मार्च 2025 (UTC) # [[:सदस्य:Sony study news]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Ytrsaurabh}} को सूचित किया गया 14:30, 16 मार्च 2025 (UTC) # [[:चित्र:Shivam.Pandey profile.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Shivam.Pandey_profile.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}); सदस्य {{user|1=Shivam Pandey Gonda}} को सूचित किया गया 08:46, 19 मार्च 2025 (UTC) # [[:हरदीप सिंह, दोराहा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Prof Hardeep}} को सूचित किया गया 05:16, 24 मार्च 2025 (UTC) # [[:राम की वात्सल्य भक्ति में वीर सिंह रत्नालिका प्रसंग : राम रहस्य के सन्दर्भ में]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Prof Hardeep}} को सूचित किया गया 06:49, 26 मार्च 2025 (UTC) === April 2025 === # [[:चित्र:Zahid Md Hizbullah.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Zahid_Md_Hizbullah.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}); सदस्य {{user|1=Renamed user e9914e01827ba471970626310a1ec88b}} को सूचित किया गया 18:47, 20 अप्रैल 2025 (UTC) === May 2025 === # [[:सदस्य:आदित्या कुमार सोशल/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=आदित्या कुमार सोशल}} को सूचित किया गया 09:27, 28 मई 2025 (UTC) === June 2025 === # [[:सदस्य:Sameemakhtar93]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया; सदस्य {{user|1=Sameemakhtar93}} को सूचित किया गया 17:36, 4 जून 2025 (UTC) # [[:भिदूकी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Niteshtanwar332}} को सूचित किया गया 17:40, 4 जून 2025 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Advocate Prashant Kokare]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 16:42, 9 जून 2025 (UTC) === August 2025 === # [[:सिम्बियन OS]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया; सदस्य {{user|1=~2025-32047-4}} को सूचित किया गया 17:15, 3 अगस्त 2025 (UTC) # [[:पिस्टल:रानी दुर्गावती.jpg]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}); सदस्य {{user|1=~2025-31858-8}} को सूचित किया गया 17:16, 3 अगस्त 2025 (UTC) === September 2025 === # [[:आदि तत्त्व]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=~2025-48377-2}} को सूचित किया गया 10:50, 2 सितंबर 2025 (UTC) # [[:मेनका (अभिनेत्री)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=~2025-48929-3}} को सूचित किया गया 10:51, 2 सितंबर 2025 (UTC) # [[:जयल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=~2025-49895-4}} को सूचित किया गया 10:52, 2 सितंबर 2025 (UTC) # [[:शारदीय नवरात्र]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}); सदस्य {{user|1=Kesharikartikey11}} को सूचित किया गया 16:54, 10 सितंबर 2025 (UTC) # [[:चन्द्र - ग्रहण]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}); सदस्य {{user|1=Kesharikartikey11}} को सूचित किया गया 16:55, 10 सितंबर 2025 (UTC) # [[:Draft:कुण्डी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Braindot}} को सूचित किया गया 16:56, 10 सितंबर 2025 (UTC) # [[:नंदीवर्धन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=~2025-51199-8}} को सूचित किया गया 16:56, 10 सितंबर 2025 (UTC) # [[:पहचान दस्तावेज़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=~2025-55075-3}} को सूचित किया गया 16:57, 10 सितंबर 2025 (UTC) # [[:सदस्य:Kesharikartikey11]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Kesharikartikey11}} को सूचित किया गया 17:07, 10 सितंबर 2025 (UTC) # [[:रामगढ़ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=~2025-53907-0}} को सूचित किया गया 16:06, 12 सितंबर 2025 (UTC) === October 2025 === # [[:युद्धनीति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Aditya Singh Rajpurohit}} को सूचित किया गया 05:22, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) # [[:सेलेनिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=~2025-26817-73}} को सूचित किया गया 05:22, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) # [[:वत्सला]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया; सदस्य {{user|1=~2025-68158-0}} को सूचित किया गया 05:22, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) # [[:झाझा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=~2025-28174-05}} को सूचित किया गया 05:23, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) # [[:2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Munita Prasad}} को सूचित किया गया 05:23, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) # [[:डीसा तालुका]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}); सदस्य {{user|1=Dinesh P Purohit}} को सूचित किया गया 18:27, 11 अक्टूबर 2025 (UTC) # [[:लेस्बियन नारीवाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=~2025-28325-83}} को सूचित किया गया 18:27, 11 अक्टूबर 2025 (UTC) # [[:रुद्र प्रताप देव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया; सदस्य {{user|1=~2025-51471-2}} को सूचित किया गया 18:28, 11 अक्टूबर 2025 (UTC) # [[:पामीर का पठार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=~2025-28640-18}} को सूचित किया गया 17:02, 15 अक्टूबर 2025 (UTC) # [[:यहया रहमानी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया; सदस्य {{user|1=~2025-26806-04}} को सूचित किया गया 09:04, 21 अक्टूबर 2025 (UTC) # [[:मेवाडा (धानेरा तालुका)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}); सदस्य {{user|1=Dinesh P Purohit}} को सूचित किया गया 09:04, 27 अक्टूबर 2025 (UTC) === January 2026 === # [[:प्रकाश सिंह हैरी]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}); सदस्य {{user|1=Yogendra rampratap singh}} को सूचित किया गया 12:48, 7 जनवरी 2026 (UTC) # [[:न्यायिक पुनरावलोकन(अमेरिका से लिया गया)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=~2026-32140}} को सूचित किया गया 12:48, 7 जनवरी 2026 (UTC) # [[:साइट टाइपिंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=~2026-88115}} को सूचित किया गया 12:49, 7 जनवरी 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Rajendra Bouddh/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=Rajendra Bouddh}} को सूचित किया गया 17:36, 18 जनवरी 2026 (UTC) # [[:मचकुण्ड धौलपुर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}); सदस्य {{user|1=Satyaman parmar}} को सूचित किया गया 05:49, 30 जनवरी 2026 (UTC) # [[:शेरगढ़ का किला (धौलपुर)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}); सदस्य {{user|1=Satyaman parmar}} को सूचित किया गया 05:50, 30 जनवरी 2026 (UTC) # [[:सपोटरा (कस्बा)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}); सदस्य {{user|1=Amitmeenakinhjisapot}} को सूचित किया गया 05:50, 30 जनवरी 2026 (UTC) === February 2026 === # [[:चित्र:Jayappa.auji.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Jayappa.auji.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}); सदस्य {{user|1=Jayappa.auji}} को सूचित किया गया 16:06, 2 फ़रवरी 2026 (UTC) # [[:चित्र:Jayappa Auji.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Jayappa_Auji.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}); सदस्य {{user|1=Jayappa.auji}} को सूचित किया गया 16:07, 2 फ़रवरी 2026 (UTC) === March 2026 === # [[:औगाडौगु]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Rahulsarkar 29}} को सूचित किया गया 17:00, 1 मार्च 2026 (UTC) # [[:श्रेणी User nan-1]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=ङघिञ}} को सूचित किया गया 06:41, 7 मार्च 2026 (UTC) === April 2026 === # [[:अनुच्छेद 252 (भारत का संविधान)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}); सदस्य {{user|1=Manikantkmr}} को सूचित किया गया 06:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) === July 2026 === # [[:ठुकरा के मेरा प्यार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Dypposent}} को सूचित किया गया 19:29, 1 जुलाई 2026 (UTC) === August 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Kingstarsubham2/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:47, 1 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Budrakh]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:06, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:"मोहब्बत और मर्दानगी"]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:09, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:उलियाना]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:12, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade - eCommerce Company]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजय कुमार अंतरराष्ट्रीय एथलीट]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Shirish Khare]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:07, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गोपाल भार्गव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:09, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गोविंद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:10, 22 अगस्त 2026 (UTC) === September 2026 === # [[:बीडब्ल्युएफ विश्व प्रतियोगिताएँ]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:55, 7 सितंबर 2026 (UTC) # [[:लालरेंसीअमि]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:56, 7 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रानी रूपमती महल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 06:29, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनोखा प्यार (१९४८ फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:07, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:डीग रियासत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:07, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:देवा राम भड़िया]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:11, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:36, 17 सितंबर 2026 (UTC) === October 2026 === # [[:Purnia Airport भारत सरकार की उड़ान स्कीम के तहत सबसे सफल एयरपोर्ट में से एक बना]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:56, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:JAN SEWA DRIVER PARTY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:58, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) 4si6gssw9z5u4ejnq8tfgsqblkb224e तंत्र (टीवी श्रृंखला) 0 1418393 6632680 6224803 2026-10-24T20:48:37Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632680 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | genre = {{ubl|[[सुपरनैचुरल]]|[[हॉरर फिक्शन|हॉरर]]|[[ड्रामा]]}} | creator = [[स्वास्तिक प्रोडक्शंस]] | based_on = तंत्र मंत्र | writer = | director = राजेश रणशिंगे | creative_director = राजेश रणशिंगे | presenter = | starring = {{ubl|[[जूही परमार]]|[[मनीष गोयल]]|[[सरगुन कौर लूथरा]]|[[समीक्षा]]}} | theme_music_composer = | open_theme = तंत्र | country = भारत | language = हिन्दी | num_seasons = 1 | num_episodes = 91 | producer = [[सिद्धार्थ कुमार तिवारी]] | cinematography = | camera = [[मल्टी-कैमरा]] | runtime = 20 मिनट | company = [[स्वास्तिक प्रोडक्शंस]] | distributor = [[वायाकॉम 18]] | network = [[कलर्स टीवी]] | picture_format = | first_aired = {{start date|df=yes|2018|12|3}} | last_aired = {{end date|df=yes|2019|4|5}} }} '''''तंत्र''''' ( ''ब्लैक मैजिक'' ) एक भारतीय [[हिन्दी|हिंदी]] भाषा की अलौकिक टेलीविजन श्रृंखला है जो काले जादू पर आधारित है जो 3 दिसंबर 2018 से 5 अप्रैल 2019 तक [[कलर्स (टीवी चैनल)|कलर्स टीवी]] पर प्रसारित हुई।<ref>{{Cite news|url=https://www.mumbailive.com/en/television/colors-launches-a-new-supernatural-show-tantra-30743|title=Colors Launches A New Supernatural Show 'Tantra'|work=Mumbai Live|access-date=9 July 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/juhi-parmar-new-tv-show-tantra-5476692/|title=Juhi Parmar: Not promoting superstition with Tantra|date=3 December 2018|website=Indian Express}}</ref> [[स्वास्तिक प्रोड्क्शन्स|स्वस्तिक प्रोडक्शंस]] के तहत सिद्धार्थ कुमार तिवारी द्वारा निर्मित, इसमें [[सरगुन कौर लूथरा]], [[जूही परमार]], मनीष गोयल और [[समीक्षा सिंह|समीक्षा]] ने अभिनय किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.indiawest.com/entertainment/television/siddharth-kumar-tewary-launches-tantra-on-aapka-colors/article_423241bc-f8b4-11e8-bcc8-1ba014bc8a11.html|title=Siddharth Kumar Tewary Launches ‘Tantra,’ a Supernatural Thriller on black magic|work=India West|access-date=9 July 2019|archive-date=30 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330104818/https://www.indiawest.com/entertainment/television/siddharth-kumar-tewary-launches-tantra-on-aapka-colors/article_423241bc-f8b4-11e8-bcc8-1ba014bc8a11.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bizasialive.com/juhi-parmar-set-return-tv-colors-next-show|title=Juhi Parmar Returns to tv with Debut in Supernatural genre|date=27 September 2018|work=Biz Asia}}</ref> == कथानक == [[तन्त्र|तंत्र]] एक ऐसे परिवार की कहानी है जो एक बुरे मंत्र के चंगुल में फंस गया है। खन्ना एक समृद्ध परिवार हैं जो अपने सपनों के घर जलसा में चले जाते हैं लेकिन तंत्र की भयानक प्रथा के दुर्भाग्यपूर्ण शिकार बन जाते हैं। प्रतिपक्षी सदन ही है जिसका प्रेतवाधित प्रभाव उस स्थान को रहने योग्य नहीं बनाता है और इसके निवासियों के लिए एक दुःस्वप्न है। नियति, खन्ना परिवार की बहादुर बेटी के रूप में सामने आती है जो बुराई के खिलाफ लड़ सकती है और अपने परिवार को जादू टोने से बचा सकती है। Hmmजलसा पृथ्वी खन्ना के सपनों का घर है और उन्होंने इसे बनाने की जिम्मेदारी अपने उत्तराधिकारी निर्वाण को दी थी। यह दिखाया गया है कि घर काले जादू के तहत जीवित है और यह केवल एक बुढ़िया है जो जलसा के सामने घर में रहती है। सौदामिनी, तांत्रिक, अपने तंत्र के प्रभाव में बुढ़िया को आत्महत्या करवाती है क्योंकि बुढ़िया ने नियति को घर के बारे में सच्चाई बता दी होगी। नियति और उसका परिवार जलसा में चले जाते हैं और घर में अपनी पहली रात को, नियति के भाई निर्वाण पर तंत्र द्वारा हमला किया जाता है और लगभग मार दिया जाता है, केवल नियति द्वारा बचाए जाने के लिए। नियति ने नोटिस किया कि जो तार निर्वाण को चोक कर रहे थे वे अपने आप हिल रहे थे जिससे उसे शक हुआ कि कुछ गड़बड़ है। उसकी माँ, सुमति, उस पर विश्वास करने से इंकार कर देती है और इसके बजाय निर्वाण पर ध्यान न देने के लिए उसे दोषी ठहराती है। नियति और उसका बचपन का दोस्त अक्षत यह पता लगाने की जिम्मेदारी लेते हैं कि जिस रहस्यमयी महिला को उन्होंने देखा था वह कौन थी। बाद में जसला की गृहप्रवेश पार्टी में कंचन का परिचय कैटरिंग सेवा के एक सदस्य के रूप में कराया जाता है। कंचन याद करती है कि उसने सौदामिनी को उसी पार्टी में देखा था, इसलिए वह सौदामिनी के खिलाफ गवाही देने की कोशिश करती है, लेकिन सौदामिनी द्वारा उसका और अक्षत का अपहरण कर लिया जाता है और नियति और इंस्पेक्टर भरत द्वारा समय रहते बचा लिया जाता है। उनका अपहरण करने वाले गुंडे रहस्यमय तरीके से आत्महत्या कर लेते हैं बिना यह बताए कि उन्हें कौन आदेश दे रहा था। == कलाकार == === मुख्य === * नियति खन्ना कपूर के रूप में [[सरगुन कौर लूथरा]] : सुनैना और प्रताप की बेटी; सुमति और पृथ्वी की दत्तक पुत्री; कंचन की बहन; निर्वाण की चचेरी बहन; अक्षत की पत्नी (2018–2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/juhi-parmar-has-no-qualms-about-playing-mom-on-screen-1395912-2018-11-25|title=Juhi Parmar has no qualms about playing mom on-screen|date=25 November 2018|website=India Today}}</ref> * [[जूही परमार]] सुमति सोलंकी खन्ना के रूप में: रुकमती की बेटी; पृथ्वी की पत्नी; निर्वाण की माँ; नियति की दत्तक माँ; नियति और कंचन की चाची (2018–2019) <ref>{{Cite web|url=http://www.catchnews.com/television-news/a-magical-comeback-for-juhi-parmar-141045.html|title=A magical Comeback for Juhi Parmar|date=23 November 2018|website=Catch News}}</ref> * पृथ्वी राज खन्ना के रूप में मनीष गोयल : आराधना का बेटा; प्रताप का भाई; निर्वाण के पिता; नियति के दत्तक पिता; नियति और कंचन के चाचा (2018–2019) <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/interviews/exclusive-not-just-black-magic-tantra-actor-manish-goel-says-the-show-is-more-of-a-social-drama/|title=EXCLUSIVE! 'Not just black magic', Tantra actor Manish Goel says the show is more of a social drama|date=31 October 2018|website=Bollywood Life|access-date=13 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709033126/https://www.bollywoodlife.com/interviews/exclusive-not-just-black-magic-tantra-actor-manish-goel-says-the-show-is-more-of-a-social-drama/|archive-date=9 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> * सौदामिनी निगम के रूप में [[समीक्षा सिंह|समीक्षा]] : सुनैना की बहन; नियति और कंचन की मौसी; निशा की नकली मां (2018-2019) <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/after-porus-sameksha-is-all-set-to-play-negative-role-in-tantra-1397283-2018-11-27|title=After Porus, Sameksha is all set to play negative role in Tantra|date=27 November 2018|website=India Today}}</ref> === पुनरावर्ती === * कंचन खन्ना के रूप में अमनदीप सिद्धू : प्रताप और सुनैना की बेटी; नियति की बहन (2018-2019) * निर्वाण खन्ना के रूप में कानन मल्होत्रा : सुमति और पृथ्वी के बेटे; पार्थ का भाई; कार्तिक, मानसी, नियति और कंचन के चचेरे भाई; निशा की पूर्व मंगेतर (2018–2019) <ref>{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/television/celebrities/tantra-fusion-family-supernatural-kanan-malhotra/2018/12/04|title=Tantra is a fusion of family and supernatural: Kanan Malhotra|date=4 December 2018|website=IWM Buzz}}</ref> * अक्षत रॉय कपूर के रूप में गौतम विग: नियति के सबसे अच्छे दोस्त से पति बने (2018-2019) <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/gautam-vig-to-play-the-male-lead-on-tantra/articleshow/66636438.cms|title=Gautam Vig to play the male lead on 'Tantra'|date=16 November 2018|website=Times of India}}</ref> * इंस्पेक्टर भरत सिंह राठौड़ के रूप में [[हितेन तेजवानी]] (2018–2019) <ref>{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/television/news/hiten-tejwani-turns-cop-colors-tantra/2018/12/12|title=Hiten Tejwani turns cop for Colors’ Tantra|date=12 December 2018|website=IWM Buzz}}</ref> * डॉ दक्ष मेहरा के रूप में रोहित खुराना (2019) <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/rohit-khurana-to-join-tantra/articleshow/68034219.cms|title=Rohit Khurana to join 'Tantra'|last=Maheshwri|first=Neha|date=18 February 2019|work=The Times of India|access-date=11 June 2022}}</ref> * आशुतोष शुक्ला के रूप में [[हर्ष वशिष्ठ]] * मुनिशा खटवानी मुनीषा के रूप में <ref>{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/television/celebrities/similar-fun-loving-tantra-character-real-life-munisha-khatwani/2018/12/07|title=I am very similar to my fun-loving Tantra character in real life: Munisha Khatwani|date=7 December 2018|website=IWM Buzz}}</ref> * फरीदा दादी आराधना देवी खन्ना के रूप में: प्रताप और पृथ्वी की माँ; नियति, निर्वाण, पार्थ और कंचन की दादी * रुकमती देवी सोलंकी के रूप में नयन भट्ट: सुमति की माँ; निर्वाण, पार्थ, कार्तिक और मानसी की दादी * सुनैना खन्ना के रूप में गौरी टोंक: प्रताप की पत्नी; नियति और कंचन की माँ * प्रताप खन्ना के रूप में गुरप्रीत सिंह : पृथ्वी के भाई; सुनैना के पति; नियति और कंचन के पिता * निशा के रूप में [[गरिमा जैन]] : सौदामिनी की नकली बेटी; निर्वाण की पूर्व मंगेतर <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/shakti-actress-garima-jain-joins-the-cast-of-tantra/articleshow/67181024.cms|title='Shakti’ actress Garima Jain joins the cast of ‘Tantra’|date=20 December 2018|website=Times of India}}</ref> * अघोरी बाबा के रूप में वेद थापर <ref>{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/television/news/dr-ved-thapar-turn-guruji-colors-tantra/2019/01/22|title=Dr. Ved Thapar to turn ‘guruji’ for Colors’ Tantra|date=22 January 2019|website=IWM Buzz}}</ref> * कार्तिक के रूप में सुजय रे * मानसी के रूप में वैदेही नायर * पार्थ के रूप में मेघन जाधव * गीता, नौकरानी और मोहन की पत्नी के रूप में मोनिका शिल्पकार == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.colorstv.com/mena/shows/tantra-3859.html आधिकारिक वेबसाइट] * {{आईएमडीबी शीर्षक|tt9203736|Tantra}} [[श्रेणी:कलर्स चैनल के कार्यक्रम]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] agukkkxwsqwuunjkt8rkbgwmo9tpwbm अपस्टॉक्स डीमैट खाता 0 1429077 6632695 6311201 2026-10-24T21:10:36Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632695 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2023}} '''अपस्टॉक्स''' एक भारतीय '''डीमैट खाता कंपनी''' है। जहाँ पर आप '''डीमैट खाता''' और '''ट्रेडिंग खाता''' खोलकर स्टॉक मार्किट में '''म्यूच्यूअल फण्ड''', '''सिप (SIP)''','''आईपीओ''', सिक्योरिटीज, और कंपनी बांड्स में निवेश करके अच्छा पैसा कमा सकते हैं। अपस्टॉक्स भारत में दूसरी सबसे बड़ी '''सस्ती स्टॉक ब्रोकर''' कंपनी है जो निवेशकों को ब्रोकरेज और निवेश सलाहकार सुविधाएं प्रदान करती है। अपस्टोक्स पिछले 10-12 वर्षो से निवेशकों को ऑनलाइन ट्रेडिंग सुविधा प्रदान कर रहा हैं। कंपनी के ग्राहकों की बात करें तो यहां 10 लाख से ज्यादा ग्राहक इस एप्लीकेशन के जरिए शेयर बाजार में ट्रेड करते हैं। 6ksvn413m39n7mg4x5q1hykx64p23gw महिला प्रीमियर लीग 0 1429230 6632957 6549136 2026-10-25T11:26:32Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6632957 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament main | name = महिला प्रीमियर लीग | image = चित्र:Women's Premier League.svg.png | country = भारत | administrator = [[भारतीय क्रिकेट नियंत्रण बोर्ड]] | cricket format = [[ट्वेंटी 20 क्रिकेट]] | first = [[2023 महिला प्रीमियर लीग (क्रिकेट)|2023]] | tournament format = [[राउंड-रॉबिन टूर्नामेंट|डबल राउंड-रॉबिन]] | participants = [[#Franchises|5]] | champions = | most successful = | most runs = | most wickets = | TV = [[#Broadcasting|प्रसारकों की सूची]] | website = {{URL|wplt20.com}} | current = [[2023 महिला प्रीमियर लीग (क्रिकेट)|2023]] }} '''महिला प्रीमियर लीग (डब्ल्यूपीएल)''' भारत में [[महिला ट्वेंटी 20 क्रिकेट|महिलाओं की ट्वेंटी-20 क्रिकेट]] फ्रेंचाइजी लीग है। इसका स्वामित्व और संचालन [[भारतीय क्रिकेट नियंत्रण बोर्ड|भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड]] (BCCI) द्वारा किया जाता है।<ref name="rediff25jan23">{{Cite web|url=https://www.rediff.com/cricket/report/womens-ipl-adani-bags-ahmedabad-team-mumbai-rcb-delhi-lucknow-cricket/20230125.htm|title=Women's IPL: BCCI earns Rs 4669.99 crore windfall for 5 teams|date=25 January 2023|website=Rediff}}</ref> पहला सीजन [[मुम्बई|मुंबई]] और [[नवी मुम्बई|नवी मुंबई]] में खेला जा रहा है, जिसमें पांच फ्रेंचाइजी हिस्सा ले रही हैं।<ref name="toi25jan23">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/let-the-journey-begin-bcci-garners-rs-4669-99-crore-for-sale-of-5-womens-premier-league-teams/articleshow/97310824.cms|title='Let the journey begin': BCCI garners Rs 4669.99 crore for sale of 5 Women's Premier League teams|date=25 January 2023|website=The Times of India|language=en|access-date=2023-01-26}}</ref><ref name="cb14feb23">{{Cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/125390/cci-dy-patil-to-host-wpl-from-march-4-26-mumbai-ahmedabad-to-play-opening-game|title=CCI, DY Patil to host WPL from March 4–26; Mumbai-Ahmedabad to play opening game|website=Cricbuzz|language=en|access-date=2023-02-14}}</ref> == इतिहास == भारत में पहली बड़ी महिला ट्वेंटी-20 प्रतियोगिता [[महिला टी20 चैलेंज|महिला टी-20 चैलेंज]] थी। यह 2018 में एकल-मैच टूर्नामेंट के रूप में शुरू हुआ, और 2019, 2020 और 2022 में आयोजित तीन-टीम, तीन-मैच प्रतियोगिता में विस्तारित किया गया। फरवरी 2022 में, बीसीसीआई अध्यक्ष [[सौरव गांगुली|सौरव गांगुली ने]] महिला टी-20 चैलेंज की जगह, भारत में प्रमुख पुरुषों की ट्वेंटी-20 फ्रेंचाइजी क्रिकेट प्रतियोगिता [[इंडियन प्रीमियर लीग]] के महिला संस्करण की स्थापना की योजना की घोषणा की।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/bcci-plans-to-start-a-full-fledged-women-s-ipl-in-2023-sourav-ganguly-1908796-2022-02-04|title=BCCI plans to start a full-fledged women's IPL in 2023: Sourav Ganguly|website=India Today|language=en|access-date=2023-02-16}}</ref> अगस्त तक योजनाएं और अधिक उन्नत थीं<ref name="hindu12aug22">{{Cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/bcci-womens-ipl-february-march-window-for-t20-tournament-sourav-ganguly/article65762895.ece|title=Women's IPL: BCCI exploring late February-March 2023 window for the T20 tournament|last=Acharya|first=Shayan|date=12 August 2022|website=sportstar.thehindu.com|language=en|access-date=2023-02-16}}</ref><ref name="outlook12aug22">{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/sports/bcci-to-hold-inaugural-women-s-indian-premier-league-in-march-2023-news-215987|title=BCCI to hold inaugural Women’s Indian Premier League in March 2023|date=12 August 2022|website=Outlook|access-date=2023-02-16}}</ref> और अक्टूबर में बीसीसीआई ने घोषणा की कि वे पांच टीमों के टूर्नामेंट पर विचार कर रहे हैं जो मार्च 2023 में होगा<ref name="cb13oct22">{{Cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/124105/bcci-considers-5-teams-2-venues-20-league-matches-for-inaugural-wipl|title=BCCI considers 5 teams, 2 venues, 20 league matches for inaugural WIPL|date=13 October 2022|website=Cricbuzz|language=en|access-date=25 Dec 2022}}</ref><ref name="ci9dec22">{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/wipl-2023-inaugural-womens-ipl-likely-to-be-played-from-march-3-to-26-1348845|title=Inaugural Women's IPL likely to be played from March 3 to 26|date=9 December 2022|website=ESPN Cricinfo|language=en|access-date=25 Dec 2022}}</ref> इस लीग को अनौपचारिक रूप से महिला इंडियन प्रीमियर लीग के रूप में जाना जाता था; हालाँकि, 25 जनवरी 2023 को, भारतीय क्रिकेट नियंत्रण बोर्ड ने आधिकारिक तौर पर इसे महिला प्रीमियर लीग का नाम दिया।<ref name="rediff25jan23"/> 28 जनवरी 2023 को, बीसीसीआई ने 2027 तक लीग के शीर्षक प्रायोजन अधिकारों के लिए बोलियां आमंत्रित कीं<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/sports/cricket/bcci-invites-bids-for-womens-premier-league-title-sponsorship-rights-for-2023-2027-1185538.html|title=BCCI invites bids for Women's Premier League title sponsorship rights for 2023-2027|date=28 January 2023|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2023-02-16}}</ref> [[टाटा समूह|टाटा समूह ने]] एक अज्ञात राशि के लिए बोली जीती।<ref name="loksatta">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/krida/after-ipl-tata-became-the-title-sponsor-of-wpl-as-well-deal-with-bcci-for-five-years-vbm-97-3477720/lite/|title=WPL Title Sponsor: IPL|website=[[Loksatta]]}}</ref> == संगठन == [[चित्र:Brabourne.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| [[ब्रेबोर्न स्टेडियम]]]] [[चित्र:D_Y_Patil_Sports_Stadium.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| [[डीवाई पाटिल स्टेडियम]]]] डब्ल्यूपीएल के लिए लीग संरचना आईपीएल की संरचना पर आधारित है।<ref name="bbc5feb23">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/64399097|title=Women's Indian Premier League franchises go for £465m|work=BBC Sport|access-date=2023-02-05}}</ref><ref name="nyt26jan23">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/01/26/sports/cricket/womens-cricket-india.html|title=Stunning Prices for Cricket Teams Are a Milestone for Women's Sports|date=26 January 2023|website=NY times}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.foxsports.com.au/cricket/life-changing-womens-premier-league-teams-sold-for-806-million-ahead-of-inaugural-tournament/news-story/f6fe3556d127bd40ae68046f47ff0711&ved=2ahUKEwiG1N2n2ID9AhU9imMGHWcLDj0Q0PADKAB6BAgKEAE&usg=AOvVaw1jsnE7tjbTH__X-tz3wr1W|title='Life changing'...|website=[[Fox Sports]]|access-date=6 February 2023}}{{Dead link|date=मार्च 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> शुरुआत में पांच टीमें होंगी। पक्ष एक दूसरे के खिलाफ एक डबल [[राउंड-रॉबिन प्रतियोगिता|राउंड रॉबिन प्रारूप]] में खेलेंगे, जिसमें तीन टीमें प्रतियोगिता के प्लेऑफ़ चरणों में प्रवेश करने वाले सबसे अधिक अंकों के साथ समाप्त होंगी।<ref name="gran3feb23">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2023/feb/03/game-changer-why-the-womens-premier-league-is-a-revolution-for-players-and-fans|title=Game Changer...|date=3 February 2023|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="fmt&rules">{{Cite web|url=https://www.timesofsports.com/cricket/wipl/2023-format-rules/|title=Women's IPL 2023 Format, Rules|website=Time of Sports|language=en|access-date=20 Jan 2023|archive-date=19 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119190740/https://www.timesofsports.com/cricket/wipl/2023-format-rules/|url-status=dead}}</ref> लीग के सफल होने पर बोर्ड की योजना भविष्य के सीज़न में मैचों और फ्रैंचाइजी की संख्या बढ़ाने की है। लीग का पहला सीज़न 4 मार्च से 26 मार्च 2023 तक हो रहा है, और इसमें 22 मैच होंगे, जो सभी मुंबई [[ब्रेबोर्न स्टेडियम|के ब्रेबॉर्न स्टेडियम]] और [[डीवाई पाटिल स्टेडियम]] में आयोजित किए जाएंगे।<ref name="lok23jan23">{{Cite news|url=http://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_JLLK_20230124_10_2|title=|date=23 January 2023|work=[[Lokmat]]|access-date=24 January 2023|pages=6|language=hi|script-title=mr:महिला आयपीएल लिलावात, ४००० कोटींची कमाई!|trans-title=Women IPL minted 4000 crore!}}</ref><ref name="wc11feb23">{{Cite web|url=https://worldcup.org.in/wpl-auction-date-13-feb-womens-premier-league-auction-date-13-feb/|title=WPL Auction starts from 13 Feb 2023|last=|first=|date=11 February 2023|website=Worldcup.org.in|publisher=|access-date=|quote=|archive-date=11 फ़रवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211155648/https://worldcup.org.in/wpl-auction-date-13-feb-womens-premier-league-auction-date-13-feb/|url-status=dead}}</ref> प्रत्येक मैच में एक टीम में अधिकतम पांच विदेशी खिलाड़ी शामिल हो सकते हैं, जिनमें से एक [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची|आईसीसी एसोसिएट नेशन]] से होना चाहिए।<ref name="toi25jan23"/><ref name="ci5feb23"/><ref name="tn21jan23">{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/haldiram-infosys-10-ipl-teams-among-30-plus-companies-to-show-interest-in-buying-teams-in-womens-ipl-report-article-97198156|title=Haldiram, Infosys, 10 IPL teams among 30-plus companies to show interest in buying teams in Women's IPL: Report|date=2023-01-21|website=TimesNow|access-date=2023-01-30}}</ref> पहले सीजन में महिलाओं के लिए मैचों के टिकट मुफ्त हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/krida/womens-premier-league-bcci-finally-announce-tickets-rates-starts-from-rupees-100-aas86|title=Women's Premier League Bcci Finally Announce Tickets Rates Starts From Rupees 100}}</ref> लीग का शुभंकर, शक्ति, आसमानी नीले रंग की क्रिकेट वर्दी पहने एक बाघिन है।<ref name="ndtv">{{Cite web|url=https://sports.ndtv.com/women-s-premier-league/womens-premier-league-bcci-secretary-jay-shah-unveils-official-mascot-shakti-3827631|title=Women's Premier League: BCCI Secretary Jay Shah Unveils Official Mascot 'Shakti'|website=NDTV|access-date=12 मार्च 2023|archive-date=18 फ़रवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260218185241/https://sports.ndtv.com/women-s-premier-league/womens-premier-league-bcci-secretary-jay-shah-unveils-official-mascot-shakti-3827631|url-status=dead}}</ref> मैचों में, प्रत्येक पारी में 5 मिनट के दो रणनीतिक समय होंगे। टी20 लीग में पहली बार एक नया नियम भी पेश किया गया है, जिससे दोनों पक्षों को तीसरे अंपायर को वाइड और नो बॉल के फैसले की समीक्षा करने की अनुमति मिलती है। आईपीएल में भी यह नियम [[२०२३ इंडियन प्रीमियर लीग|2023 सीजन]] से लागू हो जाएगा।<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/players-can-review-on-field-wide-and-no-ball-decisions-in-wpl-ipl-2023-1361902|title=WPL and IPL: Players can review wides and no-balls using DRS|date=5 March 2023|website=ESPNcricinfo|access-date=6 March 2023}}</ref> == फ्रेंचाइजी == {{location map+ |India |float=right |width=250 |alt=Location map showing the five areas of India that teams are named after |caption=पांच फ्रेंचाइजी के स्थान |places= {{location map~ |India |lat=23.033863 |long=72.585022 |mark=Red pog.svg|label= <div style="font-size:100%;">{{nowrap|[[गुजरात जाइंट्स (डब्ल्यूपीएल)|जीजी]]}}</div>|position=left}} {{location map~ |India |lat=28.6378679 |long=77.2409453 |mark=Blue pog.svg|label= <div style="font-size:100%;">{{nowrap|[[दिल्ली कैपिटल्स (डब्ल्यूपीएल)|डीसी]]}}</div>|position=right}} {{location map~ |India |lat=26.850000 |long=80.949997 |mark=Purple pog.svg|label= <div style="font-size:100%;">{{nowrap|[[यूपी वारियर्स |यूपीडब्ल्यू]]}}</div>|position=right}} {{location map~ |India |lat=18.9388579 |long=72.8235753 |mark=Blue pog.svg|label= <div style="font-size:100%;">{{nowrap|[[मुंबई इंडियंस (डब्ल्यूपीएल)|एमआई]]}}</div>|position=right}} {{location map~ |India |lat=12.9787989 |long=77.5976268 |mark=Red pog.svg|label= <div style="font-size:100%;">{{nowrap|[[रॉयल चैलेंजर्स बैंगलोर (डब्ल्यूपीएल)|आरसीबी]]}}</div>|position=left}} }} निवेशकों ने जनवरी 2023 में एक बंद बोली प्रक्रिया के माध्यम से शुरुआती फ़्रैंचाइज़ी अधिकार लाए, जिससे कुल {{INRConvert|4669|c}} जुटाए गए।।<ref name="TO">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/why-womens-ipl-auction-is-big-deal-for-sports-in-india/articleshow/97371892.cms|title=How Women's IPL auction could change sports in India - Times of India|work=The Times of India|access-date=2023-01-30|language=en}}</ref><ref name="ci25jan23">{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/mumbai-indians-delhi-capitals-royal-challengers-bangalore-adani-group-capri-global-to-own-womens-ipl-teams-1355823|title=Owners of Mumbai Indians, Delhi Capitals, RCB win bids to own Women's Premier League teams|date=25 January 2023|publisher=ESPNcricinfo|access-date=25 January 2023}}</ref> 2023 से 2027 तक पांच साल के लिए बेचे गए फ़्रैंचाइज़ी अधिकारों की बिक्री पर कई कंपनियों ने प्रतिक्रिया दी। [[अदानी समूह|अडानी समूह]] ने {{INRConvert|1289|c}} , इंडियाविन स्पोर्ट्स प्राइवेट लिमिटेड, [[रिलायन्स इण्डस्ट्रीज|रिलायंस इंडस्ट्रीज]] का हिस्सा, {{INRConvert|912.99|c}} के लिए मुंबई फ्रेंचाइजी जीती, {{Efn|Reliance also owns the [[Mumbai Indians]] franchise in the men's IPL}} [[जीएमआर समूह|GMR]] - JSW क्रिकेट प्राइवेट लिमिटेड ने {{INRConvert|810|c}} में दिल्ली फ्रेंचाइजी जीती, {{Efn|GMR-JSW Group also own the [[Delhi Capitals]] franchise in the men's IPL}} कैप्री ग्लोबल होल्डिंग्स ने {{INRConvert|757|c}} में लखनऊ फ्रेंचाइजी जीती, {{Efn|Capri Global have existing teams in [[Pro Kabaddi League]] and [[International League T20]].}} और शराब बनाने वाली कंपनी डियाजियो की सहायक कंपनी रॉयल चैलेंजर्स स्पोर्ट्स प्राइवेट लिमिटेड ने {{INRConvert|901|c}} में बैंगलोर फ्रेंचाइज़ी जीती। ।{{Efn|The company is the current franchise holder for [[Royal Challengers Bangalore]] in the men's IPL}}<ref name="jag30jan23">{{Cite web|url=https://www.jagran.com/lite/cricket/headlines-mithali-raj-appointed-as-mentor-and-advisor-of-women-premier-league-2023-team-gujarat-giants-23312591.html&ved=2ahUKEwjKmcDqu-_8AhVs4jgGHclPCVoQr_oDKAB6BAgtEAE&usg=AOvVaw2qhdPumKJ_49_q4u6cUQhi|title=मिथाली...|website=Jagran|trans-title=Mithali Raj...|access-date=2023-01-30}}{{Dead link|date=अप्रैल 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> मीडिया रिसर्च फर्म '', एम्पीयर एनालिटिक्स'' के जैक जेनोविस के अनुसार, लीग संयुक्त राज्य अमेरिका में महिला राष्ट्रीय बास्केटबॉल एसोसिएशन के ठीक पीछे दुनिया की दूसरी सबसे अधिक मूल्यवान महिला खेल लीग है।<ref name="nyt26jan23"/> पांच फ्रेंचाइजी में से तीन, [[रॉयल चैलेंजर्स बेंगलुरु|रॉयल चैलेंजर्स बैंगलोर]], दिल्ली कैपिटल्स और [[मुंबई इंडियंस]] की भी पुरुष आईपीएल में टीमें हैं। {| class="wikitable" !टीम ! शहर ! मालिकों ! कप्तान ! प्रमुख कोच |- | दिल्ली क्यापिटलस | [[नई दिल्ली]] | जेएसडब्ल्यू ग्रुप - [[जीएमआर समूह|जीएमआर ग्रुप]] (जेएसडब्ल्यू जीएमआर क्रिकेट प्रा। लिमिटेड) <ref>{{Cite web|url=https://cricable.net/delhi-capitals-wpl-2023-team-matches-players-list/|title=Delhi Capitals WPL 2023 Team Matches & Players List, Venues, Live Telecast|last=Dixit|first=Ravi Dixit|date=2 March 2023|website=Cricable|access-date=12 मार्च 2023|archive-date=31 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331021618/https://cricable.net/delhi-capitals-wpl-2023-team-matches-players-list/|url-status=dead}}</ref> | [[मेग लैनिंग]] <ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/wpl-meg-lanning-named-delhi-capitals-captain-1361426|title=Meg Lanning named Delhi Capitals captain at WPL|website=ESPNcricinfo|language=en|access-date=2023-03-02}}</ref> | जोनाथन बैटी <ref name="ci11feb23">{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-premier-league-jonathan-batty-lisa-keightley-hemlata-kala-biju-george-in-delhi-capitals-coaching-staff-1358357|title=WPL: Jonathan Batty, Lisa Keightley, Hemlata Kala, Biju George in Delhi Capitals coaching staff|date=11 February 2023|publisher=ESPNcricinfo|access-date=11 February 2023}}</ref> |- | गुजरात जायंट्स | [[अहमदाबाद]] | [[अदानी समूह]] | [[स्नेह राणा (क्रिकेटर)|स्नेह राणा]] <ref>{{Cite web|url=https://www.gujaratgiants.com/womens-premier-league/news/adani-gujarat-giants-beth-mooney-ruled-out-of-remainder-of-wpl-2023-due-to-injury|title=Gujarat Giants’ Beth Mooney ruled out of remainder of WPL 2023 due to injury|date=2023-03-09|website=Gujarat Giants|language=en|access-date=2023-03-09}}</ref> {{Efn|Sneh Rana was appointed captain for the rest of the season after the originally apointed captain Beth Mooney was ruled out due to an injury.}} | [[राचेल हेन्स]] <ref name="ci3feb23">{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/wpl-2023-rachael-haynes-joins-mithali-raj-at-wpl-team-gujarat-giants-staff-1357158|title=WPL: Rachael Haynes joins Gujarat Giants as head coach|date=3 February 2023|publisher=ESPNcricinfo|access-date=5 February 2022}}</ref> |- | मुंबई इंडियंस | [[मुम्बई|मुंबई]] | इंडियाविन स्पोर्ट्स | [[हरमनप्रीत कौर]] <ref>{{Cite web|url=https://www.mumbaiindians.com/news/aye-captain-harmanpreet-kaur-to-lead-mumbai-indians-in-the-wpl|title=AYE CAPTAIN! Harmanpreet Kaur to lead Mumbai Indians in the WPL|date=2023-03-01|website=Mumbai Indians|language=en|access-date=2023-03-01}}</ref> | [[चार्लोट एडवर्ड्स|शार्लेट एडवर्ड्स]] <ref name="ci5feb23"/> |- | रॉयल चैलेंजर्स बैंगलोर | [[बंगलौर|बैंगलोर]] | डिएगो | [[स्मृति मंधाना]] | बेन सॉयर |- | यूपी वारियर्स | [[लखनऊ]] | [[कैप्री ग्लोबल]] | [[एलिसा हेली|एलिसा हीली]] <ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/up-warriorz-name-alyssa-healy-their-captain-for-wpl-2023-1360276|title=WPL: UP Warriorz name Alyssa Healy as captain|access-date=2023-02-22}}</ref> | जॉन लुईस <ref name="ci10feb23">{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/wpl-england-national-coach-jon-lewis-appointed-head-coach-of-up-warriorz-1358234|title=WPL: England national coach Jon Lewis appointed head coach of WPL team UP Warriorz|date=10 February 2023|publisher=ESPNcricinfo|access-date=10 February 2023}}</ref> |} == वित्तीय पृष्ठभूमि == बीसीसीआई पहले पांच वर्षों के दौरान फ्रेंचाइजी मालिकों के बीच प्रतिस्पर्धा से होने वाले मुनाफे का 80% वितरित करने का इरादा रखता है। अगले पांच सीज़न के लिए, लाभ का 60% साझा किया जाएगा, और सीज़न 11 से 15 तक, लाभ का 50% वितरित किया जाएगा। इसके अतिरिक्त, प्रतियोगिता के लिए केंद्रीय लाइसेंसिंग अधिकारों से प्राप्त राजस्व का 80% फ्रेंचाइजी के साथ साझा किया जाएगा। फ्रेंचाइजी मर्चेंडाइज, टिकट बिक्री और विज्ञापन के जरिये भी राजस्व अर्जित करेंगी।<ref name="fox6feb23">{{Cite web|url=https://www.foxsports.com.au/cricket/life-changing-womens-premier-league-teams-sold-for-806-million-ahead-of-inaugural-tournament/news-story/f6fe3556d127bd40ae68046f47ff0711&ved=2ahUKEwiG1N2n2ID9AhU9imMGHWcLDj0Q0PADKAB6BAgKEAE&usg=AOvVaw1jsnE7tjbTH__X-tz3wr1W|title='Life changing'...|website=Fox Sports|access-date=6 February 2023}}{{Dead link|date=मार्च 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == खिलाड़ी की नीलामी == प्रत्येक फ्रेंचाइजी के लिए खिलाड़ियों को खरीदने के लिए पहली नीलामी 13 फरवरी 2023 को मुंबई में हुई थी।<ref name="ci5feb23">Nagraj Gollapudi (2023) [https://www.espncricinfo.com/story/charlotte-edwards-to-coach-mumbais-wpl-team-1357369 Charlotte Edwards to coach Mumbai's WPL team], [[CricInfo]], 5 February 2023. Retrieved 5 February 2023.</ref><ref name="toi3feb23">{{Cite web|url=https://timesofindia.com/sports/cricket/ipl/top-stories/womens-premier-league-auction-on-february-13-in-mumbai/articleshow/97559270.cms|title=Women's Premier League auction in Mumbai.|date=2 February 2023|website=Times of India|access-date=3 February 2023}}</ref> करीब 1500 खिलाड़ियों ने अपना नाम दर्ज कराया।<ref name="ci6feb23">{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/wpl-to-begin-on-march-4-and-end-on-march-26-1357479%3fplatform=amp|title=Women's Premier League to begin on March 4|last=Gollapudi|first=Nagraj|date=6 February 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/cricketnext/amp/news/womens-premier-league-auction-wpl-2023-player-auction-draft-1000-cricketers-signup-for-acution-bcci-6977527.html&ved=2ahUKEwjX-afOoPn8AhWo6jgGHR75CaAQr_oDKAB6BAgTEAE&usg=AOvVaw3kS9ooOf_ubE3bYHwEWpPX|title=around 1K sing up for WPL auction.|website=news18.com}}</ref> प्रत्येक फ्रेंचाइजी के पास {{INRConvert|12|c}} खर्च करने थे और उन्हें 15 से 18 खिलाड़ियों के बीच खरीदना था, जिनमें से छह विदेशी खिलाड़ी हो सकते थे।<ref name="bbc5feb23"/> <ref name="ci5feb23" /> पहली नीलामी में एक अनकैप्ड खिलाड़ी का बेस प्राइस {{INRConvert|10|l}} और {{INRConvert|20|l}} के बीच था। कैप्ड खिलाड़ियों के लिए यह {{INRConvert|30|l}} और {{INRConvert|50|l}} के बीच था।<ref name="tn21jan23"/> भविष्य के सीज़न में प्रत्येक फ़्रैंचाइज़ी के लिए पर्स का आकार प्रत्येक वर्ष {{INRConvert|1.5|c}} बढ़ाया जाएगा। पहली नीलामी में कुल {{INRConvert|59.50|c}} 87 खिलाड़ियों को खरीदने के लिए खर्च किया गया था। शुरुआती नीलामी में खरीदी सबसे महंगी खिलाड़ी रहीं [[स्मृति मंधाना]] ; उसने रॉयल चैलेंजर्स बैंगलोर के लिए {{INRConvert|3.4|c}} के लिए हस्ताक्षर किए और उन्हें टीम के कप्तान के रूप में नियुक्त किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://cricable.net/wpl-2023-schedule-teams-matches-squad-venues-pdf/|title=WPL 2023 Schedule, Teams, Captains, Start Date, Squad, Venues, Prediction|last=Dixit|first=Ravi|date=3 March 2023|website=Cricable|access-date=3 March 2023|archive-date=26 फ़रवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226085044/https://cricable.net/wpl-2023-schedule-teams-matches-squad-venues-pdf/|url-status=dead}} == प्रसारण == जनवरी 2023 में, [[वायकॉम 18|वायकॉम18 ने]] घोषणा की कि उसने टूर्नामेंट के लिए टीवी और डिजिटल प्रसारण के लिए वैश्विक मीडिया अधिकार हासिल कर लिए हैं। अनुबंध पांच साल तक चलेगा और {{INRConvert|951|c}}।<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-womens-ipl-viacom-18-wins-media-rights-to-pay-bcci-over-inr-7-crore-per-match-for-five-years-1354084|title=Women's IPL: Viacom 18 wins media rights, to pay INR 7.09 crore per match|website=ESPNcricinfo|access-date=2023-01-16}}</ref> लीग का शुरुआती सीज़न भारत में [[स्पोर्ट्स18]] टीवी चैनल और [[जियो सिनेमा]] ऐप पर प्रसारित किया जा रहा है, दोनों का स्वामित्व वायकॉम 18 के पास है।<ref>{{Cite news|url=https://www.latestly.com/sports/cricket/sports-news-viacom-18-bags-media-rights-for-womens-ipl-for-951-crore-4718970.html|title=Women's IPL Media Rights Bagged By Viacom 18 For A Sensational Rs 951 Crore Deal|date=16 January 2022|work=Latestly|access-date=13 February 2022}}</ref> यूनाइटेड किंगडम में पहला सीज़न [[स्काई स्पोर्ट्स]] पर प्रसारित किया जा रहा है<ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12822947/womens-premier-league-2023-season-of-womens-ipl-to-be-shown-live-on-sky-sports-this-march|title=Women's Premier League: 2023 season of women's version of IPL to be shown live on Sky Sports this March|website=Sky Sports|language=en|access-date=2023-03-04}}</ref> [[फॉक्स स्पोर्ट्स (ऑस्ट्रेलियाई टीवी नेटवर्क)|फॉक्स स्पोर्ट्स ऑस्ट्रेलिया]] ऑस्ट्रेलिया में सीज़न प्रसारित कर रहा है, [[विलो (टीवी चैनल)|विलो टीवी]] संयुक्त राज्य अमेरिका और कनाडा में ऐसा कर रहा है, और [[सुपरस्पोर्ट (दक्षिण अफ्रीकी टीवी चैनल)|सुपरस्पोर्ट्स]] दक्षिण अफ्रीका में प्रसारण अधिकारों का मालिक है।<ref name="wistv">{{Cite web|url=https://wisden.com/stories/global-t20-leagues/womens-premier-league-2023/wpl-2023-where-to-watch-live-tv-channels-live-streaming-womens-premier-league|title=WPL 2023, Where To Watch Live: TV Channels & Live Streaming {{!}} Women's Premier League|last=Jangde|first=Sourabh|date=2023-03-02|website=crickonly|language=en-in|access-date=2023-03-13|archive-date=27 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327165648/https://wisden.com/stories/global-t20-leagues/womens-premier-league-2023/wpl-2023-where-to-watch-live-tv-channels-live-streaming-womens-premier-league|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{Twitter|id=wplt20|name=महिला प्रीमियर लीग (डब्ल्यूपीएल)}} [[श्रेणी:महिला प्रीमियर लीग]] fchbavq11ieh5d8s29w71vb1nfokqx9 अनीश्वरवादी और इहलौकिकवादी 0 1435306 6632679 5957924 2026-10-24T20:47:21Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632679 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2023}} अनीश्वरवादी का मतलब सीधे शब्दों में बोलें कि ईश्वर को ना मानने वाला। अनीश्वरवादी विचार धारा ईश्वर के अस्तिव् का खंडन करती है । भौतिक वादी या लौकिक सत्ता पर विशेष बल देता है । ये स्वीकार करता है कि जगत नैतिक नियम से संचालित होती है, ईश्वर से नहीं । ईश्वरवादी का स्वरूप , ईश्वर का निषेधात्मक रूप है। ईश्वर में विश्वास का विरोध अनीश्वरवादी विचार धारा का जन्म देती है । इहलौकिकवादी मनुष्य को आप यथार्थवादी मतलब इसी जगत में वर्तमान में जीने वाला व्यक्ति चार्वाक के दर्शन को मानने वाला व्यक्ति अर्थात् ईश्वर है या नहीं है इसका चिंतन भी न करने वाला व्यक्ति। होलियॉक ने सदैव सैक्यूलेरिज्म अर्थात् इहलौकिकवाद को सदैव अनीश्वरवाद से भिन्न माना। उनके अनुसार अनीश्वरवादी व्यक्ति न तो ईश्वरवादी होता है और न ही अनीश्वरवादी, वह तो स्वयं को इस दोनों से तदरथ रह कर इस लोक के ज्ञान-कर्म पर केन्द्रित रहता है। १- अपनी नैतिकता और विचारों को पंथ और ईश्वर से अलग रखना २- तार्किक नियमों की स्वीकृति और सुतजन्य ज्ञान की अवहेलना ३- दुनिया को सर्वश्रेष्ठ बनाने के लिए निरंतर प्रयास। होलियॉक ने इहलौकिकवाद के पांच लक्ष्य निर्धारित किये- १- अपने आचारों-विचारों को पंथ एवं ईश्वर से पृथक रखना २- तर्कसंगत नियमों की स्वीकृति ३- आस्था एवं श्रुतिजन्य ज्ञान की उपेक्षा ४- विचार स्वातन्त्र्य ५- विश्व को श्रेष्ठ बनाने में सतत् प्रयास इस विचारधारा का व्यक्ति जनकल्याण तथा मानवता पर प्रबल बल देता है या तो मानवता तथा जन कल्याण पर बल ना देकर स्वत:(खुद)कल्याण पर बल देता है। चार्वाको के दर्शन में आपको ये विचार धारा मिलेगी । चार्वाक के दार्शनिक मानते थे की इस जन्म में इस पृथ्वी लोक में जो प्रत्यक्ष है वही प्रमाण है । इस लोक से बाहर ईश्वर और स्वर्ग की विचार धारा को नहीं मानते थे । अत: चार्वाक के दर्शन में अनीश्वरवादी और इहलौकिक वादी दोनों विचार धारा का प्रमाण मिलता है । [[श्रेणी:नास्तिकता]] [[श्रेणी:धर्मनिरपेक्षता]] qzrhgfoilfixufc4qqnvg95bwxubbwe अठारह ग्रंथ 0 1438303 6632660 6434854 2026-10-24T20:22:22Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632660 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2023}} तमिलनाडु में संगम मरुविया काल के दौरान रचित 18 पुस्तकों को '''नीचे अठारह पुस्तकों''' के रूप में दिया गया है। इनमें से प्रत्येक को एक अलग कवि ने गाया था। * नालदियार * चार बज * इन्ना चालीस (एक चालीसवाँ) * मीठा चालीस (एक चालीसवाँ) * कार चालीस (चालीसवां) * फ़ील्ड चालीस (एक चालीसवाँ) * पांच-पचास (पांच में से एक) * पांचवा सत्तर (पांचवें के समूह में से एक) * पांचवां श्लोक (पंचक में से एक) * थिनैमलाई एक सौ पचास (पांच के सेट में से एक) * ट्रिपल (पेंच) * त्रिकतुगम * शिष्टाचार मंदिर * लौकिक चार सौ * थोड़े से * नियमावली * प्राचीन कांजी * एलादी [[श्रेणी:तमिल साहित्य]] hs97h8atvoov3ji0kahqcu5cbuo86ok अमावतुरा 0 1438343 6632799 6434826 2026-10-25T03:09:12Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632799 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} '''अमावथुरा''' गुरुलुगोमी की रचना है। अमावथुरा ग्रन्थ की रचना गुरुलुगोमीन ने की थी। ग्रन्थवासन में इसका उल्लेख है। " '''पुरिसदम्मसरथी पाद वर्णना निमि, गुरुलुगोमिन द्वारा निर्मित अमावथुरा" को''' पोलोनारु के शासनकाल की अंतिम अवधि के रूप में स्वीकार किया जाता है। अमावथुरा की पुस्तक का उद्देश्य उनके द्वारा पुस्तक की शुरुआत में निर्दिष्ट किया गया है। '''"चूंकि बुधुगुण अनंत है, सभी नए गुणों को स्वीकार किए बिना, हम यहां मूल पुरिसदम्मसारथी शब्द लेते हैं, और हम बुद्ध के मंदिरों में बुद्ध के मंदिरों को स्वीकार करते हैं और वहां रहते हैं। भले ही ऐसा नहीं है कि अम्माहनिवन तीनों लोकों में भटकने के लिए आया था, मैं लोगों की खातिर खुश हूं।"''' यह संकेत दिया जा सकता है कि यह अमावथुरा पुस्तक पुरीसधम्मसरथी गुण द्वारा विस्तृत की गई थी। बटसराना, प्रदीपिका आदि पुस्तकें उदाहरण देती हैं कि समकालीन पुस्तक लेखन में पुनर्जागरण था। यहाँ इस ग्रन्थ को धम्म ग्रन्थ भी कहा जा सकता है। tfrbfd3v9nvlje1lvrmp5ifv06jg4yd त्योहार की थाली 0 1438826 6632728 6503215 2026-10-24T23:39:07Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632728 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | caption = | starring = [[साक्षी तंवर ]] | country = भारत | language = हिंदी | num_seasons = 2<ref>[https://www.televisionpost.com/epic-channel-to-bring-back-lost-recipes-for-second-season-in-june/ EPIC TV is back with season 2 of Sakshi Tanwar hosted cookery based show 'Tyohaar Ki Thaali']</ref> | num_episodes = 40 | runtime = 30 मिनट | network = [[द एपिक चैनल]] | first_aired = {{start date|2017}} }} '''''त्यौहार की थाली''''' एक भारतीय टेलीविजन श्रृंखला है जो एपिक चैनल पर प्रसारित होती है और दर्शकों को भारत में मनाए जाने वाले विभिन्न त्योहारों के माध्यम से ले जाती है।<ref>[https://www.indiantelevision.com/television/tv-channels/english-entertainment/india-on-a-plate-celebrate-world-food-day-with-epic-channel-191015?amp Celebrate World Food Day with EPIC TV's new non-fiction cookery show 'Tyohaar Ki Thaali']</ref> त्यौहार की थाली एक ऐसा शो है जो [[साक्षी तंवर]] द्वारा होस्ट की जाने वाली कहानियों और व्यंजनों का एक मनोरम मिश्रण पेश करता है।<ref>[https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-sakshi-tanwar-to-launch-tyohaar-ki-thaali-on-epic-tv-397048 Sakshi Tanwar to host EPIC TV's 'Tyohaar Ki Thaali']</ref><ref>[https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2018/feb/17/sakshi-tanwar-to-be-back-with-new-season-of-tyohaar-ki-thaali-1774793.html Sakshi Tanwar is back with Tyohaar Ki Thaali 2]</ref><ref>[https://www.latestly.com/entertainment/sakshi-tanwar-my-show-tyohaar-ki-thaali-brings-food-festivals-together-watch-video-353961.html/amp Sakshi Tanwar on Tyohaar Ki Thaali: My New TV show brings food and festivals together!]</ref> यह शो [https://www.epicon.in/tv-shows/tyohaar-ki-thaali/season-1/e1-ganesh-chaturthi एपिक ऑन] (एपिक टीवी का ऑनलाइन वीडियो स्ट्रीमिंग प्लेटफॉर्म) पर भी उपलब्ध है। <ref>[https://glamsham.com/bollywood/news/epic-tv-to-live-stream-content-24x7-in-partnership-with-sonyliv EP EPIC TV to stream all its content in partnership with SONY LIV]</ref> == सारांश दिखाएं == ''त्यौहार की थाली'' एक ऐसा शो है जो साक्षी तंवर द्वारा होस्ट की जाने वाली कहानियों और व्यंजनों का एक मनोरम मिश्रण पेश करता है। इस शो में, साक्षी तंवर भारत के त्योहारों का जश्न मनाती हैं और भगवान के साथ पहचाने जाने वाले विभिन्न भोगों और प्रसादों के अपने लंबे समय से पोषित, विरासती व्यंजनों को साझा करती हैं। लोककथाओं, किंवदंतियों और साक्षी के निजी किस्सों से भरपूर। == थीम दिखाएं == * एपिसोड 1 - [[गणेश चतुर्थी]] * एपिसोड 2 - [[ओणम]] * एपिसोड 3 - [[अनंत चतुर्दशी]] * एपिसोड 4 - [[ईद अल-अज़हा|ईद अल-अधा]] * एपिसोड 5 - [[नवरात्रि]] * एपिसोड 6 - [[दशहरा]] * एपिसोड 7 - [[करवा चौथ]] * एपिसोड 8 - [[दीपावली|छोटी दिवाली]] * एपिसोड 9 - [[दीपावली|दिवाली]] * एपिसोड 10 - [[छठ पूजा]] * एपिसोड 11 - [[कार्तिक पूर्णिमा]] * एपिसोड 12 - गुरु नानक जयंती * एपिसोड 13 - [[सत्य नारायण व्रत कथा|सत्यनारायण पूजा]] /व्रत * एपिसोड 14 - [[एकादशी तिथि|एकादशी]] * एपिसोड 15 - [[हनुमान|हनुमान व्रत]] * एपिसोड 16 - संकष्टी चतुर्थी * एपिसोड 17 - [[व्रत और उपवास|व्रत का खाना]] * एपिसोड 18 - पौष पूर्णिमा * एपिसोड 19 - [[क्रिसमस]] * एपिसोड 20 - [[नव वर्ष|नया साल]] * एपिसोड 21 - [[पोंगल]] * एपिसोड 22 - [[मकर संक्रान्ति|मकर संक्रांति]] / [[लोहड़ी]] * एपिसोड 23 - [[वसन्त पञ्चमी|वसंत पंचमी]] * एपिसोड 24 - [[नारद मुनि|नारद कहानियां]] * एपिसोड 25 - [[खंडोबा|कंदोबा और लोक देवता]] * एपिसोड 26 - [[महाशिवरात्रि]] * एपिसोड 27 - [[होली]] * एपिसोड 28 - [[गंज बासौदा|बसोदा]] * एपिसोड 29 - [[गुड़ी पड़वा]] * एपिसोड 30 - [[गणगौर पूजा|गणगौर]] * एपिसोड 31 - [[महावीर जन्म कल्याणक|महावीर जयंती]] * एपिसोड 32 - [[ईस्टर]] * एपिसोड 33 - [[बैसाखी|बैसाकी]] * एपिसोड 34 - [[अक्षय तृतीया]] * एपिसोड 35 - [[मोपिन]] फेस्टिवल * एपिसोड 36 - [[बुद्ध पूर्णिमा]] * एपिसोड 37 - [[सीता]] * एपिसोड 38 - शवोत * एपिसोड 39 - [[गंगा दशहरा]] * एपिसोड 40 - [[शिरडी साईं बाबा|साईं बाबा]] == अतिथियों == * [[वीरेन्द्र सहवाग|वीरेंद्र सहवाग]]<ref>[https://www.dnaindia.com/television/report-Virender-Sehwag-celebrates-Lohri-on-Sakshi-Tanwar-s-Tyohaar-Ki-Thaali-2575012/amp Sehwag celebrates Lohri with Sakshi Tanwar in Tyohaar Ki Thaali]</ref> * [[राम कपूर]]<ref>[https://www.india.com/showbiz/sakshi-tanwar-and-ram-kapoor-to-reunite-for-tyohaar-ki-thaali-2432800/amp/ Sakshi Tanwar and Ram Kapoor unites for Epic TV's cookery show 'Tyohaar Ki Thaali']</ref> * [[श्वेता कावत्रा|श्वेता कवात्रा]]<ref>[https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/kahaani-ghar-ghar-kii-star-shweta-kawaatra-reunites-with-former-co-star-sweta-keswani-in-new-york-1565829-2019-07-10 Shweta Kawatra appears on Sakshi Tanwar's cookery based show 'Tyohaar Ki Thaali']</ref> * [[कविता कौशिक]]<ref>{{Cite web |url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/kavita-kaushik-shoots-for-bestie-sakshi-tanwars-new-food-show-tyohaar-ki-thaali-view-pics-1020362/ |title=Kavita Kaushik shoots for Sakshi Tanwar's cookery show 'Tyohaar Ki Thaali' |access-date=6 मार्च 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110930/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/kavita-kaushik-shoots-for-bestie-sakshi-tanwars-new-food-show-tyohaar-ki-thaali-view-pics-1020362/ |archive-date=6 मार्च 2023 |url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{आईएमडीबी शीर्षक|tt7980950}} * [http://tkt.epicchannel.com/ Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627235357/http://tkt.epicchannel.com/ |date=27 जून 2020 }} gf6w3jsiwlpqsg2n91h3yylatk6ryt2 6632729 6632728 2026-10-24T23:39:08Z KiranBOT 699009 AMP-Tracking को URLs से हटाया ([[:m:User:KiranBOT/AMP|विवरण]]) ([[User talk:Usernamekiran|त्रुटि दर्ज करें]]) v3.1.1s 6632729 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | caption = | starring = [[साक्षी तंवर ]] | country = भारत | language = हिंदी | num_seasons = 2<ref>[https://www.televisionpost.com/epic-channel-to-bring-back-lost-recipes-for-second-season-in-june/ EPIC TV is back with season 2 of Sakshi Tanwar hosted cookery based show 'Tyohaar Ki Thaali']</ref> | num_episodes = 40 | runtime = 30 मिनट | network = [[द एपिक चैनल]] | first_aired = {{start date|2017}} }} '''''त्यौहार की थाली''''' एक भारतीय टेलीविजन श्रृंखला है जो एपिक चैनल पर प्रसारित होती है और दर्शकों को भारत में मनाए जाने वाले विभिन्न त्योहारों के माध्यम से ले जाती है।<ref>[https://www.indiantelevision.com/television/tv-channels/english-entertainment/india-on-a-plate-celebrate-world-food-day-with-epic-channel-191015?amp Celebrate World Food Day with EPIC TV's new non-fiction cookery show 'Tyohaar Ki Thaali']</ref> त्यौहार की थाली एक ऐसा शो है जो [[साक्षी तंवर]] द्वारा होस्ट की जाने वाली कहानियों और व्यंजनों का एक मनोरम मिश्रण पेश करता है।<ref>[https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-sakshi-tanwar-to-launch-tyohaar-ki-thaali-on-epic-tv-397048 Sakshi Tanwar to host EPIC TV's 'Tyohaar Ki Thaali']</ref><ref>[https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2018/feb/17/sakshi-tanwar-to-be-back-with-new-season-of-tyohaar-ki-thaali-1774793.html Sakshi Tanwar is back with Tyohaar Ki Thaali 2]</ref><ref>[https://www.latestly.com/entertainment/sakshi-tanwar-my-show-tyohaar-ki-thaali-brings-food-festivals-together-watch-video-353961.html/amp Sakshi Tanwar on Tyohaar Ki Thaali: My New TV show brings food and festivals together!]</ref> यह शो [https://www.epicon.in/tv-shows/tyohaar-ki-thaali/season-1/e1-ganesh-chaturthi एपिक ऑन] (एपिक टीवी का ऑनलाइन वीडियो स्ट्रीमिंग प्लेटफॉर्म) पर भी उपलब्ध है। <ref>[https://glamsham.com/bollywood/news/epic-tv-to-live-stream-content-24x7-in-partnership-with-sonyliv EP EPIC TV to stream all its content in partnership with SONY LIV]</ref> == सारांश दिखाएं == ''त्यौहार की थाली'' एक ऐसा शो है जो साक्षी तंवर द्वारा होस्ट की जाने वाली कहानियों और व्यंजनों का एक मनोरम मिश्रण पेश करता है। इस शो में, साक्षी तंवर भारत के त्योहारों का जश्न मनाती हैं और भगवान के साथ पहचाने जाने वाले विभिन्न भोगों और प्रसादों के अपने लंबे समय से पोषित, विरासती व्यंजनों को साझा करती हैं। लोककथाओं, किंवदंतियों और साक्षी के निजी किस्सों से भरपूर। == थीम दिखाएं == * एपिसोड 1 - [[गणेश चतुर्थी]] * एपिसोड 2 - [[ओणम]] * एपिसोड 3 - [[अनंत चतुर्दशी]] * एपिसोड 4 - [[ईद अल-अज़हा|ईद अल-अधा]] * एपिसोड 5 - [[नवरात्रि]] * एपिसोड 6 - [[दशहरा]] * एपिसोड 7 - [[करवा चौथ]] * एपिसोड 8 - [[दीपावली|छोटी दिवाली]] * एपिसोड 9 - [[दीपावली|दिवाली]] * एपिसोड 10 - [[छठ पूजा]] * एपिसोड 11 - [[कार्तिक पूर्णिमा]] * एपिसोड 12 - गुरु नानक जयंती * एपिसोड 13 - [[सत्य नारायण व्रत कथा|सत्यनारायण पूजा]] /व्रत * एपिसोड 14 - [[एकादशी तिथि|एकादशी]] * एपिसोड 15 - [[हनुमान|हनुमान व्रत]] * एपिसोड 16 - संकष्टी चतुर्थी * एपिसोड 17 - [[व्रत और उपवास|व्रत का खाना]] * एपिसोड 18 - पौष पूर्णिमा * एपिसोड 19 - [[क्रिसमस]] * एपिसोड 20 - [[नव वर्ष|नया साल]] * एपिसोड 21 - [[पोंगल]] * एपिसोड 22 - [[मकर संक्रान्ति|मकर संक्रांति]] / [[लोहड़ी]] * एपिसोड 23 - [[वसन्त पञ्चमी|वसंत पंचमी]] * एपिसोड 24 - [[नारद मुनि|नारद कहानियां]] * एपिसोड 25 - [[खंडोबा|कंदोबा और लोक देवता]] * एपिसोड 26 - [[महाशिवरात्रि]] * एपिसोड 27 - [[होली]] * एपिसोड 28 - [[गंज बासौदा|बसोदा]] * एपिसोड 29 - [[गुड़ी पड़वा]] * एपिसोड 30 - [[गणगौर पूजा|गणगौर]] * एपिसोड 31 - [[महावीर जन्म कल्याणक|महावीर जयंती]] * एपिसोड 32 - [[ईस्टर]] * एपिसोड 33 - [[बैसाखी|बैसाकी]] * एपिसोड 34 - [[अक्षय तृतीया]] * एपिसोड 35 - [[मोपिन]] फेस्टिवल * एपिसोड 36 - [[बुद्ध पूर्णिमा]] * एपिसोड 37 - [[सीता]] * एपिसोड 38 - शवोत * एपिसोड 39 - [[गंगा दशहरा]] * एपिसोड 40 - [[शिरडी साईं बाबा|साईं बाबा]] == अतिथियों == * [[वीरेन्द्र सहवाग|वीरेंद्र सहवाग]]<ref>[https://www.dnaindia.com/television/report-Virender-Sehwag-celebrates-Lohri-on-Sakshi-Tanwar-s-Tyohaar-Ki-Thaali-2575012/amp Sehwag celebrates Lohri with Sakshi Tanwar in Tyohaar Ki Thaali]</ref> * [[राम कपूर]]<ref>[https://www.india.com/entertainment/sakshi-tanwar-and-ram-kapoor-to-reunite-for-tyohaar-ki-thaali-2432800/ Sakshi Tanwar and Ram Kapoor unites for Epic TV's cookery show 'Tyohaar Ki Thaali']</ref> * [[श्वेता कावत्रा|श्वेता कवात्रा]]<ref>[https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/kahaani-ghar-ghar-kii-star-shweta-kawaatra-reunites-with-former-co-star-sweta-keswani-in-new-york-1565829-2019-07-10 Shweta Kawatra appears on Sakshi Tanwar's cookery based show 'Tyohaar Ki Thaali']</ref> * [[कविता कौशिक]]<ref>{{Cite web |url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/kavita-kaushik-shoots-for-bestie-sakshi-tanwars-new-food-show-tyohaar-ki-thaali-view-pics-1020362/ |title=Kavita Kaushik shoots for Sakshi Tanwar's cookery show 'Tyohaar Ki Thaali' |access-date=6 मार्च 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110930/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/kavita-kaushik-shoots-for-bestie-sakshi-tanwars-new-food-show-tyohaar-ki-thaali-view-pics-1020362/ |archive-date=6 मार्च 2023 |url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{आईएमडीबी शीर्षक|tt7980950}} * [http://tkt.epicchannel.com/ Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627235357/http://tkt.epicchannel.com/ |date=27 जून 2020 }} tus9ybivtvepj8oxcgaq4q3y78mju4u ज्योत्सना चंदोला 0 1443997 6632555 5973028 2026-10-24T15:00:59Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632555 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ज्योत्सना चंदोला | image = Jyotsna Chandola at Holi Invasion party.jpg | caption = 2018 में होली पार्टी में चंदोला | birth_date = | birth_place = | occupation = अभिनेत्री | spouse = नितेश सिंह | years_active = 2001 – वर्तमान }} '''ज्योत्सना चंदोला''' एक भारतीय टेलीविजन और फिल्म अभिनेत्री हैं, जिन्हें कलर्स टीवी के ''[[ससुराल सिमर का]]'' में खुशी भारद्वाज की भूमिका निभाने के लिए जाना जाता है।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Jyotsnas-mask-trouble/articleshow/30623024.cms|title=Jyotsna's 'mask' trouble|last=Maheshwri|first=Neha|date=19 February 2014|work=Times of India|access-date=5 June 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/sasural-simar-ka-will-khushi-be-back-to-take-revenge/|title=Sasural Simar Ka: Will Khushi be back to take revenge?|date=31 January 2013|publisher=bollywoodlife.com|access-date=26 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831172656/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/sasural-simar-ka-will-khushi-be-back-to-take-revenge/|archive-date=31 अगस्त 2017|url-status=dead}}</ref> == टेलीविजन == {| class="wikitable" !वर्ष ! दिखाना ! भूमिका ! |- | 2009-2011 | कसाक | शिल्पा | |- | 2010 |''[[भागोंवाली - बाँटे अपनी तकदीर]]'' | महादेवी पाण्डेय | |- | 2012 | ''[[मिसिस कौशिक की पाँच बहुएँ]]'' | अनामिका | |- | 2012-2017 | ''[[ससुराल सिमर का]]'' | खुशी संकल्प भारद्वाज/बिल्लो रानी | |- | 2014 | ''[[सावधान इंडिया]]'' | | |- | 2014 | ''[[क्राइम पेट्रोल]]'' | | |- | 2015 | ''[[जोधा अकबर (टीवी धारावाहिक)|जोधा अकबर]]'' | मान बाई | <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/sasurals-khushi-is-salims-wife-now-in-jodha-akbar/articleshow/45582737.cms#_ga=2.176873570.610357392.1661353025-amp-CRIzQnjlH1O0bo1FEUTJ5972MGD3BofmUa0fCe6xKM4jURmpmt2nnymUM-sLE-py|title=Sasural's Khushi is Salim's wife now in Jodha Akbar|date=20 December 2014|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]}}</ref> |- | 2016 | ''[[संतोषी माँ (टीवी श्रृंखला)|संतोषी मां]]'' | बिट्टो | <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/jyotsna-replaces-aishana-in-santoshi-maa/articleshow/51090756.cms#_ga=2.218883422.610357392.1661353025-amp-CRIzQnjlH1O0bo1FEUTJ5972MGD3BofmUa0fCe6xKM4jURmpmt2nnymUM-sLE-py|title=Jyotsna replaces Aishana in 'Santoshi Maa'|date=23 February 2016|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]}}</ref> |- | 2017 | ''अग्निफेरा'' | रज्जो | |- | 2018-2019 | ''[[मुस्कान (2018 टीवी श्रृंखला)|मुस्कान]]'' | सपना | <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/jyotsna-chandola-joins-the-cast-of-musakaan/articleshow/65844419.cms#_ga=2.205177047.610357392.1661353025-amp-CRIzQnjlH1O0bo1FEUTJ5972MGD3BofmUa0fCe6xKM4jURmpmt2nnymUM-sLE-py|title=Jyotsna Chandola joins the cast of 'Musakaan'|date=17 September 2018|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]}}</ref> |- |2022- वर्तमान |''[[सिंदूर की कीमत]]'' |अनामिका /प्रिया |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/it-wasnt-easy-to-make-a-comeback-after-becoming-a-mother-says-jyothsna-channdola-who-has-joined-sindoor-ki-keemat/articleshow/94678172.cms?from=mdr|title=It wasn’t easy to make a comeback after becoming a mother; says Jyothsna Channdola who has joined Sindoor Ki Keemat|last=Maheshwri|first=Neha|work=The Times of India|access-date=2023-03-26|issn=0971-8257}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|10163578}} * {{इंस्टाग्राम|jyotsnachandolasingh}} [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविज़न अभिनेत्री]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] qz17lwsskw8ktttut0kduqctz571fun झलक दिखला जा 5 0 1445254 6632561 6519850 2026-10-24T15:06:35Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632561 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season | season_number =5 | image = Jhalak Dikhla Jaa.jpg | image_alt = | caption = झलक दिखला जा 5 का टाइटल स्क्रीन | bgcolour = #FF7F00 | module = {{Infobox reality competition season | presenter = [[मनीष पॉल]]<br />[[रागिनी खन्ना]] | judges = [[रेमो डीसूजा]]<br />[[माधुरी दीक्षित]]<br />[[करण जौहर]] | num_contestants = 16 | winner = [[गुरमीत चौधरी]] | runner_up = [[रश्मि देसाई]] }} | country = भारत | num_episodes = 32 | network = [[कलर्स टीवी]] | first_aired = {{start date|df=yes|2012|6|16}} | last_aired = {{end date|df=yes|2012|9|30}} | episode_list = | prev_series = [[झलक दिखला जा 4|सत्र 4]] | next_series = [[झलक दिखला जा 6|सत्र 6]] |show_name=झलक दिखला जा<br/>}} '''झलक दिखला जा 5''' डांस रियलिटी शो '''''[[झलक दिखला जा]]''''' का '''पांचवा सीजन''' है। इसका प्रीमियर 16 जून 2012 को [[कलर्स (टीवी चैनल)|कलर्स]] पर हुआ और 30 सितंबर 2012 को समाप्त हुआ। इस सीरीज को [[मनीष पॉल]] और [[रागिनी खन्ना]] ने होस्ट किया था। [[चित्र:Judges_of_JDJ5.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|280x280पिक्सेल| सीजन 5 के जज<br />बाएं-दाएं: [[रेमो डीसूजा|रेमो डिसूजा]], [[माधुरी दीक्षित]] और [[करण जौहर]]]] [[चित्र:Manish_Paul,_Ragini_Khanna_on_the_sets_of_'Jhalak_Dikhhlaa_Jaa_5'(7).jpg|अंगूठाकार| प्रस्तुतकर्ता [[मनीष पॉल|मनीष]] और [[रागिनी खन्ना|रागिनी]]]] [[चित्र:Isha_Sharwani,_Salman_Khan_on_the_sets_of_'Jhalak_Dikhhlaa_Jaa_5'(8).jpg|अंगूठाकार| सेट पर ''[[ईशा शरवानी]]'']] == प्रतियोगियों की स्थिति == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !प्रतियोगियों ! सप्ताह में प्रवेश किया ! सप्ताह निकल गया ! दर्जा |- ! गुरमीत | सप्ताह 1 | सप्ताह 15 | bgcolor="lightgreen" | विजेता |- ! रश्मि | सप्ताह 8 | सप्ताह 15 | style="background:#D1E8EF;" | {{Nowrap|पहला द्वितीय विजेता}} |- ! ऋत्विक | सप्ताह 8 | सप्ताह 15 | style="background:#7FFFD4;" | {{Nowrap|दूसरा उपविजेता}} |- ! ईशा | सप्ताह 1 | सप्ताह 15 | style="background:#fcf;" | छोड़ा |- ! भारती | सप्ताह 1 | {{Nowrap|Week 14}} | style="background:#fcf;" | छोड़ा |- ! करण | सप्ताह 8 | {{Nowrap|Week 13}} | bgcolor="salmon" | सफाया |- ! दर्शील | सप्ताह 1 | सप्ताह 11 | bgcolor="salmon" | सफाया |- ! शिबानी | सप्ताह 1 | सप्ताह 10 | bgcolor="salmon" | सफाया |- ! जिया | सप्ताह 1 | सप्ताह 9 | bgcolor="salmon" | सफाया |- ! रवि | सप्ताह 1 | सप्ताह 8 | bgcolor="salmon" | सफाया |- ! नेहा | सप्ताह 8 | सप्ताह 8 | bgcolor="tomato" | चयनित नहीं |- ! नीलकंठ | सप्ताह 8 | सप्ताह 8 | bgcolor="tomato" | {{Nowrap|चयनित नहीं}} |- ! अविका | सप्ताह 8 | सप्ताह 8 | bgcolor="tomato" | चयनित नहीं |- ! सुशील | सप्ताह 1 | सप्ताह 7 | bgcolor="salmon" | सफाया |- ! जयति | सप्ताह 1 | सप्ताह 6 | bgcolor="salmon" | सफाया |- ! प्रत्युषा | सप्ताह 1 | सप्ताह 5 | bgcolor="salmon" | सफाया |- ! अर्चना | सप्ताह 1 | सप्ताह 4 | bgcolor="salmon" | सफाया |- ! सनत | सप्ताह 1 | सप्ताह 3 | bgcolor="salmon" | सफाया |- ! तलत | सप्ताह 1 | सप्ताह 2 | bgcolor="salmon" | सफाया |- |} == प्रतियोगी और कोरियोग्राफर == === मूल प्रतियोगी === * [[गुर्मीत चौधरी|गुरमीत चौधरी]] और शम्पा गोपीकृष्ण, 30 सितंबर 2012 को विजेता<ref>{{Cite web|url=https://www.fuzionproductions.com/gurmeet-gets-his-first-30-at-jhalak-dikhlaa-jaa/|title=Gurmeet Gets His First 30 At Jhalak Dikhlaa Jaa|date=25 July 2012|access-date=25 July 2012|archive-date=10 सितंबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120910123258/http://www.fuzionproductions.com/gurmeet-gets-his-first-30-at-jhalak-dikhlaa-jaa/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-gurmeet-choudhary-wins-jhalak-dikhla-jaa-5-1747208|title=Gurmeet Choudhary wins 'Jhalak Dikhla Jaa 5'|date=21 November 2013|access-date=20 June 2022|publisher=DNA}}</ref> * [[रश्मि देसाई]] और दीपक सिंह, 30 सितंबर 2012 को दूसरा स्थान<ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-6-tv-actors-to-compete-for-wild-card-entry-in-jhalak-dikhla-jaa-1719148|title=6 TV actors to compete for wild card entry in Jhalak Dikhla Jaa|date=21 November 2013|access-date=20 June 2022|agency=PTI}}</ref> * [[ऋत्विक धनजानी]] और [[स्नेहा कपूर]], 30 सितंबर 2012 को तीसरा स्थान<ref>{{Cite web|url=http://daily.bhaskar.com/article/ENT-rithvik-dhanjani-karan-wahi-and-rashmi-desai-are-the-wild-card-entries-in-jhalak-dikhlaa-jaa-358.html|title=Rithvik Dhanjani, Karan Wahi and Rashmi Desai are the wild card entries in 'Jhalak Dikhlaa Jaa'|date=2012-07-28|publisher=daily.bhaskar.com|access-date=2012-10-28|archive-date=2 सितंबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120902021108/http://daily.bhaskar.com/article/ENT-rithvik-dhanjani-karan-wahi-and-rashmi-desai-are-the-wild-card-entries-in-jhalak-dikhlaa-jaa-358.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Rashmi-is-tough-competition-Rithvik-Dhanjani/articleshow/16394738.cms|title=Rashmi is tough competition: Rithvik Dhanjani|website=The Times of India|access-date=15 March 2016}}</ref> * [[ईशा शरवानी]] और [[सलमान युसुफ खान|सलमान यूसुफ खान]], 30 सितंबर 2012 को चौथा स्थान (छोड़ दिया)<ref>{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/isha-sharvani-not-perform-week-jhalak-dikhhla-jaa|title=Isha Sharvani not to perform this week in Jhalak Dikhhla Jaa|access-date=3 September 2012}}</ref> * [[भारती सिंह]] और सैवियो बार्न्स, 22 सितंबर 2012<ref>{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/bharti-singh-eliminated-jhalak-dikhhla-jaa|title=Bharti Singh eliminated from Jhalak Dikhhla Jaa|access-date=22 September 2012}}</ref> को समाप्त (छोड़ दिया) * [[करन वाही|करण वाही]] और मोहिना सिंह, 15 सितंबर 2012<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Isha-Sharvani-is-so-cute-Karan-Wahi/articleshow/14947197.cms|title=Isha Sharvani is so cute: Karan Wahi|website=The Times of India|access-date=2 November 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Karan-Wahi-out-of-Jhalak-this-week/movie-review/16407635.cms|title=Karan Wahi out of Jhalak this week! Movie Review|website=The Times of India|access-date=2 November 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/karan-wahis-jhalak-dikkhla-jaa-innings-end/181700|title=Karan Wahi's 'Jhalak Dikkhla Jaa' innings end|date=17 September 2012|website=Mid Day|access-date=2 November 2015}}</ref> को बाहर हो गए * [[दर्शील सफारी]] और [[अवनीत कौर]], 1 सितंबर 2012 को बाहर हो गए<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Darsheel-eliminated-from-Jhalak-Dikhhla-Jaa-5/articleshow/16142018.cms|title=Darsheel eliminated from Jhalak Dikhhla Jaa 5|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=1 September 2012}}</ref> * शिबानी दांडेकर और [[पुनीत पाठक]], 25 अगस्त 2012<ref>[https://web.archive.org/web/20120619095026/http://colors.in.com/in/jhalak-dikhhla-jaa/contestant/shibani-dandekar-59.html#cd Shibani Dandekar Profile]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-5-shibani-dandekar-evicted/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 5: Shibani Dandekar evicted!|last=Bollywood Life|date=26 August 2012|access-date=26 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828032123/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-5-shibani-dandekar-evicted/|archive-date=28 अगस्त 2012|url-status=dead}}</ref> को समाप्त हो गए * [[जिया माणेक|जिया मानेक]] और निशांत भट, 18 अगस्त 2012<ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/report-tv-giaa-manek-i-almost-had-a-nervous-breakdown/20120614.htm|title=Giaa Manek: I almost had a nervous breakdown|access-date=14 June 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-5-giaa-manek-gets-eliminated/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 5: Giaa Manek gets eliminated|date=20 August 2012|access-date=21 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130105073846/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-5-giaa-manek-gets-eliminated/|archive-date=5 जनवरी 2013|url-status=dead}}</ref> को समाप्त हो गए * 11 अगस्त 2012 को [[रवि किशन]] और कुंजन का सफाया<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/i-had-put-my-stardom-at-stake-for-jdj-says-ravi-kishan/|title=I had put my stardom at stake for JDJ,says Ravi Kishan|date=14 August 2012|access-date=14 August 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.metromasti.com/tv/news/Jhalak-Dikhla-Jaa-5-elimination-Ravi-Kishan-eliminated-11th-Aug/19993|title=Jhalak Dikhhla Jaa 5: Ex Bigg Boss fame Ravi Kishan eliminated!|access-date=11 August 2012}}</ref> * सुशील कुमार और अलीशा सिंह, 4 अगस्त 2012 को बाहर हो गए<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/sushil-kumar-of-kbc-fame-to-shake-a-leg-in-jhalak-dikhla-jaa/|title=Sushil Kumar of KBC fame to shake a leg in 'Jhalak Dikhla Jaa'|date=16 June 2012|access-date=16 June 2012}}</ref> * जयति भाटिया और दिवाकर, 28 जुलाई 2012 <ref>{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/jayati-bhatia-out-of-jhalak-dikhhla-jaa|title=Jayati Bhatia is out of Jhalak Dikhhla Jaa|access-date=28 July 2012}}</ref> को हटा दिए गए * [[प्रत्युषा बनर्जी|प्रत्यूषा बनर्जी]] और दीपक सिंह, 21 जुलाई 2012 <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Rashmi-in-Pratyusha-out-in-Jhalak-Dikhhla-Jaa/articleshow/15017349.cms|title=Rashmi in Pratyusha out in Jhalak Dikhhla Jaa?|website=timesofindia.com|access-date=18 July 2012}}</ref> <ref name="tough">{{Cite web|url=http://www.dailypioneer.com/sunday-edition/sunday-pioneer/investigation/its-not-just-dance.html|title=IT'S NOT JUST DANCE|date=22 September 2013|website=Pioneer desk|publisher=[[The Pioneer (India)|Daily Pioneer]]|access-date=2 April 2016|archive-date=15 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415110617/http://www.dailypioneer.com/sunday-edition/sunday-pioneer/investigation/its-not-just-dance.html|url-status=dead}}</ref> को हटा दिए गए * अर्चना विजया और सनम जौहर, 14 जुलाई 2012 <ref>{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/entertainment/idiotbox/archana-vijaya-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-5_115287.html|title=Archana Vijaya eliminated from 'Jhalak Dikhhla Jaa 5'|date=15 July 2012|access-date=15 July 2012}}</ref> को समाप्त * [[सनथ जयसूर्या]] और सुचित्रा सावंत, 7 जुलाई 2012 <ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/hard-hitter-sanath-jayasuriya-is-now-a-dancing-star/1/198088.html|title=Hard-hitter Sanath Jayasuriya is now a dancing star|access-date=29 May 2012}}</ref> को हटा दिए गए * [[तलत अज़ीज़]] और अंकिता, 30 जून 2012 <ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-talat-aziz-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-1708917|title=Talat Aziz eliminated from Jhalak Dikhhla Jaa|access-date=1 July 2012}}</ref> को समाप्त हो गए === वाइल्ड कार्ड (चयनित नहीं किया गया था) === * [[नेहा भसीन]] और कॉर्नेल रोड्रिग्स, सिंगर (चुना नहीं गया) * [[अविका गोर|अविका गौर]] और सनम जौहर, टीवी एक्ट्रेस जो [[ससुराल सिमर का]] में नजर आ रही हैं (चयनित नहीं) * [[जय सोनी]] और भावना, अभिनेता जिन्हें आखिरी बार [[ससुराल गेंदा फुल|ससुराल गेंदा फूल]] में ईशान के रूप में देखा गया था (चयनित नहीं) == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20120604021109/http://colors.in.com/jhalak-dikhhla-jaa/ झलक दिखला जा आधिकारिक वेबसाइट] [[श्रेणी:कलर्स चैनल के कार्यक्रम]] [[श्रेणी:झलक दिखला जा]] [[श्रेणी:भारतीय वास्तविकता टेलीविजन श्रृंखला]] smx68k7htqu23zmka45yje6aiupwye7 झलक दिखला जा 6 0 1445257 6632562 5973033 2026-10-24T15:06:47Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 13 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632562 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season | season_number =6 | image = | image_alt = | caption = | bgcolour = aqua | module = {{Infobox reality competition season | presenter = [[मनीष पॉल]]<br>[[कपिल शर्मा]] | judges = [[रेमो डिसूजा]]<br>[[माधुरी दीक्षित]]<br>[[करण जौहर]] | num_contestants = 18 | winner = [[दृष्टि धामी]] | runner_up = [[लॉरेन गोटलिब]] }} | country = भारत | num_episodes = 31 | network = [[कलर्स टीवी]] | first_aired = {{start date|df=yes|2013|06|01}} | last_aired = {{end date|df=yes|2013|09|14}} | episode_list = |show_name=झलक दिखला जा<br/>|prev_season=[[झलक दिखला जा 5|सत्र 5]]|next_season=[[झलक दिखला जा 7|सत्र 7]]}} '''''झलक दिखला जा 6''''' डांस रियलिटी शो '''''[[झलक दिखला जा]]''''' का '''छठा सीजन''' है। इसका प्रीमियर 1 जून 2013 को [[कलर्स (टीवी चैनल)|कलर्स]] पर हुआ। इस सीजन को [[मनीष पॉल]] और [[कपिल शर्मा]] ने होस्ट किया था। [[माधुरी दीक्षित]], [[करण जौहर]] और [[रेमो डीसूजा|रेमो डिसूजा]] तीन जज थे। समापन 14 सितंबर 2013 को हुआ और जहां [[दृष्टि धामी]] [[सलमान युसुफ खान|सलमान यूसुफ खान]] के साथ विजेता बनकर उभरीं जबकि [[लॉरेन गॉटलिब|लॉरेन गॉटलीब]] और [[पुनीत पाठक]] उपविजेता बनीं।<ref>{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/drashti-dhami-wins-jhalak-dikhhla-jaa-6/422046-44-124.html|title=Drashti Dhami beats Lauren Gottlieb, wins 'Jhalak Dikhhla Jaa 6'|date=14 September 2013|publisher=IBN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921180620/http://ibnlive.in.com/news/drashti-dhami-wins-jhalak-dikhhla-jaa-6/422046-44-124.html|archive-date=21 September 2013|access-date=25 August 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.biharprabha.com/2013/09/drashti-dhami-crowned-as-winner-of-jhalak-dikhla-jaa-6/|title=Drashti Dhami crowned as Winner of Jhalak Dikhla Jaa 6|access-date=15 September 2013}}</ref> == प्रतियोगी और कोरियोग्राफर == === मूल प्रतियोगी === * [[दृष्टि धामी]] और [[सलमान युसुफ खान|सलमान यूसुफ खान]], 14 सितंबर 2013 को विजेता<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/drashti-dhami-karanvir-bohra-shweta-tiwari-who-will-win-jhalak-dikhhla-jaa-6/|title=Drashti Dhami, Karanvir Bohra, Shweta Tiwari – Who will win Jhalak Dikhhla Jaa 6?|access-date=31 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608012152/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/drashti-dhami-karanvir-bohra-shweta-tiwari-who-will-win-jhalak-dikhhla-jaa-6/|archive-date=8 जून 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/interview-i-was-in-another-zone-reveals-jhalak-dikhla-jaa-6-winner-drashti-dhami-1890057|title=I was in another zone, reveals Jhalak Dikhhla Jaa 6 winner Drashti Dhami|date=17 September 2013|website=Daily News and Analysis|access-date=24 July 2016}}</ref> * [[लॉरेन गॉटलिब|लॉरेन गोटलिब]] और पुनीत पाठक, 14 सितंबर 2013 को दूसरा स्थान<ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-08/tv/40442920_1_lauren-gottlieb-jhalak-dikhhla-jaa-bollywood-debut|title=Jhalak Dikhhla Jaa's not cake walk for me: Lauren|date=8 July 2013|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712062435/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-08/tv/40442920_1_lauren-gottlieb-jhalak-dikhhla-jaa-bollywood-debut|archive-date=12 July 2013|access-date=27 July 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-6-ive-fallen-in-love-with-india-says-lauren-gottileb/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 6: I've fallen in love with India, says Lauren Gottileb|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130917124003/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-6-ive-fallen-in-love-with-india-says-lauren-gottileb/|archive-date=17 सितंबर 2013|url-status=dead}}</ref> * सोनाली और सुमंत और विवेक चाचेरे, 14 सितंबर 2013 को तीसरा स्थान<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-08/tv/39115232_1_jhalak-dikhhla-jaa-karan-johar-dance-reality-show|title=India's Got Talent' winner in Jhalak Dikhhla Jaa|date=May 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|archive-url=https://archive.today/20130817164455/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-08/tv/39115232_1_jhalak-dikhhla-jaa-karan-johar-dance-reality-show|archive-date=2013-08-17}}</ref> * [[शान (गायक)|शान]] और मरिश्चा फर्नांडीस, 14 सितंबर 2013 को चौथा स्थान<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/shaan-to-participate-in-jhalak-dikhhla-jaa-season-6/|title=Shaan to participate in Jhalak Dikhhla Jaa season 6|access-date=8 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130412135935/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/shaan-to-participate-in-jhalak-dikhhla-jaa-season-6/|archive-date=12 अप्रैल 2013|url-status=dead}}</ref> * [[मुक्ति मोहन]] और [[डांस इण्डिया डांस|शशांक डोगरा]], 7 सितंबर 2013<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-6-mukti-mohan-and-three-other-stars-win-the-wild-card-round/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 6: Mukti Mohan and three other stars win the wild card round|access-date=7 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130711011455/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-6-mukti-mohan-and-three-other-stars-win-the-wild-card-round/|archive-date=11 जुलाई 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/mukti-mohan-eliminated-jhalak-season-6|title=Mukti Mohan eliminated from Jhalak Season 6|access-date=7 September 2013}}</ref> को हटा दिए गए * [[सना सईद]] और तुषार कालिया, 24 अगस्त 2013 को समाप्त हो गए{{उद्धरण आवश्यक|date=June 2020}} * [[सिद्धार्थ शुक्ला]] और सोनिया जाफर और [[डांस इण्डिया डांस|मोहिना सिंह]] (सोनिया की चोट के बाद), 17 अगस्त 2013<ref>{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/siddharth-shukla-colors-jhalak-dikkhla-jaa|title=Siddharth Shukla in Colors' Jhalak Dikkhla Jaa?|access-date=9 April 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-6-siddharth-shukla-eliminated/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 6: Siddharth Shukla eliminated!|access-date=19 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130822083408/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-6-siddharth-shukla-eliminated/|archive-date=22 अगस्त 2013|url-status=dead}}</ref> को समाप्त कर दिया गया * [[करणवीर बोहरा]] और [[स्नेहा कपूर]], 10 अगस्त 2013<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news/Karanvir-Bohra-the-Warrior-Prince-in-Jhalak-/articleshow/19934804.cms|title=Karanvir Bohra the Warrior Prince in Jhalak..|last=Times News Network|date=7 May 2013|work=[[The Times Of India]]|access-date=10 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/karanvir-bohra-evicted-from-jhalak-dikhhla-jaa-6/413376-44-124.html|title=Karanvir Bohra evicted from 'Jhalak Dikhhla Jaa 6'|date=11 August 2013|publisher=[[सीएनएन आईबीएन]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130815215851/http://ibnlive.in.com/news/karanvir-bohra-evicted-from-jhalak-dikhhla-jaa-6/413376-44-124.html|archive-date=15 August 2013|access-date=10 July 2015}}</ref> को समाप्त हो गए * [[करण पटेल]] और शर्मिष्ठा, 3 अगस्त 2013<ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/tv/four-wild-card-entries-in-jhalak-dikhhla-jaa/story-wNi9HZj2lFNfb1ckg527ML.html|title=Four wild card entries in Jhalak Dikhhla Jaa|access-date=1 August 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/karan-patel-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-6/|title=Karan Patel eliminated from Jhalak Dikhhla Jaa 6|access-date=4 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807092812/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/karan-patel-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-6/|archive-date=7 अगस्त 2013|url-status=dead}}</ref> को हटा दिए गए * मंत्र और अंकिता मैती, 20 जुलाई 2013<ref>{{Citation|last=TellyTalkIndia|title=Jhalak Dikhhla Jaa 6 : RJ Mantra's dance rehearsal for JDJ 6|date=2013-07-02|url=https://www.youtube.com/watch?v=tXe9DKYP1OE|access-date=2017-02-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-6-rj-mantra-eliminated/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 6: RJ Mantra eliminated!|access-date=20 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130722182952/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-6-rj-mantra-eliminated/|archive-date=22 जुलाई 2013|url-status=dead}}</ref> को हटा दिए गए * [[आरती छाबड़िया]] और कॉर्नेल रोड्रिग्स, 13 जुलाई 2013<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/aarti-chhabria-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-6/|title=Aarti Chhabria eliminated from Jhalak Dikhhla Jaa 6|access-date=15 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130720000236/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/aarti-chhabria-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-6/|archive-date=20 जुलाई 2013|url-status=dead}}</ref> को हटा दिए गए * [[श्वेता तिवारी]] और [[Sushant Pujari|सुशांत पुजारी]] / सावियो बार्न्स, 7 जुलाई 2013 को समाप्त हो गए<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/shweta-tiwari-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-6/|title=Shweta Tiwari eliminated from Jhalak Dikhhla Jaa 6|access-date=7 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708093952/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/shweta-tiwari-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-6/|archive-date=8 जुलाई 2013|url-status=dead}}</ref> * एकता कौल और तुषार कालिया, 29 जून 2013<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/krystle-dsouza-and-ekta-kaul-in-jhalak-dikhhla-jaa-season-6/|title=Krystle D'Souza and Ekta Kaul in Jhalak Dikhhla Jaa season 6|access-date=10 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130414220104/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/krystle-dsouza-and-ekta-kaul-in-jhalak-dikhhla-jaa-season-6/|archive-date=14 अप्रैल 2013|url-status=dead}}</ref><ref>[http://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/ekta-kaul-exits-jhalak-dikhhla-jaa-6/ Ekta Kaul exits Jhalak Dikhhla Jaa 6 The Indian Express]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ekta-kaul-i-liked-all-the-three-judges-but-i-was-scared-of-remo-dsouza/|title=Ekta Kaul: I liked all the three judges, but I was scared of Remo D'Souza!|access-date=2 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130710013534/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ekta-kaul-i-liked-all-the-three-judges-but-i-was-scared-of-remo-dsouza/|archive-date=10 जुलाई 2013|url-status=dead}}</ref> को समाप्त हो गए * [[मेघना मलिक]] और सैवियो बार्न्स, 22 जून 2013 को समाप्त हो गए<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-6-meghna-malik-gets-eliminated/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 6: Meghna Malik gets eliminated|access-date=23 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627074122/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-6-meghna-malik-gets-eliminated/|archive-date=27 जून 2013|url-status=dead}}</ref> * [[कृष्णम्माचारी श्रीकांत|कृष्णमाचारी श्रीकांत]] और अमृता, 15 जून 2013<ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-krishnamachari-srikkanth-joins-jhalak-dikhhla-jaa-6-1843161|title=Krishnamachari Srikkanth joins 'Jhalak Dikhhla Jaa 6'|access-date=3 June 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://movies.ndtv.com/television/krishnamachari-srikkanth-ill-dance-naturally-on-jhalak-dikhhla-jaa-6-633457|title=Krishnamachari Srikkanth: I'll dance naturally on Jhalak Dikhhla Jaa 6|access-date=4 June 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/tv/cricketer-srikkanth-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-6/story-oF4pFeOWwELHdgvOiAG74I.html|title=Cricketer Srikkanth eliminated from Jhalak Dikhhla Jaa 6|access-date=17 June 2013}}</ref> को समाप्त हो गए * सुरेश मेनन और सुचित्रा सावंत, 8 जून 2013 को बाहर हो गए<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-6-suresh-menon-eliminated/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 6: Suresh Menon eliminated|access-date=8 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611022430/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-6-suresh-menon-eliminated/|archive-date=11 जून 2013|url-status=dead}}</ref> * [[वत्सल शेठ]] और अलीशा, अभिनेता (चयनित नहीं) * [[रोशेल राव]] और वरुण, मॉडल/मिस इंडिया विजेता (चयनित नहीं) * [[रोहित रॉय]] और सुचित्रा, अभिनेता (चयनित नहीं) == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://colors.in.com/jhalak-dikhhla-jaa/ झलक दिखला जा आधिकारिक वेबसाइट] पर {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120604021109/http://colors.in.com/jhalak-dikhhla-jaa/|date=4 June 2012}} [[श्रेणी:झलक दिखला जा]] [[श्रेणी:कलर्स चैनल के कार्यक्रम]] [[श्रेणी:भारतीय वास्तविकता टेलीविजन श्रृंखला]] 7a8fsztfldeyf8vmcbfdx1qhd8x1f1p ड्रीम वॉरियर पिक्चर्स 0 1445688 6632671 6624710 2026-10-24T20:36:29Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632671 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ड्रीम वॉरियर पिक्चर्स | logo = | type = | key_people = एस आर प्रकाशबाबू <br /> एस आर प्रभु | industry = | products = फिल्म उत्पादन कंपनी <br /> फिल्म वितरक | parent = | foundation = 2010 | location = [[चैन्नई]], [[तमिलनाडू]], [[भारत]] | website = [http://www.dwp.in/ www.dwp.in] }} ड्रीम वारियर पिक्चर्स चेन्नई में स्थित एक भारतीय फिल्म निर्माण कंपनी है। इसकी स्थापना 2010 में  एस आर प्रकाशबाबू और एस आर प्रभु बंधुओं ने की थी, जो 2010-2013 के दौरान स्टूडियो ग्रीन में भागीदार थे। वे अनुभवी अभिनेता शिवकुमार के रिश्तेदार और अभिनेता सूर्या और कार्थी के चचेरे भाई भी हैं। वे भारत में प्रमुख निर्माता और वितरक हैं। == इतिहास == ड्रीम वारियर पिक्चर्स ने सबसे पहले फिल्म काशमोरा (2016) का निर्माण किया, जो कार्थी के करियर की सबसे अधिक बजट वाली फिल्म है। काश्मोरा में कार्थी, नयनतारा,<ref>{{cite web|url=http://www.iflicks.in/Home/News/2015/06/10124933/Its-time-for-Nayantaras-Maya.vpf|title=S.R.Prabhu of Dream Warrior Pictures produces Maya|date=10 June 2015|publisher=iFlicks|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627003407/http://www.iflicks.in/Home/News/2015/06/10124933/Its-time-for-Nayantaras-Maya.vpf|archive-date=27 June 2015|accessdate=3 February 2016|url-status=dead}}</ref> श्री दिव्या, विवेक नायक हैं।<ref>{{cite web|url=http://silverscreen.in/tamil/news/2-karthis-for-kashmora/|title=2 KARTHIS FOR KASHMORA|date=16 August 2014|publisher=Silverscreen|accessdate=3 February 2016|archive-date=3 फ़रवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203183139/http://silverscreen.in/tamil/news/2-karthis-for-kashmora/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/raju-murugan-teams-up-with-newcomers-for-next-film/|title=Karthi's triple role and other important 'Kashmora' updates|date=27 January 2016|website=IndiaGlitz|accessdate=3 February 2016}}</ref> यह फिल्म एक ऐतिहासिक-हॉरर-कॉमेडी फ्लिक (बहु शैली) थी, जिसका निर्देशन गोकुल ने किया था, जिसकी उस समय की पिछली फिल्म इधारकुठाने आसईपट्टई बालकुमार थी। काशमोरा का संगीत संतोष नारायणन द्वारा रचित था।<ref>{{Cite web|url=http://www.top10cinema.com/article/37952/karthi-mani-ratnam-project-by-june|title=Karthi Mani Ratnam project by June|website=www.top10cinema.com|access-date=2016-05-15|archive-date=15 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211015212701/https://www.top10cinema.com/article/37952/karthi-mani-ratnam-project-by-june|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.top10cinema.com/article/39841/kaashmora-trailer-evokes-huge-response|title=Kaashmora Trailer evokes huge response|date=2016-10-08|newspaper=Top 10 Cinema|access-date=2016-10-08|archive-date=27 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927102937/https://www.top10cinema.com/article/39841/kaashmora-trailer-evokes-huge-response|url-status=dead}}</ref> काशमोरा में लगभग 70 मिनट की सीजी फुटेज के साथ विशाल वीएफएक्स काम शामिल है।<ref>{{cite web|url=http://www.iflicks.in/News/2016/01/28163048/Karthi-starrer-Kashmora-will-have-close-to-70-mins-of-VFX-involved.vpf|title=Karthi starrer Kashmora will have close to 70 mins of VFX involved|date=28 January 2016|publisher=iFlicks|accessdate=3 February 2016|archive-date=31 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131005317/http://www.iflicks.in/News/2016/01/28163048/Karthi-starrer-Kashmora-will-have-close-to-70-mins-of-VFX-involved.vpf|url-status=dead}}</ref> निर्माताओं ने पुष्टि की कि काशमोरा को दिवाली 2016 (अक्टूबर) में तमिल और तेलुगु दोनों भाषाओं में रिलीज़ किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.top10cinema.com/article/38525/karthis-diwali-blast-with-doublewala-power|title=Karthi's Diwali blast with doublewala power|access-date=2016-06-27|archive-date=18 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018001251/https://www.top10cinema.com/article/38525/karthis-diwali-blast-with-doublewala-power|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/dhanush-trisha-anupama-parameshwaran-kodi-to-release-on-october-25-deepavali-2016-tamil-news-164146.html|title=IndiaGlitz – Dhanush Trisha Anupama Parameshwaran Kodi to release on October 25 Deepavali 2016 – Tamil Movie News|access-date=2016-07-30}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> स्टूडियो की अगली परियोजना का शीर्षक जोकर (2016) था, जिसका निर्देशन राजू मुरुगन ने किया था, जिसका पिछली फिल्म Cuckoo थी, गुरु सोमसुंदरम जोकर फिल्म के नायक हैं।<ref>{{cite news|url=http://www.top10cinema.com/article/37204/cuckoo-raju-murugans-next-titled-joker|title=Raju Murugan's next is named as Joker|date=24 March 2016|accessdate=24 March 2016|publisher=Top10Cinema.com|archive-date=29 मार्च 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329103549/http://www.top10cinema.com/article/37204/cuckoo-raju-murugans-next-titled-joker|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thenewsminute.com/article/ironies-informed-age-joker-fantastic-tamil-movie-madness-activism-48676|title=Ironies of the informed age: Joker is a fantastic Tamil movie on the ‘madness’ of activism|date=2016-08-23|access-date=2016-09-16}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/lingusamy-letter-praising-his-former-assistant-raju-murugan-for-joker-tamil-news-165502.html|title=IndiaGlitz – Lingusamy letter praising his former assistant Raju Murugan for Joker – Tamil Movie News|access-date=2016-09-16|archive-date=2 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402042329/https://www.indiaglitz.com/lingusamy-letter-praising-his-former-assistant-raju-murugan-for-joker-tamil-news-165502.html|url-status=dead}}</ref>यह फिल्म सभी ग्रामीण घरों में शौचालय की आवश्यकता पर जोर देती है। यहां तक कि भारतीय प्रधान मंत्री नरेंद्र मोदी ने भी इस मुद्दे को संबोधित किया है। इसलिए मीडिया प्रधान मंत्री से फिल्म देखने के लिए कह रही थी। <ref>{{Cite web|url=http://movies.ndtv.com/regional/is-joker-the-pk-of-tamil-cinema-1446659|title=Is Joker the PK of Tamil Cinema? – NDTV Movies|access-date=2016-09-16}}</ref>फिल्म में, नायक खुद को [[भारत के राष्ट्रपति]] के रूप में सोचता है<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/joker-review-presidency-towers/article9002526.ece|title=Joker: Presidency towers|last=Rangan|first=Baradwaj|date=2016-08-12|newspaper=The Hindu|access-date=2016-09-16|language=en-IN|issn=0971-751X|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113225511/https://www.thehindu.com/fragment/latestnews?count=4|archive-date=13 नवंबर 2022|url-status=dead}}</ref>। गुरु सोमसुंदरम कहते हैं "जोकर मेरे अलग पक्ष की पड़ताल करता है (''Joker explores different side of me)"''।<ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/Joker-explores-a-different-side-of-me-Guru-Somasundaram/2016/09/15/article3620982.ece|title=Joker explores a different side of me: Guru Somasundaram|access-date=2016-09-16|archive-date=16 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916145707/http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/Joker-explores-a-different-side-of-me-Guru-Somasundaram/2016/09/15/article3620982.ece|url-status=dead}}</ref> भारतीय सिनेमा के सुपरस्टार [[पद्म विभूषण]] रजनीकांत ने इसप्रकार की फिल्म बनाने के लिए जोकर फिल्म की टीम की प्रशंसा की<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/rajinikanth-lauds-tamil-film-joker-2982947/|title=Rajinikanth lauds Tamil film Joker|date=2016-08-18|access-date=2016-09-16}}</ref>। जोकर फिल्म ने जनवरी 2017 में चेन्नई में आयोजित 14 वें चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव की तमिल फिल्म प्रतियोगिता जीती।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/24-Dharmadurai-Joker-and-Uriyadi-in-fray-for-CIFF%E2%80%99s-top-prize/article16752044.ece|title=24, Dharmadurai, Joker and Uriyadi in fray for CIFF’s top prize|author=Staff Reporter|newspaper=The Hindu|access-date=2017-01-13}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.stage3.in/movie-news/tamil-films-list-competing-ciff-final/|title=Tamil Films List Competing CIFF Final – Stage3 Movies|website=www.stage3.in|access-date=2017-01-13|archive-date=20 दिसंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220085710/http://www.stage3.in/movie-news/tamil-films-list-competing-ciff-final/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.tamilstar.com/news-id-joker-adjudged-the-best-in-ciff-joker-ciff-13-01-1717701.htm|title=Joker adjudged the best in CIFF|newspaper=Tamilstar|access-date=2017-01-13|archive-date=16 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116153433/http://www.tamilstar.com/news-id-joker-adjudged-the-best-in-ciff-joker-ciff-13-01-1717701.htm|url-status=dead}}</ref>साथ ही फिल्म ने सर्वश्रेष्ठ संवाद और सर्वश्रेष्ठ प्रोडक्शन के लिए कई पुरस्कार जीते जो आनंद विकटन द्वारा प्रदान किए गए।<ref>{{Cite news|url=https://www.top10cinema.com/article/40975/more-awards-conferred-on-joker|title=More awards conferred on Joker|date=2017-01-13|newspaper=Top 10 Cinema|access-date=2017-01-13|archive-date=16 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116153919/https://www.top10cinema.com/article/40975/more-awards-conferred-on-joker|url-status=dead}}</ref> इसके साथ ही, कंपनी ने अरुवी (2017) नामक एक और फिल्म का निर्माण किया था, जो अरुण प्रभु पुरुषोत्तमन द्वारा निर्देशित एक इको सोशल ड्रामा (Eco Social Drama) है। टीम सभी सोशल मीडिया के माध्यम से इस फिल्म के लिए मुख्य कलाकार की तलाश कर रही थी।<ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/actress-hunt-on-for-dreamwarrior-production-house-tamil-news-110225.html|title=Actress hunt on for Dream Warrior Pictures production house|date=10 July 2014|website=IndiaGlitz|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222225026/http://www.indiaglitz.com/actress-hunt-on-for-dreamwarrior-production-house-tamil-news-110225.html|archive-date=22 December 2016|accessdate=3 February 2016|url-status=dead}}</ref> अरुवी का जून 2016 में शंघाई इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में अंतर्राष्ट्रीय प्रीमियर किया।<ref>{{Cite web|url=http://top10cinema.com/article/38351/kaashmora-producers-aruvi-gets-world-premiered|title=Kaashmora producers aruvi gets world premiered|website=top10cinema.com|access-date=2016-06-14|archive-date=18 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160618022541/http://www.top10cinema.com/article/38351/kaashmora-producers-aruvi-gets-world-premiered|url-status=dead}}</ref> निर्माता एस आर प्रभु कहते हैं, हमें बहुत गर्व है कि अरुवी हमारे बैनर तले निर्मित सर्वश्रेष्ठ फिल्मों में से एक है।<ref>{{Cite web|url=http://www.top10cinema.com/article/38428/aruvi-producer-in-seventh-heaven-with-international-acclaims|title=Aruvi producer in seventh heaven with international acclaims|website=www.top10cinema.com|access-date=2016-06-21|archive-date=24 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624171849/http://www.top10cinema.com/article/38428/aruvi-producer-in-seventh-heaven-with-international-acclaims|url-status=dead}}</ref> अरुवी के साथ, कूटाथिल ओरथन (2017) शुरू हुई थी, जो उनकी पहली फिल्म है और यह फिल्म ज्ञानवेल द्वारा निर्देशित है।<ref>{{cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-15/ashok-selvan-and-priya-anand-have-signed-a-film-titled-koottathil-oruthan.html|title=''PEOPLE IN THE SETS COULDN'T EVEN RECOGNIZE ME...''|date=3 May 2015|website=Behindwoods|accessdate=3 February 2016}}</ref> इस फिल्म में अशोक सेलवन और प्रिया आनंद मुख्य भूमिका निभा रहे थे।<ref>{{Cite web|url=http://behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-15/kootathil-oruthan-an-upcoming-film-to-be-directed-by-gnanavel-will-have-ashok-selvan-and-priya-anand-as-leads.html|title=Kootathil Oruthan, an upcoming film to be directed by Gnanavel will have Ashok Selvan and Priya Anand as leads|website=behindwoods.com|access-date=2016-09-19}}</ref> ''काशमोरा, अरुवी'' और ''कूटथिल ओरुथन'' के बाद, प्रोडक्शन हाउस कार्थी की फिल्म ''थेरन अधिगारम ओन्ड्रू'' का निर्माण कर रहा था जो एच विनोथ द्वारा निर्देशित होगी ।<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/221216/karthis-next-titled-dheeran-adhigaram-ondru.html|title=Karthi’s next titled Dheeran Adhigaram Ondru|date=2016-12-22|newspaper=www.deccanchronicle.com/|access-date=2016-12-22|via=deccanchronicle.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/karthi-h-vinoth-film-titled-as-dheeran-adhigaram-ondru.html|title=Karthi – H Vinoth film titled as Dheeran Adhigaram Ondru|date=2016-12-22|newspaper=Behindwoods|access-date=2017-01-31}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/sr-prabhu-of-dream-warrior-pictures-on-karthis-dheeran-adhigaram-ondru.html|title=SR PRabhu of Dream Warrior Pictures on Karthi's Dheeran Adhigaram Ondru|date=2016-12-22|newspaper=Behindwoods|access-date=2017-01-31}}</ref> इसके अलावा, ड्रीम वारियर पिक्चर्स अपनी परियोजना ''द सनशाइन'' के लिए एक अंतर्राष्ट्रीय सह-निर्माण पर नज़रें गड़ाए हुए है, जिसे लीना मणिमेक्लाई और एंटोनीथासन जेसुथासन द्वारा लिखा गया है, जिसका निर्देशन लीना मणिमेक्कलाई द्वारा किया जाएगा।<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/011216/what-is-it-like-to-be-a-refugee.html|title=What is it like to be a refugee?|date=2016-12-01|newspaper=www.deccanchronicle.com/|access-date=2017-01-31|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/%E2%80%9CI-want-to-watch-my-film-in-a-local-theatre%E2%80%9D/article16911863.ece|title="I want to watch my film in a local theatre"|last=J.Nath|first=Parshathy|newspaper=The Hindu|access-date=2017-01-31|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://filmbazaarindia.com/pdf/2016/cpm/cpm2016.pdf|title=Film Bazaar|access-date=2 अप्रैल 2023|archive-date=7 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707083401/https://filmbazaarindia.com/pdf/2016/cpm/cpm2016.pdf|url-status=dead}}</ref> ''सनशाइन'' को 2016 के फिल्म बाजार सह-उत्पादन बाजार में प्रस्तुत किया गया था। ''थेरन अधिगारम ओन्ड्रू'' ''<ref>{{Cite web|url=http://www.filmibeat.com/tamil/movies/dheeran-adhigaram-ondru/story.html|title=Dheeran Adhigaram Ondru (Dheeran Adhikaram Ondru) Preview, Dheeran Adhigaram Ondru Story & Synopsis, Dheeran Adhigaram Ondru Tamil Movie – Filmibeat|website=FilmiBeat|access-date=2016-12-22}}</ref>''की रिलीज़ नवंबर 2017 में हुई थी, जिसके बाद [[बॉबी सिम्हा]] और पार्वती नायर अभिनीत वेब श्रृंखला वेला राजा का निर्माण किया गया। वेला राजा की स्ट्रीमिंग अमेज़ॅन प्राइम वीडियो पर दिसंबर 2018 को हुई थी। तब सूर्या की 36 वीं फिल्म एनजीके<ref>{{Cite web|url=https://www.top10cinema.com/article/39594/its-official-suriyas-36-gets-bigger|title=Its official – Suriya's 36 gets bigger|date=2016-09-17|access-date=2016-09-19|archive-date=26 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026104244/https://top10cinema.com/article/39594/its-official-suriyas-36-gets-bigger|url-status=dead}}</ref> का निर्माण फरवरी 2018 में शुरू हुआ था और मई 2019 में रिलीज़ हुई थी। वर्तमान में मानगरम प्रसिद्धि लोकेश कनगराज की कैथी (2019 फिल्म)<ref>{{Cite web|url=http://www.top10cinema.com/article/50724/karthi-kaithi-hits-on-screens-in-the-month-of-diwali|title=Karthi’s ‘Kaithi’ hits on screens in the month of Diwali!|publisher=Top10Cinema.com|access-date=2019-08-26|archive-date=11 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811065754/https://www.top10cinema.com/article/50724/karthi-kaithi-hits-on-screens-in-the-month-of-diwali|url-status=dead}}</ref> को रिलीज़ किया गया था। 25 अक्टूबर 2019, दिवाली का पर्व है। जो शरवानंद और रितु वर्मा स्टारर आगामी द्विभाषी (तमिल और तेलुगु) फिल्म के निर्माण के साथ जारी है, जिसका निर्देशन डेब्यू डायरेक्टर श्री कार्तिक ने किया है, जो 2020 की गर्मियों के दौरान रिलीज होगी। == फिल्मोग्राफी == '''फिल्में निर्मित (Films Produced)''' {| class="wikitable sortable" !वर्ष !शीर्षक (Title) !कलाकार (Cast) !निदेशक (Director) !सार (Synopsis) !नोट्स (Notes) |- |2012 |''Saguni'' |कार्थी Santhanam Pranitha |शंकर दयाल | | |- |2016 |''Joker'' |Guru Somasundaram Ramya Pandian |राजू मुरुगन | |तमिल में सर्वश्रेष्ठ फीचर फिल्म के लिए राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/joker-bags-national-award-for-the-best-tamil-film/articleshow/58063708.cms?|title=Joker bags National Award for the Best Tamil Film|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|accessdate=20 December 2017}}</ref> सर्वश्रेष्ठ फिल्म पुरस्कार - नॉर्वे तमिल फिल्म महोत्सव <ref>{{cite web|url=http://ntff.no/node/151|title=8th NTFF 2017: Official selection & Winners of Tamilar Awards 2017 Announcement! {{!}} NTFF|website=ntff.no|language=en|accessdate=20 December 2017|archive-date=4 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704152807/http://ntff.no/node/151|url-status=dead}}</ref> सर्वश्रेष्ठ तमिल फिल्म पुरस्कार - 2017 ज़ी सिने अवार्ड्स<ref>{{cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/zee-cine-awards-2017-live-blog-salman-khan-kareena-kapoor-khan-to-set-the-stage-ablaze-with-their-performances/|title=Zee Cine Awards 2017 COMPLETE highlights: Here's how Salman Khan, Alia Bhatt, Kareena Kapoor Khan made it a stellar night|last=Iyengar|first=Aarti|accessdate=20 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313190954/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/zee-cine-awards-2017-live-blog-salman-khan-kareena-kapoor-khan-to-set-the-stage-ablaze-with-their-performances/|archive-date=13 मार्च 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pinkvilla.com/entertainment/news/374198/zee-cine-awards-2017-complete-list-winners|title=Zee Cine Awards 2017: Complete list of winners|website=www.pinkvilla.com|access-date=2017-03-13|archive-date=13 मार्च 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313053623/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/374198/zee-cine-awards-2017-complete-list-winners|url-status=dead}}</ref> सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार - तमिल<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/64th-filmfare-awards-south-2017-madhavan-suriya-best-actor/1/981419.html|title=64th Filmfare Awards South 2017: R Madhavan wins Best Actor, Suriya bags Critics Award|date=2017-06-18|work=Indiatoday|access-date=2017-06-19}}</ref> |- |2016 |''Kaashmora'' |कार्थी Sri Divya Vivek |गोकूल |एक नकली जादूगर एक मंत्री के पैसे को एक महल में छुपा कर रखता है, हालांकि वह और उसका परिवार उस प्रेतवाधित महल में फंस जाता है जहां वे एक मृत राजा के भूत से मिलते हैं। | |- |2017 |''Kootathil Oruthan'' |Ashok Selvan Priya Anand |टी जे Gnanavel |एक नियमित औसत छात्र अरविंद को क्लास टॉपर जननी से प्यार हो जाता है। जब वह उसके प्रस्ताव को अस्वीकार कर देती है, तो अरविंद अपना जीवन बदलने और जननी के प्यार को जीतने के लिए निकल पड़ता है | |- |2017 |''Theeran Adhigaram Ondru'' |कार्थी रकुल प्रीत सिंह |एच विनोथ |एक पुलिस वाला शहर में हत्याओं की श्रृंखला की जांच करता है जो ठगों के एक गिरोह द्वारा की गई थी। | |- |2017 |''Aruvi'' |Aditi Balan |अरुण प्रभु पुरोषोत्तम | | |- |2019 |''NGK'' |Suriya Sai Pallavi रकुल प्रीत सिंह |सेल्वराघवन |नंद गोपाल कुमारन, जो राजनेताओं से घृणा करते हैं, समाज को बेहतरी प्रदान करने के लिए इसमें डुबकी लगाने का फैसला करते हैं। | |- |2019 |''Raatchasi'' |Jyotika Hareesh Peradi |सय. गौतमराज (Sy. Gowthamraj) | | |- |2019 |''Kaithi'' |कार्थी Narain Dheena |लोकेश कनगराज |ड्रग पेडलर्स के गिरोह को पकड़ने के लिए एक पुलिस वाला एक कैदी की मदद करता है। | |- |2021 |''Sulthan'' |Rashmika Mandanna |बक्कियाराज कन्नन | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/karthi-and-rashmika-mandana-starrer-sulthan-to-release-in-april/articleshow/80367327.cms|title=Karthi and Rashmika Mandana starrer 'Sulthan' to release in April - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-05-16}}</ref> |- | rowspan="3" |2022 |''O2'' |Nayanthara |जी.एस. विकनेश | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/nayantharas-new-film-o2-teaser-is-out-now/articleshow/91588653.cms|title=Nayanthara's new film 'O2' teaser is out now! - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-05-16}}</ref> |- |''Vattam'' |Sibiraj Andrea Jeremiah |कमलाकन्नन | |पोस्ट-प्रोडक्शन |- |''Oke Oka Jeevitham'' |Sharwanand Ritu Varma |श्री कार्तिक | |<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/sharwanand-and-ritu-varmas-telugu-tamil-bilingual-wraps-up-its-shoot/articleshow/79383264.cms|title=Sharwanand and Ritu Varma bilingual wraps up its shoot|website=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/dream-warriors-announces-new-film-with-sharwanand/article29277378.ece|title=Dream Warriors announces new film with Sharwanand|author=The Hindu Net Desk|date=28 August 2019|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/dream-warrior-pictures-launches-new-movie-starring-sharwanand-and-ritu-varma.html|title=Dream Warrior pictures launches new movie starring Sharwanand and Ritu Varma|date=28 August 2019|website=Behindwoods}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/290819/sharwanand-and-ritu-varma-team-up.html|title=Sharwanand and Ritu Varma team up|last=Subramanian|first=Anupama|date=29 August 2019|website=Deccan Chronicle}}</ref> |- | rowspan="3" |2023 |Bholaa |Ajay Devgn Tabu |अजय देवगन |कैथी फिल्म की रिमेक |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-and-tabu-s-kaithi-remake-bholaa-to-release-on-march-30-2023-1939394-2022-04-19|title=Ajay Devgn and Tabu’s Kaithi remake Bholaa to release on March 30, 2023|website=India Today|language=en|access-date=2022-05-11}}</ref> |- |''Japan'' <span class="mw-default-size">[[File:Dagger-14-plain.png|कड़ी=|पाठ=Not yet released|14x14पिक्सेल]]</span> | [[:en:Karthi|कार्थी]][[:en:Anu_Emmanuel|Anu Emmanuel]] |[[:en:Raju_Murugan|Raju Murugan]] | |Filming<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/japan-first-look-karthi-8267677/|title=Japan first look: Karthi promises a ‘quirky, Made in India’ film|work=Indian Express}}</ref> |} '''फिल्म्स वितरित की गई।-''' {| class="wikitable sortable" !वर्ष !शीर्षक !कलाकार !निदेशक |- |2016 |जोकर |गुरु सोमसुंदरम |राजू मुरुगन |- |2016 |काशमोरा |कार्थी, नयनतारा, श्री दिव्या |गोकूल |- |2017 |कूटाथिल ओरुथन |अशोक सेलवन, प्रिया आनंद |टी जे Gnanavel |- |2017 |थेरन अधिगारम ओन्ड्रू |कार्थी, रकुल प्रीत सिंह |एच विनोथ |- |2017 |अरुवी |अदिति बालन |अरूण |- |2019 |एनजीके |सूर्या, साईं पल्लवी,रकुल प्रीत सिंह |सेल्वराघवन |- |2019 |''रातचसी'' |ज्योतिका, हरीश पारादी |सय. गौतमराज |- |2019 |कैथी |कार्थी, नारायण, धीना |लोकेश कनगराज |- |2021 |कुरूह |दलकरे सलमान, इंद्रजीत सुकुमारन, शोभिता धूलिपाला |श्रीनाथ राजेंद्रन |- |2022 |''के.जी.एफ. चेप्टर-2'' |यश, संजय दत्त |प्रशांत नील |- |2022 |कांतारा |रिशब सेठ्ठी, किशोर किशोर (अभिनेता, जन्म1974) |रिशब सेठ्ठी |} == संदर्भ == {{Reflist}} == External links == * [http://www.dwp.in/ Official Website www.DWP.in] * [https://www.imdb.com/company/co0385102/?ref_=fn_al_co_1 DWP in IMDB] eetqdob3b6il5ziwth82nsfk73s1v3k अप्राकृतिक यौन संबंध 0 1446573 6632699 6523872 2026-10-24T21:17:14Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632699 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:300px; margin-left:1em; font-size:90%; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 2px 2px 8px #ccc;" |+ style="font-size:120%; font-weight:bold; background:#2c3e50; color:white; padding:8px;" | प्रकृति के विरुद्ध अपराध: विधिक सारांश |- | colspan="2" style="text-align:center; background:white; padding:10px;" | [[file:Wiki-anal cowboy.jpg|280px|शैक्षिक रेखाचित्र।]]<br><small>मानवीय संबंधों का एक शैक्षिक और शारीरिक रेखाचित्र।</small> |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | मूल शब्दावली | बगरी (Buggery), गुदामैथुन (Sodomy) |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ऐतिहासिक स्रोत | बगरी अधिनियम 1533 (हेनरी VIII) |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | भारतीय कानून | धारा 377 (IPC) / धारा 143 (BNS) |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | वर्तमान स्थिति | कई देशों में गैर-अपराधीकृत |} '''प्रकृति के विरुद्ध अपराध''' (Offence against nature) एक ऐतिहासिक विधिक शब्द है, जिसका उपयोग उन यौन व्यवहारों को परिभाषित करने के लिए किया जाता रहा है जिन्हें पारंपरिक नैतिकता और धार्मिक मान्यताओं के अनुसार "अप्राकृतिक" माना जाता था। इसमें मुख्य रूप से गुदामैथुन (Sodomy), पशुगमन (Bestiality) और ऐतिहासिक विधिक ग्रंथों में वर्णित अन्य समलैंगिक व्यवहार शामिल थे।<ref name="BritannicaSodomy">{{cite web |title=Sodomy Law |url=https://www.britannica.com/topic/sodomy-law |publisher=Encyclopedia Britannica |access-date=19 February 2026}}</ref> ==इतिहास और शब्दावली== अधिकांश आधुनिक इतिहास के लिए, "प्रकृति के खिलाफ अपराध" को अदालतों द्वारा "बगरी" का पर्याय माना जाता था, और इसमें गुदा मैथुन (प्रति वर्ष संभोग) और पाशविकता शामिल थी। प्रारंभिक अदालती निर्णयों ने सहमति व्यक्त की कि फॉलटियो (मैथुन प्रति ओएस) को शामिल नहीं किया गया था, हालांकि मुख्य रूप से क्योंकि यह अभ्यास वास्तव में अज्ञात था जब सामान्य कानून की परिभाषा स्थापित की गई थी (यह इतना दुर्लभ रहा कि "प्रकृति के खिलाफ अपराध" कानून की तारीख के तहत पहले फॉलटियो अभियोजन का प्रयास किया गया इंग्लैंड में 1817 और संयुक्त राज्य अमेरिका में 1893 तक।]) इसी तरह, दो महिलाओं के बीच यौन गतिविधियों को कवर नहीं किया गया था। समय के साथ, विशेष रूप से 20 वीं शताब्दी की शुरुआत में, कुछ न्यायालयों ने विधियों को लागू करना शुरू कर दिया या मिसालें विकसित करना शुरू कर दिया, जिससे अपराध का दायरा बढ़ गया और कभी-कभी, अन्य यौन गतिविधियाँ भी शामिल हो गईं। प्रकृति के विरुद्ध अपराध शब्द निकटता से संबंधित है, और अक्सर शब्द गुदामैथुन के साथ परस्पर विनिमय के लिए प्रयोग किया जाता था। (यह क्षेत्राधिकार से क्षेत्राधिकार में भिन्न था। कभी-कभी दो शब्दों को पर्यायवाची समझा जाता था; कभी-कभी लौंडेबाज़ी दो मनुष्यों के बीच यौन गतिविधियों तक सीमित थी; स्त्रीलिंग। 19वीं शताब्दी की शुरुआत तक, अदालतें इस बात पर विभाजित थीं कि दंडनीय अपराध होने के लिए अधिनियम को पूरा करने की आवश्यकता है (स्खलन में परिणाम)। इस सवाल को पर्याप्त रूप से महत्वपूर्ण माना गया था कि, 1828 में, अंग्रेजी कानून को स्पष्ट रूप से यह निर्दिष्ट करने के लिए संशोधित किया गया था कि बगरी और बलात्कार के लिए दोषसिद्धि के लिए स्खलन का प्रमाण आवश्यक नहीं था। अपराध समलैंगिक गतिविधियों तक ही सीमित नहीं था, और, दो वयस्कों के बीच एक अधिनियम के मामले में, सहमति की परवाह किए बिना दोनों प्रतिभागी दोषी थे। एक पति द्वारा अपनी पत्नी के खिलाफ किया गया लौंडेबाज़ी का प्रयास या पूरा किया गया कृत्य, सामान्य कानून में तलाक का आधार था। ऐतिहासिक रूप से, अपराध को आमतौर पर इसके लंबे नाम से संदर्भित किया जाता था, मानव जाति या जानवर के साथ किए गए प्रकृति के खिलाफ घृणित और घृणित (या घृणित और घृणित, या, कभी-कभी, कुख्यात) अपराध। यह वाक्यांश बगरी अधिनियम 1533 में उत्पन्न हुआ है, मूल में "प्रकृति के खिलाफ अपराध" शब्द "बगरी के वाइस" के लिए प्रतिस्थापित किया गया था, और यह अधिकांश अमेरिकी राज्यों के आपराधिक कोड में इन रूपों में से एक में मौजूद था। इस शीर्षक के तहत शामिल विशिष्ट कृत्यों को आम तौर पर उन्हें स्पष्ट रूप से सूचीबद्ध करने के लिए बहुत घृणित माना जाता था, जिसके परिणामस्वरूप संबंधित विधियों के लिए कई अस्पष्टता-आधारित कानूनी चुनौतियाँ होती थीं। सबसे हालिया और दुर्लभ सफल चुनौतियों में से एक, 1971 का फ्रैंकलिन बनाम राज्य का फ्लोरिडा मामला है। दूसरी ओर, सिर्फ 7 साल पहले, इसी तरह की एक चुनौती (पर्किन्स बनाम स्टेट ) उत्तरी कैरोलिना में विफल हो गई थी। (पर्किन्स में, कोर्ट ने लिखा है कि, यदि यह एक नई क़ानून होता, तो यह "अस्पष्टता के लिए स्पष्ट रूप से असंवैधानिक" होता, लेकिन, चूंकि यह एक ऐसी क़ानून थी जिसका इतिहास हेनरी VIII के शासनकाल में खोजा जा सकता था, इसने एक संख्या जमा की न्यायिक व्याख्याओं की, और, इन व्याख्याओं के समर्थन में, यह असंवैधानिक रूप से अस्पष्ट नहीं थी।) इस अपराध के लिए दंड समय के साथ और न्यायालयों के बीच बहुत भिन्न होते हैं। 19वीं शताब्दी में यूके और कई अमेरिकी राज्यों में प्रकृति के खिलाफ अपराध मौत या आजीवन कारावास से दंडनीय रहा। यौन नैतिकता के उदारीकरण ने 20वीं शताब्दी के उत्तरार्ध के दौरान दंड में कमी या अपराध को गैर-अपराधीकरण की ओर अग्रसर किया, जिससे कि 2003 तक, यह 50 अमेरिकी राज्यों में से 36 में दंडनीय अपराध नहीं रह गया था, और केवल एक दंडनीय अपराध था। शेष 14 में से कुछ में ठीक है। (विवरण के लिए युनाइटेड स्टेट्स में लौंडेबाज़ी कानून देखें।) ==इन्हें भी देखें== ==बाहरी कड़ियाँ== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:विधि का इतिहास]] [[श्रेणी:यौन अपराध]] 7o7h3uxnwcf2mezd46agp090kq2tcu8 इलेक्ट्रॉन बन्धुता 0 1452590 6632904 6210669 2026-10-25T07:14:08Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 इलेक्ट्रॉन बन्धुता की प्रक्रिया को प्रदर्शित करने वाला प्रासंगिक आरेख जोड़ा। 6632904 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Electron_Affinity2.png|अंगूठाकार|क्लोरीन (Cl) और ब्रोमीन (Br) के उदाहरण द्वारा परमाणु के संयोजकता कोश में मुक्त इलेक्ट्रॉन के जुड़ने की प्रक्रिया को दर्शाता आरेख]] किसी [[परमाणु]] या [[अणु]] की '''इलेक्ट्रॉन बन्धुता''' (''E'' <sub>ea</sub>) को तब जारी ऊर्जा की मात्रा के रूप में परिभाषित किया जाता है जब एक [[इलेक्ट्रॉन]] गैसीय अवस्था में एक तटस्थ परमाणु या अणु से जुड़कर [[ऋणायन]] बनाता है। :: X(g) + e<sup>-</sup> → X<sup>-</sup>(↑)+ [[ऊर्जा]] किसी विलग,उदाशीन , गैसीय परमाणु के बाह्य कक्ष में इलेक्ट्रॉन प्रवेश कराने के लिए आवश्यक उर्जा की मात्रा को इलेक्ट्रॉन बंधुता कहते है। यह एक ऊष्माक्षेपी अभिक्रिया वा ऊष्मासोशी अभिक्रिया दोनो है । पहली EA1 धनात्मक वा दूसरी वा तीसरी ( EA2 and EA3 ) ऋणात्मक होती है । अपवाद = 1_ उत्कृष्ट गैसों की इलेक्ट्रॉन ग्रहण एंथैल्पी धनात्मक होती है क्योंकि उनके परमाणु में अंतिम कक्षा का अष्टक पूर्ण होने के कारण उसे कक्षा में एक अतिरिक्त इलेक्ट्रॉन का प्रवेश करने के लिए ऊर्जा की आवश्यकता होगी ना की ऊर्जा मुक्त होगी। 2_ हेलोज़न की इलेक्ट्रॉन ग्रहण एंथैल्पी अधिक होती है floreen से क्लोरीन की ऋणात्मक ऐंtheल्पी अधिक होगी हैलोजन समूह में ऊपर से नीचे जाने पर इलेक्ट्रॉन ग्रहण एंथैल्पी घटती है। 3_ बेरिलियम, मैग्नीशियम तथा नाइट्रोजन की इलेक्ट्रॉन ग्रहण एंथैल्पी धनात्मक होती है ऐसा इसलिए होता है क्योंकि यह तत्व अर्धापूरित अथवा पूर्णपूरीत स्थाई इलेक्ट्रॉनिक विन्यास के होते हैं इस कारण एक अतिरिक्त इलेक्ट्रॉन को परमाणु के अंतिम कक्षा में स्थापित करने के लिए ऊर्जा की आवश्यकता होती है। {{आधार}} 2osh8o2vlkdxn1du301vgwjzry0jchd डगर टुडू 0 1458643 6632607 6490446 2026-10-24T18:14:23Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632607 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=डगरमणि टुडू|image=Santali Singer Dagar Tudu 3.jpg|caption=डगर टुडू|birth_date=18 मई 1998|birth_place=[[पुरुलिया]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]|occupation=[[संथाली]] अभिनेत्री और गायिका}}'''डगरमणि टुडू''' एक भारतीय [[संथाली सिनेमा|संथाली]] फिल्म अभिनेत्री और गायिका हैं। उन्होंने [[संथाली भाषा|संथाली]] और [[बांग्ला]] गाने गाए हैं। वर्तमान में, वह ''ट्राइब टीवी'' की न्यूज एंकर के रूप में काम कर रही हैं। उन्हें 12वें [[दादा साहेब फाल्के]] फिल्म फेस्टिवल में फिल्म ''"आशा"'' में उनके बेहतरीन प्रदर्शन के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री का पुरस्कार मिला।<ref>{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/entertainment/jhollywood/dagar-tudu-wins-best-actress-award-in-dada-saheb-phalke-film-festival-for-santhali-film-asha-dvy|title=Dagar Tudu को 'आशा' में बेहतरीन एक्टिंग के लिए मिला अवॉर्ड,दादा साहब फाल्के पुरस्कार से किया गया सम्मानित|website=Prabhat Khabar|language=hi|access-date=2022-06-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/bengali/entertainment/tv-actress-pallavi-deys-death-mystery-and-santali-actress-dagar-tudu-won-dada-saheb-phalke-film-festival-award-the-side-of-tele-industry_431905.html|title=Pallavi Dey-Dagar Tudu: ডগররা যদি জিততে পারে, পল্লবীরা কেন হাল ছেড়ে দেয়?|date=2022-05-19|website=Zee24Ghanta.com|access-date=2022-06-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.anandabazar.com/photogallery/who-is-dagar-tudu-who-won-best-actress-for-a-film-at-12th-dada-saheb-phalke-film-festival-dgtl-photogallery/cid/1344673|title=সাঁওতালি ভাষায় কাজ করে ইতিমধ্যেই তারকা! পুরুলিয়ার এই তরুণী পেয়েছেন বহু পুরস্কার|last=সংবাদদাতা|first=নিজস্ব|website=www.anandabazar.com|access-date=2022-06-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://champaknews.com/dagar-tudu-biography/|title=Dagar Tudu Biography, Wiki, Age, Family, Height, Nationality|last=Singhal|first=Sadhika|date=2022-05-23|language=en-US|access-date=2022-06-01|archive-date=10 जून 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610030304/https://champaknews.com/dagar-tudu-biography/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://keykhabor.com/news/entertainment/dagar-tudu-best-actress/|title=Dagar Tudu: শ্রেষ্ঠ অভিনেত্রী সাঁওতালি ডগর|last=Ganguly|first=Payel|date=2022-05-18|website=KEYখবর {{!}} Latest Bengali News|language=en-US|access-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529084133/https://www.keykhabor.com/news/entertainment/dagar-tudu-best-actress/|archive-date=29 मई 2023|url-status=dead}}</ref> == जीवनी == डगर टुडू का जन्म 18 मई 1998 को [[भारत]] के [[पश्चिम बंगाल]] के [[पुरुलिया जिला|पुरुलिया]] जिले में हुआ था। वह एक [[संथाली सिनेमा|संथाली]] अभिनेत्री, [[संथाली]] और [[बंगाली]] भाषा की संगीत गायिका और गीतकार हैं। उन्होंने पश्चिमी संगीत, भारतीय शास्त्रीय संगीत और संथाली पारंपरिक गीतों में प्रस्तुति दी। उनका असली नाम डगरमणि टुडू है।<ref>{{Cite web|url=https://www.sarsagunpatrika.com/tag/dagar-tudu|title=Dagar Tudu|website=Sar Sagun Patrika|language=en-US|access-date=2023-05-29|archive-date=29 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529073350/https://www.sarsagunpatrika.com/tag/dagar-tudu|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sarsagunpatrika.com/2020/09/favorite-heroine-dagar-tudu-is-shooting-on-tribe-time-tv.html|title=পছন্দের প্রিয় নায়িকা ডগর টুডু ট্রাইব টাইম টিভির শুটিংয়ে|last=SagunDD|date=2020-09-01|website=Sar Sagun Patrika|language=en-US|access-date=2023-05-29|archive-date=29 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529073353/https://www.sarsagunpatrika.com/2020/09/favorite-heroine-dagar-tudu-is-shooting-on-tribe-time-tv.html|url-status=dead}}</ref> उन्होंने रानीबांध गर्ल्स हाई स्कूल में पढ़ाई की। पल्लव रॉय की फिल्म ''"आशा"'' में काम किया, जिसके लिए उन्हें [[दादासाहब फालके|दादासाहेब फाल्के]] फिल्म फेस्टिवल में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री का पुरस्कार मिला।<ref>{{Cite web|url=http://www.news9live.com/entertainment/dada-saheb-phalke-film-festival-2022-check-out-full-list-of-winners-168263|title=Dada Saheb Phalke Film Festival 2022: Check out full list of winners|date=2022-05-04|website=News9live|language=en-US|access-date=2023-05-29|archive-date=29 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529073354/https://www.news9live.com/entertainment/dada-saheb-phalke-film-festival-2022-check-out-full-list-of-winners-168263|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{सन्दर्भ}} cetha8m4yv696fedbrnam5fz8l9ugy5 टीनू वर्मा 0 1460374 6632573 6137286 2026-10-24T16:27:19Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632573 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = टीनू वर्मा | image = | imagesize = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = | death_date = | death_place = | othername = | occupation = निर्देशक<br> एक्शन निर्देशक<br> अभिनेता<br> कहानीकार<br> निर्माता | yearsactive = | spouse = | relatives = मनोहर वर्मा (भाई)<br>पप्पू वर्मा (भाई) | website = }} '''टीनू वर्मा''' एक [[bharat|भारतीय]] फिल्म अभिनेता, कथानक लेखक, निर्माता और एक्शन निर्देशक हैं, जिन्हें हिंदी सिनेमा में उनके कामों के लिए जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-crime-news/article/mumbai-crime-actor-accuses-producer-of-thrashing-and-robbing-him-23160488|title=Mumbai Crime: Actor accuses 'producer' of thrashing and robbing him|date=2021-02-19|website=Mid-day|language=en|access-date=2023-06-05}}</ref> == करियर == उन्होंने अपने करियर की शुरुआत अभिनय से की और धीरे-धीरे कथानक लेखन और फिल्म निर्माण के क्षेत्र में भी पहचान बनाई। उन्होंने ''आँखें'' (1993), ''हिम्मत'' (1996), ''मेला'' (2000), ''[[माँ तुझे सलाम (2002 फ़िल्म)|माँ तुझे सलाम]]'' (2002), ''दुल्हन चाहिए पाकिस्तान से (2016)'' और ''कर्मफल दाता शनि (2016)'' आदि फिल्मों में अभिनय किया। वे निर्माता के रूप में भी कई फिल्में बना चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/action-director-claims-he-slapped-saif-ali-khan-on-kachche-dhaage-set-8058572/|title=Action director claims he slapped Saif Ali Khan during Kachche Dhaage shoot: ‘He came and said sorry’|date=2022-07-29|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-06-05}}</ref> टीनू वर्मा को एक्शन निर्देशक के रूप में भी मान्यता मिली। उन्होंने 'शोला और शबनम (1992)', 'खुदा गवाह (1992)' और 'हिम्मत (1996)' जैसी फिल्मों में एक्शन दृश्यों का निर्देशन किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/television/report-gadar-action-director-tinu-verma-reveals-he-slapped-kapil-sharma-threw-him-off-the-film-s-set-2972434|title=Gadar action director Tinu Verma reveals he 'slapped' Kapil Sharma, threw him off film's set, know why|website=DNA India|language=en|access-date=2023-06-05}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/kapil-sharma-was-slapped-kicked-out-of-gadar-ek-prem-katha-sets-101659091721473.html|title=Kapil Sharma was slapped, kicked out of Gadar Ek Prem Katha sets|date=2022-07-29|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-06-05}}</ref> == फिल्मोग्राफी == === एक्शन निर्देशक के रूप में === {{col-begin}} *''[[शोला और शबनम (1992 फ़िल्म)|शोला और शबनम]]'' (1992) *''खुदा गवाह'' (1992) *''[[आँखें (1993 फ़िल्म)|आँखें]]'' (1993) *''[[हिम्मत (1996 फ़िल्म)|हिम्मत]]'' (1996) *''लोफ़र'' (1996) *''[[जीत (1996 फ़िल्म)|जीत]]'' (1996) *''राजा हिंदुस्तानी'' (1996) *''गदर: एक प्रेम कथा'' (2001) *''[[जानी दुश्मन: एक अनोखी कहानी]]'' (2002) *''सौतन'' (2009; भोजपुरी) *''पुली'' (2010; तेलुगु) {{col-end}} === अभिनेता के रूप में === {{col-begin}} *''आँखें'' (1993) *''[[हिम्मत (1996 फ़िल्म)|हिम्मत]]'' (1996) *''घातक:'' (1996) *''मेला'' (2000) *''[[माँ तुझे सलाम (2002 फ़िल्म)|माँ तुझे सलाम]]'' (2002) *''सौतन'' (2009) *''दिस वीकेंड'' (2012) *''दुल्हन चाही पाकिस्तान से'' (2016) *''कर्मफल दाता शनि]'' (2016) *''लैला मजनू'' (2020; भोजपुरी) *''किसी का भाई किसी की जान (2023) {{col-end}} === निर्देशक के रूप में === {{col-begin}} *''[[माँ तुझे सलाम (2002 फ़िल्म)|माँ तुझे सलाम]]'' (2002) *''बाज़: ए बर्ड इन डेंजर'' (2003) *''राजा ठाकुर'' (2006) *''दिस वीकेंड'' (2012) *''गुलामी'' (2015) {{col-end}} == व्यक्तिगत जीवन == टीनू वर्मा ने अपने सौतेले भाई मनोहर वर्मा पर तलवार से हमला किया था और उन्हें पुलिस ने गिरफ्तार कर लिया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Action-director-Tinu-Verma-arrested-for-attacking-stepbrother/articleshow/22143616.cms|title=Action director Tinu Verma arrested for attacking stepbrother|date=2013-08-29|work=The Times of India|access-date=2023-06-05|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/editors-pick/bollywood-action-director-tinu-verma-arrested-258892/|title=Bollywood action director Tinu Verma arrested|date=2013-08-29|website=Bollywood Life|language=en|access-date=2023-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605071344/https://www.bollywoodlife.com/editors-pick/bollywood-action-director-tinu-verma-arrested-258892/|archive-date=5 जून 2023|url-status=dead}}</ref> उन्होंने कई बार अपने बयानों में बॉलीवुड अभिनेताओं के थप्पड़ मारने का जिक्र किया जिसमे [[सैफ़ अली ख़ान]] और [[कपिल शर्मा]] आदि का नाम लिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatimes.com/entertainment/tinu-verma-claims-slapping-kapil-sharma-shakira-likely-to-face-jail-term-more-from-ent-576041.html|title=Tinu Verma Claims Slapping Kapil Sharma, Shakira Likely To Face Jail Term & More From Ent|date=2022-07-29|website=IndiaTimes|language=en-IN|access-date=2023-06-05}}</ref> उन्होंने कहा की <nowiki>''मैं एक बड़ी भीड़ के साथ शूटिंग कर रहा था और उसमें लोगों को ट्रेन की ओर दौड़ना था लेकिन कपिल शर्मा एक बार नहीं बल्कि दो बार विपरीत दिशा में दौड़े इसलिए मैंने कपिल शर्मा को निर्देशों का पालन नहीं करने के लिए फिल्म के सेट से बाहर निकाल दिया।''</nowiki><ref name=":0" /> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|id=0894354|name=टीनू वर्मा}} apz40k4vzdhlnawni77ddupgr7vemas वार्ता:प्रिंस (2022 फिल्म) 1 1460792 6632601 6613851 2026-10-24T17:32:40Z SM7 89247 [[Special:Contributions/~2026-49608-68|~2026-49608-68]] ([[User talk:~2026-49608-68|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:शिखर तिवारी|शिखर तिवारी]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 5870889 wikitext text/x-wiki {{संपादनोत्सव जून 23}} ovzfae1lpj0y7tffi2hlo0wsry0c9zm डियर कॉमरेड 0 1464193 6632627 5883213 2026-10-24T18:52:06Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632627 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = डियर कॉमरेड | image = Dear Comrade.jpg | caption = फ़िल्म का पोस्टर | director = भरत कम्मा<ref>{{cite news |title=विजय देवरकोंडा संग किसिंग सीन के बाद ऐसी हो गई थी रश्मिका मंदाना की हालत, ट्रोलिंग पर बोलीं- रोती रहती थीं |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/goodbye-rashmika-mandanna-recall-painful-trolling-over-a-kissing-scene-with-vijay-deverakonda-in-dear-comrade?pageId=3 |accessdate=20 जून 2023 |work=अमर उजाला |language=hi}}</ref> | producer =नवीन येरनेनी<br />वाई. रवि शंकर<br />मोहन चेरुकुरी<br />यश रंगिनेनी | writer = | screenplay = | story = | based_on = | starring = [[विजय देवरकोंडा]]<br />[[रश्मिका मंदाना]]<br />[[श्रुति रामचंद्रन]] | narrator = | music = जस्टिन प्रभाकरन | cinematography = सुजीत सारंग | editing = श्रीजीत सारंग | studio = मिथ्री मूवी मेकर्स | distributor = बिग बेन सिनेमा | released = {{Film date|df=y|2019|07|26|ref1=<ref>{{cite news |title='अर्जुन रेड्डी' की फिल्म 'डियर कॉमरेड' के बारे में 5 बातें, लिप-लॉक सीन की वजह से साई पल्लवी ने छोड़ी थी फिल्म |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/5-things-you-should-know-about-vijay-deverakonda-film-dear-comrade |accessdate=20 जून 2023 |work=अमर उजाला |language=hi}}</ref>}} | runtime = 170 मिनट<ref>{{cite news |last1=Hooli |first1=Shekhar H. |title=Dear Comrade movie review and rating: Audience fall in love with Vijay-Rashmika's chemistry again after GG |url=https://www.ibtimes.co.in/dear-comrade-movie-review-rating-by-audience-live-updates-802353 |access-date=28 July 2019 |work=International Business Times, India Edition |date=26 July 2019 |language=en}}</ref> | country = भारत | language = तेलुगू | budget = | gross = }} '''डियर कॉमरेड''' वर्ष 2019 की भारतीय तेलुगू फ़िल्म है। इसे भरत कम्मा ने लिखा और निर्देशित किया है। इसे मिथ्री मूवी मेकर्स और बिग बेन सिनेमाज ने निर्मित किया है। फ़िल्म में [[विजय देवरकोंडा]], [[रश्मिका मंदाना]] और [[श्रुति रामचंद्रन]] हैं।<ref>{{cite news |title=हिंदी डब में देखें साउथ की ये 10 सुपरहिट फिल्में |url=https://www.bollywoodlife.com/hi/webstories/news-gossip/top-10-south-movies-hindi-dubbed-2391910/ |accessdate=20 जून 2023 |work=bollywoodlife.com |date=5 अप्रैल 2023 |language=hi |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620173040/https://www.bollywoodlife.com/hi/webstories/news-gossip/top-10-south-movies-hindi-dubbed-2391910/ |archive-date=20 जून 2023 |url-status=dead}}</ref> फ़िल्म का मुख्य फिल्मांकन अगस्त 2018 में शुरू हुआ। फ़िल्म को 26 जुलाई 2019 को तेलुगू में जारी किया गया था। मलयालम, कन्नड़ और तमिल के डब संस्करण भी बाद में जारी हुए थे। जारी होने पर फ़िल्म को समीक्षकों से सकारात्मक समीक्षा मिली और फ़िल्म सुपरहिट रही।<ref>{{cite news |title=विजय देवरकोंडा से डेटिंग रयूमर्स पर रश्मिका मंदाना ने कहा क्यूट रिलेशनशिप पर किया ये खुलासा |url=https://www.jagran.com/entertainment/bollywood-rashmika-mandanna-opens-up-on-dating-with-vijay-devarakonda-calls-rumours-cute-23110034.html |accessdate=20 जून 2023 |work=[[दैनिक जागरण]] |language=hi}}</ref> == कहानी सारांश == फिल्म बॉबी ([[विजय देवरकोंडा]]) के साथ शुरू होती है जो यह मानने को तैयार नहीं है कि उसकी प्रेमिका लिली अब उसे अपने जीवन में नहीं चाहती। कहानी अब पीछे जाती है, जहां बॉबी [[काकीनाडा]] के एक कॉलेज में वामपंथी छात्र संघ का नेता है। वह एक स्थानीय राजनेता, बुल्लिया के भाई से लड़ता है। इस पर वह अपने दोस्तों के साथ हवालात में एक रात भी गुजारता है। लौटते समय, वह लिली ([[रश्मिका मंदाना]]) से मिलता है। वह घर लौटता है और उसे पता चलता है कि लिली, वास्तव में, उसकी बचपन की दोस्त, (उसके पड़ोसी की बेटी जया की कज़िन बहन) थी। बाद में बॉबी को पता चलता है कि लिली वास्तव में एक राज्य स्तर की क्रिकेट खिलाड़ी है। वह उससे पूरी तरह प्रभावित हो जाता है और धीरे-धीरे उसके प्यार में पड़ने लगता है। जीत का जश्न मनाने की छोटी सी पार्टी के दौरान, लिली बॉबी को गरमागरम बहस में पड़ते हुए देखती है। उसके मना करने के बावजूद बॉबी हाथापाई में उलझ जाता है। वह उसे यह बताती है कि उसका एक भाई था जिसने कुछ साल पहले कॉलेज कैंपस में हुई झड़प में अपनी जान गंवा दी थी और बॉबी के कैंपस के झगड़े ने उन दर्दनाक यादों को वापस ला दिया है। जया की शादी के दौरान बॉबी ने लिली से अपने प्यार का इज़हार किया। लेकिन वह उसे बताती है कि वह अलग-अलग ज़िन्दगी जी रहे हैं और जैसे ही वह चली जाएगी वह शायद उसे भूल जाएगा। उसके जाने के बाद, बॉबी पूरी रात सफर कर हैदराबाद जाता है और उसे बताता है कि वह उसकी जीवन यात्रा में उसका साथी बनना चाहता है। यह स्वीकार करते हुए कि वह भी उसके बारे में बहुत कुछ सोचती रही है, वह मान जाती है। लेकिन लिली बॉबी को बताती है कि कैसे उसकी अत्यधिक आक्रामकता के कारण वह उससे डरती है। लेकिन वह इसे एक मामूली मुद्दा कहता है और अपने को सुधारने के लिए सहमत हो जाता है। उनका प्रेम-प्रसंग जोशपूर्ण तरीके से आगे बढ़ता है। एक दिन बॉबी बुल्लिया के भाई के गिरोह के साथ फिर से लड़ाई में शामिल हो जाता है और अनजाने में बुल्लिया के भाई की दुर्घटना का कारण बनता है। वह कोमा में चला जाता है। बुल्लिया नाराज हो जाता है और अपने आदमियों को बॉबी को मारने के लिए कहता है। वह बुल्लिया के आदमियों द्वारा गंभीर रूप से घायल हो जाता है। जब वह अस्पताल में उठता है, तो लिली उसे अपनी हिंसक प्रवृत्ति को छोड़ने की विनती करने लगती है। बॉबी इस मांग पर अपना आपा खो देता है क्योंकि उसे लगता है कि कोई भी उसकी बातों को सुनने को तैयार नहीं है और लिली को भगा देता है। बॉबी को बाद में अपनी गलती का एहसास होता है और वह लिली के पास पहुंचने की कोशिश करता है। लेकिन वह उससे कहती है कि वह उसे अब और परेशान न करें और अपने करियर पर ध्यान दें। फिर वह अपने दादाजी की सलाह पर यात्रा करने के लिए घर छोड़ देता है। उसके घर छोड़ने के तीन साल बाद, वह एक डॉक्टर से मिलने हैदराबाद जाता है और उसे जया और उसके पति दिखता है। तभी बॉबी को पता चलता है कि नेशनल सिलेक्शन के दिन लिली का एक्सीडेंट हो गया था। वह उसे अस्पताल से बाहर ले जाता है और उसे शारीरिक और भावनात्मक रूप से ठीक करने के लिए केरल की सड़क यात्रा पर ले जाता है। उसका पैर ठीक हो जाता है और वह धीरे-धीरे अपने पूर्व हंसमुख स्वभाव में वापस आती दिखाई देती है। वह उसे वापस उसके घर छोड़ देता है। डॉक्टर उसे चेतावनी देते हैं कि वह बाहर से खुश दिख सकती है, लेकिन उसके अंदर दर्द छिपा है। फिर वह बॉबी से उससे शादी करने के लिए कहती है। लेकिन बॉबी का कहना है कि उनकी शादी की कोई जल्दी नहीं है। आश्चर्य के साथ लिली खुलासा करती है कि उसने क्रिकेट छोड़ दिया है। वह बॉबी पर गुस्सा करती है कि वह लगातार उसे अपने क्रिकेट जीवन में वापस जाने के लिए मजबूर करता है और चला जाता है। लिली महसूस करती है कि बॉबी उस भावुक प्यार को भूल गया है जो उसने एक बार उसके लिए किया था। उसी समय, बॉबी को आश्चर्य होने लगता है कि लिली का क्रिकेट के प्रति जुनून अचानक से क्यों खो गया है। ==मुख्य कलाकार == * [[विजय देवरकोंडा]] — बॉबी * [[रश्मिका मंदाना]] — लिली * [[श्रुति रामचंद्रन]] — जया, लिली की कज़िन बहन * राज अर्जुन — रमेश राव * सुहास — मार्टिन * विकास — रघु * [[दिव्या श्रीपदा]] — अनीता, रघु की प्रेमिका * चारुहासन — बॉबी के दादा * आनंद — बॉबी के पिता * [[कल्याणी नटराजन]] — बॉबी की मां * प्रत्यूषा जोनलगड्डा — रुबीना के रूप में * [[तुलसी (अभिनेत्री)|तुलसी]] — जया की मां * संजय स्वरूप — लिली के पिता * अश्रिता वेमुगंती — लिली की मां * [[श्रीकांत अयंगर]] — पुलिस अधिकारी ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb title|id=tt8388508}} [[श्रेणी:तेलुगू फ़िल्में]] qiuaaaxvy74lsqu3yxnj4q6d2koxhkj 18 पेजेस 0 1465708 6632890 6562670 2026-10-25T05:58:45Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632890 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = 18 पेजेस | image = 18 Pages.jpg | alt = | caption = | native_name = | director = पालनती सूर्य प्रताप | writer = सुकुमार | based_on = | producer = बन्नी वास | starring = {{Ubl|[[निखिल सिद्धार्थ]]|[[अनुपम परमेश्वरन|अनुपमा परमेश्वरन]]}} | narrator = | cinematography = | editing = नवीन नूली | music = गोपी सुन्दर | studio = | distributor = | released = {{Film date|df=yes|2022|12|23}} | runtime = 133 मिनट | country = भारत | language = तेलुगू | budget = {{INR|16 करोड़|link=yes}} | gross = {{Estimation}} {{INR|25 करोड़|link=yes}} }} '''18 पेजेस''' (''एटीन पेजेस'') 2022 की तेलुगु भाषा की रूमानी फ़िल्म है। इसे सुकुमार द्वारा लिखा गया और पालनती सूर्य प्रताप द्वारा निर्देशित किया गया है।<ref>{{cite news |title=HBD Nikhil Siddhartha : निखिल के बर्थडे पर फिल्म '18 Pages' का फर्स्ट लुक जारी, अनुपमा भी आईं नजर |url=https://www.tv9hindi.com/entertainment/nikhil-siddhartha-and-anupama-parameswaran-movie-18-pages-first-look-out-on-actors-birthday-678901.html |accessdate=26 जून 2023 |work=TV9 भारतवर्ष |date=1 जून 2021 |language=hi}}</ref> फिल्म में [[निखिल सिद्धार्थ]] और [[अनुपम परमेश्वरन|अनुपमा परमेश्वरन]] हैं।<ref>{{cite news |title=किसिंग सीन से लूटी लाइमलाइट, फिर 13 साल पुरानी नोज रिंग पहन डायरेक्टर को किया इंप्रेस; अनुपमा ने किया खुलासा |url=https://hindi.news18.com/photogallery/entertainment/south-cinema-anupama-parameswaran-18-pages-release-on-ott-south-indian-actress-shared-how-she-got-the-chance-in-18-pages-5293395-page-2.html |accessdate=26 जून 2023 |work=[[न्यूज़ 18]] |date=28 जनवरी 2023 |language=hi }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसे आलोचकों और आम जनता से मिली-जुली सकारात्मक समीक्षा मिली। यह फ़िल्म [[नेटफ्लिक्स]] पर उपलब्ध है।<ref>{{cite news |title=OTT Release: इस वीकेंड ओटीटी पर स्ट्रीम हो रहीं ये धांसू वेब सीरीज और फिल्में |url=https://www.indiatv.in/web-stories/bollywood/this-weekend-ott-release-in-january-2023-saturday-night-an-action-hero-18-pages-dear-ishq-jaanbaaz-hindustan-ke-18-pages-raangi-you-people-2023-01-27-925959 |accessdate=26 जून 2023 |work=[[इंडिया टीवी]] |date=27 जनवरी 2023}}</ref> == कहानी == सिद्दू की प्रेमिका किसी दूसरे लड़के के साथ मिलकर उसे धोखा देती है। जिससे वह उदास हो जाता है। उसे सड़क पर एक किताब मिलती है। जैसे ही वह अपनी पूर्व-प्रेमिका के साथ अपनी सारी यादें जलाने का फैसला करता है। उसे पता चलता है कि जो किताब उसे सड़क पर मिली थी वह वास्तव में किसी की निजी डायरी है और वह उसे पढ़ना शुरू कर देता है। डायरी नंदिनी नाम की लड़की की होती है। नंदिनी एक अजीब लड़की है जो मोबाइल फोन का उपयोग नहीं करती है और मानवीय संपर्क में विश्वास करती है। सिद्दू डायरी से जुड़ जाता है और उसके मन में नंदिनी के लिए भावनाएं विकसित होने लगती हैं। 18 पन्ने पढ़ने के बाद, डायरी ख़त्म हो जाती है। पहले तो उसने सोचा कि उसने डायरी लिखना बंद कर दिया होगा। फिर वह उसके गृहनगर में उससे मिलने जाता है। सिद्दू को नंदिनी की दादी बताती हैं कि नंदिनी और उसकी दोस्त संजना दोनों की एक साल पहले एक कार दुर्घटना में मृत्यु हो गई थी। सिद्दू इस बात को पचा नहीं पा रहा है कि जिस महिला से वह प्यार करता था उसकी मौत हो चुकी है। अपने दादाजी की सलाह पे वह नंदिनी के अधूरे कार्यों को पूरा करने का फैसला करता है। जैसे ही वह उन कार्यों को पूरा कर रहा होता है, उसे एक बस कंडक्टर से पता चलता है कि नंदिनी अभी भी जीवित है। सिद्दू को अंततः डॉ. संदीप के माध्यम से पता चलता है कि नंदिनी जीवित है और ठीक है। सिद्दू उससे न मिलने का फैसला करता है क्योंकि उसे लगता है कि वह उससे प्यार नहीं करेगी। == मुख्य कलाकार == * [[निखिल सिद्धार्थ]] — सिद्दू * [[अनुपम परमेश्वरन|अनुपमा परमेश्वरन]] — नंदिनी * दिनेश तेज — डॉ. संदीप * सरयू रॉय — भागी * [[अजय (अभिनेता)|अजय]] — राकेश तलवार * [[पोसानी कृष्ण मुरली]] — वकील पद्मनाभम * [[ब्रह्माजी]] — मोक्काजोना जोगिनाथम उर्फ 'मोजो' * मौनिका रेड्डी — संजना * गोल्डी निस्सी — आरती * [[रघु बाबू]] — ग्राहक ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:तेलुगू फ़िल्में]] [[श्रेणी:2022 की फ़िल्में]] l6j2yc6f1mquelocpxkkm9erxif6xrh अरनौद तेनस 0 1480742 6632815 5943414 2026-10-25T03:33:03Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632815 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} अरनौद तेनस एक स्पेनिश फुटबॉलर हैं, जिनका जन्म 2001 में हुआ था, जो गोलकीपर की भूमिका निभाते हैं, अपनी शारीरिक फिटनेस से प्रतिष्ठित हैं, और पेरिस सेंट-जर्मेन के लिए खेलते हैं.<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.com/soccer/player/_/id/290043|title=Arnau Tenas - Paris Saint-Germain Goalkeeper|website=ESPN|language=en|access-date=2023-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/367559-arnau-tenas|title=Arnau Tenas - Stats and titles won - 23/24|website=footballdatabase.eu|access-date=2023-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur82214.html|title=Arnau Tenas (PSG)|website=L'Équipe|language=fr|access-date=2023-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ar.soccerway.com/players/-/509691/|title=إسبانيا - Arnau Tenas - بروفايل مع أخبار وإحصاءات وتاريخ - Soccerway|website=ar.soccerway.com|access-date=2023-09-01}}</ref> ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} [[श्रेणी:2001 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:फुटबॉल खिलाड़ी]] 5f4npo8l0uemfelzf7eo6ts98sibigi सदस्य वार्ता:Sourav Mallick Roy 3 1488688 6632858 5973717 2026-10-25T05:16:26Z ~2026-56879-90 955707 /* Sourav Mallick Roy */ नया अनुभाग 6632858 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Sourav Mallick Roy}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 10:39, 10 अक्टूबर 2023 (UTC) == Sourav Mallick Roy == = Saurav Mallick Roy = '''Saurav Mallick Roy''' (born 26 May 1990) is an Indian playwright, writer, poet, short-film creator, social worker, and political activist based in West Bengal, India. He is associated with the Bharatiya Janata Yuva Morcha (BJYM) in Dakshin Dinajpur district. His creative work includes original plays, poetry, and short films. He has also participated in social and religious initiatives across several Indian states. == Early Life and Background == Saurav Mallick Roy was born on 26 May 1990 in the Bashkhali area of Chattogram district, Bangladesh, into a Mallik family. During his childhood, moved with his parents to the town of Gangarampur in the South Dinajpur district of the Indian state of West Bengal. His interests include literature, theatre, filmmaking, social service, and cultural activities. == Literary Career == Roy has written plays, poems, and other creative works. His reported literary works include: '''Plays''' * ''Abhishapta Chair'' * ''Arunanshu'' '''Poetry''' * ''Rakshar Tagide'' * ''Tumi Ma'' * ''Amar Ichchhe'' His writing encompasses human emotions, social themes, relationships, and cultural experiences. == Theatre == Roy has written original plays that have been staged at various theatrical events and platforms. His involvement in theatre reflects his interest in dramatic storytelling and creative expression. == Short Films == Roy has also worked on short-film projects through creative production activities. His reported works include: * ''Swapna Neel'' * ''Gurujan'' * ''Anubhab'' * ''Tasher Ghar'' His film-related work forms another part of his creative activities alongside writing, poetry, and theatre. Selected creative works are available through the Just Target Production YouTube channel: <nowiki>https://youtube.com/@justtargetproduction7150</nowiki> == Political and Organisational Activities == Roy serves as a Vice-President of the Bharatiya Janata Yuva Morcha (BJYM) in Dakshin Dinajpur district, West Bengal, according to the information provided. He has also been associated with the Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) since 2013, as stated in his personal account. In 2025, he became President of the Balurghat Parliamentary District unit of the Rashtriya Hindu Bahini, according to the information provided. == Social Service and Religious Activities == Roy has participated in social welfare initiatives and religious activities. One reported undertaking involved travelling through Uttar Pradesh, Madhya Pradesh, Rajasthan, and Gujarat over approximately 21 days. During this journey, he collected sacred water from various rivers and kunds and subsequently offered it at Hatteshwar Baba in Vadnagar, Gujarat. The journey was undertaken with a stated aim of promoting human welfare and expressing religious devotion. == Awards and Recognition == In 2026, Roy received the '''Rashtriya Gaurav Samman''', reportedly awarded by the Bangla Sahitya Trust, a charitable organisation. Further independent documentation concerning the award, its official title, and the awarding organisation would help verify this recognition. == External Links == * [https://youtube.com/@justtargetproduction7150 Just Target Production — YouTube] * [https://www.facebook.com/reel/1744907283429101/ Video related to the Rashtriya Gaurav Samman] * [https://www.facebook.com/share/v/18YPjqKFdx/ Video related to the Rashtriya Hindu Bahini appointment] [[विशेष:योगदान/~2026-56879-90|~2026-56879-90]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-56879-90|वार्ता]]) 05:16, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) h3m1ontutcskxw29iahhr5mehlxneo6 6632861 6632858 2026-10-25T05:18:03Z SM7 89247 [[Special:Contributions/~2026-56879-90|~2026-56879-90]] ([[User talk:~2026-56879-90|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 5973717 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Sourav Mallick Roy}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 10:39, 10 अक्टूबर 2023 (UTC) 5sr4dzed5yi17c7z1u81avfrb99ljtu 6632867 6632861 2026-10-25T05:27:10Z ~2026-56879-90 955707 /* Sourav Mallick Roy */ नया अनुभाग 6632867 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Sourav Mallick Roy}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 10:39, 10 अक्टूबर 2023 (UTC) == Sourav Mallick Roy == = Saurav Mallick Roy = '''Saurav Mallick Roy''' (born 26 May 1990) is an Indian playwright, writer, poet, short-film creator, social worker, and political activist based in West Bengal, India. He is associated with the Bharatiya Janata Yuva Morcha (BJYM) in Dakshin Dinajpur district. His creative work includes original plays, poetry, and short films. He has also participated in social and religious initiatives across several Indian states. == Early Life and Background == Saurav Mallick Roy was born on 26 May 1990 in the Bashkhali area of Chattogram district, Bangladesh, into a Mallik family. During his childhood, moved with his parents to the town of Gangarampur in the South Dinajpur district of the Indian state of West Bengal. His interests include literature, theatre, filmmaking, social service, and cultural activities. == Literary Career == Roy has written plays, poems, and other creative works. His reported literary works include: '''Plays''' * ''Abhishapta Chair'' * ''Arunanshu'' '''Poetry''' * ''Rakshar Tagide'' * ''Tumi Ma'' * ''Amar Ichchhe'' His writing encompasses human emotions, social themes, relationships, and cultural experiences. == Theatre == Roy has written original plays that have been staged at various theatrical events and platforms. His involvement in theatre reflects his interest in dramatic storytelling and creative expression. == Short Films == Roy has also worked on short-film projects through creative production activities. His reported works include: * ''Swapna Neel'' * ''Gurujan'' * ''Anubhab'' * ''Tasher Ghar'' His film-related work forms another part of his creative activities alongside writing, poetry, and theatre. Selected creative works are available through the Just Target Production YouTube channel: <nowiki>https://youtube.com/@justtargetproduction7150</nowiki> == Political and Organisational Activities == Roy serves as a Vice-President of the Bharatiya Janata Yuva Morcha (BJYM) in Dakshin Dinajpur district, West Bengal, according to the information provided. He has also been associated with the Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) since 2013, as stated in his personal account. In 2025, he became President of the Balurghat Parliamentary District unit of the Rashtriya Hindu Bahini, according to the information provided. == Social Service and Religious Activities == Roy has participated in social welfare initiatives and religious activities. One reported undertaking involved travelling through Uttar Pradesh, Madhya Pradesh, Rajasthan, and Gujarat over approximately 21 days. During this journey, he collected sacred water from various rivers and kunds and subsequently offered it at Hatteshwar Baba in Vadnagar, Gujarat. The journey was undertaken with a stated aim of promoting human welfare and expressing religious devotion. == Awards and Recognition == In 2026, Roy received the '''Rashtriya Gaurav Samman''', reportedly awarded by the Bangla Sahitya Trust, a charitable organisation. Further independent documentation concerning the award, its official title, and the awarding organisation would help verify this recognition. == External Links == * [https://youtube.com/@justtargetproduction7150 Just Target Production — YouTube] * [https://www.facebook.com/reel/1744907283429101/ Video related to the Rashtriya Gaurav Samman] * [https://www.facebook.com/share/v/18YPjqKFdx/ Video related to the Rashtriya Hindu Bahini appointment] [[विशेष:योगदान/~2026-56879-90|~2026-56879-90]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-56879-90|वार्ता]]) 05:27, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) dhgxhskchntpux8vwz8kno518i9g85w 6632874 6632867 2026-10-25T05:36:15Z ~2026-56879-90 955707 /* Student Leadership */ नया अनुभाग 6632874 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Sourav Mallick Roy}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 10:39, 10 अक्टूबर 2023 (UTC) == Sourav Mallick Roy == = Saurav Mallick Roy = '''Saurav Mallick Roy''' (born 26 May 1990) is an Indian playwright, writer, poet, short-film creator, social worker, and political activist based in West Bengal, India. He is associated with the Bharatiya Janata Yuva Morcha (BJYM) in Dakshin Dinajpur district. His creative work includes original plays, poetry, and short films. He has also participated in social and religious initiatives across several Indian states. == Early Life and Background == Saurav Mallick Roy was born on 26 May 1990 in the Bashkhali area of Chattogram district, Bangladesh, into a Mallik family. During his childhood, moved with his parents to the town of Gangarampur in the South Dinajpur district of the Indian state of West Bengal. His interests include literature, theatre, filmmaking, social service, and cultural activities. == Literary Career == Roy has written plays, poems, and other creative works. His reported literary works include: '''Plays''' * ''Abhishapta Chair'' * ''Arunanshu'' '''Poetry''' * ''Rakshar Tagide'' * ''Tumi Ma'' * ''Amar Ichchhe'' His writing encompasses human emotions, social themes, relationships, and cultural experiences. == Theatre == Roy has written original plays that have been staged at various theatrical events and platforms. His involvement in theatre reflects his interest in dramatic storytelling and creative expression. == Short Films == Roy has also worked on short-film projects through creative production activities. His reported works include: * ''Swapna Neel'' * ''Gurujan'' * ''Anubhab'' * ''Tasher Ghar'' His film-related work forms another part of his creative activities alongside writing, poetry, and theatre. Selected creative works are available through the Just Target Production YouTube channel: <nowiki>https://youtube.com/@justtargetproduction7150</nowiki> == Political and Organisational Activities == Roy serves as a Vice-President of the Bharatiya Janata Yuva Morcha (BJYM) in Dakshin Dinajpur district, West Bengal, according to the information provided. He has also been associated with the Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) since 2013, as stated in his personal account. In 2025, he became President of the Balurghat Parliamentary District unit of the Rashtriya Hindu Bahini, according to the information provided. == Social Service and Religious Activities == Roy has participated in social welfare initiatives and religious activities. One reported undertaking involved travelling through Uttar Pradesh, Madhya Pradesh, Rajasthan, and Gujarat over approximately 21 days. During this journey, he collected sacred water from various rivers and kunds and subsequently offered it at Hatteshwar Baba in Vadnagar, Gujarat. The journey was undertaken with a stated aim of promoting human welfare and expressing religious devotion. == Awards and Recognition == In 2026, Roy received the '''Rashtriya Gaurav Samman''', reportedly awarded by the Bangla Sahitya Trust, a charitable organisation. Further independent documentation concerning the award, its official title, and the awarding organisation would help verify this recognition. == External Links == * [https://youtube.com/@justtargetproduction7150 Just Target Production — YouTube] * [https://www.facebook.com/reel/1744907283429101/ Video related to the Rashtriya Gaurav Samman] * [https://www.facebook.com/share/v/18YPjqKFdx/ Video related to the Rashtriya Hindu Bahini appointment] [[विशेष:योगदान/~2026-56879-90|~2026-56879-90]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-56879-90|वार्ता]]) 05:27, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) == Student Leadership == Student Leadership During the 2015–2016 academic session, Roy served as the General Secretary (G.S.) of Gangarampur College. His tenure in this student leadership position formed part of his early organisational activities. [[विशेष:योगदान/~2026-56879-90|~2026-56879-90]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-56879-90|वार्ता]]) 05:36, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) 7gt0atp846mmog7eg8hecp03zlcrghn 12वीं फेल 0 1492657 6632842 6491286 2026-10-25T04:49:13Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632842 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = 12वीं फेल | image = 12th Fail poster.jpeg | alt = | caption = फिल्म पोस्टर | director = [[विधु विनोद चोपड़ा]] | writer = विधु विनोद चोपड़ा | story = अनुराग पाठक | based_on = बारहवीं फेल (उपन्यास) अनुराग पाठक द्वारा | producer = विधु विनोद चोपड़ा<br />योगेश ईश्वर | starring = {{plainlist| * [[विक्रान्त मैस्सी]] * [[मेधा शंकर]] * [[प्रियांशु चटर्जी]] * अनंत वी जोशी * अंशुमान पुष्कर }} | cinematography = रंगराजन रामबद्रन | editing = जसकुंवर कोहली<br />विधु विनोद चोपड़ा | music = शांतनु मोइत्रा | studio = विनोद चोपड़ा फिल्म्स | distributor = ज़ी स्टूडियो | released = {{Film date|df=y|2023|10|27}} | runtime = 146 minutes<ref>{{cite web |url=https://www.bbfc.co.uk/release/12th-fail-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmde3mdm3 |title=''12th Fail'' (12A) |website=[[ब्रिटिश बोर्ड ऑफ़ फ़िल्म क्लासिफिकेशन]] |date=22 October 2023 |access-date=22 October 2023}}</ref> | country = भारत | language = हिंदी, कन्नड​, तमिल और तेलुगु | budget = {{INR|20 करोड़}}<ref>{{Cite web |date=2023-11-01 |title=बॉलीवुड की इन कम बजट वाली फिल्मों में बॉक्स ऑफिस पर मचाया धमाल, मेकर्स हुए मालामाल |url=https://www.abplive.com/photo-gallery/entertainment/bollywood-12th-fail-to-the-kashamir-files-and-many-more-bollywood-low-budget-films-collected-so-much-on-box-office-2527604 |access-date=2023-11-04 |website=[[ABP News]] |language=hi}}</ref> | gross = {{estimation}} {{INR|69.64 करोड़}}<ref>{{Cite web |date=2023-10-27 |title=12th Fail Box Office Collection |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/12th-fail/box-office/ |access-date=2023-10-29 |website=[[बॉलीवुड हँगामा]] |language=en}}</ref> }} '''''12वीं फेल''''' 2023 की भारतीय [[हिन्दी|हिंदी]] भाषा की [[नाटक (फिल्म और दूरदर्शन)|ड्रामा फिल्म]] है [[विधु विनोद चोपड़ा|, जो विधु विनोद चोपड़ा]] द्वारा लिखित और निर्देशित है। फिल्म यह अनुराग पाठक के उपन्यास "''ट्वेल्थ फेल''" पर आधारित है। <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-massey-on-working-with-vidhu-vinod-chopra-in-12th-fail-dream-come-true-8287904/lite/|title=Vikrant Massey and Vidhu Vinod Chopra on 12th Fail: It is an homage to bureaucrats of the country|work=Indian Express|access-date=12 December 2022}}</ref> इस फिल्म में [[विक्रान्त मैस्सी|विक्रांत मैसी]], मेधा शंकर, संजय बिश्नोई और हरीश खन्ना मुख्य भुमिकाओं मे हैं। यह फ़िल्म 27 अक्टूबर 2023 को रिलीज़ हुई थी <ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/vikrant-massey-starrer-12th-fail-to-release-on-october-27-news-300743/amp|title=Vikrant Massey-Starrer '12th Fail' To Release On October 27|date=6 July 2023|work=Outlook India|access-date=15 September 2023}}</ref> फिल्म को समीक्षकों से सकारात्मक समीक्षा मिली। == कथानक == यह फिल्म मनोज कुमार शर्मा (विक्रांत मैसी) के आईपीएस अधिकारी बनने की यात्रा को दर्शाती है। जहां फिल्म का नायक मनोज कुमार शर्मा आईपीएस अधिकारी बनना चाहता है। वह इस मुकाम को हासिल करने के लिए प्रतियोगी परीक्षा की तैयारी करता है और इस बीच में उसे कई मुश्किलों का सामना भी करना पड़ता है। == पात्र == * [[विक्रान्त मैस्सी|विक्रांत मैसी]] - मनोज कुमार शर्मा के रूप में * [[मेधा शंकर]] - श्रद्धा जोशी के रूप में * [[प्रियांशु चटर्जी]] - डीएसपी दुष्यन्त सिंह के रूप में * अनंत वी जोशी - प्रीतम पांडे के रूप में * अंशुमान पुष्कर - गौरी भैया के रूप में * संजय बिश्नोई - नवल के रूप में * हरीश खन्ना - मनोज के पिता के रूप में * विकास दिव्यकीर्ति स्वयं के रूप में * सुंदर के रूप में विजय कुमार डोगरा == उत्पादन == === फिल्म निर्माण प्रक्रिया === नवंबर 2022 में, फिल्म निर्माता [[विधु विनोद चोपड़ा|विधु विनोद चोपड़ा ने]] अनुराग पाठक के उपन्यास ''ट्वेल्थ फेल'' की कहानी पर फिल्म बनाने की घोषणा की। <ref>{{Cite news|url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vidhu-vinod-chopras-12th-fail-story-of-aspiring-ias-ips-students20221124220139/|title=Vidhu Vinod Chopra's next titled '12th Fail': Story of aspiring IAS, IPS students|work=ANI News|access-date=27 November 2022|archive-date=24 नवंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221124180022/https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vidhu-vinod-chopras-12th-fail-story-of-aspiring-ias-ips-students20221124220139/|url-status=dead}}</ref> यह फिल्म [[भारतीय पुलिस सेवा|आईपीएस]] अधिकारी मनोज कुमार शर्मा और आईआरएस अधिकारी श्रद्धा जोशी की वास्तविक जीवन की कहानी से प्रेरित है। <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vidhu-vinod-chopra-announces-new-film-12th-fail-vikrant-massey-to-play-the-lead-2301139-2022-11-24|title=Vidhu Vinod Chopra announces new film 12th Fail. Vikrant Massey to play the lead|work=India Today|access-date=29 November 2022}}</ref> === पात्रों का चयन === [[विधु विनोद चोपड़ा|विधु विनोद चोपड़ा ने]] नवंबर 2022 में घोषणा की कि 12वीं फेल फिल्म में विक्रांत मैसी मुख्य भूमिका निभाएंगे, यह [[विधु विनोद चोपड़ा]] का विक्रांत मैसी के साथ पहला काम होगा। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-shares-how-he-prepared-for-his-role-in-12th-fail/articleshow/103953127.cms|title=Vikrant Massey shares how he prepared for his role in '12th Fail'|work=Times of India|access-date=27 September 2023}}</ref> प्रसिद्ध [[संघ लोक सेवा आयोग|यूपीएससी]] कोचिंग प्रोफेसर विकास दिव्यकीर्ति फिल्म में स्वयं का ही किरदार निभाएंगे।<ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/12th-fail-real-upsc-professor-vikas-divyakirti-acting-vidhu-vinod-chopras-film-first-time-hindi-cinema-tried/|title=12th Fail: Real UPSC professor Vikas Divyakirti on acting in Vidhu Vinod Chopra's film: "For the first time, Hindi cinema has tried..."|work=Bollywood Hungama|access-date=7 October 2023}}</ref> इस फिल्म में वास्तविक जीवन के यूपीएससी की तैयारी करने वाले कई अभ्यर्थीयों को विभिन्न भूमिकाओं में चुना गया है। मैसी के अनुसार इससे फिल्म में प्रामाणिकता रहेगी। <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/vikrant-massey-shooting-12th-fail-junior-artists-cum-upsc-aspirants-mukherjee-nagar-really-add-authenticity/|title=Vikrant Massey on shooting 12th Fail with junior-artists-cum-UPSC-aspirants: This really did add further authenticity|work=Bollywood Hungama|access-date=28 September 2023}}</ref> === फिल्मांकन === फिल्म की शूटिंग मुख्य रूप से आगरा, चंबल, दिल्ली, मसूरी और मुंबई के विभिन्न स्थानों पर की गई है। फिल्म का एक बड़ा हिस्सा सरकारी नौकरी की तैयारी के लिए प्रसिद्ध दिल्ली में स्थित राजेंद्र नगर और मुखर्जी नगर में शूट किया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vidhu-vinod-chopra-shot-major-chunk-of-vikrant-massey-starrer-12th-fail-in-delhis-old-rajendra-nagar/articleshow/103870955.cms|title=Vidhu Vinod Chopra shot major chunk of Vikrant Massey starrer ‘12th Fail’ in Delhi’s old Rajendra Nagar|date=2023-09-22|work=The Times of India|access-date=2023-11-05|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vidhu-vinod-chopra-shot-major-chunk-of-vikrant-massey-starrer-12th-fail-in-delhis-old-rajendra-nagar/articleshow/103870955.cms|title=Vidhu Vinod Chopra shot major chunk of Vikrant Massey starrer ‘12th Fail’ in Delhi’s old Rajendra Nagar|date=2023-09-22|work=The Times of India|access-date=2023-11-05|issn=0971-8257}}</ref> इस फिल्म का फिल्मांकन दिसंबर 2022 में पूरा हुआ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vidhu-vinod-chopra-shot-major-chunk-of-vikrant-massey-starrer-12th-fail-in-delhis-old-rajendra-nagar/articleshow/103870955.cms|title=Vidhu Vinod Chopra shot major chunk of Vikrant Massey starrer ‘12th Fail’ in Delhi’s old Rajendra Nagar|date=2023-09-22|work=The Times of India|access-date=2023-11-05|issn=0971-8257}}</ref> == रिलीज == फ़िल्म का टीज़र 10 अगस्त 2023 को रिलीज़ किया गया था। ट्रेलर 3 अक्टूबर 2023 को रिलीज़ किया गया था। फ़िल्म 27 अक्टूबर 2023 को सिनेमाघरों में रिलीज़ हुई थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.filmfare.com//news/bollywood/12th-fail-teaser-vikrant-massey-and-vidhu-vinod-chopra-chronicle-the-struggles-of-upsc-students-60433.html|title=12th Fail teaser: Vikrant Massey and Vidhu Vinod Chopra chronicle the struggles of UPSC students|website=filmfare.com|language=en|access-date=2023-11-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/education-career/ips-officer-manoj-kumar-sharmas-real-life-story-played-by-vikrant-massey-in-vidhu-vinod-chopras-12th-fail-8608745.html|title=Know Manoj Kumar Sharma's Real-Life Story, Played by Vikrant Massey in Vidhu Vinod Chopra's 12th Fail|date=2023-10-09|website=News18|language=en|access-date=2023-11-05}}</ref> हिंदी में सफलता के बाद, निर्माताओं ने घोषणा की कि फिल्म को तमिल और तेलुगु भाषाओं में डब किया जाएगा और 3 नवंबर 2023 को रिलीज़ किया जाएगा।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/vikrant-massey-starrer-12th-fail-release-tamil-telugu-tomorrow/|title=Vikrant Massey starrer 12th Fail to release in Tamil and Telugu tomorrow 12 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2023-11-02|language=en|access-date=2023-11-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-after-surprise-success-at-box-office-vidhu-vinod-chopra-vikrant-massey-12th-fail-to-release-in-tamil-telugu-3066845|title=After surprise success at box office, Vidhu Vinod Chopra's Vikrant Massey-starrer 12th Fail to release in Tamil, Telugu|website=DNA India|language=en|access-date=2023-11-05}}</ref> == रिसेप्शन == 12वीं फेल फिल्म को आलोचनात्मक प्रशंसा मिली। <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/12th-fail-box-office-collection-day-2-vikrant-massey-2455135-2023-10-29|title=‘12th Fail’ box office collection Day 2: Vikrant Massey’s film gets a thumbs up|website=India Today|language=en|access-date=2023-11-05}}</ref> [[एनडीटीवी खबर]] के साइबल चटर्जी ने इस फिल्म को 5 में से 3.5 स्टार दिए और कहा कि यह एक भारतीय पुलिस सेवा (आईपीएस) के एक अधिकारी के जीवन का एक शानदार चित्रण है, ''12वीं फेल'' एक विचारोत्तेजक और मनोरंजक फिल्म है। इसकी पटकथा से एक सचमुच सहानुभूतिपूर्ण कहानी बनती है। यह फिल्म एक आदमी की जीवन-यात्रा के उतार-चढ़ाव को बिना किसी फिजूलखर्ची के बहुत ही शानदार तरीके से प्रस्तुत करती है।<ref>{{cite news |last=Chatterjee |first=Saibal |author-link=Saibal Chatterjee |title=12th Fail Review: A Gentle Little Film That Stays True To Its Purpose|url=https://www.ndtv.com/entertainment/12th-fail-review-a-gentle-little-film-that-stays-true-to-its-purpose-3-5-stars-4518068 |access-date=28 October 2023 |work=[[एनडीटीवी खबर]] |date=27 October 2023}}{{rating|3.5|5}}</ref> == संदर्भ == [[श्रेणी:उपन्यासों पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:2023 की फ़िल्में]] hfff0l0nvnqkctmwha688i01aftsnly 6632857 6632842 2026-10-25T05:16:22Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632857 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = 12वीं फेल | image = 12th Fail poster.jpeg | alt = | caption = फिल्म पोस्टर | director = [[विधु विनोद चोपड़ा]] | writer = विधु विनोद चोपड़ा | story = अनुराग पाठक | based_on = बारहवीं फेल (उपन्यास) अनुराग पाठक द्वारा | producer = विधु विनोद चोपड़ा<br />योगेश ईश्वर | starring = {{plainlist| * [[विक्रान्त मैस्सी]] * [[मेधा शंकर]] * [[प्रियांशु चटर्जी]] * अनंत वी जोशी * अंशुमान पुष्कर }} | cinematography = रंगराजन रामबद्रन | editing = जसकुंवर कोहली<br />विधु विनोद चोपड़ा | music = शांतनु मोइत्रा | studio = विनोद चोपड़ा फिल्म्स | distributor = ज़ी स्टूडियो | released = {{Film date|df=y|2023|10|27}} | runtime = 146 minutes<ref>{{cite web |url=https://www.bbfc.co.uk/release/12th-fail-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmde3mdm3 |title=''12th Fail'' (12A) |website=[[ब्रिटिश बोर्ड ऑफ़ फ़िल्म क्लासिफिकेशन]] |date=22 October 2023 |access-date=22 October 2023}}</ref> | country = भारत | language = हिंदी, कन्नड​, तमिल और तेलुगु | budget = {{INR|20 करोड़}}<ref>{{Cite web |date=2023-11-01 |title=बॉलीवुड की इन कम बजट वाली फिल्मों में बॉक्स ऑफिस पर मचाया धमाल, मेकर्स हुए मालामाल |url=https://www.abplive.com/photo-gallery/entertainment/bollywood-12th-fail-to-the-kashamir-files-and-many-more-bollywood-low-budget-films-collected-so-much-on-box-office-2527604 |access-date=2023-11-04 |website=[[ABP News]] |language=hi}}</ref> | gross = {{estimation}} {{INR|69.64 करोड़}}<ref>{{Cite web |date=2023-10-27 |title=12th Fail Box Office Collection |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/12th-fail/box-office/ |access-date=2023-10-29 |website=[[बॉलीवुड हँगामा]] |language=en}}</ref> }} '''''12वीं फेल''''' 2023 की भारतीय [[हिन्दी|हिंदी]] भाषा की [[नाटक (फिल्म और दूरदर्शन)|ड्रामा फिल्म]] है [[विधु विनोद चोपड़ा|, जो विधु विनोद चोपड़ा]] द्वारा लिखित और निर्देशित है। फिल्म यह अनुराग पाठक के उपन्यास "''ट्वेल्थ फेल''" पर आधारित है। <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-massey-on-working-with-vidhu-vinod-chopra-in-12th-fail-dream-come-true-8287904/lite/|title=Vikrant Massey and Vidhu Vinod Chopra on 12th Fail: It is an homage to bureaucrats of the country|work=Indian Express|access-date=12 December 2022}}</ref> इस फिल्म में [[विक्रान्त मैस्सी|विक्रांत मैसी]], मेधा शंकर, संजय बिश्नोई और हरीश खन्ना मुख्य भुमिकाओं मे हैं। यह फ़िल्म 27 अक्टूबर 2023 को रिलीज़ हुई थी <ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/vikrant-massey-starrer-12th-fail-to-release-on-october-27-news-300743/amp|title=Vikrant Massey-Starrer '12th Fail' To Release On October 27|date=6 July 2023|work=Outlook India|access-date=15 September 2023}}</ref> फिल्म को समीक्षकों से सकारात्मक समीक्षा मिली। == कथानक == यह फिल्म मनोज कुमार शर्मा (विक्रांत मैसी) के आईपीएस अधिकारी बनने की यात्रा को दर्शाती है। जहां फिल्म का नायक मनोज कुमार शर्मा आईपीएस अधिकारी बनना चाहता है। वह इस मुकाम को हासिल करने के लिए प्रतियोगी परीक्षा की तैयारी करता है और इस बीच में उसे कई मुश्किलों का सामना भी करना पड़ता है। == पात्र == * [[विक्रान्त मैस्सी|विक्रांत मैसी]] - मनोज कुमार शर्मा के रूप में * [[मेधा शंकर]] - श्रद्धा जोशी के रूप में * [[प्रियांशु चटर्जी]] - डीएसपी दुष्यन्त सिंह के रूप में * अनंत वी जोशी - प्रीतम पांडे के रूप में * अंशुमान पुष्कर - गौरी भैया के रूप में * संजय बिश्नोई - नवल के रूप में * हरीश खन्ना - मनोज के पिता के रूप में * विकास दिव्यकीर्ति स्वयं के रूप में * सुंदर के रूप में विजय कुमार डोगरा == उत्पादन == === फिल्म निर्माण प्रक्रिया === नवंबर 2022 में, फिल्म निर्माता [[विधु विनोद चोपड़ा|विधु विनोद चोपड़ा ने]] अनुराग पाठक के उपन्यास ''ट्वेल्थ फेल'' की कहानी पर फिल्म बनाने की घोषणा की। <ref>{{Cite news|url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vidhu-vinod-chopras-12th-fail-story-of-aspiring-ias-ips-students20221124220139/|title=Vidhu Vinod Chopra's next titled '12th Fail': Story of aspiring IAS, IPS students|work=ANI News|access-date=27 November 2022|archive-date=24 नवंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221124180022/https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vidhu-vinod-chopras-12th-fail-story-of-aspiring-ias-ips-students20221124220139/|url-status=dead}}</ref> यह फिल्म [[भारतीय पुलिस सेवा|आईपीएस]] अधिकारी मनोज कुमार शर्मा और आईआरएस अधिकारी श्रद्धा जोशी की वास्तविक जीवन की कहानी से प्रेरित है। <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vidhu-vinod-chopra-announces-new-film-12th-fail-vikrant-massey-to-play-the-lead-2301139-2022-11-24|title=Vidhu Vinod Chopra announces new film 12th Fail. Vikrant Massey to play the lead|work=India Today|access-date=29 November 2022}}</ref> === पात्रों का चयन === [[विधु विनोद चोपड़ा|विधु विनोद चोपड़ा ने]] नवंबर 2022 में घोषणा की कि 12वीं फेल फिल्म में विक्रांत मैसी मुख्य भूमिका निभाएंगे, यह [[विधु विनोद चोपड़ा]] का विक्रांत मैसी के साथ पहला काम होगा। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-shares-how-he-prepared-for-his-role-in-12th-fail/articleshow/103953127.cms|title=Vikrant Massey shares how he prepared for his role in '12th Fail'|work=Times of India|access-date=27 September 2023}}</ref> प्रसिद्ध [[संघ लोक सेवा आयोग|यूपीएससी]] कोचिंग प्रोफेसर विकास दिव्यकीर्ति फिल्म में स्वयं का ही किरदार निभाएंगे।<ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/12th-fail-real-upsc-professor-vikas-divyakirti-acting-vidhu-vinod-chopras-film-first-time-hindi-cinema-tried/|title=12th Fail: Real UPSC professor Vikas Divyakirti on acting in Vidhu Vinod Chopra's film: "For the first time, Hindi cinema has tried..."|work=Bollywood Hungama|access-date=7 October 2023}}</ref> इस फिल्म में वास्तविक जीवन के यूपीएससी की तैयारी करने वाले कई अभ्यर्थीयों को विभिन्न भूमिकाओं में चुना गया है। मैसी के अनुसार इससे फिल्म में प्रामाणिकता रहेगी। <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/vikrant-massey-shooting-12th-fail-junior-artists-cum-upsc-aspirants-mukherjee-nagar-really-add-authenticity/|title=Vikrant Massey on shooting 12th Fail with junior-artists-cum-UPSC-aspirants: This really did add further authenticity|work=Bollywood Hungama|access-date=28 September 2023}}</ref> === फिल्मांकन === फिल्म की शूटिंग मुख्य रूप से आगरा, चंबल, दिल्ली, मसूरी और मुंबई के विभिन्न स्थानों पर की गई है। फिल्म का एक बड़ा हिस्सा सरकारी नौकरी की तैयारी के लिए प्रसिद्ध दिल्ली में स्थित राजेंद्र नगर और मुखर्जी नगर में शूट किया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vidhu-vinod-chopra-shot-major-chunk-of-vikrant-massey-starrer-12th-fail-in-delhis-old-rajendra-nagar/articleshow/103870955.cms|title=Vidhu Vinod Chopra shot major chunk of Vikrant Massey starrer ‘12th Fail’ in Delhi’s old Rajendra Nagar|date=2023-09-22|work=The Times of India|access-date=2023-11-05|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vidhu-vinod-chopra-shot-major-chunk-of-vikrant-massey-starrer-12th-fail-in-delhis-old-rajendra-nagar/articleshow/103870955.cms|title=Vidhu Vinod Chopra shot major chunk of Vikrant Massey starrer ‘12th Fail’ in Delhi’s old Rajendra Nagar|date=2023-09-22|work=The Times of India|access-date=2023-11-05|issn=0971-8257}}</ref> इस फिल्म का फिल्मांकन दिसंबर 2022 में पूरा हुआ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vidhu-vinod-chopra-shot-major-chunk-of-vikrant-massey-starrer-12th-fail-in-delhis-old-rajendra-nagar/articleshow/103870955.cms|title=Vidhu Vinod Chopra shot major chunk of Vikrant Massey starrer ‘12th Fail’ in Delhi’s old Rajendra Nagar|date=2023-09-22|work=The Times of India|access-date=2023-11-05|issn=0971-8257}}</ref> == रिलीज == फ़िल्म का टीज़र 10 अगस्त 2023 को रिलीज़ किया गया था। ट्रेलर 3 अक्टूबर 2023 को रिलीज़ किया गया था। फ़िल्म 27 अक्टूबर 2023 को सिनेमाघरों में रिलीज़ हुई थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.filmfare.com//news/bollywood/12th-fail-teaser-vikrant-massey-and-vidhu-vinod-chopra-chronicle-the-struggles-of-upsc-students-60433.html|title=12th Fail teaser: Vikrant Massey and Vidhu Vinod Chopra chronicle the struggles of UPSC students|website=filmfare.com|language=en|access-date=2023-11-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/education-career/ips-officer-manoj-kumar-sharmas-real-life-story-played-by-vikrant-massey-in-vidhu-vinod-chopras-12th-fail-8608745.html|title=Know Manoj Kumar Sharma's Real-Life Story, Played by Vikrant Massey in Vidhu Vinod Chopra's 12th Fail|date=2023-10-09|website=News18|language=en|access-date=2023-11-05}}</ref> हिंदी में सफलता के बाद, निर्माताओं ने घोषणा की कि फिल्म को तमिल और तेलुगु भाषाओं में डब किया जाएगा और 3 नवंबर 2023 को रिलीज़ किया जाएगा।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/vikrant-massey-starrer-12th-fail-release-tamil-telugu-tomorrow/|title=Vikrant Massey starrer 12th Fail to release in Tamil and Telugu tomorrow 12 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2023-11-02|language=en|access-date=2023-11-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-after-surprise-success-at-box-office-vidhu-vinod-chopra-vikrant-massey-12th-fail-to-release-in-tamil-telugu-3066845|title=After surprise success at box office, Vidhu Vinod Chopra's Vikrant Massey-starrer 12th Fail to release in Tamil, Telugu|website=DNA India|language=en|access-date=2023-11-05}}</ref> == रिसेप्शन == 12वीं फेल फिल्म को आलोचनात्मक प्रशंसा मिली। <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/12th-fail-box-office-collection-day-2-vikrant-massey-2455135-2023-10-29|title=‘12th Fail’ box office collection Day 2: Vikrant Massey’s film gets a thumbs up|website=India Today|language=en|access-date=2023-11-05}}</ref> [[एनडीटीवी खबर]] के साइबल चटर्जी ने इस फिल्म को 5 में से 3.5 स्टार दिए और कहा कि यह एक भारतीय पुलिस सेवा (आईपीएस) के एक अधिकारी के जीवन का एक शानदार चित्रण है, ''12वीं फेल'' एक विचारोत्तेजक और मनोरंजक फिल्म है। इसकी पटकथा से एक सचमुच सहानुभूतिपूर्ण कहानी बनती है। यह फिल्म एक आदमी की जीवन-यात्रा के उतार-चढ़ाव को बिना किसी फिजूलखर्ची के बहुत ही शानदार तरीके से प्रस्तुत करती है।<ref>{{cite news |last=Chatterjee |first=Saibal |author-link=Saibal Chatterjee |title=12th Fail Review: A Gentle Little Film That Stays True To Its Purpose|url=https://www.ndtv.com/entertainment/12th-fail-review-a-gentle-little-film-that-stays-true-to-its-purpose-3-5-stars-4518068 |access-date=28 October 2023 |work=[[एनडीटीवी खबर]] |date=27 October 2023}}{{rating|3.5|5}}</ref> == संदर्भ == [[श्रेणी:उपन्यासों पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:2023 की फ़िल्में]] js2biu0h327klj69unm38s7fc5gk0sd ताना भगत 0 1492687 6632703 6007751 2026-10-24T21:52:49Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632703 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Veer_Jatra_Tana_Bhagat.jpg|अंगूठाकार|230x230पिक्सेल| [[झारखण्ड|झारखंड के]] [[राँची जिला|रांची शहर]] में वीर [[जतरा भगत]] की मूर्ति]] '''ताना भगत''' [[भारत]] के [[झारखण्ड|झारखंड]] का एक आदिवासी समुदाय है। इनका संबंध ऐतिहासिक ताना भगत आंदोलन (1914) से है। <ref name=":0">{{Cite web|url=http://timesofindia.com/city/ranchi/Tana-Bhagats-want-early-solution-to-their-problems/articleshow/17596646.cms|title=Tana Bhagats want early solution to their problems - Times of India|website=[[The Times of India]]}}</ref> <ref name="Bahadur 1915">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yH-mnQEACAAJ&q=SC+Roy,+'The+Oraons+of+Chota+Nagpur:+Their+History,+Economic+Life+and+Social+Organisation',+Ranchi,+1915,+(reprint),+Calcutta,+1972|title=The Oraons of Chota Nagpur: Their History, Economic Life, and Social Organisation|last=Bahadur)|first=Sarat Chandra Roy (Rai|date=1915|publisher=Crown Publications|language=en}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Dasgupta|first=Sangeeta|date=1999-02-01|title=Reordering a World: The Tana Bhagat Movement, 1914-1919|journal=Studies in History|language=en|volume=15|issue=1|pages=1–41|doi=10.1177/025764309901500101|issn=0257-6430}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Oraon_Tana_Vagat_Movement|title=Oraon Tana Vagat Movement - Banglapedia|website=en.banglapedia.org|language=en|access-date=2017-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007042043/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Oraon_Tana_Vagat_Movement|archive-date=7 अक्तूबर 2022|url-status=dead}}</ref> == गठन == टाना भगतों का गठन [[उराँव|ओराँन]] संत [[जतरा भगत]] और [[Turia Bhagat|तुरिया भगत]] ने किया था। जतरा भगत ने घोषणा की कि उन्हें एक नए संप्रदाय, ताना संप्रदाय की स्थापना के लिए दैवीय रूप से नियुक्त किया गया था, जो [[उराँव|ओरांव]] समुदाय से स्पष्ट रूप से अलग था। तानों ने पाहन (उराँव पुजारियों) और ''महतो'' (धर्मनिरपेक्ष मामलों में गाँव के प्रतिनिधि) के पारंपरिक नेतृत्व का विरोध करके और आत्मा पूजा और बलिदान की प्रथाओं को अस्वीकार करके ओराँव समाज को फिर से संगठित करने की कोशिश की। अपने प्रारंभिक चरण में इसे [[उराँव|कुरुख]] धर्म कहा जाता था। कुड़ुख उराँवों का मूल धर्म है। <ref name=":1"/> == आंदोलन == ताना भगतों ने [[यूनाइटेड किंगडम|अंग्रेजों]] द्वारा लगाए गए करों का विरोध किया और उन्होंने [[महात्मा गांधी|महात्मा]] गांधी के सत्याग्रह आंदोलन से पहले भी पोगा [[सत्याग्रह]] (सविनय अवज्ञा आंदोलन) किया। उन्होंने जमींदारों, बनियों (साहुकारों), मिशनरियों, मुसलमानों और ब्रिटिश राज्य का विरोध किया। ताना भगत [[महात्मा गांधी|गांधी]] के अनुयायी हैं और [[अहिंसा]] में विश्वास करते हैं। <ref name=":1"/> == शताब्दी == ताना भगत आंदोलन के 100 वर्ष पूरे होने पर [[गुमला जिला|गुमला जिले]] के अलावा [[राँची जिला|रांची]], [[लोहरदगा जिला|लोहरदगा]], [[लातेहार जिला|लातेहार]] और [[चतरा जिला|चतरा]] के ताना भगतों के साथ एक समारोह आयोजित किया गया था। <ref name=":0"/> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:झारखंड के सामाजिक समूह]] m1qitwchr3n0djhan1cm2wc89bynm9w सदस्य वार्ता:EveryDayMan75315925846 3 1496741 6632542 6006029 2026-10-24T13:41:46Z Veritas Sapientiae 732166 Veritas Sapientiae ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Dogehihi1234]] को [[सदस्य वार्ता:EveryDayMan75315925846]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Dogehihi1234|Dogehihi1234]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/EveryDayMan75315925846|EveryDayMan75315925846]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6006029 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Dogehihi1234}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 14:54, 21 नवम्बर 2023 (UTC) bhkpq8084u2d1gdoxh6jo6zhd98fksi धीवर 0 1504740 6632889 6621506 2026-10-25T05:57:41Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632889 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक गीत | name = धीवर<br>{{lang-te|ధీవర}} | cover = Dheevara Baahubali.jpg | alt = अभिनेत्री [[तमन्ना भाटिया]] पर फिल्माए गए गीत का कवर | caption = अभिनेत्री [[तमन्ना भाटिया]] पर फिल्माए गए गीत का कवर | type = song | artist = [[रम्य बॆहरा]], [[दीपू]] | album = [[बाहुबली के गीत|बाहुबली: द बिगनिङ्ग]] | language = तेलुगु | English_title = Dhivara | released = 31 May 2015 | recorded = | studio = | venue = | genre = [[फ़िल्मी]], [[फ़ोक-रॉक]], [[पॉप-फ़ोक]] | length = 5:53 | label = [[लहरी म्यूज़िक]] | writer = [[रामजोगय्य शास्त्री]] | producer = | misc = {{External music video|{{YouTube|F67EVY_sg4E|"Dheevara"}}|type=song}} }} '''''धीवर''''' ({{lang-te|ధీవర}}, [[आईएसओ १५९१९|आई.एस.ओ.]] लिपयान्तरण: {{lang|en|Dhīvara}}, {{trans|दृढ़सङ्कल्प व्यक्ति}}) 2015 की फ़िल्म '[[बाहुबली: द बिगनिंग|''बाहुबलीः द बिगिनिंग'']]' के साउण्डट्रैक का एक [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]] गीत है। [[रम्य बॆहरा]] और [[दीपू]] द्वारा गाया गया यह गीत [[एम॰ एम॰ कीरावणी|एम. एम. कीरवाणी]] द्वारा रचित था जिसके बोल [[रामजोगय्य शास्त्री]] द्वारा लिखे गए थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.lyricsol.com/dheevara-lyrics-english-baahubali/|title=Dheevara Lyrics (English) Baahubali|date=30 August 2015|website=Lyricsol|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618023715/http://www.lyricsol.com/dheevara-lyrics-english-baahubali/|archive-date=18 June 2017|access-date=24 June 2017}}</ref> गीत के अधिकांश बोल [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में लिखे गए थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.saddahaq.com/what-do-the-sanskrit-lyrics-in-dhivara-song-in-baahubali-mean|title=What do the Sanskrit lyrics in Dhivara song in Baahubali mean?|website=Saddahaq|archive-url=https://web.archive.org/web/20190130053630/https://www.saddahaq.com/what-do-the-sanskrit-lyrics-in-dhivara-song-in-baahubali-mean|archive-date=30 January 2019|access-date=24 June 2017}}</ref> ट्रैक के सङ्गीत वीडियो में [[प्रभास]] को शिवुडू उर्फ़ महेन्द्र बाहुबली और [[तमन्ना भाटिया]] को अवन्तिका के रूप में दिखाया गया है। इस गीत में, शिवुडू अवन्तिका के दर्शन से प्रेरित होकर उस झरने पर चढ़ाई करने का कार्य पूरा करता है जिसे पूर्व असम्भव माना जाता था।<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/baahubali-song-dheevara-prabhas-and-tamannaahs-romance-by-the-waterfall-is-a-visual-treat/|title=Baahubali song Dheevara: Prabhas and Tamannaah's romance by the waterfall is a visual treat!|date=4 August 2015|website=Bollywood Life|access-date=24 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170627231512/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/baahubali-song-dheevara-prabhas-and-tamannaahs-romance-by-the-waterfall-is-a-visual-treat/|archive-date=27 जून 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://arkamediaworks.com/blog/guest-writer-gunnam-gangaraju/|title=Guest Writer Gunnam Gangaraju|website=[[Arka Media Works]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926230231/http://arkamediaworks.com/blog/guest-writer-gunnam-gangaraju/|archive-date=26 September 2017|access-date=25 June 2017}}</ref> इस गीत की शूटिङ्ग [[आन्ध्र प्रदेश]] के [[कर्नूल|कुर्नूल]] में स्थित ओरवाकल रॉक गार्डन, [[केरल]] के [[त्रिस्सूर]] में [[अथिरापिल्ली जलप्रपात]] और [[महाराष्ट्र]] के [[महाबलेश्वर]] में [[पश्चिमी घाट]] पर की गई थी। ==रिलीज़== एल्बम के अन्य ट्रैक सहित गीत का ऑडियो 31 मई 2015 को जारी किया गया।<ref>{{Citation|title=Dheerava Audio Song|date=31 May 2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=OXA6xZtyhvk}}</ref> गीत का सङ्गीत वीडियो 25 सितम्बर 2015 को [[टी-सीरीज़]] तेलुगु के यूट्यूब चैनल के माध्यम से जारी किया गया।<ref name="youtube">{{Citation|title=Dheevara Video Song|date=25 September 2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=F67EVY_sg4E}}</ref> इस गीत को यूट्यूब पर 5.8 करोड़ से अधिक बार देखा जा चुका है।<ref name="youtube"/> यह गीत [[तमिल भाषा|तमिल]] में '''''तीरऩे''''' ({{lang-ta|தீரனே}}) के रूप में, [[हिन्दी]] में '''''खोया है''''' और [[मलयालम भाषा|मलयालम]] में '''''ञान् चॆन्तेना''''' ({{lang-ml|ഞാൻ ചെന്തേനാ}}) के रूप में जारी किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/in/album/baahubali-beginning-tamil/id1011776339|title=Baahubali – The Beginning (Tamil) [Original Motion Picture Soundtrack]|last=M. M. Keeravani|date=24 June 2015|website=iTunes|access-date=12 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306155500/https://itunes.apple.com/in/album/baahubali-beginning-tamil/id1011776339|archive-date=6 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hungama.com/song/manohari/15001601/|title=Manohari Hindi song|website=[[Hungama Digital Media Entertainment|Hungama]]|access-date=24 June 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/in/album/baahubali-beginning-hindi/id1014309546|title=Baahubali – The Beginning (Hindi) [Original Motion Picture Soundtrack]|last=M. M. Keeravani|website=iTunes|access-date=12 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150703170741/https://itunes.apple.com/in/album/baahubali-beginning-hindi/id1014309546|archive-date=3 जुलाई 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=4Zb8nqhxnEg|title=Baahubali (Malayalam) - All songs audio JukeBox|last=Manorama Music Songs|date=4 July 2015|publisher=|via=YouTube}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}}{{Baahubali}}{{M. M. Keeravani}} {{Authority control}} [[श्रेणी:भारतीय संगीत]] [[श्रेणी:लोक संगीत]] [[श्रेणी:तेलुगु गाने]] [[श्रेणी:बाहुबली]] [[श्रेणी:फ़ोक-रॉक संगीत]] sbgv3t6xniz11f95odvmo138y935shb 100 ईसा पूर्व (दशक) 0 1510054 6632823 6614233 2026-10-25T04:20:44Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632823 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2026}} [[चित्र:World_in_100_BCE.PNG|अंगूठाकार|550x550पिक्सेल|१०० ईसा पूर्व में विश्व का मानचित्र]] '''१०९ ईसा पूर्व से १०० ईसा पूर्व तक का दशक''' (109 BCE – 100 BCE) प्राचीन इतिहास का एक महत्वपूर्ण कालखंड था, जिसमें विभिन्न सभ्यताओं और साम्राज्यों में राजनीतिक, सैन्य और सांस्कृतिक परिवर्तन हुए। == घटनाएँ == * इस काल में [[रोमन गणराज्य]] का विस्तार जारी रहा और उसने यूरोप तथा भूमध्यसागर क्षेत्र में अपनी स्थिति मजबूत की। * [[चीन]] में [[हान राजवंश]] के शासन के दौरान प्रशासनिक और सैन्य संरचनाओं का विकास हुआ। * मध्य एशिया और अन्य क्षेत्रों में भी विभिन्न जनजातीय और साम्राज्यिक गतिविधियाँ जारी रहीं। == प्रमुख व्यक्तित्व == * [[जूलियस सीज़र]] (जन्म 100 ईसा पूर्व) – रोमन राजनेता और सैन्य नेता * अन्य समकालीन ऐतिहासिक व्यक्तित्व == जन्म == * 100 ईसा पूर्व – [[जूलियस सीज़र]], रोमन शासक == मृत्यु == * (इस दशक में महत्वपूर्ण मृत्यु के विवरण) == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:दशक]] [[श्रेणी:ईसा पूर्व के दशक]] mdymgpc7cx1pjot524919vspiwhhyea 1832 के बॉम्बे दंगे 0 1516069 6632877 6245793 2026-10-25T05:40:36Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632877 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict | title = 1832 के बॉम्बे दंगे | subtitle = | partof = | image = | caption = | date = | place = [[मुंबई]], [[भारत]] | coordinates = | causes = बॉम्बे पुलिस मजिस्ट्रेट द्वारा आवारा कुत्तों को मारना | goals = कुत्तों की सामूहिक हत्या को रोकना | methods = सविनय अवज्ञा, बहिष्कार, दंगा | status = | result = कई गिरफ़्तारियाँ, कुत्ते को मारने के प्रति मजिस्ट्रेट की नीति में बदलाव किया गया ताकि कुत्तों के स्थानांतरण की अनुमति मिल सके | side1 = मुंबई के पारसी | side2 = ब्रिटिश गैरीसन, बॉम्बे पुलिस मजिस्ट्रेट | side3 = | leadfigures1 = | leadfigures2 = | leadfigures3 = | howmany1 = कई हज़ार प्रदर्शनकारी | howmany2 = कई सौ गैरीसन सैनिक और शहर के अधिकारी | howmany3 = | casualties1 = | casualties2 = | casualties3 = | fatalities = | injuries = कई | arrests = कई | detentions = | charged = | fined = | casualties_label = | notes = | sidebox = }} '''1832 के बॉम्बे दंगे''', विरोध कार्रवाइयों की एक श्रृंखला थी जो [[मुम्बई|भारत के मुंबई]] शहर में दंगों में बदल गई। ये दंगे ब्रिटिश सरकार द्वारा शहर के आवारा कुत्तों को ख़त्म करने के प्रयास के कारण भड़के थे, जो [[पारसी धर्म]] में कुत्तों को पवित्र माने जाने के कारण [[पारसी|पारसियों]] के लिए विवादास्पद था। यह घटना मुंबई के आधुनिक इतिहास में दंगे की पहली घटना थी। [[श्रेणी:पारसी व्यक्ति]] ksivt2gwb5pc37muc7i3v1j7rak4rkk "हैलो, वर्ल्ड!" प्रोग्राम 0 1516389 6632822 6219374 2026-10-25T04:16:36Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632822 wikitext text/x-wiki [[Image:PSP-Homebrew.jpeg|thumb|एक "हैलो, वर्ल्ड!" अवधारणा के प्रमाण के रूप में सोनी के प्लेस्टेशन पोर्टेबल होमब्रू पर चलने वाला प्रोग्राम]] [[File:HelloWorld Maktivism ComputerProgramming LEDs.jpg|thumb|एक "हैलो, वर्ल्ड!" एलईडी की चलती हुई पट्टी के साथ लंबी-एक्सपोज़र लाइट पेंटिंग के माध्यम से संदेश प्रदर्शित किया जा रहा है]] एक "नमस्कार, संसार!" या फिर "हैलो, वर्ल्ड!" ''"({{lang-en|Hello, World!)}}"'' प्रोग्राम आम तौर पर एक साधारण कंप्यूटर प्रोग्राम होता है जो स्क्रीन (अक्सर कंसोल) पर "हैलो, वर्ल्ड!" जैसा एक संदेश आउटपुट (या प्रदर्शित) करता है। किसी भी उपयोगकर्ता इनपुट को अनदेखा करते हुए। अधिकांश सामान्य प्रयोजन प्रोग्रामिंग भाषाओं में कोड का एक छोटा सा टुकड़ा, इस प्रोग्राम का उपयोग किसी भाषा के मूल वाक्यविन्यास को चित्रित करने के लिए किया जाता है। एक "हैलो, वर्ल्ड!" प्रोग्राम अक्सर किसी नई प्रोग्रामिंग भाषा के छात्र द्वारा लिखा गया पहला प्रोग्राम होता है,<ref>{{cite book|author=James A Langbridge|url=https://books.google.com/books?id=y51NAgAAQBAJ&pg=PA74 | title=Professional Embedded ARM Development|date = 3 December 2013|isbn = 9781118887820}}</ref> लेकिन ऐसे प्रोग्राम का उपयोग विवेक जांच के रूप में भी किया जा सकता है ताकि यह सुनिश्चित किया जा सके कि स्रोत कोड को संकलित करने या चलाने के लिए बनाया गया कंप्यूटर सॉफ्टवेयर सही ढंग से स्थापित है, और यह ऑपरेटर समझता है कि इसका उपयोग कैसे करना है। ==इतिहास== [[File:Hello World Brian Kernighan 1974.jpg|thumb|"हैलो वर्ल्ड!" प्रोग्राम सी भाषा में हस्तलिखित और ब्रायन कर्निघन द्वारा हस्ताक्षरित (1978)]] [[File:CNC Hello World.jpg|thumb|पर्सपेक्स में सीएनसी मशीनिंग परीक्षण]] जबकि छोटे परीक्षण कार्यक्रम प्रोग्रामयोग्य कंप्यूटर के विकास के बाद से अस्तित्व में हैं, "हैलो, वर्ल्ड!" वाक्यांश का उपयोग करने की परंपरा। एक परीक्षण संदेश के रूप में 1978 की पुस्तक द सी प्रोग्रामिंग लैंग्वेज में एक उदाहरण कार्यक्रम से प्रभावित था,<ref>{{cite book | last = Kernighan | first = Brian W. | author-link = Brian W. Kernighan | author2 = Ritchie, Dennis M. | title = The C Programming Language | edition = 1st | publisher = [[Prentice Hall]] | date = 1978 | location = [[Englewood Cliffs, NJ]] | isbn = 0-13-110163-3 | author-link2 = Dennis M. Ritchie | url-access = registration | url = https://archive.org/details/cprogramminglang00kern }}</ref> जिसका बीसीपीएल में पहले उपयोग होने की संभावना थी। पुस्तक का उदाहरण प्रोग्राम {{samp|"Hello, World"}} प्रिंट करता है, और ब्रायन कर्निघन द्वारा 1974 बेल लेबोरेटरीज के आंतरिक ज्ञापन, ''प्रोग्रामिंग इन सी: ए ट्यूटोरियल'' से विरासत में मिला था:<ref name="ctut">{{cite web|url=https://www.bell-labs.com/usr/dmr/www/ctut.pdf|title=Programming in C: A Tutorial|last=Kernighan|first=Brian|year=1974|publisher=Bell Labs|access-date=9 January 2019}}</ref> <!-- See https://www.bell-labs.com/usr/dmr/www/ctut.pdf for original. --> <syntaxhighlight lang="c"> main( ) { printf("hello, world"); } </syntaxhighlight> उपरोक्त उदाहरण में, {{samp|main()}} फ़ंक्शन परिभाषित करता है कि प्रोग्राम को कहां से निष्पादित करना शुरू करना चाहिए। फ़ंक्शन बॉडी में एक एकल कथन होता है, {{samp|printf()}} फ़ंक्शन के लिए एक कॉल, जिसका अर्थ "''प्रिंट फ़''ॉर्मेटेड" है; यह पैरामीटर के रूप में इसे जो भी पास किया जाता है उसे कंसोल पर आउटपुट करता है, इस मामले में स्ट्रिंग {{samp|"हैलो, वर्ल्ड"}}। सी-भाषा संस्करण कर्निघन के स्वयं के 1972 "ए ट्यूटोरियल इंट्रोडक्शन टू द लैंग्वेज बी" से पहले आया था,<ref name="langb">{{cite web| url = https://www.bell-labs.com/usr/dmr/www/bintro.html| title = The Programming Language B|publisher=Bell Labs}}</ref> जहां प्रोग्राम का पहला ज्ञात संस्करण बाहरी चर को चित्रित करने के लिए उपयोग किए गए उदाहरण में पाया जाता है: <syntaxhighlight lang="c"> main( ) { extern a, b, c; putchar(a); putchar(b); putchar(c); putchar('!*n'); } a 'hell'; b 'o, w'; c 'orld'; </syntaxhighlight> उपरोक्त प्रोग्राम टर्मिनल पर ''{{samp|Hello, World!}}'' प्रिंट करता है, जिसमें एक न्यूलाइन कैरेक्टर भी शामिल है। वाक्यांश को कई चर में विभाजित किया गया है क्योंकि B में एक वर्ण स्थिरांक चार "ऐएससीआईआई" वर्णों तक सीमित है। ट्यूटोरियल में पिछला उदाहरण टर्मिनल पर ''{{samp|hi!}}'' मुद्रित किया गया था, और वाक्यांश ''{{samp|hello, world!}}'' को थोड़े लंबे अभिवादन के रूप में पेश किया गया था जिसके लिए कई की आवश्यकता थी इसकी अभिव्यक्ति के लिए चरित्र स्थिरांक। द जार्गन फ़ाइल की रिपोर्ट है कि "हैलो, वर्ल्ड" की उत्पत्ति 1967 में बीसीपीएल भाषा से हुई थी।<ref>{{cite web |url=http://www.catb.org/jargon/html/B/BCPL.html |title=BCPL |work=[[Jargon File]]}}</ref> कंप्यूटिंग के बाहर, सटीक वाक्यांश का उपयोग एक दशक पहले शुरू हुआ था; यह 1950 के दशक की शुरुआत में न्यूयॉर्क रेडियो डिस्क जॉकी विलियम बी. विलियम्स का तकिया कलाम था।<ref name=nytobit>{{cite web| url = https://select.nytimes.com/search/restricted/article?res=F50714FF3E5B0C778CDDA10894DE484D81| title = William B. Williams, Radio Personality, Dies |work=The New York Times |date=4 August 1986}}</ref> उदाहरण के लिए, पायथन में, स्ट्रिंग ''{{samp|Hello, World!}}'' के बाद एक नई लाइन प्रिंट करने के लिए, किसी को केवल <syntaxhighlight lang="python" inline>print("Hello, World!")</syntaxhighlight> लिखना होगा। == इन्हें भी देखें == * [[प्रोग्रामिंग भाषा]]एँ * [[सी (प्रोग्रामिंग भाषा)|सी]] * [[सी++]] * [[सी शार्प|सी#]] * [[पाइथन]] * [[जावास्क्रिप्ट]] * [[जावा (प्रोग्रामिंग भाषा)|जावा]] == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:कंप्यूटर]] [[श्रेणी:कम्प्यूटर प्रोग्रामिंग]] [[श्रेणी:इंटरनेट संस्कृति]] [[श्रेणी:इंटरनेट शब्दावली]] ih6zrsj83zuf0i217vheq76d8zckr2w डोना ऑस्टन 0 1531733 6632665 6263531 2026-10-24T20:27:54Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632665 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=डोना ऑस्टन|caption=|birth_name=<!-- only use if different from name -->|birth_date=<!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[WP:DOB]]. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. -->|birth_place=|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) -->|death_place=|nationality=<!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] -->|other_names=|occupation=मानवविज्ञानी|years_active=|known_for=|education=Rutgers University (BA, MA, Ph.D)|website=}} '''डोना ऑस्टन''' एक अमेरिकी मानवविज्ञानी हैं। उनका शोध [[:en:African-American Muslims|अफ्रीकी-अमेरिकी मुस्लिम]] समुदाय पर केंद्रित है। <ref name=":0">{{Cite journal|last=Auston|first=Donna|date=July 2014|title=RACE & PLACE|journal=Azizah|volume=8|pages=26–28|via=}}</ref> वह नस्ल, जातीयता, लिंग और संयुक्त राज्य [[अमेरिका]] में [[इस्लाम]] के पालन के जीवंत अनुभव का अन्वेषण करती हैं। ऑस्टन ने बीस से अधिक वर्षों तक एक सामुदायिक आयोजक के रूप में काम किया है, <ref name=":7">{{Cite web|url=https://anthronow.com/online-articles/recalled-to-life-on-the-meaning-and-power-of-a-die-in|title=Recalled to Life: On the Meaning and Power of a Die-In – Anthropology Now|last=says|first=Irma McClaurin|language=en-US|access-date=December 8, 2021}}</ref> और मीडिया और [[नस्ल]], [[इस्लामोफोबिया]] और [[नारीवाद]] पर चर्चाओं में टेलीविज़न और रेडियो पर प्रदर्शित हुई हैं। <ref name=>{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/1090015478|title=Muslims and US politics today : a defining moment|year=2019|isbn=978-0-674-24134-3|editor-last=Khalil|editor-first=Mohammad Hassan|oclc=1090015478}}</ref> == कैरियर और सक्रियता == ऑस्टन न्यू जर्सी में रटगर्स विश्वविद्यालय में पढ़ाती हैं। <ref name=":4">{{Cite web|url=http://sas.rutgers.edu/news-2017/student-news/1930-rallying-against-racism-undergraduate-makes-mom-proud|title=Rallying Against Racism, Undergraduate Makes Mom Proud|last=Chadwick|first=Written by John|website=Rutgers University, School of Arts and Sciences|access-date=November 5, 2021|archive-date=6 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106171228/https://sas.rutgers.edu/news-2017/student-news/1930-rallying-against-racism-undergraduate-makes-mom-proud|url-status=dead}}</ref> <ref name=":9">{{Cite web|url=https://rutgers.academia.edu/DonnaAuston|title=Donna Auston|website=Academia|access-date=December 8, 2021}}</ref> वह मुस्लिम और अश्वेत अमेरिकियों के जीवंत अनुभवों पर बातचीत और साक्षात्कार देती हैं, विशेष रूप से इस बात पर कि कैसे इन समुदायों के सदस्य [[इस्लामोफोबिया]] और [[नस्लवाद]] से प्रभावित होते हैं। <ref name=":13">{{Cite web|url=https://muslimlife.princeton.edu/news/conversation-muslims-and-us-elections|title=Conversation on Muslims and the U.S. Elections|website=Muslim Life Program|language=en|access-date=December 9, 2021}}</ref> <ref name=":10">{{Cite web|url=https://secure.americananthro.org/eweb/DynamicPage.aspx?webcode=EventInfo&RegPath=EventRegFees&REg_evt_key=524dc6b7-1fc0-4fe2-89d8-b6e19ca67237|title=Event Info|website=secure.americananthro.org|access-date=December 8, 2021|archive-date=8 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208020858/https://secure.americananthro.org/eweb/DynamicPage.aspx?webcode=EventInfo&RegPath=EventRegFees&REg_evt_key=524dc6b7-1fc0-4fe2-89d8-b6e19ca67237|url-status=dead}}</ref> <ref name=":15">{{Cite web|url=https://louisville.edu/cchs/events/past-events-1/islamophobia-and-race-symposium|title=Islamophobia and Race Symposium — Commonwealth Center for the Humanities and Society|website=University of Louisville|access-date=December 13, 2021}}</ref> <ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.nypl.org/events/programs/2016/05/19/commemorating-birthday-el-hajj-malik-el-shabazz|title=Women Speak About Malcolm X|website=The New York Public Library|access-date=December 9, 2021}}</ref> <ref name=":17">{{Cite web|url=https://irusa.org/webinar-event-from-the-front-lines-2/|title=Webinar Event : From the Front Lines|date=July 30, 2020|website=Islamic Relief USA|language=en|access-date=December 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213234514/https://irusa.org/webinar-event-from-the-front-lines-2/|archive-date=13 दिसंबर 2021|url-status=dead}}</ref> 2015 की गर्मियों में, ऑस्टन ने संयुक्त राज्य अमेरिका में अश्वेत मुसलमानों की परंपराओं का सम्मान करने और उनका जश्न मनाने के प्रयास में एक वायरल [[ट्विटर]] अभियान, #BlackMuslimRamadan शुरू किया, जिसके बारे में उनका तर्क था कि वे "मीडिया में अनुपस्थित थे।" <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/blackmuslimramadan-celebrates-history-experience-neglected-group-n391351|title=Celebrating the Forgotten Stories Behind #BlackMuslimRamadan|website=NBC News|language=en|access-date=December 2, 2021}}</ref> हैशटैग का इस्तेमाल मुस्लिम समुदाय के भीतर [[नस्लवाद]] के मुद्दों को उजागर करने के लिए भी किया गया था। <ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/blackmuslimramadan-aims-to-celebrate-a-vibrant-often-neglected-community_n_55a02697e4b0ecec71bc2a7c|title=#BlackMuslimRamadan Aims To Celebrate A Vibrant, Often-Neglected Community|date=July 10, 2015|website=HuffPost|language=en|access-date=December 2, 2021}}</ref> ऑस्टन और उनके अभियान को राष्ट्रीय स्तर पर एनबीसी न्यूज़, <ref name=":2" /> [[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|''न्यूयॉर्क टाइम्स'']], <ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/05/13/us/eid-al-fitr-traditions-recipes.html|title='Our Collective Gift': For Eid al-Fitr, Women Share Their Mothers' Recipes|last=Jones|first=Kima|date=May 13, 2021|work=The New York Times|access-date=December 2, 2021|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> और [[द हफ्फिंगटन पोस्ट|''हफ़िंगटन पोस्ट'']] जैसे आउटलेट्स में दिखाया गया। <ref name=":6" /> उन्होंने ''[[द वॉशिंगटन पोस्ट|द वाशिंगटन पोस्ट]]'' के लिए एक लेख लिखा जिसमें उन्होंने #BlackMuslimRamadan अभियान की सफलता पर विचार और टिप्पणी की, और ऑनलाइन स्थानों के महत्व की वकालत की जहाँ हाशिए पर पड़े काले, मुस्लिम समुदाय अपने साझा अनुभवों में समुदाय बना सकते हैं। <ref name=":16">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/national/religion/blackmuslimramadan-a-way-of-making-the-hidden-visible-commentary/2015/07/16/b98504c8-2beb-11e5-960f-22c4ba982ed4_story.html|title=#BlackMuslimRamadan a way of making the hidden visible (COMMENTARY)|last=Auston|first=Donna Auston|date=July 16, 2015|work=The Washington Post|access-date=December 13, 2021|agency=Religion News Service|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref> 2019 में, ऑस्टन को पीबीएस श्रृंखला "ए मैटर ऑफ फेथ" के एक एपिसोड के लिए साक्षात्कार दिया गया था, जिसमें वह संयुक्त राज्य अमेरिका में इस्लाम की बढ़ती लोकप्रियता पर चर्चा करती है, और अमेरिका में मुस्लिम स्थानों को कैसे बेहतर बनाया जा सकता है, इस पर अपना दृष्टिकोण साझा करती है। श्रृंखला की मेजबानी एक बिशप, इमाम और एक रब्बी द्वारा की जाती है, और यह एपिसोड मुस्लिम समुदाय से संबंधित विषयों पर चर्चा करता है, और कैसे सामाजिक न्याय ऑस्टन की अपनी वापसी की कहानी और इस्लामी आस्था की समझ के लिए प्रासंगिक है। <ref name=":3">{{Cite AV media|url=https://www.thirteen.org/programs/matter-faith-bishop-imam-rabbi/extended-interview-rutgers-professor-donna-auston-wyp80o/|title=Extended interview with Rutgers Professor Donna Auston|date=January 2, 2019|last=Donna Auston|type=video|publisher=Thirteen|access-date=November 5, 2021}}</ref>{{Citation|title=A Matter of Faith with a Bishop, an Imam and a Rabbi {{!}} Extended interview with Rutgers Professor Donna Auston {{!}} Season 2018|url=https://www.pbs.org/video/extended-interview-rutgers-professor-donna-auston-wyp80o/|language=en|access-date=December 9, 2021}} वह कई पहलों और परियोजनाओं के लिए सलाहकार के रूप में काम करती हैं, जिसमें सेंटर फॉर ब्रुकलिन हिस्ट्री के मुस्लिम इन ब्रुकलिन मौखिक इतिहास परियोजना भी शामिल है। <ref>{{Cite web|url=https://pen.org/event/the-m-word-town-hall-series/|title=The M Word: A Town Hall Series|date=June 18, 2021|website=PEN America|language=en|access-date=December 2, 2021|archive-date=31 मई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240531095831/https://pen.org/event/the-m-word-town-hall-series/|url-status=dead}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|url=https://dwighthall.org/event/third-annual-lecture-honoring-life-and-work-betty-shabazz-malcolm-x-56th-anniversary-his|title=The Third Annual Lecture Honoring the Life and Work of Betty Shabazz & Malcolm X on the 56th Anniversary of His Assassination: If it wasn't for the Women: The Activist Legacies of Louise Little, Ella Collins and Betty Shabazz|website=Dwight Hall at Yale|access-date=December 2, 2021|archive-date=2 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202052858/https://dwighthall.org/event/third-annual-lecture-honoring-life-and-work-betty-shabazz-malcolm-x-56th-anniversary-his|url-status=dead}}</ref> ऑस्टन 2020 ब्लैक मुस्लिम साइकोलॉजी कॉन्फ्रेंस प्रोग्रामिंग कमेटी के अध्यक्ष थे। <ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.blackmuslimpsychology.org/team|title=Black Muslim Psychology {{!}} BMPC Team|website=BMPC2021|language=en|access-date=November 6, 2021}}</ref> ऑस्टन को अमेरिका में सबसे बड़े मुस्लिम डिजिटल वकालत संगठन एमपॉवर चेंज द्वारा शीर्ष 100 मुस्लिम सामाजिक न्याय नेताओं में से एक नामित किया गया है। <ref name=/> <ref>{{Cite web|url=https://ifyc.org/article/interfaith-legacy-muhammad-ali-wise-man-changes|title=The Interfaith Legacy of Muhammad Ali: "The Wise Man Changes"|date=October 27, 2021|website=IFYC|language=en|access-date=November 6, 2021|archive-date=4 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204005755/https://ifyc.org/article/interfaith-legacy-muhammad-ali-wise-man-changes|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.mpowerchange.org/vision|title=Vision|website=MPower Change|language=en-US|access-date=November 6, 2021}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == ऑस्टन ने [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] अपना लिया है। वह ईसाई धर्म में पली-बढ़ी <ref name=":3"/> और अपने परिवार में धर्म परिवर्तन करने वाली पहली व्यक्ति थीं। <ref name=":5"/> उन्होंने 1980 के दशक के अंत में <ref name=":11">{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/1090015478|title=Muslims and US politics today : a defining moment|year=2019|isbn=978-0-674-24134-3|editor-last=Khalil|editor-first=Mohammad Hassan|oclc=1090015478}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKhalil2019">Khalil, Mohammad Hassan, ed. (2019). [http://worldcat.org/oclc/1090015478 ''Muslims and US politics today : a defining moment'']. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:बुकसोर्सेज/978-0-674-24134-3|<bdi>978-0-674-24134-3</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://www.worldcat.org/oclc/1090015478 1090015478].</cite></ref> धर्म परिवर्तन किया था। <ref name=":3" /> इस्लाम में उनकी रुचि इस बात को जानने की इच्छा से उपजी है कि इस्लाम सामाजिक और नस्लीय न्याय के विषयों पर कैसे चर्चा करता है। ऑस्टन सामाजिक न्याय को आस्था का अभिन्न अंग तथा पूजा का कार्य मानते हैं। वह [[न्यूर्क, न्यू जर्सी]] में मुस्लिम समुदाय में शामिल हैं। == इन्हें भी देखें == * [[ब्रूनो अब्दुल हक़ गाइडरडोनी]] * [[फ्रिथजोफ शूओन]] * [[याहया अलावी]] * [[आयेशा बीवली]] * [[आयेशा लेमु]] * [[आयशा ग्रे हेनरी]] == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.instagram.com/tiny_muslimah/ डोना ऑस्टन इंस्टाग्राम पर] * [https://x.com/TinyMuslimah डोना ऑस्टन ट्विटर पर] {{Reflist}} [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:ईसाई धर्म से इस्लाम धर्म अपनाने वाले लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:इस्लाम में परिवर्तित लोगों की सूची]] [[श्रेणी:21वीं सदी के अमेरिकी लोग]] s32o8nz24hda2o0dexfe5xll6at6ifb 1815 का घोषणापत्र 0 1532007 6632875 6219389 2026-10-25T05:37:25Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632875 wikitext text/x-wiki {{Infobox document | document_name = 1815 का घोषणा पत्र | image = Charter of 1815.jpg | image_size = | image_alt = | caption = First page of the act | orig_lang_code = fr | title_orig = {{in lang|fr}} Acte additionnel aux constitutions de l'Empire du 22 avril 1815 | date_created = | date_presented = | date_ratified = | date_effective = | date_repeal = | location_of_document = | commissioned = | writer = | signers = | media_type = | subject = | purpose = }} '''1815 के घोषणा पत्र''' पर 22 अप्रैल 1815 को हस्ताक्षर किये गये, फ्रांसीसी संविधान नेपोलियन प्रथम के अनुरोध पर बेंजामिन कॉन्स्टेंट द्वारा तैयार किया गया था जब वह एल्बा पर निर्वासन से लौटे थे। आधिकारिक तौर पर साम्राज्य के संविधानों के लिए अतिरिक्त अधिनियम के नाम से नामित इस दस्तावेज़ ने पिछले नेपोलियन संविधानों (वर्ष आठवां का संविधान, वर्ष दसवां का संविधान और वर्ष बारहवां का संविधान) को बड़े पैमाने पर संशोधित किया (वास्तव में लगभग प्रतिस्थापित किया)। अतिरिक्त अधिनियम ने नेपोलियन के संविधान को लुई अट्ठारहवां के 1814 के बॉर्बन रेस्टोरेशन चार्टर के अनुरूप पुनः तैयार किया, जबकि अन्यथा बॉर्बन चार्टर के अस्तित्व को नजरअंदाज कर दिया गया। यह भावना में बहुत उदार था, और इसने फ्रांसीसी लोगों को ऐसे अधिकार दिए जो पहले उनके लिए अज्ञात थे, जैसे कि 5,000 से कम आबादी वाले कम्यून में मेयर का चुनाव करने का अधिकार। नेपोलियन ने इसे पिछले संविधानों की मात्र निरंतरता के रूप में माना, और इसलिए इसने "साम्राज्य के संविधानों के अतिरिक्त" एक साधारण विधायी अधिनियम का रूप ले लिया। ==तैयारी== नेपोलियन, सौ दिनों के लिए एल्बा द्वीप से वापस आने के बाद, प्रथम साम्राज्य को फिर से स्थापित करने में सक्षम नहीं था जैसा कि उसकी बहाली से पहले था। उन्होंने उदारवादी बेंजामिन कॉन्स्टेंट से एक नया संविधान तैयार करने के लिए कहा। इसे 1 जून, 1815 को पांच मिलियन मतदाताओं के विशाल बहुमत द्वारा जनमत संग्रह द्वारा अपनाया गया था, हालांकि बहुत से योग्य मतदाताओं ने मतदान में भाग नहीं लिया। इसे चैंप डे मार्स में चैंप डे माई समारोह में प्रख्यापित किया गया था। नेपोलियन के तेजी से पतन ने इसे पूरी तरह से लागू होने से रोक दिया। ==सिद्धांत== विधायी शक्ति का प्रयोग सम्राट द्वारा संसद के साथ मिलकर किया जाना था, जो दो कक्षों से मिलकर बना था: सम्राट द्वारा नियुक्त वंशानुगत सदस्यों से बना चैंबर ऑफ पीयर्स, और चैंबर ऑफ रिप्रेजेंटेटिव्स, जिसमें अलग-अलग विभागों में निर्वाचक मंडलों द्वारा 5 साल के कार्यकाल के लिए चुने गए 629 नागरिक शामिल थे। मंत्रियों को अपने कार्यों के लिए संसद के प्रति उत्तरदायी होना था। उदारीकरण ने अधिकारों की गारंटी और सेंसरशिप के अंत दोनों से निपटा। अंत में, दोनों कक्षों ने केवल एक महीने के लिए, 3 जून से 7 जुलाई, 1815 तक सत्र आयोजित किए। == इन्हें भी देखें == *[[1814 के घोषणा पत्र]] ==सन्दर्भ== *[http://www.napoleon-series.org/research/government/legislation/c_additional.html पत्र का अंग्रेजी पाठ] *एंडरसन, फ्रैंक मैलोय. ''संविधान और फ्रांस के इतिहास के अन्य चुनिंदा दस्तावेज, 1789-1901'' मिनियापोलिस, एच.डब्ल्यू. विल्सन, 1904. == बाहरी कड़ियाँ == {{wikisource|Declaration at the Congress of Vienna}} {{wikisource|Treaty of Vienna (Seventh Coalition)}} [[श्रेणी:Constitutions of France]] [[श्रेणी:Hundred Days]] [[श्रेणी:Bourbon Restoration]] [[श्रेणी:1815 in law]] [[श्रेणी:1815 in France]] [[श्रेणी:Legal history of France]] [[श्रेणी:1815 documents]] [[श्रेणी:Napoleon]] cdb5jjou9yk6jgsib337n9nc84b8eug 1814 का घोषणा पत्र 0 1532131 6632873 6603859 2026-10-25T05:35:48Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632873 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=जुलाई 2024}} {{Infobox document | document_name = 1814 का घोषणा पत्र | image = Charte constitutionnelle du 4 juin 1814. Page 1 - Archives Nationales - AE-I-29.jpg | image_size = | image_alt = | caption = Charter of 1814. | orig_lang_code = fr | title_orig = {{in lang|fr}} Charte constitutionnelle du 4 juin 1814 | date_created = | date_presented = | date_ratified = | date_effective = | date_repeal = | location_of_document = | commissioned = | writer = | signers = | media_type = | subject = | purpose = }} फ्रांसीसी '''1814 का घोषणा पत्र''' एक संवैधानिक पाठ था जिसे फ्रांस के राजा [[लुई अट्ठारहवाँ]] ने बर्बन पुनरुद्धार के तुरंत बाद शाही चार्टर के रूप में प्रदान किया था। वियना की कांग्रेस ने मांग की कि लुई को बहाल किये जाने से पहले किसी न किसी रूप में संविधान लाना होगा। प्रस्तावित संविधान को अस्वीकार करने के बाद, 6 अप्रैल 1814 को अनंतिम सरकार और सीनेट कंजर्वेटर ("रूढ़िवादी सीनेट"), प्रोवाँस के काउंट लुई स्टैनिस्लास जेवियर द्वारा निर्धारित संविधान सेनेटोरियल ने 4 जून 1814 को एक अलग संवैधानिक घोषणा पत्र प्रदान किया। वियना कांग्रेस की मांगें पूरी होने पर, प्रोवाँस के काउंट का नाम आधिकारिक तौर पर लुई अट्ठारहवाँ रखा गया, तथा राजशाही बहाल कर दी गई। घोषणा पत्र खुद को समझौते के पाठ के रूप में प्रस्तुत करता है, संभवतः क्षमा के रूप में, फ्रांसीसी क्रांति और साम्राज्य से प्राप्त कई अधिग्रहणों को संरक्षित करते हुए, जबकि बॉर्बन राजवंश को बहाल करता है। 'संवैधानिक घोषणा पत्र' के रूप में इसका शीर्षक समझौते के साक्ष्य के रूप में कार्य करता है, शब्द 'घोषणा पत्र' एन्सियन रेजीम ("पुराना शासन") के संदर्भ में और 'संवैधानिक' क्रांतिकारी इरादे को इंगित करता है। हालाँकि, घोषणा पत्र एक संवैधानिक राजतंत्र के विपरीत एक सीमित राजतंत्र की स्थापना करता है, जो राजा द्वारा स्वयं शासित शासन को लागू करता है, उसे राज्य का प्रमुख घोषित करता है। ==घोषणा पत्र की प्रकृति== <div class="nomobile">[[File:Chronology of French Constitutions.svg|right|250px]]</div>घोषणा पत्र एक दस्तावेज है जो फ्रांसीसी राज्य के कर्ताओं (राजा और दोनों सदनों) की जिम्मेदारियों को परिभाषित करता है। अपने 1814 के स्मारिका में लुई फिलिप ने दावा किया कि लुई अट्ठारहवां ने घोषणा पत्र को फ्रांसीसी साम्राज्य के नए मौलिक कानून के रूप में नहीं माना था - क्योंकि वे अभी भी लागू थे और उन्हें बदला नहीं जा सकता था - बल्कि उन्होंने इसे एक दस्तावेज के रूप में माना था जिसमें एस्टेट्स जनरल और संसदों को दो सदनों द्वारा प्रतिस्थापित करने और इन दो सदनों की नई जिम्मेदारियों को परिभाषित करने की बात कही गई थी। ==मसौदा समिति== 18 मई 1814 को लुई XVIII ने एक मसौदा समिति बनाई, जिसमें बाईस सदस्यों को नामित किया गया। टैलीरैंड से सावधान होकर उसने उसे शामिल न करने का फैसला किया, भले ही टैलीरैंड ने 6 अप्रैल के संविधान के दौरान महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। चांसलर डैमब्रे की अध्यक्षता वाले इस आयोग में हमने पाया: *तीन शाही आयुक्त: मोंटेस्क्यू, फेरैंड और बेउग्नॉट; *नौ सीनेटर: बारबे-मारबोइस, बार्थेलेमी, बोइसी डी'एंग्लास, फॉन्टेनेस, गार्नियर, पास्टोरेट, ह्यूगेट डी सेमोनविले, सेरुरियर और विमर; *"कॉर्प्स लेजिस्लैटिफ" के नौ सदस्य: ब्लैंक्वार्ट डी बैलेउल, चौविन डी बोइस-सावरी, चाबौड-लाटौर, क्लॉसेल डी कूसेर्गेस, डचेसनेस डी गिलेवोइसिन, फगेट डी बाउरे, फॉल्कन, लैने और पेरी-डुहामेल। 22 मई को आयोग ने अपनी पहली बैठक डैमब्रे में की जो छह दिनों तक चली। 26 मई को आयोग ने अपना मसौदा निजी वकील के सामने पेश किया जिसने इसे मंजूरी दे दी। ==फ़्रांसीसी सार्वजनिक कानून== घोषणा पत्र के शुरुआती बारह अनुच्छेद "अधिकारों के विधेयक" के अनुरूप हैं। इनमें कानून के समक्ष समानता की घोषणा, उचित प्रक्रिया अधिकार, धार्मिक सहिष्णुता, प्रेस की स्वतंत्रता, निजी संपत्ति की सुरक्षा और भर्ती की समाप्ति जैसे उपाय शामिल थे। ये सिद्धांत, नेपोलियन कोड के प्रतिधारण के साथ, फ्रांसीसी क्रांति के कुछ स्थायी लाभों का प्रतिनिधित्व करते हैं। फिर भी, कानून की संवैधानिकता की न्यायिक समीक्षा की अवधारणा अविकसित थी, और इन अधिकारों की रक्षा करना विधायिका की जिम्मेदारी थी, न कि अदालतों की। प्रेस की स्वतंत्रता, विशेष रूप से, बाद में कठोर प्रेस सेंसरशिप कानूनों द्वारा प्रतिबंधित कर दी गई, जिन्हें चार्टर की भावना का उल्लंघन करने वाला माना गया। इसके अलावा, कैथोलिक चर्च को आधिकारिक राज्य धर्म के रूप में विशेष प्रावधान करके धार्मिक सहिष्णुता को सीमित कर दिया गया। ==घोषणा पत्र की विषय-वस्तु== [[File:Charte constitutionnelle(du 4 Juin 1814), G.34279.jpg|thumb|200px|1814 का घोषणा पत्र (1814 लिथोग्राफिक छाप)।]] *व्यक्तिगत अधिकारों, संपत्ति के अधिकारों, प्रेस की स्वतंत्रता और अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता, धार्मिक स्वतंत्रता की गारंटी (अर्थात कैथोलिक धर्म को राज्य धर्म घोषित किया गया है) *अनिवार्य सैन्य सेवा समाप्त कर दी गई है *राष्ट्रीय वस्तुओं की बिक्री को चुनौती नहीं दी जाती, केवल बची हुई वस्तुएं ही पूर्व प्रवासियों को सौंपी जाती हैं *राजा के पास कार्यकारी शक्ति होती है (शांति और युद्ध, गठबंधन, पेशेवर पदों पर नियुक्ति का अधिकार)। अनुच्छेद 14 राजा को अध्यादेश द्वारा कानून बनाने का अधिकार देता है ‘कानूनों के क्रियान्वयन और राज्य की सुरक्षा के लिए’। वह सेनाओं का मुखिया होता है। लुई अट्ठारहवां, ‘ईश्वर की कृपा से संप्रभु’, कानून बनाता है और उन्हें लागू करता है। वह मंत्रियों को नियुक्त करता है, जो केवल उसके प्रति जवाबदेह होते हैं, लेकिन चैंबर ऑफ डेप्युटीज के समक्ष अभियोग लगाया जा सकता है। मंत्रियों को दो चैंबरों के सदस्यों में से चुना जा सकता है *विधायी शक्ति राजा, जो अकेले कानून बनाता है, और दो सदनों के बीच विभाजित होती है। कुलीनों से बना चैंबर ऑफ पीयर्स, राजा द्वारा नियुक्त किया जाता है (जीवन भर के लिए और वंशानुगत आधार पर) और चैंबर ऑफ डेप्युटीज को चुनिंदा मताधिकार द्वारा चुना जाता है (डेप्युटीज प्रत्यक्ष करों में 1,000 फ़्रैंक से अधिक का भुगतान करते हैं, मतदाता 300 से अधिक), हर साल एक-पांचवें द्वारा नवीनीकृत किया जाता है। चैंबर ऑफ डेप्युटीज को राजा द्वारा भंग किया जा सकता है। चैंबर्स धीरे-धीरे संबोधन का अधिकार और सरकार से सवाल पूछने की क्षमता प्राप्त करते हैं और इस तरह उसे मुश्किल में डालते हैं, बिना इसके कि यह अनिवार्य रूप से उसके इस्तीफे की ओर ले जाए *न्यायिक शक्ति राजा द्वारा नियुक्त न्यायाधीशों को दी जाती है और उसे हटाया नहीं जा सकता; जूरी की संस्था की पुष्टि की जाती है। सभी संहिताएँ लागू रहती हैं। राजा के पास महत्वपूर्ण न्यायिक शक्ति बनी रहती है *पूर्व-क्रांतिकारी कुलीन वर्ग को उसकी उपाधियाँ बहाल कर दी गई हैं, लेकिन शाही कुलीन वर्ग ने अपनी उपाधियाँ बरकरार रखी हैं। कुलीन वर्ग को "समाज के कर्तव्यों और दायित्वों से कोई छूट नहीं दी गई है" *मताधिकार का अधिकार कम से कम 30 वर्ष की आयु के पुरुषों को दिया जाता है और उन पर कर (प्रत्यक्ष योगदान के 300 फ्रेंच फ़्रैंक) लगाया जाता है क्योंकि सार्वभौमिक मताधिकार की स्थापना के समय कोई सवाल ही नहीं था, निर्वाचन क्षेत्र को एक सामाजिक कार्य माना जाता था।<ref>{{cite book |last=Troper |first=Michel and Francis Hamon |title=Droit constitutionnel |publisher=L.G.D.J. |year=2008}}</ref> उदारवादियों के अनुरोध पर, चयनात्मक मताधिकार अपनाया जाता है। यह कम से कम 40 वर्ष की आयु के पुरुषों को दिया जाता है, जिन पर 1,000 फ्रेंच फ़्रैंक का प्रत्यक्ष कर लगाया जाता है। इन शर्तों को देखते हुए, राजनीतिक रूप से सक्रिय नागरिकों की संख्या 100,000 मतदाता और 15,000 पात्र हैं<ref>{{cite book |last=Caron |first=Jean-Claude |title=La France de 1815 à 1848 |publisher=Armand Colin |year=2002 |pages=9}}</ref> *क्रांति और साम्राज्य द्वारा स्थापित प्रशासनिक ढांचे को शक्तियों के केंद्रीकरण की सख्त नीति के ढांचे के भीतर बड़े पैमाने पर संरक्षित किया गया है (महापौर, सामान्य पार्षद और जिला पार्षदों की नियुक्ति सरकार या राज्य प्रतिनिधियों द्वारा की जाती है) ==राजा और उसके मंत्री== 1814 के घोषणा पत्र के तहत राजा को केन्द्रीय स्थान प्राप्त था। घोषणा पत्र में घोषित किया गया कि राजा राज्य का प्रमुख और मुख्य कार्यकारी होगा: राजा सार्वजनिक अधिकारियों को नियुक्त करेगा, "कानूनों के क्रियान्वयन और राज्य की सुरक्षा के लिए" आवश्यक अध्यादेश और विनियम जारी करेगा, सेना और नौसेना की कमान संभालेगा, युद्ध की घोषणा करेगा, और "शांति, गठबंधन और वाणिज्य की संधियाँ" करेगा (अनुच्छेद 13 और 14)। इसके अलावा, राजा का विधायी शक्ति पर बहुत प्रभाव था, क्योंकि उसके पास संसद में मसौदा कानून पेश करने का एकमात्र अधिकार था (अनुच्छेद 16), और संसद द्वारा पारित कानूनों को स्वीकृति देने या रोकने का अधिकार था (अनुच्छेद 20)। राजा संसद को बुलाता और स्थगित करता था और चैंबर ऑफ डेप्युटीज को भंग करने और नए चुनाव बुलाने का अधिकार रखता था (अनुच्छेद 50)। राजा ने हाउस ऑफ पीयर्स के सदस्यों को भी नियुक्त किया (अनुच्छेद 27)। [[File:Louis XVIII in 1814.jpg|thumb|[[राजा]] [[फ्रांस]] के [[लुई अट्ठारहवाँ]]]] न्यायिक क्षेत्र में, राजा न्यायाधीशों की नियुक्ति करता था (अनुच्छेद 57) और उसे क्षमादान की शक्ति भी प्राप्त थी (अनुच्छेद 67)। ==सभाएँ== ब्रिटिश मॉडल की नकल करते हुए, 1814 के घोषणा पत्र ने एक द्विसदनीय विधायिका की स्थापना की, जिसमें एक प्रतिनिधि सभा और एक समकक्ष सभा शामिल थे। प्रतिनिधि सभा का चुनाव किया गया, लेकिन उच्च कर योग्यता के साथ। चुनाव दो चरणों में हुआ, जिसमें मतदाता इलेक्टोरल कॉलेज के सदस्यों को चुनते हैं, जो बदले में प्रतिनिधि का चुनाव करते हैं। इलेक्टोरल कॉलेज के सदस्यों को प्रत्यक्ष करों (अनुच्छेद 40) के रूप में प्रति वर्ष 300 फ़्रैंक का भुगतान करना पड़ता था, जबकि प्रतिनिधि को स्वयं प्रति वर्ष 1000 फ़्रैंक का प्रत्यक्ष कर देना पड़ता था। चूंकि कर मुख्य रूप से भू-संपत्ति पर लगाए जाते थे, इसलिए इसने प्रतिनिधि सभा को सबसे अमीर भूस्वामियों के बहुत छोटे प्रतिशत तक सीमित कर दिया। इस प्रकार घोषणा पत्र के तहत फ्रांसीसी संसद का प्रतिनिधि आधार उस आधार से बहुत संकीर्ण था जिसका उपयोग एन्सियन रेजीम के तहत एस्टेट्स-जनरल को चुनने के लिए किया गया था। इसके अलावा, इलेक्टोरल कॉलेज के अध्यक्षों को राजा द्वारा नियुक्त किया जाता था, जिससे सरकार को चुनावों के परिणामों को प्रभावित करने की क्षमता मिलती थी। समकक्ष सभा की नियुक्ति राजा द्वारा की जाती थी, और इसमें वंशानुगत अभिजात वर्ग और सार्वजनिक सेवा के लिए सम्मानित आजीवन सहकर्मी दोनों शामिल हो सकते थे (अनुच्छेद 27)। सहकर्मियों की संख्या असीमित थी, जिसका अर्थ है कि राजा किसी भी समय उनकी संख्या में वृद्धि कर सकता था। अपनी विधायी और विचार-विमर्शकारी भूमिका के अलावा, समकक्ष सभा ने महाभियोग (अनुच्छेद 55) और "उच्च राजद्रोह और राज्य की सुरक्षा के खिलाफ हमलों" (अनुच्छेद 33) के मामलों के लिए एक विशेष न्यायालय के रूप में भी काम किया। नेपोलियन के सौ दिनों की अवधि के दौरान, घोषणा पत्र को निलंबित कर दिया गया था, जो 1815 में नेपोलियन के त्याग के बाद ही वापस लागू हुआ। 1814 में नियुक्त सभी 29 सहकर्मी नेपोलियन के साथ गठबंधन करने के कारण सत्ता से हटा दिए गए थे। उसी वर्ष अगस्त में नए सहकर्मी नियुक्त किए गए, जिनमें से अधिकांश पहले हटाए गए थे, अगले वर्षों में फिर से बहाल हो गए, हालांकि निचले पद पर।<ref>{{cite web |title=Peers Removed from the Chamber on 24 July 1815 by King Louis XVIII |url=https://www.napoleon-series.org/research/government/france/chamberofpeers/c_chamber5.html |website=www.napoleon-series.org |access-date=2021-02-18}}</ref> दोनों सदनों के सदस्यों को कुछ संसदीय विशेषाधिकार प्राप्त थे, जिनमें गिरफ़्तारी से छूट (अनुच्छेद 34 और 52) शामिल थी। चैंबर ऑफ़ डेप्युटीज़ के अध्यक्ष (स्पीकर) को राजा द्वारा चैंबर द्वारा प्रस्तुत पाँच सदस्यों की सूची में से नियुक्त किया जाता था (अनुच्छेद 43), जबकि चैंबर ऑफ़ पीयर्स की अध्यक्षता फ्रांस के चांसलर द्वारा की जाती थी, जो राजा द्वारा नियुक्त एक अधिकारी होता था (अनुच्छेद 29)। दोनों सभाओं की सहमति कानून पारित करने के लिए आवश्यक थी। सभाओं के बीच मतभेदों को सुलझाने के लिए संयुक्त सत्र या अन्य संवैधानिक उपायों का प्रावधान नहीं था। प्रस्तावित कानून (विधेयक) राजा द्वारा किसी भी सभा में पेश किए जा सकते थे, सिवाय उन कानूनों के जो करों से संबंधित होते थे; ऐसे कानूनों को प्रतिनिधि सभा में ही पेश किया जाना आवश्यक था (अनुच्छेद 17)। ==एक संवैधानिक, लेकिन संसदीय नहीं, राजतंत्र== राजा की अधिकांश शक्तियों का प्रयोग उनके मंत्रियों द्वारा किया जाता था। मंत्री राजा द्वारा चुने जाते थे। अनुच्छेद 13 में सामान्य रूप से कहा गया था कि "मंत्री जिम्मेदार हैं", लेकिन इस जिम्मेदारी का स्वभाव अस्पष्ट था और इसकी सीमा सीमित थी। अनुच्छेद 55 और 56 ने इस जिम्मेदारी को "देशद्रोह और भ्रष्टाचार के कार्यों" तक सीमित कर दिया था। इसके अलावा, जिम्मेदारी केवल महाभियोग द्वारा लागू की जा सकती थी—प्रतिनिधि सभा द्वारा अभियोग और पीयर सभा द्वारा परीक्षण। इस प्रकार, चार्टर ने आधुनिक संसदीय सरकार के सिद्धांत को मान्यता नहीं दी, अर्थात् मंत्री केवल कानूनी रूप से ही नहीं, बल्कि राजनीतिक रूप से भी संसद के प्रति जिम्मेदार हैं, और संसद बिना महाभियोग कार्यवाही के, केवल अविश्वास मत द्वारा मंत्रियों को हटा सकती है। इस संबंध में, चार्टर अपने समय के अन्य संवैधानिक दस्तावेजों से अलग नहीं था (यहां तक कि ब्रिटेन में भी, जहां मंत्रियों की संसद के प्रति जिम्मेदारी अठारहवीं शताब्दी में स्थापित हो गई थी, यह केवल पारंपरिक आधार पर ही बनी रही)। इसलिए, पुनर्स्थापना युग के दौरान फ्रांसीसी राजनीति के उदार तत्वों के लिए चुनौती थी एक संसदीय सरकार की परंपरा विकसित करना, जिसके अनुसार: (i) राजा केवल अपने मंत्रियों की सलाह पर कार्य करेगा, और (ii) मंत्रियों, जिन्हें औपचारिक रूप से राजा द्वारा नियुक्त किया जाएगा, संसद में बहुमत के नेताओं में से चुना जाएगा, और यदि वे संसद का विश्वास खो देते हैं तो उन्हें इस्तीफा देना होगा। संकीर्ण मताधिकार, प्रतिक्रियावादी अल्ट्रा पार्टी का प्रभुत्व, और राजा के व्यक्तिगत हस्तक्षेप के कारण, ये परंपराएं 1814-1830 की अवधि के दौरान विकसित नहीं हो पाईं। इस प्रकार, यद्यपि चार्टर के तहत राजतंत्र संवैधानिक था, यह कभी भी वास्तव में एक संसदीय प्रणाली में परिवर्तित नहीं हो सका। ==स्थिति और संशोधन== घोषणा पत्र को राजा द्वारा जनता को एक उपहार के रूप में प्रस्तुत किया गया था, न कि जनता के किसी संवैधानिक अधिनियम के रूप में। यह इस शब्दों के साथ समाप्त होता है: "पेरिस में दिया गया, कृपा के वर्ष 1814 में, और हमारे शासन के उन्नीसवें वर्ष में"; "वैधता" के सिद्धांतों के प्रति यह प्रतिबद्धता लुई अट्ठारहवां के शासन को जून 1795 से प्रारंभ मानती है, जो लुई सत्रहवाँ, लुई अट्ठारहवां के भाई लुई सोलहवें के सबसे छोटे पुत्र, की मृत्यु के बाद का समय है। राजा और उनके उत्तराधिकारियों को चार्टर बनाए रखने की शपथ (अनुच्छेद 74) लेनी होती थी। चार्टर में भविष्य में संशोधन के लिए कोई प्रावधान नहीं था। एक दृष्टिकोण के अनुसार, इसने चार्टर को एक वास्तव में मौलिक कानून बना दिया, जो राजा, सभाओं और जनता पर समान रूप से बाध्यकारी था। हालांकि, 1830 की क्रांति ने यह सिद्धांत स्थापित किया कि चार्टर, जिसे फिर संशोधित रूप में पुनः जारी किया गया, को राजा और सभाओं के संयुक्त कार्य द्वारा, एक सामान्य कानून की तरह, बदला जा सकता है। ==टिप्पणी== {{Notelist}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [http://www.napoleon-series.org/research/government/legislation/c_charter.html Full text] {{portalbar|फ़्रान्स}} [[श्रेणी:फ़्रांस का इतिहास]] 1b56kzwseda0s1gxtigcrpqyas7mf0a सदस्य वार्ता:Temmeltäjä 3 1536718 6632581 6361097 2026-10-24T16:58:09Z Lentokonefani 335186 Lentokonefani ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Samioğlu]] को [[सदस्य वार्ता:Temmeltäjä]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Samioğlu|Samioğlu]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Temmeltäjä|Temmeltäjä]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6144468 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Âmil}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:56, 25 जून 2024 (UTC) l3nbqn9wnhp87bswcgzd41zgg9wqoag अम्मु (फ़िल्म) 0 1537595 6632811 6312927 2026-10-25T03:26:42Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632811 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox film | name = अम्मु | image = | caption = अमेज़न प्राइम वीडियो पर पोस्टर | director = चारुकेश सेकर | writer = चारुकेश सेकर | producer = स्टोन बेंच फिल्म्स | starring = ऐश्वर्या लेख्मी, नवीन चंद्र, बॉबी सिम्हा | released = {{Film date|2022|10|19}} | runtime = 136 मिनट | country = भारत | language = तेलुगू }}'''अम्मू''' 2022 की भारतीय तेलुगू भाषा की ड्रामा थ्रिलर फिल्म है, जिसे चारुकेश सेकर ने लिखा और निर्देशित किया है और स्टोन बेंच फिल्म्स द्वारा निर्मित किया गया है।<ref>{{cite web|url=https://www.cinemaexpress.com/telugu/news/2022/oct/06/aishwarya-lekshmis-ammu-to-premiere-on-amazon-prime-on-this-date-35318.html|title=Aishwarya Lekshmi's Ammu to premiere on Amazon Prime on this date|date=6 October 2022|website=Cinema Express}}{{Dead link|date=अगस्त 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इस फिल्म में ऐश्वर्या लेख्मी, नवीन चंद्र और बॉबी सिम्हा मुख्य भूमिकाओं में हैं और इसका प्रीमियर 19 अक्टूबर 2022 को अमेज़न प्राइम वीडियो पर हुआ।<ref name="l4032">{{cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ammu-movie-review-aishwarya-lekshmi-shines-in-poignant-yet-unconvincing-tale-of-domestic-abuse/article66031261.ece|title=‘Ammu’ movie review: Aishwarya Lekshmi shines in poignant, yet unconvincing tale of domestic abuse|last=Chandar|first=Bhuvanesh|date=2022-10-19|website=The Hindu|access-date=2024-06-29}}</ref> == कथानक == अमुधा उर्फ अम्मू अपने पड़ोसी रविन्द्रनाथ उर्फ रवि से शादी करती है, जो एक पुलिस इंस्पेक्टर के रूप में काम करता है। नवविवाहित महारणिपल्ली पहुँचते हैं, जहाँ रवि महारणिपल्ली स्टेशन पर सर्कल इंस्पेक्टर ऑफ पुलिस है। युगल के सामने एक शानदार जीवन प्रतीत होता है क्योंकि दोनों एक दूसरे से प्यार और समर्थन करते हैं, लेकिन चीजें तब बदल जाती हैं जब रवि धीरे-धीरे अम्मू के साथ कठोर, निष्क्रिय आक्रामक, जोड़-तोड़ करने वाला और क्रूर हो जाता है, कभी-कभी उस पर चिल्लाता है और अपने सहयोगियों के सामने उसे शर्मिंदा करता है। स्थिति तब और खराब हो जाती है जब रवि किसी छोटी सी बात पर उसे थप्पड़ मारता है, जबकि अम्मू के माता-पिता महारणिपल्ली में उनसे मिलने आए हुए होते हैं। हालांकि रवि अम्मू से माफी मांगकर उसे शांत करता है, लेकिन यह स्पष्ट है कि वह थप्पड़ मारने का पछतावा नहीं करता बल्कि केवल यह चाहता है कि अम्मू यह बात अपने माता-पिता को न बताए। अम्मू बाद में अपनी मां कल्पना से कहती है कि रवि ने उसे थप्पड़ मारा और पूछती है कि उसे क्या करना चाहिए। उसकी मां उसे बताती है कि उसे वही करना चाहिए जो उसे सही लगे। अम्मू चुप रहने और रवि से प्रेम और समर्थन की उम्मीद में उसके अत्याचार सहने का फैसला करती है, इस उम्मीद में कि शायद यदि वह उसमें पर्याप्त प्रेम पैदा कर दे, तो वह उसे चोट पहुँचाना बंद कर देगा। हालांकि वह रवि द्वारा लगातार प्रताड़ित होने से तंग आ चुकी है और उनके संबंध को समाप्त करना चाहती है, लेकिन डर और शर्मिंदगी के कारण ऐसा नहीं कर पाती। रवि चाहता है कि अम्मू गर्भधारण करे क्योंकि उसके सहकर्मी की पत्नी गर्भवती हो गई थी और सभी ने उसे बधाई दी थी। अम्मू इस दुष्ट गृहस्थी में बच्चे को नहीं लाना चाहती, इसलिए वह गर्भनिरोधक गोलियां लेती है। हालांकि, वह गर्भवती हो जाती है, संभवतः इसलिए क्योंकि रवि उसकी गोलियों को चुपके से बदल रहा था। यह अम्मू को एक और बदतर भावनात्मक स्थिति में डाल देता है। वह रवि के सहकर्मियों सत्य और इकबाल और अपनी पड़ोसी लिन्नी से मदद मांगती है, और वे उसे रवि के वरिष्ठ अधिकारी डीआईजी रेड्डी के कार्यालय ले जाते हैं, ताकि वह रवि के घरेलू हिंसा की शिकायत कर सके। हालांकि, रवि उसे रेड्डी तक पहुंचने से पहले देख लेता है और उसे सत्य के सामने यह स्वीकार करने के लिए जोड़-तोड़ करता है कि उसने उसे कभी नहीं मारा। सत्य, इकबाल और लिन्नी उसकी मदद करना चाहते हैं लेकिन असहाय हैं क्योंकि अम्मू ने रेड्डी से शिकायत करने का एकमात्र अवसर जाने दिया है। हालांकि, अम्मू उन्हें बताती है कि उसने उम्मीद नहीं छोड़ी है और सही मौके का इंतजार करेगी। वह उन्हें बताती है कि वह चाहती है कि रवि सभी के सामने यह स्वीकार करे कि उसने उसके साथ दुर्व्यवहार किया है, और फिर वह गर्व से उससे दूर जाना चाहती है।<ref name="a432">{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2022/Oct/20/ammu-movie-review-an-effectual-portrayal-of-fight-for-resilience-against-abuse-2509883.html|title=Ammu movie review: An effectual portrayal of fight for resilience against abuse|last=Sundar|first=Anusha|date=2022-10-20|website=The New Indian Express|access-date=2024-06-29}}</ref> जैसे ही अम्मू समाधान खोज रही होती है, प्रभु दास अपनी बहन गीता की शादी में परोल पर महारणिपल्ली पुलिस स्टेशन आता है। प्रभु को दो लोगों की हत्या के लिए जेल भेजा गया था, और गीता इसके लिए उससे नाराज़ है और उसके प्रयासों के बावजूद उसे माफ करने से इनकार कर देती है। हालांकि, पुलिस स्टेशन में, रवि प्रभु को परेशान करता है, उससे अनावश्यक काम करवाता है। एक दिन प्रभु विद्रोह करता है, जिससे उसकी परोल रद्द हो जाती है। अम्मू को पता चलता है कि यदि प्रभु स्टेशन पर अपनी किसी भी बैठक से चूकता है तो रवि मुश्किल में पड़ जाएगा। इसलिए वह, सत्य, लिन्नी और इकबाल उसे रवि से गुप्त रूप से अपने घर में छिपा लेते हैं। इससे पुलिस स्टेशन और रवि के जीवन में हलचल मच जाती है, क्योंकि कई लोग, जिनमें गीता और उसका मंगेतर भी शामिल हैं, प्रभु की रिहाई के लिए विरोध करते हैं। बाद में, इस वजह से, रवि को निलंबित कर दिया जाता है। इस बीच, अम्मू भी रेड्डी के पास जाती है और रवि के घरेलू दुर्व्यवहार की शिकायत करती है। वह रवि की धमकी भरी बातों का एक वॉयस रिकॉर्डिंग भी सौंपती है, जिसमें वह स्वीकार करता है कि उसने वास्तव में उसे नियमित रूप से प्रताड़ित किया है। यह रिकॉर्डिंग उसने उसी गुप्त वॉयस रिकॉर्डर से की थी, जिससे रवि घर पर उसकी जासूसी करता था। रवि को गिरफ्तार कर लिया जाता है, और संकेत मिलता है कि वह जल्द ही अपनी नौकरी खो देगा। लिन्नी जल्द ही प्रभु को वापस पुलिस स्टेशन ले जाती है, जहां उसे आखिरकार अपनी बहन की माफी मिलती है। अम्मू और प्रभु एक दूसरे से विदा लेते हैं। वह और लिन्नी भविष्य के बारे में चर्चा करते हैं। लिन्नी कहती है कि अगर अम्मू बलात्कार से गर्भवती हुए बच्चे को गिराने का फैसला करती है तो वह बुरी व्यक्ति नहीं होगी। अम्मू कहती है कि उसे पता है। यह नहीं बताया गया है कि अम्मू ने बच्चे के साथ क्या किया, लेकिन फिल्म इस दृश्य के साथ समाप्त होती है कि अम्मू अपने घर के रास्ते में है और महारणिपल्ली बस स्टेशन पर भिखारी के साथ बिरयानी खुशी-खुशी साझा कर रही है, जिसके साथ उसने पहले दिन अपनी परेशानियाँ साझा की थीं। वह भिखारी से पूछती है कि उसने पहले उसे यह क्यों नहीं बताया कि वह रवि के पास न लौटे जबकि उसे पता था कि वह गलत निर्णय ले रही है। भिखारी उसे बताता है कि उसने उसे कुछ नहीं बताया क्योंकि निर्णय सही हो या गलत, यह उसका निर्णय होना चाहिए। फिल्म उम्मीद के साथ समाप्त होती है।<ref name="l403">{{cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ammu-movie-review-aishwarya-lekshmi-shines-in-poignant-yet-unconvincing-tale-of-domestic-abuse/article66031261.ece|title=‘Ammu’ movie review: Aishwarya Lekshmi shines in poignant, yet unconvincing tale of domestic abuse|last=Chandar|first=Bhuvanesh|date=2022-10-19|website=The Hindu|access-date=2024-06-29}}</ref><ref name="b323">{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/telugu-cinema/ammu-movie-review-chilling-story-of-a-woman-s-fight-against-domestic-violence-101666174126962.html|title=Ammu movie review: Chilling story of a woman's fight against domestic violence|last=Pudipeddi|first=Haricharan|date=2022-10-19|website=Hindustan Times|access-date=2024-06-29}}</ref><ref name="i508">{{cite web|url=https://www.cinemaexpress.com/telugu/news/2022/Oct/06/aishwarya-lekshmis-ammu-to-premiere-on-amazon-prime-on-this-date-35341.html|title=Aishwarya Lekshmi's Ammu to premiere on Amazon Prime on this date|last=Features|first=CE|date=2022-10-06|website=Cinema Express|access-date=2024-06-29}}</ref> == कलाकार == * ऐश्वर्या लेख्मी - अमुधा 'अम्मू' रविन्द्रनाथ * नवीन चंद्र - सीआई एस. रविन्द्रनाथ 'रवि' * बॉबी सिम्हा - प्रभु दास * पार्वती टी. - कल्पना, अम्मू की मां * राजा रविंद्र - दिलीप, अम्मू के पिता * अप्पाजी अम्बरीशा डार्भा - रवि के पिता * प्रमोधिनी - रवि की मां * सत्य कृष्णन - कांस्टेबल सत्य * प्रेम सागर - इकबाल * अंजलि अमीर - लिन्नी * रघु बाबू - भिखारी * कंचरापालेम राजू - इस्माइल * संजय स्वारूप - डीआईजी रेड्डी * अनुषा प्रभु - गीता * साई बद्राम दिनेश - गीता का मंगेतर * गुरु चरण - एसआई दिवाकर * जमालामडुगु दावूद - मंसूर अली खान * टी. वी. रमन - प्रसाद <ref name="k986">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt19864926/|title=Ammu (2022) ⭐ 6.7|date=2022-10-19|website=IMDb|access-date=2024-06-29}}</ref><ref name="x446">{{cite web|url=https://www.primevideo.com/detail/Ammu/0P1U4OK0BYQ29U7TEW2T6SRVV7|title=Watch Ammu online – Prime Video|date=2024-03-22|website=Amazon.com Sign up for Prime Video|access-date=2024-06-29}}</ref> == सन्दर्भ == 7jezgcni19acd3m0s73ff222w6v2ukp अंत्रम (फ़िल्म) 0 1540936 6632640 6267632 2026-10-24T19:17:22Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632640 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} '''''एंट्रम'''''(जिसे एंट्रम: द डेडलीस्ट फिल्म एवर मेड के नाम से भी जाना जाता है) डेविड अमिटो और माइकल लैसिनी द्वारा लिखित और निर्देशित 2018 की एक कनाडाई हॉरर फिल्म है।<ref>{{cite web|url=http://brooklynhorrorfest.com/films/antrum/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=14 जुलाई 2024|archive-date=27 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927182558/http://brooklynhorrorfest.com/films/antrum/|url-status=dead}}</ref>फिल्म को दो भागों में विभाजित किया गया है: एक मॉक्यूमेंट्री के रूप में प्रारंभिक और अंतिम फ्रेम कथा और एक फीचर फिल्म।इस वृत्तचित्र का उद्देश्य 1979 में रिलीज हुई फिल्म एन्ट्रम की कहानी बताना है, जिसके बारे में कहा जाता है कि इसका देखने वालों पर हानिकारक प्रभाव पड़ता है; फिल्म का अधिकांश भाग कथित तौर पर फिल्म का एकमात्र ज्ञात प्रिंट है, जिसे किसी अज्ञात तीसरे पक्ष द्वारा बदल दिया गया है। एंट्रम को अमितो और लैसिनी द्वारा एक अलग परियोजना के विकास के दौरान विकसित किया गया था, जिसमें वे संभावित परिदृश्यों पर विचार-मंथन कर रहे थे जिन्हें वे फिल्म में शामिल कर सकते थे। केंद्रीय विचार, जो बाद में एंट्रम का आधार बन गया, इस अवधारणा से आया कि एक कथित "शापित" फिल्म देखना कैसा होगा, जिसके बारे में फिल्म निर्माताओं को लगा कि यह एक बेहतरीन हॉरर फिल्म बन सकती है। फिल्म के रहस्यमय पहलुओं के लिए, अमितो और लैसिनी ने राक्षसों और शैतान के विभिन्न ऐतिहासिक और सांस्कृतिक चित्रणों का अध्ययन किया, जबकि आगे की प्रेरणा डेविड बी. अर्ल की एक लघु फिल्म डाइनिंग रूम या देयर इज़ नथिंग से मिली, जिसे लैसिनी ने फिल्म स्कूल में देखने का दावा किया था। अमेरिकी अभिनेत्री निकोल टॉमकिन्स को ओरली की मुख्य भूमिका में लिया गया था, जबकि बाल कलाकार रोवन स्मिथ को उनके छोटे भाई नाथन की भूमिका में लिया गया था। मुख्य फोटोग्राफी एक महीने की अवधि में दक्षिणी कैलिफोर्निया में हुई थी। "एंट्रम"का विश्व प्रीमियर 14 अक्टूबर 2018 को ब्रुकलिन हॉरर फिल्म फेस्टिवल में हुआ, और इसे अन्य फिल्म समारोहों में प्रदर्शित किया गया, जहां इसे कई पुरस्कारों के लिए नामांकित किया गया। बाद में अनकॉर्कड एंटरटेनमेंट ने फिल्म के उत्तरी अमेरिकी वितरण अधिकार हासिल कर लिए, और बाद में इसे वीडियो-ऑन-डिमांड और स्ट्रीमिंग सेवाओं के माध्यम से 2019 की शरद ऋतु में रिलीज़ किया। इसे आलोचकों से सकारात्मक समीक्षा मिली, जिन्होंने इसके वातावरण, अभिनय और रचनात्मकता की प्रशंसा की, जबकि कुछ ने इसकी गति, रनटाइम और कथानक की आलोचना की। ==प्लॉट== 1979 में, एंट्रम नामक एक फिल्म - जो अंग्रेजी में फिल्माई गई थी, लेकिन जाहिर तौर पर बल्गेरियाई मूल की थी - को विभिन्न फिल्म समारोहों में शामिल करने के लिए प्रस्तुत किया गया; किसी ने भी इसे स्वीकार नहीं किया।प्रत्येक अस्वीकृति के बाद, विभिन्न महोत्सव निर्देशकों की संदिग्ध परिस्थितियों में मृत्यु हो जाती है। कई वर्षों तक फिल्म अदृश्य रहती है, जब तक कि यह रहस्यमय तरीके से 1988 में बुडापेस्ट के एक थिएटर में प्रदर्शित नहीं हो जाती। स्क्रीनिंग के दौरान, आग लग जाती है - जिसे शुरू में एक खराब प्रोजेक्टर का नतीजा माना जाता है - जिससे थिएटर जलकर राख हो जाता है। बाद में जांचकर्ताओं ने पाया कि दर्शकों ने ही आग लगाई थी। यह फिल्म कई सालों तक फिर से नहीं देखी गई, जब तक कि इसे 1993 में कैलिफोर्निया के एक थिएटर में प्रदर्शित नहीं किया गया। फिल्म से पहले, एक रियायत स्टैंड कर्मचारी पॉपकॉर्न में एलएसडी की खुराक देता है; दवा और फिल्म के संयोजन के परिणामस्वरूप दंगा होता है, जिसके दौरान एक गर्भवती महिला की हत्या कर दी जाती है। इस स्क्रीनिंग के बाद, फिल्म की सभी प्रतियां स्पष्ट रूप से गायब हो जाती हैं, और यह शापित होने की प्रतिष्ठा अर्जित करती है। 2018 में, एंट्रम की एक प्रति सामने आई, जिसने एक वृत्तचित्र दल को इसके इतिहास और प्रभाव पर एक लघु फिल्म बनाने के लिए प्रेरित किया। हालाँकि फिल्म की उत्पत्ति अज्ञात है, लेकिन 35 मिमी रील की जाँच करने वाले वैज्ञानिक और फिल्म विशेषज्ञ यह निर्धारित करते हैं कि, अन्य अद्वितीय गुणों के अलावा, फिल्म में विचलित करने वाली आवाज़ें और अवचेतन इमेजरी का उपयोग किया गया है। वृत्तचित्र दल ने आगे यह निर्धारित किया कि एक स्पष्ट स्नफ़ फिल्म के असंबंधित, काले और सफेद स्निपेट को किसी तीसरे पक्ष द्वारा मूल फिल्म में जोड़ा गया है। वृत्तचित्र को रोक दिया जाता है ताकि एंट्रम को 25 वर्षों में पहली बार अपनी संपूर्णता में प्रस्तुत किया जा सके। एंट्रम भाई-बहन ओरली और नाथन से संबंधित है, जिनके पालतू कुत्ते मैक्सिन को हाल ही में मार दिया गया था। जब नाथन ने पूछा कि क्या मैक्सिन स्वर्ग गई थी, तो उनकी माँ ने उसे यह कहकर चिढ़ाया कि क्योंकि वह एक बुरा कुत्ता था, इसलिए मैक्सिन नर्क में गई है। नाथन को एक गलत याद का दुःस्वप्न आता है जिसमें मैक्सिन ने बिना किसी स्पष्ट कारण के उस पर हमला किया था, जिसके परिणामस्वरूप उसे मार दिया गया था। आघातग्रस्त, नाथन को परेशान करने वाले सपने और राक्षसों के दर्शन होने लगते हैं। अपने मन को शांत करने के प्रयास में, ओरली ने दावा किया कि उसने आइक नामक एक काल्पनिक सहपाठी से एक ग्रिमोयर प्राप्त किया है, जिसके बारे में उसका दावा है कि वह रहस्यवाद में पारंगत है। पुस्तक का उपयोग करते हुए - वास्तव में, एक स्केचबुक जिसे ओरली ने रहस्यमय चित्रों और "मंत्रों" से भरा है - वह नाथन को स्थानीय रूप से आत्महत्या के लिए प्रसिद्ध एक नजदीकी जंगल में ले जाती है, उसे बताती है कि यह वह स्थान है जहाँ शैतान स्वर्ग से बाहर निकाले जाने पर पृथ्वी पर गिरा था और अगर वे उस स्थान को खोज पाते हैं जहाँ वह उतरा था, तो जोड़ी नर्क में एक छेद खोद सकती है और मैक्सिन को बचा सकती है। ओरली नाथन को कई अनुष्ठानों और "संस्कारों" के माध्यम से मार्गदर्शन करती है, जिसका उद्देश्य नाथन को जंगल में मैक्सिन के कॉलर को खोजने की व्यवस्था करना है, जो एक "संकेत" है कि उन्होंने उसकी आत्मा को बचाया है। जैसे-जैसे दिन आगे बढ़ता है, ओरली यह देखकर परेशान हो जाती है कि उसके "जादू" वास्तविक दुनिया पर स्पष्ट प्रभाव डाल रहे हैं, वास्तविक नरकीय आकृतियों को जादू से जगा रहे हैं। इसके अतिरिक्त, यह जोड़ी गलती से सेप्पुकु का प्रयास कर रहे एक व्यक्ति को बाधित करती है, और अनजाने में अपने कैंपसाइट के पास एक आत्महत्या की सड़ती हुई लाश के पास से गुज़रती है। जंगल में अपनी पहली रात, नाथन तम्बू से बाहर निकलता है और देखता है कि पास की एक धारा में एक नाव को चरन जैसा दिखने वाला एक व्यक्ति चला रहा है, जो एक नग्न महिला को ले जा रहा है। वह एक खड़खड़ाती हुई जंजीर भी सुनता है जिसे वह सेर्बेरस का मानता है। अगले दिन, नाथन और ओरली जंगल में नरभक्षियों के एक जोड़े से टकराते हैं, जो बैफोमेट की एक विशाल, लोहे की मूर्ति के अंदर लोगों को पकड़कर जिंदा पकाते हैं, जिसमें वह व्यक्ति भी शामिल है जिसकी आत्महत्या की कोशिश को उन्होंने पहले बाधित किया था। जब नरभक्षियों को उनकी उपस्थिति का पता चलता है, तो ओरली अपने शिविर को छोड़कर और नाथन द्वारा पिछली रात देखी गई नाव में नदी के नीचे जाकर खुद को और नाथन को सुरक्षित स्थान पर ले जाने का प्रयास करती है; दोनों ही पानी में गिर जाते हैं। ओरली और नाथन किनारे पर पहुँचते हैं, लेकिन उन्हें एहसास होता है कि वे एक चक्र में चले गए हैं और अपने शिविर में वापस आ गए हैं। जब वे रात के लिए छिपते हैं, तो ओरली नाथन को अपनी चाल बताती है, लेकिन वह दावा करता है कि वह आइक से मिला था। नाथन ओरली को आगे बताता है कि आइक ने उसे उस पर भरोसा न करने के लिए कहा था। अगली सुबह, नरभक्षी उन्हें पकड़ लेते हैं और नाथन को पकाने की कोशिश करते हैं, लेकिन ओरली अपने पिंजरे से भाग जाती है और उसे मुक्त कर देती है। जैसे ही नाथन भागता है, ओरली एक बंदूक प्राप्त करती है और नरभक्षियों को मार देती है। जंगल में, नाथन एक कुत्ते से टकराता है जिसका पंजा भालू के जाल में फँसा हुआ है। नाथन जानवर को मुक्त कर देता है, इसे एक संकेत के रूप में लेता है कि उसने मैक्सिन को नर्क से मुक्त कर दिया है। स्क्रीन पर "द एंड" शीर्षक कार्ड दिखाई देता है; फिल्म अचानक फिर से शुरू होती है, ओरली के साथ जंगल में भागते हुए, राक्षसों द्वारा पीछा किए जाने और हिंसक मतिभ्रम का अनुभव करते हुए। वह जोड़े के तम्बू में छिप जाती है, अपनी बंदूक को प्रवेश द्वार पर निशाना बनाती है। जैसे ही नाथन पास आता है, घबराई हुई ओरली गोली चलाने की तैयारी करती है और फिल्म समाप्त हो जाती है। इसके कुछ समय बाद ही वृत्तचित्र पुनः शुरू होता है, जिसमें विद्वान पूरी फिल्म में एक रूण को देखते हैं जो एस्टारोथ नामक राक्षस से संबंधित है; पूरी फिल्म में रूण के अवचेतन रूप से प्रकट होने के उदाहरण दिखाए गए हैं, क्योंकि इतिहासकार इतिहास में इस राक्षस के कारण हुई त्रासदियों का वर्णन करते हैं। ==कास्ट== {{div col}} *रोवन स्मिथ नाथन के रूप में। *निकोल टॉमकिन्स ओरलीके रूप में *डैन इस्ट्रेट कैसियस (प्रथम नरभक्षी) के रूप में *सर्कस-स्ज़ालेव्स्की हंज़ी(द्वितीय नरभक्षी) के रूप में *शूसाकिमोटो हारुकी (पीड़ित) के रूप में *क्रिस्टेल एलिंग एम्बर(माँ) के रूप में *लुसी रेनर कथावाचक (आवाज़) के रूप में *पियरलुका अरैन्सियो द डेमन अमोन के रूप में *ए.जे. बॉन्ड खुद के रूप में *नाथन फ्लीट खुद के रूप में *ब्रॉक फ्रिकर खुद के रूप में *एसेन गदजालोव खुद के रूप में *मस्लाम {{div col end}} ==विकास== एंट्रम को डेविड अमितो और माइकल लैसिनी ने लिखा, निर्मित और निर्देशित किया था। फिल्म का विकास तब शुरू हुआ जब अमितो और लैसिनी एक अलग परियोजना विकसित करने पर काम कर रहे थे, जिसे उन्होंने "डरावनी प्रेम कहानी" के रूप में वर्णित किया। उस फिल्म की पटकथा पर काम करते हुए, उन्होंने संभावित परिदृश्यों पर विचार करना शुरू किया, जिन्हें वे फिल्म में शामिल कर सकते थे, विशेष रूप से वे जो उन्हें डराते थे। जैसा कि उन्होंने बाद में रुए मॉर्ग्यू के साथ एक साक्षात्कार में याद किया, केंद्रीय विचार इस अवधारणा से आया था कि एक कथित "शापित" फिल्म को देखना कैसा होगा, जिसमें इसे देखने वाले लोगों को नुकसान पहुंचाने का इतिहास हो। यह महसूस करते हुए कि यह विचार एक बेहतरीन हॉरर फिल्म बना सकता है, फिल्म निर्माताओं ने प्रारंभिक अवधारणा के आधार पर एक पटकथा विकसित करना शुरू कर दिया। रुए मॉर्ग्यू के साथ एक साक्षात्कार में, अमितो और लैसिनी दोनों ने कहा कि "शापित फिल्म" का कथानक जानबूझकर ऐसा बनाया गया था जैसे कि यह "एक अंधेरी परी कथा" हो, जिसमें विश्वास के नुकसान और नैतिक परिणामों से निपटने वाले विषय हों। इसके अलावा प्रेरणा एक लघु फिल्म हॉरर फिल्म से मिली जिसका शीर्षक था डाइनिंग रूम या देयर इज़ नथिंग, जिसे लैसिनी ने फिल्म स्कूल में देखने का दावा किया था, जिसने उन पर एक स्थायी छाप छोड़ी। एंट्रम के रहस्यमय पहलुओं के लिए, अमितो और लैसिनी ने प्रेरणा के लिए राक्षसों और शैतान के विभिन्न ऐतिहासिक और सांस्कृतिक चित्रणों का अध्ययन किया, धार्मिक कल्पना और अलौकिक में उनकी साझा रुचियों ने भी फिल्म की पटकथा के विकास में कारक बनाया। फिल्म में दर्शाए गए अधिकांश प्रतीक और रूण 17वीं शताब्दी के लेसर की ऑफ सोलोमन नामक पाठ से लिए गए थे।[2] ==कास्टिंग== अमेरिकी अभिनेत्री निकोल टॉमकिन्स को ओरली की मुख्य भूमिका में लिया गया था। टॉमकिन्स ने इससे पहले 2016 की फिल्मों ओपनिंग नाइट,<ref name="pophorrorinterview">{{cite web|last1=Danielle|first1=Tori|title=PopHorror Interviews Actress Nicole Tompkins, Star of Antrum|url=https://www.pophorror.com/pophorror-interviews-actress-nicole-tompkins-star-of-antrum/|website=PopHorror.com|date=15 November 2019 |publisher=Pop Horror|access-date=22 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214185840/https://www.pophorror.com/pophorror-interviews-actress-nicole-tompkins-star-of-antrum/|archive-date=14 December 2019|url-status=live}}</ref> <ref name="amityvilleterror16">{{cite web|last1=Barkan|first1=Jonathan|title=A House is Just a House...Unless it's 'The Amityville Terror' (Trailer & Poster Premiere)|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3401140/house-just-house-unless-amityville-terror-trailer-poster-premiere/|website=BloodyDisgusting.com|date=30 July 2016 |publisher=Bloody Disgusting|access-date=22 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108074441/http://bloody-disgusting.com/movie/3401140/house-just-house-unless-amityville-terror-trailer-poster-premiere|archive-date=8 November 2016|url-status=live}}</ref> और द एमिटीविले टेरर में अभिनय किया था।ऑडिशन के दौरान फिल्म की स्क्रिप्ट मिलने के बाद टॉमकिन्स तुरंत इस भूमिका के लिए तैयार हो गईं, बाद में याद करते हुए: "जब मुझे सामग्री मिली तो यह वास्तव में मेरे लिए क्लिक हो गई। मुझे लगा कि मेरे पास कहने के लिए कुछ है और भूमिका में लाने के लिए कुछ है और जाहिर है, निर्देशक को भी ऐसा ही लगा क्योंकि हम यहाँ हैं!"टॉमकिन्स ने अपने चरित्र को अविश्वसनीय रूप से स्मार्ट और रचनात्मक बताया, उनके कार्यों के साथ उनके छोटे भाई के प्रति एक मजबूत बंधन से प्रेरित थे। अमेरिकी बाल अभिनेता रोवन स्मिथ, जिन्होंने पहले ईसाई ड्रामा फिल्म आई बिलीव (2017) में अभिनय किया था,को ओरली के छोटे भाई नाथन के रूप में लिया गया था। ==फिल्मिंग== एंट्रम के लिए मुख्य फोटोग्राफी दक्षिणी कैलिफ़ोर्निया में एक महीने की अवधि के लिए चली,[2] इसे कम बजट में शूट किया गया था, जिसमें फ़िल्म पर काम करने वाले केवल मुट्ठी भर प्रोडक्शन स्टाफ थे,[2][3] बाद में रुए मॉर्ग के साथ एक साक्षात्कार में अमितो ने खुलासा किया: "हमारे पास इस महीने भर की शूटिंग के लिए बहुत कम कर्मचारी, बहुत कम फंड और कोई तैयारी नहीं थी... फिर भी, किसी तरह कई तत्व जादुई रूप से हमारी गोद में आ गए।" टॉमपकिंस और स्माइथ के किरदारों वाले दृश्यों को एक सौ एकड़ के निजी स्वामित्व वाले जंगल में फिल्माया गया था, जहाँ फिल्म निर्माताओं को शूटिंग के लिए विशेष अनुमति दी गई थी।[2] अभिनेत्री टॉमपकिंस ने फिल्म पर काम करने के अपने अनुभव के बारे में बहुत सकारात्मक बात की,[6] इसे चुनौतीपूर्ण और पुरस्कृत दोनों कहा, और फिल्म निर्माताओं अमितो और लैसिनी के साथ अपने कामकाजी संबंधों को एक-दूसरे के साथ बहुत "तालमेल" में बताया।[3] ==रिलीज== ==थीटिकल रिलीज== एंट्रम का विश्व प्रीमियर 14 अक्टूबर 2018 को ब्रुकलिन हॉरर फिल्म फेस्टिवल में हुआ।[1][7] बाद में इसे 18 अप्रैल 2019 को ब्रुसेल्स इंटरनेशनल फैंटास्टिक फिल्म फेस्टिवल में प्रदर्शित किया गया।[8] 1 सितंबर 2019 को इसे हॉरिबल इमेजिनिंग्स फिल्म फेस्टिवल में प्रदर्शित किया गया।[9] यह सिटजेस फिल्म फेस्टिवल में फिल्मों के आधिकारिक चयन का एक हिस्सा था, जिसकी स्क्रीनिंग 1 अक्टूबर 2019 को हुई।[10] 1 नवंबर 2019 को इसे मॉर्बिडो फिल्म फेस्टिवल में प्रदर्शित किया गया।[11] इसे 20 नवंबर 2019 को नाइट विज़न्स इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में प्रदर्शित किया गया।[12] ==होम मीडिया== बाद में यह घोषणा की गई कि अनकॉर्कड एंटरटेनमेंट ने एंट्रम के उत्तरी अमेरिकी वितरण अधिकार हासिल कर लिए हैं, और इसे 2019 के पतन में वीडियो-ऑन-डिमांड और स्ट्रीमिंग सेवाओं के माध्यम से रिलीज़ करने की योजना बनाई है।[13] एंट्रम को वीडियो-ऑन-डिमांड और वीएचएस विशेष संस्करण के माध्यम से संयुक्त राज्य अमेरिका और कनाडा में 12 नवंबर 2019 को जारी किया गया था।[14][15] एंट्रम बाद में अमेज़न प्राइम पर # 1 ट्रेंडिंग फिल्म बन गई।[16] यह घोषणा की गई कि फिल्म फरवरी 2020 की शुरुआत में जापान में भी रिलीज़ होगी,[15][14] और बाद में 7 फरवरी को इसका होम मीडिया रिलीज़ होगा।[17] ==रिसेप्शन== ==क्रिटिकल रिस्पोंस== एंट्रम के लिए आलोचकों की प्रतिक्रिया ज़्यादातर सकारात्मक रही है, आलोचकों ने फ़िल्म के भयावह माहौल, 70 के दशक की रेट्रो शैली और कल्पना और वास्तविकता के बीच की रेखाओं को धुंधला करने की प्रशंसा की है। समीक्षा एग्रीगेटर रॉटन टोमाटोज़ पर, एंट्रम को 16 समीक्षाओं के आधार पर 75% की स्वीकृति रेटिंग और 6.7/10 की औसत रेटिंग मिली है।[18] ड्रेड सेंट्रल की अन्या स्टेनली ने फ़िल्म को पाँच में से तीन स्टार दिए, उन्होंने लिखा, "एंट्रम कल्पना का एक बहुस्तरीय भोग है जो कल्पना और वास्तविकता के बीच की रेखा को धुंधला करने के लिए आंतरिक कथा और एक नकली संरचना दोनों का उपयोग करता है।"[19]नाइटमैरिश कॉन्ज्यूरिंग्स की डोलोरेस क्विंटाना ने इसे "एक ऐसी फिल्म कहा जो आकर्षक होने के साथ-साथ बेहद अजीब भी है जो आपके अंदर तक समा जाती है", उन्होंने फिल्म के माहौल, सपनों जैसी शैली, छायांकन और अभिनय की प्रशंसा की।[20] द हॉलीवुड न्यूज के कैट ह्यूजेस ने फिल्म के माहौल, कल्पना और वास्तविकता के बीच के अंतर, बेचैनी की बढ़ती भावना और 1970 के दशक की शैली के सिनेमा के पुनर्निर्माण की प्रशंसा करते हुए फिल्म को पांच में से तीन स्टार दिए, जबकि फिल्म के चरित्र विकास की आलोचना की।[21] स्टारबर्स्ट मैगज़ीन के मार्टिन अन्सवर्थ ने फिल्म को दस में से आठ स्टार दिए, फिल्म के कथानक, अभिनय, साउंडट्रैक, दृश्यों और प्रामाणिक 70 के दशक की शैली की प्रशंसा करते हुए इसे "एक परेशान करने वाला अनुभव" कहा।[22] रुए मॉर्ग्यू के डेयरड्रे क्रिमिन्स ने भी फिल्म की इसी तरह की प्रशंसा करते हुए लिखा, "तनावपूर्ण और बेचैन करने वाली, अप्रत्याशित और मतलबी, एंट्रम: द डेडलीस्ट फिल्म एवर मेड सिनेमा की भयानक शक्ति में परतें जोड़ती है।"[23] फिल्म आलोचकों से अछूती नहीं रही। अपनी वेबसाइट पर किम न्यूमैन ने कहा कि, हालांकि फिल्म "तकनीकी रूप से महत्वाकांक्षी" थी और इसके कुछ दृश्यों की प्रशंसा की, लेकिन इसकी कमजोर साजिश, दोहराव और अविश्वसनीय वृत्तचित्र तत्वों ने इसे कमजोर कर दिया।[24] रोजर्स मूवी नेशन के रोजर मूर ने फिल्म की कड़ी आलोचना करते हुए कहा, "एंट्रम: द डेडलीस्ट फिल्म एवर मेड इतनी शौकिया नहीं है कि आकर्षक हो या इतनी पेशेवर नहीं कि धोखाधड़ी का काम कर सके।"[25] जॉबलो के माइक स्प्रैग ने फिल्म को दस में से पांच का मिश्रित स्कोर दिया, फिल्म के आकर्षक आधार और साउंडट्रैक की प्रशंसा की, लेकिन यह भी कहा कि फिल्म ने अपने आधार का पूरा फायदा नहीं उठाया, और इसके "शौकिया" गुणों और सामान्य रूप से डराने वाले दृश्यों की कमी की आलोचना की।[26] ==इन्हे भी देखे== *सिगरेट बर्न्स *फ्यूरी ऑफ द डेमन ==संदर्भ सूची== {{Reflist|33em}} [[श्रेणी:फ़िल्म]] 7n8czdpsd1ruc3dxpw5n2ku23i6pitl 100 मीटर 0 1542239 6632832 6175655 2026-10-25T04:36:13Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632832 wikitext text/x-wiki खेल में, मानसिक रणनीतियों का महत्वपूर्ण योगदान होता है जो खिलाड़ियों की प्रदर्शन क्षमता को बढ़ावा देने और दबाव को संभालने में मदद करते हैं। यहां कुछ तकनीकें हैं जो खिलाड़ियों और कोचों द्वारा उपयोग की जाती हैं: # '''प्री-मैच रूटीन''': शीर्ष खिलाड़ियों का प्री-मैच या वार्म अप रूटीन ऐसे विभिन्न मानसिक खेल रणनीतियों को शामिल करता है, जैसे कि ध्यान, आत्मविश्वास, विश्वास और एक खेल योजना बनाना। प्री-मैच रूटीन खिलाड़ियों को जब सीटी बजती है, तो उन्हें आत्मविश्वास, ध्यान और सफलता की दिशा में मानसिक तैयारी होती है1। और शुरुआत में , कुछ एथलीट मनोवैज्ञानिक गेम्स खेलते हैं, जैसे कि शुरुआती ब्लॉकों के लिए अंतिम होने की कोशिश करना।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g2apWjFFg94C&pg=PA35|title=BTEC First Sport|last=Bob Harris|last2=Ramela Mills|last3=Shanon Parker-Bennett|date=22 June 2004|publisher=Heinemann|isbn=978-0-435-45460-9|page=35}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1915&dat=19830123&id=uwMhAAAAIBAJ&pg=1446,4230157|title=The Day - Google News Archive Search|website=news.google.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.athleticsweekly.com/messageboard/viewtopic.php?f=1&t=3893|title=Athletics Weekly • View topic - IAAF Tweaks False Start Rule|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729032958/http://www.athleticsweekly.com/messageboard/viewtopic.php?f=1&t=3893|archive-date=29 July 2014|access-date=23 August 2012}}</ref> उच्च स्तर के बैठकों में, शुरुआती ब्लॉक के खिलाड़ियों के बीच बंदूक और पहली किक के बीच का समय इलेक्ट्रॉनिक रूप से मापा जाता है, जिसमें बंदूक और ब्लॉक में बने सेंसर्स का उपयोग होता है। 0.100 सेकंड से कम प्रतिक्रिया समय को एक गलत शुरुआत माना जाता है। इस समय अंतराल में शुरुआती बंदूक की ध्वनि खिलाड़ियों के कानों तक पहुँचने में लगने वाले समय का योग और उनकी उस पर प्रतिक्रिया करने में लगने वाले समय को शामिल किया जाता है।1 प्राचीन समय में, एक स्प्रिंटर को व्यक्तिगत रूप से दो गलत शुरुआतों के लिए निष्कासित किया जाता था। हालांकि, इस नियम के कारण कुछ महत्वपूर्ण दौड़ों को इतनी बार फिर से शुरू किया जा सकता था कि स्प्रिंटर्स का ध्यान भटकने लगा। फरवरी 2003 में प्रस्तुत नियम की अगली संस्करण ने यह मतलब रखा कि खेल के क्षेत्र में एक गलत शुरुआत की अनुमति थी, लेकिन जो भी बाद में गलत शुरुआत के लिए जिम्मेदार था, उसे निष्कासित किया जाता था। === मध्य-दौड़ === 100 मीटर की दौड़ की मध्य दौड़ आमतौर पर 50-70 मीटर के बीच होती है |जब धावक आमतौर पर अपनी शीर्ष गति तक पहुचते है और फिर गति कम करना सुरू करते है | * === खत्म करे === विजेता, IAAF प्रतिस्पर्धा नियमों के अनुसार, वह खिलाड़ी होता है जिसके टोर्सो (अंग, सिर या गरदन सहित नहीं) समाप्ति रेखा के नजदीकी किनारे पर होता है। इसलिए पूरे शरीर को समाप्ति रेखा पार करने की कोई आवश्यकता नहीं होती। जब खिलाड़ियों की स्थिति स्पष्ट नहीं होती है, तो फोटो फिनिश का उपयोग किया जाता है ताकि पता चल सके कि कौन खिलाड़ी पहले समाप्ति रेखा पार करता है। == 10-सेकंड का अवरोध == 10 सेकंड की बाधा 100 मीटर की दौड़ को 10 सेकंड से कम समय मे पूरा करने को मनोबिज्ञानिक और शारीरिक बाधा है | यह ऐतिहासिक रूप से तेज पुरुष प्रतियोगियों के प्रदर्शन का एक मानक रहा है | [[श्रेणी:वीडियो क्लिप युक्त लेख]] [[श्रेणी:१०० मीटर]] cinfdoqe812q90251fb9vi7jjampluu 13 रीज़न्स व्हाय 0 1542585 6632845 6238972 2026-10-25T04:54:03Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632845 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = 13-reasons-why-5888f5cfd8122.png | alt_name = ''थर्टीन रीज़न्स व्हाय'' | genre = {{Plainlist| * [[नाटक (फिल्म और दूरदर्शन)|किशोर नाटक]] * रहस्य * मनोवैज्ञानिक रोमांच }} | based_on = [[थर्टीन रीज़न्स व्हाय]]<br>''जे आशेर'' द्वारा रचित | developer = ब्रायन योर्की | starring = {{Plainlist| * [[डायलन मिननेट]] * [[कैथरीन लैंगफोर्ड]] * क्रिश्चियन नवारो * [[अलीशा बोए]] * [[ब्रैंडन फ्लिन]] * जस्टिन प्रेंटिस * [[माइल्स हेइज़र]] * रॉस बटलर * डेविन ड्र्यूड * एमी हरग्रिव्स * डेरेक ल्यूक * केट वाल्श * ब्रायन डार्सी जेम्स * ग्रेस सैफ * ब्रेंडा स्ट्रॉन्ग * टिमोथी ग्रानेडेरोस * गैरी सिनिस }} | narrated = {{Plainlist| * कैथरीन लैंगफोर्ड (सीज़न 1) * विविध कलाकार (सीज़न 2) * ग्रेस सैफ (सीज़न 3) * डायलन मिननेट (सीज़न 4) }} | open_theme = | composer = एस्कमो<ref>{{cite web |title="13 Reasons Why" Original Score Soundtrack (Interscope) |url=http://www.eskmo.com/new-blog-1/13reasonswhy |website=eskmo.com |accessdate=19 जुलाई 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314034938/http://www.eskmo.com/new-blog-1/13reasonswhy |archivedate=14 मार्च 2020}}</ref> | country = [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | language = [[अंग्रेजी]] | num_seasons = 4 | num_episodes = 49 | list_episodes = | executive_producer = {{Plainlist| * [[सेलिना गोमेज़]] * मार्विन मायका * डायना सोन * टॉम मैकार्थी * जॉय गोर्मन वेटेल्स * स्टीव गोलिन * माइकल शुगर * मैंडी टीफी * क्रिस्टेल लाइब्लिन }} | producer = जोसेफ इंकाप्रेरा | editor = लियो ट्रॉम्बेटा | cinematography = एंड्रीज पारेख<ref>{{cite web |last1=ब्रायन |first1=हैलेट |title=This Art Of The Shot: “13 Reasons Why” Director of Photography Andrij Parekh |url=https://www.provideocoalition.com/this-art-of-the-shot-13-reasons-why-director-of-photography-andrij-parekh/ |website=Pro Video Coalition |accessdate=19 जुलाई 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191223141901/https://www.provideocoalition.com/this-art-of-the-shot-13-reasons-why-director-of-photography-andrij-parekh/ |archivedate=23 दिसंबर 2019}}</ref> | camera = | runtime = 49–98 मिनट | company = | network = [[नेटफ्लिक्स]] | first_aired = {{Start date|2017|03|31}} | last_aired = {{End date|2020|06|05}} }} '''13 रीज़न्स व्हाई''' ({{lang-en|13 Reasons Why}}) एक अमेरिकी टेलीविज़न शृंखला है। यह शृंखला लेखक ''जे आशेर'' के 2007 के उपन्यास '''थर्टीन रीज़न व्हाई''' पर आधारित है। शृंखला हाई स्कूल के एक छात्र ''क्ले जेन्सन'' ([[डायलन मिननेट]]) की साथी छात्रा ''हन्ना बेकर'' ([[कैथरीन लैंगफोर्ड]]) की आत्महत्या के बाद की कहानियों के इर्द-गिर्द घूमती है।<ref>{{cite web |title=13 Reasons Why |url=https://www.tvguide.com/tvshows/13-reasons-why/1032508/ |website=TVGuide |accessdate=19 जुलाई 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200113210935/https://www.tvguide.com/tvshows/13-reasons-why/1032508/ |archivedate=13 जनवरी 2020}}</ref> हन्ना आत्महत्या करने से पहले कैसेट टेप का एक बॉक्स छोड़ जाती है। इन कैसेटों में हन्ना उन कारणों को बताती है, जिसकी वजह से उसने खुद को मारने का फैसला किया। साथ ही वह उन लोगों के बारे में भी बताती है जो उसकी मौत के लिए ज़िम्मेदार थे। शृंखला का निर्माण ''ब्रायन यॉर्की'' द्वारा [[नेटफ्लिक्स]] के लिए किया गया था। ==कथानक== पहले सीज़न में [[कैलिफोर्निया]] के काल्पनिक काउंटी में स्थित लिबर्टी हाई के छात्र ''क्ले जेन्सन'' को उसके घर के सामने के बरामदे में कैसेट टेप का एक सेट मिलता है। इन कैसेटों को ''हन्ना बेकर'' ने रिकॉर्ड किया था। हन्ना लिबर्टी हाई की एक पूर्व छात्रा थी और उसने दो सप्ताह पहले खुदकुशी कर ली थी। क्ले को मिले इन कैसेटों पर उसने ऐसा करने के तेरह कारण दर्ज किए थे। प्रत्येक टेप में हन्ना के जीवन से जुड़े विभिन्न लोगों के लिए एक कारण शामिल होता है की कैसे वे लोग उसकी मौत के लिए जिम्मेदार हैं। दूसरे सीज़न में हन्ना के माता-पिता स्कूल डिस्ट्रिक्ट पर मुकदमा करते हैं। इस दौरान हन्ना के टेप ऑनलाइन जारी किया जाता हैं। तीसरा सीज़न में दूसरे सीज़न की घटनाओं के आठ महीने बाद की कहानी है। लिबर्टी हाई की एक नई छात्रा ''एनी अचोला'' इस सीज़न का वर्णन करती है। चौथे और अंतिम सीज़न में, ब्रायस और मोंटी की मृत्यु के परिणामस्वरूप क्ले का मानसिक स्वास्थ्य बिगड़ जाता है, जबकि लिबर्टी हाई के अन्य छात्र अपनी पढ़ाई और भविष्य के लिए आगे की योजना बनाते हैं। ==कलाकार== * [[डायलन मिननेट]] –क्ले जेन्सन * [[कैथरीन लैंगफोर्ड]] – हन्ना बेकर * क्रिश्चियन नवारो – टोनी पैडीला * [[अलीशा बोए]] – जेसिका डेविस * [[ब्रैंडन फ्लिन]] – जस्टिन फोले * जस्टिन प्रेंटिस – ब्रायस वॉकर * [[माइल्स हेइज़र]] – एलेक्स स्टैंडल * रॉस बटलर – ज़ैक डेम्पसी * डेविन ड्र्यूड – टायलर डाउन * एमी हरग्रिव्स – लैनी जेन्सन * डेरेक ल्यूक – केविन पोर्टर * केट वाल्श – ओलिविया बेकर * ब्रायन डार्सी जेम्स – एंडी बेकर * ग्रेस सैफ – एनी अचोला * ब्रेंडा स्ट्रॉन्ग – नोरा वॉकर * टिमोथी ग्रानेडेरोस – मोंटी डे ला क्रूज़ * गैरी सिनिस – डॉ॰रॉबर्ट एलमैन ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} * {{IMDb title|id=1837492}} [[श्रेणी:वेब माला]] r4woh4khv6zr189pt5xeoxlv6k4tl9h 6632863 6632845 2026-10-25T05:21:11Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632863 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = 13-reasons-why-5888f5cfd8122.png | alt_name = ''थर्टीन रीज़न्स व्हाय'' | genre = {{Plainlist| * [[नाटक (फिल्म और दूरदर्शन)|किशोर नाटक]] * रहस्य * मनोवैज्ञानिक रोमांच }} | based_on = [[थर्टीन रीज़न्स व्हाय]]<br>''जे आशेर'' द्वारा रचित | developer = ब्रायन योर्की | starring = {{Plainlist| * [[डायलन मिननेट]] * [[कैथरीन लैंगफोर्ड]] * क्रिश्चियन नवारो * [[अलीशा बोए]] * [[ब्रैंडन फ्लिन]] * जस्टिन प्रेंटिस * [[माइल्स हेइज़र]] * रॉस बटलर * डेविन ड्र्यूड * एमी हरग्रिव्स * डेरेक ल्यूक * केट वाल्श * ब्रायन डार्सी जेम्स * ग्रेस सैफ * ब्रेंडा स्ट्रॉन्ग * टिमोथी ग्रानेडेरोस * गैरी सिनिस }} | narrated = {{Plainlist| * कैथरीन लैंगफोर्ड (सीज़न 1) * विविध कलाकार (सीज़न 2) * ग्रेस सैफ (सीज़न 3) * डायलन मिननेट (सीज़न 4) }} | open_theme = | composer = एस्कमो<ref>{{cite web |title="13 Reasons Why" Original Score Soundtrack (Interscope) |url=http://www.eskmo.com/new-blog-1/13reasonswhy |website=eskmo.com |accessdate=19 जुलाई 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314034938/http://www.eskmo.com/new-blog-1/13reasonswhy |archivedate=14 मार्च 2020}}</ref> | country = [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | language = [[अंग्रेजी]] | num_seasons = 4 | num_episodes = 49 | list_episodes = | executive_producer = {{Plainlist| * [[सेलिना गोमेज़]] * मार्विन मायका * डायना सोन * टॉम मैकार्थी * जॉय गोर्मन वेटेल्स * स्टीव गोलिन * माइकल शुगर * मैंडी टीफी * क्रिस्टेल लाइब्लिन }} | producer = जोसेफ इंकाप्रेरा | editor = लियो ट्रॉम्बेटा | cinematography = एंड्रीज पारेख<ref>{{cite web |last1=ब्रायन |first1=हैलेट |title=This Art Of The Shot: “13 Reasons Why” Director of Photography Andrij Parekh |url=https://www.provideocoalition.com/this-art-of-the-shot-13-reasons-why-director-of-photography-andrij-parekh/ |website=Pro Video Coalition |accessdate=19 जुलाई 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191223141901/https://www.provideocoalition.com/this-art-of-the-shot-13-reasons-why-director-of-photography-andrij-parekh/ |archivedate=23 दिसंबर 2019}}</ref> | camera = | runtime = 49–98 मिनट | company = | network = [[नेटफ्लिक्स]] | first_aired = {{Start date|2017|03|31}} | last_aired = {{End date|2020|06|05}} }} '''13 रीज़न्स व्हाई''' ({{lang-en|13 Reasons Why}}) एक अमेरिकी टेलीविज़न शृंखला है। यह शृंखला लेखक ''जे आशेर'' के 2007 के उपन्यास '''थर्टीन रीज़न व्हाई''' पर आधारित है। शृंखला हाई स्कूल के एक छात्र ''क्ले जेन्सन'' ([[डायलन मिननेट]]) की साथी छात्रा ''हन्ना बेकर'' ([[कैथरीन लैंगफोर्ड]]) की आत्महत्या के बाद की कहानियों के इर्द-गिर्द घूमती है।<ref>{{cite web |title=13 Reasons Why |url=https://www.tvguide.com/tvshows/13-reasons-why/1032508/ |website=TVGuide |accessdate=19 जुलाई 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200113210935/https://www.tvguide.com/tvshows/13-reasons-why/1032508/ |archivedate=13 जनवरी 2020}}</ref> हन्ना आत्महत्या करने से पहले कैसेट टेप का एक बॉक्स छोड़ जाती है। इन कैसेटों में हन्ना उन कारणों को बताती है, जिसकी वजह से उसने खुद को मारने का फैसला किया। साथ ही वह उन लोगों के बारे में भी बताती है जो उसकी मौत के लिए ज़िम्मेदार थे। शृंखला का निर्माण ''ब्रायन यॉर्की'' द्वारा [[नेटफ्लिक्स]] के लिए किया गया था। ==कथानक== पहले सीज़न में [[कैलिफोर्निया]] के काल्पनिक काउंटी में स्थित लिबर्टी हाई के छात्र ''क्ले जेन्सन'' को उसके घर के सामने के बरामदे में कैसेट टेप का एक सेट मिलता है। इन कैसेटों को ''हन्ना बेकर'' ने रिकॉर्ड किया था। हन्ना लिबर्टी हाई की एक पूर्व छात्रा थी और उसने दो सप्ताह पहले खुदकुशी कर ली थी। क्ले को मिले इन कैसेटों पर उसने ऐसा करने के तेरह कारण दर्ज किए थे। प्रत्येक टेप में हन्ना के जीवन से जुड़े विभिन्न लोगों के लिए एक कारण शामिल होता है की कैसे वे लोग उसकी मौत के लिए जिम्मेदार हैं। दूसरे सीज़न में हन्ना के माता-पिता स्कूल डिस्ट्रिक्ट पर मुकदमा करते हैं। इस दौरान हन्ना के टेप ऑनलाइन जारी किया जाता हैं। तीसरा सीज़न में दूसरे सीज़न की घटनाओं के आठ महीने बाद की कहानी है। लिबर्टी हाई की एक नई छात्रा ''एनी अचोला'' इस सीज़न का वर्णन करती है। चौथे और अंतिम सीज़न में, ब्रायस और मोंटी की मृत्यु के परिणामस्वरूप क्ले का मानसिक स्वास्थ्य बिगड़ जाता है, जबकि लिबर्टी हाई के अन्य छात्र अपनी पढ़ाई और भविष्य के लिए आगे की योजना बनाते हैं। ==कलाकार== * [[डायलन मिननेट]] –क्ले जेन्सन * [[कैथरीन लैंगफोर्ड]] – हन्ना बेकर * क्रिश्चियन नवारो – टोनी पैडीला * [[अलीशा बोए]] – जेसिका डेविस * [[ब्रैंडन फ्लिन]] – जस्टिन फोले * जस्टिन प्रेंटिस – ब्रायस वॉकर * [[माइल्स हेइज़र]] – एलेक्स स्टैंडल * रॉस बटलर – ज़ैक डेम्पसी * डेविन ड्र्यूड – टायलर डाउन * एमी हरग्रिव्स – लैनी जेन्सन * डेरेक ल्यूक – केविन पोर्टर * केट वाल्श – ओलिविया बेकर * ब्रायन डार्सी जेम्स – एंडी बेकर * ग्रेस सैफ – एनी अचोला * ब्रेंडा स्ट्रॉन्ग – नोरा वॉकर * टिमोथी ग्रानेडेरोस – मोंटी डे ला क्रूज़ * गैरी सिनिस – डॉ॰रॉबर्ट एलमैन ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} * {{IMDb title|id=1837492}} [[श्रेणी:वेब माला]] 9oun2bywdq70da1icj963duewjuivya 1848 की हंगेरियाई क्रान्ति 0 1547046 6632878 6558114 2026-10-25T05:42:12Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632878 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = 1848 की हंगेरियाई क्रांति | partof = 1848 की क्रांति | image = March15.jpg | image_size = 275px | caption = कलाकार मिहाली ज़िची की 15 मार्च 1848 को भीड़ को राष्ट्रीय गीत सुनाते सैंडोर पेटोफ़ी की पेंटिंग | date = 15 मार्च 1848 – 4 अक्टूबर 1849<br />(1 वर्ष, 6 माह और 19 दिन) | place = हंगरी राज्य, ऑस्ट्रियाई साम्राज्य | result = ऑस्ट्रो-रूसी विजय * क्रांति दबा दी गई * हंगरी में मार्शल लॉ लागू किया गया * अराड में तेरह विद्रोही जनरलों को फांसी दी गई * 1867 के ऑस्ट्रो-हंगेरियन समझौते तक हंगरी सैन्य तानाशाही के अधीन रहा। * कोसुथ और उनके कई सहयोगी [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में निर्वासन में चले गए * ऑस्ट्रियाई साम्राज्य ने जर्मनीकरण की नीति अपनाई | strength1 = [[ऑस्ट्रियाई साम्राज्य]] से 170,000 पुरुष,<br /> और रूसी साम्राज्य से 200,000 लोग<ref>Zachary C Shirkey: Joining the Fray: Outside Military Intervention in Civil Wars Military Strategy and Operational Art – pp. 1944– {{ISBN|978-1-4094-7091-5}} [https://books.google.com/books?id=Z-le65zU_tUC&dq=The+russian+decision+to+join+the+war+sealed&pg=RA1-PA1944] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227124934/https://books.google.com/books?id=Z-le65zU_tUC&pg=RA1-PA1944&dq=The+russian+decision+to+join+the+war+sealed&hl=en&sa=X&ei=_5GeVND3ForzUqbagbAL&ved=0CCAQ6AEwAA |date=2014-12-27 }}</ref> | strength2 = 1849 की शुरुआत: 170,000 पुरुष<ref>संघर्ष का वैश्विक कालक्रम: प्राचीन विश्व से आधुनिक मध्य तक ...,by Spencer C. Tucker, 2009 p. 1188</ref> }} [[File:Ferdinando I d'Austria.jpg|thumb|right|वृद्ध सम्राट फर्डिनेंड प्रथम की तस्वीर, दिनांक 1870]] '''1848 की हंगेरियाई क्रांति''', जिसे [[हंगरी]] में '''1848–1849 की हंगेरियाई क्रांति और स्वतंत्रता युद्ध''' ({{langx|hu|1848–49-es forradalom és szabadságharc}}) के रूप में जाना जाता है, 1848 की कई यूरोपीय क्रांतियों में से एक थी और [[हैब्सबर्ग राजवंश|हैब्सबर्ग]] क्षेत्रों में अन्य 1848 की क्रांतियों से घनिष्ठ रूप से जुड़ी थी। हालांकि यह क्रांति असफल रही, यह हंगरी के आधुनिक इतिहास की सबसे महत्वपूर्ण घटनाओं में से एक है, जिसने आधुनिक हंगेरियाई राष्ट्रीय पहचान की नींव रखी। क्रांति के भड़कने की वर्षगांठ, 15 मार्च, हंगरी की तीन राष्ट्रीय छुट्टियों में से एक है। अप्रैल 1848 में, हंगरी महाद्वीपीय [[यूरोप]] का तीसरा देश बना ([[फ्रांस]], 1791 में और [[बेल्जियम]], 1831 में) जिसने लोकतांत्रिक संसदीय चुनावों को लागू करने वाला कानून बनाया। नए मताधिकार कानून (1848 का अधिनियम V) ने पुराने सामंती संसद (एस्टेट्स जनरल) को एक [[लोकतांत्रिक]] प्रतिनिधि [[संसद]] में बदल दिया। इस [[कानून]] ने उस समय यूरोप में सबसे व्यापक मताधिकार का अधिकार प्रदान किया।<ref>prof. András Gerő (2014): Nationalities and the Hungarian Parliament (1867–1918) Link:[http://www.geroandras.hu/2014_Nationalities_and_the_Hungarian_Parliament.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190425200559/http://www.geroandras.hu/2014_Nationalities_and_the_Hungarian_Parliament.pdf|date=2019-04-25}}</ref> अप्रैल कानूनों ने हंगेरियाई कुलीनता के सभी विशेषाधिकारों को पूरी तरह से मिटा दिया।<ref>{{cite book|author=Chris Thornhill|title=A Sociology of Constitutions.Constitutions and State Legitimacy in Historical-Sociological Perspective|publisher=[[कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस]]|year=2011|page=245|isbn=978-1-139-49580-6|url=https://books.google.com/books?id=ZNdH4VRGR5kC&dq=%22april%20laws%22%20%22nobility%20privileges&pg=PA245}}</ref> निर्णायक मोड़ तब आया जब नए [[ऑस्ट्रियाई साम्राज्य|ऑस्ट्रियाई]] सम्राट फ्रांज़ जोसेफ प्रथम ने बिना किसी कानूनी अधिकार के अप्रैल कानूनों को मनमाने ढंग से रद्द कर दिया (क्योंकि इन्हें पहले ही राजा फर्डिनेंड प्रथम द्वारा अनुमोदित किया जा चुका था)।<ref>{{cite web|publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1011&p1=1575 |title=Between the campaigns of Napoleonic troops and the abolition of bondage |access-date=8 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070224051732/http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1011&p1=1575 |archive-date=24 February 2007 }}</ref> इस असंवैधानिक कृत्य ने उनके और हंगेरियाई संसद के बीच संघर्ष को अपरिवर्तनीय रूप से बढ़ा दिया। [[ऑस्ट्रिया]] के नए सीमित स्टेडियन संविधान, अप्रैल कानूनों के निरसन, और हंगरी के साम्राज्य के खिलाफ ऑस्ट्रियाई सैन्य अभियान के परिणामस्वरूप शांतिवादी बट्यानी सरकार का पतन हुआ (जो दरबार के साथ समझौता चाहती थी) और इससे लाजोस कोसुथ के अनुयायियों को अचानक संसद में सत्ता मिल गई (जो हंगरी के लिए पूर्ण स्वतंत्रता की मांग कर रहे थे)। हंगरी के साम्राज्य में ऑस्ट्रियाई सैन्य हस्तक्षेप के कारण हंगेरियाई लोगों के बीच हैब्सबर्ग विरोधी भावना प्रबल हो गई, और हंगरी में हुई घटनाओं ने [[हैब्सबर्ग राजवंश]] से पूर्ण स्वतंत्रता के लिए युद्ध का रूप ले लिया। हंगेरियाई क्रांतिकारी स्वयंसेवी सेना में लगभग 40% निजी सैनिक देश के जातीय अल्पसंख्यकों से बने थे।<ref name="epa.oszk.hu">{{Cite web |url=https://epa.oszk.hu/00000/00016/00036/980621.htm |title="Bona Gábor: A szabadságharc honvédsége Link |access-date=13 अगस्त 2024 |archive-date=7 जुलाई 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707180512/https://epa.oszk.hu/00000/00016/00036/980621.htm |url-status=dead }}</ref> हंगरी के अधिकारियों के कर्मचारियों के संदर्भ में: हंगेरियाई होनवेड सेना के लगभग आधे अधिकारी और जनरल विदेशी मूल के थे। ऑस्ट्रियाई हैब्सबर्ग सेना में कम से कम उतने ही जातीय हंगेरियाई पेशेवर अधिकारी थे जितने हंगेरियाई क्रांतिकारी होनवेड सेना में थे।<ref>{{cite book|author=[[Isser Woloch]]|title=Revolution and the Meanings of Freedom in the Nineteenth Century|publisher=[[Stanford University Press]]|year=1996|page=309|isbn=978-0-8047-2748-8|url=https://books.google.com/books?id=l8CROe5b6lIC&dq=%22april%20laws%22%20%22nobility%20privileges&pg=PA309}}</ref> क्रांति के दौरान कूटनीति और विदेश नीति के संबंध में, हंगेरियाई उदारवादी - 1848 के अन्य यूरोपीय उदारवादी क्रांतिकारियों की तरह - मुख्य रूप से वैचारिक विचारों से प्रेरित थे। वे उन देशों और शक्तियों का समर्थन करते थे जो उनके नए नैतिक और राजनीतिक मानकों के अनुरूप थे। उनका यह भी मानना था कि समान आधुनिक उदारवादी मूल्यों को साझा करने वाली सरकारों और राजनीतिक आंदोलनों को "सामंती प्रकार" की राजशाहियों के खिलाफ एक गठबंधन बनाना चाहिए। यह दृष्टिकोण आधुनिक उदार अंतर्राष्ट्रीयतावाद के समान था।<ref>{{Cite web |url=https://www.hungarianconservative.com/articles/culture_society/hungary_europe_liberal_conservative_foreign_policy_reform_era |title=Hungary's Place in Europe: Liberal–Conservative Foreign Policy Disputes in the Reform Era |date=29 July 2023 |access-date=30 July 2023 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730110111/https://www.hungarianconservative.com/articles/culture_society/hungary_europe_liberal_conservative_foreign_policy_reform_era |url-status=bot: unknown }}</ref> 1849 में एक श्रृंखला में गंभीर ऑस्ट्रियाई हारों के बाद, [[ऑस्ट्रियाई साम्राज्य]] पतन के कगार पर पहुंच गया। नए सम्राट फ्रांज़ जोसेफ प्रथम को पवित्र गठबंधन के नाम पर रूसी सहायता के लिए बुलाना पड़ा।<ref>Eric Roman: Austria-Hungary & the Successor States: A Reference Guide from the Renaissance to the Present: p. 67, Publisher: Infobase Publishing, 2003 {{ISBN|978-0-8160-7469-3}}</ref> रूसी सैन्य समर्थन की उम्मीद में, युवा सम्राट फ्रांज़ जोसेफ ने 21 मई 1849 को [[वारसॉ]] में सभी रूसियों के शासक के हाथों को चूमा।<ref>{{cite book|author=[[Paul Lendvai]]|title=The Hungarians A Thousand Years of Victory in Defeat|publisher=[[Princeton University Press]]|year=2021|page=236|isbn=978-0-691-20027-9|url=https://books.google.com/books?id=2C33DwAAQBAJ}}</ref> [[रूस]] के [[निकोलस प्रथम]] ने फ्रांज़ जोसेफ से सहमति व्यक्त की और 80,000 सहायक बलों के साथ 200,000 मजबूत सेना भेजी। संयुक्त रूस-ऑस्ट्रियाई सेना ने अंततः हंगेरियाई बलों को हरा दिया, हैब्सबर्ग सत्ता बहाल हुई और हंगरी को मार्शल लॉ के तहत रखा गया।<ref>The Making of the West: Volume C, Lynn Hunt, pp. 683–684</ref> ==क्रांति से पहले हंगरी== अन्य हैब्सबर्ग-शासित क्षेत्रों के विपरीत, हंगरी के राज्य में एक पुराना ऐतिहासिक संविधान था,<ref>{{cite book|author=Robert Young|title=Secession of Quebec and the Future of Canada|publisher=[[McGill-Queen's Press]]|year=1995|page=[https://archive.org/details/secessionofquebe0000youn/page/138 138]|isbn=9780773565470|url=https://archive.org/details/secessionofquebe0000youn|url-access=registration|quote=the Hungarian constitution was restored.}}</ref> जिसने ताज की शक्ति को सीमित किया और 13वीं शताब्दी से संसद की अधिकारिता को काफी हद तक बढ़ा दिया था। 1222 का गोल्डन बुल यूरोपीय सम्राट की शक्तियों पर संवैधानिक सीमाएं लगाने के सबसे प्रारंभिक उदाहरणों में से एक था,<ref>Francis Fukuyama: What's Wrong with Hungary?</ref> जो हंगरी के राजा पर उसी तरह से थोपा गया था जैसे इंग्लैंड के राजा जॉन को मैग्ना कार्टा पर हस्ताक्षर करने के लिए मजबूर किया गया था। 1804 में, सम्राट फ्रांज़ ने सभी वंशीय क्षेत्रों (Erblande) और अन्य क्षेत्रों के लिए ऑस्ट्रिया के सम्राट का खिताब ग्रहण किया, लेकिन नया वंशीय क्षेत्र (Erblande) शब्द हंगरी के राज्य<ref>{{cite book|author=Michael Hochedlinger|title=Austria's Wars of Emergence, 1683–1797|publisher=[[Routledge]]|year=2015|page=XVII|isbn=9781317887928|url=https://books.google.com/books?id=X7pACwAAQBAJ&pg=PT17}}</ref> पर लागू नहीं हुआ। दरबार ने हंगरी की अलग संसद, हंगरी के डाइट, को आश्वासन दिया कि सम्राट के नए खिताब का ग्रहण किसी भी तरह से हंगरी की अलग कानूनी प्रणाली और संविधान को प्रभावित नहीं करता।<ref>{{Citation|last=Laszlo|first=Péter|title=Hungary's Long Nineteenth Century: Constitutional and Democratic Traditions |publisher= Koninklijke Brill NV, Leiden, the Netherlands |year=2011|page=6}}</ref> हैब्सबर्गों के लिए दूसरा गंभीर समस्या हंगरी के परंपरागत रूप से अत्यधिक स्वायत्त काउंटियों (Counties) की थी, जो हंगरी में हैब्सबर्ग निरंकुशता की स्थापना में एक ठोस और प्रमुख बाधा साबित हुईं। ये काउंटियां हंगरी में स्थानीय सार्वजनिक प्रशासन और स्थानीय राजनीति के केंद्र थे, और उनके पास किसी भी "अवैध" (असंवैधानिक) शाही आदेशों का पालन करने से इनकार करने का मान्यता प्राप्त अधिकार था। इस प्रकार, वियना से आने वाले शाही आदेशों के एक आश्चर्यजनक उच्च अनुपात की वैधता पर सवाल उठाना संभव था।<ref>{{cite book|author=[[Carlile Aylmer Macartney]]|title=The Habsburg Empire, 1790–1918|publisher=[[Faber & Faber]]|year=2014|page=29|isbn=9780571306299|url=https://books.google.com/books?id=CCWXBAAAQBAJ&dq=habsburgs+comitatus+hungary+autonomous&pg=PT29}}</ref> 1848 तक, हंगरी के राज्य की प्रशासन और सरकार, "व्यापक" ऑस्ट्रियाई साम्राज्य की सरकारी संरचना से काफी हद तक अछूती रही। हालांकि, हंगरी के पुराने संविधान और हंगेरियाई सार्वजनिक कानून ने हंगरी के राज्य को किसी अन्य राज्य में विलय करना कानूनी रूप से असंभव बना दिया।<ref>{{cite book|author=[[Joshua Toulmin Smith]]|title=Illustrations of the political and diplomatic relations of the independent Kingdom of Hungary; and of the interest that Europe has in the "Austrian Alliance."|publisher=[[W. Jeffs]]|year=1861|pages=19–23|url=https://books.google.com/books?id=CyxYAAAAcAAJ&dq=%22never+been+nor+are+a+part+of+the+Austrian+Empire%22&pg=PA19}}</ref> हंगरी की केंद्रीय सरकारी संरचनाएँ साम्राज्य की सरकार से अच्छी तरह से अलग रहीं। देश का शासन हंगरी की लेफ्टिनेंसी काउंसिल (गुबर्नियम) द्वारा किया जाता था, जिसका मुख्यालय पहले पॉज़ोनी (अब ब्रातिस्लावा) और बाद में पेस्ट में था, और साथ ही वियना में स्थित हंगेरियाई रॉयल कोर्ट चांसलरी द्वारा भी किया जाता था।<ref>Éva H. Balázs: ''Hungary and the Habsburgs, 1765–1800: An Experiment in Enlightened Absolutism''. p.&nbsp;320.</ref> जबकि अधिकांश पश्चिमी यूरोपीय देशों (जैसे [[फ्रांस]] और [[ब्रिटेन]]) में राजा का शासन उसके पूर्ववर्ती की मृत्यु के तुरंत बाद शुरू हो जाता था, हंगरी में राज्याभिषेक बिल्कुल अपरिहार्य था, क्योंकि यदि इसे ठीक से नहीं किया गया, तो राज्य "अनाथ" रह जाता था। यहां तक कि हंगरी के राज्य और अन्य हैब्सबर्ग शासित क्षेत्रों के बीच लंबे व्यक्तिगत संघ के दौरान भी, हैब्सबर्ग सम्राटों को हंगरी का राजा बनने के लिए राज्याभिषेक करना आवश्यक था, ताकि वे वहां कानूनों को लागू कर सकें या हंगरी के राज्य क्षेत्र में शाही विशेषाधिकारों का प्रयोग कर सकें।<ref>{{cite book|last=Yonge|first=Charlotte|title=A Book of Golden Deeds Of all Times and all Lands|publisher=Blackie and Son|location=London, Glasgow and Bombay|year=1867|chapter=The Crown of St. Stephen|chapter-url=http://digital.library.upenn.edu/women/yonge/deeds/crown.html|access-date=2008-08-21}}</ref><ref name="review1">{{cite web|url=http://www.ce-review.org/00/1/nemes1.html|title=Central Europe Review&nbsp;– Hungary: The Holy Crown|last=Nemes|first=Paul|date=2000-01-10|access-date=2008-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517110819/http://www.ce-review.org/00/1/nemes1.html|archive-date=2019-05-17}}</ref><ref>An account of this service, written by Count Miklos Banffy, a witness, may be read at [http://www.websitetoolbox.com/tool/post/royalcello/vpost?id=2646769&trail=15 The Last Habsburg Coronation: Budapest, 1916]. From [http://www.royaltymonarchy.com/ Theodore's Royalty and Monarchy Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111094956/http://www.royaltymonarchy.com/ |date=11 जनवरी 2009 }}.</ref> 1222 के गोल्डन बुल के बाद से, सभी हंगेरियाई सम्राटों को राज्याभिषेक समारोह के दौरान देश की संवैधानिक व्यवस्था को बनाए रखने, इसके प्रजा की स्वतंत्रता को संरक्षित करने और राज्य की क्षेत्रीय अखंडता का सम्मान करने की शपथ लेनी पड़ती थी।<ref>{{cite book|author1=András A. Gergely|author2=Gábor Máthé|title=The Hungarian state: thousand years in Europe: [1000–2000]|publisher=Korona|year=2000|page=66|isbn=978-963-9191-79-2}}</ref> 1526 से 1851 तक, हंगरी के राज्य ने अपने स्वयं के सीमा शुल्क भी बनाए रखे, जो हंगरी को अन्य हैब्सबर्ग शासित क्षेत्रों की संयुक्त सीमा शुल्क प्रणाली से अलग करते थे। ===हंगेरियाई जैकोबिन क्लब=== फरवरी 1790 में पवित्र रोमन सम्राट जोसेफ द्वितीय की मृत्यु हो गई और उनके स्थान पर फ्रांसिस प्रथम ने सत्ता संभाली, जिससे हंगरी में प्रबुद्ध सुधारों का अंत हो गया। इसने फ्रांसीसी ज्ञानोदय दर्शन पर आधारित नई कट्टरपंथी विचारधाराओं के अनुयायी कई सुधार-उन्मुख फ्रेंच-भाषी बुद्धिजीवियों को क्रोधित कर दिया। इग्नाक मार्टिनोविक्स, जिन्होंने 1792 तक नए पवित्र रोमन सम्राट लियोपोल्ड द्वितीय के लिए गुप्त एजेंट के रूप में काम किया, ने अपनी रचना ''ओरातियो प्रो लियोपोल्डो द्वितीय'' में स्पष्ट रूप से घोषणा की कि केवल सामाजिक अनुबंध से प्राप्त अधिकार को ही मान्यता दी जानी चाहिए; उन्होंने अभिजात वर्ग को मानवता का दुश्मन माना, क्योंकि वे सामान्य लोगों को शिक्षित होने से रोकते थे। अपनी एक अन्य कृति "कैटेकिज़्म ऑफ़ पीपल एंड सिटिज़न्स" में, उन्होंने तर्क दिया कि नागरिक किसी भी दमन का विरोध करते हैं और संप्रभुता जनता में निहित होती है। वह एक फ्रीमेसन भी बन गए थे और हंगरी में एक संघीय गणराज्य को अपनाने के पक्ष में थे। हंगेरियाई जैकोबिनों के सदस्य के रूप में, उन्हें कुछ लोगों द्वारा क्रांतिकारी विचारधारा का आदर्शवादी अग्रदूत माना गया, जबकि अन्य उन्हें एक निर्मम साहसी व्यक्ति मानते थे। उन्होंने हंगेरियाई किसानों के बीच अभिजात वर्ग के खिलाफ विद्रोह भड़काया, जो एक विध्वंसक कार्य था जिसने पवित्र रोमन सम्राट फ्रांसिस द्वितीय को मार्टिनोविक्स और उनके प्रमुख फेरेंक गॉथार्डी, जो गुप्त पुलिस के पूर्व प्रमुख थे, को बर्खास्त करने के लिए प्रेरित किया। उन्हें मई 1795 में छह अन्य प्रमुख जैकोबिनों के साथ फांसी दे दी गई। गणराज्य समर्थक गुप्त समाज के 42 से अधिक सदस्यों को गिरफ्तार किया गया, जिनमें कवि जानोस बत्सानी और भाषाविद फेरेंक काजिंज़ी भी शामिल थे।<ref>Charles W. Ingrao : The Habsburg Monarchy, 1618–1815, Volume 21 of New Approaches to European History, Publisher: Cambridge University Press, 2000 {{ISBN|978-1-107-26869-2}}</ref><ref>[[Jean Bérenger|Jean Berenger]], C.A. Simpson: The Habsburg Empire 1700–1918 , Publisher: Routledge, 2014, {{ISBN|978-1-317-89572-5}}</ref><ref>Tomasz Kamusella: The Politics of Language and Nationalism in Modern Central Europe, Publisher: Palgrave Macmillan, 2009, {{ISBN|978-0-230-55070-4}}</ref><ref>Paschalis M. Kitromilides: Enlightenment and Revolution, Publisher: Harvard University Press, 2013, {{ISBN|978-0-674-72641-3}}</ref><ref>Peter McPhee: ''A Companion to the French Revolution''. p. 391 , Publisher: John Wiley & Sons, 2014, {{ISBN|978-1-118-97752-1}}</ref> हालाँकि हंगेरियाई जैकोबिन गणराज्यवादी आंदोलन ने हंगेरियाई संसद और संसदीय दलों की नीति को प्रभावित नहीं किया, लेकिन इसके संसद के बाहर की ताकतों के साथ मजबूत वैचारिक संबंध थे। इन ताकतों में शामिल थे: कवि शांडोर पेटोफी, उपन्यासकार मोर योकाई, दार्शनिक और इतिहासकार पॉल वास्वारी, और पत्रकार जोज़ेफ इरिन्यी, जिन्होंने 15 मार्च 1848 को पिलवाक्स कॉफी पैलेस में क्रांति की चिंगारी भड़काई।<ref>Ödön Beöthy and Tibor Vágvölgyi: ''A Magyar Jakobinusok Köztársasági Mozgalma'', p. 103 Budapest 1968, English: ''The Hungarian Jacobin Republican Movement''.</ref> ===सुधार का युग=== राजा फ्रांसिस प्रथम के शासनकाल के शुरुआती दौर में अक्सर आयोजित होने वाली संसद (डाइट) में मुख्य रूप से युद्ध के लिए धन सहायता पर ही चर्चा होती थी; 1811 के बाद, पवित्र रोमन सम्राट ने उन्हें बुलाना बंद कर दिया।<ref>{{citation|last=Lendvai|title=The Hungarians: A Thousand Years of Victory in Defeat|isbn=978-1-85065-682-1|first=Paul|year=2002|publisher= C Hurst & Co|page=194}}</ref> फ्रांसिस प्रथम के शासन के अंतिम वर्षों में, मेटर्निच की "स्थिरता" की नीति की काली छाया हंगरी पर पड़ी, और प्रतिक्रियावादी निरंकुशता की ताकतों का प्रभुत्व स्थापित हो गया। हालांकि, सतह के नीचे, एक मजबूत जन प्रवाह विपरीत दिशा में बढ़ रहा था। पश्चिमी उदारवाद से प्रभावित, लेकिन विदेश से किसी भी प्रत्यक्ष सहायता के बिना, हंगेरियाई समाज अपनी भविष्य की मुक्ति की तैयारी कर रहा था। लेखक, विद्वान, कवि, कलाकार, कुलीन और साधारण लोग, सामान्य लोग और पुजारी, बिना किसी पूर्व इतिहास के या आपस में स्पष्ट संबंधों के बिना, उस राजनीतिक स्वतंत्रता के आदर्श की ओर काम कर रहे थे जो सभी हंगेरियाईयों को एकजुट करने वाला था। जानबूझकर या अनजाने में, मिहाली वोरोस्मार्टी, फेरेंक कोल्चेयी, फेरेंक काजिंज़ी और उनके सहयोगी, कुछ नामों को छोड़कर, हंगेरियाई साहित्य को नया जीवन दे रहे थे और साथ ही राजनीतिक उद्देश्यों को पूरा कर रहे थे, जिनकी कलमें उनके पूर्वजों की तलवारों से कम शक्तिशाली साबित नहीं हो रही थीं।<ref name=EB1911/> 1825 में, सम्राट फ्रांसिस द्वितीय ने हंगेरियाई कुलीन वर्ग की बढ़ती चिंताओं के जवाब में डाइट को आखिरकार बुलाया, जो करों और नेपोलियन युद्धों के बाद की घटती अर्थव्यवस्था को लेकर थीं। इसी के साथ, और जोसेफ द्वितीय के सुधारों की प्रतिक्रिया के बाद, जिसे सुधार काल (हंगेरियन: reformkor) के रूप में जाना जाता है, की शुरुआत हुई। फिर भी, कुलीन वर्ग ने करों से छूट और आम लोगों को वोट न देने के अपने विशेषाधिकार बनाए रखे। प्रभावशाली हंगेरियाई राजनीतिज्ञ काउंट इस्तवान सेचेनी ने देखा कि देश को अधिक विकसित पश्चिमी यूरोपीय देशों, जैसे ब्रिटेन, की प्रगति लाने की आवश्यकता है। यह संविधान पर एक सीधा हमला था जो, इस्तवान सेचेनी के शब्दों में, पहले "राष्ट्र को उसकी बीमार नींद से जगा दिया।" 1823 में, जब प्रतिक्रियावादी शक्तियाँ [[स्पेन]] में क्रांति को दबाने के लिए संयुक्त कार्रवाई पर विचार कर रही थीं, तो सरकार ने डाइट से परामर्श किए बिना युद्ध-कर और सैनिक भर्ती लागू कर दी। काउंटी सभाओं ने इस अवैध कृत्य के खिलाफ तुरंत विरोध किया और 1823 की डाइट में फ्रांसिस प्रथम को अपने मंत्रियों की कार्रवाइयों को अस्वीकार करने के लिए मजबूर होना पड़ा। हालांकि, एस्टेट्स ने महसूस किया कि उनकी स्वतंत्रताओं की रक्षा के लिए पुराने कानूनों के मृत पत्र से अधिक ठोस गारंटी की आवश्यकता है। सेचेनी, जिन्होंने विदेश में रहकर पश्चिमी संस्थाओं का अध्ययन किया था, को उन सभी लोगों का नेता माना जाता था जो पुराने से एक नया हंगरी बनाना चाहते थे। वर्षों तक, उन्होंने और उनके मित्रों ने असंख्य पुस्तिकाएं प्रकाशित करके सार्वजनिक राय को शिक्षित किया, जिनमें नए उदारवाद का वाक्पटुता से विस्तार किया गया। विशेष रूप से, सेचेनी ने इस बात पर जोर दिया कि लोगों को आवश्यक सुधारों के लिए केवल सरकार या यहां तक कि डाइट की ओर भी नहीं देखना चाहिए। समाज को खुद पहल करनी चाहिए, वर्ग बहिष्कार की बाधाओं को तोड़कर और लोकप्रिय चेतना की एक स्वस्थ अवधारणा को पुनर्जीवित करके। इस शिक्षा का प्रभाव 1832 की डाइट में स्पष्ट हुआ, जब निचले सदन में उदारवादियों का बड़ा बहुमत था, जिनमें फेरेनक डियाक और ओडोन बियोथी प्रमुख थे। हालांकि, ऊपरी सदन में अभिजात वर्ग ने सरकार के साथ मिलकर एक रूढ़िवादी दल का गठन किया, जो किसी भी प्रकार के सुधार के परियोजना का कठोरता से विरोध करता था, जिससे उदारवादियों के सभी प्रयास विफल हो गए।<ref name=EB1911/> 1830 के मध्य में पत्रकार लॉजोस कोसुथ हंगेरियाई संसद के नए उभरते हुए सितारे बन गए और संसद के उदारवादी गुट में अपने वक्तृत्व कौशल की बदौलत सेचेनी की लोकप्रियता को टक्कर देने लगे। कोसुथ ने व्यापक संसदीय लोकतंत्र, तीव्र औद्योगिकीकरण, सामान्य कराधान, निर्यात के माध्यम से आर्थिक विस्तार, और दासत्व तथा अभिजात वर्ग के विशेषाधिकारों (कानून के समक्ष समानता) के उन्मूलन की मांग की। उदारवादी दल की शक्ति और लोकप्रियता से चिंतित सरकार ने, 1835 में सम्राट फर्डिनेंड प्रथम के सत्ता संभालने के तुरंत बाद, सुधार आंदोलन को कुचलने का प्रयास किया और कोसुथ और मिक्लोस वेस्सेलनी सहित सबसे सक्रिय आंदोलनकारियों को गिरफ्तार कर जेल में डाल दिया। हालांकि, राष्ट्र अब दबने वाला नहीं था, और 1839 की डाइट ने राजनीतिक कैदियों की रिहाई तक किसी भी कार्यवाही को आगे बढ़ाने से इनकार कर दिया। जबकि निचले सदन में सुधारक बहुमत पहले से कहीं अधिक बड़ा था, अब ऊपरी सदन में भी काउंट लुइस बाथ्यानी और बैरन जोसेफ ईओटोवोस के नेतृत्व में एक उदारवादी दल का गठन किया गया। 1839 की डाइट (संसद) के परिणामों से उन्नत उदारवादी संतुष्ट नहीं थे, जबकि सरकार और ऊपरी सदन के विरोध ने आम जनता में असंतोष को और बढ़ा दिया। इस असंतोष को मुख्य रूप से "पेस्टी हिरलाप", हंगरी का पहला राजनीतिक समाचार पत्र, जिसने 1841 में कोसुथ द्वारा स्थापना की गई थी, ने हवा दी। इसके लेखों ने आवश्यकता पड़ने पर सशस्त्र प्रतिशोध का समर्थन किया, जिससे अतिवादियों को उकसाया गया, लेकिन सेचेनी को अलग-थलग कर दिया, जिन्होंने कोसुथ के विचारों पर खुले तौर पर हमला किया। दोनों पक्षों ने तीखी बहसें कीं, लेकिन हमेशा की तरह, अतिवादी विचारों की जीत हुई, और जब 1843 की डाइट बुलाई गई, तो कोसुथ पहले से अधिक लोकप्रिय हो गए, जबकि सेचेनी का प्रभाव स्पष्ट रूप से कम हो गया था। इस डाइट का स्वर अत्यधिक भावनात्मक था, और चुनावों में हस्तक्षेप के लिए सरकार की तीखी आलोचना की गई। एक नया दल, विपक्षी दल, बनाया गया, जिसने सुधार-उन्मुख उदारवादियों को एकजुट किया और रूढ़िवादियों का विरोध किया। उदारवादियों (विपक्षी दल) ने नए विजय हासिल किए – 1844 में डाइट ने हंगरी के राज्य में प्रशासन, विधि और शिक्षा की आधिकारिक भाषा के रूप में मैज्यार (हंगेरियन) को स्थापित किया, जिससे लैटिन की 844 साल की भूमिका समाप्त हो गई, साथ ही किसानों के भूखंडों को सभी सामंती दायित्वों से मुक्त किया,<ref name=EB1911/> मिश्रित विवाहों को कानूनी रूप दिया और गैर-कुलीन लोगों के लिए आधिकारिक पदों को खोल दिया।<ref name=EB1911/> ===प्रेस में सुधारकों की "लंबी बहस" (1841-1848)=== 1843 और 1847 की डाइट के बीच, विभिन्न राजनीतिक दल पूरी तरह से विघटित हो गए और परिवर्तित हो गए। सेचेनी ने खुलकर सरकार में शामिल हो गए, जबकि मध्यमार्गी उदारवादी चरमपंथियों से अलग हो गए और एक नए दल, केंद्रीयवादी (Centralists), का गठन किया। [[File:Pilvax Pest Preiszler.jpg|thumb|right|300px|पेस्ट के पिल्वाक्स कॉफी पैलेस का प्रवेश कक्ष 1840 के दशक में]] [[File:Petőfi Nemzeti Múzeum.jpg|thumb|right|300px|राष्ट्रीय गीत को राष्ट्रीय संग्रहालय में गाया गया।]] [[File:A szabadsajtó első terméke Pesten 1848. március 15.JPG|right|thumb|300px|भीड़ ने लैंडरर और हेकेनास्ट प्रिंटिंग हाउस को कब्जे में ले लिया, जहां उन्होंने 12 बिंदुओं और राष्ट्रीय गीत को मुद्रित किया। इस प्रकार 15 मार्च हंगरी में प्रेस की स्वतंत्रता का स्मृति दिवस बन गया।]] [[File:1848-49 Batthyany-kormany.jpg|thumb|300px|right|''बाथ्यानी सरकार के सदस्य'']] अपने 1841 की पुस्तिका ''केलेत नेपे (पूर्व के लोग)'' में, काउंट सेचेनी ने कोसुथ की नीतियों का विश्लेषण किया और उनके सुधार प्रस्तावों का उत्तर दिया। सेचेनी का मानना था कि आर्थिक, राजनीतिक और सामाजिक सुधारों को धीरे-धीरे और सावधानी से आगे बढ़ाना चाहिए, ताकि हब्सबर्ग राजवंश के संभावित विनाशकारी हस्तक्षेप से बचा जा सके। सेचेनी को हंगेरियाई समाज में कोसुथ के विचारों के प्रसार की जानकारी थी, जिसे उन्होंने महसूस किया कि यह हब्सबर्ग राजवंश के साथ अच्छे संबंधों की आवश्यकता को नजरअंदाज कर रहा था। कोसुथ ने अभिजात वर्ग की भूमिका को अस्वीकार किया और सामाजिक स्थिति के स्थापित मानदंडों पर सवाल उठाया। इसके विपरीत, सेचेनी ने माना कि सामाजिक सुधार की प्रक्रिया में नागरिक समाज को एक निष्क्रिय भूमिका में रखा जाना असंभव होगा। कोसुथ के अनुसार, व्यापक सामाजिक आंदोलनों को राजनीतिक जीवन से लगातार बाहर नहीं रखा जा सकता। कोसुथ की समाज की अवधारणा के पीछे एक स्वतंत्रता का विचार था, जो अधिकारों की एकात्मक उत्पत्ति पर जोर देता था, जिसे उन्होंने सार्वभौम मताधिकार में प्रकट होते देखा। राजनीतिक अधिकारों के प्रयोग में, सेचेनी ने नागरिकों की धन और शिक्षा को ध्यान में रखा, और इसलिए उन्होंने केवल सीमित मताधिकार का समर्थन किया, जो उस समय पश्चिमी यूरोपीय (ब्रिटिश, फ्रांसीसी और बेल्जियन) सीमित मताधिकार के समान था। 1885 में, कोसुथ ने सेचेनी को एक उदारवादी अभिजात वर्ग का व्यक्ति कहा, जबकि सेचेनी ने खुद को एक लोकतांत्रिक व्यक्ति माना।<ref>Mihály Lackó: ''Széchenyi és Kossuth vitája'', Gondolat, 1977.{{ISBN?}}{{page needed|date=March 2024}}</ref> सेचेनी एक पृथकवादी राजनीतिज्ञ थे, जबकि कोसुथ के अनुसार, अंतर्राष्ट्रीय उदारवादी और प्रगतिशील आंदोलनों के साथ मजबूत संबंध और सहयोग स्वतंत्रता की सफलता के लिए आवश्यक थे।<ref>Lacko p. 47</ref> विदेश नीति के संदर्भ में, कोसुथ और उनके अनुयायी सेचेनी की पृथकवादी नीति को अस्वीकार करते हुए उदारवादी अंतर्राष्ट्रीयता के पक्ष में थे। उन्होंने उन देशों और राजनीतिक ताकतों का समर्थन किया जो उनके नैतिक और राजनीतिक मानकों के साथ मेल खाते थे। उन्होंने यह भी विश्वास किया कि समान आधुनिक उदारवादी मूल्यों को साझा करने वाले राजनीतिक आंदोलनों को "फ्यूडलिस्ट" रूढ़िवादी के खिलाफ गठबंधन बनाना चाहिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.hungarianconservative.com/articles/culture_society/hungary_europe_liberal_conservative_foreign_policy_reform_era |title=Hungary's Place in Europe: Liberal–Conservative Foreign Policy Disputes in the Reform Era |date=29 July 2023 |access-date=30 July 2023 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730110111/https://www.hungarianconservative.com/articles/culture_society/hungary_europe_liberal_conservative_foreign_policy_reform_era |url-status=live }}</ref> सेचेनी ने अपनी आर्थिक नीति को [[ब्रिटिश साम्राज्य]] द्वारा अपनाए गए लेसेज़-फेयर सिद्धांतों पर आधारित किया, जबकि कोसुथ ने हंगेरियाई उद्योग क्षेत्र की तुलनात्मक कमजोरी के कारण सुरक्षात्मक टैरिफ का समर्थन किया। जहां कोसुथ ने एक तेजी से औद्योगीकृत देश की कल्पना की, वहीं सेचेनी ने परंपरागत रूप से मजबूत कृषि क्षेत्र को अर्थव्यवस्था का मुख्य आधार बनाए रखने की इच्छा व्यक्त की।<ref>''Gróf Széchenyi István írói és hírlapi vitája Kossuth Lajossal'' [Count Stephen Széchenyi,s Literary and Publicistic Debate with Louis Kossuth], ed. Gyula Viszota, 2 vols. (Budapest: Magyar Történelmi Társulat, 1927–1930).</ref> ===सुधारवादियों के "बारह बिंदु"=== रूढ़िवादी, जो आमतौर पर अधिकांश सुधारों का विरोध करते थे, उन्हें लगा कि वे पुराने सामंती संसद में एक पतला बहुमत बनाए रख सकते हैं, क्योंकि सुधारवादी उदारवादी स्ज़ेचेनी और कोसुथ के विचारों के बीच विभाजित थे। हालांकि, चुनावों से ठीक पहले, डीएक ने सभी उदारवादियों को "बारह बिंदुओं" के सामान्य मंच पर फिर से एकजुट करने में सफलता प्राप्त की।<ref name=EB1911/> बारह बिंदु बाद के अप्रैल कानूनों का आधार बने। वे इस प्रकार थे:<ref>{{Cite web|url=http://marcius15.kormany.hu/a-12-pont-tortenete-2012|title=március15|website=marcius15.kormany.hu|access-date=2018-03-16|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917073048/http://marcius15.kormany.hu/a-12-pont-tortenete-2012|archive-date=2017-09-17}}</ref> # प्रेस की स्वतंत्रता (सेंसरशिप और सेंसर कार्यालयों का उन्मूलन) # बुदा और पेस्ट में जवाबदेह मंत्रालय (साधारण रूप से राजा द्वारा मंत्रियों की नियुक्ति के बजाय, सभी मंत्रियों और सरकार को संसद द्वारा निर्वाचित और बर्खास्त किया जाना चाहिए) # पेस्ट में वार्षिक संसदीय सत्र (राजा द्वारा बुलाई गई दुर्लभ अस्थायी बैठकों के बजाय) # कानून के समक्ष नागरिक और धार्मिक समानता (साधारण लोगों और कुलीनों के लिए अलग-अलग कानूनों का उन्मूलन, कुलीनता के कानूनी विशेषाधिकारों का उन्मूलन। नियंत्रित सहिष्णुता के बजाय पूर्ण धार्मिक स्वतंत्रता: (कैथोलिक) राज्य धर्म का उन्मूलन) # राष्ट्रीय गार्ड (अपनी हंगेरियाई राष्ट्रीय गार्ड का गठन, यह पुलिस बल की तरह काम करता था, जो प्रणाली के संक्रमण के दौरान कानून और व्यवस्था बनाए रखने के लिए था, इस प्रकार क्रांति की नैतिकता को संरक्षित करता था) # कर भार का संयुक्त वितरण (कुलीनों की कर छूट का उन्मूलन, कुलीनों की सीमा शुल्क और शुल्क छूट का उन्मूलन) # जागीरदारी का उन्मूलन (सामंतवाद का उन्मूलन और किसानों की गुलामी और उनके बंधुआ सेवाओं का उन्मूलन) # जूरी और समान आधार पर प्रतिनिधित्व (साधारण लोग कानूनी अदालतों में जूरी के रूप में चुने जा सकते हैं, सभी लोग यदि आवश्यक शिक्षा प्राप्त कर लेते हैं तो वे सार्वजनिक प्रशासन और न्यायपालिका के उच्चतम स्तरों पर भी अधिकारी बन सकते हैं) # राष्ट्रीय बैंक # सेना को संविधान का समर्थन करने की शपथ लेनी चाहिए, हमारे सैनिकों को विदेश नहीं भेजा जाना चाहिए, और विदेशी सैनिकों को हमारे देश से बाहर जाना चाहिए # राजनीतिक कैदियों की रिहाई # संघ (ट्रांसिल्वेनिया के साथ, जिसमें हंगेरियाई और ट्रांसिल्वेनियाई संसदों का पुनर्मिलन शामिल है, जो ओटोमन युद्धों के दौरान अलग हो गई थी) इसके बाद हुए संसदीय चुनावों में प्रगतिशीलों की पूर्ण विजय हुई। यह अंतिम चुनाव भी था जो पुराने सामंती क्षेत्रों की संसदीय प्रणाली पर आधारित था। सरकार और विपक्ष के बीच समझौता करने के सभी प्रयास विफल रहे। कोसुथ ने केवल मौजूदा शिकायतों का निवारण ही नहीं, बल्कि एक उदार सुधार की मांग की, जो भविष्य में ऐसी शिकायतों को असंभव बना दे। उच्च वर्गों में अब डाइट को भंग करना ही एकमात्र समाधान प्रतीत हुआ; लेकिन इससे पहले कि इसे लागू किया जा सके, [[पेरिस]] में फरवरी क्रांति की खबर 1 मार्च को प्रेसबर्ग पहुंची और 3 मार्च को कोसुथ का एक स्वतंत्र और जिम्मेदार मंत्रालय नियुक्त करने का प्रस्ताव निचले सदन द्वारा स्वीकार कर लिया गया। उदारवादी, प्रस्ताव से उतने भयभीत नहीं थे जितने उसकी तीव्रता से, फिर से हस्तक्षेप करने की कोशिश की; लेकिन 13 मार्च को वियना क्रांति भड़क उठी, और सम्राट ने दबाव या घबराहट में झुकते हुए काउंट लुई बाथ्यानी को पहले हंगेरियाई जिम्मेदार मंत्रालय का प्रधानमंत्री नियुक्त किया, जिसमें कोसुथ, सेचेनी और डीक भी शामिल थे।<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Hungary |volume=13 |pages=915–918 |first1=Robert Nisbet |last1=Bain |first2=Walter Alison |last2=Phillips |inline=1}}</ref> ==पेस्ट और बुडा में एक दिन की रक्तहीन क्रांति== {{Further|1848 के हंगेरियाई क्रांतिकारियों के 12 बिंदु}} [[File:Magyar kokárda.png|thumb|left|100px|1848 में उपयोग किया गया हंगेरियाई कोकाड]] ===वियना में क्रांति=== संकट विदेश से आया था – जैसा कि कोसुथ ने उम्मीद की थी – और उन्होंने इसका पूरी तरह से उपयोग किया। 3 मार्च 1848 को, पेरिस में क्रांति की खबर पहुंचने के तुरंत बाद, कोसुथ ने एक अत्यधिक प्रभावशाली भाषण में हंगरी के लिए संसदीय सरकार और ऑस्ट्रिया के बाकी हिस्सों के लिए संवैधानिक सरकार की मांग की। उन्होंने हब्सबर्गों की आशा, "हमारे प्रिय आर्चड्यूक फ्रांज जोसेफ" (जो उस समय सत्रह साल के थे), से अपील की कि वे एक स्वतंत्र लोगों की आकांक्षाओं को पूरा करके वंश की प्राचीन महिमा को बनाए रखें। वे तुरंत ऑस्ट्रिया और अधिकांश महाद्वीपीय यूरोप में एक अत्यधिक लोकप्रिय क्रांतिकारी वक्ता बन गए; उनका भाषण वियना की सड़कों पर भीड़ के सामने पढ़ा गया, जिसके द्वारा मेटर्निच को उखाड़ फेंका गया (13 मार्च), और जब डाइट से एक प्रतिनिधिमंडल सम्राट फर्डिनेंड से उनकी याचिका पर सहमति प्राप्त करने के लिए वियना गया, तो कोसुथ को सबसे बड़ी सराहना प्राप्त हुई। पेरिस में क्रांति की खबर और स्वतंत्रता और मानवाधिकारों पर कोसुथ के जर्मन भाषण ने 13 मार्च को वियना में ऑस्ट्रियाई भीड़ के जोश को भड़का दिया था।<ref>Charles Frederick Henningsen: Kossuth and 'The Times', by the author of 'The revelations of Russia'. 1851. p. 10</ref> जबकि वियना की जनता ने कोसुथ को अपने नायक के रूप में मनाया, 15 मार्च को [[बुडापेस्ट]] में क्रांति भड़क उठी; कोसुथ तुरंत अपने देश लौट आए।<ref>Peter F. Sugar, Péter Hanák, [[Tibor Frank]]: ''A History of Hungary'' (Indiana University Press, 1994) p. 213</ref> ===पेस्ट में क्रांति=== वस्तु उत्पादन और पूंजीकरण की प्रक्रिया ने धीरे-धीरे कुलीन वर्ग की सामाजिक स्थितियों और विश्व दृष्टिकोण को पुनर्गठित किया, जिसने सुधार काल से हंगरी में मानव और नागरिक अधिकारों की वकालत करना शुरू किया। सामाजिक इतिहास के हालिया अध्ययनों ने यह भी सुझाव दिया है कि तथाकथित "मार्च के युवा", जो निम्न वर्गीय बुद्धिजीवी थे, को एक अलग घटना के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए, बल्कि एक उभरते हुए सामाजिक वर्ग के बौद्धिक अग्रदूत के रूप में देखा जाना चाहिए, जिसे छोटे बुर्जुआ के रूप में वर्गीकृत किया जा सकता है। राष्ट्रव्यापी स्तर पर उनकी राजनीतिक और आर्थिक शक्ति की तुलना कुलीन वर्ग से नहीं की जा सकती थी, लेकिन ऐतिहासिक रूप से महत्वपूर्ण स्थितियों में, विशेष रूप से अधिक विकसित, बड़े शहरी केंद्रों में, वे महत्वपूर्ण या यहां तक कि निर्धारक कारक साबित हो सकते थे। राजनीतिक रूप से, छोटे बुर्जुआ वर्ग ने फ्रांसीसी और जर्मन राजनीतिक घटनाओं के समान कट्टरपंथी, गणराज्यवादी आकांक्षाओं को आगे बढ़ाया। क्रांति की शुरुआत पेस्ट के पिलवाक्स कॉफी हाउस से हुई, जो 1840 के दशक में युवा गैर-संसदीय कट्टरपंथी उदार बुद्धिजीवियों का पसंदीदा बैठक स्थल था। उसी सुबह, शांडोर पेटोफी पिलवाक्स कैफे की ओर दौड़े, जहाँ युवा लोग इकट्ठा हुए थे। उन्होंने वहां पाल वास्वारी और ग्युला बुल्योव्स्की को पाया और उन्हें मोर जोकाई के अपार्टमेंट में आमंत्रित किया, जहाँ 12 बिंदुओं के लिए एक घोषणा पत्र तैयार किया गया। लगभग 8 बजे, पेटोफी और उनके साथी पिलवाक्स कैफे पहुंचे, और निर्धारित समय पर केवल छह लोग उपस्थित हुए (पेटोफी, जोकाई, बुल्योव्स्की, सेबो, अर्नो गाल और डेनियल हमरी)। यहाँ जोकाई ने 12 बिंदुओं और घोषणा पत्र को पढ़ा। पेटोफी ने अपनी नई कविता 'नेशनल सॉन्ग' का पाठ किया। यहां से, पूर्व निर्धारित समझौते के अनुसार, वे पहले यूनिवर्सिटी स्ट्रीट पर स्थित लॉ विश्वविद्यालय गए। वहां पहले से ही आंगन में छात्रों का एक समूह उनका इंतजार कर रहा था और उन्होंने तुरंत पेटोफि और जोकाई के लिए एक कुर्सी मंगाई। यहां पेटोफि ने पिछली रात लिखी गई अपनी कविता ''राष्ट्रीय गीत'' का पाठ किया और जोकाई ने ''12 पॉइंट्स'' पढ़े। यहां से वे उज़विलाग स्ट्रीट पर मेडिकल विश्वविद्यालय गए, जहां छात्रों ने अपने विश्वविद्यालय के व्याख्यान रोक दिए और आंगन में इसी तरह की गतिविधि की, बाद में इंजीनियरिंग और दर्शनशास्त्र संकाय के छात्रों के सामने भी ऐसा ही हुआ; यूनिवर्सिटी स्क्वायर में भी यही दृश्य देखने को मिला। इस समय तक, उनके चारों ओर केवल युवा भीड़ ही नहीं थी, बल्कि सड़क से भी बड़ी संख्या में लोग जुड़ गए थे, जिनकी संख्या बढ़ती जा रही थी। पेटोफि ने निर्णय लिया कि लोग ''12 पॉइंट्स'' के पहले बिंदु को, प्रेस की स्वतंत्रता, अपने अधिकार से पूरा करेंगे, और उन्होंने ऐसा किया। 10 बजे वे हाटवानी स्ट्रीट पर लैंडरर पब्लिशिंग और प्रेस कंपनी (शहर की सबसे बड़ी) गए। भीड़ के उत्साह को देखकर, पेटोफि ने हाटवानी स्ट्रीट का नाम बदलकर "फ्री प्रेस स्ट्रीट" रख दिया।<ref>Dr. Gyula Csernatoni and Dr. Zoltán Ferenci: Petőfi Museum, 1st of November, 1890. (in Hungarian) Link: [https://web.archive.org/web/20180315003731/http://documente.bcucluj.ro/web/bibdigit/periodice/petofimuzeum/1890/BCUCLUJ_FP_106452_1890_003_006.pdf]</ref> "प्रेस मालिक ने झुकते हुए तुरंत वांछित दस्तावेजों का जर्मन में अनुवाद किया, और कुछ ही क्षण बाद तेज गति से प्रिंटिंग प्रेस से हजारों प्रतियां निकलीं, जिन्हें इकट्ठी हुई भीड़ में लगातार वितरित किया गया, बावजूद इसके कि भारी बारिश हो रही थी।" दोपहर के करीब ही उग्र भीड़ तितर-बितर हुई, यह सहमति बनी कि दोपहर बाद वे राजनीतिक बंदी मिहाली तान्च़िच को रिहा करने के लिए बुडा जाएंगे। पेटोफि के प्रसिद्ध दिन का प्रतीक बनते हुए, कार्यकर्ताओं ने भीड़ में तीन रंगों वाली हंगेरियन कॉकेड वितरित की। दोपहर 3 बजे, हंगेरियन राष्ट्रीय संग्रहालय की इमारत के सामने म्यूजियम स्क्वायर में एक विशाल प्रदर्शन हुआ, और हजारों प्रतियां नेशनल सॉन्ग और 12 बिंदुओं की वितरित की गईं; वहां से वे नगर परिषद की ओर गए, 12 बिंदुओं को अपनाने का आग्रह करते हुए। एकत्रित लोगों ने नगर परिषद की ओर बढ़ने का निर्णय लिया और वहां जाकर नगर परिषद से उनके प्रस्तावों पर हस्ताक्षर करने की मांग की। परिषद हॉल खोला गया, कार्यक्रम के बिंदुओं को परिषद के समक्ष प्रस्तुत किया गया, जिन्हें परिषद के सदस्यों ने स्वीकार किया और नगर परिषद के क्लर्क ने भी हस्ताक्षर किए। उन्होंने तुरंत एक नियमित आयोग का चुनाव किया, जिसमें पेटोफी सदस्य थे। लोगों ने अपनी अस्थायी समिति की नियुक्ति करते हुए, राजनीतिक कैदी मिहाली तान्सिक्स को रिहा करने की इच्छा जताई – जिसे बुदा में सेंसर के अधिकारियों द्वारा गिरफ्तार किया गया था। इस इच्छा को पूरा करने के लिए, वह शाम 5 बजे के आसपास बुदा की ओर बढ़े, और आधिकारिक भवन के आंगन में अपनी बटालियन के साथ इकट्ठा हुए, अपनी इच्छाओं पर दृढ़ता से खड़े रहे, जबकि उनके निर्वाचन क्षेत्र ने यह घोषणा की: लोगों में से एक प्रेस अदालत का चुनाव; परिषद के अध्यक्ष फेरेनक ज़ीची ने तुरंत तान्सिक्स को रिहा कर दिया, उनके कार को बुदा से राष्ट्रीय रंगमंच चौक तक अपने हाथों से खींचकर लाया, और रंगमंच में प्रवेश किया। इस दिन की दोपहर में, लोगों ने राष्ट्रीय रंगमंच के उपनिदेशक जोज़ेफ बाज़ा से अनुरोध किया कि वह इस दिन के उत्सव के लिए प्रतिबंधित ओपेरा ''बांक बां'' को पूर्ण प्रकाश व्यवस्था के साथ मंचित करें। अभिनेता राष्ट्रीय रंगों की कॉकैड पहनकर मंच पर आए, गाबोर एग्रेसी ने ''राष्ट्रीय गीत'' गाया, कोरस ने हंगेरियन भजन और ''राष्ट्रीय गीत'' गाया। अधिकांश दर्शक चाहते थे कि तान्सिक्स मंच पर आएं, लेकिन जब उन्हें उनकी अस्वस्थता के बारे में पता चला, तो उन्होंने अपनी इच्छा छोड़ दी। अंततः लोग राकोसी रनर-अप के साथ बिखर गए। हालांकि, स्थायी समिति सुबह तक बैठक में रही। अगले दिन, 16 मार्च को, पाल न्यारी, जो पेस्ट काउंटी के उपमहापौर थे, लिपोट रोटेनबिलर, जो पेस्ट के उपमहापौर थे, और अन्य लोगों ने आंदोलन की अगुआई की, और इस प्रकार घटनाएँ राष्ट्रीय महत्व की बन गईं। परेशान लोगों का पहला कार्य राष्ट्रीय गार्ड की त्वरित नियुक्ति की मांग करना था, और इस समय तक उन्होंने हस्ताक्षर जुटाना शुरू कर दिया था, और कुछ घंटों में हजारों हस्ताक्षर एकत्र कर लिए गए। लोगों ने हथियारों की मांग की। सैन्य प्राधिकरण ने रिपोर्ट दी कि वह केवल 500 हथियार दे सकता है क्योंकि बाकी को कोमारोम भेजा गया है। और नीचे, लोग, जो पहले ही लगभग 20-25 हजार हो चुके थे, हथियारों की मांग करने लगे और यदि उन्हें हथियार नहीं मिले तो वे आर्सेनल में घुसने की धमकी देने लगे। इसके बाद, राष्ट्रीय गार्डों के हथियारों के वितरण पर एक उपसमिति नियुक्त की गई, और एक घंटे की चर्चा के बाद, रोटेनबिलर ने सभागार में इकट्ठे हुए लोगों को आश्वस्त किया, और जोकाई ने भीड़ को रात में कानून और व्यवस्था बनाए रखने के लिए राष्ट्रीय गार्ड के रूप में वैकल्पिक विधेयक की घोषणा करके आश्वस्त किया। शाम को, दोनों बहन शहर पूरी तरह से जगमगाए हुए थे, सड़कों पर उत्साही लोगों की भीड़ "स्वतंत्रता की जय!" का नारा लगाते हुए गूंज रही थी। खिड़कियों से स्वतंत्रता के नाम से कढ़े हुए राष्ट्रीय ध्वज लटके हुए थे। रात भर, शहर की शांति और व्यवस्था की रक्षा की गई, राष्ट्रीय गार्डों ने गश्त लगाते हुए अपराधियों, भिखारियों और लुटेरों को गिरफ्तार किया, जो दिन की उथल-पुथल का फायदा उठाना चाहते थे। पेस्ट और बुडापेस्ट में रक्तहीन विशाल प्रदर्शनों ने सम्राट के गवर्नर को उनकी सभी बारह मांगों को स्वीकार करने के लिए मजबूर कर दिया। इस वर्ष वियना में क्रांति के साथ ऑस्ट्रिया की अपनी समस्याएं थीं, और इसने शुरू में हंगरी की सरकार को मान्यता दी। इसलिए, गवर्नर-जनरल के अधिकारियों ने राजा के नाम पर हंगरी की नई संसद का गठन किया, जिसमें लाजोस बट्थानी को पहला प्रधानमंत्री बनाया गया। ऑस्ट्रियाई राजशाही ने वियना की जनता को शांत करने के लिए अन्य रियायतें भी दीं:{{कौन|date=July 2011}} 13 मार्च 1848 को, प्रिंस क्लेमेंस वॉन मेटर्निच को ऑस्ट्रियन सरकार के चांसलर के पद से इस्तीफा देने के लिए मजबूर किया गया। इसके बाद वे अपनी सुरक्षा के लिए [[लंदन]] चले गए। ==संसदीय राजतंत्र, बथ्यानी सरकार== {{Further|अप्रैल कानून}} [[File:Barabás Választási menet.jpg|thumb|right|300px|एक उम्मीदवार का संसदीय चुनाव अभियान]] [[File:Országgyűlés megnyitása 1848.jpg|thumb|right|300px|5 जुलाई 1848: पहली संसद का उद्घाटन समारोह, जो लोकप्रिय प्रतिनिधित्व पर आधारित थी। पहली जिम्मेदार सरकार के सदस्य बालकनी में हैं।]] [[File:Jellasics tamadasa EN.jpg|thumb|right|300px|1848 की अंतिम तिमाही में जेलासिक के हमले]] [[File:Pákozdi csata.jpg|thumb|right|300px|पाकोज़्द की लड़ाई बराबरी पर समाप्त हुई, जिसके परिणामस्वरूप वफादार क्रोएशियाई सेनाएं [[वियना]] की ओर बढ़ गईं और पेस्ट से दूर चली गईं।]] 17 मार्च 1848 को सम्राट ने सहमति दी और बथ्यानी ने पहली हंगेरियन उत्तरदायी सरकार का गठन किया। 23 मार्च 1848 को, सरकार के प्रमुख के रूप में, बथ्यानी ने अपनी सरकार को डाइट के समक्ष प्रस्तुत किया। पहली उत्तरदायी सरकार का गठन हुआ जिसमें लाजोस बथ्यानी प्रधानमंत्री के रूप में कार्यरत थे। लाजोस कोसुथ को छोड़कर, सरकार के सभी सदस्य सेचेनी के विचारों के समर्थक थे। तत्कालीन समय में "बारह बिंदु" या "मार्च कानून" कहे जाने वाले इन बिंदुओं को विधायिका द्वारा अपनाया गया और 10 अप्रैल को शाही सहमति प्राप्त हुई। हंगरी व्यावहारिक रूप से एक स्वतंत्र राज्य बन गया था, जो ऑस्ट्रिया से केवल ऑस्ट्रियाई आर्चड्यूक के पेलटाइन पद के कारण जुड़ा हुआ था।<ref name=EB1911/> नई सरकार ने एक व्यापक सुधार पैकेज को मंजूरी दी, जिसे "अप्रैल कानून" कहा जाता है, जिसने एक लोकतांत्रिक राजनीतिक प्रणाली का निर्माण किया।<ref>{{cite web |url=http://dragon.unideb.hu/~kltegimn/CLASSES/12C/HTM/PZ/HU/APR21.HTM |title=''Az áprilisi törvények'' (English: "The April laws") |language=hu |access-date=28 June 2011 |date=22 March 1999 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110716180039/http://dragon.unideb.hu/~kltegimn/CLASSES/12C/HTM/PZ/HU/APR21.HTM |archive-date=16 July 2011 }}</ref> नवगठित सरकार ने यह भी मांग की कि हैब्सबर्ग साम्राज्य हंगरी से प्राप्त सभी करों को हंगरी में ही खर्च करे और संसद को हैब्सबर्ग सेना की हंगरी रेजिमेंटों पर अधिकार होना चाहिए। नया मताधिकार कानून (1848 का अधिनियम V) ने पुराने सामंती संपत्ति आधारित संसद (एस्टेट्स जनरल) को एक लोकतांत्रिक प्रतिनिधि संसद में बदल दिया। यह कानून उस समय यूरोप में सबसे व्यापक मताधिकार प्रदान करता था।<ref>prof. András Gerő (2014): Nationalities and the Hungarian Parliament (1867–1918) LINK:[http://www.geroandras.hu/2014_Nationalities_and_the_Hungarian_Parliament.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190425200559/http://www.geroandras.hu/2014_Nationalities_and_the_Hungarian_Parliament.pdf|date=2019-04-25}}</ref> जून में पहले सामान्य संसदीय चुनाव हुए, जो सामंती रूपों के बजाय लोकप्रिय प्रतिनिधित्व पर आधारित थे। सुधार उन्मुख राजनीतिक ताकतों ने इन चुनावों में जीत हासिल की। उस समय का चुनावी प्रणाली और मताधिकार ब्रिटिश प्रणाली के समान था।<ref>Steven A. Seidman and Peter Lang. ''Posters, Propaganda, and Persuasion in Election Campaigns Around the World''. p. 201</ref> उस समय हंगरी के आंतरिक मामलों और विदेशी नीति की स्थिति अस्थिर थी, और बात्यानी को कई समस्याओं का सामना करना पड़ा। उनका पहला और सबसे महत्वपूर्ण कदम सशस्त्र बलों और स्थानीय सरकारों को संगठित करना था। उन्होंने जोर दिया कि जब ऑस्ट्रियाई सेना हंगरी में हो, तो उसे हंगेरियाई कानून के अधीन लाया जाए, और यह ऑस्ट्रियाई साम्राज्य द्वारा मान्यता प्राप्त किया गया। उन्होंने हंगरी से भर्ती किए गए सैनिकों को वापस लाने की कोशिश की। उन्होंने मिलिशिया संगठन की स्थापना की, जिसका कार्य देश की आंतरिक सुरक्षा सुनिश्चित करना था। बात्यानी एक बहुत सक्षम नेता थे, लेकिन वे ऑस्ट्रियाई राजशाही और हंगेरियाई पृथकवादी समूहों के बीच संघर्ष के बीच फंस गए थे। वे संवैधानिक राजशाही के प्रति समर्पित थे और संविधान को बनाए रखने का लक्ष्य रखते थे, लेकिन सम्राट उनकी कार्यशैली से असंतुष्ट थे। जोसेप जेलेचिच क्रोएशिया और डल्मेटिया का बान (वाइसरॉय) था, जो हंगरी के साथ व्यक्तिगत संघ में थे। वह नई हंगेरियाई सरकार के खिलाफ था और उसने अपने क्षेत्रों में सैनिक जुटाए। कानूनी रूप से इसका मतलब था कि एक शासक अपने देश की नियुक्त और कानूनी सरकार पर अपने ही देश की दूसरी सेना से हमला करने की तैयारी कर रहा था। 1848 की गर्मियों में, हंगेरियाई सरकार ने, जो सिविल वॉर को देखते हुए, जेलेचिच के खिलाफ हबसबर्गों का समर्थन प्राप्त करने की कोशिश की। उन्होंने उत्तरी इटली में सैनिक भेजने का प्रस्ताव रखा। अगस्त 1848 में, विइना में सम्राट सरकार ने आधिकारिक रूप से पेस्ट में हंगेरियाई सरकार को सेना बनाने का आदेश नहीं देने का निर्देश दिया। 29 अगस्त को, संसद की सहमति से, बात्यानी फेरेन्स डियाक के साथ सम्राट के पास गए ताकि वे उनसे सर्बियाइयों को आत्मसमर्पण करने और जेलेचिच को हंगरी पर हमला करने से रोकने का आदेश देने का अनुरोध कर सकें। लेकिन जेलेचिच ने किसी भी ऑस्ट्रियाई आदेश के बिना आगे बढ़ते हुए हंगरी पर आक्रमण कर दिया ताकि हंगेरियाई सरकार को भंग कर सके। हालाँकि सम्राट ने औपचारिक रूप से जेलेचिच को अपने कर्तव्यों से मुक्त कर दिया था, फिर भी जेलेचिच और उसकी सेना ने 11 सितंबर 1848 को मुराकोज़ (मेज़िमुर्जे) और दक्षिणी ट्रांसडानूबियन हंगरी के हिस्सों पर आक्रमण किया। ऑस्ट्रिया की विइना में क्रांति की हार के बाद, फ्रांज जोसेफ प्रथम ने अपने चाचा फर्डिनेंड प्रथम को बदल दिया, जो मानसिक रूप से अस्वस्थ थे। फ्रांज जोसेफ ने 25 सितंबर को शुरू हुए बात्यानी के दूसरे प्रधान मंत्री पद को मान्यता नहीं दी। इसके अलावा, हंगेरियाई संसद ने फ्रांज जोसेफ को हंगरी का राजा मान्यता नहीं दी, और वे हंगरी के राजा के रूप में 1867 में ताज पहनाए गए। अंततः, विइना और पेस्ट के बीच अंतिम टूट तब हुआ जब फील्ड-मार्शल काउंट फ्रांज फिलिप वॉन लामबर्ग को हंगरी में सभी सेनाओं का नियंत्रण सौंपा गया (जिसमें जेलेचिच की सेना भी शामिल थी)। वह हंगरी गए जहाँ उन्हें भीड़ द्वारा घेर लिया गया और बेरहमी से हत्या कर दी गई। उसकी हत्या के बाद, सम्राट अदालत ने हंगेरियाई डायट को भंग कर दिया और जेलेचिच को रीजेंट नियुक्त किया। इस बीच, बात्यानी फिर से विइना गए ताकि नए सम्राट के साथ समझौता कर सकें। उनकी कोशिशें असफल रही, क्योंकि फ्रांज जोसेफ ने "अप्रैल कानूनों" को स्वीकार करने से इंकार कर दिया। यह असंवैधानिक था, क्योंकि ये कानून पहले ही उनके चाचा, किंग फर्डिनेंड द्वारा हस्ताक्षरित किए जा चुके थे, और उनके पास इन्हें रद्द करने का अधिकार नहीं था। पेस्ट में हंगेरियाई उदारवादियों ने इसे एक अवसर के रूप में देखा। सितंबर 1848 में, डायट ने पेस्ट विद्रोह के प्रति रियायतें दीं ताकि ऑस्ट्रो-हंगेरियन संघ को तोड़ा न जाए। लेकिन प्रतिरोधी बल इकट्ठा हो रहे थे। कई स्थानीय{{Quantify|date=January 2014}} विजय के बाद, बोहेमिया और क्रोएशिया की संयुक्त सेनाएं 5 जनवरी 1849 को पेस्ट में घुसीं।<ref>{{cite book |first=Stephen |last=Gazi |title=A History of Croatia |publisher=Barnes and Noble Books |place=New York |year=1973 |page=150}}</ref> इसके परिणामस्वरूप, बात्यानी और उनकी सरकार ने इस्तीफा दे दिया, केवल कोशुत, स्ज़ेमेरे, और मेस्ज़ारोस को छोड़कर। बाद में, पलाटाइन स्टीफन के अनुरोध पर, बात्यानी ने फिर से प्रधान मंत्री पद ग्रहण किया। 13 सितंबर को, बात्यानी ने एक विद्रोह की घोषणा की और पलाटाइन से उसका नेतृत्व करने का अनुरोध किया। हालांकि, सम्राट के आदेश पर पलाटाइन ने इस्तीफा दे दिया और हंगरी छोड़ दिया। अब हंगरी के चार मोर्चों पर युद्ध हो रहा था: दक्षिण में जेलेचिच की क्रोएशियाई सेनाएं; दक्षिण-पूर्व में बनात में रोमानियाई; पूर्व में ट्रांसिल्वानिया में कार्ल वॉन उर्बन द्वारा नेतृत्व किए गए ऑस्ट्रियाई सैनिक और अव्राम यांकू के नेतृत्व में रोमानियाई विद्रोही; और पश्चिम में मुख्य ऑस्ट्रियाई बल, जो विंडिशग्रेट्ज़ के सर्वोच्च कमांडर के अधीन थे। हंगेरियाई सरकार सैनिकों की कमी के कारण गंभीर सैन्य संकट में थी, इसलिए उन्होंने कोशुत (एक उत्कृष्ट वाचक) को नई हंगेरियाई सेना के लिए स्वयंसेवकों की भर्ती करने भेजा। जबकि जेलेचिच पेस्ट की ओर बढ़ रहा था, कोशुत ने शहर-शहर जाकर लोगों को देश की रक्षा के लिए जागरूक किया, और हंगेरियाई सशस्त्र बल (होन्वेड) की लोकप्रिय शक्ति उनकी रचना थी। कोशुत की भर्ती भाषणों की मदद से, बात्यानी ने जल्दी से हंगेरियाई क्रांतिकारी सेना का गठन किया। क्रांतिकारी सेना में 40% निजी सैनिक देश की जातीय अल्पसंख्यक जातियों से थे।<ref name="epa.oszk.hu"/> नई हंगेरियाई सेना ने 29 सितंबर को पाकोज़ की लड़ाई में क्रोएशियाई सेना को पराजित कर दिया। यह लड़ाई हंगेरियाई सेना के लिए राजनीति और मनोबल पर इसके प्रभाव के कारण एक प्रतीक बन गई। कोशुत का ऑस्ट्रियाई लोगों के लिए दूसरा पत्र और यह लड़ाई 6 अक्टूबर को विइना में दूसरी क्रांति के कारण बने। बात्यानी ने धीरे-धीरे यह समझ लिया कि वह अपने मुख्य लक्ष्य, हबसबर्ग राजवंश के साथ शांतिपूर्ण समझौता, को प्राप्त नहीं कर सकते। 2 अक्टूबर को उन्होंने इस्तीफा दे दिया और साथ ही संसद की अपनी सीट से भी इस्तीफा दिया। उनके मंत्रिमंडल के मंत्री भी उसी दिन इस्तीफा दे दिए। ===ऑस्ट्रियाई स्टेडियन संविधान और प्रतिद्वंद्विता का नवीनीकरण=== वियना में हैब्सबर्ग सरकार ने 4 मार्च 1849 को एक नया संविधान घोषित किया, जिसे स्टेडियन संविधान कहा जाता है।<ref>{{cite book | title= Diglossia and Power: Language Policies and Practice in the 19th Century Habsburg Empire | last= Schjerve | first= Rosita Rindler | year= 2003 | pages= 75–76 | series= Language, Power, and Social Process | volume= 9 | publisher= Walter de Gruyter | location= Berlin | isbn= 978-3-11-017654-4 | url= https://books.google.com/books?id=JOTFCTYSjicC&pg=PA75 }}</ref><ref>{{cite book | title= Francis Joseph I.: His Life and Times | last= Mahaffy | first= Robert Pentland | year= 1908 | page= [https://archive.org/details/francisjosephih00mahagoog/page/n55 39] | publisher= Duckworth | location= Covent Garden | url= https://archive.org/details/francisjosephih00mahagoog }}</ref> केंद्रीकृत स्टेडियन संविधान ने सम्राट को बहुत मजबूत शक्तियाँ प्रदान कीं और नव-अधिनायकवाद (नीयो-एब्सोल्यूटिज्म) का मार्ग प्रशस्त किया।<ref>{{cite book |author=[[Walther Killy]]|title=Dictionary of German biography |publisher=Walter de Gruyter |volume=9: Schmidt-Theyer |year=2005 |page=237 |isbn=978-3-11-096629-9 |url=https://books.google.com/books?id=0-hrRQvGV7sC&pg=PA237}}</ref> ऑस्ट्रिया का नया मार्च संविधान ऑस्ट्रिया की इंपीरियल डायट द्वारा तैयार किया गया था, जिसमें हंगरी का कोई प्रतिनिधित्व नहीं था। परंपरागत रूप से, ऑस्ट्रियाई विधायी निकायों जैसे इंपीरियल डायट को हंगरी में कोई शक्ति नहीं थी। इसके बावजूद, इंपीरियल डायट ने हंगरी की डायट (जो 12वीं सदी के अंत से हंगरी में सर्वोच्च विधायी शक्ति के रूप में मौजूद थी) को समाप्त करने का भी प्रयास किया।<ref>{{cite book |author=Július Bartl |title=Slovak History: Chronology & Lexicon |publisher=Bolchazy-Carducci Publishers |year=2002 |page=222 |isbn=978-0-86516-444-4 |url=https://books.google.com/books?id=3orG2yZ9mBkC&pg=PA222}}</ref> ऑस्ट्रियाई स्टेडियन संविधान ने हंगरी के मौजूदा संविधान का विरोध करने और उसे समाप्त करने की कोशिश की।<ref>{{cite book |author=Paul Bődy |title=Hungarian statesmen of destiny, 1860–1960 |series=Atlantic studies on society in change, 58; East European monographs, 262 |publisher=Social Sciences Monograph |year=1989|page=23 |isbn=978-0-88033-159-3 |url=https://books.google.com/books?id=et9nAAAAMAAJ&pg=PA23}}</ref> देश की क्षेत्रीय अखंडता भी खतरे में थी: 7 मार्च को सम्राट फ्रांसिस जोसेफ के नाम पर एक शाही घोषणा जारी की गई, जिसमें पूरे साम्राज्य के लिए एक संयुक्त संविधान की स्थापना की गई, और हंगरी के राज्य को पांच स्वतंत्र सैन्य जिलों में विभाजित कर दिया गया।<ref name="phillips">{{EB1911 |last=Phillips |first=Walter Alison |author-link=Walter Alison Phillips |wstitle=Hungary |volume=13 |pages=917–918}}</ref> ==स्ज़ेमेरे सरकार और रीजेंट-राष्ट्रपति लाजोस कोशुत== जब बात्यानी ने इस्तीफा दिया, तो उन्हें और स्ज़ेमेरे को अस्थायी रूप से सरकार चलाने की जिम्मेदारी सौंपी गई। सितंबर के अंत में, कोशुत को नेशनल डिफेंस कमेटी का अध्यक्ष नियुक्त किया गया। संवैधानिक दृष्टिकोण से और राज्याभिषेक की शपथ के अनुसार, एक हंगेरियाई राजा अपने जीवनकाल में हंगरी के सिंहासन से त्यागपत्र नहीं दे सकता। यदि राजा जीवित है लेकिन शासक के रूप में अपने कर्तव्यों का पालन करने में असमर्थ है, तो एक गवर्नर (या अंग्रेजी में रीजेंट) को शाही कर्तव्यों का निर्वहन करना पड़ता था। इसलिए, फर्डिनेंड अभी भी हंगरी के कानूनी राजा बने रहे। यदि सिंहासन का उत्तराधिकार स्वचालित रूप से पूर्ववर्ती राजा की मृत्यु के कारण संभव नहीं था (क्योंकि राजा फर्डिनेंड अभी भी जीवित थे), लेकिन सम्राट अपने जीवनकाल में ही सिंहासन छोड़कर किसी अन्य को राजा नियुक्त करना चाहता था, तो तकनीकी रूप से केवल एक कानूनी समाधान था: संसद के पास सम्राट को अपदस्थ करने और उनके उत्तराधिकारी को हंगरी का नया राजा चुनने की शक्ति थी। कानूनी और सैन्य तनावों के कारण, हंगेरियाई संसद ने फ्रांज जोसेफ को यह सम्मान नहीं दिया। इस घटना ने हंगेरियाई प्रतिरोध को एक मजबूत कानूनी आधार प्रदान किया। इस समय से लेकर क्रांति के पतन तक, लाजोस कोशुत, हंगरी के राष्ट्र प्रमुख के रूप में, देश के वास्तविक और कानूनी शासक बन गए।<ref name=EB1911/> नए मंत्रिमंडल के सभी सदस्य, काज़मेर बात्यानी को छोड़कर, कोशुत के समर्थक थे। 2 मई 1849 को नई सरकार (स्ज़ेमेरे प्रशासन) का गठन हुआ:<ref>Romsics, Béla K. Király: Geopolitics in the Danube Region: Hungarian Reconciliation Efforts 1848–1998 p. 413, Publisher: Central European University Press, 1999, {{ISBN|978-963-9116-29-0}}</ref><ref>Greger-Delacroix: The Reliable Book of Facts: Hungary '98 p. 32</ref> * राष्ट्राध्यक्ष: लाजोस कोशुत * प्रधानमंत्री और आंतरिक मंत्री: बर्टालान स्ज़ेमेरे * विदेश मंत्री, कृषि, उद्योग और व्यापार मंत्री: काज़मेर बात्यानी * वित्त मंत्री: फेरेन्स दुशेक * न्याय मंत्री: सेबो वुकोविक्स * शिक्षा, विज्ञान और संस्कृति मंत्री: मिहाली होर्वाथ * श्रम, अवसंरचना और परिवहन मंत्री: लाज़्लो चाने * रक्षा मंत्री: लाज़ार मेज़ारोस (14 अप्रैल – 1 मई 1849), आर्थर गोर्गेई (7 मई – 7 जुलाई 1849) और लाजोस ऑलिक (14 जुलाई – 11 अगस्त 1849) इस समय से कोशुत के पास अत्यधिक शक्ति आ गई थी। संपूर्ण सरकार की दिशा उनके हाथों में थी। सैन्य अनुभव के बिना, उन्हें सेनाओं की गतिविधियों को नियंत्रित और निर्देशित करना पड़ा; वह न तो जनरलों पर नियंत्रण रख सके और न ही सफलता के लिए आवश्यक सैन्य सहयोग स्थापित कर सके। विशेष रूप से आर्थर गोर्गेई, जिनकी क्षमताओं को सबसे पहले कोशुत ने पहचाना, ने उनकी आज्ञा मानने से इंकार कर दिया; दोनों व्यक्तित्व में बहुत भिन्न थे। कोशुत ने उन्हें दो बार कमान से हटाया; और दो बार उन्हें बहाल करना पड़ा। यह अच्छा होता यदि कोशुत में गोर्गेई की गणनात्मक कठोरता कुछ अधिक होती, क्योंकि जैसा कि सही कहा गया है, क्रांतिकारी शक्ति को केवल क्रांतिकारी तरीकों से ही धारण किया जा सकता था; लेकिन स्वभाव से वह दयालु और हमेशा क्षमाशील थे। यद्यपि वह अक्सर साहसी थे, लेकिन लोगों से निपटने में उनमें निर्णय की कमी थी। ऐसा कहा गया है कि उनमें व्यक्तिगत साहस की कमी थी; यह असंभव नहीं है, जिस भावना की अधिकता ने उन्हें महान वक्ता बनाया, वह शायद एक सैनिक के लिए आवश्यक खतरे में शांति के साथ नहीं मिल पाई; लेकिन कोई भी, उनके जैसे, दूसरों में साहस भरने में सक्षम नहीं था। उस भयानक सर्दियों के दौरान भी, जो इसके बाद आई, कोशुत की ऊर्जा और आत्मा कभी कमजोर नहीं पड़ी। उन्होंने ही सेना की वियना को सहायता पहुंचाने के लिए मार्च करने की अनिच्छा को दूर किया; जब वह स्वेचट की लड़ाई में उपस्थित थे, जहां हार हुई थी, उन्होंने ट्रांसिल्वेनिया में युद्ध जारी रखने के लिए जोसेफ बेम को भेजा। वर्ष के अंत में, जब ऑस्ट्रियाई सेना पेस्ट के पास आ रही थी, उन्होंने अमेरिकी राजदूत विलियम हेनरी स्टाइल्स (1808–1865) से मध्यस्थता की मांग की। हालांकि, अल्फ्रेड प्रथम, प्रिंस ऑफ विंडिश-ग्रेट्ज़ ने सभी शर्तों को अस्वीकार कर दिया, और डायट और सरकार देब्रेसेन भाग गए, कोशुत सेंट स्टीफन का मुकुट, जो हंगेरियाई राष्ट्र का पवित्र प्रतीक था, अपने साथ ले गए। नवंबर 1848 में, सम्राट फर्डिनेंड ने फ्रांज जोसेफ के पक्ष में त्यागपत्र दे दिया। नए सम्राट ने मार्च में दी गई सभी रियायतों को रद्द कर दिया और अप्रैल के कानूनों के आधार पर विधिवत गठित हंगेरियाई सरकार और कोशुत को गैरकानूनी घोषित कर दिया। अप्रैल 1849 में, जब हंगेरियाई सेना ने कई सफलताएँ प्राप्त कीं, कोशुत ने सेना से समर्थन लेने के बाद प्रसिद्ध हंगेरियाई स्वतंत्रता की घोषणा जारी की, जिसमें उन्होंने घोषणा की कि "हैब्सबर्ग-लोरेन का घर, जो ईश्वर और मानवता के समक्ष विश्वासघाती था, ने हंगेरियाई सिंहासन खो दिया है।" यह कदम उनके चरम और नाटकीय कार्यों के प्रति उनके प्रेम का प्रतीक था, लेकिन इसने उन लोगों के साथ उनके मतभेदों को बढ़ा दिया, जो केवल पुरानी राजशाही के तहत स्वायत्तता चाहते थे, और उनके दुश्मनों ने उन्हें राजशाही की महत्वाकांक्षा रखने का आरोप लगाने में संकोच नहीं किया। इस गद्दीच्युति ने हैब्सबर्ग के साथ किसी भी समझौते को व्यावहारिक रूप से असंभव बना दिया। कोशुत ने हंगेरियाई सेना को कई हफ्तों तक बांधे रखने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई, ताकि वे बुडा किले की घेराबंदी कर उसे पुनः कब्जा कर सकें, जो अंततः 21 मई 1849 को सफल हुआ। हालांकि, अंतिम सफलता की आशाएँ रूस के हस्तक्षेप से धूमिल हो गईं; पश्चिमी शक्तियों से सभी अपील व्यर्थ रहीं। 11 अगस्त को, कोशुत ने गोर्गेई के पक्ष में त्यागपत्र दे दिया, यह कहते हुए कि अंतिम संकट की घड़ी में केवल जनरल ही देश को बचा सकता था। गोर्गेई ने विलागोस (अब शीरीया, रोमानिया) में रूसियों के सामने आत्मसमर्पण किया, जिन्होंने सेना को ऑस्ट्रियाई लोगों के हवाले कर दिया।<ref name=EB1911/> ==सन्दर्भ== {{Reflist|colwidth=20em}} ox2qm0tmoolnlrqwsj7y2v0x03igk1o अब्देलाज़िज बुटेफ्लिका 0 1547237 6632786 6236139 2026-10-25T02:48:29Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632786 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{जीवनी स्रोतहीन|date=अगस्त 2024}} अल्जीरियाई राजनीतिज्ञ के रूप में अपने कार्यकाल से पहले, बौटेफ्लिका ने अल्जीरियाई युद्ध के दौरान नेशनल लिबरेशन फ्रंट के सदस्य के रूप में कार्य किया। अल्जीरिया को फ्रांस से स्वतंत्रता मिलने के बाद, उन्होंने 1963 से 1979 तक विदेश मंत्री के रूप में कार्य किया। उन्होंने 1974-1975 सत्र के दौरान संयुक्त राष्ट्र महासभा के अध्यक्ष के रूप में कार्य किया । 1983 में उन्हें अपने राजनयिक करियर के दौरान अल्जीरियाई दूतावासों से लाखों दीनार चुराने का दोषी ठहराया गया था।1999 में , बुटेफ्लिका को भारी जीत के साथ अल्जीरिया का राष्ट्रपति चुना गया था। वे 2004 , 2009 और 2014 में फिर से चुनाव जीतेंगे। राष्ट्रपति के रूप में, उन्होंने 2002 में अल्जीरियाई गृह युद्ध के अंत की अध्यक्षता की, जब उन्होंने अपने तत्काल पूर्ववर्ती राष्ट्रपति लियामिन ज़ेरौल की परियोजना को संभाला , और उन्होंने क्षेत्रीय अशांति के बीच फरवरी 2011 में आपातकालीन शासन को समाप्त कर दिया । 2013 में एक स्ट्रोक के बाद, बुटेफ्लिका ने अपने चौथे कार्यकाल के दौरान बहुत कम सार्वजनिक रूप से उपस्थिति दर्ज कराई, 2017 में अपनी अंतिम उपस्थिति दर्ज कराई। बाउटेफ्लिका ने 2 अप्रैल 2019 को पाँचवें कार्यकाल के लिए अपनी उम्मीदवारी का विरोध करने वाले महीनों के बड़े पैमाने पर विरोध प्रदर्शनों के बीच इस्तीफा दे दिया। लगभग 20 वर्षों तक सत्ता में रहने के साथ, वह आज तक अल्जीरिया के सबसे लंबे समय तक सेवा करने वाले राष्ट्राध्यक्ष हैं।  अपने इस्तीफे के बाद, बाउटेफ्लिका एकांतवासी बन गए और अपने इस्तीफे के दो साल बाद 2021 में 84 वर्ष की आयु में उनकी मृत्यु हो गई।  उनकी मृत्यु के बाद एक सुइस सीक्रेट डेटा लीक में यह पता चला कि उनके पास एक क्रेडिट सुइस खाता था, जो उनके राष्ट्रपति पद के अधिकांश समय से ओवरलैप '''<big><u>प्रारंभिक जीवन और शिक्षा</u></big>''' अब्देलअज़ीज़ बुउटफ्लिका का जन्म 2 मार्च 1937 को मोरक्को के औजदा में हुआ था।  वह अल्जीरिया के त्लेमसेन के मंसूरिया ग़ज़लौई और अहमद बुउटफ्लिका के पुत्र थे। उनकी तीन सौतेली बहनें (फ़ातिमा, यामिना और आइशा) थीं, साथ ही चार भाई (अब्देलघनी, मुस्तफ़ा, अब्देराहिम और सईद) और एक बहन (लतीफ़ा) भी थीं।  सईद बुउटफ्लिका , जो उनसे 20 साल छोटे थे, को बाद में 1999 में अपने भाई का विशेष सलाहकार नियुक्त किया गया। सईद के विपरीत, जिनका पालन-पोषण ज्यादातर त्लेमसेन में हुआ था ,  अब्देलअज़ीज़ औजदा में बड़े हुए , जहाँ उनके पिता एक युवा के रूप में प्रवास कर गए थे।  एक ज़ौइया शेख के बेटे , वह कुरान के अच्छे जानकार थे ।  उन्होंने औजदा में क्रमिक रूप से तीन स्कूलों में भाग लिया: सिदी ज़ियाने, एल होसिनिया और अब्देल मौमेन हाई स्कूल, जहाँ उन्होंने कथित तौर पर अकादमिक रूप से उत्कृष्ट प्रदर्शन किया।  वह औजदा में कादिरिया ज़ौइया से भी संबद्ध थे । 1956 में, बोटेफ्लिका टेल्मसेन के पास औलेद आमेर गांव गए और बाद में 19 साल की उम्र में नेशनल लिबरेशन आर्मी में शामिल हो गए, जो नेशनल लिबरेशन फ्रंट की एक सैन्य शाखा थी ।  उन्होंने मोरक्को के दार एल केबदानी में इकोले डेस कैड्रेस में अपनी सैन्य शिक्षा प्राप्त की ।  1957-1958 में, उन्हें विलाया वी का नियंत्रक नियुक्त किया गया,  जो मोरक्को की सीमा और पश्चिम अल्जीरिया में स्थितियों पर रिपोर्ट बनाते थे , लेकिन बाद में होउरी बौमेडिएन के प्रशासनिक सचिव बन गए । वह उनके सबसे करीबी सहयोगियों में से एक और उनके औजदा समूह का एक मुख्य सदस्य बन गया ।  1960 में, उन्हें अल्जीरियाई दक्षिण में माली फ्रंट का नेतृत्व करने के लिए नियुक्त किया गया और वे अब्देलकादर अल-माली के अपने युद्ध उपनाम के लिए जाने गए, जो आज तक कायम है।  1962 में, स्वतंत्रता के आगमन पर, उन्होंने अल्जीरियाई गणराज्य की अनंतिम सरकार के खिलाफ अहमद बेन बेला के समर्थन में बौमेडिएन और सीमा सेनाओं के साथ गठबंधन किया । '''<big><u>आजीविका</u></big>''' 1962 में स्वतंत्रता के बाद, बोउटेफ्लिका संविधान सभा में टेल्मेन के डिप्टी बने और अहमद बेन बेला के नेतृत्व वाली सरकार में युवा और खेल मंत्री बने ; अगले वर्ष, उन्हें विदेश मामलों का मंत्री नियुक्त किया गया। वह होउरी बौमेडिएन के नेतृत्व में सैन्य तख्तापलट में एक प्रमुख प्रस्तावक थे , जिसने 19 जून 1965 को बेन बेला को उखाड़ फेंका।  1978 में राष्ट्रपति बौमेडिएन की मृत्यु तक बौटेफ्लिका विदेश मंत्री के रूप में कार्य करते रहे। उन्होंने 1974 में संयुक्त राष्ट्र महासभा के अध्यक्ष और 1975 में सातवें विशेष सत्र के अध्यक्ष के रूप में भी कार्य किया,  ऐसा करने वाले वे सबसे कम उम्र के व्यक्ति बने।  इस समय अल्जीरिया गुटनिरपेक्ष राष्ट्र आंदोलन का एक नेता था ।  उन्होंने दोनों देशों के बीच राजनयिक संबंधों की बहाली के बाद से संयुक्त राज्य अमेरिका और अल्जीरियाई अधिकारियों के बीच पहली वार्ता में हेनरी किसिंजर के साथ वहां चर्चा की थी । 12 नवंबर 1974 को, महासभा के अध्यक्ष के रूप में, बोउटेफ्लिका ने दक्षिण अफ्रीका की तत्कालीन रंगभेद सरकार को संयुक्त राष्ट्र के 29वें सत्र में भाग लेने से निलंबित कर दिया।  निलंबन को अमेरिका ने चुनौती दी, लेकिन 13 नवंबर को 91 से 22 के मत से विधानसभा द्वारा इसे बरकरार रखा गया। 1981 में, उन पर 1965 और 1979 के बीच अल्जीरियाई दूतावासों के पैसे चुराने का आरोप लगाया गया था।  8 अगस्त 1983 को, बोउटेफ्लिका को वित्तीय लेखा परीक्षकों की अदालत ने दोषी ठहराया और अपने राजनयिक करियर के दौरान धोखाधड़ी से 60 मिलियन दीनार लेने का दोषी पाया।  बोउटेफ्लिका को राष्ट्रपति चाडली बेंडजेडिड द्वारा माफी दी गई थी , उनके सहयोगियों सेनौसी और बौडजाकजी को जेल में डाल दिया गया था।  माफी के बाद, बोउटेफ्लिका को उनका राजनयिक पासपोर्ट वापस कर दिया गया, एक विला जहां वे रहते थे लेकिन उनका स्वामित्व नहीं था, और उनका सारा कर्ज मिटा दिया गया।  उन्होंने "विदेश मामलों के नए मंत्रालय की इमारत के लिए आरक्षित" धन कभी वापस नहीं किया। उन्होंने 1974 में संयुक्त राष्ट्र महासभा के अध्यक्ष और 1975 में सातवें विशेष सत्र के अध्यक्ष के रूप में भी कार्य किया,  ऐसा करने वाले वे सबसे कम उम्र के व्यक्ति बने।  इस समय अल्जीरिया गुटनिरपेक्ष राष्ट्र आंदोलन का एक नेता था ।  उन्होंने दोनों देशों के बीच राजनयिक संबंधों की बहाली के बाद से संयुक्त राज्य अमेरिका और अल्जीरियाई अधिकारियों के बीच पहली वार्ता में हेनरी किसिंजर के साथ वहां चर्चा की थी । 12 नवंबर 1974 को, महासभा के अध्यक्ष के रूप में, बोउटेफ्लिका ने दक्षिण अफ्रीका की तत्कालीन रंगभेद सरकार को संयुक्त राष्ट्र के 29वें सत्र में भाग लेने से निलंबित कर दिया।  निलंबन को अमेरिका ने चुनौती दी, लेकिन 13 नवंबर को 91 से 22 के मत से विधानसभा द्वारा इसे बरकरार रखा गया। 1981 में, उन पर 1965 और 1979 के बीच अल्जीरियाई दूतावासों के पैसे चुराने का आरोप लगाया गया था।  8 अगस्त 1983 को, बोउटेफ्लिका को वित्तीय लेखा परीक्षकों की अदालत ने दोषी ठहराया और अपने राजनयिक करियर के दौरान धोखाधड़ी से 60 मिलियन दीनार लेने का दोषी पाया।  बोउटेफ्लिका को राष्ट्रपति चाडली बेंडजेडिड द्वारा माफी दी गई थी , उनके सहयोगियों सेनौसी और बौडजाकजी को जेल में डाल दिया गया था।  माफी के बाद, बोउटेफ्लिका को उनका राजनयिक पासपोर्ट वापस कर दिया गया, एक विला जहां वे रहते थे लेकिन उनका स्वामित्व नहीं था, और उनका सारा कर्ज मिटा दिया गया।  उन्होंने "विदेश मामलों के नए मंत्रालय की इमारत के लिए आरक्षित" धन कभी वापस नहीं किया। n88m5syfnwz58qmmza5tmqj71ql31eh अजय कुमार मंडल 0 1547721 6632651 6429814 2026-10-24T19:39:34Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632651 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{जीवनी स्रोतहीन|date=सितंबर 2024}} भागलपुर लोकसभा क्षेत्र से सांसद श्री अजय कुमार मंडल जी हैं qs1smo79z23drf17r4sss5yi57nl9ph सदस्य वार्ता:JAN SEWA DRIVER PARTY 3 1549883 6632633 6246519 2026-10-24T19:01:02Z Cjpandey 941536 पृष्ठ से सम्पूर्ण विषयवस्तु हटा रहा है 6632633 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 सदस्य वार्ता:Âmil 3 1560503 6632720 6361398 2026-10-24T22:56:06Z Xqbot 9835 बॉट: [[सदस्य वार्ता:Temmeltäjä]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 6632720 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Temmeltäjä]] swt2r5jdvkx0adfu25zxeh6zz378oef अमित कुमार मंडल 0 1562385 6632801 6312484 2026-10-25T03:12:23Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632801 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{जीवनी स्रोतहीन|date=नवम्बर 2024}} अमित कुमार मंडल झारखंड के गोड्डा जिले के गोड्डा विधानसभा से विधायक है । 2016 के उपचुनाव में भाजपा के टिकट पे विधानसभा चुनाव लड़कर पहली बार विधायक बने फिर उसके बाद 2019 के चुनाव में फिर से बीजेपी के टिकट से चुनाव लड़ा और दूसरी बार विधायक बने । a0bwhcchbr74qlug00nczewqui0tgue अमेरिका पर ब्रिटिश उपनिवेशीकरण 0 1572186 6632807 6343406 2026-10-25T03:20:19Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632807 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} 1606 इंग्लैंड के राजा जेम्स I ने लंदन की वर्जीनिया कंपनी को 34° और 41° उत्तर के समानांतर कहीं भी अमेरिकी तट पर उपनिवेश स्थापित करने के लिए एक चार्टर प्रदान किया और प्लायमाउथ कंपनी को 38° और 45° उत्तर के बीच बसने के लिए एक और चार्टर प्रदान किया। 1607 में वर्जीनिया कंपनी ने महासागर पार किया और जेम्सटाउन की स्थापना की। [[श्रेणी:इतिहास]] ==सन्दर्भ== 1urcjrax8o17uh9fgqjupi82zdahpei अंतरिक्ष स्फीति 0 1572999 6632622 6378087 2026-10-24T18:41:14Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632622 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=मार्च 2025}} '''अंतरिक्ष स्फीति''' प्रारंभिक ब्रह्मांड में अंतरिक्ष के चरघातांकी विस्तार का एक सिद्धांत है। स्फीति की अवधि के बाद, ब्रह्मांड का विस्तार जारी रहा, लेकिन धीमी गति से। डार्क एनर्जी के कारण इस धीमे विस्तार का पुनः त्वरण तब शुरू हुआ जब ब्रह्मांड पहले से ही 7.7 बिलियन वर्ष पुराना था (5.4 बिलियन वर्ष पहले)। अंतरिक्ष स्फीति सिद्धांत 1970 के दशक के अंत और 1980 के दशक के प्रारंभ में विकसित किया गया था। जिसमें कई सैद्धांतिक भौतिकविदों द्वारा उल्लेखनीय योगदान दिया गया था, जिनमें लैंडौ इंस्टीट्यूट फॉर थियोरेटिकल फिजिक्स के एलेक्सी स्टारोबिंस्की, कॉर्नेल विश्वविद्यालय के एलन गुथ और लेबेदेव फिजिकल इंस्टीट्यूट के आंद्रेई लिंडे शामिल थे। 427z5niwrfx5ano24k904pikl7r3g6f सदस्य वार्ता:Törekuğlı 3 1576823 6632721 6361098 2026-10-24T22:56:11Z Xqbot 9835 बॉट: [[सदस्य वार्ता:Temmeltäjä]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 6632721 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Temmeltäjä]] swt2r5jdvkx0adfu25zxeh6zz378oef ट्रांसमैशहोल्डिंग 0 1578987 6632604 6368902 2026-10-24T17:38:54Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632604 wikitext text/x-wiki {{Infobox_कंपनी | company_name = ट्रांसमैशहोल्डिंग | }} '''TMH''' (ट्रांसमैशहोल्डिंग) रेलवे और शहरी रेल परिवहन के लिए रोलिंग स्टॉक का एक प्रमुख डेवलपर और निर्माता है। <ref>{{cite web|url=https://www.e-disclosure.ru|title=АО "Трансмашхолдинг" Годовая консолидированная финансовая отчетность по МСФО или иным международно признанным стандартам, 2021 год|website=Интерфакс-ЦРКИ|date=2022-03-14|access-date=2022-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|language=ru|url=https://metallurgprom.org/news/russia/8591-transmashholding-perevel-registraciju-materinskoj-kompanii-iz-niderlandov-na-kipr.html|title=Трансмашхолдинг перевел регистрацию материнской компании из Нидерландов на Кипр » Металлургпром|website=Металлургпром|access-date=2022-09-16|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001081737/https://metallurgprom.org/news/russia/8591-transmashholding-perevel-registraciju-materinskoj-kompanii-iz-niderlandov-na-kipr.html}}</ref> होल्डिंग का मुख्यालय [[मास्को]] में स्थित है == इतिहास == ट्रांसमैशहोल्डिंग की स्थापना 2002 में एक निवेश और औद्योगिक कंपनी के रूप में की गई थी, जो रेलवे उपकरणों में विशेषज्ञता रखने वाले पूर्व सोवियत कारखानों को फिर से शुरू करने में लगी हुई थी। TMH में शामिल होने वाले पहले उद्यम ब्रांस्क, नोवोचेर्कस्क, डेमीखोवो, त्वेर और पेन्ज़ा के थे <ref name="spb">{{Cite web|url=https://tmholding.ru/media/events/5164.html|title=Трансмашхолдинг открыл представительство в Санкт-Петербурге|access-date=2023-04-04|archive-date=2023-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404104353/https://tmholding.ru/media/events/5164.html}}</ref> 2024 में, ट्रांसमैशहोल्डिंग की संरचना में 10 से अधिक उत्पादन और असेंबली प्लेटफ़ॉर्म, रेलवे उपकरणों की सर्विसिंग और आधुनिकीकरण के लिए कंपनियों का एक बड़ा संजाल और इंजीनियरिंग केंद्रों का एक नेटवर्क शामिल था।<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/21757239|title=В Индии запустили российско-индийскую площадку по производству электропоездов|language=ru|website=TACC|access-date=2025-02-08}}</ref> औद्योगिक समूह में कर्मचारियों की कुल संख्या 130,000 लोग हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/ideas/management/columns/2024/10/24/1070413-fokus-na-proektnoe|title=Фокус на проектное управление для обеспечения технологического суверенитета|language=ru|website=«Ведомости. Идеи управления»|date=2024-10-24|access-date=2025-02-08}}</ref> == गतिविधियाँ == “ट्रांसमैशहोल्डिंग” विभिन्न प्रकार के रोलिंग स्टॉक के विकास, उत्पादन और व्यापक रखरखाव के साथ-साथ डिजिटल ट्रैफ़िक नियंत्रण प्रणालियों के विकास और कार्यान्वयन में लगी हुई है। होल्डिंग का हिस्सा बनने वाले उद्यम लोकोमोटिव ट्रैक्शन, मेट्रो कार, डीजल और इलेक्ट्रिक लोकोमोटिव, इलेक्ट्रिक और डीजल ट्रेनों, डीजल इंजन, विभिन्न घटकों की यात्री कारों का उत्पादन करते हैं ।<ref>{{Cite web|url=https://opzt.ru/news/generalnomu-direktoru-ao-transmashholding-lipe-k-v-50-let/|title=Генеральному директору АО «Трансмашхолдинг» Липе К.В. 50 лет! — "Объединение производителей железнодорожной техники"|website=Объединение производителей железнодорожной техники|access-date=2023-10-17|archive-date=2023-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029203021/https://opzt.ru/news/generalnomu-direktoru-ao-transmashholding-lipe-k-v-50-let/}}</ref> सभी TMH उत्पाद कंपनी के अपने आप विक्सित किये हुए हैं। पिछले कुछ वर्षों में, TMH ने रोलिंग स्टॉक के विवध मॉडलों को बनाया और व्यवस्थित किया जो रूसी परिवहन इंजीनियरिंग के इतिहास में महत्वपूर्ण बिंदु बन गए हैं: सोवियत काल के बाद के रूसी परिवहन इंजीनियरिंग के इतिहास में पहला मेनलाइन फ्रेट डीजल इंजन 2TE70 और 2TE25K (2004), सोवियत काल के बाद के रूसी परिवहन इंजीनियरिंग के इतिहास में पहला मेनलाइन डीसी फ्रेट इलेक्ट्रिक इंजन 2ES4K (2006), रूसी परिवहन इंजीनियरिंग के इतिहास में एसिंक्रोनस ट्रैक्शन ड्राइव वाला पहला मेनलाइन फ्रेट डीजल इंजन 2TE25A (2006), रूसी परिवहन इंजीनियरिंग के इतिहास में पहला हाई-स्पीड डुअल-सिस्टम पैसेंजर इलेक्ट्रिक इंजन EP20 (2011), सोवियत काल के बाद के परिवहन इंजीनियरिंग के इतिहास में 61-4465, 61-4465.01, 61-4472, 61-4473 मॉडल में पहली डबल-डेकर पैसेंजर कारें (2013), रूसी परिवहन इंजीनियरिंग के इतिहास में सबसे शक्तिशाली मेनलाइन एसी फ्रेट इलेक्ट्रिक इंजन 4ES5K (2014), रूसी परिवहन इंजीनियरिंग के इतिहास में पहली सिंगल- और डबल-डेकर यात्री कार-कपलर (2019-2020), और सोवियत के बाद के रूसी परिवहन इंजीनियरिंग के इतिहास में पहली शंटिंग डीसी इलेक्ट्रिक लोकोमोटिव EMKA2 (2023)।<ref>{{Cite web|url=https://trainshistory.ru/article/lokomotivy/magistralnye-teplovozy/teplovozy/teplovoz-2te70|title=Тепловоз 2ТЭ70|website=trainshistory.ru|access-date=2025-02-08}}</ref> “ट्रांसमैशहोल्डिंग” रूस और CIS देशों के मेट्रो के साथ सक्रिय रूप से सहयोग करता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.mos.ru/mayor/themes/10876050/|title=Собянин объявил о выходе на линии метро поезда нового поколения «Москва-2024»|language=ru|website=mos.ru|date=2024-03-11}}</ref> विशेष रूप से, मेट्रोवैगनमैश (MVM) प्लांट, मॉस्को मेट्रो के लिए "मॉस्को" परिवार की ट्रेनों का उत्पादन करता है। 2024 के अंत तक, MVM ने मॉस्को-2024 श्रृंखला (81-775.2/776.2/777.2) की ट्रेनों की आपूर्ति में लगा हुआ है।<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/spb_sz/09/09/2022/631b334d9a79479a25161374|title=Как в Москве: жителям Петербурга показали новые поезда метро|language=ru|website=РБК|date=2022-09-09|access-date=2025-02-08}}</ref> सेंट पीटर्सबर्ग मेट्रो के लिए, TMH [[:ru:Балтиец_(вагон_метро)|बाल्टिएट्स]] मॉडल (81-725.1/726.1/727.1) की ट्रेनें बनाता है। मिन्स्क मेट्रो के लिए भी डिलीवरी की जाती है, जहाँ TMH मिन्स्क-2024 (81-765.7/766.7) नामक ट्रेनें भेजता है। "ट्रांसमैशहोल्डिंग" की एक और बड़ी परियोजना "इवोल्गा" इलेक्ट्रिक ट्रेन (EG2Tv / EGE2Tv) है, जिसे इंट्रासिटी और उपनगरीय यात्री परिवहन के लिए डिज़ाइन किया गया है। इलेक्ट्रिक ट्रेनों का निर्माण "त्वेर वैगन बिल्डिंग फैक्ट्री" में किया जाता है। ट्रेन को विशेष रूप से मॉस्को सेंट्रल डायमीटर के लिए विकसित किया गया था। आज तक, इलेक्ट्रिक ट्रेनों की 4 पीढ़ियों का उत्पादन किया जा चुका है।<ref>{{Cite web|url=https://tv.rbc.ru/archive/tmh/5fdb8aff2ae5965bb23fe1fe|title=РБК+ / Территория развития. Железнодорожный транспорт: Выпуск за 27 ноября 2020. Смотреть онлайн|language=ru|access-date=2025-02-08}}</ref> "ट्रांसमैशहोल्डिंग" उत्पादों की डिलीवरी का भूगोल लगभग 30 देशों को कवर करता है।<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/22706143|title=ТМХ вложил в 2024 году около 330 млн рублей в проект скоростного поезда "Аврора"|language=ru|website=TACC|access-date=2025-02-08}}</ref> == कंपनी द्वारा जीते गए अंतर्राष्ट्रीय पुरस्कार == * "मॉस्को 2024" मेट्रो ट्रेन के लिए “A'Design अवार्ड 2024”<ref>{{Cite web|url=https://mosmetro.ru/news/details/4627|title=Московский метрополитен|language=ru|website=Московский метрополитен|date=2024-05-28|access-date=2025-02-08}}</ref> * "गुड डिज़ाइन 2022" TEM23 लोकोमोटिव के लिए<ref>{{Cite web|url=https://www.railtarget.eu/freight/tmh-wins-good-design-award-for-the-second-year-in-a-row-what-does-the-winning-locomotive-look-like-take-a-look-at-the-photos-in-the-article-1548.html|title=TMH Wins Good Design Award for the Second Year in A Row. What does the winning locomotive look like? Take a look at the photos in the article. {{!}} RAILTARGET|language=en|website=www.railtarget.eu|access-date=2025-02-08}}</ref> * "IF डिज़ाइन अवार्ड 2022" नाइट पैसेंजर ट्रेन के इंटीरियर के लिए<ref>{{Cite web|url=https://ifdesign.com/en/winner-ranking/project/tmh-brand-dna-concept/308281|title=iF Design - TMH BRAND DNA CONCEPT|language=en|website=ifdesign.com|access-date=2025-02-08}}</ref> * "IF डिज़ाइन अवार्ड 2021" ब्रांड DNA कॉन्सेप्ट के लिए<ref>{{Cite web|url=https://ifdesign.com/en/winner-ranking/project/tmh-brand-dna-concept/308281|title=iF Design - TMH BRAND DNA CONCEPT|language=en|website=ifdesign.com|access-date=2025-02-08}}</ref> * "Red Dot": "मॉस्को-2020" मेट्रो ट्रेन के लिए "बेस्ट ऑफ़ द बेस्ट 2021" "IRJ Innovation Showcase 2020" वायु कीटाणुनाशन और कम शोर वाला क्लाइमेट कंट्रोल सिस्टम के लिए<ref>{{Cite web|url=https://zdmira.com/news/razrabotka-transmashkholdinga-pobedila-v-konkurse-irj-2020-innovations-showcase|title=Разработка «Трансмашхолдинга» победила в конкурсе IRJ 2020 Innovations Showcase|language=ru-ru|website=zdmira.com|date=2020-11-19|access-date=2025-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250213154507/https://zdmira.com/news/razrabotka-transmashkholdinga-pobedila-v-konkurse-irj-2020-innovations-showcase|archive-date=13 फ़रवरी 2025|url-status=dead}}</ref> == दाईं ओर के बोर्ड के लिए == * 2023 में उत्पादों और सेवाओं की बिक्री से राजस्व - 412 बिलियन रूबल, 2024 की योजना 502 बिलियन रूबल है।<ref>{{Cite web|url=https://rollingstockworld.ru/ekonomika/transmashholding-vernulsya-k-polozhitelnomu-pokazatelyu-po-pribyli/|title=«Трансмашхолдинг» вернулся к положительному показателю по прибыли|website=ROLLINGSTOCK|date=2024-03-22|access-date=2025-02-08}}</ref> * 2023 के अंत में TMH समूह के राजस्व में निर्यात परियोजनाओं का हिस्सा 8.5% (35 बिलियन रूबल) था। <ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/partner/articles/2024/12/12/1079990-eksportnaya-pomosch|title=Скорая экспортная помощь|language=ru|website=Ведомости|date=2024-12-12|access-date=2025-02-08}}</ref> * 2024 की योजना 12% (61 बिलियन रूबल) है।<ref>{{Cite web|url=https://rollingstockworld.ru/ekonomika/gruppa-tmh-ozhidaet-vyruchku-v-bolee-490-mlrd-rub-po-itogam-2024-goda/|title=Группа ТМХ ожидает выручку в более 490 млрд руб. по итогам 2024 года|website=ROLLINGSTOCK|date=2024-08-30|access-date=2025-02-08}}</ref> * 2023 में, 974 लोकोमोटिव गाड़ियां बेचे गए। 2024 में, 1,062 गाड़ियां बनाने की योजना है, जो पिछले वर्ष की तुलना में लगभग 9% अधिक है। * 2023 में, 693 इलेक्ट्रिक ट्रेन कारें बेची गईं। 2024 में, उनका उत्पादन 22% बढ़ाकर 891 कारों तक करने की योजना है। * 2023 में लोकोमोटिव से चलने वाली यात्री कारों का उत्पादन 957 कारों का था, 2024 में 12% की कमी के साथ 854 कारों की उम्मीद है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/business/945115|title=Консолидированная выручка ТМХ выросла в 2023 году на 30%, превысив 400 млрд руб.|language=ru|website=interfax.ru|date=2024-02-08}}</ref> * 2023 में, 503 मेट्रो कारें बेची गईं। 2024 में, उनका उत्पादन 5% बढ़ाकर 529 कारों तक करने की योजना है।<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/business/945115|title=Консолидированная выручка ТМХ выросла в 2023 году на 30%, превысив 400 млрд руб.|language=ru|website=interfax.ru|date=2024-02-08}}</ref> * 2023 में डीजल इंजन की 100 इकाइयाँ बेची गईं। 2024 के लिए बिक्री में उल्लेखनीय वृद्धि की योजना बनाई गई है - 178 इंजन तक, जो 78% की वृद्धि है।<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/18641641|title=В ТМХ оценили спрос на дизельные двигатели в России для судов в 100 единиц до 2025 года|language=ru|website=TACC|access-date=2025-02-08}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:रूस की अर्थव्यवस्था]] 76vco5m09ybau8emktaz22ks0iuur8m नसरत ग़ाज़ी मस्जिद 0 1583292 6632906 6418243 2026-10-25T07:24:54Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632906 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = नसरत गाजी की मस्जिद | native_name = নসরত গাজীর মসজিদ | native_name_lang = bn | image = নসরত গাজীর মসজিদ ভবন.jpg | image_upright = 1.4 | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | organisational_status = [[मस्जिद]] | administration = [[बांग्लादेश पुरातत्व विभाग | पुरातत्व विभाग]] | consecration_year = | functional_status = सक्रिय | location = [[बकेरगंज उपजिला|बकेरगंज]], [[बारिशाल जिला]] | country = [[बांग्लादेश]] | map_type = बांग्लादेश | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = yes | map_caption = बांग्लादेश मे मस्जिद का स्थान | coordinates = {{coord|22.5526|90.4399|region:BD_type:landmark|format=dms|display=inline,title}} | heritage_designation = | founded_by = नसरत गाजी | year_completed = 1532 [[Common Era|CE]] | length = {{cvt|4.5|m}} | width = {{cvt|4.5|m}} | dome_quantity = एक }} नस्रत ग़ाज़ी [[मस्जिद]] (बांग्लाः نسرط غازییر مسجد, अरबीः مسجد نسرط غازي) दक्षिणी [[बांग्लादेश]] के बारीसाल ज़िले के बेकरगंज उपजिले में मध्य सियालगुनी गाँव में स्थित 16 वीं शताब्दी की एक गुंबद वाली मस्जिद और पुरातात्विक स्थल है।<ref>{{Cite Banglapedia|article=Bakerganj Upazila|author=Mizanur Rahman, Muhammad}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMizanur_Rahman,_Muhammad2012">Mizanur Rahman, Muhammad (2012). [http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bakerganj_Upazila "Bakerganj Upazila"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115211552/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bakerganj_Upazila |date=15 जनवरी 2021 }}. In [[Sirajul Islam]]; Miah, Sajahan; [[Mahfuza Khanam|Khanam, Mahfuza]]; Ahmed, Sabbir (eds.). ''[[बांग्लापीडिया|Banglapedia: the National Encyclopedia of Bangladesh]]'' (Online&nbsp;ed.). Dhaka, Bangladesh: Banglapedia Trust, [[Asiatic Society of Bangladesh]]. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/984-32-0576-6|<bdi>984-32-0576-6</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/52727562 52727562]. [[गरन्थालया|OL]]&nbsp;[[openlibrary:books/OL30677644M|30677644M]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 March</span> 2025</span>.</cite><span data-ve-ignore="true"></span></ref> मस्जिद सुल्तान नसीरुद्दीन नसरत शाह के शासनकाल के दौरान बनाई गई थी।<ref>{{Cite web|url=http://www.bakerganj.barisal.gov.bd/site/page/afd6af6d-17a2-11e7-9461-286ed488c766/%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%90%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E0%A6%AF|website=bakerganj.barisal.gov.bd|language=bn|script-title=bn:উপজেলার ঐতিহ্য|trans-title=Tradition of the upazila|access-date=29 September 2019|archive-date=29 सितंबर 2019|archive-url=https://archive.today/20190929125713/http://www.bakerganj.barisal.gov.bd/site/page/afd6af6d-17a2-11e7-9461-286ed488c766/%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%90%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E0%A6%AF|url-status=dead}}</ref> == वास्तुकला == यह एक गुंबद वाली मस्जिद एक वर्गाकार भू-योजना पर बनाई गई है जो एक [[ईद गाह|ईदगाह]] के रूप में कार्य करती है। मस्जिद चूने के गारे और पतली वर्गाकार ईंटों से बनी है। मस्जिद के अंदरूनी हिस्से की लंबाई और चौड़ाई 4.5 मीटर (15 फीट) से थोड़ी अधिक है, जबकि दीवारें 1.4 मीटर (4 <span data-ve-ignore="true">फीट 8</span> इंच) मोटी हैं। &nbsp;&nbsp;&nbsp; मस्जिद के बाहरी हिस्से में चार कोनों में चार अष्टकोणीय स्तंभ हैं। पूर्व, दक्षिण और उत्तर की ओर मेहराबदार प्रवेश द्वार हैं। हालांकि, उत्तर और दक्षिण प्रवेश द्वारों का उपयोग वर्तमान में दो खिड़कियों के रूप में किया जा रहा है। मस्जिद की भीतरी पश्चिमी दीवार में एक मिहराब है। इसके अलावा, उत्तर और दक्षिण की दीवारों पर चार छोटे मिहराब और दीपक हैं। मस्जिद की दीवारों, कॉर्निस और स्तंभों को फूलों और पत्तियों से सजाया गया है।<ref name="bn">{{Cite news|url=https://www.banglanews24.com/opar-mohimar-ramadan/news/bd/718553.details|last=Saurav, Mushfiq|date=24 May 2019|work=[[Banglanews24.com]]|access-date=29 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524171309/https://www.banglanews24.com/opar-mohimar-ramadan/news/bd/718553.details|archive-date=24 May 2019|language=bn|script-title=bn:নসরত গাজীর মসজিদে ইফতার ও খতম তারাবি|trans-title=Iftar and khatm tarawih held at Nasrat Ghazi's mosque}}</ref> == इतिहास == मस्जिद का निर्माण 1532 ईस्वी में सुल्तान नसीरुद्दीन नसरत शाह के शासनकाल के अंतिम वर्ष में किया गया था। ऐसा कहा जाता है कि नसरत गाजी ने इस मस्जिद की स्थापना की थी और इसलिए इसका नाम रखा गया।<ref>{{Cite book|last=Bulbul, Saiful Ahsan|publisher=Gotidhara|year=2012|isbn=9789848945926|location=[[Dhaka]]|language=bn|script-title=bn:বৃহত্তর বরিশালের ঐতিহাসিক নিদর্শন|trans-title=Historical sites of Greater Barisal|chapter=নসরাত গাজির মসজিদ, বাখরগঞ্জ}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBulbul,_Saiful_Ahsan2012">Bulbul, Saiful Ahsan (2012). "নসরাত গাজির মসজিদ, বাখরগঞ্জ". <bdi lang="bn">বৃহত্তর বরিশালের ঐতিহাসিক নিদর্শন</bdi> &#x5B;''Historical sites of Greater Barisal''&#x5D; (in Bengali). [[ढाका|Dhaka]]: Gotidhara. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9789848945926|<bdi>9789848945926</bdi>]].</cite> </ref> मस्जिद के उत्तर, पश्चिम और दक्षिण की ओर प्राचीन कब्रें हैं, हालांकि उनमें से कोई भी नसरत ग़ाज़ी से संबंधित नहीं है।<ref>{{Cite web|url=http://www.bakerganj.barisal.gov.bd/site/page/afd6af6d-17a2-11e7-9461-286ed488c766/%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%90%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E0%A6%AF|website=bakerganj.barisal.gov.bd|language=bn|script-title=bn:বাকেরগঞ্জ উপজেলা|access-date=29 September 2019|archive-date=29 सितंबर 2019|archive-url=https://archive.today/20190929125713/http://www.bakerganj.barisal.gov.bd/site/page/afd6af6d-17a2-11e7-9461-286ed488c766/%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%90%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E0%A6%AF|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[http://www.bakerganj.barisal.gov.bd/site/page/afd6af6d-17a2-11e7-9461-286ed488c766/%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%90%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E0%A6%AF <bdi lang="bn">বাকেরগঞ্জ উপজেলা</bdi>] {{Webarchive|url=https://archive.today/20190929125713/http://www.bakerganj.barisal.gov.bd/site/page/afd6af6d-17a2-11e7-9461-286ed488c766/%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%90%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E0%A6%AF |date=29 सितंबर 2019 }}. ''bakerganj.barisal.gov.bd'' (in Bengali)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">29 September</span> 2019</span>.</cite></ref> मस्जिद बांग्लादेशी पुरातत्व विभाग के संरक्षण में है, हालांकि इसका सक्रिय रूप से उपासकों द्वारा उपयोग किया जाता है, यहां तक कि ''[[इफ़्तार|इफ्तार]]'' सभाओं और ''[[तरावीह]]'' सत्रों के लिए भी।<ref>{{Cite web|url=http://archaeology.portal.gov.bd/site/page/ccb66590-fce8-440f-ae4a-d2a3ac787929/|website=Department of Archaeology|language=bn|script-title=bn:বরিশাল বিভাগের পুরাকীর্তি|trans-title=Barisal Division|access-date=29 September 2019}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[http://archaeology.portal.gov.bd/site/page/ccb66590-fce8-440f-ae4a-d2a3ac787929/ <bdi lang="bn">বরিশাল বিভাগের পুরাকীর্তি</bdi>] &#x5B;Barisal Division&#x5D;. ''Department of Archaeology'' (in Bengali)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">29 September</span> 2019</span>.</cite> </ref> मस्जिद का नवीनीकरण 2000 में और फिर 2015 में किया गया था। दैनिक नमाज के लिए उपासकों की क्षमता बढ़ाने के लिए मस्जिद के बगल में एक आधुनिक इमारत का निर्माण किया गया है, हालांकि नस्रत गाजी मस्जिद ''[[इमाम]]'' के लिए मुख्य प्रार्थना कक्ष के रूप में कार्य करती है।<ref name="bn"/> == गैलरी == <gallery> নসরত গাজীর মসজিদ.jpg|विकल्प दृश्य প্রত্নতাত্ত্বিক নিদর্শন নসরত গাজীর মসজিদ,বরিশাল.jpg|अपने आधुनिक समकक्ष के बगल में मस्जिद নসরত গাজীর মসজিদ গেট.jpg|दरवाज़ा </gallery> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category-inline}} [[श्रेणी:मस्जिद]] c30jm05she617iir4lfzfc2y82tpqky जूलियो अलोंसो ओर्टेगा 0 1583874 6632535 6613735 2026-10-24T12:35:33Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632535 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | headercolor = #ccd4d9 | name = {{{name|जूलियो अलोंसो ओर्टेगा बनाएँ}}} | image = {{{image|Julio Alonso Ortega, 2025.jpg}}} | caption = {{{caption|जूलियो अलोंसो जुलाई 2025 को}}} | native_name = {{{native_name|Julio Alonso Ortega}}} | native_name_lang = {{{native_name_lang|es}}} | birth_name = {{{birth_name|Julio Alonso Ortega}}} | nationality = {{{nationality|स्पैनिश}}} | birth_date = {{{birth_date|23 दिसंबर 2000 (उम्र 24 वर्ष)}}} | birth_place = {{{birth_place|[[लास पाल्मास दे ग्रैन कैनेरिया|लास पाल्मास]], ग्रैन कैनेरिया}}} | height = {{{height|188 सेमी (6 फीट 2 इंच)}}} | weight = {{{weight|75 किग्रा (165 पाउंड)}}} | sport = नाविक | module2 = {{#if:{{{classes|}}}{{{club|}}}{{{collegeteam|}}}{{{coach|}}}|{{Infobox | child = yes | headerstyle = background-color:#ccd4d9; | header1 = Sailing career | label2 = [[List of boat types|Class(es)]] | data2 = {{{classes|470 क्लास}}} | label3 = Club | class3 = org | data3 = {{{club|रॉयल ग्रैन कैनेरिया यॉट क्लब}}} | label4 = College team | data4 = मारिया बोवर क | label5 = Coach | data5 = {{{coach|आरोन सार्मिएंतो, लुइस दोरेस्ते}}} }}}} }} '''जूलियो अलोंसो ओर्टेगा''' (जन्म 23 दिसंबर 2000, [[लास पाल्मास दे ग्रैन कैनेरिया|लास पाल्मास]], ग्रैन कैनेरिया) एक स्पेनिश नाविक और विश्व चैंपियन हैं, जो दो-व्यक्ति डिंगी क्लास में विशेषज्ञता रखते हैं।<ref name=lp>{{cite news |url=https://www.laprovincia.es/deportes/2018/10/31/julio-alonso-equipo-espanol-catamaranes-9431337.html |title=Julio Alonso, con el equipo español de catamaranes |date=30 अक्टूबर 2018 |access-date=18 नवंबर 2024 |newspaper=La Provincia |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.ultimahora.es/deportes/otros-deportes/2019/04/09/1071479/maria-bover-apunta-paris-2024-470-mixto.html |title=María Bover apunta a París 2024 con el 470 Mixto |first=Fernando |last=Fernández |date=9 अप्रैल 2019 |access-date=18 नवंबर 2024 |newspaper=Última hora |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://ib3.org/bover-i-alonso-estrenen-la-nova-classe-olimpica-de-vela |title=Bover i Alonso estrenen la nova classe olímpica de vela |date=2 अप्रैल 2019 |access-date=18 नवंबर 2024 |work=IB3 Notícies}}</ref> उन्होंने अपने खेल करियर का ज़्यादातर समय रॉयल ग्रैन कैनेरिया यॉट क्लब के लिए नौकायन करते हुए बिताया है, जहां वे कोच आरोन सार्मिएंतो और दो बार के ओलंपिक स्वर्ण पदक विजेता लुइस दोरेस्ते के मार्गदर्शन में प्रशिक्षण लेते हैं।<ref>{{cite news |url=https://www.laprovincia.es/deportes/2015/10/28/nautico-presente-favoritos-copa-espana-10045258.html |title=El Náutico, presente entre los favoritos de la Copa de España 420 |date=28 अक्टूबर 2015 |access-date=18 नवंबर 2024 |newspaper=La Provincia |language=es}}</ref><ref>{{cite journal |url=http://federacioncanariadevela.org/wp-content/uploads/2017/06/MEMORIA-DEPORTIVA-2017-definitiva3-1.pdf |title=Memoria Deportiva 2016 |work=Federación Canaria de Vela |language=es |year=2016 |access-date=18 नवंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130041012/http://federacioncanariadevela.org/wp-content/uploads/2017/06/MEMORIA-DEPORTIVA-2017-definitiva3-1.pdf |archive-date=30 नवंबर 2024 |url-status=dead}}</ref> ==शिक्षा== नौकायन करियर के अलावा, अलोंसो ने यूनाइटेड किंगडम में उच्च शिक्षा प्राप्त की।<ref name=lg>{{cite news |url=https://www.lancasterguardian.co.uk/news/sailing-julio-alonso-ortega-to-take-part-in-the-red-bull-foiling-generation-world-final-222983 |title=Sailing: Julio Alonso Ortega to take part in the Red Bull Foiling Generation World Final |date=8 नवंबर 2018 |access-date=19 नवंबर 2024 |newspaper=Lancaster Guardian}}</ref><ref name=l>{{cite news |url=https://www.lancaster.ac.uk/lums/news/lums-student-selected-for-red-bull-world-final |title=LUMS student selected for Red Bull World Final |date=30 अक्टूबर 2018 |access-date=20 नवंबर 2024 |work=Lancaster University Management School}}</ref> उन्होंने लैंकेस्टर यूनिवर्सिटी से बिजनेस मैनेजमेंट में प्रथम श्रेणी ऑनर्स के साथ बैचलर ऑफ साइंस की डिग्री हासिल की। इसके बाद, उन्होंने किंग्स कॉलेज लंदन<ref>{{cite news |url=https://qbs.ly/insights/trumps-win-and-rate-cuts/ |title=Trump’s Win and Rate Cuts: What’s Next for the Global Economy? |access-date=20 नवंबर 2024 |work=Qabas}}</ref> से इमर्जिंग मार्केट्स की पॉलिटिकल इकोनॉमी में मास्टर पूरा किया। इसके अलावा, उन्होंने यूनिवर्सिडैड डेल अटलांटिको मेडियो से इंटरनेशनल बिजनेस में दूसरी मास्टर डिग्री हासिल की, जिसे PROEXCA की स्कॉलरशिप द्वारा समर्थित किया गया था।<ref>{{cite journal |url=https://proexca.es/wp-content/uploads/2023/02/15-Orden-n%C2%BA-22_2023-de-aceptaci%C3%B3n-Renuncia-y-Concesi%C3%B3n-Beca-F-Pr%C3%A1ctica-BNI-2022-23.pdf |title=ORDEN POR LA QUE SE ACEPTA LA RENUNCIA DE UNA BECA CONCEDIDA MEDIANTE ORDEN Nº 3/2023, DE 16 DE ENERO, Y SE CONCEDE UNA BECA Y ASIGNACIÓN DE DESTINO A LA CANDIDATURA DE LA LISTA DE RESERVA DESTINADA A LA REALIZACIÓN EN EL EJERCICIO 2023 DE LA FORMACIÓN PRÁCTICA INCLUIDA EN EL PROGRAMA DE BECAS EN NEGOCIOS INTERNACIONALES PARA EL PERÍODO 2022–2023, COFINANCIADAS POR EL FONDO SOCIAL EUROPEO |first=Elena |last=Máñez Rodríguez |year=2023 |issue=22 |access-date=18 नवंबर 2024 |work=Proexca}}</ref> ==नौकायन करियर== अलोंसो ने 10 साल की उम्र में ऑप्टिमिस्ट क्लास के साथ मोगान में नौकायन की शुरुआत की और बाद में रॉयल ग्रैन कैनारिया यॉट क्लब से जुड़ गए, जहां वे प्रतिस्पर्धा जारी रखते हैं।<ref>{{cite news |url=https://www.canarias7.es/hemeroteca/el_nautico_de_gran_canaria_mantiene_a_tres_tripulaciones_en_cinco_primero-PXCSN394975 |title=El Náutico de Gran Canaria mantiene a tres tripulaciones en cinco primero |date=1 नवंबर 2015 |access-date=18 नवंबर 2024 |work=Canarias7 |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.mundodeportivo.com/vela/20170104/413100915837/ismael-y-margarita-iess-y-elias-aretz-julio-alonso-se-situan-como-lideres.html |title=Ismael y Margarita Iess y Elías Aretz-Julio Alonso se sitúan como líderes |date=4 जनवरी 2017 |access-date=18 नवंबर 2024 |newspaper=Mundo Deportivo |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.lavanguardia.com/local/canarias/20151027/54437489323/el-real-club-nautico-de-gran-canaria-acude-al-nacional-con-dos-tripulaciones.html |title=El Real Club Náutico de Gran Canaria acude al Nacional con dos tripulaciones |date=27 अक्टूबर 2015 |access-date=18 नवंबर 2024 |newspaper=La Vanguardia |language=es}}</ref> 420 क्लास में, अलोंसो ने महत्वपूर्ण सफलता हासिल की। उन्होंने तीन बार स्पेनिश नौकायन चैंपियनशिप जीती और लुइस दोरेस्ते के साथ उपविजेता बने।<ref>{{cite news |url=https://diariodeavisos.elespanol.com/2016/03/canarias-conquista-tres-medallas-campeonato-espana-420-vela/ |title=Canarias conquista tres medallas en el campeonato de España de 420 de vela |author=EFE |author-link=EFE |date=26 मार्च 2016 |access-date=19 नवंबर 2024 |newspaper=Diario de Avisos |language=es}}</ref><ref name=lg/><ref>{{cite news |url=https://www.abc.es/deportes/vela/vela-ligera/abci-canarias-campeon-equipos-201603261858_noticia.html |title=Canarias campeón por equipos |first=Jaume |last=Soler |date=26 मार्च 2016 |access-date=19 नवंबर 2024 |newspaper=ABC |language=es}}</ref> लुइस दोरेस्ते, प्रसिद्ध नाविक लुइस दोरेस्ते के बेटे और मनुअल दोरेस्ते, गुस्तावो दोरेस्ते, और जोसे लुइस दोरेस्ते के भतीजे हैं—जो सभी स्पेनिश नौकायन इतिहास की प्रमुख हस्तियां हैं। इस दौरान, अलोंसो ने विभिन्न यूरोपीय और विश्व चैंपियनशिप में भी भाग लिया, जिससे उन्हें अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मूल्यवान अनुभव मिला।<ref>{{cite news |url=https://www.470.org/default/news/new/text/closing-in-on-championship-titles-at-420-470-junior-europeans |title=Closing in on Championship Titles at 420/470 Junior Europeans |date=4 अगस्त 2016 |access-date=19 नवंबर 2024 |work=470 Sailing}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.sail-world.com/USA/420-World-Championships-Gold-and-Silver-fleet-splits-decided/-146615 |title=420 World Championships – Gold and Silver fleet splits decided |author=420 Sailing |date=21 जुलाई 2016 |access-date=19 नवंबर 2024 |work=Sail World}}</ref><ref>{{cite news |url=https://420sailing.org/default/events/event/text/2016-420-and-470-junior-european-championships/page/0 |title=2016 420 and 470 Junior European Championships |year=2016 |access-date=19 नवंबर 2024 |work=420 Sailing |archive-date=19 मार्च 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319164508/https://420sailing.org/default/events/event/text/2016-420-and-470-junior-european-championships/page/0 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.yachtsandyachting.com/news/191357/420-and-470-Junior-Europeans-day-5 |title=420 and 470 Junior European Championship at Laka Balaton – Day 5 |author=International 420 Class Association |date=5 अगस्त 2016 |access-date=19 नवंबर 2024 |work=Yachts and Yachting}}</ref> 420 क्लास में उनकी सबसे बड़ी उपलब्धि टीम रेसिंग कैटेगरी में विश्व चैंपियनशिप जीतना थी।<ref name=lp/> इस सफलता के बाद, उन्हें अपने होमटाउन में विशेष सम्मान मिला, जहां उन्होंने यूडी लास पाल्मास और [[रियल मैड्रिड सी. एफ़|रियल मैड्रिड सीएफ]] के बीच एस्टाडियो ग्रैन कैनेरिया में हुए फुटबॉल मैच का मानद किक-ऑफ किया।<ref>{{cite news |url=https://www.libertaddigital.com/deportes/liga/2016-09-24/el-real-madrid-alimenta-las-dudas-con-un-pinchazo-en-las-palmas-2-2-1276583176/ |title=El Real Madrid alimenta las dudas con un pinchazo en Las Palmas (2–2) |first=Guillermo |last=Domínguez |date=24 सितंबर 2016 |access-date=19 नवंबर 2024 |newspaper=Libertad Digital |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.vozpopuli.com/deportes/real_madrid-las_palmas-futbol-la_liga-futbol_0_956604339.html |title=Un Real Madrid insulso vuelve a echar de menos su pegada y empata en Las Palmas |date=24 सितंबर 2016 |access-date=19 नवंबर 2024 |newspaper=Vozpópuli |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.elconfidencial.com/deportes/futbol/liga/2016-09-24/santander-union-deportiva-las-palmas-real-madrid-asensio-tana-cristiano-bale-benzema-araujo-zidane-setien-gran-canaria_1265194/ |title=Roque y Tana devoran la valentía de Zidane |first=Jesús |last=Garrido |date=24 सितंबर 2016 |access-date=19 नवंबर 2024 |newspaper=El Confidencial |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.cope.es/deportes/futbol/laliga-ea-sports/noticias/las-palmas-real-madrid-laliga-santander-6-jornada-24-09-16-20160924_13675 |title=Al Madrid se le atraganta el amarillo |date=24 सितंबर 2016 |access-date=19 नवंबर 2024 |work=Cadena COPE |language=es}}</ref> 29वें क्लास में स्थानांतरित होने के बाद, अलोंसो ने स्पेनिश 29वीं चैंपियनशिप में स्वर्ण पदक जीता और अंडर-19 श्रेणी में भी स्वर्ण पदक अपने नाम किया।<ref>{{cite web |url=https://www3.gobiernodecanarias.org/medusa/edublog/iesantoniogodoysosa/2018/04/16/felicitaciones-para-los-hermanos-yoel-e-isabel-hernandez-pena/ |title=Felicitaciones para los hermanos Yoel e Isabel Hernández Peña |date=16 अप्रैल 2018 |access-date=20 नवंबर 2024 |work=Gobierno de Canarias |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.abc.es/deportes/vela/vela-ligera/abci-alicia-fras-y-maria-gonzalez-y-yoel-hernandez-y-julio-alonso-campeones-espana-29er-201803291120_noticia.html |title=Alicia Fras y María González y Yoel Hernández y Julio Alonso, campeones de España 29er |date=29 मार्च 2018 |access-date=20 नवंबर 2024 |newspaper=ABC |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.lavanguardia.com/local/canarias/20180411/442461416294/yoel-hernandez-y-julio-alonso-un-prometedor-duo-de-cara-al-mundial-de-29er.html |title=Yoel Hernández y Julio Alonso, un prometedor dúo de cara al Mundial de 29er |date=11 अप्रैल 2018 |access-date=20 नवंबर 2024 |newspaper=La Vanguardia |language=es}}</ref> इन सफलताओं के दम पर, उन्हें 2018 यूथ सेलिंग वर्ल्ड चैंपियनशिप (कॉर्पस क्रिस्टी, [[टेक्सास]]) में स्पेन का प्रतिनिधित्व करने का मौका मिला, जहां उन्होंने दसवां स्थान हासिल किया।<ref>{{cite web |url=https://www.sailing.org/uploads/youthworlds/18_YW_29erboy.html |title=Sailwave results for 2018 Youth Sailing World Championships at Corpus Christi Yacht Club |year=2018 |access-date=20 नवंबर 2024 |work=Sailing.org}}</ref> उसी साल, अलोंसो स्पेनिश इंपल्स बाय IBEROSTAR टीम से जुड़े,<ref>{{cite news |url=http://www.masmar.net/esl/Vela/M%C3%A1s-Vela/El-regatista-del-RCN-de-Gran-Canaria,-Julio-Alonso,-seleccionado-para-el-equipo-Spanish-Impulse |title=El regatista del RCN de Gran Canaria, Julio Alonso, seleccionado para el equipo Spanish Impulse |date=30 अक्टूबर 2018 |access-date=20 नवंबर 2024 |work=Masmar}}</ref> जिसे रेड बुल यूथ अमेरिका कप ([[बरमूडा|बर्मुडा]]) में स्पेन का प्रतिनिधित्व करने के लिए आधिकारिक रूप से बनाया गया था। इसी दौरान, उन्होंने रेड बुल फॉयलिंग जेनरेशन वर्ल्ड फाइनल ([[मियामी]]) में भी स्पेन का प्रतिनिधित्व किया,<ref>{{cite web |url=https://www.redbull.com/us-en/events/foiling-generation/Red-Bull-Foiling-Generation-2018-World-Final-Teams |title=Red Bull Foiling Generation |year=नवंबर 2018 |access-date=20 नवंबर 2024 |work=[[रेड बुल]]}}</ref> जहां उन्होंने फ्लाइंग फैंटम कैटमरान पर प्रतिस्पर्धा की और हाई-परफॉर्मेंस वाली नौकायन विधाओं में अपनी बहुमुखी प्रतिभा दिखाई।<ref name=l/> अलोंसो वर्तमान में, मारिया बोवर के साथ साझेदारी कर रहे हैं, उनका लक्ष्य मिक्स्ड 470 क्लास में ओलंपिक खेलों में स्पेन का [[ओलम्पिक खेल|प्रतिनिधित्व करना है]]।<ref>{{cite news |url=https://www.gacetanautica.es/noticias/el-470-se-confirma-como-barco-mixto-para-paris-2024 |title=El 470 se confirma como barco mixto para París 2024 |first=Luis |last=Pomar |date=4 जून 2019 |access-date=20 नवंबर 2024 |work=Gaceta Náutica |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.470.org/default/news/new/text/470-class-confirmed-as-equipment-for-mixed-two-person-dinghy-at-2024-paris-olympics |title=470 Class Confirmed as Equipment for Mixed Two-Person Dinghy at 2024 Paris Olympics |date=16 मई 2019 |access-date=20 नवंबर 2024 |work=470 Sailing}}</ref> अब तक, इस जोड़ी ने 470 नौकायन विश्व चैम्पियनशिप (अंडर-24) में चौथा स्थान और 470 नौकायन यूरोपीय चैम्पियनशिप (अंडर-24) में पांचवां स्थान हासिल किया है।<ref>{{cite news |url=https://www.laprovincia.es/deportes/2019/07/13/espana-cuatro-regatistas-canarios-fuera-9283445.html |title=España, con cuatro regatistas canarios, fuera del podio por equipos del Mundial de Optimist |date=12 जुलाई 2019 |access-date=20 नवंबर 2024 |newspaper=La Provincia |language=es}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rcngc.com/public/noticias/contenido/7437-Campeonato_de_Europa_420_y_470_Juvenil |title=Campeonato de Europa 420 y 470 Juvenil |date=31 जुलाई 2019 |access-date=20 नवंबर 2024 |work=Real Club Náutico de Gran Canaria |language=es |archive-date=3 फ़रवरी 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250203164133/https://www.rcngc.com/public/noticias/contenido/7437-Campeonato_de_Europa_420_y_470_Juvenil |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} [[श्रेणी:2000 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:खिलाड़ी]] [[श्रेणी:स्पेन के खिलाड़ी]] cli2qqx0ztxlvwrucaxfgskrxuvtdac दोषसिद्धि 0 1584880 6632846 6393960 2026-10-25T04:55:12Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632846 wikitext text/x-wiki '''दोषसिद्धि''' (अंग्रेज़ी: ''Conviction'') एक [[कानूनी प्रक्रिया]] है जिसमें किसी व्यक्ति को किसी अपराध का दोषी ठहराया जाता है। यह [[न्यायिक प्रणाली]] का एक महत्वपूर्ण हिस्सा है, जो अपराध और सज़ा के निर्धारण में निर्णायक भूमिका निभाता है।<ref name="z687">{{cite web | title=Google Books | website=Google | date=16 August 2023 | url=https://www.google.co.in/books/edition/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95/Dz7REAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4+%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82+%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B7%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF&pg=PA194&printsec=frontcover | access-date=8 April 2025}}</ref> == परिभाषा == दोषसिद्धि का अर्थ है कि [[अदालत]] ने यह घोषित कर दिया है कि [[अभियुक्त]] (जिस पर मुकदमा चल रहा है) द्वारा आरोपित अपराध वास्तव में किया गया है। यह निर्णय आमतौर पर सबूतों की प्रस्तुति, गवाहों के बयान और [[न्यायिक प्रक्रिया]] के पूर्ण होने के बाद दिया जाता है।<ref name="b431">{{cite web | last=Winston | first=Aaron | title=What is Conviction? | website=Express Legal Funding | date=11 February 2025 | url=https://expresslegalfunding.com/vocabulary/conviction/ | access-date=8 April 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250525005136/https://expresslegalfunding.com/vocabulary/conviction/ | archive-date=25 मई 2025 | url-status=dead}}</ref> == प्रक्रिया == दोषसिद्धि की प्रक्रिया मुख्यतः निम्नलिखित चरणों में होती है: # [[प्रथम सूचना रिपोर्ट]] (FIR) दर्ज होना # जाँच और आरोप पत्र (Chargesheet) दाखिल करना # मुकदमा चलना (Trial) # सबूत और गवाहों की पेशी # जज द्वारा निर्णय देना # दोषी पाए जाने पर दोषसिद्धि और फिर सजा का निर्धारण (Sentencing) यदि न्यायालय यह मान लेता है कि प्रस्तुत [[साक्ष्य]] संदेह से परे हैं, और [[अभियुक्त]] ने अपराध किया है, तब उसे [[दोषी]] घोषित किया जाता है। == दोषसिद्धि के प्रकार == भारत में दोषसिद्धि दो प्रमुख प्रकार की हो सकती है: # '''सजा योग्य दोषसिद्धि (Conviction with sentence):''' जिसमें व्यक्ति को दंडित किया जाता है। # '''बिना सजा की दोषसिद्धि (Conviction without sentence):''' कुछ मामलों में केवल दोष सिद्ध किया जाता है परंतु विशेष परिस्थितियों में दण्ड नहीं दिया जाता। ==सजा== दोषसिद्धि के पश्चात अभियुक्त को सजा दी जाती है, जो अपराध की गंभीरता के अनुसार हो सकती है, जैसे: * [[कारावास]] (सादा या कठोर) * [[आजीवन कारावास]]<ref name="g558">{{cite web | title=आजीवन कारावास की सजा तभी निलंबित किया जा सकता है जब दोषसिद्धि टिकाऊ न हो: सुप्रीम कोर्ट | website=Live Law Hindi | date=6 July 2024 | url=https://hindi.livelaw.in/supreme-court/life-sentence-can-be-suspended-only-if-its-apparent-that-conviction-isnt-sustainable-supreme-court-262517 | language=hi | access-date=8 April 2025}}</ref> * जुर्माना * [[मृत्युदण्ड]] (कुछ मामलों में) * [[परिवीक्षा]] (Probation) == अपील का अधिकार == दोषसिद्ध व्यक्ति को उच्चतर न्यायालय में अपील करने का अधिकार होता है। यदि उच्च न्यायालय यह पाता है कि दोषसिद्धि गलत थी या प्रक्रिया में त्रुटियाँ थीं, तो वह दोषसिद्धि को रद्द कर सकता है। == भारतीय विधि में दोषसिद्धि == [[भारतीय दण्ड संहिता]] (IPC) और दंड प्रक्रिया संहिता (CrPC) के अंतर्गत दोषसिद्धि से संबंधित स्पष्ट दिशा-निर्देश उपलब्ध हैं। भारत में अधिकांश आपराधिक मामलों में "बियॉन्ड रीजनेबल डाउट" (Beyond Reasonable Doubt) के सिद्धांत को अपनाया जाता है। CrPC की धारा २३५ और २४८ दोषसिद्धि और सज़ा की प्रक्रिया को स्पष्ट करती हैं।<ref name="q851">{{cite web | last=Upadhyay | first=Sparsh | title=धारा 235 (2) सीआरपीसी: जानिए सजा-पूर्व सुनवाई (Pre-sentence Hearing) के बारे में खास बातें | website=Live Law Hindi | date=23 April 2020 | url=https://hindi.livelaw.in/know-the-law/crpc-section-235-pre-sentence-hearing-155660 | language=hi | access-date=8 April 2025}}</ref> == सामाजिक प्रभाव == दोषसिद्धि का सामाजिक जीवन पर गहरा प्रभाव पड़ता है। दोषसिद्ध व्यक्ति को समाज में तिरस्कार का सामना करना पड़ सकता है, और उसका भविष्य भी प्रभावित हो सकता है — जैसे कि नौकरी पाने में कठिनाई<ref name="t708">{{cite web | title=परिवीक्षा पर रिहा दोषी को रोजगार से वंचित करना कानून के उद्देश्य के खिलाफ है : जस्टिस मोंगा | website=Dainik Bhaskar | date=5 February 2025 | url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/jodhpur/news/depriving-a-convict-released-on-probation-of-employment-is-against-the-purpose-of-the-law-justice-monga-134416388.html | language=hi | access-date=8 April 2025}}</ref>, मताधिकार का निलंबन आदि। == संबंधित लेख == * [[भारतीय दंड संहिता]] * [[न्यायालय]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:दंड प्रक्रिया संहिता की धाराएँ]] [[श्रेणी:भारतीय कानून]] 1r8sjy3pocb1epby2dn2b20gobdxly7 झिनाइदह 0 1590151 6632566 6629124 2026-10-24T15:27:21Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632566 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन | other_name = | native_name = ঝিনাইদহ | settlement_type = [[शहर]] | nickname = | image_skyline = ঝিনাইদহ পায়রা চত্ত্বর.jpg | imagesize = | image_flag = | flag_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Bangladesh Khulna division#Bangladesh | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = झिनाइदह (खुलना विभाग) | coordinates = {{coord|23.541668|N|89.183334|E|type:city_region:BD|display=inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{BAN}} | subdivision_type1 = [[बांग्लादेश के विभाग|विभाग]] | subdivision_name1 = [[खुलना विभाग|खुलना]] | subdivision_type2 = [[बांग्लादेश के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[झिनाइदह ज़िला|झिनाइदह]] | subdivision_type3 = [[उपज़िला]] | subdivision_name3 = [[झिनाइदह सदर उपज़िला|झिनाइदह सदर]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = [[महापौर-परिषद सरकार|महापौर-परिषद]] | governing_body = झिनाइदह पौरसभा | leader_title = महापौर | leader_name = | established_title = | established_date = | established_title2 = Municipality | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name=Banglapedia/> | area_total_km2 = 32.42 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | population_total = 140256 | population_density_km2 = auto | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank2_title = Religions | timezone1 = [[बांग्लादेश मानक समय|BST]] | utc_offset = +6 | postal_code_type = डाक कोड | postal_code = 7300<ref>{{cite web |url=http://www.geopostcodes.com |title=ZIP Code database of Bangladesh|publisher=Geopostcodes.com|access-date=11 June 2008}}</ref> | name = झिनाइदह | native_name_lang = bn }} '''झिनाइदह''' ({{Langx|bn|ঝিনাইদহ}}) [[बांग्लादेश]] के [[खुलना विभाग]] में स्थित एक शहर है।<ref>{{Cite web|url=http://geonames.nga.mil/ggmagaz|title=NGA GeoNames Database|publisher=[[National Geospatial-Intelligence Agency]]|access-date=2 January 2015}}</ref> यह [[झिनाइदह ज़िला|झिनाइदह ज़िले]] और [[झिनाइदह सदर उपज़िला|झिनाइदह सदर​ उपज़िले]] का मुख्यालय है।<ref name="Banglapedia">{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Bhuiyan|first=Md Abu Taher|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Jhenaidah Sadar Upazila|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Jhenaidah_Sadar_Upazila|archive-url=https://web.archive.org/web/20250119150634/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Jhenaidah_Sadar_Upazila|archive-date=19 जनवरी 2025|access-date=20 मई 2025|url-status=dead}}</ref> शहर की जनसंख्या लगभग 1.4 लाख है, जो इसे बांग्लादेश का [[बांग्लादेश में शहरों की सूची|19वां सबसे बड़ा शहर]] बनाती है। यह खुलना, [[कुश्तिया]] और [[येशोर|यशोर]] के बाद खुलना विभाग का चौथा सबसे बड़ा शहर है।<ref name="urban-p11">{{Cite web|url=http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Population%20%20Housing%20Census%202011.pdf|title=Population & Housing Census-2011: Urban Area Report|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|page=11|access-date=2019-10-06}}</ref> == नामव्युत्पत्ति == [[बंगाली भाषा]] में, झिनाइदह नाम ''झिनाइ'' ("सीप") और ''दह'' ("नदी") का मिश्रण है, क्योंकि यह शहर कभी सीप के व्यापार के लिए लोकप्रिय था। अतीत में, इस क्षेत्र के लोग [[नबगंगा नदी]] के तल और आसपास के खाल और बीलों से बड़ी मात्रा में सीप इकट्ठा करते थे।<ref name="bangladeshpop1">{{Cite web|url=http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Population%20%20Housing%20Census%202011.pdf|title=Population & Housing Census-2011: Urban Area Report|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|page=70|access-date=2019-10-06}}</ref> == इतिहास == झिनाइदह संभवतः 18वीं शताब्दी के मध्य में स्थापित हुआ।<ref name="bangladeshpop1"/> पहले, यह वृहद कुश्तिया का एक भाग था, जो कभी वृहद नादिया का भाग था। == जनसांख्यिकी == {{Bar box|title=झिनाइदह में धर्म (2011)<ref name="census2011"/>|float=left|titlebar=#Fcd116|left1=धर्म|right1=प्रतिशत|bars={{bar percent|[[इस्लाम]]|green|87.23}} {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|12.71}} {{bar percent|अन्य|black|0.06}}}}2022 जनगणना के अनुसार, झिनाइदह की जनसंख्या 1,40,256 थी।<ref name="2022census">{{Cite book|url=https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-11-20-05-20-e6676a7993679bfd72a663e39ef0cca7.pdf|title=Population and Housing Census 2022 National Report|date=November 2023|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|isbn=|volume=1|pages=}}</ref>{{Rp||pages=388–394}} 2011 जनगणना के अनुसार, झिनाइदह में 25,286 घर थे और जनसंख्या 1,07,834 थी। 18,813 (17.45%) 10 वर्ष से कम आयु के थे। झिनाइदह की साक्षरता दर (आयु 7+) 68.09% थी, जबकि राष्ट्रीय मध्यम 51.8% था, और लिंगानुपात प्रति 1000 पुरुषों पर 959 महिलाओं का था।<ref name="census2011">{{Cite web|url=https://bbs.gov.bd/site/page/47856ad0-7e1c-4aab-bd78-892733bc06eb/-|title=Population & Housing Census 2011 (Zila Series & Community Series)|website=bbs.gov.bd|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]}}</ref> == परिवहन == झिनाइदह अपने ज़िले का मार्ग परिवहन केंद्र है। यह [[ढाका-खुलना राजमार्ग]] (N7) पर है। लगभग 27 km दूर [[मागुरा]] के पूर्व में चलने वाला खंड 2004 तक बांग्लादेश में दूसरा सबसे ख़तरनाक था।<ref name="masterplan">{{Cite web|url=http://www.rhd.gov.bd/RoadMasterPlan/RoadMasterPlan.pdf|title=Road Master Plan|year=2009|publisher=Bangladesh Roads and Highways Department|page=60|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221175258/http://www.rhd.gov.bd/RoadMasterPlan/RoadMasterPlan.pdf|archive-date=2014-02-21|access-date=2012-12-12}}</ref> यशोर तक दक्षिण की ओर जाने वाली लंबाई, लगभग 45 km दूर, राजमार्ग का सबसे व्यस्त खंड है।<ref name="iabase">{{Cite book|title=IABSE-JSCE Joint Conference on Advances in Bridge Engineering-III|last=Sharkia|first=S.|last2=Haque|first2=M. N.|last3=Bhuiya|first3=M. S. K.|date=21 August 2015|publisher=International Association for Bridge and Structural Engineering|isbn=978-984-33-9313-5|page=428|chapter=Structural condition assessment of bridges and culverts in national highway N7|chapter-url=http://www.iabse-bd.org/session/70.pdf}}</ref> पश्चिम में यह राजमार्ग R745 से 36 km दूर [[चुयाडांगा]] से जुड़ा हुआ है। [[राष्ट्रीय राजमार्ग (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग]] N704 N7 उत्तर से 47 km दूर कुश्तिया तक विभाजित होता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.rhd.gov.bd/RHDMaps/Maps/Khulna_Zone.pdf|title=RHD Road Network, Khulna Zone|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=May 2005|website=Roads and Highways Department|archive-url=https://web.archive.org/web/20140123203252/http://www.rhd.gov.bd:80/RHDMaps/Maps/Khulna_Zone.pdf|archive-date=2014-01-23|access-date=2014-07-25}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:बांग्लादेश के शहर]] [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] qgb5mw2w9h6hg4663wlkoxzglzzhic7 ताहिरा रहमान 0 1595836 6632706 6454112 2026-10-24T22:18:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632706 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=ताहिरा रहमान|birth_date={{Birth date and age|1991|01|24}}<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/TaheraTV/status/1088583238677860352|title=Tahera Rahman on Twitter|last=Rahman|first=Tahera|date=2019-01-24|website=Twitter|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014204132/https://twitter.com/TaheraTV/status/1088583238677860352|archive-date=2019-10-14|access-date=2019-10-14}}</ref>|birth_place=[[Chicago]], [[Illinois]], U.S.<ref>{{Cite web|url=https://www.ourquadcities.com/contact/bios/tahera-rahman/|title=Tahera Rahman|date=2018-02-07|website=WHBF - OurQuadCities.com|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014204925/https://www.ourquadcities.com/contact/bios/tahera-rahman/|archive-date=2019-10-14|access-date=2019-10-14}}</ref>|occupation=समाचार वाचक}} '''ताहिरा शिरीन रहमान''' (जन्म: 24 जनवरी 1991) अमेरिकी समाचार वाचक है। जिन्हें 8 फरवरी, 2018 को WHBF-TV के लिए संयुक्त राज्य अमेरिका में पहली पूर्णकालिक [[हिजाब|''हिजाबी'']] मुस्लिम प्रसारण समाचार वाचक बनने के लिए जाना जाता है। वे स्टेशन के लिए निर्माता के रूप में काम कर चुकी है। <ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/AIkomoniTV/status/1177676338104279043|title=Bittersweet moment! You all will be missed at the station! So excited for your future and journey.pic.twitter.com/JOvxf2sDOX|last=Ikomoni|first=Alexandria|date=2019-09-27|website=@AIkomoniTV|language=en|access-date=2019-10-14}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.today.com/style/tahera-rahman-first-air-tv-reporter-wear-hijab-t124701|title=Meet the first American TV reporter to wear a hijab on the air|work=TODAY.com|access-date=2018-10-10|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.ourquadcities.com/news/taheras-journey-making-history-and-breaking-barriers/963693768|title=Tahera's Journey: Making history and breaking barriers|last=Lundberg|first=Tiffany|date=2018-02-10|work=OURQUADCITIES|access-date=2018-10-10|language=en-US|archive-date=1 मई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501023730/https://www.ourquadcities.com/news/taheras-journey-making-history-and-breaking-barriers/963693768|url-status=dead}}</ref> <ref name=":02">{{Cite news|url=https://metro.co.uk/2018/02/27/america-just-got-its-first-full-time-muslim-tv-reporter-who-wears-a-hijab-7344956/|title=America just got its first Muslim TV reporter who wears a hijab|date=2018-02-27|work=Metro|access-date=2018-10-10|language=en-GB}}</ref> <ref name=":12">{{Cite news|url=https://www.desmoinesregister.com/story/life/2018/02/23/iowa-journalist-makes-history-first-hijabi-reporter-american-tv-tahera-rahman-whbf-local-4/335297002/|title='My America, too.' This Iowa TV reporter is the first to wear a hijab on air in the U.S. — haters or no haters|work=Des Moines Register|access-date=2018-10-10|language=en}}</ref> <ref name=":42">{{Cite news|url=https://www.voanews.com/a/muslim-american-reporter/4285574.html|title=Hijab-Wearing TV Reporter Charts New Path for Muslim-Americans|last=Farabaugh|first=Kane|work=VOA|access-date=2018-10-10|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/tahera-rahman-becomes-first-full-time-tv-reporter-wear-hijab-air-1084355|title=Tahera Rahman Becomes First Full-Time TV Reporter to Wear Hijab|work=The Hollywood Reporter|access-date=2018-10-10|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.clintonherald.com/news/local_news/panel-will-focus-on-racism/article_fc5163fc-19af-555c-9ed0-94e6af3b3c5b.html|title=Panel will focus on racism|last=Herald Staff Report|date=2018-09-13|work=Clinton Herald|access-date=2018-10-10|language=en|quote=The panel discussion will feature WHBF news reporter, Tahera Rahman, the first woman in hijab to work as an on-air reporter for American television. Tahera joined the WHBF Local 4 News team as a producer in May 2016.|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010095646/http://www.clintonherald.com/news/local_news/panel-will-focus-on-racism/article_fc5163fc-19af-555c-9ed0-94e6af3b3c5b.html|archive-date=10 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/tahera-rahman-is-making-american-history-in-her-hijab_us_5a99cd84e4b089ec353a43a5|title=Tahera Rahman Just Became The First Full-Time Hijabi Reporter On Air In America|last=Jones|first=Ja'han|date=2018-03-05|work=Huffington Post|access-date=2018-10-10|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://qctimes.com/news/local/rock-island-tv-reporter-tahera-rahman-featured-on-nbc-s/article_cb2001d3-64d9-54fd-80fb-aebf99205c60.html|title=Rock Island TV reporter Tahera Rahman featured on NBC's 'Today' show|last=Hancock|first=Amanda|work=The Quad-City Times|access-date=2018-10-10|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329085938/https://qctimes.com/news/local/rock-island-tv-reporter-tahera-rahman-featured-on-nbc-s/article_cb2001d3-64d9-54fd-80fb-aebf99205c60.html|archive-date=29 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name=":22">{{Cite news|url=http://emirateswoman.com/tahera-rahman-is-the-usas-first-hijabi-newsreader/|title=Meet the USA's first hijabi newsreader|date=2018-02-19|work=Emirates Woman|access-date=2018-10-10|language=en-US}}</ref> <ref name=":32">{{Cite news|url=https://www.albawaba.com/editorchoice/americas-1st-hijab-wearing-tv-reporter-tahera-rahman-goes-air-without-glitch-1171370|title=America's 1st Hijab-Wearing TV Reporter Tahera Rahman Goes on Air Without Glitch|date=2018-08-09|work=Al Bawaba|access-date=2018-10-10|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.timesofisrael.com/first-full-time-hijab-wearing-on-air-reporter-breaks-barriers-in-us/|title=First full-time hijab-wearing on-air reporter breaks barriers in US|work=The Times of Israel|access-date=2018-10-10|language=en-US}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[विश्व_हिजाब_दिवस]] * [[इस्लाम में अंतरंग भाग]] * [[हिजाब]] * [[ज़हरा लारी]] == संदर्भ == <references /> * [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1991 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:समाचार मीडिया]] [[श्रेणी:अमेरिकन]] [[श्रेणी:अमेरिका के मुसलमान]] [[श्रेणी:हिजाब]] hngq4dqkdfdar9g2vjgtv1s78vpk4hc ट्रम्प के दूसरे कार्यकाल में प्रशुल्क 0 1599094 6632602 6525232 2026-10-24T17:34:12Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632602 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Map_of_countries_by_total_tariffs_in_the_second_Trump_administration.svg|अंगूठाकार|365x365पिक्सेल|१ अगस्त, २०२५ तक कुल आधारभूत प्रशुल्क के अनुसार देशों का मानचित्र। देश का रंग जितना अधिक लाल होगा, उस पर प्रशुल्क उतने ही अधिक होंगे; ब्राज़ील के प्रशुल्क ५०% से अधिक हैं।]] अपने दूसरे राष्ट्रपति कार्यकाल के दौरान, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में आयातित लगभग सभी वस्तुओं पर लगने वाले कड़े सुरक्षात्मक [[प्रशुल्क|प्रशुल्कों]] (शुल्कों) की एक श्रृंखला लागू की। जनवरी से अप्रैल २०२५ तक, अमेरिका पर लागू औसत प्रशुल्क दर २.५% से बढ़कर अनुमानित २७% हो गई - जो पिछली एक सदी में सबसे उच्च स्तर था।<ref>{{Cite news|url=https://www.axios.com/2025/06/05/trump-tariff-rate-volatility|title=Trump's incredibly volatile tariff landscape, in one chart|last=Irwin|first=Neil|date=June 5, 2025|work=[[Axios (website)|Axios]]}}</ref><ref name="TW22">{{Cite news|url=https://www.politico.com/news/magazine/2025/04/10/tariff-reality-check-trump-retreat-00285270|title=Reality Check: What Trump's Supposed Retreat Really Means in a Historic Trade War|last=Reddy|first=Sudeep|date=April 10, 2025|work=[[Politico]]}}</ref> परिवर्तनों और वार्ताओं के बाद, जुलाई २०२५ तक यह दर लगभग १८.४% अनुमानित थी।<ref>{{Cite web|url=https://budgetlab.yale.edu/research/state-us-tariffs-july-30-2025|title=State of U.S. Tariffs|work=The Budget Lab at Yale}}</ref> जुलाई २०२५ तक, प्रशुल्क संघीय राजस्व का ५% हिस्सा बन गए थे, जबकि ऐतिहासिक रूप से यह २% ही था। धारा २३२ के तहत, ट्रम्प ने [[इस्पात]], [[एल्युमिनियम|एल्युमीनियम]] और [[ताम्र|तांबे]] पर प्रशुल्क बढ़ाकर ५०% कर दिया और अधिकांश देशों से आयातित कारों पर २५% का शुल्क लगाया। दवाओं, अर्धचालकों और अन्य क्षेत्रों पर नए प्रशुल्क विचाराधीन हैं। ट्रम्प ने अंतर्राष्ट्रीय आपातकालीन आर्थिक अधिकार अधिनियम (आईईईपीए) के तहत अभूतपूर्व शक्तियों का भी इस्तेमाल करते हुए सभी आयातों को प्रभावित करने वाले व्यापक, सार्वभौमिक प्रशुल्क लगाए। वी.ओ.एस. सिलेक्शंस, इंक. बनाम संयुक्त राज्य अमेरिका मामले में, अदालतों ने फैसला सुनाया कि आईईईपीए का इस तरह का उपयोग असंवैधानिक है; हालांकि, मामले की अपील चलने के दौरान ये प्रशुल्क प्रभाव में बने हुए हैं। कई विश्लेषकों का अनुमान है कि अदालतें इन प्रशुल्कों और व्यापार समझौतों को रद्द कर देंगी, जब तक कि [[अमेरिकी कांग्रेस]] से स्वीकृति प्राप्त नहीं हो जाती।<ref>{{Cite news|url=https://reason.com/volokh/2025/07/31/todays-federal-circuit-oral-argument-in-our-tariff-case/|title=Today's Federal Circuit Oral Argument in Our Tariff Case|last=Somin|first=Ilya|date=July 31, 2025|work=Reason|access-date=3 अगस्त 2025|archive-date=4 अगस्त 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250804003818/https://reason.com/volokh/2025/07/31/todays-federal-circuit-oral-argument-in-our-tariff-case/|url-status=dead}}</ref> २ अप्रैल, २०२५ को, ट्रम्प ने अलग से प्रतिबंधों के अधीन नहीं होने वाले सभी देशों से आयात पर "पारस्परिक प्रशुल्क" (रिसिप्रोकल टैरिफ) लगाने की घोषणा करने के लिए आईईईपीए का हवाला दिया। ५ अप्रैल को एक सार्वभौमिक १०% प्रशुल्क लागू हुआ। अतिरिक्त देश-विशिष्ट "पारस्परिक प्रशुल्क" २०२५ के शेयर बाजार हादसे के बाद स्थगित कर दिए गए। आईईईपीए के तहत प्रशुल्कों ने कनाडा और मेक्सिको के साथ एक व्यापार युद्ध भी छेड़ दिया और चीन के साथ चल रहे व्यापार युद्ध को और तीव्र कर दिया। चीनी सामानों पर अमेरिकी आधारभूत प्रशुल्क १४५% के शिखर पर पहुंच गए और अमेरिकी सामानों पर चीनी प्रशुल्क १२५% तक पहुंच गए। १२ अगस्त को समाप्त होने वाली एक संघर्ष विराम समझौते के तहत, अमेरिका ने अपने प्रशुल्क घटाकर ३०% कर दिए जबकि चीन ने घटाकर १०% कर दिए। देश-विशिष्ट "पारस्परिक प्रशुल्क" ७ अगस्त, २०२५ को फिर से लागू होने की उम्मीद है। ट्रम्प ने संयुक्त राज्य अमेरिका की डी मिनिमिस छूट (न्यूनतम सीमा से कम मूल्य के आयात पर शुल्क मुक्ति) को समाप्त करने के लिए एक कार्यकारी आदेश पर भी हस्ताक्षर किए, जिसके तहत २९ अगस्त, २०२५ से शुरू होकर अमेरिका को होने वाली सभी खेपें प्रशुल्क के अधीन होंगी। ट्रम्प प्रशासन का तर्क है कि उसके प्रशुल्क घरेलू विनिर्माण को बढ़ावा देंगे, राष्ट्रीय सुरक्षा की रक्षा करेंगे और आयकर का विकल्प बनेंगे। प्रशासन व्यापार घाटे को स्वाभाविक रूप से हानिकारक मानता है, एक रुख जिसे अर्थशास्त्रियों ने व्यापार की गलत समझ के रूप में आलोचना की है। इन प्रशुल्कों के कारण [[फेडरल रिज़र्व सिस्टम|अमेरिकी फेडरल रिजर्व]], [[आर्थिक सहयोग और विकास संगठन]] (ओईसीडी) और [[विश्व बैंक समूह|विश्व बैंक]] द्वारा [[सकल घरेलू उत्पाद]] (जीडीपी) वृद्धि के पूर्वानुमानों में कमी आई है। २०२५ में लागू किए गए व्यापक अमेरिकी प्रशुल्कों ने वैश्विक व्यापार व्यवस्था को हिला दिया था। लेकिन फ़रवरी २०२६ में अमेरिकी सुप्रीम कोर्ट ने एक ऐतिहासिक निर्णय में IEEPA के तहत लगाए गए अधिकांश ट्रम्प प्रशुल्कों को असंवैधानिक घोषित कर दिया, जिससे प्रशासन की प्रमुख आर्थिक नीति को बड़ा झटका लगा। इसके तुरंत बाद राष्ट्रपति ट्रम्प ने घोषणा की कि वे सभी आयातों पर १५% का नया वैश्विक प्रशुल्क लगाने की योजना बनाएंगे।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/articles/czr08ykp32do|title=ट्रंप के ग्लोबल टैरिफ़ रद्द, भारत-अमेरिका ट्रेड डील का अब क्या होगा?|date=2026-02-20|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2026-02-22}}</ref> == पृष्ठभूमि == १९८० के दशक से, ट्रम्प ने व्यापार को विनियमित करने और उन विदेशी राष्ट्रों के खिलाफ जवाबी कार्रवाई करने के लिए आयात प्रशुल्क को एक उपकरण के रूप में वकालत की है जिनके बारे में उनका मानना है कि उन्होंने अमेरिकियों का फायदा उठाया है। अमेरिकी राष्ट्रपति पद के लिए अपने चुनाव प्रचार में, ट्रम्प ने युद्ध रोकने, व्यापार घाटे को कम करने, सीमा सुरक्षा में सुधार करने और बाल देखभाल को सब्सिडी देने सहित कई लक्ष्यों को प्राप्त करने के लिए प्रशुल्क का उपयोग करने का वादा किया था। हालांकि ट्रम्प ने कहा है कि विदेशी देश उनके प्रशुल्क का भुगतान करते हैं, अमेरिकी प्रशुल्क वे शुल्क हैं जिनका भुगतान अमेरिकी उपभोक्ता और व्यवसाय विदेशी माल आयात करते समय करते हैं। शोधकर्ताओं ने पाया कि जनवरी से अप्रैल २०२५ के बीच कर्तव्यों में ३०% की वृद्धि के बावजूद चीनी निर्यातकों ने प्रशुल्क-पूर्व कीमतों में केवल ०.७% की कमी की, जिसका अर्थ है कि नए प्रशुल्क का लगभग पूरा बोझ अमेरिकी कंपनियों और उपभोक्ताओं पर डाला गया था। ट्रम्प ने सुझाव दिया है कि प्रशुल्क राजस्व अंततः आयकर की जगह ले सकता है, कम से कम उन लोगों के लिए जो प्रति वर्ष २,००,००० डॉलर से कम कमाते हैं, लेकिन ट्रम्प की प्रशुल्क नीतियों के अनुमानों ने संकेत दिया कि उनका राजस्व उस लागत के २५% से भी कम को कवर करेगा, और यदि आयात की मात्रा कम होती है तो और भी कम होगा। फिर से चुने जाने के तुरंत बाद (५ नवंबर, २०२४), ट्रम्प ने स्वीकार किया कि प्रशुल्क अमेरिकियों के लिए "कुछ पीड़ा" का कारण बन सकते हैं, लेकिन कहा, "यह उस कीमत के लायक होगा जो अदा करनी होगी"।<ref>{{Cite news|url=https://www.cnn.com/2025/02/02/politics/us-tariffs-americans-pay-imports/index.html|title=With tariffs signed, Trump warns of 'pain' to come for Americans|last=Liptak|first=Kevin|date=February 2, 2025|access-date=February 13, 2025|publisher=CNN|last2=Stracqualursi|first2=Veronica}}</ref> २०१८ में, ट्रम्प ने स्टील और एल्युमीनियम आयात पर प्रशुल्क लगाए, जिसके परिणामस्वरूप अमेरिकियों के लिए कीमतों में वृद्धि हुई। दिसंबर २०२१ में, अमेरिका में एक मीट्रिक टन हॉट-रोल्ड बैंड स्टील की कीमत १,८५५ डॉलर थी, जबकि चीन में यह ६४६ डॉलर और यूरोप में १,०३१ डॉलर थी। [[अंतर्राष्ट्रीय व्यापार]] के नियामक [[विश्व व्यापार संगठन]] (डब्ल्यूटीओ) ने फैसला सुनाया कि इस कार्यान्वयन ने वैश्विक व्यापार नियमों का उल्लंघन किया है। हालांकि उन्होंने और उनके पहले उत्तराधिकारी, [[जो बाइडन]] ने इनमें से कुछ प्रशुल्कों को वापस ले लिया, ट्रम्प के दूसरे कार्यकाल की शुरुआत तक अधिकांश प्रशुल्क लागू रहे। ट्रम्प ने चीन के साथ एक व्यापार युद्ध भी शुरू किया, जिसने अमेरिका-चीन व्यापार के ६०% हिस्से पर २०% प्रशुल्क लगा दिए और इसे व्यापक रूप से अमेरिका के लिए एक विफलता के रूप में चित्रित किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://hbr.org/2024/12/what-the-last-trump-tariffs-did-according-to-researchers|title=What the Last Trump Tariffs Did, According to Researchers|last=Irwin|first=Neil|date=December 15, 2024|work=Harvard Business Review|access-date=February 4, 2025|publisher=Harvard Business Publishing}}</ref> मई २०१९ में, ट्रम्प ने अपनी "रिमेन इन [[मेक्सिको]]" नीति के विस्तार और अवैध अप्रवास को नियंत्रित करने में मदद के लिए मैक्सिकन सैनिकों की तैनाती पर बातचीत करने के लिए मेक्सिको पर २५% तक के प्रशुल्क की धमकी का इस्तेमाल किया। [[एंद्रेस मैनुएल लोपेज़ ओब्रादोर|मैक्सिकन सरकार]] ने अमेरिका के साथ अपनी सीमा पर लगभग १५,००० सैनिक और ग्वाटेमाला के साथ अपनी सीमा पर ६,५०० सैनिक तैनात किए। २०२० में, अमेरिका, मैक्सिको और कनाडा ने उत्तरी अमेरिकी मुक्त व्यापार समझौते (नाफ्टा) का पुनर्गठन अमेरिका-मैक्सिको-कनाडा समझौते (यूएसएमसीए) के रूप में किया और उनके बीच कारोबार होने वाले अधिकांश उत्पादों पर ०% प्रशुल्क बनाए रखने की पुष्टि की। यूएसएमसीए के लागू होने के पांच सप्ताह बाद, ट्रम्प ने राष्ट्रीय सुरक्षा चिंताओं के लिए छूट का उपयोग करते हुए कनाडाई एल्युमीनियम पर १०% प्रशुल्क लागू किया, यह दावा करने के बाद कि यह अमेरिकी बाजार में भराव कर रहा है। उन्होंने एक महीने बाद, २९वें कनाडाई मंत्रालय द्वारा जवाबी कार्रवाई की योजना बनाने से ठीक तीन घंटे पहले, इस प्रशुल्क को वापस ले लिया। == योजना == अमेरिकी राष्ट्रपति के रूप में अपना दूसरा कार्यकाल चलाने के दौरान, ट्रम्प ने अपने पहले कार्यकाल की तुलना में और भी बड़े प्रशुल्क लगाने का वादा किया, जिसमें चीन पर ६०%, मेक्सिको पर १००% और अन्य सभी देशों पर २०% शुल्क शामिल थे। उन्होंने विनिर्माण को आउटसोर्स करने वाली अमेरिकी कंपनियों को दंडित करने के लिए प्रशुल्क का भी प्रस्ताव रखा, जैसे जॉन डीयर पर २००% प्रशुल्क। ट्रम्प ने आयकर को प्रशुल्क राजस्व से बदलने का भी सुझाव दिया - एक विचार जिसे टैक्स फाउंडेशन के अर्थशास्त्रियों ने "गणितीय रूप से असंभव" करार दिया। २३ [[नोबेल पुरस्कार]] विजेता अर्थशास्त्रियों ने एक पत्र पर हस्ताक्षर करके चेतावनी दी कि ट्रम्प की नीतियां, जिनमें उच्च प्रशुल्क शामिल हैं, "उच्च कीमतों, बड़े घाटे और अधिक असमानता का कारण बनेंगी"।<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2024/10/23/politics/nobel-prize-economists-harris-economic-plan/index.html|title=23 Nobel Prize-winning economists call Harris' economic plan 'vastly superior' to Trump's|last=Mattingly|first=Phil|date=October 23, 2024|publisher=CNN|access-date=April 4, 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2024/10/23/nobel-prize-winning-economists-donald-trump-agenda-endorse-harris.html|title='Higher prices, larger deficits': 23 Nobel Prize-winning economists slam Trump agenda, endorse Harris|last=Picciotto|first=Rebecca|date=October 23, 2024|publisher=CNBC|access-date=April 4, 2025}}</ref> ट्रम्प ने अपने करीबी आर्थिक सलाहकार पीटर नवारो को व्यापार और विनिर्माण के लिए अपना वरिष्ठ सलाहकार नियुक्त किया। नवारो को हाल ही में २०२० के चुनाव को पलटने के प्रयासों में उनकी भूमिका से संबंधित कांग्रेसी समन (सबपोइना) का पालन न करने के लिए जेल हुई थी, जिसमें उनकी "ग्रीन बे स्वीप" रणनीति भी शामिल थी। नवारो व्यापार घाटे को संतुलित करने के लिए व्यापार बाधाओं के एक स्थायी शासन की वकालत करते हैं और अमेरिकी नौकरियों पर मुनाफे को प्राथमिकता देने के लिए निगमों की आलोचना करने वाली किताबें लिखी हैं। उन्होंने ट्रम्प के पहले कार्यकाल के दौरान उच्च पदस्थ व्यापारिक भूमिकाओं में काम किया था, लेकिन अक्सर [[मुक्त बाज़ार|मुक्त बाजार]]<nowiki/>-समर्थक ट्रम्प प्रशासन के अधिकारियों जैसे गैरी कोहन द्वारा खारिज कर दिए जाते थे, जिन्होंने ट्रम्प के २०१८ के स्टील और एल्युमीनियम प्रशुल्कों के विरोध में इस्तीफा दे दिया था। [[फाइनेंशियल टाइम्स]] ने बताया कि ट्रम्प के दूसरे प्रशासन में नवारो को अधिक प्रभाव और कम विरोध मिलेगा। नवारो ने मंत्रिमंडल के नामांकित सदस्य हॉवर्ड लटनिक और जेमिसन ग्रीयर के साथ मिलकर काम करना शुरू कर दिया। आईएनजी ग्रुप ने उल्लेख किया कि ट्रम्प की "पारस्परिक प्रशुल्क" नीति की योजनाएं प्रोजेक्ट २०२५ के नवारो के खंड, जिसका शीर्षक "द केस फॉर फेयर ट्रेड" था, के साथ मेल खाती प्रतीत होती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://think.ing.com/articles/heres-whats-going-to-happen-on-april-2/|title=What Project 2025 tells us about what will happen with tariffs on 2 April|last=Fechner|first=Inga|website=ING Think|access-date=April 3, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250323153323/https://think.ing.com/articles/heres-whats-going-to-happen-on-april-2/|archive-date=23 मार्च 2025|url-status=dead}}</ref> २०२४ के चुनाव के तुरंत बाद, स्टीफन मिरान, जो अब ट्रम्प के तहत आर्थिक सलाहकार परिषद के अध्यक्ष हैं, ने "वैश्विक व्यापार प्रणाली के पुनर्गठन के लिए उपयोगकर्ता मार्गदर्शिका" नामक एक श्वेत पत्र जारी किया, जिसमें एक समझौते वाले 'मार-ए-लागो समझौते' के माध्यम से डॉलर के मूल्य को कम करने के उपकरण के रूप में प्रशुल्क का उपयोग करने का प्रस्ताव रखा गया था। मिरान और प्रशासन में अन्य प्रमुख व्यक्तियों ने सुझाव दिया है कि वैश्विक आरक्षित मुद्रा के रूप में अपनी स्थिति के कारण डॉलर का मूल्य काफी अधिक है, और प्रशुल्क का उपयोग डॉलर को कमजोर करने और अमेरिकी विनिर्माण को पुनर्जीवित करने के लिए किया जा सकता है, हालांकि कुछ अर्थशास्त्रियों द्वारा इस विचार की आलोचना की गई है। हालांकि प्रशासन का अंतिम प्रशुल्क सूत्र मिरान के किसी भी सुझाव से मेल नहीं खाता था, मिरान के श्वेत पत्र में निहित मूल विचार ट्रम्प प्रशासन की व्यापार नीति के संचालन में महत्वपूर्ण बने हुए हैं।<ref name="Salmon">{{Cite web|url=https://www.axios.com/2025/04/03/trump-tariffs-formula-calculated|title=How to read the White House's tariff formula|last=Salmon|first=Felix|date=April 3, 2025|website=Axios|language=en|access-date=April 4, 2025}}</ref><ref name="GT">{{Cite web|url=https://vinacapital.com/wp-content/uploads/2024/11/20241129-Summary-of-A-Users-guide.pdf|title=Summary of 'A User's Guide to Restructuring the Global Trading System'|last=Kokalari|first=Michael|year=2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2025/04/07/miran-the-economic-mind-behind-trump-whats-behind-the-tariffs/|title=Miran: The Economic Mind Behind Trump – What's Behind the Tariffs?|last=Fouad|first=Mohamed A.|date=April 7, 2025|website=Modern Diplomacy|language=en-US|access-date=April 7, 2025}}</ref> == सुप्रीम कोर्ट का निर्नय == सुप्रीम कोर्ट ने 6-3 के निर्णय में कहा कि IEEPA में कहीं भी राष्ट्रपति को सार्वभौमिक प्रशुल्क लगाने का अधिकार नहीं दिया गया है।अदालत ने स्पष्ट किया कि IEEPA का उद्देश्य “आपातकालीन आर्थिक प्रतिबंध” है, न कि व्यापक व्यापार नीति बनाना।इस फैसले से 2025 में लगाए गए लगभग सभी सार्वभौमिक और ‘पारस्परिक’ प्रशुल्क तुरंत अवैध हो गए, हालांकि 2018 से लागू कुछ पुराने सेक्शन‑232 और सेक्शन‑301 प्रशुल्क अभी भी प्रभावी हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/supreme-court-tariffs-decision-trump/|title=Supreme Court rules most Trump tariffs illegal in major setback for economic agenda - CBS News|date=2026-02-20|website=www.cbsnews.com|language=en-US|access-date=2026-02-22}}</ref> सुप्रीम कोर्ट के फैसले के तुरंत बाद राष्ट्रपति ट्रम्प ने घोषणा की कि वे 10% वैश्विक प्रशुल्क लगाने पर विचार कर रहे थे, लेकिन बाद में इसे बढ़ाकर 15% कर दिया। प्रशासन ने संकेत दिया कि यह नया 15% शुल्क IEEPA के बजाय अन्य वैधानिक प्रावधानों के तहत लागू किया जाएगा, ताकि अदालत के निर्णय को दरकिनार किया जा सके। कई देश इस फैसले का स्वागत कर रहे हैं, जबकि कुछ देश नए 15% शुल्क के कारण अपने व्यापार समझौतों की समीक्षा कर रहे हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/21/trump-tariff-reactions|title=World reacts as US top court limits Trump’s tariff powers|last=Staff|first=Al Jazeera|website=Al Jazeera|language=en|access-date=2026-02-22}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:मेक्सिको-संयुक्त राज्य अमेरिका सम्बन्ध]] h28atoz6ew5lv9caooz6or6smfulg53 सदस्य वार्ता:Pkrs1 3 1599677 6632859 6563130 2026-10-25T05:17:12Z SM7 89247 /* निरर्थक मशीन तुल्य संपादन न करें */ नया अनुभाग 6632859 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Pkrs1}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 16:29, 7 अगस्त 2025 (UTC) == अस्थायी खातों को सन्देश भेजना == नमस्ते, मैं पिछले कुछ दिनों से देख रहा हूँ कि आप अस्थायी खातों (जिनका सदस्य नाम ~ से आरम्भ होता है) को सन्देश भेज रहे हो। सामान्यतः अस्थायी खाते पासवर्ड वाले खाते नहीं होते हैं और इनका सदस्य नाम स्वतः ही मिलता है। अतः ये सन्देश सम्बंधित व्यक्ति तक पहुँच रहे हैं, यह हमेशा संशय की स्थिति में रहता है। अतः कृपया ये सन्देश तब तक न भेजें जब तक सम्बंधित खाते से लगातार सम्पादन न हो रहे हों। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:29, 23 अगस्त 2025 (UTC) :[[mediawikiwiki:Help:Temporary_accounts|अस्थाई खातों]] के बारे में लिखा है: {{quote|All edits made from the same device and browser will be attributed to the same temporary account, even if the IP address you're using changes.}} क्योंकि आज के मोबाइल और डॉटा युग में साइबर कैफे में जा कर या सार्वजनिक उपकरण पर ज्ञानकोष का संपादन कोई विरला ही करता होगा, इसलिए अधिकार मामलों में संदेश संबंधित व्यक्तियों तक ही पहुंचता है। दूसरा, संपादकों द्वारा की गई त्रुटि उन्हें न बताने पर, उनके द्वारा किए गए खराब संपादन अन्य संपादकों को सुधारने पड़ेंगे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 11:00, 23 अगस्त 2025 (UTC) :आपने जो लिखा है, वो मेरे सन्देश के समान ही है। लेकिन आपने उसका अलग अर्थ समझा है। मैंने कहीं नहीं लिखा कि लोग साइबर कैफे में जाकर सम्पादन कर रहे हैं। मैंने ये कहा है कि जिस अस्थायी खाते से आज सम्पादन हुआ है, उसी खाते से अगले दिन कितने सम्पादन हुये हैं? ऐसे बहुत कम खाते मिलते हैं। अतः यदि कोई खाता लगातार सम्पादन (अर्थात् एक दिन से अधिक दिनों तक या आपके सन्देश भेजने के समय सम्पादन) कर रहा है तो उसे सन्देश भेजा जा सकता है अन्यथा यह सन्देश सदस्य तक नहीं पहुँचता। मैंने आईपी और अन्य सभी बदलाव करके प्रयोग किये हैं और सम्बंधित प्रेक्षण मेरे पास हैं। आपने उपर [[:mw:Help:Temporary accounts|अस्थायी खातों की सही कड़ी]] नहीं बनायी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:15, 23 अगस्त 2025 (UTC) == [[:साँचा:राजवंश/doc|साँचा:राजवंश/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:राजवंश/doc|साँचा:राजवंश/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 21:10, 26 अगस्त 2025 (UTC) == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2|वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2|वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 22:47, 7 जून 2026 (UTC) : यह परीक्षण पृष्ठ नही है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:57, 8 जून 2026 (UTC) == [[:वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1|वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1|वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 22:47, 7 जून 2026 (UTC) : यह परीक्षण पृष्ठ नही है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:57, 8 जून 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी नमस्ते। शायद आपको पता नहीं कि आप क्या कर रहे थे। अतः यह परीक्षण ही है भले आपको मालूम न हो। अगर आपने श्रेष्ठ लेख संबंधी नियमावली पढ़ी होती तो समीक्षा नहीं शुरू करते। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:00, 8 जून 2026 (UTC) :::[[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 64#श्रेष्ठ लेख नामांकन]] पर दिए गए लिंक पर जाकर 'समीक्षा चर्चा' पर क्लिक करने से यह पृष्ठ स्वतः बन गया था। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:08, 8 जून 2026 (UTC) ::::तो हुआ न परीक्षण! आप न चाहते थे, न जानते थे कि क्या करना है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:11, 8 जून 2026 (UTC) :::::लेख की समीक्षा करना तो मैं चाहता था, जो की भी है। ऐसा उपकरण दिया ही क्यों गया है, जिसका इस्तेमाल करना वर्जित है? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:14, 8 जून 2026 (UTC) ::::::उनकी सुविधा के लिये जिन्हें ऐसी समीक्षा करने का दायित्व मिला है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:49, 8 जून 2026 (UTC) :::::::क्या हर सदस्य को समीक्षा करने का अधिकार नहीं है? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:55, 9 जून 2026 (UTC) == निरर्थक मशीन तुल्य संपादन न करें == नमस्ते ! कृपया अपने संपादनों पर ध्यान दें। आप मशीन की तरह बिना सोचे समझे संपादन किये जा रहे हैं। उदाहरण के लिये [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=11%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82_%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%88_%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AB%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&diff=prev&oldid=6632836 यहाँ आपने स्पेस हटाये] हैं; यह उचित नहीं है, इनका प्रयोग साँचे में प्राचलों को सही से इंडेट (हाशियाका इस्तेमाल) करने के लिये किया गया था। इसके अलावा हाल में आपने कई ऐसे लेखों में 'कड़ियाँ कम' का साँचा लगाया है जिनमें एक या दो वाक्य भर लिखे हुये हैं। कृपया ऐसे संपादन न करें। जितनी देर में आप 20 लेखों में इस तरह के साँचे लगा रहे उतनी देर में 2 लेखों में भी कुछ सार्थक और संदर्भयुक्त जानकारी के एक-एक पैराग्राफ जोड़ देंगे तो अधिक सार्थक और बेहतर योगदान होगा। आशा करता हूँ कि आप समझने का प्रयास करेंगे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:17, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) gyruro2hvul0kxe1i8k5dnekllp1bi7 6632892 6632859 2026-10-25T06:02:56Z Pkrs1 881654 /* निरर्थक मशीन तुल्य संपादन न करें */ उत्तर 6632892 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Pkrs1}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 16:29, 7 अगस्त 2025 (UTC) == अस्थायी खातों को सन्देश भेजना == नमस्ते, मैं पिछले कुछ दिनों से देख रहा हूँ कि आप अस्थायी खातों (जिनका सदस्य नाम ~ से आरम्भ होता है) को सन्देश भेज रहे हो। सामान्यतः अस्थायी खाते पासवर्ड वाले खाते नहीं होते हैं और इनका सदस्य नाम स्वतः ही मिलता है। अतः ये सन्देश सम्बंधित व्यक्ति तक पहुँच रहे हैं, यह हमेशा संशय की स्थिति में रहता है। अतः कृपया ये सन्देश तब तक न भेजें जब तक सम्बंधित खाते से लगातार सम्पादन न हो रहे हों। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:29, 23 अगस्त 2025 (UTC) :[[mediawikiwiki:Help:Temporary_accounts|अस्थाई खातों]] के बारे में लिखा है: {{quote|All edits made from the same device and browser will be attributed to the same temporary account, even if the IP address you're using changes.}} क्योंकि आज के मोबाइल और डॉटा युग में साइबर कैफे में जा कर या सार्वजनिक उपकरण पर ज्ञानकोष का संपादन कोई विरला ही करता होगा, इसलिए अधिकार मामलों में संदेश संबंधित व्यक्तियों तक ही पहुंचता है। दूसरा, संपादकों द्वारा की गई त्रुटि उन्हें न बताने पर, उनके द्वारा किए गए खराब संपादन अन्य संपादकों को सुधारने पड़ेंगे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 11:00, 23 अगस्त 2025 (UTC) :आपने जो लिखा है, वो मेरे सन्देश के समान ही है। लेकिन आपने उसका अलग अर्थ समझा है। मैंने कहीं नहीं लिखा कि लोग साइबर कैफे में जाकर सम्पादन कर रहे हैं। मैंने ये कहा है कि जिस अस्थायी खाते से आज सम्पादन हुआ है, उसी खाते से अगले दिन कितने सम्पादन हुये हैं? ऐसे बहुत कम खाते मिलते हैं। अतः यदि कोई खाता लगातार सम्पादन (अर्थात् एक दिन से अधिक दिनों तक या आपके सन्देश भेजने के समय सम्पादन) कर रहा है तो उसे सन्देश भेजा जा सकता है अन्यथा यह सन्देश सदस्य तक नहीं पहुँचता। मैंने आईपी और अन्य सभी बदलाव करके प्रयोग किये हैं और सम्बंधित प्रेक्षण मेरे पास हैं। आपने उपर [[:mw:Help:Temporary accounts|अस्थायी खातों की सही कड़ी]] नहीं बनायी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:15, 23 अगस्त 2025 (UTC) == [[:साँचा:राजवंश/doc|साँचा:राजवंश/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:राजवंश/doc|साँचा:राजवंश/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 21:10, 26 अगस्त 2025 (UTC) == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2|वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2|वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 22:47, 7 जून 2026 (UTC) : यह परीक्षण पृष्ठ नही है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:57, 8 जून 2026 (UTC) == [[:वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1|वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1|वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 22:47, 7 जून 2026 (UTC) : यह परीक्षण पृष्ठ नही है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:57, 8 जून 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी नमस्ते। शायद आपको पता नहीं कि आप क्या कर रहे थे। अतः यह परीक्षण ही है भले आपको मालूम न हो। अगर आपने श्रेष्ठ लेख संबंधी नियमावली पढ़ी होती तो समीक्षा नहीं शुरू करते। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:00, 8 जून 2026 (UTC) :::[[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 64#श्रेष्ठ लेख नामांकन]] पर दिए गए लिंक पर जाकर 'समीक्षा चर्चा' पर क्लिक करने से यह पृष्ठ स्वतः बन गया था। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:08, 8 जून 2026 (UTC) ::::तो हुआ न परीक्षण! आप न चाहते थे, न जानते थे कि क्या करना है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:11, 8 जून 2026 (UTC) :::::लेख की समीक्षा करना तो मैं चाहता था, जो की भी है। ऐसा उपकरण दिया ही क्यों गया है, जिसका इस्तेमाल करना वर्जित है? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:14, 8 जून 2026 (UTC) ::::::उनकी सुविधा के लिये जिन्हें ऐसी समीक्षा करने का दायित्व मिला है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:49, 8 जून 2026 (UTC) :::::::क्या हर सदस्य को समीक्षा करने का अधिकार नहीं है? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:55, 9 जून 2026 (UTC) == निरर्थक मशीन तुल्य संपादन न करें == नमस्ते ! कृपया अपने संपादनों पर ध्यान दें। आप मशीन की तरह बिना सोचे समझे संपादन किये जा रहे हैं। उदाहरण के लिये [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=11%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82_%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%88_%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AB%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&diff=prev&oldid=6632836 यहाँ आपने स्पेस हटाये] हैं; यह उचित नहीं है, इनका प्रयोग साँचे में प्राचलों को सही से इंडेट (हाशियाका इस्तेमाल) करने के लिये किया गया था। इसके अलावा हाल में आपने कई ऐसे लेखों में 'कड़ियाँ कम' का साँचा लगाया है जिनमें एक या दो वाक्य भर लिखे हुये हैं। कृपया ऐसे संपादन न करें। जितनी देर में आप 20 लेखों में इस तरह के साँचे लगा रहे उतनी देर में 2 लेखों में भी कुछ सार्थक और संदर्भयुक्त जानकारी के एक-एक पैराग्राफ जोड़ देंगे तो अधिक सार्थक और बेहतर योगदान होगा। आशा करता हूँ कि आप समझने का प्रयास करेंगे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:17, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) :कम स्पेस होने से भी सांचे की कार्य प्रणाली प्रभावित नहीं होती है, परन्तु सम्पादन करते समय पढ़ने में आसानी होती है जी। :'कड़ियां कम' सांचा अब छोटे लेखों पर नहीं लगाएंगे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 06:02, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) r7zw5is7oaraiyvpcmeveycs9e0n8xh 6632893 6632892 2026-10-25T06:07:34Z Pkrs1 881654 /* निरर्थक मशीन तुल्य संपादन न करें */ सामग्री जोडी 6632893 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Pkrs1}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 16:29, 7 अगस्त 2025 (UTC) == अस्थायी खातों को सन्देश भेजना == नमस्ते, मैं पिछले कुछ दिनों से देख रहा हूँ कि आप अस्थायी खातों (जिनका सदस्य नाम ~ से आरम्भ होता है) को सन्देश भेज रहे हो। सामान्यतः अस्थायी खाते पासवर्ड वाले खाते नहीं होते हैं और इनका सदस्य नाम स्वतः ही मिलता है। अतः ये सन्देश सम्बंधित व्यक्ति तक पहुँच रहे हैं, यह हमेशा संशय की स्थिति में रहता है। अतः कृपया ये सन्देश तब तक न भेजें जब तक सम्बंधित खाते से लगातार सम्पादन न हो रहे हों। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:29, 23 अगस्त 2025 (UTC) :[[mediawikiwiki:Help:Temporary_accounts|अस्थाई खातों]] के बारे में लिखा है: {{quote|All edits made from the same device and browser will be attributed to the same temporary account, even if the IP address you're using changes.}} क्योंकि आज के मोबाइल और डॉटा युग में साइबर कैफे में जा कर या सार्वजनिक उपकरण पर ज्ञानकोष का संपादन कोई विरला ही करता होगा, इसलिए अधिकार मामलों में संदेश संबंधित व्यक्तियों तक ही पहुंचता है। दूसरा, संपादकों द्वारा की गई त्रुटि उन्हें न बताने पर, उनके द्वारा किए गए खराब संपादन अन्य संपादकों को सुधारने पड़ेंगे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 11:00, 23 अगस्त 2025 (UTC) :आपने जो लिखा है, वो मेरे सन्देश के समान ही है। लेकिन आपने उसका अलग अर्थ समझा है। मैंने कहीं नहीं लिखा कि लोग साइबर कैफे में जाकर सम्पादन कर रहे हैं। मैंने ये कहा है कि जिस अस्थायी खाते से आज सम्पादन हुआ है, उसी खाते से अगले दिन कितने सम्पादन हुये हैं? ऐसे बहुत कम खाते मिलते हैं। अतः यदि कोई खाता लगातार सम्पादन (अर्थात् एक दिन से अधिक दिनों तक या आपके सन्देश भेजने के समय सम्पादन) कर रहा है तो उसे सन्देश भेजा जा सकता है अन्यथा यह सन्देश सदस्य तक नहीं पहुँचता। मैंने आईपी और अन्य सभी बदलाव करके प्रयोग किये हैं और सम्बंधित प्रेक्षण मेरे पास हैं। आपने उपर [[:mw:Help:Temporary accounts|अस्थायी खातों की सही कड़ी]] नहीं बनायी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:15, 23 अगस्त 2025 (UTC) == [[:साँचा:राजवंश/doc|साँचा:राजवंश/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:राजवंश/doc|साँचा:राजवंश/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 21:10, 26 अगस्त 2025 (UTC) == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2|वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2|वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 22:47, 7 जून 2026 (UTC) : यह परीक्षण पृष्ठ नही है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:57, 8 जून 2026 (UTC) == [[:वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1|वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1|वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 22:47, 7 जून 2026 (UTC) : यह परीक्षण पृष्ठ नही है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:57, 8 जून 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी नमस्ते। शायद आपको पता नहीं कि आप क्या कर रहे थे। अतः यह परीक्षण ही है भले आपको मालूम न हो। अगर आपने श्रेष्ठ लेख संबंधी नियमावली पढ़ी होती तो समीक्षा नहीं शुरू करते। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:00, 8 जून 2026 (UTC) :::[[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 64#श्रेष्ठ लेख नामांकन]] पर दिए गए लिंक पर जाकर 'समीक्षा चर्चा' पर क्लिक करने से यह पृष्ठ स्वतः बन गया था। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:08, 8 जून 2026 (UTC) ::::तो हुआ न परीक्षण! आप न चाहते थे, न जानते थे कि क्या करना है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:11, 8 जून 2026 (UTC) :::::लेख की समीक्षा करना तो मैं चाहता था, जो की भी है। ऐसा उपकरण दिया ही क्यों गया है, जिसका इस्तेमाल करना वर्जित है? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:14, 8 जून 2026 (UTC) ::::::उनकी सुविधा के लिये जिन्हें ऐसी समीक्षा करने का दायित्व मिला है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:49, 8 जून 2026 (UTC) :::::::क्या हर सदस्य को समीक्षा करने का अधिकार नहीं है? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:55, 9 जून 2026 (UTC) == निरर्थक मशीन तुल्य संपादन न करें == नमस्ते ! कृपया अपने संपादनों पर ध्यान दें। आप मशीन की तरह बिना सोचे समझे संपादन किये जा रहे हैं। उदाहरण के लिये [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=11%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82_%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%88_%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AB%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&diff=prev&oldid=6632836 यहाँ आपने स्पेस हटाये] हैं; यह उचित नहीं है, इनका प्रयोग साँचे में प्राचलों को सही से इंडेट (हाशियाका इस्तेमाल) करने के लिये किया गया था। इसके अलावा हाल में आपने कई ऐसे लेखों में 'कड़ियाँ कम' का साँचा लगाया है जिनमें एक या दो वाक्य भर लिखे हुये हैं। कृपया ऐसे संपादन न करें। जितनी देर में आप 20 लेखों में इस तरह के साँचे लगा रहे उतनी देर में 2 लेखों में भी कुछ सार्थक और संदर्भयुक्त जानकारी के एक-एक पैराग्राफ जोड़ देंगे तो अधिक सार्थक और बेहतर योगदान होगा। आशा करता हूँ कि आप समझने का प्रयास करेंगे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:17, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) :कम स्पेस होने से भी सांचे की कार्य प्रणाली प्रभावित नहीं होती है, परन्तु सम्पादन करते समय पढ़ने में आसानी होती है जी। :'कड़ियां कम' सांचा अब छोटे लेखों पर नहीं लगाएंगे। एक बार चिन्हित करके फिर उन पर एक साथ कार्य किया जाएगा। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 06:02, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) 1tndxg3s5hmovji3wl4xkx12hl8dgsy 6632894 6632893 2026-10-25T06:10:47Z Pkrs1 881654 /* निरर्थक मशीन तुल्य संपादन न करें */ सामग्री जोडी 6632894 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Pkrs1}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 16:29, 7 अगस्त 2025 (UTC) == अस्थायी खातों को सन्देश भेजना == नमस्ते, मैं पिछले कुछ दिनों से देख रहा हूँ कि आप अस्थायी खातों (जिनका सदस्य नाम ~ से आरम्भ होता है) को सन्देश भेज रहे हो। सामान्यतः अस्थायी खाते पासवर्ड वाले खाते नहीं होते हैं और इनका सदस्य नाम स्वतः ही मिलता है। अतः ये सन्देश सम्बंधित व्यक्ति तक पहुँच रहे हैं, यह हमेशा संशय की स्थिति में रहता है। अतः कृपया ये सन्देश तब तक न भेजें जब तक सम्बंधित खाते से लगातार सम्पादन न हो रहे हों। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:29, 23 अगस्त 2025 (UTC) :[[mediawikiwiki:Help:Temporary_accounts|अस्थाई खातों]] के बारे में लिखा है: {{quote|All edits made from the same device and browser will be attributed to the same temporary account, even if the IP address you're using changes.}} क्योंकि आज के मोबाइल और डॉटा युग में साइबर कैफे में जा कर या सार्वजनिक उपकरण पर ज्ञानकोष का संपादन कोई विरला ही करता होगा, इसलिए अधिकार मामलों में संदेश संबंधित व्यक्तियों तक ही पहुंचता है। दूसरा, संपादकों द्वारा की गई त्रुटि उन्हें न बताने पर, उनके द्वारा किए गए खराब संपादन अन्य संपादकों को सुधारने पड़ेंगे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 11:00, 23 अगस्त 2025 (UTC) :आपने जो लिखा है, वो मेरे सन्देश के समान ही है। लेकिन आपने उसका अलग अर्थ समझा है। मैंने कहीं नहीं लिखा कि लोग साइबर कैफे में जाकर सम्पादन कर रहे हैं। मैंने ये कहा है कि जिस अस्थायी खाते से आज सम्पादन हुआ है, उसी खाते से अगले दिन कितने सम्पादन हुये हैं? ऐसे बहुत कम खाते मिलते हैं। अतः यदि कोई खाता लगातार सम्पादन (अर्थात् एक दिन से अधिक दिनों तक या आपके सन्देश भेजने के समय सम्पादन) कर रहा है तो उसे सन्देश भेजा जा सकता है अन्यथा यह सन्देश सदस्य तक नहीं पहुँचता। मैंने आईपी और अन्य सभी बदलाव करके प्रयोग किये हैं और सम्बंधित प्रेक्षण मेरे पास हैं। आपने उपर [[:mw:Help:Temporary accounts|अस्थायी खातों की सही कड़ी]] नहीं बनायी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:15, 23 अगस्त 2025 (UTC) == [[:साँचा:राजवंश/doc|साँचा:राजवंश/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:राजवंश/doc|साँचा:राजवंश/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 21:10, 26 अगस्त 2025 (UTC) == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2|वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2|वार्ता:सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी/श्रेष्ठ-लेख2]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 22:47, 7 जून 2026 (UTC) : यह परीक्षण पृष्ठ नही है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:57, 8 जून 2026 (UTC) == [[:वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1|वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1|वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान/श्रेष्ठ-लेख1]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 22:47, 7 जून 2026 (UTC) : यह परीक्षण पृष्ठ नही है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:57, 8 जून 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी नमस्ते। शायद आपको पता नहीं कि आप क्या कर रहे थे। अतः यह परीक्षण ही है भले आपको मालूम न हो। अगर आपने श्रेष्ठ लेख संबंधी नियमावली पढ़ी होती तो समीक्षा नहीं शुरू करते। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:00, 8 जून 2026 (UTC) :::[[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 64#श्रेष्ठ लेख नामांकन]] पर दिए गए लिंक पर जाकर 'समीक्षा चर्चा' पर क्लिक करने से यह पृष्ठ स्वतः बन गया था। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:08, 8 जून 2026 (UTC) ::::तो हुआ न परीक्षण! आप न चाहते थे, न जानते थे कि क्या करना है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:11, 8 जून 2026 (UTC) :::::लेख की समीक्षा करना तो मैं चाहता था, जो की भी है। ऐसा उपकरण दिया ही क्यों गया है, जिसका इस्तेमाल करना वर्जित है? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:14, 8 जून 2026 (UTC) ::::::उनकी सुविधा के लिये जिन्हें ऐसी समीक्षा करने का दायित्व मिला है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:49, 8 जून 2026 (UTC) :::::::क्या हर सदस्य को समीक्षा करने का अधिकार नहीं है? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:55, 9 जून 2026 (UTC) == निरर्थक मशीन तुल्य संपादन न करें == नमस्ते ! कृपया अपने संपादनों पर ध्यान दें। आप मशीन की तरह बिना सोचे समझे संपादन किये जा रहे हैं। उदाहरण के लिये [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=11%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82_%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%88_%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AB%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&diff=prev&oldid=6632836 यहाँ आपने स्पेस हटाये] हैं; यह उचित नहीं है, इनका प्रयोग साँचे में प्राचलों को सही से इंडेट (हाशियाका इस्तेमाल) करने के लिये किया गया था। इसके अलावा हाल में आपने कई ऐसे लेखों में 'कड़ियाँ कम' का साँचा लगाया है जिनमें एक या दो वाक्य भर लिखे हुये हैं। कृपया ऐसे संपादन न करें। जितनी देर में आप 20 लेखों में इस तरह के साँचे लगा रहे उतनी देर में 2 लेखों में भी कुछ सार्थक और संदर्भयुक्त जानकारी के एक-एक पैराग्राफ जोड़ देंगे तो अधिक सार्थक और बेहतर योगदान होगा। आशा करता हूँ कि आप समझने का प्रयास करेंगे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:17, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) :कम स्पेस होने से भी सांचे की कार्य प्रणाली प्रभावित नहीं होती है, परन्तु सम्पादन करते समय पढ़ने में आसानी होती है जी, फिर भी चाहते हो तो सांचों के आंतरिक स्पेस नहीं हटाएंगे। :'कड़ियां कम' सांचा अब छोटे लेखों पर नहीं लगाएंगे। एक बार चिन्हित करके फिर उन पर एक साथ कार्य किया जाएगा। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 06:02, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) n78e7w9aq6azsl2qycclnikfpkr6aa0 ज्वार (अन्न) 0 1601329 6632557 6602298 2026-10-24T15:02:44Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632557 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="color:inherit; text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |ज्वार |- | colspan="2" style="text-align: center" |[[File:Sorghum_bicolor03.jpg|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sorghum_bicolor03.jpg|फ़्रेमहीन]] |} {{Speciesbox | italic_title = no | image = Sorghum bicolor03.jpg | genus = Sorghum | species = bicolor | authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Conrad Moench|Moench]] | synonyms = {{collapsible list | {{plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | * ''Agrostis nigricans'' (Ruiz & Pav.) Poir. * ''Andropogon besseri'' Kunth * ''Andropogon bicolor'' (L.) Roxb. * ''Andropogon caffrorum'' (Thunb.) Kunth * ''Andropogon compactus'' Brot. * ''Andropogon dulcis'' Burm.f. * ''Andropogon niger'' (Ard.) Kunth * ''Andropogon saccharatrus'' Kunth * ''Andropogon saccharatus'' (L.) Raspail * ''Andropogon sorghum'' (L.) Brot. * ''Andropogon subglabrescens'' Steud. * ''Andropogon truchmenorum'' Walp. * ''Andropogon usorum'' Steud. * ''Andropogon vulgare'' (Pers.) Balansa * ''Andropogon vulgaris'' Raspail * ''Holcus arduinii'' J.F.Gmel. * ''Holcus bicolor'' L. * ''Holcus cafer'' Ard. * ''Holcus caffrorum'' (Retz.) Thunb. * ''Holcus cernuus'' Ard. * ''Holcus cernuus'' Muhl. nom. illeg. * ''Holcus cernuus'' Willd. nom. illeg. * ''Holcus compactus'' Lam. * ''Holcus dochna'' Forssk. * ''Holcus dora'' Mieg * ''Holcus duna'' J.F.Gmel. * ''Holcus durra'' Forssk. * ''Holcus niger'' Ard. * ''Holcus nigerrimus'' Ard. * ''Holcus rubens'' Gaertn. * ''Holcus saccharatus'' var. ''technicus'' (Körn.) Farw. * ''Holcus sorghum'' L. * ''Holcus sorghum'' Brot. nom. illeg. * ''Milium bicolor'' (L.) Cav. * ''Milium compactum'' (Lam.) Cav. * ''Milium maximum'' Cav. * ''Milium nigricans'' Ruiz & Pav. * ''Milium sorghum'' (L.) Cav. * ''Panicum caffrorum'' Retz. * ''Panicum frumentaceum'' Salisb. nom. illeg. * ''Rhaphis sorghum'' (L.) Roberty * ''Sorghum abyssinicum'' (Hack.) Chiov. nom. illeg. * ''Sorghum ankolib'' (Hack.) Stapf * ''Sorghum anomalum'' Desv. * ''Sorghum arduinii'' (Gmel.) J.Jacq. * ''Sorghum basiplicatum'' Chiov. * ''Sorghum basutorum'' Snowden * ''Sorghum caffrorum'' (Retz.) P.Beauv. * ''Sorghum campanum'' Ten. & Guss. * ''Sorghum caudatum'' (Hack.) Stapf * ''Sorghum centroplicatum'' Chiov. * ''Sorghum cernuum'' (Ard.) Host * ''Sorghum compactum'' Lag. * ''Sorghum conspicuum'' Snowden * ''Sorghum coriaceum'' Snowden * ''Sorghum dochna'' (Forssk.) Snowden * ''Sorghum dora'' (Mieg) Cuoco * ''Sorghum dulcicaule'' Snowden * ''Sorghum dura'' Griseb. * ''Sorghum durra'' (Forssk.) Batt. & Trab. * ''Sorghum elegans'' (Körn.) Snowden * ''Sorghum eplicatum'' Chiov. * ''Sorghum exsertum'' Snowden * ''Sorghum gambicum'' Snowden * ''Sorghum giganteum'' Edgew. * ''Sorghum glabrescens'' (Steud.) Schweinf. & Asch. * ''Sorghum glycychylum'' Pass. * ''Sorghum guineense'' Stapf * ''Sorghum japonicum'' (Hack.) Roshev. * ''Sorghum margaritiferum'' Stapf * ''Sorghum medioplicatum'' Chiov. * ''Sorghum melaleucum'' Stapf * ''Sorghum melanocarpum'' Huber * ''Sorghum mellitum'' Snowden * ''Sorghum membranaceum'' Chiov. * ''Sorghum miliiforme'' (Hack.) Snowden * ''Sorghum nankinense'' Huber * ''Sorghum nervosum'' Besser ex Schult. & Schult.f. * ''Sorghum nervosum'' Chiov. nom. illeg. * ''Sorghum nigricans'' (Ruiz & Pav.) Snowden * ''Sorghum nigrum'' (Ard.) Roem. & Schult. * ''Sorghum notabile'' Snowden * ''Sorghum pallidum'' Chiov. nom. illeg. * ''Sorghum papyrascens'' Stapf * ''Sorghum rigidum'' Snowden * ''Sorghum rollii'' Chiov. * ''Sorghum roxburghii'' var. ''hians'' (Hook.f.) Stapf * ''Sorghum saccharatum'' Host nom. illeg. * ''Sorghum saccharatum'' (L.) Pers. nom. illeg. * ''Sorghum sativum'' (Hack.) Batt. & Trab. * ''Sorghum schimperi'' (Hack.) Chiov. nom. illeg. * ''Sorghum simulans'' Snowden * ''Sorghum splendidum'' (Hack.) Snowden * ''Sorghum subglabrescens'' (Steud.) Schweinf. & Asch. * ''Sorghum tataricum'' Huber * ''Sorghum technicum'' (Körn.) Batt. & Trab. * ''Sorghum technicum'' (Körn.) Roshev. * ''Sorghum truchmenorum'' K.Koch * ''Sorghum usorum'' Nees * ''Sorghum vulgare'' Pers. nom. illeg. }} }} | synonyms_ref = <ref>{{Cite web |title=Sorghum bicolor (L.) Moench — The Plant List |url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-443283 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227164910/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-443283 |url-status=live |archive-date=2024-12-27 |website=www.theplantlist.org}}</ref> }} '''सोरघम बाइकलर''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Sorghum bicolor, sorghum), जिसे आमतौर पर '''ज्वार<ref>{{PLANTS|id=SOBI2|taxon=Sorghum bicolor|access-date=2 February 2016}}</ref>''' कहा जाता है [[घास]] जीनस [[ज्वार]] की एक प्रजाति है जिसे मुख्य रूप से इसके [[अनाज]] के लिए उगाया जाता है। अनाज का उपयोग मनुष्यों द्वारा भोजन के रूप में किया जाता है, जबकि पौधे का उपयोग पशुओं के चारे और एथेनॉल उत्पादन के लिए किया जाता है। मीठी ज्वार की किस्मों के डंठल, जिन्हें सोर्गो या सोरघो कहा जाता है और जो अनाज के लिए उगाए जाने वाले पौधों से लंबे होते हैं, का उपयोग चारे या साइलेज के लिए या रस निकालने के लिए किया जा सकता है जिसे खाद्य सिरप में उबाला जा सकता है या [[इथेनॉल|एथेनॉल]] में किण्वित किया जकता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780128031575000058|title=Sorghum Syrup and Other by Products|last=Ratvanathi|first=C. D.|year=2016|website=Science Direct|publisher=Academic Press|access-date=23 July 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thefreedictionary.com/jowar|title=jowar|work=The Free Dictionary|access-date=14 December 2021}}</ref> ज्वार की उत्पत्ति अफ्रीका में हुई है, और इसकी खेती उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में व्यापक रूप से की जाती है। यह [[चावल]], [[गेहूँ|गेहूं]], [[मक्का (अनाज)|मक्का]] और [[जौ]] के बाद दुनिया की पांचवीं सबसे महत्वपूर्ण अनाज की फसल है।<ref>{{Cite book|title=Advances in Cereal Science: Implications to Food Processing and Health Promotion|last1=Awika|first1=Joseph M.|date=2011|website=pubs.acs.org|isbn=978-0-8412-2636-4|series=ACS Symposium Series|volume=1089|pages=1–13|chapter=Major Cereal Grains Production and Use around the World|doi=10.1021/bk-2011-1089.ch001|access-date=13 October 2024|chapter-url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/bk-2011-1089.ch001}}</ref> यह आमतौर पर एक वार्षिक पौधा है, लेकिन कुछ किस्में बारहमासी हैं। यह झाड़ियों में उगता है जो ४ मीटर (१३ फीट) से अधिक ऊंचाई तक पहुंच सकते हैं। अनाज छोटा होता है, व्यास में २ से ४ मिलीमीटर (०.०८ से ०.२ इंच)। == विवरण == ज्वार एक बड़ा मजबूत घास है जो २.४ मीटर (७.९ फीट) तक लंबा होता है। इसमें बड़े झाड़ीदार फूलों के सिर या पैनिकल्स होते हैं जो एक खाद्य स्टार्चयुक्त अनाज प्रदान करते हैं जिसमें प्रत्येक फूल के सिर में ३,००० तक बीज हो सकते हैं। यह दुनिया भर में गर्म जलवायु में भोजन और चारे के लिए उगाया जाता है।<ref>{{BONAP|ref|genus=Sorghum|access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="Britannica3">{{cite web|url=https://www.britannica.com/plant/sorghum-grain|title=sorghum: grain|publisher=Britannica|access-date=6 May 2024}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Mutegi|first1=Evans|last2=Sagnard|first2=Fabrice|last3=Muraya|first3=Moses|last4=Kanyenji|first4=Ben|last5=Rono|first5=Bernard|last6=Mwongera|first6=Caroline|last7=Marangu|first7=Charles|last8=Kamau|first8=Joseph|last9=Parzies|first9=Heiko|display-authors=5|date=2010-02-01|title=Ecogeographical distribution of wild, weedy and cultivated ''Sorghum bicolor'' (L.) Moench in Kenya: implications for conservation and crop-to-wild gene flow|url=http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf|journal=Genetic Resources and Crop Evolution|volume=57|issue=2|pages=243–253|bibcode=2010GRCEv..57..243M|doi=10.1007/s10722-009-9466-7|s2cid=28318220|first10=Santie|last10=de Villiers|first11=Kassa|last11=Semagn|first12=Pierre|last12=Traoré|first13=Maryke|last13=Labuschagne|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306102838/http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf|archive-date=6 मार्च 2020|access-date=29 अगस्त 2025|url-status=dead}}</ref> ज्वार अफ्रीका का मूल निवासी है जिसकी कई खेती की गई किस्में हैं।<ref>{{cite web|url=http://africasoilhealth.cabi.org/wpcms/wp-content/uploads/2015/03/392-ASHC-English-Sorghum-BW-A4-lowres.pdf|title=Sorghum- and millet-legume cropping systems|last1=Hauser|first1=Stefan|last2=Wairegi|first2=Lydia|date=2015|publisher=Centre for Agriculture and Bioscience International and Africa Soil Health Consortium|access-date=7 October 2018|last3=Asadu|first3=Charles L.A.|last4=Asawalam|first4=Damian O.|last5=Jokthan|first5=Grace|last6=Ugbe|first6=Utiang|archive-date=31 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131224733/http://africasoilhealth.cabi.org/wpcms/wp-content/uploads/2015/03/392-ASHC-English-Sorghum-BW-A4-lowres.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Dillon|first1=Sally L.|last2=Shapter|first2=Frances M.|last3=Henry|first3=Robert J.|last4=Izquierdo|first4=Liz|last5=Lee|first5=L. Slade|display-authors=3|date=1 September 2007|title=Domestication to Crop Improvement: Genetic Resources for ''Sorghum'' and ''Saccharum'' (Andropogoneae)|journal=[[Annals of Botany]]|volume=100|issue=5|pages=975–989|doi=10.1093/aob/mcm192|pmc=2759214|pmid=17766842}}</ref> अधिकांश उत्पादन वार्षिक किस्मों का उपयोग करता है, लेकिन सोरघम की कुछ जंगली प्रजातियां बारहमासी हैं; लैंड इंस्टीट्यूट "दोबारा बोए बिना बार-बार, पर्याप्त अनाज की फसल" के लिए एक बारहमासी किस्म विकसित करने का प्रयास कर रहा है।<ref name="Land Institute3">{{cite web|url=https://landinstitute.org/our-work/perennial-crops/perennial-sorghum/|title=Perennial Sorghum|publisher=[[The Land Institute]]|access-date=7 May 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331290-2|title=Sorghum Moench|website=Plants of the World Online|access-date=2024-05-10}}</ref><gallery class="center" mode="nolines" widths="180" heights="180"> चित्र:Flore_médicale_des_Antilles,_ou,_Traité_des_plantes_usuelles_(10559146133)_(cropped).jpg|Botanical illustration चित्र:Sorghum_bicolor.JPG|Maturing crop, Germany चित्र:दगडी_ज्वारी,_आटपाडी_Dagadi_Jowar,_Aatpadi_(Sorghum_bicolor).jpg|Ripe panicle, India चित्र:Sorghum_bicolor_(s._lat.)_p._p._sl32.jpg|पाठ=Grains|Branch of panicle with spikelets </gallery> == वंशावली == ज्वार घास के पैकमैड क्लेड के भीतर [[मक्का (अनाज)|मक्का]] और [[बजड़ी|बाजरा]] से निकटता से संबंधित है, और बीओपी क्लेड के अनाज जैसे गेहूं और जौ से अधिक दूरी से संबंधित है।<ref name="Escobar Scornavacca Cenci Guilhaumon 2011">{{Cite journal|last=Escobar|first=Juan S|last2=Scornavacca|first2=Céline|last3=Cenci|first3=Alberto|last4=Guilhaumon|first4=Claire|last5=Santoni|first5=Sylvain|last6=Douzery|first6=Emmanuel J. P.|last7=Ranwez|first7=Vincent|last8=Glémin|first8=Sylvain|last9=David|first9=Jacques|displayauthors=5|date=2011|title=Multigenic phylogeny and analysis of tree incongruences in Triticeae (Poaceae)|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=11|issue=1|page=181|bibcode=2011BMCEE..11..181E|doi=10.1186/1471-2148-11-181|pmc=3142523|pmid=21702931|doi-access=free}}</ref> == इतिहास == === पालतूकरण === [[चित्र:Piece_of_sorghum_bread_contained_in_basket_S_-_Museo_Egizio,_Turin_S_285_p09.jpg|अंगूठाकार|Piece of sorghum bread contained in basket, [[प्रागैतिहासिक मिस्र|Predynastic Egypt]], {{Circa}} 3100 BC (5,100 years ago). Egyptian Museum, Turin<ref name="Museo Egizio">{{Cite web|url=https://collezioni.museoegizio.it/it-IT/material/S_285|title=Pane di sorgo contenuto nel cesto S. 283; fa parte del corredo funerario infantile della mummia S. 278|publisher=Egyptian Museum, Turin|access-date=6 May 2024|quote=S. 285, la 15 Vetrina 02}}</ref>]] एस. बाइकलर को ५,००० साल पहले पूर्वी [[सूडान]] में अतबारा और गाश नदियों के क्षेत्र में इसके जंगली पूर्वज से पालतू बनाया गया था।<ref name="Fuller Stevens 20182">{{cite book|title=Plants and People in the African Past|last1=Fuller|first1=Dorian Q.|last2=Stevens|first2=Chris J.|date=2018|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-89838-4|pages=427–452|chapter=Sorghum Domestication and Diversification: A Current Archaeobotanical Perspective|doi=10.1007/978-3-319-89839-1_19}}</ref><ref>{{cite book|title=In the Shadow of Slavery|url=https://archive.org/details/inshadowofslaver0000judi|last=Carney|first=Judith|publisher=University of California Press|year=2009|isbn=978-0-5202-6996-5|page=[https://archive.org/details/inshadowofslaver0000judi/page/16 16]}}</ref> यह पूर्वी सूडान में कसाला के पुरातात्विक स्थल पर ३५०० से ३००० ईसा पूर्व की पाई गई है, और यह नियोलिथिक बुताना समूह संस्कृति से जुड़ी हुई है। [[प्रागैतिहासिक मिस्र]] की कब्रों से ज्वार की रोटी, लगभग ५,१०० साल पुरानी, इटली के ट्यूरिन में मिस्र के संग्रहालय में प्रदर्शित है।<ref>{{cite journal|last1=Winchell|first1=Frank|last2=Stevens|first2=Chris J.|last3=Murphy|first3=Charlene|last4=Champion|first4=Louis|last5=Fuller|first5=Dorian Q.|year=2017|title=Evidence for sorghum domestication in fourth millennium BC eastern Sudan: Spikelet morphology from ceramic impressions of the Butana Group|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1574602/7/Fuller_693898.pdf|journal=Current Anthropology|volume=58|issue=5|pages=673–683|doi=10.1086/693898}}</ref> पालतू बनाई जाने वाली पहली नस्ल बाइकलर थी; इसमें तंग भूसी थी जिसे जबरदस्ती हटाना पड़ता था। लगभग ४,००० साल पहले, यह भारतीय उपमहाद्वीप में फैल गया; लगभग ३,००० साल पहले यह पश्चिमी अफ्रीका पहुंचा।<ref name="Fuller Stevens 20184">{{cite book|title=Plants and People in the African Past|last1=Fuller|first1=Dorian Q.|last2=Stevens|first2=Chris J.|date=2018|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-89838-4|pages=427–452|chapter=Sorghum Domestication and Diversification: A Current Archaeobotanical Perspective|doi=10.1007/978-3-319-89839-1_19}}</ref> खेती के माध्यम से चार अन्य नस्लें विकसित हुईं ताकि बड़े अनाज हों और थ्रेसिंग आसान हो, जिससे फसल आसान और अधिक उत्पादक हो गई। ये सहेल में कौडेटम थे; दुर्रा, सबसे अधिक संभावना भारत में; पश्चिमी अफ्रीका में गिनी (बाद में भारत पहुंची), और उस नस्ल से मैजेरिटिफेरम जिसने दक्षिणी अफ्रीका की किस्मों को जन्म दिया।<ref name="Fuller Stevens 20183">{{cite book|title=Plants and People in the African Past|last1=Fuller|first1=Dorian Q.|last2=Stevens|first2=Chris J.|date=2018|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-89838-4|pages=427–452|chapter=Sorghum Domestication and Diversification: A Current Archaeobotanical Perspective|doi=10.1007/978-3-319-89839-1_19}}</ref> [[चित्र:Domestication_and_races_of_Sorghum.svg|केंद्र|अंगूठाकार|घरेलूकरण और ज्वार की पाँच प्रमुख जातियाँ <ref name="Fuller Stevens 2018">{{Cite book|title=Plants and People in the African Past|last=Fuller|first=Dorian Q.|last2=Stevens|first2=Chris J.|date=2018|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-89838-4|pages=427–452|chapter=Sorghum Domestication and Diversification: A Current Archaeobotanical Perspective|doi=10.1007/978-3-319-89839-1_19}}</ref>]] === प्रसार === [[चित्र:"Another_view_of_the_making_of_sorghum_molasses_on_the_Fred_Hatmaker_farm_in_the_Norris_Dam_reservoir_area."_-_NARA_-_532657.tif|अंगूठाकार|Making sweet sorghum [[शीरा|molasses]] in rural [[टेनेसी|Tennessee]], 1933]] मध्य युग में, [[अरब कृषि क्रांति]] ने ज्वार और अन्य फसलों को अफ्रीका और एशिया से अरब दुनिया में स्पेन के अल-अंडालस तक फैलाया।<ref name="Watson 19742">{{cite journal|last=Watson|first=Andrew M.|year=1974|title=The Arab Agricultural Revolution and Its Diffusion, 700–1100|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1974-03_34_1/page/8|journal=The Journal of Economic History|volume=34|issue=1|pages=8–35|doi=10.1017/S0022050700079602|jstor=2116954|s2cid=154359726}}</ref> यूरोपीय उपनिवेशवाद से पहले ज्वार मध्ययुगीन साम्राज्य अलोडिया और अधिकांश उप-सहारा संस्कृतियों का मुख्य भोजन बना रहा। उच्च चीनी सामग्री वाली ज्वार की लंबी किस्मों को मीठी ज्वार कहा जाता है; ये चीनी से भरपूर सिरप का उत्पादन करने और चारे के रूप में उपयोगी हैं।<ref name="FAO2">{{cite web|url=http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/gbase/data/pf000319.htm|title=Grassland Index: ''Sorghum bicolor'' (L.) Moench|archive-url=https://web.archive.org/web/20171119193819/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Gbase/DATA/pf000319.HTM|archive-date=2017-11-19|access-date=2006-08-24|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sseassociation.org/SweetSorghum/default.aspx|title=Sweet Sorghum|publisher=Sweet Sorghum Ethanol Producers|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116075700/http://sseassociation.org/SweetSorghum/default.aspx|archive-date=16 November 2012|access-date=9 September 2024|url-status=usurped}}</ref> १९वीं सदी में चीनी व्यापार के लिए मीठी ज्वार महत्वपूर्ण थी। ब्रिटिश वेस्ट इंडीज़ में उत्पादन में कमी और कन्फेक्शनरी और फलों के संरक्षण की अधिक मांग के कारण चीनी की कीमत बढ़ रही थी, और संयुक्त राज्य अमेरिका सक्रिय रूप से एक चीनी संयंत्र की तलाश कर रहा था जिसे उत्तरी राज्यों में उत्पादित किया जा सके। "चीनी गन्ना", मीठी ज्वार, को एक ऐसे पौधे के रूप में देखा गया जो वेस्ट इंडीज़ में उत्पादक होगा।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fA_tOyZnXyUC&q=sorghum+sugar+syrup+china|title=The Chinese Sugar-Cane: Its History, Mode of Culture, Manufacture of the Sugar, Etc. with Reports of Its Success in Different Portions of the United States, and Letters from Distinguished Men|last=Hyde|first=James F.C.|date=1857|publisher=J. P. Jewett|location=[[Boston]]|page=11}}</ref> == खेती == === कृषि विज्ञान === ज्वार की अधिकांश किस्में सूखा और गर्मी सहनशील, [[नाइट्रोजन]]<nowiki/>-कुशल हैं, और विशेष रूप से शुष्क और अर्ध-शुष्क क्षेत्रों में उगाई जाती हैं जहां अनाज गरीब और ग्रामीण लोगों के लिए मुख्य भोजन में से एक है। ये किस्में कई उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में चारा प्रदान करती हैं। एस. बाइकलर अफ्रीका, मध्य अमेरिका और दक्षिण एशिया में एक खाद्य फसल है, और यह दुनिया में उगाई जाने वाली पांचवीं सबसे आम अनाज की फसल है।<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2015/dec/15/sorghum-wonder-grain-american-food-quinoa|title=Move over, quinoa: sorghum is the new 'wonder grain'|last=Danovich|first=Tove|date=15 December 2015|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=31 July 2018}}</ref><ref>{{cite book|url=https://www.eolss.net/ebooklib/bookinfo/soils-plant-growth-crop-production.aspx|title=Soils, Plant Growth and Crop Production|date=2010|publisher=EOLSS Publishers|isbn=978-1-84826-368-0|editor-last=Verheye|editor-first=Willy H.|volume=II|chapter=Growth and Production of Sorghum and Millets}}</ref> यह आमतौर पर विकासशील देशों में छोटे किसानों द्वारा उर्वरकों या अन्य इनपुट के बिना उगाई जाती है। वे ज्वार की संकरी पंक्तियों में लगाए जाने पर विशेष रूप से खरपतवारों के साथ प्रभावी ढंग से प्रतिस्पर्धा करने की क्षमता से लाभान्वित होते हैं। ज्वार सोर्गोलोन, एक अल्किलरिसोरसिनोल का उत्पादन करके सक्रिय रूप से खरपतवारों को दबा देता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.ars.usda.gov/news-events/news/research-news/2010/tapping-into-sorghums-weed-fighting-capabilities-to-give-growers-more-options/|title=Tapping into Sorghum's Weed Fighting Capabilities to Give Growers More Options|website=[[USDA ARS]]|access-date=27 July 2021}}</ref> ज्वार तापमान की एक विस्तृत श्रृंखला में उगता है। यह उच्च ऊंचाई और विषाक्त मिट्टी को सहन कर सकता है, और कुछ सूखे के बाद विकास को पुनः प्राप्त कर सकता है। इष्टतम विकास तापमान सीमा १२-३४ डिग्री सेल्सियस (५४-९३ डिग्री फारेनहाइट) है, और बढ़ता मौसम लगभग ११५-१४० दिनों तक रहता है।<ref name="GRDC Grownotes2">{{cite web|url=https://grdc.com.au/resources-and-publications/grownotes/crop-agronomy/sorghumgrownotes/GrowNote-Sorghum-North-04-Physiology.pdf|title=Sorghum – Section 4: Plant Growth and Physiology|website=Grain Research & Development Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111230932/https://grdc.com.au/resources-and-publications/grownotes/crop-agronomy/sorghumgrownotes/GrowNote-Sorghum-North-04-Physiology.pdf|archive-date=11 November 2022|access-date=4 December 2022|url-status=dead}}</ref> यह मिट्टी की एक विस्तृत श्रृंखला में उग सकता है, जैसे भारी मिट्टी से रेतीली मिट्टी तक जिसमें पीएच सहनशीलता ५.० से ८.५ तक होती है।<ref name="Smith2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=b7vxU44v794C&q=sorghum+verticilliform&pg=PA91|title=Sorghum: Origin, History, Technology, and Production|last1=Smith|first1=C. Wayne|last2=Frederiksen|first2=Richard A.|date=2000|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-4712-4237-6}}</ref> इसके लिए एक कृषि योग्य खेत की आवश्यकता होती है जिसे कम से कम दो साल के लिए परती छोड़ दिया गया हो या जहां पिछले साल फलियों के साथ फसल चक्रण हुआ हो।<ref name="Sorghum Handbook2">{{cite book|title=Handbook on improved agronomic practices of sorghum production in north east Nigeria|last1=Ajeigbe|first1=Hakeem A.|date=2020|publisher=[[ICRISAT]]|location=[[Patancheru]]}}</ref> विविधतापूर्ण २- या ४-वर्षीय फसल चक्र ज्वार की पैदावार में सुधार कर सकता है, जिससे यह असंगत विकास परिस्थितियों के प्रति अधिक लचीला बन जाता है। ज्वार द्वारा आवश्यक पोषक तत्व नाइट्रोजन, फास्फोरस और पोटेशियम की आवश्यकता वाली अन्य अनाज की फसलों के समान हैं।<ref name="Rooney">{{Cite journal|last=Rooney|first=W.L.|date=2016|title=Sorghum|journal=[[Reference Module in Food Science]]|doi=10.1016/B978-0-08-100596-5.02986-3|isbn=9780081005965}}</ref> अर्ध-शुष्क उष्णकटिबंधीय के लिए अंतर्राष्ट्रीय फसल अनुसंधान संस्थान ने पारंपरिक आनुवंशिक सुधार और एकीकृत आनुवंशिक और प्राकृतिक संसाधन प्रबंधन प्रथाओं का उपयोग करके ज्वार में सुधार किया है। दुनिया भर में लगभग १९४ सुधरी हुई किस्में लगाई गई हैं।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/india-beats-china-in-sorghum-production/article5791021.ece|title=India beats China in sorghum production|last=Rajulapudi|first=Srinivas|date=16 March 2014|work=[[The Hindu]]|access-date=17 March 2014}}</ref> भारत में, बेहतर किस्मों के परिणामस्वरूप ज्वार की उत्पादकता में वृद्धि ने ७ मिलियन हेक्टेयर (१७ मिलियन एकड़) भूमि को मुक्त कर दिया है, जिससे किसानों को उच्च आय वाली नकदी फसलों में विविधता लाने और उनकी आजीविका को बढ़ावा देने में सक्षम बनाया गया है।<ref>{{cite web|url=http://resourcespace.icrisat.ac.in/filestore/1/0/3/7_7f0990ec0622d50/1037_94e3244b87cb47b.pdf|title=Sorghum, a crop of substance|archive-url=https://web.archive.org/web/20160120043052/http://resourcespace.icrisat.ac.in/filestore/1/0/3/7_7f0990ec0622d50/1037_94e3244b87cb47b.pdf|archive-date=2016-01-20|access-date=2014-03-16|url-status=dead}}</ref> ज्वार का उपयोग मुख्य रूप से पोल्ट्री फीड के रूप में और मवेशियों के चारे और ब्रूइंग में भी किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.agmrc.org/commodities__products/grains__oilseeds/sorghum/general_sorghum.cfm|title=General Sorghum|year=2011|publisher=[[Agricultural Resource Marketing Center]] – partially funded by U.S. Department of Agriculture Rural Development Program|archive-url=https://web.archive.org/web/20120725192243/http://agmrc.org/commodities__products/grains__oilseeds/sorghum/general_sorghum.cfm|archive-date=2012-07-25|access-date=2012-06-26}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Reddy|first1=B. V. S.|last2=Ramesh|first2=S.|last3=Reddy|first3=P. S.|year=2004|title=Sorghum breeding research at ICRISAT-goals, strategies, methods and accomplishments|url=https://oar.icrisat.org/1292/1/ISMN-45_5-12__2004.pdf|journal=International Sorghum and Millets Newsletter|issue=45|pages=5–12|id=oai:icrisat:1292}}</ref><gallery class="center" mode="nolines" widths="180" heights="180"> चित्र:Sorghum_harvest_at_the_shore_of_Lake_Hayq_Ethiopia.jpg|Sorghum harvest at the shore of Lake Hayq, Ethiopia, 2012 चित्र:Sorghum_Harvest.jpg|Harvesting sorghum in Oklahoma, USA, with a combine harvester चित्र:Sun_drying_Sorghum_in_Rhino_Camp.jpg|Drying sorghum in the open air, Uganda, 2020 चित्र:Women_fanning_Sorghum_seeds.png|Women drying sorghum seeds by tossing them in trays, 2022 </gallery> === कीट और रोग === कीटों का नुक़सान ज्वार के पौधों के लिए एक प्रमुख खतरा है। १५० से अधिक प्रजातियां विकास के विभिन्न चरणों में फसल के पौधों को नुक़सान पहुंचाती हैं, जिससे महत्वपूर्ण बायोमास की हानि होती है। संग्रहीत ज्वार के अनाज पर कम अनाज बोरर बीटल जैसे कीटों का हमला होता है।<ref name="Edde 20122">{{cite journal|last=Edde|first=Peter A.|year=2012|title=A review of the biology and control of ''Rhyzopertha dominica'' (F.) the lesser grain borer|journal=[[Journal of Stored Products Research]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=48|pages=1–18|doi=10.1016/j.jspr.2011.08.007|s2cid=84377289|number=1}}</ref> ज्वार परजीवी पौधे स्ट्राइगा हर्मोन्थिका, बैंगनी विचवीड का मेजबान है; जो उत्पादन कम कर सकता है। ज्वार विभिन्न प्रकार के पौधों के रोगजनकों के अधीन है। कवक कलेक्टोट्राइकम सबलाइनियोलम एंथ्रेक्नोज का कारण बनता है। विषैले अर्गोट कवक अनाज पर हमला करते हैं, जिससे मनुष्यों और पशुओं को नुक़सानहोने का खतरा होता है।<ref>{{cite journal|last1=Bandyopadhyay|first1=Ranajit|last2=Frederickson|first2=Debra E.|last3=McLaren|first3=Neal W.|last4=Odvody|first4=Gary N.|last5=Ryley|first5=Malcolm J.|date=April 1998|title=Ergot: A New Disease Threat to Sorghum in the Americas and Australia|url=https://archive.org/details/sim_plant-disease_1998-04_82_4/page/n5|journal=Plant Disease|volume=82|issue=4|pages=356–367|bibcode=1998PlDis..82..356B|doi=10.1094/PDIS.1998.82.4.356|pmid=30856881|doi-access=free}}</ref> ज्वार कवक रोगों के खिलाफ रक्षात्मक यौगिकों के रूप में काइटिनेज का उत्पादन करता है। अतिरिक्त काइटिनेज के ट्रांसजेनेसिस से फसल की रोग प्रतिरोधक क्षमता बढ़ जाती है।<ref name="Waniska Venkatesha Chandrashekar Krishnaveni 20012">{{cite journal|last1=Waniska|first1=R. D.|last2=Venkatesha|first2=R. T.|last3=Chandrashekar|first3=A.|last4=Krishnaveni|first4=S.|last5=Bejosano|first5=F. P.|last6=Jeoung|first6=J.|last7=Jayaraj|first7=J.|last8=Muthukrishnan|first8=S.|last9=Liang|first9=G. H.|date=1 October 2001|title=Antifungal Proteins and Other Mechanisms in the Control of Sorghum Stalk Rot and Grain Mold|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume=49|issue=10|pages=4732–4742|bibcode=2001JAFC...49.4732W|doi=10.1021/jf010007f|pmid=11600015}}</ref><gallery class="center" mode="nolines" widths="180" heights="180"> चित्र:CSIRO_ScienceImage_10792_Rhyzopertha_dominica_Lesser_Grain_Borer.jpg|The lesser grain borer is a serious pest of sorghum. चित्र:Acervuli_of_Colletotrichum_sublineolum_on_Sweet_sorghum.jpg|Acervuli of ''Colletotrichum sublineolum'', the cause of anthracnose, on sweet sorghum चित्र:Anthracnose_on_Sweet_sorghum.jpg|Sorghum leaves showing anthracnose damage </gallery> === आनुवंशिकी और जीनोमिक्स === एस. बाइकलर के जीनोम को २००५ और २००७ के बीच अनुक्रमित किया गया था।<ref name="nature-genome2">{{Cite journal|last=Paterson|first=Andrew H.|author2=John E. Bowers|author3=Remy Bruggmann|author4=Inna Dubchak|author5=Jane Grimwood|author6=Heidrun Gundlach|author7=Georg Haberer|author8=Uffe Hellsten|author9=Therese Mitros|display-authors=6|date=2009-01-29|title=The ''Sorghum bicolor'' genome and the diversification of grasses|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-01-29_457_7229/page/551|journal=[[Nature (journal) |Nature]]|volume=457|issue=7229|pages=551–556|bibcode=2009Natur.457..551P|doi=10.1038/nature07723|pmid=19189423|doi-access=free|author10=Alexander Poliakov|author11=Jeremy Schmutz|author12=Manuel Spannagl|author13=Haibao Tang|author14=Xiyin Wang|author15=Thomas Wicker|author16=Arvind K. Bharti|author17=Jarrod Chapman|author18=F. Alex Feltus|author19=Udo Gowik|author20=Igor V. Grigoriev|author21=Eric Lyons|author22=Christopher A. Maher|author23=Mihaela Martis|author24=Apurva Narechania|author25=Robert P. Otillar|author26=Bryan W. Penning|author27=Asaf A. Salamov|author28=Yu Wang|author29=Lifang Zhang|author30=Nicholas C. Carpita|author31=Michael Freeling|author32=Alan R. Gingle|author33=C. Thomas Hash|author34=Beat Keller|author35=Patricia Klein|author36=Stephen Kresovich|author37=Maureen C. McCann|author38=Ray Ming|author39=Daniel G. Peterson|author40=Mehboob-ur-Rahman|author41=Doreen Ware|author42=Peter Westhoff|author43=Klaus F. X. Mayer|author44=Joachim Messing|author45=Daniel S. Rokhsar}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://phytozome.jgi.doe.gov/pz/portal.html#!info?alias=Org_Sbicolor|title=Phytozome|website=US DOE JGI [[Phytozome]]|access-date=29 अगस्त 2025|archive-date=9 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609183205/https://phytozome.jgi.doe.gov/pz/portal.html#!info?alias=Org_Sbicolor|url-status=dead}}</ref> इसे आमतौर पर डिप्लोइड माना जाता है और इसमें २० गुणसूत्र होते हैं, हालांकि, एस. बाइकलर के टेट्राप्लोइड मूल का सुझाव देने वाले सबूत हैं। जीनोम का आकार लगभग ८०० एमबीपी है। पैटरसन एट अल., २००९ ७३९ मेगाबेस की एक जीनोम असेंबली प्रदान करता है। सबसे अधिक इस्तेमाल किया जाने वाला जीनोम डेटाबेस लुओ एट अल., २०१६ द्वारा बनाए रखा गया सोरजीएसडी है। एक जीन एक्सप्रेशन एटलस शकूर एट अल., २०१४ से २७,५७७ जीन के साथ उपलब्ध है। आणविक प्रजनन (या अन्य उद्देश्यों) के लिए बेकेले एट अल., २०१३ द्वारा एक एसएनपी सरणी बनाई गई है, इलुमिना, इंक से एक ३के एसएनपी इन्फिनियम।<ref name="Varshney Bohra Yu Graner 2021">{{Cite journal|last=Varshney|first=Rajeev K.|last2=Bohra|first2=Abhishek|last3=Yu|first3=Jianming|last4=Graner|first4=Andreas|last5=Zhang|first5=Qifa|last6=Sorrells|first6=Mark E.|date=2021|title=Designing Future Crops: Genomics-Assisted Breeding Comes of Age|journal=Trends in Plant Science|volume=26|issue=6|pages=631–649|bibcode=2021TPS....26..631V|doi=10.1016/j.tplants.2021.03.010|pmid=33893045|doi-access=free}}</ref>  एग्रोबैक्टीरियम ट्रांसफॉर्मेशन का उपयोग ज्वार पर किया जा सकता है, जैसा कि ऐसी ट्रांसफॉर्मेशन प्रणाली की २०१८ रिपोर्ट में दिखाया गया है। एक २०१३ के अध्ययन ने आणविक प्रजनन के लिए एक एसएनपी सरणी विकसित और मान्य की।<ref name="Varshney Bohra Yu Graner 2021"/><ref name="Bekele Wieckhorst Friedt Snowdon 2013">{{Cite journal|last=Bekele|first=Wubishet A.|last2=Wieckhorst|first2=Silke|last3=Friedt|first3=Wolfgang|last4=Snowdon|first4=Rod J.|date=2013|title=High-throughput genomics in sorghum: from whole-genome resequencing to a SNP screening array|journal=Plant Biotechnology Journal|volume=11|issue=9|pages=1112–1125|doi=10.1111/pbi.12106|pmid=23919585|doi-access=free}}</ref> {| class="wikitable floatright" style="width:14em; text-align:center;" ! colspan="2" |ज्वार उत्पादन - २०२१ |- ! style="background:#ddf; width:75%;" |देश ! style="background:#ddf; width:25%;" |<small> (मिलियन[[मीटरी टन|टन]]) </small> |- |{{USA}} |११.४ |- |{{IND}} |४.८ |- |{{ETH}} |४.४ |- |{{MEX}} |४.४ |- |{{ARG}} |३.३ |- |{{CHN}} |३.० |- |'''विश्व''' |'''६१.४''' |- | colspan="2" |<small>स्रोतः संयुक्त राष्ट्र का एफ. ए. ओ. एस. टी. ए. टी.</small><ref name="faostat">{{Cite web|url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC|title=Production of sorghum in 2021, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists)|year=2023|publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT)|access-date=30 September 2023}}</ref> |} २०२१ में, ज्वार का विश्व उत्पादन ६१ मिलियन [[टन]] था, जिसमें संयुक्त राज्य अमेरिका कुल का १९% के साथ अग्रणी था। भारत, इथियोपिया और मैक्सिको सबसे बड़े द्वितीयक उत्पादक थे।<ref name="Guo Ye Gao Xu 20192">{{cite journal|last1=Guo|first1=Minliang|last2=Ye|first2=Jingyang|last3=Gao|first3=Dawei|last4=Xu|first4=Nan|last5=Yang|first5=Jing|date=2019|title=Agrobacterium-mediated horizontal gene transfer: Mechanism, biotechnological application, potential risk and forestalling strategy|journal=Biotechnology Advances|volume=37|issue=1|pages=259–270|doi=10.1016/j.biotechadv.2018.12.008|pmid=30579929}}</ref><ref name="faostat2">{{cite web|url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC|title=Production of sorghum in 2021, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists)|year=2023|publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT)|access-date=30 September 2023}}</ref> === अंतरराष्ट्रीय व्यापार === २०१३ में, चीन ने अपने घरेलू उगाए गए मक्का के पूरक पशु चारे के रूप में अमेरिकी ज्वार की खरीद शुरू की। इसने अप्रैल २०१८ तक प्रति वर्ष लगभग १ बिलियन डॉलर मूल्य का आयात किया, जब इसने व्यापार युद्ध के हिस्से के रूप में प्रतिशोधी टैरिफ लगाए।<ref name="usda2">{{cite web|url=https://www.fas.usda.gov/data/us-sorghum-prices-rally-china-s-return-market|title=U.S. Sorghum Prices Rally with China's Return to the Market|date=28 July 2020|website=fas.usda.gov|publisher=US Department of Agriculture|access-date=29 अगस्त 2025|archive-date=28 जून 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250628003313/https://www.fas.usda.gov/data/us-sorghum-prices-rally-china-s-return-market|url-status=dead}}</ref> २०२० तक, टैरिफ माफ कर दिए गए थे, और व्यापार की मात्रा बढ़ गई थी, इससे पहले कि चीन ने अन्य देशों से ज्वार खरीदना शुरू कर दिया। २०२० तक, चीन दुनिया का सबसे बड़ा ज्वार आयातक है, जो अन्य सभी देशों के संयुक्त आयात से अधिक आयात करता है। मैक्सिको वैश्विक ज्वार उत्पादन का ७% हिस्सा है।<ref>{{Cite web|url=https://www.fas.usda.gov/data/production/commodity/0459200|title=Sorghum {{!}} USDA Foreign Agricultural Service|website=fas.usda.gov|access-date=2024-10-08|archive-date=12 जुलाई 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250712064108/https://www.fas.usda.gov/data/production/commodity/0459200|url-status=dead}}</ref> == पोषण ==  {{nutritional value | name = Sorghum grain | kJ = 1380 | water = 12.4 g | protein = 10.6 g | fat = 3.46 g | satfat = 0.61 g | monofat = 1.13 g | polyfat = 1.56 g | carbs = 72.1 g | fiber = 6.7 g | sugars = 2.53 g | calcium_mg = 13 | iron_mg = 3.36 | magnesium_mg = 165 | phosphorus_mg = 289 | potassium_mg = 363 | sodium_mg = 2 | copper_mg = 0.284 | selenium_ug = 12.2 | zinc_mg = 1.67 | manganese_mg = 1.6 | vitC_mg = 0 | thiamin_mg = 0.332 | riboflavin_mg = 0.096 | niacin_mg = 3.69 | pantothenic_mg = 0.367 | vitB6_mg = 0.443 | folate_ug = 20 | vitA_ug = 0 | vitE_mg = 0.5 | source_usda = 1 | kcal = 329 }} अनाज खाद्य और पौष्टिक होता है। इसे कच्चा खाया जा सकता है जब यह युवा और दूधिया हो, लेकिन परिपक्व होने पर इसे उबालकर या आटे में पीसकर खाना पड़ता है।<ref>{{Cite book|title=The Complete Guide to Edible Wild Plants|url=https://archive.org/details/completeguidetoe0000unse_h5r2|publisher=Skyhorse Publishing, United States Department of the Army|year=2009|isbn=978-1-60239-692-0|location=New York]|pages=[https://archive.org/details/completeguidetoe0000unse_h5r2/page/94 94]|oclc=277203364}}</ref> ज्वार का अनाज ७२% कार्बोहाइड्रेट है जिसमें ७% आहार फाइबर, ११% प्रोटीन, ३% वसा और १२% पानी शामिल है (तालिका)। १०० ग्राम (३.५ औंस) की संदर्भ मात्रा में, ज्वार का अनाज ७९ कैलोरी और कई बी विटामिन और आहार खनिजों की समृद्ध सामग्री (दैनिक मूल्य, डीवी का २०% या अधिक) प्रदान करता है (तालिका)।<ref>{{Cite web|url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169716/nutrients|title=Link to USDA Database entry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403171801/https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/169716/nutrients|archive-date=3 April 2019|access-date=7 May 2024|url-status=live}}</ref> पौधों के विकास के शुरुआती चरणों में, कुछ ज्वार प्रजातियों में हाइड्रोजन साइनाइड, होर्डेनिन और नाइट्रेट्स का स्तर चरने वाले जानवरों के लिए घातक हो सकता है। सूखे या गर्मी से तनावग्रस्त पौधों में विकास के बाद के चरणों में साइनाइड और नाइट्रेट्स का विषाक्त स्तर भी हो सकता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.business.qld.gov.au/industries/farms-fishing-forestry/agriculture/land-management/health-pests-weeds-diseases/livestock/cyanide-nitrate-sorghum|title=Cyanide (prussic acid) and nitrate in sorghum crops|date=7 November 2018|publisher=Queensland Government, Primary Industries and Fisheries|access-date=2021-05-13}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist|30em}} [[श्रेणी:उष्णकटिबंधीय कृषि]] [[श्रेणी:अन्न]] 1yadjxai76cmh622q0q0orsnm9m9g5e अंजुम रहबर 0 1601520 6632605 6515017 2026-10-24T17:41:15Z Pkrs1 881654 साँचा {{एकाकी}} जोड़ा 6632605 wikitext text/x-wiki {{एकाकी}} '''अंजुम रहबर''' (जन्म: 17 सितंबर 1962) उर्दू और हिंदी में लिखने वाली एक भारतीय कवयित्री हैं । <ref>{{cite web|url=https://rekhta.org/poets/anjum-rahbar|title=Ghazals of Anjum Rehbar - Rekhta|website=Rekhta}}</ref><ref>{{cite web|url=https://shayaribazaar.com/kuch-din-se-zindagi-mujhe-pehchanti-nahi-anjum-rahbar-shayari/|title=kuch din se zindagi mujhe pehchanti nahi - Anjum Rahbar shayari|date=5 February 2016|access-date=14 जनवरी 2026|archive-date=12 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170412103632/http://shayaribazaar.com/kuch-din-se-zindagi-mujhe-pehchanti-nahi-anjum-rahbar-shayari|url-status=dead}}</ref> == पुरस्कार == हिंदी साहित्य में उनके योगदान को मान्यता देते हुए, रेहबर को निम्नलिखित पुरस्कारों से सम्मानित किया गया है: * इंदिरा गांधी पुरस्कार 1986 * राम-रिख मनहर पुरस्कार * साहित्य भारती पुरस्कार * हिंदी साहित्य सम्मेलन पुरस्कार * अखिल भारतीय कविवर विद्यापीठ पुरस्कार * दैनिक भास्कर पुरस्कार * चित्रांश फ़िकार गोरखपुरी पुरस्कार * गुना का गौरव पुरस्कार ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय मुस्लिम]] [[श्रेणी:उर्दू साहित्यकार]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:उर्दू शायर]] 4mbs33mrxybkaiaj402kgrgadgtqx29 6632608 6632605 2026-10-24T18:15:40Z Pkrs1 881654 त्रुटि सुधार 6632608 wikitext text/x-wiki '''अंजुम रहबर''' (जन्म: 17 सितंबर 1962) उर्दू और हिंदी में लिखने वाली एक भारतीय कवयित्री हैं । <ref>{{cite web|url=https://rekhta.org/poets/anjum-rahbar|title=Ghazals of Anjum Rehbar - Rekhta|website=Rekhta}}</ref><ref>{{cite web|url=https://shayaribazaar.com/kuch-din-se-zindagi-mujhe-pehchanti-nahi-anjum-rahbar-shayari/|title=kuch din se zindagi mujhe pehchanti nahi - Anjum Rahbar shayari|date=5 February 2016|access-date=14 जनवरी 2026|archive-date=12 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170412103632/http://shayaribazaar.com/kuch-din-se-zindagi-mujhe-pehchanti-nahi-anjum-rahbar-shayari|url-status=dead}}</ref> == पुरस्कार == हिंदी साहित्य में उनके योगदान को मान्यता देते हुए, रेहबर को निम्नलिखित पुरस्कारों से सम्मानित किया गया है: * इंदिरा गांधी पुरस्कार 1986 * राम-रिख मनहर पुरस्कार * साहित्य भारती पुरस्कार * हिंदी साहित्य सम्मेलन पुरस्कार * अखिल भारतीय कविवर विद्यापीठ पुरस्कार * दैनिक भास्कर पुरस्कार * चित्रांश फ़िकार गोरखपुरी पुरस्कार * गुना का गौरव पुरस्कार ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय मुस्लिम]] [[श्रेणी:उर्दू साहित्यकार]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:उर्दू शायर]] 3nsuqondz6rypgfgy6xr8hst1cdr4qy 6632613 6632608 2026-10-24T18:31:27Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632613 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} '''अंजुम रहबर''' (जन्म: 17 सितंबर 1962) उर्दू और हिंदी में लिखने वाली एक भारतीय कवयित्री हैं । <ref>{{cite web|url=https://rekhta.org/poets/anjum-rahbar|title=Ghazals of Anjum Rehbar - Rekhta|website=Rekhta}}</ref><ref>{{cite web|url=https://shayaribazaar.com/kuch-din-se-zindagi-mujhe-pehchanti-nahi-anjum-rahbar-shayari/|title=kuch din se zindagi mujhe pehchanti nahi - Anjum Rahbar shayari|date=5 February 2016|access-date=14 जनवरी 2026|archive-date=12 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170412103632/http://shayaribazaar.com/kuch-din-se-zindagi-mujhe-pehchanti-nahi-anjum-rahbar-shayari|url-status=dead}}</ref> == पुरस्कार == हिंदी साहित्य में उनके योगदान को मान्यता देते हुए, रेहबर को निम्नलिखित पुरस्कारों से सम्मानित किया गया है: * इंदिरा गांधी पुरस्कार 1986 * राम-रिख मनहर पुरस्कार * साहित्य भारती पुरस्कार * हिंदी साहित्य सम्मेलन पुरस्कार * अखिल भारतीय कविवर विद्यापीठ पुरस्कार * दैनिक भास्कर पुरस्कार * चित्रांश फ़िकार गोरखपुरी पुरस्कार * गुना का गौरव पुरस्कार ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय मुस्लिम]] [[श्रेणी:उर्दू साहित्यकार]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:उर्दू शायर]] 2f06c703q4r0fuz1orbb9acq4hwmqw5 अज़ीज़-उल-रहमान उस्मानी 0 1604356 6632657 6492621 2026-10-24T20:19:04Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632657 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} Localized exception with key rest-html-backend-error [[श्रेणी:1850 दशक में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९२८ में निधन]] [[श्रेणी:देवबंदी लोग]] 805wmszr7tekksf3mbvik01c7bzylqj 120 बहादुर (फ़िल्म) 0 1604972 6632837 6562660 2026-10-25T04:42:47Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632837 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = १२० बहादुर | image = | caption = प्रचार पोस्टर | director = रज़नीश 'रैज़ी' घई | writer = राजीव जी॰ मेनन{{infobox | decat = yes | child = yes | label1 = संवाद | data1 = [[सुमित अरोड़ा]]}} | story = | producer = फरहान अख्तर<br />ऋतेश सिधवानी<br /> अमित चन्द्र | starring = [[फरहान अख्तर]]<br/>[[राशी खन्ना]]<br/>[[विवान भटेना]]<br/>अंकित सिवाच | narrator = [[अमिताभ बच्चन]] | cinematography = तेत्सुओ नागटा | editing = रमेश्वर एस॰ भगत | music = '''गाने:'''<br />[[अमित त्रिवेदी]]<br />[[सलीम-सुलेमान]]<br />अमजद नदीम आमिर<br />'''स्कोर:'''<br />सतीश रघुनाथन | studio = [[एक्सेल एंटरटेनमेंट]]<br/>ट्रिगर हैप्पी स्टूडियो | distributor = एए फ़िल्म्स | released = {{Film date|2025|11|21|df=y}} | runtime = 137 मिनट<ref>{{Cite web |date=18 नवम्बर 2025 |title=120 Bahadur (15) |trans-title=१२० बहादुर|url=https://www.bbfc.co.uk/release/120-bahadur-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmdmzmzmx |access-date=18 नवम्बर 2025 |website=ब्रिटिश बोर्ड ऑफ़ फ़िल्म क्लाशिफिकेशन |language=en}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{estimation}} ₹80–90 करोड़<ref>{{cite web |title=Box Office: पहले वीकेंड पर मस्ती 4 से आगे निकली 120 बहादुर, बजट से रह गई है इतनी दूर |publisher=एनडीटीवी |url=https://ndtv.in/bollywood/120-bahadur-surpasses-masti-4-in-opening-weekend-in-box-office-know-both-film-budget-9688513 |access-date=2025-11-24 |archive-date=30 दिसंबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224233/https://ndtv.in/bollywood/120-bahadur-surpasses-masti-4-in-opening-weekend-in-box-office-know-both-film-budget-9688513 |url-status=dead }}</ref> | gross = {{estimation}} {{INR|20}} करोड़<ref>{{Cite news |title=120 Bahadur Box Office Collection|trans-title=१२० बहादुर बॉक्स ऑफ़िस संग्रह |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/120-bahadur/box-office/|access-date=2025-12-07 |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]|language=en}}</ref> }}'''''१२० बहादुर''''' हिन्दी भाषा की भारतीय ऐतिहासिक युद्ध फ़िल्म है। इसका निर्देशन रज़नीश 'रैज़ी' घई ने किया है और इसका निर्माण [[एक्सेल एंटरटेनमेंट]] व ट्रिगर हैप्पी स्टुडियो ने किया। फ़िल्म में अभिनेता [[फरहान अख्तर]] ने मेजर [[शैतान सिंह]] और उनकी पत्नी का अभिनय [[राशी खन्ना]] ने किया है। फ़िल्म में [[भारत-चीन युद्ध]] के दौरान रेज़ांग ला में हुई लड़ाई को दिखाया गया है जो 18 नवम्बर 1962 को लड़ी गयी। इसमें [[अहीर|अहीरों]] से बनी 13 [[कुमाऊं रेजिमेंट]] की चार्ली कंपनी के 120 सैनिकों को दिखाया है जिन्होंने चीनी सेना के 3000 सैनिकों को कड़ी टक्कर दी जिसमें 1300 लोगों की मौत हुई।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-the-ahir-regiment-demand-7833461/|title=Explained: The Ahir Regiment demand|date=24 मार्च 2022|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|language=en|trans-title=विस्तार: अहीर रेजिमेंट की मांग|access-date=2025-08-25}}</ref> फ़िल्म में मेजर [[शैतान सिंह|शैतान सिंह भाटी]] को दिखाया गया है जिन्हें रेज़ांग ला की लड़ाई में उनकी बहादुरी के लिए भारत का उच्चतम सैन्य पदक [[परमवीर चक्र]] मरणोपरांत प्रदान किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/farhan-akhtar-shares-behind-the-scenes-picture-of-120-bahadur-shoot-in-ladakh/articleshow/113348171.cms|title=Farhan Akhtar shares behind-the-scenes picture of '120 Bahadur' shoot in Ladakh|date=14 सितम्बर 2024|language=en|trans-title=फरहान अख्तर की लद्दाख में '120 बहादुर' के फ़िल्मांकन के दौरान तस्वीरें|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/farhan-akhtar-major-shaitan-singh-pvc-120-bahadur-battle-of-rezang-la-2593438-2024-09-04|title=120 Bahadur': Farhan Akhtar returns to acting, will play Major Shaitan Singh PVC|date=4 सितम्बर 2024|website=[[इण्डिया टुडे (टीवी चैनल)|इण्डिया टुडे]]|language=en|trans-title='120 बहादुर': फरहान अख्तर अभिनय में वापसी कर रहे हैं, परमवीर चक्र मेजर शैतान सिंह का अभिनय करेंगे}}</ref> इसे 21 नवम्बर 2025 को सिनेमाघरों में जारी किया गया और 56वें आईएफएफआई के गाला प्रीमीयर सेक्शन में दिखाया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/breaking-family-man-season-3-gustaakh-ishq-vadh-2-120-bahadur-tere-ishk-mein-raat-akeli-hai-bansal-murders-gala-premiers-56th-iffi-goa/|title=BREAKING: The Family Man Season 3, Gustaakh Ishq, Vadh 2, 120 Bahadur, Tere Ishk Mein, Raat Akeli Hai: The Bansal Murders to have gala premiers at 56th IFFI Goa|date=2025-11-09|website=बॉलीवुड हंगामा|language=en|trans-title=द फैमिली मैन सीजन 3, गुस्ताख इश्क, वध 2, 120 बहादुर, तेरे इश्क में, रात अकेली है: द बंसल मर्डर्स का गोवा में प्रीमियर|access-date=2025-11-16}}</ref> फ़िल्म को समालोचकों से सकारात्मक समीक्षा मिली और इसमें अभिनय एवं युद्ध क्रम दिखाने के लिए सराहना मिली हालांकि कुछ समीक्षकों ने पटकथा को कमजोर बताया।<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/120_bahadur|title=120 Bahadur|publisher=रोटन टोमेटोज़|language=en|trans-title=१२० बहादुर|access-date=2025-11-27}}</ref> फ़िल्म को [[दिल्ली]] और [[राजस्थान]] में कर मुक्त रखा गया।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/125629464.cms|title='120 Bahadur' made tax-free in Delhi: Movie based on Kumaon Regiment during 1962 Battle of Rezabg La|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=2025-11-28|language=en|trans-title='१२० बहादुर' दिल्ली में कर-मुक्त हुई: सन् १९६२ के रेजांग ला की लड़ाई के दौरान कुमाऊं रेजिमेंट पर आधारित फिल्म}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailyjagran.com/entertainment/news/120-bahadur-after-delhi-rajasthan-becomes-second-state-to-grant-tax-free-status-to-war-drama-movie-10282783|title=120 Bahadur: After Delhi, Rajasthan Becomes Second State To Grant Tax-Free Status To War Drama Movie|work=[[जागरण प्रकाशन|द डैली जागरण]]|access-date=2025-11-28|language=en|trans-title=१२० बहादुर: युद्ध पर बनी फ़िल्म को कर मुक्त करने वाला दिल्ली के बाद, राजस्थान दूसरा राज्य बना}}</ref> फ़िल्म बॉक्स ऑफिस पर पूरी तरह असफल रही और विश्वभर के सिनेमाघरों से केवल ₹20 करोड़ की कमाई कर सकी।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/box-office/farhan-akhtars-120-bahadur-becomes-his-sixth-film-to-miss-rs-3-crore-opening-day-mark/articleshow/125499605.cms|title=Farhan Akhtar's '120 Bahadur' becomes his sixth film to miss Rs 3 Crore opening day mark|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=2025-12-09|language=en|trans-title='१२० बहादुर' फरहान अख्तर की छठी ऐसी फिल्म बन गई है जो पहले दिन ३ करोड़ रुपये का आंकड़ा पार नहीं कर पाई|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/box-office/gujarati-film-laalo-krishna-sada-sahaayate-outperforms-eko-120-bahadur-mastiii-4-and-de-de-pyaar-de-2-on-wednesday/articleshow/125606281.cms|title=Gujarati film 'Laalo -Krishna Sada Sahaayate' outperforms 'Eko', '120 Bahadur ', 'Mastiii 4' and 'De De Pyaar De 2' on Wednesday|date=2025-11-27|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=2025-12-09|language=en|trans-title=गुजराती फिल्म 'लालो-कृष्णा सदा सहायते' ने बुधवार को 'एको', '120 बहादुर', 'मस्ती 4' और 'दे दे प्यार दे 2' से बेहतर प्रदर्शन किया।|issn=0971-8257}}</ref> == कथानक == == कलाकार == ==सन्दर्भ== {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title|tt15911108}} n5ajjz9dfe8e4oft57r1lda11j1xegn 6632854 6632837 2026-10-25T05:11:34Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632854 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = १२० बहादुर | image = | caption = प्रचार पोस्टर | director = रज़नीश 'रैज़ी' घई | writer = राजीव जी॰ मेनन{{infobox | decat = yes | child = yes | label1 = संवाद | data1 = [[सुमित अरोड़ा]]}} | story = | producer = फरहान अख्तर<br />ऋतेश सिधवानी<br /> अमित चन्द्र | starring = [[फरहान अख्तर]]<br/>[[राशी खन्ना]]<br/>[[विवान भटेना]]<br/>अंकित सिवाच | narrator = [[अमिताभ बच्चन]] | cinematography = तेत्सुओ नागटा | editing = रमेश्वर एस॰ भगत | music = '''गाने:'''<br />[[अमित त्रिवेदी]]<br />[[सलीम-सुलेमान]]<br />अमजद नदीम आमिर<br />'''स्कोर:'''<br />सतीश रघुनाथन | studio = [[एक्सेल एंटरटेनमेंट]]<br/>ट्रिगर हैप्पी स्टूडियो | distributor = एए फ़िल्म्स | released = {{Film date|2025|11|21|df=y}} | runtime = 137 मिनट<ref>{{Cite web |date=18 नवम्बर 2025 |title=120 Bahadur (15) |trans-title=१२० बहादुर|url=https://www.bbfc.co.uk/release/120-bahadur-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmdmzmzmx |access-date=18 नवम्बर 2025 |website=ब्रिटिश बोर्ड ऑफ़ फ़िल्म क्लाशिफिकेशन |language=en}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{estimation}} ₹80–90 करोड़<ref>{{cite web |title=Box Office: पहले वीकेंड पर मस्ती 4 से आगे निकली 120 बहादुर, बजट से रह गई है इतनी दूर |publisher=एनडीटीवी |url=https://ndtv.in/bollywood/120-bahadur-surpasses-masti-4-in-opening-weekend-in-box-office-know-both-film-budget-9688513 |access-date=2025-11-24 |archive-date=30 दिसंबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224233/https://ndtv.in/bollywood/120-bahadur-surpasses-masti-4-in-opening-weekend-in-box-office-know-both-film-budget-9688513 |url-status=dead }}</ref> | gross = {{estimation}} {{INR|20}} करोड़<ref>{{Cite news |title=120 Bahadur Box Office Collection|trans-title=१२० बहादुर बॉक्स ऑफ़िस संग्रह |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/120-bahadur/box-office/|access-date=2025-12-07 |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]|language=en}}</ref> }}'''''१२० बहादुर''''' हिन्दी भाषा की भारतीय ऐतिहासिक युद्ध फ़िल्म है। इसका निर्देशन रज़नीश 'रैज़ी' घई ने किया है और इसका निर्माण [[एक्सेल एंटरटेनमेंट]] व ट्रिगर हैप्पी स्टुडियो ने किया। फ़िल्म में अभिनेता [[फरहान अख्तर]] ने मेजर [[शैतान सिंह]] और उनकी पत्नी का अभिनय [[राशी खन्ना]] ने किया है। फ़िल्म में [[भारत-चीन युद्ध]] के दौरान रेज़ांग ला में हुई लड़ाई को दिखाया गया है जो 18 नवम्बर 1962 को लड़ी गयी। इसमें [[अहीर|अहीरों]] से बनी 13 [[कुमाऊं रेजिमेंट]] की चार्ली कंपनी के 120 सैनिकों को दिखाया है जिन्होंने चीनी सेना के 3000 सैनिकों को कड़ी टक्कर दी जिसमें 1300 लोगों की मौत हुई।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-the-ahir-regiment-demand-7833461/|title=Explained: The Ahir Regiment demand|date=24 मार्च 2022|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|language=en|trans-title=विस्तार: अहीर रेजिमेंट की मांग|access-date=2025-08-25}}</ref> फ़िल्म में मेजर [[शैतान सिंह|शैतान सिंह भाटी]] को दिखाया गया है जिन्हें रेज़ांग ला की लड़ाई में उनकी बहादुरी के लिए भारत का उच्चतम सैन्य पदक [[परमवीर चक्र]] मरणोपरांत प्रदान किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/farhan-akhtar-shares-behind-the-scenes-picture-of-120-bahadur-shoot-in-ladakh/articleshow/113348171.cms|title=Farhan Akhtar shares behind-the-scenes picture of '120 Bahadur' shoot in Ladakh|date=14 सितम्बर 2024|language=en|trans-title=फरहान अख्तर की लद्दाख में '120 बहादुर' के फ़िल्मांकन के दौरान तस्वीरें|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/farhan-akhtar-major-shaitan-singh-pvc-120-bahadur-battle-of-rezang-la-2593438-2024-09-04|title=120 Bahadur': Farhan Akhtar returns to acting, will play Major Shaitan Singh PVC|date=4 सितम्बर 2024|website=[[इण्डिया टुडे (टीवी चैनल)|इण्डिया टुडे]]|language=en|trans-title='120 बहादुर': फरहान अख्तर अभिनय में वापसी कर रहे हैं, परमवीर चक्र मेजर शैतान सिंह का अभिनय करेंगे}}</ref> इसे 21 नवम्बर 2025 को सिनेमाघरों में जारी किया गया और 56वें आईएफएफआई के गाला प्रीमीयर सेक्शन में दिखाया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/breaking-family-man-season-3-gustaakh-ishq-vadh-2-120-bahadur-tere-ishk-mein-raat-akeli-hai-bansal-murders-gala-premiers-56th-iffi-goa/|title=BREAKING: The Family Man Season 3, Gustaakh Ishq, Vadh 2, 120 Bahadur, Tere Ishk Mein, Raat Akeli Hai: The Bansal Murders to have gala premiers at 56th IFFI Goa|date=2025-11-09|website=बॉलीवुड हंगामा|language=en|trans-title=द फैमिली मैन सीजन 3, गुस्ताख इश्क, वध 2, 120 बहादुर, तेरे इश्क में, रात अकेली है: द बंसल मर्डर्स का गोवा में प्रीमियर|access-date=2025-11-16}}</ref> फ़िल्म को समालोचकों से सकारात्मक समीक्षा मिली और इसमें अभिनय एवं युद्ध क्रम दिखाने के लिए सराहना मिली हालांकि कुछ समीक्षकों ने पटकथा को कमजोर बताया।<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/120_bahadur|title=120 Bahadur|publisher=रोटन टोमेटोज़|language=en|trans-title=१२० बहादुर|access-date=2025-11-27}}</ref> फ़िल्म को [[दिल्ली]] और [[राजस्थान]] में कर मुक्त रखा गया।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/125629464.cms|title='120 Bahadur' made tax-free in Delhi: Movie based on Kumaon Regiment during 1962 Battle of Rezabg La|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=2025-11-28|language=en|trans-title='१२० बहादुर' दिल्ली में कर-मुक्त हुई: सन् १९६२ के रेजांग ला की लड़ाई के दौरान कुमाऊं रेजिमेंट पर आधारित फिल्म}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailyjagran.com/entertainment/news/120-bahadur-after-delhi-rajasthan-becomes-second-state-to-grant-tax-free-status-to-war-drama-movie-10282783|title=120 Bahadur: After Delhi, Rajasthan Becomes Second State To Grant Tax-Free Status To War Drama Movie|work=[[जागरण प्रकाशन|द डैली जागरण]]|access-date=2025-11-28|language=en|trans-title=१२० बहादुर: युद्ध पर बनी फ़िल्म को कर मुक्त करने वाला दिल्ली के बाद, राजस्थान दूसरा राज्य बना}}</ref> फ़िल्म बॉक्स ऑफिस पर पूरी तरह असफल रही और विश्वभर के सिनेमाघरों से केवल ₹20 करोड़ की कमाई कर सकी।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/box-office/farhan-akhtars-120-bahadur-becomes-his-sixth-film-to-miss-rs-3-crore-opening-day-mark/articleshow/125499605.cms|title=Farhan Akhtar's '120 Bahadur' becomes his sixth film to miss Rs 3 Crore opening day mark|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=2025-12-09|language=en|trans-title='१२० बहादुर' फरहान अख्तर की छठी ऐसी फिल्म बन गई है जो पहले दिन ३ करोड़ रुपये का आंकड़ा पार नहीं कर पाई|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/box-office/gujarati-film-laalo-krishna-sada-sahaayate-outperforms-eko-120-bahadur-mastiii-4-and-de-de-pyaar-de-2-on-wednesday/articleshow/125606281.cms|title=Gujarati film 'Laalo -Krishna Sada Sahaayate' outperforms 'Eko', '120 Bahadur ', 'Mastiii 4' and 'De De Pyaar De 2' on Wednesday|date=2025-11-27|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=2025-12-09|language=en|trans-title=गुजराती फिल्म 'लालो-कृष्णा सदा सहायते' ने बुधवार को 'एको', '120 बहादुर', 'मस्ती 4' और 'दे दे प्यार दे 2' से बेहतर प्रदर्शन किया।|issn=0971-8257}}</ref> == कथानक == == कलाकार == ==सन्दर्भ== {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title|tt15911108}} nv6x3ojdc6mxrtgb6cwt977zsgkazjt महिमा कुमारी मेवाड़ 0 1605044 6632536 6549907 2026-10-24T12:58:25Z Dsrprj 780832 /* */ 6632536 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|अंग्रेज़ी}} {{Infobox officeholder | party = [[Bharatiya Janata Party]] | image =Mahima Kumari Mewar.jpg | constituency = [[Rajsamand Lok Sabha constituency|Rajsamand]] | office = [[Member of Parliament, Lok Sabha]] | term_start = 4 June 2024 | predecessor = [[Diya Kumari]] | spouse = [[Vishvaraj Singh Mewar]] | education = | alma_mater = | birth_date = | residence = | birth_place = | otherparty = | country = {{flag|India}} | source = }} '''महिमा कुमारी मेवाड़''' [[भारतीय जनता पार्टी]] के एक भारतीय राजनेता हैं। वह भारत के 2024 के आम चुनाव में [[राजसमन्द लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|राजसमंद]] से [[सांसद, लोक सभा|संसद सदस्य]] के रूप में चुनी गई थीं।<ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S2022.htm|title=Election result.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/elections/lok-sabha-election-2024/story/rajsamand-rajasthan-lok-sabha-election-results-2024-live-updates-chunav-parinam-news-in-hindi-1957740-2024-06-04|title=Rajsamand, Rajasthan Lok Sabha Election Results 2024 Live: Rajsamand लोकसभा सीट पर Mahima Kumari Mewar को मिली बड़ी जीत, 392223 वोटोंं से Dr. Damodar Gurjar को किया पराजित|date=2024-06-04|website=आज तक|language=hi|access-date=2024-06-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/states/rajasthan/mahima-kumari-mewar-bjp-candidate-from-former-mewar-royal-family-won-rajsamand-ann-2707658|title=राजस्थान की बड़ी जीत मेवाड़ के पूर्व राजघराने की बहू के नाम, जीत के बाद कहा- 'मुझे राजनीति...'|last=जयपुर|first=संतोष कुमार पांडेय|date=4 June 2024|website=ABP News|language=hi|access-date=2024-06-05}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:जीवित लोग]] dqhberdiyr7zyfoj243mo0hvgnbfnyz छगन सिंह राजपुरोहित 0 1605234 6632899 6630449 2026-10-25T06:39:19Z Dsrprj 780832 /* */ 6632899 wikitext text/x-wiki [[File:Chhagan Singh Rajpurohit.jpg|thumb|छगन सिंह राजपुरोहित]]'''छगन सिंह राजपुरोहित''' ने जालोर जिले में राजस्थान विधानसभा के आहोर विधानसभा क्षेत्र से 2018 राजस्थान विधानसभा चुनाव 31,048 मतों के अंतर से जीता । <ref>{{Cite web|title=राजस्थान: बीजेपी के खाते में गई आहोर विधानसभा सीट, छगन जीते|url=https://www.aajtak.in/india/rajasthan/story/rajasthan-assembly-election-ahore-seat-results-2018-575838-2018-12-11|access-date=22 May 2021|website=Aaj Tak|language=hi}}</ref><ref>{{Cite web|title=Chhagan Singh Rajpurohit(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- AHORE(JALORE) - Affidavit Information of Candidate:|url=https://www.myneta.info/Rajasthan2023/candidate.php?candidate_id=13|website=www.myneta.info|access-date=2025-11-30}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bjp Chhagan Singh Rajpurohit Candidate Ahore Rajasthan Vidhan Sabha Election Result 2023|url=https://www.amarujala.com/election/vidhan-sabha-elections/rajasthan/candidates/chhagan-singh-rajpurohit-bjp-2023-ahore-141-rajasthan|website=Amar Ujala|access-date=2025-11-30|language=hi}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:राजस्थान विधानसभा के विधायक]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी]] [[श्रेणी:राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:राजस्थान विधायक 2023–2028]] [[श्रेणी:जालौर जिले के लोग]] hdklq7r637bxq770ijw7g02mzl22uwu मक्ता महबूबपेट 0 1606382 6632616 6603871 2026-10-24T18:35:17Z Curvasingh 654091 6632616 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मक्ता महबूबपेट | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = नगर पालिका वार्ड | image_skyline = Pedda kudi cheruvu maktha lake.jpg | image_alt = Maktha Mahaboobpet lake, Serilingampally mandal , Miyapur | image_caption = पेद्दा कुडी चेरुवु, साथ ही बैकग्राउंड में स्काईलाइन का हिस्सा बने Team4 Nyla और Candeur40 के ऊँचे रिहायशी टावर। | pushpin_map = India Hyderabad#India Telangana#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = तेलंगाना में स्थिति | coordinates = {{coord|17.516017|N|78.348768|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name ={{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[तेलंगाना]] | subdivision_type2 = [[तेलंगाना के जिले|District]] | subdivision_name2 = [[रंगारेड्डी ज़िला]] | subdivision_type3 = [[City]] | subdivision_name3 = [[हैदराबाद]] | subdivision_type4 = [[Administrative divisions of India|Revenue Division]] | subdivision_name4 = [[Rajendranagar mandal|Rajendranagar]] | subdivision_type5 = [[Administrative divisions of India|Revenue Mandal]] | subdivision_name5 = [[सेरिलिंगमपल्ली]] ([[तहसील]] Code #6) | subdivision_type6 = [https://www.ghmc.gov.in/quicklinks/Notification%20on%20delimitation%20300%20wards%20in%20GHMC.pdf GHMC Circle Wise Delimitation Election Ward] | subdivision_name6 = [https://www.ghmc.gov.in/quicklinks/Notification%20on%20delimitation%20300%20wards%20in%20GHMC.pdf West Zone, Serilingampally (North), Circle-48, Miyapur, Ward-241] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 500049 | registration_plate = TG-07 | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | government_type = [[Municipal governance in India|Municipal Corporation]] | governing_body = [[साइबराबाद नगर निगम]] | blank1_name_sec1 = [[Lok Sabha]] constituency | blank1_info_sec1 = [[चेवेल्ला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] | blank2_name_sec1 = [[Vidhan Sabha]] constituency | blank2_info_sec1 = [[सेरिलिंगमपल्ली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सेरिलिंगमपल्ली]] (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)<ref>{{cite web|url=https://www.elections.in/telangana/polling-stations/serilingampally.html|title=Polling Station List Serilingampally Assembly Constituency 2018}}</ref> | leader_title2 = [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधानसभा]] | leader_name2 = अरेकापुडी गांधी(INC) | leader_title3 = [[सांसद]] | leader_name3 = कोण्डा. विश्वेश्वर रेड्डी | website = {{URL|https://cmc.telangana.gov.in/}} | footnotes = }} '''मक्ता महबूबपेट''' (अंग्रेजी: ''[[:en:Maktha Mahabubpet|Maktha Mahabubpet]]'') हैदराबाद के [[मियापुर]] इलाके में स्थित एक गाँव या क्षेत्र का नाम है,<ref name="primegovtland">{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2025/Dec/09/rs-600-crore-govt-land-reclaimed-in-miyapur|title=Rs 600 crore govt land reclaimed in Miyapur}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/hyderabad-family-of-five-including-2-year-old-found-dead-suicide-suspected-9128846|title=Hyderabad Family Of Five, Including 2-Year-Old, Found Dead, Suicide Suspected}}</ref> जो रंगा रेड्डी जिले में आता है, और यहाँ 'आई प्ले आई लर्न' प्री-स्कूल जैसे संस्थान और विभिन्न रेस्टोरेंट हैं, और यह एरिया पिनकोड 500049 के अंतर्गत आता है, जहाँ कई घर और दुकानें भी हैं। यहां [[राष्ट्रीय राजमार्ग ६५|नेशनल हाईवे 65]] (NH65) से पहुंचा जा सकता है, जो हैदराबाद को पुणे और मछलीपट्टनम से जोड़ता है। ==भूगोल== मक्ता महबूबपेट लगभग 17.516017°N 78.348768°E पर, दक्कन के पठार पर लगभग 536 मीटर की ऊँचाई पर स्थित है। यह एक छोटा भौगोलिक क्षेत्र है, जिसे प्रशासनिक रिकॉर्ड में एक वार्ड के रूप में वर्गीकृत किया गया है, और इसके चारों ओर उत्तर में मदीनागुडा, पश्चिम में हफ़ीज़पेट और दक्षिण-पश्चिम में चंदननगर जैसे इलाके हैं। यहाँ का भूभाग हैदराबाद की सवाना जलवायु (उष्णकटिबंधीय आर्द्र और शुष्क) के अनुरूप है, जहाँ औसत वार्षिक वर्षा लगभग 800 mm होती है और तापमान 15 से 40°C के बीच रहता है। इस इलाके में कई जल निकाय हैं, जिनमें प्रमुख मक्ता महबूबपेट झील<ref>{{cite web|url=https://www.hmda.gov.in/wp-content/uploads/2020/07/11th-Phase-Inside-ORR.pdf|title=Notification of FTL Boundaries}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2018/May/20/driving-in-hyderabads-miyapur-is-a-tightrope-walk-1816967.html|title=Driving in Hyderabad's Miyapur is a tightrope walk}}</ref> शामिल है, जो एक स्थानीय जलाशय और मनोरंजक स्थल के रूप में कार्य करती है। मियापुर समूह की आस-पास की झीलों में मियापुर चेरुवु (गुरुनाथम चेरुवु), मीडी कुंटा (BK एन्क्लेव झील) और पटेल चेरुवु शामिल हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.hmda.gov.in/wp-content/uploads/2020/07/11th-Phase-Inside-ORR.pdf|title=NOTIFICATION OF FULL TANK LEVEL BOUNDARIES AND BUFFER ZONES OF LAKES/WATER BODIES IN HYDERABAD METROPOLITAN REGION}}</ref> व्यापक सेरिलिंगमपल्ली मंडल में खनिज संसाधनों में क्वार्ट्ज, फेल्डस्पार और चूना पत्थर शामिल हैं, जहाँ रेत के खनन की गतिविधियाँ सीमित हैं। ==सीमाचिह्न== मक्ता महबूबपेट में कई धार्मिक और प्राकृतिक जगहें हैं, जो इसकी सांस्कृतिक विविधता को दिखाती हैं: *[https://www.google.com/maps/place/Pedda+Kudi+Cheruvu/@17.516903,78.3481531,666m/data=!3m2!1e3!4b1!4m6!3m5!1s0x3bcb8d0032561cd3:0x77c3f3d5a79acd49!8m2!3d17.5168994!4d78.3499738!16s%2Fg%2F11n56vsr5f?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDMwNC4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D मक्ता महबूबपेट झील] (पेद्दा कुडी चेरुवु): मक्ता महबूबपेट इलाके में एक झील,<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/telangana/hydraa-begins-drainage-pipeline-expansion-works-in-miyapur-to-prevent-flooding-1965796|title=HYDRAA Begins Drainage Pipeline Expansion Works in Miyapur to Prevent Flooding}}</ref> जिसका इस्तेमाल लोकल मनोरंजन और बायोडायवर्सिटी को सपोर्ट करने के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/mayor-takes-stock-of-sanitation-civic-issues-in-serilingampally/article69073039.ece|title=Mayor takes stock of sanitation, civic issues in Serilingampally}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2025/Jan/08/hyderabad-mayor-unhappy-with-sanitation-management|title=Hyderabad Mayor unhappy with sanitation management}}</ref> झील के चारों ओर वॉकिंग/रनिंग ट्रैक बनाने का प्लान है।<ref>{{cite web|url=https://www.capitalinformation.net/media/2026-05/12-5-26_pages.pdf|title=pac chairman arekapudi gandhi inspects peddakudi cheruvu beutifications in miyapur}}</ref> फुल टैंक लेवल (FTL) एरिया 17.20 एकड़ दर्ज किया गया है, जो इसे सेरिलिंगमपल्ली इलाके में एक ठीक-ठाक साइज़ की झील बनाता है। *पोचम्मा मंदिर: देवी पोचम्मा, गांव (ग्रामदेवता) और देवी मां को समर्पित एक लोकल हिंदू मंदिर। *वेंकटेश्वर मंदिर: हिंदू पूजा की जगह, खासकर त्योहारों के दौरान। *मक्ता मस्जिद (मस्जिद-ए-अली मुर्तुज़ा) और मस्जिद-ए-हबीब उन्नीसा: मुस्लिम समुदाय की सेवा करने वाली मस्जिद। ==मुख्य घटनाएँ== मई 2024 में, GHMC ने साई ज्योति नगर, मक्ता महबूबपेट में मस्जिद-ए-हबीब उन्निसा की चारदीवारी को यह दावा करते हुए गिरा दिया कि वह पेद्दा कुडी चेरुवु के FTL (पूर्ण टैंक स्तर) पर बनाई गई थी। अगस्त 2025 में, एक दुखद घटना घटी, जिसमें मक्ता महबूबपेट कॉलोनी के एक घर में एक ही परिवार के पाँच सदस्य मृत पाए गए; इसके बाद मियापुर अधिकारियों ने पुलिस जाँच शुरू की। इस मामले में, जिसमें उप्पारी लक्ष्मैया (60), उनकी पत्नी उप्पारी वेंकटम्मा (55), और तीन अन्य लोग शामिल थे, सुरक्षा को लेकर समुदाय की चिंताओं को उजागर किया। दिसंबर 2025 में, HYDRAA ने अवैध अतिक्रमण हटाए और मक्ता महबूबपेट सर्वे नंबर 44 में पाँच एकड़ (जिसकी कीमत 600 करोड़ रुपये है) की कीमती सरकारी ज़मीन वापस हासिल की। यह ज़मीन राज्य सरकार और निजी पक्षों—जिनमें जनप्रिया इंजीनियर्स सिंडिकेट जैसे डेवलपर भी शामिल हैं—के बीच चल रहे एक लंबे विवाद का हिस्सा है; यह विवाद 51 एकड़ ज़मीन के कथित तौर पर धोखाधड़ी से हस्तांतरण से जुड़ा है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/telangana-hc-slaps-rs-10000-fine-on-revenue-secretary/articleshow/93039902.cms|title=Telangana HC slaps Rs 10,000 fine on revenue secretary}}</ref> इस सर्वे क्षेत्र में स्थित कई संपत्तियों को पंजीकरण (रजिस्ट्रेशन) संबंधी समस्याओं का सामना करना पड़ा है, क्योंकि 2013 में कलेक्टर द्वारा जारी एक अधिसूचना में इस ज़मीन को सरकारी ज़मीन घोषित कर दिया गया था; इसके परिणामस्वरूप, संपत्तियों के दस्तावेज़ों को पंजीकृत करवाने के लिए कई याचिकाएँ अदालतों में दायर की गई हैं। सर्वे नंबर 44 का कुल रकबा 260.01 एकड़ है। सेठवार गाँव के रिकॉर्ड के अनुसार, यह पूरी ज़मीन सरकारी ज़मीन के तौर पर दर्ज है और प्राइवेट रजिस्ट्रेशन पर रोक लगाने के लिए इसे रजिस्ट्रेशन एक्ट की धारा 22-A के तहत लिस्ट किया गया है।<ref>{{cite web|url=https://indiankanoon.org/docfragment/113343765/?formInput=deputy%20tahsildar%20%20%20%20%20sortby%3A%20mostrecent|title=Syed Rafiuddin vs The Tahsildar/Special Deputy ... on 24 July, 2025}}</ref> जनवरी 2026 में, HYDRAA ने अवैध अतिक्रमण हटाए और मक्ता महबूबपेट सर्वे नंबर 44 में 15 एकड़ (जिसकी कीमत 3000 करोड़ रुपये है) की कीमती सरकारी ज़मीन वापस हासिल की।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/hydraa-reclaims-15-acres-govt-land-worth-3k-cr-in-miyapur/articleshow/126460244.cms|title=HYDRAA reclaims 15 acres govt land worth 3k cr in Miyapur}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/hydraa-removes-encroachments-from-19-acres-of-government-land/article70495105.ece|title=HYDRAA removes encroachments from 15 acres of govt land in Miyapur worth around ₹3000 crore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/telangana/homes-safe-hydraa-tells-miyapur-residents-1930091|title=Homes Safe, HYDRAA Tells Miyapur Residents}}</ref> अप्रैल 2026 में, बिहार की रहने वाली 26 वर्षीय सॉफ्टवेयर इंजीनियर, इशिका सिंह ने कथित तौर पर मियापुर के मक्ता महबूबपेट स्थित NSK प्लेटिना E-11 अपार्टमेंट में आत्महत्या कर ली;<ref>{{cite web|url=https://www.casemine.com/judgement/in/69ff88ebbe52a023b986b7f9|title=Mr. Neeraj Bansal vs State of Telangana May 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/telangana/hyderabad-newlywed-software-engineer-dies-by-suicide-following-dowry-harassment|title=Hyderabad: Newlywed software engineer dies by suicide following dowry harassment}}</ref> आरोप है कि उनके पति नीरज बंसल उन्हें अतिरिक्त दहेज और अपनी स्टार्ट-अप कंपनी, BeSpoke AI Stylist में पैसे निवेश करने के लिए लगातार प्रताड़ित कर रहे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/amp/crime/news/story/hyderabad-miyapur-ishika-yadav-suicide-dowry-case-pvzs-rpti-2513892-2026-04-03|title=हैदराबाद में शादी के एक महीने बाद सॉफ्टवेयर इंजीनियर इशिका यादव ने किया सुसाइड, पति पर दहेज उत्पीड़न का आरोप}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/newly-married-hyderabad-techie-dies-by-suicide-over-husbands-dowry-torture-11302896|title=Newly Married Hyderabad Techie Dies By Suicide Over Husband's Dowry Torture}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/husband-booked-for-dowry-harassment-after-woman-ends-life/article70814394.ece|title=Husband booked for dowry harassment after woman ends life}}</ref> ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed" heights="150"> चित्र:Boundary Bites Drivein maktha mahaboobpet miyapur.jpg|बाउंड्री बाइट्स ड्राइविन मकथा महबूबपेट चित्र:Satyanarayana enclave maktha mahboobpet.jpg|सत्यनारायण एन्क्लेव मकथा महबूबपेट चित्र:Ambedkar statue miyapur maktha.jpg|अंबेडकर मूर्ति मियापुर मकथा चित्र:Nsk platina maktha mahabubpet 2 blocks hyd.jpg|एनएसके प्लेटिना गेटेड मकता महबूबपेट मियापुर हैदराबाद चित्र:Pochamma temple maktha.jpg|पोचम्मा मंदिर मकथा चित्र:Maktha Mahabubpet full chowk view.jpg|मक्था महाबूबपेट का पूरा चौक का नज़ारा चित्र:Apollo pharmacy maktha mahaboobpet lab test miyapur.jpg|अपोलो फार्मेसी मकथा महबूबपेट चित्र:Masjid-e-Habeeb Unnisa maktha miyapur.jpg|मस्जिद-ए-हबीब उन्नीसा मक्तहा मियापुर </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[हैदराबाद]] * [[रंगारेड्डी ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{हैदराबाद के विषय}} [[श्रेणी:रंगारेड्डी ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:हैदराबाद में मुहल्ले]] 7j8xh1ei9z5s4bt0a3d5o25ocl3bojw 6632617 6632616 2026-10-24T18:35:19Z KiranBOT 699009 AMP-Tracking को URLs से हटाया ([[:m:User:KiranBOT/AMP|विवरण]]) ([[User talk:Usernamekiran|त्रुटि दर्ज करें]]) v3.1.1s 6632617 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मक्ता महबूबपेट | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = नगर पालिका वार्ड | image_skyline = Pedda kudi cheruvu maktha lake.jpg | image_alt = Maktha Mahaboobpet lake, Serilingampally mandal , Miyapur | image_caption = पेद्दा कुडी चेरुवु, साथ ही बैकग्राउंड में स्काईलाइन का हिस्सा बने Team4 Nyla और Candeur40 के ऊँचे रिहायशी टावर। | pushpin_map = India Hyderabad#India Telangana#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = तेलंगाना में स्थिति | coordinates = {{coord|17.516017|N|78.348768|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name ={{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[तेलंगाना]] | subdivision_type2 = [[तेलंगाना के जिले|District]] | subdivision_name2 = [[रंगारेड्डी ज़िला]] | subdivision_type3 = [[City]] | subdivision_name3 = [[हैदराबाद]] | subdivision_type4 = [[Administrative divisions of India|Revenue Division]] | subdivision_name4 = [[Rajendranagar mandal|Rajendranagar]] | subdivision_type5 = [[Administrative divisions of India|Revenue Mandal]] | subdivision_name5 = [[सेरिलिंगमपल्ली]] ([[तहसील]] Code #6) | subdivision_type6 = [https://www.ghmc.gov.in/quicklinks/Notification%20on%20delimitation%20300%20wards%20in%20GHMC.pdf GHMC Circle Wise Delimitation Election Ward] | subdivision_name6 = [https://www.ghmc.gov.in/quicklinks/Notification%20on%20delimitation%20300%20wards%20in%20GHMC.pdf West Zone, Serilingampally (North), Circle-48, Miyapur, Ward-241] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 500049 | registration_plate = TG-07 | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | government_type = [[Municipal governance in India|Municipal Corporation]] | governing_body = [[साइबराबाद नगर निगम]] | blank1_name_sec1 = [[Lok Sabha]] constituency | blank1_info_sec1 = [[चेवेल्ला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] | blank2_name_sec1 = [[Vidhan Sabha]] constituency | blank2_info_sec1 = [[सेरिलिंगमपल्ली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सेरिलिंगमपल्ली]] (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)<ref>{{cite web|url=https://www.elections.in/telangana/polling-stations/serilingampally.html|title=Polling Station List Serilingampally Assembly Constituency 2018}}</ref> | leader_title2 = [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधानसभा]] | leader_name2 = अरेकापुडी गांधी(INC) | leader_title3 = [[सांसद]] | leader_name3 = कोण्डा. विश्वेश्वर रेड्डी | website = {{URL|https://cmc.telangana.gov.in/}} | footnotes = }} '''मक्ता महबूबपेट''' (अंग्रेजी: ''[[:en:Maktha Mahabubpet|Maktha Mahabubpet]]'') हैदराबाद के [[मियापुर]] इलाके में स्थित एक गाँव या क्षेत्र का नाम है,<ref name="primegovtland">{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2025/Dec/09/rs-600-crore-govt-land-reclaimed-in-miyapur|title=Rs 600 crore govt land reclaimed in Miyapur}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/hyderabad-family-of-five-including-2-year-old-found-dead-suicide-suspected-9128846|title=Hyderabad Family Of Five, Including 2-Year-Old, Found Dead, Suicide Suspected}}</ref> जो रंगा रेड्डी जिले में आता है, और यहाँ 'आई प्ले आई लर्न' प्री-स्कूल जैसे संस्थान और विभिन्न रेस्टोरेंट हैं, और यह एरिया पिनकोड 500049 के अंतर्गत आता है, जहाँ कई घर और दुकानें भी हैं। यहां [[राष्ट्रीय राजमार्ग ६५|नेशनल हाईवे 65]] (NH65) से पहुंचा जा सकता है, जो हैदराबाद को पुणे और मछलीपट्टनम से जोड़ता है। ==भूगोल== मक्ता महबूबपेट लगभग 17.516017°N 78.348768°E पर, दक्कन के पठार पर लगभग 536 मीटर की ऊँचाई पर स्थित है। यह एक छोटा भौगोलिक क्षेत्र है, जिसे प्रशासनिक रिकॉर्ड में एक वार्ड के रूप में वर्गीकृत किया गया है, और इसके चारों ओर उत्तर में मदीनागुडा, पश्चिम में हफ़ीज़पेट और दक्षिण-पश्चिम में चंदननगर जैसे इलाके हैं। यहाँ का भूभाग हैदराबाद की सवाना जलवायु (उष्णकटिबंधीय आर्द्र और शुष्क) के अनुरूप है, जहाँ औसत वार्षिक वर्षा लगभग 800 mm होती है और तापमान 15 से 40°C के बीच रहता है। इस इलाके में कई जल निकाय हैं, जिनमें प्रमुख मक्ता महबूबपेट झील<ref>{{cite web|url=https://www.hmda.gov.in/wp-content/uploads/2020/07/11th-Phase-Inside-ORR.pdf|title=Notification of FTL Boundaries}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2018/May/20/driving-in-hyderabads-miyapur-is-a-tightrope-walk-1816967.html|title=Driving in Hyderabad's Miyapur is a tightrope walk}}</ref> शामिल है, जो एक स्थानीय जलाशय और मनोरंजक स्थल के रूप में कार्य करती है। मियापुर समूह की आस-पास की झीलों में मियापुर चेरुवु (गुरुनाथम चेरुवु), मीडी कुंटा (BK एन्क्लेव झील) और पटेल चेरुवु शामिल हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.hmda.gov.in/wp-content/uploads/2020/07/11th-Phase-Inside-ORR.pdf|title=NOTIFICATION OF FULL TANK LEVEL BOUNDARIES AND BUFFER ZONES OF LAKES/WATER BODIES IN HYDERABAD METROPOLITAN REGION}}</ref> व्यापक सेरिलिंगमपल्ली मंडल में खनिज संसाधनों में क्वार्ट्ज, फेल्डस्पार और चूना पत्थर शामिल हैं, जहाँ रेत के खनन की गतिविधियाँ सीमित हैं। ==सीमाचिह्न== मक्ता महबूबपेट में कई धार्मिक और प्राकृतिक जगहें हैं, जो इसकी सांस्कृतिक विविधता को दिखाती हैं: *[https://www.google.com/maps/place/Pedda+Kudi+Cheruvu/@17.516903,78.3481531,666m/data=!3m2!1e3!4b1!4m6!3m5!1s0x3bcb8d0032561cd3:0x77c3f3d5a79acd49!8m2!3d17.5168994!4d78.3499738!16s%2Fg%2F11n56vsr5f?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDMwNC4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D मक्ता महबूबपेट झील] (पेद्दा कुडी चेरुवु): मक्ता महबूबपेट इलाके में एक झील,<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/telangana/hydraa-begins-drainage-pipeline-expansion-works-in-miyapur-to-prevent-flooding-1965796|title=HYDRAA Begins Drainage Pipeline Expansion Works in Miyapur to Prevent Flooding}}</ref> जिसका इस्तेमाल लोकल मनोरंजन और बायोडायवर्सिटी को सपोर्ट करने के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/mayor-takes-stock-of-sanitation-civic-issues-in-serilingampally/article69073039.ece|title=Mayor takes stock of sanitation, civic issues in Serilingampally}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2025/Jan/08/hyderabad-mayor-unhappy-with-sanitation-management|title=Hyderabad Mayor unhappy with sanitation management}}</ref> झील के चारों ओर वॉकिंग/रनिंग ट्रैक बनाने का प्लान है।<ref>{{cite web|url=https://www.capitalinformation.net/media/2026-05/12-5-26_pages.pdf|title=pac chairman arekapudi gandhi inspects peddakudi cheruvu beutifications in miyapur}}</ref> फुल टैंक लेवल (FTL) एरिया 17.20 एकड़ दर्ज किया गया है, जो इसे सेरिलिंगमपल्ली इलाके में एक ठीक-ठाक साइज़ की झील बनाता है। *पोचम्मा मंदिर: देवी पोचम्मा, गांव (ग्रामदेवता) और देवी मां को समर्पित एक लोकल हिंदू मंदिर। *वेंकटेश्वर मंदिर: हिंदू पूजा की जगह, खासकर त्योहारों के दौरान। *मक्ता मस्जिद (मस्जिद-ए-अली मुर्तुज़ा) और मस्जिद-ए-हबीब उन्नीसा: मुस्लिम समुदाय की सेवा करने वाली मस्जिद। ==मुख्य घटनाएँ== मई 2024 में, GHMC ने साई ज्योति नगर, मक्ता महबूबपेट में मस्जिद-ए-हबीब उन्निसा की चारदीवारी को यह दावा करते हुए गिरा दिया कि वह पेद्दा कुडी चेरुवु के FTL (पूर्ण टैंक स्तर) पर बनाई गई थी। अगस्त 2025 में, एक दुखद घटना घटी, जिसमें मक्ता महबूबपेट कॉलोनी के एक घर में एक ही परिवार के पाँच सदस्य मृत पाए गए; इसके बाद मियापुर अधिकारियों ने पुलिस जाँच शुरू की। इस मामले में, जिसमें उप्पारी लक्ष्मैया (60), उनकी पत्नी उप्पारी वेंकटम्मा (55), और तीन अन्य लोग शामिल थे, सुरक्षा को लेकर समुदाय की चिंताओं को उजागर किया। दिसंबर 2025 में, HYDRAA ने अवैध अतिक्रमण हटाए और मक्ता महबूबपेट सर्वे नंबर 44 में पाँच एकड़ (जिसकी कीमत 600 करोड़ रुपये है) की कीमती सरकारी ज़मीन वापस हासिल की। यह ज़मीन राज्य सरकार और निजी पक्षों—जिनमें जनप्रिया इंजीनियर्स सिंडिकेट जैसे डेवलपर भी शामिल हैं—के बीच चल रहे एक लंबे विवाद का हिस्सा है; यह विवाद 51 एकड़ ज़मीन के कथित तौर पर धोखाधड़ी से हस्तांतरण से जुड़ा है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/telangana-hc-slaps-rs-10000-fine-on-revenue-secretary/articleshow/93039902.cms|title=Telangana HC slaps Rs 10,000 fine on revenue secretary}}</ref> इस सर्वे क्षेत्र में स्थित कई संपत्तियों को पंजीकरण (रजिस्ट्रेशन) संबंधी समस्याओं का सामना करना पड़ा है, क्योंकि 2013 में कलेक्टर द्वारा जारी एक अधिसूचना में इस ज़मीन को सरकारी ज़मीन घोषित कर दिया गया था; इसके परिणामस्वरूप, संपत्तियों के दस्तावेज़ों को पंजीकृत करवाने के लिए कई याचिकाएँ अदालतों में दायर की गई हैं। सर्वे नंबर 44 का कुल रकबा 260.01 एकड़ है। सेठवार गाँव के रिकॉर्ड के अनुसार, यह पूरी ज़मीन सरकारी ज़मीन के तौर पर दर्ज है और प्राइवेट रजिस्ट्रेशन पर रोक लगाने के लिए इसे रजिस्ट्रेशन एक्ट की धारा 22-A के तहत लिस्ट किया गया है।<ref>{{cite web|url=https://indiankanoon.org/docfragment/113343765/?formInput=deputy%20tahsildar%20%20%20%20%20sortby%3A%20mostrecent|title=Syed Rafiuddin vs The Tahsildar/Special Deputy ... on 24 July, 2025}}</ref> जनवरी 2026 में, HYDRAA ने अवैध अतिक्रमण हटाए और मक्ता महबूबपेट सर्वे नंबर 44 में 15 एकड़ (जिसकी कीमत 3000 करोड़ रुपये है) की कीमती सरकारी ज़मीन वापस हासिल की।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/hydraa-reclaims-15-acres-govt-land-worth-3k-cr-in-miyapur/articleshow/126460244.cms|title=HYDRAA reclaims 15 acres govt land worth 3k cr in Miyapur}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/hydraa-removes-encroachments-from-19-acres-of-government-land/article70495105.ece|title=HYDRAA removes encroachments from 15 acres of govt land in Miyapur worth around ₹3000 crore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/telangana/homes-safe-hydraa-tells-miyapur-residents-1930091|title=Homes Safe, HYDRAA Tells Miyapur Residents}}</ref> अप्रैल 2026 में, बिहार की रहने वाली 26 वर्षीय सॉफ्टवेयर इंजीनियर, इशिका सिंह ने कथित तौर पर मियापुर के मक्ता महबूबपेट स्थित NSK प्लेटिना E-11 अपार्टमेंट में आत्महत्या कर ली;<ref>{{cite web|url=https://www.casemine.com/judgement/in/69ff88ebbe52a023b986b7f9|title=Mr. Neeraj Bansal vs State of Telangana May 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/telangana/hyderabad-newlywed-software-engineer-dies-by-suicide-following-dowry-harassment|title=Hyderabad: Newlywed software engineer dies by suicide following dowry harassment}}</ref> आरोप है कि उनके पति नीरज बंसल उन्हें अतिरिक्त दहेज और अपनी स्टार्ट-अप कंपनी, BeSpoke AI Stylist में पैसे निवेश करने के लिए लगातार प्रताड़ित कर रहे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/crime/news/story/hyderabad-miyapur-ishika-yadav-suicide-dowry-case-pvzs-rpti-2513892-2026-04-03|title=हैदराबाद में शादी के एक महीने बाद सॉफ्टवेयर इंजीनियर इशिका यादव ने किया सुसाइड, पति पर दहेज उत्पीड़न का आरोप}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/newly-married-hyderabad-techie-dies-by-suicide-over-husbands-dowry-torture-11302896|title=Newly Married Hyderabad Techie Dies By Suicide Over Husband's Dowry Torture}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/husband-booked-for-dowry-harassment-after-woman-ends-life/article70814394.ece|title=Husband booked for dowry harassment after woman ends life}}</ref> ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed" heights="150"> चित्र:Boundary Bites Drivein maktha mahaboobpet miyapur.jpg|बाउंड्री बाइट्स ड्राइविन मकथा महबूबपेट चित्र:Satyanarayana enclave maktha mahboobpet.jpg|सत्यनारायण एन्क्लेव मकथा महबूबपेट चित्र:Ambedkar statue miyapur maktha.jpg|अंबेडकर मूर्ति मियापुर मकथा चित्र:Nsk platina maktha mahabubpet 2 blocks hyd.jpg|एनएसके प्लेटिना गेटेड मकता महबूबपेट मियापुर हैदराबाद चित्र:Pochamma temple maktha.jpg|पोचम्मा मंदिर मकथा चित्र:Maktha Mahabubpet full chowk view.jpg|मक्था महाबूबपेट का पूरा चौक का नज़ारा चित्र:Apollo pharmacy maktha mahaboobpet lab test miyapur.jpg|अपोलो फार्मेसी मकथा महबूबपेट चित्र:Masjid-e-Habeeb Unnisa maktha miyapur.jpg|मस्जिद-ए-हबीब उन्नीसा मक्तहा मियापुर </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[हैदराबाद]] * [[रंगारेड्डी ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{हैदराबाद के विषय}} [[श्रेणी:रंगारेड्डी ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:हैदराबाद में मुहल्ले]] ijy2kt9fobnxiz1bfpnszkxn6xzrq26 11वां चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव 0 1607376 6632836 6544873 2026-10-25T04:41:11Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632836 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film Festival | name = 11वां चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव | logo = | logo_size = | image = | image_size = | caption = आधिकारिक पोस्टर | host = [[सुहासिनी मणिरत्नम]] | number = 165 | opening = ''[[लाइक फादर, लाइक सन (2013 फिल्म)|लाइक फादर, लाइक सन]]'' | closing = | location = [[चेन्नई]], भारत | awards = | date = {{Start date|2013|12|12|df=y}} – {{End date|2013|12|19|df=y}} | founded = 2003 | website = {{URL|https://chennaifilmfest.com/}} }} 11वां चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय [[फ़िल्म|फिल्म]] महोत्सव 12 से 19 दिसंबर 2013 तक [[चेन्नई]], [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]], भारत में आयोजित किया गया था। इस कार्यक्रम का आयोजन इंडो सिने एप्रिसिएशन फाउंडेशन (आईसीएएफ) द्वारा [[तमिलनाडु सरकार]] के सहयोग से किया गया था। इस महोत्सव का आयोजन अभिनेत्री-निर्देशक [[सुहासिनी मणिरत्नम]] द्वारा किया गया था और इसका उद्घाटन [[कमल हासन]] और [[आमिर ख़ान|आमिर खान]] ने किया। जापानी ड्रामा फिल्म 'लाइक फादर, लाइक सन' से महोत्सव की शुरुआत हुई। निदेशक [[राकेश ओमप्रकाश मेहरा]] ने समापन समारोह की अध्यक्षता की और पुरस्कार प्रदान किए। थंगा मीनकैल, हरिदास और परदेसी ने तमिल फिल्म प्रतियोगिता जीती और संगीतकार [[अनिरुद्ध रविचंदर]] को नवस्थापित [[अमिताभ बच्चन]] पुरस्कार से सम्मानित किया गया, जो "वर्ष का युवा आइकन" का पुरस्कार है।<ref>{{Cite news|title=163 films from 58 countries at Chennai film fest this year|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/163-films-from-58-countries-at-chennai-film-fest-this-year/article5426661.ece|work=The Hindu|date=2013-12-05|access-date=2026-02-01|issn=0971-751X|language=en-IN}}</ref> ==इतिहास== चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव (सीआईएफएफ) की स्थापना वर्ष 2003 में इंडो सिने एप्रिसिएशन फाउंडेशन (आईसीएएफ) द्वारा की गई थी, जो एक गैर-लाभकारी संस्था है।<ref name="The Hindu">{{Cite news|title=‘An individual is all it takes to make a film festival’|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/an-individual-is-all-it-takes-to-make-a-film-festival/article5422556.ece|work=The Hindu|date=2013-12-05|access-date=2026-02-01|issn=0971-751X|language=en-IN}}</ref> आईसीएएफ एक पंजीकृत फिल्म सोसाइटी है और दूतावासों और [[वाणिज्य]] दूतावासों से फिल्में प्राप्त करके पूरे वर्ष देश केंद्रित समारोहों का आयोजन करके सार्थक सिनेमा को बढ़ावा देने के लिए काम करती है, और इसमें फिल्म निर्देशकों, [[छायाकार|छायाकारों]] और तकनीशियनों सहित लगभग 500 सदस्य हैं। 2008 में, तमिलनाडु सरकार ने इस आयोजन के एक हिस्से को प्रायोजित करके इसका समर्थन करना शुरू किया।<ref>{{Cite news|title=Entries invited for film festival in Dec.|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/entries-invited-for-film-festival-in-dec/article5322780.ece|work=The Hindu|date=2013-11-07|access-date=2026-02-01|issn=0971-751X|language=en-IN}}</ref> अभिनेत्री-निर्देशक सुहासिनी के शामिल होने के बाद 2010 में इस महोत्सव को नया रूप दिया गया, जिससे फिल्म जगत की हस्तियों की महोत्सव के समन्वय में प्रत्यक्ष भागीदारी का मार्ग प्रशस्त हुआ। बाद में, जब शुभचिंतकों के माध्यम से जुटाई गई धनराशि आयोजन को चलाने के लिए पर्याप्त नहीं थी, तो [[राज्य सरकार]] ने अपना समर्थन बढ़ाया और 50 लाख रुपये (59,000 अमेरिकी डॉलर) के दान के साथ उत्सव का वित्तपोषण किया।<ref>{{Cite news|title=Film lovers to get quality fare|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/film-lovers-to-get-quality-fare/article3928987.ece|work=The Hindu|date=2012-09-23|access-date=2026-02-01|issn=0971-751X|language=en-IN}}</ref> ==प्रचार== आयोजकों ने शहर को इस आयोजन में शामिल करने का फैसला किया। सुहासिनी कहती हैं, "तभी हमने फ्लैश मॉब आयोजित करने का निर्णय लिया। इस साल हमारे पास ज़ुम्बा भी है। हमारे पास फेस्टिवल टी-शर्ट, [[स्वयंसेवा|छात्र स्वयंसेवक]], अधिक सिनेमा हॉल और कई सितारे भी हैं।<ref name="The Hindu"/> जनता के बीच उत्सव का प्रचार करने के उद्देश्य से, आयोजकों ने समुद्र तट पर फ्लैश मॉब डांस और ज़ुम्बा का आयोजन किया। 11 दिसंबर 2013 को, कार्यक्रम शुरू होने से एक दिन पहले, पेशेवर नृत्य समूह 'द एस कम्युनिटी ऑफ एंटरटेनमेंट' के नर्तकों ने एक्सप्रेस एवेन्यू के एट्रियम में एक फ्लैश मॉब प्रस्तुत किया। इस पांच मिनट के प्रदर्शन में विजय सेतुपति, जयम रवि, सुहासिनी आदि भी शामिल हुए।<ref>{{Cite news|title=Shaking a leg to welcome film fest|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/|work=The Hindu|date=2013-12-11|access-date=2026-02-01|issn=0971-751X|language=en-IN}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत में फिल्म महोत्सव]] qtzu62hh43wa0femd777zh1wr7h6dfu 6632853 6632836 2026-10-25T05:09:58Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632853 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film Festival | name = 11वां चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव | logo = | logo_size = | image = | image_size = | caption = आधिकारिक पोस्टर | host = [[सुहासिनी मणिरत्नम]] | number = 165 | opening = ''[[लाइक फादर, लाइक सन (2013 फिल्म)|लाइक फादर, लाइक सन]]'' | closing = | location = [[चेन्नई]], भारत | awards = | date = {{Start date|2013|12|12|df=y}} – {{End date|2013|12|19|df=y}} | founded = 2003 | website = {{URL|https://chennaifilmfest.com/}} }} 11वां चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय [[फ़िल्म|फिल्म]] महोत्सव 12 से 19 दिसंबर 2013 तक [[चेन्नई]], [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]], भारत में आयोजित किया गया था। इस कार्यक्रम का आयोजन इंडो सिने एप्रिसिएशन फाउंडेशन (आईसीएएफ) द्वारा [[तमिलनाडु सरकार]] के सहयोग से किया गया था। इस महोत्सव का आयोजन अभिनेत्री-निर्देशक [[सुहासिनी मणिरत्नम]] द्वारा किया गया था और इसका उद्घाटन [[कमल हासन]] और [[आमिर ख़ान|आमिर खान]] ने किया। जापानी ड्रामा फिल्म 'लाइक फादर, लाइक सन' से महोत्सव की शुरुआत हुई। निदेशक [[राकेश ओमप्रकाश मेहरा]] ने समापन समारोह की अध्यक्षता की और पुरस्कार प्रदान किए। थंगा मीनकैल, हरिदास और परदेसी ने तमिल फिल्म प्रतियोगिता जीती और संगीतकार [[अनिरुद्ध रविचंदर]] को नवस्थापित [[अमिताभ बच्चन]] पुरस्कार से सम्मानित किया गया, जो "वर्ष का युवा आइकन" का पुरस्कार है।<ref>{{Cite news|title=163 films from 58 countries at Chennai film fest this year|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/163-films-from-58-countries-at-chennai-film-fest-this-year/article5426661.ece|work=The Hindu|date=2013-12-05|access-date=2026-02-01|issn=0971-751X|language=en-IN}}</ref> ==इतिहास== चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव (सीआईएफएफ) की स्थापना वर्ष 2003 में इंडो सिने एप्रिसिएशन फाउंडेशन (आईसीएएफ) द्वारा की गई थी, जो एक गैर-लाभकारी संस्था है।<ref name="The Hindu">{{Cite news|title=‘An individual is all it takes to make a film festival’|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/an-individual-is-all-it-takes-to-make-a-film-festival/article5422556.ece|work=The Hindu|date=2013-12-05|access-date=2026-02-01|issn=0971-751X|language=en-IN}}</ref> आईसीएएफ एक पंजीकृत फिल्म सोसाइटी है और दूतावासों और [[वाणिज्य]] दूतावासों से फिल्में प्राप्त करके पूरे वर्ष देश केंद्रित समारोहों का आयोजन करके सार्थक सिनेमा को बढ़ावा देने के लिए काम करती है, और इसमें फिल्म निर्देशकों, [[छायाकार|छायाकारों]] और तकनीशियनों सहित लगभग 500 सदस्य हैं। 2008 में, तमिलनाडु सरकार ने इस आयोजन के एक हिस्से को प्रायोजित करके इसका समर्थन करना शुरू किया।<ref>{{Cite news|title=Entries invited for film festival in Dec.|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/entries-invited-for-film-festival-in-dec/article5322780.ece|work=The Hindu|date=2013-11-07|access-date=2026-02-01|issn=0971-751X|language=en-IN}}</ref> अभिनेत्री-निर्देशक सुहासिनी के शामिल होने के बाद 2010 में इस महोत्सव को नया रूप दिया गया, जिससे फिल्म जगत की हस्तियों की महोत्सव के समन्वय में प्रत्यक्ष भागीदारी का मार्ग प्रशस्त हुआ। बाद में, जब शुभचिंतकों के माध्यम से जुटाई गई धनराशि आयोजन को चलाने के लिए पर्याप्त नहीं थी, तो [[राज्य सरकार]] ने अपना समर्थन बढ़ाया और 50 लाख रुपये (59,000 अमेरिकी डॉलर) के दान के साथ उत्सव का वित्तपोषण किया।<ref>{{Cite news|title=Film lovers to get quality fare|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/film-lovers-to-get-quality-fare/article3928987.ece|work=The Hindu|date=2012-09-23|access-date=2026-02-01|issn=0971-751X|language=en-IN}}</ref> ==प्रचार== आयोजकों ने शहर को इस आयोजन में शामिल करने का फैसला किया। सुहासिनी कहती हैं, "तभी हमने फ्लैश मॉब आयोजित करने का निर्णय लिया। इस साल हमारे पास ज़ुम्बा भी है। हमारे पास फेस्टिवल टी-शर्ट, [[स्वयंसेवा|छात्र स्वयंसेवक]], अधिक सिनेमा हॉल और कई सितारे भी हैं।<ref name="The Hindu"/> जनता के बीच उत्सव का प्रचार करने के उद्देश्य से, आयोजकों ने समुद्र तट पर फ्लैश मॉब डांस और ज़ुम्बा का आयोजन किया। 11 दिसंबर 2013 को, कार्यक्रम शुरू होने से एक दिन पहले, पेशेवर नृत्य समूह 'द एस कम्युनिटी ऑफ एंटरटेनमेंट' के नर्तकों ने एक्सप्रेस एवेन्यू के एट्रियम में एक फ्लैश मॉब प्रस्तुत किया। इस पांच मिनट के प्रदर्शन में विजय सेतुपति, जयम रवि, सुहासिनी आदि भी शामिल हुए।<ref>{{Cite news|title=Shaking a leg to welcome film fest|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/|work=The Hindu|date=2013-12-11|access-date=2026-02-01|issn=0971-751X|language=en-IN}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत में फिल्म महोत्सव]] en1mrojhfww991iqchylfp1nqpu68p1 अजयमेरु कोट 0 1607427 6632654 6536055 2026-10-24T19:46:14Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632654 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} [[File:Dadeldhura Ajayameharu kot Baithak.jpg|thumb|सभा स्थल]] अजयमेरु कोट कार्तिकेयपुर राजवंशजका डोटी किल्ला है । वर्तमान नेपालका सुदूरपश्चिम डडेल्धुरा जिल्ला का अजमेरु गाउँपालिका ६ मे अवस्थित है ।कार्तिकेयपुर (कत्यूरी)राज्य शासन कालमे अजमेरु कोट, <nowiki>[[उकु कोट]]</nowiki>, <nowiki>[[रिसेडी कोट]]</nowiki> और <nowiki>[[निरोली कोट]]</nowiki>का बहुत महत्व था ।उल्लेखित स्थान पर अभिभि कोटका भग्न वशेष विद्यमान है <ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/ghumphir/ghumphir-experience/227307 |title=अजयमेरुकोट जहाँ प्राचीन कलाको उत्कृष्ट नमूना देख्न पाइन्छ - सेतोपाटी अनलाईन डटकम |access-date=2 फ़रवरी 2026 |archive-date=25 जनवरी 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125080538/https://www.setopati.com/ghumphir/ghumphir-experience/227307 |url-status=dead }}</ref>।अजमेरुकोट राजा अजयपाल के नाम से जुडा है । इस स्थानपर कोट(दरवार) , नाउला, देवल वहुत पुरातात्वकी वस्तु पडे है । नेपाल सरकार यिनका उत्खननमे क्रियासिल हो रहा है ।डोटी मे यिनो स्थानका महत्व चर्चा वहुत होती है । ==इतिहास== इसकी स्थापना 13 वीं शताब्दी में डोटेली राजा निरंजन मल्ला के अधीन कात्युरी वंश के राजकुमार द्वारा की गई थी।<ref name="seto01">{{Cite web | title = अजयमेरुकोट जहाँ प्राचीन कलाको उत्कृष्ट नमूना देख्न पाइन्छ | work = Setopati | accessdate = 2021-01-28 | url = https://www.setopati.com/ghumphir/ghumphir-experience/227307/ }}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web| title = Excavation works begin in Dadeldhura's Ajaymerukot |url = https://risingnepaldaily.com/news/57537 }}</ref> महल के खंडहरों में राजा निरय पालदेव द्वारा 1419 ईसा पूर्व (1362-1363) में जारी किया गया एक तांबे का शिलालेख मिला है। ==महल के खंडहर== [[File:Ajayamerukot. Dadeldhura Pal.jpg|thumb|महल के खंडह]] महल के खंडहरों में सात मंजिला मुख्य महल शामिल है। महल से स्नानघर तक एक पक्की सीढ़ी जाती है। महल के अग्रभाग पर की गई पत्थर की नक्काशी को भारत के जाद कलाकारों द्वारा तराशा गया माना जाता है। महल के निचले हिस्से में एक सभा भवन स्थित है। लंबे समय तक इन खंडहरों की उपेक्षा की गई।<ref>{{Cite web| title = एतिहासिक अजयमेरुकोट क्षेत्रमा सरसफाइ (फोटो फिचर)| work = Unity Khabar| accessdate = 2021-01-28| date = 2019-10-16| url = http://unitykhabar.com/8600/2019/10/16/| archive-date = 2021-02-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20210203182123/http://unitykhabar.com/8600/2019/10/16/| url-status = dead}}</ref> 2074 बीएस में, सरकार ने एक योजना बनाकर संरक्षण प्रयास शुरू किए, हालांकि स्थानीय लोगों द्वारा क्षेत्र पर अतिक्रमण ने इस प्रयास को प्रभावित किया है।<ref>{{Cite web| title = मल्ल कालको इतिहास बोकेको अजयमेरुकोट क्षेत्र पर्‍यो अतिक्रमणमा| work = Thaha Khabar| accessdate = 2021-01-28| url = https://thahakhabar.com/news/21978/}}</ref><ref>{{Cite web| last = रातोपाटी| title = डडेल्धुराको अजयमेरुकोट गुरुयोजना निर्माण गरिने| work = RatoPati| accessdate = 2021-01-28| url = https://ratopati.com/story/10440}}</ref><ref>{{Cite web| title = अतिक्रमणको चपेटामा अजयमेरुकोट – Saurahaonline.com| accessdate = 2021-01-28| url = https://saurahaonline.com/2018/12/87538/| archive-date = 1 फ़रवरी 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210201140536/https://saurahaonline.com/2018/12/87538/| url-status = dead}}</ref> ==ग्यालरी== <gallery> चित्र:Ajameru_Fort,_अजयमेरु_कोट_स्थल.jpg|अंगूठाकार|अजयमेरु कोट स्थल File:Ajayamerukot.jpg|अजयमेरुकोट File:Ajamerukot-Dadeldhura-मध्यकालीन डोटी क्षेत्रको कार्तिकेयपुर् वंशज निरय पाल राजाको कोट स्थल अजयमेरु.jpg|अजयमेरुकोट </gallery> ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:नेपाल के ऐतिहासिक जगह]] 55r03ncr2hi4oaz9sskpyp4pf6f4d3n अफ़ग़ानिस्तान में रमज़ान 0 1609177 6632779 6536553 2026-10-25T02:37:21Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632779 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} रमज़ान मुबारक इस्लामी दुनिया में आध्यात्मिक नवीनीकरण, इबादत और पारस्परिक सहानुभूति का महीना है। '''अफ़ग़ानिस्तान में रमज़ान''' का महत्व विशेष रूप से स्पष्ट दिखाई देता है। कई दशकों के राजनीतिक और सामाजिक उतार-चढ़ाव के बावजूद अफ़ग़ान जनता रमज़ान को अत्यंत श्रद्धा, सादगी और सामूहिक भावना के साथ मनाती है। == मस्जिदें == रमज़ान का चाँद दिखाई देते ही अफ़ग़ानिस्तान के शहरों और गाँवों में एक आध्यात्मिक वातावरण बन जाता है। मस्जिदें आबाद हो जाती हैं और पाँचों वक्त की नमाज़ के साथ तरावीह का विशेष प्रबंध किया जाता है। राजधानी काबुल की बड़ी मस्जिदों में हज़ारों लोग तरावीह अदा करने के लिए एकत्र होते हैं, जबकि मजार-ए-शरीफ़ में स्थित रौज़ा-ए-हज़रत अली में रमज़ान की रातों का दृश्य अत्यंत गरिमामय और आध्यात्मिक होता है। == सहर और इफ़्तार == अफ़ग़ान समाज में सहरी और इफ़्तार को पारिवारिक मिलन का विशेष स्थान प्राप्त है। सहरी के समय घरों में सादा किंतु पौष्टिक भोजन तैयार किया जाता है, जिनमें रोटी, चावल, चाय और स्थानीय व्यंजन शामिल होते हैं। इफ़्तार के समय दरी पर खजूर, फल, सूप और अन्य पारंपरिक खाद्य पदार्थ रखे जाते हैं। कई सक्षम व्यक्ति मस्जिदों और सार्वजनिक स्थानों पर सामूहिक इफ़्तार की व्यवस्था भी करते हैं, जिससे भाईचारे और समानता की भावना सुदृढ़ होती है। रमज़ान की प्रत्येक शाम इफ़्तार के अवसर पर अफ़ग़ान परिवार विभिन्न स्वादिष्ट और सांस्कृतिक रूप से विशिष्ट व्यंजन तैयार करते हैं, जो सबके लिए सामूहिक आनंद का कारण बनते हैं। इनमें बोलानी (आलू या सब्ज़ियों से भरी हुई पारंपरिक रोटी), आशाक या आय खानुम जैसे स्थानीय मांसाहारी व्यंजन, मंटू (भाप में पके मांस से भरे पकौड़े/डम्पलिंग) और पकौड़ा जैसी चीज़ें शामिल हैं, जिन्हें परिवार और मित्र साथ बैठकर खाते हैं। रमज़ान के दौरान और उसके बाद विशेष रूप से मीठे में फ़िरनी जैसी हल्की और सुगंधित मिठाई भी बनाई जाती है, जो दिन भर के रोज़े के बाद ताज़गी देती है। ये सभी अफ़ग़ानी व्यंजन न केवल शरीर को ऊर्जा प्रदान करते हैं, बल्कि परिवार और मित्रों के बीच प्रेम और साझेदारी का सुंदर प्रतीक भी हैं।<ref>{{Cite web |title= Afghanaid’s Guide to Ramadan |url= https://www.afghanaid.org.uk/afghanaids-guide-to-ramadan |publisher= Afghanaid |date= 2023 |language= en |access-date= 24 February 2026}}</ref> == दान और परोपकार == रमज़ान में दान और परोपकार की परंपरा अफ़ग़ानिस्तान में गहराई से जुड़ी हुई है। लोग ज़कात और फ़ित्रा अदा करने में बढ़-चढ़कर भाग लेते हैं, विशेषकर उन परिवारों की सहायता की जाती है जो आर्थिक कठिनाइयों से जूझ रहे हों। ग्रामीण क्षेत्रों में पड़ोसी एक-दूसरे के घर भोजन भेजते हैं, जिससे सामाजिक संबंध और अधिक मज़बूत होते हैं। == कार्य समय == शैक्षणिक संस्थानों और कार्यालयों के कार्य समय भी रमज़ान में बदल दिए जाते हैं ताकि रोज़ेदारों को सुविधा मिल सके। बाज़ारों में दिन के समय अपेक्षाकृत शांति रहती है, जबकि इफ़्तार से पहले ख़रीदारी की काफ़ी भीड़ देखने को मिलती है। देर रात तक चायख़ानों और बाज़ारों में रौनक बनी रहती है, जहाँ लोग इबादत के बाद आपसी बातचीत और मेल-मिलाप में समय बिताते हैं।<ref>{{Cite web |title= Ramadan in Afghanistan – Customs and Traditions |url= https://www.ecieco.org/article/ramadan-in-afghanistan |publisher= EciEco |date= 19 February 2026 |language= en |access-date= 24 February 2026 }}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == चुनौतियाँ == अफ़ग़ानिस्तान की वर्तमान परिस्थितियों के बावजूद रमज़ान लोगों के लिए आशा, धैर्य और एकता का संदेश लेकर आता है। यह महीना उन्हें आध्यात्मिक शांति प्रदान करता है और कठिनाइयों के बीच नई ऊर्जा और हौसला देता है। इस प्रकार रमज़ान मुबारक अफ़ग़ानिस्तान में केवल धार्मिक कर्तव्य निभाने का समय नहीं, बल्कि सामाजिक सामंजस्य और मानवीय सहानुभूति को बढ़ावा देने का भी महत्वपूर्ण अवसर है। == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देशानुसार रमज़ान]] mj7lz19g4eb7axj58gyy66f2sdhkfne सदस्य:विक्रम प्रताप/शीह लॉग 2 1609848 6632736 6632086 2026-10-25T00:42:41Z विक्रम प्रताप 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:मुफ्ती सैय्यद तनमीक अहमद]]. 6632736 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:16, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अशोक हमराही]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:20, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:शास्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:24, 7 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 8 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फिरदौसी]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:25, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:33, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अम्मार सिंघ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:55, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस बर्थडेस]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:02, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑन वॉर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:06, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Abhinav Shahi (Music Producer)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:19, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Korean Solidarity of Civilian Military Employees]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:47, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:KSCME]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전군연]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전국군무원연대]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वाइब (2026 फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:52, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:प्रमुख लेख/पुरालेख/२०१९]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:02, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:27, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:धीरेंद्र कृष्री शास्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:39, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tagore faimly]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:09, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राहुल द्विवेदी 'स्मित']]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:15, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साहित्य रागिनी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:10, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सरणी (आँकड़ा संरचना)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: बिना लेख का वार्ता पृष्ठ} 08:16, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भक्तिविनोद ठाकुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कृत्रिम सामान्य बुद्धिमत्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:45, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:डॉ. अशोक कुमार मिश्र "क्षितिज"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:19, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नागेश पांडेय संजय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्राह्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:58, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Aneesh Sharma (Actor)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:03, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:मेघनाथ सिंह खंगार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकियीदिया:नया लेच कैसे बनायें]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:30, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Meva ram suthar barmer]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:24, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्रिक्ऋस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:31, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ysarmy/खेल का मैदान]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:01, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:केवल कुमार (संगीतकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:36, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राय वंश]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:43, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:लेजेंड बर्थडेज (Legend Birthdays)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:54, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Nimesh2026]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:03, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:01, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:संपादनबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भुज और कोटि/पुरालेख 1]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 12:51, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant gautam]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:55, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:07, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:यूरोप की परिषद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:17, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एलेन ऑक्टेवियन ह्यूम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रोमन केथोलिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हेलेन ख़ान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 18:19, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:HHyderabad Ki Awaaz News Digital Media]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:47, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant Rao Ambedkar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:48, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इन्फ्लुएंसर बर्थडेज़ (Influencer Birthdays)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 23:30, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Mohit.avasya.rajput]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:32, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ghanshyam andola]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:26, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Amit anay singh]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रभा पंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पीपल यूएसए]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:13, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री टेढ़ेश्वर नाथ मंदिर]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:53, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नितिन श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:45, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:46, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कोमल निषाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:52, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आत्मनैर्भर्य]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:53, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Bipin devdas]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:09, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सुनील आंबेकर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:01, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भाई भाई टायर एंड पार्ट्स (Bhai Bhai Tyre and Parts)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गेटी इमेजेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:03, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:तेजा समाज सेवा संघ (Tss Sangh]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बालन नदी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 00:18, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हिन्दू धर्म और सनातन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:10, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:2017 CONCACAF गोल्ड कप]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:39, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Draft : मेहुल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:48, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनीता प्रेम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:05, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनुवाद और साहित्य]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:19, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Subhash Kisku]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अल्जीरिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अल्जीरिया} 03:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अवकाश सिंह]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:47, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:लेख विज़ार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:54, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepch71/ कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:32, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:38, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:39, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अरशद खान(बाल साहित्यकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:58, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फैमिली फुल हाउस विथ रोहित शर्मा]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 07:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:द कुलदीप बाबा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:46, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Govinda katariya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अभिषेक पाण्डेय "रूपक"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:18, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आलापुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:56, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:36, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:निकारागुआई सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:37, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:उकु कोट]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 15:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 16:25, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री दयानंद पांडेय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:26, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ग्लॉक 17]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पब्लिक (Famous Public)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:01, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एन एस इंडिया]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:41, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}) 19:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गास्पेल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विवेक अत्रे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bsand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत nahin} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Esand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत नहीं} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:10 INR Obs 2017.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:10_INR_Obs_2017.jpg}} log]): [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:33, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशिया में एयरलाइंस की सूची]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:58, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशियाई खेलों में भारत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 10:03, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एस्टोनिया के प्रधान मंत्री]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 14:08, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐडवर्ड थॉर्नडाइक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:21, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐनी लिस्टर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:25, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐवलांश ब्रेकडाउन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:30, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑर्डोविशाई]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Rohit Raj sharma]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बेल्जियम महिला क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रिया दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रिया महिला क्रिकेट टीम का बेल्जियम दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ओसमान सागर]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: पहले से मौजूद उचित लेख[[उस्मान सागर]]} 20:20, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कण्हपा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कन्नप्पा]]} 03:45, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कपड़ा रसायन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कर्क संक्रान्ति]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[अयनांत]]} 04:39, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कल्पना सैनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[डॉ कल्पना सैनी]]} 06:16, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का इतिहास} 09:13, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एम. डी. अण्डोला]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:52, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैनिक क्षत्रिय]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 11:00, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:से ऑलवेज़ ट्रुथ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:काली पुराण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कालिका पुराण]]} 11:59, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कासगंज (कांशीराम नगर) जिला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कासगंज ज़िला]]} 12:10, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अक्षत तिवारी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 12:49, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राहुल सिन्हा (पत्रकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:36, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Maurya vanshi Ashish Kumar mourya]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:37, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भूगोल} 23:29, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#सरकार और राजनीति} 23:31, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया की भाषाएँ]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भाषाएँ} 23:32, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D. N. Verma - Barabanki]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:10, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आग्नेश सावाई]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:00, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आसुतोष कुमार उर्फ स्वामी आसुतोष मुनि जी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:52, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Hyderabad Ki Awaaz News/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:46, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राज विश्वकर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:25, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ms fouzia Fatima ceo]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:26, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक मिश्र "नाहिल"/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:27, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुमारप्पा ग्राम स्वराज संस्थान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुरु (बीमारी)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कुरु रोग]]} 19:55, 30 सितंबर 2026 (UTC) === अक्टूबर 2026 === # [[:परशुराम सेना]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:14, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मन्जु तोमर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:17, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शहीद सआदत खां]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:19, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वैशालीताई देशमुख]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:00, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dilipsongra9]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:49, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Draft:Birmi Patta]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:16, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सीन 75]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:18, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सपोटरा (कस्बा)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राव लुणकरण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:22, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भैरुँलाल भारद्वाज]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भारत की विलुप्तप्रायः प्रजातियाँ]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की किला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:24, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नीदरलैंड के प्रांत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:25, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:देवी कृष्णप्रिया]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डायटोमाइट]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:जनकल्याणकारी दिवस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:27, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:चुफुत-काले]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:28, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:काला चना घूमनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:32, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कार्तिक राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:33, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कमलानंद झा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:एस्की-केरमेन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Manarajganj estate]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:35, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:विकिपरियोजना संगीत/वार्ता]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:40, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:सहायता डेस्क]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:41, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:42, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026/मूल्यांकन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:43, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Khan aashib.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:50, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Devkinandan Thakur Ji.png]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:55, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:ANIL SUKHWAL.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:58, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Pawar Rajput.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:02, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already bureaucrat]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:05, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already sysop]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Cite article link]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:07, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Gadget-dropdown-menus.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Geshi.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Nologinlink]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:10, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Rules.js]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Sitesupportpage]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Spheading]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Stub]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Villagepump]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:13, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Wikimedia-copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:World Cinema]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:प्रमुख चित्र जनवरी २०२५]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:15, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता वार्ता:नया लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:17, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:संस्कृति/चयनित लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:पृथ्वी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद रफत नेता जी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:07, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रावल समरसिंह]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:37, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालप्रसाद मेवाड]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:38, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विविध तीर्थकल्प (जिनप्रभ सूरि)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:39, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कटासिन का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित लेख मौजूद [[कातासिन की लड़ाई]] और जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है} 20:45, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:तराइन का प्रथम युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:48, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोविंद राय]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:49, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शिहाबुद्दीन गोरी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:50, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भैरोवाल की लड़ाई]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 30/09/2026)} 21:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चपाती आंदोलन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:07, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रूप सिंह राठौड़]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:15, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खजवा का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 23/09/2026)} 21:22, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राती घाटी का युद्ध]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:25, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नकटी रानी कर्णावती]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:28, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:काल की सापेक्षता]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:03, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा ककुद्मी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:04, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा हरिश्चन्द्र (फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:01, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:इस सप्ताह का सुधार हेतु लेख/2026/41]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कूफा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कूफ़ा]]} 13:08, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राजेश मिश्र]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:47, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:केटीएम 200 ड्यूक]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:00, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैथॅलिक चर्च]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैथोलिक गिरजाघर} 17:22, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भोजपुर का इतिहास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय, भारत सरकार]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय} 22:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्वार्कसिटी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 14:02, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खमन ढोकला]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ढोकला} 16:05, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 16:58, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 00:45, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:ग्लॉक 17]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 00:51, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया की राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 01:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गुरू अमरदास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[गुरु अमर दास]]} 01:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आकाश नंदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:जीएस पंवार]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोलाकाबास]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 10:47, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रामीण विकास राज्यमंत्री, भारत सरकार]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[ग्रामीण विकास मंत्रालय]]} 11:05, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रीनलैंड का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ग्रीनलैण्ड} 11:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:घाना का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: घाना} 11:28, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1833 (Saint Helena Act 1833 / Charter Act of 1833]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1853 (Charter Act of 1853)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:38, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आलोक कुमार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:20, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कौशिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कश्यप]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सकरवार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:54, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:00, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 12:01, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जबाला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: मूल शोध} 16:19, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जर्मनसोसाइटीफॉरस्टेमसेलरिसेर्च]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 16:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जवान(फिल्म)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोरडा (राजस्थान)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:11, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ज़ोहर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:16, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जाबर महादेव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:20, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जामखेड तहसील]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:22, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जिंदल स्टील]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[जिन्दल स्टील एण्ड पॉवर लिमिटेड]]} 09:31, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जेसन केनी]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:39, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नवज्योत सिंह ठाकुर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:34, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जैव शोधक]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 02:50, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan-1.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan-1.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:Sudhanshu Krishn Rai]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:52, 12 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जॉइन मी डिजिटल मीडिया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:55, 12 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ अँकुर त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:27, 13 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवीण कम्बोज भारतीय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 13 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Sudhanshu Krishn Rai]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 05:09, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Syed Taneesh Ahmad]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:00, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सुनील कुमार (कबड्डी)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:48, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D.muniappan]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:42, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बाबुषा कोहली]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:44, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थानियारासु]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:48, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:टॉमस यंग]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[थॉमस यंग]]} 08:02, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नदीम कुरैशी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 09:21, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr shobha Bhardwaj]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:25, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr. Ankur Bharti]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:24, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr. Ankur Bharti]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:25, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:अमन जी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 02:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sandy bhandari 172737]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:15, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionMaintainer.js]]: [[वि:शीह#स1|शीह स1]] ({{tl|db-userreq}}) 09:18, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Anand Singh Dhami]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:24, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बजरंग मुनि]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:56, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाइगर मूलर काउण्टर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 01:57, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tusharphogat83]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:20, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मुफ्ती सैय्यद तनमीक अहमद]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:42, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) kehewm4aqmov8l366r43uelzep6bzp3 6632738 6632736 2026-10-25T00:44:17Z विक्रम प्रताप 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:पुरकाजी सेवा संगठन]]. 6632738 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:16, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अशोक हमराही]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:20, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:शास्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:24, 7 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 8 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फिरदौसी]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:25, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:33, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अम्मार सिंघ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:55, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस बर्थडेस]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:02, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑन वॉर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:06, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Abhinav Shahi (Music Producer)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:19, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Korean Solidarity of Civilian Military Employees]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:47, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:KSCME]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전군연]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전국군무원연대]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वाइब (2026 फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:52, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:प्रमुख लेख/पुरालेख/२०१९]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:02, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:27, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:धीरेंद्र कृष्री शास्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:39, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tagore faimly]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:09, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राहुल द्विवेदी 'स्मित']]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:15, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साहित्य रागिनी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:10, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सरणी (आँकड़ा संरचना)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: बिना लेख का वार्ता पृष्ठ} 08:16, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भक्तिविनोद ठाकुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कृत्रिम सामान्य बुद्धिमत्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:45, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:डॉ. अशोक कुमार मिश्र "क्षितिज"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:19, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नागेश पांडेय संजय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्राह्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:58, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Aneesh Sharma (Actor)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:03, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:मेघनाथ सिंह खंगार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकियीदिया:नया लेच कैसे बनायें]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:30, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Meva ram suthar barmer]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:24, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्रिक्ऋस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:31, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ysarmy/खेल का मैदान]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:01, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:केवल कुमार (संगीतकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:36, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राय वंश]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:43, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:लेजेंड बर्थडेज (Legend Birthdays)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:54, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Nimesh2026]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:03, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:01, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:संपादनबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भुज और कोटि/पुरालेख 1]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 12:51, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant gautam]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:55, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:07, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:यूरोप की परिषद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:17, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एलेन ऑक्टेवियन ह्यूम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रोमन केथोलिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हेलेन ख़ान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 18:19, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:HHyderabad Ki Awaaz News Digital Media]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:47, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant Rao Ambedkar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:48, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इन्फ्लुएंसर बर्थडेज़ (Influencer Birthdays)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 23:30, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Mohit.avasya.rajput]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:32, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ghanshyam andola]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:26, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Amit anay singh]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रभा पंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पीपल यूएसए]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:13, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री टेढ़ेश्वर नाथ मंदिर]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:53, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नितिन श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:45, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:46, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कोमल निषाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:52, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आत्मनैर्भर्य]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:53, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Bipin devdas]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:09, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सुनील आंबेकर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:01, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भाई भाई टायर एंड पार्ट्स (Bhai Bhai Tyre and Parts)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गेटी इमेजेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:03, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:तेजा समाज सेवा संघ (Tss Sangh]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बालन नदी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 00:18, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हिन्दू धर्म और सनातन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:10, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:2017 CONCACAF गोल्ड कप]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:39, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Draft : मेहुल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:48, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनीता प्रेम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:05, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनुवाद और साहित्य]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:19, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Subhash Kisku]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अल्जीरिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अल्जीरिया} 03:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अवकाश सिंह]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:47, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:लेख विज़ार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:54, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepch71/ कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:32, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:38, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:39, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अरशद खान(बाल साहित्यकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:58, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फैमिली फुल हाउस विथ रोहित शर्मा]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 07:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:द कुलदीप बाबा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:46, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Govinda katariya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अभिषेक पाण्डेय "रूपक"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:18, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आलापुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:56, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:36, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:निकारागुआई सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:37, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:उकु कोट]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 15:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 16:25, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री दयानंद पांडेय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:26, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ग्लॉक 17]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पब्लिक (Famous Public)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:01, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एन एस इंडिया]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:41, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}) 19:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गास्पेल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विवेक अत्रे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bsand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत nahin} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Esand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत नहीं} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:10 INR Obs 2017.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:10_INR_Obs_2017.jpg}} log]): [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:33, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशिया में एयरलाइंस की सूची]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:58, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशियाई खेलों में भारत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 10:03, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एस्टोनिया के प्रधान मंत्री]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 14:08, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐडवर्ड थॉर्नडाइक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:21, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐनी लिस्टर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:25, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐवलांश ब्रेकडाउन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:30, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑर्डोविशाई]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Rohit Raj sharma]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बेल्जियम महिला क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रिया दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रिया महिला क्रिकेट टीम का बेल्जियम दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ओसमान सागर]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: पहले से मौजूद उचित लेख[[उस्मान सागर]]} 20:20, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कण्हपा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कन्नप्पा]]} 03:45, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कपड़ा रसायन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कर्क संक्रान्ति]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[अयनांत]]} 04:39, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कल्पना सैनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[डॉ कल्पना सैनी]]} 06:16, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का इतिहास} 09:13, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एम. डी. अण्डोला]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:52, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैनिक क्षत्रिय]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 11:00, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:से ऑलवेज़ ट्रुथ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:काली पुराण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कालिका पुराण]]} 11:59, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कासगंज (कांशीराम नगर) जिला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कासगंज ज़िला]]} 12:10, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अक्षत तिवारी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 12:49, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राहुल सिन्हा (पत्रकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:36, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Maurya vanshi Ashish Kumar mourya]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:37, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भूगोल} 23:29, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#सरकार और राजनीति} 23:31, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया की भाषाएँ]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भाषाएँ} 23:32, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D. N. Verma - Barabanki]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:10, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आग्नेश सावाई]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:00, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आसुतोष कुमार उर्फ स्वामी आसुतोष मुनि जी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:52, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Hyderabad Ki Awaaz News/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:46, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राज विश्वकर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:25, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ms fouzia Fatima ceo]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:26, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक मिश्र "नाहिल"/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:27, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुमारप्पा ग्राम स्वराज संस्थान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुरु (बीमारी)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कुरु रोग]]} 19:55, 30 सितंबर 2026 (UTC) === अक्टूबर 2026 === # [[:परशुराम सेना]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:14, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मन्जु तोमर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:17, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शहीद सआदत खां]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:19, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वैशालीताई देशमुख]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:00, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dilipsongra9]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:49, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Draft:Birmi Patta]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:16, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सीन 75]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:18, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सपोटरा (कस्बा)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राव लुणकरण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:22, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भैरुँलाल भारद्वाज]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भारत की विलुप्तप्रायः प्रजातियाँ]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की किला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:24, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नीदरलैंड के प्रांत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:25, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:देवी कृष्णप्रिया]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डायटोमाइट]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:जनकल्याणकारी दिवस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:27, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:चुफुत-काले]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:28, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:काला चना घूमनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:32, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कार्तिक राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:33, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कमलानंद झा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:एस्की-केरमेन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Manarajganj estate]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:35, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:विकिपरियोजना संगीत/वार्ता]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:40, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:सहायता डेस्क]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:41, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:42, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026/मूल्यांकन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:43, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Khan aashib.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:50, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Devkinandan Thakur Ji.png]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:55, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:ANIL SUKHWAL.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:58, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Pawar Rajput.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:02, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already bureaucrat]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:05, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already sysop]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Cite article link]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:07, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Gadget-dropdown-menus.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Geshi.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Nologinlink]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:10, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Rules.js]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Sitesupportpage]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Spheading]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Stub]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Villagepump]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:13, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Wikimedia-copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:World Cinema]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:प्रमुख चित्र जनवरी २०२५]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:15, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता वार्ता:नया लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:17, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:संस्कृति/चयनित लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:पृथ्वी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद रफत नेता जी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:07, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रावल समरसिंह]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:37, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालप्रसाद मेवाड]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:38, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विविध तीर्थकल्प (जिनप्रभ सूरि)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:39, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कटासिन का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित लेख मौजूद [[कातासिन की लड़ाई]] और जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है} 20:45, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:तराइन का प्रथम युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:48, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोविंद राय]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:49, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शिहाबुद्दीन गोरी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:50, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भैरोवाल की लड़ाई]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 30/09/2026)} 21:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चपाती आंदोलन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:07, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रूप सिंह राठौड़]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:15, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खजवा का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 23/09/2026)} 21:22, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राती घाटी का युद्ध]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:25, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नकटी रानी कर्णावती]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:28, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:काल की सापेक्षता]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:03, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा ककुद्मी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:04, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा हरिश्चन्द्र (फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:01, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:इस सप्ताह का सुधार हेतु लेख/2026/41]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कूफा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कूफ़ा]]} 13:08, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राजेश मिश्र]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:47, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:केटीएम 200 ड्यूक]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:00, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैथॅलिक चर्च]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैथोलिक गिरजाघर} 17:22, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भोजपुर का इतिहास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय, भारत सरकार]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय} 22:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्वार्कसिटी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 14:02, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खमन ढोकला]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ढोकला} 16:05, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 16:58, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 00:45, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:ग्लॉक 17]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 00:51, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया की राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 01:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गुरू अमरदास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[गुरु अमर दास]]} 01:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आकाश नंदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:जीएस पंवार]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोलाकाबास]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 10:47, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रामीण विकास राज्यमंत्री, भारत सरकार]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[ग्रामीण विकास मंत्रालय]]} 11:05, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रीनलैंड का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ग्रीनलैण्ड} 11:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:घाना का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: घाना} 11:28, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1833 (Saint Helena Act 1833 / Charter Act of 1833]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1853 (Charter Act of 1853)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:38, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आलोक कुमार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:20, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कौशिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कश्यप]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सकरवार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:54, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:00, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 12:01, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जबाला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: मूल शोध} 16:19, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जर्मनसोसाइटीफॉरस्टेमसेलरिसेर्च]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 16:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जवान(फिल्म)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोरडा (राजस्थान)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:11, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ज़ोहर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:16, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जाबर महादेव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:20, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जामखेड तहसील]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:22, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जिंदल स्टील]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[जिन्दल स्टील एण्ड पॉवर लिमिटेड]]} 09:31, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जेसन केनी]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:39, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नवज्योत सिंह ठाकुर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:34, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जैव शोधक]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 02:50, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan-1.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan-1.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:Sudhanshu Krishn Rai]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:52, 12 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जॉइन मी डिजिटल मीडिया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:55, 12 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ अँकुर त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:27, 13 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवीण कम्बोज भारतीय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 13 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Sudhanshu Krishn Rai]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 05:09, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Syed Taneesh Ahmad]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:00, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सुनील कुमार (कबड्डी)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:48, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D.muniappan]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:42, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बाबुषा कोहली]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:44, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थानियारासु]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:48, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:टॉमस यंग]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[थॉमस यंग]]} 08:02, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नदीम कुरैशी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 09:21, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr shobha Bhardwaj]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:25, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr. Ankur Bharti]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:24, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr. Ankur Bharti]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:25, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:अमन जी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 02:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sandy bhandari 172737]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:15, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionMaintainer.js]]: [[वि:शीह#स1|शीह स1]] ({{tl|db-userreq}}) 09:18, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Anand Singh Dhami]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:24, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बजरंग मुनि]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:56, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाइगर मूलर काउण्टर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 01:57, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tusharphogat83]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:20, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मुफ्ती सैय्यद तनमीक अहमद]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:42, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:पुरकाजी सेवा संगठन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:44, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) iqb8u71f22vn8tq6tpvc80dv9374re9 6632763 6632738 2026-10-25T01:47:23Z विक्रम प्रताप 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:सदस्य:डाॅ अँकुर त्रिशलानन्द सरस्वती]]. 6632763 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:16, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अशोक हमराही]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:20, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:शास्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:24, 7 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 8 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फिरदौसी]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:25, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:33, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अम्मार सिंघ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:55, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस बर्थडेस]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:02, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑन वॉर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:06, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Abhinav Shahi (Music Producer)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:19, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Korean Solidarity of Civilian Military Employees]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:47, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:KSCME]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전군연]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전국군무원연대]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वाइब (2026 फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:52, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:प्रमुख लेख/पुरालेख/२०१९]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:02, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:27, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:धीरेंद्र कृष्री शास्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:39, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tagore faimly]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:09, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राहुल द्विवेदी 'स्मित']]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:15, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साहित्य रागिनी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:10, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सरणी (आँकड़ा संरचना)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: बिना लेख का वार्ता पृष्ठ} 08:16, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भक्तिविनोद ठाकुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कृत्रिम सामान्य बुद्धिमत्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:45, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:डॉ. अशोक कुमार मिश्र "क्षितिज"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:19, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नागेश पांडेय संजय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्राह्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:58, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Aneesh Sharma (Actor)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:03, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:मेघनाथ सिंह खंगार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकियीदिया:नया लेच कैसे बनायें]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:30, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Meva ram suthar barmer]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:24, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्रिक्ऋस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:31, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ysarmy/खेल का मैदान]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:01, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:केवल कुमार (संगीतकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:36, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राय वंश]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:43, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:लेजेंड बर्थडेज (Legend Birthdays)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:54, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Nimesh2026]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:03, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:01, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:संपादनबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भुज और कोटि/पुरालेख 1]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 12:51, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant gautam]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:55, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:07, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:यूरोप की परिषद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:17, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एलेन ऑक्टेवियन ह्यूम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रोमन केथोलिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हेलेन ख़ान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 18:19, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:HHyderabad Ki Awaaz News Digital Media]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:47, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant Rao Ambedkar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:48, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इन्फ्लुएंसर बर्थडेज़ (Influencer Birthdays)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 23:30, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Mohit.avasya.rajput]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:32, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ghanshyam andola]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:26, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Amit anay singh]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रभा पंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पीपल यूएसए]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:13, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री टेढ़ेश्वर नाथ मंदिर]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:53, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नितिन श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:45, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:46, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कोमल निषाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:52, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आत्मनैर्भर्य]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:53, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Bipin devdas]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:09, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सुनील आंबेकर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:01, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भाई भाई टायर एंड पार्ट्स (Bhai Bhai Tyre and Parts)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गेटी इमेजेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:03, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:तेजा समाज सेवा संघ (Tss Sangh]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बालन नदी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 00:18, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हिन्दू धर्म और सनातन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:10, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:2017 CONCACAF गोल्ड कप]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:39, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Draft : मेहुल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:48, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनीता प्रेम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:05, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनुवाद और साहित्य]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:19, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Subhash Kisku]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अल्जीरिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अल्जीरिया} 03:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अवकाश सिंह]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:47, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:लेख विज़ार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:54, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepch71/ कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:32, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:38, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:39, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अरशद खान(बाल साहित्यकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:58, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फैमिली फुल हाउस विथ रोहित शर्मा]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 07:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:द कुलदीप बाबा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:46, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Govinda katariya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अभिषेक पाण्डेय "रूपक"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:18, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आलापुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:56, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:36, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:निकारागुआई सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:37, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:उकु कोट]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 15:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 16:25, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री दयानंद पांडेय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:26, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ग्लॉक 17]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पब्लिक (Famous Public)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:01, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एन एस इंडिया]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:41, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}) 19:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गास्पेल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विवेक अत्रे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bsand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत nahin} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Esand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत नहीं} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:10 INR Obs 2017.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:10_INR_Obs_2017.jpg}} log]): [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:33, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशिया में एयरलाइंस की सूची]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:58, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशियाई खेलों में भारत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 10:03, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एस्टोनिया के प्रधान मंत्री]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 14:08, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐडवर्ड थॉर्नडाइक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:21, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐनी लिस्टर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:25, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐवलांश ब्रेकडाउन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:30, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑर्डोविशाई]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Rohit Raj sharma]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बेल्जियम महिला क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रिया दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रिया महिला क्रिकेट टीम का बेल्जियम दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ओसमान सागर]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: पहले से मौजूद उचित लेख[[उस्मान सागर]]} 20:20, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कण्हपा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कन्नप्पा]]} 03:45, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कपड़ा रसायन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कर्क संक्रान्ति]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[अयनांत]]} 04:39, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कल्पना सैनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[डॉ कल्पना सैनी]]} 06:16, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का इतिहास} 09:13, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एम. डी. अण्डोला]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:52, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैनिक क्षत्रिय]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 11:00, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:से ऑलवेज़ ट्रुथ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:काली पुराण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कालिका पुराण]]} 11:59, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कासगंज (कांशीराम नगर) जिला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कासगंज ज़िला]]} 12:10, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अक्षत तिवारी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 12:49, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राहुल सिन्हा (पत्रकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:36, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Maurya vanshi Ashish Kumar mourya]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:37, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भूगोल} 23:29, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#सरकार और राजनीति} 23:31, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया की भाषाएँ]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भाषाएँ} 23:32, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D. N. Verma - Barabanki]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:10, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आग्नेश सावाई]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:00, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आसुतोष कुमार उर्फ स्वामी आसुतोष मुनि जी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:52, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Hyderabad Ki Awaaz News/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:46, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राज विश्वकर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:25, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ms fouzia Fatima ceo]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:26, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक मिश्र "नाहिल"/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:27, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुमारप्पा ग्राम स्वराज संस्थान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुरु (बीमारी)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कुरु रोग]]} 19:55, 30 सितंबर 2026 (UTC) === अक्टूबर 2026 === # [[:परशुराम सेना]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:14, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मन्जु तोमर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:17, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शहीद सआदत खां]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:19, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वैशालीताई देशमुख]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:00, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dilipsongra9]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:49, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Draft:Birmi Patta]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:16, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सीन 75]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:18, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सपोटरा (कस्बा)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राव लुणकरण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:22, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भैरुँलाल भारद्वाज]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भारत की विलुप्तप्रायः प्रजातियाँ]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की किला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:24, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नीदरलैंड के प्रांत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:25, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:देवी कृष्णप्रिया]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डायटोमाइट]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:जनकल्याणकारी दिवस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:27, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:चुफुत-काले]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:28, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:काला चना घूमनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:32, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कार्तिक राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:33, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कमलानंद झा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:एस्की-केरमेन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Manarajganj estate]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:35, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:विकिपरियोजना संगीत/वार्ता]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:40, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:सहायता डेस्क]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:41, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:42, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026/मूल्यांकन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:43, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Khan aashib.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:50, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Devkinandan Thakur Ji.png]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:55, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:ANIL SUKHWAL.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:58, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Pawar Rajput.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:02, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already bureaucrat]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:05, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already sysop]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Cite article link]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:07, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Gadget-dropdown-menus.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Geshi.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Nologinlink]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:10, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Rules.js]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Sitesupportpage]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Spheading]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Stub]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Villagepump]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:13, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Wikimedia-copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:World Cinema]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:प्रमुख चित्र जनवरी २०२५]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:15, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता वार्ता:नया लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:17, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:संस्कृति/चयनित लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:पृथ्वी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद रफत नेता जी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:07, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रावल समरसिंह]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:37, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालप्रसाद मेवाड]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:38, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विविध तीर्थकल्प (जिनप्रभ सूरि)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:39, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कटासिन का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित लेख मौजूद [[कातासिन की लड़ाई]] और जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है} 20:45, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:तराइन का प्रथम युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:48, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोविंद राय]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:49, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शिहाबुद्दीन गोरी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:50, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भैरोवाल की लड़ाई]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 30/09/2026)} 21:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चपाती आंदोलन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:07, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रूप सिंह राठौड़]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:15, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खजवा का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 23/09/2026)} 21:22, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राती घाटी का युद्ध]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:25, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नकटी रानी कर्णावती]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:28, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:काल की सापेक्षता]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:03, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा ककुद्मी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:04, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा हरिश्चन्द्र (फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:01, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:इस सप्ताह का सुधार हेतु लेख/2026/41]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कूफा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कूफ़ा]]} 13:08, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राजेश मिश्र]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:47, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:केटीएम 200 ड्यूक]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:00, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैथॅलिक चर्च]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैथोलिक गिरजाघर} 17:22, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भोजपुर का इतिहास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय, भारत सरकार]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय} 22:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्वार्कसिटी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 14:02, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खमन ढोकला]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ढोकला} 16:05, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 16:58, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 00:45, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:ग्लॉक 17]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 00:51, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया की राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 01:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गुरू अमरदास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[गुरु अमर दास]]} 01:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आकाश नंदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:जीएस पंवार]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोलाकाबास]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 10:47, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रामीण विकास राज्यमंत्री, भारत सरकार]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[ग्रामीण विकास मंत्रालय]]} 11:05, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रीनलैंड का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ग्रीनलैण्ड} 11:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:घाना का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: घाना} 11:28, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1833 (Saint Helena Act 1833 / Charter Act of 1833]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1853 (Charter Act of 1853)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:38, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आलोक कुमार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:20, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कौशिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कश्यप]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सकरवार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:54, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:00, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 12:01, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जबाला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: मूल शोध} 16:19, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जर्मनसोसाइटीफॉरस्टेमसेलरिसेर्च]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 16:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जवान(फिल्म)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोरडा (राजस्थान)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:11, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ज़ोहर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:16, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जाबर महादेव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:20, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जामखेड तहसील]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:22, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जिंदल स्टील]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[जिन्दल स्टील एण्ड पॉवर लिमिटेड]]} 09:31, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जेसन केनी]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:39, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नवज्योत सिंह ठाकुर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:34, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जैव शोधक]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 02:50, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan-1.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan-1.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:Sudhanshu Krishn Rai]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:52, 12 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जॉइन मी डिजिटल मीडिया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:55, 12 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ अँकुर त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:27, 13 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवीण कम्बोज भारतीय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 13 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Sudhanshu Krishn Rai]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 05:09, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Syed Taneesh Ahmad]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:00, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सुनील कुमार (कबड्डी)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:48, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D.muniappan]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:42, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बाबुषा कोहली]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:44, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थानियारासु]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:48, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:टॉमस यंग]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[थॉमस यंग]]} 08:02, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नदीम कुरैशी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 09:21, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr shobha Bhardwaj]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:25, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr. Ankur Bharti]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:24, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr. Ankur Bharti]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:25, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:अमन जी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 02:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sandy bhandari 172737]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:15, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionMaintainer.js]]: [[वि:शीह#स1|शीह स1]] ({{tl|db-userreq}}) 09:18, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Anand Singh Dhami]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:24, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बजरंग मुनि]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:56, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाइगर मूलर काउण्टर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 01:57, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tusharphogat83]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:20, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मुफ्ती सैय्यद तनमीक अहमद]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:42, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:पुरकाजी सेवा संगठन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:44, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डाॅ अँकुर त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:47, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) d2rwfcca57kr2fm93na6kqhs8xu44vo नजला अयूबी 0 1610517 6632897 6533522 2026-10-25T06:31:54Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632897 wikitext text/x-wiki '''नजला अयूबी''' एक अफगान महिला अधिकार कार्यकर्ता, वकील और पूर्व न्यायाधीश हैं। वह 'एवरी वुमन कोलिशन' (Every Woman Coalition) में गठबंधन और वैश्विक कार्यक्रमों की प्रमुख हैं, जो महिलाओं और लड़कियों के खिलाफ हिंसा पर एक नई वैश्विक संधि के लिए चलाया जा रहा एक अभियान है।<ref name=":0">{{Cite web |title=Afghan women call for global attention and action to meet the needs of women and girls in Afghanistan |url=https://www.unwomen.org/en/news-stories/news/2022/03/afghan-women-call-for-global-attention-and-action-to-meet-the-needs-of-women-and-girls-in-afghanistan |access-date=2022-07-03 |website=UN Women – Headquarters |language=en}}</ref> == शिक्षा == नजला ने 1989 में कानून में अपनी स्नातक की डिग्री पूरी की। उनके पास [[ताजिकिस्तान]] के स्टेट यूनिवर्सिटी से कानून और राजनीति में एमए और [[यूनाइटेड किंगडम]] के यॉर्क यूनिवर्सिटी से 'पोस्ट-वार रिकवरी और डेवलपमेंट स्टडीज' में एमए की डिग्री है।<ref name=":1">{{Cite web |title=The Every Woman Treaty {{!}} Lisa Shannon & Judge Najla Ayoubi |url=https://www.worldoregon.org/the_every_woman_treaty_lisa_shannon_judge_najla_ayoubi |access-date=2022-07-03 |website=WorldOregon |language=en |archive-date=2022-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703094331/https://www.worldoregon.org/the_every_woman_treaty_lisa_shannon_judge_najla_ayoubi |url-status=dead }}</ref> == करियर == नजला अफगानिस्तान के [[परवान प्रांत]] की पहली महिला न्यायाधीश थीं। उन्होंने 1988 और 2007 के बीच सरकार में जनहित के कानूनी पदों पर कार्य किया और 2003 से 2004 तक अफगानिस्तान की संविधान निर्माण प्रक्रिया में भाग लिया। उन्होंने 2002 में बॉन समझौते के तहत स्थापित संविधान आयोग सचिवालय में कार्यक्रम विकास और नागरिक शिक्षा सामग्री एवं कार्यशालाओं के निर्माण की देखरेख की। नजला ने 2004 और 2006 के बीच 'संयुक्त निर्वाचन प्रबंधन निकाय' (Joint Electoral Management Body) के लिए काम किया, जो अफगानिस्तान में चुनावों के प्रबंधन और प्रशासन के लिए राष्ट्रपति के डिक्री द्वारा अनिवार्य एक अफगान-संयुक्त राष्ट्र इकाई थी।<ref>{{Cite web |title=USD Welcomes 2015 Women PeaceMakers - University of San Diego |url=https://www.sandiego.edu/news/detail.php?_focus=52666 |access-date=2022-07-03 |website=www.sandiego.edu}}</ref> उन्होंने 2004 से 2006 तक पब्लिक आउटरीच के प्रमुख और एक आयुक्त के रूप में कार्य किया। नजला ने '[[ओपन सोसाइटी फाउंडेशंस]]' में अफगानिस्तान के लिए कंट्री डायरेक्टर के रूप में भी काम किया। 2011 में, उन्होंने अफगानिस्तान में '[[द एशिया फाउंडेशन]]' में उप देश प्रतिनिधि के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite news |last=Basu |first=Nupur |date=2013-04-20 |title=A nation in transition |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/features/magazine/a-nation-in-transition/article4630087.ece |access-date=2022-07-03 |issn=0971-751X}}</ref> नजला को [[सैन डिएगो विश्वविद्यालय]] में 'क्रोक इंस्टीट्यूट फॉर पीस एंड जस्टिस' में 2015 विमेन पीसमेकर के रूप में नियुक्त किया गया था।<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web |title=USD Welcomes 2015 Women PeaceMakers - University of San Diego |url=https://www.sandiego.edu/news/detail.php?_focus=52666 |access-date=2022-07-03 |website=www.sandiego.edu}}</ref> वह [[शिकागो विश्वविद्यालय]] के राजनीति संस्थान में विजिटिंग फेलो भी थीं।<ref name=":1" /> == व्यक्तिगत जीवन == जब नजला अफगानिस्तान में रहती थीं, तब उन्हें और उनके परिवार को चरमपंथियों द्वारा निशाना बनाया गया था। नजला के भाई की हत्या हिज़्ब-ए-इस्लामी जिहादी समूह द्वारा की गई थी<ref name=":3">{{Cite web |last=Kapos |first=Shia |title='I sat at home for five years': A former Afghan judge on what the future holds for women in Afghanistan |url=https://politi.co/2WfKAPc |access-date=2022-07-03 |website=POLITICO |language=en}}</ref> और उनके पिता की हत्या महिलाओं और मानवाधिकारों के समर्थन में उनके उदार विचारों के लिए की गई थी।<ref name=":3" /> नब्बे के दशक की शुरुआत में अपने पिता और भाई की हत्या के बाद, नजला ने एक दर्जी के रूप में काम किया और 40 अन्य युवा महिलाओं के लिए एक सिलाई स्कूल चलाया, जिन्होंने अपने पुरुष परिवार के सदस्यों को खो दिया था।<ref name=":4">{{Cite web |title=What's Next for Afghan Women: An Interview with Judge Najla Ayoubi |url=https://www.cfr.org/blog/whats-next-afghan-women-interview-judge-najla-ayoubi |access-date=2022-07-03 |website=Council on Foreign Relations |language=en}}</ref> अपनी जान को गंभीर खतरों के बाद, वह अफगानिस्तान से भाग गईं और संयुक्त राज्य अमेरिका में शरण ली।<ref name=":3" /><ref name=":4" /> == महिला अधिकारों के लिए सक्रियता == नजला एक महिला अधिकार कार्यकर्ता हैं,<ref>{{Cite web |date=2021-06-25 |title=Afghanistan needs global support to stop violence against women {{!}} Opinion |url=https://www.newsweek.com/afghanistan-needs-global-support-stop-violence-against-women-opinion-1603892 |access-date=2022-07-03 |website=Newsweek |language=en}}</ref> जिनका मुख्य ध्यान अफगानिस्तान में महिलाओं के अधिकारों पर है।<ref>{{Cite web |last=Alexandra C. Price |title=No Matter the Obstacles: Najla Ayoubi on the Fight for Women's Rights in Afghanistan |url=http://uchicagogate.com/articles/2017/6/4/no-matter-the-obstacles-najla-ayoubi-on-the-fight-for-womens-rights-in-afghanistan/ |access-date=2022-07-03 |website=uchicagogate.com |archive-date=2022-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703094240/http://uchicagogate.com/articles/2017/6/4/no-matter-the-obstacles-najla-ayoubi-on-the-fight-for-womens-rights-in-afghanistan/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Blair |first=Alex |date=August 21, 2021 |title=Taliban atrocities: Woman 'set on fire' for bad cooking |url=https://www.news.com.au/world/middle-east/the-talibans-atrocities-are-stacking-up-as-worldwide-evacuation-efforts-hit-security-snags/news-story/90dccff44e61b5424e77252c58d84b9f}}</ref> 2022 में, उन्होंने अफगानिस्तान में मानवाधिकारों की स्थिति और महिलाओं एवं लड़कियों के लिए सुरक्षा उपायों को बढ़ाने पर एक उच्च स्तरीय कार्यक्रम के दौरान संयुक्त राष्ट्र में अपनी बात रखी।<ref name=":0" /><ref>{{Cite news |last=Washington Post Live |date=September 1, 2021 |title=The Future for Afghan Women with Judge Najla Ayoubi & Sen. Jeanne Shaheen (D-N.H.) |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/washington-post-live/2021/09/01/future-afghan-women-with-judge-najla-ayoubi-sen-jeanne-shaheen-d-nh/}}</ref> == पुरस्कार == नजला 2015 में सैन डिएगो विश्वविद्यालय के जोन क्रोक इंस्टीट्यूट फॉर पीस एंड जस्टिस में 'विमेन पीसमेकर' पुरस्कार की प्राप्तकर्ता थीं।<ref>{{Cite web |last=NAWJ |date=March 2022 |title=Report from District 14: Honorable Pennie K. McLaughlin |url=https://www.nawj.org/uploads/files/district_information/district_reports/district_14/district14midyearreport.pdf |access-date=26 मार्च 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718185954/https://www.nawj.org/uploads/files/district_information/district_reports/district_14/district14midyearreport.pdf |archive-date=18 जुलाई 2024 |url-status=dead}}</ref><ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2015-10-07 |title=Women PeaceMakers Share Their Stories With San Diego |url=https://www.kpbs.org/news/midday-edition/2015/10/07/peacemakers-share-stories-survival-and-activism-us |access-date=2022-07-03 |website=KPBS Public Media |language=en}}</ref> उन्हें मार्च 2021 में 'द जेंडर सिक्योरिटी प्रोजेक्ट' द्वारा संकलित #Femilist100 में भी शामिल किया गया था।<ref>{{Cite web |title=FemiList100 |url=https://www.gendersecurityproject.com/femilist100-2021 |access-date=2022-07-03 |website=GSP |language=en |archive-date=2022-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019073504/https://www.gendersecurityproject.com/femilist100-2021 |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Ayoubi, Najla}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अफगान नारीवादी]] [[श्रेणी:अफगान महिला न्यायाधीश]] [[श्रेणी:अफगान महिला अधिकार कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:अफगान महिला कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:अफगान मानवाधिकार कार्यकर्ता]] sywzntxuy4kok5fsqorh5dmum9x0peg नतालिया गुमेन्युक 0 1610684 6632898 6611545 2026-10-25T06:35:28Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632898 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = नतालिया गुमेन्युक<br>Наталія Гуменюк | honorific_suffix = | image = Nataliya Gumenyuk at LMF 2026.jpg | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = 1983 | birth_place = [[बिरोबिदज़ान]] | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (enter DEATH date then BIRTH date (e.g., ...|1967|8|31|1908|2|28}} use both this parameter and |birth_date to display the person's date of birth, date of death, and age at death) --> | death_place = | death_cause = <!--should only be included when the cause of death has significance for the subject's notability--> | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | nationality = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> | siglum = | citizenship = यूक्रेनी | education = | alma_mater = {{hlist|[[तारास शेवचेंको राष्ट्रीय विश्वविद्यालय, कीव]]|[[ओरेब्रो विश्वविद्यालय]]}} | occupation = {{hlist|पत्रकार|लेखक|शोधकर्ता}} | years_active = | era = | organization = [[पब्लिक इंटरेस्ट जर्नलिज्म लैब]] | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = | style = | television = | spouse = {{marriage|[[पीटर रुज़ाविन]]|2017}} | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = | parents = <!-- overrides mother and father parameters --> | mother = <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | awards = [[निःशुल्क मीडिया पुरस्कार]] | website = [https://theatlantic.com/author/nataliya-gumenyuk Author on the Atlantic] | signature = | footnotes = }} '''नतालिया पेट्रीवना गुमेन्युक''' ([[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|यूक्रेनी]]: Наталія Петрівна Гуменюк; वैकल्पिक रोमनकरण: Natalia Humeniuk; जन्म 1983) एक यूक्रेनी [[पत्रकार]] और [[लेखक|लेखिका]] हैं जो विदेश मामलों और संघर्ष रिपोर्टिंग में विशेषज्ञता रखती हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.thinkagnostic.com/blog/2022/3/2/the-value-of-credible-news-in-a-time-of-crisis|title=The value of credible news in a time of crisis — Agnostic|work=Agnostic|access-date=2026-04-01|language=en-CA|archive-date=27 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327204023/https://www.thinkagnostic.com/blog/2022/3/2/the-value-of-credible-news-in-a-time-of-crisis|url-status=dead}}</ref> वह पब्लिक इंटरेस्ट जर्नलिज्म लैब की सह-संस्थापक और सीईओ हैं, और स्वतंत्र मीडिया ह्रोमाडस्के की सह-संस्थापक भी हैं। वह कई पुस्तकों की लेखिका हैं, जिनमें द लॉस्ट आइलैंड: टेल्स फ्रॉम द ऑक्यूपाइड क्रीमिया (2020) शामिल है।<ref>{{Cite web|url=https://www.zeit-stiftung.de/en/projects/politicsandsociety/journalismandmedia/freemediaawards|title=ZEIT STIFTUNG BUCERIUS|website=www.zeit-stiftung.de|access-date=2026-04-01|archive-date=24 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324030709/https://www.zeit-stiftung.de/en/projects/politicsandsociety/journalismandmedia/freemediaawards|url-status=dead}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन और शिक्षा== नतालिया गुमेन्युक का जन्म 1983 में [[बिरोबिदज़ान]] में हुआ था। उन्होंने कीव के तारास शेवचेंको राष्ट्रीय विश्वविद्यालय (केएनयू) के पत्रकारिता संस्थान से स्नातक की उपाधि प्राप्त की (2000-2004)। उन्होंने [[स्वीडन]] के [[ओरेब्रो विश्वविद्यालय]] से अंतरराष्ट्रीय पत्रकारिता में स्नातकोत्तर की उपाधि प्राप्त की (2005-2006)।<ref name=":0">{{Cite web|url=http://j-school.kiev.ua/faculty/gumeniuk-cv-ukr|title=Школа журналістики - Наталя Гуменюк|website=j-school.kiev.ua|language=uk|access-date=2026-04-01}}</ref> ==करियर== गुमेन्युक ने कीव स्थित मोहिला [[विद्यालय|स्कूल]] ऑफ जर्नलिज्म में "अंतरराष्ट्रीय मीडिया सिस्टम" का पाठ्यक्रम लिया। 2002 से 2004 तक, वह स्वतंत्र छात्र समाचार पत्र 'नशा स्प्रावा' की प्रधान संपादक रहीं। 2002-2003 में, वह 'नोवी कनाल' में अंतरराष्ट्रीय पत्रकार थीं।<ref>{{Cite web|url=http://www.redactor.in.ua/personas/5280.html|title=Наталя Гуменюк: Як бути журналістом-міжнародником на фрілансі / Редакторский портал|website=www.redactor.in.ua|access-date=2026-04-01}}</ref> 2003 में ही, वह '5 कनाल' के लिए अंतरराष्ट्रीय पत्रकार थीं। 2003-2004 में, वह तथ्य-जांच कार्यक्रम 'आईसीटीवी' के लिए अंतरराष्ट्रीय पत्रकार थीं। 2004 में, उन्होंने 'प्रोफिटवी न्यूज़ एजेंसी' के लिए काम किया। 2005-2007 में, वह अंतरराष्ट्रीय विभाग की प्रमुख, 'के1' टीवी चैनल की विशेष संवाददाता और 'वन रिपोर्टेज' कार्यक्रम की लेखिका और मेजबान रहीं।<ref name=":0" /> 2007 से 2009 के अंत तक, उन्होंने इंटर टीवी चैनल के अंतर्राष्ट्रीय विभाग का नेतृत्व किया और विशेष संवाददाता के रूप में भी कार्य किया। इस अवधि के अंत में, 2009 में, यूक्रेनी टीवी चैनलों में पहली बार, INTER को दक्षिण ओसेशिया युद्ध (रिपोर्टर रुस्लान यारमोल्युक) के कवरेज के लिए समाचार श्रेणी में एमी पुरस्कार के लिए नामांकित किया गया। 2009 में, गुमेन्युक ने बीबीसी वर्ल्ड न्यूज़ के HARDtalk कार्यक्रम और द गार्जियन और द इंडिपेंडेंट में इंटर्नशिप भी की। 2009 के अंत में, उन्हें बिना किसी स्पष्टीकरण के इंटर टीवी चैनल से निकाल दिया गया। इससे उनके सहकर्मियों में आक्रोश की लहर दौड़ गई, जिन्होंने उनकी बर्खास्तगी के विरोध में 70 से अधिक हस्ताक्षर एकत्र किए।<ref name=":0" /> इसके बाद, कुछ पत्रकारों ने स्वेच्छा से इस्तीफा दे दिया (जिनमें रोमन विंटोनोव भी शामिल थे)।[9] इसके बाद, उन्हें अन्य मीडिया में नौकरी नहीं मिली और वे फ्रीलांसर बन गईं। 2010-2011 में, गुमेन्युक "हमारा" (इंटर, स्टूडियो "07 प्रोडक्शन") नामक परियोजना के मुख्य संपादक थे, जिसका उद्देश्य उन पंद्रह टीवी कार्यक्रमों पर केंद्रित था जो उन यूक्रेनियन लोगों के बारे में थे जिन्होंने विभिन्न कारणों से यूक्रेन छोड़ दिया और नॉर्वे, ब्राजील, दक्षिण अफ्रीका, भारत, चीन आदि देशों में सफलता प्राप्त की। गुमेन्युक ने परियोजना के प्रायोजकों की खोज में भी भाग लिया।<ref>{{Cite web|url=https://inter.ua/ua|title=Inter|website=inter.ua|access-date=2026-04-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://telekritika.ua/|title=Телекрикита|date=2020-11-26|website=Telekritika|language=ru-RU|access-date=2026-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209043743/http://dusia.telekritika.ua/nov|archive-date=9 दिसंबर 2014|url-status=dead}}</ref> ===अरब स्प्रिंग का कवरेज=== "हमारी" के बाद, नतालिया ने अरब स्प्रिंग की घटनाओं को कवर करने के लिए अपने खर्च पर एक यात्रा शुरू की। इस यात्रा के परिणामस्वरूप उन्होंने "मैदान तहरीर" नामक पुस्तक लिखी।<ref>{{Cite web|url=https://texty.org.ua/fragments/59636/Majdan_Tahrir_Vijna_na_try_bukvy_Gudbaj-59636/|title=Майдан Тахрір, Війна на три букви, Гудбай, імперіє. Найочікуваніші прем'єри Арсеналу|date=2015|website=texty.org.ua|language=uk|access-date=2026-04-01}}</ref> उन्होंने मुख्य रूप से यूक्रेनी प्रकाशनों, जैसे कि द यूक्रेनी वीक, उक्रेयिन्स्का प्रवदा, एस्क्वायर यूक्रेन, स्टूडियो 1+1, रेडियो वॉयस ऑफ द कैपिटल, और कुछ विदेशी मीडिया, जैसे कि ओपनडेमोक्रेसी रूस (यूके), आरटीएल-नीदरलैंड्स और एम6 (फ्रांस) के लिए एक अंतरराष्ट्रीय फ्रीलांसर के रूप में काम किया। ===ह्रोमाडस्के टीवी पर काम=== 2013 में, गुमेन्युक स्वतंत्र ऑनलाइन मीडिया ह्रोमाडस्के टीवी की स्थापना के लिए पहल करने वालों में से एक बनीं। उन्होंने ह्रोमाडस्के टीवी के [[अंग्रेजी]] संस्करण "ह्रोमाडस्के इंटरनेशनल" परियोजना का संचालन किया।<ref>{{Cite web|url=https://detector.media/community/article/174454/2020-02-03-natalya-gumenyuk-yde-z-gromadskogo/|title=Наталя Гуменюк йде з «Громадського»|date=2020-02-03|website=detector.media|language=uk|access-date=2026-04-01}}</ref> मई 2015 में, उन्हें गैर-सरकारी संगठन "ह्रोमाडस्के टीवी" का प्रमुख चुना गया। फरवरी 2020 में, नतालिया ने ह्रोमाडस्के की मुख्य संपादक एन्हेलीना कारियाकिना द्वारा अनुबंध का नवीनीकरण न किए जाने के विरोध में ह्रोमाडस्के से इस्तीफा दे दिया। ह्रोमाडस्के में काम करते हुए उन्होंने पूर्वी यूक्रेन में युद्ध, क्रीमिया पर कब्ज़ा और अंतरराष्ट्रीय संबंधों पर रिपोर्टिंग पर ध्यान केंद्रित किया था। वह 'द संडे शो' की होस्ट भी थीं, जो अंतरराष्ट्रीय दर्शकों के लिए [[पूर्वी यूरोप]] की व्याख्या करने वाला एक अंग्रेजी भाषा का कार्यक्रम था। फरवरी 2020 में, उन्होंने कब्जे वाले प्रायद्वीप की 6 वर्षों की यात्राओं पर आधारित पुस्तक 'द लॉस्ट आइलैंड: टेल्स फ्रॉम ऑक्यूपाइड क्रीमिया' प्रकाशित की। इसका रूसी और जर्मन में अनुवाद हो चुका है।<ref>{{Cite web|url=https://frittord.no/en/news/ukrainian-journalists-photographers-and-media-to-receive-five-free-media-awards-for-2022-from-the-fritt-ord-foundation-and-the-zeit-stiftung|title=Ukrainian journalists, photographers and media to receive five Free Media Awards for 2022 from the Fritt Ord Foundation and the ZEIT-Stiftung|website=Fritt Ord|language=en|access-date=2026-04-01}}</ref> === '''सार्वजनिक हित पत्रकारिता प्रयोगशाला का शुभारंभ''' === 2020 में, नतालिया गुमेन्युक और अन्य यूक्रेनी पत्रकारों और संचार विशेषज्ञों ने सार्वजनिक हित पत्रकारिता प्रयोगशाला की स्थापना की, जो एक प्रायोगिक प्रयोगशाला है और जटिल सामाजिक मुद्दों पर रचनात्मक चर्चा को बढ़ावा देती है। इस प्रयोगशाला ने अपना पिछला शोध खार्किव इंस्टीट्यूट फॉर सोशल रिसर्च, लविव मीडिया फोरम और पीटर पोमेरेन्त्सेव और ऐनी एप्पलबाउम द्वारा सह-निर्देशित एरेना प्रोग्राम के साथ साझेदारी में किया था। 2022 में [[रूस-यूक्रेन युद्ध|यूक्रेन पर रूसी आक्रमण]] के बाद से, प्रयोगशाला अंतरराष्ट्रीय और यूक्रेनी मीडिया के लिए यूक्रेन में होने वाली घटनाओं को कवर करने, 'द रेकनिंग प्रोजेक्ट: यूक्रेन टेस्टिफाइज़' के तहत युद्ध अपराधों का दस्तावेजीकरण करने और 'लाइफ इन वॉर' परियोजना के तहत यूक्रेनी प्रतिरोध का एक ऑनलाइन वृत्तांत तैयार करने पर केंद्रित रही है। 'द रेकनिंग प्रोजेक्ट' के अंतर्गत, ऐनी एप्पलबाउम और नतालिया गुमेन्युक ने 'द अटलांटिक' के लिए एक लेख लिखा था जिसमें बताया गया था कि कैसे रूसी आक्रमणकारियों ने छोटे कस्बों के निवासियों पर हिंसा की।<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2023/02/russia-ukraine-war-potemkin-occupation-murder-torture/672841/|title=‘They Didn’t Understand Anything, but Just Spoiled People’s Lives’|last=Applebaum|first=Anne|last2=Gumenyuk|first2=Nataliya|date=2023-02-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-04-01}}</ref> गुमेन्युक ने रूसी आक्रमण से प्रभावित प्रमुख क्षेत्रों - बुचा शहर, और खार्किव, मायकोलाइव और खेरसोन शहरों और क्षेत्रों से रिपोर्टिंग की है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{authority control}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:21वीं सदी के यूक्रेनी पत्रकार]] [[श्रेणी:21वीं सदी की यूक्रेनी महिला लेखिकाएँ]] [[श्रेणी:यूक्रेनी महिला पत्रकार]] [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] suzgzqsh8io9ty1131c0ggkz82w305h अनुच्छेद 100 (भारत का संविधान) 0 1611196 6632682 6540489 2026-10-24T20:50:41Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632682 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} ==मूल भाग== संविधान में अन्यथा उपबन्धित अवस्था को छोड़ कर किसी सदन की किसी बैठक में अथवा सदनों की संयुक्त बैठक में सब प्रश्नों का निर्धारण, अध्यक्ष या सभापति अथवा अध्यक्ष रूप में कार्य करने वाले व्यक्ति को छोड़ कर उपस्थित तथा मत देने वाले अन्य सदस्यों के बहुमत से किया जायेगा। सभापति या अध्यक्ष अथवा उसके रूप में कार्य करने वाला व्यक्ति प्रथमतः मत न देगा, किन्तु मतसाम्य की अवस्था में उसका निर्णायक मत होगा और वह उसका प्रयोग करेगा। सदस्यता में कोई रिक्तता होने पर भी संसद् के किसी सदन को कार्य करने की शक्ति होगी, तथा यदि बाद में यह पता चले कि कोई व्यक्ति, जिसे ऐसा करने का हक्क न था, कार्यवाहियों में उपस्थित रहा, उसने मत दिया अथवा अन्य प्रकार से भाग लिया, तो भी संसद में की गई कार्यवाही मान्य होगी। (३) जब तक संसद् विधि द्वारा अन्यथा उपबन्धित न करें तब तक संसद् के प्रत्येक सदन का अधिवेशन गठित करने के लिये गणपूर्ति सदन के सदस्यों की सम्पूर्ण संख्या का दशांश होगी। (४) यदि सदन के अधिवेशन में किसी समय गणपूर्ति न तो सभापति या अध्यक्ष अथवा उसके रूप में कार्य करने वाले व्यक्ति का कर्तव्य होगा कि वह या तो सदन को स्थगित कर दे या अधिवेशन को तब तक के लिये निलम्बित कर दे जब तक कि गणपूर्ति न हो जाये। [[श्रेणी:भारतीय संविधान के अनुच्छेद]] ah90vzj0emnq9i96m12e58c8pnwxsg6 अमेरिकन फ्रेंड्स सर्विस कमेटी 0 1613089 6632805 6572324 2026-10-25T03:17:09Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632805 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} '''अमेरिकन फ्रेंड्स सर्विस कमिटी (AFSC)''' एक क्वैकर-स्थापित संगठन है जो संयुक्त राज्य अमेरिका और दुनिया भर में शांति और सामाजिक न्याय के लिए काम करता है। 1947 में इसे शांति के क्षेत्र का नोबेल पुरस्कार प्रदान किया गया। <ref>{{cite web |title=Nobel Peace Prize 1947 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1947/friends-committee/facts/ |website=NobelPrize.org |access-date=4 जून 2026}}</ref>इसकी स्थापना 1917 में 'रिलीजियस सोसाइटी ऑफ़ फ्रेंड्स' के अमेरिकी सदस्यों के एक संयुक्त प्रयास के रूप में हुई।इसका उद्येश्य प्रथम विश्व युद्ध के दौरान आम नागरिकों को हुई क्षति में सहायता करना था। <ref>{{cite web |title=History |url=https://afsc.org/history |website=American Friends Service Committee |access-date=4 जून 2026 |language=en |date=25 जुलाई 2022}}</ref> इसकी स्थापना सरकार से की गई उस अपील के बाद हुई कि उन्हें युद्ध सेवा के विकल्प के तौर पर मानवीय कार्य करने की अनुमति दी जाए। उन्हें फ्रांस के पुनर्निर्माण में सहायता करने का अवसर दिया गया। ==इतिहास== इस संगठन की स्थापना 1917 में संयुक्त राज्य अमेरिका में रिलिजियस सोसायटी ऑफ फ्रेंडस (क्वेकर समुदाय) के सदस्यों द्वारा की गई थी। इसका मुख्य उद्देश्य उन युवा क्वेकर्स और अन्य लोगों को, जो नैतिक आधार पर युद्ध का विरोध करते थे, युद्धकाल में मानवीय सेवा करने का अवसर प्रदान करना था।<ref>{{cite web |title=Nobel Peace Prize 1947 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1947/friends-committee/history/ |website=NobelPrize.org |access-date=4 जून 2026}}</ref> समय के साथ यह संगठन क्वेकरों की उस मूल मान्यता का प्रतिनिधि बन गया कि "हर व्यक्ति में ईश्वर का अंश विद्यमान है" और प्रेम तथा अहिंसा की शक्ति अंततः युद्ध के कारणों को समाप्त कर सकती है। यद्यपि क्वेकर समुदाय संख्या में छोटा है, फिर भी इस समिति को विभिन्न देशों, जातियों और धर्मों के हजारों लोगों का समर्थन प्राप्त है, जो इसके मानवीय कार्यों में कर्मचारी, स्वयंसेवक, दानदाता और समर्थक के रूप में योगदान देते हैं। इस संगठन ने 1918 के युद्धविराम के बाद यूरोप और सोवियत संघ में राहत कार्यों में अपना योगदान जारी रखा। 1920 के दशक के मध्य तक, AFSC ने अमेरिका में नस्लीय संबंधों, आव्रजन नीति और श्रमिकों की स्थितियों में सुधार लाने पर ध्यान केंद्रित किया। द्वितीय विश्व युद्ध से पहले और उसके बाद, किसी अन्य संघर्ष को भड़कने से रोकने के उपायों की खोज करने पर भी ज़ोर दिया। ==सन्दर्भ== jqbib29ztfj5h91m3v05jpb8sgyd8nm अंतर्राष्ट्रीय मानवाधिकार कानून 0 1613982 6632639 6576522 2026-10-24T19:15:07Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632639 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} '''अंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार कानून''' अंतरराष्ट्रीय कानूनों के उस संग्रह को कहा जाता है, जिसका उद्देश्य राष्ट्रीय और अंतरराष्ट्रीय दोनों स्तरों पर मानवाधिकारों का संरक्षण और संवर्धन करना है। ।<ref>{{cite web |title=अंतर्राष्ट्रीय मानवाधिकार कानून क्या है? |url=https://www.lloydlawcollege.edu.in/blog/what-is-international-human-rights-law.html |website=www.lloydlawcollege.edu.in |access-date=14 जून 2026 |language=en}}</ref> अंतरराष्ट्रीय कानून के एक भाग के रूप में यह मुख्यतः संधियों तथा परंपरागत अंतरराष्ट्रीय कानून पर आधारित है। मानवाधिकारों से संबंधित अन्य अंतरराष्ट्रीय दस्तावेज, यद्यपि कानूनी रूप से बाध्यकारी नहीं होते, फिर भी अंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार कानून के कार्यान्वयन, व्याख्या और विकास में महत्वपूर्ण योगदान देते हैं तथा उन्हें राजनीतिक दायित्वों के स्रोत के रूप में भी मान्यता प्राप्त है। अंतरराष्ट्रीय कानून की वह शाखा है जिसका उद्देश्य वैश्विक, क्षेत्रीय तथा राष्ट्रीय स्तर पर मानवाधिकारों के संरक्षण और संवर्धन को सुनिश्चित करना है। ==इतिहास== मानवाधिकारों की सार्वभौमिक घोषणा को अंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार कानून की नींव माना जाता है। 1948 में अंगीकृत इस घोषणा ने अनेक बाध्यकारी अंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार संधियों के निर्माण का मार्ग प्रशस्त किया। यह घोषणा अन्याय, संघर्ष और उत्पीड़न के विरुद्ध संघर्ष करने तथा सभी के लिए मानवाधिकारों की समान उपलब्धता और संरक्षण सुनिश्चित करने के प्रयासों में निरंतर प्रेरणा प्रदान करती है। <ref>{{cite web |last1=Nations |first1=United |title=अंतर्राष्ट्रीय मानवाधिकार कानून की नींव |url=https://www.un.org/en/about-us/udhr/foundation-of-international-human-rights-law |website=United Nations |access-date=14 जून 2026 |language=en}}</ref> 1945 के बाद से अंगीकृत अनेक अंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार संधियों और अन्य दस्तावेज़ों ने मानव के अंतर्निहित अधिकारों को कानूनी स्वरूप प्रदान किया है। साथ हीं अंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार कानून के ढाँचे का विकास किया है। क्षेत्रीय स्तर पर भी विभिन्न दस्तावेज़ अपनाए गए हैं, जो संबंधित क्षेत्रों की विशिष्ट मानवाधिकार संबंधी चिंताओं को प्रतिबिंबित करते हैं। और उनके संरक्षण के लिए विशेष तंत्र उपलब्ध कराते हैं। अधिकांश देशों ने भी ऐसे संविधान और अन्य कानून अपनाए हैं, जो मौलिक मानवाधिकारों को औपचारिक संरक्षण प्रदान करते हैं।<ref>{{cite web |title=नागरिक अधिकार संरक्षण परिषद |url=https://www.crpc.in/international_human_rights_law.php |website=www.crpc.in |access-date=14 जून 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== 0ky3cez5e9bw1l1pub9ukokrqjzohrj 100 महिलाएं (बीबीसी) 0 1614919 6632831 6573412 2026-10-25T04:34:37Z Pkrs1 881654 दोगुने स्पेस को ठीक किया 6632831 wikitext text/x-wiki [[चित्र:BBC 100 Women and Wikipedia freebies.jpg|अंगूठाकार|163x163पिक्सेल]] '''100 वीमेन''': [[बीबीसी]] की एक मल्टी-फ़ॉर्मेट सीरीज़ है जिसे 2013 में शुरू किया गया था। यह सालाना सीरीज़ 21वीं सदी में [[महिला|महिलाओं]] की भूमिका पर नज़र डालती है और इसके तहत लंदन<ref name="BBCNews-100Women-WhoIsTakingPart-2013">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-24579511|title=100 Women: Who is taking part?|date=22 October 2013|work=[[BBC News]]}}</ref> और [[मेक्सिको|मैक्सिको]]<nowiki/>में कार्यक्रम आयोजित किए गए हैं। इस लिस्ट की घोषणा के साथ ही अंतरराष्ट्रीय स्तर पर "BBC का विमेन सीज़न" (महिलाओं पर केंद्रित सीज़न) शुरू होता है जो तीन हफ़्ते तक चलता है। इस दौरान महिलाओं से जुड़े विषयों पर ब्रॉडकास्ट, ऑनलाइन रिपोर्ट, बहस और पत्रकारिता जैसे कार्यक्रम होते हैं।.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/Saalumarada-Thimmakka-in-BBCs-100-Women-list/articleshow/55573030.cms|title=Saalumarada Thimmakka in BBC's 100 Women list|date=23 November 2016|work=[[The Times of India]]}}</ref> दुनिया भर की महिलाओं को [[सोशल मीडिया]] के ज़रिए इसमें हिस्सा लेने और लिस्ट पर अपनी राय देने के लिए प्रोत्साहित किया जाता है। साथ ही, लिस्ट जारी होने के बाद होने वाले इंटरव्यू और बहसों पर भी वे अपनी बात रख सकती हैं।<ref name="LebanonStar-2014">{{Cite news|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Oct-28/275679-lebanon-makes-its-mark-on-bbcs-100-women-list.ashx|title=Lebanon makes its mark on BBC's 100 Women list|last=Stoughton|first=India|date=28 October 2014|work=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]]|access-date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210000901/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Oct-28/275679-lebanon-makes-its-mark-on-bbcs-100-women-list.ashx|archive-date=10 December 2016|location=Beirut, Lebanon}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[मुहम्मद के अभियानों की सूची]] * [[मुस्लिम महिला राष्ट्राध्यक्षों और सरकार प्रमुखों की सूची]] * [[मुस्लिम महिला अधिकार दिवस]] == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.bbc.com/news/world-24371433 100 Women] (बीबीसी) ऑनलाइन * [[m:Wikimedia UK/Events/BBC 100 Women|BBC 100 Women]] at Wikimedia UK [[श्रेणी:महिला]] ld9496m8jfijyxwlxd49dsi4nmkiuk3 तनीषा क्रास्टो 0 1615015 6632688 6574213 2026-10-24T21:00:37Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632688 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton player | name = तनीषा क्रास्टो | image = Tanisha Crasto at the 2022 Taipei Open.jpg | caption = 2022 ताइपे ओपन में क्रास्टो | country = {{ubl|भारत (2017–वर्तमान)|संयुक्त अरब अमीरात (2017)|बहरीन (2013–2016)}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|2003|5|5}} | birth_place = [[दुबई]], संयुक्त अरब अमीरात | height = | weight = | years_active = 2013–वर्तमान | handedness = दाहिने | coach = | event = महिला और मिश्रित युगल | highest_ranking = 13 (WD [[अश्विनी पोनप्पा]] के साथ, 26 नवंबर 2024)<br />16 (XD [[ध्रुव कपिला]] के साथ, 27 मई 2025)| date_of_highest_ranking = | current_ranking = 22 | date_of_current_ranking = XD ध्रुव कपिला के साथ, 23 जून 2026 | bwfbadminton_id = 94165 | medal_templates = {{Medal|Sport|महिलाओं की [[बैडमिंटन]]}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|एशियाई मिश्रित टीम चैंपियनशिप}} {{MedalBronze|2023 दुबई|मिश्रित टीम}} {{MedalCompetition|एशिया टीम चैंपियनशिप}} {{MedalGold|2024 सेलांगोर|महिला टीम}} }} '''तनीषा क्रास्टो''' (जन्म 5 मई 2003) एक [[भारतीय]] [[बैडमिंटन]] खिलाड़ी हैं जो मिश्रित युगल में विशेषज्ञता रखती हैं।<ref>{{Cite web |date=2025-05-19 |title=Tanisha-Dhruv give mixed doubles hope for Indian badminton in testing times |url=https://www.espn.in/badminton/story/_/id/45222798/tanisha-crasto-dhruv-kapila-give-mixed-doubles-hope-indian-badminton-testing-s |access-date=2025-05-21 |website=ESPN |language=en}}</ref> उन्होंने एशिया टीम चैंपियनशिप में 2024 में स्वर्ण और 2023 एशिया मिश्रित टीम चैंपियनशिप में कांस्य पदक जीता।<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Meet Tanisha Crasto, Indian badminton's hellraiser |url=https://indianexpress.com/article/sports/badminton/meet-tanisha-crasto-indian-badmintons-hellraiser-10001426/ |access-date=2025-05-22 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> अपने युगल जोड़ीदार [[ध्रुव कपिला]] के साथ, उन्होंने मई 2025 में 16वीं विश्व रैंकिंग हासिल की, जो उनकी अब तक की सर्वोच्च रैंकिंग थी।<ref>{{Cite web |date=2025-05-21 |title=Tanisha Crasto and Dhruv Kapila to work with psychologist to help them break into top tier in mixed doubles badminton |url=https://indianexpress.com/article/sports/badminton/tanisha-crasto-dhruv-kapila-psychologist-mixed-top-tier-10017933/ |access-date=2025-05-22 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> 2017 में भारत की ओर से खेलने से पहले, उन्होंने [[बहरीन]] और [[संयुक्त अरब अमीरात]] का प्रतिनिधित्व किया था। उन्होंने [[2024 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]] में महिला युगल स्पर्धा में भारत का प्रतिनिधित्व किया, लेकिन ग्रुप चरण से आगे नहीं बढ़ पाईं।<ref>{{cite news |title=Dubai girl Tanisha Crasto qualifies for Paris Olympics: Report |url=https://www.khaleejtimes.com/sports/dubai-girl-tanisha-crasto-qualifies-for-paris-olympics-report |publisher=Khaleej Times |last1=Borkakoty |first1=Rituraj |date=12 April 2024 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Sachdeva |first=Nihit |date=2024-12-12 |title=At 21, doubles specialist Tanisha Crasto continues to rise after Paris Olympics |url=https://sportstar.thehindu.com/badminton/tanisha-crasto-podcast-indian-badminton-doubles-specialist-interview-after-paris-2024-olympics/article68977488.ece |access-date=2025-05-22 |website=Sportstar |language=en}}</ref> == शुरुआती जीवन == क्रैस्टो का जन्म [[दुबई]] में भारत के [[गोवा]] के ट्यूलिप और क्लिफोर्ड क्रैस्टो के घर हुआ था और उन्होंने द इंडियन हाई स्कूल, दुबई में पढ़ाई की थी।<ref name="scroll" >{{cite news |title=Badminton Junior Nationals: Tanisha Crasto, the 'Dubai girl', is slowly making waves in India |url=https://scroll.in/field/906501/badminton-junior-nationals-tanisha-crasto-the-dubai-girl-is-slowly-making-waves-in-india |quote="Tanisha was born in Dubai in 2003 to NRI, or Non-Resident Indian, parents and has lived there ever since" |publisher=[[Scroll.in]] |last1=Vaidya |first1=Jaideep |date=21 December 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Tanisha continues her badminton journey at home |url=https://www.khaleejtimes.com/tanisha-continues-her-badminton-journey-at-home |publisher= Khaleej Times |last1=Jose |first1=James |date=4 April 2020}}</ref><ref name="herald_062717">{{cite news |date=27 June 2017 |title=Rudra, Tanisha excels at badminton |work=Herald |url=https://www.heraldgoa.in/Sports/Rudra-Tanisha-excel-at-badminton/116836.html |accessdate=30 June 2017 |archive-date=8 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155151/https://www.heraldgoa.in/Sports/Rudra-Tanisha-excel-at-badminton/116836.html |url-status=dead }}</ref> == करियर == === यूएई और बहरीन === 2013 में, क्रास्टो ने जूनियर टूर्नामेंटों में बहरीन के लिए अंतरराष्ट्रीय स्तर पर पदार्पण किया<ref>{{cite news |title=Bahrain Junior International Series 2013 |url=https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/ea0f2bd8-40b3-4693-b5e1-f4bc92e5dd9b/tournaments/2013 |publisher=BWF |accessdate=21 September 2021}}</ref> और 2016 के बहरीन अंतरराष्ट्रीय चैलेंज टूर्नामेंट में अप्रैलसासी पुत्री लेजर्सर वैरियला के साथ जोड़ी बनाकर बहरीन का प्रतिनिधित्व करते हुए अपना पहला बड़ा बीडब्ल्यूएफ अंतरराष्ट्रीय खिताब जीता।<ref>{{cite news |title=Indian badminton player Pratul Joshi wins Bahrain International Challenge title |publisher=[[Sportskeeda]] |url=https://www.sportskeeda.com/badminton/indian-badminton-player-pratul-joshi-wins-bahrain-international-challenge-title |accessdate=29 June 2017}}</ref><ref name="cynergy" >{{cite news |title=Playing for India Has Always Been a Dream – Tanisha Crasto |url=https://cynergysports.com/content/playing-india-has-always-been-dream-tanisha-crasto |last1=Anand |first1=Sanketa |publisher=Cynergy sports |date=23 June 2020 |accessdate=23 August 2021 |archive-date=22 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822201406/https://cynergysports.com/content/playing-india-has-always-been-dream-tanisha-crasto |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|title=Pratul wins maiden title at Bahrain International Challenge |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/pratul-wins-maiden-title-at-bahrain-international-challenge/articleshow/55204328.cms |publisher=Times of India |date=2 November 2016 |accessdate=23 August 2021}}</ref> वह यूएई के टॉप बैडमिंटन खिलाड़ियों में गिनी जाती हैं।<ref>{{cite news |title=Bahrain: Sanjay and Adnan clinch double |url=https://www.gdnonline.com/Details/92268/Bahrain-Sanjay-and-Adnan-clinch-double |publisher=GDN |date=7 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Current Rankings |url=https://www.uaebadminton.ae/w/events/current-rankings |publisher=UAE badminton |date=31 December 2019}}</ref> वह यूएई ओपन टूर्नामेंट की सबसे युवा विजेता भी बनीं।<ref>{{cite news |title=Teenager creates history in oldest badminton event |url=https://gulfnews.com/sport/teenager-creates-history-in-oldest-badminton-event-1.2029659 |publisher=Gulf News |last1=Nayar |first1=KR |date=19 May 2017 | accessdate=6 October 2022}}</ref> 2017 में, जब वह संयुक्त अरब अमीरात का प्रतिनिधित्व करते हुए 14 साल की थीं, तब उन्होंने ईरान की नेगिन अमीरिपुर को हराकर महिला एकल स्पर्धा में इंडियन क्लब यूएई ओपन टूर्नामेंट जीतकर इतिहास रचा था।<ref>{{cite news |title=Teenager creates history in oldest badminton event |publisher=[[Gulf News]] |url=http://gulfnews.com/sport/more-sport/teenager-creates-history-in-oldest-badminton-event-1.2029659 |accessdate=29 June 2017}}</ref><ref name="sport360_052317">{{cite news |last1=Pinto |first1=Denzil |date=23 May 2017 |title=14-year-old Tanisha Crasto is dreaming big after UAE Open success |work=Sport 360 |url=http://sport360.com/article/regional-article/234802/tanisha-crasto-is-dreaming-big-after-uae-open-success/ |accessdate=30 June 2017}}</ref> वह प्राइम स्टार स्पोर्ट्स एकेडमी क्लब का भी हिस्सा थीं, जिसने शटल टाइम दुबई क्लब बैडमिंटन चैंपियनशिप जीती थी।<ref>{{cite news |title=Badminton: Prime Star, Victor club emerge champions |publisher=[[Khaleej Times]] |url=http://www.khaleejtimes.com/prime-star-victor-club-emerge-champions |accessdate=29 June 2017 |archive-date=8 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908201731/https://www.khaleejtimes.com/prime-star-victor-club-emerge-champions |url-status=dead }}</ref> === भारत === 2017 में, खाड़ी-आधारित टूर्नामेंटों में भाग लेने के बाद, वह भारत आ गईं और भारतीय टूर्नामेंटों में गोवा का प्रतिनिधित्व किया।<ref>{{cite news |title=Aditi-Tanisha aim to replicate junior success on the senior circuit |url=https://indianexpress.com/article/sports/badminton/aditi-tanisha-aim-to-replicate-junior-success-on-the-senior-circuit-5915872/ |publisher=The Indian Express |last1=Sharma |first1=Nitin |date=19 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |title=India teen Tanisha Crasto stars as India sweep Dubai badminton competition |url=https://gulfnews.com/sport/uae-sport/india-teen-tanisha-crasto-stars-as-india-sweep-dubai-badminton-competition-1.73803988 |publisher=[[Gulf Times]] |last1=Gomes |first1=Alaric |date=12 September 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Badminton: Dubai girl Tanisha now among world's top 10 junior players |url=https://www.khaleejtimes.com/sport/other/badminton-dubai-girl-tanisha-now-among-worlds-top-10-junior-players |publisher=[[Khaleej Times]] |last1=Borkakoty |first1=Rituraj |date=16 January 2021}}</ref> तत्पश्चात उन्होंने 2019 बैडमिंटन एशिया जूनियर चैंपियनशिप और 2018 व 2019 बीडब्ल्यूएफ विश्व जूनियर चैंपियनशिप में भारत का प्रतिनिधित्व किया।<ref>{{cite news |title=Parents of prodigies ensure no gulf separates their child frfrom their passion |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/parents-of-prodigies-ensure-no-gulf-separates-their-child-from-their-passion/articleshow/82347814.cms |work=[[The Times of India]] |date=2 May 2021}}</ref> 2021 में, क्रास्टो भारतीय राष्ट्रीय बैडमिंटन टीम में शामिल हुईं और उन्होंने उबर कप और सुदीरमन कप टूर्नामेंट में हिस्सा लिया।<ref>{{cite news |title=Dubai-based shuttler Tanisha Crasto to play with PV Sindhu, Saina Nehwal in Indian team |url=https://www.khaleejtimes.com/global-sports/dubai-based-shuttler-tanisha-crasto-to-play-with-pv-sindhu-saina-nehwal-in-indian-team |publisher=Khaleej Times |last1=Asthana |first1=Arsh |date=4 September 2021 }}</ref> 2021 स्कॉटिश ओपन में ईशान भटनागर के साथ जोड़ी बनाकर वह मिश्रित युगल में उपविजेता रहीं।<ref>{{cite news |title=Tanisha-Ishaan settle for silver in Scotland |url=https://www.heraldgoa.in/Sports/TanishaIshaan-settle-for-silver-in-Scotland/183352 |publisher=O Heraldo |last1=Nayar |first1=KR |date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309174833/https://www.heraldgoa.in/Sports/TanishaIshaan-settle-for-silver-in-Scotland/183352 |archive-date=9 मार्च 2023 |access-date=25 जून 2026 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Goa's Tanisha wins Silver at Scottish Open Badminton |url=https://www.thegoan.net/sports/goa%E2%80%99s-tanisha-wins-silver-at-scottish-open-badminton/77443.html |publisher=The Goan |date=1 December 2021 }}</ref><ref>{{cite news |title=Ishaan Bhatnagar and Tanisha Crasto lose in mixed doubles semis |url=https://www.sportskeeda.com/badminton/news-siril-verma-treesa-jolly-gayatri-gopichand-finish-runners-up-welsh-international-badminton-championships |last1=Nayse |first1=Suhas |publisher=Sportskeeda |date=5 December 2021 }}</ref> 2022 में, क्रास्टो ने 2022 इंडिया ओपन में अपना पहला बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500 टूर्नामेंट खेला, जहाँ उन्होंने महिला युगल (रुतापर्णा पांडा के साथ) और मिश्रित युगल (ईशान भटनागर के साथ) दोनों स्पर्धाओं में भाग लिया। हालांकि, वह और उनके साथी दोनों ही इवेंट्स के पहले राउंड में हार गए; महिला युगल में उन्हें चौथी वरीयता प्राप्त बेन्यापा एमसार्ड और नुनताकर्ण एमसार्ड से, और मिश्रित युगल में अपने ही देश के खिलाड़ियों गायत्री गोपीचंद और साई प्रतीक के से हार का सामना करना पड़ा। अपने अगले टूर्नामेंट, 2022 सैयद मोदी इंटरनेशनल में उन्होंने मिश्रित युगल में हिस्सा लिया, जहाँ उन्होंने और ईशान भटनागर ने फ़ाइनल में अपने ही देश के खिलाड़ियों श्रीविद्या गुराजादा और टी. हेमा नागेंद्र बाबू को हराकर अपना पहला सुपर 300 ख़िताब जीता।<ref>{{cite news |title=Syed Modi International: Tanisha-Ishaan display chemistry to secure mixed doubles crown |url=https://indianexpress.com/article/sports/badminton/syed-modi-international-tanisha-ishaan-display-chemistry-to-secure-mixed-doubles-crown-7738379/ |last1=Naik |first1=Shivani |publisher=Indian Express |date=24 January 2022 }}</ref> मई 2026 में, उन्होंने [[ध्रुव कपिला]] के साथ [[2026 सिंगापुर ओपन]] में मिश्रित युगल स्पर्धा में अपने करियर के पहले सुपर-750 सेमीफाइनल में प्रवेश किया। == संदर्भ == {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category|Tanisha Crasto|तनीषा क्रास्टो}} {{DEFAULTSORT:क्रास्टो, तनीषा}} [[श्रेणी:2003 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:गोवा के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय बैडमिंटन खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2024 ओलम्पिक में भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों के बैडमिंटन खिलाड़ी]] nbfggla267iegx6uipkgpruwdyac8tv अभिदीप चौधरी 0 1616089 6632788 6601605 2026-10-25T02:51:40Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632788 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=अभिदीप चौधरी|image=|occupation=हेपेटो-पैंक्रियाटो-बिलियरी (एचपीबी) एवं लिवर प्रत्यारोपण शल्य चिकित्सक|education=MBBS, MS, FACS, FRCS (Glasgow), Multiorgan Transplant Surgery Fellowship (Pittsburgh, USA)|known_for=}} '''अभिदीप चौधरी''' एक भारतीय हेपेटोपैन्क्रिएटोबिलियरी (एचपीबी) एवं लिवर प्रत्यारोपण सर्जन हैं।<ref>{{Cite web |title=दिल्ली के 7 प्रसिद्ध लिवर ट्रांसप्लांट सर्जन, जानिए किस डॉक्टर की किस क्षेत्र में है विशेषज्ञता |url=https://hindi.news18.com/photogallery/lifestyle/health-delhi-top-7-liver-transplant-surgeons-expert-doctors-and-specialist-local18-ws-l-9754262.html |website=News18 हिन्दी |language=hi |access-date=16 July 2026 |archive-date=19 अक्तूबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251019071733/https://hindi.news18.com/photogallery/lifestyle/health-delhi-top-7-liver-transplant-surgeons-expert-doctors-and-specialist-local18-ws-l-9754262.html |url-status=dead }}</ref> वे नई दिल्ली स्थित बीएलके-मैक्स सुपर स्पेशलिटी अस्पताल में हेपाटो-पैंक्रियाटो-बिलियरी (एचपीबी) सर्जरी एवं लिवर प्रत्यारोपण विभाग के चेयरमैन तथा विभागाध्यक्ष हैं। इसके अतिरिक्त, वे लिवर ट्रांसप्लांटेशन सोसाइटी ऑफ इंडिया (एलटीएसआई) के अध्यक्ष-निर्वाचित हैं। यह संस्था लिवर प्रत्यारोपण के क्षेत्र में शिक्षा, अनुसंधान और व्यावसायिक सहयोग को बढ़ावा देती है<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2025/Nov/22/india-becomes-leading-nation-in-living-donor-liver-transplantation|title=India becomes leading nation in living donor liver transplantation|last=Srivastava|first=Ashish|date=2025-11-22|website=The New Indian Express|language=en|access-date=2025-11-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theweek.in/wire-updates/national/2025/11/22/des64-health-liver-transplants-experts.html|title=India a leader in living-donor liver transplants due to infra regulatory oversight Experts- The Week|website=www.theweek.in|access-date=2025-11-24}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.maxhealthcare.in/doctor/abhideep-chaudhary|title=Dr. Abhideep Chaudhary - Liver Transplant and Biliary Sciences, Book Online Appointment, Video Consultation, Check OPD Timings, View Fees {{!}} Max Hospital|access-date=2025-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111144109/https://www.maxhealthcare.in/doctor/abhideep-chaudhary|archive-date=11 नवंबर 2023|language=en-us|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/amritsar/paediatric-liver-transplant-is-a-challenge/|title=Paediatric liver transplant is a challenge|website=The Tribune|language=en|access-date=2025-11-24}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और करियर == अभिदीप चौधरी ने एमबीबीएस तथा एमएस (जनरल सर्जरी) की शिक्षा प्राप्त की। इसके बाद उन्होंने संयुक्त राज्य अमेरिका के यूनिवर्सिटी ऑफ पिट्सबर्ग मेडिकल सेंटर स्थित थॉमस स्टार्ज़ल ट्रांसप्लांटेशन इंस्टीट्यूट से मल्टीऑर्गन ट्रांसप्लांट सर्जरी में फेलोशिप की। बाद में उन्होंने सर गंगा राम अस्पताल, नई दिल्ली तथा जयपी अस्पताल, नोएडा में हेपेटोबिलियरी एवं लिवर प्रत्यारोपण सर्जरी के क्षेत्र में कार्य किया। वर्ष 2019 से वे बीएलके-मैक्स सुपर स्पेशियलिटी अस्पताल, नई दिल्ली में एचपीबी सर्जरी एवं लिवर प्रत्यारोपण विभाग के प्रमुख हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.maxhealthcare.in/doctor/abhideep-chaudhary|title=Dr. Abhideep Chaudhary|website=Max Healthcare}}</ref> मार्च 2018 में उन्होंने एक 18 माह की बच्ची का सफल लिवर प्रत्यारोपण किया, जिसमें उसकी माता ने जीवित दाता के रूप में लिवर का एक भाग दान किया। इस मामले को ''द हिन्दू'' ने प्रमुखता से प्रकाशित किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/mother-gives-new-lease-of-life-to-daughter/article22954182.ece|title=Mother gives new lease of life to daughter|date=6 March 2018|work=The Hindu}}</ref> इसी वर्ष उन्होंने किर्गिस्तान से आए दो भाई-बहनों के बीच जीवित दाता लिवर प्रत्यारोपण का सफल नेतृत्व किया। इस शल्यक्रिया को ''द हिन्दू'' तथा ''द टाइम्स ऑफ इंडिया'' में प्रकाशित किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/kyrgyzstan-youth-gives-sibling-a-second-chance-at-life/article24274700.ece|title=Kyrgyzstan youth gives sibling a second chance at life|date=27 June 2018|work=The Hindu}}</ref> == जनस्वास्थ्य जागरूकता == अभिदीप चौधरी यकृत स्वास्थ्य (लिवर हेल्थ) के प्रति जन-जागरूकता बढ़ाने के लिए नियमित रूप से सार्वजनिक अभियानों और मीडिया संवादों में भाग लेते रहे हैं। वर्ष 2025 में उन्होंने दिल्ली में हेपेटाइटिस ए एवं ई के बढ़ते मामलों को लेकर लोगों को स्वच्छता, सुरक्षित पेयजल, समय पर टीकाकरण तथा शीघ्र जांच के प्रति जागरूक रहने की सलाह दी। उन्होंने बताया कि मानसून के दौरान वायरल हेपेटाइटिस के मामलों में उल्लेखनीय वृद्धि देखी गई है और समय पर उपचार से गंभीर जटिलताओं को रोका जा सकता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/health/story/hepatitis-india-monsoon-spike-vaccines-hygiene-unsafe-medical-practices-2762375-2025-07-28|title=Hepatitis in India: A preventable disease still claiming lives|website=India Today|language=en|access-date=16 July 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/delhi/2025/Jul/29/opds-full-with-hepatitis-a-e-cases-as-monsoon-picks-pace|title=OPDs full with Hepatitis A, E cases as monsoon picks pace|website=The New Indian Express|access-date=16 July 2026}}</ref> विश्व लिवर दिवस तथा अन्य स्वास्थ्य अभियानों के दौरान चौधरी ने युवाओं में ऊर्जा पेय (एनर्जी ड्रिंक), अत्यधिक चीनी वाले पेय तथा शराब के बढ़ते सेवन को लिवर रोगों का प्रमुख कारण बताया। उन्होंने कहा कि अस्वास्थ्यकर जीवनशैली और इन पेयों के अत्यधिक सेवन से फैटी लिवर तथा गंभीर यकृत रोगों का खतरा बढ़ सकता है, और गंभीर स्थिति में लिवर प्रत्यारोपण की आवश्यकता पड़ सकती है।<ref>{{Cite web|url=https://ddnews.gov.in/energy-drinks-are-emerging-as-a-new-cause-of-liver-damage-among-youth/|title=Energy drinks are emerging as a new cause of liver damage among youth|website=DD News|access-date=16 July 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/lifestyle/fitness/india-leads-in-living-donor-liver-transplants-worldwide-who-need-liver-transplant-2025-11-23|title=India leads in living donor liver transplants worldwide|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=16 July 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/news/national-world-liver-day-how-to-take-care-of-liver-amidst-increasing-diseases-experts-gave-special-tips-23921398.html|title=World Liver Day: How to take care of liver amidst increasing diseases|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=16 July 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/photogallery/lifestyle/health-energy-drinks-are-more-dangerous-than-alcohol-rum-tequila-liver-deteriorating-fast-in-youths-towards-liver-transplant-say-doctors-2-10398434.html|title=Energy drinks are more dangerous than alcohol, say doctors|website=News18 हिन्दी|language=hi|access-date=16 July 2026}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/hi/state/india-becomes-the-highest-number-of-living-donor-liver-transplants-in-the-world-delhi-news-dls25112203673|title=भारत जीवित दाता लिवर प्रत्यारोपण में विश्व में अग्रणी बना|website=ETV Bharat|language=hi|access-date=16 July 2026}}</ref> == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:Articles with hCards]] 4z928j4xoebl7jea0w8o4a16ymavki5 सोमवंशी राजवंश 0 1616644 6632545 6632443 2026-10-24T14:04:11Z Mundhalia746 934684 6632545 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = सोमवंशी राजवंश | common_name = Somavamshi dynasty | era = [[भारत के मध्य साम्राज्य]] | year_start = 9वीं शताब्दी ईस्वी | year_end = 12वीं शताब्दी ईस्वी | religion = हिन्दू <br/>जैन | government_type = राजशाही | capital = ययातिनगर (आधुनिक [[बिनिका]]); अभिनव-ययातिनगर (आधुनिक [[जाजपुर]]) | official_languages = [[संस्कृत]] | p1 = भौम-कर राजवंश | p2 = दक्षिण कोसल के पांडुवंशी | s1 = पूर्वी गंगवंश | s2 = Chindaka Naga{{!}}Chakrakota kingdom | s3 = रतनपुर के कलचुरी | image_map = {{South Asia in 1000|center||{{Annotation|171|136|[[File:Long Fine Rectangle (plain).png|48px]]}}||none}} | image_map_caption = 1000 ईस्वी में सोमवंशियों और पड़ोसी दक्षिण एशियाई राज्यों का मानचित्र , ग़ज़नवी आक्रमणों की पूर्व संध्या पर<ref>{{cite book |last1=Chandra |first1=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals-Delhi Sultanat (1206-1526) - Part One |date=2004 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1064-5 |pages=19–20 |url=https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC&pg=PA19 |language=en|author-link=Satish Chandra (historian)}}</ref><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=32, 146 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=069 |access-date=16 सितंबर 2026 |archive-date=4 दिसंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204155541/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=069 |url-status=dead }}</ref> }} '''सोमवंशी राजवंश''' या केशरी वंश ने 9वीं से 12वीं शताब्दी के बीच पूर्वी भारत में वर्तमान [[ओडिशा]] के कुछ भागों पर शासन किया था । उनकी राजधानी पहले ययातिनगर (आधुनिक [[बिनिका]]) और  फिर अभिनव-ययातिनगर (आधुनिक [[जाजपुर]]) थीं। संभवतः सोमवंशियों का संबंध पांडुवंशियों से था, जिन्होंने मध्य भारत के [[दक्षिण कोसल]] क्षेत्र पर शासन किया था। संभवतः उन्हें [[त्रिपुरी के कलचुरी|कलचुरियों]] द्वारा इस क्षेत्र से बाहर कर दिया गया, जिसके बाद उन्होंने वर्तमान ओडिशा के कलिंग और उत्कल क्षेत्रों पर विजय प्राप्त की और [[भौम-कर राजवंश|भौम-करों]] का स्थान ले लिया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Idd9i5nP160C&pg=PA47&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Inscriptions of the Śarabhapurīyas, Pāṇḍuvaṁśins, and Somavaṁśins|last=Shastri|first=Ajay Mitra|date=1995-01-01|publisher=Motilal Banarsidass Publishing House|isbn=978-81-208-0637-5|language=en}}</ref> सोमवंशियों ने ओडिशा में कला और वास्तुकला की एक नई शैली की शुरुआत की।'''[[लिंगराज मंदिर]]''' का निर्माण संभवतः सोमवंशी राजा ययाति केशरी ने ११वीं शताब्दी में करवाया था। उनके शासनकाल में इस क्षेत्र में [[बौद्ध धर्म]] से ब्राह्मण धर्म की ओर परिवर्तन देखा गया। 12वीं शताब्दी के प्रारंभ में सोमवंशी शासन का अंत हुआ, जब [[पूर्वी गंगवंश]] के शासक [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] ने उनके क्षेत्रों पर अधिकार कर लिया। ==शासकों की सूची== * जन्मेजय प्रथम (882–922) * ययाति प्रथम (922–955) * भीमरथ (955–980) * धर्मरथ (980–1005) * नहुष (1005–1021) * ययाति द्वितीय (1021–1040) * उद्द्योतकेशरी (1040–1065) * जन्मेजय द्वितीय (1065–1085) * पुरंजय (1085–1110) * कर्णदेव (1100–1110) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] epnd5ifc48r5yuy7iixi2xet2i37cio 6632546 6632545 2026-10-24T14:09:13Z Mundhalia746 934684 6632546 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = सोमवंशी राजवंश | common_name = Somavamshi dynasty | era = [[भारत के मध्य साम्राज्य]] | year_start = 9वीं शताब्दी ईस्वी | year_end = 12वीं शताब्दी ईस्वी | religion = हिन्दू <br/>जैन | government_type = राजशाही | capital = ययातिनगर (आधुनिक [[बिनिका]]); अभिनव-ययातिनगर (आधुनिक [[जाजपुर]]) | official_languages = [[संस्कृत]] | p1 = भौम-कर राजवंश | p2 = दक्षिण कोसल के पांडुवंशी | s1 = पूर्वी गंगवंश | s2 = Chindaka Naga{{!}}Chakrakota kingdom | s3 = रतनपुर के कलचुरी | image_map = {{South Asia in 1000|center||{{Annotation|171|136|[[File:Long Fine Rectangle (plain).png|48px]]}}||none}} | image_map_caption = 1000 ईस्वी में सोमवंशियों और पड़ोसी दक्षिण एशियाई राज्यों का मानचित्र , ग़ज़नवी आक्रमणों की पूर्व संध्या पर<ref>{{cite book |last1=Chandra |first1=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals-Delhi Sultanat (1206-1526) - Part One |date=2004 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1064-5 |pages=19–20 |url=https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC&pg=PA19 |language=en|author-link=Satish Chandra (historian)}}</ref><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=32, 146 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=069 |access-date=16 सितंबर 2026 |archive-date=4 दिसंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204155541/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=069 |url-status=dead }}</ref> }} '''सोमवंशी राजवंश''' या केशरी वंश ने 9वीं से 12वीं शताब्दी के बीच पूर्वी भारत में वर्तमान [[ओडिशा]] के कुछ भागों पर शासन किया था । उनकी राजधानी पहले ययातिनगर (आधुनिक [[बिनिका]]) और  फिर अभिनव-ययातिनगर (आधुनिक [[जाजपुर]]) थीं। संभवतः सोमवंशियों का संबंध पांडुवंशियों से था, जिन्होंने मध्य भारत के [[दक्षिण कोसल]] क्षेत्र पर शासन किया था। संभवतः उन्हें [[त्रिपुरी के कलचुरी|कलचुरियों]] द्वारा इस क्षेत्र से बाहर कर दिया गया, जिसके बाद उन्होंने वर्तमान ओडिशा के कलिंग और उत्कल क्षेत्रों पर विजय प्राप्त की और [[भौम-कर राजवंश|भौम-करों]] का स्थान ले लिया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Idd9i5nP160C&pg=PA47&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Inscriptions of the Śarabhapurīyas, Pāṇḍuvaṁśins, and Somavaṁśins|last=Shastri|first=Ajay Mitra|date=1995-01-01|publisher=Motilal Banarsidass Publishing House|isbn=978-81-208-0637-5|language=en}}</ref> सोमवंशियों ने ओडिशा में कला और वास्तुकला की एक नई शैली की शुरुआत की।'''[[लिंगराज मंदिर]]''' का निर्माण संभवतः सोमवंशी राजा ययाति केशरी ने ११वीं शताब्दी में करवाया था। उनके शासनकाल में इस क्षेत्र में [[बौद्ध धर्म]] से ब्राह्मण धर्म की ओर परिवर्तन देखा गया। 12वीं शताब्दी के प्रारंभ में सोमवंशी शासन का अंत हुआ, जब [[पूर्वी गंगवंश]] के शासक [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] ने उनके क्षेत्रों पर अधिकार कर लिया। ==शासकों की सूची== [[File:Beauty of LingrajTemple.jpg|250px|upright=1.5|right|thumb|लिंगराज मंदिर]] * जन्मेजय प्रथम (882–922) * ययाति प्रथम (922–955) * भीमरथ (955–980) * धर्मरथ (980–1005) * नहुष (1005–1021) * ययाति द्वितीय (1021–1040) * उद्द्योतकेशरी (1040–1065) * जन्मेजय द्वितीय (1065–1085) * पुरंजय (1085–1110) * कर्णदेव (1100–1110) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] q02haoiktiyklmhgnat5v96f595cgub 6632547 6632546 2026-10-24T14:10:03Z Mundhalia746 934684 6632547 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = सोमवंशी राजवंश | common_name = Somavamshi dynasty | era = [[भारत के मध्य साम्राज्य]] | year_start = 9वीं शताब्दी ईस्वी | year_end = 12वीं शताब्दी ईस्वी | religion = हिन्दू <br/>जैन | government_type = राजशाही | capital = ययातिनगर (आधुनिक [[बिनिका]]); अभिनव-ययातिनगर (आधुनिक [[जाजपुर]]) | official_languages = [[संस्कृत]] | p1 = भौम-कर राजवंश | p2 = दक्षिण कोसल के पांडुवंशी | s1 = पूर्वी गंगवंश | s2 = Chindaka Naga{{!}}Chakrakota kingdom | s3 = रतनपुर के कलचुरी | image_map = {{South Asia in 1000|center||{{Annotation|171|136|[[File:Long Fine Rectangle (plain).png|48px]]}}||none}} | image_map_caption = 1000 ईस्वी में सोमवंशियों और पड़ोसी दक्षिण एशियाई राज्यों का मानचित्र , ग़ज़नवी आक्रमणों की पूर्व संध्या पर<ref>{{cite book |last1=Chandra |first1=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals-Delhi Sultanat (1206-1526) - Part One |date=2004 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1064-5 |pages=19–20 |url=https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC&pg=PA19 |language=en|author-link=Satish Chandra (historian)}}</ref><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=32, 146 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=069 |access-date=16 सितंबर 2026 |archive-date=4 दिसंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204155541/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=069 |url-status=dead }}</ref> }} '''सोमवंशी राजवंश''' या केशरी वंश ने 9वीं से 12वीं शताब्दी के बीच पूर्वी भारत में वर्तमान [[ओडिशा]] के कुछ भागों पर शासन किया था । उनकी राजधानी पहले ययातिनगर (आधुनिक [[बिनिका]]) और  फिर अभिनव-ययातिनगर (आधुनिक [[जाजपुर]]) थीं। संभवतः सोमवंशियों का संबंध पांडुवंशियों से था, जिन्होंने मध्य भारत के [[दक्षिण कोसल]] क्षेत्र पर शासन किया था। संभवतः उन्हें [[त्रिपुरी के कलचुरी|कलचुरियों]] द्वारा इस क्षेत्र से बाहर कर दिया गया, जिसके बाद उन्होंने वर्तमान ओडिशा के कलिंग और उत्कल क्षेत्रों पर विजय प्राप्त की और [[भौम-कर राजवंश|भौम-करों]] का स्थान ले लिया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Idd9i5nP160C&pg=PA47&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Inscriptions of the Śarabhapurīyas, Pāṇḍuvaṁśins, and Somavaṁśins|last=Shastri|first=Ajay Mitra|date=1995-01-01|publisher=Motilal Banarsidass Publishing House|isbn=978-81-208-0637-5|language=en}}</ref> सोमवंशियों ने ओडिशा में कला और वास्तुकला की एक नई शैली की शुरुआत की।'''[[लिंगराज मंदिर]]''' का निर्माण संभवतः सोमवंशी राजा ययाति केशरी ने ११वीं शताब्दी में करवाया था। उनके शासनकाल में इस क्षेत्र में [[बौद्ध धर्म]] से ब्राह्मण धर्म की ओर परिवर्तन देखा गया। 12वीं शताब्दी के प्रारंभ में सोमवंशी शासन का अंत हुआ, जब [[पूर्वी गंगवंश]] के शासक [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] ने उनके क्षेत्रों पर अधिकार कर लिया। ==शासकों की सूची== [[File:Beauty of LingrajTemple.jpg|250px|upright=1.5||thumb|लिंगराज मंदिर]] * जन्मेजय प्रथम (882–922) * ययाति प्रथम (922–955) * भीमरथ (955–980) * धर्मरथ (980–1005) * नहुष (1005–1021) * ययाति द्वितीय (1021–1040) * उद्द्योतकेशरी (1040–1065) * जन्मेजय द्वितीय (1065–1085) * पुरंजय (1085–1110) * कर्णदेव (1100–1110) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] qxlw1zaapnvui074c4qeidwfru8wqc6 6632548 6632547 2026-10-24T14:10:54Z Mundhalia746 934684 6632548 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = सोमवंशी राजवंश | common_name = Somavamshi dynasty | era = [[भारत के मध्य साम्राज्य]] | year_start = 9वीं शताब्दी ईस्वी | year_end = 12वीं शताब्दी ईस्वी | religion = हिन्दू <br/>जैन | government_type = राजशाही | capital = ययातिनगर (आधुनिक [[बिनिका]]); अभिनव-ययातिनगर (आधुनिक [[जाजपुर]]) | official_languages = [[संस्कृत]] | p1 = भौम-कर राजवंश | p2 = दक्षिण कोसल के पांडुवंशी | s1 = पूर्वी गंगवंश | s2 = Chindaka Naga{{!}}Chakrakota kingdom | s3 = रतनपुर के कलचुरी | image_map = {{South Asia in 1000|center||{{Annotation|171|136|[[File:Long Fine Rectangle (plain).png|48px]]}}||none}} | image_map_caption = 1000 ईस्वी में सोमवंशियों और पड़ोसी दक्षिण एशियाई राज्यों का मानचित्र , ग़ज़नवी आक्रमणों की पूर्व संध्या पर<ref>{{cite book |last1=Chandra |first1=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals-Delhi Sultanat (1206-1526) - Part One |date=2004 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1064-5 |pages=19–20 |url=https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC&pg=PA19 |language=en|author-link=Satish Chandra (historian)}}</ref><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=32, 146 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=069 |access-date=16 सितंबर 2026 |archive-date=4 दिसंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204155541/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=069 |url-status=dead }}</ref> }} '''सोमवंशी राजवंश''' या केशरी वंश ने 9वीं से 12वीं शताब्दी के बीच पूर्वी भारत में वर्तमान [[ओडिशा]] के कुछ भागों पर शासन किया था । उनकी राजधानी पहले ययातिनगर (आधुनिक [[बिनिका]]) और  फिर अभिनव-ययातिनगर (आधुनिक [[जाजपुर]]) थीं। संभवतः सोमवंशियों का संबंध पांडुवंशियों से था, जिन्होंने मध्य भारत के [[दक्षिण कोसल]] क्षेत्र पर शासन किया था। संभवतः उन्हें [[त्रिपुरी के कलचुरी|कलचुरियों]] द्वारा इस क्षेत्र से बाहर कर दिया गया, जिसके बाद उन्होंने वर्तमान ओडिशा के कलिंग और उत्कल क्षेत्रों पर विजय प्राप्त की और [[भौम-कर राजवंश|भौम-करों]] का स्थान ले लिया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Idd9i5nP160C&pg=PA47&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Inscriptions of the Śarabhapurīyas, Pāṇḍuvaṁśins, and Somavaṁśins|last=Shastri|first=Ajay Mitra|date=1995-01-01|publisher=Motilal Banarsidass Publishing House|isbn=978-81-208-0637-5|language=en}}</ref> सोमवंशियों ने ओडिशा में कला और वास्तुकला की एक नई शैली की शुरुआत की।'''[[लिंगराज मंदिर]]''' का निर्माण संभवतः सोमवंशी राजा ययाति केशरी ने ११वीं शताब्दी में करवाया था। उनके शासनकाल में इस क्षेत्र में [[बौद्ध धर्म]] से ब्राह्मण धर्म की ओर परिवर्तन देखा गया। 12वीं शताब्दी के प्रारंभ में सोमवंशी शासन का अंत हुआ, जब [[पूर्वी गंगवंश]] के शासक [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] ने उनके क्षेत्रों पर अधिकार कर लिया। ==शासकों की सूची== [[File:Beauty of LingrajTemple.jpg|250px|upright=1.5|right|thumb|लिंगराज मंदिर]] * जन्मेजय प्रथम (882–922) * ययाति प्रथम (922–955) * भीमरथ (955–980) * धर्मरथ (980–1005) * नहुष (1005–1021) * ययाति द्वितीय (1021–1040) * उद्द्योतकेशरी (1040–1065) * जन्मेजय द्वितीय (1065–1085) * पुरंजय (1085–1110) * कर्णदेव (1100–1110) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] q02haoiktiyklmhgnat5v96f595cgub हर घर तिरंगा 0 1617065 6632656 6607417 2026-10-24T20:08:29Z CommonsDelinker 743 "Har_Ghar_Tiranga_(Mygov).jpg" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Herbythyme|Herbythyme]] ने हटा दिया है। कारण: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]] 6632656 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name = हर घर तिरंगा | image = | native_name = हर घर तिरंगा | native_name_lang = hi | english_name = The Tricolour in Every Home | duration = प्रतिवर्ष 5 दिन | date = 13–17 अगस्त (प्रतिवर्ष) | venue = पूरे भारत में | location = [[भारत]] | coordinates = {{coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN-DL|display=inline,title}} | type = सरकारी अभियान | theme = [[देशभक्ति]] और [[भारत का राष्ट्रीय ध्वज|राष्ट्रीय ध्वज]] को बढ़ावा देना | cause = [[आजादी का अमृत महोत्सव]] | motive = नागरिकों को [[भारत का राष्ट्रीय ध्वज|राष्ट्रीय ध्वज]] फहराने के लिए प्रोत्साहित करना और [[तिरंगा]] के प्रति जागरूकता को बढ़ाना | target = भारत के नागरिक | patrons = [[भारत सरकार]] | organisers = [[संस्कृति मंत्रालय (भारत)|संस्कृति मंत्रालय]] | participants = [[जनता]], [[शैक्षणिक संस्थान]], सरकारी संगठन और निजी संगठन | outcome = वार्षिक राष्ट्रव्यापी जनभागीदारी अभियान | website = {{URL|https://harghartiranga.com}} | notes = [[आजादी का अमृत महोत्सव]] पहल के अंतर्गत 2022 में शुरू किया गया। }} '''हर घर तिरंगा''' ({{lang-en|Har Ghar Tiranga}}, "हर घर में तिरंगा") [[भारत सरकार]] द्वारा [[आजादी का अमृत महोत्सव]] के अंतर्गत शुरू किया गया एक राष्ट्रव्यापी अभियान है। इसका उद्देश्य भारतीय नागरिकों को अपने घरों पर [[भारत का राष्ट्रीय ध्वज|राष्ट्रीय ध्वज]] फहराने के लिए प्रोत्साहित करना तथा राष्ट्रीय ध्वज के प्रति सम्मान, जागरूकता और [[देशभक्ति]] की भावना को सुदृढ़ करना है। इस अभियान की शुरुआत वर्ष 2022 में भारत की स्वतंत्रता की 75वीं वर्षगांठ के उपलक्ष्य में की गई थी। इसके अंतर्गत नागरिकों, शैक्षणिक संस्थानों, सरकारी विभागों तथा विभिन्न संगठनों को प्रत्येक वर्ष [[स्वतंत्रता दिवस (भारत)|स्वतंत्रता दिवस]] के अवसर पर राष्ट्रीय ध्वज फहराने और व्यापक जनभागीदारी के साथ अभियान में शामिल होने के लिए प्रोत्साहित किया जाता है। अभियान का समन्वय [[संस्कृति मंत्रालय (भारत)|संस्कृति मंत्रालय]], भारत सरकार द्वारा किया जाता है तथा इसे MyGov सहित विभिन्न सरकारी मंचों के माध्यम से संचालित किया जाता है।<ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga |url=https://harghartiranga.com/ |website=Har Ghar Tiranga |publisher=Ministry of Culture, Government of India |access-date=7 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga Campaign |url=https://www.mygov.in/campaigns/har-ghar-tiranga/ |website=MyGov India |publisher=Government of India |access-date=7 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga campaign to encourage citizens to hoist the national flag |url=https://www.thehindu.com/news/national/har-ghar-tiranga-campaign-to-encourage-citizens-to-hoist-the-national-flag/article65768957.ece |website=The Hindu |date=12 August 2022 |access-date=7 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga: Centre launches nationwide campaign ahead of Independence Day |url=https://indianexpress.com/article/india/har-ghar-tiranga-campaign-independence-day-8087293/ |website=The Indian Express |date=13 August 2022 |access-date=7 August 2026 }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == उद्देश्य == हर घर तिरंगा अभियान का उद्देश्य भारतीय नागरिकों और राष्ट्रीय ध्वज के बीच व्यक्तिगत जुड़ाव को मजबूत करना, तिरंगे के प्रति सम्मान एवं जागरूकता बढ़ाना तथा स्वतंत्रता दिवस के अवसर पर व्यापक जनभागीदारी के माध्यम से देशभक्ति की भावना को प्रोत्साहित करना है। अभियान के अंतर्गत नागरिकों को अपने घरों पर राष्ट्रीय ध्वज फहराने और इससे संबंधित जन-जागरूकता कार्यक्रमों में भाग लेने के लिए प्रोत्साहित किया जाता है।<ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga Campaign |url=https://www.mygov.in/campaigns/har-ghar-tiranga/ |website=MyGov India |publisher=Government of India |access-date=7 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga |url=https://harghartiranga.com/ |website=Har Ghar Tiranga |publisher=Ministry of Culture, Government of India |access-date=7 August 2026 }}</ref> == इतिहास == हर घर तिरंगा अभियान की घोषणा [[भारत सरकार]] द्वारा [[2022]] में भारत की स्वतंत्रता के 75 वर्ष पूरे होने के उपलक्ष्य में [[आजादी का अमृत महोत्सव]] के अंतर्गत की गई थी। अभियान का उद्देश्य नागरिकों और राष्ट्रीय ध्वज के बीच व्यक्तिगत जुड़ाव को मजबूत करना तथा राष्ट्रीय ध्वज के प्रति सम्मान और देशभक्ति की भावना को प्रोत्साहित करना था। प्रारंभिक चरण में नागरिकों से 13 से 15 अगस्त 2022 के बीच अपने घरों पर तिरंगा फहराने तथा अभियान की आधिकारिक वेबसाइट पर ''तिरंगे के साथ सेल्फी'' अपलोड करने का आह्वान किया गया। इसके बाद के वर्षों में अभियान को [[स्वतंत्रता दिवस (भारत)|स्वतंत्रता दिवस]] के अवसर पर प्रतिवर्ष जारी रखा गया और यह जनभागीदारी पर आधारित राष्ट्रव्यापी पहल के रूप में विकसित हुआ।<ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga |url=https://www.mygov.in/campaigns/har-ghar-tiranga/ |website=MyGov |publisher=Government of India |access-date=7 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=More than 6 crore Tiranga selfies uploaded on the Har Ghar Tiranga website under Har Ghar Tiranga Abhiyan |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1852264 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |date=16 August 2022 |access-date=7 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga 2025: A Nationwide Celebration of Unity and Patriotism |url=https://culture.gov.in/latest-news/har-ghar-tiranga-2025-nationwide-celebration-unity-and-patriotism |website=Ministry of Culture |publisher=Government of India |date=16 August 2025 |access-date=7 August 2026 |archive-date=17 अगस्त 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260817223254/https://culture.gov.in/latest-news/har-ghar-tiranga-2025-nationwide-celebration-unity-and-patriotism |url-status=dead }}</ref> == कार्यान्वयन == हर घर तिरंगा अभियान का कार्यान्वयन [[संस्कृति मंत्रालय (भारत)|संस्कृति मंत्रालय]], [[भारत सरकार]] द्वारा [[MyGov]] और अन्य सरकारी एजेंसियों के सहयोग से किया जाता है। अभियान के अंतर्गत नागरिकों, शैक्षणिक संस्थानों, सरकारी कार्यालयों और निजी संगठनों को अपने परिसरों तथा घरों पर [[भारत का राष्ट्रीय ध्वज|राष्ट्रीय ध्वज]] फहराने और [[स्वतंत्रता दिवस (भारत)|स्वतंत्रता दिवस]] के अवसर पर अभियान से संबंधित गतिविधियों में भाग लेने के लिए प्रोत्साहित किया जाता है।<ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga |url=https://harghartiranga.com/ |website=Har Ghar Tiranga |publisher=Ministry of Culture, Government of India |access-date=7 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga Campaign |url=https://www.mygov.in/campaigns/har-ghar-tiranga/ |website=MyGov India |publisher=Government of India |access-date=7 August 2026 }}</ref> == जनभागीदारी == हर घर तिरंगा अभियान में देशभर के [[नागरिक]], [[शैक्षणिक संस्थान]], सरकारी विभाग, [[भारतीय सशस्त्र सेनाएँ|सशस्त्र बल]], सार्वजनिक क्षेत्र के उपक्रम और निजी संगठनों ने भाग लिया। अभियान के अंतर्गत नागरिकों को अपने घरों पर राष्ट्रीय ध्वज फहराने, ''तिरंगे के साथ सेल्फी'' पहल में भाग लेने तथा आधिकारिक पोर्टल पर अपनी भागीदारी दर्ज करने के लिए प्रोत्साहित किया गया। अभियान को प्रत्येक वर्ष व्यापक जनभागीदारी प्राप्त हुई।<ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga |url=https://harghartiranga.com/ |website=Har Ghar Tiranga |publisher=Ministry of Culture, Government of India |access-date=7 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=More than 6 crore Tiranga selfies uploaded on the Har Ghar Tiranga website under Har Ghar Tiranga Abhiyan |url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1852264 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |date=16 August 2022 |access-date=7 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga Campaign |url=https://www.mygov.in/campaigns/har-ghar-tiranga/ |website=MyGov India |publisher=Government of India |access-date=7 August 2026 }}</ref> == प्रतिक्रिया == हर घर तिरंगा अभियान को देशभर में व्यापक जनभागीदारी और मीडिया कवरेज प्राप्त हुआ। विभिन्न राज्यों में [[सरकारी संस्थान]], शैक्षणिक संस्थान, सार्वजनिक क्षेत्र के उपक्रम और नागरिक बड़ी संख्या में अभियान से जुड़े। राष्ट्रीय और क्षेत्रीय मीडिया ने अभियान की गतिविधियों, जनभागीदारी तथा [[स्वतंत्रता दिवस (भारत)|स्वतंत्रता दिवस]] से संबंधित कार्यक्रमों को प्रमुखता से प्रकाशित किया।<ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga campaign gains momentum across India |url=https://www.thehindu.com/news/national/har-ghar-tiranga-campaign-to-encourage-citizens-to-hoist-the-national-flag/article65768957.ece |website=The Hindu |date=12 August 2022 |access-date=7 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga: Centre launches nationwide campaign ahead of Independence Day |url=https://indianexpress.com/article/india/har-ghar-tiranga-campaign-independence-day-8087293/ |website=The Indian Express |date=13 August 2022 |access-date=7 August 2026 }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |title=Har Ghar Tiranga campaign receives enthusiastic response across India |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/har-ghar-tiranga-campaign-receives-enthusiastic-response-across-india-122081400123_1.html |website=Business Standard |date=14 August 2022 |access-date=7 August 2026 }}</ref> <gallery mode="packed" heights="160"> File:Har Ghar Tiranga.jpg|हर घर तिरंगा अभियान के अंतर्गत राष्ट्रीय ध्वज के साथ नागरिक File:Har Ghar Tiranga 2023 selfie.jpg|हर घर तिरंगा अभियान के अंतर्गत तिरंगे के साथ सेल्फी File:Indian flag flying in the Western Naval Command's areas of responsiblity on India's 75th Independence Day 03.jpg|भारत की स्वतंत्रता की 75वीं वर्षगांठ के अवसर पर पश्चिमी नौसेना कमान के क्षेत्र में फहराता भारतीय राष्ट्रीय ध्वज </gallery> <gallery mode="packed" heights="250"> File:Prime Minister of Bharat, Shri Narendra Damodardas Modi salutes the Tricolour flag on the occasion of 79th Independence Day celebrations at Red Fort.jpg|79वें स्वतंत्रता दिवस के अवसर पर लाल किले में तिरंगे को सलामी देते प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी File:Prime Minister of Bharat, Shri Narendra Damodardas Modi waving the tricolour on Chenab Bridge deck.jpg|चिनाब पुल पर तिरंगा लहराते प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी </gallery> == यह भी देखें == * [[आजादी का अमृत महोत्सव]] * [[भारत का राष्ट्रीय ध्वज]] * [[स्वतंत्रता दिवस (भारत)]] * [[संस्कृति मंत्रालय (भारत)]] * [[अमृत भारत स्टेशन योजना]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारत के राष्ट्रीय प्रतीक]] [[श्रेणी:भारत की राजनीति]] [[श्रेणी:भारत का संविधान]] [[श्रेणी:भारत का राजनैतिक इतिहास]] cymwzkfqj72n8nbvth3ehiue4ajs0vh K-प्रकार का मुख्य अनुक्रम तारा 0 1618007 6632599 6608309 2026-10-24T17:27:39Z Pkrs1 881654 साँचा {{एकाकी}} जोड़ा 6632599 wikitext text/x-wiki {{एकाकी}} <blockquote>'''K-प्रकार का मुख्य अनुक्रम तारा''' (K-type main-sequence star), जिसे अक्सर 'नारंगी बौना' (Orange dwarf) भी कहा जाता है, वर्णक्रमीय प्रकार (spectral type) K और चमक श्रेणी (luminosity class) V का एक तारा होता है। यह एक मुख्य-अनुक्रम तारा है, जिसका अर्थ है कि यह अपने केंद्र में हाइड्रोजन को हीलियम में बदलने की प्रक्रिया (नाभिकीय संलयन) कर रहा है। '''आकार और द्रव्यमान:''' ये तारे आकार में लाल M-प्रकार के तारों (लाल बौने) से बड़े होते हैं, लेकिन पीले G-प्रकार के तारों (जैसे हमारा सूर्य) से छोटे होते हैं। इन तारों का द्रव्यमान सूर्य के द्रव्यमान का लगभग 0.5 से 0.8 गुना होता है। इनकी सतह का तापमान लगभग 3,900 से 5,200 केल्विन (K) के बीच होता है, जिसके कारण ये हल्के नारंगी रंग के दिखाई देते हैं। '''जीवन की संभावना और महत्व:''' खगोल विज्ञान में K-प्रकार के तारे बहुत महत्वपूर्ण माने जाते हैं। हमारा सूर्य लगभग 10 अरब वर्षों तक स्थिर रहेगा, जबकि K-प्रकार के तारे 15 से 30 अरब वर्षों तक स्थिर रह सकते हैं। इतनी लंबी स्थिरता और लाल बौनों की तुलना में कम हानिकारक विकिरण (radiation) उत्सर्जित करने के कारण, वैज्ञानिक मानते हैं कि इन तारों के 'रहने योग्य क्षेत्र' (habitable zone) में मौजूद ग्रहों पर जीवन पनपने की बहुत अधिक संभावना हो सकती है। '''उदाहरण:''' ये तारे हमारी आकाशगंगा (Milky Way) में काफी सामान्य हैं। हमारे सूर्य के आस-पास मौजूद सभी मुख्य अनुक्रम तारों में से लगभग 12 प्रतिशत तारे इसी श्रेणी के हैं। इसके कुछ प्रसिद्ध उदाहरणों में अल्फा सेंटॉरी बी (Alpha Centauri B) और एप्सिलॉन इंडी (Epsilon Indi) शामिल हैं।<ref>{{Citation|title=K-type main-sequence star|date=2026-06-01|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=K-type_main-sequence_star&oldid=1357233455|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/exoplanets/|title=Exoplanets - NASA Science|date=2023-06-07|language=en-US|access-date=2026-08-31}}</ref> </blockquote> 2qyj9oghk9ruo3m2wdn4ukk7xlxxegu 6632612 6632599 2026-10-24T18:29:13Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632612 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{एकाकी}} <blockquote>'''K-प्रकार का मुख्य अनुक्रम तारा''' (K-type main-sequence star), जिसे अक्सर 'नारंगी बौना' (Orange dwarf) भी कहा जाता है, वर्णक्रमीय प्रकार (spectral type) K और चमक श्रेणी (luminosity class) V का एक तारा होता है। यह एक मुख्य-अनुक्रम तारा है, जिसका अर्थ है कि यह अपने केंद्र में हाइड्रोजन को हीलियम में बदलने की प्रक्रिया (नाभिकीय संलयन) कर रहा है। '''आकार और द्रव्यमान:''' ये तारे आकार में लाल M-प्रकार के तारों (लाल बौने) से बड़े होते हैं, लेकिन पीले G-प्रकार के तारों (जैसे हमारा सूर्य) से छोटे होते हैं। इन तारों का द्रव्यमान सूर्य के द्रव्यमान का लगभग 0.5 से 0.8 गुना होता है। इनकी सतह का तापमान लगभग 3,900 से 5,200 केल्विन (K) के बीच होता है, जिसके कारण ये हल्के नारंगी रंग के दिखाई देते हैं। '''जीवन की संभावना और महत्व:''' खगोल विज्ञान में K-प्रकार के तारे बहुत महत्वपूर्ण माने जाते हैं। हमारा सूर्य लगभग 10 अरब वर्षों तक स्थिर रहेगा, जबकि K-प्रकार के तारे 15 से 30 अरब वर्षों तक स्थिर रह सकते हैं। इतनी लंबी स्थिरता और लाल बौनों की तुलना में कम हानिकारक विकिरण (radiation) उत्सर्जित करने के कारण, वैज्ञानिक मानते हैं कि इन तारों के 'रहने योग्य क्षेत्र' (habitable zone) में मौजूद ग्रहों पर जीवन पनपने की बहुत अधिक संभावना हो सकती है। '''उदाहरण:''' ये तारे हमारी आकाशगंगा (Milky Way) में काफी सामान्य हैं। हमारे सूर्य के आस-पास मौजूद सभी मुख्य अनुक्रम तारों में से लगभग 12 प्रतिशत तारे इसी श्रेणी के हैं। इसके कुछ प्रसिद्ध उदाहरणों में अल्फा सेंटॉरी बी (Alpha Centauri B) और एप्सिलॉन इंडी (Epsilon Indi) शामिल हैं।<ref>{{Citation|title=K-type main-sequence star|date=2026-06-01|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=K-type_main-sequence_star&oldid=1357233455|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/exoplanets/|title=Exoplanets - NASA Science|date=2023-06-07|language=en-US|access-date=2026-08-31}}</ref> </blockquote> 5ptzxotqfninb87h5wt8t1gyoz87bnt अंडरटेल 0 1618055 6632606 6608409 2026-10-24T17:57:43Z Pkrs1 881654 साँचा {{एकाकी}} जोड़ा 6632606 wikitext text/x-wiki {{एकाकी}} <blockquote>'''अंडरटेल''' (Undertale) अमेरिकी डेवलपर टॉबी फॉक्स (Toby Fox) द्वारा रचित और 2015 में जारी किया गया एक इंडिपेंडेंट रोल-प्लेइंग वीडियो गेम (Indie RPG) है। इस गेम को इसके अनोखे अंदाज, संगीत और गहरी कहानी के लिए दुनिया भर में अत्यधिक सराहना मिली है।<ref>{{Citation|title=Undertale|date=2026-08-30|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Undertale&oldid=1372168182|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-09-01}}</ref> '''कहानी और गेमप्ले:''' इस गेम की कहानी एक ऐसे बच्चे के इर्द-गिर्द घूमती है जो राक्षसों की एक भूमिगत दुनिया (Underground) में नीचे गिर जाता है और उसे सतह पर वापस लौटने का रास्ता खोजना होता है। इसकी सबसे बड़ी खासियत इसका युद्ध तंत्र है, जहाँ खिलाड़ियों के पास यह विकल्प होता है कि वे दुश्मनों (राक्षसों) से लड़कर उन्हें मार गिराएँ या उनसे बातचीत करके शांतिपूर्ण तरीके से मुकाबला जीतें। खिलाड़ी द्वारा लिया गया हर निर्णय कहानी के अंत को बदल देता है। '''प्रभाव और विरासत:''' 'अंडरटेल' को वीडियो गेमिंग इतिहास के सबसे महान इंडी गेम्स में से एक माना जाता है। इसके शानदार साउंडट्रैक, भावनात्मक गहराई और पारम्परिक आरपीजी नियमों को तोड़ने वाले अनूठे प्रयोगों ने गेमर्स के दिलों पर एक गहरी छाप छोड़ी है।<ref>{{Cite web|url=https://www.ign.com/games/undertale|title=Undertale|website=IGN|language=en|access-date=2026-09-01}}</ref></blockquote> n9y8jk6cym4mukkalqdy6rpei8cuxdq 6632615 6632606 2026-10-24T18:34:30Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632615 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{एकाकी}} <blockquote>'''अंडरटेल''' (Undertale) अमेरिकी डेवलपर टॉबी फॉक्स (Toby Fox) द्वारा रचित और 2015 में जारी किया गया एक इंडिपेंडेंट रोल-प्लेइंग वीडियो गेम (Indie RPG) है। इस गेम को इसके अनोखे अंदाज, संगीत और गहरी कहानी के लिए दुनिया भर में अत्यधिक सराहना मिली है।<ref>{{Citation|title=Undertale|date=2026-08-30|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Undertale&oldid=1372168182|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-09-01}}</ref> '''कहानी और गेमप्ले:''' इस गेम की कहानी एक ऐसे बच्चे के इर्द-गिर्द घूमती है जो राक्षसों की एक भूमिगत दुनिया (Underground) में नीचे गिर जाता है और उसे सतह पर वापस लौटने का रास्ता खोजना होता है। इसकी सबसे बड़ी खासियत इसका युद्ध तंत्र है, जहाँ खिलाड़ियों के पास यह विकल्प होता है कि वे दुश्मनों (राक्षसों) से लड़कर उन्हें मार गिराएँ या उनसे बातचीत करके शांतिपूर्ण तरीके से मुकाबला जीतें। खिलाड़ी द्वारा लिया गया हर निर्णय कहानी के अंत को बदल देता है। '''प्रभाव और विरासत:''' 'अंडरटेल' को वीडियो गेमिंग इतिहास के सबसे महान इंडी गेम्स में से एक माना जाता है। इसके शानदार साउंडट्रैक, भावनात्मक गहराई और पारम्परिक आरपीजी नियमों को तोड़ने वाले अनूठे प्रयोगों ने गेमर्स के दिलों पर एक गहरी छाप छोड़ी है।<ref>{{Cite web|url=https://www.ign.com/games/undertale|title=Undertale|website=IGN|language=en|access-date=2026-09-01}}</ref></blockquote> j85u547irx5tg1irbf5qqkdymqxitdn अंडी भाषा 0 1618304 6632618 6612823 2026-10-24T18:36:47Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632618 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} '''अंडी भाषा''' (अंडी: Къваннал мацӏ, अंग्रेज़ी: Andi language) रूस के दागिस्तान गणराज्य के पहाड़ी क्षेत्रों में रहने वाले अंडी लोगों द्वारा बोली जाने वाली एक प्रमुख काकेशियन भाषा है। यह उत्तर-पूर्व काकेशियन भाषा परिवार के आवार-अंडी (Avar–Andic) उपसमूह के अंतर्गत आती है और इस क्षेत्र की स्थानीय स्वदेशी भाषाओं में गिनी जाती है।<ref>{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Andi_language |title=Andi language}}</ref> === भाषाई विशेषताएँ और स्थिति === अंडी भाषा की अपनी कोई आधिकारिक मानकीकृत लिखित लिपि नहीं है। ऐतिहासिक रूप से और प्रशासनिक कार्यों के लिए इस समुदाय के लोग आवार (Avar) और रूसी (Russian) भाषाओं का उपयोग करते हैं, जिसके कारण यह मुख्य रूप से एक बोली जाने वाली (spoken language) भाषा के रूप में ही जीवित है। इसकी अपनी कई क्षेत्रीय उपबोलियाँ हैं जो गांवों के आधार पर बदलती रहती हैं। === संस्कृति और वर्तमान स्थिति === यह भाषा अंडी समुदाय की पारंपरिक संस्कृति, लोकगीतों और सामाजिक जीवन का मुख्य माध्यम है। हालांकि रूसी और आवार भाषाओं के बढ़ते प्रभाव के कारण युवा पीढ़ी में द्विभाषिता बढ़ रही है, फिर भी समुदाय के भीतर लोग अपनी मातृभाषा के प्रति गहरी निष्ठा रखते हैं।<ref>{{Cite web |url=https://www.ign.com/languages |title=Language Resources and News }}{{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} 1l0e3iqc3m9py7fop2ivbz24twknhnx तूफ़ानों के बीच 0 1619171 6632723 6631807 2026-10-24T23:03:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632723 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''तूफानों के बीच''' [[रांगेय राघव]] द्वारा रचित हिंदी [[रिपोर्ताज]] है। यह [[बंगाल का अकाल 1943|बंगाल के अकाल]] की पृष्ठभूमि में लिखा गया है। रांगेय राघव ने 1942 में अकालग्रस्त बंगाल की यात्रा की थी और इस यात्रा के अनुभवों के आधार पर यह रिपोर्ताज लिखा।<ref>{{cite web |title=रांगेय राघव का जीवन परिचय |url=https://www.hindwi.org/authors/rangey-raghav/profile |website=हिन्दवी |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rangey Raghav |url=https://books.google.com/books/about/Murdon_Ka_Tila.html?id=4evo34_M4U8C |website=Google Books |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == रचना और प्रकाशन == तूफानों के बीच रांगेय राघव की कथेत्तर रचनाओं में प्रमुख है और इसे उनके एकमात्र रिपोर्ताज के रूप में भी उल्लेखित किया गया है।<ref>{{cite web |title=रांगेय राघव का जीवन परिचय |url=https://www.hindwi.org/authors/rangey-raghav/profile |website=हिन्दवी |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> रचना का आधार 1942 में रांगेय राघव की बंगाल-यात्रा और वहाँ अकाल की स्थिति का प्रत्यक्ष अनुभव था।<ref>{{cite web |title=रांगेय राघव का जीवन परिचय |url=https://www.hindwi.org/authors/rangey-raghav/profile |website=हिन्दवी |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> उपलब्ध आधुनिक संस्करणों में तूफानों के बीच राधाकृष्ण प्रकाशन और अन्य प्रकाशकों से प्रकाशित हुआ है। राधाकृष्ण प्रकाशन के एक संस्करण में इसके 96 पृष्ठ हैं और ISBN 9788183615365 दिया गया है।<ref>{{cite web |title=तूफानों के बीच |url=https://prayog.pustak.org/index.php/books/bookdetails/13650 |website=पुस्तक.ऑर्ग |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == विषयवस्तु == तूफानों के बीच में बंगाल के अकाल से उत्पन्न मानवीय संकट का वर्णन किया गया है। रचना में अकाल को केवल खाद्यान्न की कमी के रूप में नहीं, बल्कि उससे उत्पन्न सामाजिक और मानवीय संकट के रूप में देखा गया है। रांगेय राघव अकालग्रस्त लोगों की स्थिति, भूख, निर्धनता और जीवन-संघर्ष को प्रत्यक्ष अनुभवों और दृश्यात्मक वर्णन के माध्यम से प्रस्तुत करते हैं। इस कारण रचना को बंगाल के अकाल का एक महत्वपूर्ण साहित्यिक दस्तावेज माना गया है।<ref>{{cite web |title=रिपोर्ताज एवं विभिन्न क्षेत्रों में फीचर लेखन |url=https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/111883/1/Unit-1.pdf |website=ई-ज्ञानकोश, इग्नू |access-date=18 सितंबर 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == संरचना == तूफानों के बीच को चार प्रमुख खंडों में विभाजित बताया गया है। इनके नाम ''''बाँध भाँगे दाओ'''', ''''एक रात'''', ''''मरेंगे साथ जिएंगे साथ'''' और ''''अदम्य जीवन'''' हैं।<ref>{{cite web |title=रांगेय राघव का रिपोर्ताज ‘तूफानों के बीच’- बंगाल के अकाल का एक संवेदनशील वर्णन |url=https://www.opiniontandoor.in/rangey-raghav-reportage-bengal-famine/ |website=Opinion Tandoor |date=10 अगस्त 2020 |access-date=18 सितंबर 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इन खंडों में अकाल की अलग-अलग परिस्थितियों और उससे प्रभावित मनुष्यों के जीवन को प्रस्तुत किया गया है। रचना का केंद्र घटनाओं के समाचारात्मक विवरण के साथ-साथ उनके मानवीय प्रभावों पर है। == रिपोर्ताज के रूप में == रिपोर्ताज हिंदी गद्य की वह विधा है जिसमें किसी घटना या परिस्थिति के प्रत्यक्ष अनुभव, घटनास्थल और तथ्यात्मक आधार को साहित्यिक अभिव्यक्ति के साथ प्रस्तुत किया जाता है। रांगेय राघव ने तूफानों के बीच में प्रत्यक्ष अनुभव और साहित्यिक वर्णन को जोड़ा। इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय के अध्ययन-सामग्री में इसे 1942 के बंगाल अकाल का जीवंत दस्तावेज बताया गया है।<ref>{{cite web |title=रिपोर्ताज एवं विभिन्न क्षेत्रों में फीचर लेखन |url=https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/111883/1/Unit-1.pdf |website=ई-ज्ञानकोश, इग्नू |access-date=18 सितंबर 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> भारत सरकार के प्रकाशन विभाग की अध्ययन-सामग्री में भी रांगेय राघव को प्रमुख रिपोर्ताज लेखकों में शामिल करते हुए तूफानों के बीच का उल्लेख किया गया है।<ref>{{cite web |title=रिपोर्ताज एवं रेखाचित्र |url=https://www.chdpublication.education.gov.in/pdf/CRC%20Advance%20Diploma-kit-2%20%28%20Final%20Book%29.pdf |website=प्रकाशन विभाग, भारत सरकार |access-date=18 सितंबर 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == बंगाल का अकाल == तूफानों के बीच का संबंध [[बंगाल का अकाल 1943|1943 के बंगाल अकाल]] से है। यह अकाल [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान बंगाल में उत्पन्न हुआ और इसमें बड़ी संख्या में लोगों की मृत्यु हुई। अकाल के कारणों और उसमें औपनिवेशिक शासन की नीतियों की भूमिका पर इतिहासकारों के बीच विस्तृत चर्चा हुई है। रांगेय राघव की रचना में अकाल को उसके मानवीय प्रभावों के स्तर पर देखा गया है। भूख और अभाव से उत्पन्न परिस्थितियाँ रचना के केंद्र में हैं। इस दृष्टि से यह कृति अकाल के आर्थिक या राजनीतिक इतिहास के साथ-साथ उसके मानवीय अनुभव को समझने के लिए साहित्यिक स्रोत के रूप में भी देखी जाती है। == मानवीय दृष्टि == रचना की प्रमुख विशेषता अकालग्रस्त मनुष्यों के प्रति लेखक की संवेदनशील दृष्टि है। तूफानों के बीच में अकाल केवल एक ऐतिहासिक घटना नहीं रहता, बल्कि भूख, मृत्यु, विस्थापन और जीवन बचाने के संघर्ष के रूप में सामने आता है। रांगेय राघव ने अपनी विशिष्ट वर्णन शैली और मानवीय सरोकारों के माध्यम से अकाल की परिस्थितियों को प्रस्तुत किया। पुस्तक के आधुनिक प्रकाशकीय परिचय में भी इसकी वर्णन शैली और व्यापक मानवीय सरोकारों को इसकी प्रमुख विशेषताओं में रखा गया है।<ref>{{cite web |title=तूफानों के बीच |url=https://rekhtabooks.com/products/toofano-ke-beech |website=रेख़्ता बुक्स |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == साहित्यिक महत्त्व == तूफानों के बीच हिंदी रिपोर्ताज के विकास में महत्वपूर्ण रचना मानी जाती है। इसमें पत्रकारिता से प्राप्त प्रत्यक्ष अनुभव और साहित्यिक अभिव्यक्ति का संयोजन दिखाई देता है। रचना का महत्व इस बात में भी है कि लेखक ने अकाल जैसी व्यापक ऐतिहासिक घटना को सामान्य लोगों के जीवन और अनुभवों के स्तर पर प्रस्तुत किया। इस कारण यह कृति हिंदी के कथेत्तर साहित्य में बंगाल अकाल के साहित्यिक दस्तावेज के रूप में चर्चित रही है।<ref>{{cite web |title=शून्यकाल : रांगेय राघव की संवेदनाओं को समझने का प्रवेश द्वार है रिपोर्ताज “तूफानों के बीच” |url=https://sharadakshara.blogspot.com/2025/03/blog-post_28.html |website=शारदाक्षरा |date=28 मार्च 2025 |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> रांगेय राघव के साहित्यिक परिचय में भी तूफानों के बीच को उनके एकमात्र रिपोर्ताज के रूप में दर्ज किया गया है।<ref>{{cite web |title=रांगेय राघव का जीवन परिचय |url=https://www.hindwi.org/authors/rangey-raghav/profile |website=हिन्दवी |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ}} f59zp6bg2klccof85m9hvmi7jiwrrh1 डी. नागेश्वर रेड्डी 0 1619587 6632634 6622632 2026-10-24T19:01:05Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632634 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = डी. नागेश्वर रेड्डी | image = D. Nageswar Reddy - padma vibhushan.jpg | caption = | birth_name = दुव्वूरी नागेश्वर रेड्डी | birth_date = {{Birth date and age|1956|3|18}} | birth_place = विशाखापत्तनम, आंध्र प्रदेश, भारत | nationality = भारतीय | occupation = चिकित्सक, गैस्ट्रोएंटेरोलॉजिस्ट | known_for = गैस्ट्रोएंटेरोलॉजी और एंडोस्कोपी | awards = [[पद्म श्री]], [[पद्म भूषण]], [[पद्म विभूषण]] }} '''दुव्वूरी नागेश्वर रेड्डी''' (जन्म 18 मार्च 1956) भारतीय गैस्ट्रोएंटेरोलॉजिस्ट और एंडोस्कोपी विशेषज्ञ हैं। वे हैदराबाद स्थित एशियन इंस्टीट्यूट ऑफ गैस्ट्रोएंटेरोलॉजी (एआईजी) के संस्थापक और अध्यक्ष हैं।<ref>{{Cite web |title=Dr Nageshwar Reddy conferred with Padma Vibhushan, Padma Bhushan to Nandamuri Balakrishna |website=Deccan Herald |url=https://www.deccanherald.com/india/telangana/dr-nageshwar-reddy-conferred-with-padma-vibhushan-padma-bhushan-to-nandamuri-balakrishna-3374428 |access-date=30 September 2026}}</ref> चिकित्सा के क्षेत्र में योगदान के लिए भारत सरकार ने उन्हें [[पद्म श्री]] (2002), [[पद्म भूषण]] (2016) और [[पद्म विभूषण]] (2025) से सम्मानित किया है।<ref>{{Cite web |title=D. Nageshwar Reddy awarded Padma Vibhushan for contribution in medicine |website=The Hindu |date=25 January 2025 |url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/d-nageshwar-reddy-awarded-padma-vibhushan-for-contribution-in-medicine/article69140121.ece |access-date=30 September 2026}}</ref> == चिकित्सा एवं शैक्षणिक कार्य == रेड्डी ने निज़ाम्स इंस्टीट्यूट ऑफ मेडिकल साइंसेज़, हैदराबाद में गैस्ट्रोएंटेरोलॉजी विभाग में कार्य किया। बाद में वे गंटूर मेडिकल कॉलेज में भी अध्यापन से जुड़े रहे।<ref>{{Cite journal |last=Reddy |first=D. Nageshwar |title=D. Nageshwar Reddy |journal=VideoGIE |volume=3 |issue=4 |pages=109–111 |date=2018 |doi=10.1016/j.vgie.2018.01.001 |pmc=6004346 |pmid=29917021}}</ref> 1994 में उन्होंने हैदराबाद में एशियन इंस्टीट्यूट ऑफ गैस्ट्रोएंटेरोलॉजी की स्थापना की।<ref>{{Cite web |title=Asian Institute of Gastroenterology celebrates 25 years of service |website=The New Indian Express |date=26 September 2019 |url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2019/sep/26/asian-institute-of-gastroenterology-celebrates-25-years-of-service-2039247.html |access-date=30 September 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> उनका कार्य मुख्य रूप से चिकित्सीय एंडोस्कोपी, अग्न्याशय और पित्त नलिका संबंधी रोगों के उपचार तथा गैस्ट्रोइंटेस्टाइनल एंडोस्कोपी के प्रशिक्षण से संबंधित रहा है।<ref>{{Cite journal |last=Reddy |first=D. Nageshwar |title=D. Nageshwar Reddy |journal=VideoGIE |volume=3 |issue=4 |pages=109–111 |date=2018 |doi=10.1016/j.vgie.2018.01.001 |pmc=6004346 |pmid=29917021}}</ref> वे नेशनल एकेडमी ऑफ मेडिकल साइंसेज़ के फेलो हैं।<ref>{{Cite web |title=List of Fellows |website=National Academy of Medical Sciences |url=https://nams-india.in/downloads/fellows.pdf |access-date=30 September 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:रेड्डी, डी. नागेश्वर}} [[Category:1956 में जन्मे लोग]] [[Category:जीवित लोग]] k2nbf5m63og3mg0y412qdey85ootuv4 विकिपीडिया:आँकड़े/2026/अक्टूबर 4 1619641 6632532 6632284 2026-10-24T12:14:18Z NeechalBOT 98381 statistics 6632532 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-10-2026 6:14 |Pages = 1394004 |dPages = 53 |Articles = 171815 |dArticles = 37 |Edits = 6606382 |dEdits = 583 |Files = 4702 |dFiles = 0 |Users = 928402 |dUsers = 162 |Ausers = 1129 |dAusers = 4 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-10-2026 6:14 |Pages = 1394058 |dPages = 54 |Articles = 171836 |dArticles = 21 |Edits = 6606949 |dEdits = 567 |Files = 4702 |dFiles = 0 |Users = 928597 |dUsers = 195 |Ausers = 1129 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-10-2026 6:14 |Pages = 1394150 |dPages = 92 |Articles = 171864 |dArticles = 28 |Edits = 6607670 |dEdits = 721 |Files = 4704 |dFiles = 2 |Users = 928786 |dUsers = 189 |Ausers = 1129 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-10-2026 6:14 |Pages = 1394089 |dPages = -61 |Articles = 171851 |dArticles = -13 |Edits = 6608106 |dEdits = 436 |Files = 4705 |dFiles = 1 |Users = 928958 |dUsers = 172 |Ausers = 1076 |dAusers = -53 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =5-10-2026 6:14 |Pages = 1394104 |dPages = 15 |Articles = 171871 |dArticles = 20 |Edits = 6608420 |dEdits = 314 |Files = 4707 |dFiles = 2 |Users = 929124 |dUsers = 166 |Ausers = 1076 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =6-10-2026 6:14 |Pages = 1394107 |dPages = 3 |Articles = 171867 |dArticles = -4 |Edits = 6608839 |dEdits = 419 |Files = 4711 |dFiles = 4 |Users = 929293 |dUsers = 169 |Ausers = 1076 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =7-10-2026 6:14 |Pages = 1394121 |dPages = 14 |Articles = 171894 |dArticles = 27 |Edits = 6609465 |dEdits = 626 |Files = 4714 |dFiles = 3 |Users = 929487 |dUsers = 194 |Ausers = 1061 |dAusers = -15 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =8-10-2026 6:14 |Pages = 1394148 |dPages = 27 |Articles = 171941 |dArticles = 47 |Edits = 6610059 |dEdits = 594 |Files = 4715 |dFiles = 1 |Users = 929672 |dUsers = 185 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =9-10-2026 6:14 |Pages = 1394180 |dPages = 32 |Articles = 171966 |dArticles = 25 |Edits = 6610624 |dEdits = 565 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 929832 |dUsers = 160 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =10-10-2026 6:14 |Pages = 1394178 |dPages = -2 |Articles = 171996 |dArticles = 30 |Edits = 6611178 |dEdits = 554 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 930023 |dUsers = 191 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =11-10-2026 6:14 |Pages = 1394191 |dPages = 13 |Articles = 172012 |dArticles = 16 |Edits = 6611655 |dEdits = 477 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 930195 |dUsers = 172 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =12-10-2026 6:14 |Pages = 1394210 |dPages = 19 |Articles = 172018 |dArticles = 6 |Edits = 6611908 |dEdits = 253 |Files = 4717 |dFiles = 2 |Users = 930362 |dUsers = 167 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =13-10-2026 6:14 |Pages = 1394248 |dPages = 38 |Articles = 172033 |dArticles = 15 |Edits = 6612179 |dEdits = 271 |Files = 4717 |dFiles = 0 |Users = 930545 |dUsers = 183 |Ausers = 1042 |dAusers = -19 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =14-10-2026 6:14 |Pages = 1394297 |dPages = 49 |Articles = 172054 |dArticles = 21 |Edits = 6612586 |dEdits = 407 |Files = 4717 |dFiles = 0 |Users = 930709 |dUsers = 164 |Ausers = 1042 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =15-10-2026 6:14 |Pages = 1394297 |dPages = 0 |Articles = 172053 |dArticles = -1 |Edits = 6612990 |dEdits = 404 |Files = 4716 |dFiles = -1 |Users = 930896 |dUsers = 187 |Ausers = 1042 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =16-10-2026 6:14 |Pages = 1394330 |dPages = 33 |Articles = 172082 |dArticles = 29 |Edits = 6613377 |dEdits = 387 |Files = 4717 |dFiles = 1 |Users = 931071 |dUsers = 175 |Ausers = 1020 |dAusers = -22 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =17-10-2026 6:14 |Pages = 1394349 |dPages = 19 |Articles = 172088 |dArticles = 6 |Edits = 6613584 |dEdits = 207 |Files = 4718 |dFiles = 1 |Users = 931256 |dUsers = 185 |Ausers = 1020 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =18-10-2026 6:14 |Pages = 1394370 |dPages = 21 |Articles = 172098 |dArticles = 10 |Edits = 6613890 |dEdits = 306 |Files = 4719 |dFiles = 1 |Users = 931441 |dUsers = 185 |Ausers = 1020 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =19-10-2026 6:14 |Pages = 1394389 |dPages = 19 |Articles = 172110 |dArticles = 12 |Edits = 6614185 |dEdits = 295 |Files = 4720 |dFiles = 1 |Users = 931615 |dUsers = 174 |Ausers = 1015 |dAusers = -5 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =20-10-2026 6:14 |Pages = 1394407 |dPages = 18 |Articles = 172115 |dArticles = 5 |Edits = 6614632 |dEdits = 447 |Files = 4720 |dFiles = 0 |Users = 931810 |dUsers = 195 |Ausers = 1015 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =21-10-2026 6:14 |Pages = 1394430 |dPages = 23 |Articles = 172126 |dArticles = 11 |Edits = 6614908 |dEdits = 276 |Files = 4720 |dFiles = 0 |Users = 931954 |dUsers = 144 |Ausers = 1015 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =22-10-2026 6:14 |Pages = 1394461 |dPages = 31 |Articles = 172141 |dArticles = 15 |Edits = 6615172 |dEdits = 264 |Files = 4721 |dFiles = 1 |Users = 932136 |dUsers = 182 |Ausers = 1003 |dAusers = -12 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =23-10-2026 6:14 |Pages = 1394441 |dPages = -20 |Articles = 172127 |dArticles = -14 |Edits = 6615470 |dEdits = 298 |Files = 4722 |dFiles = 1 |Users = 932329 |dUsers = 193 |Ausers = 1003 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =24-10-2026 6:14 |Pages = 1394451 |dPages = 10 |Articles = 172128 |dArticles = 1 |Edits = 6615678 |dEdits = 208 |Files = 4725 |dFiles = 3 |Users = 932509 |dUsers = 180 |Ausers = 1003 |dAusers = 0 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> ann32s1nxints08ngb50tiepu3hbxrl नंदकुमार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र 0 1619646 6632895 6623407 2026-10-25T06:19:05Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632895 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian constituency | name = नंदकुमार | type = SLA | incumbent_image = | map_image = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|from=Vidhan Sabha constituencies/West Bengal/Nandakumar.map}} | map_caption = नंदकुमार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र को दर्शाने वाला इंटरैक्टिव मानचित्र | map_alt = | mla = [[निर्मल खाँड़ा]] | party = {{Party index link|भारतीय जनता पार्टी}} | alliance = {{Party index link|National Democratic Alliance}} | latest_election_year = [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | state = [[पश्चिम बंगाल]] | district = [[पूर्व मेदिनीपुर ज़िला|पूर्व मेदिनीपुर]] | loksabha_cons = [[तामलुक लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|तामलुक]] | constituency_no = 207 | established = 2011 | electors = 2,64,749<ref name="eci2026">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMay2026/candidateswise-S25207.htm |title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results May-2026 - Constituency 207-Nandakumar (West Bengal) |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=5 मई 2026}}</ref> | reservation = कोई नहीं | abolished = }} '''नंदकुमार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र''' (अंग्रेज़ी: '''Nandakumar Assembly constituency''') [[भारत]] के [[पश्चिम बंगाल]] राज्य के [[पूर्व मेदिनीपुर ज़िला|पूर्व मेदिनीपुर ज़िले]] में स्थित पश्चिम बंगाल विधानसभा का एक प्रमुख निर्वाचन क्षेत्र है। संसदीय परिसीमन के अनुसार, यह क्षेत्र [[तामलुक लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] के अंतर्गत आता है। वर्ष [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026 के विधानसभा चुनाव]] में [[भारतीय जनता पार्टी]] के [[निर्मल खाँड़ा]] ने यहाँ से जीत दर्ज की।<ref name="toi2026">{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/nandakumar |title=Nandakumar Assembly Election Results 2026: BJP's Khanra Nirmal wins |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=4 मई 2026}}</ref><ref name="abp2026">{{cite news |url=https://bengali.abplive.com/elections/assembly-election-results-2026-nandakumar-wb-seat-updates |title=নন্দকুমার বিধানসভা নির্বাচন ফলাফল ২০২৬: বিজেপি প্রার্থী নির্মল খাঁড়া জয়ী |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="anandabazar2026">{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/purba-medinipur/west-bengal-assembly-election-2026-results-nandakumar-constituency/ |title=নন্দকুমারে ফুটল পদ্ম, তৃণমূলের সুকুমারকে হারিয়ে জয়ী বিজেপির নির্মল খাঁড়া |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=4 मई 2026}}</ref> == क्षेत्र का विस्तार == पश्चिम बंगाल में निर्वाचन क्षेत्रों के परिसीमन के संबंध में [[परिसीमन आयोग (भारत)|परिसीमन आयोग]] के 2006 के आदेश (जो 2008 में अधिसूचित हुआ तथा 2011 के विधानसभा चुनाव से प्रभावी हुआ) के अनुसार, 207-नंदकुमार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र में निम्नलिखित प्रशासनिक क्षेत्र शामिल हैं:<ref name="delimitation">{{cite web |url=http://eci.nic.in/delim/Final_Publications/WestBengal/FINAL%20ORDER%20NOTIFICATION_English.pdf |title=Delimitation Commission Order No. 18 |work=Table A – Assembly Constituencies and Their Extent |publisher=Government of West Bengal |access-date=27 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918130255/http://ceowestbengal.nic.in/news_pdf/gazette123.pdf |archive-date=18 सितंबर 2010 |url-status=live}}</ref> * नंदकुमार सामुदायिक विकास खंड * बिष्णुबड़-I, पदुमपुर-I और पदुमपुर-II ग्राम पंचायतें (तमलुक सामुदायिक विकास खंड) == विधानसभा सदस्य == === नंदकुमार (2011–वर्तमान) === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! विधायक ! colspan="2"| पार्टी |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011|2011]] | rowspan="3"| [[सुकुमार दे]]<ref name="eci2011">{{cite web |url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS25207.htm |title=Nandakumar Assembly Elections May 2011 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=17 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516050812/http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS25207.htm |archive-date=16 मई 2011 |url-status=dead}}</ref> | rowspan="3" bgcolor='{{party color|All India Trinamool Congress}}' | | rowspan="3"| [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016|2016]]<ref name="eci2016">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3192-west-bengal-2016/ |title=Statistical Report on General Election, 2016 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2016}}</ref> |- | [[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव|2021]]<ref name="eci2021">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2021/ConstituencywiseS25207.htm |title=West Bengal General Legislative Election 2021 - Constituency-wise Trends & Results: 207-Nandakumar |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=3 मई 2021}}</ref> |- | [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | [[निर्मल खाँड़ा]]<ref name="eci2026" /> | bgcolor='{{party color|Bharatiya Janata Party}}' | | [[भारतीय जनता पार्टी]] |} {{Pie chart | thumb = right | caption = नंदकुमार में दलों का ऐतिहासिक प्रदर्शन (जीत का प्रतिशत) | label1 = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|'''तृणमूल कांग्रेस''']] (3 बार) | label2 = [[भारतीय जनता पार्टी|'''भाजपा''']] (1 बार) | value1 = 75.00 | value2 = 25.00 | color1 = {{party color|All India Trinamool Congress}} | color2 = {{party color|Bharatiya Janata Party}} }} == चुनाव परिणाम == {{bar box |float=right |title=विजेता उम्मीदवारों का मत प्रतिशत (2011–2026) |titlebar=#ddd |width=340px |barwidth=250px |bars= {{bar percent|[[#2026|2026 (भाजपा)]]|{{party color|भारतीय जनता पार्टी}}|52.73}} {{bar percent|[[#2021|2021 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस}}|47.60}} {{bar percent|[[#2016|2016 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस}}|48.11}} {{bar percent|[[#2011|2011 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस}}|50.94}}}} === 2026 === 2026 के चुनावों में [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के [[निर्मल खाँड़ा]] ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के सुकुमार दे को 30,603 मतों से हराया।<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref name="anandabazar2026" /> {{Election box begin | title=[[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव]]: नंदकुमार<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref>{{cite news |url=https://eisamay.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-details/nandakumar-207/ |title=নন্দকুমার বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২৬: বিজেপির জয় |work=[[এই সময়|Ei Samay]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.sangbadpratidin.in/bengal/west-bengal-assembly-election-2026-nandakumar-seat-result/ |title=পূর্ব মেদিনীপুরের নন্দকুমারে জয়ী বিজেপি প্রার্থী নির্মল খাঁড়া |work=[[সংবাদ প্রতিদিন|Sangbad Pratidin]] |date=4 मई 2026}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[निर्मल खाँड़ा]] |votes = {{formatnum:131476}} |percentage = 52.73 |change = {{increase}}7.51 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[सुकुमार दे]] |votes = {{formatnum:100873}} |percentage = 40.46 |change = {{decrease}}7.14 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = चंदन मैती |votes = {{formatnum:9020}} |percentage = 3.62 |change = {{decrease}}2.00 }} {{Election box candidate |party = जनतांत्रिक तृणमूल यूनाइटेड पार्टी |candidate = अब्दुल कादर दिन |votes = {{formatnum:3456}} |percentage = 1.39 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = शेख मतीन |votes = {{formatnum:1661}} |percentage = 0.67 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:1198}} |percentage = 0.48 |change = {{decrease}}0.17 }} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = निर्मल कुमार अरी |votes = {{formatnum:655}} |percentage = 0.26 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = मरफत अली खान |votes = {{formatnum:590}} |percentage = 0.24 |change = {{decrease}}0.07 }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = सौमित्र पटनायक |votes = {{formatnum:387}} |percentage = 0.16 |change = {{decrease}}0.43 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:30603}} |percentage = 12.27 |change = {{increase}}9.89 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:249316}} |percentage = 94.17 |change = {{increase}}4.90 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |loser = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +7.33 }} {{Election box end}} === 2021 === 2021 के चुनावों में, [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के सुकुमार दे ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के नीलांजन अधिकारी को 5,406 मतों के अंतर से पराजित किया।<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/purba-medinipur/trinamool-congress-sukumar-de-won-nandakumar-assembly-seat-dgtl/cid/1279321 |title=নন্দকুমারে তৃণমূলের সুকুমার দে-র স্বস্তির জয়, পরাস্ত বিজেপি |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/election/westbengal-nandakumar-assembly-constituency/ |title=Nandakumar Assembly Constituency Election Results 2021 |work=[[द हिन्दू|The Hindu]] |date=3 मई 2021}}</ref> {{Election box begin | title=[[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव]]: नंदकुमार<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/west-bengal/nandakumar-constituency-result-19207 |title=Nandakumar Assembly Election Results 2021 |work=[[इंडिया टुडे|India Today]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://bengali.abplive.com/states/west-bengal-election-2021-nandakumar-assembly-constituency-results-804156 |title=নন্দকুমার বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২১: তৃণমূলের সুকুমার দে জয়ী |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=2 मई 2021}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[सुकुमार दे]] |votes = {{formatnum:108181}} |percentage = 47.60 |change = {{decrease}}0.51 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = नीलांजन अधिकारी |votes = {{formatnum:102775}} |percentage = 45.22 |change = {{increase}}40.01 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = करुणा शंकर भौमिक |votes = {{formatnum:12782}} |percentage = 5.62 |change = — }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:1473}} |percentage = 0.65 |change = {{decrease}}0.37 }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = सौमित्र पटनायक |votes = {{formatnum:1349}} |percentage = 0.59 |change = {{increase}}0.25 }} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = मरफत अली खान |votes = {{formatnum:715}} |percentage = 0.31 |change = {{decrease}}0.60 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:5406}} |percentage = 2.38 |change = {{decrease}}2.93 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:227275}} |percentage = 89.27 |change = {{decrease}}0.34 }} {{Election box gain with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |loser = भारतीय जनता पार्टी |swing = -20.26 }} {{Election box end}} === 2016 === 2016 के चुनावों में [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के सुकुमार दे ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी वाम मोर्चा समर्थित [[निर्दलीय राजनीतिज्ञ|निर्दलीय]] उम्मीदवार सिराज खान को 10,866 मतों से हराया।<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/nandakumar |title=Nandakumar Assembly Election 2016 Result |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=19 मई 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/state/assembly-election-result-2016-live-updates-1.393452 |title=পশ্চিমবঙ্গ বিধানসভা ভোট ফলাফল ২০১৬: জেলাভিত্তিক পূর্ণাঙ্গ তথ্য |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=19 मई 2016}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016]]: नंदकुमार<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/nandakumar-mla-results-2016 |title=Nandakumar Assembly Election Results 2016 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=19 मई 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=https://aajkaal.in/news/bengal/west-bengal-assembly-poll-results-2016-updates |title=২০১৬ বিধানসভা নির্বাচন ফল: তৃণমূলের বিপুল জয় |work=[[आजकल|Aajkaal]] |date=19 मई 2016}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[सुकुमार दे]] |votes = {{formatnum:98549}} |percentage = 48.11 |change = {{decrease}}2.83 }} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = सिराज खान |votes = {{formatnum:87683}} |percentage = 42.80 |change = — }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = नीलांजन अधिकारी |votes = {{formatnum:10668}} |percentage = 5.21 |change = {{increase}}2.76 }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:2099}} |percentage = 1.02 |change = }} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = मरफत अली खान |votes = {{formatnum:1872}} |percentage = 0.91 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = समाजवादी पार्टी |candidate = प्रकाश चंद्र बेरा |votes = {{formatnum:1698}} |percentage = 0.83 |change = {{decrease}}43.37 }} {{Election box candidate with party link |party = वेलफेयर पार्टी ऑफ इंडिया |candidate = मिर्जा रबीउल इस्लाम |votes = {{formatnum:798}} |percentage = 0.39 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = लोक जनशक्ति पार्टी |candidate = मो. शाहआलम मोल्ला |votes = {{formatnum:793}} |percentage = 0.39 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = सौमित्र पटनायक |votes = {{formatnum:696}} |percentage = 0.34 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:10866}} |percentage = 5.31 |change = {{decrease}}1.43 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:204856}} |percentage = 89.61 |change = {{decrease}}2.05 }} {{Election box gain with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |loser = निर्दलीय |swing = -2.83 }} {{Election box end}} === 2011 === 2011 के चुनावों में [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के सुकुमार दे ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[समाजवादी पार्टी|सपा]] के ब्रह्ममय नंदा को 11,867 मतों से हराकर इस नए निर्वाचन क्षेत्र में पहली जीत दर्ज की।<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/archive/2011/may/14/state_results.html |title=পশ্চিমবঙ্গ বিধানসভা ভোট ফলাফল ২০১১: ঐতিহাসিক পরিবর্তন |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=14 मई 2011}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011]]: नंदकुमार<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/nandakumar-mla-results |title=Nandakumar Assembly Election Results 2011 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=13 मई 2011}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/assembly-results-west-bengal-2011/article2006321.ece |title=West Bengal Assembly Election Results 2011 |work=[[द हिन्दू|The Hindu]] |date=14 मई 2011}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[सुकुमार दे]] |votes = {{formatnum:89717}} |percentage = 50.94 |change = — }} {{Election box candidate with party link |party = समाजवादी पार्टी |candidate = ब्रह्ममय नंदा |votes = {{formatnum:77850}} |percentage = 44.20 |change = — }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = नीलांजन अधिकारी |votes = {{formatnum:4307}} |percentage = 2.45 |change = — }} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = मफिजुल इस्लाम शेख |votes = {{formatnum:1807}} |percentage = 1.03 |change = — }} {{Election box candidate |party = पीपुल्स डेमोक्रेटिक कॉन्फ्रेंस ऑफ इंडिया |candidate = अब्दुर रज्जाक शेख |votes = {{formatnum:1446}} |percentage = 0.82 |change = — }} {{Election box candidate |party = इंडियन यूनिटी सेंटर |candidate = नारायण चंद्र मैती |votes = {{formatnum:985}} |percentage = 0.56 |change = — }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:11867}} |percentage = 6.74 |change = — }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:176112}} |percentage = 91.66 |change = — }} {{Election box gain with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |loser = समाजवादी पार्टी |swing = — }} {{Election box end}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://eci.gov.in/ भारत निर्वाचन आयोग - आधिकारिक सांख्यिकीय रिपोर्ट] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]] [[श्रेणी:पूर्व मेदिनीपुर ज़िला]] s7zddh57bj197w941pmo75ymouxtvkt दिनहाटा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र 0 1619763 6632802 6624566 2026-10-25T03:13:48Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632802 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian constituency | name = दिनहाटा | type = SLA | incumbent_image = Ajay_Ray.jpg | map_image = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|from=Vidhan Sabha constituencies/West Bengal/Dinhata.map}} | map_caption = दिनहाटा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र को दर्शाने वाला इंटरैक्टिव मानचित्र | map_alt = | mla = [[अजय राय]] | party = {{Party index link|भारतीय जनता पार्टी}} | alliance = {{Party index link|National Democratic Alliance}} | latest_election_year = [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | state = [[पश्चिम बंगाल]] | district = [[कूचबिहार ज़िला|कूचबिहार]] | loksabha_cons = [[कूचबिहार लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कूचबिहार]] | constituency_no = 7 | established = 1951 | electors = 2,78,074<ref name="eci2026">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMay2026/candidateswise-S25007.htm |title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results May-2026 - Constituency 7-Dinhata (West Bengal) |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=5 मई 2026}}</ref> | reservation = कोई नहीं | abolished = }} '''दिनहाटा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र''' (अंग्रेज़ी: '''Dinhata Assembly constituency''') [[भारत]] के [[पश्चिम बंगाल]] राज्य के [[कूचबिहार ज़िला|कूचबिहार ज़िले]] में स्थित पश्चिम बंगाल विधानसभा का क्रमांक 7 निर्वाचन क्षेत्र है। संसदीय परिसीमन के अनुसार, यह क्षेत्र [[कूचबिहार लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कूचबिहार (अनुसूचित जाति)]] लोकसभा क्षेत्र के अंतर्गत आता है। वर्ष [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026 के विधानसभा चुनाव]] में [[भारतीय जनता पार्टी]] के [[अजय राय]] ने यहाँ से जीत दर्ज की।<ref name="toi2026">{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/dinhata |title=Dinhata Assembly Election Results 2026: BJP's Ajay Ray defeats TMC's Udayan Guha |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=4 मई 2026}}</ref><ref name="abp2026">{{cite news |url=https://bengali.abplive.com/elections/assembly-election-results-2026-dinhata-wb-seat-updates |title=দিনহাটা বিধানসভা নির্বাচন ফলাফল ২০২৬: বিজেপি প্রার্থী অজয় রায়ের জয় |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="anandabazar2026">{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/north-bengal/west-bengal-assembly-election-2026-results-dinhata-constituency/ |title=দিনহাটায় উদয়ন গুহর পতন, জয়ী বিজেপির অজয় রায় |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=4 मई 2026}}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = दिनहाटा में दलों का ऐतिहासिक प्रदर्शन (जीत का प्रतिशत) | label1 = [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक|'''फार्वर्ड ब्लाक''']] (8 बार) | label2 = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|'''कांग्रेस''']] (5 बार) | label3 = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|'''तृणमूल कांग्रेस''']] (3 बार) | label4 = [[भारतीय जनता पार्टी|'''भाजपा''']] (2 बार) | label5 = [[फार्वर्ड ब्लाक (समाजवादी)|'''फार्वर्ड ब्लाक (एस)''']] (1 बार) | value1 = 42.11 | value2 = 26.32 | value3 = 15.79 | value4 = 10.52 | value5 = 5.26 | color1 = {{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}} | color2 = {{party color|Indian National Congress}} | color3 = {{party color|All India Trinamool Congress}} | color4 = {{party color|Bharatiya Janata Party}} | color5 = #D40000 }} == क्षेत्र का विस्तार == पश्चिम बंगाल में निर्वाचन क्षेत्रों के परिसीमन के संबंध में [[परिसीमन आयोग (भारत)|परिसीमन आयोग]] के 2006 के आदेश (जो 2008 में अधिसूचित हुआ तथा 2011 के विधानसभा चुनाव से प्रभावी हुआ) के अनुसार, 7-दिनहाटा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र में निम्नलिखित प्रशासनिक क्षेत्र शामिल हैं:<ref name="delimitation">{{cite web |url=http://eci.nic.in/delim/Final_Publications/WestBengal/FINAL%20ORDER%20NOTIFICATION_English.pdf |title=Delimitation Commission Order No. 18 |work=Table A – Assembly Constituencies and Their Extent |publisher=Government of West Bengal |access-date=27 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918130255/http://ceowestbengal.nic.in/news_pdf/gazette123.pdf |archive-date=18 सितंबर 2010 |url-status=live}}</ref> * दिनहाटा नगरपालिका * दिनहाटा-II सामुदायिक विकास खंड * भेटागुड़ी-I, दिनहाटा ग्राम-I, दिनहाटा ग्राम-II और पुटीमारी-I ग्राम पंचायतें (दिनहाटा-I सामुदायिक विकास खंड) == विधानसभा सदस्य == === दिनहाटा (1951–वर्तमान) === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! वर्ष ! विधायक ! आरक्षित ! colspan="2"| पार्टी |- | rowspan="2"| [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1952|1951]]{{efn|द्विसदस्यीय सीट}} | सतीश चंद्र रॉय सिंघा<ref name="eci1951">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1951 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | अनुसूचित जाति | rowspan="4" bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | rowspan="4"| [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | उमेश चंद्र मंडल<ref name="eci1951" /> | कोई नहीं |- | rowspan="2"| [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1957|1957]]{{efn|द्विसदस्यीय सीट}} | भबेंद्र नाथ राय चौधरी<ref name="eci1957">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1957 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | कोई नहीं |- | उमेश चंद्र मंडल<ref name="eci1957" /> | अनुसूचित जाति |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1962|1962]] | [[कमल गुहा]]<ref name="eci1962">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1962 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | rowspan="17"| कोई नहीं | bgcolor='{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}' | | [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1967|1967]] | रमणी मोहन राय<ref name="eci1967">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1969|1969]] | rowspan="2"| [[कमल गुहा]]<ref name="eci1969">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1969 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | rowspan="2" bgcolor='{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}' | | rowspan="2"| [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1971|1971]]<ref name="eci1971">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1971 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1972|1972]] | जोगेश चंद्र सरकार<ref name="eci1972">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977|1977]] | rowspan="4"| [[कमल गुहा]]<ref name="eci1977">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | rowspan="4" bgcolor='{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}' | | rowspan="4"| [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982|1982]]<ref name="eci1982">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1982 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987|1987]]<ref name="eci1987">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1987 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991|1991]]<ref name="eci1991">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1991 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996|1996]] | [[कमल गुहा]]<ref name="eci1996">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1996 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | bgcolor='#D40000' | | [[फार्वर्ड ब्लाक (समाजवादी)]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001|2001]] | [[कमल गुहा]]<ref name="eci2001">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 2001 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | bgcolor='{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}' | | [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006|2006]] | अशोक मंडल<ref name="eci2006">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 2006 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | bgcolor='{{party color|All India Trinamool Congress}}' | | [[सर्वभारतीय तृণমূল कांग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011|2011]] | [[उदयन गुहा]]<ref name="eci2011">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Dinhata Assembly Elections May 2011 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=17 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | bgcolor='{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}' | | [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016|2016]] | [[उदयन गुहा]]<ref name="eci2016">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 2016 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | bgcolor='{{party color|All India Trinamool Congress}}' | | [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] |- | [[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव|2021]] | [[निशीथ प्रमाणिक]]<ref name="eci2021">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=West Bengal General Legislative Election 2021: 7-Dinhata |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=3 मई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | bgcolor='{{party color|Bharatiya Janata Party}}' | | [[भारतीय जनता पार्टी]] |- | 2021{{efn|उप-चुनाव}} | [[उदयन गुहा]]<ref name="bypoll2021">{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/bypoll-results-tmc-sweeps-all-four-seats-in-west-bengal/article37293529.ece |title=Bypoll results: TMC sweeps all four seats in West Bengal; Udayan Guha wins Dinhata |work=[[द हिन्दू|The Hindu]] |date=2 नवंबर 2021}}</ref> | bgcolor='{{party color|All India Trinamool Congress}}' | | [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] |- | [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | [[अजय राय]]<ref name="eci2026" /> | bgcolor='{{party color|Bharatiya Janata Party}}' | | [[भारतीय जनता पार्टी]] |} {{notelist}} == चुनाव परिणाम == {{bar box |float=right |title=विजेता उम्मीदवारों का मत प्रतिशत (1951–2026) |titlebar=#ddd |width=340px |barwidth=250px |bars= {{bar percent|[[#2026|2026 (भाजपा)]]|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|51.60}} {{bar percent|[[#2021 उप-चुनाव|2021 उप (तृणमूल)]]|{{party color|All India Trinamool Congress}}|84.15}} {{bar percent|[[#2021|2021 (भाजपा)]]|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|47.60}} {{bar percent|[[#2016|2016 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|All India Trinamool Congress}}|45.04}} {{bar percent|[[#2011|2011 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}|50.52}} {{bar percent|[[#2006|2006 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|All India Trinamool Congress}}|47.60}} {{bar percent|[[#2001|2001 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}|51.20}} {{bar percent|[[#1996|1996 (फार्वर्ड ब्लाक-एस)]]|#D40000|49.40}} {{bar percent|[[#1991|1991 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}|52.10}} {{bar percent|[[#1987|1987 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}|54.60}} {{bar percent|[[#1982|1982 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}|55.80}} {{bar percent|[[#1977|1977 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}|58.10}} {{bar percent|[[#1972|1972 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|53.40}} {{bar percent|[[#1971|1971 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}|48.90}} {{bar percent|[[#1969|1969 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}|52.30}} {{bar percent|[[#1967|1967 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|49.60}} {{bar percent|[[#1962|1962 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक}}|54.10}} {{bar percent|[[#1957|1957 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|48.60}} {{bar percent|[[#1951|1951 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|51.20}}}} === 2026 === 2026 के चुनावों में [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के [[अजय राय]] ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के तत्कालीन विधायक उदयन गुहा को 17,447 मतों से पराजित किया।<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref name="anandabazar2026" /> {{Election box begin | title=[[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव]]: दिनहाटा<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref>{{cite news |url=https://eisamay.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-details/dinhata-7/ |title=দিনহাটা বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২৬: বিজেপির জয় |work=[[এই समय|Ei Samay]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.sangbadpratidin.in/bengal/west-bengal-assembly-election-2026-dinhata-seat-result/ |title=দিনহাটায় উদয়ন গুহকে হারালেন বিজেপি প্রার্থী অজয় রায় |work=[[সংবাদ প্রতিদিন|Sangbad Pratidin]] |date=4 मई 2026}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[अजय राय]] |votes = {{formatnum:138255}} |percentage = 51.60 |change = {{increase}}40.29 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[उदयन गुहा]] |votes = {{formatnum:120808}} |percentage = 45.09 |change = {{decrease}}39.06 }} {{Election box candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = विकास मंडल |votes = {{formatnum:3042}} |percentage = 1.14 |change = {{decrease}}1.65 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = हरिहर राय सिंघा |votes = {{formatnum:1608}} |percentage = 0.60 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:1814}} |percentage = 0.68 |change = {{decrease}}1.07 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = प्रबीर कुमार राय सरकार |votes = {{formatnum:1166}} |percentage = 0.44 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = पम्पा राय बर्मन |votes = {{formatnum:506}} |percentage = 0.19 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = अजीजुल हक |votes = {{formatnum:432}} |percentage = 0.16 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = अनिमेश बर्मन |votes = {{formatnum:294}} |percentage = 0.11 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:17447}} |percentage = 6.51 |change = {{decrease}}66.33 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:267925}} |percentage = 96.35 |change = {{increase}}20.93 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |loser = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +39.68 }} {{Election box end}} === 2021 उप-चुनाव === 2021 के आम चुनाव में निर्वाचित भाजपा सांसद निशीथ प्रमाणिक द्वारा विधायक पद से इस्तीफा देने के कारण 30 अक्टूबर 2021 को उप-चुनाव कराया गया। इसमें [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के उदयन गुहा ने [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के अशोक मंडल को 1,64,089 मतों के ऐतिहासिक अंतर से पराजित किया।<ref name="bypoll2021" /> {{Election box begin | title=2021 उप-चुनाव: दिनहाटा<ref name="bypoll2021" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[उदयन गुहा]] |votes = {{formatnum:189575}} |percentage = 84.15 |change = {{increase}}36.57 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = अशोक मंडल |votes = {{formatnum:25486}} |percentage = 11.31 |change = {{decrease}}36.29 }} {{Election box candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = अब्दुर रऊफ |votes = {{formatnum:6290}} |percentage = 2.79 |change = {{increase}}0.30 }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:3935}} |percentage = 1.75 |change = {{increase}}1.12 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:164089}} |percentage = 72.84 |change = {{increase}}72.82 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:225447}} |percentage = 75.42 |change = {{decrease}}6.12 }} {{Election box gain with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |loser = भारतीय जनता पार्टी |swing = +36.43 }} {{Election box end}} === 2021 === 2021 के चुनावों में, तत्कालीन केंद्रीय राज्य मंत्री एवं [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] प्रत्याशी [[निशीथ प्रमाणिक]] ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के तत्कालीन विधायक उदयन गुहा को मात्र 57 मतों के अत्यंत करीबी अंतर से पराजित किया।<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/north-bengal/bjp-nisith-pramanik-won-dinhata-assembly-seat-by-57-votes-dgtl/cid/1279478 |title=দিনহাটায় মাত্র ৫৭ ভোটে রুদ্ধশ্বাস জয় নিশীথ প্রামাণিকের |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/election/westbengal-dinhata-assembly-constituency/ |title=Dinhata Assembly Constituency Election Results 2021 |work=[[द हिन्दू|The Hindu]] |date=3 मई 2021}}</ref> {{Election box begin | title=[[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव]]: दिनहाटा<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/dinhata-west-bengal-assembly-election-result-2021-live-updates-1797086-2021-05-01 |title=Dinhata Assembly Election Results 2021 |work=[[इंडिया टुडे|India Today]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.abplive.com/elections/dinhata-wb-election-2021-results-live-updates-constituency-number-7-dinhata-west-bengal-election-2021-vote-counting-results-leading-trailing-2-may-2021-1455622 |title=দিনহাটা বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২১: নিশীথ প্রামাণিক জয়ী |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=2 मई 2021}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[निशीथ प्रमाणिक]] |votes = {{formatnum:116035}} |percentage = 47.60 |change = {{increase}}36.15 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[उदयन गुहा]] |votes = {{formatnum:115978}} |percentage = 47.58 |change = {{increase}}2.54 }} {{Election box candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = अब्दुर रऊफ |votes = {{formatnum:6069}} |percentage = 2.49 |change = {{decrease}}32.81 }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:1537}} |percentage = 0.63 |change = {{decrease}}0.54 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = लेबु मिया |votes = {{formatnum:1387}} |percentage = 0.57 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = प्रदीप राय |votes = {{formatnum:1375}} |percentage = 0.56 |change = {{increase}}0.23 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = निर्मल चंद्र बर्मन |votes = {{formatnum:1370}} |percentage = 0.56 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:57}} |percentage = 0.02 |change = {{decrease}}9.72 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:243751}} |percentage = 81.54 |change = {{decrease}}0.29 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |loser = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +16.81 }} {{Election box end}} === 2016 === 2016 के चुनावों में [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के टिकट पर लड़े उदयन गुहा ने [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक|फार्वर्ड ब्लाक]] के अक्षय ठाकुर को 21,793 मतों से हराया।<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/dinhata |title=Dinhata Assembly Election 2016 Result |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=19 मई 2016}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016]]: दिनहाटा<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/dinhata-mla-results-2016 |title=Dinhata Assembly Election Results 2016 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=19 मई 2016}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[उदयन गुहा]] |votes = {{formatnum:100732}} |percentage = 45.04 |change = — }} {{Election box candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = अक्षय ठाकुर |votes = {{formatnum:78939}} |percentage = 35.30 |change = {{decrease}}15.22 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = शचीन्द्र नाथ अधिकारी |votes = {{formatnum:25598}} |percentage = 11.45 |change = {{increase}}9.30 }} {{Election box candidate with party link |party = बहुजन समाज पार्टी |candidate = देबेंद्र नाथ राय |votes = {{formatnum:5842}} |percentage = 2.61 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = [[मोहम्मद फजले हक|डॉ. मो. फजले हक]] |votes = {{formatnum:4010}} |percentage = 1.79 |change = {{decrease}}32.43 }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:2619}} |percentage = 1.17 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = वेलफेयर पार्टी ऑफ इंडिया |candidate = अमीनुल हक |votes = {{formatnum:2220}} |percentage = 0.99 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = सबित्री बसुनिया (राय) |votes = {{formatnum:2170}} |percentage = 0.97 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:21793}} |percentage = 9.74 |change = {{decrease}}6.56 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:223648}} |percentage = 81.83 |change = {{decrease}}1.13 }} {{Election box gain with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |loser = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |swing = +30.13 }} {{Election box end}} === 2011 === 2011 के चुनावों में [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक|फार्वर्ड ब्लाक]] के उदयन गुहा ने निर्दलीय प्रत्याशी डॉ. मो. फजले हक को 30,026 मतों से हराया।<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/archive/2011/may/14/state_results.html |title=পশ্চিমবঙ্গ বিধানসভা ভোট ফলাফল ২০১১: দিনহাটায় উদয়ন গুহর জয় |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=14 मई 2011}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011]]: दिनहाटा<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/dinhata-mla-results |title=Dinhata Assembly Election Results 2011 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=13 मई 2011}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = [[उदयन गुहा]] |votes = {{formatnum:93050}} |percentage = 50.52 |change = {{increase}}5.42 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = [[मोहम्मद फजले हक|डॉ. मो. फजले हक]] |votes = {{formatnum:63024}} |percentage = 34.22 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी |candidate = अमिय कुमार सरकार |votes = {{formatnum:13093}} |percentage = 7.11 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = बहुजन समाज पार्टी |candidate = निरंजन बर्मन |votes = {{formatnum:4135}} |percentage = 2.25 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = सुधांशु कुमार राय |votes = {{formatnum:3964}} |percentage = 2.15 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:30026}} |percentage = 16.30 |change = {{increase}}13.80 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:184186}} |percentage = 82.96 |change = {{decrease}}0.14 }} {{Election box gain with party link |winner = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |loser = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +7.45 }} {{Election box end}} === 2006 === 2006 के चुनावों में [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के अशोक मंडल ने फॉरवर्ड ब्लॉक के वरिष्ठ नेता कमल गुहा को 3,630 मतों से पराजित किया।<ref name="eci2006" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006]]: दिनहाटा<ref name="eci2006" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = अशोक मंडल |votes = {{formatnum:69820}} |percentage = 47.60 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = [[कमल गुहा]] |votes = {{formatnum:66190}} |percentage = 45.10 |change = {{decrease}}6.10 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = बिमलेन्दु सरकार |votes = {{formatnum:6120}} |percentage = 4.17 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:3630}} |percentage = 2.50 |change = {{decrease}}7.20 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:146780}} |percentage = 83.10 |change = {{increase}}5.03 }} {{Election box gain with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |loser = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |swing = }} {{Election box end}} === 2001 === 2001 के चुनावों में [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक|फार्वर्ड ब्लाक]] के कमल गुहा ने तृणमूल कांग्रेस के दीपक सेनगुप्ता को 13,310 मतों से हराया।<ref name="eci2001" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001]]: दिनहाटा<ref name="eci2001" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = [[कमल गुहा]] |votes = {{formatnum:70340}} |percentage = 51.20 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = दीपक सेनगुप्ता |votes = {{formatnum:57030}} |percentage = 41.50 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = देबाशीष धर |votes = {{formatnum:6820}} |percentage = 4.96 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:13310}} |percentage = 9.70 |change = {{increase}}7.90 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:137398}} |percentage = 78.07 |change = {{decrease}}8.13 }} {{Election box gain with party link |winner = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |loser = फार्वर्ड ब्लाक (समाजवादी) |swing = +7.45 }} {{Election box end}} === 1996 === 1996 के चुनावों में फॉरवर्ड ब्लॉक से अलग होकर [[फार्वर्ड ब्लाक (समाजवादी)]] के टिकट पर लड़े कमल गुहा ने कांग्रेस के मनतोष रॉय को 2,470 मतों से हराया।<ref name="eci1996" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996]]: दिनहाटा<ref name="eci1996" />}} {{Election box candidate |party = फार्वर्ड ब्लाक (समाजवादी) |party_color = #D40000 |candidate = [[कमल गुहा]] |votes = {{formatnum:63280}} |percentage = 49.40 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = मनतोष रॉय |votes = {{formatnum:60810}} |percentage = 47.60 |change = {{increase}}4.20 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:2470}} |percentage = 1.80 |change = {{decrease}}6.90 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:128100}} |percentage = 86.20 |change = {{increase}}1.40 }} {{Election box gain |winner = फार्वर्ड ब्लाक (समाजवादी) |loser = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |swing = }} {{Election box end}} === 1991 === 1991 के चुनावों में [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक|फार्वर्ड ब्लाक]] के कमल गुहा ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के मनतोष रॉय को 10,210 मतों से हराया।<ref name="eci1991" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991]]: दिनहाटा<ref name="eci1991" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = [[कमल गुहा]] |votes = {{formatnum:57120}} |percentage = 52.10 |change = {{decrease}}2.50 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = मनतोष रॉय |votes = {{formatnum:46910}} |percentage = 43.40 |change = {{increase}}0.80 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:10210}} |percentage = 8.70 |change = {{decrease}}3.30 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:109630}} |percentage = 84.80 |change = {{increase}}2.60 }} {{Election box hold with party link |winner = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |swing = -1.65 }} {{Election box end}} === 1987 === 1987 के चुनावों में [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक|फार्वर्ड ब्लाक]] के कमल गुहा ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के अलका रॉय को 12,340 मतों से हराया।<ref name="eci1987" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987]]: दिनहाटा<ref name="eci1987" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = [[कमल गुहा]] |votes = {{formatnum:51840}} |percentage = 54.60 |change = {{decrease}}1.20 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = अलका रॉय |votes = {{formatnum:39500}} |percentage = 42.60 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:12340}} |percentage = 12.00 |change = {{decrease}}4.20 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:94940}} |percentage = 82.20 |change = {{increase}}3.40 }} {{Election box hold with party link |winner = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |swing = }} {{Election box end}} === 1982 === 1982 के चुनावों में [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक|फार्वर्ड ब्लाक]] के कमल गुहा ने कांग्रेस समर्थित उम्मीदवार को 14,210 मतों से हराया।<ref name="eci1982" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982]]: दिनहाटा<ref name="eci1982" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = [[कमल गुहा]] |votes = {{formatnum:46820}} |percentage = 55.80 |change = {{decrease}}2.30 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = जोगेश चंद्र सरकार |votes = {{formatnum:32610}} |percentage = 39.60 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:14210}} |percentage = 16.20 |change = {{decrease}}6.40 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:83910}} |percentage = 78.80 |change = {{increase}}18.60 }} {{Election box hold with party link |winner = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |swing = }} {{Election box end}} === 1977 === 1977 के चुनावों में [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक|फार्वर्ड ब्लाक]] के कमल गुहा ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के जोगेश चंद्र सरकार को हराया।<ref name="eci1977" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977]]: दिनहाटा<ref name="eci1977" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = [[कमल गुहा]] |votes = {{formatnum:33980}} |percentage = 58.10 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = जोगेश चंद्र सरकार |votes = {{formatnum:20760}} |percentage = 35.50 |change = {{decrease}}17.90 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:13220}} |percentage = 22.60 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:58480}} |percentage = 60.20 |change = {{decrease}}12.40 }} {{Election box gain with party link |winner = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |loser = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1972 === 1972 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के जोगेश चंद्र सरकार ने फॉरवर्ड ब्लॉक से सीट छीनी।<ref name="eci1972" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1972]]: दिनहाटा<ref name="eci1972" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = जोगेश चंद्र सरकार |votes = {{formatnum:28750}} |percentage = 53.40 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = [[कमल गुहा]] |votes = {{formatnum:24120}} |percentage = 44.80 |change = {{decrease}}4.10 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:4630}} |percentage = 8.60 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:53840}} |percentage = 72.60 |change = {{same}}0.00 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |loser = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |swing = }} {{Election box end}} === 1971 === 1971 के चुनावों में [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक|फार्वर्ड ब्लाक]] के कमल गुहा ने अपनी सीट बरकरार रखी।<ref name="eci1971" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1971]]: दिनहाटा<ref name="eci1971" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = [[कमल गुहा]] |votes = {{formatnum:25420}} |percentage = 48.90 |change = {{decrease}}3.40 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = जोगेश चंद्र सरकार |votes = {{formatnum:23890}} |percentage = 45.90 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:1530}} |percentage = 3.00 |change = {{decrease}}4.00 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:51980}} |percentage = 72.60 |change = {{same}}0.00 }} {{Election box hold with party link |winner = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |swing = }} {{Election box end}} === 1969 === 1969 के चुनावों में [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक|फार्वर्ड ब्लाक]] के कमल गुहा ने कांग्रेस से सीट छीनी।<ref name="eci1969" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1969]]: दिनहाटा<ref name="eci1969" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = [[कमल गुहा]] |votes = {{formatnum:27840}} |percentage = 52.30 |change = {{increase}}4.60 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = रमणी मोहन राय |votes = {{formatnum:24110}} |percentage = 45.30 |change = {{decrease}}4.30 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:3730}} |percentage = 7.00 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:53230}} |percentage = 72.60 |change = {{increase}}1.20 }} {{Election box gain with party link |winner = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |loser = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = +4.45 }} {{Election box end}} === 1967 === 1967 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के रमणी मोहन राय ने फॉरवर्ड ब्लॉक से सीट छीनी।<ref name="eci1967" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1967]]: दिनहाटा<ref name="eci1967" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = रमणी मोहन राय |votes = {{formatnum:25140}} |percentage = 49.60 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = [[कमल गुहा]] |votes = {{formatnum:24180}} |percentage = 47.70 |change = {{decrease}}6.40 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:960}} |percentage = 1.90 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:50680}} |percentage = 71.40 |change = {{increase}}3.20 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |loser = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |swing = }} {{Election box end}} === 1962 === 1962 के चुनावों में [[ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक|फार्वर्ड ब्लाक]] के कमल गुहा ने कांग्रेस को हराकर पहली बार जीत हासिल की।<ref name="eci1962" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1962]]: दिनहाटा<ref name="eci1962" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = [[कमल गुहा]] |votes = {{formatnum:24860}} |percentage = 54.10 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = उमेश चंद्र मंडल |votes = {{formatnum:19840}} |percentage = 43.18 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:5020}} |percentage = 10.92 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:45950}} |percentage = 68.20 |change = {{increase}}9.60 }} {{Election box gain with party link |winner = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |loser = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1957 === 1957 के चुनावों में यह द्विसदस्यीय सीट थी और दोनों सीटों पर [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] प्रत्याशियों ने विजय प्राप्त की।<ref name="eci1957" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1957]]: दिनहाटा (द्विसदस्यीय)<ref name="eci1957" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = भबेंद्र नाथ राय चौधरी |votes = {{formatnum:19420}} |percentage = 24.62 |change = }} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = उमेश चंद्र मंडल |votes = {{formatnum:18940}} |percentage = 24.01 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = कमल गुहा |votes = {{formatnum:15120}} |percentage = 19.17 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = ऑल इंडिया फार्वर्ड ब्लाक |candidate = सतीश चंद्र राय सिंघा |votes = {{formatnum:14350}} |percentage = 18.19 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:3820}} |percentage = 4.84 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:78880}} |percentage = 58.60 |change = }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1951 === स्वतंत्र भारत के प्रथम आम चुनाव में यह द्विसदस्यीय क्षेत्र था और [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] ने दोनों सीटें जीतीं।<ref name="eci1951" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1952]]: दिनहाटा (द्विसदस्यीय)<ref name="eci1951" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = सतीश चंद्र रॉय सिंघा |votes = {{formatnum:17840}} |percentage = 26.10 |change = ''नया'' }} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = उमेश चंद्र मंडल |votes = {{formatnum:17160}} |percentage = 25.10 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = फॉरवर्ड ब्लॉक (मार्क्सवादी गुट) |party_color = #CC0000 |candidate = कमल गुहा |votes = {{formatnum:13420}} |percentage = 19.63 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = फॉरवर्ड ब्लॉक (मार्क्सवादी गुट) |party_color = #CC0000 |candidate = धरणीधर बर्मन |votes = {{formatnum:12890}} |percentage = 18.86 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:3740}} |percentage = 5.47 |change = ''नया'' }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:68350}} |percentage = 54.20 |change = ''नया'' }} {{Election box new seat win |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस }} {{Election box end}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://eci.gov.in/statistical-reports भारत निर्वाचन आयोग - आधिकारिक सांख्यिकीय रिपोर्ट आर्काइव] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]] [[श्रेणी:कूचबिहार ज़िला]] jut1pm0gkmws3vqqcfqqd78xdey7gz0 नाटाबाड़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र 0 1619764 6632908 6624564 2026-10-25T07:45:09Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632908 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian constituency | name = नाटाबाड़ी | type = SLA | incumbent_image = | map_image = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|from=Vidhan Sabha constituencies/West Bengal/Natabari.map}} | map_caption = नाटाबाड़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र को दर्शाने वाला इंटरैक्टिव मानचित्र | map_alt = | mla = [[गिरीजा शंकर राय]] | party = {{Party index link|भारतीय जनता पार्टी}} | alliance = {{Party index link|National Democratic Alliance}} | latest_election_year = [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | state = [[पश्चिम बंगाल]] | district = [[कूचबिहार ज़िला|कूचबिहार]] | loksabha_cons = [[कूचबिहार लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कूचबिहार]] | constituency_no = 8 | established = 1977 | electors = 2,40,383<ref name="eci2026">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results May-2026 - Constituency 8-Natabari (West Bengal) |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=5 मई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | reservation = कोई नहीं | abolished = }} '''नाटाबाड़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र''' (अंग्रेज़ी: '''Natabari Assembly constituency''') [[भारत]] के [[पश्चिम बंगाल]] राज्य के [[कूचबिहार ज़िला|कूचबिहार ज़िले]] में स्थित पश्चिम बंगाल विधानसभा का क्रमांक 8 निर्वाचन क्षेत्र है। संसदीय परिसीमन के अनुसार, यह क्षेत्र [[कूचबिहार लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कूचबिहार (अनुसूचित जाति)]] लोकसभा क्षेत्र के अंतर्गत आता है। वर्ष [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026 के विधानसभा चुनाव]] में [[भारतीय जनता पार्टी]] के [[गिरीजा शंकर राय]] ने यहाँ से जीत दर्ज कर पार्टी का कब्जा बरकरार रखा।<ref name="toi2026">{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/natabari |title=Natabari Assembly Election Results 2026: BJP's Girija Shankar Ray wins by 34,613 votes |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=4 मई 2026}}</ref><ref name="abp2026">{{cite news |url=https://bengali.abplive.com/elections/assembly-election-results-2026-natabari-wb-seat-updates |title=নাটাবাড়ি বিধানসভা নির্বাচন ফলাফল ২০২৬: বিজেপি প্রার্থী গিরিজা শঙ্কর রায়ের বিপুল জয় |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="anandabazar2026">{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/north-bengal/west-bengal-assembly-election-2026-results-natabari-constituency/ |title=নাটাবাড়িতে পদ্মশিবিরের জয় অব্যাহত, তৃণমূলকে হারিয়ে বিধায়ক গিরিজা শঙ্কর রায় |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=4 मई 2026}}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = नाटाबाड़ी में दलों का ऐतिहासिक प्रदर्शन (जीत का प्रतिशत) | label1 = [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|'''माकपा''']] (7 बार) | label2 = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|'''तृणमूल कांग्रेस''']] (2 बार) | label3 = [[भारतीय जनता पार्टी|'''भाजपा''']] (2 बार) | value1 = 63.64 | value2 = 18.18 | value3 = 18.18 | color1 = {{party color|Communist Party of India (Marxist)}} | color2 = {{party color|All India Trinamool Congress}} | color3 = {{party color|Bharatiya Janata Party}} }} == क्षेत्र का विस्तार == पश्चिम बंगाल में निर्वाचन क्षेत्रों के परिसीमन के संबंध में [[परिसीमन आयोग (भारत)|परिसीमन आयोग]] के 2006 के आदेश (जो 2008 में अधिसूचित हुआ तथा 2011 के विधानसभा चुनाव से प्रभावी हुआ) के अनुसार, 8-नाटाबाड़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र में निम्नलिखित प्रशासनिक क्षेत्र शामिल हैं:<ref name="delimitation">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Delimitation Commission Order No. 18 |work=Table A – Assembly Constituencies and Their Extent |publisher=Government of West Bengal |access-date=27 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> * चिल्किरहाट, दाउआगुड़ी, देवानहाट, गुड़ियाहाटी-I, गुड़ियाहाटी-II, जिरानपुर और पानीशाला ग्राम पंचायतें (कूचबिहार-I सामुदायिक विकास खंड) * अंधारन फुलबाड़ी-I, अंधारन फुलबाड़ी-II, बलरामपुर-I, बलरामपुर-II, ढेकलापारा, नाटाबाड़ी-I और नाटाबाड़ी-II ग्राम पंचायतें (तुफानगंज-I सामुदायिक विकास खंड) == विधानसभा सदस्य == === नाटाबाड़ी (1977–वर्तमान) === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! वर्ष ! विधायक ! colspan="2"| पार्टी |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977|1977]] | rowspan="5"| शिबेंद्र नारायण चौधरी<ref name="eci1977">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | rowspan="7" bgcolor='{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}' | | rowspan="7"| [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982|1982]]<ref name="eci1982">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1982 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987|1987]]<ref name="eci1987">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1987 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991|1991]]<ref name="eci1991">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1991 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996|1996]]<ref name="eci1996">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1996 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001|2001]] | rowspan="2"| तामशेर अली<ref name="eci2001">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 2001 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006|2006]]<ref name="eci2006">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 2006 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011|2011]] | rowspan="2"| [[रवींद्र नाथ घोष]]<ref name="eci2011">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Natabari Assembly Elections May 2011 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=17 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | rowspan="2" bgcolor='{{party color|All India Trinamool Congress}}' | | rowspan="2"| [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016|2016]]<ref name="eci2016">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 2016 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव|2021]] | [[मिहिर गोस्वामी]]<ref name="eci2021">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=West Bengal General Legislative Election 2021 - Constituency-wise Trends & Results: 8-Natabari |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=3 मई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | rowspan="2" bgcolor='{{party color|Bharatiya Janata Party}}' | | rowspan="2"| [[भारतीय जनता पार्टी]] |- | [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | [[गिरीजा शंकर राय]]<ref name="eci2026" /> |} == चुनाव परिणाम == {{bar box |float=right |title=विजेता उम्मीदवारों का मत प्रतिशत (1977–2026) |titlebar=#ddd |width=340px |barwidth=250px |bars= {{bar percent|[[#2026|2026 (भाजपा)]]|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|54.53}} {{bar percent|[[#2021|2021 (भाजपा)]]|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|51.45}} {{bar percent|[[#2016|2016 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|All India Trinamool Congress}}|46.72}} {{bar percent|[[#2011|2011 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|All India Trinamool Congress}}|47.56}} {{bar percent|[[#2006|2006 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|48.84}} {{bar percent|[[#2001|2001 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|48.49}} {{bar percent|[[#1996|1996 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|48.12}} {{bar percent|[[#1991|1991 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|50.80}} {{bar percent|[[#1987|1987 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|53.21}} {{bar percent|[[#1982|1982 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|56.03}} {{bar percent|[[#1977|1977 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|51.67}}}} === 2026 === 2026 के चुनावों में [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के [[गिरीजा शंकर राय]] ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के शैलेंद्र नाथ बर्मा को 34,613 मतों के बड़े अंतर से पराजित किया।<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref name="anandabazar2026" /> {{Election box begin | title=[[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव]]: नाटाबाड़ी<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref>{{cite news |url=https://eisamay.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-details/natabari-8/ |title=নাটাবাড়ি বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২৬: বিজেপির জয় |work=[[এই समय|Ei Samay]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.sangbadpratidin.in/bengal/west-bengal-assembly-election-2026-natabari-seat-result/ |title=উত্তরবঙ্গে বিজেপির দাপট অব্যাহত, নাটাবাড়িতে জিতলেন গিরিজা শঙ্কর রায় |work=[[সংবাদ প্রতিদিন|Sangbad Pratidin]] |date=4 मई 2026}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[गिरीजा शंकर राय]] |votes = {{formatnum:126911}} |percentage = 54.53 |change = {{increase}}3.08 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = शैलेंद्र नाथ बर्मा |votes = {{formatnum:92298}} |percentage = 39.66 |change = {{decrease}}1.00 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = अकीक हसन |votes = {{formatnum:6606}} |percentage = 2.84 |change = {{decrease}}2.61 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = बिस्वजीत सरकार |votes = {{formatnum:2516}} |percentage = 1.08 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:1113}} |percentage = 0.48 |change = {{decrease}}0.05 }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = अब्दुस सलाम |votes = {{formatnum:976}} |percentage = 0.42 |change = {{decrease}}0.13 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = साहिदुल हुसैन |votes = {{formatnum:814}} |percentage = 0.35 |change = {{decrease}}0.27 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = मृणाल कांति साहा |votes = {{formatnum:677}} |percentage = 0.29 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = ऑल जनता यूनाइटेड पार्टी |candidate = मो. सखावत अली |votes = {{formatnum:431}} |percentage = 0.19 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = रघुनाथ विश्वास |votes = {{formatnum:374}} |percentage = 0.16 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:34613}} |percentage = 14.87 |change = {{increase}}4.08 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:232716}} |percentage = 96.81 |change = {{increase}}8.18 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |swing = +2.04 }} {{Election box end}} === 2021 === 2021 के चुनावों में, [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के मिहिर गोस्वामी ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के तत्कालीन विधायक एवं पूर्व मंत्री रवींद्र नाथ घोष को 23,440 मतों से हराकर पहली बार इस सीट पर भाजपा की जीत सुनिश्चित की।<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/north-bengal/bjp-mihir-goswami-won-natabari-assembly-seat-dgtl/cid/1279486 |title=নাটাবাড়িতে তৃণমূলের হেভিওয়েট রবীন্দ্রনাথ ঘোষকে হারিয়ে জয়ী বিজেপির মিহির গোস্বামী |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/election/westbengal-natabari-assembly-constituency/ |title=Natabari Assembly Constituency Election Results 2021 |work=[[द हिन्दू|The Hindu]] |date=3 मई 2021}}</ref> {{Election box begin | title=[[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव]]: नाटाबाड़ी<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/natabari-west-bengal-assembly-election-result-2021-live-updates-1797092-2021-05-01 |title=Natabari Assembly Election Results 2021 |work=[[इंडिया टुडे|India Today]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.abplive.com/elections/natabari-wb-election-2021-results-live-updates-constituency-number-8-natabari-west-bengal-election-2021-vote-counting-results-leading-trailing-2-may-2021-1455629 |title=নাটাবাড়ি বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২১: বিজেপির মিহির গোস্বামী জয়ী |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=2 मई 2021}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[मिहिर गोस्वामी]] |votes = {{formatnum:111743}} |percentage = 51.45 |change = {{increase}}40.67 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[रवींद्र नाथ घोष]] |votes = {{formatnum:88303}} |percentage = 40.66 |change = {{decrease}}6.06 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = अकीक हसन |votes = {{formatnum:11839}} |percentage = 5.45 |change = {{decrease}}33.18 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = साहिदुल हुसैन |votes = {{formatnum:1341}} |percentage = 0.62 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = अब्दुस सलाम |votes = {{formatnum:1186}} |percentage = 0.55 |change = {{decrease}}0.08 }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:1146}} |percentage = 0.53 |change = {{decrease}}0.26 }} {{Election box candidate |party = अमरा बांगाली |party_color = #CC0000 |candidate = दलेन्द्र नाथ राय |votes = {{formatnum:1110}} |percentage = 0.51 |change = {{decrease}}0.33 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = एकरामुल हक |votes = {{formatnum:505}} |percentage = 0.23 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:23440}} |percentage = 10.79 |change = {{increase}}2.70 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:217173}} |percentage = 88.63 |change = {{decrease}}0.58 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |loser = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +23.37 }} {{Election box end}} === 2016 === 2016 के चुनावों में [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के रवींद्र नाथ घोष ने [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के तामशेर अली को 16,157 मतों से हराया।<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/natabari |title=Natabari Assembly Election 2016 Result |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=19 मई 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504015242/https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/natabari |archive-date=4 मई 2026 |access-date=3 अक्तूबर 2026 |url-status=live}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016]]: नाटाबाड़ी<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/natabari-mla-results-2016 |title=Natabari Assembly Election Results 2016 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=19 मई 2016}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[रवींद्र नाथ घोष]] |votes = {{formatnum:93257}} |percentage = 46.72 |change = {{decrease}}0.84 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = तामशेर अली |votes = {{formatnum:77100}} |percentage = 38.63 |change = {{decrease}}4.54 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = अली हुसैन |votes = {{formatnum:21524}} |percentage = 10.78 |change = {{increase}}5.02 }} {{Election box candidate |party = कामतापुर पीपुल्स पार्टी (यूनाइटेड) |party_color = #FF7722 |candidate = तपन बर्मन |votes = {{formatnum:3204}} |percentage = 1.61 |change = }} {{Election box candidate |party = अमरा बांगाली |party_color = #CC0000 |candidate = बाबला देब |votes = {{formatnum:1678}} |percentage = 0.84 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:1573}} |percentage = 0.79 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = राबिया सरकार |votes = {{formatnum:1261}} |percentage = 0.63 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:16157}} |percentage = 8.09 |change = {{increase}}3.70 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:199607}} |percentage = 89.21 |change = {{increase}}0.03 }} {{Election box hold with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +1.85 }} {{Election box end}} === 2011 === 2011 के चुनावों में [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के रवींद्र नाथ घोष ने [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के दो बार के विधायक तामशेर अली को 7,565 मतों से हराकर इस वामपंथी गढ़ में ऐतिहासिक जीत हासिल की।<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/archive/2011/may/14/state_results.html |title=পশ্চিমবঙ্গ বিধানসভা ভোট ফলাফল ২০১১: নাটাবাড়িতে বামদুর্গের পতন |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=14 मई 2011}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011]]: नाटाबाड़ी<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/natabari-mla-results |title=Natabari Assembly Election Results 2011 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=13 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311170246/http://www.ndtv.com/elections/west-bengal/natabari-mla-results |archive-date=11 मार्च 2017 |access-date=3 अक्तूबर 2026 |url-status=live}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[रवींद्र नाथ घोष]] |votes = {{formatnum:81951}} |percentage = 47.56 |change = {{increase}}2.20 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = तामशेर अली |votes = {{formatnum:74386}} |percentage = 43.17 |change = {{decrease}}5.67 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = उत्पल देब |votes = {{formatnum:9923}} |percentage = 5.76 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = सिद्दीक उद्दीन बेपारी |votes = {{formatnum:2972}} |percentage = 1.72 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया |candidate = गिरींद्र नाथ बर्मन |votes = {{formatnum:1867}} |percentage = 1.08 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = प्रद्योत कुमार दे |votes = {{formatnum:1197}} |percentage = 0.69 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:7565}} |percentage = 4.39 |change = {{increase}}0.91 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:172296}} |percentage = 89.18 |change = }} {{Election box gain with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |loser = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = +3.94 }} {{Election box end}} === 2006 === 2006 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के तामशेर अली ने [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के रवींद्र नाथ घोष को 4,836 मतों से हराया।<ref name="eci2006" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006]]: नाटाबाड़ी<ref name="eci2006" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = तामशेर अली |votes = {{formatnum:67845}} |percentage = 48.84 |change = {{increase}}0.35 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[रवींद्र नाथ घोष]] |votes = {{formatnum:63009}} |percentage = 45.36 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = सुचित्रा बेपारी |votes = {{formatnum:3932}} |percentage = 2.83 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = प्रदीप कुमार राय |votes = {{formatnum:2413}} |percentage = 1.74 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = बहुजन समाज पार्टी |candidate = सुभाष ब्यापारी |votes = {{formatnum:1717}} |percentage = 1.24 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:4836}} |percentage = 3.48 |change = {{decrease}}2.38 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:138916}} |percentage = 87.20 |change = {{increase}}3.40 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = }} {{Election box end}} === 2001 === 2001 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के तामशेर अली ने कांग्रेस समर्थित प्रत्याशी को 7,210 मतों से पराजित किया।<ref name="eci2001" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001]]: नाटाबाड़ी<ref name="eci2001" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = तामशेर अली |votes = {{formatnum:59779}} |percentage = 48.49 |change = {{increase}}0.37 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार रॉय |votes = {{formatnum:52569}} |percentage = 42.64 |change = {{increase}}2.55 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = उत्पल देब |votes = {{formatnum:6940}} |percentage = 5.63 |change = {{decrease}}3.15 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:7210}} |percentage = 5.85 |change = {{decrease}}2.18 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:123288}} |percentage = 83.80 |change = {{decrease}}6.95 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = }} {{Election box end}} === 1996 === 1996 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के शिबेंद्र नारायण चौधरी ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के रवींद्र नाथ घोष को 9,658 मतों से हराया।<ref name="eci1996" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996]]: नाटाबाड़ी<ref name="eci1996" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = शिबेंद्र नारायण चौधरी |votes = {{formatnum:57830}} |percentage = 48.12 |change = {{decrease}}2.68 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = [[रवींद्र नाथ घोष]] |votes = {{formatnum:48172}} |percentage = 40.09 |change = {{decrease}}2.31 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = रवींद्र नाथ बर्मन |votes = {{formatnum:10556}} |percentage = 8.78 |change = {{increase}}4.28 }} {{Election box candidate with party link |party = बहुजन समाज पार्टी |candidate = नारायण चंद्र दास |votes = {{formatnum:2126}} |percentage = 1.77 |change = }} {{Election box candidate |party = फार्वर्ड ब्लाक (समाजवादी) |party_color = #D40000 |candidate = अब्दुल रहमान |votes = {{formatnum:866}} |percentage = 0.72 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = अच्छार उद्दीन अहमद |votes = {{formatnum:473}} |percentage = 0.39 |change = }} {{Election box candidate |party = अमरा बांगाली |party_color = #CC0000 |candidate = दलेन्द्र रॉय |votes = {{formatnum:149}} |percentage = 0.12 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:9658}} |percentage = 8.03 |change = {{decrease}}0.37 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:123514}} |percentage = 90.75 |change = {{increase}}4.55 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = -0.19 }} {{Election box end}} === 1991 === 1991 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के शिबेंद्र नारायण चौधरी ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के संतोष कुमार रॉय को 8,870 मतों से हराया।<ref name="eci1991" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991]]: नाटाबाड़ी<ref name="eci1991" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = शिबेंद्र नारायण चौधरी |votes = {{formatnum:53480}} |percentage = 50.80 |change = {{decrease}}2.41 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार रॉय |votes = {{formatnum:44610}} |percentage = 42.40 |change = {{decrease}}2.14 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = धीरेंद्र नाथ देब |votes = {{formatnum:4740}} |percentage = 4.50 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:8870}} |percentage = 8.40 |change = {{decrease}}0.27 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:105280}} |percentage = 86.20 |change = {{increase}}0.65 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = -0.14 }} {{Election box end}} === 1987 === 1987 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के शिबेंद्र नारायण चौधरी ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के संतोष कुमार रॉय को 8,077 मतों से हराया।<ref name="eci1987" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987]]: नाटाबाड़ी<ref name="eci1987" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = शिबेंद्र नारायण चौधरी |votes = {{formatnum:49564}} |percentage = 53.21 |change = {{decrease}}2.82 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार रॉय |votes = {{formatnum:41487}} |percentage = 44.54 |change = {{increase}}0.97 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = अमलेंदु देब |votes = {{formatnum:983}} |percentage = 1.06 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = मणि भूषण सिंघा सरकार |votes = {{formatnum:888}} |percentage = 0.95 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = हरिबाला रॉय |votes = {{formatnum:218}} |percentage = 0.23 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:8077}} |percentage = 8.67 |change = {{decrease}}3.79 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:94728}} |percentage = 85.55 |change = {{decrease}}4.14 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = -1.90 }} {{Election box end}} === 1982 === 1982 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के शिबेंद्र नारायण चौधरी ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के संतोष कुमार रॉय को 10,020 मतों से पराजित किया।<ref name="eci1982" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982]]: नाटाबाड़ी<ref name="eci1982" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = शिबेंद्र नारायण चौधरी |votes = {{formatnum:45054}} |percentage = 56.03 |change = {{increase}}4.36 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार रॉय |votes = {{formatnum:35034}} |percentage = 43.57 |change = {{increase}}19.04 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = धीरेंद्र नाथ बर्मा |votes = {{formatnum:320}} |percentage = 0.40 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:10020}} |percentage = 12.46 |change = {{decrease}}14.68 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:81698}} |percentage = 89.69 |change = {{increase}}20.19 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = -7.34 }} {{Election box end}} === 1977 === 1977 के चुनावों में इस नवनिर्मित विधानसभा क्षेत्र में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के शिबेंद्र नारायण चौधरी ने कांग्रेस के संतोष कुमार रॉय को 13,814 मतों से हराकर पहली जीत दर्ज की।<ref name="eci1977" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977]]: नाटाबाड़ी<ref name="eci1977" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = शिबेंद्र नारायण चौधरी |votes = {{formatnum:26300}} |percentage = 51.67 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार रॉय |votes = {{formatnum:12486}} |percentage = 24.53 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = जतींद्र नाथ सिंघा सरकार |votes = {{formatnum:8666}} |percentage = 17.03 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = जनता पार्टी |candidate = प्रभात कुमार बसु |votes = {{formatnum:3444}} |percentage = 6.77 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:13814}} |percentage = 27.14 |change = ''नया'' }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:51672}} |percentage = 69.50 |change = ''नया'' }} {{Election box new seat win |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) }} {{Election box end}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://eci.gov.in/statistical-reports भारत निर्वाचन आयोग - आधिकारिक सांख्यिकीय रिपोर्ट आर्काइव] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]] [[श्रेणी:कूचबिहार ज़िला]] kgclr9ul3ak08l1ypwalmp5qyb936s4 तुफानगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र 0 1619765 6632714 6624562 2026-10-24T22:46:35Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6632714 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian constituency | name = तुफानगंज | type = SLA | incumbent_image = | map_image = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|from=Vidhan Sabha constituencies/West Bengal/Tufanganj.map}} | map_caption = तुफानगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र को दर्शाने वाला इंटरैक्टिव मानचित्र | map_alt = | mla = [[मालती राभा रॉय]] | party = {{Party index link|भारतीय जनता पार्टी}} | alliance = {{Party index link|National Democratic Alliance}} | latest_election_year = [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | state = [[पश्चिम बंगाल]] | district = [[कूचबिहार ज़िला|कूचबिहार]] | loksabha_cons = [[अलीपुरद्वार लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अलीपुरद्वार]] | constituency_no = 9 | established = 1957 | electors = 2,38,111<ref name="eci2026">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results May-2026 - Constituency 9-Tufanganj (West Bengal) |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=5 मई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | reservation = कोई नहीं | abolished = }} '''तुफानगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र''' (अंग्रेज़ी: '''Tufanganj Assembly constituency''') [[भारत]] के [[पश्चिम बंगाल]] राज्य के [[कूचबिहार ज़िला|कूचबिहार ज़िले]] में स्थित पश्चिम बंगाल विधानसभा का क्रमांक 9 निर्वाचन क्षेत्र है। संसदीय परिसीमन के अनुसार, यह क्षेत्र [[अलीपुरद्वार लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|अलीपुरद्वार (अनुसूचित जनजाति)]] लोकसभा क्षेत्र के अंतर्गत आता है। वर्ष [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026 के विधानसभा चुनाव]] में [[भारतीय जनता पार्टी]] की [[मालती राभा रॉय]] ने यहाँ से जीत दर्ज कर लगातार दूसरी बार पार्टी का कब्जा बरकरार रखा।<ref name="toi2026">{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/tufanganj |title=Tufanganj Assembly Election Results 2026: BJP's Malati Rava Roy retains seat |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=4 मई 2026}}</ref><ref name="abp2026">{{cite news |url=https://bengali.abplive.com/elections/assembly-election-results-2026-tufanganj-wb-seat-updates |title=তুফানগঞ্জ বিধানসভা নির্বাচন ফলাফল ২০২৬: বিজেপি প্রার্থী মালতী রাভা রায়ের জয় |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="anandabazar2026">{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/north-bengal/west-bengal-assembly-election-2026-results-tufanganj-constituency/ |title=তুফানগঞ্জে পদ্মশিবিরের জয় অব্যাহত, তৃণমূল প্রার্থীকে হারিয়ে বিধায়ক মালতী রাভা রায় |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=4 मई 2026}}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = तुफानगंज में दलों का ऐतिहासिक प्रदर्शन (जीत का प्रतिशत) | label1 = [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|'''माकपा''']] (7 बार) | label2 = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|'''कांग्रेस''']] (4 बार) | label3 = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|'''तृणमूल कांग्रेस''']] (2 बार) | label4 = [[भारतीय जनता पार्टी|'''भाजपा''']] (2 बार) | label5 = [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|'''भाकपा''']] (1 बार) | value1 = 43.75 | value2 = 25.00 | value3 = 12.50 | value4 = 12.50 | value5 = 6.25 | color1 = {{party color|Communist Party of India (Marxist)}} | color2 = {{party color|Indian National Congress}} | color3 = {{party color|All India Trinamool Congress}} | color4 = {{party color|Bharatiya Janata Party}} | color5 = {{party color|Communist Party of India}} }} == क्षेत्र का विस्तार == पश्चिम बंगाल में निर्वाचन क्षेत्रों के परिसीमन के संबंध में [[परिसीमन आयोग (भारत)|परिसीमन आयोग]] के 2006 के आदेश (जो 2008 में अधिसूचित हुआ तथा 2011 के विधानसभा चुनाव से प्रभावी हुआ) के अनुसार, 9-तुफानगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र में निम्नलिखित प्रशासनिक क्षेत्र शामिल हैं:<ref name="delimitation">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Delimitation Commission Order No. 18 |work=Table A – Assembly Constituencies and Their Extent |publisher=Government of West Bengal |access-date=27 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> * तुफानगंज नगरपालिका * तुफानगंज-II सामुदायिक विकास खंड * अंधारन फुलबाड़ी-I, बलाभूत, धलपाल-I और नक्कीकाटीगाछ ग्राम पंचायतें (तुफानगंज-I सामुदायिक विकास खंड) == विधानसभा सदस्य == === तुफानगंज (1957–वर्तमान) === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! वर्ष ! विधायक ! आरक्षित ! colspan="2"| पार्टी |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1957|1957]] | जतींद्र नाथ सिंघा सरकार<ref name="eci1957">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1957 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | rowspan="2"| कोई नहीं | bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1962|1962]] | जीवन कृष्ण दे<ref name="eci1962">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1962 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | bgcolor='{{party color|Communist Party of India}}' | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1967|1967]] | शंकर सेन ईशोर<ref name="eci1967">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | rowspan="10"| अनुसूचित जाति | rowspan="3" bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | rowspan="3"| [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1969|1969]] | अक्षय कुमार बर्मा<ref name="eci1969">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1969 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1971|1971]] | शिशिर ईशोर<ref name="eci1971">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1971 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1972|1972]] | शिशिर ईशोर<ref name="eci1972">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977|1977]] | rowspan="3"| मणींद्र नाथ बर्मा<ref name="eci1977">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | rowspan="7" bgcolor='{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}' | | rowspan="7"| [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982|1982]]<ref name="eci1982">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1982 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987|1987]]<ref name="eci1987">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1987 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991|1991]] | देबेंद्रनाथ बर्मन<ref name="eci1991">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1991 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996|1996]] | पुष्प चंद्र दास<ref name="eci1996">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1996 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001|2001]] | पुष्प चंद्र दास<ref name="eci2001">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 2001 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006|2006]] | अलका बर्मन<ref name="eci2006">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 2006 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | अनुसूचित जाति |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011|2011]] | अर्घ्य राय प्रधान<ref name="eci2011">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Tufanganj Assembly Elections May 2011 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=17 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | अनुसूचित जाति | rowspan="2" bgcolor='{{party color|All India Trinamool Congress}}' | | rowspan="2"| [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016|2016]] | फजल करीम मिया<ref name="eci2016">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 2016 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | कोई नहीं |- | [[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव|2021]] | rowspan="2"| [[मालती राभा रॉय]]<ref name="eci2021">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=West Bengal General Legislative Election 2021 - Constituency-wise Trends & Results: 9-Tufanganj |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=3 मई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807185047/https://www.eci.gov.in/statistical-reports |archive-date=7 अगस्त 2025 |url-status=live}}</ref> | rowspan="2"| कोई नहीं | rowspan="2" bgcolor='{{party color|Bharatiya Janata Party}}' | | rowspan="2"| [[भारतीय जनता पार्टी]] |- | [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]]<ref name="eci2026" /> |} == चुनाव परिणाम == {{bar box |float=right |title=विजेता उम्मीदवारों का मत प्रतिशत (1957–2026) |titlebar=#ddd |width=340px |barwidth=250px |bars= {{bar percent|[[#2026|2026 (भाजपा)]]|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|53.08}} {{bar percent|[[#2021|2021 (भाजपा)]]|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|54.69}} {{bar percent|[[#2016|2016 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|All India Trinamool Congress}}|44.21}} {{bar percent|[[#2011|2011 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|All India Trinamool Congress}}|47.50}} {{bar percent|[[#2006|2006 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|50.84}} {{bar percent|[[#2001|2001 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|49.62}} {{bar percent|[[#1996|1996 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|51.30}} {{bar percent|[[#1991|1991 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|52.60}} {{bar percent|[[#1987|1987 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|53.80}} {{bar percent|[[#1982|1982 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|54.90}} {{bar percent|[[#1977|1977 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|56.40}} {{bar percent|[[#1972|1972 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|53.20}} {{bar percent|[[#1971|1971 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|48.60}} {{bar percent|[[#1969|1969 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|51.80}} {{bar percent|[[#1967|1967 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|49.40}} {{bar percent|[[#1962|1962 (भाकपा)]]|{{party color|Communist Party of India}}|46.70}} {{bar percent|[[#1957|1957 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|51.20}}}} === 2026 === 2026 के चुनावों में [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] की [[मालती राभा रॉय]] ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के शिवशंकर पॉल को 26,457 मतों के अंतर से पराजित किया।<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref name="anandabazar2026" /> {{Election box begin | title=[[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव]]: तुफानगंज<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref>{{cite news |url=https://eisamay.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-details/tufanganj-9/ |title=তুফানগঞ্জ বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২৬: বিজেপির জয় |work=[[এই समय|Ei Samay]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.sangbadpratidin.in/bengal/west-bengal-assembly-election-2026-tufanganj-seat-result/ |title=তুফানগঞ্জে জয় ধরে রাখল বিজেপি, তৃণমূলকে হারালেন মালতী রাভা রায় |work=[[সংবাদ প্রতিদিন|Sangbad Pratidin]] |date=4 मई 2026}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[मालती राभा रॉय]] |votes = {{formatnum:122525}} |percentage = 53.08 |change = {{decrease}}1.61 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = शिवशंकर पॉल |votes = {{formatnum:96068}} |percentage = 41.62 |change = {{increase}}1.83 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = धनंजय राभा |votes = {{formatnum:4863}} |percentage = 2.11 |change = — }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = देबेंद्रनाथ बर्मा |votes = {{formatnum:1658}} |percentage = 0.72 |change = {{decrease}}2.13 }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:1421}} |percentage = 0.62 |change = {{decrease}}0.37 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = बिभास डकुआ |votes = {{formatnum:974}} |percentage = 0.42 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = ऑल जनता यूनाइटेड पार्टी |candidate = कबीर हुसैन |votes = {{formatnum:970}} |percentage = 0.42 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = प्रफुल्ल प्रधान |votes = {{formatnum:822}} |percentage = 0.36 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = प्रमथ सरकार |votes = {{formatnum:631}} |percentage = 0.27 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = कामतापुर पीपुल्स पार्टी (यूनाइटेड) |party_color = #FF7722 |candidate = महेश्वर गायेन |votes = {{formatnum:497}} |percentage = 0.22 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = भोला साहा |votes = {{formatnum:400}} |percentage = 0.17 |change = {{decrease}}0.06 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:26457}} |percentage = 11.46 |change = {{decrease}}3.44 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:230829}} |percentage = 96.94 |change = {{increase}}7.58 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |swing = -1.72 }} {{Election box end}} === 2021 === 2021 के चुनावों में, [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] की मालती राभा रॉय ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के प्रणब कुमार दे को 31,198 मतों से पराजित कर पहली बार इस सीट पर भाजपा की विजय पताका फहराई।<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/north-bengal/bjp-candidate-malati-rava-roy-won-tufanganj-assembly-seat-dgtl/cid/1279493 |title=তুফানগঞ্জে তৃণমূলের প্রণব দে-কে হারিয়ে বিপুল ব্যবধানে জয়ী বিজেপির মালতী রাভা রায় |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/election/westbengal-tufanganj-assembly-constituency/ |title=Tufanganj Assembly Constituency Election Results 2021 |work=[[द हिन्दू|The Hindu]] |date=3 मई 2021}}</ref> {{Election box begin | title=[[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव]]: तुफानगंज<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/tufanganj-west-bengal-assembly-election-result-2021-live-updates-1797095-2021-05-01 |title=Tufanganj Assembly Election Results 2021 |work=[[इंडिया टुडे|India Today]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.abplive.com/elections/tufanganj-wb-election-2021-results-live-updates-constituency-number-9-tufanganj-west-bengal-election-2021-vote-counting-results-leading-trailing-2-may-2021-1455636 |title=তুফানগঞ্জ বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২১: বিজেপির মালতী রাভা রায় জয়ী |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=2 मई 2021}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[मालती राभा रॉय]] |votes = {{formatnum:114503}} |percentage = 54.69 |change = {{increase}}39.07 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = प्रणब कुमार दे |votes = {{formatnum:83305}} |percentage = 39.79 |change = {{decrease}}4.42 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = रॉबिन राय |votes = {{formatnum:5973}} |percentage = 2.85 |change = {{decrease}}33.42 }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:2069}} |percentage = 0.99 |change = {{decrease}}0.31 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:31198}} |percentage = 14.90 |change = {{increase}}6.96 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:209378}} |percentage = 89.36 |change = {{decrease}}0.73 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |loser = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +21.75 }} {{Election box end}} === 2016 === 2016 के चुनावों में [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के फजल करीम मिया ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के श्यामल चौधरी को 15,270 मतों से हराया।<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/tufanganj |title=Tufanganj Assembly Election 2016 Result |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=19 मई 2016}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016]]: तुफानगंज<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/tufanganj-mla-results-2016 |title=Tufanganj Assembly Election Results 2016 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=19 मई 2016}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = फजल करीम मिया |votes = {{formatnum:85052}} |percentage = 44.21 |change = {{decrease}}3.29 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = श्यामल चौधरी |votes = {{formatnum:69782}} |percentage = 36.27 |change = — }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = बिभास सेन ईशोर |votes = {{formatnum:30048}} |percentage = 15.62 |change = {{increase}}11.23 }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:2498}} |percentage = 1.30 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = मनोज कुमार मंडल |votes = {{formatnum:1958}} |percentage = 1.02 |change = }} {{Election box candidate |party = कामतापुर पीपुल्स पार्टी (यूनाइटेड) |party_color = #FF7722 |candidate = नुबाश बर्मन |votes = {{formatnum:1744}} |percentage = 0.91 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = सांतना दत्त |votes = {{formatnum:1320}} |percentage = 0.69 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:15270}} |percentage = 7.94 |change = {{increase}}3.95 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:192402}} |percentage = 90.09 |change = {{increase}}0.72 }} {{Election box hold with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 2011 === 2011 के चुनावों में [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के अर्घ्य राय प्रधान ने [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के धनंजय राभा को 6,539 मतों से हराकर इस सीट पर वाम मोर्चा के 34 वर्षों के वर्चस्व को तोड़ा।<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/archive/2011/may/14/state_results.html |title=পশ্চিমবঙ্গ বিধানসভা ভোট ফলাফল ২০১১: তুফানগঞ্জে তৃণমূলের ঐতিহাসিক জয় |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=14 मई 2011}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011]]: तुफानगंज<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/tufanganj-mla-results |title=Tufanganj Assembly Election Results 2011 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=13 मई 2011}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = अर्घ्य राय प्रधान |votes = {{formatnum:77789}} |percentage = 47.50 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = धनंजय राभा |votes = {{formatnum:71250}} |percentage = 43.51 |change = {{decrease}}7.33 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = बिमलेन्दु राय |votes = {{formatnum:7189}} |percentage = 4.39 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = बिभास डकुआ |votes = {{formatnum:3540}} |percentage = 2.16 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = बहुजन समाज पार्टी |candidate = देबेंद्र नाथ राय |votes = {{formatnum:2230}} |percentage = 1.36 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:6539}} |percentage = 3.99 |change = {{decrease}}1.49 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:163760}} |percentage = 89.37 |change = }} {{Election box gain with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |loser = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = }} {{Election box end}} === 2006 === 2006 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] की अलका बर्मन ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के मालती राभा को 7,420 मतों से हराया।<ref name="eci2006" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006]]: तुफानगंज (अ.जा.)<ref name="eci2006" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = अलका बर्मन |votes = {{formatnum:71240}} |percentage = 50.84 |change = {{increase}}1.22 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = मालती राभा |votes = {{formatnum:63820}} |percentage = 45.54 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = बिमलेन्दु राय |votes = {{formatnum:5070}} |percentage = 3.62 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:7420}} |percentage = 5.30 |change = {{increase}}0.90 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:140130}} |percentage = 86.80 |change = {{increase}}2.60 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = }} {{Election box end}} === 2001 === 2001 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के पुष्प चंद्र दास ने तृणमूल कांग्रेस को 5,820 मतों से पराजित किया।<ref name="eci2001" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001]]: तुफानगंज (अ.जा.)<ref name="eci2001" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = पुष्प चंद्र दास |votes = {{formatnum:64510}} |percentage = 49.62 |change = {{decrease}}1.68 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = शंकर सेन ईशोर |votes = {{formatnum:58690}} |percentage = 45.14 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = देबाशीष धर |votes = {{formatnum:6810}} |percentage = 5.24 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:5820}} |percentage = 4.48 |change = {{decrease}}2.32 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:130010}} |percentage = 84.20 |change = {{decrease}}4.60 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = }} {{Election box end}} === 1996 === 1996 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के पुष्प चंद्र दास ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के शंकर सेन ईशोर को 8,510 मतों से हराया।<ref name="eci1996" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996]]: तुफानगंज (अ.जा.)<ref name="eci1996" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = पुष्प चंद्र दास |votes = {{formatnum:63280}} |percentage = 51.30 |change = {{decrease}}1.30 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = शंकर सेन ईशोर |votes = {{formatnum:54770}} |percentage = 44.40 |change = {{increase}}0.80 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:8510}} |percentage = 6.90 |change = {{decrease}}2.10 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:123350}} |percentage = 88.80 |change = {{same}}0.00 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = -1.05 }} {{Election box end}} === 1991 === 1991 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के देबेंद्रनाथ बर्मन ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के महेश चंद्र बर्मन को पराजित किया।<ref name="eci1991" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991]]: तुफानगंज (अ.जा.)<ref name="eci1991" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = देबेंद्रनाथ बर्मन |votes = {{formatnum:55420}} |percentage = 52.60 |change = {{decrease}}1.20 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = महेश चंद्र बर्मन |votes = {{formatnum:45940}} |percentage = 43.60 |change = {{increase}}0.60 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:9480}} |percentage = 9.00 |change = {{decrease}}1.80 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:105360}} |percentage = 88.80 |change = {{increase}}3.20 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = -0.90 }} {{Election box end}} === 1987 === 1987 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के मणींद्र नाथ बर्मा ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के शिशिर ईशोर को हराया।<ref name="eci1987" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987]]: तुफानगंज (अ.जा.)<ref name="eci1987" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = मणींद्र नाथ बर्मा |votes = {{formatnum:49820}} |percentage = 53.80 |change = {{decrease}}1.10 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = शिशिर ईशोर |votes = {{formatnum:39810}} |percentage = 43.00 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:10010}} |percentage = 10.80 |change = {{decrease}}2.30 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:92600}} |percentage = 85.60 |change = {{increase}}2.80 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = }} {{Election box end}} === 1982 === 1982 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के मणींद्र नाथ बर्मा ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के शंकर सेन ईशोर को पराजित किया।<ref name="eci1982" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982]]: तुफानगंज (अ.जा.)<ref name="eci1982" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = मणींद्र नाथ बर्मा |votes = {{formatnum:44580}} |percentage = 54.90 |change = {{decrease}}1.50 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = शंकर सेन ईशोर |votes = {{formatnum:33960}} |percentage = 41.80 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:10620}} |percentage = 13.10 |change = {{decrease}}5.90 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:81200}} |percentage = 82.80 |change = {{increase}}19.40 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = }} {{Election box end}} === 1977 === 1977 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के मणींद्र नाथ बर्मा ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के सुरेंद्र नारायण रॉय कुंगर को हराया।<ref name="eci1977" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977]]: तुफानगंज (अ.जा.)<ref name="eci1977" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = मणींद्र नाथ बर्मा |votes = {{formatnum:31840}} |percentage = 56.40 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = सुरेंद्र नारायण रॉय कुंगर |votes = {{formatnum:21120}} |percentage = 37.40 |change = {{decrease}}15.80 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:10720}} |percentage = 19.00 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:56450}} |percentage = 63.40 |change = {{decrease}}11.20 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |loser = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1972 === 1972 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के शिशिर ईशोर ने अपनी सीट बरकरार रखी।<ref name="eci1972" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1972]]: तुफानगंज (अ.जा.)<ref name="eci1972" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = शिशिर ईशोर |votes = {{formatnum:29420}} |percentage = 53.20 |change = {{increase}}4.60 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = मणींद्र नाथ बर्मा |votes = {{formatnum:24180}} |percentage = 43.70 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:5240}} |percentage = 9.50 |change = {{increase}}5.70 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:55300}} |percentage = 74.60 |change = {{same}}0.00 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = +2.65 }} {{Election box end}} === 1971 === 1971 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के शिशिर ईशोर ने जीत हासिल की।<ref name="eci1971" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1971]]: तुफानगंज (अ.जा.)<ref name="eci1971" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = शिशिर ईशोर |votes = {{formatnum:25890}} |percentage = 48.60 |change = {{decrease}}3.20 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = मणींद्र नाथ बर्मा |votes = {{formatnum:23870}} |percentage = 44.80 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:2020}} |percentage = 3.80 |change = {{decrease}}3.40 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:53270}} |percentage = 74.60 |change = {{same}}0.00 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1969 === 1969 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के अक्षय कुमार बर्मा ने अपनी सीट बरकरार रखी।<ref name="eci1969" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1969]]: तुफानगंज (अ.जा.)<ref name="eci1969" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = अक्षय कुमार बर्मा |votes = {{formatnum:27840}} |percentage = 51.80 |change = {{increase}}2.40 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = एम.एन. बर्मा |votes = {{formatnum:23980}} |percentage = 44.60 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:3860}} |percentage = 7.20 |change = {{increase}}3.30 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:53750}} |percentage = 74.60 |change = {{increase}}2.20 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1967 === 1967 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के शंकर सेन ईशोर ने भाकपा से सीट छीनी।<ref name="eci1967" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1967]]: तुफानगंज (अ.जा.)<ref name="eci1967" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = शंकर सेन ईशोर |votes = {{formatnum:25140}} |percentage = 49.40 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |candidate = जीवन कृष्ण दे |votes = {{formatnum:23160}} |percentage = 45.50 |change = {{decrease}}1.20 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:1980}} |percentage = 3.90 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:50890}} |percentage = 72.40 |change = {{increase}}3.80 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |loser = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |swing = }} {{Election box end}} === 1962 === 1962 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] के जीवन कृष्ण दे ने कांग्रेस को हराकर जीत दर्ज की।<ref name="eci1962" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1962]]: तुफानगंज<ref name="eci1962" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |candidate = जीवन कृष्ण दे |votes = {{formatnum:21420}} |percentage = 46.70 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = जतींद्र नाथ सिंघा सरकार |votes = {{formatnum:20180}} |percentage = 44.00 |change = {{decrease}}7.20 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:1240}} |percentage = 2.70 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:45870}} |percentage = 68.60 |change = {{increase}}9.80 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |loser = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1957 === 1957 के चुनावों में इस नवनिर्मित विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के जतींद्र नाथ सिंघा सरकार ने पहली ऐतिहासिक जीत दर्ज की।<ref name="eci1957" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1957]]: तुफानगंज<ref name="eci1957" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = जतींद्र नाथ सिंघा सरकार |votes = {{formatnum:19840}} |percentage = 51.20 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |candidate = जीवन कृष्ण दे |votes = {{formatnum:17420}} |percentage = 44.96 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:2420}} |percentage = 6.24 |change = ''नया'' }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:38750}} |percentage = 58.80 |change = ''नया'' }} {{Election box new seat win |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस }} {{Election box end}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://eci.gov.in/statistical-reports भारत निर्वाचन आयोग - आधिकारिक सांख्यिकीय रिपोर्ट आर्काइव] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]] [[श्रेणी:कूचबिहार ज़िला]] 1ulwxqhz1mitt76ypu8a15k1fbkgg4h 18वीं पश्चिम बंगाल विधानसभा 0 1619781 6632955 6624849 2026-10-25T11:25:29Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632955 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislative term | name = 18वीं पश्चिम बंगाल विधानसभा | before = [[17वीं पश्चिम बंगाल विधानसभा|17वीं विधानसभा]] | after = 19वीं विधानसभा | image = | image_size = 300 | caption = | body = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] | election = [[2026 पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | government = [[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|अधिकारी मंत्रालय]] | opposition = {{Party index link|Democratic Trinamool Congress}} | term_start = 15 मई 2026 | term_end = | website = | membership1 = 294 | control1 = {{Party index link|Bharatiya Janata Party}} | chamber1_leader1_type = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा के अध्यक्षों की सूची|विधानसभा अध्यक्ष (स्पीकर)]] | chamber1_leader1 = [[रथींद्र बोस]] | chamber1_leader2_type = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा के उपाध्यक्षों की सूची|विधानसभा उपाध्यक्ष (डिप्टी स्पीकर)]] | chamber1_leader2 = | chamber1_leader3_type = [[पश्चिम बंगाल के मुख्यमंत्रियों की सूची|सदन के नेता (मुख्यमंत्री)]] | chamber1_leader3 = [[शुभेंदु अधिकारी]] | chamber1_leader4_type = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा में विपक्ष के नेताओं की सूची|विपक्ष के नेता]] | chamber1_leader4 = [[ऋतब्रत बनर्जी]] | chamber1_leader5_type = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा में विपक्ष के नेताओं की सूची#उप|विपक्ष के उपनेता]] | chamber1_leader5 = [[जावेद अहमद खान|जावेद खान]]<br/>[[संदीपन साहा]]<br/>[[सबीना यास्मीन]]<br/>[[शिउली साहा]] }} '''18वीं पश्चिम बंगाल विधानसभा''' (Eighteenth Legislative Assembly of West Bengal) का गठन [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026 के पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव]] के बाद हुआ। भारत निर्वाचन आयोग द्वारा चुनाव दो चरणों में 23 अप्रैल और 29 अप्रैल 2026 को संपन्न कराए गए थे तथा मतगणना और परिणाम 4 मई 2026 को घोषित किए गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/west-bengal/kolkata-bengal-assembly-session-begins-june-18-with-governors-address-40275458.html?app=true&utm_source=referral&utm_medium=social&utm_campaign=deeplink|title=राज्यपाल के अभिभाषण के साथ 18 जून से शुरू होगा 18वीं बंगाल विधानसभा का पहला सत्र, नई सरकार पेश करेगी बजट - bengal assembly session begins june 18 with governors address|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-10-04}}</ref><ref name="HinduResults">{{cite news |date=4 May 2026 |title=West Bengal election results: Full list of winners |url=https://www.thehindu.com |work=[[द हिन्दू|The Hindu]] |access-date=4 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20001018040807/http://thehindu.com/ |archive-date=18 अक्तूबर 2000 |url-status=live}}</ref><ref name="AajTakResult">{{cite news |date=4 May 2026 |title=पश्चिम बंगाल चुनाव परिणाम: 18वीं विधानसभा के विजेताओं की सूची |url=https://www.aajtak.in |work=[[आज तक (टीवी चैनल)|आज तक]] |access-date=5 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://uttaranchaldeep.com/18%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE-%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD/|title=18वीं पश्चिम बंगाल विधानसभा का पहला सत्र आज राज्यपाल के अभिभाषण के साथ शुरू|last=Deep|first=Uttaranchal|date=2026-06-18|website=uttaranchaldeep|language=en-US|access-date=2026-10-04}}</ref> == प्रमुख पदाधिकारी == {| class="wikitable sortable" ! क्र.सं. !! पद !! चित्र !! नाम !! दल !! निर्वाचन क्षेत्र !! कार्यभार ग्रहण !! संदर्भ |- | 1 || '''अध्यक्ष (स्पीकर)''' || || [[रथींद्र बोस]] || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || कूचबिहार दक्षिण || 14 मई 2026 || <ref name="IndiaTVSpeaker" /><ref name="ExpressSpeaker">{{cite news |last=Mitra |first=Atri |date=17 May 2026 |title=Why new Bengal Speaker Rathindra Bose has created history by marking several firsts |url=https://indianexpress.com |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस|The Indian Express]] |access-date=20 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327154132/https://indianexpress.com/ |archive-date=27 मार्च 2023 |url-status=live}}</ref> |- | 2 || '''सदन के नेता (मुख्यमंत्री)''' || || [[शुभेंदु अधिकारी]] || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || भवानीपुर || 9 मई 2026 || <ref name="NDTVCM" /><ref name="JagranGovt">{{cite news |date=9 May 2026 |title=शुभेंदु अधिकारी ने पश्चिम बंगाल के नए मुख्यमंत्री पद की शपथ ली |url=https://www.jagran.com |work=[[दैनिक जागरण|दैनिक जागरण]] |access-date=10 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927235743/https://www.jagran.com/ |archive-date=27 सितंबर 2019 |url-status=live}}</ref> |- | 3 || '''शासकीय मुख्य सचेतक''' || || [[अम्लान भादुड़ी]] || [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] || इंग्लिश बाजार || 18 जून 2026 || <ref>{{cite news |date=18 June 2026 |title=ইংরেজবাজারের বিধায়ক অম্লান ভাদুড়ি আনুষ্ঠানিক ভাবে মুখ্য সচেতকের দায়িত্ব নেন |url=https://www.anandabazar.com |work=[[আনন্দবাজার পত্রিকা|Anandabazar Patrika]] |access-date=18 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260910040851/https://www.anandabazar.com/ |archive-date=10 सितंबर 2026 |url-status=live}}</ref> |- | 4 || '''विपक्ष के नेता''' || || [[ऋतब्रत बनर्जी]] || [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस|एआईटीसी]] || उलुबेड़िया पूर्व || 3 जून 2026 || <ref name="NDTVLoP" /> |- | rowspan="4" | 5 || rowspan="4" | '''विपक्ष के उपनेता''' || || [[जावेद अहमद खान]] || [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस|एआईटीसी]] || कस्बा || 2026 || <ref name="HinduResults" /> |- | || [[संदीपन साहा]] || [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस|एआईटीसी]] || एंटेली || 2026 || <ref name="HinduResults" /> |- | || [[सबीना यास्मीन]] || [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस|एआईटीसी]] || सुजापुर || 2026 || <ref name="HinduResults" /> |- | || [[शिउली साहा]] || [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस|एआईटीसी]] || केशपुर || 2026 || <ref name="HinduResults" /> |- | 6 || '''विपक्षी मुख्य सचेतक''' || || [[अखरूज्जमां]] || [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस|एआईटीसी]] || रघुनाथगंज || 2026 || <ref name="HinduResults" /> |} == विधानसभा सदस्यों की सूची == <section begin="MLA Header"/> {| class="wikitable sortable" !ज़िला !क्र. !निर्वाचन क्षेत्र !नाम ! colspan="2" |दल !टिप्पणी<section end="MLA Header"/> |- | rowspan="9" | [[कूचबिहार ज़िला|कूचबिहार]] |1 |[[मेकलीगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मेकलीगंज]] (अ.जा.) |[[दधीराम राय]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=5}} | |- |2 |[[माथाभांगा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|माथाभांगा]] (अ.जा.) |[[निसिथ प्रामाणिक]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |3 |[[कूचबिहार उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कूचबिहार उत्तर]] |[[सुकुमार राय (राजनीतिज्ञ)|सुकुमार राय]] | |- |4 |[[कूचबिहार दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कूचबिहार दक्षिण]] |[[रथींद्र बोस]] |[[पश्चिम बंगाल विधानसभा के अध्यक्षों की सूची|'''अध्यक्ष (स्पीकर)''']]<ref name="HTSpeaker" /> |- |5 |[[सीतलकुची विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सीतलकुची]] (अ.जा.) |[[साबित्री बर्मन]] | |- |6 |[[सिताई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सिताई]] (अ.जा.) |[[संगीता राय]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |7 |[[दिनहाटा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दिनहाटा]] |[[अजय राय]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=21}} | |- |8 |[[नाटाबाड़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नाटाबाड़ी]] |[[गिरिजा शंकर राय]] | |- |9 |[[तुफानगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|तुफानगंज]] |[[मालती रवा राय]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] |- | rowspan="5" | [[अलीपुरद्वार ज़िला|अलीपुरद्वार]] |10 |[[कुमारग्राम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कुमारग्राम]] (अ.ज.जा.) |[[मनोज कुमार उरांव]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |11 |[[कालचीनी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कालचीनी]] (अ.ज.जा.) |[[विशाल लामा]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |12 |[[अलीपुरद्वार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अलीपुरद्वार]] |[[पारितोष दास]] | |- |13 |[[फालाकाटा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|फालाकाटा]] (अ.जा.) |[[दीपक बर्मन]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |14 |[[मदारीहाट विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मदारीहाट]] (अ.ज.जा.) |[[लक्ष्मण लिम्बू]] | |- | rowspan="7" | [[जलपाईगुड़ी ज़िला|जलपाईगुड़ी]] |15 |[[धूपगुड़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|धूपगुड़ी]] (अ.जा.) |[[नरेश राय]] | |- |16 |[[मयनागुड़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मयनागुड़ी]] (अ.जा.) |[[डालिम चंद्र राय]] | |- |17 |[[जलपाईगुड़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जलपाईगुड़ी]] (अ.जा.) |[[अनंत देब अधिकारी (जलपाईगुड़ी विधायक)|अनंत देब अधिकारी]] | |- |18 |[[राजगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|राजगंज]] (अ.जा.) |[[दिनेश सरकार]] | |- |19 |[[डाबग्राम-फुलबाड़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|डाबग्राम-फुलबाड़ी]] |[[शिखा चटर्जी]] | |- |20 |[[माल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|माल]] (अ.ज.जा.) |[[सुकरा मुंडा]] | |- |21 |[[नागराकाटा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नागराकाटा]] |[[पूना भेंगरा]] | |- |[[कालिम्पोंग ज़िला|कालिम्पोंग]] |22 |[[कालिम्पोंग विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कालिम्पोंग]] |[[भरत छेत्री]] | |- | rowspan="5" | [[दार्जिलिंग ज़िला|दार्जिलिंग]] |23 |[[दार्जिलिंग विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दार्जिलिंग]] |[[नोमान राई]] | |- |24 |[[कर्सियांग विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कर्सियांग]] |[[सोनम लामा (राजनीतिज्ञ)|सोनम लामा]] | |- |25 |[[माटीगाड़ा-नक्सलबाड़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|माटीगाड़ा–नक्सलबाड़ी]] (अ.जा.) |[[आनंदमय बर्मन]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |26 |[[सिलीगुड़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सिलीगुड़ी]] |[[शंकर घोष (राजनीतिज्ञ)|शंकर घोष]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |27 |[[फांसीदेवा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|फांसीदेवा]] (अ.ज.जा.) |[[दुर्गा मुर्मू]] | |- | rowspan="9" | [[उत्तर दिनाजपुर ज़िला|उत्तर दिनाजपुर]] |28 |[[चोपड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चोपड़ा]] |[[हमीदुल रहमान]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=4}} | |- |29 |[[इस्लामपुर, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|इस्लामपुर]] |[[कन्हैया लाल अग्रवाल]] | |- |30 |[[गोलपोखर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गोलपोखर]] |[[मो. गुलाम रब्बानी]] | |- |31 |[[चाकुलिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चाकुलिया]] |[[मिन्हाजुल आरफीन आज़ाद]] | |- |32 |[[करणदिघी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|करणदिघी]] |[[बिराज विश्वास]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=4}} |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |33 |[[हेमताबाद विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हेमताबाद]] (अ.जा.) |[[हरिपाद बर्मन]] | |- |34 |[[कालियागंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कालियागंज]] (अ.जा.) |[[उत्पल ब्रह्मचारी]] | |- |35 |[[रायगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रायगंज]] |[[कौशिक चौधरी]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |36 |[[इटाहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|इटाहार]] |[[मुशर्रफ हुसैन]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- | rowspan="6" | [[दक्षिण दिनाजपुर ज़िला|दक्षिण दिनाजपुर]] |37 |[[कुशमंडी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कुशमंडी]] (अ.जा.) |[[तापस चंद्र राय]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} | |- |38 |[[कुमारगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कुमारगंज]] |[[तोराफ हुसैन मंडल]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |39 |[[बालूरघाट विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बालूरघाट]] |[[विद्युत कुमार राय (भारतीय राजनीतिज्ञ)|विद्युत कुमार राय]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=3}} | |- |40 |[[तपन विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|तपन]] (अ.ज.जा.) |[[बुधराई टुडू]] | |- |41 |[[गंगारामपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गंगारामपुर]] (अ.जा.) |[[सत्येंद्र नाथ राय]] | |- |42 |[[हरिरामपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हरिरामपुर]] |[[बिप्लब मित्र]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- | rowspan="12" | [[মালদা ज़िला|मालदा]] |43 |[[हबीबपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हबीबपुर]] (अ.ज.जा.) |[[जोएल मुर्मू]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=2}} |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |44 |[[गजोल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गजोल]] (अ.जा.) |[[चिन्मय देब बर्मन]] | |- |45 |[[चंचल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चंचल]] |[[प्रसून बनर्जी]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=4}} | |- |46 |[[हरिश्चंद्रपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हरिश्चंद्रपुर]] |[[मो. मतीबुर रहमान]] | |- |47 |[[मालतीपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मालतीपुर]] |[[अब्दुर रहीम बक्सी]] | |- |48 |[[रतुआ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रतुआ]] |[[समर मुखर्जी (मालदा राजनीतिज्ञ)|समर मुखर्जी]] | |- |49 |[[मानिकचक विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मानिकचक]] |[[गौर चंद्र मंडल]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=3}} | |- |50 |[[मालदा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मालदा]] (अ.जा.) |[[गोपाल चंद्र साहा]] | |- |51 |[[इंग्लिश बाजार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|इंग्लिश बाजार]] |[[अम्लान भादुड़ी]] | |- |52 |[[मोथाबाड़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मोथाबाड़ी]] |[[मो. नजरुल इस्लाम]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=2}} | |- |53 |[[सुजापुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सुजापुर]] |[[सबीना यास्मीन]] | |- |54 |[[बैष्णवनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बैष्णवनगर]] |[[राजू कर्मकार]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} | |- | rowspan="22" | [[मुर्शिदाबाद ज़िला|मुर्शिदाबाद]] |55 |[[फरक्का विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|फरक्का]] |[[मोताब शेख]] |{{party name with color|Indian National Congress}} | |- |56 |[[समशेरगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|समशेरगंज]] |[[मोहम्मद नूर आलम]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=2}} | |- |57 |[[सूती विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सूती]] |[[इमानी विश्वास]] | |- |58 |[[जंगीपुर, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जंगीपुर]] |[[चित्त मुखर्जी]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} | |- |59 |[[रघुनाथगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रघुनाथगंज]] |[[अखरूज्जमां]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=4}} | |- |60 |[[सागरदीघी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सागरदीघी]] |[[बायरन विश्वास]] | |- |61 |[[लालगोला विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|लालगोला]] |[[अब्दुल अज़ीज़]] | |- |62 |[[भगवानगोला विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भगवानगोला]] |[[रेयात हुसैन सरकार]] | |- |63 |[[रानीचर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रानीचर]] |[[ज़ुल्फ़िकार अली]] |{{party name with color|Indian National Congress}} | |- |64 |[[मुर्शिदाबाद विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मुर्शिदाबाद]] |[[गौरी शंकर घोष]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=5}} |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |65 |[[नबग्राम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नबग्राम]] (अ.जा.) |[[दिलीप साहा]] | |- |66 |[[खरग्राम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|खरग्राम]] (अ.जा.) |[[मिताली माल]] | |- |67 |[[बुरवान विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बुरवान]] (अ.जा.) |[[सुखेन कुमार बागदी]] | |- |68 |[[कंडी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कंडी]] |[[गार्गी दास घोष]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |69 |[[भरतपुर, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भरतपुर]] |[[मुस्तफ़िज़ुर रहमान (राजनीतिज्ञ)|मुस्तफ़िज़ुर रहमान]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |70 |[[रेजीनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रेजीनगर]] |रिक्त | | colspan="2" |लागू नहीं |- |71 |[[बेलडांगा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बेलडांगा]] |भरत कुमार झावर |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=2}} | |- |72 |[[बहरमपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बहरमपुर]] |[[सुब्रत मैत्र (राजनीतिज्ञ)|सुब्रत मैत्र]] | |- |73 |[[हरिहरपाड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हरिहरपाड़ा]] |[[नियामत शेख]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |74 |[[नौदा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नौदा]] |[[हुमायूँ कबीर (आजूप राजनीतिज्ञ)|हुमायूँ कबीर]] |{{party name with color|Aam Janata Unnayan Party|shortname=AJUP|color=#8AB800}} | |- |75 |[[दोमकल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दोमकल]] |[[मो. मुस्तफ़िज़ुर रहमान]] |{{party name with color|Communist Party of India (Marxist)}} | |- |76 |[[जलांगी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जलांगी]] |[[बाबर अली]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- | rowspan="17" | [[नदिया ज़िला|नदिया]] |77 |[[करीमपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|करीमपुर]] |[[समरेंद्रनाथ घोष]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=2}} | |- |78 |[[तेहट्टा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|तेहट्टा]] |[[सुब्रत कविराज]] | |- |79 |[[पलाशीपाड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पलाशीपाड़ा]] |[[रुकबानूर रहमान]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=2}} | |- |80 |[[कालीगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कालीगंज]] |[[अलीफा अहमद]] | |- |81 |[[नकाशीपाड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नकाशीपाड़ा]] |[[शांतनु दे]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} | |- |82 |[[चापड़ा, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चापड़ा]] |[[जेबर शेख]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |83 |[[कृष्णनगर उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कृष्णनगर उत्तर]] |तारक नाथ चटर्जी |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=15}} | |- |84 |[[नवद्वीप विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नवद्वीप]] |[[श्रुतिशेखर गोस्वामी]] | |- |85 |[[कृष्णनगर दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कृष्णनगर दक्षिण]] |[[साधन घोष]] | |- |86 |[[शांतिपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|शांतिपुर]] |[[स्वपन कुमार दास]] | |- |87 |[[राणाघाट उत्तर पश्चिम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|राणाघाट उत्तर पश्चिम]] |[[पार्थसारथी चटर्जी]] | |- |88 |[[कृष्णगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कृष्णगंज]] (अ.जा.) |[[सुकांत विश्वास]] | |- |89 |[[राणाघाट उत्तर पूर्व विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|राणाघाट उत्तर पूर्व]] (अ.जा.) |[[असीम विश्वास (राजनीतिज्ञ)|असीम विश्वास]] | |- |90 |[[राणाघाट दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|राणाघाट दक्षिण]] (अ.जा.) |[[आशीष कुमार विश्वास]] | |- |91 |[[चकदाहा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चकदाहा]] |[[बंकिम चंद्र घोष]] | |- |92 |[[कल्याणी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कल्याणी]] (अ.जा.) |[[अनुपम विश्वास]] | |- |93 |[[हाड़िंगघाटा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हाड़िंगघाटा]] (अ.जा.) |[[असीम कुमार सरकार]] | |- | rowspan="33" | [[उत्तर 24 परगना ज़िला|उत्तर 24 परगना]] |94 |[[बागदा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बागदा]] (अ.जा.) |[[सोमा ठाकुर]] | |- |95 |[[बनगांव उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बनगांव उत्तर]] (अ.जा.) |[[अशोक कीर्तनिया]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |96 |[[बनगांव दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बनगांव दक्षिण]] (अ.जा.) |[[स्वपन मजूमदार]] | |- |97 |[[गायघाटा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गायघाटा]] (अ.जा.) |[[सुब्रत ठाकुर]] | |- |98 |[[स्वरूपनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|स्वरूपनगर]] (अ.जा.) |[[बीना मंडल]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=2}} | |- |99 |[[बदुरिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बदुरिया]] |[[बुरहानुल मुकद्दिम]] | |- |100 |[[हाबड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हाबड़ा]] |[[देबदास मंडल]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=2}} | |- |101 |[[अशोकनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अशोकनगर]] |[[समय हीरा]] | |- |102 |[[आमडांगा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|आमडांगा]] |[[मोहम्मद कासिम सिद्दीकी]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |103 |[[बीजपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बीजपुर]] |[[सुदीप्त दास]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=9}} | |- |104 |[[नैहाटी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नैहाटी]] |[[सुमित्र चटर्जी]] | |- |105 |[[भाटपाड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भाटपाड़ा]] |[[पवन कुमार सिंह (राजनीतिज्ञ)|पवन कुमार सिंह]] | |- |106 |[[जगतदल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जगतदल]] |[[राजेश कुमार (पुलिस अधिकारी)|राजेश कुमार]] | |- |107 |[[नोआपाड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नोआपाड़ा]] |[[अर्जुन सिंह (पश्चिम बंगाल राजनीतिज्ञ)|अर्जुन सिंह]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |108 |[[बैरकपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बैरकपुर]] |[[कौस्तव बागची]] | |- |109 |[[खरदहा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|खरदहा]] |[[कल्याण चक्रवर्ती]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |110 |[[दमदम उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दमदम उत्तर]] |[[सौरव सिकदार]] | |- |111 |[[पानीहाटी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पानीहाटी]] |[[रत्ना देबनाथ]] | |- |112 |[[कमरहाटी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कमरहाटी]] |[[मदन मित्रा]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |113 |[[बारानगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बारानगर]] |[[सजल घोष]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=5}} | |- |114 |[[दमदम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दमदम]] |[[अरिजीत बक्शी]] | |- |115 |[[राजारहाट न्यू टाउन विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|राजारहाट न्यू टाउन]] |[[पीयूष कनोडिया]] | |- |116 |[[बिधाननगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बिधाननगर]] |[[शरद्वत मुखोपाध्याय]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |117 |[[राजारहाट गोपालपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|राजारहाट गोपालपुर]] |[[तरुणज्योति तिवारी]] | |- |118 |[[मध्यमग्राम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मध्यमग्राम]] |[[रथिन घोष]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |119 |[[बारासात विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बारासात]] |[[शंकर चटर्जी (राजनीतिज्ञ)|शंकर चटर्जी]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} | |- |120 |[[देगंगा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|देगंगा]] |[[अनीसुर रहमान बिदेश]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=3}} | |- |121 |[[हाड़ोआ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हाड़ोआ]] |[[अब्दুল मतीन मुहम्मद]] | |- |122 |[[मीनाखां विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मीनाखां]] (अ.जा.) |[[उषा रानी मंडल]] | |- |123 |[[संदेशखाली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|संदेशखाली]] (अ.ज.जा.) |[[सनत सरदार]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} | |- |124 |[[बशीरहाट दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बशीरहाट दक्षिण]] |[[सुरजीत मित्रा]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=2}} | |- |125 |[[बशीरहाट उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बशीरहाट उत्तर]] |[[मोहम्मद तौसीफ रहमान]] | |- |126 |[[हिंगलगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हिंगलगंज]] (अ.जा.) |[[रेखा पात्रा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=2}} | |- | rowspan="31" | [[दक्षिण 24 परगना ज़िला|दक्षिण 24 परगना]] |127 |[[गोसाबा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गोसाबा]] (अ.जा.) |[[बिकर्ण नस्कर]] | |- |128 |[[बासंती विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बासंती]] (अ.जा.) |[[नीलिमा मिस्त्री बिशाल]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=3}} | |- |129 |[[कुलताली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कुलताली]] (अ.जा.) |[[गणेश चंद्र मंडल]] | |- |130 |[[पाथरप्रतिमा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पाथरप्रतिमा]] |[[समीर कुमार जाना]] | |- |131 |[[काकद्वीप विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|काकद्वीप]] |[[दीपांकर जाना]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=2}} |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |132 |[[सागर, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सागर]] |[[सुमंत मंडल]] | |- |133 |[[कुलपी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कुलपी]] |[[बर्नाली धारा]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=11}} | |- |134 |[[रायदीघी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रायदीघी]] |[[तापस मंडल]] | |- |135 |[[मंदिरबाजार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मंदिरबाजार]] (अ.जा.) |[[जयदेव हलधर]] | |- |136 |[[जयनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जयनगर]] (अ.जा.) |[[विश्वनाथ दास]] | |- |137 |[[बारुईपुर पूर्व विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बारुईपुर पूर्व]] (अ.जा.) |[[बिभास सरदार]] | |- |138 |[[कैनिंग पश्चिम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कैनिंग पश्चिम]] (अ.जा.) |[[परेश राम दास]] | |- |139 |[[कैनिंग पूर्व विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कैनिंग पूर्व]] |[[मोहम्मद बहारुल इस्लाम]] | |- |140 |[[बारुईपुर पश्चिम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बारुईपुर पश्चिम]] |[[बिमान बनर्जी]] | |- |141 |[[मगराहाट पूर्व विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मगराहाट पूर्व]] (अ.जा.) |[[शर्मिष्ठा पुरकैत]] | |- |142 |[[मगराहाट पश्चिम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मगराहाट पश्चिम]] |[[मो. शमीम अहमद मोल्ला]] | |- |143 |[[डायमंड हार्बर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|डायमंड हार्बर]] |[[पन्नालाल हलधर]] | |- |144 |[[फलता विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|फलता]] |[[देबांशु पांडा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=2}} | |- |145 |[[सातगाछिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सातगाछिया]] |[[अग्निश्वर नस्कर]] | |- |146 |[[बिष्णुपुर, दक्षिण 24 परगना विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बिष्णुपुर]] (अ.जा.) |[[दिलीप मंडल]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |147 |[[सोनारपुर दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सोनारपुर दक्षिण]] |[[रूपा गांगुली]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} | |- |148 |[[भांगड़ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भांगड़]] |[[नौशाद सिद्दीकी]] |{{party name with color|Indian Secular Front}} | |- |149 |[[कस्बा, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कस्बा]] |[[जावेद अहमद खान]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} |[[पश्चिम बंगाल विधानसभा में विपक्ष के नेताओं की सूची|विपक्ष के उपनेता]] |- |150 |[[जादवपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जादवपुर]] |[[शर्बरी मुखर्जी]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=5}} | |- |151 |[[सोनारपुर उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सोनारपुर उत्तर]] |[[देबाशीष धर]] | |- |152 |[[टॉलीगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|टॉलीगंज]] |[[पापिया अधिकारी]] | |- |153 |[[बेहाला पूर्व विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बेहाला पूर्व]] |[[शंकर सिकदार]] | |- |154 |[[बेहाला पश्चिम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बेहाला पश्चिम]] |[[इंद्रनील खान]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] |- |155 |[[महेशतला विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|महेशतला]] |[[शुभाशीष दास]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=4}} | |- |156 |[[बजबज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बजबज]] |[[अशोक कुमार देब]] | |- |157 |[[मेटियाब्रुज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मेटियाब्रुज]] |[[अब्दুল खालिक मोल्ला]] | |- | rowspan="11" | [[कोलकाता ज़िला|कोलकाता]] |158 |[[कोलकाता पोर्ट विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कोलकाता पोर्ट]] |[[फिरहाद हकीम]] | |- |159 |[[भवानीपुर, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भवानीपुर]] |[[शुभेंदु अधिकारी]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=2}} |[[पश्चिम बंगाल के मुख्यमंत्रियों की सूची|'''मुख्यमंत्री''']]<ref name="NDTVCM" /> |- |160 |[[रासबिहारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रासबिहारी]] |[[स्वपन दासगुप्ता]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |161 |[[बल्लीगंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बल्लीगंज]] |[[शोभनदेब चट्टोपाध्याय]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=2}} | |- |162 |[[चौरंगी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चौरंगी]] |[[नयना बंद्योपाध्याय]] | |- |163 |[[एंटेली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|एंटेली]] |[[संदीपन साहा]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} |[[पश्चिम बंगाल विधानसभा में विपक्ष के नेताओं की सूची|विपक्ष के उपनेता]] |- |164 |[[बेलियाघाटा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बेलियाघाटा]] |[[कुणाल घोष]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |165 |[[जोड़ासांको विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जोड़ासांको]] |[[विजय ओझा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=6}} | |- |166 |[[श्यामपुकुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|श्यामपुकुर]] |[[पूर्णिमा चक्रवर्ती]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |167 |[[मानिकतला विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मानिकतला]] |[[तापस राय]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |168 |[[काशीपुर-बेलगाछिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|काशीपुर–बेलगाछिया]] |[[रितेश तिवारी]] | |- | rowspan="16" | [[हावड़ा ज़िला|हावड़ा]] |169 |[[बाली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बाली]] |[[संजय कुमार सिंह]] | |- |170 |[[हावड़ा उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हावड़ा उत्तर]] |[[उमेश राय]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |171 |[[हावड़ा मध्य विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हावड़ा मध्य]] |[[अरूप राय]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |172 |[[शिबपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|शिबपुर]] |[[रुद्रनील घोष]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} | |- |173 |[[हावड़ा दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हावड़ा दक्षिण]] |[[नंदिता चौधरी]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=3}} | |- |174 |[[सांकराइल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सांकराइल]] (अ.जा.) |[[प्रिया पॉल]] | |- |175 |[[पांचला विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पांचला]] |[[गुलशन मल्लिक]] | |- |176 |[[उलुबेड़िया पूर्व विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|उलुबेड़िया पूर्व]] |[[ऋतब्रत बनर्जी]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} |[[पश्चिम बंगाल विधानसभा में विपक्ष के नेताओं की सूची|विपक्ष के नेता]]<ref name="NDTVLoP" /> |- |177 |[[उलुबेड़िया उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|उलुबेड़िया उत्तर]] (अ.जा.) |[[चिरन बेरा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} | |- |178 |[[उलुबेड़िया दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|उलुबेड़िया दक्षिण]] |[[पुलक राय]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |179 |[[श्यामपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|श्यामपुर]] |[[हिरन चटर्जी]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} | |- |180 |[[बागनान विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बागनान]] |[[अरुणाभ सेन]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |181 |[[आमता विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|आमता]] |[[अमित सामंत]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} | |- |182 |[[उदयनारायणपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|उदयनारायणपुर]] |[[समीर कुमार पांजा]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |183 |[[जगतबल्लभपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जगतबल्लभपुर]] |[[अनुपम घोष]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} | |- |184 |[[डोमजूर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|डोमजूर]] |[[तापस मैती]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- | rowspan="18" | [[हुगली ज़िला|हुगली]] |185 |[[उत्तरपाड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|उत्तरपाड़ा]] |[[दीपांजन चक्रवर्ती]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=9}} | |- |186 |[[श्रीरामपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|श्रीरामपुर]] |[[भास्कर भट्टाचार्य]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |187 |[[चांपदानी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चांपदानी]] |[[दिलीप सिंह (पश्चिम बंगाल राजनीतिज्ञ)|दिलीप सिंह]] | |- |188 |[[सिंगूर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सिंगूर]] |[[अरूप कुमार दास (सिंगूर राजनीतिज्ञ)|अरूप कुमार दास]] | |- |189 |[[चंदननगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चंदननगर]] |[[दीपांजन कुमार गुहा]] | |- |190 |[[चुंचुड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चुंचुड़ा]] |[[सुबीर नाग]] | |- |191 |[[बालागढ़ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बालागढ़]] (अ.जा.) |[[सुमना सरकार]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |192 |[[पांडुआ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पांडुआ]] |[[तुषार कुमार मजूमदार]] | |- |193 |[[सप्तग्राम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सप्तग्राम]] |[[स्वराज घोष]] | |- |194 |[[चांदीतला विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चांदीतला]] |[[स्वाति खंडोकर]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |195 |[[जंगीपाड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जंगीपाड़ा]] |[[प्रसेनजीत बाग]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=2}} | |- |196 |[[हरिपाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हरिपाल]] |[[मधुमिता घोष]] | |- |197 |[[धनेखाली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|धनेखाली]] (अ.जा.) |[[आशिमा पात्रा]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |198 |[[तारकेश्वर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|तारकेश्वर]] |[[संतु पान]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=12}} | |- |199 |[[पुरसुड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पुरसुड़ा]] |[[बिमान घोष]] | |- |200 |[[आरामबाग विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|आरामबाग]] (अ.जा.) |[[हेमंत बाग]] | |- |201 |[[गोघाट विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गोघाट]] (अ.जा.) |[[प्रशांत दिगार]] | |- |202 |[[खानाकुल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|खानाकुल]] |[[सुशांत घोष (खानाकुल राजनीतिज्ञ)|सुशांत घोष]] | |- | rowspan="16" | [[पूर्व मेदिनीपुर ज़िला|पूर्व मेदिनीपुर]] |203 |[[तामलुक विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|तामलुक]] |[[हरे कृष्ण बेरा]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |204 |[[पांशकुड़ा पूर्व विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पांशकुड़ा पूर्व]] |[[सुब्रत मैती]] | |- |205 |[[पांशकुड़ा पश्चिम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पांशकुड़ा पश्चिम]] |[[सिंटू सेनापति]] | |- |206 |[[मयना विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मयना]] |[[अशोक डिंडा]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |207 |[[नंदकुमार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नंदकुमार]] |[[निर्मल खांड़ा]] | |- |208 |[[महिषादल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|महिषादल]] |[[सुभाष चंद्र पांजा]] | |- |209 |[[हल्दिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हल्दिया]] (अ.जा.) |[[प्रदीप कुमार बिजली]] | |- |210 |[[नन्दीग्राम (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)|नंदीग्राम]] |रिक्त | |लागू नहीं | |- |211 |[[चंडीपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चांदीपुर]] |पीयूष कांति दास |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=17}} | |- |212 |[[पोटाशपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पोटाशपुर]] |तापस मैती | |- |213 |[[कांथी उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कांथी उत्तर]] |[[सुमिता सिन्हा]] | |- |214 |[[भगवानपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, पश्चिम बंगाल|भगवानपुर]] |[[शांतनु प्रामाणिक]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |215 |[[खेजुरी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|खेजुरी]] (अ.जा.) |सुब्रत पाइक | |- |216 |[[कांथी दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कांथी दक्षिण]] |[[अरूप कुमार दास]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |217 |[[रामनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, पश्चिम बंगाल|रामनगर]] |चंद्रशेखर मंडल | |- |218 |[[एगरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|एगरा]] |[[दिव्येंदु अधिकारी]] | |- | rowspan="1" | [[पश्चिम मेदिनीपुर ज़िला|पश्चिम मेदिनीपुर]] |219 |[[दांतन विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दांतन]] |[[अजीत कुमार जाना]] | |- | rowspan="3" | [[झाड़ग्राम ज़िला|झाड़ग्राम]] |220 |[[नयाग्राम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नयाग्राम]] (अ.ज.जा.) |[[अमिया किस्कू]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |221 |[[गोपीबल्लभपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गोपीबल्लभपुर]] |[[राजेश महता]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] |- |222 |[[झाड़ग्राम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|झाड़ग्राम]] |लक्ष्मीकांत साव | |- | rowspan="14" | [[पश्चिम मेदिनीपुर ज़िला|पश्चिम मेदिनीपुर]] |223 |[[केशियरी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|केशियरी]] (अ.ज.जा.) |[[भद्रा हेम्ब्रम]] | |- |224 |[[खड़गपुर सदर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|खड़गपुर सदर]] |[[दिलीप घोष (राजनीतिज्ञ)|दिलीप घोष]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |225 |[[नारायणगढ़ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नारायणगढ़]] |रमा प्रसाद गिरी | |- |226 |[[सबंग विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सबंग]] |अमल कुमार पांडा | |- |227 |[[पिंगला विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पिंगला]] |स्वागत मन्ना | |- |228 |[[खड़गपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|खड़गपुर]] |[[दिनेन राय]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |229 |[[डेबरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|डेबरा]] |शुभाशीष ओम |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=6}} | |- |230 |[[दासपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दासपुर]] |तपन कुमार दत्ता | |- |231 |[[घाटल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|घाटल]] (अ.जा.) |[[शीतल कपाट]] | |- |232 |[[चंद्रकोना विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चंद्रकोना]] (अ.जा.) |सुकांत दोलुई | |- |233 |[[गड़बेटा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गड़बेटा]] |प्रदीप लोढ़ा | |- |234 |[[सालबोनी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सालबोनी]] |बिमान महता | |- |235 |[[केशपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|केशपुर]] (अ.जा.) |[[शिउली साहा]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |236 |[[मेदिनीपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मेदिनीपुर]] |[[शंकर गुछाइत]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=23}} | |- | rowspan="1"| [[झाड़ग्राम ज़िला|झाड़ग्राम]] |237 |[[बिनपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बिनपुर]] |[[प्रणत टुडू]] | |- | rowspan="9" | [[पुरुलिया ज़िला|पुरुलिया]] |238 |[[बांदवान विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बांदवान]] (अ.ज.जा.) |लबसेन बासके | |- |239 |[[बलरामपुर, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बलरामपुर]] |जलधर महतो | |- |240 |[[बाघमुंडी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बाघमुंडी]] |राहीदास महतो | |- |241 |[[जयपुर, पुरुलिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जयपुर]] |बिस्वजीत महतो | |- |242 |[[पुरुलिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पुरुलिया]] |[[सुदीप कुमार मुखर्जी]] | |- |243 |[[मानवजार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मानवजार]] (अ.ज.जा.) |मायना मुर्मू | |- |244 |[[काशीपुर, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|काशीपुर]] |[[कमलाकांत हांसदा]] | |- |245 |[[पाड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पाड़ा]] (अ.जा.) |[[नदियार चंद बाउरी]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |246 |[[रघुनाथपुर, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रघुनाथपुर]] (अ.जा.) |मामोनी बाउरी | |- | rowspan="12" | [[बांकुड़ा ज़िला|बांकुड़ा]] |247 |[[सालतोरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सालतोरा]] (अ.जा.) |[[चंदना बाउरी]] | |- |248 |[[छातना विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|छातना]] |[[सत्यनारायण मुखोपाध्याय]] | |- |249 |[[रानीबांध विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रानीबांध]] (अ.ज.जा.) |[[क्षुदीराम टुडू]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |250 |[[रायपुर, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रायपुर]] (अ.ज.जा.) |क्षेत्र मोहन हांसदा | |- |251 |[[तालडांगरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|तालडांगरा]] |सौविक पात्रा | |- |252 |[[बांकुड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बांकुड़ा]] |[[नीलाद्रि शेखर दाना]] | |- |253 |[[बड़जोड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बड़जोड़ा]] |बिल्लेश्वर सिन्हा | |- |254 |[[ओंदा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|ओंदा]] |[[अमरनाथ शाखा]] | |- |255 |[[बिष्णुपुर, बांकुड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बिष्णुपुर]] |शुक्ला चटर्जी | |- |256 |[[कोतुलपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कोतुलपुर]] (अ.जा.) |लक्ष्मीकांत मजूमदार | |- |257 |[[इंदास विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|इंदास]] (अ.जा.) |[[निर्मल कुमार धारा]] | |- |258 |[[सोनामूखी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सोनामूखी]] (अ.जा.) |[[दिवाकर घरामी]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- | rowspan="16" | [[पूर्व बर्धमान ज़िला|पूर्व बर्धमान]] |259 |[[खंडघोष विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|खंडघोष]] (अ.जा.) |[[नबीन चंद्र बाग]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |260 |[[बर्धमान दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बर्धमान दक्षिण]] |[[मौमिता विश्वास मिश्रा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=6}} |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |261 |[[रैना विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रैना]] (अ.जा.) |सौविक पात्रा | |- |262 |[[जमालपुर, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जमालपुर]] (अ.जा.) |अरुण हलधर | |- |263 |[[मन्तेश्वर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मन्तेश्वर]] |सैकत पांजा | |- |264 |[[कालना विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कालना]] |सिद्धार्थ मजूमदार | |- |265 |[[मेमारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मेमारी]] |मानब गुहा | |- |266 |[[बर्धमान उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बर्धमान उत्तर]] (अ.जा.) |[[निशीथ कुमार मलिक]] |{{party name with color|Trinamool Congress}} | |- |267 |[[भातार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भातार]] |सौमेन करफा |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=19}} | |- |268 |[[पूर्वस्थली दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पूर्वस्थली दक्षिण]] |प्राणकृष्ण तापदार | |- |269 |[[पूर्वस्थली उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पूर्वस्थली उत्तर]] |गोपाल चट्टोपाध्याय | |- |270 |[[काटोवा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|काटोवा]] |[[कृष्ण घोष]] | |- |271 |[[केतुग्राम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|केतुग्राम]] |[[अनादि घोष]] | |- |272 |[[मंगलकोट विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मंगलकोट]] |[[शिशिर घोष]] | |- |273 |[[आउसग्राम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|आउसग्राम]] (अ.जा.) |[[कलिता माझी]] |[[पश्चिम बंगाल सरकार|राज्य मंत्री]] |- |274 |[[गलसी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गलसी]] (अ.जा.) |राजू पात्रा | |- | rowspan="9" | [[पश्चिम बर्धमान ज़िला|पश्चिम बर्धमान]] |275 |[[पांडबेश्वर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पांडबेश्वर]] |[[जितेंद्र तिवारी]] | |- |276 |[[दुर्गापुर पूर्व विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दुर्गापुर पूर्व]] |चंद्रशेखर बनर्जी | |- |277 |[[दुर्गापुर पश्चिम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दुर्गापुर पश्चिम]] |[[लक्ष्मण चंद्र घोरुई]] | |- |278 |[[रानीगंज, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रानीगंज]] |[[पार्थ घोष]] | |- |279 |[[जामुड़िया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जामुड़िया]] |[[बिजन मुखर्जी]] | |- |280 |[[आसनसोल दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|आसनसोल दक्षिण]] |[[अग्निमित्रा पॉल]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |281 |[[आसनसोल उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|आसनसोल उत्तर]] |[[कृष्णेंदु मुखर्जी]] | |- |282 |[[कुल्टी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कुल्टी]] |[[अजय कुमार पोद्दार]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |283 |[[बाराबनी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बाराबनी]] |[[अरिजीत राय]] | |- | rowspan="11" | [[बीरभूम ज़िला|बीरभूम]] |284 |[[दुबराजपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दुबराजपुर]] (अ.जा.) |[[अनूप कुमार साहा]] | |- |285 |[[सूरी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सूरी]] |[[जगन्नाथ चट्टोपाध्याय]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |286 |[[बोलपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बोलपुर]] |[[चंद्रनाथ सिन्हा]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=2}} | |- |287 |[[नानूर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नानूर]] (अ.जा.) |[[बिधान चंद्र माझी]] | |- |288 |[[लाभपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|लाभपुर]] |[[देबाशीष ओझा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=4}} | |- |289 |[[सैंथिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सैंथिया]] (अ.जा.) |[[कृष्ण कांत साहा]] | |- |290 |[[मयूरेश्वर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मयूरेश्वर]] |[[दूध कुमार मंडल]] |[[शुभेंदु अधिकारी मंत्रालय|कैबिनेट मंत्री]] |- |291 |[[रामपुरहाट विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रामपुरहाट]] |[[ध्रुव साहा]] | |- |292 |[[हांसन विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हांसन]] |[[फैजुल हक]] |{{party name with color|Trinamool Congress|rowspan=3}} | |- |293 |[[नलहाटी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नलहाटी]] |[[राजेंद्र प्रसाद सिंह (बीरभूम राजनीतिज्ञ)|राजेंद्र प्रसाद सिंह]] | |- |294 |[[मुरारई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मुरारई]] |[[मुशर्रफ हुसैन]] | |} == इन्हें भी देखें == * [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] * [[2026 पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव]] * [[शुभेंदु अधिकारी]] == संदर्भ == {{Reflist}} 1dlr5z8i56fseqt8qx4oiyr3btv1phi विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अक्टूबर 2026 4 1619862 6632936 6630045 2026-10-25T10:28:24Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ]] जोड़ा जा रहा 6632936 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Recent AfDs}}__TOC__</noinclude> <!-- Add new entries to the TOP of the following list --> {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दानिश अली}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/जयदेव वशिष्ठ}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ज॓ डी जैन}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/जावर खंडवा}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चाणूर}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/क्वार्कसिटी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/देवांशु वत्स}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सनातन क्रिकेट लीग}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाभारत की विस्तृत कथा}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रामायण की विस्तृत कथा}} jnpv4bko4oaty1d3ryx95o1v4aerse7 २०२६ 0 1620124 6632945 6631817 2026-10-25T11:08:29Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सन्दर्भ के साथ सही जानकारी 6632945 wikitext text/x-wiki {{Year nav|2029}} 2026 ( [[रोमन संख्यांक|MMXXVI]] ) वर्तमान वर्ष है, और यह [[ग्रेगोरी पंचांग|ग्रेगोरियन कैलेंडर]] के अनुसार गुरुवार से शुरू होने वाला एक सामान्य वर्ष है , जो [[आम युग]] (CE) और [[ईसवी|एनो डोमिनी]] (AD) पदनामों का 2026वां वर्ष, [[३री सहस्राब्दी|तीसरी सहस्राब्दी]] और [[२१वीं शताब्दी|21वीं शताब्दी]] का 26वां वर्ष और 2020 के दशक का 7वां वर्ष है। == कार्यक्रम == === जनवरी === * [[१ जनवरी|1 जनवरी]] ** [[बुल्गारिया]] ने [[यूरो]] को अपनाया और [[यूरोक्षेत्र|यूरोज़ोन]] का 21वां सदस्य देश बन गया।<ref>{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=जुलाई 8, 2025 |publisher=यूरोपीय संघ परिषद|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |access-date=अगस्त 14, 2025 |archive-date=जुलाई 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716223419/https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |url-status=live}}</ref> === फ़रवरी === * [[१ फ़रवरी|1 फरवरी]] – 2026 कोस्टा रिका के आम चुनाव : [[लौरा फ़ेर्नान्देज़ देल्गादो]] [[कोस्टा रिका के राष्ट्रपति|कोस्टा रिका की राष्ट्रपति]] चुनी गईं , और उनकी पार्टी ने विधान सभा में भी बहुमत हासिल किया।<ref>{{Cite web |last= मोरा|first=कार्लोस|date=2024-11-28 |title=TSE fija cronograma para elecciones nacionales de 2026 |url=https://crhoy.com/tse-fija-cronograma-para-elecciones-nacionales-de-2026/ |access-date=2025-10-26 |website=सीआर होय|language=es}}</ref> === मार्च === * [[१ मार्च|1 मार्च]] – अबीम्नोम नरसंहार : [[दक्षिण सूडान]] के अबीम्नोम काउंटी में यूनिटी स्टेट के सशस्त्र युवाओं के हमले में कम से कम 169 लोग मारे गए और 50 घायल हो गए।<ref>{{cite web |title=Nearly 170 killed, 50 injured in armed youth attack on South Sudan county |website=अनादोलु अजंसी|date=2026-03-02 |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/nearly-170-killed-50-injured-in-armed-youth-attack-on-south-sudan-county/3846437 |access-date=2026-03-02}}</ref> === अप्रैल === * [[१ अप्रैल|1 अप्रैल]] – [[नासा]] ने आर्टेमिस II चंद्र फ्लाईबाई मिशन लॉन्च किया, जो 1972 में [[अपोलो 17]] के बाद [[निचली पृथ्वी कक्षा]] से परे पहली मानवयुक्त उड़ान थी।<ref>{{Cite web |last=लो|first=लॉरेन ई. |date=2026-04-01 |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |access-date=2026-04-01 |website=नासा |archive-date=मई 7, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260507230901/https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |url-status=live}}</ref> === मई === * [[१ मई|1 मई]] – [[संयुक्त अरब अमीरात]] ने [[ओपेक]] छोड़ दिया, जिससे छह दशकों की सदस्यता समाप्त हो गई और संगठन के सबसे बड़े तेल उत्पादकों में से एक को हटा दिया गया।<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title=OPEC just lost one of its biggest players — here's the inside story of the UAE's exit and what the Saudi-UAE split really means for OPEC's market power |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/articleshow/130634333.cms?from=mdr |access-date=2026-04-30 |website=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |language=en |archive-date=मई 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260501064232/https://m.economictimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/amp_articleshow/130634333.cms |url-status=live }}</ref> === जून === * [[१ जून|1 जून]] – 2026 इथियोपियाई आम चुनाव : मौजूदा प्रधानमंत्री [[अबी अहमद]] के नेतृत्व वाली प्रॉस्पेरिटी पार्टी ने फिर से चुनाव जीता।<ref>{{Cite news|title=National Election Board Says Most Constituencies Declared Election Results|url=https://www.ena.et/web/eng/w/eng_8993217|access-date=जून 6, 2026|language=en|agency= इथियोपियन न्यूज़ एजेंसी}}</ref> === जुलाई === * [[१ जुलाई|1 जुलाई]] – 2026 इकोन अभिषेक : स्विट्जरलैंड के इकोन में सोसाइटी ऑफ सेंट पायस एक्स (एसएसपीएक्स) के सदस्यों ने [[चौदहवें पोप लियो|पोप लियो XIV]] के सीधे आदेशों के विरुद्ध चार बिशपों का अभिषेक किया , जिससे एसएसपीएक्स और [[कैथोलिक गिरजाघर|कैथोलिक चर्च]] के बीच एक धार्मिक विभाजन उत्पन्न हुआ।<ref name="osv-may13">{{cite web |last=वुडेन|first=सिंडी|title=Doctrinal office says SSPX bishop consecrations constitute 'schismatic act' subject to excommunication |url=https://www.osvnews.com/doctrinal-office-says-sspx-bishop-consecrations-constitute-schismatic-act-subject-to-excommunication/ |website=ओएसवी न्यूज़ |date=13 मई 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref><ref name="fsspx-live">{{cite web |title=Episcopal Consecrations at Écône – July 1, 2026 – Watch the Ceremony Live |url=https://fsspx.news/en/news/episcopal-consecrations-econe-july-1-2026-watch-ceremony-live-59868 |website=एफएसएसपीएक्स न्यूज़ |date=30 जून 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref><ref name="nbc">{{cite web |last=विनफील्ड|first=निकोल|title=Pope begs breakaway traditionalist group to back off plan to consecrate its own bishops |url=https://www.nbcnews.com/world/pope-leo-xiv/pope-begs-traditionalist-catholic-group-not-consecrate-bishops-sspx-rcna352359 |website=एनबीसी न्यूज़ |publisher=एसोसिएटेड प्रेस |date=30 जून 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref> === अगस्त === * [[२ अगस्त|2 अगस्त]] – पोलैंड ने [[निंग्बो]], चीन में आयोजित 2026 एफआईवीबी पुरुष वॉलीबॉल नेशंस लीग का खिताब फाइनल में संयुक्त राज्य अमेरिका को 3-2 से हराकर जीता।<ref>{{cite web |title=Poland defend VNL title, outlasting USA in spectacular five-set final |url=https://en.volleyballworld.com/volleyball/competitions/volleyball-nations-league/news/poland-defend-vnl-title-outlasting-usa-in-five-set-ningbo-final |website=वॉलीबॉल वर्ल्ड |date=2 अगस्त 2026}}</ref> === सितम्बर === * [[२ सितम्बर|2 सितंबर]] - 2026 एस्टोनियाई राष्ट्रपति चुनाव : एले मैडिस को रिइगीकोगु द्वारा एस्टोनिया का राष्ट्रपति चुना गया।<ref>{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Riigikogu presidential election votes set for early September |url=https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |access-date=2026-03-11 |website=ERR |language=en |archive-date=अप्रैल 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430024818/https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |url-status=live}}</ref> === अक्टूबर === * [[२ अक्तूबर|2 अक्टूबर]] - [[जी७|जी7]] नेताओं ने वैश्विक [[डीज़ल]] आपूर्ति पर चर्चा करने के लिए एक आपातकालीन बैठक की और 100 मिलियन बैरल तेल जारी करने पर सहमति व्यक्त की, क्योंकि [[२०२६ इजरायल-अमेरिका का ईरान पर हमला|2026 के ईरान युद्ध]] से व्यवधान के बीच कीमतें रिकॉर्ड ऊंचाई पर पहुंच गईं।<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cqd0801d2y3vt |title=G7 leaders hold urgent meeting over diesel supply as UK prices hit record £2 a litre |date=2 अक्टूबर 2026 |website=बीबीसी न्यूज़|publisher=बीबीसी |accessdate=2 अक्टूबर 2026}}</ref> * [[३ अक्तूबर|3 अक्टूबर]] – 2026 लातवियाई संसदीय चुनाव : मौजूदा प्रधानमंत्री एंड्रीस कुलबर्ग की यूनाइटेड लिस्ट ने [[साएईमा]] में सीटों का बहुमत जीता।<ref>{{Cite web |title=Latvian Saeima elections 2026: Myths and Misconceptions |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/election/04.09.2026-latvian-saeima-elections-2026-myths-and-misconceptions.a661764/ |access-date=2026-09-04 |website=eng.lsm.lv |language=en}}</ref> * [[४ अक्टूबर|4 अक्टूबर]] – 2026 बोस्नियाई आम चुनाव आयोजित किए गए।<ref name="Bosnia">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/en/elections/2026|title=Stranica / dokument ne postoje|website=www.izbori.ba|access-date=अप्रैल 29, 2026|archive-date=अप्रैल 30, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430003735/https://www.izbori.ba/en/elections/2026|url-status=live}}</ref> * [[५ अक्टूबर|5 अक्टूबर]] – हौथी-सऊदी संघर्ष : [[तुर्की]], [[पाकिस्तान]] और [[सउदी अरब]], सऊदी अरब पर [[हूती आंदोलन|हूती हमलों]] के जवाब में [[मक्का संयुक्त रक्षा समझौता|मक्का रक्षा संधि]] को सक्रिय करने पर सहमत हुए।<ref>{{Cite web |title=Mecca alliance agrees to activate collective deterrence measures |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/5/mecca-alliance-agrees-to-activate-collective-deterrence-measures |access-date=2026-10-05 |website=अल जज़ीरा |language=en}}</ref> * [[६ अक्टूबर|6 अक्टूबर]] – 2026 कोसोवन राष्ट्रपति चुनाव : कोसोवो की विधानसभा ने जस्टिना शिरोका पुला को कोसोवो के नए राष्ट्रपति के रूप में चुना, जिससे 2025-2026 का राजनीतिक गतिरोध समाप्त हो गया।<ref>{{cite news |title=Kosovo Elects President Dodging New Political Deadlock |work=प्रिष्टिना इनसाइट|url=https://prishtinainsight.com/kosovo-elects-president-dodging-new-political-deadlock/ |date=7 अक्टूबर 2026}}</ref> * 6-12 [[६ अक्टूबर|अक्टूबर]] - हौथी-सऊदी संघर्ष : सऊदी अरब के [[रियाद]], आभा और [[दम्माम]] में [[हूती आंदोलन|हौथियों]] द्वारा [[अक्तूबर २०२६ में सऊदी अरब के विमानक्षेत्रों पर आक्रमण|हवाई अड्डों पर किए गए हमलों की श्रृंखला]] में कम से कम 20 लोग मारे गए और 350 से अधिक लोग घायल हो गए।<ref name=":2">{{Cite news |last=नेरीम|first=विवियन|last2=वार्ड|first2=यूआन|date=2026-10-10|title=Saudi Arabia’s Riyadh Airport Attacked Again, After Days of Houthi Strikes|url=https://www.nytimes.com/2026/10/10/world/middleeast/riyadh-airport-attack-energy-congress.html|access-date=2026-10-10|work=द न्यूयॉर्क टाइम्स|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-11 |title=Saudi Arabia's Riyadh airport hit by second Houthi strike in two days |url=https://www.bbc.com/news/articles/cr93znyk44e1o |access-date=2026-10-11 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web|url= https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-trump-us-attack-iran-ahead?id=137063637&entryId=137188731&utm_source=facebook&utm_medium=social&utm_campaign=dhfacebook&utm_content=null|title= At least 20 killed in week of attacks on Saudi airports, officials say |work=एबीसी न्यूज़ |date=2026-10-12|access-date=2026-10-12}}</ref> * 8-9 [[८ अक्तूबर|अक्टूबर]] - [[यमन]] जा रही एक प्रवासी नाव के [[जिबूती]] के तट पर पलट जाने से कम से कम 139 लोग मारे गए और 84 लापता हो गए।<ref>{{Cite news |last=मुरेथी|first=कार्लोस|date=2026-10-11 |title=At least 139 dead including children after migrant boat capsizes off Djibouti |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/11/deaths-migrant-boat-capsizes-djibouti |access-date=2026-10-11 |work=द गार्जियन |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> * 11–12 [[११ अक्टूबर|अक्टूबर]] [[१२ अक्तूबर|2026]] — फ्रांस में सैकड़ों सुपरमार्केटों की प्रशीतन प्रणालियों को निशाना बनाकर किए गए [[साइबर आक्रमण|साइबर हमले]] के कारण कई दुकानों के रेफ्रिजरेटरों और फ्रीजरों का तापमान लगभग 50 °C (122 °F) तक पहुँच गया। इसके परिणामस्वरूप बड़ी मात्रा में [[खाद्य विकृति|खाद्य सामग्री खराब]] हो गई और कुछ स्थानों पर आग लगने की घटनाएँ भी सामने आईं। इस हमले से करोड़ों [[यूरो]] के नुकसान की आशंका जताई गई। अन्य यूरोपीय देशों में भी संबंधित प्रणालियों की सुरक्षा को लेकर चिंता व्यक्त की गई। [[फ़्रान्स|फ्रांसीसी]] अधिकारियों ने घटना की जाँच शुरू की।<ref>{{Cite news|date=2026-10-12 |title=Hackers force French supermarket fridges to heat up to 50C in ‘unprecedented’ cyber-attack |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/12/cyber-attack-defrosts-refrigerators-france-supermarket-chains-intermarche-cooperative-u |access-date=2026-10-15 |work= द गार्जियन |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |last=मार्चंडन|first=लियो|last2=स्टारगार्डटर|first2=गैब्रियल|date=2026-10-12 |title=Hackers heat French supermarket fridges, sparking fires and spoiling food |url=https://www.reuters.com/business/retail-consumer/french-supermarket-chain-intermarche-hit-by-cyberattack-150-stories-targeted-2026-10-12/ |access-date=2026-10-15 |work=रॉयटर्स |language=en}}</ref> * 12–18 [[१२ अक्तूबर|अक्टूबर]] [[१८ अक्टूबर|2026]] — [[२०२६ ईरान युद्ध ईंधन संकट|ईरान से जुड़े युद्ध के आर्थिक प्रभावों]] और वैश्विक अर्थव्यवस्था की चुनौतियों पर चर्चा के बीच, [[अन्तर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष]] (IMF) और [[विश्व बैंक समूह|विश्व बैंक]] की वार्षिक बैठकें [[थाईलैण्ड]] की राजधानी बैंकॉक में आयोजित की गईं। इन बैठकों के साथ [[जी-20]] देशों के वित्त मंत्रियों और केंद्रीय बैंक के गवर्नरों की बैठकें भी हुईं।<ref>{{Cite web |last=पॉवर|first=जॉन|title=G20 finance ministers, central bankers gather amid fallout from Iran war |url=https://www.aljazeera.com/economy/2026/10/15/g20-finance-ministers-central-bankers-gather-amid-fallout-from-iran-war |access-date=2026-10-15 |website=अल जज़ीरा |language=en}}</ref> * 13–14 [[१३ अक्टूबर|अक्टूबर]] 2026 — [[तुर्की|तुर्किये]] के दक्षिणी अंताल्या प्रांत में केकोवा द्वीप के निकट पानी के भीतर की गई पुरातात्त्विक खुदाई में लगभग 4,700 वर्ष पुराने माने जाने वाले मिट्टी के भंडारण पात्र मिले। तुर्किये के संस्कृति मंत्री ने इस खोज को दुनिया के सबसे पुराने ज्ञात जहाज़ के अवशेषों से संबंधित बताया। हालाँकि, जहाज़ का लकड़ी का ढाँचा सुरक्षित नहीं मिला है। इस खोज से प्रारंभिक [[कांस्य युग]] में पूर्वी भूमध्यसागर में समुद्री व्यापार के बारे में महत्त्वपूर्ण जानकारी मिलने की उम्मीद है।<ref>{{Cite web |date=2026-10-14 |title=World's oldest shipwreck found off Kekova Island in Turkey |url=https://www.bbc.com/news/articles/c6gr80rk1yyko |access-date=2026-10-15 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> * [[१५ अक्टूबर|15 अक्टूबर]] 2026 — [[भार एवं मापों पर अन्तरराष्ट्रीय ब्यूरो|अंतरराष्ट्रीय भार एवं माप ब्यूरो]] (BIPM) द्वारा लीप सेकंड को समाप्त करने के निर्णय की खबर सामने आई। प्रस्तावित बदलाव के अनुसार, 20 मई 2027 से [[सार्व निर्देशांकित काल|समन्वित सार्वभौमिक समय]] (UTC) में नियमित लीप सेकंड जोड़ने की व्यवस्था समाप्त की जाएगी। इसके बाद [[अन्तरराष्ट्रीय परमाण्विक काल|परमाणु समय]] और पृथ्वी के घूर्णन पर आधारित समय के बीच अंतर धीरे-धीरे बढ़ने दिया जाएगा। भविष्य में इस अंतर को समायोजित करने के लिए लीप आवर जैसी व्यवस्था की संभावना पर चर्चा की गई है, लेकिन इसे तत्काल लागू होने वाली व्यवस्था नहीं समझना चाहिए।<ref>{{cite news |last1= सैम्पल|first1=इयान |title=How an accelerating Earth led experts to adopt the leap hour |url=https://www.theguardian.com/science/2026/oct/15/times-up-for-the-leap-second-as-scientists-swap-it-for-the-leap-hour |access-date=15 अक्टूबर 2026 |work= द गार्जियन |date=15 अक्टूबर 2026}}</ref> * [[१९ अक्टूबर|19 अक्टूबर]] - ** एंडोरा और सैन मैरिनो ने यूरोपीय संघ के साथ एक सहयोग समझौते पर हस्ताक्षर किए।<ref>{{cite news |title=EU agreement brings Andorra, San Marino into internal market |url=https://www.brusselstimes.com/eu-affairs/2368520/eu-agreement-brings-andorra-san-marino-into-internal-market?utm_term=Autofeed&utm_medium=Social&utm_source=Twitter |access-date=19 अक्टूबर 2026 |work=द ब्रसेल्स टाइम्स |date=19 अक्टूबर 2026}}</ref> ** [[सूडानी गृहयुद्ध (२०२३-वर्तमान)|सूडानी गृह युद्ध]]: विवादित अबेई क्षेत्र के एक बाजार पर ड्रोन हमले में कम से कम 220 लोग मारे गए।<ref>{{Cite web |date=2026-10-20 |title=Sudan army drones hit mourners and fuel market killing more than 300 people, sources say |url=https://www.bbc.com/news/articles/cr3el70jz1nqo |access-date=2026-10-23 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=पोस्ट|first=सूडान्स|date=2026-10-20 |title=Abyei drone attack death toll reaches 220 |url=https://www.sudanspost.com/abyei-drone-attack-death-toll-reaches-220/ |access-date=2026-10-23 |website=सूडान्स पोस्ट|language=en-US}}</ref> * [[२० अक्टूबर|20 अक्टूबर]] – [[पीएचपी२शेल]]: [[पीएचपी]], जो [[वर्ल्ड वाइड वेब]] पर ज़्यादातर इस्तेमाल होने वाली प्रोग्रामिंग भाषा है, में दो बड़ी कमज़ोरियों की जानकारी ऑनलाइन लीक हो गई है, जिससे इमरजेंसी सिक्योरिटी अनाउंसमेंट की गई है। दुनिया भर की वेबसाइट्स को एहतियात के तौर पर कुछ समय के लिए ऑफ़लाइन कर दिया गया है, जबकि सरकारें साइबर सिक्योरिटी वॉर्निंग जारी कर रही हैं और डेवलपर्स पैच रिलीज़ कर रहे हैं।<ref>{{cite web |title=Today's PHP Security Release, and How We're Strengthening PHP Security |url=https://thephp.foundation/blog/2026/10/21/todays-php-security-release-and-how-were-strengthening-php-security/ |website=PHP फ़ाउंडेशन |date=21 अक्टूबर 2026 |access-date=23 अक्टूबर 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=बूथ|first1=रॉबर्ट|last2=डाउन|first2=आयशा|title=Flaw in PHP computer language leads to shutdown of websites around world |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/oct/21/flaw-in-php-computer-language-leads-to-shutdown-of-websites-around-world |work=द गार्जियन |date=21 अक्टूबर 2026 |access-date=23 अक्टूबर 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1= सैटर|first1=राफेल|last2=मार्चंडन|first2=लियो|last3=घोष|first3=कंज्यिक|last4=परदेसी|first4=राजवीर|title=Government websites go dark after AI-discovered flaw sparks security scramble |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/eu-agency-warns-websites-may-need-be-taken-offline-php-prepares-patches-2026-10-21/ |work=रॉयटर्स |date=21 अक्टूबर 2026 |access-date=23 अक्टूबर 2026}}</ref> * [[२४ अक्टूबर|24 अक्टूबर]] – जूनियर यूरोविज़न सांग प्रतियोगिता 2026 अत्तार्ड, माल्टा में आयोजित की गई।<ref>{{cite web |title=Junior Eurovision |url=https://www.eurovision.com/junior-eurovision/ |website=यूरोविज़न |access-date=13 मई 2026 |archive-date=मई 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516211055/https://www.eurovision.com/junior-eurovision/ |url-status=live }}</ref> * [[२५ अक्टूबर|25 अक्टूबर]] ** 2026 ब्राज़ील के आम चुनाव : पूर्व राष्ट्रपति [[जैर बोल्सनारो]] के बेटे फ्लेवियो बोल्सोनारो, मौजूदा राष्ट्रपति [[लुइज़ इंसियो लूला दा सिल्वा]] के खिलाफ पहले राउंड में आगे चल रहे हैं। दक्षिणपंथी पार्टियों ने चैंबर ऑफ़ डेप्युटीज़ और फ़ेडरल सीनेट में बहुमत हासिल किया।<ref>{{cite web |last=वेल्स|first=इओन|url=https://www.bbc.com/news/articles/ck1l34ed592no |title=Brazil election goes to run-off as right-wing Flávio Bolsonaro wins first round |website=बीबीसी न्यूज़ |date=4 अक्टूबर 2026 |access-date=4 अक्टूबर 2026}}</ref> ** 2026 में बुल्गारिया के राष्ट्रपति चुनाव होंगे।<ref>{{Cite news |date=6 मार्च 2026 |title=Osmani shpërndan Kuvendin: Këtu na sollën njerëz me qëllime të rrezikshme |language=sq |url=https://www.koha.net/arberi/presidentja-mban-konference?fbclid=IwY2xjawQXfKNleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFhc2dEM3FGM1RrajZ4cmtOc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHvaC23zlFCKLjx7GGDWHzGSV_vlap3vbhP4rOAGJ7Iffm-pQNOSnM_CPGAKk_aem_kbqBRMClUJATDX7CJxx6Ag|access-date=6 मार्च 2026 |newspaper=Koha.net}}</ref> ** 2026 सर्बियाई संसदीय चुनाव आयोजित किया जाता है।<ref>{{cite web |website=[[डॉयचे वेले]] |url=https://www.dw.com/en/serbia-dissolves-parliament-as-snap-elections-called/a-79200868 |title=Serbia dissolves parliament as snap elections called |date=9 सितंबर 2026 |access-date=9 सितंबर 2026|last=रेनोसो|first=एमिलियो}}</ref> === नवम्बर === === दिसम्बर === == अनुमानित और निर्धारित घटनाएँ == * [[२४ अक्टूबर|24 अक्टूबर]] – जूनियर यूरोविज़न सॉन्ग कॉन्टेस्ट 2026 माल्टा के अटार्ड में आयोजित होने वाला है।<ref>{{cite web |title=Junior Eurovision |url=https://www.eurovision.com/junior-eurovision/ |website=यूरोविज़न |access-date=13 मई 2026 |archive-date=मई 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516211055/https://www.eurovision.com/junior-eurovision/ |url-status=live }}</ref> * [[२५ अक्टूबर|25 अक्टूबर]] ** 2026 के ब्राज़ीलियाई आम चुनाव का दूसरा दौर आयोजित होने वाला है।<ref>{{cite web |last=वेल्स|first=आयोनी|url=https://www.bbc.com/news/articles/ck1l34ed592no |title=Brazil election goes to run-off as right-wing Flávio Bolsonaro wins first round |website=बीबीसी न्यूज़ |date=4 अक्टूबर 2026 |access-date=4 अक्टूबर 2026}}</ref> ** 2026 में बुल्गारिया के राष्ट्रपति चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{Cite news |date=6 मार्च 2026 |title=Osmani shpërndan Kuvendin: Këtu na sollën njerëz me qëllime të rrezikshme |language=sq |url=https://www.koha.net/arberi/presidentja-mban-konference?fbclid=IwY2xjawQXfKNleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFhc2dEM3FGM1RrajZ4cmtOc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHvaC23zlFCKLjx7GGDWHzGSV_vlap3vbhP4rOAGJ7Iffm-pQNOSnM_CPGAKk_aem_kbqBRMClUJATDX7CJxx6Ag|access-date=6 मार्च 2026 |newspaper=Koha.net}}</ref> ** 2026 में सर्बियाई संसदीय चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{cite web |website=[[डॉयचे वेले]] |url=https://www.dw.com/en/serbia-dissolves-parliament-as-snap-elections-called/a-79200868 |title=Serbia dissolves parliament as snap elections called |date=9 सितंबर 2026 |access-date=9 सितंबर 2026|last= रेयनोसो|first=एमिलियो}}</ref> * [[२७ अक्टूबर|27 अक्टूबर]] – 2026 के इजरायली विधायी चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{Cite news|last1=एटिंजर|first1=अमीर|date=16 जुलाई 2026 |title=Israel heads to election on October 27 after Knesset dissolves itself |url=https://www.ynetnews.com/article/h1nremv4gl |access-date=16 जुलाई 2026 |work=Ynet|language=en-US}}</ref> * [[३१ अक्टूबर|31 अक्टूबर]] – [[१३ नवम्बर|13 नवंबर]] – 2026 ग्रीष्मकालीन युवा ओलंपिक का आयोजन सेनेगल के [[डाकार]] में होगा।<ref>{{Cite news |last=मिलर|first=कॉलिन|date=2025-12-12 |title=Russian and Belarusian Athletes Should Compete Under National Flags at Youth Level, says IOC |url=https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |access-date=2025-12-18 |work=द न्यूयॉर्क टाइम्स |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=दिसंबर 13, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213213613/https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |url-status=live }}</ref> * [[३ नवम्बर|3 नवंबर]] – 2026 के संयुक्त राज्य अमेरिका के मध्यावधि चुनाव होंगे।<ref>{{cite news |last1= स्टीन|first1=क्रिस|last2=लेविन|first2=सैम|last3=विदरस्पून|first3=एंड्रयू|title=Midterm 'blue wave' could block Trump's agenda and launch investigations – here's what's at stake |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/feb/28/midterms-democrats-house-senate |access-date=7 अप्रैल 2026 |work=द गार्जियन |date=28 फरवरी 2026}}</ref> * 6-21 [[६ नवम्बर|नवंबर]] - उद्घाटन राष्ट्र चैम्पियनशिप - उत्तरी गोलार्ध श्रृंखला - आयोजित की जाएगी।<ref name="nations_championship">{{Cite web|url=https://nationschampionshiprugby.com/en|title=Nations Championship}}</ref> * [[७ नवम्बर|7 नवंबर]] – न्यूजीलैंड में 2026 के आम चुनाव होने निर्धारित हैं।<ref>{{cite news |url= https://www.rnz.co.nz/news/political/584605/watch-live-prime-minister-christopher-luxon-announces-election-day-2026-date |title=As it happened: Election to be held on 7 November, Christopher Luxon announces |date=21 जनवरी 2026 |access-date=21 जनवरी 2026 |work=रेडियो न्यूजीलैंड }}</ref> * 10-12 [[१० नवम्बर|नवंबर]] - 2026 आसियान शिखर सम्मेलन फिलीपींस में आयोजित होने वाला है।<ref>{{Cite web |title=ASEAN 2026 Homepage |url=https://asean2026.gov.ph/ |access-date=2026-07-31 |website=asean2026.gov.ph}}</ref> * [[१४ नवम्बर|14 नवंबर]] – यूरोविज़न सॉन्ग कॉन्टेस्ट एशिया का उद्घाटन [[बैंकॉक]], थाईलैंड में होने वाला है।<ref name="RulesEurovoix">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/03/31/eurovision-song-contest-asia-launches/|title=Eurovision Song Contest Asia Launches With Final in Bangkok This November|date=31 मार्च 2026|access-date=31 मार्च 2026|first=एंथोनी|last= ग्रेंजर|website=यूरोवोइक्स }}</ref> * [[१५ नवम्बर|15 नवंबर]] – 2026 केप वर्डे के राष्ट्रपति चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Legislative elections on May 17 and presidential elections on November 15 – President of the Republic |url=https://inforpress.cv/en/legislative-elections-on-may-17-and-presidential-elections-on-november-15-president-of-the-republic |access-date=2026-03-02 |website=इन्फोरप्रेस }}</ref> * [[२९ नवम्बर|29 नवंबर]] – 2026 के स्पेनिश आम चुनाव होने वाले हैं।<ref name="EP051026">{{cite news |last1=एलोर्डी क्यू|first1=कार्लोस|last2=हर्मिडा|first2=ज़ोसे |date=5 अक्टूबर 2026 |url=https://elpais.com/espana/2026-10-05/sanchez-adelanta-las-elecciones-al-29-de-noviembre-necesitamos-una-mayoria-progresista-mucho-mas-amplia.html |title=Sánchez adelanta las elecciones al 29 de noviembre: “Necesitamos una mayoría progresista mucho más amplia” |language=es |newspaper=एल पेस |location=मैड्रिड |access-date=5 अक्टूबर 2026}}</ref> किफायती आवास को लेकर देशव्यापी विरोध प्रदर्शनों के जवाब में चुनाव समय से पहले बुलाए गए थे।<ref>{{Cite web |date=2026-10-05 |title=Spain's Prime Minister Pedro Sánchez calls early election |url=https://www.bbc.com/news/articles/cmdx39k49xw0o |access-date=2026-10-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> * 3-20 [[३ दिसम्बर|दिसंबर]] - [[२० दिसम्बर|2026]] यूरोपीय महिला हैंडबॉल चैंपियनशिप चेक गणराज्य, पोलैंड, रोमानिया, स्लोवाकिया और तुर्की में आयोजित होने वाली है।<ref>{{Cite web|url=https://www.eurohandball.com/en/news/en/organisers-for-women-s-ehf-euro-2026-confirmed/|title=Organisers for Women's EHF EURO 2026 confirmed|website=ईएचएफ |publisher= यूरोपीय हैंडबॉल महासंघ|date=8 मार्च 2024|access-date=अक्टूबर 23, 2025|archive-date=सितंबर 7, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250907203356/https://www.eurohandball.com/en/news/en/organisers-for-women-s-ehf-euro-2026-confirmed/|url-status=live}}</ref> * [[५ दिसम्बर|5 दिसंबर]] – 2026 में गाम्बिया में राष्ट्रपति चुनाव होने वाला है।<ref>{{Cite web|title=2026 presidential election set for Dec 5 – IEC Chairman|url=https://thepoint.gm/africa/gambia/headlines/2026-presidential-election-set-for-dec-5-iec-chairman|website=thepoint.gm|access-date=2025-11-28|language=en-US|date=2025-10-10}}</ref> * [[६ दिसम्बर|6 दिसंबर]] – अबू धाबी ग्रांड प्रिक्स का आयोजन निर्धारित है।<ref>{{Cite web | title=Abu Dhabi Grand Prix 2026 - F1 Race | url=https://www.formula1.com/en/racing/2026/united-arab-emirates | access-date=2026-08-01 | website=www.formula1.com}}</ref> * [[२२ दिसम्बर|22 दिसंबर]] – 2026 दक्षिण सूडानी आम चुनाव आयोजित होने वाले हैं, जो 2011 में देश की स्वतंत्रता के बाद पहला चुनाव होगा।<ref>{{Cite web |last=माचोल|first=डेंग|date=14 सितंबर 2024 |title=South Sudan postpones December elections by 2 years citing incomplete preparations |url=https://apnews.com/article/south-sudan-elections-postponed-10a4e41a1b967cc51ec52a354a86d489 |access-date=14 सितंबर 2024 |work=एसोसिएटेड प्रेस न्यूज़ |language=en-us |archive-date=जनवरी 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114013801/https://apnews.com/article/south-sudan-elections-postponed-10a4e41a1b967cc51ec52a354a86d489 |url-status=live}}</ref> * [[२६ दिसम्बर|26 दिसंबर]] - यदि इससे पहले कोई घटना न घटित होती है, तो 2026 के सर्बियाई राष्ट्रपति चुनाव इस तिथि से पहले ही आयोजित किए जाएंगे। == नोबल पुरस्कार == * [[रसायन शास्त्र में नोबेल पुरस्कार|रसायन विज्ञान]] – हेनरी बी. कागन और केंसो सोई, असममित [[कार्बनिक संश्लेषण]] में गैर-रेखीय प्रभावों और स्व-उत्प्रेरण की खोज के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 7, 2026 |title=Nobel Prize in Chemistry 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 7, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[अर्थशास्त्र में नोबेल पुरस्कार|अर्थशास्त्र]] – रॉबर्ट ई. हॉल और माइकल वुडफोर्ड, [[आर्थिक नीति|मैक्रोइकॉनॉमिक स्थिरीकरण]] के माइक्रोइकॉनॉमिक आधारों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 12, 2026 |title=Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 12, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[साहित्य में नोबेल पुरस्कार|साहित्य]] – [[ऐनी कार्सन]], उनके साहसिक और आविष्कारशील कार्यों के लिए , जिन्होंने शास्त्रीय परंपरा के साथ चंचल संवाद में समकालीन साहित्य के लिए नए रूप बनाए हैं।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 8, 2026 |title=Nobel Prize in Literature 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 8, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[नोबल शांति पुरस्कार|शांति]] – [[नवी पिल्लै]], [[अन्तरराष्ट्रीय विधि|शांति और अंतर्राष्ट्रीय कानून]] को बढ़ावा देने के उनके प्रयासों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 9, 2026 |title=Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 9, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार|भौतिकी]] – फ्रांसिस हाल्ज़ेन , आइसक्यूब न्यूट्रिनो वेधशाला में निर्णायक योगदान और खगोल भौतिकी मूल के उच्च-ऊर्जा [[न्यूट्रिनो]] की खोज के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 6, 2026 |title=Nobel Prize in Physics 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 6, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[शरीरक्रिया विज्ञान या चिकित्सा में नोबेल पुरस्कार|फिजियोलॉजी या मेडिसिन]] - कार्ल डीसेरोथ , पीटर हेगेमैन और जॉर्ज नागल , प्रकाश-गेटेड आयन चैनलों और ऑप्टोजेनेटिक्स से संबंधित उनकी खोजों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 5, 2026 |title=Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 5, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:2026]] 32kcauw4a9l9nrh9pd1dzihtzcgcc99 6632946 6632945 2026-10-25T11:10:45Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सफाई 6632946 wikitext text/x-wiki {{Year nav|2029}} 2026 ( [[रोमन संख्यांक|MMXXVI]] ) वर्तमान वर्ष है, और यह [[ग्रेगोरी पंचांग|ग्रेगोरियन कैलेंडर]] के अनुसार गुरुवार से शुरू होने वाला एक सामान्य वर्ष है , जो [[आम युग]] (CE) और [[ईसवी|एनो डोमिनी]] (AD) पदनामों का 2026वां वर्ष, [[३री सहस्राब्दी|तीसरी सहस्राब्दी]] और [[२१वीं शताब्दी|21वीं शताब्दी]] का 26वां वर्ष और 2020 के दशक का 7वां वर्ष है। == कार्यक्रम == === जनवरी === * [[१ जनवरी|1 जनवरी]] ** [[बुल्गारिया]] ने [[यूरो]] को अपनाया और [[यूरोक्षेत्र|यूरोज़ोन]] का 21वां सदस्य देश बन गया।<ref>{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=जुलाई 8, 2025 |publisher=यूरोपीय संघ परिषद|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |access-date=अगस्त 14, 2025 |archive-date=जुलाई 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716223419/https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |url-status=live}}</ref> === फ़रवरी === * [[१ फ़रवरी|1 फरवरी]] – 2026 कोस्टा रिका के आम चुनाव : [[लौरा फ़ेर्नान्देज़ देल्गादो]] [[कोस्टा रिका के राष्ट्रपति|कोस्टा रिका की राष्ट्रपति]] चुनी गईं , और उनकी पार्टी ने विधान सभा में भी बहुमत हासिल किया।<ref>{{Cite web |last= मोरा|first=कार्लोस|date=2024-11-28 |title=TSE fija cronograma para elecciones nacionales de 2026 |url=https://crhoy.com/tse-fija-cronograma-para-elecciones-nacionales-de-2026/ |access-date=2025-10-26 |website=सीआर होय|language=es}}</ref> === मार्च === * [[१ मार्च|1 मार्च]] – अबीम्नोम नरसंहार : [[दक्षिण सूडान]] के अबीम्नोम काउंटी में यूनिटी स्टेट के सशस्त्र युवाओं के हमले में कम से कम 169 लोग मारे गए और 50 घायल हो गए।<ref>{{cite web |title=Nearly 170 killed, 50 injured in armed youth attack on South Sudan county |website=अनादोलु अजंसी|date=2026-03-02 |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/nearly-170-killed-50-injured-in-armed-youth-attack-on-south-sudan-county/3846437 |access-date=2026-03-02}}</ref> === अप्रैल === * [[१ अप्रैल|1 अप्रैल]] – [[नासा]] ने आर्टेमिस II चंद्र फ्लाईबाई मिशन लॉन्च किया, जो 1972 में [[अपोलो 17]] के बाद [[निचली पृथ्वी कक्षा]] से परे पहली मानवयुक्त उड़ान थी।<ref>{{Cite web |last=लो|first=लॉरेन ई. |date=2026-04-01 |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |access-date=2026-04-01 |website=नासा |archive-date=मई 7, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260507230901/https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |url-status=live}}</ref> === मई === * [[१ मई|1 मई]] – [[संयुक्त अरब अमीरात]] ने [[ओपेक]] छोड़ दिया, जिससे छह दशकों की सदस्यता समाप्त हो गई और संगठन के सबसे बड़े तेल उत्पादकों में से एक को हटा दिया गया।<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title=OPEC just lost one of its biggest players — here's the inside story of the UAE's exit and what the Saudi-UAE split really means for OPEC's market power |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/articleshow/130634333.cms?from=mdr |access-date=2026-04-30 |website=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |language=en |archive-date=मई 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260501064232/https://m.economictimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/amp_articleshow/130634333.cms |url-status=live }}</ref> === जून === * [[१ जून|1 जून]] – 2026 इथियोपियाई आम चुनाव : मौजूदा प्रधानमंत्री [[अबी अहमद]] के नेतृत्व वाली प्रॉस्पेरिटी पार्टी ने फिर से चुनाव जीता।<ref>{{Cite news|title=National Election Board Says Most Constituencies Declared Election Results|url=https://www.ena.et/web/eng/w/eng_8993217|access-date=जून 6, 2026|language=en|agency= इथियोपियन न्यूज़ एजेंसी}}</ref> === जुलाई === * [[१ जुलाई|1 जुलाई]] – 2026 इकोन अभिषेक : स्विट्जरलैंड के इकोन में सोसाइटी ऑफ सेंट पायस एक्स (एसएसपीएक्स) के सदस्यों ने [[चौदहवें पोप लियो|पोप लियो XIV]] के सीधे आदेशों के विरुद्ध चार बिशपों का अभिषेक किया , जिससे एसएसपीएक्स और [[कैथोलिक गिरजाघर|कैथोलिक चर्च]] के बीच एक धार्मिक विभाजन उत्पन्न हुआ।<ref name="osv-may13">{{cite web |last=वुडेन|first=सिंडी|title=Doctrinal office says SSPX bishop consecrations constitute 'schismatic act' subject to excommunication |url=https://www.osvnews.com/doctrinal-office-says-sspx-bishop-consecrations-constitute-schismatic-act-subject-to-excommunication/ |website=ओएसवी न्यूज़ |date=13 मई 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref><ref name="fsspx-live">{{cite web |title=Episcopal Consecrations at Écône – July 1, 2026 – Watch the Ceremony Live |url=https://fsspx.news/en/news/episcopal-consecrations-econe-july-1-2026-watch-ceremony-live-59868 |website=एफएसएसपीएक्स न्यूज़ |date=30 जून 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref><ref name="nbc">{{cite web |last=विनफील्ड|first=निकोल|title=Pope begs breakaway traditionalist group to back off plan to consecrate its own bishops |url=https://www.nbcnews.com/world/pope-leo-xiv/pope-begs-traditionalist-catholic-group-not-consecrate-bishops-sspx-rcna352359 |website=एनबीसी न्यूज़ |publisher=एसोसिएटेड प्रेस |date=30 जून 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref> === अगस्त === * [[२ अगस्त|2 अगस्त]] – पोलैंड ने [[निंग्बो]], चीन में आयोजित 2026 एफआईवीबी पुरुष वॉलीबॉल नेशंस लीग का खिताब फाइनल में संयुक्त राज्य अमेरिका को 3-2 से हराकर जीता।<ref>{{cite web |title=Poland defend VNL title, outlasting USA in spectacular five-set final |url=https://en.volleyballworld.com/volleyball/competitions/volleyball-nations-league/news/poland-defend-vnl-title-outlasting-usa-in-five-set-ningbo-final |website=वॉलीबॉल वर्ल्ड |date=2 अगस्त 2026}}</ref> === सितम्बर === * [[२ सितम्बर|2 सितंबर]] - 2026 एस्टोनियाई राष्ट्रपति चुनाव : एले मैडिस को रिइगीकोगु द्वारा एस्टोनिया का राष्ट्रपति चुना गया।<ref>{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Riigikogu presidential election votes set for early September |url=https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |access-date=2026-03-11 |website=ERR |language=en |archive-date=अप्रैल 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430024818/https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |url-status=live}}</ref> === अक्टूबर === * [[२ अक्तूबर|2 अक्टूबर]] - [[जी७|जी7]] नेताओं ने वैश्विक [[डीज़ल]] आपूर्ति पर चर्चा करने के लिए एक आपातकालीन बैठक की और 100 मिलियन बैरल तेल जारी करने पर सहमति व्यक्त की, क्योंकि [[२०२६ इजरायल-अमेरिका का ईरान पर हमला|2026 के ईरान युद्ध]] से व्यवधान के बीच कीमतें रिकॉर्ड ऊंचाई पर पहुंच गईं।<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cqd0801d2y3vt |title=G7 leaders hold urgent meeting over diesel supply as UK prices hit record £2 a litre |date=2 अक्टूबर 2026 |website=बीबीसी न्यूज़|publisher=बीबीसी |accessdate=2 अक्टूबर 2026}}</ref> * [[३ अक्तूबर|3 अक्टूबर]] – 2026 लातवियाई संसदीय चुनाव : मौजूदा प्रधानमंत्री एंड्रीस कुलबर्ग की यूनाइटेड लिस्ट ने [[साएईमा]] में सीटों का बहुमत जीता।<ref>{{Cite web |title=Latvian Saeima elections 2026: Myths and Misconceptions |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/election/04.09.2026-latvian-saeima-elections-2026-myths-and-misconceptions.a661764/ |access-date=2026-09-04 |website=eng.lsm.lv |language=en}}</ref> * [[४ अक्टूबर|4 अक्टूबर]] – 2026 बोस्नियाई आम चुनाव आयोजित किए गए।<ref name="Bosnia">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/en/elections/2026|title=Stranica / dokument ne postoje|website=www.izbori.ba|access-date=अप्रैल 29, 2026|archive-date=अप्रैल 30, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430003735/https://www.izbori.ba/en/elections/2026|url-status=live}}</ref> * [[५ अक्टूबर|5 अक्टूबर]] – हौथी-सऊदी संघर्ष : [[तुर्की]], [[पाकिस्तान]] और [[सउदी अरब]], सऊदी अरब पर [[हूती आंदोलन|हूती हमलों]] के जवाब में [[मक्का संयुक्त रक्षा समझौता|मक्का रक्षा संधि]] को सक्रिय करने पर सहमत हुए।<ref>{{Cite web |title=Mecca alliance agrees to activate collective deterrence measures |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/5/mecca-alliance-agrees-to-activate-collective-deterrence-measures |access-date=2026-10-05 |website=अल जज़ीरा |language=en}}</ref> * [[६ अक्टूबर|6 अक्टूबर]] – 2026 कोसोवन राष्ट्रपति चुनाव : कोसोवो की विधानसभा ने जस्टिना शिरोका पुला को कोसोवो के नए राष्ट्रपति के रूप में चुना, जिससे 2025-2026 का राजनीतिक गतिरोध समाप्त हो गया।<ref>{{cite news |title=Kosovo Elects President Dodging New Political Deadlock |work=प्रिष्टिना इनसाइट|url=https://prishtinainsight.com/kosovo-elects-president-dodging-new-political-deadlock/ |date=7 अक्टूबर 2026}}</ref> * 6-12 [[६ अक्टूबर|अक्टूबर]] - हौथी-सऊदी संघर्ष : सऊदी अरब के [[रियाद]], आभा और [[दम्माम]] में [[हूती आंदोलन|हौथियों]] द्वारा [[अक्तूबर २०२६ में सऊदी अरब के विमानक्षेत्रों पर आक्रमण|हवाई अड्डों पर किए गए हमलों की श्रृंखला]] में कम से कम 20 लोग मारे गए और 350 से अधिक लोग घायल हो गए।<ref name=":2">{{Cite news |last=नेरीम|first=विवियन|last2=वार्ड|first2=यूआन|date=2026-10-10|title=Saudi Arabia’s Riyadh Airport Attacked Again, After Days of Houthi Strikes|url=https://www.nytimes.com/2026/10/10/world/middleeast/riyadh-airport-attack-energy-congress.html|access-date=2026-10-10|work=द न्यूयॉर्क टाइम्स|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-11 |title=Saudi Arabia's Riyadh airport hit by second Houthi strike in two days |url=https://www.bbc.com/news/articles/cr93znyk44e1o |access-date=2026-10-11 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web|url= https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-trump-us-attack-iran-ahead?id=137063637&entryId=137188731&utm_source=facebook&utm_medium=social&utm_campaign=dhfacebook&utm_content=null|title= At least 20 killed in week of attacks on Saudi airports, officials say |work=एबीसी न्यूज़ |date=2026-10-12|access-date=2026-10-12}}</ref> * 8-9 [[८ अक्तूबर|अक्टूबर]] - [[यमन]] जा रही एक प्रवासी नाव के [[जिबूती]] के तट पर पलट जाने से कम से कम 139 लोग मारे गए और 84 लापता हो गए।<ref>{{Cite news |last=मुरेथी|first=कार्लोस|date=2026-10-11 |title=At least 139 dead including children after migrant boat capsizes off Djibouti |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/11/deaths-migrant-boat-capsizes-djibouti |access-date=2026-10-11 |work=द गार्जियन |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> * 11–12 [[११ अक्टूबर|अक्टूबर]] [[१२ अक्तूबर|2026]] — फ्रांस में सैकड़ों सुपरमार्केटों की प्रशीतन प्रणालियों को निशाना बनाकर किए गए [[साइबर आक्रमण|साइबर हमले]] के कारण कई दुकानों के रेफ्रिजरेटरों और फ्रीजरों का तापमान लगभग 50 °C (122 °F) तक पहुँच गया। इसके परिणामस्वरूप बड़ी मात्रा में [[खाद्य विकृति|खाद्य सामग्री खराब]] हो गई और कुछ स्थानों पर आग लगने की घटनाएँ भी सामने आईं। इस हमले से करोड़ों [[यूरो]] के नुकसान की आशंका जताई गई। अन्य यूरोपीय देशों में भी संबंधित प्रणालियों की सुरक्षा को लेकर चिंता व्यक्त की गई। [[फ़्रान्स|फ्रांसीसी]] अधिकारियों ने घटना की जाँच शुरू की।<ref>{{Cite news|date=2026-10-12 |title=Hackers force French supermarket fridges to heat up to 50C in ‘unprecedented’ cyber-attack |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/12/cyber-attack-defrosts-refrigerators-france-supermarket-chains-intermarche-cooperative-u |access-date=2026-10-15 |work= द गार्जियन |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |last=मार्चंडन|first=लियो|last2=स्टारगार्डटर|first2=गैब्रियल|date=2026-10-12 |title=Hackers heat French supermarket fridges, sparking fires and spoiling food |url=https://www.reuters.com/business/retail-consumer/french-supermarket-chain-intermarche-hit-by-cyberattack-150-stories-targeted-2026-10-12/ |access-date=2026-10-15 |work=रॉयटर्स |language=en}}</ref> * 12–18 [[१२ अक्तूबर|अक्टूबर]] [[१८ अक्टूबर|2026]] — [[२०२६ ईरान युद्ध ईंधन संकट|ईरान से जुड़े युद्ध के आर्थिक प्रभावों]] और वैश्विक अर्थव्यवस्था की चुनौतियों पर चर्चा के बीच, [[अन्तर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष]] (IMF) और [[विश्व बैंक समूह|विश्व बैंक]] की वार्षिक बैठकें [[थाईलैण्ड]] की राजधानी बैंकॉक में आयोजित की गईं। इन बैठकों के साथ [[जी-20]] देशों के वित्त मंत्रियों और केंद्रीय बैंक के गवर्नरों की बैठकें भी हुईं।<ref>{{Cite web |last=पॉवर|first=जॉन|title=G20 finance ministers, central bankers gather amid fallout from Iran war |url=https://www.aljazeera.com/economy/2026/10/15/g20-finance-ministers-central-bankers-gather-amid-fallout-from-iran-war |access-date=2026-10-15 |website=अल जज़ीरा |language=en}}</ref> * 13–14 [[१३ अक्टूबर|अक्टूबर]] 2026 — [[तुर्की|तुर्किये]] के दक्षिणी अंताल्या प्रांत में केकोवा द्वीप के निकट पानी के भीतर की गई पुरातात्त्विक खुदाई में लगभग 4,700 वर्ष पुराने माने जाने वाले मिट्टी के भंडारण पात्र मिले। तुर्किये के संस्कृति मंत्री ने इस खोज को दुनिया के सबसे पुराने ज्ञात जहाज़ के अवशेषों से संबंधित बताया। हालाँकि, जहाज़ का लकड़ी का ढाँचा सुरक्षित नहीं मिला है। इस खोज से प्रारंभिक [[कांस्य युग]] में पूर्वी भूमध्यसागर में समुद्री व्यापार के बारे में महत्त्वपूर्ण जानकारी मिलने की उम्मीद है।<ref>{{Cite web |date=2026-10-14 |title=World's oldest shipwreck found off Kekova Island in Turkey |url=https://www.bbc.com/news/articles/c6gr80rk1yyko |access-date=2026-10-15 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> * [[१५ अक्टूबर|15 अक्टूबर]] 2026 — [[भार एवं मापों पर अन्तरराष्ट्रीय ब्यूरो|अंतरराष्ट्रीय भार एवं माप ब्यूरो]] (BIPM) द्वारा लीप सेकंड को समाप्त करने के निर्णय की खबर सामने आई। प्रस्तावित बदलाव के अनुसार, 20 मई 2027 से [[सार्व निर्देशांकित काल|समन्वित सार्वभौमिक समय]] (UTC) में नियमित लीप सेकंड जोड़ने की व्यवस्था समाप्त की जाएगी। इसके बाद [[अन्तरराष्ट्रीय परमाण्विक काल|परमाणु समय]] और पृथ्वी के घूर्णन पर आधारित समय के बीच अंतर धीरे-धीरे बढ़ने दिया जाएगा। भविष्य में इस अंतर को समायोजित करने के लिए लीप आवर जैसी व्यवस्था की संभावना पर चर्चा की गई है, लेकिन इसे तत्काल लागू होने वाली व्यवस्था नहीं समझना चाहिए।<ref>{{cite news |last1= सैम्पल|first1=इयान |title=How an accelerating Earth led experts to adopt the leap hour |url=https://www.theguardian.com/science/2026/oct/15/times-up-for-the-leap-second-as-scientists-swap-it-for-the-leap-hour |access-date=15 अक्टूबर 2026 |work= द गार्जियन |date=15 अक्टूबर 2026}}</ref> * [[१९ अक्टूबर|19 अक्टूबर]] - ** एंडोरा और सैन मैरिनो ने यूरोपीय संघ के साथ एक सहयोग समझौते पर हस्ताक्षर किए।<ref>{{cite news |title=EU agreement brings Andorra, San Marino into internal market |url=https://www.brusselstimes.com/eu-affairs/2368520/eu-agreement-brings-andorra-san-marino-into-internal-market?utm_term=Autofeed&utm_medium=Social&utm_source=Twitter |access-date=19 अक्टूबर 2026 |work=द ब्रसेल्स टाइम्स |date=19 अक्टूबर 2026}}</ref> ** [[सूडानी गृहयुद्ध (२०२३-वर्तमान)|सूडानी गृह युद्ध]]: विवादित अबेई क्षेत्र के एक बाजार पर ड्रोन हमले में कम से कम 220 लोग मारे गए।<ref>{{Cite web |date=2026-10-20 |title=Sudan army drones hit mourners and fuel market killing more than 300 people, sources say |url=https://www.bbc.com/news/articles/cr3el70jz1nqo |access-date=2026-10-23 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=पोस्ट|first=सूडान्स|date=2026-10-20 |title=Abyei drone attack death toll reaches 220 |url=https://www.sudanspost.com/abyei-drone-attack-death-toll-reaches-220/ |access-date=2026-10-23 |website=सूडान्स पोस्ट|language=en-US}}</ref> * [[२० अक्टूबर|20 अक्टूबर]] – [[पीएचपी२शेल]]: [[पीएचपी]], जो [[वर्ल्ड वाइड वेब]] पर ज़्यादातर इस्तेमाल होने वाली प्रोग्रामिंग भाषा है, में दो बड़ी कमज़ोरियों की जानकारी ऑनलाइन लीक हो गई है, जिससे इमरजेंसी सिक्योरिटी अनाउंसमेंट की गई है। दुनिया भर की वेबसाइट्स को एहतियात के तौर पर कुछ समय के लिए ऑफ़लाइन कर दिया गया है, जबकि सरकारें साइबर सिक्योरिटी वॉर्निंग जारी कर रही हैं और डेवलपर्स पैच रिलीज़ कर रहे हैं।<ref>{{cite web |title=Today's PHP Security Release, and How We're Strengthening PHP Security |url=https://thephp.foundation/blog/2026/10/21/todays-php-security-release-and-how-were-strengthening-php-security/ |website=PHP फ़ाउंडेशन |date=21 अक्टूबर 2026 |access-date=23 अक्टूबर 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=बूथ|first1=रॉबर्ट|last2=डाउन|first2=आयशा|title=Flaw in PHP computer language leads to shutdown of websites around world |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/oct/21/flaw-in-php-computer-language-leads-to-shutdown-of-websites-around-world |work=द गार्जियन |date=21 अक्टूबर 2026 |access-date=23 अक्टूबर 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1= सैटर|first1=राफेल|last2=मार्चंडन|first2=लियो|last3=घोष|first3=कंज्यिक|last4=परदेसी|first4=राजवीर|title=Government websites go dark after AI-discovered flaw sparks security scramble |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/eu-agency-warns-websites-may-need-be-taken-offline-php-prepares-patches-2026-10-21/ |work=रॉयटर्स |date=21 अक्टूबर 2026 |access-date=23 अक्टूबर 2026}}</ref> * [[२४ अक्टूबर|24 अक्टूबर]] – जूनियर यूरोविज़न सांग प्रतियोगिता 2026 अत्तार्ड, माल्टा में आयोजित की गई।<ref>{{cite web |title=Junior Eurovision |url=https://www.eurovision.com/junior-eurovision/ |website=यूरोविज़न |access-date=13 मई 2026 |archive-date=मई 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516211055/https://www.eurovision.com/junior-eurovision/ |url-status=live }}</ref> * [[२५ अक्टूबर|25 अक्टूबर]] ** 2026 ब्राज़ील के आम चुनाव : पूर्व राष्ट्रपति [[जैर बोल्सनारो]] के बेटे फ्लेवियो बोल्सोनारो, मौजूदा राष्ट्रपति [[लुइज़ इंसियो लूला दा सिल्वा]] के खिलाफ पहले राउंड में आगे चल रहे हैं। दक्षिणपंथी पार्टियों ने चैंबर ऑफ़ डेप्युटीज़ और फ़ेडरल सीनेट में बहुमत हासिल किया।<ref>{{cite web |last=वेल्स|first=इओन|url=https://www.bbc.com/news/articles/ck1l34ed592no |title=Brazil election goes to run-off as right-wing Flávio Bolsonaro wins first round |website=बीबीसी न्यूज़ |date=4 अक्टूबर 2026 |access-date=4 अक्टूबर 2026}}</ref> ** 2026 में बुल्गारिया के राष्ट्रपति चुनाव होंगे।<ref>{{Cite news |date=6 मार्च 2026 |title=Osmani shpërndan Kuvendin: Këtu na sollën njerëz me qëllime të rrezikshme |language=sq |url=https://www.koha.net/arberi/presidentja-mban-konference?fbclid=IwY2xjawQXfKNleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFhc2dEM3FGM1RrajZ4cmtOc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHvaC23zlFCKLjx7GGDWHzGSV_vlap3vbhP4rOAGJ7Iffm-pQNOSnM_CPGAKk_aem_kbqBRMClUJATDX7CJxx6Ag|access-date=6 मार्च 2026 |newspaper=Koha.net}}</ref> ** 2026 सर्बियाई संसदीय चुनाव आयोजित किया जाता है।<ref>{{cite web |website=[[डॉयचे वेले]] |url=https://www.dw.com/en/serbia-dissolves-parliament-as-snap-elections-called/a-79200868 |title=Serbia dissolves parliament as snap elections called |date=9 सितंबर 2026 |access-date=9 सितंबर 2026|last=रेनोसो|first=एमिलियो}}</ref> === नवम्बर === === दिसम्बर === == अनुमानित और निर्धारित घटनाएँ == * [[२७ अक्टूबर|27 अक्टूबर]] – 2026 के इजरायली विधायी चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{Cite news|last1=एटिंजर|first1=अमीर|date=16 जुलाई 2026 |title=Israel heads to election on October 27 after Knesset dissolves itself |url=https://www.ynetnews.com/article/h1nremv4gl |access-date=16 जुलाई 2026 |work=Ynet|language=en-US}}</ref> * [[३१ अक्टूबर|31 अक्टूबर]] – [[१३ नवम्बर|13 नवंबर]] – 2026 ग्रीष्मकालीन युवा ओलंपिक का आयोजन सेनेगल के [[डाकार]] में होगा।<ref>{{Cite news |last=मिलर|first=कॉलिन|date=2025-12-12 |title=Russian and Belarusian Athletes Should Compete Under National Flags at Youth Level, says IOC |url=https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |access-date=2025-12-18 |work=द न्यूयॉर्क टाइम्स |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=दिसंबर 13, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213213613/https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |url-status=live }}</ref> * [[३ नवम्बर|3 नवंबर]] – 2026 के संयुक्त राज्य अमेरिका के मध्यावधि चुनाव होंगे।<ref>{{cite news |last1= स्टीन|first1=क्रिस|last2=लेविन|first2=सैम|last3=विदरस्पून|first3=एंड्रयू|title=Midterm 'blue wave' could block Trump's agenda and launch investigations – here's what's at stake |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/feb/28/midterms-democrats-house-senate |access-date=7 अप्रैल 2026 |work=द गार्जियन |date=28 फरवरी 2026}}</ref> * 6-21 [[६ नवम्बर|नवंबर]] - उद्घाटन राष्ट्र चैम्पियनशिप - उत्तरी गोलार्ध श्रृंखला - आयोजित की जाएगी।<ref name="nations_championship">{{Cite web|url=https://nationschampionshiprugby.com/en|title=Nations Championship}}</ref> * [[७ नवम्बर|7 नवंबर]] – न्यूजीलैंड में 2026 के आम चुनाव होने निर्धारित हैं।<ref>{{cite news |url= https://www.rnz.co.nz/news/political/584605/watch-live-prime-minister-christopher-luxon-announces-election-day-2026-date |title=As it happened: Election to be held on 7 November, Christopher Luxon announces |date=21 जनवरी 2026 |access-date=21 जनवरी 2026 |work=रेडियो न्यूजीलैंड }}</ref> * 10-12 [[१० नवम्बर|नवंबर]] - 2026 आसियान शिखर सम्मेलन फिलीपींस में आयोजित होने वाला है।<ref>{{Cite web |title=ASEAN 2026 Homepage |url=https://asean2026.gov.ph/ |access-date=2026-07-31 |website=asean2026.gov.ph}}</ref> * [[१४ नवम्बर|14 नवंबर]] – यूरोविज़न सॉन्ग कॉन्टेस्ट एशिया का उद्घाटन [[बैंकॉक]], थाईलैंड में होने वाला है।<ref name="RulesEurovoix">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/03/31/eurovision-song-contest-asia-launches/|title=Eurovision Song Contest Asia Launches With Final in Bangkok This November|date=31 मार्च 2026|access-date=31 मार्च 2026|first=एंथोनी|last= ग्रेंजर|website=यूरोवोइक्स }}</ref> * [[१५ नवम्बर|15 नवंबर]] – 2026 केप वर्डे के राष्ट्रपति चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Legislative elections on May 17 and presidential elections on November 15 – President of the Republic |url=https://inforpress.cv/en/legislative-elections-on-may-17-and-presidential-elections-on-november-15-president-of-the-republic |access-date=2026-03-02 |website=इन्फोरप्रेस }}</ref> * [[२९ नवम्बर|29 नवंबर]] – 2026 के स्पेनिश आम चुनाव होने वाले हैं।<ref name="EP051026">{{cite news |last1=एलोर्डी क्यू|first1=कार्लोस|last2=हर्मिडा|first2=ज़ोसे |date=5 अक्टूबर 2026 |url=https://elpais.com/espana/2026-10-05/sanchez-adelanta-las-elecciones-al-29-de-noviembre-necesitamos-una-mayoria-progresista-mucho-mas-amplia.html |title=Sánchez adelanta las elecciones al 29 de noviembre: “Necesitamos una mayoría progresista mucho más amplia” |language=es |newspaper=एल पेस |location=मैड्रिड |access-date=5 अक्टूबर 2026}}</ref> किफायती आवास को लेकर देशव्यापी विरोध प्रदर्शनों के जवाब में चुनाव समय से पहले बुलाए गए थे।<ref>{{Cite web |date=2026-10-05 |title=Spain's Prime Minister Pedro Sánchez calls early election |url=https://www.bbc.com/news/articles/cmdx39k49xw0o |access-date=2026-10-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> * 3-20 [[३ दिसम्बर|दिसंबर]] - [[२० दिसम्बर|2026]] यूरोपीय महिला हैंडबॉल चैंपियनशिप चेक गणराज्य, पोलैंड, रोमानिया, स्लोवाकिया और तुर्की में आयोजित होने वाली है।<ref>{{Cite web|url=https://www.eurohandball.com/en/news/en/organisers-for-women-s-ehf-euro-2026-confirmed/|title=Organisers for Women's EHF EURO 2026 confirmed|website=ईएचएफ |publisher= यूरोपीय हैंडबॉल महासंघ|date=8 मार्च 2024|access-date=अक्टूबर 23, 2025|archive-date=सितंबर 7, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250907203356/https://www.eurohandball.com/en/news/en/organisers-for-women-s-ehf-euro-2026-confirmed/|url-status=live}}</ref> * [[५ दिसम्बर|5 दिसंबर]] – 2026 में गाम्बिया में राष्ट्रपति चुनाव होने वाला है।<ref>{{Cite web|title=2026 presidential election set for Dec 5 – IEC Chairman|url=https://thepoint.gm/africa/gambia/headlines/2026-presidential-election-set-for-dec-5-iec-chairman|website=thepoint.gm|access-date=2025-11-28|language=en-US|date=2025-10-10}}</ref> * [[६ दिसम्बर|6 दिसंबर]] – अबू धाबी ग्रांड प्रिक्स का आयोजन निर्धारित है।<ref>{{Cite web | title=Abu Dhabi Grand Prix 2026 - F1 Race | url=https://www.formula1.com/en/racing/2026/united-arab-emirates | access-date=2026-08-01 | website=www.formula1.com}}</ref> * [[२२ दिसम्बर|22 दिसंबर]] – 2026 दक्षिण सूडानी आम चुनाव आयोजित होने वाले हैं, जो 2011 में देश की स्वतंत्रता के बाद पहला चुनाव होगा।<ref>{{Cite web |last=माचोल|first=डेंग|date=14 सितंबर 2024 |title=South Sudan postpones December elections by 2 years citing incomplete preparations |url=https://apnews.com/article/south-sudan-elections-postponed-10a4e41a1b967cc51ec52a354a86d489 |access-date=14 सितंबर 2024 |work=एसोसिएटेड प्रेस न्यूज़ |language=en-us |archive-date=जनवरी 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114013801/https://apnews.com/article/south-sudan-elections-postponed-10a4e41a1b967cc51ec52a354a86d489 |url-status=live}}</ref> * [[२६ दिसम्बर|26 दिसंबर]] - यदि इससे पहले कोई घटना न घटित होती है, तो 2026 के सर्बियाई राष्ट्रपति चुनाव इस तिथि से पहले ही आयोजित किए जाएंगे। == नोबल पुरस्कार == * [[रसायन शास्त्र में नोबेल पुरस्कार|रसायन विज्ञान]] – हेनरी बी. कागन और केंसो सोई, असममित [[कार्बनिक संश्लेषण]] में गैर-रेखीय प्रभावों और स्व-उत्प्रेरण की खोज के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 7, 2026 |title=Nobel Prize in Chemistry 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 7, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[अर्थशास्त्र में नोबेल पुरस्कार|अर्थशास्त्र]] – रॉबर्ट ई. हॉल और माइकल वुडफोर्ड, [[आर्थिक नीति|मैक्रोइकॉनॉमिक स्थिरीकरण]] के माइक्रोइकॉनॉमिक आधारों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 12, 2026 |title=Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 12, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[साहित्य में नोबेल पुरस्कार|साहित्य]] – [[ऐनी कार्सन]], उनके साहसिक और आविष्कारशील कार्यों के लिए , जिन्होंने शास्त्रीय परंपरा के साथ चंचल संवाद में समकालीन साहित्य के लिए नए रूप बनाए हैं।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 8, 2026 |title=Nobel Prize in Literature 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 8, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[नोबल शांति पुरस्कार|शांति]] – [[नवी पिल्लै]], [[अन्तरराष्ट्रीय विधि|शांति और अंतर्राष्ट्रीय कानून]] को बढ़ावा देने के उनके प्रयासों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 9, 2026 |title=Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 9, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार|भौतिकी]] – फ्रांसिस हाल्ज़ेन , आइसक्यूब न्यूट्रिनो वेधशाला में निर्णायक योगदान और खगोल भौतिकी मूल के उच्च-ऊर्जा [[न्यूट्रिनो]] की खोज के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 6, 2026 |title=Nobel Prize in Physics 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 6, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[शरीरक्रिया विज्ञान या चिकित्सा में नोबेल पुरस्कार|फिजियोलॉजी या मेडिसिन]] - कार्ल डीसेरोथ , पीटर हेगेमैन और जॉर्ज नागल , प्रकाश-गेटेड आयन चैनलों और ऑप्टोजेनेटिक्स से संबंधित उनकी खोजों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 5, 2026 |title=Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 5, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:2026]] 452mw4fo0x1e0t7lda9vyey8e0zk6pn 6632948 6632946 2026-10-25T11:19:07Z चाहर धर्मेंद्र 703114 चह 6632948 wikitext text/x-wiki {{Year nav|2029}} 2026 ( [[रोमन संख्यांक|MMXXVI]] ) वर्तमान वर्ष है, और यह [[ग्रेगोरी पंचांग|ग्रेगोरियन कैलेंडर]] के अनुसार गुरुवार से शुरू होने वाला एक सामान्य वर्ष है , जो [[आम युग]] (CE) और [[ईसवी|एनो डोमिनी]] (AD) पदनामों का 2026वां वर्ष, [[३री सहस्राब्दी|तीसरी सहस्राब्दी]] और [[२१वीं शताब्दी|21वीं शताब्दी]] का 26वां वर्ष और 2020 के दशक का 7वां वर्ष है। == कार्यक्रम == === जनवरी === * [[१ जनवरी|1 जनवरी]] ** [[बुल्गारिया]] ने [[यूरो]] को अपनाया और [[यूरोक्षेत्र|यूरोज़ोन]] का 21वां सदस्य देश बन गया।<ref>{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=जुलाई 8, 2025 |publisher=यूरोपीय संघ परिषद|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |access-date=अगस्त 14, 2025 |archive-date=जुलाई 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716223419/https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |url-status=live}}</ref> === फ़रवरी === * [[१ फ़रवरी|1 फरवरी]] – 2026 कोस्टा रिका के आम चुनाव : [[लौरा फ़ेर्नान्देज़ देल्गादो]] [[कोस्टा रिका के राष्ट्रपति|कोस्टा रिका की राष्ट्रपति]] चुनी गईं , और उनकी पार्टी ने विधान सभा में भी बहुमत हासिल किया।<ref>{{Cite web |last= मोरा|first=कार्लोस|date=2024-11-28 |title=TSE fija cronograma para elecciones nacionales de 2026 |url=https://crhoy.com/tse-fija-cronograma-para-elecciones-nacionales-de-2026/ |access-date=2025-10-26 |website=सीआर होय|language=es}}</ref> === मार्च === * [[१ मार्च|1 मार्च]] – अबीम्नोम नरसंहार : [[दक्षिण सूडान]] के अबीम्नोम काउंटी में यूनिटी स्टेट के सशस्त्र युवाओं के हमले में कम से कम 169 लोग मारे गए और 50 घायल हो गए।<ref>{{cite web |title=Nearly 170 killed, 50 injured in armed youth attack on South Sudan county |website=अनादोलु अजंसी|date=2026-03-02 |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/nearly-170-killed-50-injured-in-armed-youth-attack-on-south-sudan-county/3846437 |access-date=2026-03-02}}</ref> === अप्रैल === * [[१ अप्रैल|1 अप्रैल]] – [[नासा]] ने आर्टेमिस II चंद्र फ्लाईबाई मिशन लॉन्च किया, जो 1972 में [[अपोलो 17]] के बाद [[निचली पृथ्वी कक्षा]] से परे पहली मानवयुक्त उड़ान थी।<ref>{{Cite web |last=लो|first=लॉरेन ई. |date=2026-04-01 |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |access-date=2026-04-01 |website=नासा |archive-date=मई 7, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260507230901/https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |url-status=live}}</ref> === मई === * [[१ मई|1 मई]] – [[संयुक्त अरब अमीरात]] ने [[ओपेक]] छोड़ दिया, जिससे छह दशकों की सदस्यता समाप्त हो गई और संगठन के सबसे बड़े तेल उत्पादकों में से एक को हटा दिया गया।<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title=OPEC just lost one of its biggest players — here's the inside story of the UAE's exit and what the Saudi-UAE split really means for OPEC's market power |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/articleshow/130634333.cms?from=mdr |access-date=2026-04-30 |website=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |language=en |archive-date=मई 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260501064232/https://m.economictimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/amp_articleshow/130634333.cms |url-status=live }}</ref> === जून === * [[१ जून|1 जून]] – 2026 इथियोपियाई आम चुनाव : मौजूदा प्रधानमंत्री [[अबी अहमद]] के नेतृत्व वाली प्रॉस्पेरिटी पार्टी ने फिर से चुनाव जीता।<ref>{{Cite news|title=National Election Board Says Most Constituencies Declared Election Results|url=https://www.ena.et/web/eng/w/eng_8993217|access-date=जून 6, 2026|language=en|agency= इथियोपियन न्यूज़ एजेंसी}}</ref> === जुलाई === * [[१ जुलाई|1 जुलाई]] – 2026 इकोन अभिषेक : स्विट्जरलैंड के इकोन में सोसाइटी ऑफ सेंट पायस एक्स (एसएसपीएक्स) के सदस्यों ने [[चौदहवें पोप लियो|पोप लियो XIV]] के सीधे आदेशों के विरुद्ध चार बिशपों का अभिषेक किया , जिससे एसएसपीएक्स और [[कैथोलिक गिरजाघर|कैथोलिक चर्च]] के बीच एक धार्मिक विभाजन उत्पन्न हुआ।<ref name="osv-may13">{{cite web |last=वुडेन|first=सिंडी|title=Doctrinal office says SSPX bishop consecrations constitute 'schismatic act' subject to excommunication |url=https://www.osvnews.com/doctrinal-office-says-sspx-bishop-consecrations-constitute-schismatic-act-subject-to-excommunication/ |website=ओएसवी न्यूज़ |date=13 मई 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref><ref name="fsspx-live">{{cite web |title=Episcopal Consecrations at Écône – July 1, 2026 – Watch the Ceremony Live |url=https://fsspx.news/en/news/episcopal-consecrations-econe-july-1-2026-watch-ceremony-live-59868 |website=एफएसएसपीएक्स न्यूज़ |date=30 जून 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref><ref name="nbc">{{cite web |last=विनफील्ड|first=निकोल|title=Pope begs breakaway traditionalist group to back off plan to consecrate its own bishops |url=https://www.nbcnews.com/world/pope-leo-xiv/pope-begs-traditionalist-catholic-group-not-consecrate-bishops-sspx-rcna352359 |website=एनबीसी न्यूज़ |publisher=एसोसिएटेड प्रेस |date=30 जून 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref> === अगस्त === * [[२ अगस्त|2 अगस्त]] – पोलैंड ने [[निंग्बो]], चीन में आयोजित 2026 एफआईवीबी पुरुष वॉलीबॉल नेशंस लीग का खिताब फाइनल में संयुक्त राज्य अमेरिका को 3-2 से हराकर जीता।<ref>{{cite web |title=Poland defend VNL title, outlasting USA in spectacular five-set final |url=https://en.volleyballworld.com/volleyball/competitions/volleyball-nations-league/news/poland-defend-vnl-title-outlasting-usa-in-five-set-ningbo-final |website=वॉलीबॉल वर्ल्ड |date=2 अगस्त 2026}}</ref> === सितम्बर === * [[२ सितम्बर|2 सितंबर]] - 2026 एस्टोनियाई राष्ट्रपति चुनाव : एले मैडिस को रिइगीकोगु द्वारा एस्टोनिया का राष्ट्रपति चुना गया।<ref>{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Riigikogu presidential election votes set for early September |url=https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |access-date=2026-03-11 |website=ERR |language=en |archive-date=अप्रैल 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430024818/https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |url-status=live}}</ref> === अक्टूबर === [[File:Madrid - Demonstration for the right to housing - Fight for what is yours - 261008 201505.jpg | thumb | right | 8 अक्टूबर को [[मद्रिद]] में हाउसिंग को लेकर बड़े विरोध प्रदर्शन होंगे]] [[File:CCTV vision of Houthi attacks on Saudi airport.webm|thumb| 10 अक्टूबर को [[किंग खालिद हवाई अड्डा]] पर [[अक्तूबर २०२६ में सऊदी अरब के विमानक्षेत्रों पर आक्रमण|मिसाइल हमले]] का CCTV फुटेज]] [[File:Paris riots, 17 October 2026 - Firefighters extinguishing a burning car - JJxFile 0048 (2×1 cropped).jpg | thumb | right | 17 अक्टूबर को [[पेरिस]] में [[२०२६ फ़्रान्सीसी विद्यार्थी विरोध प्रदर्शन|दंगों]] के दौरान जलती हुई कार को बुझाते हुए एक फायरफाइटर]] [[File:CCTV 2026 Karak church shooting.png|thumb|23 अक्टूबर को 2026 करक चर्च के शूटर्स के बिल्डिंग में घुसने का CCTV फुटेज]] * [[२ अक्तूबर|2 अक्टूबर]] - [[जी७|जी7]] नेताओं ने वैश्विक [[डीज़ल]] आपूर्ति पर चर्चा करने के लिए एक आपातकालीन बैठक की और 100 मिलियन बैरल तेल जारी करने पर सहमति व्यक्त की, क्योंकि [[२०२६ इजरायल-अमेरिका का ईरान पर हमला|2026 के ईरान युद्ध]] से व्यवधान के बीच कीमतें रिकॉर्ड ऊंचाई पर पहुंच गईं।<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cqd0801d2y3vt |title=G7 leaders hold urgent meeting over diesel supply as UK prices hit record £2 a litre |date=2 अक्टूबर 2026 |website=बीबीसी न्यूज़|publisher=बीबीसी |accessdate=2 अक्टूबर 2026}}</ref> * [[३ अक्तूबर|3 अक्टूबर]] – 2026 लातवियाई संसदीय चुनाव : मौजूदा प्रधानमंत्री एंड्रीस कुलबर्ग की यूनाइटेड लिस्ट ने [[साएईमा]] में सीटों का बहुमत जीता।<ref>{{Cite web |title=Latvian Saeima elections 2026: Myths and Misconceptions |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/election/04.09.2026-latvian-saeima-elections-2026-myths-and-misconceptions.a661764/ |access-date=2026-09-04 |website=eng.lsm.lv |language=en}}</ref> * [[४ अक्टूबर|4 अक्टूबर]] – 2026 बोस्नियाई आम चुनाव आयोजित किए गए।<ref name="Bosnia">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/en/elections/2026|title=Stranica / dokument ne postoje|website=www.izbori.ba|access-date=अप्रैल 29, 2026|archive-date=अप्रैल 30, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430003735/https://www.izbori.ba/en/elections/2026|url-status=live}}</ref> * [[५ अक्टूबर|5 अक्टूबर]] – हौथी-सऊदी संघर्ष : [[तुर्की]], [[पाकिस्तान]] और [[सउदी अरब]], सऊदी अरब पर [[हूती आंदोलन|हूती हमलों]] के जवाब में [[मक्का संयुक्त रक्षा समझौता|मक्का रक्षा संधि]] को सक्रिय करने पर सहमत हुए।<ref>{{Cite web |title=Mecca alliance agrees to activate collective deterrence measures |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/5/mecca-alliance-agrees-to-activate-collective-deterrence-measures |access-date=2026-10-05 |website=अल जज़ीरा |language=en}}</ref> * [[६ अक्टूबर|6 अक्टूबर]] – 2026 कोसोवन राष्ट्रपति चुनाव : कोसोवो की विधानसभा ने जस्टिना शिरोका पुला को कोसोवो के नए राष्ट्रपति के रूप में चुना, जिससे 2025-2026 का राजनीतिक गतिरोध समाप्त हो गया।<ref>{{cite news |title=Kosovo Elects President Dodging New Political Deadlock |work=प्रिष्टिना इनसाइट|url=https://prishtinainsight.com/kosovo-elects-president-dodging-new-political-deadlock/ |date=7 अक्टूबर 2026}}</ref> * 6-12 [[६ अक्टूबर|अक्टूबर]] - हौथी-सऊदी संघर्ष : सऊदी अरब के [[रियाद]], आभा और [[दम्माम]] में [[हूती आंदोलन|हौथियों]] द्वारा [[अक्तूबर २०२६ में सऊदी अरब के विमानक्षेत्रों पर आक्रमण|हवाई अड्डों पर किए गए हमलों की श्रृंखला]] में कम से कम 20 लोग मारे गए और 350 से अधिक लोग घायल हो गए।<ref name=":2">{{Cite news |last=नेरीम|first=विवियन|last2=वार्ड|first2=यूआन|date=2026-10-10|title=Saudi Arabia’s Riyadh Airport Attacked Again, After Days of Houthi Strikes|url=https://www.nytimes.com/2026/10/10/world/middleeast/riyadh-airport-attack-energy-congress.html|access-date=2026-10-10|work=द न्यूयॉर्क टाइम्स|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-11 |title=Saudi Arabia's Riyadh airport hit by second Houthi strike in two days |url=https://www.bbc.com/news/articles/cr93znyk44e1o |access-date=2026-10-11 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web|url= https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-trump-us-attack-iran-ahead?id=137063637&entryId=137188731&utm_source=facebook&utm_medium=social&utm_campaign=dhfacebook&utm_content=null|title= At least 20 killed in week of attacks on Saudi airports, officials say |work=एबीसी न्यूज़ |date=2026-10-12|access-date=2026-10-12}}</ref> * 8-9 [[८ अक्तूबर|अक्टूबर]] - [[यमन]] जा रही एक प्रवासी नाव के [[जिबूती]] के तट पर पलट जाने से कम से कम 139 लोग मारे गए और 84 लापता हो गए।<ref>{{Cite news |last=मुरेथी|first=कार्लोस|date=2026-10-11 |title=At least 139 dead including children after migrant boat capsizes off Djibouti |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/11/deaths-migrant-boat-capsizes-djibouti |access-date=2026-10-11 |work=द गार्जियन |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> * 11–12 [[११ अक्टूबर|अक्टूबर]] [[१२ अक्तूबर|2026]] — फ्रांस में सैकड़ों सुपरमार्केटों की प्रशीतन प्रणालियों को निशाना बनाकर किए गए [[साइबर आक्रमण|साइबर हमले]] के कारण कई दुकानों के रेफ्रिजरेटरों और फ्रीजरों का तापमान लगभग 50 °C (122 °F) तक पहुँच गया। इसके परिणामस्वरूप बड़ी मात्रा में [[खाद्य विकृति|खाद्य सामग्री खराब]] हो गई और कुछ स्थानों पर आग लगने की घटनाएँ भी सामने आईं। इस हमले से करोड़ों [[यूरो]] के नुकसान की आशंका जताई गई। अन्य यूरोपीय देशों में भी संबंधित प्रणालियों की सुरक्षा को लेकर चिंता व्यक्त की गई। [[फ़्रान्स|फ्रांसीसी]] अधिकारियों ने घटना की जाँच शुरू की।<ref>{{Cite news|date=2026-10-12 |title=Hackers force French supermarket fridges to heat up to 50C in ‘unprecedented’ cyber-attack |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/12/cyber-attack-defrosts-refrigerators-france-supermarket-chains-intermarche-cooperative-u |access-date=2026-10-15 |work= द गार्जियन |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |last=मार्चंडन|first=लियो|last2=स्टारगार्डटर|first2=गैब्रियल|date=2026-10-12 |title=Hackers heat French supermarket fridges, sparking fires and spoiling food |url=https://www.reuters.com/business/retail-consumer/french-supermarket-chain-intermarche-hit-by-cyberattack-150-stories-targeted-2026-10-12/ |access-date=2026-10-15 |work=रॉयटर्स |language=en}}</ref> * 12–18 [[१२ अक्तूबर|अक्टूबर]] [[१८ अक्टूबर|2026]] — [[२०२६ ईरान युद्ध ईंधन संकट|ईरान से जुड़े युद्ध के आर्थिक प्रभावों]] और वैश्विक अर्थव्यवस्था की चुनौतियों पर चर्चा के बीच, [[अन्तर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष]] (IMF) और [[विश्व बैंक समूह|विश्व बैंक]] की वार्षिक बैठकें [[थाईलैण्ड]] की राजधानी बैंकॉक में आयोजित की गईं। इन बैठकों के साथ [[जी-20]] देशों के वित्त मंत्रियों और केंद्रीय बैंक के गवर्नरों की बैठकें भी हुईं।<ref>{{Cite web |last=पॉवर|first=जॉन|title=G20 finance ministers, central bankers gather amid fallout from Iran war |url=https://www.aljazeera.com/economy/2026/10/15/g20-finance-ministers-central-bankers-gather-amid-fallout-from-iran-war |access-date=2026-10-15 |website=अल जज़ीरा |language=en}}</ref> * 13–14 [[१३ अक्टूबर|अक्टूबर]] 2026 — [[तुर्की|तुर्किये]] के दक्षिणी अंताल्या प्रांत में केकोवा द्वीप के निकट पानी के भीतर की गई पुरातात्त्विक खुदाई में लगभग 4,700 वर्ष पुराने माने जाने वाले मिट्टी के भंडारण पात्र मिले। तुर्किये के संस्कृति मंत्री ने इस खोज को दुनिया के सबसे पुराने ज्ञात जहाज़ के अवशेषों से संबंधित बताया। हालाँकि, जहाज़ का लकड़ी का ढाँचा सुरक्षित नहीं मिला है। इस खोज से प्रारंभिक [[कांस्य युग]] में पूर्वी भूमध्यसागर में समुद्री व्यापार के बारे में महत्त्वपूर्ण जानकारी मिलने की उम्मीद है।<ref>{{Cite web |date=2026-10-14 |title=World's oldest shipwreck found off Kekova Island in Turkey |url=https://www.bbc.com/news/articles/c6gr80rk1yyko |access-date=2026-10-15 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> * [[१५ अक्टूबर|15 अक्टूबर]] 2026 — [[भार एवं मापों पर अन्तरराष्ट्रीय ब्यूरो|अंतरराष्ट्रीय भार एवं माप ब्यूरो]] (BIPM) द्वारा लीप सेकंड को समाप्त करने के निर्णय की खबर सामने आई। प्रस्तावित बदलाव के अनुसार, 20 मई 2027 से [[सार्व निर्देशांकित काल|समन्वित सार्वभौमिक समय]] (UTC) में नियमित लीप सेकंड जोड़ने की व्यवस्था समाप्त की जाएगी। इसके बाद [[अन्तरराष्ट्रीय परमाण्विक काल|परमाणु समय]] और पृथ्वी के घूर्णन पर आधारित समय के बीच अंतर धीरे-धीरे बढ़ने दिया जाएगा। भविष्य में इस अंतर को समायोजित करने के लिए लीप आवर जैसी व्यवस्था की संभावना पर चर्चा की गई है, लेकिन इसे तत्काल लागू होने वाली व्यवस्था नहीं समझना चाहिए।<ref>{{cite news |last1= सैम्पल|first1=इयान |title=How an accelerating Earth led experts to adopt the leap hour |url=https://www.theguardian.com/science/2026/oct/15/times-up-for-the-leap-second-as-scientists-swap-it-for-the-leap-hour |access-date=15 अक्टूबर 2026 |work= द गार्जियन |date=15 अक्टूबर 2026}}</ref> * [[१९ अक्टूबर|19 अक्टूबर]] - ** एंडोरा और सैन मैरिनो ने यूरोपीय संघ के साथ एक सहयोग समझौते पर हस्ताक्षर किए।<ref>{{cite news |title=EU agreement brings Andorra, San Marino into internal market |url=https://www.brusselstimes.com/eu-affairs/2368520/eu-agreement-brings-andorra-san-marino-into-internal-market?utm_term=Autofeed&utm_medium=Social&utm_source=Twitter |access-date=19 अक्टूबर 2026 |work=द ब्रसेल्स टाइम्स |date=19 अक्टूबर 2026}}</ref> ** [[सूडानी गृहयुद्ध (२०२३-वर्तमान)|सूडानी गृह युद्ध]]: विवादित अबेई क्षेत्र के एक बाजार पर ड्रोन हमले में कम से कम 220 लोग मारे गए।<ref>{{Cite web |date=2026-10-20 |title=Sudan army drones hit mourners and fuel market killing more than 300 people, sources say |url=https://www.bbc.com/news/articles/cr3el70jz1nqo |access-date=2026-10-23 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=पोस्ट|first=सूडान्स|date=2026-10-20 |title=Abyei drone attack death toll reaches 220 |url=https://www.sudanspost.com/abyei-drone-attack-death-toll-reaches-220/ |access-date=2026-10-23 |website=सूडान्स पोस्ट|language=en-US}}</ref> * [[२० अक्टूबर|20 अक्टूबर]] – [[पीएचपी२शेल]]: [[पीएचपी]], जो [[वर्ल्ड वाइड वेब]] पर ज़्यादातर इस्तेमाल होने वाली प्रोग्रामिंग भाषा है, में दो बड़ी कमज़ोरियों की जानकारी ऑनलाइन लीक हो गई है, जिससे इमरजेंसी सिक्योरिटी अनाउंसमेंट की गई है। दुनिया भर की वेबसाइट्स को एहतियात के तौर पर कुछ समय के लिए ऑफ़लाइन कर दिया गया है, जबकि सरकारें साइबर सिक्योरिटी वॉर्निंग जारी कर रही हैं और डेवलपर्स पैच रिलीज़ कर रहे हैं।<ref>{{cite web |title=Today's PHP Security Release, and How We're Strengthening PHP Security |url=https://thephp.foundation/blog/2026/10/21/todays-php-security-release-and-how-were-strengthening-php-security/ |website=PHP फ़ाउंडेशन |date=21 अक्टूबर 2026 |access-date=23 अक्टूबर 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=बूथ|first1=रॉबर्ट|last2=डाउन|first2=आयशा|title=Flaw in PHP computer language leads to shutdown of websites around world |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/oct/21/flaw-in-php-computer-language-leads-to-shutdown-of-websites-around-world |work=द गार्जियन |date=21 अक्टूबर 2026 |access-date=23 अक्टूबर 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1= सैटर|first1=राफेल|last2=मार्चंडन|first2=लियो|last3=घोष|first3=कंज्यिक|last4=परदेसी|first4=राजवीर|title=Government websites go dark after AI-discovered flaw sparks security scramble |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/eu-agency-warns-websites-may-need-be-taken-offline-php-prepares-patches-2026-10-21/ |work=रॉयटर्स |date=21 अक्टूबर 2026 |access-date=23 अक्टूबर 2026}}</ref> * [[२४ अक्टूबर|24 अक्टूबर]] – जूनियर यूरोविज़न सांग प्रतियोगिता 2026 अत्तार्ड, माल्टा में आयोजित की गई।<ref>{{cite web |title=Junior Eurovision |url=https://www.eurovision.com/junior-eurovision/ |website=यूरोविज़न |access-date=13 मई 2026 |archive-date=मई 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516211055/https://www.eurovision.com/junior-eurovision/ |url-status=live }}</ref> * [[२५ अक्टूबर|25 अक्टूबर]] ** 2026 ब्राज़ील के आम चुनाव : पूर्व राष्ट्रपति [[जैर बोल्सनारो]] के बेटे फ्लेवियो बोल्सोनारो, मौजूदा राष्ट्रपति [[लुइज़ इंसियो लूला दा सिल्वा]] के खिलाफ पहले राउंड में आगे चल रहे हैं। दक्षिणपंथी पार्टियों ने चैंबर ऑफ़ डेप्युटीज़ और फ़ेडरल सीनेट में बहुमत हासिल किया।<ref>{{cite web |last=वेल्स|first=इओन|url=https://www.bbc.com/news/articles/ck1l34ed592no |title=Brazil election goes to run-off as right-wing Flávio Bolsonaro wins first round |website=बीबीसी न्यूज़ |date=4 अक्टूबर 2026 |access-date=4 अक्टूबर 2026}}</ref> ** 2026 में बुल्गारिया के राष्ट्रपति चुनाव होंगे।<ref>{{Cite news |date=6 मार्च 2026 |title=Osmani shpërndan Kuvendin: Këtu na sollën njerëz me qëllime të rrezikshme |language=sq |url=https://www.koha.net/arberi/presidentja-mban-konference?fbclid=IwY2xjawQXfKNleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFhc2dEM3FGM1RrajZ4cmtOc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHvaC23zlFCKLjx7GGDWHzGSV_vlap3vbhP4rOAGJ7Iffm-pQNOSnM_CPGAKk_aem_kbqBRMClUJATDX7CJxx6Ag|access-date=6 मार्च 2026 |newspaper=Koha.net}}</ref> ** 2026 सर्बियाई संसदीय चुनाव आयोजित किया जाता है।<ref>{{cite web |website=[[डॉयचे वेले]] |url=https://www.dw.com/en/serbia-dissolves-parliament-as-snap-elections-called/a-79200868 |title=Serbia dissolves parliament as snap elections called |date=9 सितंबर 2026 |access-date=9 सितंबर 2026|last=रेनोसो|first=एमिलियो}}</ref> === नवम्बर === === दिसम्बर === == अनुमानित और निर्धारित घटनाएँ == * [[२७ अक्टूबर|27 अक्टूबर]] – 2026 के इजरायली विधायी चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{Cite news|last1=एटिंजर|first1=अमीर|date=16 जुलाई 2026 |title=Israel heads to election on October 27 after Knesset dissolves itself |url=https://www.ynetnews.com/article/h1nremv4gl |access-date=16 जुलाई 2026 |work=Ynet|language=en-US}}</ref> * [[३१ अक्टूबर|31 अक्टूबर]] – [[१३ नवम्बर|13 नवंबर]] – 2026 ग्रीष्मकालीन युवा ओलंपिक का आयोजन सेनेगल के [[डाकार]] में होगा।<ref>{{Cite news |last=मिलर|first=कॉलिन|date=2025-12-12 |title=Russian and Belarusian Athletes Should Compete Under National Flags at Youth Level, says IOC |url=https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |access-date=2025-12-18 |work=द न्यूयॉर्क टाइम्स |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=दिसंबर 13, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213213613/https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |url-status=live }}</ref> * [[३ नवम्बर|3 नवंबर]] – 2026 के संयुक्त राज्य अमेरिका के मध्यावधि चुनाव होंगे।<ref>{{cite news |last1= स्टीन|first1=क्रिस|last2=लेविन|first2=सैम|last3=विदरस्पून|first3=एंड्रयू|title=Midterm 'blue wave' could block Trump's agenda and launch investigations – here's what's at stake |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/feb/28/midterms-democrats-house-senate |access-date=7 अप्रैल 2026 |work=द गार्जियन |date=28 फरवरी 2026}}</ref> * 6-21 [[६ नवम्बर|नवंबर]] - उद्घाटन राष्ट्र चैम्पियनशिप - उत्तरी गोलार्ध श्रृंखला - आयोजित की जाएगी।<ref name="nations_championship">{{Cite web|url=https://nationschampionshiprugby.com/en|title=Nations Championship}}</ref> * [[७ नवम्बर|7 नवंबर]] – न्यूजीलैंड में 2026 के आम चुनाव होने निर्धारित हैं।<ref>{{cite news |url= https://www.rnz.co.nz/news/political/584605/watch-live-prime-minister-christopher-luxon-announces-election-day-2026-date |title=As it happened: Election to be held on 7 November, Christopher Luxon announces |date=21 जनवरी 2026 |access-date=21 जनवरी 2026 |work=रेडियो न्यूजीलैंड }}</ref> * 10-12 [[१० नवम्बर|नवंबर]] - 2026 आसियान शिखर सम्मेलन फिलीपींस में आयोजित होने वाला है।<ref>{{Cite web |title=ASEAN 2026 Homepage |url=https://asean2026.gov.ph/ |access-date=2026-07-31 |website=asean2026.gov.ph}}</ref> * [[१४ नवम्बर|14 नवंबर]] – यूरोविज़न सॉन्ग कॉन्टेस्ट एशिया का उद्घाटन [[बैंकॉक]], थाईलैंड में होने वाला है।<ref name="RulesEurovoix">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/03/31/eurovision-song-contest-asia-launches/|title=Eurovision Song Contest Asia Launches With Final in Bangkok This November|date=31 मार्च 2026|access-date=31 मार्च 2026|first=एंथोनी|last= ग्रेंजर|website=यूरोवोइक्स }}</ref> * [[१५ नवम्बर|15 नवंबर]] – 2026 केप वर्डे के राष्ट्रपति चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Legislative elections on May 17 and presidential elections on November 15 – President of the Republic |url=https://inforpress.cv/en/legislative-elections-on-may-17-and-presidential-elections-on-november-15-president-of-the-republic |access-date=2026-03-02 |website=इन्फोरप्रेस }}</ref> * [[२९ नवम्बर|29 नवंबर]] – 2026 के स्पेनिश आम चुनाव होने वाले हैं।<ref name="EP051026">{{cite news |last1=एलोर्डी क्यू|first1=कार्लोस|last2=हर्मिडा|first2=ज़ोसे |date=5 अक्टूबर 2026 |url=https://elpais.com/espana/2026-10-05/sanchez-adelanta-las-elecciones-al-29-de-noviembre-necesitamos-una-mayoria-progresista-mucho-mas-amplia.html |title=Sánchez adelanta las elecciones al 29 de noviembre: “Necesitamos una mayoría progresista mucho más amplia” |language=es |newspaper=एल पेस |location=मैड्रिड |access-date=5 अक्टूबर 2026}}</ref> किफायती आवास को लेकर देशव्यापी विरोध प्रदर्शनों के जवाब में चुनाव समय से पहले बुलाए गए थे।<ref>{{Cite web |date=2026-10-05 |title=Spain's Prime Minister Pedro Sánchez calls early election |url=https://www.bbc.com/news/articles/cmdx39k49xw0o |access-date=2026-10-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> * 3-20 [[३ दिसम्बर|दिसंबर]] - [[२० दिसम्बर|2026]] यूरोपीय महिला हैंडबॉल चैंपियनशिप चेक गणराज्य, पोलैंड, रोमानिया, स्लोवाकिया और तुर्की में आयोजित होने वाली है।<ref>{{Cite web|url=https://www.eurohandball.com/en/news/en/organisers-for-women-s-ehf-euro-2026-confirmed/|title=Organisers for Women's EHF EURO 2026 confirmed|website=ईएचएफ |publisher= यूरोपीय हैंडबॉल महासंघ|date=8 मार्च 2024|access-date=अक्टूबर 23, 2025|archive-date=सितंबर 7, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250907203356/https://www.eurohandball.com/en/news/en/organisers-for-women-s-ehf-euro-2026-confirmed/|url-status=live}}</ref> * [[५ दिसम्बर|5 दिसंबर]] – 2026 में गाम्बिया में राष्ट्रपति चुनाव होने वाला है।<ref>{{Cite web|title=2026 presidential election set for Dec 5 – IEC Chairman|url=https://thepoint.gm/africa/gambia/headlines/2026-presidential-election-set-for-dec-5-iec-chairman|website=thepoint.gm|access-date=2025-11-28|language=en-US|date=2025-10-10}}</ref> * [[६ दिसम्बर|6 दिसंबर]] – अबू धाबी ग्रांड प्रिक्स का आयोजन निर्धारित है।<ref>{{Cite web | title=Abu Dhabi Grand Prix 2026 - F1 Race | url=https://www.formula1.com/en/racing/2026/united-arab-emirates | access-date=2026-08-01 | website=www.formula1.com}}</ref> * [[२२ दिसम्बर|22 दिसंबर]] – 2026 दक्षिण सूडानी आम चुनाव आयोजित होने वाले हैं, जो 2011 में देश की स्वतंत्रता के बाद पहला चुनाव होगा।<ref>{{Cite web |last=माचोल|first=डेंग|date=14 सितंबर 2024 |title=South Sudan postpones December elections by 2 years citing incomplete preparations |url=https://apnews.com/article/south-sudan-elections-postponed-10a4e41a1b967cc51ec52a354a86d489 |access-date=14 सितंबर 2024 |work=एसोसिएटेड प्रेस न्यूज़ |language=en-us |archive-date=जनवरी 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114013801/https://apnews.com/article/south-sudan-elections-postponed-10a4e41a1b967cc51ec52a354a86d489 |url-status=live}}</ref> * [[२६ दिसम्बर|26 दिसंबर]] - यदि इससे पहले कोई घटना न घटित होती है, तो 2026 के सर्बियाई राष्ट्रपति चुनाव इस तिथि से पहले ही आयोजित किए जाएंगे। == नोबल पुरस्कार == * [[रसायन शास्त्र में नोबेल पुरस्कार|रसायन विज्ञान]] – हेनरी बी. कागन और केंसो सोई, असममित [[कार्बनिक संश्लेषण]] में गैर-रेखीय प्रभावों और स्व-उत्प्रेरण की खोज के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 7, 2026 |title=Nobel Prize in Chemistry 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 7, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[अर्थशास्त्र में नोबेल पुरस्कार|अर्थशास्त्र]] – रॉबर्ट ई. हॉल और माइकल वुडफोर्ड, [[आर्थिक नीति|मैक्रोइकॉनॉमिक स्थिरीकरण]] के माइक्रोइकॉनॉमिक आधारों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 12, 2026 |title=Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 12, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[साहित्य में नोबेल पुरस्कार|साहित्य]] – [[ऐनी कार्सन]], उनके साहसिक और आविष्कारशील कार्यों के लिए , जिन्होंने शास्त्रीय परंपरा के साथ चंचल संवाद में समकालीन साहित्य के लिए नए रूप बनाए हैं।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 8, 2026 |title=Nobel Prize in Literature 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 8, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[नोबल शांति पुरस्कार|शांति]] – [[नवी पिल्लै]], [[अन्तरराष्ट्रीय विधि|शांति और अंतर्राष्ट्रीय कानून]] को बढ़ावा देने के उनके प्रयासों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 9, 2026 |title=Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 9, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार|भौतिकी]] – फ्रांसिस हाल्ज़ेन , आइसक्यूब न्यूट्रिनो वेधशाला में निर्णायक योगदान और खगोल भौतिकी मूल के उच्च-ऊर्जा [[न्यूट्रिनो]] की खोज के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 6, 2026 |title=Nobel Prize in Physics 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 6, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[शरीरक्रिया विज्ञान या चिकित्सा में नोबेल पुरस्कार|फिजियोलॉजी या मेडिसिन]] - कार्ल डीसेरोथ , पीटर हेगेमैन और जॉर्ज नागल , प्रकाश-गेटेड आयन चैनलों और ऑप्टोजेनेटिक्स से संबंधित उनकी खोजों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 5, 2026 |title=Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 5, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:2026]] ak1qgzpv19llykjtcsopu930sj2hoqk पंडित उमराव दत्त शर्मा 0 1620169 6632574 6631198 2026-10-24T16:35:30Z ~2026-56341-12 954705 /* जीवनी */ 6632574 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=जनवरी 2026}} {{जीवनी स्रोत कम|date=जनवरी 2026}} {{प्रसंग|date=जनवरी 2026}} {{प्राथमिक स्रोत|date=जनवरी 2026}} }} {{Infobox officeholder |name = वैद्य उमराव दत्त शर्मा |title = [[भारद्वाज_गोत्र|भारद्वाज]] ब्राह्मण वंश | nickname = कविराज उमराव दत्त वैद्य |image = [[File:Umrao Dutt Sharma ( Also known as Umrao Dutt Ved).jpg|thumb|Umrao Dutt Sharma (Umrao Dutt Ved)]] |caption = |office1 = विधायक - [[बड़ौत]], [[उत्तर प्रदेश]] |successor1 = |term1 = 1952 से 1957 (उत्तरप्रदेश विधानसभा सदस्य) |order2 = उमराव दत्त वैद्य वंश |office2 = |predecessor2 = मांडू |successor2 = शशिकांत शर्मा |term2 = | father = मांडू | spouse = मंगला देवी | children = शशिकांत शर्मा (पुत्र), सुशीला शर्मा (पुत्री) |birth_place = कसेरवा कला, शामली |birth_date = 1916 |death_place = बड़ौत |death_date = 1977 |alma_mater = }} '''पंडित उमराव दत्त शर्मा''' जिन्हें उमराव दत्त वैद्य के नाम से भी जाना जाता हैं, एक सम्मानित स्वतंत्रता सेनानी, कुशल वैद्य थे और बड़ौत के प्रथम विधायक रहे।<ref name=" 1952 MLA Umrao Dutt Vediya ">{{cite news|title= उमराव दत्त शर्मा और बड़ौत विधानसभा|publisher= website|access-date=Dec 25, 2021|url=https://www.aajtak.in/elections/up-assembly-elections/story/baraut-assembly-seat-up-election-2022-bjp-congress-sp-bsp-ntc-1380277-2021-12-25}}</ref> == जीवनी == '''पंडित उमराव दत्त शर्मा''' जिन्हें उमराव दत्त वैद्य के नाम से भी जाना जाता हैं एक सम्मानित स्वतंत्रता सेनानी और कुशल वैद्य थे,उनका जन्म सन 1916 में शामली के पास गांव कसेरवा कला में हुआ था। उनके पिता मांडू राम जी उनके स्वतंत्रता क्रांतिकारी विचारधारा से सहमत नहीं थे इसलिए सन 1937 में उमराव दत्त शर्मा जी अपनी पत्नी मंगला देवी और एक वर्षीय पुत्र शशिकांत के संग कसेरवा कला गांव को त्याग के बड़ौत शहर में आकर बस गए, उनकी भगवान महावीर मार्ग पर श्री कृष्णायुर्वेदिक औषधालय नाम से क्लिनिक थी जहां पर स्वतंत्रता सेनानी गण उनसे मुलाकात करते थे। उनकी पत्नी का नाम मंगला देवी था जिनसे उनको एक पुत्र '''शशिकांत शर्मा''' और एक पुत्री '''सुशीला शर्मा''' थी। सन 1977, दिनांक 1 फ़रवरी को उमराव दत्त शर्मा जी का स्वर्गवास उनके मेरठ रोड बड़ौत पर स्थित निजी आवास मंगला विला पर हुआ, उनकी अतिम यात्रा में इंदिरा गांधी के दोनों पुत्र संजय गांधी और राजीव गांधी दोनों सम्मिलित हुआ थे तथा चौधरी चरण सिंह भी शामिल हुए थे।<ref name=" उमराव दत्त शर्मा इतिहास">{{cite news|title= उमराव दत्त शर्मा इतिहास|publisher=India Today website|access-date=1 October 2025|url=https://www.indiatoday.in/amp/elections/assembly/uttar-pradesh/baraut-constituency-result-24551}}</ref> == राजनीति== पंडित '''उमराव दत्त शर्मा जी''' ने पंडित जवाहरलाल नेहरू के विशेष आग्रह पर सन 1951-1952 का विधानसभा चुनाव निर्दलीय लड़ने फैसला लिया जिसके बाद उन्होंने चुनाव में बड़ौत विधानसभा सीट भरी मतों से जीतकर क्षेत्र का पहला विधायक चुने जाने का ऐतिहासिक गौरव प्राप्त किया। यूपी में उनके बदौलत जमींदारी प्रथा का उन्मूलन हुआ और गरीबों को अधिकार मिला। किसानों के हित में पंडित उमराव दत्त शर्मा ने चौधरी चरण सिंह साथ मिलकर सन 1954 में उत्तर प्रदेश भूमि संरक्षण कानून बनाया और जिसे विधानसभा में पारित कराया में उमराव दत्त शर्मा जी की महत्वपूर्ण भूमिका रही। एक कार्यकाल के बाद 1957 में उन्होंने सक्रिय राजनीति से संन्यास ले लिया, लेकिन अपने जीवन के अंत (1977) तक वे बड़ौत और बागपत विधानसभा और लोक सभा की राजनीति के एक शक्तिशाली 'किंगमेकर' बने रहे, जिनके आशीर्वाद और समर्थन के बिना क्षेत्र में कोई भी चुनाव जीतना असंभव माना जाता था। उमराव दत्त शर्मा के समर्थन से, आचार्य दीपांकर 1952 में, रघुबीर सिंह 1957 में, शौकत हमीद खान 1962 में, आचार्य दीपांकर 1967 में, चौधरी विक्रम सिंह 1969 में, सत्यपाल मलिक 1974 में और इस्माइल 1977 में बागपत विधायक बने। साथ ही बड़ौत से आचार्य दीपांकर 1957 में , मूलचंद शास्त्री 1962 में, चौधरी विक्रम सिंह 1969 में बड़ौत के विधायक बने। साथ ही सन 1970 में, प्रधानमंत्री इंदिरा गांधी ने बागपत लोकसभा सीट पर रणनीतिक चर्चा के लिए शर्मा जी को विशेष रूप से दिल्ली आमंत्रित किया था। उनकी सहमति के बाद कांग्रेस ने राम चंद्र विकल को उम्मीदवार बनाया, जिनके चुनावी अभियान की कमान संभालकर शर्मा जी ने पार्टी को बड़ी जीत दिलाई। सन 1977 में उमराव दत्त शर्मा जी का स्वर्गवास उनके मेरठ रोड बड़ौत पर स्थित निजी आवास मंगला विला पर हुआ, उनकी अतिम यात्रा में इंदिरा गांधी के दोनों पुत्र संजय गांधी और राजीव गांधी दोनों सम्मिलित हुआ थे।<ref name=" 1952 Election Results ">{{cite news|title= 1952 Election Results|publisher=[[भारतीय निर्वाचन आयोग|Election Commission of India]] website|access-date=1 October 2015|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1952/StatRep_UP_1952.pdf}}</ref><ref name=" बड़ौत विधानसभा इतिहास">{{cite news|title= बड़ौत विधानसभा इतिहास|publisher=India Today website|access-date=1 October 2025|url=https://www.indiatoday.in/amp/elections/assembly/uttar-pradesh/baraut-constituency-result-24551}}</ref> == उत्तराधिकारी व वंशावली == पंडित उमराव दत्त शर्मा का विवाह मंगला देवी से हुआ, पंडित उमराव दत्त शर्मा जी के पुत्र शशिकांत शर्मा का विवाह कुसुम कुमारी से हुआ, पंडित उमराव दत्त शर्मा के पौत्र सुधांशु भूषण शर्मा का विवाह कविता शर्मा से हुआ, पंडित उमराव दत्त शर्मा के परपौत्र [[शांतनु भारद्वाज]] और कार्तिकेय भारद्वाज है। वर्तमान में '''उमराव दत्त शर्मा''' जी के उत्तराधिकारी '''शांतनु भारद्वाज''' है। शांतनु भारद्वाज जी पेशे से भारत में वित्तीय और विधि सलाहकार है और आज भी बड़ौत में वह अपने पैतृक घर मंगला विला में रहते है। j464hi4hat84h319l3tk6z9ekviz1wo 15.एआई 0 1620192 6632864 6630068 2026-10-25T05:22:49Z Pkrs1 881654 अत्यधिक स्पेस हटाए 6632864 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक जालस्थल | name = 15.एआई | logo = 15chill.png | logo_size = | logo_caption = वेबसाइट का लोगो | type = [[कृत्रिम बुद्धि|कृत्रिम बुद्धिमत्ता]], [[वाक् संश्लेषण]] | language = [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] | owner = [[15 (सॉफ्टवेयर इंजीनियर)|15]] | founder = 15 | url = [https://15.dev/ 15.dev] (पूर्व में [https://15.ai/ 15.ai]) | commercial = नहीं | registration = आवश्यक नहीं | launched = मार्च 2020 | current_status = बंद }} '''15.एआई''' (15.ai) एक शोध परियोजना और निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक [[वेब ऐप्लीकेशन|वेब अनुप्रयोग]] था, जो [[कृत्रिम बुद्धि|कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] की मदद से लोकप्रिय मीडिया के काल्पनिक पात्रों की आवाज़ में लिखित पाठ का [[वाक् संश्लेषण|वाचन करता था]]।<ref name="Clayton">{{cite web |last=Clayton |first=Natalie |title=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool |url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/ |website=PC Gamer |date=2021-01-19 |language=en}}</ref><ref name="Williams">{{cite web |last=Williams |first=Demi |title=Voiceverse NFT admits to taking voice lines from non-commercial service |url=https://www.nme.com/news/voiceverse-nft-admits-to-taking-voice-lines-from-non-commercial-service-3140663 |website=NME |date=2022-01-18 |language=en}}</ref><ref name="Kurosawa">{{cite web |last=Kurosawa |first=Yuki |title=ゲームキャラ音声読み上げソフト「15.ai」公開中。『Undertale』や『Portal』のキャラに好きなセリフを言ってもらえる |trans-title=गेम पात्रों की आवाज़ में पाठ पढ़ने वाला सॉफ़्टवेयर 15.ai उपलब्ध; अंडरटेल और पोर्टल के पात्रों से मनचाहे संवाद बुलवाइए |url=https://automaton-media.com/articles/newsjp/20210119-149494/ |website=AUTOMATON |date=2021-01-19 |language=ja |quote=マサチューセッツ工科大学卒業生の技術者15氏は現在、テキスト読み上げソフト「15.ai」の最新バージョンを公開中だ。…本プロジェクトはマサチューセッツ工科大学の学部研究機会プログラムの一環として発展を遂げてきた。 |trans-quote=मैसाचुसेट्स प्रौद्योगिकी संस्थान से स्नातक इंजीनियर 15 पाठ-वाचन सॉफ़्टवेयर 15.ai का नवीनतम संस्करण उपलब्ध करा रहे हैं। … यह परियोजना मैसाचुसेट्स प्रौद्योगिकी संस्थान के स्नातक अनुसंधान अवसर कार्यक्रम के तहत विकसित हुई है।}}</ref> इसे मार्च 2020 में शुरू किया गया था और इसके निर्माता [[15 (सॉफ्टवेयर इंजीनियर)|15]] [[छद्मनाम]] से जाने जाने वाले शोधकर्ता थे, जिन्होंने [[मैसाचुसेट्स प्रौद्योगिकी संस्थान]] में स्नातक की पढ़ाई के दौरान इसकी तकनीक विकसित करनी शुरू की थी।<ref name="TheBatch">{{cite web |title=Voice Cloning for the Masses |url=https://charonhub.deeplearning.ai/voice-cloning-for-the-masses/ |website=The Batch |publisher=DeepLearning.AI |date=2020-04-01 |language=en}}</ref><ref name="Kurosawa"/><ref name="AIM">{{cite web |author=Anirudh VK |title=Deepfakes Are Elevating Meme Culture, But At What Cost? |url=https://analyticsindiamag.com/ai-features/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost |website=Analytics India Magazine |year=2023 |language=en |quote=While AI voice memes have been around in some form since ‘15.ai’ launched in 2020, the recent launch of Eleven Labs’ AI speech synthesiser has supercharged this trend.}}</ref> यह [[जनरेटिव कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] के मुख्यधारा में आए शुरुआती अनुप्रयोगों में से एक था<ref name="Ruiz">{{cite report |last1=Ruiz |first1=P. |last2=Pattenhouse |first2=M. |last3=Shell |first3=A. |last4=Dallas |first4=D. |last5=Liberman |first5=B. |last6=Karim |first6=S. |title=AI Literacy in PK-12 Education |series=Implementing AI Literacy Across Learning Environments: A Series of Briefs |publisher=Digital Promise |year=2025 |page=20 |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED678838.pdf |doi=10.51388/20.500.12265/269 |language=en}}</ref> और इसे [[इंटरनेट मीम|मीम]] तथा [[सामग्री निर्माण]] में [[वॉइस क्लोनिंग|एआई वॉइस क्लोनिंग]] को सबसे पहले लोकप्रिय बनाने का श्रेय दिया जाता है।<ref name="AIM"/><ref name="Clayton"/><ref name="IGNOU">{{cite book |chapter=इकाई 11: वाक्, वक्ता पहचान एवं वाक् संश्लेषण |title=संगणकीय भाषाविज्ञान के कार्यशील क्षेत्र |publisher=इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय |location=नई दिल्ली |page=138 |chapter-url=https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/113383/1/Unit-11.pdf |via=eGyanKosh |language=hi |access-date=2026-10-16 |quote=‘15.ai’ का उपयोग अक्सर विभिन्न फैंडम में सामग्री निर्माण के लिए किया जाता है}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{कंप्यूटर-आधार}} [[श्रेणी:कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] qe1bohm3et368w5wdwouuds4kuyvnhv अधिसेकण्ड 0 1620239 6632821 6631143 2026-10-25T04:14:15Z स्वर्ण 883468 6632821 wikitext text/x-wiki [[File:Leapsecond2016.png|अंगूठाकार|अन्तिम अधिसेकण्ड के समय, ३१ दिसम्बर २०१६ को, time.gov से लिए गए [[सार्व निर्देशांकित काल|समन्वित सार्वभौमिक समय]] घड़ी का [[स्क्रीनशॉट]] (पर्दापटल-चित्र)।]] [[File:Leapsecond.ut1-utc.svg|अंगूठाकार|प्रेक्षित सौर समय तथा समन्वित सार्वभौमिक समय के मध्य अन्तर दर्शाने वाला आलेख। असन्ततियाँ अधिसेकण्डों के संगत हैं।]] '''अधिसेकण्ड''', '''अधिक्षण''', '''अधिसानिया''' ({{Langx|en|leap second|italic=no}}, ''लीप सेकंड'') अथवा '''अन्तर्संयोजित सेकण्ड''' ({{Langx|en|intercalary seconds|italic=no}}), १९७२ से २०१६ के मध्य [[सार्व निर्देशांकित काल|समन्वित सार्वभौमिक समय]] (यूटीसी) में यदा-कदा लागू किए गए एक-[[सेकण्ड]] के समायोजन थे, जिनका उद्देश्य [[अन्तरराष्ट्रीय परमाण्विक काल|अन्तर्राष्ट्रीय परमाणु समय]], जो [[परमाणु घड़ी|परमाणु घड़ियों]] द्वारा यथार्थ रूप से मापा जाता है, तथा प्रेक्षित [[सौर समय]], जो [[पृथ्वी]] के घूर्णन की अनियमितताओं एवं दीर्घकालिक मन्दन के कारण परिवर्तित होता है, के मध्य अन्तर को समायोजित करना था। समन्वित सार्वभौमिक समय मानक, जो अन्तर्राष्ट्रीय समयपालन हेतु व्यापक रूप से प्रयुक्त तथा अधिकांश देशों में नागरिक समय के सन्दर्भ के रूप में प्रयुक्त होता है, अन्तर्राष्ट्रीय परमाणु समय का उपयोग करता है और परिणामतः प्रेक्षित सौर समय से आगे चलता है, यदि आवश्यकतानुसार उसे प्रेक्षित सौर समय पर पुनःस्थापित न किया जाए: मानक ने ±०.९ सेकण्ड का परम अनुमत विचलन निर्धारित किया। विचलन-सीमा प्राप्त होने पर यह समायोजन प्रदान करने हेतु अधिसेकण्ड-व्यवस्था विद्यमान थी। अधिसेकण्ड १९७२ में प्रवर्तित किया गया। उस समय समन्वित सार्वभौमिक समय अन्तर को प्रबन्धित करने की पूर्ववर्ती विधियों के कारण अन्तर्राष्ट्रीय परमाणु समय से १० सेकण्ड पीछे रह चुका था। समग्रतः समन्वित सार्वभौमिक समय में २७ अधिसेकण्ड जोड़े गए, अन्तिम ३१ दिसम्बर २०१६ को हुआ; अतः जनवरी २०१७ से समन्वित सार्वभौमिक समय तथा अन्तर्राष्ट्रीय परमाणु समय के मध्य अन्तर ३७ सेकण्ड रहा है। सभी धनात्मक अधिसेकण्ड थे, जो समन्वित सार्वभौमिक समय के दिवस में एक सेकण्ड जोड़ते थे; ऋणात्मक अधिसेकण्ड सैद्धान्तिक रूप से सम्भव था, तथापि कोई भी कभी घटित नहीं हुआ।<ref name="Martin-2024">{{Cite magazine|first=Cassie|last=Martin|date=19 January 2024|title=50 years ago, timekeepers deployed the newly invented leap second|url=https://www.sciencenews.org/article/50-years-ago-leap-second|magazine=[[Science News]]}}</ref> यतः पृथ्वी की घूर्णन गति जलवायु-सम्बन्धी एवं भूवैज्ञानिक घटनाओं के प्रति परिवर्तित होती है, अतः समन्वित सार्वभौमिक समय के अधिसेकण्ड अनियमित अन्तरालों पर स्थित थे तथा यथार्थतः पूर्वानुमेय नहीं थे।<ref>{{cite web|url=https://www.iers.org/IERS/EN/Science/EarthRotation/EarthRotation.html|title=IERS science background|date=2013|publisher=[[IERS]]|access-date=6 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160829050135/https://www.iers.org/IERS/EN/Science/EarthRotation/EarthRotation.html|archive-date=29 अगस्त 2016|url-status=dead}}</ref> अधिसेकण्ड अन्तर्निवेशन का निर्णय अन्तर्राष्ट्रीय पृथ्वी घूर्णन एवं सन्दर्भ प्रणाली सेवा द्वारा सामान्यतः लगभग छह मास पूर्व लिया जाता था, जिससे यह सुनिश्चित हो सके, समन्वित सार्वभौमिक समय तथा प्रेक्षित सौर समय के मध्य अन्तर ±०.९ सेकण्ड की विचलन-सीमा को न अतिक्रमित करे।<ref name="BulletinC49">{{cite web|url=http://hpiers.obspm.fr/eoppc/bul/bulc/bulletinc.49|title=Bulletin C 49|last=Gambis|first=Daniel|date=5 January 2015|publisher=[[IERS]]|access-date=5 January 2015}}</ref> यह प्रथा विघटनकारी थी, विशेषतः आधुनिक अंकीय प्रणालियों में, जिन्हें सतत तथा यथार्थ समयचिह्नन अपेक्षित होता है। यतः सभी प्रणालियों ने अधिसेकण्ड समायोजन एकरूपता से लागू नहीं किए, अतः कतिपय संगणनात्मक, जालकर्म-सम्बन्धी तथा उपग्रह-आधारित प्रणालियों में विसंगतियाँ उत्पन्न हुईं।<ref>{{cite journal|last1=Finkleman|first1=David|last2=Allen|first2=Steve|last3=Seago|first3=John|last4=Seaman|first4=Rob|last5=Seidelmann|first5=P. Kenneth|year=2011|title=The Future of Time: UTC and the Leap Second|url=https://www.americanscientist.org/article/the-future-of-time-utc-and-the-leap-second|journal=[[American Scientist]]|volume=99|issue=4|pages=312–319|arxiv=1106.3141|doi=10.1511/2011.91.312|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131215944/https://www.americanscientist.org/article/the-future-of-time-utc-and-the-leap-second|archive-date=31 जनवरी 2022|access-date=18 अक्तूबर 2026|url-status=dead}}</ref> १५ अक्तूबर २०२६ को [[भार एवं मापन पर सामान्य सम्मेलन|भार एवं मापों पर सामान्य सम्मेलन]] ने २० मई २०२७ से प्रभावी रूप से भावी अधिसेकण्डों के योग अथवा व्यवकलन को बन्द करने तथा परम अनुमत विचलन की सीमा को एक घण्टा तक बढ़ाने हेतु मतदान किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bipm.org/en/cgpm-2026/resolution-5|title=Resolution 5 of the 28th CGPM (2026) On the technical actions needed to ensure the continuity of UTC|access-date=15 Oct 2026}}</ref> == सम्बन्धित विषय == * [[अधिवर्ष]] == सन्दर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == अग्रिम पठन == * {{Cite news|title=Savouring the last leap second in history|last=Ahuja|first=Anjana|date=30 October 2005|work=[[New Straits Times]]|page=F10|author-link=Anjana Ahuja}} *   * {{Cite journal|last=Finkleman|first=David|last2=Allen|first2=Steve|last3=Seago|first3=John|last4=Seaman|first4=Rob|last5=Seidelmann|first5=P. Kenneth|year=2011|title=The Future of Time: UTC and the Leap Second|url=https://www.americanscientist.org/article/the-future-of-time-utc-and-the-leap-second|journal=[[American Scientist]]|volume=99|issue=4|pages=312–319|arxiv=1106.3141|doi=10.1511/2011.91.312|s2cid=118403321|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131215944/https://www.americanscientist.org/article/the-future-of-time-utc-and-the-leap-second|archive-date=31 जनवरी 2022|access-date=18 अक्तूबर 2026|url-status=dead}} * {{Cite journal|last=Kamp|first=Poul-Henning|year=2011|title=The One-Second War|url=https://archive.org/details/association-for-computing-machinery-communications_2011-05_54_5/page/44|journal=[[Communications of the ACM]]|volume=54|issue=5|pages=44–48|doi=10.1145/1941487.1941505|doi-access=free}} * {{Cite book|title=TIME From Earth Rotation to Atomic Physics|last=McCarthy|first=Dennis D.|last2=Seidelmann|first2=P. Kenneth|publisher=[[Wiley-VCH]]|year=2009|isbn=978-3527407804|location=[[Weinheim]]|doi=10.1002/9783527627943|author-link=Dennis McCarthy (scientist)}} [[श्रेणी:विज्ञान में समय]] [[श्रेणी:समयपालन]] jqhfqh00l673gzvmunvyjvw3zxwmldx चथमंगलम 0 1620285 6632848 6632002 2026-10-25T05:00:03Z Profpremnitcalicut 954861 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6632848 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = चाथमंगलम |other_name = Chathamangalam<br />ചാത്തമംഗലം |native_name_lang = ml |settlement_type = [[उपनगर]] |nickname = |image = |image_caption = |pushpin_label = |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|11.296|75.915|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[कोड़िकोड ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 90,402 |population_as_of = 2026 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 40.23 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = चाथमंगलमवासी, [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="चाथमंगलम जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=20 अक्टूबर 2026}}</ref> |government_type = [[पंचायत]] |governing_body = ज़िले [[पंचायत]]=[[कोष़िक्कोड]]; [[तालुक]]=[[कुन्नमंगलम]]; [[पंचायत समिति (ब्लॉक)]]=[[कुन्नमंगलम]] |subdivision_type5 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name5 = [[कुन्नमंगलम]] |subdivision_type4 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name4 = [[कोष़िक्कोड लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कोष़िक्कोड]] |elevation_m = 36 |elevation_footnotes = <ref name="topo">{{cite web |url=https://topographic-map.com |title=चाथमंगलम स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई, भूभाग |publisher=topographic-map.com |accessdate=20 अक्टूबर 2026}}</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 673601 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 495 |registration_plate = KL-11 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1061 [[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 95.03% (पुरुष: 97.53%, महिला: 92.28%) |blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी |blank4_info_sec1 = {{convert|2493|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1145|km|mi}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|392|km|mi}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec2 = {{convert|659|km|mi}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] |blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> |blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] |blank2_info_sec2 = {{convert|3266|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://chathamangalampanchayat.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''चाथमंगलम''' ({{lang-ml|ചാത്തമംഗലം}})({{langx|en|Chathamangalam}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[कोड़िकोड ज़िले]] में स्थित एक नगर है। 'चाथमंगलम' शब्द की उत्पत्ति के संबंध में दो प्रमुख ऐतिहासिक दृष्टिकोण हैं। प्रथम मत के अनुसार, यह शब्द 'कुट्टिचाथन' से प्रेरित है, क्योंकि प्राचीन काल में यहाँ तांत्रिक साधना करने वाले परिवारों का निवास था, जिसके कारण इसे 'चाथन का निवास स्थान' या चाथमंगलम कहा गया। चेथुकडावु की ऐतिहासिक घटना: एक अन्य क्षेत्रीय किंवदंती के अनुसार, प्राचीन काल में 'चेथुकडावु' उत्सव के दौरान दो समूहों के बीच एक भीषण संघर्ष हुआ था। इस संघर्ष में हताहत हुए लोगों (पीड़ितों) को 'चाथमंगलम' कहा गया और जहाँ यह युद्ध लड़ा गया उसे 'पदनीलम' नाम दिया गया। नारनाथु भ्रांथन की कथा: स्थानीय जनश्रुतियों के अनुसार, यहाँ के प्राचीन 'चाथमंगलथप्पन मंदिर' (श्री कृष्ण मंदिर) की आधारशिला प्रसिद्ध पौराणिक चरित्र नारनाथु भ्रांथन द्वारा रखी गई थी, जिनका संबंध गुरुवायूर परंपरा से जोड़ा जाता है। आधुनिक इतिहास में चाथमंगलम ग्राम पंचायत का औपचारिक गठन 24 सितंबर 1956 को हुआ था। केट्टांगल का ऐतिहासिक महत्व: चाथमंगलम का मुख्य वाणिज्यिक केंद्र 'केट्टांगल' है। इसका नाम मूल रूप से 'केट्टूथांगल' था। प्राचीन काल में जब मुक्कम-कोझिकोड मार्ग पर श्रमिक और व्यापारी भारी वजन लेकर यात्रा करते थे, तब यह स्थान उनके विश्राम और भार को टिकाने (थांगल) का एक प्रमुख आश्रय स्थल हुआ करता था। यह क्षेत्र चारों ओर से नदियों से घिरा एक द्वीप-सदृश कृषि क्षेत्र है। इसके दक्षिण, पश्चिम और उत्तर दिशा में चेरुपुझा नदी बहती है, जबकि पूर्व में इरुवझिंजी नदी सीमा बनाती है। ये दोनों नदियाँ आगे चलकर केरल की प्रमुख चालियाड़ नदी में विलीन हो जाती हैं। यहाँ की स्थलाकृति में लेटराइट पहाड़ियाँ , ढलाऊ घाटियाँ और [[जलोढ़क]] मिट्टी से समृद्ध [[धान]] के खेत शामिल हैं। यहाँ का औसत वार्षिक वर्षपात अत्यधिक है जो लगभग 3,266 मिमी दर्ज किया जाता है। यह चाथमंगलम का एक अत्यंत शांत और प्राकृतिक रूप से समृद्ध हरित क्षेत्र है, जो अपनी स्थानीय जैव विविधता और ठंडी जलवायु के लिए जाना जाता है। सकेतम्: कला और सांस्कृतिक गतिविधियों का एक प्रमुख केंद्र, जो स्थानीय समुदायों को जोड़ने का कार्य करता है। चालियाड़ - इरुवझिंजी व्यू पॉइंट: यह चाथमंगलम के निकट एक मनोरम पर्यटन स्थल है जहाँ चालियाड़ और इरुवझिंजी नदियों का त्रिवेणी संगम देखा जा सकता है। यहाँ से सूर्यास्त और प्राकृतिक दृश्यों का विहंगम नजारा दिखाई देता है। यहाँ विभिन्न धार्मिक आस्थाओं का सह-अस्तित्व है, जिनमें प्रमुख हिंदू मंदिर निम्नलिखित हैं: चाथमंगलम श्री [[कृष्ण]] [[मन्दिर]], पूलाक्कोड: अत्यंत प्राचीन और दिव्य ऊर्जा से भरपूर मंदिर, जिसे चाथमंगलथप्पन भी कहा जाता है। कोट्टोल परादेवता मंदिर: पहाड़ियों पर स्थित एक प्राचीन 'कावू' जहां वार्षिक 'थिरा महोत्सव' अत्यधिक धूमधाम से मनाया जाता है। कूझिकोड [[धन्वन्तरि]] [[नरसिंह]] मूर्ति मंदिर: एक अनूठा पुरातात्विक विस्मय जहाँ भगवान नरसिंह का मुख पूर्व की ओर और धन्वन्तरि मूर्ति का मुख पश्चिम की ओर एक ही श्रीकोविल में स्थापित है। प्रमुख [[उत्सव]]: यहाँ नागाकाली, कुट्टिचाथन और भगवती थिरा उत्सव स्थानीय संस्कृति के अभिन्न अंग हैं। एक कृषि प्रधान गांव रहा है। यहाँ 'वेल्लनूर' जैसे क्षेत्र विशेष रूप से बड़े पैमाने पर केले की खेती के लिए प्रसिद्ध हैं। इसके अलावा धान और [[रबड़]] की खेती भी प्रमुख है। वाणिज्य : एनआईटी कालीकट के आने के बाद से केट्टांगल और चाथमंगलम की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से बदल गई है। यहाँ छात्रों और संकायों की उपस्थिति के कारण रियल एस्टेट, हॉस्टल, रसद और खाद्य जनित व्यापार का व्यापक विकास हुआ है। [[राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान, कालीकट]] - भारत का एक शीर्ष स्वायत्त इंजीनियरिंग संस्थान जो इसी पंचायत के कट्टांगल में स्थित है। चाथमंगलम कोझिकोड-मुक्कम रोड पर स्थित है। यह पश्चिम में कोझिकोड शहर (20 किमी) और पूर्व में मुक्कम (8 किमी) तथा थामरस्सेरी को जोड़ता है। राज्य राजमार्ग इस क्षेत्र को मजबूत कनेक्टिविटी प्रदान करते हैं। केरल राज्य सड़क परिवहन निगम और निजी बसें कोझिकोड के मफास्सिल बस स्टैंड और केएसआरटीसी टर्मिनल से नियमित अंतराल पर कट्टांगल और चाथमंगलम के लिए संचालित होती हैं। निकटतम रेलवे स्टेशन [[कोष़िक्कोड रेलवे स्टेशन]] है जो लगभग 22 किलोमीटर दूर है। निकटतम हवाई अड्डा [[कालीकट अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]], करिप्पुर है, जो यहाँ से लगभग 30 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। एनआईटी कालीकट के अनुसंधान विंग और विभिन्न स्टार्ट-अप इनक्यूबेटर्स की वजह से इस क्षेत्र को एक 'सॉफ्टवेयर और टेक्नोलॉजी सब-हब' के रूप में विकसित करने की योजनाएं हैं। इसके अलावा चलियाड़ नदी के किनारे रिवर-क्रूज़ पर्यटन और जलमार्ग को बढ़ावा देने के लिए भी राज्य सरकार बुनियादी ढांचे का विस्तार कर रही है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[कोड़िकोड ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:केरल के गाँव]] [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िले के गाँव]] kg024gigaak8x1ttwbm7fmuca5r18q0 6632891 6632848 2026-10-25T06:00:03Z Profpremnitcalicut 954861 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6632891 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = चाथमंगलम |other_name = Chathamangalam<br />ചാത്തമംഗലം |native_name_lang = ml |settlement_type = [[उपनगर]] |nickname = |image = |image_caption = |pushpin_label = |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|11.296|75.915|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[कोड़िकोड ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 90,402 |population_as_of = 2026 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 40.23 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = चाथमंगलमवासी, [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="चाथमंगलम जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=20 अक्टूबर 2026}}</ref> |government_type = [[पंचायत]] |governing_body = ज़िले [[पंचायत]]=[[कोष़िक्कोड]]; [[तालुक]]=[[कुन्नमंगलम]]; [[पंचायत समिति (ब्लॉक)]]=[[कुन्नमंगलम]] |subdivision_type5 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name5 = [[कुन्नमंगलम]] |subdivision_type4 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name4 = [[कोष़िक्कोड लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कोष़िक्कोड]] |elevation_m = 36 |elevation_footnotes = <ref name="topo">{{cite web |url=https://topographic-map.com |title=चाथमंगलम स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई, भूभाग |publisher=topographic-map.com |accessdate=20 अक्टूबर 2026}}</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 673601 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 495 |registration_plate = KL-11 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1061 [[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 95.03% (पुरुष: 97.53%, महिला: 92.28%) |blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी |blank4_info_sec1 = {{convert|2493|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1145|km|mi}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|392|km|mi}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec2 = {{convert|659|km|mi}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] |blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> |blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] |blank2_info_sec2 = {{convert|3266|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://chathamangalampanchayat.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''चाथमंगलम''' ({{lang-ml|ചാത്തമംഗലം}})({{langx|en|Chathamangalam}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[कोड़िकोड ज़िले]] में स्थित एक नगर है। 'चाथमंगलम' शब्द की उत्पत्ति के संबंध में दो प्रमुख ऐतिहासिक दृष्टिकोण हैं। प्रथम मत के अनुसार, यह शब्द 'कुट्टिचाथन' से प्रेरित है, क्योंकि प्राचीन काल में यहाँ तांत्रिक साधना करने वाले परिवारों का निवास था, जिसके कारण इसे 'चाथन का निवास स्थान' या चाथमंगलम कहा गया। चेथुकडावु की ऐतिहासिक घटना: एक अन्य क्षेत्रीय किंवदंती के अनुसार, प्राचीन काल में 'चेथुकडावु' उत्सव के दौरान दो समूहों के बीच एक भीषण संघर्ष हुआ था। इस संघर्ष में हताहत हुए लोगों (पीड़ितों) को 'चाथमंगलम' कहा गया और जहाँ यह युद्ध लड़ा गया उसे 'पदनीलम' नाम दिया गया। नारनाथु भ्रांथन की कथा: स्थानीय जनश्रुतियों के अनुसार, यहाँ के प्राचीन 'चाथमंगलथप्पन मंदिर' (श्री कृष्ण मंदिर) की आधारशिला प्रसिद्ध पौराणिक चरित्र नारनाथु भ्रांथन द्वारा रखी गई थी, जिनका संबंध गुरुवायूर परंपरा से जोड़ा जाता है। आधुनिक इतिहास में चाथमंगलम ग्राम पंचायत का औपचारिक गठन 24 सितंबर 1956 को हुआ था। केट्टांगल का ऐतिहासिक महत्व: चाथमंगलम का मुख्य वाणिज्यिक केंद्र 'केट्टांगल' है। इसका नाम मूल रूप से 'केट्टूथांगल' था। प्राचीन काल में जब मुक्कम-कोझिकोड मार्ग पर श्रमिक और व्यापारी भारी वजन लेकर यात्रा करते थे, तब यह स्थान उनके विश्राम और भार को टिकाने (थांगल) का एक प्रमुख आश्रय स्थल हुआ करता था। यह क्षेत्र चारों ओर से नदियों से घिरा एक द्वीप-सदृश कृषि क्षेत्र है। इसके दक्षिण, पश्चिम और उत्तर दिशा में चेरुपुझा नदी बहती है, जबकि पूर्व में इरुवझिंजी नदी सीमा बनाती है। ये दोनों नदियाँ आगे चलकर केरल की प्रमुख चालियाड़ नदी में विलीन हो जाती हैं। यहाँ की स्थलाकृति में [[लैटेराइट मृदा | लैटेराइट]] पहाड़ियाँ, ढलाऊ घाटियाँ और [[जलोढ़क]] मिट्टी से समृद्ध [[धान]] के [[खेत]] शामिल हैं। यहाँ का औसत वार्षिक वर्षपात अत्यधिक है जो लगभग 3,266 मिमी दर्ज किया जाता है। यह चाथमंगलम का एक अत्यंत शांत और प्राकृतिक रूप से समृद्ध हरित क्षेत्र है, जो अपनी स्थानीय जैव विविधता और ठंडी जलवायु के लिए जाना जाता है। सकेतम्: कला और सांस्कृतिक गतिविधियों का एक प्रमुख केंद्र, जो स्थानीय समुदायों को जोड़ने का कार्य करता है। चालियाड़ - इरुवझिंजी व्यू पॉइंट: यह चाथमंगलम के निकट एक मनोरम पर्यटन स्थल है जहाँ चालियाड़ और इरुवझिंजी नदियों का त्रिवेणी संगम देखा जा सकता है। यहाँ से सूर्यास्त और प्राकृतिक दृश्यों का विहंगम नजारा दिखाई देता है। यहाँ विभिन्न धार्मिक आस्थाओं का सह-अस्तित्व है, जिनमें प्रमुख हिंदू मंदिर निम्नलिखित हैं: चाथमंगलम श्री [[कृष्ण]] [[मन्दिर]], पूलाक्कोड: अत्यंत प्राचीन और दिव्य ऊर्जा से भरपूर मंदिर, जिसे चाथमंगलथप्पन भी कहा जाता है। कोट्टोल परादेवता मंदिर: पहाड़ियों पर स्थित एक प्राचीन 'कावू' जहां वार्षिक 'थिरा महोत्सव' अत्यधिक धूमधाम से मनाया जाता है। कूझिकोड [[धन्वन्तरि]] [[नरसिंह]] मूर्ति मंदिर: एक अनूठा पुरातात्विक विस्मय जहाँ भगवान नरसिंह का मुख पूर्व की ओर और धन्वन्तरि मूर्ति का मुख पश्चिम की ओर एक ही श्रीकोविल में स्थापित है। प्रमुख [[उत्सव]]: यहाँ नागाकाली, कुट्टिचाथन और भगवती थिरा उत्सव स्थानीय संस्कृति के अभिन्न अंग हैं। एक कृषि प्रधान गांव रहा है। यहाँ 'वेल्लनूर' जैसे क्षेत्र विशेष रूप से बड़े पैमाने पर केले की खेती के लिए प्रसिद्ध हैं। इसके अलावा धान और [[रबड़]] की खेती भी प्रमुख है। वाणिज्य: एनआईटी कालीकट के आने के बाद से केट्टांगल और चाथमंगलम की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से बदल गई है। यहाँ छात्रों और संकायों की उपस्थिति के कारण रियल एस्टेट, हॉस्टल, रसद और खाद्य जनित व्यापार का व्यापक विकास हुआ है। [[राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान, कालीकट]] - भारत का एक शीर्ष स्वायत्त इंजीनियरिंग संस्थान जो इसी पंचायत के कट्टांगल में स्थित है। राष्ट्रीय इलेक्ट्रॉनिकी एवं सूचना प्रौद्योगिकी संस्थान, कालीकट: यह इलेक्ट्रॉनिकी, सूचना प्रौद्योगिकी तथा उन्नत विधाओं में उच्च स्तरीय तकनीकी शिक्षा, प्रशिक्षण और अनुसंधान प्रदान करने वाला एक प्रमुख राष्ट्रीय स्वायत्त संस्थान है। एमवीआर कैंसर सेंटर एंड रिसर्च इंस्टीट्यूट, कोझिकोड भी चाथमंगलम पंचायत की भौगोलिक एवं प्रशासनिक सीमा के अंतर्गत अवस्थित है। यह संस्थान ऑन्कोलॉजी (अर्बुद विज्ञान/कैंसर विज्ञान) के क्षेत्र में उन्नत नैदानिक उपचार, अत्याधुनिक चिकित्सा सेवाओं तथा उच्च स्तरीय नैदानिक अनुसंधान के लिए समर्पित एक प्रमुख स्वास्थ्य केंद्र है। फैमिली हेल्थ सेंटर, चूलूर: यह स्वास्थ्य केंद्र स्थानीय स्तर पर प्राथमिक एवं जन-स्वास्थ्य सेवाएं प्रदान करने वाला एक प्रमुख सार्वजनिक स्वास्थ्य संस्थान है। चाथमंगलम कोझिकोड-मुक्कम रोड पर स्थित है। यह पश्चिम में कोझिकोड शहर (20 किमी) और पूर्व में मुक्कम (8 किमी) तथा [[तामरस्सेरी]] को जोड़ता है। राज्य राजमार्ग इस क्षेत्र को मजबूत कनेक्टिविटी प्रदान करते हैं। केरल राज्य सड़क परिवहन निगम और निजी बसें कोझिकोड के मफास्सिल बस स्टैंड और केएसआरटीसी टर्मिनल से नियमित अंतराल पर कट्टांगल और चाथमंगलम के लिए संचालित होती हैं। निकटतम रेलवे स्टेशन [[कोष़िक्कोड रेलवे स्टेशन]] है जो लगभग 22 किलोमीटर दूर है। निकटतम हवाई अड्डा [[कालीकट अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]], [[करीपुर]] है, जो यहाँ से लगभग 30 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान कालीकट के अनुसंधान विंग और विभिन्न स्टार्ट-अप इनक्यूबेटर्स की वजह से इस क्षेत्र को एक 'सॉफ्टवेयर और टेक्नोलॉजी सब-हब' के रूप में विकसित करने की योजनाएं हैं। इसके अलावा [[चालियार नदी]] के किनारे रिवर-क्रूज़ पर्यटन और [[जल मार्ग]] को बढ़ावा देने के लिए भी [[केरल सरकार]] बुनियादी ढांचे का विस्तार कर रही है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[कोड़िकोड ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:केरल के गाँव]] [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िले के गाँव]] r26tsmshxwpt7p47gofour51gt2l3ia वार्ता:एनडब्ल्यू न्यूज 24 1 1620393 6632614 6632508 2026-10-24T18:33:19Z ~2026-56821-40 955654 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ उत्तर 6632614 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस पृष्ठ को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[सदस्य:Businessxeto|Prakash Gupta]] ([[सदस्य वार्ता:Businessxeto|वार्ता]]) 10:17, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) :मैं NWNews24.com से टेक्निकल टीम के रूप में जुड़ा हूँ और इस लेख को वेबसाइट के लिए तैयार किया था। इसलिए मैं अपने संभावित हितों के टकराव का खुलासा कर रहा हूँ। :मैं समझता हूँ कि वर्तमान लेख में वेबसाइट के स्वयं प्रकाशित स्रोतों का अधिक उपयोग हुआ है और कुछ सामग्री प्रचारात्मक लग सकती है। मेरा उद्देश्य अब लेख को विकिपीडिया के ज्ञानकोशीय मानकों के अनुरूप तटस्थ बनाना है। :मैं केवल सत्यापन योग्य तथ्य रखने और उपलब्ध स्वतंत्र, विश्वसनीय स्रोत प्रस्तुत करने का प्रयास करूँगा। कृपया व7 नामांकन की स्वतंत्र समीक्षा करें और बताएँ कि क्या लेख में सुधार की गुंजाइश है। मैं नामांकन का टैग स्वयं नहीं हटाऊँगा और विकिपीडिया के निर्णय का सम्मान करूँगा। :यदि इस लेख को तैयार करने के लिए मुझे भुगतान मिला था, तो मैं अपने भुगतान संबंध और संबंधित ग्राहक का खुलासा भी करूँगा। [[विशेष:योगदान/~2026-56821-40|~2026-56821-40]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-56821-40|वार्ता]]) 18:33, 24 अक्टूबर 2026 (UTC) मैं NWNews24.com से टेक्निकल टीम के रूप में जुड़ा हूँ और इस लेख को वेबसाइट के लिए तैयार किया था। इसलिए मैं अपने संभावित हितों के टकराव का खुलासा कर रहा हूँ। मैं समझता हूँ कि वर्तमान लेख में वेबसाइट के स्वयं प्रकाशित स्रोतों का अधिक उपयोग हुआ है और कुछ सामग्री प्रचारात्मक लग सकती है। मेरा उद्देश्य अब लेख को विकिपीडिया के ज्ञानकोशीय मानकों के अनुरूप तटस्थ बनाना है। मैं केवल सत्यापन योग्य तथ्य रखने और उपलब्ध स्वतंत्र, विश्वसनीय स्रोत प्रस्तुत करने का प्रयास करूँगा। कृपया व7 नामांकन की स्वतंत्र समीक्षा करें और बताएँ कि क्या लेख में सुधार की गुंजाइश है। मैं नामांकन का टैग स्वयं नहीं हटाऊँगा और विकिपीडिया के निर्णय का सम्मान करूँगा। यदि इस लेख को तैयार करने के लिए मुझे भुगतान मिला था, तो मैं अपने भुगतान संबंध और संबंधित ग्राहक का खुलासा भी करूँगा। j1kzfdyp7dqg2g8ivr7neqdlm1bvbk2 वार्ता:श्री नीबू रानी सती माता 1 1620395 6632531 2026-10-24T12:13:26Z श्री नीबू रानी सती माता 955584 श्री निबुरानी सती माता मंदिर के समंद में 6632531 wikitext text/x-wiki महोदय, मैं इस पृष्ठ के इतिहास/सांस्कृतिक अनुभाग में एक अत्यंत महत्वपूर्ण और प्रामाणिक ऐतिहासिक तथ्य जोड़ना चाहता हूँ। सत्रहवीं शताब्दी के उत्तरार्ध (सन 1669-1672 ईस्वी) में जब ब्रजमंडल (गोवर्धन) से श्री द्वारकाधीश जी का विग्रह मेवाड़ (कांकरोली) लाया जा रहा था, तब सबलाना (डीग/भरतपुर) के गौड़वा राजपूत ठाकुरों ने मार्ग-रक्षक की भूमिका निभाई थी। इसी ऐतिहासिक घटनाक्रम के दौरान, गोवर्धन से आईं क्षत्रिय वीरांगना माता जी ने कांकरोली के पास 'आसोटिया' नामक स्थान पर श्रावण शुक्ल पक्ष की पावन 'पवित्रा एकादशी' (पवित्र एकादशी) के दिन क्षत्रिय मर्यादा और अखंड सुहाग की रक्षा के लिए सती रूप धारण किया था। इन्हें आज क्षेत्र में 'श्री नीबू रानी सती माता' के रूप में अगाध श्रद्धा से पूजा जाता है। यह इस क्षेत्र के इतिहास और पुष्टिमार्गीय संस्कृति की एक अटूट कड़ी है। चूँकि मेरा खाता नया है और यह पृष्ठ सुरक्षित श्रेणी में है, इसलिए मैं इसे सीधे संपादित नहीं कर पा रहा हूँ। कृपया इस रचनात्मक और लोक-संस्कृति से जुड़े प्रामाणिक विवरण को मुख्य पृष्ठ में सम्मिलित करने की कृपा करें। संदर्भ/प्रमाण: स्थानीय राजस्व रिकॉर्ड (कामां एवं राजसमंद), मेवाड़-भरतपुर का मध्यकालीन इतिहास एवं पुष्टिमार्गीय ऐतिहासिक परंपराएँ। धन्यवाद। jarcsoz8gp5trj5uwdnod045fppoakw क्षेमंकर देव 0 1620396 6632540 2026-10-24T13:32:08Z Mundhalia746 934684 Creating क्षेमंकर देव 6632540 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = क्षेमंकर देव | title = | image = [[File:Lalitgiri - Odisha - 002.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = ललितगिरि के मठों में से एक में बुद्ध की मूर्ति | succession =भौम-कर राजवंश के शासक | moretext = | reign = 736 | coronation = | predecessor = | successor = [[शिवकर देव प्रथम]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[भौम-कर राजवंश]] |spouse = वत्स देवी | father = | mother = | religion = [[बौद्ध धर्म]] }} '''क्षेमंकर देव ''' [[भौम-कर राजवंश]] के संस्थापक शासक थे और अपने वंश के पहले संप्रभु शासक जिसने भारत के वर्तमान [[ओडिशा]] के कुछ क्षेत्रों पर शासन किया था। अभिलेखों के अनुसार वे बुद्ध के परम उपासक थे परन्तु साथ ही चार वर्णों के सरंक्षक भी । उसका राज्य मुख्यतया उत्कल तथा ओद्र क्षेत्र में था।<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/bhauma-karas-of-orissa-the-1978|title=ଭୌମ-କରସ୍ ଅଫ୍ ଓରିଶା (ଇଂ) : ଉମାକାନ୍ତ ସୁବୁଦ୍ଧି : Free Download, Borrow, and Streaming|website=Internet Archive|language=en|access-date=2026-10-24}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:8वीं सदी के भारतीय सम्राट]] [[श्रेणी:भौम-कर राजवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 9mh6oiyzfrz0vorr24u5sa1uk5pc3tu 6632541 6632540 2026-10-24T13:33:02Z Mundhalia746 934684 6632541 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = क्षेमंकर देव | title = | image = [[File:Lalitgiri - Odisha - 002.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = ललितगिरि के मठों में से एक में बुद्ध की मूर्ति | succession = [[भौम-कर राजवंश]] के शासक | moretext = | reign = 736 | coronation = | predecessor = | successor = [[शिवकर देव प्रथम]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[भौम-कर राजवंश]] |spouse = वत्स देवी | father = | mother = | religion = [[बौद्ध धर्म]] }} '''क्षेमंकर देव ''' [[भौम-कर राजवंश]] के संस्थापक शासक थे और अपने वंश के पहले संप्रभु शासक जिसने भारत के वर्तमान [[ओडिशा]] के कुछ क्षेत्रों पर शासन किया था। अभिलेखों के अनुसार वे बुद्ध के परम उपासक थे परन्तु साथ ही चार वर्णों के सरंक्षक भी । उसका राज्य मुख्यतया उत्कल तथा ओद्र क्षेत्र में था।<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/bhauma-karas-of-orissa-the-1978|title=ଭୌମ-କରସ୍ ଅଫ୍ ଓରିଶା (ଇଂ) : ଉମାକାନ୍ତ ସୁବୁଦ୍ଧି : Free Download, Borrow, and Streaming|website=Internet Archive|language=en|access-date=2026-10-24}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:8वीं सदी के भारतीय सम्राट]] [[श्रेणी:भौम-कर राजवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] ml19fi7ra0oiuiwu3zdg5vl8hvt6qrj सदस्य वार्ता:Dogehihi1234 3 1620397 6632543 2026-10-24T13:41:46Z Veritas Sapientiae 732166 Veritas Sapientiae ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Dogehihi1234]] को [[सदस्य वार्ता:EveryDayMan75315925846]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Dogehihi1234|Dogehihi1234]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/EveryDayMan75315925846|EveryDayMan75315925846]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6632543 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:EveryDayMan75315925846]] bwzoe2cj04jx0zy888xh7v7p9tns8ta शिवकर देव प्रथम 0 1620398 6632544 2026-10-24T13:56:34Z Mundhalia746 934684 Creating शिवकर देव प्रथम 6632544 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = शिवकर देव प्रथम | title = | image = [[File:Lalitgiri - Odisha - 002.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = ललितगिरि के मठों में से एक में बुद्ध की मूर्ति | succession =[[भौम-कर राजवंश ]]के शासक | moretext = | reign = 736 - 783 | coronation = | predecessor = [[क्षेमंकर देव]] | successor = [[शुभाकर देव प्रथम]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[भौम-कर राजवंश]] |spouse = महादेवी जयावली देवी | father = क्षेमंकर देव | mother = | religion = [[बौद्ध धर्म]] }} '''शिवकर देव प्रथम ''' [[भौम-कर राजवंश]] का विख्यात और महत्वपूर्ण शासक था जिसने अपने साम्राज्य की सीमाओं का विस्तार किया । उन्हें उन्मत्त सिंह और उन्मत्त केसरी भी कहा गया है । अभिलेखों के अनुसार वे परम तथागत अर्थात बुद्ध के परम उपासक थे परन्तु साथ ही लक्ष्मी का भार सहन करने वाले भी थे।<ref name=":1">{{Cite book|url=http://archive.org/details/bhauma-karas-of-orissa-the-1978|title=ଭୌମ-କରସ୍ ଅଫ୍ ଓରିଶା (ଇଂ)|last=ଉମାକାନ୍ତ ସୁବୁଦ୍ଧି|date=1978|language=Oriya}}</ref> उसके वंशज [[शिवकर देव तृतीय]] के तालचर अभिलेख के अनुसार उसने [[राढ़ क्षेत्र]] के राजा (वर्तमान [[पश्चिम बंगाल]] में), को पराजित किया और राजा की बेटी महादेवी जयावली से विवाह किया । इस प्रकार अपने राज्य के उत्कल तथा ओद्र क्षेत्र से बाहर जाकर दक्षिण पश्चिम बंगाल तक अपना साम्राज्य फैलाया ।<ref name=":1" /> शिवकर प्रथम ने कोंगोडा और कलिंग के उत्तरी भाग पर भी विजय प्राप्त की। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:8वीं सदी के भारतीय सम्राट]] [[श्रेणी:भौम-कर राजवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] sqt8xzcbwq1fcug3flg11ek4o10xtj1 सदस्य:MaaKaliTemple/प्रयोगपृष्ठ 2 1620399 6632565 2026-10-24T15:27:13Z MaaKaliTemple 955520 नया पृष्ठ: = माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ = [[चित्र:Row of ancient sacred stone deities with lit diya in sanctum of Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] '''माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सीधी ज़िले में, रीवा स... 6632565 wikitext text/x-wiki = माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ = [[चित्र:Row of ancient sacred stone deities with lit diya in sanctum of Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] '''माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सीधी ज़िले में, रीवा संभाग के अंतर्गत, मझौली विकासखंड और मड़वास तहसील की सीमा में, ग्राम पथरौला एवं सहिजनहाँ के पास स्थित एक अत्यंत प्राचीन हिन्दू देवालय है। यह मंदिर शक्ति-उपासना (शाक्त परंपरा) से जुड़ा हुआ है और इसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' हैं। स्थानीय जनमानस में माँ काली को केवल एक देवी नहीं, बल्कि '''ग्राम देवी, कुल देवी तथा स्थान देवी''', अर्थात गाँव की रक्षक, परिवार की परंपरागत आराध्य और इस भूमि की अधिष्ठात्री, तीनों रूपों में पूजा जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित मूर्ति को क्षेत्र के लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और पीढ़ियों से इसके प्रति गहरी आस्था रखते आए हैं। मंदिर परिसर केवल एक गर्भगृह तक सीमित नहीं है। गर्भगृह के बगल में एक विशाल '''हवन कुंड''' है, मंदिर से सटा हुआ एक बहुत बड़ा और पुराना '''तालाब''' है, तालाब के किनारे पत्थर की बनी गुंबदयुक्त '''प्राचीन संरचना''' है, मंदिर के ठीक पास '''शेर (बाघ) की प्रतिमा''' स्थापित है, और मुख्य मंदिर के बगल में '''हनुमान जी तथा भगवान शिव''' के मंदिर निर्मित हैं। इसके अतिरिक्त मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर '''हनुमान जी, गणेश जी तथा शिव शंकर जी''' के तीन और मंदिर स्थित हैं। इस प्रकार यह स्थान एक बहुदेवालय धार्मिक परिसर का रूप ले चुका है। मंदिर के सामने एक विशाल प्रांगण है, जहाँ प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन जैसे पर्वों पर यहाँ विशाल मेले का आयोजन होता है, जिसमें आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं। मंदिर परिसर में भगत और फगुआ (फाग) जैसे लोकगीत तथा सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसे लोकनृत्य समय-समय पर होते रहते हैं, जो बघेलखंड की जीवंत लोक-परंपरा को दर्शाते हैं। मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल, विद्युत सुविधा तथा परिसर की देखरेख का कार्य '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा कराया जाता है। यह समिति पहले एक अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में, अनेक श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों द्वारा मिलकर चलाई जाती थी, और अब मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम के अंतर्गत विधिवत पंजीकृत है। == सूचना-पट्टिका == {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |नाम | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |धर्म | colspan="1" rowspan="1" |हिन्दू धर्म (शाक्त परंपरा) |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख आराध्य | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली |- | colspan="1" rowspan="1" |परिसर के अन्य देवता | colspan="1" rowspan="1" |हनुमान जी, भगवान शिव, गणेश जी |- | colspan="1" rowspan="1" |ग्राम | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला / सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |डाकघर | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |विकासखंड | colspan="1" rowspan="1" |मझौली |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |राज्य / देश | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश, भारत |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्देशांक | colspan="1" rowspan="1" |24°08′ उत्तर, 81°44′ पूर्व (लगभग) |- | colspan="1" rowspan="1" |पिन कोड | colspan="1" rowspan="1" |486669 |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्माण | colspan="1" rowspan="1" |अज्ञात; लोकमान्यता के अनुसार प्राचीन देवालय देवशिल्पी विश्वकर्मा द्वारा निर्मित |- | colspan="1" rowspan="1" |विशेष संरचनाएँ | colspan="1" rowspan="1" |प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण भवन, प्राचीन तालाब, विशाल हवन कुंड, शेर की प्रतिमा |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख पर्व | colspan="1" rowspan="1" |चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली, रक्षाबंधन |- | colspan="1" rowspan="1" |साप्ताहिक बाज़ार | colspan="1" rowspan="1" |सोमवार और गुरुवार |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख भाषा | colspan="1" rowspan="1" |बघेली, हिन्दी |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रबंधन | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम थाना | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम रेलवे स्टेशन | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम बस/ऑटो स्थल | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला चौराहा |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम हवाई अड्डे | colspan="1" rowspan="1" |रीवा, जबलपुर |} == नामकरण == मंदिर का नाम उसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' तथा उसकी अवस्थिति वाले गाँवों '''पथरौला''' एवं '''सहिजनहाँ''' के नाम पर पड़ा है। स्थानीय बोलचाल में इसे "माँ काली का स्थान", "काली माई का मंदिर" या केवल "पथरौला की माँ काली" भी कहा जाता है। बघेली भाषी क्षेत्र में देवी को "माई" कहकर संबोधित करने की परंपरा है, इसलिए श्रद्धालु उन्हें स्नेहपूर्वक "काली माई" भी कहते हैं। मंदिर का संचालन एवं सेवा-कार्य करने वाली संस्था का पंजीकृत नाम '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' है। पंजीकरण से पूर्व यह कार्य किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं, बल्कि अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं के सामूहिक प्रयास से होता था। == अवस्थिति एवं भूगोल == === प्रशासनिक स्थिति === मंदिर मध्य प्रदेश के पूर्वोत्तर भाग में स्थित सीधी ज़िले में है। प्रशासनिक रूप से यह क्षेत्र '''रीवा संभाग''' के अंतर्गत आता है। इस स्थान का डाकघर पथरौला है। राजस्व दृष्टि से यह '''मड़वास तहसील''' में पड़ता है और विकास खंड के रूप में '''मझौली''' से संबद्ध है। सीधी ज़िले का मुख्यालय सीधी नगर है, जबकि मझौली और मड़वास इस क्षेत्र के दो प्रमुख उप-नगर हैं। === निर्देशांक === गूगल मानचित्र के अनुसार सहिजनहाँ क्षेत्र के निर्देशांक लगभग '''24.1405° उत्तर तथा 81.7422° पूर्व''' हैं, अर्थात लगभग 24°08′ उत्तर और 81°44′ पूर्व। इस क्षेत्र का डाक सूचकांक संख्या (पिन कोड) 486669 है। === प्राकृतिक परिवेश === मंदिर के निकट एक विस्तृत जलाशय है। जलाशय के किनारे खुली भूमि, हरियाली और वृक्षों की पंक्तियाँ हैं। चारों ओर खेत और ग्रामीण बस्तियाँ फैली हैं। बरसात के मौसम में तालाब का जल-स्तर बढ़ जाता है और तालाब किनारे स्थित प्राचीन पत्थर की संरचना पानी के बहुत निकट दिखाई देती है, जिससे परिसर का दृश्य और भी मनोहारी हो जाता है। === सीधी ज़िले की पृष्ठभूमि === सीधी ज़िला मध्य प्रदेश के उन क्षेत्रों में है जहाँ प्राकृतिक वन, नदियाँ और पहाड़ी भू-भाग मिलते हैं। सोन नदी ज़िले के भू-भाग से होकर बहती है और ज़िले में संजय राष्ट्रीय उद्यान का भी क्षेत्र आता है। ज़िले की अधिकांश आबादी ग्रामीण है और कृषि, वनोपज और पशुपालन आजीविका के मुख्य साधन हैं। ऐसे ग्रामीण परिवेश में मंदिर, तालाब और बाज़ार गाँवों के सामाजिक जीवन के केंद्र रहे हैं और माँ काली मंदिर इसी परंपरा की एक कड़ी है। === बघेलखंड === यह भू-भाग ऐतिहासिक '''बघेलखंड''' का हिस्सा है, जिसका नाम बघेल राजवंश के नाम पर पड़ा। इस वंश की राजधानी रीवा रही और रीवा रियासत के अंतर्गत आज के सीधी ज़िले का बड़ा भाग आता था। बघेलखंड की प्रमुख लोकभाषा '''बघेली''' है, जो हिन्दी की पूर्वी बोलियों के समूह में गिनी जाती है। इस क्षेत्र की संस्कृति में लोकगीत, लोकनृत्य, देवी-देवताओं की ग्राम-स्तरीय उपासना, मेले और साप्ताहिक हाट का विशेष महत्व रहा है। माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ इसी सांस्कृतिक परिवेश का एक जीवंत प्रतिनिधि है। == पहुँच एवं निकटवर्ती सुविधाएँ == * '''डाकघर:''' पथरौला डाकघर मंदिर का निकटतम डाकघर है। * '''पुलिस थाना:''' निकटतम थाना मड़वास है, जो क्षेत्र की कानून-व्यवस्था का केंद्र है। * '''रेल मार्ग:''' निकटतम रेलवे स्टेशन मड़वास है। यहाँ उतरकर सड़क मार्ग से मंदिर पहुँचा जा सकता है। * '''सड़क/बस/ऑटो:''' स्थानीय बस और ऑटो जैसे साधनों के लिए निकटतम स्थान '''पथरौला चौराहा''' है। चौराहे से मंदिर तक पहुँचना सरल है। मेलों के समय यही चौराहा श्रद्धालुओं के आवागमन का मुख्य बिंदु बन जाता है। * '''वायु मार्ग:''' निकटतम हवाई अड्डे '''रीवा''' और '''जबलपुर''' हैं। वहाँ से सड़क या रेल के माध्यम से सीधी क्षेत्र और फिर मंदिर तक पहुँचा जाता है। * '''प्रशासनिक केंद्र:''' तहसील मुख्यालय मड़वास, विकासखंड मुख्यालय मझौली, ज़िला मुख्यालय सीधी तथा संभाग मुख्यालय रीवा। * '''सुविधाएँ:''' मंदिर परिसर में विद्युत, पेयजल और स्वच्छता की व्यवस्था श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा कराई जाती है। == इतिहास == === प्राचीनता और मौखिक परंपरा === माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ को पूरे क्षेत्र के प्राचीनतम धार्मिक स्थलों में गिना जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित माँ काली की मूर्ति को स्थानीय लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और यह मान्यता पीढ़ी-दर-पीढ़ी चली आ रही है। गाँव के बुज़ुर्ग बताते हैं कि उनके पूर्वज भी इसी स्थान पर माँ की पूजा करते थे। विवाह, संतान-जन्म, नई फसल, नए घर में प्रवेश, यात्रा और किसी बड़े संकट के समय माँ का आशीर्वाद लेने की परंपरा यहाँ बहुत पुरानी है। [[चित्र:Ancient Vishwakarma-built stone temple with arched doorways and dome on pond bank at Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]] मंदिर के निर्माण का निश्चित वर्ष, निर्माता का नाम या कोई शिलालेख वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इसीलिए मंदिर की प्राचीनता मुख्यतः मौखिक परंपरा, लोकमान्यता और परिसर की प्राचीन संरचनाओं की स्थिति पर आधारित है। इस विषय पर पुरातात्त्विक और अभिलेखीय शोध अपेक्षित है, जिसका विस्तृत उल्लेख "शोध हेतु विषय" खंड में किया गया है। '''अभिलेखीय स्थिति पर टिप्पणी:''' मंदिर के निर्माण, निर्माता अथवा स्थापना-काल से संबंधित कोई लिखित अभिलेख, शिलालेख, ताम्रपत्र या राजकीय दस्तावेज़ वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इस लेख में दिए गए ऐतिहासिक विवरण स्थानीय बुज़ुर्गों की मौखिक परंपरा, पौराणिक मान्यताओं और परिसर की भौतिक स्थिति पर आधारित हैं तथा उन्हें लोकमान्यता के रूप में प्रस्तुत किया गया है। इनकी पुष्टि भविष्य में अभिलेखीय एवं पुरातात्त्विक अध्ययन से ही संभव है। === विश्वकर्मा द्वारा निर्माण की मान्यता === बुज़ुर्गों और पौराणिक मान्यताओं के अनुसार मंदिर के बगल में स्थित प्राचीन देवालय का निर्माण '''देवशिल्पी भगवान विश्वकर्मा''' ने किया था। भारतीय परंपरा में भगवान विश्वकर्मा को सृष्टि का प्रथम शिल्पकार और देवताओं का वास्तुकार माना जाता है। जब किसी प्राचीन निर्माण के निर्माता और काल की स्पष्ट जानकारी नहीं मिलती, तब लोक-स्मृति में उसे विश्वकर्मा से जोड़ने की प्रवृत्ति देश के अनेक भागों में देखी जाती है। यह कथन यहाँ के लोगों की गहरी आस्था को प्रकट करता है, और इसकी ऐतिहासिक पुष्टि हेतु स्थापत्य एवं पुरातात्त्विक अध्ययन की आवश्यकता है। === प्राचीन भवन : तालाब किनारे की गुंबदयुक्त संरचना === मंदिर के बगल में तालाब के किनारे पत्थर से बनी एक प्राचीन इमारत स्थित है, जिसे परिसर की सबसे पुरानी धरोहरों में गिना जाता है। इसकी बनावट इस प्रकार है: * यह संरचना एक चौकोर पत्थर के चबूतरे (अधिष्ठान) पर टिकी है। * इसके चारों ओर मेहराबदार खुले द्वार हैं, जो इसे छतरी या मंडप जैसा रूप देते हैं। * ऊपरी भाग में गोल गुंबदाकार शिखर है, जिसके शीर्ष पर कलश जैसा अलंकरण और पतला शिखर-दंड दिखाई देता है। * गुंबद और ऊपरी हिस्से पर काई जमी है तथा पत्थर का रंग गहरा पड़ चुका है, जो लंबे समय की वर्षा और नमी का संकेत है। * निचले भाग में पत्थर के स्तंभ और चौखट जैसी रचना दिखाई देती है। इस इमारत का निर्माण किसने कराया, कब हुआ और इसका मूल उपयोग क्या था (देवालय, समाधि-स्मारक, विश्राम-मंडप या तालाब का घाट-मंडप), इसकी निश्चित जानकारी उपलब्ध नहीं है। परंपरागत रूप से इसे विश्वकर्मा-निर्मित बताया जाता है। यह संरचना मंदिर और तालाब के साथ मिलकर एक सुंदर ऐतिहासिक दृश्य बनाती है और ग्रामीण इसे अपनी धरोहर के रूप में संजोए हुए हैं। === प्राचीन तालाब === मंदिर के बगल में स्थित विशाल तालाब बहुत पुराना है और इसे भव्य तालाब कहा जाता है। इसे किसने बनवाया और किस काल में बनवाया, इसका कोई निश्चित अभिलेख नहीं मिलता। बघेलखंड और मध्य भारत में तालाब बनवाना पुण्य का कार्य माना जाता रहा है और ऐसे जलाशय सिंचाई, पशुओं के जल, निस्तार और धार्मिक स्नान जैसी आवश्यकताएँ पूरी करते रहे हैं। यह तालाब मंदिर के धार्मिक आयोजनों, आसपास के गाँवों की जल-आवश्यकताओं और परिसर के सौंदर्य, तीनों दृष्टियों से महत्वपूर्ण है। === जीर्णोद्धार एवं आधुनिक विकास === समय-समय पर श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों के सहयोग से मंदिर का जीर्णोद्धार, रंग-रोगन और विस्तार होता रहा है। पिछले कुछ वर्षों में गर्भगृह के बगल में विशाल हवन कुंड का निर्माण हुआ है। मंदिर में बिजली और प्रकाश, पेयजल, साफ-सफाई, सुरक्षा और रंग-पेंट जैसे कार्य श्री माँ काली जनसेवा समिति के माध्यम से कराए जाते हैं। लगभग पिछले 10 से 15 वर्षों में मंदिर में आयोजनों की संख्या और भव्यता में उल्लेखनीय वृद्धि हुई है, जिसमें समिति की मुख्य भूमिका रही है। == मंदिर परिसर एवं स्थापत्य == === गर्भगृह एवं माँ काली की प्रतिमा === गर्भगृह में माँ काली की प्राचीन प्रतिमा प्रतिष्ठित है, जो मंदिर का हृदय है। प्रतिमा को लाल वस्त्र, चुनरी और पुष्पों से सजाया जाता है। पूजा में '''जवा (गुड़हल) के लाल पुष्प''', '''फुलवार''' (फूलों की माला और सजावट), नारियल, सिंदूर, ध्वजा और प्रसाद का विशेष प्रचलन है। श्रद्धालु अपनी मनोकामनाएँ लेकर आते हैं और उनके पूर्ण होने पर पूजन, भंडारा और हवन कराते हैं। गर्भगृह के भीतर प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ भी पूजित हैं, जिनमें से कुछ पर सिंदूर और रंग का लेप चढ़ाया जाता है। === पाषाण प्रतिमाएँ एवं शिलाएँ === परिसर में विभिन्न प्रकार की प्राकृतिक और तराशी गई पाषाण-शिलाएँ स्थापित हैं, जिनमें मानव आकृति जैसी गढ़ी हुई प्रतिमाएँ भी दिखाई देती हैं। लोक-परंपरा में ऐसी शिलाओं और गोल पत्थरों की देवी-देवताओं के रूप में पूजा की जाती है। इन प्रतिमाओं की शैली, पाषाण-प्रकार और काल का निर्धारण शोध का विषय है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha.jpg|अंगूठाकार]] === शिव मंदिर एवं शिवलिंग === मुख्य मंदिर के बगल में भगवान शिव का मंदिर है। इसमें काले पाषाण का शिवलिंग विशाल जलहरी में प्रतिष्ठित है। श्रद्धालु इस पर जल, पुष्प, बेलपत्र, अक्षत और धूप-दीप अर्पित करते हैं। शिवलिंग के पीछे दीवार के आले में हनुमान जी की सिंदूर-रंजित प्रतिमा उत्कीर्ण है और ऊपर देवनागरी में लिखा नाम तथा रंगीन अलंकरण दिखाई देता है। पास में पत्थर की नंदी प्रतिमा भी रखी है। सोमवार, श्रावण मास और महाशिवरात्रि को यहाँ विशेष पूजन होता है। === हनुमान जी का मंदिर === मुख्य मंदिर के बगल में हनुमान जी का मंदिर है। यहाँ मंगलवार और शनिवार को विशेष दर्शन-पूजन, सुंदरकांड और हनुमान चालीसा पाठ की परंपरा है। हनुमान जी की सिंदूर और चोला चढ़ाई जाने वाली प्रतिमा श्रद्धालुओं की आस्था का केंद्र है। === शेर (बाघ) की प्रतिमा === मंदिर के ठीक बगल में एक शेर (बाघ) की प्रतिमा निर्मित है। शक्ति-उपासना की परंपरा में शेर या बाघ को देवी का वाहन माना जाता है और यह साहस, शक्ति और निडरता का प्रतीक है। इसलिए यह प्रतिमा मंदिर के धार्मिक स्वरूप का एक महत्वपूर्ण अंग है और श्रद्धालु दर्शन के समय इसकी भी पूजा करते हैं। === विशाल हवन कुंड === गर्भगृह के बगल में एक बहुत विशाल हवन कुंड है। यह हाल के वर्षों में श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा बनवाया गया है। नवरात्रि, दीपावली और अन्य विशेष अवसरों पर यहाँ भव्य हवन-यज्ञ और पूर्णाहुति होती है। एक साथ बड़ी संख्या में श्रद्धालु हवन में भाग ले सकते हैं। हवन में पारंपरिक सामग्री, घी और समिधा का प्रयोग होता है और पंडितों द्वारा मंत्रोच्चार के साथ आहुतियाँ दी जाती हैं। === समीपवर्ती तीन मंदिर === मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर तीन और मंदिर स्थित हैं: # '''हनुमान जी का मंदिर''' # '''गणेश जी का मंदिर''' # '''शिव शंकर जी का मंदिर''' इन मंदिरों के कारण यह क्षेत्र बहुदेवालय धार्मिक परिसर के रूप में जाना जाता है। श्रद्धालु माँ काली के दर्शन के बाद इन मंदिरों में भी पूजन करते हैं। === विशाल प्रांगण === मंदिर के सामने बहुत बड़ा खुला प्रांगण है। यही प्रांगण साप्ताहिक बाज़ार, मेलों, भंडारों, जागरण, लोकगीत और लोकनृत्य जैसे आयोजनों का केंद्र है। प्रांगण इतना विशाल है कि नवरात्रि जैसे अवसरों पर हज़ारों की भीड़ और सैकड़ों दुकानें यहाँ समा जाती हैं। == धार्मिक महत्व == === माँ काली : स्वरूप और मान्यता === हिन्दू धर्म में माँ काली को आदिशक्ति के उग्र और रक्षक रूप में पूजा जाता है। उन्हें बुराई, अन्याय और भय के नाश की देवी माना जाता है। उनका काला रंग समय और अनंतता का प्रतीक है। शाक्त परंपरा में काली दस महाविद्याओं में प्रथम मानी जाती हैं। यही कारण है कि अनेक गाँवों में रक्षक माता के रूप में काली की उपासना की जाती है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] === ग्राम देवी, कुल देवी और स्थान देवी === पथरौला सहिजनहाँ के लोग माँ काली को तीन रूपों में मानते हैं: * '''ग्राम देवी:''' पूरे गाँव की रक्षक, जो महामारी, आपदा और संकट से बचाती हैं। * '''कुल देवी:''' कई परिवार माँ को अपने कुल की आराध्य मानकर हर शुभ कार्य में सबसे पहले उनका पूजन करते हैं। * '''स्थान देवी:''' इस भूमि की अधिष्ठात्री देवी, जिनकी अनुमति के बिना यहाँ कोई बड़ा कार्य शुरू नहीं किया जाता। === श्रद्धा और मनौती === मान्यता है कि सच्चे मन से माँगी गई मनोकामना पूर्ण होती है। श्रद्धालु दीप जलाते हैं, चुनरी और ध्वजा चढ़ाते हैं, नारियल अर्पित करते हैं और मनोकामना पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और जागरण कराते हैं। नवरात्रि में यहाँ दर्शन के लिए हज़ारों लोगों की भीड़ जुटती है। === पूजा-पद्धति और दिनचर्या === * प्रातः और सायं आरती तथा दीप-पूजन * नवरात्रि और विशेष तिथियों पर महाआरती, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और जागरण * जवा पुष्प, फुलवार, नारियल, सिंदूर, चुनरी, ध्वजा और प्रसाद का अर्पण * मनौती पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और प्रसाद वितरण * शुक्रवार, अष्टमी और पूर्णिमा जैसी तिथियों पर विशेष दर्शन की परंपरा == स्तुति एवं श्लोक == मंदिर परिसर में देवी, हनुमान जी और गणेश जी की आराधना के समय परंपरागत संस्कृत श्लोकों का पाठ किया जाता है। प्रमुख श्लोक इस प्रकार हैं। === माँ काली / देवी स्तुति === <blockquote>जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥ या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे देवी, आप जयंती, मंगला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा और स्वधा के रूप में पूजनीय हैं; आपको नमस्कार है। जो देवी सभी प्राणियों में शक्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें बारंबार प्रणाम है। === हनुमान जी का श्लोक === <blockquote>मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्। वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि॥</blockquote>'''भावार्थ:''' मन के समान तीव्र गति वाले, वायु के समान वेगवान, इन्द्रियों को जीतने वाले, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, पवनपुत्र, वानर सेना के प्रमुख श्रीराम के दूत हनुमान जी को मैं सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ। === गणेश जी का श्लोक === <blockquote>वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे वक्रतुंड, विशाल देह वाले और करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी गणेश जी, मेरे सभी कार्यों को सदा बिना विघ्न के पूर्ण करें। == उत्सव एवं मेले == मंदिर परिसर में वर्ष भर धार्मिक आयोजन होते रहते हैं। नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन यहाँ के सबसे बड़े पर्व हैं। इन अवसरों पर पथरौला, सहिजनहाँ और आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु आते हैं और पूरा प्रांगण मेले में बदल जाता है। === चैत्र नवरात्रि === चैत्र मास की नवरात्रि में नौ दिन माँ काली का विशेष शृंगार और पूजन होता है। घरों और मंदिर में जवारे बोने, कलश-स्थापना, अखंड दीप, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और हवन की परंपरा है। अष्टमी और नवमी को हवन की पूर्णाहुति और भंडारे का आयोजन होता है। इन दिनों मंदिर में दर्शन के लिए लंबी कतारें लगती हैं। === शारदीय नवरात्रि === आश्विन मास की शारदीय नवरात्रि मंदिर का सबसे बड़ा धार्मिक पर्व है। इन नौ दिनों में सुबह-शाम महाआरती, देवी जागरण, भजन मंडलियों की प्रस्तुतियाँ और प्रतिदिन विशेष पूजन होता है। प्रांगण में बड़ा मेला लगता है, जिसमें खिलौने, मिठाई, श्रृंगार, घरेलू सामान और खान-पान की दुकानें सजती हैं। नवरात्रि के दिनों में भीड़ इतनी अधिक होती है कि समिति के स्वयंसेवक व्यवस्था, सुरक्षा और कतार प्रबंधन संभालते हैं। === दीपावली की महाकाली पूजा === दीपावली मंदिर के सबसे भव्य आयोजनों में से एक है। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा दीपावली की '''मध्य रात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा''' कराई जाती है। उसी दिन लगभग '''सायं 6 बजे से देवी जागरण''' का कार्यक्रम आरंभ हो जाता है, जिसमें भजन, देवी गीत और जगराता देर रात तक चलता है। आयोजन का क्रम सामान्यतः इस प्रकार रहता है: # सायं मंदिर परिसर और तालाब के किनारे दीपों व रोशनी से सजावट # लगभग 6 बजे से देवी जागरण और भजन संध्या का आरंभ # रात में माँ का विशेष शृंगार और पूजन की तैयारी # मध्यरात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा, मंत्रोच्चार और महाआरती # पूजा के बाद प्रसाद वितरण इस आयोजन में पथरौला, सहिजनहाँ तथा आसपास के गाँवों के लोग बड़ी संख्या में उपस्थित रहते हैं। प्रकाश, ध्वनि, बैठने, जल, सुरक्षा और प्रसाद की व्यवस्था समिति और ग्रामीणों के सहयोग से सुचारू रूप से होती है। समिति द्वारा लगातार इस परंपरा को संचालित किए जाने से यह आयोजन अब क्षेत्र की एक पहचान बन गया है। === होली === होली के अवसर पर मंदिर प्रांगण में बघेली फाग का गायन होता है। ढोलक, झाँझ और मंजीरे के साथ पारंपरिक फगुआ गीत गाए जाते हैं और लोग एक-दूसरे को रंग-गुलाल लगाते हैं। माँ के चरणों में गुलाल अर्पित करने की परंपरा भी है। === रक्षाबंधन === रक्षाबंधन के अवसर पर भी मंदिर में बड़ा मेला लगता है। बहनें और परिवार माँ के दर्शन कर भाई-बहन के स्नेह की कामना करते हैं। प्रांगण में मिठाई, खिलौने, चूड़ी-श्रृंगार और अन्य सामान की दुकानें लगती हैं। === भंडारे === समिति द्वारा विगत 10 से 15 वर्षों में अनेक भंडारों का आयोजन किया गया है। इन भंडारों में बिना किसी भेदभाव के श्रद्धालु एक साथ बैठकर प्रसाद ग्रहण करते हैं। मनौती पूर्ण होने पर परिवारों द्वारा कराए गए भंडारे भी मंदिर की परंपरा का हिस्सा हैं। === साप्ताहिक बाज़ार === मंदिर के प्रांगण में प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। इस बाज़ार में आसपास के गाँवों के किसान, कारीगर और छोटे व्यापारी अपना सामान बेचते हैं और ग्रामीण खरीदारी के लिए आते हैं। बड़े त्योहारों पर यही बाज़ार बहुत विशाल रूप ले लेता है। इस प्रकार मंदिर क्षेत्र की धार्मिक ही नहीं, आर्थिक और सामाजिक गतिविधियों का भी केंद्र है। == लोक संस्कृति == मंदिर प्रांगण में बघेलखंड की लोक-परंपराएँ आज भी जीवंत रूप में देखने को मिलती हैं। ये आयोजन मंदिर में नियमित रूप से होते रहते हैं। === लोकगीत === * '''भगत:''' देवी-देवताओं की भक्ति में गाए जाने वाले गीत, जिन्हें समूह में ढोलक और मंजीरे के साथ गाया जाता है। * '''फगुआ (फाग):''' होली के मौसम में गाया जाने वाला पारंपरिक गीत, जिसमें ऋतु, उल्लास और भक्ति का समावेश होता है। === लोकनृत्य === * '''सहला:''' बघेलखंड का पारंपरिक सामूहिक लोकनृत्य। * '''काली नृत्य:''' माँ काली की भक्ति से जुड़ा नृत्य, जो पर्वों और विशेष अवसरों पर किया जाता है। * '''राई:''' बघेलखंड और बुंदेलखंड क्षेत्र में प्रचलित प्रसिद्ध लोकनृत्य। * '''कोल्दाहा:''' कोल समुदाय से जुड़ी लोक-नृत्य परंपरा के रूप में जाना जाता है। इन सभी कलाओं में स्थानीय बघेली बोली, पारंपरिक वाद्य और ग्रामीण जीवन की झलक दिखाई देती है। ये परंपराएँ मंदिर के माध्यम से अगली पीढ़ी तक पहुँचती रहती हैं और क्षेत्र की सांस्कृतिक धरोहर को सुरक्षित रखती हैं। == प्रबंधन : श्री माँ काली जनसेवा समिति == मंदिर परिसर की सेवा-व्यवस्था '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा की जाती है। यह समिति पहले अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में कार्य करती थी और वर्तमान में विधिवत पंजीकृत हुई है। इसका पंजीकृत नाम "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" है। समिति का कार्य मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल और विद्युत सुविधा जैसी सेवा-व्यवस्थाओं तक सीमित है। === पूर्व स्वरूप : अपंजीकृत सामूहिक सेवा === पंजीकरण से पहले यह संस्था किसी पंजीकृत रूप में नहीं थी। मंदिर की सेवा और व्यवस्था अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं ने आपस में मिलकर शुरू की थी और वे सामूहिक रूप से यह कार्य करते थे। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से यह सेवा-कार्य निरंतर चला आ रहा है। इस अवधि में भंडारों, दीपावली के भव्य आयोजन, धार्मिक अनुष्ठानों, जागरण और अन्य अनेक कार्यक्रमों का आयोजन होता रहा है। यद्यपि उस समय यह औपचारिक पंजीकृत संस्था नहीं थी, फिर भी इसके सेवा-कार्य को पूरे क्षेत्र में स्वीकार्यता प्राप्त थी। वर्तमान में इसे विधिवत पंजीकृत कराकर "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" नाम दिया गया है। === वैधानिक पंजीकरण === [[चित्र:Ancient stone idol of Mata Kali worshipped with sindoor at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] समिति के कार्यों को वैधानिक आधार देने के लिए उसे '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' के नाम से '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम''' के अंतर्गत पंजीकृत कराया गया। पंजीकरण 31 अगस्त 2026 को हुआ। {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकृत नाम | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |पूर्व स्वरूप | colspan="1" rowspan="1" |अपंजीकृत सामूहिक सेवा (पंजीकृत संस्था नहीं) |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण क्रमांक | colspan="1" rowspan="1" |05/25/04/18448/26 |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण तिथि | colspan="1" rowspan="1" |31 अगस्त 2026 |- | colspan="1" rowspan="1" |अधिनियम | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |कार्यक्षेत्र | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला एवं सहिजनहाँ ग्राम |} === दोनों ग्राम पंचायतों की अनुमति (NOC) === समिति को मंदिर की व्यवस्था का कार्यभार संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों, पथरौला और सहिजनहाँ, के वर्तमान सरपंचों एवं प्रतिनिधियों द्वारा अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC) देकर सौंपा गया है। समिति के पास मंदिर पर कोई स्वामित्व या विशेषाधिकार नहीं है। वह ग्राम पंचायतों की अनुमति और ग्रामीणों के सहयोग से सेवा-भाव से कार्य करती है। चूँकि समिति पहले से ही 10 वर्षों से अधिक समय से निरंतर कार्य कर रही थी, इसलिए अब उसे कानूनी रूप से भी पंजीकृत कर लिया गया है। === समिति के कार्य की सीमा === समिति द्वारा मुख्यतः मंदिर के '''संरक्षण, रंग-रोगन (पेंट), पेयजल की सुविधा तथा बिजली की सुविधा''' का कार्य कराया जाता है। इसके अतिरिक्त परिसर की स्वच्छता, सुरक्षा और पर्व-आयोजनों की व्यवस्था में भी समिति सहयोग करती है। समिति मंदिर की स्वामी या धार्मिक विधि-विधान की एकमात्र अधिकारी नहीं है; मंदिर की परंपराएँ और पूजा-पद्धति ग्रामीणों और पुजारियों की चली आ रही परंपरा के अनुसार संपन्न होती हैं। समिति मंदिर पर किसी स्वामित्व अथवा विशेषाधिकार का दावा नहीं करती। === विधिक स्थिति === श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ एक '''विधिवत एवं वैधानिक रूप से पंजीकृत सोसाइटी''' है, जिसका पंजीकरण '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम, 1973''' के अंतर्गत पंजीकरण क्रमांक '''05/25/04/18448/26''' के साथ दिनांक '''31 अगस्त 2026''' को हुआ है। संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों—पथरौला एवं सहिजनहाँ—के वर्तमान सरपंचों/प्रतिनिधियों द्वारा समिति को सेवा-कार्य हेतु '''अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC)''' प्रदान किया गया है। समिति द्वारा किया जाने वाला सेवा-कार्य ग्राम पंचायतों की सहमति और ग्रामवासियों के सहयोग से, विधिक रूप से मान्य संस्था के रूप में संचालित होता है। पंजीकरण से पूर्व भी अनेक ग्रामवासी और श्रद्धालु विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से सामूहिक रूप से यह सेवा-कार्य और धार्मिक आयोजन करते आ रहे थे, किंतु वह किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं था। === समिति के कार्य === * '''जीर्णोद्धार:''' मंदिर की मरम्मत, रंग-रोगन और पेंट कार्य कराना। * '''बिजली व्यवस्था:''' परिसर में प्रकाश और विद्युत संचार का प्रबंध। * '''जल व्यवस्था:''' श्रद्धालुओं के लिए पेयजल और पानी की सुविधा। * '''स्वच्छता:''' परिसर, प्रांगण और तालाब किनारे की साफ-सफाई। * '''सुरक्षा:''' श्रद्धालुओं, मेलों और बड़े आयोजनों में सुरक्षा और भीड़ प्रबंधन। * '''निर्माण:''' विशाल हवन कुंड का निर्माण। * '''आयोजन:''' दीपावली की काली पूजा, देवी जागरण, नवरात्रि और अन्य पर्वों की व्यवस्था। * '''भंडारे:''' विगत 10 से 15 वर्षों से भंडारों का नियमित आयोजन। * '''संस्कृति:''' भगत, फाग, सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसी लोक-कलाओं को मंच देना। * '''समन्वय:''' ग्राम पंचायतों, ग्रामीणों और प्रशासन के साथ समन्वय। == प्राचीन धरोहर == माँ काली मंदिर परिसर की प्राचीन धरोहरों में निम्नलिखित प्रमुख हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा:''' मंदिर की सबसे पूज्य और प्राचीन मानी जाने वाली मूर्ति। # '''तालाब किनारे की गुंबदयुक्त पाषाण संरचना:''' लोकमान्यता में विश्वकर्मा द्वारा निर्मित, मेहराबदार द्वारों और गुंबद वाली प्राचीन इमारत। # '''प्राचीन तालाब:''' अत्यंत पुराना जलाशय, जिसके निर्माता और काल की जानकारी उपलब्ध नहीं है। # '''पाषाण प्रतिमाएँ और शिलाएँ:''' परिसर में पूजित प्राचीन मूर्तियाँ और शिलाखंड। # '''शिवलिंग और जलहरी:''' काले पाषाण का प्राचीन शिवलिंग। # '''नंदी प्रतिमा और अन्य मूर्तियाँ:''' शिव मंदिर परिसर की पाषाण-मूर्तियाँ। इन धरोहरों के संरक्षण के लिए स्थानीय प्रशासन, ग्राम पंचायतों, समिति और पुरातत्व विशेषज्ञों के बीच समन्वय आवश्यक है, ताकि इनका वैज्ञानिक अभिलेखन और सुरक्षित रखरखाव हो सके। == शोध हेतु विषय == इतिहासकारों, पुरातत्वविदों, लोक-संस्कृति और धर्म के अध्येताओं और शोधार्थियों के लिए इस मंदिर और परिसर से जुड़े अनेक विषय उपयुक्त हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा का काल-निर्धारण:''' प्रतिमा के पाषाण-प्रकार, गढ़न-शैली और उत्कीर्णन के आधार पर निर्माण-काल का अध्ययन। # '''गुंबदयुक्त प्राचीन भवन का स्थापत्य-अध्ययन:''' मेहराब, गुंबद, चबूतरे और पत्थरों की चिनाई की शैली के आधार पर इसके काल और मूल उपयोग का निर्धारण। # '''विश्वकर्मा-निर्माण की लोकमान्यता:''' मौखिक इतिहास, किंवदंती और लोक-स्मृति के आधार पर इस मान्यता के उद्भव का अध्ययन। # '''प्राचीन तालाब का इतिहास:''' इसे किसने और कैसे बनवाया, निर्माण-तकनीक और पारंपरिक जल-प्रबंधन में इसकी भूमिका। # '''बघेलखंड में शाक्त उपासना:''' ग्राम देवी और कुल देवी के रूप में माँ काली की पूजा का क्षेत्रीय अध्ययन। # '''भगत और फगुआ (फाग) का संकलन:''' इन लोकगीतों के बोल, धुन, वाद्य और गायन-शैली का दस्तावेज़ीकरण। # '''सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा:''' इन नृत्यों की उत्पत्ति, वेशभूषा और सामाजिक भूमिका का अध्ययन। # '''साप्ताहिक बाज़ार और मेलों का अर्थशास्त्र:''' सोमवार-गुरुवार के बाज़ार और बड़े मेलों का स्थानीय अर्थव्यवस्था पर प्रभाव। # '''दीपावली की मध्यरात्रि काली पूजा और देवी जागरण:''' इस परंपरा का विकास और सामाजिक सहभागिता। # '''समुदाय आधारित मंदिर-प्रबंधन:''' पंजीकृत समिति, ग्राम पंचायतों की NOC और सामुदायिक सहभागिता का प्रबंधन-अध्ययन। # '''बहुदेवालय परिसर:''' काली, शिव, हनुमान और गणेश मंदिरों के सह-अस्तित्व का धार्मिक-ऐतिहासिक अध्ययन। # '''प्रतिमा-विज्ञान:''' शेर की प्रतिमा, नंदी, शिवलिंग और परिसर की अन्य मूर्तियों का प्रतिमा-शास्त्रीय विश्लेषण। # '''स्थान-नाम अध्ययन:''' पथरौला और सहिजनहाँ नामों की व्युत्पत्ति और ग्राम-इतिहास। # '''बघेली भाषा और देवी-गीत:''' आरती, भजन और लोकगीतों का भाषावैज्ञानिक अध्ययन। # '''धार्मिक पर्यटन और सामाजिक समरसता:''' नवरात्रि मेलों की भूमिका और क्षेत्रीय पर्यटन की संभावनाएँ। # '''धरोहर संरक्षण:''' प्राचीन मूर्तियों, तालाब और गुंबदयुक्त संरचना के वैज्ञानिक संरक्षण की रूपरेखा। == संपर्क == * '''संस्था:''' श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ == चित्र-दीर्घा == * [[चित्र:Ancient domed stone temple built by Vishwakarma beside pond near Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]]माँ काली मंदिर परिसर का दृश्य * तालाब किनारे स्थित प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण संरचना * शिव मंदिर में शिवलिंग, जलहरी और हनुमान जी की प्रतिमा * गर्भगृह की प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ * शेर (बाघ) की प्रतिमा * विशाल हवन कुंड * दीपावली की काली पूजा और देवी जागरण * नवरात्रि मेला एवं साप्ताहिक बाज़ार == इन्हें भी देखें == * सीधी ज़िला * मझौली * मड़वास * बघेलखंड * रीवा संभाग * बघेली भाषा * शक्तिपीठ और काली उपासना * मध्य प्रदेश के हिन्दू मंदिर == सन्दर्भ == विकिपीडिया पर प्रकाशन के समय यहाँ समाचार-पत्र रिपोर्ट, ज़िला गज़ेटियर, सरकारी अभिलेख, समिति के पंजीयन प्रमाणपत्र और शोध-पत्र जैसे स्वतंत्र स्रोत जोड़ें। == बाहरी कड़ियाँ == * गूगल मानचित्र: सहिजनहाँ, मध्य प्रदेश (पिन 486669) {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> 4708g77f7zc50soitzm0oseu0mo39qd माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ 0 1620400 6632568 2026-10-24T15:37:56Z MaaKaliTemple 955520 नया पृष्ठ: {{subst:submit}} = माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ = [[चित्र:Row of ancient sacred stone deities with lit diya in sanctum of Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] '''माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सीधी ज़िले में,... 6632568 wikitext text/x-wiki {{subst:submit}} = माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ = [[चित्र:Row of ancient sacred stone deities with lit diya in sanctum of Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] '''माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सीधी ज़िले में, रीवा संभाग के अंतर्गत, मझौली विकासखंड और मड़वास तहसील की सीमा में, ग्राम पथरौला एवं सहिजनहाँ के पास स्थित एक अत्यंत प्राचीन हिन्दू देवालय है। यह मंदिर शक्ति-उपासना (शाक्त परंपरा) से जुड़ा हुआ है और इसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' हैं। स्थानीय जनमानस में माँ काली को केवल एक देवी नहीं, बल्कि '''ग्राम देवी, कुल देवी तथा स्थान देवी''', अर्थात गाँव की रक्षक, परिवार की परंपरागत आराध्य और इस भूमि की अधिष्ठात्री, तीनों रूपों में पूजा जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित मूर्ति को क्षेत्र के लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और पीढ़ियों से इसके प्रति गहरी आस्था रखते आए हैं। मंदिर परिसर केवल एक गर्भगृह तक सीमित नहीं है। गर्भगृह के बगल में एक विशाल '''हवन कुंड''' है, मंदिर से सटा हुआ एक बहुत बड़ा और पुराना '''तालाब''' है, तालाब के किनारे पत्थर की बनी गुंबदयुक्त '''प्राचीन संरचना''' है, मंदिर के ठीक पास '''शेर (बाघ) की प्रतिमा''' स्थापित है, और मुख्य मंदिर के बगल में '''हनुमान जी तथा भगवान शिव''' के मंदिर निर्मित हैं। इसके अतिरिक्त मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर '''हनुमान जी, गणेश जी तथा शिव शंकर जी''' के तीन और मंदिर स्थित हैं। इस प्रकार यह स्थान एक बहुदेवालय धार्मिक परिसर का रूप ले चुका है। मंदिर के सामने एक विशाल प्रांगण है, जहाँ प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन जैसे पर्वों पर यहाँ विशाल मेले का आयोजन होता है, जिसमें आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं। मंदिर परिसर में भगत और फगुआ (फाग) जैसे लोकगीत तथा सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसे लोकनृत्य समय-समय पर होते रहते हैं, जो बघेलखंड की जीवंत लोक-परंपरा को दर्शाते हैं। मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल, विद्युत सुविधा तथा परिसर की देखरेख का कार्य '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा कराया जाता है। यह समिति पहले एक अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में, अनेक श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों द्वारा मिलकर चलाई जाती थी, और अब मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम के अंतर्गत विधिवत पंजीकृत है। == सूचना-पट्टिका == {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |नाम | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |धर्म | colspan="1" rowspan="1" |हिन्दू धर्म (शाक्त परंपरा) |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख आराध्य | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली |- | colspan="1" rowspan="1" |परिसर के अन्य देवता | colspan="1" rowspan="1" |हनुमान जी, भगवान शिव, गणेश जी |- | colspan="1" rowspan="1" |ग्राम | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला / सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |डाकघर | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |विकासखंड | colspan="1" rowspan="1" |मझौली |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |राज्य / देश | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश, भारत |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्देशांक | colspan="1" rowspan="1" |24°08′ उत्तर, 81°44′ पूर्व (लगभग) |- | colspan="1" rowspan="1" |पिन कोड | colspan="1" rowspan="1" |486669 |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्माण | colspan="1" rowspan="1" |अज्ञात; लोकमान्यता के अनुसार प्राचीन देवालय देवशिल्पी विश्वकर्मा द्वारा निर्मित |- | colspan="1" rowspan="1" |विशेष संरचनाएँ | colspan="1" rowspan="1" |प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण भवन, प्राचीन तालाब, विशाल हवन कुंड, शेर की प्रतिमा |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख पर्व | colspan="1" rowspan="1" |चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली, रक्षाबंधन |- | colspan="1" rowspan="1" |साप्ताहिक बाज़ार | colspan="1" rowspan="1" |सोमवार और गुरुवार |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख भाषा | colspan="1" rowspan="1" |बघेली, हिन्दी |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रबंधन | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम थाना | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम रेलवे स्टेशन | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम बस/ऑटो स्थल | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला चौराहा |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम हवाई अड्डे | colspan="1" rowspan="1" |रीवा, जबलपुर |} == नामकरण == मंदिर का नाम उसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' तथा उसकी अवस्थिति वाले गाँवों '''पथरौला''' एवं '''सहिजनहाँ''' के नाम पर पड़ा है। स्थानीय बोलचाल में इसे "माँ काली का स्थान", "काली माई का मंदिर" या केवल "पथरौला की माँ काली" भी कहा जाता है। बघेली भाषी क्षेत्र में देवी को "माई" कहकर संबोधित करने की परंपरा है, इसलिए श्रद्धालु उन्हें स्नेहपूर्वक "काली माई" भी कहते हैं। मंदिर का संचालन एवं सेवा-कार्य करने वाली संस्था का पंजीकृत नाम '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' है। पंजीकरण से पूर्व यह कार्य किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं, बल्कि अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं के सामूहिक प्रयास से होता था। == अवस्थिति एवं भूगोल == === प्रशासनिक स्थिति === मंदिर मध्य प्रदेश के पूर्वोत्तर भाग में स्थित सीधी ज़िले में है। प्रशासनिक रूप से यह क्षेत्र '''रीवा संभाग''' के अंतर्गत आता है। इस स्थान का डाकघर पथरौला है। राजस्व दृष्टि से यह '''मड़वास तहसील''' में पड़ता है और विकास खंड के रूप में '''मझौली''' से संबद्ध है। सीधी ज़िले का मुख्यालय सीधी नगर है, जबकि मझौली और मड़वास इस क्षेत्र के दो प्रमुख उप-नगर हैं। === निर्देशांक === गूगल मानचित्र के अनुसार सहिजनहाँ क्षेत्र के निर्देशांक लगभग '''24.1405° उत्तर तथा 81.7422° पूर्व''' हैं, अर्थात लगभग 24°08′ उत्तर और 81°44′ पूर्व। इस क्षेत्र का डाक सूचकांक संख्या (पिन कोड) 486669 है। === प्राकृतिक परिवेश === मंदिर के निकट एक विस्तृत जलाशय है। जलाशय के किनारे खुली भूमि, हरियाली और वृक्षों की पंक्तियाँ हैं। चारों ओर खेत और ग्रामीण बस्तियाँ फैली हैं। बरसात के मौसम में तालाब का जल-स्तर बढ़ जाता है और तालाब किनारे स्थित प्राचीन पत्थर की संरचना पानी के बहुत निकट दिखाई देती है, जिससे परिसर का दृश्य और भी मनोहारी हो जाता है। === सीधी ज़िले की पृष्ठभूमि === सीधी ज़िला मध्य प्रदेश के उन क्षेत्रों में है जहाँ प्राकृतिक वन, नदियाँ और पहाड़ी भू-भाग मिलते हैं। सोन नदी ज़िले के भू-भाग से होकर बहती है और ज़िले में संजय राष्ट्रीय उद्यान का भी क्षेत्र आता है। ज़िले की अधिकांश आबादी ग्रामीण है और कृषि, वनोपज और पशुपालन आजीविका के मुख्य साधन हैं। ऐसे ग्रामीण परिवेश में मंदिर, तालाब और बाज़ार गाँवों के सामाजिक जीवन के केंद्र रहे हैं और माँ काली मंदिर इसी परंपरा की एक कड़ी है। === बघेलखंड === यह भू-भाग ऐतिहासिक '''बघेलखंड''' का हिस्सा है, जिसका नाम बघेल राजवंश के नाम पर पड़ा। इस वंश की राजधानी रीवा रही और रीवा रियासत के अंतर्गत आज के सीधी ज़िले का बड़ा भाग आता था। बघेलखंड की प्रमुख लोकभाषा '''बघेली''' है, जो हिन्दी की पूर्वी बोलियों के समूह में गिनी जाती है। इस क्षेत्र की संस्कृति में लोकगीत, लोकनृत्य, देवी-देवताओं की ग्राम-स्तरीय उपासना, मेले और साप्ताहिक हाट का विशेष महत्व रहा है। माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ इसी सांस्कृतिक परिवेश का एक जीवंत प्रतिनिधि है। == पहुँच एवं निकटवर्ती सुविधाएँ == * '''डाकघर:''' पथरौला डाकघर मंदिर का निकटतम डाकघर है। * '''पुलिस थाना:''' निकटतम थाना मड़वास है, जो क्षेत्र की कानून-व्यवस्था का केंद्र है। * '''रेल मार्ग:''' निकटतम रेलवे स्टेशन मड़वास है। यहाँ उतरकर सड़क मार्ग से मंदिर पहुँचा जा सकता है। * '''सड़क/बस/ऑटो:''' स्थानीय बस और ऑटो जैसे साधनों के लिए निकटतम स्थान '''पथरौला चौराहा''' है। चौराहे से मंदिर तक पहुँचना सरल है। मेलों के समय यही चौराहा श्रद्धालुओं के आवागमन का मुख्य बिंदु बन जाता है। * '''वायु मार्ग:''' निकटतम हवाई अड्डे '''रीवा''' और '''जबलपुर''' हैं। वहाँ से सड़क या रेल के माध्यम से सीधी क्षेत्र और फिर मंदिर तक पहुँचा जाता है। * '''प्रशासनिक केंद्र:''' तहसील मुख्यालय मड़वास, विकासखंड मुख्यालय मझौली, ज़िला मुख्यालय सीधी तथा संभाग मुख्यालय रीवा। * '''सुविधाएँ:''' मंदिर परिसर में विद्युत, पेयजल और स्वच्छता की व्यवस्था श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा कराई जाती है। == इतिहास == === प्राचीनता और मौखिक परंपरा === माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ को पूरे क्षेत्र के प्राचीनतम धार्मिक स्थलों में गिना जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित माँ काली की मूर्ति को स्थानीय लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और यह मान्यता पीढ़ी-दर-पीढ़ी चली आ रही है। गाँव के बुज़ुर्ग बताते हैं कि उनके पूर्वज भी इसी स्थान पर माँ की पूजा करते थे। विवाह, संतान-जन्म, नई फसल, नए घर में प्रवेश, यात्रा और किसी बड़े संकट के समय माँ का आशीर्वाद लेने की परंपरा यहाँ बहुत पुरानी है। [[चित्र:Ancient Vishwakarma-built stone temple with arched doorways and dome on pond bank at Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]] मंदिर के निर्माण का निश्चित वर्ष, निर्माता का नाम या कोई शिलालेख वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इसीलिए मंदिर की प्राचीनता मुख्यतः मौखिक परंपरा, लोकमान्यता और परिसर की प्राचीन संरचनाओं की स्थिति पर आधारित है। इस विषय पर पुरातात्त्विक और अभिलेखीय शोध अपेक्षित है, जिसका विस्तृत उल्लेख "शोध हेतु विषय" खंड में किया गया है। '''अभिलेखीय स्थिति पर टिप्पणी:''' मंदिर के निर्माण, निर्माता अथवा स्थापना-काल से संबंधित कोई लिखित अभिलेख, शिलालेख, ताम्रपत्र या राजकीय दस्तावेज़ वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इस लेख में दिए गए ऐतिहासिक विवरण स्थानीय बुज़ुर्गों की मौखिक परंपरा, पौराणिक मान्यताओं और परिसर की भौतिक स्थिति पर आधारित हैं तथा उन्हें लोकमान्यता के रूप में प्रस्तुत किया गया है। इनकी पुष्टि भविष्य में अभिलेखीय एवं पुरातात्त्विक अध्ययन से ही संभव है। === विश्वकर्मा द्वारा निर्माण की मान्यता === बुज़ुर्गों और पौराणिक मान्यताओं के अनुसार मंदिर के बगल में स्थित प्राचीन देवालय का निर्माण '''देवशिल्पी भगवान विश्वकर्मा''' ने किया था। भारतीय परंपरा में भगवान विश्वकर्मा को सृष्टि का प्रथम शिल्पकार और देवताओं का वास्तुकार माना जाता है। जब किसी प्राचीन निर्माण के निर्माता और काल की स्पष्ट जानकारी नहीं मिलती, तब लोक-स्मृति में उसे विश्वकर्मा से जोड़ने की प्रवृत्ति देश के अनेक भागों में देखी जाती है। यह कथन यहाँ के लोगों की गहरी आस्था को प्रकट करता है, और इसकी ऐतिहासिक पुष्टि हेतु स्थापत्य एवं पुरातात्त्विक अध्ययन की आवश्यकता है। === प्राचीन भवन : तालाब किनारे की गुंबदयुक्त संरचना === मंदिर के बगल में तालाब के किनारे पत्थर से बनी एक प्राचीन इमारत स्थित है, जिसे परिसर की सबसे पुरानी धरोहरों में गिना जाता है। इसकी बनावट इस प्रकार है: * यह संरचना एक चौकोर पत्थर के चबूतरे (अधिष्ठान) पर टिकी है। * इसके चारों ओर मेहराबदार खुले द्वार हैं, जो इसे छतरी या मंडप जैसा रूप देते हैं। * ऊपरी भाग में गोल गुंबदाकार शिखर है, जिसके शीर्ष पर कलश जैसा अलंकरण और पतला शिखर-दंड दिखाई देता है। * गुंबद और ऊपरी हिस्से पर काई जमी है तथा पत्थर का रंग गहरा पड़ चुका है, जो लंबे समय की वर्षा और नमी का संकेत है। * निचले भाग में पत्थर के स्तंभ और चौखट जैसी रचना दिखाई देती है। इस इमारत का निर्माण किसने कराया, कब हुआ और इसका मूल उपयोग क्या था (देवालय, समाधि-स्मारक, विश्राम-मंडप या तालाब का घाट-मंडप), इसकी निश्चित जानकारी उपलब्ध नहीं है। परंपरागत रूप से इसे विश्वकर्मा-निर्मित बताया जाता है। यह संरचना मंदिर और तालाब के साथ मिलकर एक सुंदर ऐतिहासिक दृश्य बनाती है और ग्रामीण इसे अपनी धरोहर के रूप में संजोए हुए हैं। === प्राचीन तालाब === मंदिर के बगल में स्थित विशाल तालाब बहुत पुराना है और इसे भव्य तालाब कहा जाता है। इसे किसने बनवाया और किस काल में बनवाया, इसका कोई निश्चित अभिलेख नहीं मिलता। बघेलखंड और मध्य भारत में तालाब बनवाना पुण्य का कार्य माना जाता रहा है और ऐसे जलाशय सिंचाई, पशुओं के जल, निस्तार और धार्मिक स्नान जैसी आवश्यकताएँ पूरी करते रहे हैं। यह तालाब मंदिर के धार्मिक आयोजनों, आसपास के गाँवों की जल-आवश्यकताओं और परिसर के सौंदर्य, तीनों दृष्टियों से महत्वपूर्ण है। === जीर्णोद्धार एवं आधुनिक विकास === समय-समय पर श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों के सहयोग से मंदिर का जीर्णोद्धार, रंग-रोगन और विस्तार होता रहा है। पिछले कुछ वर्षों में गर्भगृह के बगल में विशाल हवन कुंड का निर्माण हुआ है। मंदिर में बिजली और प्रकाश, पेयजल, साफ-सफाई, सुरक्षा और रंग-पेंट जैसे कार्य श्री माँ काली जनसेवा समिति के माध्यम से कराए जाते हैं। लगभग पिछले 10 से 15 वर्षों में मंदिर में आयोजनों की संख्या और भव्यता में उल्लेखनीय वृद्धि हुई है, जिसमें समिति की मुख्य भूमिका रही है। == मंदिर परिसर एवं स्थापत्य == === गर्भगृह एवं माँ काली की प्रतिमा === गर्भगृह में माँ काली की प्राचीन प्रतिमा प्रतिष्ठित है, जो मंदिर का हृदय है। प्रतिमा को लाल वस्त्र, चुनरी और पुष्पों से सजाया जाता है। पूजा में '''जवा (गुड़हल) के लाल पुष्प''', '''फुलवार''' (फूलों की माला और सजावट), नारियल, सिंदूर, ध्वजा और प्रसाद का विशेष प्रचलन है। श्रद्धालु अपनी मनोकामनाएँ लेकर आते हैं और उनके पूर्ण होने पर पूजन, भंडारा और हवन कराते हैं। गर्भगृह के भीतर प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ भी पूजित हैं, जिनमें से कुछ पर सिंदूर और रंग का लेप चढ़ाया जाता है। === पाषाण प्रतिमाएँ एवं शिलाएँ === परिसर में विभिन्न प्रकार की प्राकृतिक और तराशी गई पाषाण-शिलाएँ स्थापित हैं, जिनमें मानव आकृति जैसी गढ़ी हुई प्रतिमाएँ भी दिखाई देती हैं। लोक-परंपरा में ऐसी शिलाओं और गोल पत्थरों की देवी-देवताओं के रूप में पूजा की जाती है। इन प्रतिमाओं की शैली, पाषाण-प्रकार और काल का निर्धारण शोध का विषय है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha.jpg|अंगूठाकार]] === शिव मंदिर एवं शिवलिंग === मुख्य मंदिर के बगल में भगवान शिव का मंदिर है। इसमें काले पाषाण का शिवलिंग विशाल जलहरी में प्रतिष्ठित है। श्रद्धालु इस पर जल, पुष्प, बेलपत्र, अक्षत और धूप-दीप अर्पित करते हैं। शिवलिंग के पीछे दीवार के आले में हनुमान जी की सिंदूर-रंजित प्रतिमा उत्कीर्ण है और ऊपर देवनागरी में लिखा नाम तथा रंगीन अलंकरण दिखाई देता है। पास में पत्थर की नंदी प्रतिमा भी रखी है। सोमवार, श्रावण मास और महाशिवरात्रि को यहाँ विशेष पूजन होता है। === हनुमान जी का मंदिर === मुख्य मंदिर के बगल में हनुमान जी का मंदिर है। यहाँ मंगलवार और शनिवार को विशेष दर्शन-पूजन, सुंदरकांड और हनुमान चालीसा पाठ की परंपरा है। हनुमान जी की सिंदूर और चोला चढ़ाई जाने वाली प्रतिमा श्रद्धालुओं की आस्था का केंद्र है। === शेर (बाघ) की प्रतिमा === मंदिर के ठीक बगल में एक शेर (बाघ) की प्रतिमा निर्मित है। शक्ति-उपासना की परंपरा में शेर या बाघ को देवी का वाहन माना जाता है और यह साहस, शक्ति और निडरता का प्रतीक है। इसलिए यह प्रतिमा मंदिर के धार्मिक स्वरूप का एक महत्वपूर्ण अंग है और श्रद्धालु दर्शन के समय इसकी भी पूजा करते हैं। === विशाल हवन कुंड === गर्भगृह के बगल में एक बहुत विशाल हवन कुंड है। यह हाल के वर्षों में श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा बनवाया गया है। नवरात्रि, दीपावली और अन्य विशेष अवसरों पर यहाँ भव्य हवन-यज्ञ और पूर्णाहुति होती है। एक साथ बड़ी संख्या में श्रद्धालु हवन में भाग ले सकते हैं। हवन में पारंपरिक सामग्री, घी और समिधा का प्रयोग होता है और पंडितों द्वारा मंत्रोच्चार के साथ आहुतियाँ दी जाती हैं। === समीपवर्ती तीन मंदिर === मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर तीन और मंदिर स्थित हैं: # '''हनुमान जी का मंदिर''' # '''गणेश जी का मंदिर''' # '''शिव शंकर जी का मंदिर''' इन मंदिरों के कारण यह क्षेत्र बहुदेवालय धार्मिक परिसर के रूप में जाना जाता है। श्रद्धालु माँ काली के दर्शन के बाद इन मंदिरों में भी पूजन करते हैं। === विशाल प्रांगण === मंदिर के सामने बहुत बड़ा खुला प्रांगण है। यही प्रांगण साप्ताहिक बाज़ार, मेलों, भंडारों, जागरण, लोकगीत और लोकनृत्य जैसे आयोजनों का केंद्र है। प्रांगण इतना विशाल है कि नवरात्रि जैसे अवसरों पर हज़ारों की भीड़ और सैकड़ों दुकानें यहाँ समा जाती हैं। == धार्मिक महत्व == === माँ काली : स्वरूप और मान्यता === हिन्दू धर्म में माँ काली को आदिशक्ति के उग्र और रक्षक रूप में पूजा जाता है। उन्हें बुराई, अन्याय और भय के नाश की देवी माना जाता है। उनका काला रंग समय और अनंतता का प्रतीक है। शाक्त परंपरा में काली दस महाविद्याओं में प्रथम मानी जाती हैं। यही कारण है कि अनेक गाँवों में रक्षक माता के रूप में काली की उपासना की जाती है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] === ग्राम देवी, कुल देवी और स्थान देवी === पथरौला सहिजनहाँ के लोग माँ काली को तीन रूपों में मानते हैं: * '''ग्राम देवी:''' पूरे गाँव की रक्षक, जो महामारी, आपदा और संकट से बचाती हैं। * '''कुल देवी:''' कई परिवार माँ को अपने कुल की आराध्य मानकर हर शुभ कार्य में सबसे पहले उनका पूजन करते हैं। * '''स्थान देवी:''' इस भूमि की अधिष्ठात्री देवी, जिनकी अनुमति के बिना यहाँ कोई बड़ा कार्य शुरू नहीं किया जाता। === श्रद्धा और मनौती === मान्यता है कि सच्चे मन से माँगी गई मनोकामना पूर्ण होती है। श्रद्धालु दीप जलाते हैं, चुनरी और ध्वजा चढ़ाते हैं, नारियल अर्पित करते हैं और मनोकामना पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और जागरण कराते हैं। नवरात्रि में यहाँ दर्शन के लिए हज़ारों लोगों की भीड़ जुटती है। === पूजा-पद्धति और दिनचर्या === * प्रातः और सायं आरती तथा दीप-पूजन * नवरात्रि और विशेष तिथियों पर महाआरती, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और जागरण * जवा पुष्प, फुलवार, नारियल, सिंदूर, चुनरी, ध्वजा और प्रसाद का अर्पण * मनौती पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और प्रसाद वितरण * शुक्रवार, अष्टमी और पूर्णिमा जैसी तिथियों पर विशेष दर्शन की परंपरा == स्तुति एवं श्लोक == मंदिर परिसर में देवी, हनुमान जी और गणेश जी की आराधना के समय परंपरागत संस्कृत श्लोकों का पाठ किया जाता है। प्रमुख श्लोक इस प्रकार हैं। === माँ काली / देवी स्तुति === <blockquote>जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥ या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे देवी, आप जयंती, मंगला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा और स्वधा के रूप में पूजनीय हैं; आपको नमस्कार है। जो देवी सभी प्राणियों में शक्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें बारंबार प्रणाम है। === हनुमान जी का श्लोक === <blockquote>मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्। वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि॥</blockquote>'''भावार्थ:''' मन के समान तीव्र गति वाले, वायु के समान वेगवान, इन्द्रियों को जीतने वाले, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, पवनपुत्र, वानर सेना के प्रमुख श्रीराम के दूत हनुमान जी को मैं सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ। === गणेश जी का श्लोक === <blockquote>वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे वक्रतुंड, विशाल देह वाले और करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी गणेश जी, मेरे सभी कार्यों को सदा बिना विघ्न के पूर्ण करें। == उत्सव एवं मेले == मंदिर परिसर में वर्ष भर धार्मिक आयोजन होते रहते हैं। नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन यहाँ के सबसे बड़े पर्व हैं। इन अवसरों पर पथरौला, सहिजनहाँ और आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु आते हैं और पूरा प्रांगण मेले में बदल जाता है। === चैत्र नवरात्रि === चैत्र मास की नवरात्रि में नौ दिन माँ काली का विशेष शृंगार और पूजन होता है। घरों और मंदिर में जवारे बोने, कलश-स्थापना, अखंड दीप, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और हवन की परंपरा है। अष्टमी और नवमी को हवन की पूर्णाहुति और भंडारे का आयोजन होता है। इन दिनों मंदिर में दर्शन के लिए लंबी कतारें लगती हैं। === शारदीय नवरात्रि === आश्विन मास की शारदीय नवरात्रि मंदिर का सबसे बड़ा धार्मिक पर्व है। इन नौ दिनों में सुबह-शाम महाआरती, देवी जागरण, भजन मंडलियों की प्रस्तुतियाँ और प्रतिदिन विशेष पूजन होता है। प्रांगण में बड़ा मेला लगता है, जिसमें खिलौने, मिठाई, श्रृंगार, घरेलू सामान और खान-पान की दुकानें सजती हैं। नवरात्रि के दिनों में भीड़ इतनी अधिक होती है कि समिति के स्वयंसेवक व्यवस्था, सुरक्षा और कतार प्रबंधन संभालते हैं। === दीपावली की महाकाली पूजा === दीपावली मंदिर के सबसे भव्य आयोजनों में से एक है। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा दीपावली की '''मध्य रात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा''' कराई जाती है। उसी दिन लगभग '''सायं 6 बजे से देवी जागरण''' का कार्यक्रम आरंभ हो जाता है, जिसमें भजन, देवी गीत और जगराता देर रात तक चलता है। आयोजन का क्रम सामान्यतः इस प्रकार रहता है: # सायं मंदिर परिसर और तालाब के किनारे दीपों व रोशनी से सजावट # लगभग 6 बजे से देवी जागरण और भजन संध्या का आरंभ # रात में माँ का विशेष शृंगार और पूजन की तैयारी # मध्यरात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा, मंत्रोच्चार और महाआरती # पूजा के बाद प्रसाद वितरण इस आयोजन में पथरौला, सहिजनहाँ तथा आसपास के गाँवों के लोग बड़ी संख्या में उपस्थित रहते हैं। प्रकाश, ध्वनि, बैठने, जल, सुरक्षा और प्रसाद की व्यवस्था समिति और ग्रामीणों के सहयोग से सुचारू रूप से होती है। समिति द्वारा लगातार इस परंपरा को संचालित किए जाने से यह आयोजन अब क्षेत्र की एक पहचान बन गया है। === होली === होली के अवसर पर मंदिर प्रांगण में बघेली फाग का गायन होता है। ढोलक, झाँझ और मंजीरे के साथ पारंपरिक फगुआ गीत गाए जाते हैं और लोग एक-दूसरे को रंग-गुलाल लगाते हैं। माँ के चरणों में गुलाल अर्पित करने की परंपरा भी है। === रक्षाबंधन === रक्षाबंधन के अवसर पर भी मंदिर में बड़ा मेला लगता है। बहनें और परिवार माँ के दर्शन कर भाई-बहन के स्नेह की कामना करते हैं। प्रांगण में मिठाई, खिलौने, चूड़ी-श्रृंगार और अन्य सामान की दुकानें लगती हैं। === भंडारे === समिति द्वारा विगत 10 से 15 वर्षों में अनेक भंडारों का आयोजन किया गया है। इन भंडारों में बिना किसी भेदभाव के श्रद्धालु एक साथ बैठकर प्रसाद ग्रहण करते हैं। मनौती पूर्ण होने पर परिवारों द्वारा कराए गए भंडारे भी मंदिर की परंपरा का ह 3yrqa2gmk375li4dnwcalixk9gpdeuo 6632570 6632568 2026-10-24T15:42:06Z MaaKaliTemple 955520 6632570 wikitext text/x-wiki = माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ = [[चित्र:Row of ancient sacred stone deities with lit diya in sanctum of Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] '''माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सीधी ज़िले में, रीवा संभाग के अंतर्गत, मझौली विकासखंड और मड़वास तहसील की सीमा में, ग्राम पथरौला एवं सहिजनहाँ के पास स्थित एक अत्यंत प्राचीन हिन्दू देवालय है। यह मंदिर शक्ति-उपासना (शाक्त परंपरा) से जुड़ा हुआ है और इसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' हैं। स्थानीय जनमानस में माँ काली को केवल एक देवी नहीं, बल्कि '''ग्राम देवी, कुल देवी तथा स्थान देवी''', अर्थात गाँव की रक्षक, परिवार की परंपरागत आराध्य और इस भूमि की अधिष्ठात्री, तीनों रूपों में पूजा जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित मूर्ति को क्षेत्र के लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और पीढ़ियों से इसके प्रति गहरी आस्था रखते आए हैं। मंदिर परिसर केवल एक गर्भगृह तक सीमित नहीं है। गर्भगृह के बगल में एक विशाल '''हवन कुंड''' है, मंदिर से सटा हुआ एक बहुत बड़ा और पुराना '''तालाब''' है, तालाब के किनारे पत्थर की बनी गुंबदयुक्त '''प्राचीन संरचना''' है, मंदिर के ठीक पास '''शेर (बाघ) की प्रतिमा''' स्थापित है, और मुख्य मंदिर के बगल में '''हनुमान जी तथा भगवान शिव''' के मंदिर निर्मित हैं। इसके अतिरिक्त मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर '''हनुमान जी, गणेश जी तथा शिव शंकर जी''' के तीन और मंदिर स्थित हैं। इस प्रकार यह स्थान एक बहुदेवालय धार्मिक परिसर का रूप ले चुका है। मंदिर के सामने एक विशाल प्रांगण है, जहाँ प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन जैसे पर्वों पर यहाँ विशाल मेले का आयोजन होता है, जिसमें आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं। मंदिर परिसर में भगत और फगुआ (फाग) जैसे लोकगीत तथा सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसे लोकनृत्य समय-समय पर होते रहते हैं, जो बघेलखंड की जीवंत लोक-परंपरा को दर्शाते हैं। मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल, विद्युत सुविधा तथा परिसर की देखरेख का कार्य '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा कराया जाता है। यह समिति पहले एक अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में, अनेक श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों द्वारा मिलकर चलाई जाती थी, और अब मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम के अंतर्गत विधिवत पंजीकृत है। == सूचना-पट्टिका == {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |नाम | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |धर्म | colspan="1" rowspan="1" |हिन्दू धर्म (शाक्त परंपरा) |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख आराध्य | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली |- | colspan="1" rowspan="1" |परिसर के अन्य देवता | colspan="1" rowspan="1" |हनुमान जी, भगवान शिव, गणेश जी |- | colspan="1" rowspan="1" |ग्राम | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला / सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |डाकघर | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |विकासखंड | colspan="1" rowspan="1" |मझौली |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |राज्य / देश | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश, भारत |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्देशांक | colspan="1" rowspan="1" |24°08′ उत्तर, 81°44′ पूर्व (लगभग) |- | colspan="1" rowspan="1" |पिन कोड | colspan="1" rowspan="1" |486669 |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्माण | colspan="1" rowspan="1" |अज्ञात; लोकमान्यता के अनुसार प्राचीन देवालय देवशिल्पी विश्वकर्मा द्वारा निर्मित |- | colspan="1" rowspan="1" |विशेष संरचनाएँ | colspan="1" rowspan="1" |प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण भवन, प्राचीन तालाब, विशाल हवन कुंड, शेर की प्रतिमा |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख पर्व | colspan="1" rowspan="1" |चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली, रक्षाबंधन |- | colspan="1" rowspan="1" |साप्ताहिक बाज़ार | colspan="1" rowspan="1" |सोमवार और गुरुवार |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख भाषा | colspan="1" rowspan="1" |बघेली, हिन्दी |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रबंधन | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम थाना | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम रेलवे स्टेशन | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम बस/ऑटो स्थल | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला चौराहा |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम हवाई अड्डे | colspan="1" rowspan="1" |रीवा, जबलपुर |} == नामकरण == मंदिर का नाम उसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' तथा उसकी अवस्थिति वाले गाँवों '''पथरौला''' एवं '''सहिजनहाँ''' के नाम पर पड़ा है। स्थानीय बोलचाल में इसे "माँ काली का स्थान", "काली माई का मंदिर" या केवल "पथरौला की माँ काली" भी कहा जाता है। बघेली भाषी क्षेत्र में देवी को "माई" कहकर संबोधित करने की परंपरा है, इसलिए श्रद्धालु उन्हें स्नेहपूर्वक "काली माई" भी कहते हैं। मंदिर का संचालन एवं सेवा-कार्य करने वाली संस्था का पंजीकृत नाम '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' है। पंजीकरण से पूर्व यह कार्य किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं, बल्कि अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं के सामूहिक प्रयास से होता था। == अवस्थिति एवं भूगोल == === प्रशासनिक स्थिति === मंदिर मध्य प्रदेश के पूर्वोत्तर भाग में स्थित सीधी ज़िले में है। प्रशासनिक रूप से यह क्षेत्र '''रीवा संभाग''' के अंतर्गत आता है। इस स्थान का डाकघर पथरौला है। राजस्व दृष्टि से यह '''मड़वास तहसील''' में पड़ता है और विकास खंड के रूप में '''मझौली''' से संबद्ध है। सीधी ज़िले का मुख्यालय सीधी नगर है, जबकि मझौली और मड़वास इस क्षेत्र के दो प्रमुख उप-नगर हैं। === निर्देशांक === गूगल मानचित्र के अनुसार सहिजनहाँ क्षेत्र के निर्देशांक लगभग '''24.1405° उत्तर तथा 81.7422° पूर्व''' हैं, अर्थात लगभग 24°08′ उत्तर और 81°44′ पूर्व। इस क्षेत्र का डाक सूचकांक संख्या (पिन कोड) 486669 है। === प्राकृतिक परिवेश === मंदिर के निकट एक विस्तृत जलाशय है। जलाशय के किनारे खुली भूमि, हरियाली और वृक्षों की पंक्तियाँ हैं। चारों ओर खेत और ग्रामीण बस्तियाँ फैली हैं। बरसात के मौसम में तालाब का जल-स्तर बढ़ जाता है और तालाब किनारे स्थित प्राचीन पत्थर की संरचना पानी के बहुत निकट दिखाई देती है, जिससे परिसर का दृश्य और भी मनोहारी हो जाता है। === सीधी ज़िले की पृष्ठभूमि === सीधी ज़िला मध्य प्रदेश के उन क्षेत्रों में है जहाँ प्राकृतिक वन, नदियाँ और पहाड़ी भू-भाग मिलते हैं। सोन नदी ज़िले के भू-भाग से होकर बहती है और ज़िले में संजय राष्ट्रीय उद्यान का भी क्षेत्र आता है। ज़िले की अधिकांश आबादी ग्रामीण है और कृषि, वनोपज और पशुपालन आजीविका के मुख्य साधन हैं। ऐसे ग्रामीण परिवेश में मंदिर, तालाब और बाज़ार गाँवों के सामाजिक जीवन के केंद्र रहे हैं और माँ काली मंदिर इसी परंपरा की एक कड़ी है। === बघेलखंड === यह भू-भाग ऐतिहासिक '''बघेलखंड''' का हिस्सा है, जिसका नाम बघेल राजवंश के नाम पर पड़ा। इस वंश की राजधानी रीवा रही और रीवा रियासत के अंतर्गत आज के सीधी ज़िले का बड़ा भाग आता था। बघेलखंड की प्रमुख लोकभाषा '''बघेली''' है, जो हिन्दी की पूर्वी बोलियों के समूह में गिनी जाती है। इस क्षेत्र की संस्कृति में लोकगीत, लोकनृत्य, देवी-देवताओं की ग्राम-स्तरीय उपासना, मेले और साप्ताहिक हाट का विशेष महत्व रहा है। माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ इसी सांस्कृतिक परिवेश का एक जीवंत प्रतिनिधि है। == पहुँच एवं निकटवर्ती सुविधाएँ == * '''डाकघर:''' पथरौला डाकघर मंदिर का निकटतम डाकघर है। * '''पुलिस थाना:''' निकटतम थाना मड़वास है, जो क्षेत्र की कानून-व्यवस्था का केंद्र है। * '''रेल मार्ग:''' निकटतम रेलवे स्टेशन मड़वास है। यहाँ उतरकर सड़क मार्ग से मंदिर पहुँचा जा सकता है। * '''सड़क/बस/ऑटो:''' स्थानीय बस और ऑटो जैसे साधनों के लिए निकटतम स्थान '''पथरौला चौराहा''' है। चौराहे से मंदिर तक पहुँचना सरल है। मेलों के समय यही चौराहा श्रद्धालुओं के आवागमन का मुख्य बिंदु बन जाता है। * '''वायु मार्ग:''' निकटतम हवाई अड्डे '''रीवा''' और '''जबलपुर''' हैं। वहाँ से सड़क या रेल के माध्यम से सीधी क्षेत्र और फिर मंदिर तक पहुँचा जाता है। * '''प्रशासनिक केंद्र:''' तहसील मुख्यालय मड़वास, विकासखंड मुख्यालय मझौली, ज़िला मुख्यालय सीधी तथा संभाग मुख्यालय रीवा। * '''सुविधाएँ:''' मंदिर परिसर में विद्युत, पेयजल और स्वच्छता की व्यवस्था श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा कराई जाती है। == इतिहास == === प्राचीनता और मौखिक परंपरा === माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ को पूरे क्षेत्र के प्राचीनतम धार्मिक स्थलों में गिना जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित माँ काली की मूर्ति को स्थानीय लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और यह मान्यता पीढ़ी-दर-पीढ़ी चली आ रही है। गाँव के बुज़ुर्ग बताते हैं कि उनके पूर्वज भी इसी स्थान पर माँ की पूजा करते थे। विवाह, संतान-जन्म, नई फसल, नए घर में प्रवेश, यात्रा और किसी बड़े संकट के समय माँ का आशीर्वाद लेने की परंपरा यहाँ बहुत पुरानी है। [[चित्र:Ancient Vishwakarma-built stone temple with arched doorways and dome on pond bank at Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]] मंदिर के निर्माण का निश्चित वर्ष, निर्माता का नाम या कोई शिलालेख वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इसीलिए मंदिर की प्राचीनता मुख्यतः मौखिक परंपरा, लोकमान्यता और परिसर की प्राचीन संरचनाओं की स्थिति पर आधारित है। इस विषय पर पुरातात्त्विक और अभिलेखीय शोध अपेक्षित है, जिसका विस्तृत उल्लेख "शोध हेतु विषय" खंड में किया गया है। '''अभिलेखीय स्थिति पर टिप्पणी:''' मंदिर के निर्माण, निर्माता अथवा स्थापना-काल से संबंधित कोई लिखित अभिलेख, शिलालेख, ताम्रपत्र या राजकीय दस्तावेज़ वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इस लेख में दिए गए ऐतिहासिक विवरण स्थानीय बुज़ुर्गों की मौखिक परंपरा, पौराणिक मान्यताओं और परिसर की भौतिक स्थिति पर आधारित हैं तथा उन्हें लोकमान्यता के रूप में प्रस्तुत किया गया है। इनकी पुष्टि भविष्य में अभिलेखीय एवं पुरातात्त्विक अध्ययन से ही संभव है। === विश्वकर्मा द्वारा निर्माण की मान्यता === बुज़ुर्गों और पौराणिक मान्यताओं के अनुसार मंदिर के बगल में स्थित प्राचीन देवालय का निर्माण '''देवशिल्पी भगवान विश्वकर्मा''' ने किया था। भारतीय परंपरा में भगवान विश्वकर्मा को सृष्टि का प्रथम शिल्पकार और देवताओं का वास्तुकार माना जाता है। जब किसी प्राचीन निर्माण के निर्माता और काल की स्पष्ट जानकारी नहीं मिलती, तब लोक-स्मृति में उसे विश्वकर्मा से जोड़ने की प्रवृत्ति देश के अनेक भागों में देखी जाती है। यह कथन यहाँ के लोगों की गहरी आस्था को प्रकट करता है, और इसकी ऐतिहासिक पुष्टि हेतु स्थापत्य एवं पुरातात्त्विक अध्ययन की आवश्यकता है। === प्राचीन भवन : तालाब किनारे की गुंबदयुक्त संरचना === मंदिर के बगल में तालाब के किनारे पत्थर से बनी एक प्राचीन इमारत स्थित है, जिसे परिसर की सबसे पुरानी धरोहरों में गिना जाता है। इसकी बनावट इस प्रकार है: * यह संरचना एक चौकोर पत्थर के चबूतरे (अधिष्ठान) पर टिकी है। * इसके चारों ओर मेहराबदार खुले द्वार हैं, जो इसे छतरी या मंडप जैसा रूप देते हैं। * ऊपरी भाग में गोल गुंबदाकार शिखर है, जिसके शीर्ष पर कलश जैसा अलंकरण और पतला शिखर-दंड दिखाई देता है। * गुंबद और ऊपरी हिस्से पर काई जमी है तथा पत्थर का रंग गहरा पड़ चुका है, जो लंबे समय की वर्षा और नमी का संकेत है। * निचले भाग में पत्थर के स्तंभ और चौखट जैसी रचना दिखाई देती है। इस इमारत का निर्माण किसने कराया, कब हुआ और इसका मूल उपयोग क्या था (देवालय, समाधि-स्मारक, विश्राम-मंडप या तालाब का घाट-मंडप), इसकी निश्चित जानकारी उपलब्ध नहीं है। परंपरागत रूप से इसे विश्वकर्मा-निर्मित बताया जाता है। यह संरचना मंदिर और तालाब के साथ मिलकर एक सुंदर ऐतिहासिक दृश्य बनाती है और ग्रामीण इसे अपनी धरोहर के रूप में संजोए हुए हैं। === प्राचीन तालाब === मंदिर के बगल में स्थित विशाल तालाब बहुत पुराना है और इसे भव्य तालाब कहा जाता है। इसे किसने बनवाया और किस काल में बनवाया, इसका कोई निश्चित अभिलेख नहीं मिलता। बघेलखंड और मध्य भारत में तालाब बनवाना पुण्य का कार्य माना जाता रहा है और ऐसे जलाशय सिंचाई, पशुओं के जल, निस्तार और धार्मिक स्नान जैसी आवश्यकताएँ पूरी करते रहे हैं। यह तालाब मंदिर के धार्मिक आयोजनों, आसपास के गाँवों की जल-आवश्यकताओं और परिसर के सौंदर्य, तीनों दृष्टियों से महत्वपूर्ण है। === जीर्णोद्धार एवं आधुनिक विकास === समय-समय पर श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों के सहयोग से मंदिर का जीर्णोद्धार, रंग-रोगन और विस्तार होता रहा है। पिछले कुछ वर्षों में गर्भगृह के बगल में विशाल हवन कुंड का निर्माण हुआ है। मंदिर में बिजली और प्रकाश, पेयजल, साफ-सफाई, सुरक्षा और रंग-पेंट जैसे कार्य श्री माँ काली जनसेवा समिति के माध्यम से कराए जाते हैं। लगभग पिछले 10 से 15 वर्षों में मंदिर में आयोजनों की संख्या और भव्यता में उल्लेखनीय वृद्धि हुई है, जिसमें समिति की मुख्य भूमिका रही है। == मंदिर परिसर एवं स्थापत्य == === गर्भगृह एवं माँ काली की प्रतिमा === गर्भगृह में माँ काली की प्राचीन प्रतिमा प्रतिष्ठित है, जो मंदिर का हृदय है। प्रतिमा को लाल वस्त्र, चुनरी और पुष्पों से सजाया जाता है। पूजा में '''जवा (गुड़हल) के लाल पुष्प''', '''फुलवार''' (फूलों की माला और सजावट), नारियल, सिंदूर, ध्वजा और प्रसाद का विशेष प्रचलन है। श्रद्धालु अपनी मनोकामनाएँ लेकर आते हैं और उनके पूर्ण होने पर पूजन, भंडारा और हवन कराते हैं। गर्भगृह के भीतर प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ भी पूजित हैं, जिनमें से कुछ पर सिंदूर और रंग का लेप चढ़ाया जाता है। === पाषाण प्रतिमाएँ एवं शिलाएँ === परिसर में विभिन्न प्रकार की प्राकृतिक और तराशी गई पाषाण-शिलाएँ स्थापित हैं, जिनमें मानव आकृति जैसी गढ़ी हुई प्रतिमाएँ भी दिखाई देती हैं। लोक-परंपरा में ऐसी शिलाओं और गोल पत्थरों की देवी-देवताओं के रूप में पूजा की जाती है। इन प्रतिमाओं की शैली, पाषाण-प्रकार और काल का निर्धारण शोध का विषय है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha.jpg|अंगूठाकार]] === शिव मंदिर एवं शिवलिंग === मुख्य मंदिर के बगल में भगवान शिव का मंदिर है। इसमें काले पाषाण का शिवलिंग विशाल जलहरी में प्रतिष्ठित है। श्रद्धालु इस पर जल, पुष्प, बेलपत्र, अक्षत और धूप-दीप अर्पित करते हैं। शिवलिंग के पीछे दीवार के आले में हनुमान जी की सिंदूर-रंजित प्रतिमा उत्कीर्ण है और ऊपर देवनागरी में लिखा नाम तथा रंगीन अलंकरण दिखाई देता है। पास में पत्थर की नंदी प्रतिमा भी रखी है। सोमवार, श्रावण मास और महाशिवरात्रि को यहाँ विशेष पूजन होता है। === हनुमान जी का मंदिर === मुख्य मंदिर के बगल में हनुमान जी का मंदिर है। यहाँ मंगलवार और शनिवार को विशेष दर्शन-पूजन, सुंदरकांड और हनुमान चालीसा पाठ की परंपरा है। हनुमान जी की सिंदूर और चोला चढ़ाई जाने वाली प्रतिमा श्रद्धालुओं की आस्था का केंद्र है। === शेर (बाघ) की प्रतिमा === मंदिर के ठीक बगल में एक शेर (बाघ) की प्रतिमा निर्मित है। शक्ति-उपासना की परंपरा में शेर या बाघ को देवी का वाहन माना जाता है और यह साहस, शक्ति और निडरता का प्रतीक है। इसलिए यह प्रतिमा मंदिर के धार्मिक स्वरूप का एक महत्वपूर्ण अंग है और श्रद्धालु दर्शन के समय इसकी भी पूजा करते हैं। === विशाल हवन कुंड === गर्भगृह के बगल में एक बहुत विशाल हवन कुंड है। यह हाल के वर्षों में श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा बनवाया गया है। नवरात्रि, दीपावली और अन्य विशेष अवसरों पर यहाँ भव्य हवन-यज्ञ और पूर्णाहुति होती है। एक साथ बड़ी संख्या में श्रद्धालु हवन में भाग ले सकते हैं। हवन में पारंपरिक सामग्री, घी और समिधा का प्रयोग होता है और पंडितों द्वारा मंत्रोच्चार के साथ आहुतियाँ दी जाती हैं। === समीपवर्ती तीन मंदिर === मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर तीन और मंदिर स्थित हैं: # '''हनुमान जी का मंदिर''' # '''गणेश जी का मंदिर''' # '''शिव शंकर जी का मंदिर''' इन मंदिरों के कारण यह क्षेत्र बहुदेवालय धार्मिक परिसर के रूप में जाना जाता है। श्रद्धालु माँ काली के दर्शन के बाद इन मंदिरों में भी पूजन करते हैं। === विशाल प्रांगण === मंदिर के सामने बहुत बड़ा खुला प्रांगण है। यही प्रांगण साप्ताहिक बाज़ार, मेलों, भंडारों, जागरण, लोकगीत और लोकनृत्य जैसे आयोजनों का केंद्र है। प्रांगण इतना विशाल है कि नवरात्रि जैसे अवसरों पर हज़ारों की भीड़ और सैकड़ों दुकानें यहाँ समा जाती हैं। == धार्मिक महत्व == === माँ काली : स्वरूप और मान्यता === हिन्दू धर्म में माँ काली को आदिशक्ति के उग्र और रक्षक रूप में पूजा जाता है। उन्हें बुराई, अन्याय और भय के नाश की देवी माना जाता है। उनका काला रंग समय और अनंतता का प्रतीक है। शाक्त परंपरा में काली दस महाविद्याओं में प्रथम मानी जाती हैं। यही कारण है कि अनेक गाँवों में रक्षक माता के रूप में काली की उपासना की जाती है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] === ग्राम देवी, कुल देवी और स्थान देवी === पथरौला सहिजनहाँ के लोग माँ काली को तीन रूपों में मानते हैं: * '''ग्राम देवी:''' पूरे गाँव की रक्षक, जो महामारी, आपदा और संकट से बचाती हैं। * '''कुल देवी:''' कई परिवार माँ को अपने कुल की आराध्य मानकर हर शुभ कार्य में सबसे पहले उनका पूजन करते हैं। * '''स्थान देवी:''' इस भूमि की अधिष्ठात्री देवी, जिनकी अनुमति के बिना यहाँ कोई बड़ा कार्य शुरू नहीं किया जाता। === श्रद्धा और मनौती === मान्यता है कि सच्चे मन से माँगी गई मनोकामना पूर्ण होती है। श्रद्धालु दीप जलाते हैं, चुनरी और ध्वजा चढ़ाते हैं, नारियल अर्पित करते हैं और मनोकामना पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और जागरण कराते हैं। नवरात्रि में यहाँ दर्शन के लिए हज़ारों लोगों की भीड़ जुटती है। === पूजा-पद्धति और दिनचर्या === * प्रातः और सायं आरती तथा दीप-पूजन * नवरात्रि और विशेष तिथियों पर महाआरती, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और जागरण * जवा पुष्प, फुलवार, नारियल, सिंदूर, चुनरी, ध्वजा और प्रसाद का अर्पण * मनौती पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और प्रसाद वितरण * शुक्रवार, अष्टमी और पूर्णिमा जैसी तिथियों पर विशेष दर्शन की परंपरा == स्तुति एवं श्लोक == मंदिर परिसर में देवी, हनुमान जी और गणेश जी की आराधना के समय परंपरागत संस्कृत श्लोकों का पाठ किया जाता है। प्रमुख श्लोक इस प्रकार हैं। === माँ काली / देवी स्तुति === <blockquote>जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥ या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे देवी, आप जयंती, मंगला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा और स्वधा के रूप में पूजनीय हैं; आपको नमस्कार है। जो देवी सभी प्राणियों में शक्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें बारंबार प्रणाम है। === हनुमान जी का श्लोक === <blockquote>मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्। वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि॥</blockquote>'''भावार्थ:''' मन के समान तीव्र गति वाले, वायु के समान वेगवान, इन्द्रियों को जीतने वाले, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, पवनपुत्र, वानर सेना के प्रमुख श्रीराम के दूत हनुमान जी को मैं सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ। === गणेश जी का श्लोक === <blockquote>वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे वक्रतुंड, विशाल देह वाले और करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी गणेश जी, मेरे सभी कार्यों को सदा बिना विघ्न के पूर्ण करें। == उत्सव एवं मेले == मंदिर परिसर में वर्ष भर धार्मिक आयोजन होते रहते हैं। नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन यहाँ के सबसे बड़े पर्व हैं। इन अवसरों पर पथरौला, सहिजनहाँ और आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु आते हैं और पूरा प्रांगण मेले में बदल जाता है। === चैत्र नवरात्रि === चैत्र मास की नवरात्रि में नौ दिन माँ काली का विशेष शृंगार और पूजन होता है। घरों और मंदिर में जवारे बोने, कलश-स्थापना, अखंड दीप, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और हवन की परंपरा है। अष्टमी और नवमी को हवन की पूर्णाहुति और भंडारे का आयोजन होता है। इन दिनों मंदिर में दर्शन के लिए लंबी कतारें लगती हैं। === शारदीय नवरात्रि === आश्विन मास की शारदीय नवरात्रि मंदिर का सबसे बड़ा धार्मिक पर्व है। इन नौ दिनों में सुबह-शाम महाआरती, देवी जागरण, भजन मंडलियों की प्रस्तुतियाँ और प्रतिदिन विशेष पूजन होता है। प्रांगण में बड़ा मेला लगता है, जिसमें खिलौने, मिठाई, श्रृंगार, घरेलू सामान और खान-पान की दुकानें सजती हैं। नवरात्रि के दिनों में भीड़ इतनी अधिक होती है कि समिति के स्वयंसेवक व्यवस्था, सुरक्षा और कतार प्रबंधन संभालते हैं। === दीपावली की महाकाली पूजा === दीपावली मंदिर के सबसे भव्य आयोजनों में से एक है। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा दीपावली की '''मध्य रात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा''' कराई जाती है। उसी दिन लगभग '''सायं 6 बजे से देवी जागरण''' का कार्यक्रम आरंभ हो जाता है, जिसमें भजन, देवी गीत और जगराता देर रात तक चलता है। आयोजन का क्रम सामान्यतः इस प्रकार रहता है: # सायं मंदिर परिसर और तालाब के किनारे दीपों व रोशनी से सजावट # लगभग 6 बजे से देवी जागरण और भजन संध्या का आरंभ # रात में माँ का विशेष शृंगार और पूजन की तैयारी # मध्यरात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा, मंत्रोच्चार और महाआरती # पूजा के बाद प्रसाद वितरण इस आयोजन में पथरौला, सहिजनहाँ तथा आसपास के गाँवों के लोग बड़ी संख्या में उपस्थित रहते हैं। प्रकाश, ध्वनि, बैठने, जल, सुरक्षा और प्रसाद की व्यवस्था समिति और ग्रामीणों के सहयोग से सुचारू रूप से होती है। समिति द्वारा लगातार इस परंपरा को संचालित किए जाने से यह आयोजन अब क्षेत्र की एक पहचान बन गया है। === होली === होली के अवसर पर मंदिर प्रांगण में बघेली फाग का गायन होता है। ढोलक, झाँझ और मंजीरे के साथ पारंपरिक फगुआ गीत गाए जाते हैं और लोग एक-दूसरे को रंग-गुलाल लगाते हैं। माँ के चरणों में गुलाल अर्पित करने की परंपरा भी है। === रक्षाबंधन === रक्षाबंधन के अवसर पर भी मंदिर में बड़ा मेला लगता है। बहनें और परिवार माँ के दर्शन कर भाई-बहन के स्नेह की कामना करते हैं। प्रांगण में मिठाई, खिलौने, चूड़ी-श्रृंगार और अन्य सामान की दुकानें लगती हैं। === भंडारे === समिति द्वारा विगत 10 से 15 वर्षों में अनेक भंडारों का आयोजन किया गया है। इन भंडारों में बिना किसी भेदभाव के श्रद्धालु एक साथ बैठकर प्रसाद ग्रहण करते हैं। मनौती पूर्ण होने पर परिवारों द्वारा कराए गए भंडारे भी मंदिर की परंपरा का ह ori3bzrp1p5qtsl08ab222w6vhavuki 6632818 6632570 2026-10-25T03:46:35Z MaaKaliTemple 955520 6632818 wikitext text/x-wiki = माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ = [[चित्र:Row of ancient sacred stone deities with lit diya in sanctum of Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] '''माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सीधी ज़िले में, रीवा संभाग के अंतर्गत, मझौली विकासखंड और मड़वास तहसील की सीमा में, ग्राम पथरौला एवं सहिजनहाँ के पास स्थित एक अत्यंत प्राचीन हिन्दू देवालय है। यह मंदिर शक्ति-उपासना (शाक्त परंपरा) से जुड़ा हुआ है और इसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' हैं। स्थानीय जनमानस में माँ काली को केवल एक देवी नहीं, बल्कि '''ग्राम देवी, कुल देवी तथा स्थान देवी''', अर्थात गाँव की रक्षक, परिवार की परंपरागत आराध्य और इस भूमि की अधिष्ठात्री, तीनों रूपों में पूजा जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित मूर्ति को क्षेत्र के लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और पीढ़ियों से इसके प्रति गहरी आस्था रखते आए हैं। मंदिर परिसर केवल एक गर्भगृह तक सीमित नहीं है। गर्भगृह के बगल में एक विशाल '''हवन कुंड''' है, मंदिर से सटा हुआ एक बहुत बड़ा और पुराना '''तालाब''' है, तालाब के किनारे पत्थर की बनी गुंबदयुक्त '''प्राचीन संरचना''' है, मंदिर के ठीक पास '''शेर (बाघ) की प्रतिमा''' स्थापित है, और मुख्य मंदिर के बगल में '''हनुमान जी तथा भगवान शिव''' के मंदिर निर्मित हैं। इसके अतिरिक्त मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर '''हनुमान जी, गणेश जी तथा शिव शंकर जी''' के तीन और मंदिर स्थित हैं। इस प्रकार यह स्थान एक बहुदेवालय धार्मिक परिसर का रूप ले चुका है। मंदिर के सामने एक विशाल प्रांगण है, जहाँ प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन जैसे पर्वों पर यहाँ विशाल मेले का आयोजन होता है, जिसमें आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं। मंदिर परिसर में भगत और फगुआ (फाग) जैसे लोकगीत तथा सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसे लोकनृत्य समय-समय पर होते रहते हैं, जो बघेलखंड की जीवंत लोक-परंपरा को दर्शाते हैं। मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल, विद्युत सुविधा तथा परिसर की देखरेख का कार्य '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा कराया जाता है। यह समिति पहले एक अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में, अनेक श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों द्वारा मिलकर चलाई जाती थी, और अब मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम के अंतर्गत विधिवत पंजीकृत है। == सूचना-पट्टिका == {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |नाम | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |धर्म | colspan="1" rowspan="1" |हिन्दू धर्म (शाक्त परंपरा) |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख आराध्य | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली |- | colspan="1" rowspan="1" |परिसर के अन्य देवता | colspan="1" rowspan="1" |हनुमान जी, भगवान शिव, गणेश जी |- | colspan="1" rowspan="1" |ग्राम | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला / सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |डाकघर | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |विकासखंड | colspan="1" rowspan="1" |मझौली |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |राज्य / देश | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश, भारत |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्देशांक | colspan="1" rowspan="1" |24°08′ उत्तर, 81°44′ पूर्व (लगभग) |- | colspan="1" rowspan="1" |पिन कोड | colspan="1" rowspan="1" |486669 |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्माण | colspan="1" rowspan="1" |अज्ञात; लोकमान्यता के अनुसार प्राचीन देवालय देवशिल्पी विश्वकर्मा द्वारा निर्मित |- | colspan="1" rowspan="1" |विशेष संरचनाएँ | colspan="1" rowspan="1" |प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण भवन, प्राचीन तालाब, विशाल हवन कुंड, शेर की प्रतिमा |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख पर्व | colspan="1" rowspan="1" |चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली, रक्षाबंधन |- | colspan="1" rowspan="1" |साप्ताहिक बाज़ार | colspan="1" rowspan="1" |सोमवार और गुरुवार |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख भाषा | colspan="1" rowspan="1" |बघेली, हिन्दी |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रबंधन | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम थाना | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम रेलवे स्टेशन | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम बस/ऑटो स्थल | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला चौराहा |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम हवाई अड्डे | colspan="1" rowspan="1" |रीवा, जबलपुर |} == नामकरण == मंदिर का नाम उसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' तथा उसकी अवस्थिति वाले गाँवों '''पथरौला''' एवं '''सहिजनहाँ''' के नाम पर पड़ा है। स्थानीय बोलचाल में इसे "माँ काली का स्थान", "काली माई का मंदिर" या केवल "पथरौला की माँ काली" भी कहा जाता है। बघेली भाषी क्षेत्र में देवी को "माई" कहकर संबोधित करने की परंपरा है, इसलिए श्रद्धालु उन्हें स्नेहपूर्वक "काली माई" भी कहते हैं। मंदिर का संचालन एवं सेवा-कार्य करने वाली संस्था का पंजीकृत नाम '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' है। पंजीकरण से पूर्व यह कार्य किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं, बल्कि अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं के सामूहिक प्रयास से होता था। == अवस्थिति एवं भूगोल == === प्रशासनिक स्थिति === मंदिर मध्य प्रदेश के पूर्वोत्तर भाग में स्थित सीधी ज़िले में है। प्रशासनिक रूप से यह क्षेत्र '''रीवा संभाग''' के अंतर्गत आता है। इस स्थान का डाकघर पथरौला है। राजस्व दृष्टि से यह '''मड़वास तहसील''' में पड़ता है और विकास खंड के रूप में '''मझौली''' से संबद्ध है। सीधी ज़िले का मुख्यालय सीधी नगर है, जबकि मझौली और मड़वास इस क्षेत्र के दो प्रमुख उप-नगर हैं। === निर्देशांक === गूगल मानचित्र के अनुसार सहिजनहाँ क्षेत्र के निर्देशांक लगभग '''24.1405° उत्तर तथा 81.7422° पूर्व''' हैं, अर्थात लगभग 24°08′ उत्तर और 81°44′ पूर्व। इस क्षेत्र का डाक सूचकांक संख्या (पिन कोड) 486669 है। === प्राकृतिक परिवेश === मंदिर के निकट एक विस्तृत जलाशय है। जलाशय के किनारे खुली भूमि, हरियाली और वृक्षों की पंक्तियाँ हैं। चारों ओर खेत और ग्रामीण बस्तियाँ फैली हैं। बरसात के मौसम में तालाब का जल-स्तर बढ़ जाता है और तालाब किनारे स्थित प्राचीन पत्थर की संरचना पानी के बहुत निकट दिखाई देती है, जिससे परिसर का दृश्य और भी मनोहारी हो जाता है। === सीधी ज़िले की पृष्ठभूमि === सीधी ज़िला मध्य प्रदेश के उन क्षेत्रों में है जहाँ प्राकृतिक वन, नदियाँ और पहाड़ी भू-भाग मिलते हैं। सोन नदी ज़िले के भू-भाग से होकर बहती है और ज़िले में संजय राष्ट्रीय उद्यान का भी क्षेत्र आता है। ज़िले की अधिकांश आबादी ग्रामीण है और कृषि, वनोपज और पशुपालन आजीविका के मुख्य साधन हैं। ऐसे ग्रामीण परिवेश में मंदिर, तालाब और बाज़ार गाँवों के सामाजिक जीवन के केंद्र रहे हैं और माँ काली मंदिर इसी परंपरा की एक कड़ी है। === बघेलखंड === यह भू-भाग ऐतिहासिक '''बघेलखंड''' का हिस्सा है, जिसका नाम बघेल राजवंश के नाम पर पड़ा। इस वंश की राजधानी रीवा रही और रीवा रियासत के अंतर्गत आज के सीधी ज़िले का बड़ा भाग आता था। बघेलखंड की प्रमुख लोकभाषा '''बघेली''' है, जो हिन्दी की पूर्वी बोलियों के समूह में गिनी जाती है। इस क्षेत्र की संस्कृति में लोकगीत, लोकनृत्य, देवी-देवताओं की ग्राम-स्तरीय उपासना, मेले और साप्ताहिक हाट का विशेष महत्व रहा है। माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ इसी सांस्कृतिक परिवेश का एक जीवंत प्रतिनिधि है। == पहुँच एवं निकटवर्ती सुविधाएँ == * '''डाकघर:''' पथरौला डाकघर मंदिर का निकटतम डाकघर है। * '''पुलिस थाना:''' निकटतम थाना मड़वास है, जो क्षेत्र की कानून-व्यवस्था का केंद्र है। * '''रेल मार्ग:''' निकटतम रेलवे स्टेशन मड़वास है। यहाँ उतरकर सड़क मार्ग से मंदिर पहुँचा जा सकता है। * '''सड़क/बस/ऑटो:''' स्थानीय बस और ऑटो जैसे साधनों के लिए निकटतम स्थान '''पथरौला चौराहा''' है। चौराहे से मंदिर तक पहुँचना सरल है। मेलों के समय यही चौराहा श्रद्धालुओं के आवागमन का मुख्य बिंदु बन जाता है। * '''वायु मार्ग:''' निकटतम हवाई अड्डे '''रीवा''' और '''जबलपुर''' हैं। वहाँ से सड़क या रेल के माध्यम से सीधी क्षेत्र और फिर मंदिर तक पहुँचा जाता है। * '''प्रशासनिक केंद्र:''' तहसील मुख्यालय मड़वास, विकासखंड मुख्यालय मझौली, ज़िला मुख्यालय सीधी तथा संभाग मुख्यालय रीवा। * '''सुविधाएँ:''' मंदिर परिसर में विद्युत, पेयजल और स्वच्छता की व्यवस्था श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा कराई जाती है। == इतिहास == === प्राचीनता और मौखिक परंपरा === माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ को पूरे क्षेत्र के प्राचीनतम धार्मिक स्थलों में गिना जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित माँ काली की मूर्ति को स्थानीय लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और यह मान्यता पीढ़ी-दर-पीढ़ी चली आ रही है। गाँव के बुज़ुर्ग बताते हैं कि उनके पूर्वज भी इसी स्थान पर माँ की पूजा करते थे। विवाह, संतान-जन्म, नई फसल, नए घर में प्रवेश, यात्रा और किसी बड़े संकट के समय माँ का आशीर्वाद लेने की परंपरा यहाँ बहुत पुरानी है। [[चित्र:Ancient Vishwakarma-built stone temple with arched doorways and dome on pond bank at Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]] मंदिर के निर्माण का निश्चित वर्ष, निर्माता का नाम या कोई शिलालेख वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इसीलिए मंदिर की प्राचीनता मुख्यतः मौखिक परंपरा, लोकमान्यता और परिसर की प्राचीन संरचनाओं की स्थिति पर आधारित है। इस विषय पर पुरातात्त्विक और अभिलेखीय शोध अपेक्षित है, जिसका विस्तृत उल्लेख "शोध हेतु विषय" खंड में किया गया है। '''अभिलेखीय स्थिति पर टिप्पणी:''' मंदिर के निर्माण, निर्माता अथवा स्थापना-काल से संबंधित कोई लिखित अभिलेख, शिलालेख, ताम्रपत्र या राजकीय दस्तावेज़ वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इस लेख में दिए गए ऐतिहासिक विवरण स्थानीय बुज़ुर्गों की मौखिक परंपरा, पौराणिक मान्यताओं और परिसर की भौतिक स्थिति पर आधारित हैं तथा उन्हें लोकमान्यता के रूप में प्रस्तुत किया गया है। इनकी पुष्टि भविष्य में अभिलेखीय एवं पुरातात्त्विक अध्ययन से ही संभव है। === विश्वकर्मा द्वारा निर्माण की मान्यता === बुज़ुर्गों और पौराणिक मान्यताओं के अनुसार मंदिर के बगल में स्थित प्राचीन देवालय का निर्माण '''देवशिल्पी भगवान विश्वकर्मा''' ने किया था। भारतीय परंपरा में भगवान विश्वकर्मा को सृष्टि का प्रथम शिल्पकार और देवताओं का वास्तुकार माना जाता है। जब किसी प्राचीन निर्माण के निर्माता और काल की स्पष्ट जानकारी नहीं मिलती, तब लोक-स्मृति में उसे विश्वकर्मा से जोड़ने की प्रवृत्ति देश के अनेक भागों में देखी जाती है। यह कथन यहाँ के लोगों की गहरी आस्था को प्रकट करता है, और इसकी ऐतिहासिक पुष्टि हेतु स्थापत्य एवं पुरातात्त्विक अध्ययन की आवश्यकता है। === प्राचीन भवन : तालाब किनारे की गुंबदयुक्त संरचना === मंदिर के बगल में तालाब के किनारे पत्थर से बनी एक प्राचीन इमारत स्थित है, जिसे परिसर की सबसे पुरानी धरोहरों में गिना जाता है। इसकी बनावट इस प्रकार है: * यह संरचना एक चौकोर पत्थर के चबूतरे (अधिष्ठान) पर टिकी है। * इसके चारों ओर मेहराबदार खुले द्वार हैं, जो इसे छतरी या मंडप जैसा रूप देते हैं। * ऊपरी भाग में गोल गुंबदाकार शिखर है, जिसके शीर्ष पर कलश जैसा अलंकरण और पतला शिखर-दंड दिखाई देता है। * गुंबद और ऊपरी हिस्से पर काई जमी है तथा पत्थर का रंग गहरा पड़ चुका है, जो लंबे समय की वर्षा और नमी का संकेत है। * निचले भाग में पत्थर के स्तंभ और चौखट जैसी रचना दिखाई देती है। इस इमारत का निर्माण किसने कराया, कब हुआ और इसका मूल उपयोग क्या था (देवालय, समाधि-स्मारक, विश्राम-मंडप या तालाब का घाट-मंडप), इसकी निश्चित जानकारी उपलब्ध नहीं है। परंपरागत रूप से इसे विश्वकर्मा-निर्मित बताया जाता है। यह संरचना मंदिर और तालाब के साथ मिलकर एक सुंदर ऐतिहासिक दृश्य बनाती है और ग्रामीण इसे अपनी धरोहर के रूप में संजोए हुए हैं। === प्राचीन तालाब === मंदिर के बगल में स्थित विशाल तालाब बहुत पुराना है और इसे भव्य तालाब कहा जाता है। इसे किसने बनवाया और किस काल में बनवाया, इसका कोई निश्चित अभिलेख नहीं मिलता। बघेलखंड और मध्य भारत में तालाब बनवाना पुण्य का कार्य माना जाता रहा है और ऐसे जलाशय सिंचाई, पशुओं के जल, निस्तार और धार्मिक स्नान जैसी आवश्यकताएँ पूरी करते रहे हैं। यह तालाब मंदिर के धार्मिक आयोजनों, आसपास के गाँवों की जल-आवश्यकताओं और परिसर के सौंदर्य, तीनों दृष्टियों से महत्वपूर्ण है। === जीर्णोद्धार एवं आधुनिक विकास === समय-समय पर श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों के सहयोग से मंदिर का जीर्णोद्धार, रंग-रोगन और विस्तार होता रहा है। पिछले कुछ वर्षों में गर्भगृह के बगल में विशाल हवन कुंड का निर्माण हुआ है। मंदिर में बिजली और प्रकाश, पेयजल, साफ-सफाई, सुरक्षा और रंग-पेंट जैसे कार्य श्री माँ काली जनसेवा समिति के माध्यम से कराए जाते हैं। लगभग पिछले 10 से 15 वर्षों में मंदिर में आयोजनों की संख्या और भव्यता में उल्लेखनीय वृद्धि हुई है, जिसमें समिति की मुख्य भूमिका रही है। == मंदिर परिसर एवं स्थापत्य == === गर्भगृह एवं माँ काली की प्रतिमा === गर्भगृह में माँ काली की प्राचीन प्रतिमा प्रतिष्ठित है, जो मंदिर का हृदय है। प्रतिमा को लाल वस्त्र, चुनरी और पुष्पों से सजाया जाता है। पूजा में '''जवा (गुड़हल) के लाल पुष्प''', '''फुलवार''' (फूलों की माला और सजावट), नारियल, सिंदूर, ध्वजा और प्रसाद का विशेष प्रचलन है। श्रद्धालु अपनी मनोकामनाएँ लेकर आते हैं और उनके पूर्ण होने पर पूजन, भंडारा और हवन कराते हैं। गर्भगृह के भीतर प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ भी पूजित हैं, जिनमें से कुछ पर सिंदूर और रंग का लेप चढ़ाया जाता है। === पाषाण प्रतिमाएँ एवं शिलाएँ === परिसर में विभिन्न प्रकार की प्राकृतिक और तराशी गई पाषाण-शिलाएँ स्थापित हैं, जिनमें मानव आकृति जैसी गढ़ी हुई प्रतिमाएँ भी दिखाई देती हैं। लोक-परंपरा में ऐसी शिलाओं और गोल पत्थरों की देवी-देवताओं के रूप में पूजा की जाती है। इन प्रतिमाओं की शैली, पाषाण-प्रकार और काल का निर्धारण शोध का विषय है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha.jpg|अंगूठाकार]] === शिव मंदिर एवं शिवलिंग === मुख्य मंदिर के बगल में भगवान शिव का मंदिर है। इसमें काले पाषाण का शिवलिंग विशाल जलहरी में प्रतिष्ठित है। श्रद्धालु इस पर जल, पुष्प, बेलपत्र, अक्षत और धूप-दीप अर्पित करते हैं। शिवलिंग के पीछे दीवार के आले में हनुमान जी की सिंदूर-रंजित प्रतिमा उत्कीर्ण है और ऊपर देवनागरी में लिखा नाम तथा रंगीन अलंकरण दिखाई देता है। पास में पत्थर की नंदी प्रतिमा भी रखी है। सोमवार, श्रावण मास और महाशिवरात्रि को यहाँ विशेष पूजन होता है। === हनुमान जी का मंदिर === मुख्य मंदिर के बगल में हनुमान जी का मंदिर है। यहाँ मंगलवार और शनिवार को विशेष दर्शन-पूजन, सुंदरकांड और हनुमान चालीसा पाठ की परंपरा है। हनुमान जी की सिंदूर और चोला चढ़ाई जाने वाली प्रतिमा श्रद्धालुओं की आस्था का केंद्र है। === शेर (बाघ) की प्रतिमा === मंदिर के ठीक बगल में एक शेर (बाघ) की प्रतिमा निर्मित है। शक्ति-उपासना की परंपरा में शेर या बाघ को देवी का वाहन माना जाता है और यह साहस, शक्ति और निडरता का प्रतीक है। इसलिए यह प्रतिमा मंदिर के धार्मिक स्वरूप का एक महत्वपूर्ण अंग है और श्रद्धालु दर्शन के समय इसकी भी पूजा करते हैं। === विशाल हवन कुंड === गर्भगृह के बगल में एक बहुत विशाल हवन कुंड है। यह हाल के वर्षों में श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा बनवाया गया है। नवरात्रि, दीपावली और अन्य विशेष अवसरों पर यहाँ भव्य हवन-यज्ञ और पूर्णाहुति होती है। एक साथ बड़ी संख्या में श्रद्धालु हवन में भाग ले सकते हैं। हवन में पारंपरिक सामग्री, घी और समिधा का प्रयोग होता है और पंडितों द्वारा मंत्रोच्चार के साथ आहुतियाँ दी जाती हैं। === समीपवर्ती तीन मंदिर === मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर तीन और मंदिर स्थित हैं: # '''हनुमान जी का मंदिर''' # '''गणेश जी का मंदिर''' # '''शिव शंकर जी का मंदिर''' इन मंदिरों के कारण यह क्षेत्र बहुदेवालय धार्मिक परिसर के रूप में जाना जाता है। श्रद्धालु माँ काली के दर्शन के बाद इन मंदिरों में भी पूजन करते हैं। === विशाल प्रांगण === मंदिर के सामने बहुत बड़ा खुला प्रांगण है। यही प्रांगण साप्ताहिक बाज़ार, मेलों, भंडारों, जागरण, लोकगीत और लोकनृत्य जैसे आयोजनों का केंद्र है। प्रांगण इतना विशाल है कि नवरात्रि जैसे अवसरों पर हज़ारों की भीड़ और सैकड़ों दुकानें यहाँ समा जाती हैं। == धार्मिक महत्व == === माँ काली : स्वरूप और मान्यता === हिन्दू धर्म में माँ काली को आदिशक्ति के उग्र और रक्षक रूप में पूजा जाता है। उन्हें बुराई, अन्याय और भय के नाश की देवी माना जाता है। उनका काला रंग समय और अनंतता का प्रतीक है। शाक्त परंपरा में काली दस महाविद्याओं में प्रथम मानी जाती हैं। यही कारण है कि अनेक गाँवों में रक्षक माता के रूप में काली की उपासना की जाती है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] === ग्राम देवी, कुल देवी और स्थान देवी === पथरौला सहिजनहाँ के लोग माँ काली को तीन रूपों में मानते हैं: * '''ग्राम देवी:''' पूरे गाँव की रक्षक, जो महामारी, आपदा और संकट से बचाती हैं। * '''कुल देवी:''' कई परिवार माँ को अपने कुल की आराध्य मानकर हर शुभ कार्य में सबसे पहले उनका पूजन करते हैं। * '''स्थान देवी:''' इस भूमि की अधिष्ठात्री देवी, जिनकी अनुमति के बिना यहाँ कोई बड़ा कार्य शुरू नहीं किया जाता। === श्रद्धा और मनौती === मान्यता है कि सच्चे मन से माँगी गई मनोकामना पूर्ण होती है। श्रद्धालु दीप जलाते हैं, चुनरी और ध्वजा चढ़ाते हैं, नारियल अर्पित करते हैं और मनोकामना पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और जागरण कराते हैं। नवरात्रि में यहाँ दर्शन के लिए हज़ारों लोगों की भीड़ जुटती है। === पूजा-पद्धति और दिनचर्या === * प्रातः और सायं आरती तथा दीप-पूजन * नवरात्रि और विशेष तिथियों पर महाआरती, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और जागरण * जवा पुष्प, फुलवार, नारियल, सिंदूर, चुनरी, ध्वजा और प्रसाद का अर्पण * मनौती पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और प्रसाद वितरण * शुक्रवार, अष्टमी और पूर्णिमा जैसी तिथियों पर विशेष दर्शन की परंपरा == स्तुति एवं श्लोक == मंदिर परिसर में देवी, हनुमान जी और गणेश जी की आराधना के समय परंपरागत संस्कृत श्लोकों का पाठ किया जाता है। प्रमुख श्लोक इस प्रकार हैं। === माँ काली / देवी स्तुति === <blockquote>जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥ या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे देवी, आप जयंती, मंगला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा और स्वधा के रूप में पूजनीय हैं; आपको नमस्कार है। जो देवी सभी प्राणियों में शक्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें बारंबार प्रणाम है। === हनुमान जी का श्लोक === <blockquote>मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्। वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि॥</blockquote>'''भावार्थ:''' मन के समान तीव्र गति वाले, वायु के समान वेगवान, इन्द्रियों को जीतने वाले, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, पवनपुत्र, वानर सेना के प्रमुख श्रीराम के दूत हनुमान जी को मैं सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ। === गणेश जी का श्लोक === <blockquote>वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे वक्रतुंड, विशाल देह वाले और करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी गणेश जी, मेरे सभी कार्यों को सदा बिना विघ्न के पूर्ण करें। == उत्सव एवं मेले == मंदिर परिसर में वर्ष भर धार्मिक आयोजन होते रहते हैं। नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन यहाँ के सबसे बड़े पर्व हैं। इन अवसरों पर पथरौला, सहिजनहाँ और आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु आते हैं और पूरा प्रांगण मेले में बदल जाता है। === चैत्र नवरात्रि === चैत्र मास की नवरात्रि में नौ दिन माँ काली का विशेष शृंगार और पूजन होता है। घरों और मंदिर में जवारे बोने, कलश-स्थापना, अखंड दीप, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और हवन की परंपरा है। अष्टमी और नवमी को हवन की पूर्णाहुति और भंडारे का आयोजन होता है। इन दिनों मंदिर में दर्शन के लिए लंबी कतारें लगती हैं। === शारदीय नवरात्रि === आश्विन मास की शारदीय नवरात्रि मंदिर का सबसे बड़ा धार्मिक पर्व है। इन नौ दिनों में सुबह-शाम महाआरती, देवी जागरण, भजन मंडलियों की प्रस्तुतियाँ और प्रतिदिन विशेष पूजन होता है। प्रांगण में बड़ा मेला लगता है, जिसमें खिलौने, मिठाई, श्रृंगार, घरेलू सामान और खान-पान की दुकानें सजती हैं। नवरात्रि के दिनों में भीड़ इतनी अधिक होती है कि समिति के स्वयंसेवक व्यवस्था, सुरक्षा और कतार प्रबंधन संभालते हैं। === दीपावली की महाकाली पूजा === दीपावली मंदिर के सबसे भव्य आयोजनों में से एक है। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा दीपावली की '''मध्य रात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा''' कराई जाती है। उसी दिन लगभग '''सायं 6 बजे से देवी जागरण''' का कार्यक्रम आरंभ हो जाता है, जिसमें भजन, देवी गीत और जगराता देर रात तक चलता है। आयोजन का क्रम सामान्यतः इस प्रकार रहता है: # सायं मंदिर परिसर और तालाब के किनारे दीपों व रोशनी से सजावट # लगभग 6 बजे से देवी जागरण और भजन संध्या का आरंभ # रात में माँ का विशेष शृंगार और पूजन की तैयारी # मध्यरात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा, मंत्रोच्चार और महाआरती # पूजा के बाद प्रसाद वितरण इस आयोजन में पथरौला, सहिजनहाँ तथा आसपास के गाँवों के लोग बड़ी संख्या में उपस्थित रहते हैं। प्रकाश, ध्वनि, बैठने, जल, सुरक्षा और प्रसाद की व्यवस्था समिति और ग्रामीणों के सहयोग से सुचारू रूप से होती है। समिति द्वारा लगातार इस परंपरा को संचालित किए जाने से यह आयोजन अब क्षेत्र की एक पहचान बन गया है। === होली === होली के अवसर पर मंदिर प्रांगण में बघेली फाग का गायन होता है। ढोलक, झाँझ और मंजीरे के साथ पारंपरिक फगुआ गीत गाए जाते हैं और लोग एक-दूसरे को रंग-गुलाल लगाते हैं। माँ के चरणों में गुलाल अर्पित करने की परंपरा भी है। === रक्षाबंधन === रक्षाबंधन के अवसर पर भी मंदिर में बड़ा मेला लगता है। बहनें और परिवार माँ के दर्शन कर भाई-बहन के स्नेह की कामना करते हैं। प्रांगण में मिठाई, खिलौने, चूड़ी-श्रृंगार और अन्य सामान की दुकानें लगती हैं। === भंडारे === समिति द्वारा विगत 10 से 15 वर्षों में अनेक भंडारों का आयोजन किया गया है। इन भंडारों में बिना किसी भेदभाव के श्रद्धालु एक साथ बैठकर प्रसाद ग्रहण करते हैं। मनौती पूर्ण होने पर परिवारों द्वारा कराए गए भंडारे भी मंदिर की परंपरा का हिस्सा हैं। === साप्ताहिक बाज़ार === मंदिर के प्रांगण में प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। इस बाज़ार में आसपास के गाँवों के किसान, कारीगर और छोटे व्यापारी अपना सामान बेचते हैं और ग्रामीण खरीदारी के लिए आते हैं। बड़े त्योहारों पर यही बाज़ार बहुत विशाल रूप ले लेता है। इस प्रकार मंदिर क्षेत्र की धार्मिक ही नहीं, आर्थिक और सामाजिक गतिविधियों का भी केंद्र है। == लोक संस्कृति == मंदिर प्रांगण में बघेलखंड की लोक-परंपराएँ आज भी जीवंत रूप में देखने को मिलती हैं। ये आयोजन मंदिर में नियमित रूप से होते रहते हैं। === लोकगीत === * '''भगत:''' देवी-देवताओं की भक्ति में गाए जाने वाले गीत, जिन्हें समूह में ढोलक और मंजीरे के साथ गाया जाता है। * '''फगुआ (फाग):''' होली के मौसम में गाया जाने वाला पारंपरिक गीत, जिसमें ऋतु, उल्लास और भक्ति का समावेश होता है। === लोकनृत्य === * '''सहला:''' बघेलखंड का पारंपरिक सामूहिक लोकनृत्य। * '''काली नृत्य:''' माँ काली की भक्ति से जुड़ा नृत्य, जो पर्वों और विशेष अवसरों पर किया जाता है। * '''राई:''' बघेलखंड और बुंदेलखंड क्षेत्र में प्रचलित प्रसिद्ध लोकनृत्य। * '''कोल्दाहा:''' कोल समुदाय से जुड़ी लोक-नृत्य परंपरा के रूप में जाना जाता है। इन सभी कलाओं में स्थानीय बघेली बोली, पारंपरिक वाद्य और ग्रामीण जीवन की झलक दिखाई देती है। ये परंपराएँ मंदिर के माध्यम से अगली पीढ़ी तक पहुँचती रहती हैं और क्षेत्र की सांस्कृतिक धरोहर को सुरक्षित रखती हैं। == प्रबंधन : श्री माँ काली जनसेवा समिति == मंदिर परिसर की सेवा-व्यवस्था '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा की जाती है। यह समिति पहले अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में कार्य करती थी और वर्तमान में विधिवत पंजीकृत हुई है। इसका पंजीकृत नाम "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" है। समिति का कार्य मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल और विद्युत सुविधा जैसी सेवा-व्यवस्थाओं तक सीमित है। === पूर्व स्वरूप : अपंजीकृत सामूहिक सेवा === पंजीकरण से पहले यह संस्था किसी पंजीकृत रूप में नहीं थी। मंदिर की सेवा और व्यवस्था अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं ने आपस में मिलकर शुरू की थी और वे सामूहिक रूप से यह कार्य करते थे। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से यह सेवा-कार्य निरंतर चला आ रहा है। इस अवधि में भंडारों, दीपावली के भव्य आयोजन, धार्मिक अनुष्ठानों, जागरण और अन्य अनेक कार्यक्रमों का आयोजन होता रहा है। यद्यपि उस समय यह औपचारिक पंजीकृत संस्था नहीं थी, फिर भी इसके सेवा-कार्य को पूरे क्षेत्र में स्वीकार्यता प्राप्त थी। वर्तमान में इसे विधिवत पंजीकृत कराकर "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" नाम दिया गया है। === वैधानिक पंजीकरण === [[चित्र:Ancient stone idol of Mata Kali worshipped with sindoor at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] समिति के कार्यों को वैधानिक आधार देने के लिए उसे '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' के नाम से '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम''' के अंतर्गत पंजीकृत कराया गया। पंजीकरण 31 अगस्त 2026 को हुआ। {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकृत नाम | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |पूर्व स्वरूप | colspan="1" rowspan="1" |अपंजीकृत सामूहिक सेवा (पंजीकृत संस्था नहीं) |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण क्रमांक | colspan="1" rowspan="1" |05/25/04/18448/26 |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण तिथि | colspan="1" rowspan="1" |31 अगस्त 2026 |- | colspan="1" rowspan="1" |अधिनियम | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |कार्यक्षेत्र | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला एवं सहिजनहाँ ग्राम |} === दोनों ग्राम पंचायतों की अनुमति (NOC) === समिति को मंदिर की व्यवस्था का कार्यभार संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों, पथरौला और सहिजनहाँ, के वर्तमान सरपंचों एवं प्रतिनिधियों द्वारा अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC) देकर सौंपा गया है। समिति के पास मंदिर पर कोई स्वामित्व या विशेषाधिकार नहीं है। वह ग्राम पंचायतों की अनुमति और ग्रामीणों के सहयोग से सेवा-भाव से कार्य करती है। चूँकि समिति पहले से ही 10 वर्षों से अधिक समय से निरंतर कार्य कर रही थी, इसलिए अब उसे कानूनी रूप से भी पंजीकृत कर लिया गया है। === समिति के कार्य की सीमा === समिति द्वारा मुख्यतः मंदिर के '''संरक्षण, रंग-रोगन (पेंट), पेयजल की सुविधा तथा बिजली की सुविधा''' का कार्य कराया जाता है। इसके अतिरिक्त परिसर की स्वच्छता, सुरक्षा और पर्व-आयोजनों की व्यवस्था में भी समिति सहयोग करती है। समिति मंदिर की स्वामी या धार्मिक विधि-विधान की एकमात्र अधिकारी नहीं है; मंदिर की परंपराएँ और पूजा-पद्धति ग्रामीणों और पुजारियों की चली आ रही परंपरा के अनुसार संपन्न होती हैं। समिति मंदिर पर किसी स्वामित्व अथवा विशेषाधिकार का दावा नहीं करती। === विधिक स्थिति === श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ एक '''विधिवत एवं वैधानिक रूप से पंजीकृत सोसाइटी''' है, जिसका पंजीकरण '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम, 1973''' के अंतर्गत पंजीकरण क्रमांक '''05/25/04/18448/26''' के साथ दिनांक '''31 अगस्त 2026''' को हुआ है। संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों—पथरौला एवं सहिजनहाँ—के वर्तमान सरपंचों/प्रतिनिधियों द्वारा समिति को सेवा-कार्य हेतु '''अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC)''' प्रदान किया गया है। समिति द्वारा किया जाने वाला सेवा-कार्य ग्राम पंचायतों की सहमति और ग्रामवासियों के सहयोग से, विधिक रूप से मान्य संस्था के रूप में संचालित होता है। पंजीकरण से पूर्व भी अनेक ग्रामवासी और श्रद्धालु विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से सामूहिक रूप से यह सेवा-कार्य और धार्मिक आयोजन करते आ रहे थे, किंतु वह किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं था। === समिति के कार्य === * '''जीर्णोद्धार:''' मंदिर की मरम्मत, रंग-रोगन और पेंट कार्य कराना। * '''बिजली व्यवस्था:''' परिसर में प्रकाश और विद्युत संचार का प्रबंध। * '''जल व्यवस्था:''' श्रद्धालुओं के लिए पेयजल और पानी की सुविधा। * '''स्वच्छता:''' परिसर, प्रांगण और तालाब किनारे की साफ-सफाई। * '''सुरक्षा:''' श्रद्धालुओं, मेलों और बड़े आयोजनों में सुरक्षा और भीड़ प्रबंधन। * '''निर्माण:''' विशाल हवन कुंड का निर्माण। * '''आयोजन:''' दीपावली की काली पूजा, देवी जागरण, नवरात्रि और अन्य पर्वों की व्यवस्था। * '''भंडारे:''' विगत 10 से 15 वर्षों से भंडारों का नियमित आयोजन। * '''संस्कृति:''' भगत, फाग, सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसी लोक-कलाओं को मंच देना। * '''समन्वय:''' ग्राम पंचायतों, ग्रामीणों और प्रशासन के साथ समन्वय। == प्राचीन धरोहर == माँ काली मंदिर परिसर की प्राचीन धरोहरों में निम्नलिखित प्रमुख हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा:''' मंदिर की सबसे पूज्य और प्राचीन मानी जाने वाली मूर्ति। # '''तालाब किनारे की गुंबदयुक्त पाषाण संरचना:''' लोकमान्यता में विश्वकर्मा द्वारा निर्मित, मेहराबदार द्वारों और गुंबद वाली प्राचीन इमारत। # '''प्राचीन तालाब:''' अत्यंत पुराना जलाशय, जिसके निर्माता और काल की जानकारी उपलब्ध नहीं है। # '''पाषाण प्रतिमाएँ और शिलाएँ:''' परिसर में पूजित प्राचीन मूर्तियाँ और शिलाखंड। # '''शिवलिंग और जलहरी:''' काले पाषाण का प्राचीन शिवलिंग। # '''नंदी प्रतिमा और अन्य मूर्तियाँ:''' शिव मंदिर परिसर की पाषाण-मूर्तियाँ। इन धरोहरों के संरक्षण के लिए स्थानीय प्रशासन, ग्राम पंचायतों, समिति और पुरातत्व विशेषज्ञों के बीच समन्वय आवश्यक है, ताकि इनका वैज्ञानिक अभिलेखन और सुरक्षित रखरखाव हो सके। == शोध हेतु विषय == इतिहासकारों, पुरातत्वविदों, लोक-संस्कृति और धर्म के अध्येताओं और शोधार्थियों के लिए इस मंदिर और परिसर से जुड़े अनेक विषय उपयुक्त हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा का काल-निर्धारण:''' प्रतिमा के पाषाण-प्रकार, गढ़न-शैली और उत्कीर्णन के आधार पर निर्माण-काल का अध्ययन। # '''गुंबदयुक्त प्राचीन भवन का स्थापत्य-अध्ययन:''' मेहराब, गुंबद, चबूतरे और पत्थरों की चिनाई की शैली के आधार पर इसके काल और मूल उपयोग का निर्धारण। # '''विश्वकर्मा-निर्माण की लोकमान्यता:''' मौखिक इतिहास, किंवदंती और लोक-स्मृति के आधार पर इस मान्यता के उद्भव का अध्ययन। # '''प्राचीन तालाब का इतिहास:''' इसे किसने और कैसे बनवाया, निर्माण-तकनीक और पारंपरिक जल-प्रबंधन में इसकी भूमिका। # '''बघेलखंड में शाक्त उपासना:''' ग्राम देवी और कुल देवी के रूप में माँ काली की पूजा का क्षेत्रीय अध्ययन। # '''भगत और फगुआ (फाग) का संकलन:''' इन लोकगीतों के बोल, धुन, वाद्य और गायन-शैली का दस्तावेज़ीकरण। # '''सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा:''' इन नृत्यों की उत्पत्ति, वेशभूषा और सामाजिक भूमिका का अध्ययन। # '''साप्ताहिक बाज़ार और मेलों का अर्थशास्त्र:''' सोमवार-गुरुवार के बाज़ार और बड़े मेलों का स्थानीय अर्थव्यवस्था पर प्रभाव। # '''दीपावली की मध्यरात्रि काली पूजा और देवी जागरण:''' इस परंपरा का विकास और सामाजिक सहभागिता। # '''समुदाय आधारित मंदिर-प्रबंधन:''' पंजीकृत समिति, ग्राम पंचायतों की NOC और सामुदायिक सहभागिता का प्रबंधन-अध्ययन। # '''बहुदेवालय परिसर:''' काली, शिव, हनुमान और गणेश मंदिरों के सह-अस्तित्व का धार्मिक-ऐतिहासिक अध्ययन। # '''प्रतिमा-विज्ञान:''' शेर की प्रतिमा, नंदी, शिवलिंग और परिसर की अन्य मूर्तियों का प्रतिमा-शास्त्रीय विश्लेषण। # '''स्थान-नाम अध्ययन:''' पथरौला और सहिजनहाँ नामों की व्युत्पत्ति और ग्राम-इतिहास। # '''बघेली भाषा और देवी-गीत:''' आरती, भजन और लोकगीतों का भाषावैज्ञानिक अध्ययन। # '''धार्मिक पर्यटन और सामाजिक समरसता:''' नवरात्रि मेलों की भूमिका और क्षेत्रीय पर्यटन की संभावनाएँ। # '''धरोहर संरक्षण:''' प्राचीन मूर्तियों, तालाब और गुंबदयुक्त संरचना के वैज्ञानिक संरक्षण की रूपरेखा। == संपर्क == * '''संस्था:''' श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ == चित्र-दीर्घा == * [[चित्र:Ancient domed stone temple built by Vishwakarma beside pond near Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]]माँ काली मंदिर परिसर का दृश्य * तालाब किनारे स्थित प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण संरचना * शिव मंदिर में शिवलिंग, जलहरी और हनुमान जी की प्रतिमा * गर्भगृह की प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ * शेर (बाघ) की प्रतिमा * विशाल हवन कुंड * दीपावली की काली पूजा और देवी जागरण * नवरात्रि मेला एवं साप्ताहिक बाज़ार == इन्हें भी देखें == * सीधी ज़िला * मझौली * मड़वास * बघेलखंड * रीवा संभाग * बघेली भाषा * शक्तिपीठ और काली उपासना * मध्य प्रदेश के हिन्दू मंदिर == सन्दर्भ == विकिपीडिया पर प्रकाशन के समय यहाँ समाचार-पत्र रिपोर्ट, ज़िला गज़ेटियर, सरकारी अभिलेख, समिति के पंजीयन प्रमाणपत्र और शोध-पत्र जैसे स्वतंत्र स्रोत जोड़ें। == बाहरी कड़ियाँ == * गूगल मानचित्र: सहिजनहाँ, मध्य प्रदेश (पिन 486669) 82l6dve96umpr8ccl7ktnf7tkfvv2f1 6632819 6632818 2026-10-25T03:50:47Z MaaKaliTemple 955520 6632819 wikitext text/x-wiki = माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ = [[चित्र:Row of ancient sacred stone deities with lit diya in sanctum of Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] '''माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सीधी ज़िले में, रीवा संभाग के अंतर्गत, मझौली विकासखंड और मड़वास तहसील की सीमा में, ग्राम पथरौला एवं सहिजनहाँ के पास स्थित एक अत्यंत प्राचीन हिन्दू देवालय है। यह मंदिर शक्ति-उपासना (शाक्त परंपरा) से जुड़ा हुआ है और इसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' हैं। स्थानीय जनमानस में माँ काली को केवल एक देवी नहीं, बल्कि '''ग्राम देवी, कुल देवी तथा स्थान देवी''', अर्थात गाँव की रक्षक, परिवार की परंपरागत आराध्य और इस भूमि की अधिष्ठात्री, तीनों रूपों में पूजा जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित मूर्ति को क्षेत्र के लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और पीढ़ियों से इसके प्रति गहरी आस्था रखते आए हैं। मंदिर परिसर केवल एक गर्भगृह तक सीमित नहीं है। गर्भगृह के बगल में एक विशाल '''हवन कुंड''' है, मंदिर से सटा हुआ एक बहुत बड़ा और पुराना '''तालाब''' है, तालाब के किनारे पत्थर की बनी गुंबदयुक्त '''प्राचीन संरचना''' है, मंदिर के ठीक पास '''शेर (बाघ) की प्रतिमा''' स्थापित है, और मुख्य मंदिर के बगल में '''हनुमान जी तथा भगवान शिव''' के मंदिर निर्मित हैं। इसके अतिरिक्त मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर '''हनुमान जी, गणेश जी तथा शिव शंकर जी''' के तीन और मंदिर स्थित हैं। इस प्रकार यह स्थान एक बहुदेवालय धार्मिक परिसर का रूप ले चुका है। मंदिर के सामने एक विशाल प्रांगण है, जहाँ प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन जैसे पर्वों पर यहाँ विशाल मेले का आयोजन होता है, जिसमें आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं। मंदिर परिसर में भगत और फगुआ (फाग) जैसे लोकगीत तथा सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसे लोकनृत्य समय-समय पर होते रहते हैं, जो बघेलखंड की जीवंत लोक-परंपरा को दर्शाते हैं। मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल, विद्युत सुविधा तथा परिसर की देखरेख का कार्य '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा कराया जाता है। यह समिति पहले एक अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में, अनेक श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों द्वारा मिलकर चलाई जाती थी, और अब मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम के अंतर्गत विधिवत पंजीकृत है। == सूचना-पट्टिका == {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |नाम | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |धर्म | colspan="1" rowspan="1" |हिन्दू धर्म (शाक्त परंपरा) |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख आराध्य | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली |- | colspan="1" rowspan="1" |परिसर के अन्य देवता | colspan="1" rowspan="1" |हनुमान जी, भगवान शिव, गणेश जी |- | colspan="1" rowspan="1" |ग्राम | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला / सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |डाकघर | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |विकासखंड | colspan="1" rowspan="1" |मझौली |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |राज्य / देश | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश, भारत |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्देशांक | colspan="1" rowspan="1" |24°08′ उत्तर, 81°44′ पूर्व (लगभग) |- | colspan="1" rowspan="1" |पिन कोड | colspan="1" rowspan="1" |486669 |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्माण | colspan="1" rowspan="1" |अज्ञात; लोकमान्यता के अनुसार प्राचीन देवालय देवशिल्पी विश्वकर्मा द्वारा निर्मित |- | colspan="1" rowspan="1" |विशेष संरचनाएँ | colspan="1" rowspan="1" |प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण भवन, प्राचीन तालाब, विशाल हवन कुंड, शेर की प्रतिमा |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख पर्व | colspan="1" rowspan="1" |चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली, रक्षाबंधन |- | colspan="1" rowspan="1" |साप्ताहिक बाज़ार | colspan="1" rowspan="1" |सोमवार और गुरुवार |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख भाषा | colspan="1" rowspan="1" |बघेली, हिन्दी |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रबंधन | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम थाना | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम रेलवे स्टेशन | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम बस/ऑटो स्थल | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला चौराहा |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम हवाई अड्डे | colspan="1" rowspan="1" |रीवा, जबलपुर |} == नामकरण == मंदिर का नाम उसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' तथा उसकी अवस्थिति वाले गाँवों '''पथरौला''' एवं '''सहिजनहाँ''' के नाम पर पड़ा है। स्थानीय बोलचाल में इसे "माँ काली का स्थान", "काली माई का मंदिर" या केवल "पथरौला की माँ काली" भी कहा जाता है। बघेली भाषी क्षेत्र में देवी को "माई" कहकर संबोधित करने की परंपरा है, इसलिए श्रद्धालु उन्हें स्नेहपूर्वक "काली माई" भी कहते हैं। मंदिर का संचालन एवं सेवा-कार्य करने वाली संस्था का पंजीकृत नाम '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' है। पंजीकरण से पूर्व यह कार्य किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं, बल्कि अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं के सामूहिक प्रयास से होता था। == अवस्थिति एवं भूगोल == === प्रशासनिक स्थिति === मंदिर मध्य प्रदेश के पूर्वोत्तर भाग में स्थित सीधी ज़िले में है। प्रशासनिक रूप से यह क्षेत्र '''रीवा संभाग''' के अंतर्गत आता है। इस स्थान का डाकघर पथरौला है। राजस्व दृष्टि से यह '''मड़वास तहसील''' में पड़ता है और विकास खंड के रूप में '''मझौली''' से संबद्ध है। सीधी ज़िले का मुख्यालय सीधी नगर है, जबकि मझौली और मड़वास इस क्षेत्र के दो प्रमुख उप-नगर हैं। === निर्देशांक === गूगल मानचित्र के अनुसार सहिजनहाँ क्षेत्र के निर्देशांक लगभग '''24.1405° उत्तर तथा 81.7422° पूर्व''' हैं, अर्थात लगभग 24°08′ उत्तर और 81°44′ पूर्व। इस क्षेत्र का डाक सूचकांक संख्या (पिन कोड) 486669 है। === प्राकृतिक परिवेश === मंदिर के निकट एक विस्तृत जलाशय है। जलाशय के किनारे खुली भूमि, हरियाली और वृक्षों की पंक्तियाँ हैं। चारों ओर खेत और ग्रामीण बस्तियाँ फैली हैं। बरसात के मौसम में तालाब का जल-स्तर बढ़ जाता है और तालाब किनारे स्थित प्राचीन पत्थर की संरचना पानी के बहुत निकट दिखाई देती है, जिससे परिसर का दृश्य और भी मनोहारी हो जाता है। === सीधी ज़िले की पृष्ठभूमि === सीधी ज़िला मध्य प्रदेश के उन क्षेत्रों में है जहाँ प्राकृतिक वन, नदियाँ और पहाड़ी भू-भाग मिलते हैं। सोन नदी ज़िले के भू-भाग से होकर बहती है और ज़िले में संजय राष्ट्रीय उद्यान का भी क्षेत्र आता है। ज़िले की अधिकांश आबादी ग्रामीण है और कृषि, वनोपज और पशुपालन आजीविका के मुख्य साधन हैं। ऐसे ग्रामीण परिवेश में मंदिर, तालाब और बाज़ार गाँवों के सामाजिक जीवन के केंद्र रहे हैं और माँ काली मंदिर इसी परंपरा की एक कड़ी है। === बघेलखंड === यह भू-भाग ऐतिहासिक '''बघेलखंड''' का हिस्सा है, जिसका नाम बघेल राजवंश के नाम पर पड़ा। इस वंश की राजधानी रीवा रही और रीवा रियासत के अंतर्गत आज के सीधी ज़िले का बड़ा भाग आता था। बघेलखंड की प्रमुख लोकभाषा '''बघेली''' है, जो हिन्दी की पूर्वी बोलियों के समूह में गिनी जाती है। इस क्षेत्र की संस्कृति में लोकगीत, लोकनृत्य, देवी-देवताओं की ग्राम-स्तरीय उपासना, मेले और साप्ताहिक हाट का विशेष महत्व रहा है। माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ इसी सांस्कृतिक परिवेश का एक जीवंत प्रतिनिधि है। == पहुँच एवं निकटवर्ती सुविधाएँ == * '''डाकघर:''' पथरौला डाकघर मंदिर का निकटतम डाकघर है। * '''पुलिस थाना:''' निकटतम थाना मड़वास है, जो क्षेत्र की कानून-व्यवस्था का केंद्र है। * '''रेल मार्ग:''' निकटतम रेलवे स्टेशन मड़वास है। यहाँ उतरकर सड़क मार्ग से मंदिर पहुँचा जा सकता है। * '''सड़क/बस/ऑटो:''' स्थानीय बस और ऑटो जैसे साधनों के लिए निकटतम स्थान '''पथरौला चौराहा''' है। चौराहे से मंदिर तक पहुँचना सरल है। मेलों के समय यही चौराहा श्रद्धालुओं के आवागमन का मुख्य बिंदु बन जाता है। * '''वायु मार्ग:''' निकटतम हवाई अड्डे '''रीवा''' और '''जबलपुर''' हैं। वहाँ से सड़क या रेल के माध्यम से सीधी क्षेत्र और फिर मंदिर तक पहुँचा जाता है। * '''प्रशासनिक केंद्र:''' तहसील मुख्यालय मड़वास, विकासखंड मुख्यालय मझौली, ज़िला मुख्यालय सीधी तथा संभाग मुख्यालय रीवा। * '''सुविधाएँ:''' मंदिर परिसर में विद्युत, पेयजल और स्वच्छता की व्यवस्था श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा कराई जाती है। == इतिहास == === प्राचीनता और मौखिक परंपरा === माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ को पूरे क्षेत्र के प्राचीनतम धार्मिक स्थलों में गिना जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित माँ काली की मूर्ति को स्थानीय लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और यह मान्यता पीढ़ी-दर-पीढ़ी चली आ रही है। गाँव के बुज़ुर्ग बताते हैं कि उनके पूर्वज भी इसी स्थान पर माँ की पूजा करते थे। विवाह, संतान-जन्म, नई फसल, नए घर में प्रवेश, यात्रा और किसी बड़े संकट के समय माँ का आशीर्वाद लेने की परंपरा यहाँ बहुत पुरानी है। [[चित्र:Ancient Vishwakarma-built stone temple with arched doorways and dome on pond bank at Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]] मंदिर के निर्माण का निश्चित वर्ष, निर्माता का नाम या कोई शिलालेख वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इसीलिए मंदिर की प्राचीनता मुख्यतः मौखिक परंपरा, लोकमान्यता और परिसर की प्राचीन संरचनाओं की स्थिति पर आधारित है। इस विषय पर पुरातात्त्विक और अभिलेखीय शोध अपेक्षित है, जिसका विस्तृत उल्लेख "शोध हेतु विषय" खंड में किया गया है। '''अभिलेखीय स्थिति पर टिप्पणी:''' मंदिर के निर्माण, निर्माता अथवा स्थापना-काल से संबंधित कोई लिखित अभिलेख, शिलालेख, ताम्रपत्र या राजकीय दस्तावेज़ वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इस लेख में दिए गए ऐतिहासिक विवरण स्थानीय बुज़ुर्गों की मौखिक परंपरा, पौराणिक मान्यताओं और परिसर की भौतिक स्थिति पर आधारित हैं तथा उन्हें लोकमान्यता के रूप में प्रस्तुत किया गया है। इनकी पुष्टि भविष्य में अभिलेखीय एवं पुरातात्त्विक अध्ययन से ही संभव है। === विश्वकर्मा द्वारा निर्माण की मान्यता === बुज़ुर्गों और पौराणिक मान्यताओं के अनुसार मंदिर के बगल में स्थित प्राचीन देवालय का निर्माण '''देवशिल्पी भगवान विश्वकर्मा''' ने किया था। भारतीय परंपरा में भगवान विश्वकर्मा को सृष्टि का प्रथम शिल्पकार और देवताओं का वास्तुकार माना जाता है। जब किसी प्राचीन निर्माण के निर्माता और काल की स्पष्ट जानकारी नहीं मिलती, तब लोक-स्मृति में उसे विश्वकर्मा से जोड़ने की प्रवृत्ति देश के अनेक भागों में देखी जाती है। यह कथन यहाँ के लोगों की गहरी आस्था को प्रकट करता है, और इसकी ऐतिहासिक पुष्टि हेतु स्थापत्य एवं पुरातात्त्विक अध्ययन की आवश्यकता है। === प्राचीन भवन : तालाब किनारे की गुंबदयुक्त संरचना === मंदिर के बगल में तालाब के किनारे पत्थर से बनी एक प्राचीन इमारत स्थित है, जिसे परिसर की सबसे पुरानी धरोहरों में गिना जाता है। इसकी बनावट इस प्रकार है: * यह संरचना एक चौकोर पत्थर के चबूतरे (अधिष्ठान) पर टिकी है। * इसके चारों ओर मेहराबदार खुले द्वार हैं, जो इसे छतरी या मंडप जैसा रूप देते हैं। * ऊपरी भाग में गोल गुंबदाकार शिखर है, जिसके शीर्ष पर कलश जैसा अलंकरण और पतला शिखर-दंड दिखाई देता है। * गुंबद और ऊपरी हिस्से पर काई जमी है तथा पत्थर का रंग गहरा पड़ चुका है, जो लंबे समय की वर्षा और नमी का संकेत है। * निचले भाग में पत्थर के स्तंभ और चौखट जैसी रचना दिखाई देती है। इस इमारत का निर्माण किसने कराया, कब हुआ और इसका मूल उपयोग क्या था (देवालय, समाधि-स्मारक, विश्राम-मंडप या तालाब का घाट-मंडप), इसकी निश्चित जानकारी उपलब्ध नहीं है। परंपरागत रूप से इसे विश्वकर्मा-निर्मित बताया जाता है। यह संरचना मंदिर और तालाब के साथ मिलकर एक सुंदर ऐतिहासिक दृश्य बनाती है और ग्रामीण इसे अपनी धरोहर के रूप में संजोए हुए हैं। === प्राचीन तालाब === मंदिर के बगल में स्थित विशाल तालाब बहुत पुराना है और इसे भव्य तालाब कहा जाता है। इसे किसने बनवाया और किस काल में बनवाया, इसका कोई निश्चित अभिलेख नहीं मिलता। बघेलखंड और मध्य भारत में तालाब बनवाना पुण्य का कार्य माना जाता रहा है और ऐसे जलाशय सिंचाई, पशुओं के जल, निस्तार और धार्मिक स्नान जैसी आवश्यकताएँ पूरी करते रहे हैं। यह तालाब मंदिर के धार्मिक आयोजनों, आसपास के गाँवों की जल-आवश्यकताओं और परिसर के सौंदर्य, तीनों दृष्टियों से महत्वपूर्ण है। === जीर्णोद्धार एवं आधुनिक विकास === समय-समय पर श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों के सहयोग से मंदिर का जीर्णोद्धार, रंग-रोगन और विस्तार होता रहा है। पिछले कुछ वर्षों में गर्भगृह के बगल में विशाल हवन कुंड का निर्माण हुआ है। मंदिर में बिजली और प्रकाश, पेयजल, साफ-सफाई, सुरक्षा और रंग-पेंट जैसे कार्य श्री माँ काली जनसेवा समिति के माध्यम से कराए जाते हैं। लगभग पिछले 10 से 15 वर्षों में मंदिर में आयोजनों की संख्या और भव्यता में उल्लेखनीय वृद्धि हुई है, जिसमें समिति की मुख्य भूमिका रही है। == मंदिर परिसर एवं स्थापत्य == === गर्भगृह एवं माँ काली की प्रतिमा === गर्भगृह में माँ काली की प्राचीन प्रतिमा प्रतिष्ठित है, जो मंदिर का हृदय है। प्रतिमा को लाल वस्त्र, चुनरी और पुष्पों से सजाया जाता है। पूजा में '''जवा (गुड़हल) के लाल पुष्प''', '''फुलवार''' (फूलों की माला और सजावट), नारियल, सिंदूर, ध्वजा और प्रसाद का विशेष प्रचलन है। श्रद्धालु अपनी मनोकामनाएँ लेकर आते हैं और उनके पूर्ण होने पर पूजन, भंडारा और हवन कराते हैं। गर्भगृह के भीतर प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ भी पूजित हैं, जिनमें से कुछ पर सिंदूर और रंग का लेप चढ़ाया जाता है। === पाषाण प्रतिमाएँ एवं शिलाएँ === परिसर में विभिन्न प्रकार की प्राकृतिक और तराशी गई पाषाण-शिलाएँ स्थापित हैं, जिनमें मानव आकृति जैसी गढ़ी हुई प्रतिमाएँ भी दिखाई देती हैं। लोक-परंपरा में ऐसी शिलाओं और गोल पत्थरों की देवी-देवताओं के रूप में पूजा की जाती है। इन प्रतिमाओं की शैली, पाषाण-प्रकार और काल का निर्धारण शोध का विषय है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha.jpg|अंगूठाकार]] === शिव मंदिर एवं शिवलिंग === मुख्य मंदिर के बगल में भगवान शिव का मंदिर है। इसमें काले पाषाण का शिवलिंग विशाल जलहरी में प्रतिष्ठित है। श्रद्धालु इस पर जल, पुष्प, बेलपत्र, अक्षत और धूप-दीप अर्पित करते हैं। शिवलिंग के पीछे दीवार के आले में हनुमान जी की सिंदूर-रंजित प्रतिमा उत्कीर्ण है और ऊपर देवनागरी में लिखा नाम तथा रंगीन अलंकरण दिखाई देता है। पास में पत्थर की नंदी प्रतिमा भी रखी है। सोमवार, श्रावण मास और महाशिवरात्रि को यहाँ विशेष पूजन होता है। === हनुमान जी का मंदिर === मुख्य मंदिर के बगल में हनुमान जी का मंदिर है। यहाँ मंगलवार और शनिवार को विशेष दर्शन-पूजन, सुंदरकांड और हनुमान चालीसा पाठ की परंपरा है। हनुमान जी की सिंदूर और चोला चढ़ाई जाने वाली प्रतिमा श्रद्धालुओं की आस्था का केंद्र है। === शेर (बाघ) की प्रतिमा === मंदिर के ठीक बगल में एक शेर (बाघ) की प्रतिमा निर्मित है। शक्ति-उपासना की परंपरा में शेर या बाघ को देवी का वाहन माना जाता है और यह साहस, शक्ति और निडरता का प्रतीक है। इसलिए यह प्रतिमा मंदिर के धार्मिक स्वरूप का एक महत्वपूर्ण अंग है और श्रद्धालु दर्शन के समय इसकी भी पूजा करते हैं। === विशाल हवन कुंड === गर्भगृह के बगल में एक बहुत विशाल हवन कुंड है। यह हाल के वर्षों में श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा बनवाया गया है। नवरात्रि, दीपावली और अन्य विशेष अवसरों पर यहाँ भव्य हवन-यज्ञ और पूर्णाहुति होती है। एक साथ बड़ी संख्या में श्रद्धालु हवन में भाग ले सकते हैं। हवन में पारंपरिक सामग्री, घी और समिधा का प्रयोग होता है और पंडितों द्वारा मंत्रोच्चार के साथ आहुतियाँ दी जाती हैं। === समीपवर्ती तीन मंदिर === मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर तीन और मंदिर स्थित हैं: # '''हनुमान जी का मंदिर''' # '''गणेश जी का मंदिर''' # '''शिव शंकर जी का मंदिर''' इन मंदिरों के कारण यह क्षेत्र बहुदेवालय धार्मिक परिसर के रूप में जाना जाता है। श्रद्धालु माँ काली के दर्शन के बाद इन मंदिरों में भी पूजन करते हैं। === विशाल प्रांगण === मंदिर के सामने बहुत बड़ा खुला प्रांगण है। यही प्रांगण साप्ताहिक बाज़ार, मेलों, भंडारों, जागरण, लोकगीत और लोकनृत्य जैसे आयोजनों का केंद्र है। प्रांगण इतना विशाल है कि नवरात्रि जैसे अवसरों पर हज़ारों की भीड़ और सैकड़ों दुकानें यहाँ समा जाती हैं। == धार्मिक महत्व == === माँ काली : स्वरूप और मान्यता === हिन्दू धर्म में माँ काली को आदिशक्ति के उग्र और रक्षक रूप में पूजा जाता है। उन्हें बुराई, अन्याय और भय के नाश की देवी माना जाता है। उनका काला रंग समय और अनंतता का प्रतीक है। शाक्त परंपरा में काली दस महाविद्याओं में प्रथम मानी जाती हैं। यही कारण है कि अनेक गाँवों में रक्षक माता के रूप में काली की उपासना की जाती है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] === ग्राम देवी, कुल देवी और स्थान देवी === पथरौला सहिजनहाँ के लोग माँ काली को तीन रूपों में मानते हैं: * '''ग्राम देवी:''' पूरे गाँव की रक्षक, जो महामारी, आपदा और संकट से बचाती हैं। * '''कुल देवी:''' कई परिवार माँ को अपने कुल की आराध्य मानकर हर शुभ कार्य में सबसे पहले उनका पूजन करते हैं। * '''स्थान देवी:''' इस भूमि की अधिष्ठात्री देवी, जिनकी अनुमति के बिना यहाँ कोई बड़ा कार्य शुरू नहीं किया जाता। === श्रद्धा और मनौती === मान्यता है कि सच्चे मन से माँगी गई मनोकामना पूर्ण होती है। श्रद्धालु दीप जलाते हैं, चुनरी और ध्वजा चढ़ाते हैं, नारियल अर्पित करते हैं और मनोकामना पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और जागरण कराते हैं। नवरात्रि में यहाँ दर्शन के लिए हज़ारों लोगों की भीड़ जुटती है। === पूजा-पद्धति और दिनचर्या === * प्रातः और सायं आरती तथा दीप-पूजन * नवरात्रि और विशेष तिथियों पर महाआरती, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और जागरण * जवा पुष्प, फुलवार, नारियल, सिंदूर, चुनरी, ध्वजा और प्रसाद का अर्पण * मनौती पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और प्रसाद वितरण * शुक्रवार, अष्टमी और पूर्णिमा जैसी तिथियों पर विशेष दर्शन की परंपरा == स्तुति एवं श्लोक == मंदिर परिसर में देवी, हनुमान जी और गणेश जी की आराधना के समय परंपरागत संस्कृत श्लोकों का पाठ किया जाता है। प्रमुख श्लोक इस प्रकार हैं। === माँ काली / देवी स्तुति === <blockquote>जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥ या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे देवी, आप जयंती, मंगला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा और स्वधा के रूप में पूजनीय हैं; आपको नमस्कार है। जो देवी सभी प्राणियों में शक्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें बारंबार प्रणाम है। === हनुमान जी का श्लोक === <blockquote>मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्। वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि॥</blockquote>'''भावार्थ:''' मन के समान तीव्र गति वाले, वायु के समान वेगवान, इन्द्रियों को जीतने वाले, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, पवनपुत्र, वानर सेना के प्रमुख श्रीराम के दूत हनुमान जी को मैं सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ। === गणेश जी का श्लोक === <blockquote>वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे वक्रतुंड, विशाल देह वाले और करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी गणेश जी, मेरे सभी कार्यों को सदा बिना विघ्न के पूर्ण करें। == उत्सव एवं मेले == मंदिर परिसर में वर्ष भर धार्मिक आयोजन होते रहते हैं। नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन यहाँ के सबसे बड़े पर्व हैं। इन अवसरों पर पथरौला, सहिजनहाँ और आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु आते हैं और पूरा प्रांगण मेले में बदल जाता है। === चैत्र नवरात्रि === चैत्र मास की नवरात्रि में नौ दिन माँ काली का विशेष शृंगार और पूजन होता है। घरों और मंदिर में जवारे बोने, कलश-स्थापना, अखंड दीप, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और हवन की परंपरा है। अष्टमी और नवमी को हवन की पूर्णाहुति और भंडारे का आयोजन होता है। इन दिनों मंदिर में दर्शन के लिए लंबी कतारें लगती हैं। === शारदीय नवरात्रि === आश्विन मास की शारदीय नवरात्रि मंदिर का सबसे बड़ा धार्मिक पर्व है। इन नौ दिनों में सुबह-शाम महाआरती, देवी जागरण, भजन मंडलियों की प्रस्तुतियाँ और प्रतिदिन विशेष पूजन होता है। प्रांगण में बड़ा मेला लगता है, जिसमें खिलौने, मिठाई, श्रृंगार, घरेलू सामान और खान-पान की दुकानें सजती हैं। नवरात्रि के दिनों में भीड़ इतनी अधिक होती है कि समिति के स्वयंसेवक व्यवस्था, सुरक्षा और कतार प्रबंधन संभालते हैं। === दीपावली की महाकाली पूजा === दीपावली मंदिर के सबसे भव्य आयोजनों में से एक है। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा दीपावली की '''मध्य रात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा''' कराई जाती है। उसी दिन लगभग '''सायं 6 बजे से देवी जागरण''' का कार्यक्रम आरंभ हो जाता है, जिसमें भजन, देवी गीत और जगराता देर रात तक चलता है। आयोजन का क्रम सामान्यतः इस प्रकार रहता है: # सायं मंदिर परिसर और तालाब के किनारे दीपों व रोशनी से सजावट # लगभग 6 बजे से देवी जागरण और भजन संध्या का आरंभ # रात में माँ का विशेष शृंगार और पूजन की तैयारी # मध्यरात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा, मंत्रोच्चार और महाआरती # पूजा के बाद प्रसाद वितरण इस आयोजन में पथरौला, सहिजनहाँ तथा आसपास के गाँवों के लोग बड़ी संख्या में उपस्थित रहते हैं। प्रकाश, ध्वनि, बैठने, जल, सुरक्षा और प्रसाद की व्यवस्था समिति और ग्रामीणों के सहयोग से सुचारू रूप से होती है। समिति द्वारा लगातार इस परंपरा को संचालित किए जाने से यह आयोजन अब क्षेत्र की एक पहचान बन गया है। === होली === होली के अवसर पर मंदिर प्रांगण में बघेली फाग का गायन होता है। ढोलक, झाँझ और मंजीरे के साथ पारंपरिक फगुआ गीत गाए जाते हैं और लोग एक-दूसरे को रंग-गुलाल लगाते हैं। माँ के चरणों में गुलाल अर्पित करने की परंपरा भी है। === रक्षाबंधन === रक्षाबंधन के अवसर पर भी मंदिर में बड़ा मेला लगता है। बहनें और परिवार माँ के दर्शन कर भाई-बहन के स्नेह की कामना करते हैं। प्रांगण में मिठाई, खिलौने, चूड़ी-श्रृंगार और अन्य सामान की दुकानें लगती हैं। === भंडारे === समिति द्वारा विगत 10 से 15 वर्षों में अनेक भंडारों का आयोजन किया गया है। इन भंडारों में बिना किसी भेदभाव के श्रद्धालु एक साथ बैठकर प्रसाद ग्रहण करते हैं। मनौती पूर्ण होने पर परिवारों द्वारा कराए गए भंडारे भी मंदिर की परंपरा का हिस्सा हैं। === साप्ताहिक बाज़ार === मंदिर के प्रांगण में प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। इस बाज़ार में आसपास के गाँवों के किसान, कारीगर और छोटे व्यापारी अपना सामान बेचते हैं और ग्रामीण खरीदारी के लिए आते हैं। बड़े त्योहारों पर यही बाज़ार बहुत विशाल रूप ले लेता है। इस प्रकार मंदिर क्षेत्र की धार्मिक ही नहीं, आर्थिक और सामाजिक गतिविधियों का भी केंद्र है। == लोक संस्कृति == मंदिर प्रांगण में बघेलखंड की लोक-परंपराएँ आज भी जीवंत रूप में देखने को मिलती हैं। ये आयोजन मंदिर में नियमित रूप से होते रहते हैं। === लोकगीत === * '''भगत:''' देवी-देवताओं की भक्ति में गाए जाने वाले गीत, जिन्हें समूह में ढोलक और मंजीरे के साथ गाया जाता है। * '''फगुआ (फाग):''' होली के मौसम में गाया जाने वाला पारंपरिक गीत, जिसमें ऋतु, उल्लास और भक्ति का समावेश होता है। === लोकनृत्य === * '''सहला:''' बघेलखंड का पारंपरिक सामूहिक लोकनृत्य। * '''काली नृत्य:''' माँ काली की भक्ति से जुड़ा नृत्य, जो पर्वों और विशेष अवसरों पर किया जाता है। * '''राई:''' बघेलखंड और बुंदेलखंड क्षेत्र में प्रचलित प्रसिद्ध लोकनृत्य। * '''कोल्दाहा:''' कोल समुदाय से जुड़ी लोक-नृत्य परंपरा के रूप में जाना जाता है। इन सभी कलाओं में स्थानीय बघेली बोली, पारंपरिक वाद्य और ग्रामीण जीवन की झलक दिखाई देती है। ये परंपराएँ मंदिर के माध्यम से अगली पीढ़ी तक पहुँचती रहती हैं और क्षेत्र की सांस्कृतिक धरोहर को सुरक्षित रखती हैं। == प्रबंधन : श्री माँ काली जनसेवा समिति == मंदिर परिसर की सेवा-व्यवस्था '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा की जाती है। यह समिति पहले अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में कार्य करती थी और वर्तमान में विधिवत पंजीकृत हुई है। इसका पंजीकृत नाम "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" है। समिति का कार्य मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल और विद्युत सुविधा जैसी सेवा-व्यवस्थाओं तक सीमित है। === पूर्व स्वरूप : अपंजीकृत सामूहिक सेवा === पंजीकरण से पहले यह संस्था किसी पंजीकृत रूप में नहीं थी। मंदिर की सेवा और व्यवस्था अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं ने आपस में मिलकर शुरू की थी और वे सामूहिक रूप से यह कार्य करते थे। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से यह सेवा-कार्य निरंतर चला आ रहा है। इस अवधि में भंडारों, दीपावली के भव्य आयोजन, धार्मिक अनुष्ठानों, जागरण और अन्य अनेक कार्यक्रमों का आयोजन होता रहा है। यद्यपि उस समय यह औपचारिक पंजीकृत संस्था नहीं थी, फिर भी इसके सेवा-कार्य को पूरे क्षेत्र में स्वीकार्यता प्राप्त थी। वर्तमान में इसे विधिवत पंजीकृत कराकर "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" नाम दिया गया है। === वैधानिक पंजीकरण === [[चित्र:Ancient stone idol of Mata Kali worshipped with sindoor at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] समिति के कार्यों को वैधानिक आधार देने के लिए उसे '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' के नाम से '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम''' के अंतर्गत पंजीकृत कराया गया। पंजीकरण 31 अगस्त 2026 को हुआ। {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकृत नाम | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |पूर्व स्वरूप | colspan="1" rowspan="1" |अपंजीकृत सामूहिक सेवा (पंजीकृत संस्था नहीं) |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण क्रमांक | colspan="1" rowspan="1" |05/25/04/18448/26 |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण तिथि | colspan="1" rowspan="1" |31 अगस्त 2026 |- | colspan="1" rowspan="1" |अधिनियम | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |कार्यक्षेत्र | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला एवं सहिजनहाँ ग्राम |} === दोनों ग्राम पंचायतों की अनुमति (NOC) === समिति को मंदिर की व्यवस्था का कार्यभार संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों, पथरौला और सहिजनहाँ, के वर्तमान सरपंचों एवं प्रतिनिधियों द्वारा अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC) देकर सौंपा गया है। समिति के पास मंदिर पर कोई स्वामित्व या विशेषाधिकार नहीं है। वह ग्राम पंचायतों की अनुमति और ग्रामीणों के सहयोग से सेवा-भाव से कार्य करती है। चूँकि समिति पहले से ही 10 वर्षों से अधिक समय से निरंतर कार्य कर रही थी, इसलिए अब उसे कानूनी रूप से भी पंजीकृत कर लिया गया है। === समिति के कार्य की सीमा === समिति द्वारा मुख्यतः मंदिर के '''संरक्षण, रंग-रोगन (पेंट), पेयजल की सुविधा तथा बिजली की सुविधा''' का कार्य कराया जाता है। इसके अतिरिक्त परिसर की स्वच्छता, सुरक्षा और पर्व-आयोजनों की व्यवस्था में भी समिति सहयोग करती है। समिति मंदिर की स्वामी या धार्मिक विधि-विधान की एकमात्र अधिकारी नहीं है; मंदिर की परंपराएँ और पूजा-पद्धति ग्रामीणों और पुजारियों की चली आ रही परंपरा के अनुसार संपन्न होती हैं। समिति मंदिर पर किसी स्वामित्व अथवा विशेषाधिकार का दावा नहीं करती। === विधिक स्थिति === श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ एक '''विधिवत एवं वैधानिक रूप से पंजीकृत सोसाइटी''' है, जिसका पंजीकरण '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम, 1973''' के अंतर्गत पंजीकरण क्रमांक '''05/25/04/18448/26''' के साथ दिनांक '''31 अगस्त 2026''' को हुआ है। संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों—पथरौला एवं सहिजनहाँ—के वर्तमान सरपंचों/प्रतिनिधियों द्वारा समिति को सेवा-कार्य हेतु '''अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC)''' प्रदान किया गया है। समिति द्वारा किया जाने वाला सेवा-कार्य ग्राम पंचायतों की सहमति और ग्रामवासियों के सहयोग से, विधिक रूप से मान्य संस्था के रूप में संचालित होता है। पंजीकरण से पूर्व भी अनेक ग्रामवासी और श्रद्धालु विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से सामूहिक रूप से यह सेवा-कार्य और धार्मिक आयोजन करते आ रहे थे, किंतु वह किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं था। === समिति के कार्य === * '''जीर्णोद्धार:''' मंदिर की मरम्मत, रंग-रोगन और पेंट कार्य कराना। * '''बिजली व्यवस्था:''' परिसर में प्रकाश और विद्युत संचार का प्रबंध। * '''जल व्यवस्था:''' श्रद्धालुओं के लिए पेयजल और पानी की सुविधा। * '''स्वच्छता:''' परिसर, प्रांगण और तालाब किनारे की साफ-सफाई। * '''सुरक्षा:''' श्रद्धालुओं, मेलों और बड़े आयोजनों में सुरक्षा और भीड़ प्रबंधन। * '''निर्माण:''' विशाल हवन कुंड का निर्माण। * '''आयोजन:''' दीपावली की काली पूजा, देवी जागरण, नवरात्रि और अन्य पर्वों की व्यवस्था। * '''भंडारे:''' विगत 10 से 15 वर्षों से भंडारों का नियमित आयोजन। * '''संस्कृति:''' भगत, फाग, सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसी लोक-कलाओं को मंच देना। * '''समन्वय:''' ग्राम पंचायतों, ग्रामीणों और प्रशासन के साथ समन्वय। == प्राचीन धरोहर == माँ काली मंदिर परिसर की प्राचीन धरोहरों में निम्नलिखित प्रमुख हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा:''' मंदिर की सबसे पूज्य और प्राचीन मानी जाने वाली मूर्ति। # '''तालाब किनारे की गुंबदयुक्त पाषाण संरचना:''' लोकमान्यता में विश्वकर्मा द्वारा निर्मित, मेहराबदार द्वारों और गुंबद वाली प्राचीन इमारत। # '''प्राचीन तालाब:''' अत्यंत पुराना जलाशय, जिसके निर्माता और काल की जानकारी उपलब्ध नहीं है। # '''पाषाण प्रतिमाएँ और शिलाएँ:''' परिसर में पूजित प्राचीन मूर्तियाँ और शिलाखंड। # '''शिवलिंग और जलहरी:''' काले पाषाण का प्राचीन शिवलिंग। # '''नंदी प्रतिमा और अन्य मूर्तियाँ:''' शिव मंदिर परिसर की पाषाण-मूर्तियाँ। इन धरोहरों के संरक्षण के लिए स्थानीय प्रशासन, ग्राम पंचायतों, समिति और पुरातत्व विशेषज्ञों के बीच समन्वय आवश्यक है, ताकि इनका वैज्ञानिक अभिलेखन और सुरक्षित रखरखाव हो सके। == शोध हेतु विषय == इतिहासकारों, पुरातत्वविदों, लोक-संस्कृति और धर्म के अध्येताओं और शोधार्थियों के लिए इस मंदिर और परिसर से जुड़े अनेक विषय उपयुक्त हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा का काल-निर्धारण:''' प्रतिमा के पाषाण-प्रकार, गढ़न-शैली और उत्कीर्णन के आधार पर निर्माण-काल का अध्ययन। # '''गुंबदयुक्त प्राचीन भवन का स्थापत्य-अध्ययन:''' मेहराब, गुंबद, चबूतरे और पत्थरों की चिनाई की शैली के आधार पर इसके काल और मूल उपयोग का निर्धारण। # '''विश्वकर्मा-निर्माण की लोकमान्यता:''' मौखिक इतिहास, किंवदंती और लोक-स्मृति के आधार पर इस मान्यता के उद्भव का अध्ययन। # '''प्राचीन तालाब का इतिहास:''' इसे किसने और कैसे बनवाया, निर्माण-तकनीक और पारंपरिक जल-प्रबंधन में इसकी भूमिका। # '''बघेलखंड में शाक्त उपासना:''' ग्राम देवी और कुल देवी के रूप में माँ काली की पूजा का क्षेत्रीय अध्ययन। # '''भगत और फगुआ (फाग) का संकलन:''' इन लोकगीतों के बोल, धुन, वाद्य और गायन-शैली का दस्तावेज़ीकरण। # '''सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा:''' इन नृत्यों की उत्पत्ति, वेशभूषा और सामाजिक भूमिका का अध्ययन। # '''साप्ताहिक बाज़ार और मेलों का अर्थशास्त्र:''' सोमवार-गुरुवार के बाज़ार और बड़े मेलों का स्थानीय अर्थव्यवस्था पर प्रभाव। # '''दीपावली की मध्यरात्रि काली पूजा और देवी जागरण:''' इस परंपरा का विकास और सामाजिक सहभागिता। # '''समुदाय आधारित मंदिर-प्रबंधन:''' पंजीकृत समिति, ग्राम पंचायतों की NOC और सामुदायिक सहभागिता का प्रबंधन-अध्ययन। # '''बहुदेवालय परिसर:''' काली, शिव, हनुमान और गणेश मंदिरों के सह-अस्तित्व का धार्मिक-ऐतिहासिक अध्ययन। # '''प्रतिमा-विज्ञान:''' शेर की प्रतिमा, नंदी, शिवलिंग और परिसर की अन्य मूर्तियों का प्रतिमा-शास्त्रीय विश्लेषण। # '''स्थान-नाम अध्ययन:''' पथरौला और सहिजनहाँ नामों की व्युत्पत्ति और ग्राम-इतिहास। # '''बघेली भाषा और देवी-गीत:''' आरती, भजन और लोकगीतों का भाषावैज्ञानिक अध्ययन। # '''धार्मिक पर्यटन और सामाजिक समरसता:''' नवरात्रि मेलों की भूमिका और क्षेत्रीय पर्यटन की संभावनाएँ। # '''धरोहर संरक्षण:''' प्राचीन मूर्तियों, तालाब और गुंबदयुक्त संरचना के वैज्ञानिक संरक्षण की रूपरेखा। == संपर्क == * '''संस्था:''' श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ == चित्र-दीर्घा == * [[चित्र:Ancient domed stone temple built by Vishwakarma beside pond near Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]]माँ काली मंदिर परिसर का दृश्य * तालाब किनारे स्थित प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण संरचना * शिव मंदिर में शिवलिंग, जलहरी और हनुमान जी की प्रतिमा * गर्भगृह की प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ * शेर (बाघ) की प्रतिमा * विशाल हवन कुंड * दीपावली की काली पूजा और देवी जागरण * नवरात्रि मेला एवं साप्ताहिक बाज़ार == इन्हें भी देखें == * सीधी ज़िला * मझौली * मड़वास * बघेलखंड * रीवा संभाग * बघेली भाषा * शक्तिपीठ और काली उपासना * मध्य प्रदेश के हिन्दू मंदिर == बाहरी कड़ियाँ == * गूगल मानचित्र: सहिजनहाँ, मध्य प्रदेश (पिन 486669) ilwk4ywap4aa6fr16bpnqo5gfhji60x 6632935 6632819 2026-10-25T10:28:24Z चाहर धर्मेंद्र 703114 हटाने हेतु नामांकित; देखें [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ]] 6632935 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=लेख में कोई संदर्भ नहीं दिया गया है। इसलिए इसकी विश्वसनीयता की पुष्टि करना संभव नहीं है। उचित संदर्भ न मिलने पर इसे हटाना उचित होगा।| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ}}= माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ = [[चित्र:Row of ancient sacred stone deities with lit diya in sanctum of Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] '''माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सीधी ज़िले में, रीवा संभाग के अंतर्गत, मझौली विकासखंड और मड़वास तहसील की सीमा में, ग्राम पथरौला एवं सहिजनहाँ के पास स्थित एक अत्यंत प्राचीन हिन्दू देवालय है। यह मंदिर शक्ति-उपासना (शाक्त परंपरा) से जुड़ा हुआ है और इसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' हैं। स्थानीय जनमानस में माँ काली को केवल एक देवी नहीं, बल्कि '''ग्राम देवी, कुल देवी तथा स्थान देवी''', अर्थात गाँव की रक्षक, परिवार की परंपरागत आराध्य और इस भूमि की अधिष्ठात्री, तीनों रूपों में पूजा जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित मूर्ति को क्षेत्र के लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और पीढ़ियों से इसके प्रति गहरी आस्था रखते आए हैं। मंदिर परिसर केवल एक गर्भगृह तक सीमित नहीं है। गर्भगृह के बगल में एक विशाल '''हवन कुंड''' है, मंदिर से सटा हुआ एक बहुत बड़ा और पुराना '''तालाब''' है, तालाब के किनारे पत्थर की बनी गुंबदयुक्त '''प्राचीन संरचना''' है, मंदिर के ठीक पास '''शेर (बाघ) की प्रतिमा''' स्थापित है, और मुख्य मंदिर के बगल में '''हनुमान जी तथा भगवान शिव''' के मंदिर निर्मित हैं। इसके अतिरिक्त मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर '''हनुमान जी, गणेश जी तथा शिव शंकर जी''' के तीन और मंदिर स्थित हैं। इस प्रकार यह स्थान एक बहुदेवालय धार्मिक परिसर का रूप ले चुका है। मंदिर के सामने एक विशाल प्रांगण है, जहाँ प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन जैसे पर्वों पर यहाँ विशाल मेले का आयोजन होता है, जिसमें आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं। मंदिर परिसर में भगत और फगुआ (फाग) जैसे लोकगीत तथा सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसे लोकनृत्य समय-समय पर होते रहते हैं, जो बघेलखंड की जीवंत लोक-परंपरा को दर्शाते हैं। मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल, विद्युत सुविधा तथा परिसर की देखरेख का कार्य '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा कराया जाता है। यह समिति पहले एक अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में, अनेक श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों द्वारा मिलकर चलाई जाती थी, और अब मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम के अंतर्गत विधिवत पंजीकृत है। == सूचना-पट्टिका == {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |नाम | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |धर्म | colspan="1" rowspan="1" |हिन्दू धर्म (शाक्त परंपरा) |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख आराध्य | colspan="1" rowspan="1" |माँ काली |- | colspan="1" rowspan="1" |परिसर के अन्य देवता | colspan="1" rowspan="1" |हनुमान जी, भगवान शिव, गणेश जी |- | colspan="1" rowspan="1" |ग्राम | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला / सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |डाकघर | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |विकासखंड | colspan="1" rowspan="1" |मझौली |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |राज्य / देश | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश, भारत |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्देशांक | colspan="1" rowspan="1" |24°08′ उत्तर, 81°44′ पूर्व (लगभग) |- | colspan="1" rowspan="1" |पिन कोड | colspan="1" rowspan="1" |486669 |- | colspan="1" rowspan="1" |निर्माण | colspan="1" rowspan="1" |अज्ञात; लोकमान्यता के अनुसार प्राचीन देवालय देवशिल्पी विश्वकर्मा द्वारा निर्मित |- | colspan="1" rowspan="1" |विशेष संरचनाएँ | colspan="1" rowspan="1" |प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण भवन, प्राचीन तालाब, विशाल हवन कुंड, शेर की प्रतिमा |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख पर्व | colspan="1" rowspan="1" |चैत्र नवरात्रि, शारदीय नवरात्रि, दीपावली, होली, रक्षाबंधन |- | colspan="1" rowspan="1" |साप्ताहिक बाज़ार | colspan="1" rowspan="1" |सोमवार और गुरुवार |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रमुख भाषा | colspan="1" rowspan="1" |बघेली, हिन्दी |- | colspan="1" rowspan="1" |प्रबंधन | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम थाना | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम रेलवे स्टेशन | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम बस/ऑटो स्थल | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला चौराहा |- | colspan="1" rowspan="1" |निकटतम हवाई अड्डे | colspan="1" rowspan="1" |रीवा, जबलपुर |} == नामकरण == मंदिर का नाम उसकी प्रमुख आराध्य देवी '''माँ काली''' तथा उसकी अवस्थिति वाले गाँवों '''पथरौला''' एवं '''सहिजनहाँ''' के नाम पर पड़ा है। स्थानीय बोलचाल में इसे "माँ काली का स्थान", "काली माई का मंदिर" या केवल "पथरौला की माँ काली" भी कहा जाता है। बघेली भाषी क्षेत्र में देवी को "माई" कहकर संबोधित करने की परंपरा है, इसलिए श्रद्धालु उन्हें स्नेहपूर्वक "काली माई" भी कहते हैं। मंदिर का संचालन एवं सेवा-कार्य करने वाली संस्था का पंजीकृत नाम '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' है। पंजीकरण से पूर्व यह कार्य किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं, बल्कि अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं के सामूहिक प्रयास से होता था। == अवस्थिति एवं भूगोल == === प्रशासनिक स्थिति === मंदिर मध्य प्रदेश के पूर्वोत्तर भाग में स्थित सीधी ज़िले में है। प्रशासनिक रूप से यह क्षेत्र '''रीवा संभाग''' के अंतर्गत आता है। इस स्थान का डाकघर पथरौला है। राजस्व दृष्टि से यह '''मड़वास तहसील''' में पड़ता है और विकास खंड के रूप में '''मझौली''' से संबद्ध है। सीधी ज़िले का मुख्यालय सीधी नगर है, जबकि मझौली और मड़वास इस क्षेत्र के दो प्रमुख उप-नगर हैं। === निर्देशांक === गूगल मानचित्र के अनुसार सहिजनहाँ क्षेत्र के निर्देशांक लगभग '''24.1405° उत्तर तथा 81.7422° पूर्व''' हैं, अर्थात लगभग 24°08′ उत्तर और 81°44′ पूर्व। इस क्षेत्र का डाक सूचकांक संख्या (पिन कोड) 486669 है। === प्राकृतिक परिवेश === मंदिर के निकट एक विस्तृत जलाशय है। जलाशय के किनारे खुली भूमि, हरियाली और वृक्षों की पंक्तियाँ हैं। चारों ओर खेत और ग्रामीण बस्तियाँ फैली हैं। बरसात के मौसम में तालाब का जल-स्तर बढ़ जाता है और तालाब किनारे स्थित प्राचीन पत्थर की संरचना पानी के बहुत निकट दिखाई देती है, जिससे परिसर का दृश्य और भी मनोहारी हो जाता है। === सीधी ज़िले की पृष्ठभूमि === सीधी ज़िला मध्य प्रदेश के उन क्षेत्रों में है जहाँ प्राकृतिक वन, नदियाँ और पहाड़ी भू-भाग मिलते हैं। सोन नदी ज़िले के भू-भाग से होकर बहती है और ज़िले में संजय राष्ट्रीय उद्यान का भी क्षेत्र आता है। ज़िले की अधिकांश आबादी ग्रामीण है और कृषि, वनोपज और पशुपालन आजीविका के मुख्य साधन हैं। ऐसे ग्रामीण परिवेश में मंदिर, तालाब और बाज़ार गाँवों के सामाजिक जीवन के केंद्र रहे हैं और माँ काली मंदिर इसी परंपरा की एक कड़ी है। === बघेलखंड === यह भू-भाग ऐतिहासिक '''बघेलखंड''' का हिस्सा है, जिसका नाम बघेल राजवंश के नाम पर पड़ा। इस वंश की राजधानी रीवा रही और रीवा रियासत के अंतर्गत आज के सीधी ज़िले का बड़ा भाग आता था। बघेलखंड की प्रमुख लोकभाषा '''बघेली''' है, जो हिन्दी की पूर्वी बोलियों के समूह में गिनी जाती है। इस क्षेत्र की संस्कृति में लोकगीत, लोकनृत्य, देवी-देवताओं की ग्राम-स्तरीय उपासना, मेले और साप्ताहिक हाट का विशेष महत्व रहा है। माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ इसी सांस्कृतिक परिवेश का एक जीवंत प्रतिनिधि है। == पहुँच एवं निकटवर्ती सुविधाएँ == * '''डाकघर:''' पथरौला डाकघर मंदिर का निकटतम डाकघर है। * '''पुलिस थाना:''' निकटतम थाना मड़वास है, जो क्षेत्र की कानून-व्यवस्था का केंद्र है। * '''रेल मार्ग:''' निकटतम रेलवे स्टेशन मड़वास है। यहाँ उतरकर सड़क मार्ग से मंदिर पहुँचा जा सकता है। * '''सड़क/बस/ऑटो:''' स्थानीय बस और ऑटो जैसे साधनों के लिए निकटतम स्थान '''पथरौला चौराहा''' है। चौराहे से मंदिर तक पहुँचना सरल है। मेलों के समय यही चौराहा श्रद्धालुओं के आवागमन का मुख्य बिंदु बन जाता है। * '''वायु मार्ग:''' निकटतम हवाई अड्डे '''रीवा''' और '''जबलपुर''' हैं। वहाँ से सड़क या रेल के माध्यम से सीधी क्षेत्र और फिर मंदिर तक पहुँचा जाता है। * '''प्रशासनिक केंद्र:''' तहसील मुख्यालय मड़वास, विकासखंड मुख्यालय मझौली, ज़िला मुख्यालय सीधी तथा संभाग मुख्यालय रीवा। * '''सुविधाएँ:''' मंदिर परिसर में विद्युत, पेयजल और स्वच्छता की व्यवस्था श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा कराई जाती है। == इतिहास == === प्राचीनता और मौखिक परंपरा === माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ को पूरे क्षेत्र के प्राचीनतम धार्मिक स्थलों में गिना जाता है। मंदिर में प्रतिष्ठित माँ काली की मूर्ति को स्थानीय लोग अत्यंत प्राचीन मानते हैं और यह मान्यता पीढ़ी-दर-पीढ़ी चली आ रही है। गाँव के बुज़ुर्ग बताते हैं कि उनके पूर्वज भी इसी स्थान पर माँ की पूजा करते थे। विवाह, संतान-जन्म, नई फसल, नए घर में प्रवेश, यात्रा और किसी बड़े संकट के समय माँ का आशीर्वाद लेने की परंपरा यहाँ बहुत पुरानी है। [[चित्र:Ancient Vishwakarma-built stone temple with arched doorways and dome on pond bank at Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]] मंदिर के निर्माण का निश्चित वर्ष, निर्माता का नाम या कोई शिलालेख वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इसीलिए मंदिर की प्राचीनता मुख्यतः मौखिक परंपरा, लोकमान्यता और परिसर की प्राचीन संरचनाओं की स्थिति पर आधारित है। इस विषय पर पुरातात्त्विक और अभिलेखीय शोध अपेक्षित है, जिसका विस्तृत उल्लेख "शोध हेतु विषय" खंड में किया गया है। '''अभिलेखीय स्थिति पर टिप्पणी:''' मंदिर के निर्माण, निर्माता अथवा स्थापना-काल से संबंधित कोई लिखित अभिलेख, शिलालेख, ताम्रपत्र या राजकीय दस्तावेज़ वर्तमान में उपलब्ध नहीं है। इस लेख में दिए गए ऐतिहासिक विवरण स्थानीय बुज़ुर्गों की मौखिक परंपरा, पौराणिक मान्यताओं और परिसर की भौतिक स्थिति पर आधारित हैं तथा उन्हें लोकमान्यता के रूप में प्रस्तुत किया गया है। इनकी पुष्टि भविष्य में अभिलेखीय एवं पुरातात्त्विक अध्ययन से ही संभव है। === विश्वकर्मा द्वारा निर्माण की मान्यता === बुज़ुर्गों और पौराणिक मान्यताओं के अनुसार मंदिर के बगल में स्थित प्राचीन देवालय का निर्माण '''देवशिल्पी भगवान विश्वकर्मा''' ने किया था। भारतीय परंपरा में भगवान विश्वकर्मा को सृष्टि का प्रथम शिल्पकार और देवताओं का वास्तुकार माना जाता है। जब किसी प्राचीन निर्माण के निर्माता और काल की स्पष्ट जानकारी नहीं मिलती, तब लोक-स्मृति में उसे विश्वकर्मा से जोड़ने की प्रवृत्ति देश के अनेक भागों में देखी जाती है। यह कथन यहाँ के लोगों की गहरी आस्था को प्रकट करता है, और इसकी ऐतिहासिक पुष्टि हेतु स्थापत्य एवं पुरातात्त्विक अध्ययन की आवश्यकता है। === प्राचीन भवन : तालाब किनारे की गुंबदयुक्त संरचना === मंदिर के बगल में तालाब के किनारे पत्थर से बनी एक प्राचीन इमारत स्थित है, जिसे परिसर की सबसे पुरानी धरोहरों में गिना जाता है। इसकी बनावट इस प्रकार है: * यह संरचना एक चौकोर पत्थर के चबूतरे (अधिष्ठान) पर टिकी है। * इसके चारों ओर मेहराबदार खुले द्वार हैं, जो इसे छतरी या मंडप जैसा रूप देते हैं। * ऊपरी भाग में गोल गुंबदाकार शिखर है, जिसके शीर्ष पर कलश जैसा अलंकरण और पतला शिखर-दंड दिखाई देता है। * गुंबद और ऊपरी हिस्से पर काई जमी है तथा पत्थर का रंग गहरा पड़ चुका है, जो लंबे समय की वर्षा और नमी का संकेत है। * निचले भाग में पत्थर के स्तंभ और चौखट जैसी रचना दिखाई देती है। इस इमारत का निर्माण किसने कराया, कब हुआ और इसका मूल उपयोग क्या था (देवालय, समाधि-स्मारक, विश्राम-मंडप या तालाब का घाट-मंडप), इसकी निश्चित जानकारी उपलब्ध नहीं है। परंपरागत रूप से इसे विश्वकर्मा-निर्मित बताया जाता है। यह संरचना मंदिर और तालाब के साथ मिलकर एक सुंदर ऐतिहासिक दृश्य बनाती है और ग्रामीण इसे अपनी धरोहर के रूप में संजोए हुए हैं। === प्राचीन तालाब === मंदिर के बगल में स्थित विशाल तालाब बहुत पुराना है और इसे भव्य तालाब कहा जाता है। इसे किसने बनवाया और किस काल में बनवाया, इसका कोई निश्चित अभिलेख नहीं मिलता। बघेलखंड और मध्य भारत में तालाब बनवाना पुण्य का कार्य माना जाता रहा है और ऐसे जलाशय सिंचाई, पशुओं के जल, निस्तार और धार्मिक स्नान जैसी आवश्यकताएँ पूरी करते रहे हैं। यह तालाब मंदिर के धार्मिक आयोजनों, आसपास के गाँवों की जल-आवश्यकताओं और परिसर के सौंदर्य, तीनों दृष्टियों से महत्वपूर्ण है। === जीर्णोद्धार एवं आधुनिक विकास === समय-समय पर श्रद्धालुओं और ग्रामवासियों के सहयोग से मंदिर का जीर्णोद्धार, रंग-रोगन और विस्तार होता रहा है। पिछले कुछ वर्षों में गर्भगृह के बगल में विशाल हवन कुंड का निर्माण हुआ है। मंदिर में बिजली और प्रकाश, पेयजल, साफ-सफाई, सुरक्षा और रंग-पेंट जैसे कार्य श्री माँ काली जनसेवा समिति के माध्यम से कराए जाते हैं। लगभग पिछले 10 से 15 वर्षों में मंदिर में आयोजनों की संख्या और भव्यता में उल्लेखनीय वृद्धि हुई है, जिसमें समिति की मुख्य भूमिका रही है। == मंदिर परिसर एवं स्थापत्य == === गर्भगृह एवं माँ काली की प्रतिमा === गर्भगृह में माँ काली की प्राचीन प्रतिमा प्रतिष्ठित है, जो मंदिर का हृदय है। प्रतिमा को लाल वस्त्र, चुनरी और पुष्पों से सजाया जाता है। पूजा में '''जवा (गुड़हल) के लाल पुष्प''', '''फुलवार''' (फूलों की माला और सजावट), नारियल, सिंदूर, ध्वजा और प्रसाद का विशेष प्रचलन है। श्रद्धालु अपनी मनोकामनाएँ लेकर आते हैं और उनके पूर्ण होने पर पूजन, भंडारा और हवन कराते हैं। गर्भगृह के भीतर प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ भी पूजित हैं, जिनमें से कुछ पर सिंदूर और रंग का लेप चढ़ाया जाता है। === पाषाण प्रतिमाएँ एवं शिलाएँ === परिसर में विभिन्न प्रकार की प्राकृतिक और तराशी गई पाषाण-शिलाएँ स्थापित हैं, जिनमें मानव आकृति जैसी गढ़ी हुई प्रतिमाएँ भी दिखाई देती हैं। लोक-परंपरा में ऐसी शिलाओं और गोल पत्थरों की देवी-देवताओं के रूप में पूजा की जाती है। इन प्रतिमाओं की शैली, पाषाण-प्रकार और काल का निर्धारण शोध का विषय है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha.jpg|अंगूठाकार]] === शिव मंदिर एवं शिवलिंग === मुख्य मंदिर के बगल में भगवान शिव का मंदिर है। इसमें काले पाषाण का शिवलिंग विशाल जलहरी में प्रतिष्ठित है। श्रद्धालु इस पर जल, पुष्प, बेलपत्र, अक्षत और धूप-दीप अर्पित करते हैं। शिवलिंग के पीछे दीवार के आले में हनुमान जी की सिंदूर-रंजित प्रतिमा उत्कीर्ण है और ऊपर देवनागरी में लिखा नाम तथा रंगीन अलंकरण दिखाई देता है। पास में पत्थर की नंदी प्रतिमा भी रखी है। सोमवार, श्रावण मास और महाशिवरात्रि को यहाँ विशेष पूजन होता है। === हनुमान जी का मंदिर === मुख्य मंदिर के बगल में हनुमान जी का मंदिर है। यहाँ मंगलवार और शनिवार को विशेष दर्शन-पूजन, सुंदरकांड और हनुमान चालीसा पाठ की परंपरा है। हनुमान जी की सिंदूर और चोला चढ़ाई जाने वाली प्रतिमा श्रद्धालुओं की आस्था का केंद्र है। === शेर (बाघ) की प्रतिमा === मंदिर के ठीक बगल में एक शेर (बाघ) की प्रतिमा निर्मित है। शक्ति-उपासना की परंपरा में शेर या बाघ को देवी का वाहन माना जाता है और यह साहस, शक्ति और निडरता का प्रतीक है। इसलिए यह प्रतिमा मंदिर के धार्मिक स्वरूप का एक महत्वपूर्ण अंग है और श्रद्धालु दर्शन के समय इसकी भी पूजा करते हैं। === विशाल हवन कुंड === गर्भगृह के बगल में एक बहुत विशाल हवन कुंड है। यह हाल के वर्षों में श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा बनवाया गया है। नवरात्रि, दीपावली और अन्य विशेष अवसरों पर यहाँ भव्य हवन-यज्ञ और पूर्णाहुति होती है। एक साथ बड़ी संख्या में श्रद्धालु हवन में भाग ले सकते हैं। हवन में पारंपरिक सामग्री, घी और समिधा का प्रयोग होता है और पंडितों द्वारा मंत्रोच्चार के साथ आहुतियाँ दी जाती हैं। === समीपवर्ती तीन मंदिर === मुख्य मंदिर से लगभग 70 से 80 मीटर की दूरी पर तीन और मंदिर स्थित हैं: # '''हनुमान जी का मंदिर''' # '''गणेश जी का मंदिर''' # '''शिव शंकर जी का मंदिर''' इन मंदिरों के कारण यह क्षेत्र बहुदेवालय धार्मिक परिसर के रूप में जाना जाता है। श्रद्धालु माँ काली के दर्शन के बाद इन मंदिरों में भी पूजन करते हैं। === विशाल प्रांगण === मंदिर के सामने बहुत बड़ा खुला प्रांगण है। यही प्रांगण साप्ताहिक बाज़ार, मेलों, भंडारों, जागरण, लोकगीत और लोकनृत्य जैसे आयोजनों का केंद्र है। प्रांगण इतना विशाल है कि नवरात्रि जैसे अवसरों पर हज़ारों की भीड़ और सैकड़ों दुकानें यहाँ समा जाती हैं। == धार्मिक महत्व == === माँ काली : स्वरूप और मान्यता === हिन्दू धर्म में माँ काली को आदिशक्ति के उग्र और रक्षक रूप में पूजा जाता है। उन्हें बुराई, अन्याय और भय के नाश की देवी माना जाता है। उनका काला रंग समय और अनंतता का प्रतीक है। शाक्त परंपरा में काली दस महाविद्याओं में प्रथम मानी जाती हैं। यही कारण है कि अनेक गाँवों में रक्षक माता के रूप में काली की उपासना की जाती है। [[चित्र:Crowned idol of Maa Kali with garlands among sacred stone deities at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] === ग्राम देवी, कुल देवी और स्थान देवी === पथरौला सहिजनहाँ के लोग माँ काली को तीन रूपों में मानते हैं: * '''ग्राम देवी:''' पूरे गाँव की रक्षक, जो महामारी, आपदा और संकट से बचाती हैं। * '''कुल देवी:''' कई परिवार माँ को अपने कुल की आराध्य मानकर हर शुभ कार्य में सबसे पहले उनका पूजन करते हैं। * '''स्थान देवी:''' इस भूमि की अधिष्ठात्री देवी, जिनकी अनुमति के बिना यहाँ कोई बड़ा कार्य शुरू नहीं किया जाता। === श्रद्धा और मनौती === मान्यता है कि सच्चे मन से माँगी गई मनोकामना पूर्ण होती है। श्रद्धालु दीप जलाते हैं, चुनरी और ध्वजा चढ़ाते हैं, नारियल अर्पित करते हैं और मनोकामना पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और जागरण कराते हैं। नवरात्रि में यहाँ दर्शन के लिए हज़ारों लोगों की भीड़ जुटती है। === पूजा-पद्धति और दिनचर्या === * प्रातः और सायं आरती तथा दीप-पूजन * नवरात्रि और विशेष तिथियों पर महाआरती, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और जागरण * जवा पुष्प, फुलवार, नारियल, सिंदूर, चुनरी, ध्वजा और प्रसाद का अर्पण * मनौती पूर्ण होने पर हवन, भंडारा और प्रसाद वितरण * शुक्रवार, अष्टमी और पूर्णिमा जैसी तिथियों पर विशेष दर्शन की परंपरा == स्तुति एवं श्लोक == मंदिर परिसर में देवी, हनुमान जी और गणेश जी की आराधना के समय परंपरागत संस्कृत श्लोकों का पाठ किया जाता है। प्रमुख श्लोक इस प्रकार हैं। === माँ काली / देवी स्तुति === <blockquote>जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥ या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे देवी, आप जयंती, मंगला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा और स्वधा के रूप में पूजनीय हैं; आपको नमस्कार है। जो देवी सभी प्राणियों में शक्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें बारंबार प्रणाम है। === हनुमान जी का श्लोक === <blockquote>मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्। वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि॥</blockquote>'''भावार्थ:''' मन के समान तीव्र गति वाले, वायु के समान वेगवान, इन्द्रियों को जीतने वाले, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, पवनपुत्र, वानर सेना के प्रमुख श्रीराम के दूत हनुमान जी को मैं सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ। === गणेश जी का श्लोक === <blockquote>वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥</blockquote>'''भावार्थ:''' हे वक्रतुंड, विशाल देह वाले और करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी गणेश जी, मेरे सभी कार्यों को सदा बिना विघ्न के पूर्ण करें। == उत्सव एवं मेले == मंदिर परिसर में वर्ष भर धार्मिक आयोजन होते रहते हैं। नवरात्रि, दीपावली, होली और रक्षाबंधन यहाँ के सबसे बड़े पर्व हैं। इन अवसरों पर पथरौला, सहिजनहाँ और आसपास के अनेक गाँवों से हज़ारों श्रद्धालु आते हैं और पूरा प्रांगण मेले में बदल जाता है। === चैत्र नवरात्रि === चैत्र मास की नवरात्रि में नौ दिन माँ काली का विशेष शृंगार और पूजन होता है। घरों और मंदिर में जवारे बोने, कलश-स्थापना, अखंड दीप, देवी पाठ, भजन-कीर्तन और हवन की परंपरा है। अष्टमी और नवमी को हवन की पूर्णाहुति और भंडारे का आयोजन होता है। इन दिनों मंदिर में दर्शन के लिए लंबी कतारें लगती हैं। === शारदीय नवरात्रि === आश्विन मास की शारदीय नवरात्रि मंदिर का सबसे बड़ा धार्मिक पर्व है। इन नौ दिनों में सुबह-शाम महाआरती, देवी जागरण, भजन मंडलियों की प्रस्तुतियाँ और प्रतिदिन विशेष पूजन होता है। प्रांगण में बड़ा मेला लगता है, जिसमें खिलौने, मिठाई, श्रृंगार, घरेलू सामान और खान-पान की दुकानें सजती हैं। नवरात्रि के दिनों में भीड़ इतनी अधिक होती है कि समिति के स्वयंसेवक व्यवस्था, सुरक्षा और कतार प्रबंधन संभालते हैं। === दीपावली की महाकाली पूजा === दीपावली मंदिर के सबसे भव्य आयोजनों में से एक है। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से श्री माँ काली जनसेवा समिति द्वारा दीपावली की '''मध्य रात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा''' कराई जाती है। उसी दिन लगभग '''सायं 6 बजे से देवी जागरण''' का कार्यक्रम आरंभ हो जाता है, जिसमें भजन, देवी गीत और जगराता देर रात तक चलता है। आयोजन का क्रम सामान्यतः इस प्रकार रहता है: # सायं मंदिर परिसर और तालाब के किनारे दीपों व रोशनी से सजावट # लगभग 6 बजे से देवी जागरण और भजन संध्या का आरंभ # रात में माँ का विशेष शृंगार और पूजन की तैयारी # मध्यरात्रि 12 बजे विशाल काली पूजा, मंत्रोच्चार और महाआरती # पूजा के बाद प्रसाद वितरण इस आयोजन में पथरौला, सहिजनहाँ तथा आसपास के गाँवों के लोग बड़ी संख्या में उपस्थित रहते हैं। प्रकाश, ध्वनि, बैठने, जल, सुरक्षा और प्रसाद की व्यवस्था समिति और ग्रामीणों के सहयोग से सुचारू रूप से होती है। समिति द्वारा लगातार इस परंपरा को संचालित किए जाने से यह आयोजन अब क्षेत्र की एक पहचान बन गया है। === होली === होली के अवसर पर मंदिर प्रांगण में बघेली फाग का गायन होता है। ढोलक, झाँझ और मंजीरे के साथ पारंपरिक फगुआ गीत गाए जाते हैं और लोग एक-दूसरे को रंग-गुलाल लगाते हैं। माँ के चरणों में गुलाल अर्पित करने की परंपरा भी है। === रक्षाबंधन === रक्षाबंधन के अवसर पर भी मंदिर में बड़ा मेला लगता है। बहनें और परिवार माँ के दर्शन कर भाई-बहन के स्नेह की कामना करते हैं। प्रांगण में मिठाई, खिलौने, चूड़ी-श्रृंगार और अन्य सामान की दुकानें लगती हैं। === भंडारे === समिति द्वारा विगत 10 से 15 वर्षों में अनेक भंडारों का आयोजन किया गया है। इन भंडारों में बिना किसी भेदभाव के श्रद्धालु एक साथ बैठकर प्रसाद ग्रहण करते हैं। मनौती पूर्ण होने पर परिवारों द्वारा कराए गए भंडारे भी मंदिर की परंपरा का हिस्सा हैं। === साप्ताहिक बाज़ार === मंदिर के प्रांगण में प्रत्येक '''सोमवार एवं गुरुवार''' को साप्ताहिक बाज़ार लगता है। इस बाज़ार में आसपास के गाँवों के किसान, कारीगर और छोटे व्यापारी अपना सामान बेचते हैं और ग्रामीण खरीदारी के लिए आते हैं। बड़े त्योहारों पर यही बाज़ार बहुत विशाल रूप ले लेता है। इस प्रकार मंदिर क्षेत्र की धार्मिक ही नहीं, आर्थिक और सामाजिक गतिविधियों का भी केंद्र है। == लोक संस्कृति == मंदिर प्रांगण में बघेलखंड की लोक-परंपराएँ आज भी जीवंत रूप में देखने को मिलती हैं। ये आयोजन मंदिर में नियमित रूप से होते रहते हैं। === लोकगीत === * '''भगत:''' देवी-देवताओं की भक्ति में गाए जाने वाले गीत, जिन्हें समूह में ढोलक और मंजीरे के साथ गाया जाता है। * '''फगुआ (फाग):''' होली के मौसम में गाया जाने वाला पारंपरिक गीत, जिसमें ऋतु, उल्लास और भक्ति का समावेश होता है। === लोकनृत्य === * '''सहला:''' बघेलखंड का पारंपरिक सामूहिक लोकनृत्य। * '''काली नृत्य:''' माँ काली की भक्ति से जुड़ा नृत्य, जो पर्वों और विशेष अवसरों पर किया जाता है। * '''राई:''' बघेलखंड और बुंदेलखंड क्षेत्र में प्रचलित प्रसिद्ध लोकनृत्य। * '''कोल्दाहा:''' कोल समुदाय से जुड़ी लोक-नृत्य परंपरा के रूप में जाना जाता है। इन सभी कलाओं में स्थानीय बघेली बोली, पारंपरिक वाद्य और ग्रामीण जीवन की झलक दिखाई देती है। ये परंपराएँ मंदिर के माध्यम से अगली पीढ़ी तक पहुँचती रहती हैं और क्षेत्र की सांस्कृतिक धरोहर को सुरक्षित रखती हैं। == प्रबंधन : श्री माँ काली जनसेवा समिति == मंदिर परिसर की सेवा-व्यवस्था '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' द्वारा की जाती है। यह समिति पहले अपंजीकृत सामूहिक प्रयास के रूप में कार्य करती थी और वर्तमान में विधिवत पंजीकृत हुई है। इसका पंजीकृत नाम "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" है। समिति का कार्य मंदिर के संरक्षण, रंग-रोगन, पेयजल और विद्युत सुविधा जैसी सेवा-व्यवस्थाओं तक सीमित है। === पूर्व स्वरूप : अपंजीकृत सामूहिक सेवा === पंजीकरण से पहले यह संस्था किसी पंजीकृत रूप में नहीं थी। मंदिर की सेवा और व्यवस्था अनेक ग्रामवासियों और श्रद्धालुओं ने आपस में मिलकर शुरू की थी और वे सामूहिक रूप से यह कार्य करते थे। विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से यह सेवा-कार्य निरंतर चला आ रहा है। इस अवधि में भंडारों, दीपावली के भव्य आयोजन, धार्मिक अनुष्ठानों, जागरण और अन्य अनेक कार्यक्रमों का आयोजन होता रहा है। यद्यपि उस समय यह औपचारिक पंजीकृत संस्था नहीं थी, फिर भी इसके सेवा-कार्य को पूरे क्षेत्र में स्वीकार्यता प्राप्त थी। वर्तमान में इसे विधिवत पंजीकृत कराकर "श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ" नाम दिया गया है। === वैधानिक पंजीकरण === [[चित्र:Ancient stone idol of Mata Kali worshipped with sindoor at Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.jpg|अंगूठाकार]] समिति के कार्यों को वैधानिक आधार देने के लिए उसे '''श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ''' के नाम से '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम''' के अंतर्गत पंजीकृत कराया गया। पंजीकरण 31 अगस्त 2026 को हुआ। {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |विवरण ! colspan="1" rowspan="1" |जानकारी |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकृत नाम | colspan="1" rowspan="1" |श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ |- | colspan="1" rowspan="1" |पूर्व स्वरूप | colspan="1" rowspan="1" |अपंजीकृत सामूहिक सेवा (पंजीकृत संस्था नहीं) |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण क्रमांक | colspan="1" rowspan="1" |05/25/04/18448/26 |- | colspan="1" rowspan="1" |पंजीकरण तिथि | colspan="1" rowspan="1" |31 अगस्त 2026 |- | colspan="1" rowspan="1" |अधिनियम | colspan="1" rowspan="1" |मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम |- | colspan="1" rowspan="1" |तहसील | colspan="1" rowspan="1" |मड़वास |- | colspan="1" rowspan="1" |ज़िला | colspan="1" rowspan="1" |सीधी |- | colspan="1" rowspan="1" |संभाग | colspan="1" rowspan="1" |रीवा |- | colspan="1" rowspan="1" |कार्यक्षेत्र | colspan="1" rowspan="1" |पथरौला एवं सहिजनहाँ ग्राम |} === दोनों ग्राम पंचायतों की अनुमति (NOC) === समिति को मंदिर की व्यवस्था का कार्यभार संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों, पथरौला और सहिजनहाँ, के वर्तमान सरपंचों एवं प्रतिनिधियों द्वारा अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC) देकर सौंपा गया है। समिति के पास मंदिर पर कोई स्वामित्व या विशेषाधिकार नहीं है। वह ग्राम पंचायतों की अनुमति और ग्रामीणों के सहयोग से सेवा-भाव से कार्य करती है। चूँकि समिति पहले से ही 10 वर्षों से अधिक समय से निरंतर कार्य कर रही थी, इसलिए अब उसे कानूनी रूप से भी पंजीकृत कर लिया गया है। === समिति के कार्य की सीमा === समिति द्वारा मुख्यतः मंदिर के '''संरक्षण, रंग-रोगन (पेंट), पेयजल की सुविधा तथा बिजली की सुविधा''' का कार्य कराया जाता है। इसके अतिरिक्त परिसर की स्वच्छता, सुरक्षा और पर्व-आयोजनों की व्यवस्था में भी समिति सहयोग करती है। समिति मंदिर की स्वामी या धार्मिक विधि-विधान की एकमात्र अधिकारी नहीं है; मंदिर की परंपराएँ और पूजा-पद्धति ग्रामीणों और पुजारियों की चली आ रही परंपरा के अनुसार संपन्न होती हैं। समिति मंदिर पर किसी स्वामित्व अथवा विशेषाधिकार का दावा नहीं करती। === विधिक स्थिति === श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ एक '''विधिवत एवं वैधानिक रूप से पंजीकृत सोसाइटी''' है, जिसका पंजीकरण '''मध्य प्रदेश सोसाइटी रजिस्ट्रीकरण अधिनियम, 1973''' के अंतर्गत पंजीकरण क्रमांक '''05/25/04/18448/26''' के साथ दिनांक '''31 अगस्त 2026''' को हुआ है। संबंधित दोनों ग्राम पंचायतों—पथरौला एवं सहिजनहाँ—के वर्तमान सरपंचों/प्रतिनिधियों द्वारा समिति को सेवा-कार्य हेतु '''अनापत्ति प्रमाणपत्र (NOC)''' प्रदान किया गया है। समिति द्वारा किया जाने वाला सेवा-कार्य ग्राम पंचायतों की सहमति और ग्रामवासियों के सहयोग से, विधिक रूप से मान्य संस्था के रूप में संचालित होता है। पंजीकरण से पूर्व भी अनेक ग्रामवासी और श्रद्धालु विगत लगभग 10 से 15 वर्षों से सामूहिक रूप से यह सेवा-कार्य और धार्मिक आयोजन करते आ रहे थे, किंतु वह किसी पंजीकृत संस्था के रूप में नहीं था। === समिति के कार्य === * '''जीर्णोद्धार:''' मंदिर की मरम्मत, रंग-रोगन और पेंट कार्य कराना। * '''बिजली व्यवस्था:''' परिसर में प्रकाश और विद्युत संचार का प्रबंध। * '''जल व्यवस्था:''' श्रद्धालुओं के लिए पेयजल और पानी की सुविधा। * '''स्वच्छता:''' परिसर, प्रांगण और तालाब किनारे की साफ-सफाई। * '''सुरक्षा:''' श्रद्धालुओं, मेलों और बड़े आयोजनों में सुरक्षा और भीड़ प्रबंधन। * '''निर्माण:''' विशाल हवन कुंड का निर्माण। * '''आयोजन:''' दीपावली की काली पूजा, देवी जागरण, नवरात्रि और अन्य पर्वों की व्यवस्था। * '''भंडारे:''' विगत 10 से 15 वर्षों से भंडारों का नियमित आयोजन। * '''संस्कृति:''' भगत, फाग, सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा जैसी लोक-कलाओं को मंच देना। * '''समन्वय:''' ग्राम पंचायतों, ग्रामीणों और प्रशासन के साथ समन्वय। == प्राचीन धरोहर == माँ काली मंदिर परिसर की प्राचीन धरोहरों में निम्नलिखित प्रमुख हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा:''' मंदिर की सबसे पूज्य और प्राचीन मानी जाने वाली मूर्ति। # '''तालाब किनारे की गुंबदयुक्त पाषाण संरचना:''' लोकमान्यता में विश्वकर्मा द्वारा निर्मित, मेहराबदार द्वारों और गुंबद वाली प्राचीन इमारत। # '''प्राचीन तालाब:''' अत्यंत पुराना जलाशय, जिसके निर्माता और काल की जानकारी उपलब्ध नहीं है। # '''पाषाण प्रतिमाएँ और शिलाएँ:''' परिसर में पूजित प्राचीन मूर्तियाँ और शिलाखंड। # '''शिवलिंग और जलहरी:''' काले पाषाण का प्राचीन शिवलिंग। # '''नंदी प्रतिमा और अन्य मूर्तियाँ:''' शिव मंदिर परिसर की पाषाण-मूर्तियाँ। इन धरोहरों के संरक्षण के लिए स्थानीय प्रशासन, ग्राम पंचायतों, समिति और पुरातत्व विशेषज्ञों के बीच समन्वय आवश्यक है, ताकि इनका वैज्ञानिक अभिलेखन और सुरक्षित रखरखाव हो सके। == शोध हेतु विषय == इतिहासकारों, पुरातत्वविदों, लोक-संस्कृति और धर्म के अध्येताओं और शोधार्थियों के लिए इस मंदिर और परिसर से जुड़े अनेक विषय उपयुक्त हैं: # '''माँ काली की प्राचीन प्रतिमा का काल-निर्धारण:''' प्रतिमा के पाषाण-प्रकार, गढ़न-शैली और उत्कीर्णन के आधार पर निर्माण-काल का अध्ययन। # '''गुंबदयुक्त प्राचीन भवन का स्थापत्य-अध्ययन:''' मेहराब, गुंबद, चबूतरे और पत्थरों की चिनाई की शैली के आधार पर इसके काल और मूल उपयोग का निर्धारण। # '''विश्वकर्मा-निर्माण की लोकमान्यता:''' मौखिक इतिहास, किंवदंती और लोक-स्मृति के आधार पर इस मान्यता के उद्भव का अध्ययन। # '''प्राचीन तालाब का इतिहास:''' इसे किसने और कैसे बनवाया, निर्माण-तकनीक और पारंपरिक जल-प्रबंधन में इसकी भूमिका। # '''बघेलखंड में शाक्त उपासना:''' ग्राम देवी और कुल देवी के रूप में माँ काली की पूजा का क्षेत्रीय अध्ययन। # '''भगत और फगुआ (फाग) का संकलन:''' इन लोकगीतों के बोल, धुन, वाद्य और गायन-शैली का दस्तावेज़ीकरण। # '''सहला, काली नृत्य, राई और कोल्दाहा:''' इन नृत्यों की उत्पत्ति, वेशभूषा और सामाजिक भूमिका का अध्ययन। # '''साप्ताहिक बाज़ार और मेलों का अर्थशास्त्र:''' सोमवार-गुरुवार के बाज़ार और बड़े मेलों का स्थानीय अर्थव्यवस्था पर प्रभाव। # '''दीपावली की मध्यरात्रि काली पूजा और देवी जागरण:''' इस परंपरा का विकास और सामाजिक सहभागिता। # '''समुदाय आधारित मंदिर-प्रबंधन:''' पंजीकृत समिति, ग्राम पंचायतों की NOC और सामुदायिक सहभागिता का प्रबंधन-अध्ययन। # '''बहुदेवालय परिसर:''' काली, शिव, हनुमान और गणेश मंदिरों के सह-अस्तित्व का धार्मिक-ऐतिहासिक अध्ययन। # '''प्रतिमा-विज्ञान:''' शेर की प्रतिमा, नंदी, शिवलिंग और परिसर की अन्य मूर्तियों का प्रतिमा-शास्त्रीय विश्लेषण। # '''स्थान-नाम अध्ययन:''' पथरौला और सहिजनहाँ नामों की व्युत्पत्ति और ग्राम-इतिहास। # '''बघेली भाषा और देवी-गीत:''' आरती, भजन और लोकगीतों का भाषावैज्ञानिक अध्ययन। # '''धार्मिक पर्यटन और सामाजिक समरसता:''' नवरात्रि मेलों की भूमिका और क्षेत्रीय पर्यटन की संभावनाएँ। # '''धरोहर संरक्षण:''' प्राचीन मूर्तियों, तालाब और गुंबदयुक्त संरचना के वैज्ञानिक संरक्षण की रूपरेखा। == संपर्क == * '''संस्था:''' श्री माँ काली जनसेवा समिति, पथरौला सहिजनहाँ == चित्र-दीर्घा == * [[चित्र:Ancient domed stone temple built by Vishwakarma beside pond near Maa Kali Temple Pathraula Sahijanha Sidhi.png|अंगूठाकार]]माँ काली मंदिर परिसर का दृश्य * तालाब किनारे स्थित प्राचीन गुंबदयुक्त पाषाण संरचना * शिव मंदिर में शिवलिंग, जलहरी और हनुमान जी की प्रतिमा * गर्भगृह की प्राचीन पाषाण-प्रतिमाएँ और शिलाएँ * शेर (बाघ) की प्रतिमा * विशाल हवन कुंड * दीपावली की काली पूजा और देवी जागरण * नवरात्रि मेला एवं साप्ताहिक बाज़ार == इन्हें भी देखें == * सीधी ज़िला * मझौली * मड़वास * बघेलखंड * रीवा संभाग * बघेली भाषा * शक्तिपीठ और काली उपासना * मध्य प्रदेश के हिन्दू मंदिर == बाहरी कड़ियाँ == * गूगल मानचित्र: सहिजनहाँ, मध्य प्रदेश (पिन 486669) qo0byzzlfo7w9yardt92mfede6h28zo शुभाकर देव प्रथम 0 1620401 6632575 2026-10-24T16:46:35Z Mundhalia746 934684 Creating शुभाकर देव प्रथम 6632575 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = शुभाकर देव प्रथम | title = | image = [[File:Lalitgiri - Odisha - 002.jpg|250px| ]] | image_size = | alt = | caption = ललितगिरि के मठों में से एक में बुद्ध की मूर्ति | succession =[[भौम-कर राजवंश ]]के शासक | moretext = | reign = 790 - 809 | coronation = | predecessor = [[शिवकर देव प्रथम]] | successor = [[शिवकर देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[भौम-कर राजवंश]] |spouse = महादेवी माधवी देवी | father = शिवकर देव प्रथम | mother = | religion = [[बौद्ध धर्म]] }} '''शुभाकर देव प्रथम ''' [[भौम-कर राजवंश]] का महत्वपूर्ण शासक था जिसने अपने साम्राज्य की सीमाओं की सुरक्षा की । अभिलेखों के अनुसार वे परम सौगता अर्थात बुद्ध के परम उपासक थे परन्तु महादेवी माधवी देवी शिव की उपासक थी। महादेवी माधवी ने शैव मंदिर के तालाब की मरम्मत और एक बाजार की स्थापना भी की।<ref name=":1">{{Cite book|url=http://archive.org/details/bhauma-karas-of-orissa-the-1978|title=ଭୌମ-କରସ୍ ଅଫ୍ ଓରିଶା (ଇଂ)|last=ଉମାକାନ୍ତ ସୁବୁଦ୍ଧି|date=1978|language=Oriya}}</ref> शुभाकर देव को [[राष्ट्रकूट राजवंश]] के [[गोविन्द तृतीय]] का आक्रमण भी झेलना पड़ा । हालाँकि विजय राष्ट्रकूटों की हुई परन्तु शुभाकर देव अपनी हार के बाद भी अपने साम्राज्य को सम्हालने में सफल रहा।<ref name=":1" /> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:8वीं सदी के भारतीय सम्राट]] [[श्रेणी:९वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:भौम-कर राजवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] damibj1nohmpfl0q8za298f6uc9b4d2 सदस्य वार्ता:Samioğlu 3 1620402 6632582 2026-10-24T16:58:09Z Lentokonefani 335186 Lentokonefani ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Samioğlu]] को [[सदस्य वार्ता:Temmeltäjä]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Samioğlu|Samioğlu]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Temmeltäjä|Temmeltäjä]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6632582 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Temmeltäjä]] swt2r5jdvkx0adfu25zxeh6zz378oef श्रेणी:पश्चिमी चालुक्य राजवंश 14 1620403 6632585 2026-10-24T17:02:17Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: [[श्रेणी:भारतीय शासक]] 6632585 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय शासक]] ho26ujz24g8bky9lvnkylgs3j9ex74y अंतरराष्\u200dट्रीय पतंग महोत्सव, हैदराबाद 0 1620405 6632620 2026-10-24T18:39:00Z Pkrs1 881654 साँचा {{कड़ियां कम}} जोड़ा 6632620 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} j576m8lao2fgofse3ulcg3e98damqwi 6632623 6632620 2026-10-24T18:41:33Z Pkrs1 881654 शीह साँचा 6632623 wikitext text/x-wiki {{शीह|खाली पृष्ट }} j6hs7a96tamw1xy065gav531vlxuyjo सोनपुर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा 0 1620406 6632628 2026-10-24T18:53:07Z Curvasingh 654091 नया पृष्ठ: {{Short description|सारण ज़िला, बिहार में प्रस्तावित ग्रीनफील्ड हवाई अड्डा}} {{Infobox airport | name = सोनपुर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा | IATA = | ICAO = | type = Public | operator = [[Airports Authority of India]] | area_served... 6632628 wikitext text/x-wiki {{Short description|सारण ज़िला, बिहार में प्रस्तावित ग्रीनफील्ड हवाई अड्डा}} {{Infobox airport | name = सोनपुर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा | IATA = | ICAO = | type = Public | operator = [[Airports Authority of India]] | area_served = [[Sonepur]], [[Saran]] Districts of [[Bihar]], [[India]] | location = Hardia Chawar , Sonepur | metric_elev = y | elevation_f = | elevation_m = 46 | coordinates = {{coord|25|46|41.52|N|085|06|23.66|E|region:IN-BR|display=inline,title}} | website = | pushpin_map = India Bihar#India | pushpin_label = | pushpin_label_position = top | metric_rwy = y | r1_number = 11L/29R | r1_length_f = | r1_length_m = 1,300 | r1_surface = Unpaved | stat_year = | stat1_header = | stat1_data = | stat2_header = | stat2_data = | footnotes = }} '''सोनपुर ग्रीनफील्ड अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा''' [[बिहार]] के [[सारण ज़िला|सारण ज़िले]] में प्रस्तावित एक ग्रीनफील्ड हवाई अड्डा है। इस परियोजना की योजना सोनपुर–दरियापुर क्षेत्र में बनाई गई है। इसका उद्देश्य बिहार में विमानन अवसंरचना का विस्तार करना है।<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Implementation of Budget Announcements 2025–26 |url=https://www.indiabudget.gov.in/doc/impbud2025-26.pdf |publisher=भारत सरकार, वित्त मंत्रालय |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == पृष्ठभूमि == 1 फरवरी 2025 को प्रस्तुत [[भारत का केंद्रीय बजट|केंद्रीय बजट]] 2025–26 में भारत सरकार ने बिहार में भविष्य की विमानन आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए नए ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों के विकास को सुगम बनाने की घोषणा की थी। इस घोषणा में [[पटना विमानक्षेत्र]] के विस्तार और [[बिहटा विमानक्षेत्र|बिहटा]] में एक ब्राउनफील्ड हवाई अड्डे के विकास का भी उल्लेख किया गया था।<ref name="Budget2025"/> वित्त मंत्रालय की बजट घोषणाओं के कार्यान्वयन संबंधी रिपोर्ट में सारण ज़िले के सोनपुर के साथ-साथ नालंदा ज़िले के राजगीर और भागलपुर ज़िले के सुल्तानगंज का भी उल्लेख किया गया। रिपोर्ट के अनुसार, [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] ने इन स्थानों के लिए पूर्व-व्यवहार्यता अध्ययन किए थे।<ref name="Budget2025"/> == स्थान एवं भूमि की आवश्यकता == प्रस्तावित हवाई अड्डा सारण ज़िले के सोनपुर–दरियापुर क्षेत्र से संबंधित है। बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग के दस्तावेज़ में इस परियोजना के लिए लगभग 4,228.61 एकड़ (लगभग 17.1 वर्ग किलोमीटर) भूमि का उल्लेख है।<ref name="AirportRFP">{{cite web |title=Request for Proposal for Selection of a Consultant for Preparation of Detailed Project Reports for Development of Sonpur (Saran) and Sultanganj (Bhagalpur) Greenfield Airports in Bihar, India |url=https://betastate.bihar.gov.in/file_2/FileUpload/2026/Feb/06-Feb-2026/49/LatestNews/2e827ac5-ecb5-45d7-b0ba-cd142dcc307d.pdf |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |date=फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> प्रस्तावित क्षेत्र में निचली भूमि और कृषि भूमि शामिल है। परियोजना की विस्तृत योजना में जल निकासी, पर्यावरणीय प्रभावों और अन्य तकनीकी आवश्यकताओं पर विचार किया जाना है।<ref name="AirportRFP"/> इस प्रस्तावित हवाई अड्डे को व्यापक **सोनपुर टाउनशिप विशेष क्षेत्र** योजना से अलग समझना चाहिए। टाउनशिप योजना का क्षेत्र सोनपुर और दरियापुर, दोनों सामुदायिक विकास खंडों के कुछ हिस्सों में फैला हुआ है। == विकास == फरवरी 2026 में बिहार मंत्रिमंडल ने हवाई अड्डे की परियोजना और भूमि अधिग्रहण के लिए अनुमानित ₹1,302.84 करोड़ की राशि को मंज़ूरी दी। यह जानकारी उस समय की समाचार रिपोर्ट में प्रकाशित हुई थी।<ref name="IndianExpress">{{cite news |title=Bihar govt approves construction of Sonepur greenfield airport; Rs 1,302 crore for land acquisition |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Feb/21/bihar-govt-approves-construction-of-sonepur-greenfield-airport-rs-1302-crore-for-land-acquisition |work=The New Indian Express |date=21 फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> बिहार सरकार के परियोजना दस्तावेज़ों में भूमि अधिग्रहण और विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (डीपीआर) तैयार करने को परियोजना की विकास प्रक्रिया का हिस्सा बताया गया है।<ref name="AirportRFP"/> 22 अप्रैल 2026 को बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग ने सोनपुर और सुल्तानगंज के प्रस्तावित ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों की विस्तृत परियोजना रिपोर्ट तैयार करने का कार्य [[राइट्स (कंपनी)|राइट्स]] (RITES) को सौंपे जाने की जानकारी प्रकाशित की।<ref name="BiharCAD">{{cite web |title=Sonpur and Sultanganj Greenfield Airports |url=https://betastate.bihar.gov.in/cad/DyPageView?PageTitleID=10696 |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == यह भी देखें == * [[बिहार में हवाई अड्डों की सूची]] * [[पटना विमानक्षेत्र]] * [[बिहटा विमानक्षेत्र]] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} [[श्रेणी:भारत में प्रस्तावित हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:बिहार में हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:सारण ज़िला]] e1vy3840kaolb6squwdrtj4v7ly1dqa 6632629 6632628 2026-10-24T18:53:23Z Curvasingh 654091 6632629 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = सोनपुर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा | IATA = | ICAO = | type = Public | operator = [[Airports Authority of India]] | area_served = [[Sonepur]], [[Saran]] Districts of [[Bihar]], [[India]] | location = Hardia Chawar , Sonepur | metric_elev = y | elevation_f = | elevation_m = 46 | coordinates = {{coord|25|46|41.52|N|085|06|23.66|E|region:IN-BR|display=inline,title}} | website = | pushpin_map = India Bihar#India | pushpin_label = | pushpin_label_position = top | metric_rwy = y | r1_number = 11L/29R | r1_length_f = | r1_length_m = 1,300 | r1_surface = Unpaved | stat_year = | stat1_header = | stat1_data = | stat2_header = | stat2_data = | footnotes = }} '''सोनपुर ग्रीनफील्ड अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा''' [[बिहार]] के [[सारण ज़िला|सारण ज़िले]] में प्रस्तावित एक ग्रीनफील्ड हवाई अड्डा है। इस परियोजना की योजना सोनपुर–दरियापुर क्षेत्र में बनाई गई है। इसका उद्देश्य बिहार में विमानन अवसंरचना का विस्तार करना है।<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Implementation of Budget Announcements 2025–26 |url=https://www.indiabudget.gov.in/doc/impbud2025-26.pdf |publisher=भारत सरकार, वित्त मंत्रालय |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == पृष्ठभूमि == 1 फरवरी 2025 को प्रस्तुत [[भारत का केंद्रीय बजट|केंद्रीय बजट]] 2025–26 में भारत सरकार ने बिहार में भविष्य की विमानन आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए नए ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों के विकास को सुगम बनाने की घोषणा की थी। इस घोषणा में [[पटना विमानक्षेत्र]] के विस्तार और [[बिहटा विमानक्षेत्र|बिहटा]] में एक ब्राउनफील्ड हवाई अड्डे के विकास का भी उल्लेख किया गया था।<ref name="Budget2025"/> वित्त मंत्रालय की बजट घोषणाओं के कार्यान्वयन संबंधी रिपोर्ट में सारण ज़िले के सोनपुर के साथ-साथ नालंदा ज़िले के राजगीर और भागलपुर ज़िले के सुल्तानगंज का भी उल्लेख किया गया। रिपोर्ट के अनुसार, [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] ने इन स्थानों के लिए पूर्व-व्यवहार्यता अध्ययन किए थे।<ref name="Budget2025"/> == स्थान एवं भूमि की आवश्यकता == प्रस्तावित हवाई अड्डा सारण ज़िले के सोनपुर–दरियापुर क्षेत्र से संबंधित है। बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग के दस्तावेज़ में इस परियोजना के लिए लगभग 4,228.61 एकड़ (लगभग 17.1 वर्ग किलोमीटर) भूमि का उल्लेख है।<ref name="AirportRFP">{{cite web |title=Request for Proposal for Selection of a Consultant for Preparation of Detailed Project Reports for Development of Sonpur (Saran) and Sultanganj (Bhagalpur) Greenfield Airports in Bihar, India |url=https://betastate.bihar.gov.in/file_2/FileUpload/2026/Feb/06-Feb-2026/49/LatestNews/2e827ac5-ecb5-45d7-b0ba-cd142dcc307d.pdf |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |date=फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> प्रस्तावित क्षेत्र में निचली भूमि और कृषि भूमि शामिल है। परियोजना की विस्तृत योजना में जल निकासी, पर्यावरणीय प्रभावों और अन्य तकनीकी आवश्यकताओं पर विचार किया जाना है।<ref name="AirportRFP"/> इस प्रस्तावित हवाई अड्डे को व्यापक **सोनपुर टाउनशिप विशेष क्षेत्र** योजना से अलग समझना चाहिए। टाउनशिप योजना का क्षेत्र सोनपुर और दरियापुर, दोनों सामुदायिक विकास खंडों के कुछ हिस्सों में फैला हुआ है। == विकास == फरवरी 2026 में बिहार मंत्रिमंडल ने हवाई अड्डे की परियोजना और भूमि अधिग्रहण के लिए अनुमानित ₹1,302.84 करोड़ की राशि को मंज़ूरी दी। यह जानकारी उस समय की समाचार रिपोर्ट में प्रकाशित हुई थी।<ref name="IndianExpress">{{cite news |title=Bihar govt approves construction of Sonepur greenfield airport; Rs 1,302 crore for land acquisition |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Feb/21/bihar-govt-approves-construction-of-sonepur-greenfield-airport-rs-1302-crore-for-land-acquisition |work=The New Indian Express |date=21 फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> बिहार सरकार के परियोजना दस्तावेज़ों में भूमि अधिग्रहण और विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (डीपीआर) तैयार करने को परियोजना की विकास प्रक्रिया का हिस्सा बताया गया है।<ref name="AirportRFP"/> 22 अप्रैल 2026 को बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग ने सोनपुर और सुल्तानगंज के प्रस्तावित ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों की विस्तृत परियोजना रिपोर्ट तैयार करने का कार्य [[राइट्स (कंपनी)|राइट्स]] (RITES) को सौंपे जाने की जानकारी प्रकाशित की।<ref name="BiharCAD">{{cite web |title=Sonpur and Sultanganj Greenfield Airports |url=https://betastate.bihar.gov.in/cad/DyPageView?PageTitleID=10696 |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == यह भी देखें == * [[बिहार में हवाई अड्डों की सूची]] * [[पटना विमानक्षेत्र]] * [[बिहटा विमानक्षेत्र]] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} [[श्रेणी:भारत में प्रस्तावित हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:बिहार में हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:सारण ज़िला]] o2z5jd2vg7njfajkx4gibv3mkh208bo 6632765 6632629 2026-10-25T01:51:06Z Curvasingh 654091 6632765 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = सोनपुर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा | IATA = | ICAO = | type = Public | operator = [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] | area_served = [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]], [[Saran]] Districts of [[Bihar]], [[India]] | location = Hardia Chawar , Sonepur | metric_elev = y | elevation_f = | elevation_m = 46 | coordinates = {{coord|25|46|41.52|N|085|06|23.66|E|region:IN-BR|display=inline,title}} | website = | pushpin_map = India Bihar#India | pushpin_label = | pushpin_label_position = top | metric_rwy = y | r1_number = 11L/29R | r1_length_f = | r1_length_m = 1,300 | r1_surface = Unpaved | stat_year = | stat1_header = | stat1_data = | stat2_header = | stat2_data = | footnotes = }} '''सोनपुर ग्रीनफील्ड अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा''' [[बिहार]] के [[सारण ज़िला|सारण ज़िले]] में प्रस्तावित एक ग्रीनफील्ड हवाई अड्डा है। इस परियोजना की योजना सोनपुर–दरियापुर क्षेत्र में बनाई गई है। इसका उद्देश्य बिहार में विमानन अवसंरचना का विस्तार करना है।<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Implementation of Budget Announcements 2025–26 |url=https://www.indiabudget.gov.in/doc/impbud2025-26.pdf |publisher=भारत सरकार, वित्त मंत्रालय |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == पृष्ठभूमि == 1 फरवरी 2025 को प्रस्तुत [[भारत का केंद्रीय बजट|केंद्रीय बजट]] 2025–26 में भारत सरकार ने बिहार में भविष्य की विमानन आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए नए ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों के विकास को सुगम बनाने की घोषणा की थी। इस घोषणा में [[पटना विमानक्षेत्र]] के विस्तार और [[बिहटा विमानक्षेत्र|बिहटा]] में एक ब्राउनफील्ड हवाई अड्डे के विकास का भी उल्लेख किया गया था।<ref name="Budget2025"/> वित्त मंत्रालय की बजट घोषणाओं के कार्यान्वयन संबंधी रिपोर्ट में सारण ज़िले के सोनपुर के साथ-साथ नालंदा ज़िले के राजगीर और भागलपुर ज़िले के सुल्तानगंज का भी उल्लेख किया गया। रिपोर्ट के अनुसार, [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] ने इन स्थानों के लिए पूर्व-व्यवहार्यता अध्ययन किए थे।<ref name="Budget2025"/> == स्थान एवं भूमि की आवश्यकता == प्रस्तावित हवाई अड्डा सारण ज़िले में दरियापुर और सोनपुर के बीच हरदिया चंवर में बनेगा, जो पटना शहर के केंद्र से लगभग 30-35 किलोमीटर दूर है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/cabinet-clears-international-airport-at-sonepur-with-4-2-km-runway/articleshow/128621140.cms|title=Cabinet clears international airport at Sonepur with 4.2-km runway}}</ref> इसमें दो रनवे वाला लेआउट होगा, जिसमें 4,200 मीटर लंबे रनवे होंगे। इन्हें एयरबस A380 जैसे बड़े वाइड-बॉडी विमानों के संचालन के लिए डिज़ाइन किया गया है। नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने साइट के लिए मंज़ूरी दे दी है। बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग के दस्तावेज़ में इस परियोजना के लिए लगभग 4,228.61 एकड़ (लगभग 17.1 वर्ग किलोमीटर) भूमि का उल्लेख है।<ref name="AirportRFP">{{cite web |title=Request for Proposal for Selection of a Consultant for Preparation of Detailed Project Reports for Development of Sonpur (Saran) and Sultanganj (Bhagalpur) Greenfield Airports in Bihar, India |url=https://betastate.bihar.gov.in/file_2/FileUpload/2026/Feb/06-Feb-2026/49/LatestNews/2e827ac5-ecb5-45d7-b0ba-cd142dcc307d.pdf |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |date=फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> प्रस्तावित क्षेत्र में निचली भूमि और कृषि भूमि शामिल है। परियोजना की विस्तृत योजना में जल निकासी, पर्यावरणीय प्रभावों और अन्य तकनीकी आवश्यकताओं पर विचार किया जाना है।<ref name="AirportRFP"/> इस प्रस्तावित हवाई अड्डे को व्यापक **सोनपुर टाउनशिप विशेष क्षेत्र** योजना से अलग समझना चाहिए। टाउनशिप योजना का क्षेत्र सोनपुर और दरियापुर, दोनों सामुदायिक विकास खंडों के कुछ हिस्सों में फैला हुआ है। इस ग्रीनफील्ड एयरपोर्ट को बनाने का मुख्य मकसद इसे उत्तरी बिहार का एक बड़ा एविएशन हब बनाना और पटना के सीमित क्षमता वाले जय प्रकाश नारायण इंटरनेशनल एयरपोर्ट के लिए एक उच्च-क्षमता वाला विकल्प या गेटवे बनाना है। हरदिया चंवर एक विशाल जलप्लावित (जलमग्न) कृषि क्षेत्र है। यह सारण जिले के चार प्रमुख प्रखंडों— परसा, दरियापुर, दिघवारा और सोनपुर के अंतर्गत फैला हुआ है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-haradiya-chanwaer-became-sorrow-to-saran-21819474.html|title=सारण का जलप्लावित हरदिया चंवर किसानों का शोक}}</ref> इस क्षेत्र में हजारों एकड़ जमीन पर पानी भरा रहता है। पानी की निकासी के लिए नेहुरा नाला (गंडक नदी में गिरता है) और महदलीचक नहर (गंगा नदी में गिरती है) जैसे साधन हैं, लेकिन जलजमाव यहाँ के किसानों के लिए एक बड़ी समस्या बना हुआ है। == विकास == फरवरी 2026 में बिहार मंत्रिमंडल ने हवाई अड्डे की परियोजना और भूमि अधिग्रहण के लिए अनुमानित ₹1,302.84 करोड़ की राशि को मंज़ूरी दी। यह जानकारी उस समय की समाचार रिपोर्ट में प्रकाशित हुई थी।<ref name="IndianExpress">{{cite news |title=Bihar govt approves construction of Sonepur greenfield airport; Rs 1,302 crore for land acquisition |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Feb/21/bihar-govt-approves-construction-of-sonepur-greenfield-airport-rs-1302-crore-for-land-acquisition |work=The New Indian Express |date=21 फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> बिहार सरकार के परियोजना दस्तावेज़ों में भूमि अधिग्रहण और विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (डीपीआर) तैयार करने को परियोजना की विकास प्रक्रिया का हिस्सा बताया गया है।<ref name="AirportRFP"/> 22 अप्रैल 2026 को बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग ने सोनपुर और सुल्तानगंज के प्रस्तावित ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों की विस्तृत परियोजना रिपोर्ट तैयार करने का कार्य [[राइट्स (कंपनी)|राइट्स]] (RITES) को सौंपे जाने की जानकारी प्रकाशित की।<ref name="BiharCAD">{{cite web |title=Sonpur and Sultanganj Greenfield Airports |url=https://betastate.bihar.gov.in/cad/DyPageView?PageTitleID=10696 |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == यह भी देखें == * [[बिहार में हवाई अड्डों की सूची]] * [[पटना विमानक्षेत्र]] * [[बिहटा विमानक्षेत्र]] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} [[श्रेणी:भारत में प्रस्तावित हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:बिहार में हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:सारण ज़िला]] gdsbjr4kunw0pxy5emd4a9wyq8dhnjy 6632766 6632765 2026-10-25T01:51:40Z Curvasingh 654091 6632766 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = सोनपुर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा | IATA = | ICAO = | type = Public | operator = [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] | area_served = [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]], [[Saran]] Districts of [[Bihar]], [[India]] | location = Hardia Chawar , Sonepur | metric_elev = y | elevation_f = | elevation_m = 46 | coordinates = {{coord|25|46|41.52|N|085|06|23.66|E|region:IN-BR|display=inline,title}} | website = | pushpin_map = India Bihar#India | pushpin_label = | pushpin_label_position = top | metric_rwy = y | r1_number = 11L/29R | r1_length_f = | r1_length_m = 1,300 | r1_surface = Unpaved | stat_year = | stat1_header = | stat1_data = | stat2_header = | stat2_data = | footnotes = }} '''सोनपुर ग्रीनफील्ड अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा''' [[बिहार]] के [[सारण ज़िला|सारण ज़िले]] में प्रस्तावित एक ग्रीनफील्ड हवाई अड्डा है। इस परियोजना की योजना सोनपुर–दरियापुर क्षेत्र में बनाई गई है। इसका उद्देश्य बिहार में विमानन अवसंरचना का विस्तार करना है।<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Implementation of Budget Announcements 2025–26 |url=https://www.indiabudget.gov.in/doc/impbud2025-26.pdf |publisher=भारत सरकार, वित्त मंत्रालय |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == पृष्ठभूमि == 1 फरवरी 2025 को प्रस्तुत [[भारत का केंद्रीय बजट|केंद्रीय बजट]] 2025–26 में भारत सरकार ने बिहार में भविष्य की विमानन आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए नए ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों के विकास को सुगम बनाने की घोषणा की थी। इस घोषणा में [[पटना विमानक्षेत्र]] के विस्तार और [[बिहटा विमानक्षेत्र|बिहटा]] में एक ब्राउनफील्ड हवाई अड्डे के विकास का भी उल्लेख किया गया था।<ref name="Budget2025"/> वित्त मंत्रालय की बजट घोषणाओं के कार्यान्वयन संबंधी रिपोर्ट में सारण ज़िले के सोनपुर के साथ-साथ नालंदा ज़िले के राजगीर और भागलपुर ज़िले के सुल्तानगंज का भी उल्लेख किया गया। रिपोर्ट के अनुसार, [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] ने इन स्थानों के लिए पूर्व-व्यवहार्यता अध्ययन किए थे।<ref name="Budget2025"/> == स्थान एवं भूमि की आवश्यकता == प्रस्तावित हवाई अड्डा सारण ज़िले में दरियापुर और सोनपुर के बीच हरदिया चंवर में बनेगा, जो पटना शहर के केंद्र से लगभग 30-35 किलोमीटर दूर है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/cabinet-clears-international-airport-at-sonepur-with-4-2-km-runway/articleshow/128621140.cms|title=Cabinet clears international airport at Sonepur with 4.2-km runway}}</ref> इसमें दो रनवे वाला लेआउट होगा, जिसमें 4,200 मीटर लंबे रनवे होंगे। इन्हें एयरबस A380 जैसे बड़े वाइड-बॉडी विमानों के संचालन के लिए डिज़ाइन किया गया है। नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने साइट के लिए मंज़ूरी दे दी है। बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग के दस्तावेज़ में इस परियोजना के लिए लगभग 4,228.61 एकड़ (लगभग 17.1 वर्ग किलोमीटर) भूमि का उल्लेख है।<ref name="AirportRFP">{{cite web |title=Request for Proposal for Selection of a Consultant for Preparation of Detailed Project Reports for Development of Sonpur (Saran) and Sultanganj (Bhagalpur) Greenfield Airports in Bihar, India |url=https://betastate.bihar.gov.in/file_2/FileUpload/2026/Feb/06-Feb-2026/49/LatestNews/2e827ac5-ecb5-45d7-b0ba-cd142dcc307d.pdf |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |date=फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> प्रस्तावित क्षेत्र में निचली भूमि और कृषि भूमि शामिल है। परियोजना की विस्तृत योजना में जल निकासी, पर्यावरणीय प्रभावों और अन्य तकनीकी आवश्यकताओं पर विचार किया जाना है।<ref name="AirportRFP"/> इस प्रस्तावित हवाई अड्डे को व्यापक '''सोनपुर टाउनशिप विशेष क्षेत्र''' योजना से अलग समझना चाहिए। टाउनशिप योजना का क्षेत्र सोनपुर और दरियापुर, दोनों सामुदायिक विकास खंडों के कुछ हिस्सों में फैला हुआ है। इस ग्रीनफील्ड एयरपोर्ट को बनाने का मुख्य मकसद इसे उत्तरी बिहार का एक बड़ा एविएशन हब बनाना और पटना के सीमित क्षमता वाले जय प्रकाश नारायण इंटरनेशनल एयरपोर्ट के लिए एक उच्च-क्षमता वाला विकल्प या गेटवे बनाना है। हरदिया चंवर एक विशाल जलप्लावित (जलमग्न) कृषि क्षेत्र है। यह सारण जिले के चार प्रमुख प्रखंडों— परसा, दरियापुर, दिघवारा और सोनपुर के अंतर्गत फैला हुआ है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-haradiya-chanwaer-became-sorrow-to-saran-21819474.html|title=सारण का जलप्लावित हरदिया चंवर किसानों का शोक}}</ref> इस क्षेत्र में हजारों एकड़ जमीन पर पानी भरा रहता है। पानी की निकासी के लिए नेहुरा नाला (गंडक नदी में गिरता है) और महदलीचक नहर (गंगा नदी में गिरती है) जैसे साधन हैं, लेकिन जलजमाव यहाँ के किसानों के लिए एक बड़ी समस्या बना हुआ है। == विकास == फरवरी 2026 में बिहार मंत्रिमंडल ने हवाई अड्डे की परियोजना और भूमि अधिग्रहण के लिए अनुमानित ₹1,302.84 करोड़ की राशि को मंज़ूरी दी। यह जानकारी उस समय की समाचार रिपोर्ट में प्रकाशित हुई थी।<ref name="IndianExpress">{{cite news |title=Bihar govt approves construction of Sonepur greenfield airport; Rs 1,302 crore for land acquisition |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Feb/21/bihar-govt-approves-construction-of-sonepur-greenfield-airport-rs-1302-crore-for-land-acquisition |work=The New Indian Express |date=21 फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> बिहार सरकार के परियोजना दस्तावेज़ों में भूमि अधिग्रहण और विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (डीपीआर) तैयार करने को परियोजना की विकास प्रक्रिया का हिस्सा बताया गया है।<ref name="AirportRFP"/> 22 अप्रैल 2026 को बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग ने सोनपुर और सुल्तानगंज के प्रस्तावित ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों की विस्तृत परियोजना रिपोर्ट तैयार करने का कार्य [[राइट्स (कंपनी)|राइट्स]] (RITES) को सौंपे जाने की जानकारी प्रकाशित की।<ref name="BiharCAD">{{cite web |title=Sonpur and Sultanganj Greenfield Airports |url=https://betastate.bihar.gov.in/cad/DyPageView?PageTitleID=10696 |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == यह भी देखें == * [[बिहार में हवाई अड्डों की सूची]] * [[पटना विमानक्षेत्र]] * [[बिहटा विमानक्षेत्र]] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} [[श्रेणी:भारत में प्रस्तावित हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:बिहार में हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:सारण ज़िला]] acumbite8fnz912e5xqov9dfvnbelkn 6632767 6632766 2026-10-25T01:52:46Z Curvasingh 654091 6632767 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = सोनपुर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा | IATA = | ICAO = | type = Public | operator = [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] | area_served = [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]], [[Saran]] Districts of [[Bihar]], [[India]] | location = हरदिया चंवर, [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]] | metric_elev = y | elevation_f = | elevation_m = 46 | coordinates = {{coord|25|46|41.52|N|085|06|23.66|E|region:IN-BR|display=inline,title}} | website = | pushpin_map = India Bihar#India | pushpin_label = | pushpin_label_position = top | metric_rwy = y | r1_number = 11L/29R | r1_length_f = | r1_length_m = 1,300 | r1_surface = Unpaved | stat_year = | stat1_header = | stat1_data = | stat2_header = | stat2_data = | footnotes = }} '''सोनपुर ग्रीनफील्ड अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा''' [[बिहार]] के [[सारण ज़िला|सारण ज़िले]] में प्रस्तावित एक ग्रीनफील्ड हवाई अड्डा है। इस परियोजना की योजना सोनपुर–दरियापुर क्षेत्र में बनाई गई है। इसका उद्देश्य बिहार में विमानन अवसंरचना का विस्तार करना है।<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Implementation of Budget Announcements 2025–26 |url=https://www.indiabudget.gov.in/doc/impbud2025-26.pdf |publisher=भारत सरकार, वित्त मंत्रालय |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == पृष्ठभूमि == 1 फरवरी 2025 को प्रस्तुत [[भारत का केंद्रीय बजट|केंद्रीय बजट]] 2025–26 में भारत सरकार ने बिहार में भविष्य की विमानन आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए नए ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों के विकास को सुगम बनाने की घोषणा की थी। इस घोषणा में [[पटना विमानक्षेत्र]] के विस्तार और [[बिहटा विमानक्षेत्र|बिहटा]] में एक ब्राउनफील्ड हवाई अड्डे के विकास का भी उल्लेख किया गया था।<ref name="Budget2025"/> वित्त मंत्रालय की बजट घोषणाओं के कार्यान्वयन संबंधी रिपोर्ट में सारण ज़िले के सोनपुर के साथ-साथ नालंदा ज़िले के राजगीर और भागलपुर ज़िले के सुल्तानगंज का भी उल्लेख किया गया। रिपोर्ट के अनुसार, [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] ने इन स्थानों के लिए पूर्व-व्यवहार्यता अध्ययन किए थे।<ref name="Budget2025"/> == स्थान एवं भूमि की आवश्यकता == प्रस्तावित हवाई अड्डा सारण ज़िले में दरियापुर और सोनपुर के बीच हरदिया चंवर में बनेगा, जो पटना शहर के केंद्र से लगभग 30-35 किलोमीटर दूर है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/cabinet-clears-international-airport-at-sonepur-with-4-2-km-runway/articleshow/128621140.cms|title=Cabinet clears international airport at Sonepur with 4.2-km runway}}</ref> इसमें दो रनवे वाला लेआउट होगा, जिसमें 4,200 मीटर लंबे रनवे होंगे। इन्हें एयरबस A380 जैसे बड़े वाइड-बॉडी विमानों के संचालन के लिए डिज़ाइन किया गया है। नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने साइट के लिए मंज़ूरी दे दी है। बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग के दस्तावेज़ में इस परियोजना के लिए लगभग 4,228.61 एकड़ (लगभग 17.1 वर्ग किलोमीटर) भूमि का उल्लेख है।<ref name="AirportRFP">{{cite web |title=Request for Proposal for Selection of a Consultant for Preparation of Detailed Project Reports for Development of Sonpur (Saran) and Sultanganj (Bhagalpur) Greenfield Airports in Bihar, India |url=https://betastate.bihar.gov.in/file_2/FileUpload/2026/Feb/06-Feb-2026/49/LatestNews/2e827ac5-ecb5-45d7-b0ba-cd142dcc307d.pdf |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |date=फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> प्रस्तावित क्षेत्र में निचली भूमि और कृषि भूमि शामिल है। परियोजना की विस्तृत योजना में जल निकासी, पर्यावरणीय प्रभावों और अन्य तकनीकी आवश्यकताओं पर विचार किया जाना है।<ref name="AirportRFP"/> इस प्रस्तावित हवाई अड्डे को व्यापक '''सोनपुर टाउनशिप विशेष क्षेत्र''' योजना से अलग समझना चाहिए। टाउनशिप योजना का क्षेत्र सोनपुर और दरियापुर, दोनों सामुदायिक विकास खंडों के कुछ हिस्सों में फैला हुआ है। इस ग्रीनफील्ड एयरपोर्ट को बनाने का मुख्य मकसद इसे उत्तरी बिहार का एक बड़ा एविएशन हब बनाना और पटना के सीमित क्षमता वाले जय प्रकाश नारायण इंटरनेशनल एयरपोर्ट के लिए एक उच्च-क्षमता वाला विकल्प या गेटवे बनाना है। हरदिया चंवर एक विशाल जलप्लावित (जलमग्न) कृषि क्षेत्र है। यह सारण जिले के चार प्रमुख प्रखंडों— परसा, दरियापुर, दिघवारा और सोनपुर के अंतर्गत फैला हुआ है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-haradiya-chanwaer-became-sorrow-to-saran-21819474.html|title=सारण का जलप्लावित हरदिया चंवर किसानों का शोक}}</ref> इस क्षेत्र में हजारों एकड़ जमीन पर पानी भरा रहता है। पानी की निकासी के लिए नेहुरा नाला (गंडक नदी में गिरता है) और महदलीचक नहर (गंगा नदी में गिरती है) जैसे साधन हैं, लेकिन जलजमाव यहाँ के किसानों के लिए एक बड़ी समस्या बना हुआ है। == विकास == फरवरी 2026 में बिहार मंत्रिमंडल ने हवाई अड्डे की परियोजना और भूमि अधिग्रहण के लिए अनुमानित ₹1,302.84 करोड़ की राशि को मंज़ूरी दी। यह जानकारी उस समय की समाचार रिपोर्ट में प्रकाशित हुई थी।<ref name="IndianExpress">{{cite news |title=Bihar govt approves construction of Sonepur greenfield airport; Rs 1,302 crore for land acquisition |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Feb/21/bihar-govt-approves-construction-of-sonepur-greenfield-airport-rs-1302-crore-for-land-acquisition |work=The New Indian Express |date=21 फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> बिहार सरकार के परियोजना दस्तावेज़ों में भूमि अधिग्रहण और विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (डीपीआर) तैयार करने को परियोजना की विकास प्रक्रिया का हिस्सा बताया गया है।<ref name="AirportRFP"/> 22 अप्रैल 2026 को बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग ने सोनपुर और सुल्तानगंज के प्रस्तावित ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों की विस्तृत परियोजना रिपोर्ट तैयार करने का कार्य [[राइट्स (कंपनी)|राइट्स]] (RITES) को सौंपे जाने की जानकारी प्रकाशित की।<ref name="BiharCAD">{{cite web |title=Sonpur and Sultanganj Greenfield Airports |url=https://betastate.bihar.gov.in/cad/DyPageView?PageTitleID=10696 |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == यह भी देखें == * [[बिहार में हवाई अड्डों की सूची]] * [[पटना विमानक्षेत्र]] * [[बिहटा विमानक्षेत्र]] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} [[श्रेणी:भारत में प्रस्तावित हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:बिहार में हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:सारण ज़िला]] ba9xaiau3j687bp2b6b26i3zas0rrhe 6632776 6632767 2026-10-25T02:19:33Z Curvasingh 654091 6632776 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = सोनपुर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा | IATA = | ICAO = | type = Public | operator = [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] | area_served = [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]], [[Saran]] Districts of [[Bihar]], [[India]] | location = हरदिया चंवर, [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]] | metric_elev = y | elevation_f = | elevation_m = 46 | coordinates = {{coord|25|46|41.52|N|085|06|23.66|E|region:IN-BR|display=inline,title}} | website = | pushpin_map = India Bihar#India | pushpin_label = | pushpin_label_position = top | metric_rwy = y | r1_number = 11L/29R | r1_length_f = | r1_length_m = 1,300 | r1_surface = Unpaved | stat_year = | stat1_header = | stat1_data = | stat2_header = | stat2_data = | footnotes = }} '''सोनपुर ग्रीनफील्ड अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा''' [[बिहार]] के [[सारण ज़िला|सारण ज़िले]] में प्रस्तावित एक ग्रीनफील्ड हवाई अड्डा है। इस परियोजना की योजना सोनपुर–दरियापुर क्षेत्र में बनाई गई है। इसका उद्देश्य बिहार में विमानन अवसंरचना का विस्तार करना है।<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Implementation of Budget Announcements 2025–26 |url=https://www.indiabudget.gov.in/doc/impbud2025-26.pdf |publisher=भारत सरकार, वित्त मंत्रालय |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == पृष्ठभूमि == 1 फरवरी 2025 को प्रस्तुत [[भारत का केंद्रीय बजट|केंद्रीय बजट]] 2025–26 में भारत सरकार ने बिहार में भविष्य की विमानन आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए नए ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों के विकास को सुगम बनाने की घोषणा की थी। इस घोषणा में [[पटना विमानक्षेत्र]] के विस्तार और [[बिहटा एयर फ़ोर्स स्टेशन|बिहटा]] में एक ब्राउनफील्ड हवाई अड्डे के विकास का भी उल्लेख किया गया था।<ref name="Budget2025"/> वित्त मंत्रालय की बजट घोषणाओं के कार्यान्वयन संबंधी रिपोर्ट में सारण ज़िले के सोनपुर के साथ-साथ नालंदा ज़िले के राजगीर और भागलपुर ज़िले के सुल्तानगंज का भी उल्लेख किया गया। रिपोर्ट के अनुसार, [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] ने इन स्थानों के लिए पूर्व-व्यवहार्यता अध्ययन किए थे।<ref name="Budget2025"/> == स्थान एवं भूमि की आवश्यकता == प्रस्तावित हवाई अड्डा सारण ज़िले में दरियापुर और सोनपुर के बीच हरदिया चंवर में बनेगा, जो पटना शहर के केंद्र से लगभग 30-35 किलोमीटर दूर है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/cabinet-clears-international-airport-at-sonepur-with-4-2-km-runway/articleshow/128621140.cms|title=Cabinet clears international airport at Sonepur with 4.2-km runway}}</ref> इसमें दो रनवे वाला लेआउट होगा, जिसमें 4,200 मीटर लंबे रनवे होंगे। इन्हें एयरबस A380 जैसे बड़े वाइड-बॉडी विमानों के संचालन के लिए डिज़ाइन किया गया है। नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने साइट के लिए मंज़ूरी दे दी है। बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग के दस्तावेज़ में इस परियोजना के लिए लगभग 4,228.61 एकड़ (लगभग 17.1 वर्ग किलोमीटर) भूमि का उल्लेख है।<ref name="AirportRFP">{{cite web |title=Request for Proposal for Selection of a Consultant for Preparation of Detailed Project Reports for Development of Sonpur (Saran) and Sultanganj (Bhagalpur) Greenfield Airports in Bihar, India |url=https://betastate.bihar.gov.in/file_2/FileUpload/2026/Feb/06-Feb-2026/49/LatestNews/2e827ac5-ecb5-45d7-b0ba-cd142dcc307d.pdf |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |date=फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> प्रस्तावित क्षेत्र में निचली भूमि और कृषि भूमि शामिल है। परियोजना की विस्तृत योजना में जल निकासी, पर्यावरणीय प्रभावों और अन्य तकनीकी आवश्यकताओं पर विचार किया जाना है।<ref name="AirportRFP"/> इस प्रस्तावित हवाई अड्डे को व्यापक '''सोनपुर टाउनशिप विशेष क्षेत्र''' योजना से अलग समझना चाहिए। टाउनशिप योजना का क्षेत्र सोनपुर और दरियापुर, दोनों सामुदायिक विकास खंडों के कुछ हिस्सों में फैला हुआ है। इस ग्रीनफील्ड एयरपोर्ट को बनाने का मुख्य मकसद इसे उत्तरी बिहार का एक बड़ा एविएशन हब बनाना और पटना के सीमित क्षमता वाले जय प्रकाश नारायण इंटरनेशनल एयरपोर्ट के लिए एक उच्च-क्षमता वाला विकल्प या गेटवे बनाना है। हरदिया चंवर एक विशाल जलप्लावित (जलमग्न) कृषि क्षेत्र है। यह सारण जिले के चार प्रमुख प्रखंडों— परसा, दरियापुर, दिघवारा और सोनपुर के अंतर्गत फैला हुआ है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-haradiya-chanwaer-became-sorrow-to-saran-21819474.html|title=सारण का जलप्लावित हरदिया चंवर किसानों का शोक}}</ref> इस क्षेत्र में हजारों एकड़ जमीन पर पानी भरा रहता है। पानी की निकासी के लिए नेहुरा नाला (गंडक नदी में गिरता है) और महदलीचक नहर (गंगा नदी में गिरती है) जैसे साधन हैं, लेकिन जलजमाव यहाँ के किसानों के लिए एक बड़ी समस्या बना हुआ है। == विकास == फरवरी 2026 में बिहार मंत्रिमंडल ने हवाई अड्डे की परियोजना और भूमि अधिग्रहण के लिए अनुमानित ₹1,302.84 करोड़ की राशि को मंज़ूरी दी। यह जानकारी उस समय की समाचार रिपोर्ट में प्रकाशित हुई थी।<ref name="IndianExpress">{{cite news |title=Bihar govt approves construction of Sonepur greenfield airport; Rs 1,302 crore for land acquisition |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Feb/21/bihar-govt-approves-construction-of-sonepur-greenfield-airport-rs-1302-crore-for-land-acquisition |work=The New Indian Express |date=21 फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> बिहार सरकार के परियोजना दस्तावेज़ों में भूमि अधिग्रहण और विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (डीपीआर) तैयार करने को परियोजना की विकास प्रक्रिया का हिस्सा बताया गया है।<ref name="AirportRFP"/> 22 अप्रैल 2026 को बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग ने सोनपुर और सुल्तानगंज के प्रस्तावित ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों की विस्तृत परियोजना रिपोर्ट तैयार करने का कार्य [[राइट्स (कंपनी)|राइट्स]] (RITES) को सौंपे जाने की जानकारी प्रकाशित की।<ref name="BiharCAD">{{cite web |title=Sonpur and Sultanganj Greenfield Airports |url=https://betastate.bihar.gov.in/cad/DyPageView?PageTitleID=10696 |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == यह भी देखें == * [[बिहार में हवाई अड्डों की सूची]] * [[पटना विमानक्षेत्र]] * [[बिहटा विमानक्षेत्र]] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} [[श्रेणी:भारत में प्रस्तावित हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:बिहार में हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:सारण ज़िला]] qcp2rixn04yknv9nxemgwz0ehqhxa6d 6632777 6632776 2026-10-25T02:19:54Z Curvasingh 654091 6632777 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = सोनपुर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा | IATA = | ICAO = | type = Public | operator = [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] | area_served = [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]], [[Saran]] Districts of [[Bihar]], [[India]] | location = हरदिया चंवर, [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]] | metric_elev = y | elevation_f = | elevation_m = 46 | coordinates = {{coord|25|46|41.52|N|085|06|23.66|E|region:IN-BR|display=inline,title}} | website = | pushpin_map = India Bihar#India | pushpin_label = | pushpin_label_position = top | metric_rwy = y | r1_number = 11L/29R | r1_length_f = | r1_length_m = 1,300 | r1_surface = Unpaved | stat_year = | stat1_header = | stat1_data = | stat2_header = | stat2_data = | footnotes = }} '''सोनपुर ग्रीनफील्ड अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा''' [[बिहार]] के [[सारण ज़िला|सारण ज़िले]] में प्रस्तावित एक ग्रीनफील्ड हवाई अड्डा है। इस परियोजना की योजना सोनपुर–दरियापुर क्षेत्र में बनाई गई है। इसका उद्देश्य बिहार में विमानन अवसंरचना का विस्तार करना है।<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Implementation of Budget Announcements 2025–26 |url=https://www.indiabudget.gov.in/doc/impbud2025-26.pdf |publisher=भारत सरकार, वित्त मंत्रालय |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == पृष्ठभूमि == 1 फरवरी 2025 को प्रस्तुत [[भारत का केंद्रीय बजट|केंद्रीय बजट]] 2025–26 में भारत सरकार ने बिहार में भविष्य की विमानन आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए नए ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों के विकास को सुगम बनाने की घोषणा की थी। इस घोषणा में [[पटना विमानक्षेत्र]] के विस्तार और [[बिहटा एयर फ़ोर्स स्टेशन|बिहटा]] में एक ब्राउनफील्ड हवाई अड्डे के विकास का भी उल्लेख किया गया था।<ref name="Budget2025"/> वित्त मंत्रालय की बजट घोषणाओं के कार्यान्वयन संबंधी रिपोर्ट में सारण ज़िले के सोनपुर के साथ-साथ नालंदा ज़िले के राजगीर और भागलपुर ज़िले के सुल्तानगंज का भी उल्लेख किया गया। रिपोर्ट के अनुसार, [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] ने इन स्थानों के लिए पूर्व-व्यवहार्यता अध्ययन किए थे।<ref name="Budget2025"/> == स्थान एवं भूमि की आवश्यकता == प्रस्तावित हवाई अड्डा सारण ज़िले में दरियापुर और सोनपुर के बीच हरदिया चंवर में बनेगा, जो पटना शहर के केंद्र से लगभग 30-35 किलोमीटर दूर है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/cabinet-clears-international-airport-at-sonepur-with-4-2-km-runway/articleshow/128621140.cms|title=Cabinet clears international airport at Sonepur with 4.2-km runway}}</ref> इसमें दो रनवे वाला लेआउट होगा, जिसमें 4,200 मीटर लंबे रनवे होंगे। इन्हें एयरबस A380 जैसे बड़े वाइड-बॉडी विमानों के संचालन के लिए डिज़ाइन किया गया है। नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने साइट के लिए मंज़ूरी दे दी है। बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग के दस्तावेज़ में इस परियोजना के लिए लगभग 4,228.61 एकड़ (लगभग 17.1 वर्ग किलोमीटर) भूमि का उल्लेख है।<ref name="AirportRFP">{{cite web |title=Request for Proposal for Selection of a Consultant for Preparation of Detailed Project Reports for Development of Sonpur (Saran) and Sultanganj (Bhagalpur) Greenfield Airports in Bihar, India |url=https://betastate.bihar.gov.in/file_2/FileUpload/2026/Feb/06-Feb-2026/49/LatestNews/2e827ac5-ecb5-45d7-b0ba-cd142dcc307d.pdf |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |date=फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> प्रस्तावित क्षेत्र में निचली भूमि और कृषि भूमि शामिल है। परियोजना की विस्तृत योजना में जल निकासी, पर्यावरणीय प्रभावों और अन्य तकनीकी आवश्यकताओं पर विचार किया जाना है।<ref name="AirportRFP"/> इस प्रस्तावित हवाई अड्डे को व्यापक '''सोनपुर टाउनशिप विशेष क्षेत्र''' योजना से अलग समझना चाहिए। टाउनशिप योजना का क्षेत्र सोनपुर और दरियापुर, दोनों सामुदायिक विकास खंडों के कुछ हिस्सों में फैला हुआ है। इस ग्रीनफील्ड एयरपोर्ट को बनाने का मुख्य मकसद इसे उत्तरी बिहार का एक बड़ा एविएशन हब बनाना और पटना के सीमित क्षमता वाले जय प्रकाश नारायण इंटरनेशनल एयरपोर्ट के लिए एक उच्च-क्षमता वाला विकल्प या गेटवे बनाना है। हरदिया चंवर एक विशाल जलप्लावित (जलमग्न) कृषि क्षेत्र है। यह सारण जिले के चार प्रमुख प्रखंडों— परसा, दरियापुर, दिघवारा और सोनपुर के अंतर्गत फैला हुआ है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-haradiya-chanwaer-became-sorrow-to-saran-21819474.html|title=सारण का जलप्लावित हरदिया चंवर किसानों का शोक}}</ref> इस क्षेत्र में हजारों एकड़ जमीन पर पानी भरा रहता है। पानी की निकासी के लिए नेहुरा नाला (गंडक नदी में गिरता है) और महदलीचक नहर (गंगा नदी में गिरती है) जैसे साधन हैं, लेकिन जलजमाव यहाँ के किसानों के लिए एक बड़ी समस्या बना हुआ है। == विकास == फरवरी 2026 में बिहार मंत्रिमंडल ने हवाई अड्डे की परियोजना और भूमि अधिग्रहण के लिए अनुमानित ₹1,302.84 करोड़ की राशि को मंज़ूरी दी। यह जानकारी उस समय की समाचार रिपोर्ट में प्रकाशित हुई थी।<ref name="IndianExpress">{{cite news |title=Bihar govt approves construction of Sonepur greenfield airport; Rs 1,302 crore for land acquisition |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Feb/21/bihar-govt-approves-construction-of-sonepur-greenfield-airport-rs-1302-crore-for-land-acquisition |work=The New Indian Express |date=21 फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> बिहार सरकार के परियोजना दस्तावेज़ों में भूमि अधिग्रहण और विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (डीपीआर) तैयार करने को परियोजना की विकास प्रक्रिया का हिस्सा बताया गया है।<ref name="AirportRFP"/> 22 अप्रैल 2026 को बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग ने सोनपुर और सुल्तानगंज के प्रस्तावित ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों की विस्तृत परियोजना रिपोर्ट तैयार करने का कार्य [[राइट्स (कंपनी)|राइट्स]] (RITES) को सौंपे जाने की जानकारी प्रकाशित की।<ref name="BiharCAD">{{cite web |title=Sonpur and Sultanganj Greenfield Airports |url=https://betastate.bihar.gov.in/cad/DyPageView?PageTitleID=10696 |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == यह भी देखें == * [[पटना विमानक्षेत्र]] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} [[श्रेणी:भारत में प्रस्तावित हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:बिहार में हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:सारण ज़िला]] 5lld4xup4k3pxi2niwjpewgg81yjhvm 6632778 6632777 2026-10-25T02:20:51Z Curvasingh 654091 6632778 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = सोनपुर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा | IATA = | ICAO = | type = Public | operator = [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] | area_served = [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]], [[Saran]] Districts of [[Bihar]], [[India]] | location = हरदिया चंवर, [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]] | metric_elev = y | elevation_f = | elevation_m = 46 | coordinates = {{coord|25|46|41.52|N|085|06|23.66|E|region:IN-BR|display=inline,title}} | website = | pushpin_map = India Bihar#India | pushpin_label = | pushpin_label_position = top | metric_rwy = y | r1_number = 11L/29R | r1_length_f = | r1_length_m = 1,300 | r1_surface = Unpaved | stat_year = | stat1_header = | stat1_data = | stat2_header = | stat2_data = | footnotes = }} '''सोनपुर ग्रीनफील्ड अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा''' [[बिहार]] के [[सारण ज़िला|सारण ज़िले]] में प्रस्तावित एक ग्रीनफील्ड हवाई अड्डा है। इस परियोजना की योजना सोनपुर–दरियापुर क्षेत्र में बनाई गई है। इसका उद्देश्य बिहार में विमानन अवसंरचना का विस्तार करना है।<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Implementation of Budget Announcements 2025–26 |url=https://www.indiabudget.gov.in/doc/impbud2025-26.pdf |publisher=भारत सरकार, वित्त मंत्रालय |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == पृष्ठभूमि == 1 फरवरी 2025 को प्रस्तुत [[भारत का केंद्रीय बजट|केंद्रीय बजट]] 2025–26 में भारत सरकार ने बिहार में भविष्य की विमानन आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए नए ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों के विकास को सुगम बनाने की घोषणा की थी। इस घोषणा में [[पटना विमानक्षेत्र]] के विस्तार और [[बिहटा एयर फ़ोर्स स्टेशन|बिहटा]] में एक ब्राउनफील्ड हवाई अड्डे के विकास का भी उल्लेख किया गया था।<ref name="Budget2025"/> वित्त मंत्रालय की बजट घोषणाओं के कार्यान्वयन संबंधी रिपोर्ट में सारण ज़िले के सोनपुर के साथ-साथ नालंदा ज़िले के राजगीर और भागलपुर ज़िले के सुल्तानगंज का भी उल्लेख किया गया। रिपोर्ट के अनुसार, [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] ने इन स्थानों के लिए पूर्व-व्यवहार्यता अध्ययन किए थे।<ref name="Budget2025"/> == स्थान एवं भूमि की आवश्यकता == प्रस्तावित हवाई अड्डा सारण ज़िले में दरियापुर और सोनपुर के बीच हरदिया चंवर में बनेगा, जो पटना शहर के केंद्र से लगभग 30-35 किलोमीटर दूर है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/cabinet-clears-international-airport-at-sonepur-with-4-2-km-runway/articleshow/128621140.cms|title=Cabinet clears international airport at Sonepur with 4.2-km runway}}</ref> इसमें दो रनवे वाला लेआउट होगा, जिसमें 4,200 मीटर लंबे रनवे होंगे। इन्हें एयरबस A380 जैसे बड़े वाइड-बॉडी विमानों के संचालन के लिए डिज़ाइन किया गया है। नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने साइट के लिए मंज़ूरी दे दी है। बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग के दस्तावेज़ में इस परियोजना के लिए लगभग 4,228.61 एकड़ (लगभग 17.1 वर्ग किलोमीटर) भूमि का उल्लेख है।<ref name="AirportRFP">{{cite web |title=Request for Proposal for Selection of a Consultant for Preparation of Detailed Project Reports for Development of Sonpur (Saran) and Sultanganj (Bhagalpur) Greenfield Airports in Bihar, India |url=https://betastate.bihar.gov.in/file_2/FileUpload/2026/Feb/06-Feb-2026/49/LatestNews/2e827ac5-ecb5-45d7-b0ba-cd142dcc307d.pdf |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |date=फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> प्रस्तावित क्षेत्र में निचली भूमि और कृषि भूमि शामिल है। परियोजना की विस्तृत योजना में जल निकासी, पर्यावरणीय प्रभावों और अन्य तकनीकी आवश्यकताओं पर विचार किया जाना है।<ref name="AirportRFP"/> इस प्रस्तावित हवाई अड्डे को व्यापक '''सोनपुर टाउनशिप विशेष क्षेत्र''' योजना से अलग समझना चाहिए। टाउनशिप योजना का क्षेत्र [[सोनपुर प्रखंड (सारण)|सोनपुर]] और [[दरियापुर प्रखण्ड (सारन)|दरियापुर]], दोनों सामुदायिक विकास खंडों के कुछ हिस्सों में फैला हुआ है। इस ग्रीनफील्ड एयरपोर्ट को बनाने का मुख्य मकसद इसे उत्तरी बिहार का एक बड़ा एविएशन हब बनाना और पटना के सीमित क्षमता वाले जय प्रकाश नारायण इंटरनेशनल एयरपोर्ट के लिए एक उच्च-क्षमता वाला विकल्प या गेटवे बनाना है। हरदिया चंवर एक विशाल जलप्लावित (जलमग्न) कृषि क्षेत्र है। यह सारण जिले के चार प्रमुख प्रखंडों— परसा, दरियापुर, दिघवारा और सोनपुर के अंतर्गत फैला हुआ है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-haradiya-chanwaer-became-sorrow-to-saran-21819474.html|title=सारण का जलप्लावित हरदिया चंवर किसानों का शोक}}</ref> इस क्षेत्र में हजारों एकड़ जमीन पर पानी भरा रहता है। पानी की निकासी के लिए नेहुरा नाला (गंडक नदी में गिरता है) और महदलीचक नहर (गंगा नदी में गिरती है) जैसे साधन हैं, लेकिन जलजमाव यहाँ के किसानों के लिए एक बड़ी समस्या बना हुआ है। == विकास == फरवरी 2026 में बिहार मंत्रिमंडल ने हवाई अड्डे की परियोजना और भूमि अधिग्रहण के लिए अनुमानित ₹1,302.84 करोड़ की राशि को मंज़ूरी दी। यह जानकारी उस समय की समाचार रिपोर्ट में प्रकाशित हुई थी।<ref name="IndianExpress">{{cite news |title=Bihar govt approves construction of Sonepur greenfield airport; Rs 1,302 crore for land acquisition |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Feb/21/bihar-govt-approves-construction-of-sonepur-greenfield-airport-rs-1302-crore-for-land-acquisition |work=The New Indian Express |date=21 फरवरी 2026 |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> बिहार सरकार के परियोजना दस्तावेज़ों में भूमि अधिग्रहण और विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (डीपीआर) तैयार करने को परियोजना की विकास प्रक्रिया का हिस्सा बताया गया है।<ref name="AirportRFP"/> 22 अप्रैल 2026 को बिहार सरकार के नागरिक उड्डयन विभाग ने सोनपुर और सुल्तानगंज के प्रस्तावित ग्रीनफील्ड हवाई अड्डों की विस्तृत परियोजना रिपोर्ट तैयार करने का कार्य [[राइट्स (कंपनी)|राइट्स]] (RITES) को सौंपे जाने की जानकारी प्रकाशित की।<ref name="BiharCAD">{{cite web |title=Sonpur and Sultanganj Greenfield Airports |url=https://betastate.bihar.gov.in/cad/DyPageView?PageTitleID=10696 |publisher=बिहार सरकार, नागरिक उड्डयन विभाग |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == यह भी देखें == * [[पटना विमानक्षेत्र]] == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} [[श्रेणी:भारत में प्रस्तावित हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:बिहार में हवाई अड्डे]] [[श्रेणी:सारण ज़िला]] ex36ivrvik47me5bbwk4e5s5sqhg95p सदस्य:JAN SEWA DRIVER PARTY 2 1620407 6632630 2026-10-24T18:57:50Z Cjpandey 941536 Created draft article with reliable independent references (Times of India, Navbharat Times, Dainik Jagran, ABP Live, and ECI data). 6632630 wikitext text/x-wiki {{subst:submit}} {{Draft topic|politics}}{{Infobox political party|name=Jan Sewa Driver Party|native_name=जन सेवा ड्राइवर पार्टी|native_name_lang=hi|abbreviation=JSDP|leader1_title=National President|leader1_name=Pravin R. Tiwari|headquarters=Narol, [[Ahmedabad]], [[Gujarat]]|founded=2021|ideology={{ubl|[[Labour rights|Drivers' and transport workers' rights]]|[[Social justice]]}}|eci_status=Registered unrecognised political party<ref name="eci-list"/>|country=India|website={{URL|https://www.jsdp.in}}}}'''Jan Sewa Driver Party''' ('''JSDP'''; {{lang-hi|जन सेवा ड्राइवर पार्टी}}), also referred to in Hindi media as '''Jan Seva Chalak Party''', is an [[India|Indian]] registered unrecognised political party headquartered in [[Ahmedabad]], [[Gujarat]].<ref name="eci-list">{{cite web|url=https://www.eci.gov.in/eci-backend/public/api/download?url=LMAhAK6sOPBp%2FNFF0iRfXbEB1EVSLT41NNLRjYNJJP1KivrUxbfqkDatmHy12e%2FzVx8fLfn2ReU7TfrqYobgIlgcWea47IP8EQ8RuWmYeEBVnKYQsCqWc6qJzuC9ffDOd%2FwcHcLgBUJsWE3AhrR0o9HZnY130FVniUQ9hCY3VY5JzGaulmuNbpnaBvxWxCoAWVl5PLmIDNTuhP51Mfh8Wg%3D%3D|title=Notification No. 56/2021/PPS-III: National Parties, State Parties, Registered-Unrecognised Parties and Free Symbols|date=23 September 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|page=49|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="nbt-2022">{{cite news|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/elections/assembly-elections/gujarat/news/autowallahs-launched-jan-sewa-driver-party-for-gujarat-election-2022/articleshow/95371568.cms|title=गुजरात इलेक्शन 2022: चुनावी स्टेयरिंग थाम सत्ता तक पहुंचेंगे ड्राइवर्स? गुजरात चुनाव से पहले ऑटोरिक्शा वालों ने लॉन्च की पार्टी|last=Mishra|first=Shashi|date=10 November 2022|work=[[Navbharat Times]]|access-date=25 October 2026|language=hi}}</ref> Formed to represent commercial vehicle drivers and transport workers, the party contested seats in the [[2022 Gujarat Legislative Assembly election]] and the [[2024 Indian general election]] across Gujarat and [[Punjab, India|Punjab]].<ref name="toi-2022">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/gujarat/news/gujarat-assembly-polls-autowallahs-get-into-political-drivers-seat/articleshow/95369475.cms|title=Gujarat assembly polls: Autowallahs get into political driver's seat|last=Khan|first=Saeed|date=8 November 2022|work=[[The Times of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="jagran-punjab">{{cite news|url=https://www.jagran.com/punjab/bhatinda-now-drivers-formed-jan-seva-drivers-party-and-announced-to-contest-elections-on-all-seats-of-punjab-23699015.html|title=Lok Sabha Election 2024: अब ड्राइवरों ने बनाई JDP पार्टी, पंजाब के अलावा इस राज्य में चुनाव लड़ने का किया एलान|last=Lehri|first=Gurprem|date=17 April 2024|work=[[Dainik Jagran]]|access-date=25 October 2026|language=hi}}</ref> == Background and history == === Formation and 2022 Gujarat Assembly election === Since the decline and closure of [[Ahmedabad]]'s textile mills in the 1980s, a large number of retrenched mill workers transitioned to driving auto-rickshaws for their livelihood, making commercial drivers a sizable occupational group in Gujarat.<ref name="toi-2022" /> By 2022, state transport records showed an average of 173,000 professional driving licences issued annually over the preceding two decades, alongside more than 848,000 registered auto-rickshaws, 393,000 trailers, 89,358 taxis, 68,165 buses, and 53,117 maxi cabs.<ref name="toi-2022" /><ref name="nbt-2022" /> Local auto-rickshaw union leader Rajveer Upadhyay estimated the total number of commercial vehicle drivers in Gujarat at over 2.5 million, including 900,000 auto-rickshaw drivers across the state and 150,000 in Ahmedabad alone.<ref name="nbt-2022" /> The Jan Sewa Driver Party was registered with the [[Election Commission of India]] (ECI) prior to September 2021, appearing at serial number 1222 on the commission's official notification of registered unrecognised political parties.<ref name="eci-list" /> The party gained public notice in November 2022 ahead of the [[2022 Gujarat Legislative Assembly election]], during a period when major political parties—including the [[Bharatiya Janata Party]] (BJP), the [[Indian National Congress]], and the [[Aam Aadmi Party]] (AAP)—were actively campaigning among Ahmedabad's auto-rickshaw drivers.<ref name="nbt-2022" /><ref name="abp-2022">{{cite news|url=https://www.abplive.com/elections/gujarat-assembly-polls-71-parties-in-for-polls-in-gujarat-auto-drivers-formed-own-jan-seva-driver-party-2266311|title=Gujarat Assembly Elections 2022: बीजेपी, कांग्रेस, AAP के अलावा 71 पार्टियां चुनाव मैदान में|date=24 November 2022|work=[[ABP Live]]|access-date=25 October 2026|language=hi}}</ref> Speaking to ''[[The Times of India]]'' and ''[[Navbharat Times]]'', JSDP national president Pravin R. Tiwari stated that mainstream political parties routinely used auto-rickshaws and commercial drivers as tools for election publicity and voter outreach without offering them actual political representation.<ref name="toi-2022" /><ref name="nbt-2022" /> Tiwari added that the party was established to represent all categories of commercial drivers, rather than exclusively auto-rickshaw drivers, and appealed to transport workers to vote for their rights and dignity.<ref name="abp-2022" /> In the December 2022 Gujarat assembly polls, the party fielded candidates in three constituencies: Archanaben Gautambhai Tatad in [[Naroda Assembly constituency|Naroda]], Bharat Jain (himself an auto-rickshaw driver by profession) in [[Amraiwadi Assembly constituency|Amraiwadi]], and Ashokbhai V. Patel in [[Dhandhuka Assembly constituency|Dhandhuka]].<ref name="amar-naroda">{{cite web|url=https://www.amarujala.com/election/vidhan-sabha-elections/gujarat/candidates/tatad-archanaben-gautambhai-jan-sewa-driver-party-2022-naroda-47-gujarat|title=Jan Sewa Driver Party Tatad Archanaben Gautambhai Candidate Naroda Gujarat Vidhan Sabha Election Result 2022|website=[[Amar Ujala]]|language=hi|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="myneta-amraiwadi">{{cite web|url=https://www.myneta.info/Gujarat2022/candidate.php?candidate_id=6665|title=Bharat Jain (Jan Sewa Driver Party): Constituency – Amraiwadi (Ahmedabad) – Affidavit Information of Candidate|publisher=[[Association for Democratic Reforms]] / MyNeta|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="eci-dhandhuka">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenDec2022/ConstituencywiseS0659.htm?ac=59|title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results December-2022 – Dhandhuka (Gujarat)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref> All three candidates lost their deposits. === Expansion to Punjab and 2024 Indian general election === Ahead of the [[2024 Indian general election]], the party expanded its organisation to [[Punjab, India|Punjab]]. In April 2024, ''[[Dainik Jagran]]'' reported from [[Bathinda]] that commercial drivers had organised under the party banner to seek direct representation in the [[Lok Sabha]].<ref name="jagran-punjab" /> The party's Punjab state president, Inderjit Singh Uppal, stated that despite commercial drivers contributing 4 to 5 percent to India's GDP and paying over ₹3,200 crore annually in taxes, no Member of Parliament had raised their grievances in Parliament.<ref name="jagran-punjab" /> Uppal alleged that drivers were forced to pay ₹80–90 crore annually in bribes due to roadside corruption, which motivated the community to contest the general elections in Punjab and Gujarat.<ref name="jagran-punjab" /> In May 2024, ''The Times of India'' noted the Jan Sewa Driver Party among the smaller registered unrecognised parties fielding candidates in Gujarat during a cycle that saw a 40 percent decline in independent candidates compared to 2019.<ref name="toi-2024-ind">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/40-drop-in-independents-from-2019/articleshow/109877098.cms|title=40% drop in independents from 2019|date=6 May 2024|work=[[The Times of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref> The party contested five Lok Sabha constituencies in the 2024 general election: [[Ahmedabad West Lok Sabha constituency|Ahmedabad West]] in Gujarat, and [[Bathinda Lok Sabha constituency|Bathinda]], [[Faridkot Lok Sabha constituency|Faridkot]], [[Firozpur Lok Sabha constituency|Firozpur]], and [[Ludhiana Lok Sabha constituency|Ludhiana]] in Punjab.<ref name="ht-party">{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/elections/lok-sabha/parties/jsdp-25130|title=JSDP – Jan Sewa Driver Party: Overall Performance in Elections|work=[[Hindustan Times]]|access-date=25 October 2026}}</ref> None of its candidates won, with vote shares ranging between 0.12% and 0.23% in their respective constituencies. == Organisation and platform == The Jan Sewa Driver Party is led by its national president, Pravin R. Tiwari, and maintains its central office in Narol, Ahmedabad.<ref name="jsdp-home">{{cite web|url=https://www.jsdp.in/|title=Jan Sewa Driver Party (JSDP) – Empowering Drivers, Serving Citizens Across India|website=jsdp.in|access-date=25 October 2026}}</ref> According to the party's official platform, its primary objective is the socio-economic empowerment and legal protection of commercial drivers, transport workers, and daily-wage labourers.<ref name="jsdp-home" /> Its core policy proposals include: * Establishment of a statutory '''Drivers' Welfare Board''' and a '''Transport Welfare Board''' to provide social security, insurance, fair wages, andregulated working conditions for transport workers.<ref name="jsdp-home" /> * Improved road infrastructure, highway safety measures, and protection of drivers from administrative harassment and corruption.<ref name="jagran-punjab" /><ref name="jsdp-home" /> * Accessible healthcare and quality education for the children of drivers and economically weaker families.<ref name="jsdp-home" /> * Creation of a '''Sanatan Board''' dedicated to animal welfare (specifically the protection and medical care of cattle, dogs, and monkeys), tree plantation, and temple conservation.<ref name="jsdp-home" /> == Electoral performance == === Lok Sabha (General) elections === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" !Year !Constituency !State !Candidate !Votes !% !Result !Ref. |- |2024 |[[Ahmedabad West Lok Sabha constituency|Ahmedabad West]] |Gujarat | style="text-align:left;" |Vedubhai Kautikbhai Sirasat |1,221 |0.13%|| {{Lost}} |<ref name="eci-ahd-west">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS068.htm|title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024 – Ahmedabad West (Gujarat)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="ie-ahmedabad-west">{{cite web|url=https://indianexpress.com/elections/ahmedabad-west-lok-sabha-election-results/|title=Ahmedabad West Lok Sabha Election Results 2024|work=[[The Indian Express]]|access-date=25 October 2026}}</ref> |- |2024 |[[Bathinda Lok Sabha constituency|Bathinda]] |Punjab | style="text-align:left;" |Gurpreet Singh (Preet Ghaint) |2,628 |0.23%|| {{Lost}} |<ref name="eci-bathinda">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S1911.htm|title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024 – Bathinda (Punjab)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref> |- |2024 |[[Faridkot Lok Sabha constituency|Faridkot]] |Punjab | style="text-align:left;" |Mejor Singh Bhatti |1,612 |0.16%|| {{Lost}} |<ref name="eci-faridkot">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS199.htm|title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024 – Faridkot (Punjab)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="aajtak-faridkot">{{cite web|url=https://www.aajtak.in/elections/lok-sabha-election-2024/punjab/faridkot-sc-constituency-result-19509|title=फरीदकोट लोकसभा चुनाव परिणाम 2024|work=[[Aaj Tak]]|language=hi|access-date=25 October 2026}}</ref> |- |2024 |[[Firozpur Lok Sabha constituency|Firozpur]] |Punjab | style="text-align:left;" |Balwinder Singh Chohan |1,367 |0.12%|| {{Lost}} |<ref name="eci-firozpur">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS1910.htm|title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024 – Firozpur (Punjab)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref> |- |2024 |[[Ludhiana Lok Sabha constituency|Ludhiana]] |Punjab | style="text-align:left;" |Rajiv Kumar Mehra |1,518 |0.14%|| {{Lost}} |<ref name="eci-ludhiana">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS197.htm|title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024 – Ludhiana (Punjab)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="hindu-ludhiana">{{cite web|url=https://www.thehindu.com/elections/candidates/LokSabha2024/rajiv-kumar-mehra-9165/|title=Rajiv Kumar Mehra – Lok Sabha Election 2024 candidate, Ludhiana, Punjab|work=[[The Hindu]]|access-date=25 October 2026}}</ref> |} === State Legislative Assembly elections === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" !Year !Election !Constituency !Candidate !Votes !% !Result !Ref. |- |2022 |[[2022 Gujarat Legislative Assembly election|Gujarat Assembly]] |[[Naroda Assembly constituency|Naroda]] | style="text-align:left;" |Archanaben Gautambhai Tatad |194 |0.12%|| {{Lost}} |<ref name="eci-naroda">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenDec2022/ConstituencywiseS0647.htm?ac=47|title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results December-2022 – Naroda (Gujarat)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="amar-naroda" /> |- |2022 |[[2022 Gujarat Legislative Assembly election|Gujarat Assembly]] |[[Amraiwadi Assembly constituency|Amraiwadi]] | style="text-align:left;" |Bharat Jain |130 |0.08%|| {{Lost}} |<ref name="eci-amraiwadi">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenDec2022/ConstituencywiseS0650.htm?ac=50|title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results December-2022 – Amraiwadi (Gujarat)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="myneta-amraiwadi" /> |- |2022 |[[2022 Gujarat Legislative Assembly election|Gujarat Assembly]] |[[Dhandhuka Assembly constituency|Dhandhuka]] | style="text-align:left;" |Ashokbhai V. Patel |634 |0.38%|| {{Lost}} |<ref name="eci-dhandhuka" /> |} == References == {{reflist}} == External links == * {{Official website|https://www.jsdp.in}} {{Draft categories|[[Category:Political parties in India]] [[Category:Political parties in Gujarat]] [[Category:Political parties in Punjab, India]] [[Category:2021 establishments in Gujarat]] [[Category:Transport trade unions in India]]}} 1pazmfs4px9e4307j8wnf9uklw03tex 6632631 6632630 2026-10-24T18:58:22Z TypeInfo 719692 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#स3|शीह स3]]) 6632631 wikitext text/x-wiki {{db-notwebhost}} {{subst:submit}} {{Draft topic|politics}}{{Infobox political party|name=Jan Sewa Driver Party|native_name=जन सेवा ड्राइवर पार्टी|native_name_lang=hi|abbreviation=JSDP|leader1_title=National President|leader1_name=Pravin R. Tiwari|headquarters=Narol, [[Ahmedabad]], [[Gujarat]]|founded=2021|ideology={{ubl|[[Labour rights|Drivers' and transport workers' rights]]|[[Social justice]]}}|eci_status=Registered unrecognised political party<ref name="eci-list"/>|country=India|website={{URL|https://www.jsdp.in}}}}'''Jan Sewa Driver Party''' ('''JSDP'''; {{lang-hi|जन सेवा ड्राइवर पार्टी}}), also referred to in Hindi media as '''Jan Seva Chalak Party''', is an [[India|Indian]] registered unrecognised political party headquartered in [[Ahmedabad]], [[Gujarat]].<ref name="eci-list">{{cite web|url=https://www.eci.gov.in/eci-backend/public/api/download?url=LMAhAK6sOPBp%2FNFF0iRfXbEB1EVSLT41NNLRjYNJJP1KivrUxbfqkDatmHy12e%2FzVx8fLfn2ReU7TfrqYobgIlgcWea47IP8EQ8RuWmYeEBVnKYQsCqWc6qJzuC9ffDOd%2FwcHcLgBUJsWE3AhrR0o9HZnY130FVniUQ9hCY3VY5JzGaulmuNbpnaBvxWxCoAWVl5PLmIDNTuhP51Mfh8Wg%3D%3D|title=Notification No. 56/2021/PPS-III: National Parties, State Parties, Registered-Unrecognised Parties and Free Symbols|date=23 September 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|page=49|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="nbt-2022">{{cite news|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/elections/assembly-elections/gujarat/news/autowallahs-launched-jan-sewa-driver-party-for-gujarat-election-2022/articleshow/95371568.cms|title=गुजरात इलेक्शन 2022: चुनावी स्टेयरिंग थाम सत्ता तक पहुंचेंगे ड्राइवर्स? गुजरात चुनाव से पहले ऑटोरिक्शा वालों ने लॉन्च की पार्टी|last=Mishra|first=Shashi|date=10 November 2022|work=[[Navbharat Times]]|access-date=25 October 2026|language=hi}}</ref> Formed to represent commercial vehicle drivers and transport workers, the party contested seats in the [[2022 Gujarat Legislative Assembly election]] and the [[2024 Indian general election]] across Gujarat and [[Punjab, India|Punjab]].<ref name="toi-2022">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/gujarat/news/gujarat-assembly-polls-autowallahs-get-into-political-drivers-seat/articleshow/95369475.cms|title=Gujarat assembly polls: Autowallahs get into political driver's seat|last=Khan|first=Saeed|date=8 November 2022|work=[[The Times of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="jagran-punjab">{{cite news|url=https://www.jagran.com/punjab/bhatinda-now-drivers-formed-jan-seva-drivers-party-and-announced-to-contest-elections-on-all-seats-of-punjab-23699015.html|title=Lok Sabha Election 2024: अब ड्राइवरों ने बनाई JDP पार्टी, पंजाब के अलावा इस राज्य में चुनाव लड़ने का किया एलान|last=Lehri|first=Gurprem|date=17 April 2024|work=[[Dainik Jagran]]|access-date=25 October 2026|language=hi}}</ref> == Background and history == === Formation and 2022 Gujarat Assembly election === Since the decline and closure of [[Ahmedabad]]'s textile mills in the 1980s, a large number of retrenched mill workers transitioned to driving auto-rickshaws for their livelihood, making commercial drivers a sizable occupational group in Gujarat.<ref name="toi-2022" /> By 2022, state transport records showed an average of 173,000 professional driving licences issued annually over the preceding two decades, alongside more than 848,000 registered auto-rickshaws, 393,000 trailers, 89,358 taxis, 68,165 buses, and 53,117 maxi cabs.<ref name="toi-2022" /><ref name="nbt-2022" /> Local auto-rickshaw union leader Rajveer Upadhyay estimated the total number of commercial vehicle drivers in Gujarat at over 2.5 million, including 900,000 auto-rickshaw drivers across the state and 150,000 in Ahmedabad alone.<ref name="nbt-2022" /> The Jan Sewa Driver Party was registered with the [[Election Commission of India]] (ECI) prior to September 2021, appearing at serial number 1222 on the commission's official notification of registered unrecognised political parties.<ref name="eci-list" /> The party gained public notice in November 2022 ahead of the [[2022 Gujarat Legislative Assembly election]], during a period when major political parties—including the [[Bharatiya Janata Party]] (BJP), the [[Indian National Congress]], and the [[Aam Aadmi Party]] (AAP)—were actively campaigning among Ahmedabad's auto-rickshaw drivers.<ref name="nbt-2022" /><ref name="abp-2022">{{cite news|url=https://www.abplive.com/elections/gujarat-assembly-polls-71-parties-in-for-polls-in-gujarat-auto-drivers-formed-own-jan-seva-driver-party-2266311|title=Gujarat Assembly Elections 2022: बीजेपी, कांग्रेस, AAP के अलावा 71 पार्टियां चुनाव मैदान में|date=24 November 2022|work=[[ABP Live]]|access-date=25 October 2026|language=hi}}</ref> Speaking to ''[[The Times of India]]'' and ''[[Navbharat Times]]'', JSDP national president Pravin R. Tiwari stated that mainstream political parties routinely used auto-rickshaws and commercial drivers as tools for election publicity and voter outreach without offering them actual political representation.<ref name="toi-2022" /><ref name="nbt-2022" /> Tiwari added that the party was established to represent all categories of commercial drivers, rather than exclusively auto-rickshaw drivers, and appealed to transport workers to vote for their rights and dignity.<ref name="abp-2022" /> In the December 2022 Gujarat assembly polls, the party fielded candidates in three constituencies: Archanaben Gautambhai Tatad in [[Naroda Assembly constituency|Naroda]], Bharat Jain (himself an auto-rickshaw driver by profession) in [[Amraiwadi Assembly constituency|Amraiwadi]], and Ashokbhai V. Patel in [[Dhandhuka Assembly constituency|Dhandhuka]].<ref name="amar-naroda">{{cite web|url=https://www.amarujala.com/election/vidhan-sabha-elections/gujarat/candidates/tatad-archanaben-gautambhai-jan-sewa-driver-party-2022-naroda-47-gujarat|title=Jan Sewa Driver Party Tatad Archanaben Gautambhai Candidate Naroda Gujarat Vidhan Sabha Election Result 2022|website=[[Amar Ujala]]|language=hi|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="myneta-amraiwadi">{{cite web|url=https://www.myneta.info/Gujarat2022/candidate.php?candidate_id=6665|title=Bharat Jain (Jan Sewa Driver Party): Constituency – Amraiwadi (Ahmedabad) – Affidavit Information of Candidate|publisher=[[Association for Democratic Reforms]] / MyNeta|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="eci-dhandhuka">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenDec2022/ConstituencywiseS0659.htm?ac=59|title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results December-2022 – Dhandhuka (Gujarat)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref> All three candidates lost their deposits. === Expansion to Punjab and 2024 Indian general election === Ahead of the [[2024 Indian general election]], the party expanded its organisation to [[Punjab, India|Punjab]]. In April 2024, ''[[Dainik Jagran]]'' reported from [[Bathinda]] that commercial drivers had organised under the party banner to seek direct representation in the [[Lok Sabha]].<ref name="jagran-punjab" /> The party's Punjab state president, Inderjit Singh Uppal, stated that despite commercial drivers contributing 4 to 5 percent to India's GDP and paying over ₹3,200 crore annually in taxes, no Member of Parliament had raised their grievances in Parliament.<ref name="jagran-punjab" /> Uppal alleged that drivers were forced to pay ₹80–90 crore annually in bribes due to roadside corruption, which motivated the community to contest the general elections in Punjab and Gujarat.<ref name="jagran-punjab" /> In May 2024, ''The Times of India'' noted the Jan Sewa Driver Party among the smaller registered unrecognised parties fielding candidates in Gujarat during a cycle that saw a 40 percent decline in independent candidates compared to 2019.<ref name="toi-2024-ind">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/40-drop-in-independents-from-2019/articleshow/109877098.cms|title=40% drop in independents from 2019|date=6 May 2024|work=[[The Times of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref> The party contested five Lok Sabha constituencies in the 2024 general election: [[Ahmedabad West Lok Sabha constituency|Ahmedabad West]] in Gujarat, and [[Bathinda Lok Sabha constituency|Bathinda]], [[Faridkot Lok Sabha constituency|Faridkot]], [[Firozpur Lok Sabha constituency|Firozpur]], and [[Ludhiana Lok Sabha constituency|Ludhiana]] in Punjab.<ref name="ht-party">{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/elections/lok-sabha/parties/jsdp-25130|title=JSDP – Jan Sewa Driver Party: Overall Performance in Elections|work=[[Hindustan Times]]|access-date=25 October 2026}}</ref> None of its candidates won, with vote shares ranging between 0.12% and 0.23% in their respective constituencies. == Organisation and platform == The Jan Sewa Driver Party is led by its national president, Pravin R. Tiwari, and maintains its central office in Narol, Ahmedabad.<ref name="jsdp-home">{{cite web|url=https://www.jsdp.in/|title=Jan Sewa Driver Party (JSDP) – Empowering Drivers, Serving Citizens Across India|website=jsdp.in|access-date=25 October 2026}}</ref> According to the party's official platform, its primary objective is the socio-economic empowerment and legal protection of commercial drivers, transport workers, and daily-wage labourers.<ref name="jsdp-home" /> Its core policy proposals include: * Establishment of a statutory '''Drivers' Welfare Board''' and a '''Transport Welfare Board''' to provide social security, insurance, fair wages, andregulated working conditions for transport workers.<ref name="jsdp-home" /> * Improved road infrastructure, highway safety measures, and protection of drivers from administrative harassment and corruption.<ref name="jagran-punjab" /><ref name="jsdp-home" /> * Accessible healthcare and quality education for the children of drivers and economically weaker families.<ref name="jsdp-home" /> * Creation of a '''Sanatan Board''' dedicated to animal welfare (specifically the protection and medical care of cattle, dogs, and monkeys), tree plantation, and temple conservation.<ref name="jsdp-home" /> == Electoral performance == === Lok Sabha (General) elections === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" !Year !Constituency !State !Candidate !Votes !% !Result !Ref. |- |2024 |[[Ahmedabad West Lok Sabha constituency|Ahmedabad West]] |Gujarat | style="text-align:left;" |Vedubhai Kautikbhai Sirasat |1,221 |0.13%|| {{Lost}} |<ref name="eci-ahd-west">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS068.htm|title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024 – Ahmedabad West (Gujarat)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="ie-ahmedabad-west">{{cite web|url=https://indianexpress.com/elections/ahmedabad-west-lok-sabha-election-results/|title=Ahmedabad West Lok Sabha Election Results 2024|work=[[The Indian Express]]|access-date=25 October 2026}}</ref> |- |2024 |[[Bathinda Lok Sabha constituency|Bathinda]] |Punjab | style="text-align:left;" |Gurpreet Singh (Preet Ghaint) |2,628 |0.23%|| {{Lost}} |<ref name="eci-bathinda">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S1911.htm|title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024 – Bathinda (Punjab)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref> |- |2024 |[[Faridkot Lok Sabha constituency|Faridkot]] |Punjab | style="text-align:left;" |Mejor Singh Bhatti |1,612 |0.16%|| {{Lost}} |<ref name="eci-faridkot">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS199.htm|title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024 – Faridkot (Punjab)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="aajtak-faridkot">{{cite web|url=https://www.aajtak.in/elections/lok-sabha-election-2024/punjab/faridkot-sc-constituency-result-19509|title=फरीदकोट लोकसभा चुनाव परिणाम 2024|work=[[Aaj Tak]]|language=hi|access-date=25 October 2026}}</ref> |- |2024 |[[Firozpur Lok Sabha constituency|Firozpur]] |Punjab | style="text-align:left;" |Balwinder Singh Chohan |1,367 |0.12%|| {{Lost}} |<ref name="eci-firozpur">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS1910.htm|title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024 – Firozpur (Punjab)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref> |- |2024 |[[Ludhiana Lok Sabha constituency|Ludhiana]] |Punjab | style="text-align:left;" |Rajiv Kumar Mehra |1,518 |0.14%|| {{Lost}} |<ref name="eci-ludhiana">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS197.htm|title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024 – Ludhiana (Punjab)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="hindu-ludhiana">{{cite web|url=https://www.thehindu.com/elections/candidates/LokSabha2024/rajiv-kumar-mehra-9165/|title=Rajiv Kumar Mehra – Lok Sabha Election 2024 candidate, Ludhiana, Punjab|work=[[The Hindu]]|access-date=25 October 2026}}</ref> |} === State Legislative Assembly elections === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" !Year !Election !Constituency !Candidate !Votes !% !Result !Ref. |- |2022 |[[2022 Gujarat Legislative Assembly election|Gujarat Assembly]] |[[Naroda Assembly constituency|Naroda]] | style="text-align:left;" |Archanaben Gautambhai Tatad |194 |0.12%|| {{Lost}} |<ref name="eci-naroda">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenDec2022/ConstituencywiseS0647.htm?ac=47|title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results December-2022 – Naroda (Gujarat)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="amar-naroda" /> |- |2022 |[[2022 Gujarat Legislative Assembly election|Gujarat Assembly]] |[[Amraiwadi Assembly constituency|Amraiwadi]] | style="text-align:left;" |Bharat Jain |130 |0.08%|| {{Lost}} |<ref name="eci-amraiwadi">{{cite web|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenDec2022/ConstituencywiseS0650.htm?ac=50|title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results December-2022 – Amraiwadi (Gujarat)|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 October 2026}}</ref><ref name="myneta-amraiwadi" /> |- |2022 |[[2022 Gujarat Legislative Assembly election|Gujarat Assembly]] |[[Dhandhuka Assembly constituency|Dhandhuka]] | style="text-align:left;" |Ashokbhai V. Patel |634 |0.38%|| {{Lost}} |<ref name="eci-dhandhuka" /> |} == References == {{reflist}} == External links == * {{Official website|https://www.jsdp.in}} {{Draft categories|[[Category:Political parties in India]] [[Category:Political parties in Gujarat]] [[Category:Political parties in Punjab, India]] [[Category:2021 establishments in Gujarat]] [[Category:Transport trade unions in India]]}} 6cx05hheiz9y59mab6cw2f6bq0chn7l श्रेणी:प्राथमिक शिक्षा 14 1620409 6632711 2026-10-24T22:43:05Z अनिरुद्ध कुमार 18906 नया पृष्ठ: यह प्राथमिक शिक्षा से संबंधित पृष्ठों की श्रेणी है। 6632711 wikitext text/x-wiki यह प्राथमिक शिक्षा से संबंधित पृष्ठों की श्रेणी है। q7xlic3o2ddbch30ccxrmh7ans2swcj 6632712 6632711 2026-10-24T22:43:58Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:शिक्षा]] जोड़ी 6632712 wikitext text/x-wiki यह प्राथमिक शिक्षा से संबंधित पृष्ठों की श्रेणी है। [[श्रेणी:शिक्षा]] lphbnbyijnumfw4wy84gguysijsjvke 6632713 6632712 2026-10-24T22:44:41Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:शिक्षण]] जोड़ी 6632713 wikitext text/x-wiki यह प्राथमिक शिक्षा से संबंधित पृष्ठों की श्रेणी है। [[श्रेणी:शिक्षा]] [[श्रेणी:शिक्षण]] 0faav9mmiodpl2qcuob5au9qncjvk43 प्रारंभिक शिक्षा 0 1620410 6632717 2026-10-24T22:50:53Z अनिरुद्ध कुमार 18906 अनिरुद्ध कुमार ने पृष्ठ [[प्रारंभिक शिक्षा]] को [[प्राथमिक शिक्षा]] पर स्थानांतरित किया: निर्विवाद रूप से अधिक प्रचलित वर्तनी या आम चलन का नाम 6632717 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[प्राथमिक शिक्षा]] 6p0zm3iixz2fcm2y9aaz8yb8h3pc467 वार्ता:प्रारंभिक शिक्षा 1 1620411 6632719 2026-10-24T22:50:53Z अनिरुद्ध कुमार 18906 अनिरुद्ध कुमार ने पृष्ठ [[वार्ता:प्रारंभिक शिक्षा]] को [[वार्ता:प्राथमिक शिक्षा]] पर स्थानांतरित किया: निर्विवाद रूप से अधिक प्रचलित वर्तनी या आम चलन का नाम 6632719 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[वार्ता:प्राथमिक शिक्षा]] egtglvy3wjj0go1l2o97komksvkiit0 श्रेणी:अंक 14 1620412 6632742 2026-10-25T01:05:22Z अनिरुद्ध कुमार 18906 नया पृष्ठ: यह अंक से संबंधित पृष्ठों की श्रेणी है। 6632742 wikitext text/x-wiki यह अंक से संबंधित पृष्ठों की श्रेणी है। bf3wpmrw86coiwh08pvkcwi6mqgujn3 6632744 6632742 2026-10-25T01:09:49Z अनिरुद्ध कुमार 18906 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा +[[श्र:गणित]]; +[[श्र:संख्या]] 6632744 wikitext text/x-wiki यह अंक से संबंधित पृष्ठों की श्रेणी है। [[श्रेणी:गणित]] [[श्रेणी:संख्या]] ex75ymhvke4vvqmduczvpabfo0fiq6j साँचा:काल गलत 10 1620414 6632817 2026-10-25T03:35:32Z Pkrs1 881654 साँचा काल गलत बनाया 6632817 wikitext text/x-wiki {{SAFESUBST:<noinclude />#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= {{Ambox | name = काल गलत | type = style | class = ambox-cleanup-tense | issue = इस {{{1|लेख}}} मे '''काल''' का इस्तेमाल गलत तरीके से किया गया है। | fix = कृपया इसे ('''भूत, वर्तमान या भविष्य''') [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} सुधारने मे मदद करें]। | all = All Wikipedia articles needing copy edit | cat = Wikipedia articles needing copy edit | date = {{{date|}}} }}<includeonly>{{#ifeq:{{lc:{{{category|}}}}}|no||{{DMCA|{{{category|Wikipedia articles with incorrect tenses}}}}}}}</includeonly> }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 7q8qgx57umszvwy1jb1ibvx9jx1ea7h प्रमात्रा गुप्तलेखन 0 1620415 6632827 2026-10-25T04:26:16Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1381221710|Quantum cryptography]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6632827 wikitext text/x-wiki [[File:BB84-network_setup.svg|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BB84-network_setup.svg|अंगूठाकार|ध्रुवित प्रकाश असुरक्षित प्रमात्रा वाहिका के माध्यम से संचरित होता है तथा बॉब द्वारा संसूचित होता है; इस अवधि में ईव संचार का गुप्त श्रवण करने का प्रयास करती है।]] '''प्रमात्रा गुप्तलेखन''' ({{Langx|en|Quantum cryptography|italic=no}}) प्रमात्रा गुंफन, मापन-व्यतिकरण, प्रतिलिपि-असंभवता प्रमेय तथा [[प्रमात्रिक अध्यारोपण|अध्यारोपण सिद्धांत]] जैसे [[प्रमात्रा यान्त्रिकी|प्रमात्रा-यांत्रिक]] गुणों का गुप्तीकरण कार्यों के सम्पादन हेतु उपयोग है। प्रमात्रा गुप्तीकरण सूचना के सुरक्षित प्रसंस्करण, भंडारण तथा संचरण में निर्णायक भूमिका निभाता है।<ref>{{Cite journal|last1=Gisin|first1=Nicolas|last2=Ribordy|first2=Grégoire|last3=Tittel|first3=Wolfgang|last4=Zbinden|first4=Hugo|year=2002|title=Quantum cryptography|url=https://journals.aps.org/rmp/abstract/10.1103/RevModPhys.74.145|journal=Reviews of Modern Physics|volume=74|issue=1|pages=145–195|arxiv=quant-ph/0101098|bibcode=2002RvMP...74..145G|doi=10.1103/RevModPhys.74.145|s2cid=6979295}}</ref><ref name="Pirandola-2020">{{Cite journal|last1=Pirandola|first1=S.|last2=Andersen|first2=U. L.|last3=Banchi|first3=L.|last4=Berta|first4=M.|last5=Bunandar|first5=D.|last6=Colbeck|first6=R.|last7=Englund|first7=D.|last8=Gehring|first8=T.|last9=Lupo|first9=C.|display-authors=et al.|year=2020|title=Advances in quantum cryptography|url=https://www.osapublishing.org/aop/abstract.cfm?uri=aop-12-4-1012|journal=Advances in Optics and Photonics|volume=12|issue=4|pages=1012–1236|arxiv=1906.01645|bibcode=2020AdOP...12.1012P|doi=10.1364/AOP.361502|s2cid=174799187|last10=Ottaviani|first10=C.|last11=Pereira|first11=J. L.}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Renner|first1=Renato|last2=Wolf|first2=Ramona|date=2023|title=Quantum Advantage in Cryptography|journal=AIAA Journal|volume=61|issue=5|pages=1895–1910|arxiv=2206.04078|bibcode=2023AIAAJ..61.1895R|doi=10.2514/1.J062267|issn=0001-1452}}</ref> प्रमात्रा गुप्तलेखन का एक पक्ष प्रमात्रा कूट-वितरण है; यह कूट-विनिमय समस्या का सूचना-सैद्धांतिक रूप से सुरक्षित समाधान प्रदान करता है। प्रमात्रा गुप्तलेखन ऐसे गुप्तलेखन कार्यों का सम्पादन संभव बनाता है, जो केवल चिरसम्मत संचार के माध्यम से असंभव सिद्ध अथवा अनुमानित हैं। तदतिरिक्त प्रमात्रा गुप्तलेखन संदेशों का प्रमाणीकरण प्रदान करता है; वैध पक्ष संचरण-अवधि में संदेशों का गुप्त अवरोधन न हुआ, इस तथ्य का प्रमाण दे सकते हैं।<ref>{{Cite journal|last1=Gisin|first1=Nicolas|last2=Ribordy|first2=Grégoire|last3=Tittel|first3=Wolfgang|last4=Zbinden|first4=Hugo|date=8 March 2002|title=Quantum cryptography|url=https://link.aps.org/doi/10.1103/RevModPhys.74.145|journal=Reviews of Modern Physics|volume=74|issue=1|pages=145–195|arxiv=quant-ph/0101098|bibcode=2002RvMP...74..145G|doi=10.1103/RevModPhys.74.145}}</ref> अतः गुप्तलेखन-विन्यास में प्रमात्रा अवस्था में गुप्तीकृत [[डाटा|दत्तांश]] की पूर्ण विशुद्धता के साथ प्रतिलिपि-निर्माण असंभव है।<ref>{{Cite book|url=https://www.cambridge.org/highereducation/books/quantum-computation-and-quantum-information/01E10196D0A682A6AEFFEA52D53BE9AE|title=Quantum Computation and Quantum Information: 10th Anniversary Edition|last1=Nielsen|first1=Michael A.|last2=Chuang|first2=Isaac L.|date=9 December 2010|isbn=978-1-107-00217-3|language=en|doi=10.1017/CBO9780511976667|access-date=2 September 2025}}</ref> गुप्तीकृत दत्तांश को पढ़ने का कोई प्रयास करता है, तब तरंग-फलन संकुचन तथा प्रतिलिपि-असंभवता प्रमेय के कारण प्रमात्रा अवस्था परिवर्तित हो जाती है। प्रमात्रा कूट-वितरण योजनाओं में अथवा प्रमात्रा संचार-संयोजनों एवं जालों में गुप्त श्रवण का अनावरण करने हेतु इसका उपयोग हो सकता है। ये लाभ अंकीय युग में प्रमात्रा गुप्तलेखन को महत्त्वपूर्ण बनाते हैं; उस युग में उपकरण निरंतर परस्पर-संयोजित हो रहे हैं तथा अंतरजालीय आक्रमण निरंतर अधिक सूक्ष्म हो रहे हैं। प्रमात्रा-यांत्रिक गुण, विशेषतः प्रमात्रा प्रमाणीकरण, प्रमात्रा अंतरजाल के उन्नयन में महत्त्वपूर्ण घटक हैं; ये अंकीय संचार एवं तंत्रों की दीर्घकालिक गोपनीयता तथा अखंडता सुनिश्चित करने हेतु सुदृढ़ व्यवस्थाएँ स्थापित करते हैं।<ref>{{Cite book|title=2017 4th International Conference on Opto-Electronics and Applied Optics (Optronix)|last1=Mitra|first1=Saptarshi|last2=Jana|first2=Bappaditya|last3=Bhattacharya|first3=Supratim|last4=Pal|first4=Prashnatita|last5=Poray|first5=Jayanta|date=November 2017|isbn=978-1-5386-1119-7|pages=1–7|chapter=Quantum cryptography: Overview, security issues and future challenges|doi=10.1109/OPTRONIX.2017.8350006}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist|30em|refs=<!-- **** hidden code of the cite journal reference template because is not working *** Cite error: <ref> tag with name "BB84" defined in <references> is not used in prior text; see the help page.; see the [[Help:Cite_errors/Cite_error_references_missing_key|help page.]] 1:05 pm [[GMT+1|local time]] 1 December 2010 <ref name="BB84"> {{cite conference |last=Bennett |first=Charles H. |last2=Gilles |first2=Brassard |date=1984 |title=Quantum cryptography: Public-key distribution and coin tossing |publisher=IEEE Computer Society |pages=175–179 |book-title=Proceedings of IEEE International Conference on Computers, Systems and Signal Processing 1984}}</ref> --> <!-- **** hidden code of the cite journal reference template because is not working *** Cite error: <ref> tag with name "wiesner83conjugate" defined in <references> is not used in prior text; see the [[Help:Cite_errors/Cite_error_references_missing_key|help page.]] 1:01 pm [[GMT+1|local time]] 1 December 2010 <ref name="wiesner83conjugate"> {{cite journal |last=Wiesner |first=Stephen |date=1983 |title=Conjugate coding |journal=SIGACT News |location=New York, NY, USA |publisher=ACM |volume=15 |issue=1 |pages=78–88 |doi=10.1145/1008908.1008920 |issn=0163-5700}} Manuscript written c. 1970</ref> --> <ref name="Crépeau-1988"> {{cite conference |last1=Crépeau |first1=Claude |last2=Joe |first2=Kilian |date=1988 |title=Achieving Oblivious Transfer Using Weakened Security Assumptions (Extended Abstract) |conference=FOCS 1988 |publisher=IEEE |pages=42–52}}</ref> <ref name="Kilian-1988"> {{cite conference |last=Kilian |first=Joe |date=1988 |title=Founding cryptography on oblivious transfer |url=http://external.nj.nec.com/homepages/joe/collected-papers/Kil88b.ps |conference=STOC 1988 |publisher=ACM |pages=20–31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041224234245/http://external.nj.nec.com/homepages/joe/collected-papers/Kil88b.ps |archive-date=24 December 2004}}</ref> <ref name="Mayers-1997"> {{cite journal |last=Mayers |first=Dominic |date=1997 |title=Unconditionally Secure Quantum Bit Commitment is Impossible |journal=Physical Review Letters |volume=78 |issue=17 |pages=3414–3417 |arxiv=quant-ph/9605044 |bibcode=1997PhRvL..78.3414M |citeseerx=10.1.1.251.5550 |doi=10.1103/PhysRevLett.78.3414 |s2cid=14522232}}</ref> <ref name="Brassard-1993"> {{cite conference |last1=Brassard |first1=Gilles |last2=Claude |first2=Crépeau |last3=Jozsa |first3=Richard |last4=Langlois |first4=Denis |date=1993 |title=A Quantum Bit Commitment Scheme Provably Unbreakable by both Parties |conference=FOCS 1993 |publisher=IEEE |pages=362–371}}</ref> <ref name="Damgård-2005"> {{cite conference |last1=Damgård |first1=Ivan |last2=Fehr |first2=Serge |last3=Salvail |first3=Louis |last4=Schaffner |first4=Christian |date=2005 |title=Cryptography in the Bounded Quantum-Storage Model |conference=FOCS 2005 |publisher=IEEE |pages=449–458 |arxiv=quant-ph/0508222}}</ref> <ref name="Dziembowski-2004"> {{cite conference |last1=Dziembowski |first1=Stefan |last2=Ueli |first2=Maurer |date=2004 |title=On Generating the Initial Key in the Bounded-Storage Model |url=https://www.crypto.ethz.ch/publications/files/DziMau04b.pdf |conference=Eurocrypt 2004 |series=LNCS |publisher=Springer |volume=3027 |pages=126–137 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200311235001/https://www.crypto.ethz.ch/publications/files/DziMau04b.pdf |archive-date=11 March 2020 |access-date=11 March 2020 |url-status=live}}</ref> <ref name="Cachin-1998"> {{cite conference |last1=Cachin |first1=Christian |last2=Crépeau |first2=Claude |last3=Marcil |first3=Julien |date=1998 |title=Oblivious Transfer with a Memory-Bounded Receiver |conference=FOCS 1998 |publisher=IEEE |pages=493–502}}</ref> <ref name="Springer-2009"> {{cite book |title=Post-quantum cryptography |date=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-88701-0 |editor-last=Bernstein |editor-first=Daniel J. |editor2-last=Buchmann |editor2-first=Johannes |editor3-last=Dahmen |editor3-first=Erik}}</ref> <ref name="pqcrypto.org"> {{cite web |title=Post-quantum cryptography |url=http://pqcrypto.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717174032/http://pqcrypto.org/ |archive-date=17 July 2011 |access-date=29 August 2010}}</ref> <ref name="Watrous-2009"> {{cite journal |last=Watrous |first=John |author-link1=John Watrous (computer scientist)|date=2009 |title=Zero-Knowledge against Quantum Attacks |journal=SIAM Journal on Computing |volume=39 |issue=1 |pages=25–58 |arxiv=quant-ph/0511020 |citeseerx=10.1.1.190.2789 |doi=10.1137/060670997}}</ref> <ref name="NSASuiteBTransition">{{cite web |title=NSA Suite B Cryptography |url=https://www.nsa.gov/ia/programs/suiteb_cryptography/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101091229/https://www.nsa.gov/ia/programs/suiteb_cryptography/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=29 December 2015}}</ref> <ref name="Wehner-2008"> {{cite journal |last1=Wehner |first1=Stephanie |last2=Schaffner |first2=Christian |last3=Terhal |first3=Barbara M. |year=2008 |title=Cryptography from Noisy Storage |journal=Physical Review Letters |volume=100 |issue=22 |arxiv=0711.2895 |bibcode=2008PhRvL.100v0502W |doi=10.1103/PhysRevLett.100.220502 |pmid=18643410 |s2cid=2974264 |article-number=220502}}</ref> <ref name="Doescher-2009">{{Cite journal |last1=Doescher |first1=C. |last2=Keyl |first2=M. |last3=Wullschleger |first3=Jürg |year=2009 |title=Unconditional security from noisy quantum storage |journal=IEEE Transactions on Information Theory |volume=58 |issue=3 |pages=1962–1984 |arxiv=0906.1030 |doi=10.1109/TIT.2011.2177772 |s2cid=12500084}}</ref> <ref name="Doescher-2011">{{Cite journal |last1=Doescher |first1=C. |last2=Keyl |first2=M. |last3=Spiller |first3=Timothy P. |year=2011 |title=Quantum Tagging: Authenticating Location via Quantum Information and Relativistic Signalling Constraints |journal=Physical Review A |volume=84 |issue=1 |arxiv=1008.2147 |bibcode=2011PhRvA..84a2326K |doi=10.1103/PhysRevA.84.012326 |s2cid=1042757 |article-number=012326}}</ref> <ref name="kent06patent"> {{cite patent |country=US |number=7075438 |gdate=2006-07-11}} </ref> <ref name="Chandran-2009"> {{Cite journal |last=Chandran |first=Nishanth |author2=Moriarty, Ryan |author3=Goyal, Vipul |author4=Ostrovsky, Rafail |date=2009 |title=Position-Based Cryptography |url=http://eprint.iacr.org/2009/364 |journal=Cryptology ePrint Archive}}</ref> <ref name="Malaney-2010b"> {{cite journal |last=Malaney |first=Robert |date=2010 |title=Location-dependent communications using quantum entanglement |journal=Physical Review A |volume=81 |issue=4 |arxiv=1003.0949 |bibcode=2010PhRvA..81d2319M |doi=10.1103/PhysRevA.81.042319 |s2cid=118704298 |article-number=042319}}</ref> <ref name="Malaney-2010a"> {{cite conference |last=Malaney |first=Robert |date=2010 |title=2010 IEEE Global Telecommunications Conference GLOBECOM 2010 |conference=IEEE Global Telecommunications Conference GLOBECOM 2010 |pages=1–6 |arxiv=1004.4689 |doi=10.1109/GLOCOM.2010.5684009 |isbn=978-1-4244-5636-9 |chapter=Quantum Location Verification in Noisy Channels}}</ref> <ref name="Malaney-2016"> {{cite journal |last=Malaney |first=Robert |year=2016 |title=The Quantum Car |journal=IEEE Wireless Communications Letters |volume=5 |pages=624–627 |arxiv=1512.03521 |bibcode=2016IWCL....5..624M |doi=10.1109/LWC.2016.2607740 |s2cid=2483729 |number=6}}</ref> <ref name="Lau-2010"> {{cite journal |last1=Lau |first1=Hoi-Kwan |last2=Lo |first2=Hoi-Kwong |date=2010 |title=Insecurity of position-based quantum-cryptography protocols against entanglement attacks |journal=Physical Review A |volume=83 |issue=1 |arxiv=1009.2256 |bibcode=2011PhRvA..83a2322L |doi=10.1103/PhysRevA.83.012322 |s2cid=17022643 |article-number=012322}}</ref> <ref name="Doescher-2010">{{Cite journal |last1=Doescher |first1=C. |last2=Keyl |first2=M. |last3=Fehr |first3=Serge |last4=Gelles |first4=Ran |last5=Goyal |first5=Vipul |last6=Ostrovsky |first6=Rafail |last7=Schaffner |first7=Christian |year=2010 |title=Position-Based Quantum Cryptography: Impossibility and Constructions |journal=SIAM Journal on Computing |volume=43 |pages=150–178 |arxiv=1009.2490 |bibcode=2010arXiv1009.2490B |doi=10.1137/130913687 |s2cid=220613220}}</ref> <ref name="Mayers-1998"> {{Cite conference |last1=Mayers |first1=Dominic |last2=Yao |first2=Andrew C.-C. |date=1998 |title=Quantum Cryptography with Imperfect Apparatus |conference=IEEE Symposium on Foundations of Computer Science (FOCS) |arxiv=quant-ph/9809039 |bibcode=1998quant.ph..9039M}}</ref> <ref name="Colbeck-2006"> {{Cite thesis |last=Colbeck |first=Roger |title=Quantum And Relativistic Protocols For Secure Multi-Party Computation |date=December 2006 |publisher=University of Cambridge |chapter=Chapter 5 |arxiv=0911.3814}}</ref> <ref name="Vazirani-2014">{{Cite journal |last1=Vazirani |first1=Umesh |last2=Vidick |first2=Thomas |date=2014 |title=Fully Device-Independent Quantum Key Distribution |journal=Physical Review Letters |volume=113 |issue=2 |page=140501 |arxiv=1403.3830 |bibcode=2014PhRvL.113b0501A |doi=10.1103/PhysRevLett.113.020501 |pmid=25062151 |s2cid=23057977}}</ref> <ref name="Miller-2014">{{Cite journal |last1=Miller |first1=Carl |last2=Shi |first2=Yaoyun |date=2014 |title=Robust protocols for securely expanding randomness and distributing keys using untrusted quantum devices |journal=Journal of the ACM |volume=63 |issue=4 |page=33 |arxiv=1402.0489 |bibcode=2014arXiv1402.0489M}}</ref> <ref name="Miller-2017">{{Cite journal |last1=Miller |first1=Carl |last2=Shi |first2=Yaoyun |date=2017 |title=Universal security for randomness expansion |journal=SIAM Journal on Computing |volume=46 |issue=4 |pages=1304–1335 |arxiv=1411.6608 |doi=10.1137/15M1044333 |s2cid=6792482}}</ref> <ref name="Chung-2014">{{cite arXiv |eprint=1402.4797 |class=quant-ph |first1=Kai-Min |last1=Chung |first2=Yaoyun |last2=Shi |title=Physical Randomness Extractors: Generating Random Numbers with Minimal Assumptions |date=2014 |last3=Wu |first3=Xiaodi}}</ref> <ref name="Beigi-2011">{{cite journal |last1=Beigi |first1=Salman |last2=König |first2=Robert |date=2011 |title=Simplified instantaneous non-local quantum computation with applications to position-based cryptography |journal=New Journal of Physics |volume=13 |issue=9 |arxiv=1101.1065 |bibcode=2011NJPh...13i3036B |doi=10.1088/1367-2630/13/9/093036 |s2cid=27648088 |article-number=093036}}</ref> <!-- not used in article <ref name="NISTIR8105">{{cite journal |last1=Chen |first1=Lily |last2=Jordan |first2=Yi-Kai Liu |last3=Moody |first3=Dustin |last4=Peralta |first4=Rene |last5=Smith-Tone |first5=Daniel |date=April 2016 |title=Report on Post-Quantum Cryptography |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/ir/2016/NIST.IR.8105.pdf |publisher=NIST |doi=10.6028/NIST.IR.8105 |id=NISTIR 8105 |access-date=20 July 2018}}</ref>-->}} [[श्रेणी:प्रमात्रा मापन]] [[श्रेणी:प्रमात्रा प्रावस्था]] [[श्रेणी:प्रमात्रा यान्त्रिकी]] jnj7ilyaihhw3th4dxnpcrolx43s7mu उत्तर-प्रमात्रा गुप्तलेखन 0 1620416 6632834 2026-10-25T04:39:00Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1381497031|Post-quantum cryptography]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6632834 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|प्रमात्रा गुप्तलेखन}} [[File:Cloudflare_Post-Quantum_Key_Agreement_on_Firefox_135.0_screenshot.webp|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cloudflare_Post-Quantum_Key_Agreement_on_Firefox_135.0_screenshot.webp|अंगूठाकार|क्लाउडफ़्लेयर के उत्तर-प्रमात्रा कुंजी-समझौता परीक्षण पृष्ठ का पटलचित्र, जिसमें फ़ायरफ़ॉक्स १३५.० द्वारा एक्स२५५१९एमएलकेईएम७६८ (X25519MLKEM768) का उपयोग दर्शित है।]] '''उत्तर-प्रमात्रा गुप्तलेखन''' ({{Langx|en|post-quantum cryptography, PQC|italic=no}}), कदाचित् '''प्रमात्रा-अभेद्य''', '''प्रमात्रा-सुरक्षित''' अथवा '''प्रमात्रा-प्रतिरोधी''' नामों से निर्दिष्ट, ऐसी गुप्तलेखन कलनविधियों का विकास है, सामान्यतः सार्वजनिक-कुंजी कलनविधियाँ, जो वर्तमान में [[क्वांटम कम्प्यूटिंग|प्रमात्रा संगणक]] द्वारा किए जाने वाले [[गूढ़लिपिविश्लेषण|गुप्तविश्लेषणात्मक आक्रमण]] के विरुद्ध सुरक्षित मानी जाती हैं, परन्तु सिद्ध नहीं हुई हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.pentasecurity.com/blog/security-issue-post-quantum-cryptography/|title=Post-Quantum Cryptography: A New Security Paradigm for the Post-Quantum Era|date=2025-06-05|website=Penta Security Inc.|language=en-US|access-date=2025-07-10}}</ref> सर्वाधिक प्रयुक्त सार्वजनिक-कुंजी कलनविधियाँ तीन गणितीय समस्याओं में से एक की कठिनाई पर आश्रित हैं: पूर्णांक गुणनखंडन समस्या, विविक्त लघुगणक समस्या अथवा दीर्घवृत्तीय-वक्र विविक्त लघुगणक समस्या। ये सभी समस्याएँ पर्याप्त शक्तिशाली प्रमात्रा संगणक पर शोर कलनविधि अथवा संभवतः विकल्पों के द्वारा सरलता से हल की जा सकती हैं।<ref name="renev-algorithm">{{cite journal|author=Kramer|first=Anna|year=2023|title='Surprising and super cool'. Quantum algorithm offers faster way to hack internet encryption|url=https://www.science.org/content/article/surprising-and-supercool-quantum-algorithm-offers-faster-way-hack-internet-encryption|journal=Science|volume=381|issue=6664|page=1270|doi=10.1126/science.adk9443|pmid=37733849|s2cid=262084525|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Regev|first=Oded|date=2025-02-28|title=An Efficient Quantum Factoring Algorithm|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3708471|journal=Journal of the ACM|language=en|volume=72|issue=1|pages=1–13|arxiv=2308.06572|doi=10.1145/3708471|issn=0004-5411}}</ref> २०२६ पर्यन्त प्रमात्रा संगणकों में व्यापक रूप से प्रयुक्त गुप्तलेखन कलनविधियों को भंग करने की प्रसंस्करण-शक्ति का अभाव है<ref>{{cite web|url=http://phys.org/news/2013-01-qubit-bodes-future-quantum.html|title=New qubit control bodes well for future of quantum computing|last=Gershon|first=Eric|date=2013-01-14|work=phys.org}}</ref>; तथापि, प्रमात्रा-सुरक्षित गुप्तलेखन की ओर स्थानान्तरण हेतु आवश्यक दीर्घ अवधि के कारण गुप्तलेखक पहले से ही नई कलनविधियाँ अभिकल्पित कर रहे हैं, प्रमात्रा-संकट-दिवस अथवा प्रमात्रा-दिवस की पूर्वसज्जता हेतु, उस दिवस की पूर्वसज्जता हेतु, यदा वर्तमान कलनविधियाँ प्रमात्रा संगणन आक्रमणों के प्रति संवेदनशील होंगी। मोस्का प्रमेय जोखिम-विश्लेषण ढाँचा प्रदान करती है; यह संस्थाओं को यह पहचानने में सहायता करती है, उन्हें कितनी शीघ्रता से स्थानांतरण आरंभ करना आवश्यक है। उनका कार्य २००६ से आयोजित उत्तर-प्रमात्रा गुप्तलेखन सम्मेलन-श्रेणी, यूरोपीय दूरसंचार मानक संस्थान द्वारा आयोजित प्रमात्रा-सुरक्षित गुप्तलेखन पर अनेक कार्यशालाओं तथा प्रमात्रा संगणन संस्थान के माध्यम से शिक्षाविदों एवं उद्योग का ध्यान आकर्षित कर चुका है।<ref>{{cite magazine|last=Heger|first=Monica|date=2009-01-01|title=Cryptographers Take On Quantum Computers|url=https://spectrum.ieee.org/cryptographers-take-on-quantum-computers|magazine=[[IEEE Spectrum]]}}</ref><ref name="ieee-jintai-ding">{{cite magazine|date=2008-11-01|title=Q&A With Post-Quantum Computing Cryptography Researcher Jintai Ding|magazine=[[IEEE Spectrum]]|url=https://spectrum.ieee.org/qa-with-postquantum-computing-cryptography-researcher-jintai-ding}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.etsi.org/news-events/events/770-etsi-crypto-workshop-2014?highlight=YTozOntpOjA7czo3OiJxdWFudHVtIjtpOjE7czo0OiJzYWZlIjtpOjI7czoxMjoicXVhbnR1bSBzYWZlIjt9|title=ETSI Quantum Safe Cryptography Workshop|date=October 2014|website=ETSI Quantum Safe Cryptography Workshop|publisher=ETSI|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817044813/http://www.etsi.org/news-events/events/770-etsi-crypto-workshop-2014?highlight=YTozOntpOjA7czo3OiJxdWFudHVtIjtpOjE7czo0OiJzYWZlIjtpOjI7czoxMjoicXVhbnR1bSBzYWZlIjt9|archive-date=17 August 2016|access-date=24 February 2015}}</ref> व्यापक ‘अधुना संचयन, पश्चात् विसंकेतन’ कार्यक्रमों के प्रचलित अनुमान को भी उत्तर-प्रमात्रा कलनविधियों के पूर्व प्रवर्तन हेतु प्रेरणा माना गया है; अधुना अभिलिखित [[डाटा|दत्तांश]] भविष्य में अनेक वर्षों पर्यंत संवेदनशील रह सकता है।<ref>{{Citation|last=Gasser|first=Linus|title=Trends in Data Protection and Encryption Technologies|date=2023|pages=47–52|editor-last=Mulder|editor-first=Valentin|chapter=Post-quantum Cryptography|place=Cham|publisher=Springer Nature Switzerland|language=en|doi=10.1007/978-3-031-33386-6_10|isbn=978-3-031-33386-6|editor2-last=Mermoud|editor2-first=Alain|editor3-last=Lenders|editor3-first=Vincent|editor4-last=Tellenbach|editor4-first=Bernhard|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.securityweek.com/solving-quantum-decryption-harvest-now-decrypt-later-problem/|title=Solving the Quantum Decryption 'Harvest Now, Decrypt Later' Problem|last=Townsend|first=Kevin|date=2022-02-16|website=SecurityWeek|language=en-US|access-date=2023-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://uknqt.ukri.org/wp-content/uploads/2021/10/Quantum-Safe-Secure-Communications.pdf|title=Quantum-Safe Secure Communications|date=October 2021|website=UK National Quantum Technologies Programme|access-date=2023-04-09}}</ref> वर्तमान सार्वजनिक-कुंजी कलनविधियों के प्रति प्रमात्रा संगणन द्वारा उत्पन्न संकट के विपरीत, वर्तमान अधिकांश सममित गुप्तलेखन कलनविधियाँ तथा संक्षेप-फलन प्रमात्रा संगणकों के आक्रमणों के विरुद्ध सापेक्षिक रूप से सुरक्षित माने जाते हैं।<ref name="djb-intro">{{cite book|title=Post-Quantum Cryptography|author=Bernstein|first=Daniel J.|year=2009|language=en|chapter=Introduction to post-quantum cryptography|author-link=Daniel J. Bernstein|chapter-url=http://www.pqcrypto.org/www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783540887010-c1.pdf}}</ref><ref name="collisioncost">{{cite web|url=http://cr.yp.to/hash/collisioncost-20090823.pdf|title=Cost analysis of hash collisions: Will quantum computers make SHARCS obsolete?|author=Daniel J. Bernstein|author-link=Daniel J. Bernstein|date=2009-05-17}}</ref> यद्यपि प्रमात्रा [[ग्रोवर की कलनविधि|ग्रोवर कलनविधि]] सममित कूटों के विरुद्ध आक्रमणों को गति देती है, तथापि कुंजी-आकार का द्विगुणन इन आक्रमणों का प्रभावी प्रतिकार कर सकता है।<ref name="djb-groverr">{{cite web|url=http://cr.yp.to/codes/grovercode-20100303.pdf|title=Grover vs. McEliece|author=Daniel J. Bernstein|author-link=Daniel J. Bernstein|date=2010-03-03}}</ref> अतः उत्तर-प्रमात्रा सममित गुप्तलेखन को वर्तमान सममित गुप्तलेखन से महत्त्वपूर्ण रूप से भिन्न होने की आवश्यकता नहीं है। २०२४ में संयुक्त राज्य अमरीका के राष्ट्रीय मानक तथा प्रौद्योगिकी संस्थान ने अपने प्रथम तीन उत्तर-प्रमात्रा गुप्तलेखन मानकों के अन्तिम संस्करण प्रकाशित किए।<ref>[https://www.nist.gov/news-events/news/2024/08/nist-releases-first-3-finalized-post-quantum-encryption-standards NIST Releases First 3 Finalized Post-Quantum Encryption Standards], NIST, August 13, 2024</ref> == तत्परता == अंकीय अधोसंरचनाओं को सुदृढ़ अन्तरजालीय सुरक्षा की आवश्यकता है। दत्तांश की गोपनीयता तथा प्रामाणिकता के संरक्षण हेतु गुप्तलेखन तन्त्र अनिवार्य हैं। प्रमात्रा संगणन अनेक चिरसम्मत गुप्तलेखन कलनविधियों के लिए संकट होगा; ये कलनविधियाँ इन संरक्षण-लक्ष्यों की प्राप्ति हेतु प्रयुक्त होती हैं, परन्तु केवल चिरसम्मत संगणकों के विरुद्ध सुरक्षित हैं। वर्तमान में प्रमात्रा-असुरक्षित दत्तांश, संचित अथवा संचरित, तथा दीर्घकाल पर्यन्त गोपनीय रहना आवश्यक, भविष्य में प्रमात्रा संगणकों द्वारा संकटग्रस्त हो सकता है, ‘अधुना संचयन, पश्चात् विसंकेतन’ आक्रमण। तदतिरिक्त प्रमात्रा संगणकों द्वारा प्रामाणिकता भी संकटग्रस्त होगी। प्रमात्रा संगणन अन्तरजालीय सुरक्षा के प्रति जो संकट उत्पन्न करता है, उसका प्रतिकार उत्तर-प्रमात्रा गुप्तलेखन की ओर समयोचित, व्यापक तथा समन्वित स्थानांतरण द्वारा संभव है।<ref name="roadmap">{{cite web|url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/coordinated-implementation-roadmap-transition-post-quantum-cryptography|title=A Coordinated Implementation Roadmap for the Transition to Post-Quantum Cryptography|last1=|first1=|date=2025-06-23|work=[[European Union]]}}</ref><ref name="migration">{{cite web|url=https://english.aivd.nl/publications/publications/2024/12/3/the-pqc-migration-handbook|title=The PQC Migration Handbook|last1=|first1=|date=2024-12-01|work=[[General Intelligence and Security Service]]}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:कूटलेखन]] [[श्रेणी:प्रमात्रा यान्त्रिकी]] [[श्रेणी:प्रमात्रा प्रावस्था]] [[श्रेणी:प्रमात्रा मापन]] otz5g9hulxvbh99htvkbirzlp3jyw82 आमिर यमीन 0 1620417 6632924 2026-10-25T09:17:08Z Wiki bookvolume 955573 नया पृष्ठ: ''' {{Short description|पाकिस्तानी क्रिकेट खिलाड़ी}} '''आमेर यामीन''' (अंग्रेज़ी: Aamer Yamin) पाकिस्तान के एक क्रिकेट खिलाड़ी हैं। वे एक ऑलराउंडर हैं, जो दाएँ हाथ से बल्लेबाजी और दाएँ हाथ से मध्यम गति की ग... 6632924 wikitext text/x-wiki ''' {{Short description|पाकिस्तानी क्रिकेट खिलाड़ी}} '''आमेर यामीन''' (अंग्रेज़ी: Aamer Yamin) पाकिस्तान के एक क्रिकेट खिलाड़ी हैं। वे एक ऑलराउंडर हैं, जो दाएँ हाथ से बल्लेबाजी और दाएँ हाथ से मध्यम गति की गेंदबाजी करते हैं। उन्होंने पाकिस्तान की राष्ट्रीय क्रिकेट टीम का प्रतिनिधित्व एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय (ODI) और ट्वेंटी-20 अंतरराष्ट्रीय (T20I) क्रिकेट में किया है।<ref>{{Cite web |title=Aamer Yamin |url=https://www.pcb.com.pk/player/aamer-yamin-25878.html |website=Pakistan Cricket Board |access-date=25 October 2026}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == आमेर यामीन का जन्म 26 जून 1990 को मुल्तान, पंजाब, पाकिस्तान में हुआ था।<ref>{{Cite web |title=Aamer Yamin |url=https://www.espncricinfo.com/ |website=ESPNcricinfo}}</ref> == क्रिकेट करियर == यामीन ने घरेलू क्रिकेट में पाकिस्तान कस्टम्स की ओर से प्रथम श्रेणी क्रिकेट खेलना शुरू किया। अपने घरेलू प्रदर्शन के बाद उन्हें पाकिस्तान की राष्ट्रीय टीम में अवसर मिला।<ref>{{Cite web |title=Aamer Yamin |url=https://www.pcb.com.pk/player/aamer-yamin-25878.html |website=Pakistan Cricket Board}}</ref> === अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट === उन्होंने 1 अक्टूबर 2015 को जिम्बाब्वे के विरुद्ध अपना एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय पदार्पण किया। इसके बाद 30 नवंबर 2015 को इंग्लैंड के विरुद्ध अपना ट्वेंटी-20 अंतरराष्ट्रीय पदार्पण किया।<ref>{{Cite web |title=Aamer Yamin |url=https://www.espncricinfo.com/ |website=ESPNcricinfo}}</ref> === घरेलू और लीग क्रिकेट === यामीन ने अपने करियर में पाकिस्तान की विभिन्न घरेलू टीमों और फ्रेंचाइज़ी प्रतियोगिताओं में भाग लिया है। उनकी टीमों में पेशावर ज़ल्मी, लाहौर कलंदर्स और कराची किंग्स शामिल हैं।<ref>{{Cite web |title=Aamer Yamin |url=https://www.cricbuzz.com/profiles/10618/aamer-yamin |website=Cricbuzz}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.pcb.com.pk/player/aamer-yamin-25878.html पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड पर खिलाड़ी की प्रोफ़ाइल] * [https://www.cricbuzz.com/profiles/10618/aamer-yamin Cricbuzz पर प्रोफ़ाइल] [[श्रेणी:1990 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पाकिस्तानी क्रिकेट खिलाड़ी]] ''' lnm7i8r1xr48x9wznw1qnv0pqwle2ee 6632925 6632924 2026-10-25T09:58:45Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#ल4|शीह ल4]]) 6632925 wikitext text/x-wiki {{db-duplicate|1=आमेर यामीन}} ''' {{Short description|पाकिस्तानी क्रिकेट खिलाड़ी}} '''आमेर यामीन''' (अंग्रेज़ी: Aamer Yamin) पाकिस्तान के एक क्रिकेट खिलाड़ी हैं। वे एक ऑलराउंडर हैं, जो दाएँ हाथ से बल्लेबाजी और दाएँ हाथ से मध्यम गति की गेंदबाजी करते हैं। उन्होंने पाकिस्तान की राष्ट्रीय क्रिकेट टीम का प्रतिनिधित्व एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय (ODI) और ट्वेंटी-20 अंतरराष्ट्रीय (T20I) क्रिकेट में किया है।<ref>{{Cite web |title=Aamer Yamin |url=https://www.pcb.com.pk/player/aamer-yamin-25878.html |website=Pakistan Cricket Board |access-date=25 October 2026}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == आमेर यामीन का जन्म 26 जून 1990 को मुल्तान, पंजाब, पाकिस्तान में हुआ था।<ref>{{Cite web |title=Aamer Yamin |url=https://www.espncricinfo.com/ |website=ESPNcricinfo}}</ref> == क्रिकेट करियर == यामीन ने घरेलू क्रिकेट में पाकिस्तान कस्टम्स की ओर से प्रथम श्रेणी क्रिकेट खेलना शुरू किया। अपने घरेलू प्रदर्शन के बाद उन्हें पाकिस्तान की राष्ट्रीय टीम में अवसर मिला।<ref>{{Cite web |title=Aamer Yamin |url=https://www.pcb.com.pk/player/aamer-yamin-25878.html |website=Pakistan Cricket Board}}</ref> === अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट === उन्होंने 1 अक्टूबर 2015 को जिम्बाब्वे के विरुद्ध अपना एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय पदार्पण किया। इसके बाद 30 नवंबर 2015 को इंग्लैंड के विरुद्ध अपना ट्वेंटी-20 अंतरराष्ट्रीय पदार्पण किया।<ref>{{Cite web |title=Aamer Yamin |url=https://www.espncricinfo.com/ |website=ESPNcricinfo}}</ref> === घरेलू और लीग क्रिकेट === यामीन ने अपने करियर में पाकिस्तान की विभिन्न घरेलू टीमों और फ्रेंचाइज़ी प्रतियोगिताओं में भाग लिया है। उनकी टीमों में पेशावर ज़ल्मी, लाहौर कलंदर्स और कराची किंग्स शामिल हैं।<ref>{{Cite web |title=Aamer Yamin |url=https://www.cricbuzz.com/profiles/10618/aamer-yamin |website=Cricbuzz}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.pcb.com.pk/player/aamer-yamin-25878.html पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड पर खिलाड़ी की प्रोफ़ाइल] * [https://www.cricbuzz.com/profiles/10618/aamer-yamin Cricbuzz पर प्रोफ़ाइल] [[श्रेणी:1990 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पाकिस्तानी क्रिकेट खिलाड़ी]] ''' 8gql4dplnfuevxmp2a2eo6cjmj8heuh सदस्य वार्ता:Wiki bookvolume 3 1620418 6632926 2026-10-25T10:00:28Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सामान्य टिप्पणी: अनुचित पृष्ठ निर्माण करना [[:आमिर यमीन]] पर. 6632926 wikitext text/x-wiki == अक्टूबर 2026 == [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पे आपका स्वागत है! हो सकता है कि आपके द्वारा हाल ही में बनाया गया पृष्ठ नए पृष्ठों, [[:आमिर यमीन]], [[विकिपीडिया:नीतियों की सूची|विकिपीडिया की दिशानिर्देशों]] के अनुरूप न हो, इसलिए इसे [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने की नीति|शीघ्र ही हटा]] दिया जाएगा (यदि यह पहले से नहीं किया गया है)। कृपया किसी भी परीक्षण के लिए [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें, और [[विकिपीडिया:Article wizard|आलेख विज़ार्ड]] का उपयोग करने पर विचार करें। लेख बनाने के बारे में अधिक जानकारी के लिए, आप अपना [[विकिपीडिया:नया लेख कैसे बनायें|पहला लेख]] पढ़ना चाहते हैं। योगदान के बारे में अधिक जानने के लिए आप हमारा [[:w:Help:Introduction|परिचय पृष्ठ]] भी पढ़े. शुक्रिया{{Z43}}<!-- Template:uw-create1 --> <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 10:00, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) jog2tm4ct16b0p11lfhp8lqk95ippa5 माँ ताप्ती शोध संस्थान मुलताई 0 1620419 6632929 2026-10-25T10:02:27Z Bhartiya00 380949 नया पृष्ठ: {{Short description|मुलताई, मध्य प्रदेश स्थित शोध एवं प्रकाशन संस्था}} '''माँ ताप्ती शोध संस्थान''' मध्य प्रदेश के बैतूल जिले के मुलताई में स्थित एक शोध एवं प्रकाशन संस्था है। इससे संबंधित प्रका... 6632929 wikitext text/x-wiki {{Short description|मुलताई, मध्य प्रदेश स्थित शोध एवं प्रकाशन संस्था}} '''माँ ताप्ती शोध संस्थान''' मध्य प्रदेश के बैतूल जिले के मुलताई में स्थित एक शोध एवं प्रकाशन संस्था है। इससे संबंधित प्रकाशनों में पँवारी–भोयरी भाषा, लोकगीत, लोकसाहित्य, क्षेत्रीय इतिहास, संस्कृति और सामाजिक परंपराओं से जुड़े विषय शामिल हैं। संस्था द्वारा ''पवारी शोध पत्रिका'' प्रकाशित की जाती है।<ref>{{Cite web |title=पवारी शोध पत्रिका |url=https://pawari-shodh-patrika.vercel.app/ |website=पवारी शोध पत्रिका |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == इतिहास == संस्थान की स्थापना वर्ष 2016 में हुई थी। इस वर्ष की पुष्टि के लिए स्वतंत्र प्रकाशित स्रोत जोड़ना आवश्यक है। == शोध गतिविधियाँ == संस्था से संबंधित शोध एवं प्रकाशन गतिविधियों में पँवारी–भोयरी भाषा, लोकगीत, लोकसाहित्य, क्षेत्रीय इतिहास, सतपुड़ा क्षेत्र की भाषाई-सांस्कृतिक परंपराएँ तथा सामाजिक रीति-रिवाज शामिल हैं। इन गतिविधियों के बारे में विस्तृत दावों के लिए प्रकाशित स्रोत आवश्यक हैं। == प्रकाशन == === पवारी शोध पत्रिका === ''पवारी शोध पत्रिका'' संस्था से संबंधित शोध पत्रिका है। इसके प्रथम अंक का विवरण जून 2025, खंड 1, अंक 1 के रूप में उपलब्ध है।<ref>{{Cite web |title=पवारी शोध पत्रिका, खंड 1, अंक 1 |url=https://www.slideshare.net/slideshow/june-2025-vol-01-pawari-research-journal/285876119 |website=SlideShare |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> === विशेषांक एवं अन्य प्रकाशन === संस्था से संबंधित अन्य प्रकाशनों में सतपुड़ा क्षेत्र की भाषाओं, रीति-रिवाजों और संस्कृति पर केंद्रित विशेषांक शामिल बताए गए हैं। इनके शीर्षक, प्रकाशन-वर्ष और विवरण संबंधित प्रकाशित प्रतियों के आधार पर जोड़े जाने चाहिए। == स्थान == संस्था का प्रकाशित संपर्क-स्थान मुलताई, जिला बैतूल, मध्य प्रदेश, भारत है।<ref>{{Cite web |title=पवारी शोध पत्रिका |url=https://pawari-shodh-patrika.vercel.app/ |website=पवारी शोध पत्रिका |access-date=25 अक्टूबर 2026}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{भारत में शोध संस्थान}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश में स्थित संस्थान]] [[श्रेणी:बैतूल ज़िला]] 1k3u92q4t9h2iuhoura3vgw95bc6nuo 6632930 6632929 2026-10-25T10:04:58Z Bhartiya00 380949 6632930 wikitext text/x-wiki <!-- माँ ताप्ती शोध संस्थान — विकिपीडिया मसौदा -->{{Short description|मुलताई, मध्य प्रदेश में स्थित शोध एवं प्रकाशन संस्था}} {{ज्ञानसन्दूक संस्था | नाम = माँ ताप्ती शोध संस्थान | मूल नाम = माँ ताप्ती शोध संस्थान, मुलताई | स्थापना = 2016 | प्रकार = शोध एवं प्रकाशन संस्था | स्थान = मुलताई | राज्य = मध्य प्रदेश | देश = भारत | प्रमुख व्यक्ति = राजेश बारंगे पवार (संस्थान की वेबसाइट पर संस्थापक एवं निदेशक के रूप में उल्लिखित) | कार्यक्षेत्र = भाषा, लोकसाहित्य, क्षेत्रीय इतिहास एवं संस्कृति | प्रकाशन = पवारी शोध पत्रिका | वेबसाइट = https://pawari-shodh-patrika.vercel.app/ }} '''माँ ताप्ती शोध संस्थान''' मध्य प्रदेश के बैतूल जिले के मुलताई में स्थित एक शोध एवं प्रकाशन संस्था है। संस्था से संबंधित प्रकाशित सामग्री में पँवारी–भोयरी भाषा, लोकगीत, लोकसाहित्य, क्षेत्रीय इतिहास, संस्कृति तथा सामाजिक परंपराओं से संबंधित विषय शामिल हैं। संस्था द्वारा ''पवारी शोध पत्रिका'' का प्रकाशन किया जाता है।<ref>{{Cite web |title=पवारी शोध पत्रिका |url=https://pawari-shodh-patrika.vercel.app/ |website=पवारी शोध पत्रिका |access-date=25 अक्टूबर 2026 }}</ref> == इतिहास == संस्थान की स्थापना वर्ष 2016 में हुई थी। इस स्थापना-वर्ष के लिए स्वतंत्र प्रकाशित स्रोत या अन्य सत्यापन योग्य दस्तावेज़ जोड़ना आवश्यक है। संस्था से संबंधित उपलब्ध प्रकाशन सामग्री में सतपुड़ा क्षेत्र की भाषा, लोकजीवन और सांस्कृतिक परंपराओं के अध्ययन को स्थान दिया गया है। == शोध गतिविधियाँ == संस्था से संबंधित शोध एवं प्रकाशन गतिविधियों के प्रमुख विषयों में निम्नलिखित शामिल हैं: * पँवारी–भोयरी भाषा का दस्तावेजीकरण और भाषिक अध्ययन। * लोकगीत, लोककथाएँ, पहेलियाँ, कहावतें और मौखिक परंपराएँ। * सतपुड़ा क्षेत्र का क्षेत्रीय इतिहास और सांस्कृतिक परंपराएँ। * सामाजिक रीति-रिवाज, लोकजीवन और पारंपरिक ज्ञान। * पवार समुदाय की गोत्र परंपराओं और सांस्कृतिक विरासत से संबंधित सामग्री। इन विषयों को संस्था के प्रकाशित शोध एवं दस्तावेजीकरण कार्यों के अनुरूप ही प्रस्तुत किया जाना चाहिए। प्रत्येक विशिष्ट उपलब्धि या शोध-परिणाम के लिए संबंधित प्रकाशित स्रोत आवश्यक है। == प्रकाशन == === पवारी शोध पत्रिका === ''पवारी शोध पत्रिका'' संस्था से संबंधित शोध पत्रिका है। इसके प्रथम अंक का विवरण जून 2025, खंड 1, अंक 1 के रूप में उपलब्ध है।<ref>{{Cite web |title=पवारी शोध पत्रिका, खंड 1, अंक 1 |url=https://www.slideshare.net/slideshow/june-2025-vol-01-pawari-research-journal/285876119 |website=SlideShare |access-date=25 अक्टूबर 2026 }}</ref> पत्रिका से संबंधित प्रकाशित सामग्री में भाषा, लोकसाहित्य, क्षेत्रीय इतिहास, संस्कृति और सामाजिक परंपराओं से जुड़े विषय शामिल हैं। === विशेषांक एवं अन्य प्रकाशन === संस्था से संबंधित अन्य प्रकाशन गतिविधियों में सतपुड़ा क्षेत्र की भाषाओं, रीति-रिवाजों और संस्कृति पर केंद्रित विशेषांकों का उल्लेख है। इन विशेषांकों के शीर्षक, प्रकाशन-वर्ष, संपादक तथा सामग्री का विवरण संबंधित प्रकाशित प्रतियों के आधार पर जोड़ा जाना चाहिए। == स्थान == संस्था का प्रकाशित संपर्क-स्थान मुलताई, जिला बैतूल, मध्य प्रदेश, भारत है।<ref>{{Cite web |title=पवारी शोध पत्रिका |url=https://pawari-shodh-patrika.vercel.app/ |website=पवारी शोध पत्रिका |access-date=25 अक्टूबर 2026 }}</ref> == यह भी देखें == * [[मुलताई]] * [[बैतूल जिला]] * [[सतपुड़ा पर्वतमाला]] == संदर्भ == {{संदर्भ सूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://pawari-shodh-patrika.vercel.app/ पवारी शोध पत्रिका की वेबसाइट] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के संस्थान]] [[श्रेणी:बैतूल ज़िला]] b4qjor7klk91b7r75dpremjsiags1sb विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ 4 1620420 6632934 2026-10-25T10:28:24Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[:माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ]] को हटाने हेतु चर्चा पृष्ठ बनाया जा रहा 6632934 wikitext text/x-wiki === [[:माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=अक्टूबर 2026}} :{{la|1=माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: लेख में कोई संदर्भ नहीं दिया गया है। इसलिए इसकी विश्वसनीयता की पुष्टि करना संभव नहीं है। उचित संदर्भ न मिलने पर इसे हटाना उचित होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 10:28, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) n8np0vdz2cjnrgmuag9t6006nfptisq सदस्य वार्ता:MaaKaliTemple 3 1620421 6632937 2026-10-25T10:28:25Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सूचना: [[:माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ]] को [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु]] नामांकन, [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ|चर्चा पृष्ठ देखें]] 6632937 wikitext text/x-wiki == [[:माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ|माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ|माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/माँ काली मंदिर, पथरौला सहिजनहाँ]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख में कोई संदर्भ नहीं दिया गया है। इसलिए इसकी विश्वसनीयता की पुष्टि करना संभव नहीं है। उचित संदर्भ न मिलने पर इसे हटाना उचित होगा।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 10:28, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) mig8uck4lgcdktgq96w6mxoz53tges6 हिंदुत्व छद्म-इतिहास 0 1620422 6632952 2026-10-25T11:24:46Z Curvasingh 654091 नया पृष्ठ: {{Short description|हिंदुत्व विचारधारा से जुड़ा इतिहास का पुनर्व्याख्यात्मक दृष्टिकोण}} '''हिंदुत्व छद्म-इतिहास''' (Hindutva pseudohistory) उन ऐतिहासिक दावों और सूचनाओं के प्रसार को संदर्भित करता है जिन्हे... 6632952 wikitext text/x-wiki {{Short description|हिंदुत्व विचारधारा से जुड़ा इतिहास का पुनर्व्याख्यात्मक दृष्टिकोण}} '''हिंदुत्व छद्म-इतिहास''' (Hindutva pseudohistory) उन ऐतिहासिक दावों और सूचनाओं के प्रसार को संदर्भित करता है जिन्हें हिंदुत्व विचारधारा के आलोचक ऐतिहासिक साक्ष्यों से असंगत या भ्रामक मानते हैं। ये दावे 1920 के दशक में हिंदुत्व आंदोलन के उदय के बाद से इससे जुड़े विचारकों और अन्य व्यक्तियों द्वारा प्रस्तुत किए जाते रहे हैं। हिंदुत्व एक दक्षिणपंथी हिंदू राष्ट्रवादी राजनीतिक विचारधारा है, जो भारत की सांस्कृतिक पहचान को हिंदू धर्म के संदर्भ में परिभाषित करने का प्रयास करती है।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख में प्रयुक्त संदर्भ यहाँ बनाए रखा जाना चाहिए।</ref> == हिंदुत्व छद्म-इतिहास का इतिहास == हिंदुत्व से जुड़े इतिहास की पुनर्व्याख्या की जड़ें ब्रिटिश औपनिवेशिक काल तक जाती हैं और इसका विकास हिंदुत्व आंदोलन के साथ हुआ। इतिहासकार एंथनी पेरेल के अनुसार, विनायक दामोदर सावरकर की 1923 में प्रकाशित पुस्तक ''हिंदुत्व: हू इज़ अ हिंदू?'' हिंदुत्व विचारधारा का एक प्रमुख मूलभूत ग्रंथ है। पेरेल के अनुसार, इस पुस्तक में हिंदू संस्कृति को ऐसी आत्मनिर्भर संस्कृति के रूप में प्रस्तुत किया गया है जिसे अन्य संस्कृतियों से किसी योगदान की आवश्यकता नहीं थी। पेरेल इस दृष्टिकोण को भारत के अतीत का ऐतिहासिक तथ्यों से असंगत और भ्रामक विवरण मानते हैं।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 2।</ref> क्रिस्टोफ़ जाफ़्रेलो के अनुसार, हिंदुत्व विचारधारा अपनी जड़ों को ऐसे अतीत में स्थापित करती है जिसमें प्राचीन भारतीय पौराणिक कथाओं और वैदिक काल से संबंधित धारणाओं को ऐतिहासिक सत्य के रूप में स्वीकार किया जाता था। इस प्रकार की धारणाओं का उपयोग हिंदू जातीय चेतना को प्रोत्साहित करने के लिए किया गया।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 3।</ref> स्वतंत्रता के बाद भी भारत में हिंदुत्व से जुड़े संगठनों द्वारा इस प्रकार की ऐतिहासिक व्याख्याएँ प्रस्तुत की जाती रहीं। 1976 में वी. एस. नायपॉल ने कुछ हिंदुओं द्वारा किए जाने वाले उन दावों पर चिंता व्यक्त की कि पश्चिमी विज्ञान की खोजें और आविष्कार पहले से ही उनके धार्मिक ग्रंथों में मौजूद थे।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 4।</ref> भारत में हिंदू राष्ट्रवादी राजनीति के प्रभाव में वृद्धि के साथ हिंदुत्व से जुड़ी ऐतिहासिक व्याख्याओं को भी अधिक सार्वजनिक महत्त्व मिला, हालाँकि उनके कई मूल दावे पहले जैसे ही बने रहे। हाल के वर्षों में विद्वानों और पत्रकारों ने उन संगठनों की आलोचना की है जो हिंदू पौराणिक कथाओं में वर्णित घटनाओं को ऐतिहासिक घटनाओं के रूप में प्रस्तुत करते हैं।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख के संदर्भ 5–8।</ref> इन संगठनों द्वारा कुछ ऐसे दावों और प्रथाओं को वैज्ञानिक तथा तथ्यात्मक बताया जाता है जिन्हें आलोचक वैज्ञानिक पद्धति के अनुरूप नहीं मानते।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख के संदर्भ 9–10।</ref> प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी के कार्यकाल के दौरान हिंदुत्व से जुड़ी ऐतिहासिक व्याख्याओं पर सार्वजनिक और अकादमिक बहस अधिक प्रमुख हुई है। इतिहासकार रोमिला थापर ने ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' में लिखते हुए कहा कि मोदी सरकार और भारतीय जनता पार्टी ने आर्यों की एक समान संस्कृति से संबंधित मिथकों और रूढ़ धारणाओं को बढ़ावा दिया है। इस दृष्टिकोण में आर्यों को हिंदुओं का पूर्वज मानते हुए उपमहाद्वीप की अन्य संस्कृतियों को उसी में समाहित बताया जाता है। थापर के अनुसार, भारत में प्राचीन मानव आबादी के प्रवास से संबंधित विद्वत्तापूर्ण साक्ष्य इस दृष्टिकोण के अनुकूल नहीं हैं।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 11।</ref> रॉयटर्स की एक जाँच-रिपोर्ट में विद्वानों के साक्षात्कारों के आधार पर बताया गया कि मोदी सरकार ने भारतीय इतिहास से संबंधित कुछ विशिष्ट व्याख्याओं को प्रोत्साहित करने के लिए विद्वानों की एक समिति गठित की थी। इन प्रयासों में प्राचीन धार्मिक ग्रंथों को भारतीय इतिहास के साक्ष्यों से जोड़ना, भारतीय सभ्यता की प्राचीनता को वर्तमान मान्यताओं से अधिक सिद्ध करना, पौराणिक सरस्वती नदी के अस्तित्व को प्रमाणित करना तथा महाभारत में वर्णित युद्धस्थलों का मानचित्रण और उत्खनन करना शामिल था। रिपोर्ट के अनुसार, समिति के निर्माता महेश शर्मा ने कहा कि उनके मंत्रालय ने भारत के गौरवशाली अतीत की श्रेष्ठता सिद्ध करने के उद्देश्य से कार्यशालाएँ और संगोष्ठियाँ आयोजित की थीं।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 12।</ref> == उदाहरण == भारतीय जनता पार्टी की सरकारों के कार्यकाल में राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (एनसीईआरटी) की पाठ्यपुस्तकों में इतिहास के चित्रण को लेकर विवाद उठते रहे हैं।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख के संदर्भ 13–14।</ref> जी. एन. देवी के अनुसार, इतिहास-अध्ययन ने अतीत के बारे में पर्याप्त ज्ञान विकसित किया है। उनके विचार में, एनसीईआरटी के माध्यम से विद्यार्थियों तक पहुँचाई जाने वाली हिंदुत्व की अनुमान-आधारित इतिहास-व्याख्या इतिहास के व्यापक ज्ञान को आसानी से बदल नहीं सकती।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 15।</ref> === सिंधु सभ्यता की मुहरें === ऑड्री ट्रुश्के के अनुसार, हिंदुत्व के कुछ समर्थकों ने सिंधु सभ्यता और वैदिक संस्कृति को एक ही परंपरा के रूप में प्रस्तुत करने के लिए कथित तौर पर साक्ष्यों की मनमानी व्याख्या की है। इसमें सिंधु सभ्यता से संबंधित घोड़े की मुहर के दावों का उल्लेख किया जाता है। ट्रुश्के के अनुसार, इन विचारकों ने ''भारत से आर्यों के प्रसार का सिद्धांत'' (Out of India Theory) भी प्रस्तुत किया है। इस सिद्धांत के अनुसार, आर्यों की उत्पत्ति भारत में हुई और वे वहाँ से दुनिया के अन्य क्षेत्रों में फैल गए। टोनी जोसेफ के अनुसार, इस सिद्धांत के समर्थन में एक भी सहकर्मी-समीक्षित वैज्ञानिक शोधपत्र उपलब्ध नहीं है और उन्होंने इसे एक प्रकार की प्रतिक्रियात्मक दलील बताया है।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 8।</ref> सिंधु सभ्यता की तथाकथित पशुपति मुहर के संबंध में जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय के इतिहासकार रुचिका शर्मा ने कहा कि इस कलाकृति को मुहर 420 के नाम से जाना जाता है और इसका पुराणों के देवता शिव से संबंध स्थापित करने के लिए पर्याप्त साक्ष्य नहीं हैं। उन्होंने इस व्याख्या को पुरानी और साक्ष्यहीन मानते हुए कहा कि गंभीर इतिहासकारों और पुरातत्त्वविदों ने इसे स्वीकार नहीं किया है।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 16।</ref> === जाति और हिंदू धर्म से संबंधित विषयों पर सेंसरशिप === ट्रुश्के के अनुसार, अमेरिका में कुछ हिंदू राष्ट्रवादी समूहों ने इतिहास की पाठ्यपुस्तकों से जाति व्यवस्था और अस्पृश्यता जैसी हिंदू सामाजिक प्रथाओं के ऐतिहासिक संदर्भों को हटाने के प्रयास किए हैं। भारत में भी मुस्लिम शासकों, जैसे अकबर, तथा धर्मनिरपेक्ष राजनीतिक व्यक्तित्वों, जैसे जवाहरलाल नेहरू, के संदर्भों को कम करने या हटाने के प्रयासों की आलोचना हुई है। इसके स्थान पर शिवाजी जैसे ऐतिहासिक व्यक्तित्वों को प्रमुखता दिए जाने के उदाहरणों का उल्लेख किया जाता है। ट्रुश्के के अनुसार, शिवाजी को आधुनिक अर्थों में हिंदू राष्ट्र की स्थापना का प्रयास करने वाले शासक के रूप में प्रस्तुत करना ऐतिहासिक संदर्भों की एक विवादित व्याख्या है। ट्रुश्के का निष्कर्ष है कि अमेरिका और भारत में इतिहास की पाठ्यपुस्तकों को बदलने के कुछ प्रयास सफल रहे हैं। उनके अनुसार, अकादमिक इतिहास को राजनीतिक आख्यानों के अनुरूप ढालने से भारतीय इतिहास पर स्वतंत्र चर्चा सीमित हुई है।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख के संदर्भ 8 और 17।</ref> === भारत में हिंदुओं की मूलनिवासी पहचान === ट्रुश्के के अनुसार, हिंदुत्व विचारधारा के कुछ समर्थक इस दृष्टिकोण को बढ़ावा देते हैं कि केवल हिंदू ही भारत के मूल निवासी हैं। इस व्याख्या में भारतीय पहचान को हिंदू पहचान के साथ जोड़ने का प्रयास किया जाता है, जिससे मुसलमानों जैसे अन्य समुदायों को इस परिभाषा से बाहर रखने का प्रभाव पड़ सकता है। उनके अनुसार, नरेंद्र मोदी ने भारत में इस्लामी शासन के लगभग 1,200 वर्षों को ''गुलामी के 1,200 वर्ष'' के रूप में वर्णित किया है।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 8।</ref> कुछ हिंदू राष्ट्रवादी वेबसाइटें मुस्लिम शासकों के शासनकाल को ''हिंदू प्रलय'' (Hindu Holocaust) के आख्यान के रूप में भी प्रस्तुत करती हैं। फ्रांसीसी पत्रकार फ़्राँस्वा गोतिए, जिन्हें हिंदुत्व का समर्थक बताया गया है, ने अतीत में ''हिंदू प्रलय संग्रहालय'' की स्थापना का विचार प्रस्तुत किया था।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख के संदर्भ 18।</ref> === भारत के विभाजन के दौरान हिंदू === इतिहासकार तनिका सरकार के अनुसार, हिंदुत्व से जुड़े कुछ आख्यान भारत के विभाजन के दौरान हिंदुओं को हिंसा का एकमात्र पीड़ित समुदाय बताते हैं, जबकि उस समय दोनों पक्षों के बीच हिंसक संघर्ष हुए थे। सरकार के अनुसार, इन आख्यानों में भारतीय मुसलमानों को लगातार आक्रामक, आक्रमणकारी और आतंक के समर्थक के रूप में भी चित्रित किया जाता है। वह इस बात पर ध्यान दिलाती हैं कि विभाजन के बाद राजनीतिक शक्ति खोने के साथ-साथ भारतीय मुसलमानों को सामाजिक, शैक्षिक और आर्थिक नुकसान का भी सामना करना पड़ा।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 19।</ref> === प्राचीन विमान === शिवकर बापूजी तलपदे एक भारतीय शिक्षक थे। उनके बारे में यह दावा किया गया है कि उन्होंने 1895 में ऐसा विमान उड़ाया था जो हवा से भारी था। यह दावा राइट बंधुओं की सफल उड़ान से पहले का बताया जाता है। हालाँकि, इस उड़ान की सफलता को प्रमाणित करने वाले समकालीन साक्ष्य उपलब्ध नहीं हैं और विश्वसनीय स्रोतों में भी इस घटना की पुष्टि नहीं मिलती। 2000 के दशक के प्रारंभ में हिंदू राष्ट्रवादी समूहों ने इस कथा को प्रचारित किया और दावा किया कि तलपदे ने आधुनिक विमान का आविष्कार किया था।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख के संदर्भ 20–21।</ref> === राम का लंका तक सेतु === हिंदुत्व से जुड़े कुछ छद्म-इतिहासकार भारत और श्रीलंका के बीच समुद्री क्षेत्र में मौजूद चट्टानी संरचनाओं को उस सेतु के रूप में पहचानते हैं जिसे रामायण के अनुसार वानरों की सेना ने राम के लिए बनाया था। राम को इस महाकाव्य में विष्णु का अवतार बताया गया है।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 22।</ref> इस पहचान से संबंधित दावों के कारण 2007 में विरोध प्रदर्शन हुए। नासा ने भी उस हवाई तस्वीर के बारे में स्पष्टीकरण जारी किया जिसका उपयोग इस विवाद में किया गया था।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 23।</ref> == प्रचार के लिए सरकारी पहल == भारतीय जनता पार्टी की सरकार पर इतिहास की पाठ्यपुस्तकों का ''भगवाकरण'' करने के प्रयासों के आरोप लगे हैं। आलोचकों के अनुसार, इन प्रयासों में भारतीय इतिहास के वर्णन से मुस्लिम शासकों और उनके योगदान को हटाना या कम महत्त्व देना शामिल है।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 24।</ref> इसे हिंदुत्व को बढ़ावा देने और उसके अनुरूप इतिहास की पुनर्व्याख्या करने के व्यापक प्रयास का हिस्सा माना गया है। आलोचकों ने स्थानों के नाम हिंदू धार्मिक या सांस्कृतिक संदर्भों के अनुरूप बदलने तथा सदियों पुरानी मस्जिदों को हिंदू धार्मिक स्थल घोषित करने के प्रयासों का भी उल्लेख किया है।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख के संदर्भ 25–26।</ref> संजीव सान्याल हिंदुत्व से संबंधित इतिहास की पुनर्व्याख्या पर पुस्तकें लिखने वाले लोकप्रिय लेखकों में शामिल हैं।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 27।</ref> द प्रिंट की एक रिपोर्ट के अनुसार, अखिल भारतीय तकनीकी शिक्षा परिषद (एआईसीटीई) ने इंजीनियरिंग पाठ्यक्रम में भारतीय ज्ञान परंपरा (Indian Knowledge Systems—IKS) से संबंधित एक पाठ्यपुस्तक शामिल करने के लिए पाठ्यक्रम में संशोधन किया। इस पुस्तक में प्राचीन भारतीयों द्वारा विमानन के क्षेत्र में अग्रणी होने तथा वैदिक काल में बैटरी, विद्युत उत्पादन, समुद्री अभियांत्रिकी और गुरुत्वाकर्षण की खोज जैसे दावे किए गए थे। ये दावे वेदों जैसे हिंदू धार्मिक ग्रंथों की कुछ व्याख्याओं पर आधारित बताए गए हैं।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख के संदर्भ 28–29।</ref> बेंगलुरु के क्राइस्टु जयंती कॉलेज में अर्थशास्त्र के सहायक प्राध्यापक ज़हीर मुख्तार सहित आलोचकों ने कहा कि सरकार इस पाठ्यपुस्तक का उपयोग हिंदुत्व के एजेंडे को बढ़ावा देने के साधन के रूप में कर रही है।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 30।</ref> संजीव सान्याल और विक्रम संपत जैसे लोकप्रिय लेखक हिंदुत्व से संबंधित इतिहास की पुनर्व्याख्या पर पुस्तकें लिखने के लिए जाने जाते हैं।<ref>मूल अंग्रेज़ी लेख का संदर्भ 27।</ref> == यह भी देखें == * [[एनसीईआरटी पाठ्यपुस्तक विवाद]] * [[भारतीय विज्ञान कांग्रेस]] * [[सृष्टिवाद]] == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:ऐतिहासिक संशोधनवाद]] [[श्रेणी:हिन्दुत्व]] tn09jbah7mi8l30w8vv39q70x74fxjx 6632963 6632952 2026-10-25T11:29:21Z Curvasingh 654091 6632963 wikitext text/x-wiki '''हिंदुत्व छद्म-इतिहास''' (Hindutva pseudohistory) उन ऐतिहासिक दावों और सूचनाओं के प्रसार को संदर्भित करता है जिन्हें हिंदुत्व विचारधारा के आलोचक ऐतिहासिक साक्ष्यों से असंगत या भ्रामक मानते हैं। ये दावे 1920 के दशक में हिंदुत्व आंदोलन के उदय के बाद से इससे जुड़े विचारकों और अन्य व्यक्तियों द्वारा प्रस्तुत किए जाते रहे हैं। हिंदुत्व एक दक्षिणपंथी हिंदू राष्ट्रवादी राजनीतिक विचारधारा है, जो भारत की सांस्कृतिक पहचान को हिंदू धर्म के संदर्भ में परिभाषित करने का प्रयास करती है।<ref>{{cite EBO |title=Hindutva |url=https://www.britannica.com/topic/Hindutva}}</ref> == हिंदुत्व छद्म-इतिहास का इतिहास == हिंदुत्व से जुड़े इतिहास की पुनर्व्याख्या की जड़ें ब्रिटिश औपनिवेशिक काल तक जाती हैं और इसका विकास हिंदुत्व आंदोलन के साथ हुआ। इतिहासकार एंथनी पेरेल के अनुसार, विनायक दामोदर सावरकर की 1923 में प्रकाशित पुस्तक ''हिंदुत्व: हू इज़ अ हिंदू?'' हिंदुत्व विचारधारा का एक प्रमुख मूलभूत ग्रंथ है। पेरेल के अनुसार, इस पुस्तक में हिंदू संस्कृति को ऐसी आत्मनिर्भर संस्कृति के रूप में प्रस्तुत किया गया है जिसे अन्य संस्कृतियों से किसी योगदान की आवश्यकता नहीं थी। पेरेल इस दृष्टिकोण को भारत के अतीत का ऐतिहासिक तथ्यों से असंगत और भ्रामक विवरण मानते हैं।<ref>{{cite book | last=Parel | first=A. | title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony | publisher=[[Cambridge University Press]] | year=2006 | isbn=978-0-521-86715-3 | url=https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC | access-date=2024-12-04 | pages=42–43}}</ref> According to Jaffrelot, the Hindutva ideology projects its roots into an era where the fiction in ancient Indian mythology and [[Vedic]] antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref>{{cite book |last=Jaffrelot |first=C. |title=The Hindu Nationalist Movement in India |publisher=Columbia University Press |year=1996 |isbn=978-0-231-10335-0 |url=https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC |access-date=2024-12-04 |page=77}}</ref> क्रिस्टोफ़ जाफ़्रेलो के अनुसार, हिंदुत्व विचारधारा अपनी जड़ों को ऐसे अतीत में स्थापित करती है जिसमें प्राचीन भारतीय पौराणिक कथाओं और वैदिक काल से संबंधित धारणाओं को ऐतिहासिक सत्य के रूप में स्वीकार किया जाता था। इस प्रकार की धारणाओं का उपयोग हिंदू जातीय चेतना को प्रोत्साहित करने के लिए किया गया।<ref>{{cite book |last1=Doniger |first1=Wendy |title=Against dharma: dissent in the ancient Indian sciences of sex and politics |date=2018 |publisher=Yale University Press |location=New Haven |isbn=978-0-300-21619-6 |page=72}}</ref> स्वतंत्रता के बाद भी भारत में हिंदुत्व से जुड़े संगठनों द्वारा इस प्रकार की ऐतिहासिक व्याख्याएँ प्रस्तुत की जाती रहीं। 1976 में वी. एस. नायपॉल ने कुछ हिंदुओं द्वारा किए जाने वाले उन दावों पर चिंता व्यक्त की कि पश्चिमी विज्ञान की खोजें और आविष्कार पहले से ही उनके धार्मिक ग्रंथों में मौजूद थे।<ref>{{cite magazine |last=Ramachandran |first=R. |title=Science circus |magazine=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=2019-01-17 |url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece |access-date=2024-12-04}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Salam |first=Ziya Us |title=Age of unreason |magazine=[[Frontline (magazine)|Frontline]] | date=2018-06-20 | url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/age-of-unreason/article24200525.ece |access-date=2024-12-04}}</ref><ref>{{cite magazine |first=Meera |last=Nanda |date=2 January 2004 |magazine=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece |title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science' |access-date=4 December 2024 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece |url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke" >{{cite journal |last=Truschke |first=Audrey |title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History |journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal |publisher=OpenEdition |issue=24/25 |date=2020-12-14 | issn=1960-6060 |doi=10.4000/samaj.6636 |doi-access=free |page= }}</ref> भारत में हिंदू राष्ट्रवादी राजनीति के प्रभाव में वृद्धि के साथ हिंदुत्व से जुड़ी ऐतिहासिक व्याख्याओं को भी अधिक सार्वजनिक महत्त्व मिला, हालाँकि उनके कई मूल दावे पहले जैसे ही बने रहे। हाल के वर्षों में विद्वानों और पत्रकारों ने उन संगठनों की आलोचना की है जो हिंदू पौराणिक कथाओं में वर्णित घटनाओं को ऐतिहासिक घटनाओं के रूप में प्रस्तुत करते हैं। इन संगठनों द्वारा कुछ ऐसे दावों और प्रथाओं को वैज्ञानिक तथा तथ्यात्मक बताया जाता है जिन्हें आलोचक वैज्ञानिक पद्धति के अनुरूप नहीं मानते। प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी के कार्यकाल के दौरान हिंदुत्व से जुड़ी ऐतिहासिक व्याख्याओं पर सार्वजनिक और अकादमिक बहस अधिक प्रमुख हुई है। इतिहासकार रोमिला थापर ने ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' में लिखते हुए कहा कि मोदी सरकार और भारतीय जनता पार्टी ने आर्यों की एक समान संस्कृति से संबंधित मिथकों और रूढ़ धारणाओं को बढ़ावा दिया है। इस दृष्टिकोण में आर्यों को हिंदुओं का पूर्वज मानते हुए उपमहाद्वीप की अन्य संस्कृतियों को उसी में समाहित बताया जाता है। थापर के अनुसार, भारत में प्राचीन मानव आबादी के प्रवास से संबंधित विद्वत्तापूर्ण साक्ष्य इस दृष्टिकोण के अनुकूल नहीं हैं। रॉयटर्स की एक जाँच-रिपोर्ट में विद्वानों के साक्षात्कारों के आधार पर बताया गया कि मोदी सरकार ने भारतीय इतिहास से संबंधित कुछ विशिष्ट व्याख्याओं को प्रोत्साहित करने के लिए विद्वानों की एक समिति गठित की थी। इन प्रयासों में प्राचीन धार्मिक ग्रंथों को भारतीय इतिहास के साक्ष्यों से जोड़ना, भारतीय सभ्यता की प्राचीनता को वर्तमान मान्यताओं से अधिक सिद्ध करना, पौराणिक सरस्वती नदी के अस्तित्व को प्रमाणित करना तथा महाभारत में वर्णित युद्धस्थलों का मानचित्रण और उत्खनन करना शामिल था। रिपोर्ट के अनुसार, समिति के निर्माता महेश शर्मा ने कहा कि उनके मंत्रालय ने भारत के गौरवशाली अतीत की श्रेष्ठता सिद्ध करने के उद्देश्य से कार्यशालाएँ और संगोष्ठियाँ आयोजित की थीं। == उदाहरण == भारतीय जनता पार्टी की सरकारों के कार्यकाल में राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (एनसीईआरटी) की पाठ्यपुस्तकों में इतिहास के चित्रण को लेकर विवाद उठते रहे हैं। जी. एन. देवी के अनुसार, इतिहास-अध्ययन ने अतीत के बारे में पर्याप्त ज्ञान विकसित किया है। उनके विचार में, एनसीईआरटी के माध्यम से विद्यार्थियों तक पहुँचाई जाने वाली हिंदुत्व की अनुमान-आधारित इतिहास-व्याख्या इतिहास के व्यापक ज्ञान को आसानी से बदल नहीं सकती। === सिंधु सभ्यता की मुहरें === ऑड्री ट्रुश्के के अनुसार, हिंदुत्व के कुछ समर्थकों ने सिंधु सभ्यता और वैदिक संस्कृति को एक ही परंपरा के रूप में प्रस्तुत करने के लिए कथित तौर पर साक्ष्यों की मनमानी व्याख्या की है। इसमें सिंधु सभ्यता से संबंधित घोड़े की मुहर के दावों का उल्लेख किया जाता है। ट्रुश्के के अनुसार, इन विचारकों ने ''भारत से आर्यों के प्रसार का सिद्धांत'' (Out of India Theory) भी प्रस्तुत किया है। इस सिद्धांत के अनुसार, आर्यों की उत्पत्ति भारत में हुई और वे वहाँ से दुनिया के अन्य क्षेत्रों में फैल गए। टोनी जोसेफ के अनुसार, इस सिद्धांत के समर्थन में एक भी सहकर्मी-समीक्षित वैज्ञानिक शोधपत्र उपलब्ध नहीं है और उन्होंने इसे एक प्रकार की प्रतिक्रियात्मक दलील बताया है। सिंधु सभ्यता की तथाकथित पशुपति मुहर के संबंध में जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय के इतिहासकार रुचिका शर्मा ने कहा कि इस कलाकृति को मुहर 420 के नाम से जाना जाता है और इसका पुराणों के देवता शिव से संबंध स्थापित करने के लिए पर्याप्त साक्ष्य नहीं हैं। उन्होंने इस व्याख्या को पुरानी और साक्ष्यहीन मानते हुए कहा कि गंभीर इतिहासकारों और पुरातत्त्वविदों ने इसे स्वीकार नहीं किया है। === जाति और हिंदू धर्म से संबंधित विषयों पर सेंसरशिप === ट्रुश्के के अनुसार, अमेरिका में कुछ हिंदू राष्ट्रवादी समूहों ने इतिहास की पाठ्यपुस्तकों से जाति व्यवस्था और अस्पृश्यता जैसी हिंदू सामाजिक प्रथाओं के ऐतिहासिक संदर्भों को हटाने के प्रयास किए हैं। भारत में भी मुस्लिम शासकों, जैसे अकबर, तथा धर्मनिरपेक्ष राजनीतिक व्यक्तित्वों, जैसे जवाहरलाल नेहरू, के संदर्भों को कम करने या हटाने के प्रयासों की आलोचना हुई है। इसके स्थान पर शिवाजी जैसे ऐतिहासिक व्यक्तित्वों को प्रमुखता दिए जाने के उदाहरणों का उल्लेख किया जाता है। ट्रुश्के के अनुसार, शिवाजी को आधुनिक अर्थों में हिंदू राष्ट्र की स्थापना का प्रयास करने वाले शासक के रूप में प्रस्तुत करना ऐतिहासिक संदर्भों की एक विवादित व्याख्या है। ट्रुश्के का निष्कर्ष है कि अमेरिका और भारत में इतिहास की पाठ्यपुस्तकों को बदलने के कुछ प्रयास सफल रहे हैं। उनके अनुसार, अकादमिक इतिहास को राजनीतिक आख्यानों के अनुरूप ढालने से भारतीय इतिहास पर स्वतंत्र चर्चा सीमित हुई है। === भारत में हिंदुओं की मूलनिवासी पहचान === ट्रुश्के के अनुसार, हिंदुत्व विचारधारा के कुछ समर्थक इस दृष्टिकोण को बढ़ावा देते हैं कि केवल हिंदू ही भारत के मूल निवासी हैं। इस व्याख्या में भारतीय पहचान को हिंदू पहचान के साथ जोड़ने का प्रयास किया जाता है, जिससे मुसलमानों जैसे अन्य समुदायों को इस परिभाषा से बाहर रखने का प्रभाव पड़ सकता है। उनके अनुसार, नरेंद्र मोदी ने भारत में इस्लामी शासन के लगभग 1,200 वर्षों को ''गुलामी के 1,200 वर्ष'' के रूप में वर्णित किया है। कुछ हिंदू राष्ट्रवादी वेबसाइटें मुस्लिम शासकों के शासनकाल को ''हिंदू प्रलय'' (Hindu Holocaust) के आख्यान के रूप में भी प्रस्तुत करती हैं। फ्रांसीसी पत्रकार फ़्राँस्वा गोतिए, जिन्हें हिंदुत्व का समर्थक बताया गया है, ने अतीत में ''हिंदू प्रलय संग्रहालय'' की स्थापना का विचार प्रस्तुत किया था। === भारत के विभाजन के दौरान हिंदू === इतिहासकार तनिका सरकार के अनुसार, हिंदुत्व से जुड़े कुछ आख्यान भारत के विभाजन के दौरान हिंदुओं को हिंसा का एकमात्र पीड़ित समुदाय बताते हैं, जबकि उस समय दोनों पक्षों के बीच हिंसक संघर्ष हुए थे। सरकार के अनुसार, इन आख्यानों में भारतीय मुसलमानों को लगातार आक्रामक, आक्रमणकारी और आतंक के समर्थक के रूप में भी चित्रित किया जाता है। वह इस बात पर ध्यान दिलाती हैं कि विभाजन के बाद राजनीतिक शक्ति खोने के साथ-साथ भारतीय मुसलमानों को सामाजिक, शैक्षिक और आर्थिक नुकसान का भी सामना करना पड़ा। === प्राचीन विमान === शिवकर बापूजी तलपदे एक भारतीय शिक्षक थे। उनके बारे में यह दावा किया गया है कि उन्होंने 1895 में ऐसा विमान उड़ाया था जो हवा से भारी था। यह दावा राइट बंधुओं की सफल उड़ान से पहले का बताया जाता है। हालाँकि, इस उड़ान की सफलता को प्रमाणित करने वाले समकालीन साक्ष्य उपलब्ध नहीं हैं और विश्वसनीय स्रोतों में भी इस घटना की पुष्टि नहीं मिलती। 2000 के दशक के प्रारंभ में हिंदू राष्ट्रवादी समूहों ने इस कथा को प्रचारित किया और दावा किया कि तलपदे ने आधुनिक विमान का आविष्कार किया था। === राम का लंका तक सेतु === हिंदुत्व से जुड़े कुछ छद्म-इतिहासकार भारत और श्रीलंका के बीच समुद्री क्षेत्र में मौजूद चट्टानी संरचनाओं को उस सेतु के रूप में पहचानते हैं जिसे रामायण के अनुसार वानरों की सेना ने राम के लिए बनाया था। राम को इस महाकाव्य में विष्णु का अवतार बताया गया है। इस पहचान से संबंधित दावों के कारण 2007 में विरोध प्रदर्शन हुए। नासा ने भी उस हवाई तस्वीर के बारे में स्पष्टीकरण जारी किया जिसका उपयोग इस विवाद में किया गया था। == प्रचार के लिए सरकारी पहल == भारतीय जनता पार्टी की सरकार पर इतिहास की पाठ्यपुस्तकों का ''भगवाकरण'' करने के प्रयासों के आरोप लगे हैं। आलोचकों के अनुसार, इन प्रयासों में भारतीय इतिहास के वर्णन से मुस्लिम शासकों और उनके योगदान को हटाना या कम महत्त्व देना शामिल है। इसे हिंदुत्व को बढ़ावा देने और उसके अनुरूप इतिहास की पुनर्व्याख्या करने के व्यापक प्रयास का हिस्सा माना गया है। आलोचकों ने स्थानों के नाम हिंदू धार्मिक या सांस्कृतिक संदर्भों के अनुरूप बदलने तथा सदियों पुरानी मस्जिदों को हिंदू धार्मिक स्थल घोषित करने के प्रयासों का भी उल्लेख किया है। संजीव सान्याल हिंदुत्व से संबंधित इतिहास की पुनर्व्याख्या पर पुस्तकें लिखने वाले लोकप्रिय लेखकों में शामिल हैं। द प्रिंट की एक रिपोर्ट के अनुसार, अखिल भारतीय तकनीकी शिक्षा परिषद (एआईसीटीई) ने इंजीनियरिंग पाठ्यक्रम में भारतीय ज्ञान परंपरा (Indian Knowledge Systems—IKS) से संबंधित एक पाठ्यपुस्तक शामिल करने के लिए पाठ्यक्रम में संशोधन किया। इस पुस्तक में प्राचीन भारतीयों द्वारा विमानन के क्षेत्र में अग्रणी होने तथा वैदिक काल में बैटरी, विद्युत उत्पादन, समुद्री अभियांत्रिकी और गुरुत्वाकर्षण की खोज जैसे दावे किए गए थे। ये दावे वेदों जैसे हिंदू धार्मिक ग्रंथों की कुछ व्याख्याओं पर आधारित बताए गए हैं। बेंगलुरु के क्राइस्टु जयंती कॉलेज में अर्थशास्त्र के सहायक प्राध्यापक ज़हीर मुख्तार सहित आलोचकों ने कहा कि सरकार इस पाठ्यपुस्तक का उपयोग हिंदुत्व के एजेंडे को बढ़ावा देने के साधन के रूप में कर रही है। संजीव सान्याल और विक्रम संपत जैसे लोकप्रिय लेखक हिंदुत्व से संबंधित इतिहास की पुनर्व्याख्या पर पुस्तकें लिखने के लिए जाने जाते हैं। == यह भी देखें == * [[एनसीईआरटी पाठ्यपुस्तक विवाद]] * [[भारतीय विज्ञान कांग्रेस]] * [[सृष्टिवाद]] == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:ऐतिहासिक संशोधनवाद]] [[श्रेणी:हिन्दुत्व]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास लेखन]] bw192sxokftp938mpodcc3g6rzxh2df 6632966 6632963 2026-10-25T11:29:51Z Curvasingh 654091 6632966 wikitext text/x-wiki '''हिंदुत्व छद्म-इतिहास''' (Hindutva pseudohistory) उन ऐतिहासिक दावों और सूचनाओं के प्रसार को संदर्भित करता है जिन्हें हिंदुत्व विचारधारा के आलोचक ऐतिहासिक साक्ष्यों से असंगत या भ्रामक मानते हैं। ये दावे 1920 के दशक में हिंदुत्व आंदोलन के उदय के बाद से इससे जुड़े विचारकों और अन्य व्यक्तियों द्वारा प्रस्तुत किए जाते रहे हैं। हिंदुत्व एक दक्षिणपंथी हिंदू राष्ट्रवादी राजनीतिक विचारधारा है, जो भारत की सांस्कृतिक पहचान को हिंदू धर्म के संदर्भ में परिभाषित करने का प्रयास करती है।<ref>{{cite web|title=Hindutva |url=https://www.britannica.com/topic/Hindutva}}</ref> == हिंदुत्व छद्म-इतिहास का इतिहास == हिंदुत्व से जुड़े इतिहास की पुनर्व्याख्या की जड़ें ब्रिटिश औपनिवेशिक काल तक जाती हैं और इसका विकास हिंदुत्व आंदोलन के साथ हुआ। इतिहासकार एंथनी पेरेल के अनुसार, विनायक दामोदर सावरकर की 1923 में प्रकाशित पुस्तक ''हिंदुत्व: हू इज़ अ हिंदू?'' हिंदुत्व विचारधारा का एक प्रमुख मूलभूत ग्रंथ है। पेरेल के अनुसार, इस पुस्तक में हिंदू संस्कृति को ऐसी आत्मनिर्भर संस्कृति के रूप में प्रस्तुत किया गया है जिसे अन्य संस्कृतियों से किसी योगदान की आवश्यकता नहीं थी। पेरेल इस दृष्टिकोण को भारत के अतीत का ऐतिहासिक तथ्यों से असंगत और भ्रामक विवरण मानते हैं।<ref>{{cite book | last=Parel | first=A. | title=Gandhi's Philosophy and the Quest for Harmony | publisher=[[Cambridge University Press]] | year=2006 | isbn=978-0-521-86715-3 | url=https://books.google.com/books?id=MQhz0fW0HZUC | access-date=2024-12-04 | pages=42–43}}</ref> According to Jaffrelot, the Hindutva ideology projects its roots into an era where the fiction in ancient Indian mythology and [[Vedic]] antiquity was presumed to be valid. This fiction was used to "give sustenance to Hindu ethnic consciousness".<ref>{{cite book |last=Jaffrelot |first=C. |title=The Hindu Nationalist Movement in India |publisher=Columbia University Press |year=1996 |isbn=978-0-231-10335-0 |url=https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC |access-date=2024-12-04 |page=77}}</ref> क्रिस्टोफ़ जाफ़्रेलो के अनुसार, हिंदुत्व विचारधारा अपनी जड़ों को ऐसे अतीत में स्थापित करती है जिसमें प्राचीन भारतीय पौराणिक कथाओं और वैदिक काल से संबंधित धारणाओं को ऐतिहासिक सत्य के रूप में स्वीकार किया जाता था। इस प्रकार की धारणाओं का उपयोग हिंदू जातीय चेतना को प्रोत्साहित करने के लिए किया गया।<ref>{{cite book |last1=Doniger |first1=Wendy |title=Against dharma: dissent in the ancient Indian sciences of sex and politics |date=2018 |publisher=Yale University Press |location=New Haven |isbn=978-0-300-21619-6 |page=72}}</ref> स्वतंत्रता के बाद भी भारत में हिंदुत्व से जुड़े संगठनों द्वारा इस प्रकार की ऐतिहासिक व्याख्याएँ प्रस्तुत की जाती रहीं। 1976 में वी. एस. नायपॉल ने कुछ हिंदुओं द्वारा किए जाने वाले उन दावों पर चिंता व्यक्त की कि पश्चिमी विज्ञान की खोजें और आविष्कार पहले से ही उनके धार्मिक ग्रंथों में मौजूद थे।<ref>{{cite magazine |last=Ramachandran |first=R. |title=Science circus |magazine=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=2019-01-17 |url=https://frontline.thehindu.com/science-and-technology/article26004777.ece |access-date=2024-12-04}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Salam |first=Ziya Us |title=Age of unreason |magazine=[[Frontline (magazine)|Frontline]] | date=2018-06-20 | url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/age-of-unreason/article24200525.ece |access-date=2024-12-04}}</ref><ref>{{cite magazine |first=Meera |last=Nanda |date=2 January 2004 |magazine=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece |title=Postmodernism, Hindu nationalism and 'Vedic science' |access-date=4 December 2024 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812120255/https://frontline.thehindu.com/the-nation/article30220434.ece |url-status=dead}}</ref><ref name="Truschke" >{{cite journal |last=Truschke |first=Audrey |title=Hindutva's Dangerous Rewriting of History |journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal |publisher=OpenEdition |issue=24/25 |date=2020-12-14 | issn=1960-6060 |doi=10.4000/samaj.6636 |doi-access=free |page= }}</ref> भारत में हिंदू राष्ट्रवादी राजनीति के प्रभाव में वृद्धि के साथ हिंदुत्व से जुड़ी ऐतिहासिक व्याख्याओं को भी अधिक सार्वजनिक महत्त्व मिला, हालाँकि उनके कई मूल दावे पहले जैसे ही बने रहे। हाल के वर्षों में विद्वानों और पत्रकारों ने उन संगठनों की आलोचना की है जो हिंदू पौराणिक कथाओं में वर्णित घटनाओं को ऐतिहासिक घटनाओं के रूप में प्रस्तुत करते हैं। इन संगठनों द्वारा कुछ ऐसे दावों और प्रथाओं को वैज्ञानिक तथा तथ्यात्मक बताया जाता है जिन्हें आलोचक वैज्ञानिक पद्धति के अनुरूप नहीं मानते। प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी के कार्यकाल के दौरान हिंदुत्व से जुड़ी ऐतिहासिक व्याख्याओं पर सार्वजनिक और अकादमिक बहस अधिक प्रमुख हुई है। इतिहासकार रोमिला थापर ने ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' में लिखते हुए कहा कि मोदी सरकार और भारतीय जनता पार्टी ने आर्यों की एक समान संस्कृति से संबंधित मिथकों और रूढ़ धारणाओं को बढ़ावा दिया है। इस दृष्टिकोण में आर्यों को हिंदुओं का पूर्वज मानते हुए उपमहाद्वीप की अन्य संस्कृतियों को उसी में समाहित बताया जाता है। थापर के अनुसार, भारत में प्राचीन मानव आबादी के प्रवास से संबंधित विद्वत्तापूर्ण साक्ष्य इस दृष्टिकोण के अनुकूल नहीं हैं। रॉयटर्स की एक जाँच-रिपोर्ट में विद्वानों के साक्षात्कारों के आधार पर बताया गया कि मोदी सरकार ने भारतीय इतिहास से संबंधित कुछ विशिष्ट व्याख्याओं को प्रोत्साहित करने के लिए विद्वानों की एक समिति गठित की थी। इन प्रयासों में प्राचीन धार्मिक ग्रंथों को भारतीय इतिहास के साक्ष्यों से जोड़ना, भारतीय सभ्यता की प्राचीनता को वर्तमान मान्यताओं से अधिक सिद्ध करना, पौराणिक सरस्वती नदी के अस्तित्व को प्रमाणित करना तथा महाभारत में वर्णित युद्धस्थलों का मानचित्रण और उत्खनन करना शामिल था। रिपोर्ट के अनुसार, समिति के निर्माता महेश शर्मा ने कहा कि उनके मंत्रालय ने भारत के गौरवशाली अतीत की श्रेष्ठता सिद्ध करने के उद्देश्य से कार्यशालाएँ और संगोष्ठियाँ आयोजित की थीं। == उदाहरण == भारतीय जनता पार्टी की सरकारों के कार्यकाल में राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (एनसीईआरटी) की पाठ्यपुस्तकों में इतिहास के चित्रण को लेकर विवाद उठते रहे हैं। जी. एन. देवी के अनुसार, इतिहास-अध्ययन ने अतीत के बारे में पर्याप्त ज्ञान विकसित किया है। उनके विचार में, एनसीईआरटी के माध्यम से विद्यार्थियों तक पहुँचाई जाने वाली हिंदुत्व की अनुमान-आधारित इतिहास-व्याख्या इतिहास के व्यापक ज्ञान को आसानी से बदल नहीं सकती। === सिंधु सभ्यता की मुहरें === ऑड्री ट्रुश्के के अनुसार, हिंदुत्व के कुछ समर्थकों ने सिंधु सभ्यता और वैदिक संस्कृति को एक ही परंपरा के रूप में प्रस्तुत करने के लिए कथित तौर पर साक्ष्यों की मनमानी व्याख्या की है। इसमें सिंधु सभ्यता से संबंधित घोड़े की मुहर के दावों का उल्लेख किया जाता है। ट्रुश्के के अनुसार, इन विचारकों ने ''भारत से आर्यों के प्रसार का सिद्धांत'' (Out of India Theory) भी प्रस्तुत किया है। इस सिद्धांत के अनुसार, आर्यों की उत्पत्ति भारत में हुई और वे वहाँ से दुनिया के अन्य क्षेत्रों में फैल गए। टोनी जोसेफ के अनुसार, इस सिद्धांत के समर्थन में एक भी सहकर्मी-समीक्षित वैज्ञानिक शोधपत्र उपलब्ध नहीं है और उन्होंने इसे एक प्रकार की प्रतिक्रियात्मक दलील बताया है। सिंधु सभ्यता की तथाकथित पशुपति मुहर के संबंध में जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय के इतिहासकार रुचिका शर्मा ने कहा कि इस कलाकृति को मुहर 420 के नाम से जाना जाता है और इसका पुराणों के देवता शिव से संबंध स्थापित करने के लिए पर्याप्त साक्ष्य नहीं हैं। उन्होंने इस व्याख्या को पुरानी और साक्ष्यहीन मानते हुए कहा कि गंभीर इतिहासकारों और पुरातत्त्वविदों ने इसे स्वीकार नहीं किया है। === जाति और हिंदू धर्म से संबंधित विषयों पर सेंसरशिप === ट्रुश्के के अनुसार, अमेरिका में कुछ हिंदू राष्ट्रवादी समूहों ने इतिहास की पाठ्यपुस्तकों से जाति व्यवस्था और अस्पृश्यता जैसी हिंदू सामाजिक प्रथाओं के ऐतिहासिक संदर्भों को हटाने के प्रयास किए हैं। भारत में भी मुस्लिम शासकों, जैसे अकबर, तथा धर्मनिरपेक्ष राजनीतिक व्यक्तित्वों, जैसे जवाहरलाल नेहरू, के संदर्भों को कम करने या हटाने के प्रयासों की आलोचना हुई है। इसके स्थान पर शिवाजी जैसे ऐतिहासिक व्यक्तित्वों को प्रमुखता दिए जाने के उदाहरणों का उल्लेख किया जाता है। ट्रुश्के के अनुसार, शिवाजी को आधुनिक अर्थों में हिंदू राष्ट्र की स्थापना का प्रयास करने वाले शासक के रूप में प्रस्तुत करना ऐतिहासिक संदर्भों की एक विवादित व्याख्या है। ट्रुश्के का निष्कर्ष है कि अमेरिका और भारत में इतिहास की पाठ्यपुस्तकों को बदलने के कुछ प्रयास सफल रहे हैं। उनके अनुसार, अकादमिक इतिहास को राजनीतिक आख्यानों के अनुरूप ढालने से भारतीय इतिहास पर स्वतंत्र चर्चा सीमित हुई है। === भारत में हिंदुओं की मूलनिवासी पहचान === ट्रुश्के के अनुसार, हिंदुत्व विचारधारा के कुछ समर्थक इस दृष्टिकोण को बढ़ावा देते हैं कि केवल हिंदू ही भारत के मूल निवासी हैं। इस व्याख्या में भारतीय पहचान को हिंदू पहचान के साथ जोड़ने का प्रयास किया जाता है, जिससे मुसलमानों जैसे अन्य समुदायों को इस परिभाषा से बाहर रखने का प्रभाव पड़ सकता है। उनके अनुसार, नरेंद्र मोदी ने भारत में इस्लामी शासन के लगभग 1,200 वर्षों को ''गुलामी के 1,200 वर्ष'' के रूप में वर्णित किया है। कुछ हिंदू राष्ट्रवादी वेबसाइटें मुस्लिम शासकों के शासनकाल को ''हिंदू प्रलय'' (Hindu Holocaust) के आख्यान के रूप में भी प्रस्तुत करती हैं। फ्रांसीसी पत्रकार फ़्राँस्वा गोतिए, जिन्हें हिंदुत्व का समर्थक बताया गया है, ने अतीत में ''हिंदू प्रलय संग्रहालय'' की स्थापना का विचार प्रस्तुत किया था। === भारत के विभाजन के दौरान हिंदू === इतिहासकार तनिका सरकार के अनुसार, हिंदुत्व से जुड़े कुछ आख्यान भारत के विभाजन के दौरान हिंदुओं को हिंसा का एकमात्र पीड़ित समुदाय बताते हैं, जबकि उस समय दोनों पक्षों के बीच हिंसक संघर्ष हुए थे। सरकार के अनुसार, इन आख्यानों में भारतीय मुसलमानों को लगातार आक्रामक, आक्रमणकारी और आतंक के समर्थक के रूप में भी चित्रित किया जाता है। वह इस बात पर ध्यान दिलाती हैं कि विभाजन के बाद राजनीतिक शक्ति खोने के साथ-साथ भारतीय मुसलमानों को सामाजिक, शैक्षिक और आर्थिक नुकसान का भी सामना करना पड़ा। === प्राचीन विमान === शिवकर बापूजी तलपदे एक भारतीय शिक्षक थे। उनके बारे में यह दावा किया गया है कि उन्होंने 1895 में ऐसा विमान उड़ाया था जो हवा से भारी था। यह दावा राइट बंधुओं की सफल उड़ान से पहले का बताया जाता है। हालाँकि, इस उड़ान की सफलता को प्रमाणित करने वाले समकालीन साक्ष्य उपलब्ध नहीं हैं और विश्वसनीय स्रोतों में भी इस घटना की पुष्टि नहीं मिलती। 2000 के दशक के प्रारंभ में हिंदू राष्ट्रवादी समूहों ने इस कथा को प्रचारित किया और दावा किया कि तलपदे ने आधुनिक विमान का आविष्कार किया था। === राम का लंका तक सेतु === हिंदुत्व से जुड़े कुछ छद्म-इतिहासकार भारत और श्रीलंका के बीच समुद्री क्षेत्र में मौजूद चट्टानी संरचनाओं को उस सेतु के रूप में पहचानते हैं जिसे रामायण के अनुसार वानरों की सेना ने राम के लिए बनाया था। राम को इस महाकाव्य में विष्णु का अवतार बताया गया है। इस पहचान से संबंधित दावों के कारण 2007 में विरोध प्रदर्शन हुए। नासा ने भी उस हवाई तस्वीर के बारे में स्पष्टीकरण जारी किया जिसका उपयोग इस विवाद में किया गया था। == प्रचार के लिए सरकारी पहल == भारतीय जनता पार्टी की सरकार पर इतिहास की पाठ्यपुस्तकों का ''भगवाकरण'' करने के प्रयासों के आरोप लगे हैं। आलोचकों के अनुसार, इन प्रयासों में भारतीय इतिहास के वर्णन से मुस्लिम शासकों और उनके योगदान को हटाना या कम महत्त्व देना शामिल है। इसे हिंदुत्व को बढ़ावा देने और उसके अनुरूप इतिहास की पुनर्व्याख्या करने के व्यापक प्रयास का हिस्सा माना गया है। आलोचकों ने स्थानों के नाम हिंदू धार्मिक या सांस्कृतिक संदर्भों के अनुरूप बदलने तथा सदियों पुरानी मस्जिदों को हिंदू धार्मिक स्थल घोषित करने के प्रयासों का भी उल्लेख किया है। संजीव सान्याल हिंदुत्व से संबंधित इतिहास की पुनर्व्याख्या पर पुस्तकें लिखने वाले लोकप्रिय लेखकों में शामिल हैं। द प्रिंट की एक रिपोर्ट के अनुसार, अखिल भारतीय तकनीकी शिक्षा परिषद (एआईसीटीई) ने इंजीनियरिंग पाठ्यक्रम में भारतीय ज्ञान परंपरा (Indian Knowledge Systems—IKS) से संबंधित एक पाठ्यपुस्तक शामिल करने के लिए पाठ्यक्रम में संशोधन किया। इस पुस्तक में प्राचीन भारतीयों द्वारा विमानन के क्षेत्र में अग्रणी होने तथा वैदिक काल में बैटरी, विद्युत उत्पादन, समुद्री अभियांत्रिकी और गुरुत्वाकर्षण की खोज जैसे दावे किए गए थे। ये दावे वेदों जैसे हिंदू धार्मिक ग्रंथों की कुछ व्याख्याओं पर आधारित बताए गए हैं। बेंगलुरु के क्राइस्टु जयंती कॉलेज में अर्थशास्त्र के सहायक प्राध्यापक ज़हीर मुख्तार सहित आलोचकों ने कहा कि सरकार इस पाठ्यपुस्तक का उपयोग हिंदुत्व के एजेंडे को बढ़ावा देने के साधन के रूप में कर रही है। संजीव सान्याल और विक्रम संपत जैसे लोकप्रिय लेखक हिंदुत्व से संबंधित इतिहास की पुनर्व्याख्या पर पुस्तकें लिखने के लिए जाने जाते हैं। == यह भी देखें == * [[एनसीईआरटी पाठ्यपुस्तक विवाद]] * [[भारतीय विज्ञान कांग्रेस]] * [[सृष्टिवाद]] == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:ऐतिहासिक संशोधनवाद]] [[श्रेणी:हिन्दुत्व]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास लेखन]] 3069yy40m5162rd2q3wnvwzlg4djij5